1 VÀNG VÀ CÁT Đọc lại tạp chí Hữu Thanh của Tản Đà chủ biên khoảng năm 1921-1924, có một câu châm ngôn thật hay, tiếc là cụ Tản Đà lại đề là Khuyết danh mà không cho biết tác giả là ai, rằng: "Ngồi trên đống cát, ai cũng có thể là hiền nhân quân tử, nhưng ngồi trên đống vàng mới thực sự biết ai là quân tử hiền nhân". Ngày nay, các cơ quan thông tin đại chúng thường phanh phui các vụ ăn cắp, tham ô, tham nhũng, lũng đoạn thị trường, lừa đảo... tiền tỷ, thậm chí hàng nghìn tỷ, ta thấy thủ phạm toàn là những kẻ có tí chức quyền trong tay, những kẻ có quyền chi tiêu, quyền ghi chép vào sổ sách hay không ghi chép, có quyền bắt người khác làm theo ý riêng mình để bòn rút của Nhà nước, của tập thể, của người dân. Khi vỡ lở ra, cái dùi (chứ không phải cái kim) trong bọc lòi ra, thì cháy nhà mới ra mặt chuột, chiếc mặt nạ rơi xuống, lộ nguyên hình những con sâu mọt làm khổ người lành. Bọn này bị trừng phạt

54 CHUYỆN 4 BIẾT Xưa có vị quan nổi tiếng thanh liêm. Một kẻ đi kiện, biết mình đuối lý, muốn hối lộ để thắng kiện. Một đêm khuya, mang vàng vào cửa quan. Ông quan kịch liệt từ chối. Kẻ này năn nỉ "Xin ngài cứ nhận cho số vàng này, không ai có thể biết được". Vị quan quắc mắt: - Sao lại không ai biết? Tôi biết, ông biết, trời biết, đất biết. Thế là có 4 người biết rồi, sao lại bảo không ai biết mà được? Xưa có câu: "Cái kim trong bọc, lâu ngày cũng lòi ra". Đúng vậy. Không có việc ám muội, gian manh nào trên đời này lại không bị phát hiện, chỉ sớm hay muộn mà thôi. Tuy nhiên, nhiều kẻ cứ nhắm mắt làm bừa, tưởng rằng kín nhẹm, đến khi bị phanh phui thì chối quanh, đổ cho khách quan, cho kẻ dưới, cho hoàn cảnh hoặc người khác. Chuyện phích đựng nước, vỏ Rạng Đông, ruột Trung Quốc là một ví dụ mà đài mới đưa ra công luận gần đây... không kể hàng trăm những việc gian lận, lường gạt, từ anh chàng đi "tiếp thị" trên đường phố thứ nước mắm rởm, nước gội đầu rởm đến những người giàu có hoặc ăn của đút lót mà cấp giấy phép sử dụng một mảnh đất cho hai ba người để gây ra kiện cáo kéo dài không cần thiết, làm mất lòng tin của dân, làm mất thì giờ của chính quyền, toà án... Sống ngay thẳng là khó lắm, dễ bị thiệt thòi lắm. Nhưng không có niềm vui nào to lớn bằng sự thực thà, ngay thẳng, đường đường chính chính. Ông quan kia nếu nhận hối lộ thì sao? Ông nói "Trời

khi hết già nửa nhuận bút) để tặng bạn, quả là điều phải đắn đo cân nhắc, phải chọn mặt gửi vàng, phải biết rõ người được tặng sẽ đánh giá thế nào, lưu giữ đến bao giờ, để không vướng vào trường hợp nhà văn tặng cuốn sách bị đem lót nồi kia... Quà tặng sẽ nói điều gì? Thật khó kết luận khi giá trị cuộc đời bị đem ra so với giá thị trường. Mong sao, quà tặng không bị đem ra làm món hàng trả nợ vật chất như một thứ đổi trao ngoài chợ. 3-2001