Tên sách : GIA-ĐẠO Truyền-Thông-Bảo

Tác giả : LINH-MỤC ĐẶNG-CHÍNH-TẾ

Năm xuất bản : 1952

----------------

Nguồn sách : Web.taisachnhanh.cloud.vn

Đánh máy : lovelysnake289, quyche, Uyên Bùi, Bellchan, satsukiphan, windyclover, ThanhVan, thuythaolien, cakeo, yeuhoatigone, nhnhien

Kiểm tra chính tả : Lã Thị Phương Thuý, Nguyễn Thu Hiền, Thư Võ

Biên tập chữ Hán : Đỗ Văn Huy

Biên tập ebook : Thư Võ

Ngày hoàn thành : 30/11/2017

Ebook miễn phí tại : www.Sachvui.Com

MỤC LỤC

TỰA

Mục thuốc viên chữa mọi bệnh

Mục cảm sốt

Mục sốt rét

Mục ho suyễn

Mục đau bụng

Mục bĩ cách

Mục Tả-Lỵ

Mục Tích Tụ

Mục Phù nề

Mục Tê Thấp

Mục đầu thống

Mục đau mắt

Mục Thất huyết

Mục giang mai

Mục Phạm phòng

Mục thuốc Bổ

Mục ngoại khoa

Mục Bị Nọc Độc cắn

Mục Bệnh Răng

Mục chữa Lục Súc

Mục bệnh Phụ nữ

Môn Cầu Tự

Mục Chữa Tiểu-Nhi

Vận Niên Cố Hàn bí truyền.

Năm can chi (âm lịch)

Bản đồ năm Can chi

Bản đồ năm Can chi (tiếp theo)

Những ngày con nước

Những ngày giông tố

Nhị thập tứ tiết

Nam dược bản thảo

Vần A

Vần B

Vần C

Vần D

Vần Đ

Vần G

Vần H

Vần K

Vần I

Vần L

Vần M

Vần N

Vần O

Vần P

Vần Q

Vần R

Vần S

Vần T

Vần V

Vần X

SÁCH THUỐC KINH NGHIỆM

TÁC-GIẢ

LINH-MỤC ĐẶNG-CHÍNH-TẾ

Hà-Nam (Quảng-Nha)

GIA-ĐẠO

Truyền-Thông-Bảo

(Kiêm nội – ngoại khoa các bệnh)

Tác-giả xuất-bản và giữ bản quyền

IN LẦN THỨ HAI

1952

TỰA

Pho sách này đã xuất bản in lần thứ nhất năm 1936, đã bán hết ngay, nay theo ý muốn của nhiều độc giả hỏi mua, nên đã soạn lại những bài đã dùng kiến hiệu mục kích trong pho sách ấy.

Lại góp thêm được nhiều bài mới của các vị Linh Mục và nhiều Danh Y đã kinh nghiệm dùng có kết quả mỹ mãn, thì cũng được soạn kỹ càng và xếp đặt có thứ tự để tiện dùng, nay đem tái bản hiến chư quý vị.

Pho sách này có giá trị đặc biệt :

1) Là vì có đủ mọi môn nội ngoại khoa, mọi bệnh loài người và lục súc, nhất là mục bệnh Phụ-nữ, và mục chữa bệnh Tiểu-nhi, có cả hình vẽ, xem hổ-khẩu và quan hình sát sắc.

2) Sách này có giá trị, vì có đủ nhiều bài thuốc viên, thuốc chén, thuốc nam, thuốc mường và chữa mẹo đỡ tổn tiền.

3) Sách này có giá trị, vì có nhiều bài chữa mọi thứ bệnh, tùy tính hàn, nhiệt và tùy vận khí từng năm, bài này không thích hợp năm này, thì đã có bài khác ; bài này khó tìm vị, thì đã sẵn bài dễ tìm vị, để mà lựa chọn, tiện bề tra cứu.

4) Sách này có giá trị vì cuối sách có Vân Niên Cố Hàn so sánh năm Dương Lịch với năm Can Chi (Âm Lịch) biết để dễ gia giảm vị thuốc tùy năm, thì thuốc mới hiệu nghiệm.

Lại có bản đồ nhị thập tứ tiết, 24 phần năm, phân ra tứ thì bát tiết, nghề làm thuốc cần biết.

Lại có bản đồ chỉ những ngày con nước, biết để làm ăn.

Lại có bản đồ chỉ những ngày giông tố, biết để tránh nạn.

5) Sách có giá trị vì có diễn giải phân minh 309 vị thuốc Nam, tính dược cần dùng trong pho sách này và các sách thuốc khác, xếp thứ tự theo vần A. B. C.

Thật đã giầy công phu sưu tầm, nên ngày nay, mới có quyển sách thuốc quý báu này.

6) Sách thuốc này có giá trị, vì có nhiều Linh Mục các nơi và nhiều Danh Y đã góp sức kinh nghiệm giúp bài đã dùng công hiệu vào sách này, như Linh Mục Đặng-chính-Tế, Linh Mục Nguyễn-thúy-Hiến, cha Ngôn, cha Tịnh, cha Bích và cha Q. cha P. cha B. và các Danh Y như ông Trương-đắc-Bằng, ông Nguyễn-đức-Văn, ông Trương-đình-Hựu, ông Nguyễn-văn-Biện, ông Nguyễn-chí-Đạo, ông Nguyễn-văn-Ký, ông Giáo thụ Ích, ông Nguyễn-mạnh-Bổng, ông Đặng-văn-Thước và nhiều Danh Y khác.

Nay kính tựa và giữ bản quyền

Linh M, c Hà-Nam Q.N. Đặng-chinh-Tế

Mục thuốc viên chữa mọi bệnh

1–Thuốc Gió Đen.

Chuyên trị các chứng sốt, nóng, ho, sang nhiệt.

BÀI THUỐC

Điều thảo : 5 đồng

Nhũ-hương : 2 đồng

Lá dừa : 5 đồng (đốt ra than).

Kết cánh : 5 đồng

Một dược : 2 đồng

Các vị tán mạt viên như hạt đậu đen, kinh giới, gừng, bấc, câu đẳng, sắc làm thang.

2–Thuốc Gió Trắng.

BÀI THUỐC

Long não : 5 đồng

Địa liều : 5 đồng

Gừng già : 5 đồng

Hồ tiêu : 5 viên

Phèn phi : 2 lạng

Các vị tán riêng, lúc nấu bỏ long-não vào đĩa lấy bát úp lên trên rồi trát cám kỹ, để nồi rang đun cháy hết lửa bốc là được ; để lá Dâu trên bát, hễ lá Dâu khô, thì lấy thuốc ra, lấy thuốc bám trên bát pha vào các vị kia, cùng tán mạt hồ viên như hạt ngô, tùy chứng làm thang :

1) Tả nhiệt là cứ rặn phè phè, bốn gan bàn chân tay nóng, thì uống với bột sắn hay nước mưa.

2) Tả hàn là đi ỗng ỗng, bốn gan bàn chân tay lạnh uống gừng, rượu, ớt.

3) Đi rửa, hương nhu sắc, hay nước vò rau má làm thang.

4) Rức đầu, ngải-cứu sao làm thang, ngoài lấy ngải tươi giã ra sao với rượu bóp trán và thái-dương.

5) Sốt nóng, bấc đốt, hòa nước làm thang.

6) Kinh nguyệt không đều, lá nón hay áo tơi đốt ra than hòa nước trong gạn làm thang.

7) Có thai mà không ăn được, cũng thang như thế.

3–Thuốc Gió Trừ.

Trừ phong, uế khí, đi tả, đau bụng.

BÀI THUỐC

Quế thanh : 3 lạng

Tế tân : 3 lạng

Bạch đàn : 3 lạng (ngâm nước cạo vỏ)

Thần sa : 1 lạng

Địa liền : 3 lạng

Bạch-linh : 5 lạng (bỏ vỏ)

Hồng hoa : 2 lạng

Chỉ xác : 5 lạng (bỏ ruột sao)

Khương-hoạt : 2 lạng

Nhũ-hương : 5 lạng

Phóng-phong : 2 lạng

Một-dược : 5 lạng

Hậu-phái : 3 lạng (bỏ vỏ gừng sao)

Xương-hùm : 5 lạng

Xuyên-khung : 2 lạng

Lá đài-bi : 5 lạng (sao)

Xương-bồ : 1 lạng (bỏ lông)

Các vị tán viên như hạt ngô, thần sa làm áo, vừa uống vừa hòa rượu xoa.

4–Thuốc Cửu Khí.

Chuyên trị đi tả.

BÀI THUỐC

Xạ-hương : 2 đồng

Đinh-hương : 5 đồng

Hương-phụ : 5 đồng (đồng tiện chế sao)

Trầm-hương : 5 đồng

Cam thảo : 1 lạng

Nhũ-hương : 1 lạng

Một-dược : 1 lạng

Huyền-hồ : 1 lạng (giấm tẩm thái)

Các vị tán viên như hạt vừng, mỗi liều 1, 2 viên. Đi tả những nước, lấy cả cây má-đề đâm nhỏ, đổ một bát nước vào gạn lấy nước trong, thêm 1 đồng cân mật vào mà uống.

5–Thuốc Tam-Hoàng.

Chuyên trị đầy bụng, ăn không tiêu, đi tả, đau dạ.

BÀI THUỐC : Hoàng nàn 4 lạng (bỏ vỏ to ở ngoài đi ngâm nước gạo 1 đêm), Hùng-hoàng 1 lạng rưỡi (môt nửa làm thuốc, một nửa làm áo), Hoàng-lực 1 lạng. Các vị tán viên tựa hạt đậu đen, mỗi liều 7, 8 viên tùy chứng dụng thang :

1) Đau bụng, gừng làm thang.

2) Đau dạ, nước cơm, sinh khương làm thang.

3) Thổ tả, hoắc-hương, trần-bì, gừng sống, gạo nếp sao vàng hạ thổ làm thang.

6–Thuốc Hóa-Phong.

Khương-hoạt : 5 đồng

Đội-hoạt : 5 đồng

Củ địa-liền : 5 đồng

Phòng-phong : 5 đồng

Quế chi : 5 đồng

Tế-tân : 5 đồng (rửa sạch đất)

Bạch-chỉ : 5 đồng

Cam-thảo : 5 đồng

Bạch-đàn : 5 đồng

Hùng-hoàng : 5 đồng

Nhũ-hương : 5 đồng

Thần-sa : 5 đồng

Một-dược : 5 đồng

Phong-khương : 5 đồng

Xương-bồ : 5 đồng

Xuyên-khung : 5 đồng (vị sao)

Song-truật : 1 lạng (nước gạo tẩm sao)

Đại-hoàng : 1 lạng (rượu tẩm)

Hạt gất : 1 lạng (bỏ vỏ sao)

Hoàng-đơn : 1 lạng (làm áo)

Mu Ba-ba 1 cái tẩm giấm thanh, cạo sạch, sao vàng.

Các vị tán mạt viên tròn hay vuông, tùy bệnh dụng thang.

1) Rức đầu, nóng mình, trầu-không mài nước lã làm thang.

2) Trúng phong cấp cứu, lá nón đốt ra than hòa nước lã mài thuốc uống.

3) Ho đờm suyễn, xương-sông, chu-me hấp cơm làm thang.

4) Đau bụng, đi ngoài, gừng, búp ổi làm thang.

5) Sốt rét, hành, tử-tô sắc làm thang.

6) Các chứng đều lấy hoắc-hương, trần bì, gừng sao sắc uống, nếu thổ, gia đất vách, khát, gia trầu-không.

7–Thuốc Trầm Hương giáng khí.

BÀI THUỐC

Vỏ rụt : 1 đồng (ngâm nước gạo, cạo vỏ sao)

Gừng sống : 1 đồng

Trầm hương : 5 đồng

Sa nhân : 5 đồng

Binh lang : 5 đồng

Hương phụ : 5 đồng (tứ chế)

Bã nâu : 5 đồng (sao)

Hạt vải : 5 đồng (sao)

Lá khổ sâm : 5 đồng (sao)

Lá ba bét : 5 đồng (sao)

Lá đơn đỏ : 5 đồng (sao)

Lá trắc bách diệp : 5 đồng (sao)

Rễ cỏ gianh : 5 đồng (sao)

Vỏ răm : 1 lạng

Hoàng đàn : 2 lạng (tẩm nước gạo 3 ngày cạo vỏ sao)

Bắc mộc hương : 2 lạng

Đinh hương : 1 lạng

Cánh hồi : 1 lạng

Quế chi : 1 lạng

Vỏ sung : 1 lạng (sao)

Vỏ ruối : 1 lạng (sao)

Vỏ vối : 1 lạng (sao)

Vỏ vừng : 1 lạng (sao)

Hoắc hương : 1 lạng (sao)

Lá ổi tầu : 1 lạng (sao)

Lá chân chim : 1 lạng (sao)

Các vị tán viên tùy bệnh dùng thang :

1) Chữa ngã nước, lá sung rụng dưới ao, xơ rau muống sao sắc đặc làm thang.

2) Kiết lỵ, búp phèn đen nhai với nước nóng, trẻ con thì nước chè tầu làm thang.

3) Trẻ con cam, Hoạt thạch tán nhỏ ra pha với thuốc, rồi kinh giới vò ra chỗ lở mà bôi.

8–Thuốc Âm-dương.

Chuyên trị bách bệnh già trẻ, đàn bà có thai cấm uống.

Đỗ xanh : 12 chén tống đãi vỏ luộc chín

Đỗ xanh : 12 chén tống đãi vỏ để sống

Nhũ hương : 5 đồng

Hồ tiêu : 1 đồng

Một dược : 5 đồng

Các vị tán mạt viên như hạt đậu đen. Các chứng cấp cứu được cả, nhất là bệnh dịch tả khỏi liền. Thang : nửa nước nóng, nửa nước lạnh pha uống.

9–Thuốc trừ ôn-dịch.

Chuyên trị cảm mạo, thương hàn, không nóng đã truyền kinh đương bệnh nọ quay ra bệnh khác, người lớn mỗi liều 1 viên, trẻ con nửa viên, nước mát làm thang, ra được mồ hôi là khỏi, nặng thì hai bận uống, lúc chưa ra mồ hôi, không được uống nước nóng, vật gì nóng.

BÀI THUỐC

Qua nhi : 1 lạng 2 đồng

Càn khương : 1 lạng 2 đồng

Ma-hoàng : 1 lạng 2 đồng

Thiên ma : 1 lạng 2 đồng

Tùng-la trà : 1 lạng 2 đồng

Nhục đậu khấu : 1 lạng 2 đồng

Sinh địa hoàng : 2 lạng

Cam-thảo : 8 phân

Hùng-hoàng : 8 phân (phi)

Chu sa : 8 phân (phi qua)

Các vị tán mạt, luyện mật làm viên như viên đạn lớn, thu khí để lọ kín, chớ để hả hơi.

10–Thuốc Trúng.

Chuyên trị các thứ cảm trúng.

BÀI THUỐC : Cam thảo 1 lạng, Thần sa 1 lạng. Lá ké ươm : 2 lạng, bỏ sống giã kỹ, rồi tán cam thảo thần sa luyện lẫn làm viên. Thang bằng hương phụ hay là c nấu.

11–Thuốc Phèn Đen.

Chuyên trị đàn bà đờm trệ kinh, nguyệt không đều đau-bụng tích hòn, phù sũng, ăn uống, không tiêu, cả đàn ông những bệnh ấy cũng khỏi.

BÀI THUỐC : Hắc phàn (phèn đen) 1 lạng 5 đồng, Riêm-tiêu 3 đồng, Hồ tiêu 3 đồng. Các vị tán viên như hạt ngô, mỗi liều 10 viên.

12–Thuốc Bồ-Đề.

Chuyên trị mùa hè mùa thu, trúng thử (trúng nắng) nôn ngược, lỵ mọi chứng, nhẹ uống 1 lần, nặng uống 2 lần là khắc khỏi.

BÀI THUỐC

Trần bì : 1 lạng 4 đồng (bỏ xơ, sao)

Hậu-phác : 1 lạng 4 đồng (gừng sao)

Thương-truật : 1 lạng 4 đồng (nước gạo sao)

Bán-hạ : 1 lạng 4 đồng (nước gừng trộn sao)

Hương-phụ : 1 lạng 4 đồng (nước tiểu tẩm sao)

Sài-hồ : 1 lạng 4 đồng

Hoàng-cầm : 1 lạng 4 đồng (rượu sao)

Chỉ-xác : 1 lạng 4 đồng (cám sao)

Sa nhân : 3 lạng

Sơn-tra : 3 lạng (bỏ ruột)

Thần-khúc : 3 lạng (nướng)

Mạch-nha : 3 lạng (sao)

Hoắc-hương : 5 đồng

Cam-thảo : 5 đồng

Các vị tán mạt, dùng lá bạc hà sắc lấy nước trộn với thuốc phơi khô luyện viên như hòn đạn, mỗi bận uống một đồng tùy bệnh dùng thang :

1) Cảm mạo, ôn dịch thời khí rức đầu, đau xương, ho hen đờm xuyễn, dùng gừng sống 3 nhát, hành 2 củ sắc thang.

2) Đi tả lâu, dùng nước gạo nếp làm thang.

3) Trúng thử (ngã nắng) : Hương-nhu sắc làm thang.

4) Lỵ trắng đỏ : Sa-tiền-tử sắc làm thang.

5) Tiết tả, gừng, nước chè làm thang.

6) Tả ra nước, tiểu-tiện chẳng thông, miệng khát, búp lá tre 10 cái, bấc đèn 15 cái sắc làm thang.

7) Sốt rét, nước lã nóng, gia nước gừng đều sống.

8) Sốt rét lâu, mình mẩy yếu nhược, nhân sâm sắc thang.

9) Hoắc loạn thổ tả : Hồ-tiêu 7 hạt, đậu xanh 40 hạt sắc thang.

10) Đau tim đau dạ dầy, Binh-lang sắc thang.

11) Da mặt vàng như nghệ, nhân trần sắc thang.

12) Lam sơn trướng khí, bất phục thủy thổ, no cách ăn chẳng tiêu, các chứng đều dùng nước chè, hoặc nước lã làm thang. Cấm kỵ đàn bà có thai dùng thuốc này.

13–Thuốc Thiên Kim.

Chuyên trị già trẻ trúng phong, trúng hàn, trúng thử, miệng mắt méo xếch, hàm răng cắn chặt, bất tỉnh nhân sự, cả hắc loạn, thổ tả, bụng đau chuyển gân, thương thực, đờm tích ở dạ dầy, bụng cách đầy buồn, chẳng nhớ ăn uống, hoặc đ ra không hợp thủy thổ, lòng bụng đau đớn, ác khí vào tạng, đi tả, hoặc tứ thời cảm mạo, sốt rét thương hàn, rức đầu phát nóng, khắp mình đau đớn, ghê rét không có mồ hôi, miệng hay ợ chua, đi lỵ trắng, sản hậu hồn mê, khí ác lộ ra không biết. Trẻ con chứng cấp màn kinh phong ; các bệnh đều dùng nước gừng hòa uống, người lớn 1, 2 viên, trẻ con nửa viên chưa khỏi, thì uống lấy khỏi. ích. Đàn bà có thai cấm kỵ chớ dùng.

BÀI THUỐC

Ô dược : 1 lạng 5 đồng

Sa nhân : 1 lạng 5 đồng (sao)

Phòng phong : 1 lạng 5 đồng

Hậu phác : 1 lạng 5 đồng (gừng tẩm sao)

Khương hoạt : 1 lạng 5 đồng

Hậu phác : 1 lạng 5 đồng (tẩm rượu)

Tiền hồ : 1 lạng 5 đồng

Thần khúc : 1 lạng 5 đồng (nướng)

Xuyên khung : 1 lạng 5 đồng (rửa rượu)

Bạch chỉ : 1 lạng 5 đồng

Bán hạ : 1 lạng 5 đồng (nước gừng tẩm chế)

Xích phục linh : 1 lạng 5 đồng

Chỉ xác bột : 0 lạng 7 đồng 5 phân

Cam thảo chích : 0 lạng 7 đồng 5 phân

Thảo quả nhân : 0 lạng 5 đồng

Trần bì : 1 lạng 5 đồng (bỏ sơ sao)

Bạch đậu khấu : 1 lạng

Các vị tán nhỏ dùng thần khúc thực tốt 12 lạng nghiền nhỏ, lấy nước gừng sống nhào thành hồ làm viên, mỗi viên 1 đồng 2 phân, lấy chu sa phi khô làm áo, phơi gió cho khô, nút kỹ mà dùng.

14–Thuốc thần tiên phú ích.

Chuyên trị đàn bà bách bệnh về sinh dục, trước có thai, và sau khi đẻ đều uống được, thuốc chẳng quý mà công hiệu, đáng nên thường uống.

BÀI THUỐC

Hương phụ 8 lạng tẩm đồng tiện thấu rửa sạch phơi sương một đêm, tẩm rượu lại phơi như thế ba lần.

Ích-mẫu : 6 lạng rửa dấm thanh giã nhỏ

Hương-phụ : 2 lạng (tứ chế)

Ngải-diệp : 1 lạng

Các vị tán mạt, đun nước gia thêm dấm làm viên rồi luyện, viên như hạt đậu tằm, mỗi bận uống 100 viên.

15–Thuốc trừ-kinh và bách bệnh (tiểu-nhi)

BÀI THUỐC : Mộc-hương, Một-dược, Hùng hoàng, Trầm-hương, Thần-sa, Thương-truật (nước gạo tẩm sao), An-tức-hương, Chu-sa, Trần-bì (bỏ cùi trắng), Nhũ-hương, Đại-thoán (củ tỏi), Xương-bồ (bỏ rễ). Mỗi vị đều 5 đồng, gia cam thảo 2 đồng rưỡi, tán mạt hồ viên như hạt đậu đen, mỗi liều 10 viên, trẻ con tùy tuổi, mỗi tuổi uống số thuốc theo tuổi. Tùy bệnh dụng thang.

1) Ho nóng lá bạc-hà, gừng cho vào chén hấp cơm lấy nước vị thang.

2) Trẻ con cảm phát nóng, dầu không mài nước làm thang Tả, thì rễ mơ lông, bông má-đề, rễ phượng-vỹ, rễ ô-rô, búp chè tươi, vỏ ổi rộp, sao hạ thổ sắc thang.

3) Trẻ lên sởi và đổ máu cam, sừng tê-giác mài với nước làm thang. Người lớn sốt rét, lấy lá sung, cỏ mền-chầu, gừng sống, lá giành-giành, lá tử-tô sao vàng sắc làm thang.

4) Thổ tả, lấy cơm khô, rau má sắc làm thang.

5) Chốc đầu, hoa kim-ngân ngoài lấy nhân-ngôn 1 đồng men rượu 5 đồng, nắm đất nung đỏ lâu, rồi bỏ đất đi, lấy thuốc tán ra mà sắc.

6) Đi lỵ, lấy khổ-luyện-tử ép dầu đi, tán ra lấy nước cơm hòa lẫn thuốc uống.

7) Đi lỵ trắng đỏ, rau má-đề rễ mơ-lông, nhiều vỏ chuối hạt, sắc làm thang.

8) Đi lỵ đỏ cũng như thang đi lỵ trắng, nhưng thêm bong-bóng lợn, vỏ thạch-lựu sắc làm thang.

9) Sài tịt như vết son, thăng-ma làm thang. Trị cả đàn-bà sản hậu rất hay. Ho xuyễn, trúc-lịch thang.

16–Thuốc trán-kinh (tiểu nhi)

BÀI THUỐC

Phấn nứa : 5 đồng

Quả bàm bàm : 5 đồng (bỏ vỏ ngoài)

Câu đằng : 5 đồng

Thuyền thuế : 5 đồng (bỏ chân, cứt)

Khương hoạt : 5 đồng

Thiên ma : 5 đồng

Lộc giác xương :5 đồng

Phòng phong : 5 đồng

Cam thảo : 5 đồng

Thần sa : 5 đồng

Chu sa : 5 đồng

Vàng sống : 1 lạng 5 đồng

Các vị tán mạt hồ viên, thần sa làm áo, viên như hạt đậu xanh, mỗi liều một viên, trẻ con mỗi tuổi thêm một viên.

Tùy chứng dụng thang.

1) Trúng phong, bạc hà thang.

2) Thổ tả nhiệt, nước cơm thang.

3) Mồ hôi trộm, cam thảo tẩm mật lợn sao đen thang.

4) Kinh giản (chân tay lạnh), bụng truông, mắt trợn ngược, bạc hà, kinh giới, câu đằng làm thang, ngoài lấy thuốc gió mài xoa chân tay và mi mắt.

5) Thổ tả hà, cơm nếp sao đen hạ thổ sắc thang, thổ tả hàn (là đi hoạt trơn mà 4 gan chân tay lạnh).

6) Đau bụng chướng đầy, gừng nướng mài với nước Hoắc hương đã sắc lên làm thang.

17–Thuốc kim-đĩnh (tiểu nhi)

Trị tả hàn, tả cam

BÀI THUỐC

Độc thái tử : 1 đồng

Hồng nha đại ích : 1 đồng

Sơn tử cô : 1 đồng

Thần sa : 2 đồng

Nha phiến : 3 đồng (xái hút 3 lần)

Xạ hương : 3 đồng

Băng phiến : 3 đồng

Văn cáp : 3 đồng

Hùng hoàng : 5 đồng (phi lên)

Kim bạc hoặc thần sa làm áo.

Các vị tán mạt viên như hạt đỗ đen, lăn áo khi còn hơi ướt, tùy bệnh dụng thang :

1) Chết đuối lấy nước gừng sống, mật ong mài thuốc cho uống.

2) Đi đường ngã nắng, ngã nước ; lấy vỏ cây vải, trần bì, lá hoắc hương thang.

3) Phải gió cấm khẩu, trầu không, sắc uống.

4) Thổ tả co gân, lá hoắc hương, trầu không, gừng, sắc uống.

5) Sốt rét tứ : thời kinh giới, tử tô, hành sống, sắc thang.

6) Đi lỵ kiết trắng đỏ : hoàng-liên, bạch-truật, binh-lang, sắc thang.

7) Điên cuồng, thần-sa, chu-sa, hòa nước lã uống.

8) Trúng sương, mộc hương, má đề : sắc thang.

9) Đau tức : quế chi, mộc hương, đinh hương, mài rượu uống.

10) Yết hầu : kết cánh, binh lang, cam thảo mài, nước lã uống.

11) Đàn bà hậu sản : lá mền tưới, ngải cứu, sắc, pha nước đồng tiện uống.

12) Trẻ kinh phong, lá bạc hà : sắc thang.

18–Thuốc Sa – Khí (Tiểu-nhi)

Trị đi tả-hàn

BÀI THUỐC

Trầm hương : 3 đồng

Nhục đậu khấu : 3 đồng

Sa nhân : 3 đồng (bỏ vỏ sao)

Đàn hương : 3 đồng

Đinh hương : 3 đồng

Hoắc hương : 2 đồng

Cam thảo : 1 đồng

Bắc mộc hương : 1 đồng

Các vị tán mạt viên như mạt cưa uống với rau má.

19–Thuốc các chứng Sài.

BÀI THUỐC : Bạch hoa xà 1 lạng (bỏ đầu đuôi đi 1 thước) tẩm rượu đốt ra than bỏ cả xác lấy nguyên thịt thôi, Quế chi 1 lạng, Thục địa 1 lạng. Các vị tán mạt hồ hoàn như hạt đậu, mỗi liều uống 1 viên, tùy bệnh dùng thang.

1) Sài mòn, thang với nước lã.

2) Sài trẹo chân tay, thang nước cơm.

3) Sài kinh giản, (lên cơn run giật) thang mật cá trắm.

Các chứng sài : thang với nước cơm hay sữa.

20–Vạn Ứng Bách Hiệu Cao.

Chữa bách bệnh

BÀI THUỐC

Quế chi : 3 đồng

Nhũ hương : 3 đồng

Đại hoàng : 1 lạng

Hoàng kỳ : 1 lạng

Hoàng cầm : 1 lạng

Các vị tán nhỏ rồi lấy 1 bát dầu ta, cho vào nồi nhỏ đem đun độ 5 phút, rồi lại cho các vị thuốc sau này vào :

Long não : 5 đồng cân

Thạch cao : 5 đồng cân (tán nhỏ)

Hạt thầu dầu tía : 40 hạt (bỏ vỏ giã thực nhỏ)

Sáp ong : 1 lạng

Rượu : 2 chén

Rựa thông : 5 thìa

Các vị đun khoắng luôn tay, trong 15 phút thành cao là được. Hễ đau bệnh gì, lấy cao ấy phất giấy gián vào chỗ đau thì khỏi.

21–Thuốc Kim Châm.

Chữa thổ tả ách nghịch.

BÀI THUỐC : Hoàng đơn 1 lạng, Bạch phèn phi 1 phân, Táo tầu bỏ vỏ, bỏ hạt, lấy thịt nó giã nát trộn với vị kia luyện viên bằng hạt ngô.

Cách dùng : trẻ con mỗi tuổi uống 1 viên, người lớn 5, 6 viên. Thang bằng nước cơm. Phải xâu thuốc vào cái kim nướng vào đèn dầu nam cho đỏ hồng cả trong ngoài rồi mới pha vào thang uống, phải nướng kỹ, nướng rối thì quay ra lỵ.

22–Thuốc Lục Nhất.

BÀI THUỐC : Hoạt thạch 3 lạng, Cam thảo 1 lạng. Các vị tán mạt hồ viên như hạt đỗ đen, lấy một ít bột, Hoạt thạch làm áo. Thang như thuốc TRẤN KINH số 16.

Mục cảm sốt

23–Phép Xem Phải Gió.

BÀI THUỐC : Tự nhiên phải gió giật gân, méo miệng, chân tay co quắp, đờm suyễn, miệng câm, răng cắn chặt, mê không biết gì. Vậy kíp dùng : Bán hạ 2 đồng, tán nhỏ, lấy ống thổi vào mũi, có hắt hơi thì dễ, không thì khó chữa.

24–Phép chữa Phải Gió.

BÀI THUỐC : Lấy miếng phèn chua mài vào ít nước, lấy lông gà xấp ngoáy vào họng, và xấp bông xát vào chân răng, nếu cắn răng, lấy giây lõi tiền buộc ngón tay cái cho chặt, tức khác nó há miệng ngay, nếu chưa nói được, thì nấu nắm muối đặc cho vào họng, và nước gừng rỏ hai khóe mắt sẽ tỉnh.

25–Phải Gió Lưỡi Vàng Đen.

BÀI THUỐC : Phải gió lưỡi vàng đen, chân tay run giật. Lấy lô hội 1 đồng pha nước sôi cho tan, mài tí quế, pha ít mật ong, lấy giẻ xấp đánh lưỡi.

26–Phải Gió Nhập Lý (Kinh nghiệm)

BÀI THUỐC : Nếu đã ngửi thuốc hắt hơi mà không hắt hơi được, là gió đã nhập lý, nếu cứng miệng ú ớ, thì lấy nắm muối đun cho tan lấy bông xấp đánh xát hàm răng, cho đến khi lưỡi mềm nói được mới thôi. Lại mài xương hùm với nước nóng bôi vào hàm là thuần lại.

Lại 2 người cứ cầm tay nó đưa lên đưa xuống, cho máu chuyển vận, lại lấy khăn xấp nước lã cứ đập vào trán, thì sẽ tỉnh dần. Hay là nước gừng giã rỏ vào khóe mắt, nếu cứ im là dấu chết.

27–Cảm Mạo.

BÀI THUỐC : Địa liền, Long não, Phèn phi, Hạt kinh giới. Các vị đều nhau, tán bổ viên như hạt ngô. Mỗi liều 6 viên. Thang : hành, lá tre, lá ruối sắc uống nóng cho ra mồ hôi. Nếu có giây ký ninh thì nướng giã ra bột pha vào thuốc viên rất hay.

28–Ngộ Gió Mê Mệt.

BÀI THUỐC : Nước tự nhiên rau ngót giã với trấn kinh và dầu cảm pha vào uống.

29–Cảm Mê Ly Bì.

BÀI THUỐC : Cam thảo 3 đồng, Mạch môn 3 đồng (bỏ lõi), Khoai lang 6 đồng (thái sao hạ thổ). Các vị sắc uống. Lại ăn củ sắn giây nướng nấu với khoai lang thì đỡ mệt, đỡ khát nước.

Mục sốt rét

30–Sốt Rét Cách Nhật (cách 1 ngày 1 cơn)

BÀI THUỐC : Nam lấy 7, nữ lấy 9 lá búp Dâu, phải yên lặng lấy, giã với tí muối rịt vào móng tay cái, nam tả nữ hữu, có nhào thêm giấm thanh mới hay. Phải kiêng thịt và nước lã. Sốt đêm thì lấy lá đêm, sốt ngày lấy lá ngày.

31–Sốt rét cách chứng.

BÀI THUỐC : Đậu xanh : 1 vốc ngâm, đãi sạch vỏ. Thạch Tín : 1 đồng, lấy cứt giun nắm kín nung đỏ, pha với đậu luyện hồ viên như hạt đậu xanh, lấy Chu xa và Hồng hoàng làm áo, mỗi liều uống 20 viên với nước nóng.

32–Lại Bài nữa.

BÀI THUỐC : Lấy năm lá Lưỡi chó giã, vắt lấy nước uống, bã rịt vào mạch nam tả, nữ hữu. Hoặc lấy lá Cậy sao vàng đổ xuống đất cửa bếp cho nguội, rồi đừng rửa cứ đem sắc ngay lấy 1 chén mà uống. Phải lấy lá ấy khi mặt giời chưa mọc.

33–Lại Bài nữa.

BÀI THUỐC : Chu sa 5 phân, Tỳ xương (to bằng hạt đỗ), Đại đổ thạch 5 viên (tẩm giấm nướng). Giấy nam bọc 7 lần đánh nát, nướng khô, xạ 1 phân tán nhỏ, lấy hương du 1 phân (dầu thơm) nhào vào, đổ vào đầu mũi, lông mi và 4 lòng bàn chân tay.

34–Thuốc Thương Hàn cách nhật.

BÀI THUỐC : Hoặc 2 ngày một cơn, hay 3, 4 ngày lại sốt. Sài hồ, Bán hạ, Hồng hoa, Hoàng cầm, Binh lang, Xuyên khung, Sa sâm Thao quả, Chi tử. Các vị bằng nhau, cho 3 nhát gừng sắc uống.

35–Sốt Rét Lâu Năm.

BÀI THUỐC : Nam ngưu tất (cỏ xước) lấy gốc rễ tước bỏ lõi, sắc đặc phơi sương từ chập tối đến gà gáy sáng uống ba bốn bận là khỏi.

36–Đề Phòng Bệnh Ngã Nước.

BÀI THUỐC : Phèn phi : 2 lạng. Phấn trắng trong lòng cây tre hai khúc, mỗi khúc dài 3 tấc. Các vị tán nhỏ, mỗi sáng uống 3 đồng tiền xúc, thang : nước nóng, thì không bao giờ ngã nước.

37–Sốt Rét Ngã Nước (Sốt rét cách nhật)

BÀI THUỐC : Mật-đà-tăng, 5 phân, tán ra bột, sáng sớm quay về hướng đông uống hết, thang với rượu. Lại xơ rau muống, rễ đu đủ, thái rửa sạch phơi khô sao vàng, 2 thức bằng nhau úp đất nguội sắc uống luôn, càng nhiều càng tốt.

Mục ho suyễn

38–Trị Ho Lao.

BÀI THUỐC : Lấy miệng bình vôi cho vào ống tre non, đốt ống tre ấy, đợi ống tre cháy, thì lấy vôi ra luyện với hồ viên to bằng hạt đậu xanh, đàn ông mỗi liều 7 viên, đàn bà 9 viên, cứ uống lâu là khỏi.

39–Phép xem Ho Lao.

BÀI THUỐC : Đốt nhũ hương xông khói vào mu bàn tay người có bệnh lao, đàn ông xông bên tay trái, đàn bà bên tay phải, rồi lấy khăn lụa đậu đậy trên lòng bàn tay một lúc lâu, hễ thấy ở giữa bàn tay có cái lông mọc ra, thì đích thị là lao, hễ lông trắng thì dễ chữa, đen thì không chữa được, nếu không có lông thì không phải bệnh lao…

40–Phép Trích Trùng Lao.

BÀI THUỐC : Lấy giấy nam ướt gián trên sống lưng, thấy chỗ mà giấy khô, tức là chỗ có con trùng lao ở, lấy mực đánh dấu, lấy tỏi khô xắt ra từng miếng, rồi mồi ngải để trên miếng củ tỏi, dùng gừng cũng được, để vào chỗ con sâu lao mà trích. Lúc sắp trích con sâu lao, phải lấy sẵn cái bàn lửa, và cái kim sắt, hễ thấy sâu thì lấy kim cặp lấy để áp vào bàn lửa, hay là mâm đồng đốt nóng, cho nó chết đi, để khỏi bay vào mồm mũi người ta.

41–Phép chữa Sâu Lao.

BÀI THUỐC : Hùng tinh, Lưu-hoàng, Chu sa, mỗi thứ 1 đồng cân. Lưu-hoàng rửa sạch đất, xạ hương 1 phân. Các vị tán nhỏ cho lọ sành đựng. Lấy rượu Thiên tửu ngon nhất hạng trộn đều, lấy đầu củ tỏi lớn, bỏ rễ đi, cầm củ tỏi chấm thuốc mà xát từ xương cùng đít, dần dần từng đốt xương xát ngược lên, hễ thấy, chỗ nào sưng lên đau lắm, là con sâu lao ở đấy ; xát nhiều lần vào chỗ sưng ấy, thì sâu lao ấy tự nhiên chết. Không cứ mới phải hay phải đã lâu đều chữa được tuyệt nọc sâu lao ấy.

42–Cảm Ho Mưa Gió.

BÀI THUỐC

Bạch-Linh : 3 đồng

Sá-sâm : 3 đồng

Song-truật : 3 đồng

Chỉ xác : 2 đồng

Phòng-phong : 2 đồng

Mạch môn : 1 đồng (bỏ lõi).

Sài-tô : 1 đồng

Cát cánh : 1 đồng

Bắc đan bì : 1 đồng

Cam thảo : 5 phân.

Ngũ-vị : 5 phân

Các vị tán viên như hạt ngô, lớn 30 viên, trẻ 10 viên.

43–Trị Chứng Ho Suyễn.

BÀI THUỐC : Không cứ mới hay phải đã lâu. Đậu xanh 50 hạt (để sống), Hương phụ 40 củ (để sống), Ba đậu 10 hạt (bỏ vỏ ép bỏ dầu). Các vị tán hồ viên nhỏ như hạt vừng. Mỗi bận ngậm 2 viên với lá Phù dung.

44–Bài Nữa Trị Ho Suyễn.

BÀI THUỐC

Đình lịch : 1 lạng.

Tri mẫu : 1 lạng.

Táo nhục : 5 đồng (nghiền nát)

Sa đường : 1 lạng rưỡi

Hoà lẫn với các vị đã tán mạt viên to như viên đạn, lấy vải mỏng mới gói thuốc mà ngậm, mỗi lần 3 viên.

45–Ho Lao yếu mệt.

BÀI THUỐC : Người yếu làm ăn khó nhọc, sinh ho tức dùng

Rễ giâu : 2 đồng (mật sao kỵ thiết)

Sa sâm : 3 đồng (gừng sao)

Hoàng kỳ : 3 đồng (mật sao)

Ngũ vị : 2 đồng (mật sao)

Kỷ tử : 3 đồng

Cam thảo : 1 đồng

Các vị sắc uống.

46–Ho ra Huyết, thổ Huyết.

BÀI THUỐC : Lấy dêu đá 3 đồng (sao vàng), vỏ bưởi đào 3 đồng (sao vàng), Gừng sống 3 nhát sắc uống là cầm ngay.

47–Ho khạc ra Huyết.

BÀI THUỐC : Bạch cập 1 lạng tán nhỏ, mỗi liều 3 đồng tiền xúc. Thang bằng nước gạo nếp, cứ uống đến khỏi.

48–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC

Hoa Hồng bạch : 5 đồng

Địa liền : 3 đồng

Thỏ ty tử : 3 đồng (sao)

Liên nhục : 3 đồng (sao)

Thiên môn : 3 đồng (sao)

Nhân sâm : 3 đồng (sao vàng)

Kim ngân hoa : 2 đồng

Cam giá (Mía sơn rượu) 1 đẫn vắt lấy nước sắc với thuốc pha thêm nước lã, sắc mà uống đến khỏi mới thôi.

49–Trị Hen Sữa.

BÀI THUỐC : Lấy rựa sung trộn với gạo nếp ăn, càng nhiều càng tốt.

50–Trị Ho khan.

BÀI THUỐC : Lấy 3 trứng gà mới đẻ, lấy nguyên lòng đỏ, cho ít rượu đun hỏa thang bán sinh bán thục mà ăn.

51–Trị Ho khản tiếng.

BÀI THUỐC : Hạt khổ tử, hay là Phèn phi với bánh giầy mốc nướng mà ngậm.

52–Lại Bài nữa (Thuốc mường)

BÀI THUỐC : Rau má rửa để ráo, giã lấy nguyên nước cốt nó pha với mật ong mà uống.

53–Trị ho Đờm Suyễn (Thuốc mường tối hiệu)

BÀI THUỐC : Quả bưởi đào cắt núm, nạo hết ruột, làm thịt gà nhỏ vừa, lòng ruột sạch sẽ, bỏ cả vào trong bưởi, bịt núm chằng kỹ, trát đất bỏ lên bếp đun rồi bỏ quấn cho chín gà, độ 5, 6 giờ là được, để nguội ăn cả thịt gà và cùi bưởi, cả nước nó cho hết, ăn độ 3 lần là khỏi.

54–Trị Ho Hen thở.

BÀI THUỐC : Sa sâm 2 phân, Ngô thù 1 phân, Mộc hương 1 phân. Các vị tán mạt uống, cứ uống thế cho đến khỏi.

55–Trị Ho lâu chẳng đã.

BÀI THUỐC

Lá chân vịt cạn : 1 đồng

Hùng hoàng : 1 đồng rưỡi

Đinh hương : 7 cái

Cam thảo : 1 lạng

Hạnh nhân : 15 hạt (khú bì)

Các vị tán mạt, lấy 2 tờ giấy nam chấp lại, xấp nước đều phơi khô, làm như thế đủ 6 bận, đoạn rắc thuốc đều trên giấy rồi quận vào đũa, hồ gián mép, rút đũa ra, đốt mà uống như hút thuốc vậy, hút mỗi ngày 3 bận, mỗi bận kéo dài 3 hơi rõ dài, mỗi bận hút rồi liền uống ngụm nước, còn thì để ngày sau lại hút.

Lại còn uống thuốc như sau : Bách bộ 5 đồng (sao), Khoản dâng hoa 1 lạng, Tử uyển : 1 lạng (mật sao). Các vị tán mạt, mỗi liều 3 đồng tiền xúc. Thang : gừng 5 nhát, Ô mai 5 quả (rửa muối) đem sắc lên uống tối trước khi đi ngủ.

56–Trị Hen con nước.

Cứ gần ngày con nước thì lên cơn hen.

BÀI THUỐC : Hồ tiêu 1 lạng, Đại táo 1 lạng (bỏ hột), Phèn phi 5 đồng. Các vị tán mạt hồ viên như hạt đậu đen. Thang : gừng sống, mỗi liều 15 viên.

57–Trị Hen bất kỳ con nước.

BÀI THUỐC : Mật rắn Mai hoa hòa rượu uống.

58–Lại bài Hen bất kỳ con nước.

BÀI THUỐC : Tầm gửi cây Ruối 2 đồng (sao vàng hạ thổ), cho 1 bát rượu sắc uống.

59–Trị Đờm Hỏa Ho Hen.

BÀI THUỐC : Bạch linh, Bạch giới, Hoạt Thạch, Trần bì, Thần khúc, Sa nhân, Ô-dược, Cát cánh, Cam thảo, Trầm hương, Bạch lao tử, Bạch phèn phi, Đại hoàng, Bán hạ, Mộc hương. Các vị bình phân tán mạt viên tựa hạt đậu đen. Mỗi liều 15 viên, thang : gừng nướng.

Mục đau bụng

60–Đau bụng kinh niên cả lớn bé.

BÀI THUỐC : Lá Ngải hay lá Xoan, nam 7, nữ 9 lá giã nhỏ, lại lấy chén rượu giã 5 hột hồ tiêu bỏ vào, hỏa thang. Rồi chắt rượu ngậm phun cho nó 1 cái trên đầu, 1 cái ở bụng 1 cái ở lưng. Rồi lấy lá Ngải ấy mà xát từ gáy cho hết xương cùng thẳng xương sống đàn ông 7 lần, đàn bà 9 lần, từ lúc phun đến tới xát, chớ có phun và xát ngược, phải phun xuôi và xát xuôi. Lúc làm thuốc giã lá và hỏa thang, không cho người ốm biết mới hay.

61–Lại Bài Nữa.

BÀI THUỐC : Long cốt trầm, Nhũ hương, Một dược, Ngô thù, Bình lang, Hương phu Chế, Trần bì (bỏ ruột), Hoàng nàn (phải cạo vỏ tẩm nước gạo 2 ngày hai đêm). Các vị đều nhau tán mạt viên như hạt đậu đen. Thang với rượu. Mỗi liều 10 viên. Nếu là đàn bà thì thang bằng bài thuốc ở mục cầu tự sau này. Nếu là đàn bà tích huyết to bụng, uống bài này hay lắm. Nhớn 15 viên, bé từ 3 đến 8 viên.

62 – Lại Bài Đau Bụng kinh niên lớn bé.

BÀI THUỐC : Lá chanh thái nhỏ, Sinh diêm. Các vị thang bằng nhau bỏ vào ruột cái hến to còn sống mà nướng cháy, rồi tán cả hến mà uống.

63–Đau Bụng Hắc loạn thổ tả.

BÀI THUỐC : Cám nếp sao vàng hạ thổ, Cây Hoắc hương (sao vàng). Các vị bình phân sắc uống. Nếu không khỏi, thì lá nón vò vào nước mài cam thảo mà uống. Nếu lại sốt đau các đầu xương, chân tay lạnh, thì lá Ngải lá cỏ Xước 1 nắm giã nát pha 1 bát rượu và 1 bát nước lã sắc uống.

64–Lại Bài nữa.

BÀI THUỐC : Chanh vắt vào dao nung đỏ hứng lấy nước uống. Rồi nướng củ Sắn giây nấu với khoai lang ăn.

65–Đau Bụng, đau tức, đau xóc.

BÀI THUỐC

Ô-dược : 2 đồng

Nhũ hương : 2 đồng

Xuyên khung : 2 đồng

Đương quy : 2 đồng

Xích Thược : 2 đồng

Một dược : 1 đồng

Bạch Truật : 1 đồng

Cam thảo : 1 đồng

Ngưu Tất : 1 đồng

Trần bì : 1 đồng

Nhân sâm : 1 đồng

Thương truật : 1 đồng

Bạch chỉ : 1 đồng

Các vị sắc uống.

66–Đau bụng chướng khí.

Đau bụng đờm tích, sơn làm chướng khí, ăn không tiêu, bị thương tích ứ huyết, sản hậu, kinh nguyệt không đều, đều trị được cả.

BÀI THUỐC

Nhũ hương : 5 đồng rưỡi

Hậu phác : 5 đồng

Một dược : 2 đồng rưỡi

Trầm hương : 2 đồng rưỡi

Mộc hương : 1 đồng

Lô hội : 2 lạng

Đại hoàng : 1 lạng (tẩm rượu)

A ngùy : 2 phân rưỡi

Hồ tiêu 20 hạt

Các vị tán mạt, hòa rượu với Lô hội luyện viên như hạt ngô. Mỗi liều lớn 30 viên, bé 15 viên giở xuống tuỳ tuổi. Thang : gừng nướng hay là rượu, không đói thang với muối.

67–Dầy da bụng. Đầy hơi.

BÀI THUỐC : Bắc chỉ thực 2 lạng (sao vàng), Cống truật 2 lạng (sao vàng). Các vị tán mạt, giã lá Sen ; thổi cơm gạo tán, hồ luyện như hạt ngô. Mỗi liều 10 viên với nước nóng.

68–Đau dạ dày. Chẩy nước miệng.

BÀI THUỐC

Tiểu Cúc : 3 đồng

Bạch Truật : 3 đồng

Ô tặc cốt : 2 đồng

Xích phục linh : 2 đồng

Điền thảo : 2 đồng

Huyền Hồ : 2 đồng

Thanh bì : 1 đồng

Các vị sao qua tán uống. Thang với rượu, hay gừng nước nóng.

69–Đau bụng báng.

BÀI THUỐC : Ngọc trúc 1 lạng. Lấy bầu dục lá lách lợn (kỵ sắt) bổ ra bỏ vào nồi mới ninh dừ ăn hết, rồi đi tiểu hay đi đại tiện là khỏi.

70–Đau bụng.

Chữa đau bụng tịnh tâm thống hắc loạn (Thần hiệu).

BÀI THUỐC : Hồ tiêu 7 hạt, Đậu xanh 7 hạt xát bỏ vỏ. Nhai nhỏ mà uống với nước nóng.

71–Lại bài trị đau bụng (Tối hiệu)

Đau bụng khí bế đầy hơi, đau xóc ngang sườn.

BÀI THUỐC : Hương phụ chế 7 lần (đêm tẩm đồng tiền, ngày phơi nắng 7 lần), Thiên thai, Ô dược, Trầm hương. Các vị bình phân tán nhỏ hồ viên như hạt đậu xanh, mỗi liều 6, 7 viên. Thang : muối gừng sắc uống.

Mục bĩ cách

72–Bĩ đại tiện.

BÀI THUỐC : Ngải sơn điệp 3 đồng sắc lên pha chút đường uống độ vài ba bận, là dần đi đại tiện, không phải kiêng cữ gì.

73–Bĩ tiểu tiện.

BÀI THUỐC : Hoa Hẹ 1 nắm, không có thì dùng vị Phỉ Tử sắc uống hay lắm.

74–Trị chứng kết-hung.

Chữa cả đại-tiện bí kết, chữa cả đàn bà hậu-sản phù-sũng.

BÀI THUỐC

Chỉ xác : 5 đồng

Cát cánh : 5 đồng

Chỉ thực : 5 đồng

Ngưu tất : 5 đồng

Xuyên-đại-hoàng : 1 lạng

Phác-tiêu : 1 lạng

Bạch-đậu-khấu : 15 nhân

Bã đậu : 13 hạt

Tạo giác : 3 quả

Các vị tán mạt hồ viên như hạt đậu đen, mỗi liều người lớn 7 viên đến 9 viên. Trẻ con từ 1 đến 3 viên. Thang : nước nóng.

Mục Tả-Lỵ

75–Bệnh Tả Lỵ.

Không kể mới phải, hay phải đã lâu, hễ sờ tay vào mình thấy nóng như hòn than và mạch đi phù hồng, thì không chữa được.

76–Trị đi lỵ

Chứng lỵ mới phải, hay phải đã lâu, đi đỏ như bầu lào, ra nùng nùng, hoặc trắng hoặc đen đều khỏi.

BÀI THUỐC : Bắc-xuyên luyện tử, Đậu xanh. Hai vị bình phân tán nhỏ, hồ luyện như hạt đậu đen trước khi ăn cơm uống 4 viên. Gừng sắc thang.

77–Trị chứng tả lỵ.

BÀI THUỐC

Nhu mễ (gạo nếp) : 7 phân (sao)

Khô phàn (phèn phi)

Phấn thảo : 5 phân

Hạnh nhân : 5 phân

Hồ luyện viên như hạt đậu xanh. Người lớn uống 20 viên, tiểu nhi 6 viên. Lúc mới phải thang nước cơm, phải đã lâu thì rễ mơ lông, cỏ Phượng-vỹ, cỏ Xa-tiền đều sao qua sắc uống.

78–Lại bài chữa Lỵ.

BÀI THUỐC

Khổ-luyện : 2 lạng (sao)

Thảo-quả : 3 đồng

Phèn-chua : 1 đồng

Cam-thảo : 5 phân (chích)

Các vị tán nhỏ như hạt ngô, người lớn mỗi lần 15 viên, trẻ con 5 viên với nước lã. Phải kiêng các thứ thịt cá.

79–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Thần-khúc 3 đồng (nướng), Chè tầu 1 nắm, sắc uống.

80–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Xái thuốc phiện 1 phân, Mai mực 4 phân (nửa sống, nửa sao chín). Nếu có toát-giang thì gia ngũ-bội-tử 2 phân, sao đen, các vị tán mạt, mỗi liều 1 đồng tiền xúc. Thang nước cơm.

81–Trị Thổ-tả nguy cấp.

BÀI THUỐC : Đại-thoán (tỏi) giã nhỏ đổ vào rịt gan bàn chân, bàn tay và ở rốn.

82–Dịch-tả.

BÀI THUỐC : Đậu xanh để vỏ 5 đồng, Hạt tiêu sọ trắng 5 đồng. Các vị tán chia làm 2 liều với nước nóng, cách nửa giờ.

83–Dịch-tả có thuốc hun-trừ.

BÀI THUỐC : Bệnh này hay lây, nếu làm bài này đốt ở cửa ra vào, lúc buổi tối trừ khí độc.

Bạch tật lê : 5 đồng

Thương truật : 5 đồng

Bạch đàn : 5 đồng

Một-dược : 2 đồng

Kinh giới : 2 đồng

Nhũ-hương : 1 đồng

Hồi hương : 1 đồng

A ngùy : 1 đồng

Bồ-kết : 7 quả

Các vị tán ra rắc vào giấy bản xe vào nén hương mà đốt.

84–Trị dịch tả (thần hiệu)

BÀI THUỐC

Thương truật : 4 đồng (tẩm rượu sao)

Uất kim (nghệ) : 3 đồng (tẩm đồng tiện phơi 9 đêm ngày, sao đen)

Hoắc hương : 3 đồng

Binh lang : 3 đồng (tẩm nước vôi sao vàng)

Thiên ma : 2 đồng

Hồ ma 2 đồng

Xạ can : 2 đồng

Tô mộc : 2 đồng

Xuyên hậu phác : 2 đồng

Nam mộc hương : 2 đồng

Sơn tam nại : 2 đồng

Bạch hoa xà : 2 đồng

Xích hoa xà : 2 đồng

Chính hồi hương : 1 đồng

Quế chi : 1 đồng

Bắc mộc hương : 1 đồng

Nhũ hương : 1 đồng

Kinh giới : 1 đồng

Hai thứ rắn này giầm rượu, bỏ đầu đuôi và lấy nguyên thịt giã, không có hai thì dùng một thứ cũng được. Tán nhỏ 18 vị ấy, trộn hồ bột tẻ luyện viên bằng hạt ngô, lấy thần sa, chu sa 1 đồng tán rắc làm áo phơi rõ khô.

I–Khi bệnh khác nhau, thay đổi thang, đàn ông 7 viên, đàn bà 9 viên, ngoài xoa, là lấy 3 ngọn bạc hà mài với 3 viên thuốc cho rượu hỏa thang, xoa khắp mình chân tay.

a) Bệnh thời khí thổ tả, khát nước sốt rét, rức đầu, buồn chân tay, thì Tử tô gừng sắc làm thang.

b) Nếu bị như trên, mà chân tay giá lạnh, thì nước vôi làm thang, ngoài xoa như trên.

II–Đàn ông và đàn bà từ 15 đến 40 tuổi.

a) Mắc thời khí, thổ tả, sốt sét, rức đầu, đắng miệng, chân tay buồn, thì Tử tô, Cát căn mỗi vị 1 đồng và 3 nhát gừng sắc uống, ngoài xoa như trên.

b) Nếu chân tay quyết lãnh, nước vối thang, xoa như trên.

III–Tiểu nhi từ 10 đến 15 tuổi.

a) Bị thời khí thổ tả, sốt rét, đắng miệng buồn chân tay thì lấy 7 lá đào non, mài với nước mưa bỏ bã uống, ngoài xoa.

b) Nếu bị như thế, lại chân tay lạnh, thì tử-tô, cát-căn mỗi vị 2 đồng sắc nước vối uống, ngoài xoa như trên.

IV–Tiểu nhi từ 1 đến 10 tuổi, nếu bị thổ tả, lỵ lại khát, lấy cân đằng 1 đồng, Trần-bì 1 đồng, Bắc-ngô-thù 1 đồng đem sắc uống với 3 viên thuốc, ngoài xoa như trên.

V–Các chứng khác thì đổi thay thang. Như đàn bà có thai bị thổ tả, rức đầu, sốt rét, buồn chân tay, thì Tử-tô 1 đồng, Hoàng-cầm 1 đồng, Bạch-truật 1 đồng, lá Ngải 1 đồng, sao sắc làm thang, mỗi lần uống 9 viên, ngoài xoa như trên.

VI–Nếu lại đau bụng, gừng nướng làm thang, đàn bà có thai kỵ gừng, thì nước vối làm thang, ngoài xoa như trên.

VII–Đàn ông đàn bà mùa lào, đậu chẩn, nước mưa làm thang, trong uống ngoài xoa như trên.

Lại phải uống như sau này tùy tuổi.

a) Người lớn uống :

Bạch-linh : 2 đồng

Bạch-thược : 2 đồng

Sơn đậu căn : 1 đồng (tẩm gừng sao)

Thục-địa chích : 2 đồng

Thanh-bì : 2 đồng

Cam thảo : 5 phân

b) Trẻ con từ 1 đến 14 tuổi thì uống :

Bắc ngân hoa : 5 đồng

Mạch-môn : 1 đồng (khứ bì)

Đương-quy : 1 đồng

Bạch-truật : 1 đồng

Sơn-đậu-căn : 1 đồng

Bắc-câu-đằng : 1 đồng

Bạch-cặp : 1 đồng

Bạch-Liễm : 1 đồng

Nhị-hồng-sám : 1 đồng.

Thục-địa-chích : 2 đồng

Trạch-tả : 5 phân

Cam-thảo : 5 phần

Sắc uống

85–Trị chứng toát giang.

BÀI THUỐC : Chứng này bởi bị lị lâu ngày, khí huyết hư, khi đi đại tiện dùng sức dặn nhiều, nên giang môn lòi ra không thu lại. Dùng : Ngũ bội-tử, Bách thảo sương, 2 vị bằng nhau, lấy lông gà quét thuốc vào giang môn thì thu ngay. Rồi uống bài sau này.

86–Đề Tràng Thang (Chữa Toát giang)

BÀI THUỐC

Nhân-sâm : 3 đồng

Đương-qui : 3 đồng

Phục-linh : 3 đồng

Hoàng-kỳ : 2 đồng

Ý-rĩ : 2 đồng

Bạch-thược : 1 đồng

Thăng-ma : 1 đồng

Hòe-hoa : 1 đồng

Các vị sắc uống.

87–Trị Cước Khí chuyển gân.

BÀI THUỐC : Đan-sâm 3 đồng, Đương-qui 2 đồng, sắc uống. Bệnh tả chuyển gân uống cũng khỏi.

Mục Tích Tụ

88–Trị Tích Tụ thành khối.

BÀI THUỐC : Đại-hoàng, Cam-toại, Xích-thược, Hồi-hương, Trầm-hương, Mộc-hương, Lương-khương, Quế-chi-bì, Nga-truật, Tam-lăng, Hoàng-lực, Độc-lực. Các vị đều 3 đồng, tán mạt, mỗi liều 1 đồng tiền xúc, thang với rượu.

Mục Phù nề

89–Phù nề (kinh nghiệm)

BÀI THUỐC

Tỳ giải củ kim-cương : 1 lạng

Ích mẫu nhân : 1 lạng

Xương bồ : 5 đồng

Ô-dược : 5 đồng

Cam-thảo : 8 đồng

Các vị sắc uống lợi tiểu là khỏi.

90–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Cám nếp trộn đường hấp cơm, ăn càng nhiều càng tốt. Uống thêm lá bìm bìm, cây má đề, sao vàng, hạ thổ thêm dâu ngô sắc uống.

91–Lại bài trị Phù nề (Thần hiệu)

BÀI THUỐC : Bệnh phù phải đi phải lại không khỏi, thì uống lá Mã chiên thảo, Tầm gửi, cây đa lông, vỏ bưởi đào. Các vị đều nhau, sao vàng hạ thổ, cho gừng 3 nhát, sắc uống 5 ấm khỏi.

Mục Tê Thấp

92 – Rượu chữa Tê Thấp (kinh nghiệm)

BÀI THUỐC

Thuốc này chữa 36 và 72 giống thấp, miệng mắt đờ cứng đau, co xương đau rức, đờm lưu, khí trệ, mọi chứng điều nghiệm.

Thiên-ma, Hương phụ chế sao, Sinh địa, Cam cúc, Phục-thần, Tảo nhân sao, Tần giao, Cẩu-kỷ, Thục-địa-chích, Đương quy, Đan sâm, Độc-hoạt, Xuyên-khung, Đỗ-trọng, Ngưu tất, Tiền hồ, Khương hoạt, Hồng-hoa, Tục đoạn, Sơn dược, Quế-chi, Bách hợp, Màn kinh tử (đập giập), Cốt toái. Các vị ấy đều 5 đồng cân cả.

Bạch tât lê 4 lạng, Long nhỡn 8 lạng (bỏ hạt). Dùng rượu vàng 15 cân, bỏ thuốc vào lọ nút kỹ, mà đun, đốt cháy hết 3 nén hương là được. Đem lọ chôn xuống đất 7 ngày. Rồi mỗi ngày 2 bận sớm và chiều uống 2, 3 chén, vài ngày thấy kiến hiệu. Khi rượu hết, lại thêm 4 lạng Long nhỡn nhục, và 7 cân rượu nữa, lại nấu và chôn như trước, rồi uống là khỏi hẳn.

93–Lại bài thuốc tê thấp.

BÀI THUỐC : Sà-hồ, Củ Khúc-khắc, Cây Đau-xương, Hạ Khô-thảo (cây cải rừng), Cây móng tay, Cây móng rừng, Cây chìa vôi, Củ nếnh. Các vị bình phân, sao vàng, hạ thổ, sắc, hay ngâm rượu uống.

94–Lại bài trị tê thấp (Tối hiệu)

Thuốc này chữa Tê-thấp cảm vào xương tỷ, huyết mạch ngừng trệ, chân tay tê bại, bán thân bất toại, và đàn bà tê thấp thủy thũng, mọi chứng chữa hiệu hết.

BÀI THUỐC

Ngũ-gia-bì : 2 lạng (sao) (là cây chân chim, mùi đắng, tiêu thủy hạ đờm)

Nam Đằng : 2 lạng (sao) (là cây Lúc lúc, mùi đắng, khí lạnh, tiêu đờm)

Hồ-diệp-căn : 1 lạng rưỡi sao (là cây Bươm bướm, mùi đắng khí ôn tiêu đờm)

Bảo-đương-quy : 1 lạng (mùi đắng khí ôn hoạt huyết)

Ô-dược : 1 lạng (mùi đắng, khí ôn trị khí trướng)

Kim-anh-đằng : 1 lạng rưỡi sao (cây chinh chiến, mùi đắng, lạnh)

Bạch đồng nam : 1 lạng sao (cây bấn trắng, ngọt, khí bình)

(Đàn ông dùng, đàn bà không dùng)

Xích-đồng-nữ : 1 lạng sao (cây bấn đỏ, đàn bà dùng)

Nam ngưu tất : 1 lạng sao (cây cỏ xước lấy cả rễ, mùi chua khí bình, hạ tiêu thấp đờm)

Cát bối căn : 1 lạng sao (là cây bưởi bung, mùi đắng khí nóng, trị chứng hàn thấp)

Tiền hồ : 5 đồng sao (là cây chỉ thiên, mùi ngọt khí hàn, tiêu thấp hạ đờm)

Hoàng chỉ đằng : 2 lạng sao (là rễ có chỉ, mùi cay khí ôn tiêu thủy)

Mã chiên thủy : 6 đồng sao (là cỏ vọt ngựa, mùi ngọt, khí lạnh)

Tang ký sinh : 1 lạng (là Tầm gửi cây giâu, chữa phong thấp)

Các vị ấy thái nhỏ giã nát, đựng vào cái túi thắt miệng lại, cho vào lọ rượu lấy đất giã trát kỹ rồi đun lửa, cháy hết 1 nén hương là được. Rồi đem hạ thổ 3 ngày 3 đêm, rồi đem lên, người lớn mỗi bận uống 1 chén, ngày 3 bận uống. Trẻ con uống một nửa, trước khi ăn cơm.

Phép gia giảm vị thuốc Tê Thấp.

Như hàn thấp : gia quế chi 1 lạng, Càng khương 1 lạng, bỏ vị Tiền hồ, Mã chiên thảo, Kim anh không dùng.

Như chứng đầy : gia Hương phụ chế 3 đồng, Mộc hương 3 đồng, bỏ vị tiền hồ, Hoàng chỉ không dùng.

Như cước khí, thủy thũng : gia Mộc qua 3 đồng và Đại phúc bì 3 đồng.

Như đờm cắn : gia bán hạ 3 đồng, Trần bì 3 đồng.

Như hư nhược thì giảm vị thuốc hay tiêu háo, như bán hạ, trần bì, mà gia vị tỳ xại, bội Đương quy, và Vương Tôn (rễ cây gắm).

Như phong tê thì gia vị Hy Thiêm thảo 3 đồng, Hạc tất thảo 3 đồng.

Như Đầu phong (đầu rức) : gia vị cốt toái bổ (là cây Tổ ong) và vị Quán chúng đều 3 đồng (khoai lang).

Như chứng hư lao, lạnh tê gia : gia vị Thạch hộc (phúc bôn tử) 3 đồng.

Như bị tê khắp mình : gia vị thương truật 1 đồng, hay là Thương nhĩ tử 1 lạng sao (cỏ ké).

Như đầu mặt phong, khắp người lở ngứa : gia Hà thủ-ô 1 lạng (cửu chưng cửu sái, 9 bận chưng phơi).

Như phong thấp gân co : gia rễ cây tầm-xuân 1 lạng rưỡi (sao).

Nếu y như trong bài này mà gia giảm, thì rất là thần hiệu.

95–Trị chứng Đờm Thấp.

BÀI THUỐC : Bệnh này vì đờm thấp, sinh ra đau chân rức xương, có khi lại bán thân bất toại.

Nam Sài hồ : 5 đồng

Hoàng lực : 5 đồng

Đỗ-trọng : 5 đồng

Bạch lực : 2 đồng rưỡi

Độc lực : 2 đồng rưỡi

Binh-lang : 2 đồng rưỡi

Hương-phụ-chế : 2 đồng rưỡi

Nam mộc hương : 2 đồng rưỡi

Thương-truật : 2 đồng rưỡi.

Mộc qua : 2 đồng

Ngưu tốt : 1 lạng (tẩm rượu)

Các vị tán mạt hồ viên như hạt đậu đen, mỗi liều người lớn 10 viên, thang bằng rượu, đàn bà tích huyết khối thì đồng tiện pha rượu thang.

96–Thấp nhiệt lở.

BÀI THUỐC : Nhân sâm, Bán-hạ, Hoàng-cầm, Cam-thảo, Xuyên khung, Hòe hoa, Kinh giới, Chi-tử. Các vị bằng nhau, gừng 3 nhát sắc uống.

Lại dùng thuốc đồ ngoài như sau : Ngải cứu nhiều, Nhân ngôn 1 đồng. Các vị tán nhỏ cuộn vào giấy nam đốt xông.

97–Trị thấp đờm hỏa.

BÀI THUỐC : Bạch linh, Bạch giới, Hoạt thạch, Đại hoàng, Trần bì, Thần khúc, Cát cánh, Bán hạ, Ô-dược, Sa nhân, Bạch lao tử, Mộc hương, Trần hương, Cam thảo, Bạch phèn phi. Các vị bằng nhau, tán mạt hồ viên như hạt đậu đen. Mỗi liều 10 viên, gừng làm thang.

98–Trị chứng Tê thấp chân tay.

BÀI THUỐC

Xuyên khung : 3 đồng

Quế chi : 3 đồng

Huyết giác : 3 đồng

Long não : 2 đồng

Một dược : 2 đồng

Đại hồi : 2 đồng

Đinh hương : 2 đồng

Các vị giã giập cho vào lọ rượu nấu cách thủy, khi được thì bóp, lúc bóp thì nhấp một ít.

99–Thuốc xông tê chân tay.

BÀI THUỐC : Lá b chàng, Lá và nước, Cây chìa vôi. Các vị đều nhau, băm sao nấu kỹ, miệng nồi bịt lá chuối, chọc thủng để xông hơi vào chỗ tê.

100–Trị Sản hậu tê chân tay.

BÀI THUỐC : Rễ quỷ-xạ, Phỉ tử (sao), Cam thảo. Đậu đen (sao). Các vị bằng nhau, sắc uống.

101–Lại bài trị tê chân tay (Thần hiệu)

BÀI THUỐC

Quế chi : 3 đồng

Đinh hương : 3 đồng

Huyết giác : 3 đồng

Cánh hồi : 3 đồng

Long não : 3 đồng

Nhũ hương : 4 đồng

Một-dược : 3 đồng

Thương truật : 4 đồng

Đan sâm : 5 đồng

Các vị giã giập cho vào lọ rượu nấu cách thủy, vừa uống vừa xoa bóp.

102–Lại bài trị tê chân tay.

BÀI THUỐC

Trang ký sinh : 3 đồng

Ngưu tất : 3 đồng

Mộc qua : 3 đồng

Xuyên giải : 3 đồng

Cẩu tích : 3 đồng

Xuyên quy : 3 đồng

Xuyên mễ : 4 đồng

Xuyên tục đoạn : 5 đồng

Các vị giã giập cho vào rượu đun cách thủy rồi vừa uống vừa bóp.

103–Thuốc gân cốt đau rức.

BÀI THUỐC : Lá Thập đại công lao 1 nắm, bỏ gai nó đi, rượu tẩm rồi phơi khô, làm như thế 7 bận. Đương quy 1 lạng, tẩm giấm thanh nướng. Các vị tán mạt, mỗi ngày uống 5 đồng cân, pha đường cát vào nước nóng uống.

104–Lại bài chữa gân đau, lưng đau.

BÀI THUỐC : Lưng và gót chân bị phong đau khó đi lại dễ dàng, thì dùng bài này, nó chữa cả chứng phong méo miệng xếch mắt hay lắm. Lá Thông 1 cân giã nát dừ. Rượu ta 3 cân. Tẩm nó 7 ngày rồi mỗi ngày uống 2 bận, mỗi bận 1 chén.

Mục đầu thống

105–Trị rức đầu.

BÀI THUỐC : Cam thảo 5 đồng, Đậu xanh 5 đồng (cả vỏ). Đun sôi pha đồng tiện uống.

106–Trị thiên đầu thống (Đau bên đầu)

BÀI THUỐC

Hoàng liên : 1 đồng rượu sao

Xuyên khung : 1 đồng

Sài hồ : 1 đồng

Khương hoạt : 1 đồng

Hoàng cầm : 1 đồng

Cam thảo : 5 phân

Tế tân : 5 phân

Phòng phong : 2 đồng

Sắc uống.

107–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC

Gừng sống : 1 bát, nước 3 bát sắc còn 2 bát gia.

Đại hoàng : 1 lạng

Đinh hương : 1 đồng

Hồi hương : 1 đồng

Thương truật : 3 đồng

Huyết giác : 3 đồng

Các vị tán nhỏ, rồi bỏ cả vào nước gừng mà đun thành cao mà uống.

108–Lại bài chữa thiên đầu thống.

BÀI THUỐC : Nước đái Mèo, đau bên tả nhỏ bên hữu, đau bên hữu nhỏ bên tả. Bôi gừng sống vào mũi mèo, thì nó vãi đái ra mấy giọt đủ dùng.

109–Lại thuốc chữa rức đầu.

BÀI THUỐC : Long não, Tế tân, Thương truật. Các vị tán ra ngửi nếu không khỏi thì cho thuốc vào giấy bản, đũa cuộn đốt mà ngửi khói.

110–Lại thuốc chữa rức đầu.

BÀI THUỐC : Gừng sống 1 miếng to, Hùng hoàng 1 ít. Lấy miếng gừng bổ đôi ra, cho Hùng hoàng vào, lấy giấy nam bọc tẩm nước, rồi nướng nóng, dán ngay vào thái dương khỏi ngay.

111–Trị Sài óc, thối tai.

BÀI THUỐC : Râu tôm đốt thành than, pha với Phèn phi tán nhỏ, thổi vào tai. Kinh nghiệm.

112–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Hoàng liên, Đinh hương, Xuyên khung, Đại hoàng. Các vị đều nhau, tán mạt mài với giấm thanh đồ ngoài mang tai.

113–Lại bài thuốc chữa thối tai.

BÀI THUỐC : Phèn chua 1 đồng, Long cốt 2 đồng. Phi cả 2 thứ lên tán nhỏ thổi vào tai, sáng 1 bận, chiều 1 bận, cứ làm cho kỳ khỏi.

114–Tai đau nhức lắm.

BÀI THUỐC : Nước mài giao. Rễ củ chuối tiêu mài với nước ấy mà rỏ vào tai.

115–Tai ù điếc.

BÀI THUỐC : Thương nhĩ thảo (cây ké), Hương phụ, Thường sơn. Các vị đều nhau tán mạt, uống với nước nóng.

116–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC

Phong khương : 1 đồng

Hương phụ : 1 đồng

Địa du : 1 đồng

Hoàng lực : 1 đồng

Độc lực : 1 đồng

Các vị tán mạt đổ đỉnh đầu.

117–Đau màng óc.

Chứng này hay sổ mũi, rức đầu, ngấy sốt, lại đau xương sống, co quắp chân tay, cổ cứng ra, nôn thổ, bị mấy giờ đã là nguy rồi.

BÀI THUỐC

Bắc sài căn : 4 đồng

Cát căn : 4 đồn

Đại táo : 3 quả bỏ hột

Hoàng cầm : 2 đồng rưỡi

Sinh khương : 2 đồng

Chính thảo : 2 đồng rưỡi

Nam qua : 8 lạng (bí ngô)

Rồi bỏ 3 củ hành sống 3 nhát gừng, đổ 3 bát nước, sắc lấy bát rưỡi uống nóng, đắp chăn kín, cần kiêng gió. Cần phải có vị (bí ngô) Nam qua, nếu không có quả, thì phải dùng lá, hay mậm, hay giây, hay rễ nó. Ăn cháo bí ngô trừ bệnh này.

118–Lại bài chữa đau màng óc.

BÀI THUỐC : Cam thảo 8 đồng, Đậu xanh 4 bát cả vỏ. Đun sôi pha đồng tiện uống, cần kiêng gió.

119–Chữa Bạc đầu.

BÀI THUỐC : Còn trẻ tuổi, mà đầu đã bạc, thì uống bài Lục-vị gia vị, Hà-thủ ô, tẩm gừng sao đen, tán mạt hồ viên như hạt ngô. Mỗi liều 20 viên. Thang nước cơm pha rượu.

Mục đau mắt

120–Đau mắt Thuốc bôi.

BÀI THUỐC : Đởm phàn 5 đồng, Bạch phàn 5 đồng, Riêm thạch 5 đồng. Các vị tán mạt cho vào bát để nồi rang mà nấu, khi đã sôi thì quấy cho đều, khi đã sôi một lúc lâu bỏ Long não 5 phân vào quấy đều, đoạn tán mạt cho vào bát đậy kỹ, lấy đất trát quanh miệng bát cho kín.

Cách dùng : Đường phèn pha nước mưa, hay sữa, hay là nước lá Cúc áo cho thuốc vào quấy đều mà bôi my mắt. Thuốc này chữa cả chân tay lở có sâu, hay là nơi đã phải dấu lở ra hôi thối đã lâu, thì rửa sạch, rồi lấy thuốc này hòa rượu mà rửa và bôi rất tốt.

121–Đau mắt thuốc tra (Thần hiệu)

Thuốc này có 2 thứ : Thứ nấu và thứ chế. 2 thứ trộn lẫn, chữa mọi chứng đau mắt.

a) THỨ NẤU : Băng phiến 5 đồng, Mai hoa 5 đồng, Long não 1 đồng. Tán nhỏ cả 3 vị, nước trộn hơi ướt cho vào cái bát, lại úp cái khác lên trên, đất giẻo trát lấy để vào nồi rang đun lửa trước to, sau nhỏ, hễ cháy hết 3 nén hương là được, để nguội lấy ra, lấy thuốc dính trên miệng bát mà dùng. Cần trát bát cho cẩn thận, kẻo đun mà phì hơi ra thì là hỏng.

b) THỨ CHẾ : Lộ cam thạch. Lấy than củi Ruối đốt, khi cam thạch rữa ra là được, đem ra lấy sữa người và đồng tiện hai thứ bằng nhau, đem tẩm cam thạch độ một giờ, rồi đem phơi khô tán nhỏ, pha bạch phàn phi khô tán rày nhỏ chế vào như sau đây :

c) CÁCH CHẾ THUỐC TRA MẮT VỪA NÓI TRÊN : Thuốc nấu 1 đồng cân, Lộ cam thạch 2 đồng, Phèn phi khô 8 phân. Trộn 3 thứ cho đều, rồi lấy vải đậu để trên miệng bát đổ thuốc vào mà thúc cho kỹ mà tra.

122–Đau mắt, thuốc rỏ (thần hiệu)

BÀI THUỐC

Hoàng liên : 1 đồng

Hoàng bá : 1 đồng

Long cốt : 1 đồng

Mai hoa : 1 đồng

Sinh diêm : 1 đồng

Hổ phách : 1 đồng

Đinh hương : 5 đồng

Lá chi tử : 5 phân

Các vị mài nước lã rồi pha ít rượu rỏ mắt, rất hiệu nghiệm, đau lâu cũng khỏi.

123–Lại bài rỏ mắt nữa.

BÀI THUỐC : Lấy nguyên lòng trắng trứng gà mới đẻ, Phèn chua 1 miếng bằng đầu ngón tay, Sữa người 1 muỗng. Các vị trộn lẫn, quấy mãi cho đến khi nó tan và đông lại, gạn nước mà rỏ, bã đắp mắt.

124–Lại bài đau mắt : thuốc rỏ.

BÀI THUỐC : Thạch Cam-lộ 3 đồng. Cho vào bát lấy lửa đốt, hễ nó trắng ra, lại tẩm đồng tiện lại đốt đủ 3 bận, rồi đem tán, thêm phèn phi 5 phân, Long não 5 phân cho cả vào bát, lấy lá bưng lại, để lên nồi rang nấu, hễ nóng tay thì cất ra, gạt lấy những cái dính vào bát mà tán, pha Hắc phàn 5 phân và nước muối đánh lẫn, khi nó đã đứng lại thì gạn lấy nước trong mà rỏ.

125–Lại bài đau mắt thuốc rỏ nữa.

BÀI THUỐC : Vôi 1 miếng đốt đỏ, rồi bỏ vào nước tiểu tẩm. Lòng trắng trứng gà, Phèn chua, Sữa người. Các vị trộn lẫn đánh tan ra, gạn nước trong rỏ.

126–Chữa đau mắt có màng mộng.

BÀI THUỐC : Lấy nụ và lá Cúc áo cho tí muối giã kỹ đổ ngoài my mắt, phải giữ đừng cho vào mắt.

127–Lại bài đau mắt có màng mộng (Chữa mẹo)

BÀI THUỐC : Cây và rễ Chu me đất, cho tí muối giã nát, pha tí giấm thanh, mà đổ đầu ngón tay cái, đau mắt tả, thì đổ bên hữu, đau mắt hữu, thì đổ bên tả, đau 2 mắt thì đổ cả 2 tay.

128–Đau mắt có màng mộng. Vẩy mại.

BÀI THUỐC : Lấy dựa cây dưa chuột dại 2 phân, nghệ 1 phân. Giã nát 2 vị gói vào lá chuối tiêu cao hấp cơm cho chín vắt lấy nước rỏ mắt. Lại uống cải rừng, cây Cúc hoa sắc mà uống kỳ khỏi.

129–Trị đau mắt có vẩy mại lấm tấm.

BÀI THUỐC : Đinh hương, Tế tân. Các vị đều nhau, tán ra tẩm thuốc vào bông, nhét vào lỗ mũi bên không đau, đau 2 mắt, thì nhét cả 2 mũi, tự nhiên nó rụng.

130–Chữa mắt mờ tối.

BÀI THUỐC : Mắt đổ hoa ra mờ tối dùng Đỗ đen 1 bát, Cẩu kỷ : 4 lạng, nấu dừ ăn càng nhiều càng tốt.

131–Chữa mắt Quáng gà.

BÀI THUỐC : Minh Hùng hoàng 1 lạng (nghiền ra bột) cho chén nước đun trên nồi rang, còn độ 5 ly nước, thì gia thêm 1 buồng gan gà giã nát, hòa rượu lẫn cả vào mà uống, mỗi ngày 1 bận, 1 tháng khỏi.

132–Đau mắt vì vôi bắn vào.

BÀI THUỐC : Lấy quả hay lá giành giành sắc nước rửa là khỏi.

133–Đau mắt có sâu (Toét mắt)

BÀI THUỐC : Muối rắc vào đít nồi đồng, rồi đút gầm giường 2 đêm 2 ngày, đoạn gạn lấy nước chảy ra ở dưới ấy mà bôi vào my mắt, sâu sẽ chết.

134–Lại bài chữa mắt có sâu.

BÀI THUỐC : Hoàng liên, Đởm phàn, Lá Giâu gia. Các vị đều nhau giã nát mà rịt, cứ làm mấy bận thì sâu sẽ chết.

135–Đau mắt kinh niên. Đau mắt hột.

Chứng đau mắt này, ở trong nhà thì yên, hễ ra nắng gió, xem sách, thức đêm, hoặc ăn đồ cay nóng thì lại không đau lắm, mà hay chảy nước mắt ra, quen gọi là đau mắt hột.

BÀI THUỐC : Mộc nhĩ cây tre 1 láng (đốt tồn tính), Mộc tặc : 1 láng. Hai vị tán nhỏ, mỗi liều 2 đồng cân. Thang bằng nước gạo nấu uống.

Mục Thất huyết

136–Mục huyết.

BÀI THUỐC : Máu ra lỗ mũi vì nóng quá. Lấy tỏi giã đồ 2 gan bàn chân.

137–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Khương hoạt 2 đồng, Huyết dư 2 đồng (đốt toàn tính), Bách thảo sương 2 đồng. Các vị tán mạt, viên như hạt ngô. Thang : củ cỏ gianh sao vàng sắc uống liền, 5 viên.

138–Chữa thổ huyết.

BÀI THUỐC : Sa tiền 3 đồng, Sinh địa 3 đồng, Nhân sâm 3 đồng. Các vị tán mạt uống với rượu, nếu chưa khỏi thì hứng máu chảy ra vào tờ giấy nam mà đốt thành than tán pha vào thuốc ấy mà uống.

139–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Gan dê 1 buồng. Quả vải tươi 10 quả, nếu không có quả vải, thì dùng nước mật mía cho vào mà nấu rồi dùng bột Bạch cập bóp vào gan dê đã nấu chín, thái ra ăn hay lắm.

Mục giang mai

140–Trị bệnh lậu.

BÀI THUỐC : Phấn thảo 2 đồng, Lá huyết dụ 2 đồng. Sắc uống lúc đói.

141–Trị lậu sinh kén.

BÀI THUỐC : Vỏ cây Ngô đồng, Quách tử diệp, Cây cỏ gà, Bấc đèn ta. Các vị đều nhau sắc uống.

142–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Củ cây Ô-rô mọc ở núi, Thái sao vàng hạ thổ, sắc uống.

143–Tiểu tiện huyết.

BÀI THUỐC : Sa tiền 8 đồng, Sinh địa 3 đồng, sắc uống.

144–Thuốc chữa bệnh tim la (Thần hiệu)

BÀI THUỐC : Đinh hương, Hồi hương, Quế chi, Hoàng đơn. Các vị bình phân tán ra rắc vào tờ giấy nam, rồi rắc Thủy ngân lên trên, rồi cuộn làm mồi mà đốt xông vào mũi. Nhưng phải nhớ lúc ấy miệng phải ngậm ngụm nước kẻo rụng hết răng.

Mục Phạm phòng

145–Chữa Phòng tích.

Chứng Phòng tích làm cho người nóng gia, hay ợ đầy hơi.

BÀI THUỐC

Bạch phục linh : 3 đồng

Bạch thược : 2 đồng

Thược-dược : 2 đồng.

Quy Vỹ : 2 đồng

Chinh sâm : 2 đồng

Bạch truật : 2 đồng

Cam thảo : 2 đồng

Bán hạ : 2 đồng

Hậu phái : 2 đồng

Chỉ xác : 2 đồng

Xuyên khung : 1 đồng

Trần bì : 1 đồng

Quế chi : 1 đồng

Ma hoàng : 1 đồng

Đại tảo : 2 quả.

Tế tân : 5 phân.

Cho 3 nhát gừng sắc uống.

146–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Đinh hương, Hồi hương, Quế chi, Cam thảo. Các vị bình phân tán mạt, liều 2 đồng tiền xúc. Thang : Phân chuột đực (thú rọn đầu). Lá Cối xay sao sắc cả mà uống.

147–Phạm phòng hóa hoàng đảm.

Phạm phòng mà trông mọi sự ra sắc vàng cả.

BÀI THUỐC : Lá khế, Lá giâu, Lá Cối xay, Lá ngưu tất. Các vị đều nhau sắc uống. Lại lấy nước thuốc xoa bụng.

BÀI THUỐC : Ngải diệp, Chi tử diệp. Các vị đều nhau, giã ra cho nước sắc lên cho uống nếu cắn răng thì cạy hàm răng cho uống.

149–Lại bài nữa (Thần hiệu)

BÀI THUỐC : Lấy cỏ gà 1 nắm rửa sạch giã lấy nước cho uống.

150–Chữa Thiên trụy.

Hạt ngọc hành thọt lên, không đều nhau.

BÀI THUỐC : Hạt quít 5 đồng, Nõn tre 1 nắm, Gạo nếp 1 nắm. Cho nước nấu kỹ cho uống.

151–Lại bài nữa chữa Thiên-trụy.

BÀI THUỐC : Dùng bài bát vị, gia ngưu-tất 2 đồng, Hạt quít 3 đồng, Rau dừa cạn 5 đồng (sao). Các vị sắc uống.

Mục thuốc Bổ

152–Dương Hư bổ.

Người yếu hễ ăn vào, thì toát mồ hôi ở mặt ở trán ra, thì là dương hư, nên dùng bài này mà uống :

BÀI THUỐC

Thục địa chích : 6 đồng

Sơn-dược : 5 đồng (hấp cơm)

Mẫu đơn : 3 đồng (rượu sao)

Bạch-phục : 3 đồng

Hoàng-kỳ : 3 đồng (mật sao)

Sơn-thù : 3 đồng (muối sao)

Đỗ- trọng : 3 đồng (muối sao)

Ngũ-vị : 3 đồng (tẩm mật sao phổng)

Chích- thảo : 1 đồng

Trạch-tả : 1 đồng (muối sao)

Phụ-tử : 1 đồng

Các vị tán viên với mạt như hạt đậu đen, mỗi liều 20 viên gia quan quế, rất tốt.

153–Thuốc bổ và đỡ đau mình.

BÀI THUỐC : Lấy cả cây cả rễ Cóc-Mẳn, rửa sạch, giã nát ngâm rượu uống và bóp chỗ đau.

154–Chữa nghiện rượu.

BÀI THUỐC : Thương-nhĩ-tử (quả ké) 7 quả đốt ra than, tán ngàm với rượu uống, thì không thèm rượu nữa.

155–Bổ mệt nhọc đau lưng lắm.

BÀI THUỐC

Hoàng-kỳ : 5 đồng (mật sao)

Đỗ trọng : 2 đồng (muối sao)

Bổ-cốt-chỉ : 2 đồng

Hồng-hoa : 2 đồng

Thương-truật : 2 đồng

Độc-hoạt : 2 đồng

Hạnh-đào-nhục : 2 đồng

Các vị sắc thêm rượu vào uống rất tốt. Lại lấy cây xương rồng đốt nóng giải giường mà nằm nhẹ mình lắm.

156–Bổ gan, bổ cật.

Người suy nghĩ quá độ, chơi bời quá khứ, nên cốt hư gân yếu, có khi sinh ra kinh-phong, nằm nghiêng về bên phải, rất khó chịu, sườn đau, lưng mỏi, kém ăn, hay ợ.

BÀI THUỐC

Sơn-dược : 3 đồng (hấp cơm)

Khởi-tử : 3 đồng

Ngưu-tất : 3 đồng

Cam-cúc : 3 đồng

Bạch-truật : 3 đồng

Thục địa chích : 2 đồng

Ngũ-vị : 2 đồng (mật sao)

Các vị sắc uống, hay là ngâm rượu uống.

157–Thuốc đại bổ cho kẻ gầy còm.

BÀI THUỐC : Mía vắt nước, nấu với kê mà ăn, càng nhiều càng tốt.

158–Thuốc bổ sức.

BÀI THUỐC : Gà sống đen 1 con, bỏ ruột rửa sạch, bỏ muối và hành 20 củ. Gừng sống 1 củ to, thái bỏ nồi đổ nước ngập ; gà đun rõ dừ ăn khỏe lắm, nếu không dừ thì vô bổ.

159–Lại bài bổ nữa.

BÀI THUỐC : Hạt sen bỏ vỏ bỏ cuội đi, mỗi sáng cho 1 lẻ gạo với nửa lạng bột sen nấu cháo cho dừ, ăn lúc còn nóng, khỏe lắm.

160–Lại bài bổ nữa.

BÀI THUỐC : Thịt nạc lợn 1 cân ninh với gạo nếp cho dừ thành cao mà ăn, nhất là mùa hè nóng nực, đại tiện khó đi, người còm cõi, mà ăn thì tốt lắm, càng nhiều càng tốt.

161–Cao chữa Bách Bệnh lớn bé.

BÀI THUỐC : Phòng phong, Đỗ trọng, Ngưu tất, Thương truật, Nhân sâm, Huyết giác. Các vị đều 2 đồng để sống.

Lại lá tre rà gần mặt đất : 2 đồng

Cây gối hạc (quen giồng cảnh) : 2 đồng

Cây Sơn Thục : 2 đồng

Cây Đau xương : 2 đồng

Tang ký sinh : 2 đồng

Củ rau răm : 2 lạng

Các vị nam này sao vàng hạ thổ, rồi cho cả vào cái nồi đất, cho 2 chai rượu sắc kỹ để nguội, rồi để vào chai nút kỹ uống rất bổ. Và chữa mọi bệnh.

Mục ngoại khoa

162–Chữa ngạt khói.

BÀI THUỐC : Lấy Sa bặc (Hạt cải) nhai nuốt nước khỏi cổ là khỏi, hoặc sắc nước uống cũng hay.

163–Trị giao đâm, đạn bắn, tre gỗ đâm phải (Thần hiệu)

BÀI THUỐC : Đại hoàng 1 lạng, Vôi 2 lạng. Đun 2 vị sao, khi vôi ra sắc đỏ tía là được, đem cây nhỏ, gia tóc trẻ đốt ra than. Rồi lại bỏ nhũ hương, Một dược, Bồ hoàng, các vị đều 1 đồng tán nhỏ. Lại chuột 1 con chưa mở mắt bỏ vào cái nồi đất đã nặn, bịt đất kín đốt thành than, lấy than chuột trộn với thuốc tán kia bôi chỗ bị thương, rất nghiệm. Lại nên dùng bài thêm số 288.

164–Thuốc cầm máu (Thuốc giấu)

BÀI THUỐC : Lá tre cỏ, Nõn chuối tiêu, Dêu cau. Ba thứ bằng nhau, nhai cho khô đừng nhã, đắp vào chỗ bị thương khỏi ngay. Lúc làm ai hỏi cũng đừng nói.

165–Lại bài cầm máu.

BÀI THUỐC : Búp Bàng giã nhỏ rịt, chóng đầy thịt.

166–Lại bài cầm máu.

BÀI THUỐC : Củ Tam-thất tán nhỏ với muội chảo mà bôi.

167–Trị đinh dâu.

BÀI THUỐC : Nếu nó sưng ở mặt thì lấy nguyên mề gà và gan gà giò, đừng rửa nước. Cho Hồ tiêu 3 đồng cân, Đậu xanh cả vỏ 3 đồng. Bỏ cả vào bụng gà luộc rõ dừ, ăn cả cái cả nước. Khi đã vỡ rồi, thì dùng Đinh hương, Hồi hương, Quế chi, Mẫu đơn, Ngưu tất, Phèn chua, Long não. Các vị đều nhau, tán hòa rượu bôi đắp.

168–Trị Ung Độc.

Thuốc này chữa các chứng ung độc, mới phải thì tiêu có mủ thì vỡ.

BÀI THUỐC : Càn Ngưu nỉ (cứt trâu khô) đốt ra than tán nhỏ, Rễ cây gai (lá nó dùng làm bánh). Hai vị đều nhau tán nhỏ, hòa với lòng trắng trứng gà mà đồ.

169–Trị Hậu bối.

Nó mọc sau vai thẳng xương sống xuống.

BÀI THUỐC

THUỐC UỐNG TRONG : Nhân sâm 2 đồng, Đại hoàng 1 đồng, Cam thảo 1 đồng. Các vị mài nước uống.

THUỐC ĐỒ NGOÀI : Bạch phàn, Hoàng liên, Đại hoàng, Mộc miết tử, Ô long vĩ. Các vị đều 2 đồng tán ra. Rồi làm thịt một con gà con trắng long, mổ đưng rửa, rắc thuốc vào bụng nó, úp vào chỗ đau mà buộc rịt, cứ làm cho đến khỏi mới thôi.

170–Trị Tiền bối, Rọt mọc trước ngực.

THUỐC UỐNG TRONG : trị Tiền bối : Bạch truật 2 đồng, Cam thảo 1 đồng, Hạnh nhân 1 đồng. Các vị mài nước uống.

THUỐC ĐỒ NGOÀI: Đại phong tử 1 đồng, Ô long vỹ 1 đồng. Các vị tán ra rắc vào bụng gà con trắng lông đã mổ, đừng rửa nước, úp vào rịt đủ 5 giờ lại lấy ra 1 lúc rồi lại rịt, cứ thế cho kỳ khỏi.

171–Trị Đinh mọc 2 bên cánh tay.

BÀI THUỐC : Tế tân, Mộc thông, Nhân sâm, Cam thảo. Các vị bằng nhau mài nước uống.

THUỐC ĐỒ NGOÀI : Đại hoàng, Hoàng cầm, Ô long vỹ. Các vị mỗi thứ 2 đồng, tán rắc vào bụng gà trắng đã mổ, kiêng rửa nước úp vào rịt 5 giờ, lại nghỉ 1 lúc, lại rịt 5 giờ nữa. Cứ thế đến khỏi.

172–Trị Rọt mới mọc.

BÀI THUỐC : Nhân hạt Mướp đắng mài rượu bôi luôn cạn thuốc là bớt, bôi luôn sẽ khỏi.

173–Lại bài nữa (thần hiệu)

BÀI THUỐC : Nõn Mây nhai với mấy hạt muối mà rịt.

174–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Chỗ nào mới sưng, lấy mồng hóng 7 cái và ráy tai một tí và tỏi 1 củ giã ra pha dầu nam để nồi rang đun sôi, rồi đổ xuống cửa bếp gi mà bôi, rất hay.

175–Trị Hột cơm mọc ở chân tay.

BÀI THUỐC : Cấu chảy máu ra, lấy lá Kinh giới hay Tía tô xát vài bận là biến mất (kinh nghiệm).

176–Trị bệnh Bắp chuối.

Chứng này sưng ở đầu gối và ống chân.

BÀI THUỐC : Vỏ bưởi đào, Đinh hương, Hồi hương, Quế chi, Phèn chua, Long não, Sừng trâu, Nhũ hương. Mỗi vị 5 phân, cho nồi rang phi ra than, tán ra hòa ít rượu, thấm giấy nam mà đắp.

177–Trị Hắc lào.

BÀI THUỐC : Bạch phàn, Ngũ bội (nửa sống, nửa sao đen), Thanh đại. Các vị đều nhau, tán hòa nước muối bôi.

178–Trị Chốc lở và Đứt máu.

BÀI THUỐC : Con Nhái bén bọc đất đốt đỏ, tán than nó ra, pha gio nước tiểu bố đứa trẻ đái hòa lẫn bôi đắp. Còn đứt máu, thì rắc nguyên than nhái bén là cầm.

179–Chữa bị Bỏng.

BÀI THUỐC : Gừng sống giã nước nó bôi, bã thì đắp rất hay.

180–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Rán mỡ gáy lợn với nghệ giã lẫn, lấy mỡ ấy mà bôi rất hiệu nghiệm.

181–Đau trong Cổ khó nuốt.

BÀI THUỐC : Lấy 1 trứng vịt bọc đất nung đỏ, bóc bỏ đất và vỏ nó đi lấy khăn tay bọc trứng ấy mà xoa chỗ đau, hễ nguội lại bọc đất như vậy, mỗi cái trứng làm được 2 bận như thế, cứ làm cho đến khỏi.

182–Trị Rọt mọc ở Mông.

BÀI THUỐC : Vỏ quả Mướp đốt ra than tán nhỏ trộn rượu mà đồ.

183–Trị mụn mọc ở đùi.

BÀI THUỐC : Đậu phụ cắt ra từng miếng, Cam thảo 15 nhát, bỏ 2 vị mà nấu lên, hễ thấy đậu phụ vàng sẫm, thì lấy đậu phụ mà gián vào chỗ đau, thay đổi mấy bận như vậy, cứ làm cho đến khỏi.

184–Trị bệnh Tràng Nhạc.

Tràng nhạc là những mụn hạch mọc ở cổ, hình như cái nhạc ngựa, dần dần lan ra khắp cổ, cũng có khi ở khắp bộ phận khác, nổi hạch rắn như đá không thấy đau, nhưng cũng thuộc về chứng này, phải kíp chữa, kẻo đợi khi đã đau thì bệnh ra nặng rồi, nó sưng lên thì rất nguy.

THUỐC TIÊU Ở TRONG : Cứt chuột 7 đồng cân, Bã đậu 3 đồng, Hạt bông 5 đồng. Các vị giã nát cho vào bụng con gà, mổ lau sạch, song kiêng rửa nước, dùng giấy nam bọc gà, lại lấy đất sét giẻo bọc ngoài mà đốt đỏ, đợi khi hết khói lấy ra để nguội, tán cả gà cả thuốc bỏ đất đi, rồi hồ viên như hạt đậu đen, mỗi liều 10 viên, lòng không thang với rượu độ 15 ngày thì tiêu hết.

185–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Lấy Cải rừng (nếu có mủ thì dùng cả rễ nó), Lá và nước (thứ đỏ cạnh), Hoa Kim ngân. Các vị đều nhau, sao vàng, hạ thổ sắc pha mấy hạt muối mà uống. Uống thuốc này, thì nó giương lên dữ, song cứ uống thì sẽ dịu dần.

186–Trị Tràng nhạc, thuốc rịt.

BÀI THUỐC : Muốn cho chóng vỡ mủ, thì lấy lá mùng tơi, lá xoan non giã nát lấy lá chuối tiêu mà bọc, hơ nóng mà rịt.

187–Lại bài rịt nữa.

Nếu nó đã loét ra thì tốt, nếu chưa loét ra, thì phá thối cho loét mới rịt rắc thuốc này được. Lấy lá Táo rịt hút hết mủ, độ 3, 4 đêm rồi lấy Nõn Mây giã pha ít muối rắc thuốc sau đây vào mà rịt.

Thuốc rắc : Hoàng hùng 1 lạng, Phụ tử 1 lạng, Khương 1 lạng. Các vị tẩm rượu sao tán rắc vào miếng thuốc rịt như đã nói ở trên. Phải nhớ, nếu đã uống thuốc tiêu rồi thì chớ có dùng bài này mà nhỡ.

188–Lại bài trị Tràng Nhạc (Thần hiệu)

Thuốc Đồ :

Hoàng lạp : 1 lạng

Hoàng liên : 1 đồng

Long não : 1 đồng

Cam thảo : 1 đồng

Hồ tiêu : 1 đồng

Quan quế : 1 đồng

Đinh-hương : 1 đồng

Hồi hương : 1 đồng

Thảo quả : 1 đồng

Các vị tán mạt, hòa dầu trong và Hoàng lạp để trên nồi rang nấu cách hỏa cho sôi, để nguội mà đồ.

189–Lại bài trị Tràng Nhạc.

BÀI THUỐC : Lá lốt giã nát bỏ vào lá chuối tiêu cao mà nướng rõ nóng mà rịt. Còn trong thì uống lá và nước, cây cải rừng, hoa Kim ngân như đã nói ở trên số 185.

190–Trị Sâu Quảng.

BÀI THUỐC : Búp vối, Búp Sói, Lá Phèn đen. Các vị này đều nhau giã ra mà rịt, thay đổi với giầu không, vôi, thuốc lào giã mà rịt.

191–Trị các thứ bệnh Trĩ (Kinh nghiệm)

Thuốc này chữa các chứng Trĩ, và sâu ăn thối nát thịt, bất kỳ ở bộ phận nào. Trị cả sâu quảng.

BÀI THUỐC : Xương gà sống đen toàn dùng 1 phần, Hùng-hoàng dùng 2 phần, Xác rắn đốt ra than dùng 2 phần. Các vị tán đều mà rắc, hun.

Cách Hun thuốc : Lấy nhiều nhũ hương bỏ bát mà đốt, rồi đổ thuốc vào nhũ hương ; rồi tán nhỏ các vị ấy, rải vào tờ giấy nam lấy đũa quận lại gián mép giấy rút đũa ra, rồi đốt ; phải làm bù đài hứng khói xông thẳng vào chỗ đau, cứ làm mấy bận như thế thì sâu sẽ chết, và thịt sẽ đầy lên dần dần là khỏi.

Bài này đã kinh nghiệm lắm, dù các thứ thuốc tây nam chữa không khỏi, mà cứ làm như đã nói ở bài này, thì thế nào cũng khỏi.

191 bis–Lại còn 2 bài trị các thứ Trĩ.

Các thứ ung sâu rất kinh nghiệm, kê sau đây.

192–Trị đỉa vào tai, tai bị có Sâu giòi.

Hoặc đỉa vào tai, hay sâu bọ gì, hay bị dấu tích gì mà tai có giòi bọ, thì trị được cả. Trị cả loài vật nữa.

BÀI THUỐC : Măng tre, Lá đào, Đại hồi hương. Các vị đều nhau giã nát vắt nước rỏ vào thì dù sâu bọ gì cũng phải ra ngay.

193–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Đỉa vào tai, thì rỏ mật ong vào, nếu vào bụng thì uống mật ong, tức khắc nó phải ra ngay.

194–Trị Hóc xương gà.

BÀI THUỐC : Nước dãi con chó béo, mà uống vào thì khỏi ngay. Cách lấy dãi chó : treo 2 chân lên dốc đầu xuống thì dãi chảy.

195–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Giã cây gai (thứ vẫn làm bánh gai) giã lấy nước cho uống, thì xương gà ra ngược hay xuôi xuống.

196–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Người bị hóc cắn lấy giây ở gốc cây Đậu Ván xé ngược lên nhai nuốt nước thì khỏi ngay.

197–Trị hóc xương cá.

BÀI THUỐC : Lấy đoạn giây Đậu Ván từ gốc lên độ 1 thước ta (kỵ sắt) đem giã nhỏ vắt nước uống vào là khỏi.

198–Chữa hóc các thứ.

BÀI THUỐC : Tuốt lá Phèn đen giã vắt nước cho uống là khỏi.

199–Chữa Say sắn.

BÀI THUỐC : Giã nước cua đặc cho uống là khỏi. Chớ xoa thuốc gió kẻo không thể cứu được.

200–Chữa Bị ngã, bị đòn đau.

Nếu bị gẫy xương, hoặc bị giập xương, hay là sai khớp xương. Nếu bị gẫy, thì phải lấy tay lắp lại cho đúng khớp. Nếu bị giập từng mảnh, thì chắp cho phải chiều. Nếu bị trật khớp xương thì phải nắn cho vào đúng khớp rồi làm thuốc bó như sau :

Thuốc bó : Quế chi, Đại hồi, Tiểu hồi, Đinh hương, Huyết giác. Thương truật, Lá chanh. Các vị bằng nhau tán ra, rồi gà 1 con bằng nắm tay và cơm nếp 1 bát giã kỹ trộn với thuốc mà bó. Ngoài lấy mảnh tre kẹp 4 bên giữ lấy khớp xương.

201–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Quế chi, Đinh hương, Đại hồi, Thảo quả, Thương truật, Hoàng bá, Lão thảo, Huyết giác, Các vị đều 1 lạng tán mạt.

Cách dùng : Vỏ gạo, Vỏ ngô đồng, giã ra, hòa 1 nửa thuốc vào giã kỹ mà nắn bó như đã nói ở bài trên. Còn 1 nửa thuốc thì uống với rượu, mỗi liều 5 đồng tiền xúc, hết lại cứ thế làm cho khỏi.

202–Chữa ngã đau không gẫy xương.

BÀI THUỐC : Lão thảo, Hoàng bá, Quế chi, Huyết giác, Thương truật. Các vị đều 5 đồng. Đinh hương 3 cái, Thảo quả 2 đồng rưỡi. Các vị tán mạt pha rượu nửa uống, nửa bóp.

203–Chữa bị ngã trên cao.

Khi ngã ở trên cao xuống, huyết tụ vào tim mê đi.

BÀI THUỐC : Lấy một nắm lá Trạch lan diệp giã lấy nước đồng tiện cho uống tỉnh ngay.

Mục Bị Nọc Độc cắn

204–Bị các giống Độc cắn.

Hoặc Thạch sùng, hoặc chó dại cắn.

BÀI THUỐC : Hùng hoàng, Rêu cau, 2 vị bằng nhau tán ra hòa nước chanh uống, bã đắp. Nếu phải chó dại cắn, thì lấy cây nhọ nồi, Cam thảo, Hoàng liên, 2 vị bằng nhau giã ra sắc cho nó uống đủ bách nhật.

205–Thuốc chữa chó Dại cắn.

Bài này đã kinh nghiệm rất thần hiệu.

BÀI THUỐC

Cát cánh : 5 đồng

Phục linh : 5 đồng

Hồng Tử Hồ : 3 đồng

Độc-hoạt : 3 đồng

Tiền hồ : 3 đồng

Chân văn đảng : 3 đồng

Cam Thảo : 3 đồng

Xuyên khung : 3 đồng

Cỏ sả : 3 đồng

Khương hoại : 2 đồng

Hỏa ma nhân : 2 đồng

Chỉ xác : 2 đồng

Linh địa du : 1 lạng

Trúc tử căn : 1 lạng

Thuốc này sắc 3 nước, mà uống có 2 nước, nước thứ 1 khi ngủ được 1 giấc rồi mới uống, phải kiêng cả ngày hôm ấy không được đi đâu, không được gội đầu, và kiêng thịt mỡ, nam 7 ngày, nữ 9 ngày, khi đã được nước thứ 3, thì lấy nước thuốc ấy mà xoa cả mình, rồi mới được uống 2 nước kia.

Khi bị cắn ở chân tay và đầu gối, hay ở mặt, thì độc lắm, phải uống đủ 3 chén, uống chén thứ 1 ba ngày, rồi mới uống chén thứ 2, từ chén thứ 1 đến chén thứ ba, thì ngày thứ 9 mới uống. Giữ đúng như đã nói trên đây, thì kiến hiệu lắm.

206–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Giã lá và, mậm mía dò, vắt nước pha hùng hoàng uống. Hay là lá cây Sanh, lá cây Móng tay giã ra lọc nước mà uống, dù lên cơn, uống cũng khỏi.

207–Cách thử chó Dại cắn.

BÀI THUỐC : Lấy lá Sả giã nát vuốt xương sống, từ gáy xuống dưới thắt lưng, xem chỗ nào đỏ, như sợi chỉ đào, thì là nọc nó, nếu nó lên đến gáy thì chết, phải xát xuôi.

208–Chữa bị chó khôn cắn (kinh nghiệm)

BÀI THUỐC : Tán vài hột Hồ tiêu rắc vào là khỏi ngay.

209–Bị Thạch Sùng cắn.

BÀI THUỐC : Ăn quả chanh nướng giã nọc độc, hay là giã hạt chanh sắc đặc mà uống.

210–Bị chuột cắn.

BÀI THUỐC : Lấy dãi mèo nhỏ vào chỗ cắn, nếu sinh ra quáng mắt thì phải ăn thịt mèo.

211–Chữa rắn cắn.

BÀI THUỐC : Dù xem ra đã chết mặc lòng, nhưng cứ rổ tóc xem chân tóc còn trắng thì còn chữa được, bằng đã đen, thì chết rồi. Nếu chân tóc còn trắng, thì dùng : Vị củ Hà thủ ô mài nước lã cho nó uống, cậy răng đổ vào, bã rịt nơi nó cắn, thì sẽ sống lại.

212–Lại bài chữa Rắn cắn.

BÀI THUỐC : Lấy hạt Sòi nhai nuốt nước, bã đắp.

213–Lại bài nữa (kinh nghiệm)

BÀI THUỐC : Cây Lác cỏ Kèn có 3 cạnh, lấy cả cây cả rễ cả lá, rửa sạch băm nhỏ, sao vàng hạ thổ sắc uống, uống vào đến đâu, thì nọc tan ra đến đấy, liền khỏi.

Mục Bệnh Răng

214–Trị Ung Xỉ.

Bệnh này bởi độc nhiệt phát ra ở răng, ở lợi.

BÀI THUỐC

Hoa Kim ngân 8 lạng, sao sắc lấy 6 bát nước, rồi bỏ bã, thêm những vị sau này mà sắc :

Nhũ hương : 5 đồng

Một dược : 5 đồng.

Xuyên khung : 3 đồng

Cam thảo : 1 lạng

Đương Quy : 1 lạng

Các vị sắc đúc lại ; lấy 1 chén ; pha rượu và vị Hùng tinh 5 phân, Xạ hương 1 ly, uống độ 3 chén, bớt lại uống cho kỳ khỏi.

215–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Nhai rau Răm mà đắp ; trong uống thuốc số 214.

216–Trị Rức Răng (kinh nhiệm)

BÀI THUỐC

Phòng phong : 5 đồng

Thăng ma : 5 đồng

Long đởm : 2 đồng rưỡi

Tế tân : 2 đồng rưỡi

Cam thảo : 2 đồng rưỡi

Các vị tán mạt, mỗi liều 3 đồng tiền xúc với nước nóng.

217–Lại bài trị Rức Răng (Kinh nghiệm)

BÀI THUỐC : Lá chanh bánh tẻ tuốt bỏ xương sống đi, giã kỹ cho tí muối mà ngậm, êm dịu ngay.

218–Thuốc xỉa Sâu răng (tối hiệu)

BÀI THUỐC : Phèn phi 2 phân, Long não 1 phân, Hồ tiêu 5 hạt. Các vị tán mạt pha bột găng xỉa.

219–Thuốc Mộng răng.

BÀI THUỐC

Long não : 1 phân

Vỏ thạch lựu : 2 phân (sao khô)

Tế tân : 2 phân

Ngũ bội : 5 phân (sao đen)

Nụ đinh : 3 cái

Các vị tán xát răng lợi.

220–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Đại hoàng 1 phân, Gừng sống 1 phân. Các vị tán ra cho ít nước đun nóng ngậm.

221–Trị Đau răng tại yếu thận (kinh nghiệm)

BÀI THUỐC : Hột vải 1 hột, Muối 1 nắm, bọc cho kín hột Vải, mà nướng kỹ trên nồi rang, rồi tán xát chân răng, khỏi đau ngay.

Mục chữa Lục Súc

222–Chữa gà toi.

BÀI THUỐC : Khi mới phải, cho nó ăn tép tươi cũng khỏi.

223–Đề phòng bệnh gà toi (kinh nghiệm)

BÀI THUỐC : Men rượu 5 phân, Cám 5 phân, Nước lá Khế 1 chén. Các vị tán trộn lẫn với gạo, nhét cho mỗi con một viên.

224–Lại bài nữa (kinh nghiệm)

BÀI THUỐC : Gạo ngâm cho nước vôi loãng cho gà ăn mỗi chủ nhật vài bận, thì không toi nhưng cho ăn nhiều quá thì ít đẻ.

225–Trị gà toi và lợn toi.

BÀI THUỐC

Thuốc xông chuồng : Bồ kết, Thương truật, Tế tân, Long não, Lá nhãn. Các vị đều nhau, tán nhỏ rắc thuốc vào chậu than, đốt rồi cho vào cót quây kín, đậy xông cho gà và lợn độ 20 phút.

Thuốc uống trong : Hạt Ba đâu, Dầu vừng, Dựa Lủ đủ. Các vị tán pha lẫn cám cho nó ăn.

226–Trị lợn toi (kinh nghiệm)

BÀI THUỐC : Đốt lá nhãn vào máng nó quen ăn, lấy thuốc xông cho gà như đã nói số 225, rắc thuốc vào máng rồi đốt, đoạn úp máng xuống trên thuốc. Rồi giã lá sắn giây, hay củ giong hòa cám, lật máng ấy lên đổ cho nó ăn. Lại đổ nước Cua cho nó uống. Và quét vôi vào khắp mình nó.

227–Chữa lợn và trâu bò toi.

Thuốc xông : Tô mộc, Hồng hoa. Hai vị đều nhau tán ra rắc vào chậu than, để vào chuồng kín mà xông.

Thuốc uống : Xác rắn đốt ra than. Nõn chuối tiêu giã lấy nước, thêm hồ viên như hạt ngô. Lợn mỗi liều 15 viên. Trâu bò mỗi liều 20 viên. Mài thuốc với thang sau : Lọc nước vôi trong dã bóp với mồng hóng trộn với cám, cháo cho nó ăn.

Nếu trâu bò bĩ đại tiểu tiện, thì lấy Phan tải diệp sắc cho nó uống. Đừng cho nằm, kẻo nó phát ách, và cuồng chân.

Mục bệnh Phụ nữ

228–Thuốc Điều kinh.

Con gái nên uống bài này.

BÀI THUỐC : Bạch phàn phi 1 lạng, Kinh giới Tuệ 2 lạng, Uất kim 2 lạng (tẩm đồng tiện 9 bận sao đen). Các vị tán mạt viên như hạt đậu đen, mỗi liều : 15 viên. Thang với rượu (uất kim là nghệ dùng thứ xanh tốt).

229–Điều kinh chữa hữu sinh vô dưỡng.

Đàn bà có chồng uống bài này. Đàn bà kinh không đều nên không có con, hay là có con mà khó nuôi được, uống bài này tốt lắm.

BÀI THUỐC : Can khương, Xuyên tiêu, Hương phụ (Tứ chế), Bạch liễm, Phục linh, Tần bông, Xương bồ, Hậu Phác, Quế tâm, Nhân sâm, Ngưu tất, Sa sâm, Bạch cập, Trần bì. Các vị đều 3 đồng tán viên như hạt ngô. Mỗi liều 10 viên với nước nóng.

Đàn ông uống bài này, thì bổ khí dễ có con. Đàn bà có thai thì thôi uống kẻo sinh đôi. Con gái chưa có chồng không nên uống bài này.

230–Thuốc Bổ huyết Điều kinh.

Thuốc này chẳng những bổ huyết điều kinh mà lại trị cả bệnh tiền sản, hậu sản nữa.

BÀI THUỐC

Ích mẫu : 1 cân (rửa sạch phơi khô sao)

Đương quy : 2 lạng

Mộc hương : 2 lạng

Xích thược : 2 lạng

Sa nhân : 2 lạng

Hương phụ tứ chế : 2 lạng

Ngải cứu : 2 lạng sao

Trạch lan : 2 lạng

Các vị tán mạt, viên như hạt đậu đen, mỗi liều 20 viên.

Đàn bà có thai đau bụng xuất huyết, thai không yên thì thang nước cơm hay là dùng vị Tần bông, Đương quy, mỗi vị 1 đồng sắc làm thang thì càng tốt.

231–Chữa Kinh nguyệt chẳng thông.

Đàn bà huyết không thông, lại sinh ác huyết, thì dùng.

BÀI THUỐC : Ngũ linh chi 5 đồng, tẩm giấm thanh, đoạn ngâm rượu mà uống.

232–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Quan quế, Ngô Thù Long não, Hồ tiêu, Xuyên khung Nghệ xanh (Tẩm đồng tiện 9 ngày đêm), Quy vỹ (tẩm rượu). Các vị tán mạt hồ viên như hạt đậu đen, liền 10 viên hòa với rượu.

233–Đàn bà huyết bạch bất chỉ.

BÀI THUỐC : Bạch ngưu, Tỳ ma diệp. Hai vị đều nhau giã ra cho một bát nước sắc uống lúc đói.

234–Lại bài khí hư, Huyết bạch (Thần hiệu)

BÀI THUỐC : Củ Tam thất thái ngâm 1 đêm với nước gạo, sao, tán. Lại chim câu non ninh dừ cả ruột, rắc bột Tam-thất vào, lại đun dừ ăn hết cả cái cả nước, mỗi bận rắc bột Tam-thất 5 đồng cân. Ăn 3 lạng Tam Thất như thế, rồi uống bài Thập toàn đại bổ, nhưng phải khứ vị Thục địa đi đừng uống.

235–Chữa đàn bà khí hư (Thuốc mường)

BÀI THUỐC : Lá mía dò, sao vàng hạ thổ sắc uống kỳ khỏi.

236–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Sinh bạch quả 10 hạt giã nát, Mỡ lợn 1 đồng, Đường trắng 1 muỗm. Nước làm đậu phụ nấu các vị ấy ăn lúc đói ; cứ ăn thế 1 tháng khỏi.

237–Trị sản hậu các chứng cả Sản mòn.

BÀI THUỐC : Hoa dâm bụt đỏ 3 cái, Hoa dâm bụt trắng 3 cái, Ngọn Thanh hao 6 ngọn (lấy ở chồi Thanh hao cũng được). Cách dùng : Hoa Thanh hao đốt ra than, tán ra, hòa với nước hoa dâm bụt đã sắc, mà uống khỏi ngay. (Đã kinh nghiệm)

238–Chữa Huyết Băng (kinh nghiệm)

BÀI THUỐC : Lá nhãn 1 nắm sao vàng hạ thổ, rau răm 1 nắm sao vàng hạ thổ sắc uống bớt dần, 3 ấm khỏi hẳn.

239–Lại bài nữa (kinh nghiệm)

BÀI THUỐC : Vỏ trứng gà lang 9 cái, rửa sạch, sao vàng, hạ thổ sắc uống ba bận là khỏi.

240–Đề phòng sản hậu (kinh nghiệm)

BÀI THUỐC : Khi vừa đẻ rồi mà uống cây Màn tưới tía sao vàng hạ thổ sắc với 3 nhát gừng thì trừ được mọi chứng sản hậu. Thuốc này lại trừ được Huyết vậng, chớ khinh thường rẻ tiền.

241–Có thai cứ nôn ọe khan mãi (kinh nghiệm)

BÀI THUỐC : Hương phụ 1 lạng (tứ chế), Sa nhân 1 lạng. Các vị sao vàng tán nhỏ. Thang : Lá Tử tô sắc uống mỗi bận thuốc 3 đồng tiền xúc. Cũng nên ăn canh lá Tử tô để an thai.

242–Thuốc giúp đến lúc sinh mà khó sinh.

Đã tới ngày mà khó sinh thì dùng.

BÀI THUỐC : Muội nồi 5 phân, Cứt giun 5 phân, Gia giầy giép cũ 5 phân (đốt thành than). Mài các vị ấy với chén nước gạo uống dễ sinh.

243–Khi sinh, Bọc thai chẳng xuôi.

BÀI THUỐC : Rễ cau mọc đều trên mặt đất 1 đồng cân, Mảnh sành 1 nắm, sắc uống liền xuôi.

Môn Cầu Tự

244–Thuốc Cầu Tự (đàn ông uống)

BÀI THUỐC : Xa tiền, Đỗ trọng, Quế tâm, Ngũ vị (tẩm mật sao phồng), Nhục Thung dung (rửa rượu), Viễn chí, Bạch linh, Càn khương, Bạch phàn, Lá giàu (sao). Các vị đều nhau tán mạt, mỗi liều 5 đồng tiền xúc. Thang với rượu.

245–Thuốc cầu tự (cả 2 vợ chồng cùng uống)

BÀI THUỐC

Ngô thù : 5 lạng

Tế tân : 5 lạng

Nhũ hương : 5 đồng

Bạch cập : 2 đồng

Đương quy : 2 đồng (rửa rượu)

Các vị tán mạt, viên như hạt ngô. Mỗi liều mười viên, ngày 3 bận uống thang với rượu, hết 6 tháng có thai thì thôi uống kẻo sinh đôi.

246–Lại bài nữa (cả 2 vợ chồng cùng uống)

BÀI THUỐC

Ngô thù : 5 đồng

Bạch cập : 5 đồng

Nhũ hương : 1 đồng

Quế chi : 1 đồng

Đương quy : 1 lạng (rửa rượu)

Tế tân : 1 lạng

Ngưu tất : 1 lạng

Hậu phác : 1 lạng

Phục linh : 7 phân

Một dược : 7 phân

Các vị tán viên như hạt ngô, liều 15 viên với rượu.

247–Thuốc cầu tự (Đàn bà uống)

Thuốc này chữa cả hữu sinh vô dưỡng, cả kinh nguyệt không đều.

BÀI THUỐC : Bạch phàn phi 1 lạng, Kinh giới tuệ 2 lạng, Uất kim 2 lạng (tẩm đồng tiện 9 đêm ngày sao đen). Các vị tán mạt viên như hạt đậu đen. Mỗi liều 20 viên thang với rượu.

248–Lại cầu tự (Đàn bà uống)

Nếu đã uống các bài khác mà không kiến hiệu, thì uống bài này chỉ trong 14 hôm là kiến hiệu.

BÀI THUỐC : Hương phụ (tứ chế), Bạch liễm, Hổ phách, Bán hạ, Đỗ trọng, Quan quế, Hậu phác, Thạch cao, Tần giao, Nhục thung dung (rửa rượu). Các vị đều nhau tán mạt, viên như hạt ngô. Mỗi liều 15 viên uống với rượu.

249–Chữa bệnh hay ghen.

BÀI THUỐC : Xích thử mễ, Dỹ nhân, Thiên môn đông. Các vị bình phân, tán viên với mực nam, cả đàn ông và đàn bà uống khỏi ghen ngay.

Mục Chữa Tiểu-Nhi

250–Trị trẻ sơ sinh không khóc.

BÀI THUỐC : Trẻ mới sinh không khóc được, vì tuyệt khí, thì không được cắt rốn vội, kíp lửa hơ bánh rau cho nóng, hoặc lửa hơ cuống rau cho thật nóng, để khí nó vào bụng đứa trẻ, lập tức khóc ngay ; nếu vội cắt cuống rau ngay thì không cứu được (đã kinh nghiệm nhiều).

251–Tiểu nhi khai khẩu (rất thần hiệu)

Khi trẻ vừa sinh mà cho uống thuốc này, thì trừ được chứng kinh phong từ bé đến già.

BÀI THUỐC : Xuyên sơn giáp 1 phiến, Phòng phong 2 đồng, Cam thảo 5 phân. Các vị sắc đặc cho uống độ 2 thìa, hai ngày sau đi đại tiện ra phân đen là nghiệm.

252–Thuốc trừ đậu sởi, từ lúc mới sinh.

BÀI THUỐC : Đợi khi cuống rốn trẻ mới sinh dụng, lấy miếng ngói mới đặt xuống, để rốn ấy trên ngói, rồi đậy miếng ngói khác lên trốc, đem đốt thành than, không nên đốt quá, khi nào hết khói là được, đem ra lấy cái bát úp than ấy xuống đất một lúc để hết hơi lửa. Rồi đem cân xem than rốn nặng bao nhiêu ; nếu nặng 1 phân, thì lấy Thần sa 5 ly, hai thứ cho vào bát tán thật nhỏ. Rồi lấy Đương quy 1 đồng, Phòng phong 1 đồng. Lấy nước chỗ chảy 3 thìa, sắc đặc cho thuốc tán ấy vào cho nó uống hết. Ba ngày sau mình trẻ có một vài mụn sang, hễ giộp đóng vẩy, thì khỏi, từ bé đến lớn sẽ khỏi đậu sởi.

253–Thuốc trừ bệnh sài từ mới sinh.

BÀI THUỐC : Lấy Hoàng liên 1 phân giã pha với Đường phèn rồi hấp cơm, lại lấy miếng Cam thảo làm như thoi bút thấm vào thuốc ấy cho trẻ mút độ 12 giờ, thì trừ được sài đẹn về sau.

254–Thuốc tắm trẻ mới sinh.

BÀI THUỐC : Hoàng liên 5 phân giã nấu với nước lã tắm cho trẻ từ bé mới sinh, cứ làm như vậy mươi bận, thì sau đỡ sài và nhẹ đậu sởi.

255–Trị tiểu nhi ho.

BÀI THUỐC : Thanh mông thạch 1 lạng, Riêm tiêu 5 đồng, Hoàng lạp 2 đồng. Các vị tán mạt, nặn nồi đất nhỏ, bỏ thuốc vào, bịt đất kín đốt đỏ, rồi lấy thuốc ra tán mà uống với bạc hà sắc, mỗi liều 5 phân.

256–Lại bài bách hoa cao.

Chữa tiểu nhi ho

BÀI THUỐC : Xuyên bối mẫu 3 đồng, tán nhỏ, hòa với mật ong cho chén hấp cơm, lọc kỹ cho uống, kẻo lọc giối, thì càng ho thêm.

257–Trị tiểu nhi ho suyễn.

Nếu nó sinh trong bách nhật mà ho suyễn, thì là điềm không hay.

BÀI THUỐC : Xuyên bối mẫu 5 đồng, Cam thảo 2 đồng, 1 nửa sống, 1 nửa nướng chín. Các vị tán luyện viên với đường to bằng hạt đậu xanh, mỗi liều một viên mài với nước cơm, lọc cho kỹ kẻo vướng cổ sinh ho thêm.

258–Trị tẩu mã nha cam.

BÀI THUỐC : Hùng hoàng, Nhân trung bạch (cấn nước đái) sao khô, Xạ hương, Bạch phàn, Thanh đại. Các vị chia đều nhau, tán ra vừa uống vừa bôi. Thang nước cơm.

259–Trị tiểu nhi cam lở miệng.

BÀI THUỐC : Thạch lãnh, Cam thảo, Hoàng đơn. Các vị đều nhau tán bôi.

260–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Hoàng liên, Hoàng bá. Các vị đều nhau tán bôi.

261 – Trị tiểu nhi cam răng

BÀI THUỐC : Bạch chỉ, Hoàng Liên, Sử quân tử, Thanh đại. Các vị đều nhau tán mạt pha mật lợn uống mỗi liều 1 đồng tiền xúc, thang nước cơm.

262–Trị tiểu nhi tia lưỡi lở miệng.

BÀI THUỐC : Lá xa tiền 5 phân, Rau má đề 5 phân, Lá toan tương 5 phân, Rễ giâu tuốt gia bỏ ruột tẩm muối, sao vàng, Hạt lộc thảo. Các vị đều nhau giã nhỏ lấy nước, rồi lấy Cam thảo 5 phân, Bạch phàn 5 phân, Nhục quế 5 phân. Các vị mài với nước ấy, lấy vải lọc bã, rồi lấy lông gà thấm thuốc quét vào liền khỏi.

263–Trị các chứng cam sài.

BÀI THUỐC

Xuyên liên : 5 đồng

Vô Ri : 5 đồng

Lô Hội : 4 đồng

Hồ hoàng liên : 3 đồng

Sử quân tử : 3 đồng (sao đen)

Hà thủ ô sao : 2 đồng

Xuyên mộc hương : 1 lạng

Ngũ bội : 7 phân (sao đen)

Các vị tán mạt pha mật lợn, viên như hạt đậu nhỏ, mỗi liều 3 đến 5 viên tùy tuổi, thang nước cơm.

264–Lại bài nữa (kinh nghiệm lắm)

BÀI THUỐC

Xuyên hoàng liên 5 đồng

Lô hội 4 đồng (chưng)

Sử quân tử 3 đồng (sao đen)

Vô Ri 3 đồng

Hồ hoàng liên 3 đồng

Mạch nha 3 đồng

Sơn tra 3 đồng

Thần khúc 3 đồng (nướng)

Thanh đại 2 đồng

Dạ mênh sa 3 đồng (cho vào nước lắc lấy hạt sạch sáng)

Thịt cóc lấy 2 mông nó

Các vị tán cho mật lợn luyện viên như hạt đậu con mỗi liều 3 đến 5 viên tùy tuổi thang nước cơm.

265–Trị tiểu nhi cam lở các chứng.

BÀI THUỐC

Cốc tinh 5 : phân

Thanh đại : 5 phân

Cửu khổng : 5 phân

Hoàng liên : 5 phân

Hoàng bá : 2 phân

Ngũ bội : 5 phân (sao đen)

Nga truật : 5 phân

Ô tặc cốt : 5 phân

Khô phàn : 5 phân

Bình lang : 2 phân. Các con nhỏ đốt ra than

Gan lợn : 1 đồng.

Các vị tán viên như hạt đậu nhỏ, uống từ 2 đến 8 viên với nước cơm.

266–Trị tiểu nhi thổ bất chỉ.

BÀI THUỐC : Bạch phàn phi tán ra hòa nước uống.

267–Trị tiểu nhi sơ sinh trớ sữa.

BÀI THUỐC : Nga truật 1 phân, Muối bằng hạt đậu đen 1 chén, đun sôi độ 4, 5 bận mài thêm Ngưu Hoàng bằng 2 hạt gạo cho uống.

268 – Trị tiểu nhi mửa thổ

BÀI THUỐC : Ngũ bội tử 1 chiếc (1 nửa để sống 1 nửa sao đen), Cam thảo 1 tấc (chích) tán nhỏ, uống mỗi liều 2 đồng tiền xúc với nước cơm.

269–Trị tiểu nhi thai nhiệt lở ngứa.

Tiểu nhi thai nhiệt sinh sang lở ngứa khóc không bú.

BÀI THUỐC : Huyết dư 2 đồng (đốt), Lá khổ sâm 2 đồng (sao). Các vị tán nhỏ hòa với dầu nam mà bôi.

270–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Tuệ kinh giới, Bèo ván (thứ ở sống có dọc tía). Nấu 2 thứ mà tắm. Rồi lấy Huyết dư khôi, Lá khổ sâm, hai vị bằng nhau tán nhỏ, hòa dầu trong bôi.

271–Trị tiểu nhi cam sang mọc quanh tai.

BÀI THUỐC : Nhai gạo nếp cho nhỏ mà bôi.

272–Trị tiểu nhi tai có mủ.

BÀI THUỐC : Huyết dư khôi tán nhỏ, lấy bông hay lông gà ngoáy sạch mủ, rồi thổi thuốc vào.

273–Trị tai tiểu nhi chảy máu.

BÀI THUỐC : Bồ hoàng sao đen tán nhỏ, lấy lông gà hay bông ngoáy sạch máu, rồi thổi thuốc vào.

274–Trị tiểu nhi sài óc.

Trẻ đau tai có mủ máu ; có khi sưng ra ngoài là sài óc.

BÀI THUỐC : Mỡ gáy lợn 2 đồng, Đinh hương 10 cái, Hoàng lạp chế 2 đồng. Các vị tán quấy đều mà đồ.

275–Lại bài nữa.

BÀI THUỐC : Hoàng liên, Đinh hương, Xuyên khung, Đại hoàng. Các vị bình phân tán mạt, mài giấm thanh đồ ngoài tai.

276–Trị tiểu nhi sài tiện cổ tay.

BÀI THUỐC : Bạch phàn phi, Hoàng đơn, Thần xa, Chu xa. Các vị bình phân tán mà rắc.

277–Trị tiểu nhi cảm mạo sài giật chân tay.

BÀI THUỐC : Lấy quả bồ kết đốt ra than, mài với đồng tiện cho uống (kinh nghiệm nhiều).

278–Trị tiểu nhi đau mắt (thần hiệu)

BÀI THUỐC : Sinh địa giã ra đủ rịt gan bàn chân 1 đêm, hễ đau mắt tả thì rịt chân hữu. Hễ đau mắt hữu thì rịt chân tả. Đau 2 mắt thì rịt cả 2 gan bàn chân.

279–Trị ra bồ hôi trộm hay tự ra.

Thuốc này chữa cả trẻ con và người lớn

BÀI THUỐC : Củ nghệ nghiền ra bột, dịt vào 2 đầu vú, bồ hôi cầm ngay.

280–Lại bài ra bồ hôi trộm hay là tự ra.

BÀI THUỐC : Hà thủ ô 1 đồng cân, nghiền ra bột, nhổ nước bọt vào quấy đều, đắp vào giữa rốn, cầm ngay.

281–Đổ bồ hôi trộm lúc ngủ.

BÀI THUỐC : Ngũ-bội-tử tán ra bột cho vào rốn, rồi lấy giấy bôi thuốc cao dán rọt dán đè lên một đêm là khỏi.

282 – Trị tiểu nhi sũng (thần hiệu)

BÀI THUỐC : Đởm phàn, Thương truật. Các vị đều nhau, tán mà uống.

283–Trị tiểu nhi đi lỵ.

Thuốc này chữa không kỳ xích lỵ hay bạch lỵ, từ 12 tuổi giở xuống, uống thì khỏi ngay.

BÀI THUỐC : Rễ cây khổ sâm 3 đồng, Lê hạch (hạt vải) 3 đồng. Hai vị đều nhau sao vàng hạ thổ, sắc đặc cho uống, mỗi ngày uống ba bốn bận là khỏi.

284–Chữa các thứ bệnh Trĩ, và ung thư, sâu ăn thối.

BÀI THUỐC : Kẽm (cạo lấy bột), Tóc (đốt ra than), mỏ cái Mo nang (sao giòn), con cóc (đốt ra than), Hùng hoàng, Phèn phi, Xuyên hoàng liên. Các vị bằng nhau tán rắc, muốn chóng ra da non, đốt con chuột chù tán rắc.

285–Thuốc chữa như trên số 284.

Lại dù ở mông trĩ có lỗ ăn ra cũng khỏi.

BÀI THUỐC : Xạ hương, Băng phiến, Phèn phi, Mai mực, Thuốc phiện. Các vị bằng nhau tán mạt cho vào giấy rõ mỏng mà cuộn như điếu thuốc lá. Đoạn nấu nước phèn chua rửa sạch lỗ trĩ rồi vê điếu thuốc ấy đút vào các lỗ trĩ một đêm, sáng lại rửa nước phèn và đốt thuốc ấy xông khói vào. Rồi lại đút thuốc vào như lần trước, cứ làm mấy bận thế là khỏi.

286–Mục thuốc xem biết sống chết (Âm dương kỳ phương)

Thuốc này quen gọi là Âm dương kỳ phương, biết chữa bệnh mọi chứng của nam-phụ lão-ấu. Bệnh mới mắc, hay đã mắc lâu, dùng thuốc này liền biết sinh tử đích đáng vì xem mạch. Mọi chứng bệnh cũng dùng thuốc này dán ở ấn đường (chỗ trên mũi dưới trán ở giữa hai bên lông mày).

Khi dán thuốc, thì đốt một nén hương làm mực, hương cháy hết thì bỏ thuốc ra. Rồi đợi một lúc xem chỗ ấn đường ấy hễ có sắc đỏ hồng lên, sưng lên rồi bay tan, thì ấy là dáng đỏ theo mặt giời, bệnh dù nặng cũng chả chết. Nếu chỗ ấy sau một lúc đã dán thuốc, mà không thấy sưng, không đỏ da, thịt không biến sắc, thì ấy là mây kéo đầy đồng, bệnh dẫu nhẹ mà thật nguy. Ấy cách xem biết sinh tử là vậy.

Lại có dán thuốc này ở ấn đường như vậy, còn chữa được chứng cấp màn kinh phong, và chữa được cả người lớn trẻ con khỏi bệnh lỵ, đều dán thuốc ở đấy, hễ sưng đỏ là khỏi.

BÀI THUỐC

Ngân châu : 1 đồng rưỡi

Chu sa : 3 đồng

Ngũ linh chi : 3 đồng

Xạ hương : 3 đồng

Tỳ ma tử : 5 phân

Hùng hoàng : 5 đồng

Ba đậu : 5 đồng (để vậy không ép dầu)

Cách làm : ngày mồng 5 tháng 5 giờ ngọ, trong nhà kín sạch nghiền tán pha dầu sáp mỡ làm cao bánh bỏ vào lọ sành nút kín. Chớ có khiến đàn bà lấy thuốc. Khi dùng thì lấy thuốc to bằng hạt ngô, đánh bẹt ra, dán vào ấn đường như đã nói ở trên này, cẩn thận mọi điều cho đúng.

287–Cách xem bệnh Tiểu-nhi.

Xét khoa chữa Tiểu-nhi, đấng Tiên Hiền gọi là Á khoa, vì có bệnh mà không biết nói, vì thế mà người làm thuốc phải quan hình sát sắc, lượng khí hậu hơi thở mà đoán. Tiểu nhi sơ sinh đến nửa năm, thì xem ở trán. Nếu được 1 tuổi giở lên đến ba bốn tuổi, thì xem Hổ khẩu, Tam quan.

I. Cách xem ở Trán, có 6 cách

Lấy 3 ngón tay bên phải để vào trán tiểu nhi, chỗ (từ my mắt giở lên, chân tóc giở xuống gọi là trán).

1–Hễ thấy cả 3 ngón tay cùng nóng, là chứng cảm hàn đã ngạt mũi tiếng nặng rồi.

2–Hễ thấy cả 3 ngón tay cùng lạnh, là thổ tả, bụng không yên.

3–Hễ ngón tay trỏ mà nóng, là trong bụng đầy.

4–Hễ ngón tay thứ 3 nóng, là bú sữa không tiêu.

5–Hễ ngón tay trỏ và ngón giữa nóng, là trên nóng dưới lạnh.

6–Hễ thấy ngón thứ 3 và ngón giữa mà nóng, thì là chứng giáp kinh.

II. Phép xem Hổ khẩu (chỉ Tay)

Lúc bắt đầu xem, thì sắc mặt người xem, phải tươi tỉnh nói năng phải ôn hòa, khiến đứa trẻ không sợ, không khóc, khí sắc không biến đổi thì xem mới thật.

Vậy cần phải nhận xét, mà phân biệt cho rõ ràng theo như phép dậy, đã có các hình vẽ như sau này.

Hổ khẩu là gì ?

Ngón tay trỏ có 3 đốt, đốt ở dưới giáp Hổ khẩu gọi = Phong Quan. Ngón tay trỏ có 3 đốt, đối ở giữa giáp Hổ khẩu gọi = Khí Quan. Ngón tay trỏ có 3 đốt, đốt thứ 3 giáp Hổ khẩu gọi = Mạnh Quan.

Con giai tay bên tả, con gái tay bên hữu. Bên tả ứng con Tâm, con Can. Bên hữu ứng con Phế, con Tỳ.

HÌNH 1) Hễ thấy ngón tay bên tả có tia hồng nhỏ như sợi tơ, là chứng nóng bao gồm cả chứng kinh.

HÌNH 2) Thấy ngón tay bên hữu có tia hồng, là chứng tỳ tích, gồm cả chứng kinh.

HÌNH 3) Thấy có 3 choạc (tam khoa), là chứng phế nhiệt, phong đờm dạ đề (khóc đêm).

HÌNH 4) Thấy như chuỗi hạt châu là chứng chủ cam tích, tỳ hư.

HÌNH 5) Thấy như hình chữ nhân là chứng thương thực, đờm tích.

HÌNH 6) Thấy như tên bắn vào móng tay, là chứng chủ cam, mộc khác tỳ thổ kinh phong ; là chứng nặng.

HÌNH 7) Thấy như cánh cung ra ngoài là chủ chứng phong giản.

HÌNH 8) Thấy như cánh cung ưỡn vào, là chứng chủ ngoại cảm, kinh phong.

HÌNH 9) Thấy như con rắn ngoi lại là chứng thấp nhiệt cam tích.

HÌNH 10) Thấy như hình chữ thủy là chứng kinh phong thực tích.

HÌNH 11) Thấy mạch loạn như trùng giun là chứng chủ cam giun sán.

HÌNH 12) Thấy như hai hình chữ song, là chứng chủ thực độc kinh tích.

HÌNH 13) Thấy như hạt châu tròn, là chứng chủ cách nhiệt ; tam tiêu hắc loạn.

14) Thấy như chữ Ất, là chứng chủ kinh phong thuộc can.

15) Thấy như hạt châu dài, là chứng chủ nóng rét đau bụng.

16) Thấy như vây cá, là chủ chứng hư lao, chứng khó chữa.

Vậy Phong quan không có mạch tia là vô bệnh, nếu có tia thì cũng nhẹ.

Khí quan mà có tia là bệnh nặng.

Mạnh quan mà sắc hồng-hồng thì bệnh, dẫu nặng thì cũng không can gì.

Bằng thấy tia từ khí quan thẳng đến mạnh quan ra đến móng tay sắc xanh đen, thì là chứng chết.

Khi xem thấy chỉ tay nổi ở ngoài da, thì là bệnh thuộc ngoại biểu.

Hễ thấy chỉ tay mà chìm ở trong thịt, là bệnh thuộc trong lý.

Hễ thấy chỉ tay sắc hồng tía, là chứng nhiệt.

Hễ thấy chỉ tay sắc xanh tía, là chứng kinh phong.

III. Về Quan Hình sát sắc (Có 6 cách xem)

1–Xem khí sắc nổi lên, ở mặt thấy đỏ hồng là con Tâm nhiệt.

2–Thấy trắng nhạt, là con tỳ con vỵ hư hàn.

3–Vàng nhạt, là chứng tỳ hư chúng thấp.

4–Thấy trắng bạch như tờ giấy, là chân tỳ tuyệt.

5–Thấy đen như gio là chân thận tuyệt.

6–Thấy khí sắc xanh như chàm là chứng Can phong.

IV. Nghe tiếng tiểu nhi khóc (Có ba cách)

1–Khi khóc thét lên, mà không có nước mắt là chứng đau.

2–Khóc ê a không ngớt, nước mắt đằm đìa, thì là chứng kinh sợ.

3–Khóc tiếng thanh á như tiếng mèo là mạch tuyệt.

V. Chứng chết (Có 12 điềm chết)

1–Chỗ thóp xưng lên, hay lõm xuống là con tâm tuyệt.

2–Bụng nổi gân xanh là con tỳ tuyệt.

3–Móng tay xanh đen là con can tuyệt.

4–Tiếng khóc thanh á như tiếng mèo, hơi ra mà không thở vào là mạch tuyệt.

5–Lưỡi thè ra khỏi miệng là con tâm tuyệt.

6–Trẻ nghiến, cắn vú, là con thận tuyệt.

7–Khóc không ra tiếng, là con phế tuyệt.

8–Giun sán ra ngược, đều là điềm chết.

9–Chứng tiết tả, mà chân tay lạnh, thì khó khỏi. Chân tay ôn thì chóng khỏi.

10–Mồ hôi ra như hột châu không chảy là chứng chết.

11–Tóc trên đầu đứng ngược là chứng chết.

12–Môi miệng khô và mắt lộn, hơi thở ra lạnh, bốn chân tay đều lạnh, là chứng chết.

288–Bài thêm về chữa bị đạn, bị thương.

Bị dấu vết, bị đòn âm, ứ huyết, dù đã mê rồi, cũng cứ cạy răng mà đổ thuốc vào.

BÀI THUỐC

Đương quy : 5 đồng

Trạch tả : 5 đồng

Xuyên khung : 3 đồng

Hồng hoa : 3 đồng

Đào nhân : 3 đồng

Đan bì : 3 đồng

Tô mộc tốt : 2 đồng

Cách dùng : rượu đổ một bát rưỡi đun lên, mười phần lấy sáu phần uống. Như bị ở đầu, gia cao bản 1 đồng ; như ở tay, gia quế chi 1 đồng ; như ở lưng, gia đỗ trọng 1 đồng ; ở bạng mỡ, gia bạch giới tử 1 đồng ; ở chân gia ngưu tất 1 đồng.

Vận Niên Cố Hàn bí truyền.

Vận niên này của Cố Hàn đã thí nghiệm suy tính lâu năm, và đã xét trong 1 tuần lễ là 7 ngày thời giờ của Tạo-Hóa đã xếp đặt, thì không sai, nên người suy xét năm nào mặt giời, mặt giăng, hay là vì sao nào trị năm ấy, thì tính nó ứng ra làm sao, được mùa, mất mùa, được giống gì, mất giống gì, bệnh tật lành dữ, nóng lạnh thế nào, mà cứ xem ngày đầu năm Dương lịch « tức là mồng một tháng giêng năm ấy » là lễ đặt tên chúa Cơ Đốc vào ngày thứ mấy, trong tuần, thì những điều đã ghi chép trong ngày ấy dậy thế nào.

Người lại so sánh Vân Niên can chi (Âm lịch) dưới này cứ 60 năm là một hội, thì thấy thật, hoặc có năm nào không được thật, thì là Thượng Vận, Trung Vận, Hạ Vận cũng thường có khác nhau.

Ấy nôm na mấy lời ta không nên bỏ qua.

Ngày chủ nhật I

Mặt giời ở tầng thứ tư, có khí nhiệt, là lò sinh ra các khí dương nóng bỏng, là vua các ngôi sao, năm nào lễ đặt tên vào ngày Chủ nhật 1, thì mặt giời trị năm ấy, mùa đông lạnh, mùa xuân ấm, mùa hạ nóng sốt, nắng lắm, mùa thu cả gió, những của ăn uống lúa gạo, hoa quả, cầm thú nhiều, mà bởi mặt giời có tính hỏa, thì hóa ra các người ta chẳng ưa nhau, hay ghen ghét nhau, đến nỗi làm hại nhau, nhưng mà thường thường lại hòa với nhau, lắm bệnh về tính hỏa song chẳng độc.

Ngày thứ II

Mặt giăng ở tầng thứ I, Mặt giăng có tính nước lạnh quá, sinh ra khí ẩm nhiều, năm nào lễ đặt tên vào ngày thứ II, thì mặt giăng trị năm ấy, cho nên thường mưa, mùa đông ấm, mùa xuân mát, mùa hạ sốt nóng vừa vừa, mùa thu mưa lụt, được mùa bầu bí, thanh bông hoa quả xấu, cầm thú ít, bệnh dịch nặng, người ta lắm bệnh tê thấp, đàn bà lắm bệnh sản hậu khí hư, giống ong và tầm chết nhiều, những kẻ có quyền thế, thì bất thuận cùng nhau, người ta nhiều bệnh sốt rét lắm.

Ngày thứ III

Sao Hỏa tinh ở tầng thứ 5, có tính nóng nẩy, sinh ra cả giận, nhân vì nhiều hỏa khí dương mà ra, vì tính hỏa độc làm vậy, thì hại người ta lắm, năm nào lễ đặt tên vào ngày thứ III, thì sao này trị năm ấy, lắm sấm sét, bão táp, nhiều sương tuyết giá rét, nhiều gió mưa bức sốt chẳng có ngần nào, dữ khí, cho nên làm hại thiên hạ, chẳng kỳ giống nào, mà người ta sinh buồn giận giết nhau, không được bằng an, mùa đông nhiều gió và giá rét lắm, mùa xuân mưa quá, mùa hạ nắng lắm, mùa thu khô khan, sông biển động, vỡ tầu bè, mất mùa, giống rau có nhiều độc khí, năm ấy lắm bệnh hỏa, bệnh huyết, đàn bà chết bệnh ấy nhiều.

Ngày thứ IV

Sao Thủy tinh ở tầng thứ hai, tính dữ và độc, sinh ra khí âm, năm nào lễ đặt tên vào ngày thứ IV, thì sao này trị năm ấy, mùa đông giá rét vừa vừa, mùa xuân ấm vừa vừa, mùa hạ nóng lắm, mùa thu mát mẻ, lúa thóc bình thường, các giống hoa quả xấu, năm ấy lắm bệnh trụy thai và bệnh đau bụng, đau bão, đầu thống, hiếp thống, hay sinh chứng yết hầu, nhiều người phải chết bệnh ấy.

Ngày thứ V

Sao Mộc tinh ở tầng thứ 6 có tính nhiệt lắm, khí dương thịnh và lành, người ta sinh ra lắm bệnh huyết, năm nào lễ đặt tên vào ngày thứ V, thì sao này trị năm ấy, bốn mùa mưa gió thuận hòa mùa đông ấm, mùa xuân thuận gió, mùa hạ mát, mùa thu mưa lụt, được mùa, tốt lúa nhiều cá, ít ong mật, người ta hay phải bệnh lỵ, rét nóng dường như dịch.

Ngày thứ VI

Sao Kim tinh ở tầng thứ 3, tính lạnh vừa vừa, sinh ra khí âm, sao này mọc chiều hôm sớm mai, năm nào lễ đặt tên vào ngày thứ VI, thì sao này trị năm ấy, thuận mưa, mùa đông nặng khí, mưa và giá rét lắm, mùa xuân cả gió, mùa hạ mưa và mát mẻ, mùa thu thì giờ phần thì khô cạn, phần thì cả mưa lụt, phần thì cả gió, bởi đấy thì thiên hạ được mùa nửa phần, thường được mật ong, năm ấy lắm bệnh đau mắt và đậu độc, tiểu nhi và loài vật chết nhiều, thường động đất.

Ngày thứ VII

Sao Thổ tinh ở tầng thứ 7, tính lạnh táo, sinh ra khí lo buồn, tính nó như tính đất, hay ghét người ta, làm cho người ta khó nhọc đói khát, tính ghét làm hại bắt bớ nhau chẳng thiếu cách nào, năm nào lễ đặt tên vào ngày thứ VII, thì sao này trị năm ấy, mất mùa, mùa đông hàn lạnh giá rét, mùa xuân cả gió (hoặc có gió lửa) mùa hạ kiệt khí, mùa thu khô cạn, mọi nơi đồng táo, hoa quả nhiều, người ta nhiều kẻ đi hỏi vợ, lắm khí rét, nhiều chứng phù phải chết, mất tằm tơ, ít cá.

Năm can chi (âm lịch)

Năm Giáp Tý 甲子 1924

Thái âm tư thiên, Thái cung Thổ, Dương minh Thổ vận thái quá khắc thủy, lắm bệnh về tỳ vị, đau bụng, mình gầy chân tay không cất nhắc lên được, phép chữa phải trừ thấp bổ thận.

Từ tuyết đại hàn đến tháng giêng là khí thứ I thuộc Thái Dương, Thủy sinh Mộc, nhân dân lắm bệnh hàn, sang tháng 2 khí nặng đến phát ra bệnh lở ngứa.

Từ tháng 2 đến tháng 3 là khí thứ II thuộc Quyết Âm, Mộc sinh Hỏa, lắm chứng đau mắt, mặt nóng.

Từ tháng 4 đến tháng 5 là khí thứ III thuộc Thiếu âm Quan hỏa, phát ra chứng đau tim, người lạnh ngắt, sốt rét ho siễn mắt đỏ.

Từ tháng 6 đến tháng 7 là khí thứ tư thuộc Thái âm thổ, có chứng sốt rét phát vàng, mũi đổ máu cam.

Từ tháng 8 đến tháng 9 thuộc khí thứ V thuộc Thiếu dương tướng Hỏa khắc Kim dương là thịnh có chứng sốt.

Từ tháng 10 đến tháng 11 là khí thứ VI thuộc Dương minh, Kim sinh Thủy, phát ra bệnh phù sũng huyết dật (lá huyết giàn lên miệng mũi) đau bụng.

Năm nay ruộng mùa hạ được toàn, ruộng mùa thu mất nửa, hoa quả, tằm dược, cá muối thường, xuân ít mưa, hạ mưa to, hạ tuần tháng 8 có hồng thủy, mùa đông mưa gió to rét lắm, trâu bò bị thiên thời chết, trẻ con hại, một người ăn hết 1 thưng.

Năm Ất Sửu 乙丑 1925

(Thiếu âm tư thiên, Thiếu Thương Kim, Thái dương tại Tuyền)

Kim vận bất cập, Hỏa khắc Kim, hay phải bệnh đi đại tiện ra huyết, lại bệnh thuộc quyết âm là hỏa vô căn, nên đầu mặt choáng váng, miệng lưỡi đắng đót. Phép chữa phải thanh can tả hỏa.

Từ tuyết đại hàn đến tháng giêng, là khí thứ I thuộc quyết âm, Phong thương Can, phải bệnh huyết dật gân yếu.

Từ tháng 2 đến tháng 3 là khí thứ II, thuộc Thiếu dương tướng Hỏa, Hỏa thịnh nóng lắm, hay có bệnh thời khí ôn dịch.

Từ tháng 4 đến tháng 5 là khí thứ III thuộc âm Thái âm thổ, khí hàn thấp ngừng trệ, nên người ta nhọc mệt và hay đầy bụng.

Từ tháng 6 đến tháng 7 là khí thứ IV thuộc Thiếu dương, Hỏa sinh Thổ, thấp nhiệt thịnh. Huyết nhiệt dật lên trên, bụng hay đầy chướng.

Từ tháng 8 đến tháng 9, là khí thứ V thuộc Dương Minh Kim.

Từ tháng 10 đến tháng 11 là khí sau hết thuộc Thái Dương Thủy, nhiều bệnh cảm hàn, các đốt xương và lưng đau.

Năm nay ruộng 2 mùa được, hoa quả, cá muối cũng khá ; 3 tháng Hạ đại hạn, sang thu mới có mưa, loạn thì khí, trâu bị thiên thời chết, 1 người ăn hết 1 thưng (Khí hậu cũng giống năm Kỷ Mùi).

Năm Bính Dần 丙寅 1926

(Thiếu Dương tư thiên, Thái vũ thủy, Quyết âm tại tuyền)

Thủy vận thái quá, Kim bất cập, Hỏa thừa thế, Hỏa tư thiên, vì thế năm nay nắng nhiều, người ta hay nóng phổi, mộc tại tuyền khắc thổ, nên lại lắm bệnh về tỳ-vị. Phép chữa phải bổ tâm, trục khí hàn, lại trẻ con lắm bệnh đậu sởi.

Từ tuyết đại hàn đến tháng giêng là khí thứ I thuộc thiếu âm quân hỏa, có bệnh huyết dật mắt đỏ, ho suyễn đầu rức, băng huyết gân yếu.

Từ tháng 2 đến tháng 3 là khí thứ II thuộc Thái âm Thổ, thấp nhiệt làm ra bệnh, nên lắm bệnh mửa thổ đầu rức mình nóng, lở ghẻ mủ mê.

Từ tháng 4 đến tháng 5 là khí thứ III thuộc Thiếu dương tướng hỏa, người ta phải bệnh huyết dật mũi đổ máu cam, thổ thuyết, hầu cổ tê đau mắt.

Từ tháng 6 đến tháng 7 là khí thứ IV thuộc Dương minh kim, khí táo nhiều thắng thế kim, nên người ta ngực cách đầy buồn, thấp thắng tỳ vị, phải mình mẩy nặng nề.

Từ tháng 8 đến tháng 9 thuộc thái dương thủy chủ kim sinh thủy, ít bệnh. Từ tháng 10 đến tháng 11 thuộc quyết âm mộc, chủ thủy sinh mộc ít bệnh.

Năm nay ruộng mùa hạ được nửa, mùa thu được cả, hoa quả mất nửa, được tằm cá, một người ăn hết 1 thưng.

Năm Đinh Mão 丁卯 1927

(Dương minh tư thiên, thiếu giác mộc, thiếu âm tại tuyền)

Mộc vận bất cập. Kim thừa thế khắc mộc, có bệnh đau gân, đau bụng, tháo dạ. Phép chữa phải bổ gan thanh táo.

Từ tuyết đại hàn đến tháng giêng là khí thứ I thuộc thái âm thổ, chủ mộc khắc thổ, tỳ vị hại bởi nhiều nóng nên đầy hơi, khí nhiệt bốc lên mặt đỏ, mũi đổ máu cam hay buồn ngủ, thường thường lại có bệnh lậu nhiệt.

Từ tháng 2 đến tháng 3 là khí thứ II thuộc Thiếu dương tướng Hỏa, có bệnh ôn dịch.

Từ tháng 4 đến tháng 5 là khí thứ III, thuộc Dương minh Kim chủ hỏa khắc kim, khí dương thịnh lắm, lên nhiều bệnh sốt rét.

Từ tháng 6 đến tháng 7 là khí thứ IV thuộc Thái dương Thủy, chủ Thổ khắc Thủy, mắc phải bạo bệnh nói nhảm nói càn, đau tim, khí thấp nhiệt đóng dưới hạ thể. Mọi bệnh ấy thuộc tâm thận cả.

Từ tháng 8 đến tháng 9 thuộc Quyết âm mộc chủ Kim khắc Mộc.

Từ tháng 10 đến tháng 11 thuật thiếu âm quân hỏa, chủ thủy khắc hỏa, có bệnh ôn dịch.

Năm nay ruộng mùa hạ được nửa, ruộng mùa thu được cả, hoa quả tằm mất, cá được, sang mùa thu mưa to gió lớn, trâu lợn có bệnh thiên thời, một người ăn hết một thưng.

Năm Mậu Thìn 戊辰 1928

(Thái dương tư thiên, Thái vi hỏa, Thái âm tại tuyền)

Hỏa vận thái quá hại Kim, người ta hay mắc bệnh sốt rét ho mình nóng, vai sau lưng gân đau, Hỏa thịnh Kim suy. Phép chữa phải giáng Hỏa bổ phế.

Từ tuyết đại hàn đến tháng giêng, là khí thứ I thuộc Thiếu dương tướng Hỏa, chủ Thủy khắc Hỏa, có bệnh mình nóng rức đầu phát ban lở ngứa.

Từ tháng 2 đến tháng 3 là khí thứ II thuộc Dương minh Kim chủ Hỏa khắc Kim, dương khí trệ lại, nên bệnh khí uất chướng đầy.

Từ tháng 4 đến tháng 5 là khí thứ III thuộc thái Dương Thủy chủ Hỏa khắc Thủy, nhiều bệnh lạnh ngoài nóng trong, đi tả, phát lên ung thư, tim nóng buồn bực, nếu không điều trị ngay thì chết.

Từ tháng 6 đến tháng 7 là khí thứ III thuộc Quyết âm mộc khắc Thổ, phát ra bệnh nóng lắm, vì tỳ thổ phải hại, nên phát ra tả lỵ, người mệt nhọc chân tay rời rã. Từ tháng 8 đến tháng 9 là khí thứ IV thuộc Thiếu âm quân hỏa khắc Kim.

Từ tháng 10 đến tháng 11 thuộc Thái Âm Thổ khắc Thủy. Đàn bà đường thai nghén khó nhọc vất vả, hay động thai.

Năm nay ruộng mùa hạ mất nửa, ruộng mùa thu được, hoa quả tầm mất nửa, cá được, muối quý lắm, dân không yên lành, nhiều bệnh ôn dịch, 1 người ăn hết 1 thưng.

Năm Kỷ Tỵ 己巳 1929

(Quyết âm tư thiên, thiên cung thổ, thiếu dương tại tuyền)

Thổ vận bất cập, Mộc thừa thế, phong khí đạt hành sự, nên lắm bệnh bụng đau đi tả, mình nặng, da thịt máy động. Phép chữa phải ích chân tỳ, bình can mộc.

Từ tuyết đại hàn đến tháng giêng là khí thứ 1 thuộc Dương minh Kim khắc Mộc, hay có bệnh gân co chuột rút.

Từ tháng 2 đến tháng 3 là khí thứ II thuộc Thái Dương Thủy khắc Hỏa, nhiều bệnh nóng trong.

Từ tháng 4 đến tháng 5 là khí thứ III thuộc Quyết Âm Mộc sinh Hỏa, hay có bệnh về Phong Mộc làm ra chóng mặt, ù tai, khóc lóc.

Từ tháng 6 đến tháng 7 là khí thứ IV thuộc Thiếu Âm Hỏa chủ Thủy khắc Dương Hỏa, có thì khí Ôn dịch.

Từ tháng 8 đến tháng 9 là khí thứ V, thuộc Thái Âm Thổ, chủ Mộc khắc Thổ.

Từ tháng 10 đến tháng 11 là khí thứ IV, thuộc Thiếu Dương tướng Hỏa, nhiều bệnh nóng (bệnh giống năm Quý Mùi).

Năm nay ruộng mùa Hạ, mùa Thu được cả, hoa quả mất nửa, cá lắm, muối quý lắm, 1 người ăn 2 thưng.

Năm Canh Ngọ 庚午 1930

(Thiếu Âm tư Thiên, Thái thương Kim, Dương minh tại tuyền)

Kim Vận Thái quá hại can Mộc, hay có bệnh ở gân, bệnh đau bụng, mắt đỏ, Kim không sinh Thủy, nên dưới hạ bộ cũng có bệnh, Phế Kim bệnh làm ra ho suyễn vai đau, Kim thịnh quá, Hỏa thừa thế. Phép chữa, phải thanh táo bổ Can Mộc.

Từ tuyết đại hàn đến tháng giêng là khí thứ I, thuộc Thái Dương Thủy sinh Mộc, mới phát bệnh rét nhiều.

Từ tháng 2 đến tháng 3 là khí thứ II thuộc Quyết Âm, Mộc sinh Hỏa, người ta nhiều bệnh bốc lên mặt nóng, mắt đỏ.

Từ tháng 4 đến tháng 5 là khí thứ III thuộc Thiếu Âm quân Hỏa hợp tướng Hỏa, 2 Hỏa giao nhau, làm ra bệnh rét nóng ho suyễn, đau mắt, đau tim, phát quyết lạnh.

Từ tháng 6 đến tháng 7 là khí thứ IV thuộc Thái Âm Thổ, có bệnh sốt rét phát vàng, mũi đổ máu cam.

Từ tháng 8 đến tháng 9 là khí thứ V thuộc Thiếu Dương, Hỏa khắc Kim, bệnh nhiều nóng nẩy lở ngứa.

Từ tháng 10 đến tháng 11 là khí sau hết thuộc Dương minh Kim sinh Thủy.

Năm nay ruộng mùa Hạ mùa Thu được cả, hoa quả cũng được, trâu dê hại, nhiều người chết, 1 người ăn hết 1 thưng (khí hậu cũng giống năm Mậu Ngọ).

Năm Tân Mùi 辛未 1931

(Thái âm tư thiên, Thiếu vũ Thủy, Thái dương tại tuyền)

Thủy vận bất cập, Thổ thừa thấp hành nhiều bệnh hạ bộ gân xương co đau, sắc mặt biến đổi, mắt trông mờ mờ.

Từ tuyết đại hàn đến tháng giêng là khí thứ I, thuộc quyết âm Mộc, có bệnh huyết dật.

Từ tháng 2 đến tháng 3 là khí thứ II thuộc Thiếu âm Hỏa, phát bệnh ôn dịch nóng lắm.

Từ tháng 4 đến tháng 5 thuộc khí thứ III thuộc Thái âm Thổ, chủ Hỏa sinh Thổ, khí thấp nhiệt đều hành sự, nên lắm bệnh huyết dật, bụng đầy.

Từ tháng 6 đến tháng 7 là khí thứ IV thuộc Thiếu Dương tướng Hỏa nhiều bệnh mình nặng bụng đầy.

Từ tháng 8 đến tháng 9 là khí thứ V thuộc Dương minh Kim.

Từ tháng 10 đến tháng 11 là khí thứ VI thuộc Thái Dương-Thủy.

Năm nay ruộng mùa Hạ được cả ruộng mùa thù mất nửa hoa quả tằm ít, nhân dân đói khát, 5 người ăn 1 thưng (thì khí cũng giống năm Kỷ Hợi).

Năm Nhâm Thân 壬申 1932

(Thiếu dương Tư thiên, Thái-giác-Mộc, Quyết âm tại tuyền)

Mộc vận thái quá, Phong mộc thịnh nên bệnh hay đau gan, chóng mặt gân co, Thổ suy tỳ yếu. Phép chữa phải bình Mộc bổ tỳ.

Từ tuyết Đại hàn đến tháng giêng là khí thứ I thuộc Thiếu Âm quân hỏa, làm ra bệnh huyết dật ; mắt đỏ, ho suyễn rức đầu. Từ tháng 2 đến tháng 3 là khí thứ II thuộc Thái âm thổ thấp nhiệt làm bệnh, khí nhiệt uất lên hay mửa thổ, rức đầu, đau mắt ho hắng.

Từ tháng 4 đến tháng 5 là khí thứ III thuộc Thiếu Dương tướng hỏa, bệnh cũng như trên.

Khí thứ IV thuộc Dương Minh Kim, chủ Thổ sinh Kim.

Khí thứ V thuộc Thái Dương Thủy, chủ Kim sinh Thủy.

Khí thứ VI thuộc Quyết âm Mộc, chủ Thủy sinh Mộc.

Năm nay ruộng mùa Hạ mất, ruộng mùa Thu được nửa, cây cối không yên, nhân dân cũng không yên lành. Một người ăn hết 1 thưng (Thời khí cũng giống như năm Canh Thân)

Năm Quý Dậu 癸酉 1933

(Dương minh tư thiên, Thiếu vi hỏa Thiếu âm tại tuyền).

Hỏa vận bắt cập, Thủy thừa thế, nên âm tà thịnh mà dương khí suy, gân sau lưng và mắt đau, bụng to, bụng đầy, đi tả không ăn được cơm. Phép chữa phải bổ tâm trục hàn.

Khí thứ I thuốc Thái âm thổ, chủ mộc khắc thổ, nhiều bệnh phong thấp, hại tỳ thận, bệnh nhiệt trướng, mặt mắt phù sũng.

Khí thứ II thuộc Thiếu dương tướng hỏa, có bệnh dịch lệ.

Khí thứ III thuộc Dương minh Kim, chủ Hỏa khắc Kim nhiều bệnh sốt rét. Khí thứ IV thuộc Thái Dương Thủy chủ Thổ khắc Thủy.

Khí thứ V thuộc quyết âm mộc chủ Kim khắc mộc.

Khí thứ IV thuộc Thiếu âm quân Hỏa chủ Thủy khắc Mộc. Ba tháng mùa xuân mưa thường 3 tháng mùa Hạ khô cạn, 3 tháng mùa Thu nước to lụt, 3 tháng mùa Đông mưa thường.

Năm nay ruộng mùa Hạ được nửa, ruộng mùa Thu được cả, sâu keo cắn hại, tôm cá muối nhiều, vàng bạc quý giá, dân không được yên, nhiều người chết, 3 người ăn hết 1 thưng.

Năm Giáp Tuất 甲戌 1934

(Thái dương tư thiên, Thái cung Thổ, Thái âm tại tuyền)

Thổ vận Thái quá, chủ âm vũ, Thổ thắng khắc Thủy, thấp đại hành, hay có bệnh đau bụng, giá lạnh, mình nặng, chân tay không cất nhắc được. Kiêng không nên dùng thuốc hàn lương, phải dùng thuốc trừ thấp bổ thận.

Khí thứ I thuộc Thiếu Dương Hỏa chủ Mộc sinh Hỏa, dương khí không hành được, nhiều người mắc bệnh uất khí bụng đầy, bệnh ôn nhiệt rức đầu mình nóng.

Khí thứ II thuộc Dương minh Kim chủ Hỏa khắc Kim, khí hàn trệ trong mình, nên dương khí không hành được làm ra uất khí đầy bụng.

Khí thứ III thuộc Thái Dương Thủy chủ Hỏa khắc Thủy, nhiều bệnh ngoài lạnh trong nóng, bệnh ung thư đau tim, nếu không điều trị chóng thì chết.

Khí thứ IV thuộc quyết âm Mộc khắc thổ. Mộc hay sinh Hỏa, phải bệnh nóng lắm, tỳ Thổ phải hại, nên có bệnh hai chân mềm yếu, đi ngoài ra sắc đỏ trắng.

Khí thứ V thuộc Thiếu âm Hỏa khắc Kim.

Khí thứ VI thuộc Thái âm Thổ khắc Thủy, nhiều bệnh về Thai sản. Năm nay ruộng mùa hạ mùa thu và hoa quả đều được nửa, tằm nhiều (khí hậu cũng như năm Nhâm-Tuất). Hai người ăn hết một thưng.

Năm Ất Hợi 乙亥 1935

(Quyết âm tư thiên, Thiếu thương Kim, Thiếu-Dương tại tuyền)

Kim vận bất cập, Hỏa thừa thế đại hành, hay có bệnh nơi đầu, nơi miệng lưỡi, và đau tim. Phép chữa phải Thanh phế giáng hỏa.

Khí thứ I thuộc Dương minh Kim khắc Mộc, nhiều bệnh gân co. Khí thứ II thuộc Thái Dương, Thủy khắc Hỏa, vì thế khí dương nấp vào trong, hóa ra bệnh nóng trong.

Khí thứ III thuộc quyết âm Mộc sinh Hỏa, sinh bệnh chóng mặt ù tai.

Khí thứ IV thuộc Thiếu âm Hỏa sinh Thổ, thấp nhiệt hành sự, nhiều bệnh phát vàng.

Khí thứ V thuộc Thái âm, Thổ sinh Kim.

Khí thứ VI thuộc Thiếu Dương Hỏa, chủ Thủy khắc Hỏa, có bệnh ôn lúc rét nóng.

Năm nay ruộng mùa Hạ được nửa, ruộng mùa Thu được cả, bị gió đập hại lúa, mùa thu hạn, hoa quả tằm mất nửa dữ rừng, bình dân tán loạn, 4 người ăn hết một thưng.

Năm Bính Tý 丙子 1936

(Thiếu âm tư thiên, Thái Vũ Thủy, Dương minh tại tuyền)

Thủy vận Thái quá, Thủy thắng khắc Hỏa, nhiều bệnh mình nóng, buồn bực, đau tim, cũng có khi Thủy tự làm bệnh bụng to, đùi sưng, hãi gió, đổ mồ hôi trộm. Phép chữa phải trục hàn bổ tâm.

Khí thứ I thuộc Thái Dương Thủy sinh Mộc.

Khí thứ II thuộc quyết âm Mộc sinh Hỏa, có bệnh mặt đỏ, mắt đau.

Khí thứ III thuộc Thiếu âm quân Hỏa hay phát bệnh khí quyết tâm thống, sốt rét ho xuyễn đau mắt.

Khí thứ IV thuộc Thái âm Thổ, thấp thổ thịnh làm ra bệnh nóng rét, hoàng đởm, đổ máu cam.

Khí thứ V thuộc Thiếu Dương Hỏa khắc Kim, khí dương tà thịnh, phát bệnh thời khí.

Khí thứ VI thuộc Dương Minh Kim sinh Thủy, hay sinh bệnh phù sũng, ho suyễn, thổ ra huyết.

Năm nay ruộng mùa hạ, mùa thu hoa quả đều được, tằm mất nửa, loạn hùm beo, trâu lợn quý, một người ăn hết một thưng.

Năm Đinh-Sửu 丁丑 1937

(Thái âm tư thiên, Thiên giác mộc, Thái Dương tại tuyền)

Mộc vận bất cập, hỏa thừa thế khắc Kim, có chứng tả, chứng tiện huyết, nhiều người mắc bệnh kinh quyết âm là Hỏa vô căn ; hay chóng mặt, miệng lưỡi lở đau. Phép chữa phải bổ can thanh táo.

Khí thứ I thuộc quyết âm mộc, phong hay hại can, có bệnh huyết dật gân yếu, mình nặng.

Khí thứ II thuộc Thiếu âm Hỏa, hỏa thịnh nóng lắm, phát ra bệnh dịch lệ.

Khí thứ III thuộc Thái âm Thổ, khí hàn thấp ngừng trệ làm ra chứng phù thũng đầy bụng nặng mình.

Khí thứ IV thuộc Thiếu Dương Hỏa sinh Thổ, nhiều bệnh thuộc thấp nhiệt. Khí thứ V thuộc Dương minh Kim.

Khí thứ VI thuộc Thái Dương Thủy.

Năm nay ruộng mùa hạ, mùa thu mất, hoa quả lợi, tháng 8 có Hồng Thủy, ngày 22-9 thấy sao Kim-Tinh mọc ở phương tây, thì sang năm hạn, 3 người ăn 1 thưng (thì khí giống năm Kỷ-mùi).

Năm Mậu Dần 戊寅 1938

(Thiếu dương tư thiên Thái Vi hỏa, quyết Âm tại tuyền)

Hỏa vận Thái quá hại Kim, lắm bệnh nóng ho suyễn, ngực đầy, lưng vai đau, nóng tại xương, nên hay thổ huyết đổ máu cam, đi đại-tiện ra huyết. Phép chữa phải giáng hỏa bổ phế.

Khí thứ I thuộc Thiếu âm Hỏa, có bệnh ôn huyết dật, mắt đau, ho suyễn, đầu rức, băng huyết.

Khí thứ II thuộc Thái âm Thổ, khí thấp nhiệt uất lên trên, làm ra rức đầu nóng mình, ngực cách hay mửa thổ.

Khí thứ III thuộc Thiếu Dương Hỏa, nhiều chứng nóng nẩy dật huyết, chốc lở mủ mê, ho mửa, đổ máu cam, hầu tê, mắt đỏ, lắm bệnh chết bất ưng.

Khí thứ IV thuộc Dương minh Kim, chủ Thổ sinh Kim.

Khí thứ V thuộc Thái Dương Thủy, chủ Kim sinh Thủy.

Khí thứ VI thuộc Quyết âm Mộc, chủ Thủy sinh Mộc.

Năm nay ruộng mùa Hạ được, ruộng mùa thu mất nửa. Hoa quả tằm mất nửa. Mùa Hạ không có mưa, cá được trâu lợn quý ; 2 người ăn hết 1 thưng (Khí hậu giống như năm Canh thân).

Năm Kỷ Mão 己卯 1939

(Dương Minh tư thiên, Thiếu cung Thổ, Thiếu âm tại Tuyền)

Thổ Vận bất cập, Mộc thịnh khắc thổ, cây cối có tốt song ít quả, lắm bệnh về tỳ vị, mình nặng đi tả, bệnh đau mắt, thương gân. Phép chữa phải ích Tỳ bình Can.

Khí thứ I thuộc Thái âm Thổ khắc Thủy, chủ phong thấp. Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thủy, Tỳ vị phải hại, bệnh nhiệt trướng, mặt mắt phù sũng, đổ máu cam, hay buồn ngủ.

Khí thứ II thuộc Thiếu Dương hỏa, lắm bệnh ôn dịch, nhân dân chết nhiều.

Khí thứ III thuộc Dương minh kim, chủ Hỏa khắc kim, khí dương thịnh phát bệnh sốt rét.

Khí thứ IV thuộc Thái Dương Thủy, chủ Thổ khắc Thủy.

Khí thứ V thuộc quyết âm Mộc, chủ kim khắc mộc.

Khí thứ VI thuộc Thiếu âm Hỏa, chủ Thủy khắc Hỏa, phát bệnh sốt.

Năm nay ruộng mùa Hạ, Thu, hoa quả, cá, muối đều lợi, tằm mất. Một người ăn 2 thưng.

Năm Canh Thìn 庚辰 1940

(Thái dương tư Thiên, Thái thương Kim, Thái âm tại Tuyền)

Kim vận thái quá, Kim thắng hại Can Mộc, phát bệnh đau bụng, đau mắt, thậm chí hỏa phục ở phế kinh, ho suyễn, vai đau. Kim không sinh thủy, lắm bệnh về hạ bộ, Kim thịnh mộc suy, hỏa thừa thế. Phép chữa phải thanh táo bổ can.

Khí thứ I thuận Thiếu Dương Hỏa, chủ mộc sinh hỏa, nhiều bệnh ôn dịch, rức đầu, mình nóng, ban chẩn lở ngứa.

Khí II thuộc Dương minh Kim chủ hỏa khắc Kim, khí lạnh trệ trong mình, làm cho dương khí không hành được, nên hay có chứng đầy bụng.

Khí thứ III thuộc thái Dương Thủy khắc hỏa, nhiều chứng hàn ngoài lạnh trong nóng, ung thư chú hạ.

Khí thứ IV thuộc quyết âm mộc khắc thổ, mộc sinh Hỏa phát bệnh nóng dữ, khí ít, chân tay mềm yếu, đi ngoài ra huyết.

Khí thứ V thuộc thiếu âm hỏa khắc Kim.

Khí thứ VI thuộc Thái âm Thổ khắc thủy.

Năm nay ruộng mùa Hạ mùa Thu đều được cả, hoa quả tằm mất nửa, lắm rét, lắm sương. 1 người ăn 2 thưng.

Năm Tân Tỵ 辛巳 1941

(Quyết âm tư thiên, Thiếu vũ mộc, Thiếu dương tại Tuyền)

Thủy vận bất cập, Thổ thừa thế, bệnh thấp thịnh hành, nhiều bệnh hạ bộ, gân xương đau, thịt máy, đau bụng. Phép chữa phải bổ thận trừ thấp.

Khí thứ I thuộc Dương minh Kim khắc mộc, nhiều bệnh gân và gan.

Khí thứ II thuộc Thái Dương Thủy khắc Hỏa.

Khí thứ III thuộc quyết âm mộc sinh Hỏa, bệnh về tạng chóng mặt, ù tai.

Khí thứ IV thuộc Thiếu âm Hỏa sinh thổ, bệnh thấp nhiệt thịnh hành.

Khí thứ V thuộc Thái âm thổ sinh Kim.

Khí thứ VI thuộc Thiếu dương Hỏa, chủ Thủy khắc Hỏa có lệ khí ôn nhiệt.

Năm nay ruộng mùa Hạ được nửa, mùa Thu được cả, hoa quả được nửa, trâu bị thiên thời chết. Một người ăn hết 1 thưng (khí hậu cũng như năm Quý-hợi).

Năm Nhâm Ngọ 壬午 1942

(Thiếu âm thư thiên, Thái giác mộc, Dương Minh tại tuyền)

Mộc vận thái quá sinh hỏa, sinh hại Tỳ.

Khí thứ I thuộc Thái Dương Thủy sinh mộc.

Khí thứ II thuộc quyết âm mộc sinh Hỏa, nhiều bệnh nóng lở ghẻ, mặt nóng, đau mắt.

Khí thứ III thuộc Thiếu âm quân Hỏa hợp với tướng Hỏa, có bệnh khí quyết tâm thống, rét nóng ho suyễn mắt đỏ.

Khí thứ IV thuộc Thái âm Thổ lắm chứng sốt rét Hoàng-đảm, đổ máu cam.

Khí thứ V thuộc Thiếu dương Hỏa khắc Kim, dương tà thịnh, nhân dân phát nhiều bệnh ôn.

Khí thứ VI thuộc Dương Minh Kim sinh Thủy, bệnh huyết dật phù thũng ho suyễn.

Năm nay ruộng mùa Hạ mất, màu thu lợi 2 phần, cây cối không yên, 2 người ăn hết 2 thưng (Thời tiết cũng giống năm Mậu Ngọ).

Năm Quý Mùi 癸未 1943

(Thái âm tư Thiên : Thiếu vi Hỏa, Thái dương tại tuyền)

Hỏa vận bất cập, Thủy thừa thế, Hàn khí đại hành, âm tà thịnh phát bệnh to bụng, gân xương đau, đau mắt, bụng đầy, đi tả.

Khí thứ I thuộc quyết âm mộc, phong khí hại gan, nhiều bệnh huyết dật, gân cứng, các cốt xương không lợi.

Khí thứ II thuộc Thiếu âm hỏa, hỏa thịnh nhiều nóng, có bệnh lệ khí.

Khí thứ III thuộc Thái âm Thổ, chủ Hỏa sinh thổ.

Khí thứ IV thuộc thiếu dương Hỏa sinh thổ, thấp nhiệt hành sự, nhiều bệnh bao huyết dật, trong nóng đầy.

Khí thứ V thuộc Dương minh Kim.

Khí thứ VI thuộc Thái dương thủy.

Năm nay ruộng mùa Hạ mùa thu lợi. Thu nhiều mưa gió, hoa quả được, tằm cá muối quý, nhiều mưa gió rét lắm. 1 người ăn hết 2 thưng (thời tiết giống năm Kỷ mùi).

Năm Giáp Thân 甲申 1944

(Thiếu dương tư thiên, Thái cung Thổ, Quyết âm tại tuyền)

Thổ vận thái quá, Thổ khắc Thủy, phát ra bệnh lạnh toát mình nặng chân tay mềm yếu, không cất nhắc được công việc, nhiều mưa gió, là chủ khí phong thấp thịnh. Phép chữa phải trừ thấp bổ thận.

Khí thứ I thuộc Thiếu âm Hỏa, có bệnh ôn huyết dật, mắt đỏ, ho suyễn, băng huyết, ngoài gió lở ngứa.

Khí thứ II thuộc Thái âm Thổ khí thấp uất ở thượng bộ làm ra mửa thổ rức đầu mình nóng, hầu cổ không lợi.

Khí thứ III thuộc Thiếu dương Hỏa, nung đốt làm ra bệnh nóng ho mửa ra nùng huyết, đổ máu cam, hầu tê mắt đỏ chóng chết lắm, khí giao hỏa thịnh ở ngoài, nhân dân lắm bệnh trong lạnh ngoài nóng, sốt rét, lở ghẻ.

Khí thứ IV thuộc Dương Minh Kim, chủ thổ sinh Kim.

Khí thứ V thuộc thái Dương Thủy, chủ kim sinh thủy.

Khí thứ VI thuộc Quyết âm mộc, chủ thủy sinh mộc.

Năm nay ruộng mùa Hạ mùa Thu được cả, hoa quả ít cá muối đắt, 3 tháng mùa đông mưa, 1 người ăn hết 1 thưng (Thời tiết cũng giống năm Canh Thìn).

Năm Ất Dậu 乙酉 1945

(Dương minh tư thiên, Thiếu Dương Kim, Thiếu âm tại tuyền)

Kim vận bất cập, Hỏa thừa thế đại hành, Kim phải Hỏa-tà, nên phát bệnh chóng mặt, miệng lưỡi tim đau. Phép chữa phải thanh phế giáng Hỏa.

Khí thứ I thuộc Thái-âm Thổ, chủ mộc khắc Thổ, nhiều bệnh nhiệt trướng, mặt mắt phù thũng, hay đổ máu cam.

Khí thứ II thuộc Thiếu-dương Hỏa nhân dân mắc bệnh ôn dịch chết nhiều.

Khí thứ III thuộc Dương minh Kim, chủ Hỏa khắc Kim có chứng sốt rét.

Khí thứ IV thuộc Thái Dương Thủy, chủ thổ khắc Thủy.

Khí thứ V thuộc quyết âm mộc, chủ Kim khắc mộc.

Khí thứ VI thuộc Thiếu âm Hỏa, chủ thủy khắc Hỏa, lắm chứng sốt.

Năm nay ruộng mùa Hạ được nửa, ruộng mùa Thu được cả, Hoa quả mất nửa phần, trẻ con phát đậu, và lở ngứa, 3 người ăn hết 1 thưng.

Năm Bính Tuất 丙戌 1946

(Thái-dương tư thiên, Thái vũ-thủy, Thái âm tại tuyền).

Thủy vận thái quá, Thủy thắng khắc hỏa, nên làm ra chứng đau tim buồn bực mình nóng, thấp thũng ho suyễn, đổ mồ hôi trộm, hãi gió, sôi bụng đi tả. Phép chữa phải trục Thủy bổ tâm.

Khí thứ I thuộc Thiếu dương hỏa, chủ mộc sinh hỏa, lắm chứng sốt rức đầu, mình nóng lở ngứa.

Khí thứ II thuộc Dương-minh-kim, chủ hỏa khắc kim, khí lạnh tự ở trong làm cho dương-khí không hành được, khí uất đầy bụng.

Khí thứ III thuộc Thái-dương thủy khắc hỏa, có bệnh ngoài lạnh trong nóng, ung thư lở lang.

Khí thứ IV thuộc Quyết âm mộc khắc thổ, khí phong thấp đánh nhau, nhiều bệnh về tỳ vị, và chứng nóng.

Khí V thuộc Thiếu âm hỏa khắc kim.

Khí thứ VI thuộc Thái âm thổ khắc thủy.

Năm nay ruộng mùa hạ được nửa, ruộng mùa thu được toàn, hoa quả được, mùa hạ không mưa, tháng 8 có hồng thủy, trâu bị thiên thời, 2 người ăn một thưng.

Năm Đinh-Hợi 丁亥 1947

(Quyết âm tư thiên, thiếu giác mộc, thiếu dương tại tuyền).

Mộc vận bất cập, kim thừa thế khắc mộc, làm ra chứng đau gân, đau bụng, mộc không sinh hỏa, nên hay sôi bụng đi ngoài, mộc bất cập, không chế được bệnh, nên phát ra ung thư lở ngứa. Phép chữa phải bổ can thanh táo.

Khí thứ I thuộc Dương minh kim khắc mộc, nhiều bệnh về gan.

Khí thứ II thuộc Thái dương kim thủy khắc hỏa, có bệnh nóng trong.

Khí thứ III thuộc quyết âm mộc sinh hỏa, phát ra chóng mặt, tai như ve kêu.

Khí thứ IV thuộc thiếu âm hỏa sinh thổ, khí thấp nhiệt đại hành, nhiều chứng hoàng đởm.

Khí thứ V thuộc Thái âm thổ sinh kim.

Khí thứ VI thuộc thiếu dương hỏa, chủ thủy khắc hỏa, có nhiều lệ khí (khí giống năm Quý-Hợi).

Năm nay ruộng mùa hạ được toàn ; ruộng mùa thu được nửa, 3 tháng hạ hạn, sang thu mưa ; mùa đông có mưa gió trâu lợn bị thiên thời, hai người ăn hết một thưng.

Năm Mậu-Tý 戊子 1948

(Thiếu âm tư thiên, Thái vi Hỏa, Dương minh tại tuyền)

Hỏa vận thái quá hại Kim, làm ra bệnh huyết dật ho suyễn, mình nóng lở ngứa. Phép chữa phải giáng hỏa bổ phế.

Khí thứ I thuộc Thái dương Thủy sinh Mộc, nhiều bệnh rét. Đến tháng 2 mới nắng dữ, trong ngoài mình đều nóng lắm, lở ngứa.

Khí thứ II thuộc quyết âm Mộc sinh Hỏa, có bệnh tả, mắt đau, mặt đỏ.

Khí thứ III thuộc Thiếu âm quan Hỏa, hợp tướng Hỏa, phát chứng đau tim, người giá lạnh, sốt rét ho suyễn mắt đỏ.

Khí thứ IV thuộc Thái âm Thổ, bệnh sốt rét phát vàng, đổ máu cam.

Khí thứ V thuộc Thiếu dương Hỏa khắc Kim, nhân dân mắc chứng dịch sốt.

Khí thứ VI thuộc Dương minh Kim sinh Thủy có chứng phù thũng, ho suyễn.

Năm nay ruộng mùa Hạ, mùa Thu mất nửa, xuân hạ hạn, hoa quả được nửa, mùa đông lắm mưa, nhiều cá, muối ít, 2 người ăn hết một thưng.

Năm Kỷ-Sửu 己丑 1949

(Thái âm tư thiên, Thiếu cung Thổ, Thái Dương tại tuyền)

Thổ vận bất cập, Mộc thừa thế đại hành, Thổ bất cập, nên cây cối có tốt, nhưng không quả, lắm bệnh tả, mình nặng, đau bụng, thịt máy động. Phép chữa phải ích Tỳ vị, bình Can mộc.

Khí thứ I thuộc quyết âm mộc, có bệnh về gan.

Khí thứ II thuốc Thiếu âm hỏa, phát bệnh ôn dịch.

Khí thứ III thuộc Thái âm Thổ, nhiều bệnh Hàn thấp.

Khí thứ IV thuộc Thiếu Dương hỏa sinh Thổ, nhiều khí thấp nhiệt, phát ra chứng huyết dật bụng trướng đầy.

Khí thứ V thuộc Dương minh Kim.

Khí thứ VI thuộc Thái dương thủy.

Năm nay ruộng mùa Hạ mùa Thu được, hoa quả cũng đậu, nhân dân nhiều bệnh, loạn lạc không được yên, 1 người ăn hết 3 thưng.

Năm Canh-Dần 庚寅 1950

(Thiếu dương tư thiên, Thái Dương Kim, quyết âm tại tuyền)

Kim vận thái quá hạn can, nhiều bệnh phong nhiệt đau gân, đau mắt, đau bụng dưới, đau vai, đau lưng ho suyễn. Kim không sinh Thủy, nửa mình về dưới cũng có bệnh. Phép chữa phải thanh táo bổ gan.

Khí thứ I thuộc Thiếu âm Hỏa, có chứng huyết dật, băng huyết, ho suyễn rức đầu lở ngứa.

Khí thứ II thuộc Thái âm Thổ, khí thấp nhiệt uất ở trên mửa thổ, rức đầu, mình nóng lở ngứa mủ mê.

Khí thứ III thuộc Thiếu Dương Hỏa.

Khí thứ IV thuộc Dương minh Kim, chủ Thổ sinh Kim.

Khí thứ V thuộc Thái Dương Thủy, chủ Kim sinh thủy.

Khí thứ VI thuộc quyết âm Mộc, chủ Thủy sinh Mộc.

Năm nay ruộng mùa Hạ mùa Thu được cả, hoa quả được nửa, một người ăn 2 thưng (Thời tiết cũng giống năm Canh Thân).

Năm Tân-Mão 辛卯 1951

(Dương-minh tư thiên, thiếu-vũ thủy, Thiếu-âm tại tuyền)

Thủy vận bất cập, Thổ thừa thế khí thấp thịnh hành. Phép chữa phải bổ thận trừ thấp.

Khí thứ I thuộc thái-âm thổ, chủ mộc khắc thổ hại tỳ vị, bệnh nhiệt, chướng mặt, mắt phù thũng hay buồn ngủ.

Khí thứ II Thiếu dương hỏa, phát chứng ôn dịch, hại nhiều người.

Khí thứ III thuộc dương-minh Kim, chủ hỏa khắc Kim có chứng sốt rét.

Khí thứ IV thuộc Thái-dương Thủy, chủ Thổ khắc Thủy, phát chứng ung sang tiện huyết.

Khí thứ V thuộc Quyết-âm mộc, chủ kim khắc mộc.

Khí thứ VI thuộc Thiếu-âm Hỏa, chủ Thủy khắc Hỏa

Năm nay ruộng mùa hạ, mùa thu mất nửa, hoa quả lợi binh dân tán loạn, trâu bò thiên thời, lợn quý, tháng 8 hồng Thủy, 2 người ăn hết 1 thưng (Thời tiết cũng giống năm Đinh-Mão).

Năm Nhâm-Thìn 壬辰 1952

(Thái-dương tư thiên, Thái-giác mộc, Thái-âm tại tuyền)

Mộc vận Thái quá, chủ Phong, cây cối không yên, người ta lắm bệnh về tỳ, đau gan, đau mắt. Phép chữa phải bình mộc bổ tỳ.

Khí thứ I thuộc Thiếu-dương Hỏa khắc mộc, có bệnh thời khí, nhức đầu, mình nóng, phát chứng ban chẩn.

Khí thứ II thuộc Dương-minh Kim, chủ Hỏa khắc Kim phát chứng ung thư, trong tim nóng nẩy hay đi tiết tả.

Khí thứ III thuộc Thái-dương Thủy khắc Hỏa.

Khí thứ IV thuộc Quyết-âm, mộc khắc Thổ, mộc sinh Hỏa phát bệnh nóng lắm, tỳ vị bị thương, có bệnh hay đoản hơi, chân tay mỏi mệt, tả lỵ sắc đỏ trắng.

Khí thứ V thuộc Thiếu-âm Hỏa khắc Kim.

Khí thứ VI thuộc Thái-âm Thổ khắc Thủy.

Năm nay ruộng mùa hạ, mùa thu, hoa quả đều được nửa, cá muối nhiều, trâu, dê, lợn quý. Một người ăn hết hai thưng (Thời tiết cũng giống năm Nhâm-Tuất).

Năm Quý Tỵ 癸巳 1953

(Quyết âm tư thiên, Thiếu vi Hỏa, Thiếu dương tại tuyền)

Hỏa vận bất cập, Thủy thừa thế đại hành sự, gân sau lưng và mắt đau, bụng to, bụng đầy đi tả. Phép chữa phải trục hàn bổ tim.

Khí thứ I thuộc Dương-minh Kim khắc mộc, nhiều bệnh về gan.

Khí thứ II thuộc Thái dương thủy khắc hỏa.

Khí thứ III thuộc Quyết-âm Mộc khắc Thổ, bệnh thuộc phong Mộc, chóng mặt, tai như ve kêu.

Khí thứ IV thuộc Thiếu-âm Hỏa sinh thổ, có chứng phát vàng.

Khí thứ V thuộc Thái-âm Thổ sinh Kim.

Khí thứ VI thuộc Thiếu-dương Hỏa, chủ thủy khắc Hỏa, nhiều khí nóng có bệnh dịch.

Năm nay ruộng mùa hạ, mùa thu ít, hoa quả được nửa, cá muối lợi, tằm được. 3 người ăn hết 1 thưng (Thời tiết giống năm Quý-hợi).

Năm Giáp Ngọ 甲午 1954

(Thiếu âm tư thiên, thái cung thổ, Dương minh tại tuyền)

Thổ vận thái quá, thổ thắng khắc Thủy, chủ thấp khí hại tỳ vị đau bụng lạnh ngắt, mình nặng, chân tay mềm yếu không cất nhắc lên được. Phép chữa phải trừ thấp bổ thận.

Khí thứ I thuộc Thái dương Thủy sinh mộc.

Khí thứ II thuộc Quyết-âm mộc sinh Hỏa, phát chứng đau mắt mình nóng.

Khí thứ III thuộc Thiếu-âm Quân Hỏa, phát chứng khí huyết tâm thống sốt rét, ho suyễn, mắt đỏ.

Khí thứ IV thuộc Thái-âm Thổ, có bệnh sốt rét phát vàng, đổ máu cam.

Khí thứ V thuộc Thiếu-dương Hỏa khắc kim. Khí thứ VI thuộc Dương-minh kim sinh thủy, có chứng phù thũng, ho thổ ra huyết.

Năm nay ruộng mùa hạ được nửa, ruộng mùa thu được, hoa quả tằm cá được, muối đắt, loạn thần khí, trẻ con lắm đậu sởi. 2 người ăn hết một thưng (Thời tiết cũng giống năm Mậu-ngọ).

Năm Ất-Mùi 乙未 1955

(Thái-âm tư thiên, thiếu thương kim, thái-dương tại tuyền).

Kim vận bất cập, Hỏa thừa thế. Phép chữa phải thanh can giáng hỏa.

Khí thứ I thuộc Quyết-âm mộc, phong thương can, có bệnh huyết dật, gân và các đốt xương không lợi.

Khí thứ II thuộc Thiếu-âm Hỏa, nhiều khí nóng có bệnh sốt.

Khí III thuộc Thái-âm thổ, chủ hỏa sinh thổ, khí hàn thấp ngừng trệ, lắm chứng nặng mình, đầy bụng, phù thủng.

Khí thứ IV thuộc Thiếu-dương hỏa sinh thổ, khí thấp nhiệt thịnh, huyết nhiệt làm ra chứng thổ huyết, bụng đầy chướng.

Khí thứ V thuộc Dương-minh kim.

Khí thứ VI thuộc Thái-dương thủy, nhiều chứng cảm hàn, đau lưng.

Năm nay ruộng mùa hạ mùa thu được, hoa quả, muối cá cũng được, hạ tuần tháng 8 có hồng thủy, một người ăn hết một thưng.

Năm Bính-Thân 丙申 1956

(Thiếu dương tư thiên, Thái vũ Thủy, Quyết âm tại tuyền)

Thủy vận thái quá, chủ hàn thủy thắng khắc Hỏa. Phép chữa phải trục hàn bổ tâm.

Khí thứ I thuộc Thiếu-âm Hỏa, khí uất ở trên làm bệnh huyết dật mắt đỏ, băng huyết, rức đầu, ngoài da ngứa ngáy.

Khí thứ II thuộc Thái-âm thổ thấp nhiệt làm ra bệnh mửa thổ, ngực cách không lợi, nhức đầu, mình nóng, lở láy lắm mủ.

Khí thứ III thuộc Thiếu dương Hỏa, bệnh nhiệt đổ máu cam, hầu tê mắt đỏ, chết rất chóng.

Khí thứ IV thuộc Dương minh kim, chủ thổ sinh kim.

Khí thứ V thuộc Thái-dươngg thủy, chủ kim sinh thủy.

Khí thứ VI thuộc Quyết-âm mộc, chủ thủy sinh mộc.

Năm nay ruộng mùa hạ được nửa, ruộng mùa thu lợi. Xuân mưa, hạ hạn, hoa quả được nửa, tằm, cá muối lợi loạn thần khí, trâu bị thiên thời chết. Ba người ăn một thưng.

Năm Đinh-Dậu 丁酉 1957

(Dương-minh tư thiên, thiếu giác mộc, thiếu âm tại tuyền)

Mộ vận bất cập, Kim thừa thế khắc mộc. Phép chữa phải bổ gan thanh táo.

Khí thứ I thuộc Thái-âm thổ khắc thủy ; tỳ, thận đều hại cả, phát ra chứng nhiệt trướng, mặt mắt phù thũng, đổ máu cam, hay buồn ngủ.

Khí thứ II thuộc Thiếu-dương-hỏa, nhân dân phải chứng ôn dịch chết nhiều.

Khí thứ III thuộc Dương-minh kim, chủ Hỏa khắc kim (Dương-thịnh thời hành). Hay có chứng sốt rét.

Khí thứ IV thuộc Thái-dương Thủy, chủ Thổ khắc Thủy, thủy uất nên khi nóng chưng nấu, lâu thành chứng thủy ách, nóng trong đi tả. Phép chữa phải đạo thủy thời khỏi, nhiều bệnh đau tim, bệnh ung thũng lở ngứa, sốt rét, đi đại tiện ra huyết, những chứng ấy đều thuộc tâm thần.

Khí thứ V thuộc Quyết-âm mộc, chủ kim khắc mộc.

Khí thứ VI thuộc Thiếu-âm Hỏa khắc mộc.

Năm nay ruộng mùa hạ mùa thu được, nhiều cá, muối mất nửa, một người ăn hết 1 thưng.

Năm Mậu Tuất 戊戌 1958

(Thái dương tư thiên, Thái vi hỏa, Thái âm tại tuyền)

Hỏa vận thái quá khắc kim, phát ra chứng sốt ho, gân lưng đau, mình nóng. Phép chữa phải giáng hỏa bổ phế.

Khí thứ I thuộc Thiếu dương hỏa khắc mộc nhiều bệnh sốt tự nhiên, nhức đầu mửa thổ, sinh mụn lở.

Khí thứ II thuộc Dương-minh Kim, chủ Hỏa khắc Kim khí lạnh trệ làm cho khí dương không hành được nên uất ở trong làm ra đầy bụng.

Khí thứ III thuộc Thái-dương Thủy khắc hỏa, bên ngoài lạnh trong nóng, tim nóng lắm, phát bệnh ung thư, đi tả.

Khí thứ IV thuộc Quyết âm mộc khắc thổ, mộc sinh hỏa nhiều bệnh nóng, tỳ, thổ phải khắc cho nên đoản hơi, chân tay yếu, tả lỵ ra đỏ trắng.

Khí thứ V thuộc Thiếu-âm Hỏa khắc kim.

Khí thứ VI thuộc Thái-âm Thổ khắc Thủy.

Năm nay ruộng mùa hạ, mùa thu được, hoa quả lợi, cá muối quí, loạn thần khí, dân lắm bệnh, trâu chết nhiều, 1 người ăn hết 3 thưng.

Năm Kỷ-Hợi 己亥 1959

(Quyết âm tư thiên, thiếu cung-thổ, Thiếu dương tại tuyền)

Thổ vận bất cập, phong mộc thừa thế hành sự, Thổ không đầy đủ, cây cối có tốt nhưng ít quả, lắm chứng đi tả, mình nặng, đau bụng, thịt máy động, những tháng ba, tháng sáu, tháng chín, tháng mười hay có gió to, người ta có bệnh về gan. Phép chữa phải ích tỳ, bình mộc.

Khí thứ I thuộc Dương minh Kim khắc mộc, có chứng co gân.

Khí thứ II thuộc Thái-dương Thủy khắc Hỏa nhiều bệnh nhiệt.

Khí thứ III thuộc Quyết-âm Mộc sinh Hỏa, nhiều bệnh phong mộc, khí nhiệt hành nửa mình dưới, khí phong thành nửa mình trên.

Khí thứ IV thuộc Thiếu âm Hỏa sinh thổ, khí thấp nhiệt hành sự, có chứng phát vàng, chứng tả khát. Phép chữa phải giải nhiệt.

Khí thứ V thuộc Thái-âm Thổ sinh Kim.

Khí thứ VI thuộc Thiếu-dương Hỏa, chủ Thủy khắc Hỏa, có chứng thời khí hàn nhiệt ôn dịch.

Năm nay ruộng mùa Hạ được nửa, mùa Thu được cả, hoa quả được nửa, cá muối được, sang thu hồng thủy, người đàn bà có bệnh động thai, một người ăn hết 3 thưng.

Năm Canh Tý 庚子 1960

(Thiếu-âm tư thiên, Thái thương Kim, Dương-minh tại tuyền)

Kim vận thái quá, hại gan có bệnh về gân vai, lưng đau mắt đau, ho suyễn. Phép chữa phải thanh phế bổ gan.

Khí thứ I thuộc Thái-dương Thủy sinh mộc, bệnh hàn sang tháng 2 khí nắng nóng đến phát chứng lở ghẻ.

Khí thứ II thuộc Quyết-âm mộc sinh hỏa, có chứng lâm lậu, mắt đỏ mặt nóng.

Khí thứ III thuộc Thiếu âm Hỏa, hợp tướng hỏa phát chứng quyết tâm thống sốt rét, ho suyễn, mắt đỏ, dật huyết, tiện huyết, tim, lưng đau.

Khí thứ IV thuộc Thái âm thổ sốt rét, phát vàng, mũi đổ máu cam.

Khí thứ V thuộc Thiếu-dương Hỏa khắc kim. Dương là thịnh, nhân dân mắc bệnh thời khí sốt rét.

Khí thứ VI thuộc dương minh Kim sinh thủy phát chứng phù thũng, ho suyễn, thổ ra huyết.

Năm nay ruộng mùa Hạ mất, ruộng mùa thu được, hoa quả được nửa, muối lợi, 3 tháng xuân hạn, thượng tuần tháng 10 hồng thủy ; có bệnh dịch trâu. Một người ăn hết một thưng.

Năm Tân Sửu 辛丑 1961

(Thái âm tư thiên, thiếu vũ thủy, Thái-dương tại tuyền)

Thủy vận bất cập, thổ thấp thừa thế đại hành sự. Phép chữa phải trừ thấp bổ thận.

Khí thứ I thuộc Quyết-âm mộc phong khí hại gan, phát chứng huyết dật, mình nặng, gân mềm yếu.

Khí thứ II thuộc thiếu-âm hỏa, có chứng dịch sốt.

Khí thứ III thuộc thái âm-thổ, phát bệnh hàn thấp ngưng trệ mình sưng, bụng đầy, bí tắc và chứng hàn huyết tâm thống.

Khí thứ IV thuộc thiếu dương hỏa sinh thổ, khí thấp nhiệt đều hành sự, nhiều bệnh huyết nhiệt ; mửa thổ ra huyết, tim và bụng đầy chướng.

Khí thứ V thuộc dương minh kim.

Khí thứ VI thuộc thái-dương thủy lắm chứng cảm hàn, các đốt xương không lợi, đau lưng.

Năm nay ruộng mùa hạ ; mùa thu được cả, hoa quả lợi, tằm cũng được, một người ăn hết hai thưng.

Năm Nhâm-Dần 壬寅 1962

(Thiếu-dương tư thiên, Thái giác mộc, Quyết-âm tại tuyền)

Mộc vận thái quá, khắc thổ, can thịnh, lắm bệnh đau mắt, Thổ suy, nhiều bệnh thuộc tỳ. Phép chữa phải bình mộc bổ tỳ.

Khí thứ I thuộc thiếu-âm Hỏa có chứng sốt, huyết dật, đau mắt, ho suyễn, chốc đầu, băng huyết, ngoài da ngứa ngáy.

Khí thứ II thuộc Thái-âm Thổ khí thấp nhiệt lắm bệnh, khí nhiệt uất ở nửa mình trên, mửa thổ, nhức đầu, mình nóng, lở láy mủ nhiều.

Khí thứ III thuộc Thiếu-dương Hỏa ; khí nhiệt uất ở trên, phát ra bệnh ho mửa, đổ máu cam, hầu tê, mắt đỏ hay chóng chết, đến lúc giao khí, hỏa thịnh ở ngoài mình, nên làm ra trong lạnh ngoài nóng. Hàn ở trong thì hay đầy bụng đi tả, nhiệt ở ngoài thịnh thì có chứng ngứa ngáy và sốt rét.

Khí thứ IV thuộc Dương-minh kim, chủ thổ sinh kim.

Khí thứ V thuộc Thái Dương Thủy, chủ kim sinh Thủy.

Khí thứ VI thuộc Quyết-âm mộc, chủ Thủy sinh mộc.

Năm nay ruộng mùa hạ, mùa thu được cả, hoa quả, tầm lợi, muối đắt, trẻ con lắm bệnh đậu sởi, dân đại loạn. Một người ăn hết 3 thưng.

Năm Quý Mão 癸卯 1963

(Dương-minh tư thiên, Thiếu vi hỏa, Thiếu-âm tại tuyền)

Hỏa vận bất cập, thủy thừa thế đại hành sự. Phép chữa phải bổ tâm trục hàn.

Khí thứ I thuộc Thái-âm Thổ, chủ mộc khắc Thổ, nhiều bệnh về tỳ vị, làm ra chứng nhiệt chướng, mặt, mắt phù thũng, hay buồn ngủ, đổ máu cam.

Khí thứ II thuộc Thiếu-Dương hỏa phát ra bệnh ôn dịch, chết nhiều người.

Khí thứ III thuộc dương minh kim có chứng sốt rét.

Khí thứ IV thuộc thái-dương Thủy, chủ thổ khắc Thủy, phát những ung sưng lở ngứa, đi đại tiện ra huyết, thủy uất cho nên nhân dân lắm chứng nóng. Trong phép chữa phải làm thuốc lợi thủy mới khỏi.

Khí thứ V thuộc quyết âm mộc chủ kim khắc mộc.

Khí thứ VI thiếu âm hỏa, chủ thủy khắc hỏa có chứng sốt.

Năm nay ruộng mùa hạ, mùa thu ít, lắm mưa gió, nhân dân bị loạn lạc đi các nơi mới chiêu tập về làng. Hai người ăn hết một thưng.

Năm Giáp-Thìn 甲辰 1964

(Thái-dương tư thiên, Thái-cung Thổ, Thái-âm tại tuyền)

Thổ vận thái quá, thổ thắng khắc thủy, thấp khí đại hành sự. Phép chữa phải trừ thấp bổ thận.

Khí thứ I thuộc Thiếu dương hỏa, chủ mộc sinh hỏa phát ra chứng rức đầu, mình nóng, mửa thổ phát ban lên sởi.

Khí thứ II thuộc Dương minh kim chủ mộc khắc kim, khí lạnh trệ ở trong, làm cho khí dương không hành được. Khí uất, hóa ra đầy bụng.

Khí thứ III thuộc Thái dương Thủy khắc Hỏa, phát ra chứng ngoài lạnh trong nóng, chứng ung thư đi tả. Hỏa uất làm ra chứng hàn thấp, chân tay mềm yếu, đi tả huyết dật.

Khí thứ IV thuộc Quyết âm Mộc khắc Thổ, mộc hay sinh hỏa làm ra nóng dữ, nhiều bệnh tỳ.

Khí thứ V thuộc thiếu âm hỏa khắc kim.

Khí thứ VI thuộc Thái âm thổ khắc thủy, khí thấp hành sự, khí âm hư lắm, cho nên người đàn bà có thai, khi sinh đẻ nhiều bệnh.

Năm nay ruộng mùa hạ, thu được nửa, hoa quả được, tằm, muối ít, vàng bạc cao giá. Một người ăn hết một thưng.

Năm Ất tỵ 乙巳 1965

(Quyết-âm tư thiên, Thiếu thương kim, Thiếu-dương tại tuyền)

Kim vận bật cấp, hỏa thừa thế đại hành sự. Phép chữa phải thanh can giáng hỏa.

Khí thứ I thuộc dương minh kim khắc mộc, nhiều bệnh về gan và gân.

Khí thứ II thuộc Thái dương-thủy khắc hỏa, có chứng ngoài lạnh trong nóng.

Khí thứ III thuộc Quyết-âm Mộc sinh hỏa, bệnh về phong mộc phát ra chứng chóng mặt tai như ve kêu.

Khí thứ IV thuộc Thiếu âm Hỏa sinh Thổ, nhiều chứng thấp thũng phát vàng, đi tả khát nước. Phép chữa phải trừ hỏa nhiệt, thời khỏi.

Khí thứ V thuộc Thái-âm Thổ sinh kim.

Khí thứ VI thuộc Thiếu-dương hỏa, chủ thủy khắc hỏa, có chứng dịch sốt.

Năm nay ruộng mùa hạ, mùa thu mất, hoa quả, cá, muối được, nhân dân loạn lạc tan nát. Năm người ăn hết một thưng.

Năm Bính ngọ 丙午 1966

(Thiếu âm tư thiên, Thái vũ thủy, dương-minh tại tuyền)

Thủy vận thái quá. Từ tháng 6 đến tháng 12 Thủy khắc hỏa, phát ra chứng đau tim mình nóng. Năm nay lắm rét. Phép chữa phải trục hàn bổ tâm.

Khí thứ I thuộc Thái-dương thủy sinh mộc, có bệnh hàn, sang tháng 2 phát ra lở ngứa.

Khí thứ II thuộc Quyết-âm mộc sinh hỏa, có chứng lâm lậu, mắt đỏ, mặt nóng.

Khí thứ III thuộc Thiếu-âm hỏa phát chứng khí quyết tâm thống, sốt rét, ho suyễn, mắt đỏ thổ huyêt hoặc đổ máu cam.

Khí thứ IV thuộc thái âm thổ, nhiều bệnh thuộc tỳ sốt rét, phát vàng.

Khí thứ V thuộc Dương-minh Kim sinh thủy, có bệnh thũng, ho suyễn huyết dật.

Năm nay ruộng mùa hạ được nửa, ruộng mùa thu được cả, hoa quả mất nửa, thiên hạ loạn lạc, nhân dân tản mát. Tháng ba có hồng thủy, cá nhiều muối đắt, trâu lợn chết nhiều, nhân dân có bệnh ôn dịch, tháng 11 động đất. 3 người ăn hết 1 thưng.

Năm Đinh-Mùi 丁未 1967

(Thái âm tư thiên, thiếu giác mộc, Thái dương tại tuyền)

Thổ vận bất cập, Kim khí thừa thế, bệnh táo phát nhiều. Phép chữa phải bổ can thanh táo.

Khí thứ I thuộc quyết-âm mộc, phong hại gan, nhiều bệnh về gân.

Khí thứ II thuộc thiếu-âm hỏa, Hỏa nhiệt thịnh, bệnh ôn dịch phát khắp mọi nơi.

Khí thứ III thuộc thái-âm thổ, khí hàn thấp ngừng trệ, nặng mình, đầy bụng.

Khí thứ IV thuộc thiếu dương hỏa sinh thổ, nhiều thấp nhiệt, phát ra chứng phù thũng, đầy bụng nhiệt chướng, huyết dật.

Khí thứ V thuộc Dương minh Kim.

Khí thứ VI thuộc Thái-Dương Thủy có chứng cảm hàn.

Năm nay ruộng mùa hè được nửa, ruộng mùa thu được cả, hoa quả được nửa, tháng 8 hồng thủy. Binh dân loạn. 2 người ăn hết một thưng.

Năm Mậu-Thân 戊申 1968

(Thiếu-dương tư thiên, thái vi-hỏa, Quyết-âm tại tuyền)

Hỏa vận thái quá hại kim. Phép chữa phải giáng hỏa bổ phế.

Khí thứ I thuộc Thiếu-âm hỏa, phát ra chứng huyết dật, đau mắt, ho suyễn, rức đầu băng huyết, khắp mình lở ngứa.

Khí thứ II thuộc Thái-âm thổ, thấp nhiệt lắm bệnh, khí nóng uất ở trên, nên hay mửa thổ, rức đầu, mình nóng, hầu cổ không thông lợi, lở ngứa nhiều mủ.

Khí thứ III thuộc thiếu-dương hỏa có chứng nóng trong, thổ huyết, mụn lở có mủ, ho mửa, mũi đổ máu cam, hầu tê đau mắt, nếu không mau điều trị, thì chết rất chóng.

Khí thứ IV thuộc Dương-minh kim, chủ thổ sinh kim.

Khí thứ V thuộc Thái-dương Thủy, chủ kim sinh Thủy.

Khí thứ VI thuộc Quyết-âm mộc, chủ Thủy sinh mộc.

Năm nay ruộng mùa hạ mất, ruộng mùa thu được nửa, hoa quả, muối quý. Tháng 3 có động đất, tháng 8 có hồng thủy. Nhân dân loạn lạc tản tác. 3 người ăn hết một thưng.

Năm Kỷ-dậu 己酉 1969

(Dương-minh tư thiên, Thiếu cung Thổ, Thiếu-âm tại tuyền)

Thổ vận bất cập, mộc thừa thế hành sự, thổ không sung túc, cây cối có tốt, nhưng ít quả. Phép chữa bệnh phải ích tỳ vị bình mộc.

Khí thứ I thuộc Thái-âm thổ, chủ mộc khắc thổ, nhiều bệnh nhiệt, mặt, mắt phù thũng, hay buồn ngủ, đổ máu cam. Phép chữa phải bổ thổ phạt mộc.

Khí thứ II thuộc Thiếu-Dương hỏa có bệnh ôn dịch chết nhiều.

Khí thứ III thuộc Dương-minh kim, chủ Hỏa khắc kim, nhiều chứng sốt rét.

Khí thứ IV thuộc Thái-dương Thủy, chủ thổ khắc Thủy, có chứng nóng nhiều. Phép chữa phải đạo chân Thủy mới khỏi, và có những chứng đau tim, ung thư, lở ghẻ, tiện huyết đều là bệnh thuộc thận.

Khí thứ V thuộc Quyết-âm mộc, chủ kim khắc mộc.

Khí thứ VI thuộc Thiếu-âm hỏa, chủ Thủy khắc hỏa có chứng sốt.

Năm nay ruộng mùa hạ mất nửa, ruộng mùa thu mất cả, hoa quả, cá, muối, tằm đều được nửa, trâu bị thiên thời, tháng tám có hồng thủy, mùa đông hạn, nhân dân đói rét, nhiều gió độc. Ba người ăn hết một thưng.

Năm Canh-Tuất 庚戌 1970

(Thái-dương tư thiên, Thái thương kim, Thái-âm tại tuyền)

Kim vận thái quá, kim thịnh mộc suy, hỏa thừa thế làm ra chứng đau bụng, đau mắt, ho suyễn, kim không sinh được thủy, nửa mình về dưới đều có bệnh cả. Phép chữa phải thanh táo bổ can.

Khí thứ I thuộc Thiếu-dương hỏa sinh mộc, bệnh thuộc phong hỏa, rức đầu, mình nóng, mửa thổ, lở ghẻ, phát ban.

Khí thứ II thuộc Dương minh kim, chủ hỏa khắc kim, khí lạnh trệ ở trong mình, làm cho dương khí không hành được, nên chân khí uất mà bụng đầy.

Khí thứ III thuộc Thái-dương thủy khắc hỏa, nhiều chứng ngoài lạnh trong nóng, ung thư đi tả.

Khí thứ IV thuộc Quyết-âm mộc khắc thổ, mộc sinh hỏa có bệnh nóng lắm và nhiều chứng thuộc tỳ vị.

Khí thứ V thuộc thiếu-âm hỏa khắc kim.

Khí thứ VI thuộc thái-âm thổ khắc thủy, đàn bà có bệnh thai nghén và sinh nở.

Năm nay ruộng mùa hạ và ruộng mùa thu được cả, hoa quả cũng được, cá, muối đắt. Một người ăn hết 3 thưng.

Năm Tân-hợi 辛亥 1971

(Quyết âm tư thiên, Thiếu vũ thuỷ, Thiếu-dương tại tuyền)

Thủy vận bất cập, Thổ thừa thế đại hành sự. Phép chữa phải trừ thấp bổ thận.

Khí thứ I thuộc Dương minh kim khắc mộc, lắm bệnh về gan và về gân.

Khí thứ II thuộc thái-dương Thuỷ khắc hỏa, có bệnh nóng trong.

Khí thứ III thuộc quyết-âm mộc sinh hỏa, lắm bệnh về phong hỏa, chóng mặt, tai như ve kêu.

Khí thứ IV thuộc Thiến-âm hỏa sinh thổ, lắm chứng phù thũng phát vàng.

Khí thứ V thuộc thái-âm thổ sinh kim.

Khí thứ VI thuộc Thiếu-dương Hỏa khắc mộc. Năm nay ruộng mùa hạ, mùa thu được cả hoa quả, tằm, cá, muối được nửa trâu, dê bị thiên thời chết, mùa thu có hồng thuỷ, nhiều mưa gió rét. Một người ăn hết ba thưng.

Năm Nhâm-tý 壬子 1972

(Thiếu âm tư-thiên, Tha giác mộc, Dương-minh tại tuyền)

Mộc vận Thái quá, mộc thịnh, thổ suy, phong khí vào gan làm ra bệnh. Phép chữa phải bình mộc bổ tỳ.

Khí thứ I thuộc Thái-dương thuỷ sinh mộc.

Khí thứ II thuộc Quyết-âm mộc sinh hỏa, phát ra bệnh mặt nóng mắt đỏ, đi đái rắt.

Khí thứ III thuộc thiếu-âm hỏa, có chứng khí huyết tâm thống, sốt rét, ho suyễn.

Khí thứ IV thuộc Thái-âm thổ có chứng rét nóng, đổ máu cam.

Khí thứ V thuộc thiếu-dương hỏa khắc kim.

Khí thứ VI Dương-minh kim sinh thủy nhiều chứng phù thũng, ho suyễn, thổ huyết, bụng dưới đau lạnh.

Năm nay ruộng mùa hạ mùa thu được hoa quả, tằm được nửa, cá, muối, vàng bạc quí, loạn về tây phương hại nhiều, tháng tám có hồng thuỷ dịch trâu, lợn chết nhiều. Một người ăn hết một thưng.

Năm Quý-sửu 癸丑 1973

(Thái-âm tư thiên, Thiếu-vi hoả, Thái-dương tại tuyền)

Hỏa vận bất cập, thủy thắng thế, khí hàn nhiều, khí dương suy, người ta mắc bệnh âm tà thịnh, mà dương khí chịu thương. Phép chữa phải trục hàn, bổ tâm.

Khí thứ I thuộc Quyết-âm mộc, phong khí hại gan và gân.

Khí thứ II thuộc thiếu dương hỏa, hỏa khí thịnh lắm, nên ôn dịch phát nhiều.

Khí thứ III thuộc thái-âm thổ, khí hàn thấp ngừng trệ, nên nhiều người nặng mình đầy bụng, giá lạnh co quắp.

Khí thứ IV thuộc thiếu-dương hỏa sinh thổ, khí thấp nhiệt đại hành làm ra chứng huyết dật (huyết dật là huyết dàn lên miệng mũi), bụng trướng đầy.

Khí thứ V thuộc dương minh kim.

Khí thứ VI thuộc thái-dương thủy có bệnh rét.

Năm nay ruộng mùa hạ, mùa thu được nửa, hoa quả, tằm cũng được nửa, cá, muối, vàng, bạc cao giá, trâu lợn chết, về phương tây bắc hại nhiều, lắm mưa gió, tháng tám có hồng thuỷ. Một người ăn hết một thưng.

Năm Giáp-Thân 甲申 1974

(Thiếu-dương tư thiên, thái, cung thổ, Quyết-âm tại tuyền)

Thổ vận thái quá khắc thuỷ. Phép chữa phải tả can, bổ thận.

Khí thứ I thuộc Thiếu âm hoả, có chứng huyết dật, mắt đỏ ho suyễn rức đầu ; băng huyết lở ghẻ.

Khí thứ II thuộc Thái âm thổ khí thấp nhiệt uất ở trên làm ra mửa thổ rức đầu mình nóng ; mụn lở nhiều mủ.

Khí thứ III thuộc Thiếu-dương hỏa phát ra chứng hầu tê, đau mắt, sốt rét, chết bất thình lình.

Khí thứ IV thuộc Dương-minh kim, chủ thổ sinh kim.

Khí thứ V thuộc thái-dương thủy, chủ kim sinh thủy.

Khí thứ VI thuộc Quyết âm mộc, chủ thủy sinh mộc.

Năm nay ruộng mùa hạ được toàn, ruộng mùa thu ít, hoa quả, cá muối được, dân bị thiên thời, trẻ con lắm đậu sởi, tằm mất nửa, trâu chết nhiều. Một người ăn hết một thưng.

Năm Ất-Mão 乙卯 1975

(Dương-minh tư thiên, Thiếu-thương kim, thiếu âm tại tuyền)

Kim vận bất cập, hỏa thừa thế đại hành sự. Phép chữa phải thanh phế giáng hỏa.

Khí thứ I thuộc thái-âm thổ, chủ mộc khắc thổ, có chứng nhiệt trướng mặt mũi phù thũng hay nuồn ngủ mũi đổ máu cam.

Khí thứ II thuộc Thiếu dương hỏa phát ra bệnh dịch lỵ, dân chết nhiều.

Khí thứ III thuộc Dương minh kim, chủ hỏa khắc kim có chứng rét nóng.

Khí thứ IV Thuộc thái-dương thủy chủ thổ khắc thủy, phát ra bệnh đau tim, rọt sẩy, lở, ghẻ, đi đại tiện ra máu, những chứng ấy đều thuộc về tim, thận cả.

Khí thứ V thuộc quyết-âm mộc chủ kim khắc mộc.

Khí thứ VI thuộc thiếu-âm hỏa chủ thủy khắc hoả.

Năm nay ruộng mùa hạ mất, ruộng mùa thu được nửa hoa quả, tằm, cá được, muối đắt, xuân không mưa, tháng 8 có hồng thủy, mùa đông hạn. Hai người ăn hết một thưng.

Năm Bính Thìn 丙辰 1976

(Thái-dương tư-thiện, Thái vũ thuỷ, Thái-âm tại tuyền)

Thủy vận thái quá khắc hỏa. Phép chữa phải trục hàn bổ tâm.

Khí thứ I thuộc Thiếu dương hoả, chủ mộc sinh hoả, phong mộc làm bệnh, rức đầu, đau mình, phát ban chẩn.

Khí thứ II thuộc Dương-minh kim, chủ hỏa khắc kim, khí hàn trệ ở trong làm cho dương khí không hành được, khí uất bụng đầy.

Khí thứ III thuộc Thái-dương Thủy khắc hỏa có chứng ngoài lạnh trong nóng, bệnh ung thư, tiết tả, ở tim nóng lắm.

Khí thứ IV thuộc Quyết-âm mộc khắc thổ, phát bệnh nóng lắm, tỳ phải hại, nên có chứng đoản hơi, chân tay mềm yếu, đi ngoài ra sắc đỏ trắng.

Khí thứ V thuộc Thiếu-âm hỏa khắc kim.

Khí thứ VI thuộc thái âm thổ khắc thủy, người đàn bà nhiều chứng thai tiền, sản hậu.

Năm nay ruộng mùa hạ, mua thu được, hoa quả được nửa. Một người ăn hết một thưng.

Năm Đinh Tỵ 丁巳 1977

(Quyết-âm tư thiên, Thiếu giác mộc, Thiếu-dương tại tuyền)

Mộc vận bất cập kim thừa thế. Phép chữa phải bổ can thanh táo.

Khí thứ I thuộc Dương-minh kim khắc mộc có bệnh về gân.

Khí thứ II thuộc thái-dương thủy khắc hoả, nhiều bệnh nhiệt.

Khí thứ III thuộc Quyết-âm mộc, phong mộc làm ra bệnh chóng mặt, tai như ve kêu.

Khí thứ VI thuộc thiếu-âm hỏa sinh thổ, khí thấp nhiệt hành sự.

Khí thứ V thuộc Thái-âm Thổ sinh kim.

Khí thứ VI thuộc Thiếu-dương Hỏa khắc mộc.

Năm nay ruộng mùa hạ, mùa thu được nửa, tằm được, hoa quả, cá, muối quý, loạn lạc về nam phương hại lắm, lắm gió phương đông bắc, có bệnh ôn dịch, trẻ con và trâu, dê chết nhiều, mùa xuân không mưa, mùa thu lắm gió mưa, tháng 8 có hồng thuỷ, phương tây nam tán loạn. Bốn người ăn hết một thưng.

Năm Mậu ngọ 戊午 1978

(Thiếu âm tư thiên, Thái-vi hỏa, Dương-minh tại tuyền)

Hỏa vận thái quá hại kim, nửa năm về trên lắm bệnh trên nóng lắm, huyết dật, phép chữa phải giáng hỏa bổ phế.

Khí thứ I thuộc Thái-dương thủy sinh mộc, đến tháng hai khí nắng đều có chứng dịch lở ngứa.

Khí thứ II thuộc Quyết-âm mộc sinh hỏa, phát ra chóng mặt nóng, mắt đỏ, đi đái rắt.

Khí thứ III thuộc Thiếu-âm hỏa có bệnh khí quyết-tâm-thống, sốt rét, ho suyễn, mắt đau, san tuyết hạ trĩ, phá ra chứng huyết dật mắt đỏ, khí lạnh vào dạ dầy làm ra to bụng, ở tim, lưng đau, hầu cổ sưng, thổ tả đau bụng, mửa khan.

Khí thứ IV thuộc Thái âm-thổ, có chứng sốt rét, phát vàng, đổ máu cam.

Khí thứ V thuộc Thiếu-dương hỏa khắc kim.

Khí thứ VI thuộc Dương-minh kim sinh Thuỷ, có bệnh phù thũng, ho suyễn, huyết dật, bụng dưới lạnh. Trong phép chữa phải làm thuốc ôn.

Năm nay ruộng mùa hạ mùa thu mất nửa, cá, muối quý, xuân không mưa, thu, đông lắm mưa, tháng 10 hạn, loạn khí, trâu, lợn chết, người lắm bệnh. 3 người ăn hết một thưng.

Năm Kỷ-mùi 己未 1979

(Thái-âm tư thiên, Thiếu-cung Thổ, Thái-dương tại tuyền)

Thổ vận bất cập, mộc thừa thế, phong khí hành sự, Thổ không sung túc, cây cối có tốt nhưng ít quả, nhiều bệnh về Tỳ vị. Phép chữa phải ích tỳ, bình mộc.

Khí thứ I thuộc Quyết-âm mộc, phong khí hại gan, lắm bệnh về gân, mình nặng huyết dật, các đốt xương không lợi.

Khí thứ II thuộc thiếu âm hỏa, phát ra bệnh hỏa nhiệt, bệnh ôn dịch.

Khí thứ III thuộc thái âm thổ, khí hàn thấp ngừng trệ, mình mẩy phù thũng đầy bụng giá lạnh co quắp.

Khí thứ IV thuộc thiếu dương, dương hỏa sinh thổ thấp nhiệt, hành sự, nóng lắm, thổ huyết sốt rét bụng trướng đầy.

Khí thứ V thuộc dương thủy có chứng lạnh trong. Năm nay ruộng mùa hạ, mùa thu được, hoa quả hại, tằm được, cá lắm, vàng bạc, muối quý, tháng tám có hồng thuỷ, mùa đông mưa to, đàn bà có bệnh thai tiền. Một người ăn hết 1 thưng.

Năm Canh-thân 庚申 1980

(Thiếu-dương tư thiên, Thái thương kim, Quyết-âm tại tuyền)

Kim vận thái quá hại gan, phép chữa phải thanh táo bổ can.

Khí thứ I thuộc Thiếu-âm hỏa có chứng huyết dật, mặt đỏ, ho xuyễn, rức đầu, băng huyết, ngoài bì phu lở ghẻ lại hỏa uất, nên có bệnh ôn dịch. Phép chữa phải tán dương khí phục ở âm phận thì khỏi.

Khí thứ II thuộc Thái-âm thổ khí thấp nhiệt làm ra bệnh mửa thổ, lở ngứa.

Khí thứ III thuộc Thiếu-dương hỏa, phát ra bệnh nóng, ho hắng, bệnh thuộc phế, tỳ, 2 tạng. Phép chữa phải làm hành tán.

Khí thứ IV thuộc Dương-minh kim.

Khí thứ V thuộc Thái-dương thủy, chủ kim sinh thủy.

Khí thứ VI thuộc quyết-âm mộc, chủ Thủy sinh mộc.

Năm nay lắm mưa gió, ruộng mùa hạ, mùa thu được hoa quả, cá lợi, muối, tằm được nửa, vàng bạc quý, trâu, ngựa bị thiên thời chết. Một người ăn hết 1 thưng.

Năm Tân-Dậu 辛酉 1981

(Dương-minh tư thiên, Thiếu-vũ thuỷ, thiếu âm tại tuyền)

Thủy vận bất cập, Thổ thừa thế, thấp đại hành sự. Phép chữa phải bổ thận trừ thấp. Khí thứ I thuộc thái-âm thổ, chủ mộc khắc thổ, tỳ vị phải hại phát bệnh nóng trong, trướng đầy, mặt, mắt phù thũng hay buồn ngủ, mũi đổ máu cam. Phép chữa phải bổ thổ phạt mộc.

Khí thứ II thuộc thiếu-dương hỏa, nhân dân phải bệnh ôn dịch chết nhiều.

Khí thứ III thuộc Dương-minh kim chủ hỏa khắc kim, phát chứng sốt rét, mửa thổ.

Khí thứ IV thuộc Thái-dương Thủy, chủ thổ khắc thủy có chứng đau tim, ung sũng, lở ngứa, thận yếu, đi tiện ra huyết, đều là bệnh thuộc tâm thận cả.

Khí thứ V thuộc Quyết-âm hỏa, chủ kim khắc mộc.

Khí thứ VI thuộc Thiếu-âm hỏa, chủ thủy khắc hỏa.

Năm nay ruộng mùa hạ, mùa thu mất nửa, hoa quả, vàng bạc, tằm nhiều, cá ít, tháng 8 có hồng thuỷ, ngày 26 tháng 2 có chuyển đất, trâu, lợn chết, trẻ con cũng chết nhiều, người già và con gái lại khoẻ, phương đông-bắc loạn quân tan tác. 3 người ăn hết một thưng.

Năm Nhâm Tuất 壬戌 1982

(Thái-dương tư thiên, Thái giác mộc, Thái âm tại tuyền)

Mộc vận thái quá, phong khí đại hành sự, tỳ phải hại. Phép chữa phải bình mộc, bổ tỳ.

Khí thứ I thuộc Thiếu dương hỏa, chủ mộc sinh hỏa, phong hỏa làm ra bệnh nhức đầu, mình nóng, mửa thổ phát ban, lên sởi, lại có bệnh dịch. Phép chữa phải phát hỏa, ức thủy.

Khí thứ hai II thuộc Dương minh kim, chủ hỏa khắc kim khí hàn trệ làm cho dương khí không hành được cho nên đầy bụng.

Khí thứ III thái dương thủy khắc hỏa, có chứng ngoài lạnh trong nóng, ung thư, đi tả, ở tim nóng lắm, đến lúc giao khí hỏa uất làm bệnh hàn thấp đi tả luôn, thổ huyết.

Khí thứ IV thuộc Quyêt-âm mộc khắc thổ, mộc sinh hỏa, tỳ phải hại, có bệnh đoản hơi, chân tay mềm yếu, đi ngoài ra sắc đỏ trắng.

Khí thứ V thuộc thiếu-âm hỏa khắc kim.

Khí thứ VI thuộc thái-âm thổ khắc thủy.

Năm nay ruộng mùa hạ ít, ruộng mùa thu được toàn, hoa quả, cá muối được, tằm mất, lắm mưa gió, hồng thủy tháng tư có mưa gió to, tháng 9 hạn, mùa đông nhiều gió trâu bị thiên thời. Hai người ăn một thưng.

Năm Quý-Hợi 癸亥 1983

(Quyết âm tại tuyền, Thiếu vị hoả, Thiếu dương tại tuyền)

Hỏa vận bất cập, thủy thừa thế, hàn khí đại hành sự. Phép chữa phải trục hàn bổ tâm.

Khí thứ I thuộc dương minh kim khắc mộc, nhiều bệnh về gân, cổ-đau mắt thanh manh. Phép chữa phải thanh hỏa.

Khí thứ II thuộc thái dương thủy khắc thổ có chứng ngoài lạnh trong nóng.

Khí thứ III thuộc Quyết-âm mộc sinh hỏa phong mộc làm bệnh chóng mặt như tai ve kêu.

Khí thứ IV thuộc thiếu âm hỏa, chủ thủy khắc hỏa, phát chứng phù thũng, hoàng đởm.

Khí thứ V thuộc Thái-âm thổ sinh kim.

Khí thứ VI thuộc thiếu âm hỏa, chủ thủy khắc hỏa.

Năm nay ruộng mùa hạ, mùa thu được toàn, cá, muối, tằm được nửa, vàng bạc quí, trâu chửa hay chết, người già hay phải cảm. Hai người ăn hết một thưng.

Hết năm nay lại bắt đầu từ Giáp Tý.

Đây đã soạn và xếp đặt ra một bản đồ 3 hội vận niên Việt-nam gọi là hội can-chi cứ 60 năm là một hội luân chuyển cứ thế mãi, mà có số năm từ Thiên Chúa giáng sinh kèm vào với hội can chi.

Hội I từ năm 1864 đến năm 1923 là hội đã qua.

Hội II từ năm 1924 đến năm 1983 là hội đang có, đang đi vào.

Hội III từ năm 1984 đến năm 2043 là hội chưa đến. Vậy ở bản đồ dưới này đã xếp từng ô vuông có 60 ô vuông, ở trong ô vuông có xếp 3 số năm bằng chữ đếm, số năm đã qua ở trên, số năm đang có, đang đi vào ở giữa có chữ can chi (chữ nho) kèm hai bên, số đếm ở dưới là số năm chưa đến, số chữ nho Can chi là số năm Việt-nam.

Bản đồ năm Can chi

Bản đồ năm Can chi (tiếp theo)

Những ngày con nước

Trong một năm có 12 tháng mà tháng nào cũng có ngày con nước, đến ngày ấy thì thế nào cũng giở giời : hoặc mưa, hoặc râm giời, cũng có khi sẩy ra hoặc trước một ngày, hoặc sau một ngày.

Vậy ta nên nhớ để tính việc làm ăn cho đỡ nhỡ-nhàng, những ngày con nước như sau này :

Tháng giêng và tháng 7 vào ngày mồng 5, 29

Tháng 2 và tháng 8 vào ngày mồng 3, 17, 29

Tháng 3 và tháng 9 vào ngày mồng 13, 27

Tháng 4 và tháng 10 vào ngày mồng 11, 25

Tháng 5 và tháng 11 vào ngày mồng 7, 21

Tháng 6 và tháng 12 vào ngày mồng 9, 23

Những ngày giông tố

Đi sông, bể nên phòng bị, hoặc vài ngày sau, hoặc trước :

Tháng giêng ngày 9 – 29

Tháng hai ngày 7 – 23 – 29

Tháng ba ngày 3 – 7 – 15 – 23 – 28

Tháng tư ngày 1 – 8 – 25

Tháng năm ngày 5 – 13 – 21

Tháng sáu ngày 13 – 19 – 24

Tháng bảy ngày 8

Tháng tám ngày 21 – 24

Tháng chín ngày 9 – 27

Tháng mười ngày 5 – 20

Tháng một ngày 14 – 27

Tháng chạp ngày 8 – 24

Nhị thập tứ tiết

(24 phần năm)

Quen gọi là tứ thì bát tiết

Lập Xuân – Commencement de printemps – 5 Février

Vũ thuỷ – Eaux de pluie – 19 Février

Kinh trập – Mouvement de reptiles – 6 Mars

Xuân phân – Equinoxe de printemps – 21 Mars

Thanh minh – Clarté pure – 5 Avril

Cốc vũ – Pluie pour les fruits – 21 Avril

Lập hạ – Commencement de l’été – 6 Mai

Tiểu mãn – Petite innondation – 22 Mai

Mang chủng – Semence des herbes - 6 Juin

Hạ chí – Solstice de l’été – 22 Juin

Tiểu thử – Petite chaleur – 8 Juillet

Đại thử – Grande chaleur – 24 Juillet

Lập thu – Commencement de l’automne – 8 Août

Xử thử – Fin de chaleur – 24 Août

Bạch lộ – Rosée blanche – 2 Sept.

Thu phân – Equinoxe de l’automne – 2 Sept.

Hàn lộ – Rosée froide – 8 Octobre

Sương giáng - Frimas – 24 Octobre

Lập đông – Commencement de l’hiver – 8 Novembre

Tiểu tuyết – Petite neige – 23 Novembre

Đại tuyết – Grande neige – 8 Décembre

Đông chí – Solstice de l’hiver – 22 Décembre

Tiểu hàn – Petit froid – 6 Janvier

Đại hàn – Grand froid – 21 Janvier

Nam dược bản thảo

Lời nói đầu

Muốn làm thuốc cần phải biết tính thuốc. Nếu làm thuốc mà không biết tính thuốc, ví dụ : như người đi đêm mà không có đóm.

Ngày xưa ông Thần-nông thấy dân đau ốm, vì lòng nhân mà tìm ra vị thuốc. Nếm một ngày mà gặp 72 chất độc.

Vị thuốc chẳng qua có năm mùi (mặn, ngọt, đắng, chua, cay) tính chẳng qua có 6 thứ (ôn, lương, bổ, thăng, giang) làm thuốc cũng như ông tướng cầm quân. Tướng không biết quân thì đánh giặc sao được, làm thuốc mà không biết tính thuốc, biết đâu mà chữa bệnh giúp người.

Nhà binh lấy bên tả, bên hữu, đằng trước, đằng sau để bầy thế trận.

Nhà làm thuốc lấy ngũ hành : Kim, mộc, thủy, hỏa, thổ thuộc năm tạng để sinh, khắc, để chế hóa.

Nhà binh dùng trinh sát để biết thế giặc mạnh hay yếu để liệu việc tiến lui.

Nhà làm thuốc lấy ngoài biểu trong lý để phân biệt hàn nhiệt, âm, dương, hư, thực.

Cho nên biết dùng binh lấy sông núi, gò đống làm địa hình, địa vật. Biết làm thuốc lấy khí hậu, ôn, lương, hàn, nhiệt mà gia giảm.

Vị thuốc biết nhiều mà không hiểu rõ không bằng biết ít mà tinh.

Vì vậy chúng tôi tóm tắt các sách của các nhà danh-y biên soạn thành cuốn sách kinh nghiệm cấp cứu, và bộ nam dược bản thảo này để các độc giả khi xem dễ hiểu.

Dù sao trong tập Bản thảo này cũng còn nhiều chỗ khuyết điểm. Vậy mong các vị cao-minh bổ khuyết để nghề thuốc nước nhà chóng tiến đạt.

Các vị thuốc soạn thao vần A. B. C để độc giả dễ tìm.

Vần A

1–Củ Ất-lừa 矩乙𩢬 là bối mẫu

Tính-chất : mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Giải chứng Can uất, tán chứng tân khí nghịch, chữa chứng phế suy, phế ung ho suyễn.

Vần B

2–Quả Bồ-kết tên là Tạo-giáp 皂夾

Tính-chất : Mặn, mùi cay có tiểu độc.

Công-dụng : Tán-phong, khoát đờm, phá trưng, lợi khiếu, khu tà, tính thông lợi, hay dẫn thuốc đến chỗ đau, là ngoại khoa yếu dược.

3–Bạch-Đồng-Nữ 白童女

Lại tên là cây Bầu-trắng

Lại tên là cây đau-mắt-trắng

Tính-chất : Ôn bình, không có độc.

Công-dụng : Chuyên chữa chứng đau mắt trắng, có màng mộng, chữa chứng Sang-giới, nấu nước tắm.

4–Bách-Bộ 百部

Tính-chất : Ôn, mùi đắng, không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng ho lâu ngày, chứng cốt, chứng con phế nhiệt, thanh đờm, hạ khí, thông lâm-bê giống như củ thiên-môn-đông, tháng 3 lấy bỏ lõi, tẩy rượu, sao dùng.

5–Bạch-Vỹ 白薇 là cây mộc-lân

Tính-chất : Ôn, không có độc.

Công-dụng : Điều kinh, chỉ tả, trị chứng Lỵ, triệt-ngược. lấy lá phơi khô mà dùng.

6–Bưởi-Đỏ là Xích-Cam-Phao 赤甘抛

Tính-chất : Đắng, cay, không có độc.

Công-dụng : Khứ đờm, táo thấp, chữa chứng tràng-phong, điều kinh, tiêu thủy thũng. Bỏ cùi trắng lấy vỏ sao dùng.

7–Cây Bươm-Bướm là Hồ-điệp-căn 蝴蝶根

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng sốt rét, đậu, chẩn, hoa lá sao dùng, rễ tẩm rượu phơi khô ; chữa chứng mơ màng ; hoảng hốt, di tinh, băng huyết.

8–Bông-Cây Nến là Bồ-hoàng 蒲黄

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Điều kinh, chỉ huyết, an thai, định thống.

Cách chế : Chỉ huyết thì sao, phá huyết thì để sống.

9–Lá ba Chạc Tên là Quỷ xạ 鬼射

Tính-chất : Nhiệt, mùi đắng có đại độc.

Công-dụng : Chuyên chữa chứng Hồng-ty-sang ở chân tay.

10–Hạt Bông 紇󱖮

Tính-chất : Nhiệt, mùi cay.

Công-dụng : Bổ-hư, hoãn yêu tật, chữa chứng cách thực, cách khí, huyết lâm, bạch đới, chữa chứng trĩ, chỉ huyết, chân dương suy không cứng, kinh nguyệt ra nhiều, trúng phong, miệng, mắt mũi méo xếch, chữa chứng Thiên-truỵ. Hoa tên là Miên-hoa-thảo, mùi ngọt tính bình, không độc, chữa bệnh thuộc về huyết, vỏ chữa chứng cách.

11–Cây Bàng tên là Cam thường 甘棠

Tính-chất : Bình, mùi đắng, không độc.

Công-dụng : Thuận khí, tráng dương, trừ thấp, tiêu đờm, gốc thắng Ô-dược.

12–Bách Thảo Sương 百草霜

Tên là Nhọ nhồi

Tính-chất : Ôn, mùi đắng, không độc.

Công-dụng : Chữa chứng hầu tê, giải cổ độc, thỉ chử huyết của chứng hắc loạn, điên cuồng.

13–Bạch Biển Đậu 白扁豆

Là đậu Ván trắng

Tính-chất : Lương, mùi ngọt, không độc.

Công-dụng : Hòa mọi can tạng, thuận phong giải thử, kiện tỳ, chữa chứng hắc loạn, thổ tả, tiêu mọi chất độc.

14–Cây Bưởi Bung là Cát bối căn 吉貝根

Tính-chất : Bình, mùi đắng, không độc.

Công-dụng : Tiêu đờm, khoan cách, chữa chứng ngã hoặc đòn đánh chẳy máu, hoặc huyết ứ đau rức, lấy lá giã nhỏ cho ít muối dịt vào chỗ đau.

15–Củ Bồ Nâu là Vũ dư lương 禹餘糧

Tính-chất : Bình, mùi nhạt, không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng đau tim, đau bụng, sát trùng, chữa bệnh tả, bệnh huyết, (lấy lá non mà dùng).

16–Củ Bọ Nẹt là Bạch truật 白朮

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Bổ khí, nhuận huyết, chỉ tả, trừ phong thấp, dưỡng can tỳ, tiêu đờm.

17.– Rễ Bái là Tiên mao 仙茅

Lại tên là Nghệ hương thảo

Lại tên là Bái thảo hương

Tính-chất : Ôn, mùi đắng.

Công-dụng : Tịch tà, khứ uế, chữa chứng sang độc, lấy đeo trong mình hễ nhai trong miệng không biết mùi là trúng độc, giã lấy nước uống thổ ra là khỏi, triệt chứng chướng ngược, vào rừng sâu nhiều khí độc. (Hoa lá đều dùng được)

18–Bột Lam là Lam diến 藍澱

Lại tên là Thanh đại

Tính-chất : Hàn, mùi đắng, không có độc.

Công-dụng : Chỉ huyết, sát trùng, bình can hỏa, chữa chứng can nhiệt, giải mọi thuốc độc.

19–Hột Bìm Bìm là Khiên ngưu tử 牽牛子

Lại tên là Hắc sửu

Tính-chất : Nhiệt, mùi cay có độc.

Công-dụng : Chữa chứng Thủy khí ở can Phế, ho xuyễn đầy trướng.

20–Cây Bồ câu vẽ là cây Bạch địa dương 白地楊

Tính-chất : Ôn bình không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng huyết bạch, thông ứ huyết, tiêu thủy, thu huyết, chữa chứng sốt rét, gốc, ngọn, lá tẩm rượu sao dùng.

21–Bạch ngọc anh, là Ngọc Tuyết 玉雪

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Hoa tẩm rượu phơi khô dùng thì nhuận da thịt, đẹp nhan sắc. Rễ lá phơi khô chữa chứng Loa lịch, anh lựu, ác sang. Bẹ non tên là ngọc bút hoa, giã lấy nước rỏ mắt, khỏi chứng mọc lông quặm. Lại có thứ tên là Tử ngọc anh chữa như trên.

22–Giây Bột cua tên là Xại tân đằng 蟹津藤

Tính-chất : Lạnh, mùi chua không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng đòn đánh gẫy xương, chân tay mềm yếu, Công-dụng cũng như tỳ giải.

23–Giây bạc sau là Chấp miên đằng 執綿藤

Tính-chất : Hàn, mùi đắng, không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng Loa lịch, thái nhỏ sao vàng sắc uống, giã sống đắp chỗ đau rất hay, bỏ đầu mặt phơi khô dùng, sau lá nó trắng, vì thế gọi là bạc sau.

24–Hoa bách nhật là Truyền thú Hoa 旋覆花

Lại có tên là Kim phất thảo

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Trục chứng thấp, chữa chứng đầu phong sáng con mắt, tiêu đờm, trừ chứng túc thuỷ, chỉ chứng tiết tả.

25–Bạc hà là Kê Tô 鷄蘇

Lại tên là Thủy Tô

Tính-chất : Ôn, mùi cay không có độc.

Công-dụng : Thanh chân nhiệt, hóa đờm, tiêu thực-tích khứ phong, chữa chứng cốt chưng đầu rức.

26–Bèo Tía là Tử bôi phù binh 紫背浮萍

Tính-chất : Hàn, mùi cay, không có độc.

Công-dụng : Khứ phong, lợi tiểu tiện. Rằm tháng 7 lấy phơi khô dùng.

27–Bẹ Móc là Tông lư bì 𣙺櫚皮

Tính-chất : Sáp, không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng thổ huyết, chứng tràng phong, hạ huyết, băng trung, đới hạ, xích bạch lỵ. Lấy thứ lâu năm mà dùng.

28–Cây Búng báng là Quang-lang 桄榔

Tính-chất : Bình, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Ích tỳ vị, trợ khí lực, lấy phấn làm bánh ăn khỏi đói.

Vần C

29–Lá Chuối tiêu là Ba thư diệp 芭苴葉

Tính-chất : Bình, mùi ngọt chua, không độc.

Công-dụng : Chữa chứng Sang chuẩn, ghẻ ngứa. Lấy lá vò nhục lấy nước mà tắm.

30–Giây Chìa Vôi là Bạch phân Đằng 白粉藤

Tính-chất : Bình, mùi đắng, không độc.

Công-dụng : Chữa chứng phong thấp, cứng gân xương, khứ phong, chữa chứng sang giới, khỏi chứng nụy tỳ, lợi kinh thuỷ. Dùng giao đồng cạo bỏ vỏ ngoài, thái nhỏ tẩm rượu phơi khô dùng thay được vị Bạch-chỉ.

31–Cỏ Chân Vịt Cạn là Cỏ Trúc 𦹯竹

Tính-chất : Đại hàn, mùi đắng, không độc.

Công-dụng : Chữa phế nhiệt ho suyễn, hàn nhiệt chướng ngược, cốt chưng, sáp trệ, tiểu nhi đơn độc, tiện huyết, bụng bĩ đầy, than diện khí sũng, ung thư nhiệt lỵ, nọc độc rắn cắn.

32–Cây Chua me tên là Toan Tương 酸漿

Tính-chất : Hàn, mùi chua không có độc.

Công-dụng : Thông lâm, chỉ khát, chữa chứng sang trĩ, chữa đàn bà khó sinh, lấy cây nhai nuốt nước thì sinh ngay.

33–Cứt chuột tên là Thử nỷ 鼠屎

Tính-chất : Hơi hàn, không có độc.

Công-dụng : Chữa tiểu nhi bụng to đau, thương hàn, lao phục, kinh nguyệt con gái không điều, đàn bà khó sinh, con chết trong bụng, đốt thành than nấu nước mà uống. Chữa chứng Thử lũ (tựa hang chuột) lấy cứt mới 100 viên, cho vào lọ đút nút kín để 60 ngày, lấy giã nhỏ rắc chỗ đau.

34–Quả Chay tên là Cẩu mão tử 狗卯子

Tính-chất : Sáp, mùi chua không có độc.

Công-dụng : Sáp tràng, cố tinh, chỉ băng huyết, chỉ bạch đới, bạch trọc, hạt nó sao ăn giải Ba đậu độc.

35–Cây Cải rừng là Hạ khô Thảo 夏枯草

Tính-chất : Lạnh, mùi đắng, cay, không có độc.

Công-dụng : Bổ tâm huyết, thanh can hỏa, lấy lá cây sắc thành cao uống, chữa chứng mã đao loa lịch. Mùa hạ được kim khí thì lá khô, tháng 3 tháng 4 lấy phơi khô dùng.

36–Cây Chó Đẻ là Hy Kiểm Thảo 狶簽草

Tính-chất : Hàn, mùi đắng, không có độc.

Công-dụng : Giải nhiệt, chữa chứng sang, khứ phong trừ thấp, chân tay ma mộc (tê dại), đàn bà sản hậu, chữa chứng chó dại cắn, nhai nhỏ nuốt nước. Tháng 4 hái, 9 lần đồ 9 lần phơi khô mà dùng.

37–Cây Cối-xay 𣘃檜𡏦

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Ích nguyên dương, tả âm hỏa, kín lỗ chân lông không ra mồ hôi, chữa chứng Phòng thấp, lâm lậu, bổ chứng hư nhược.

Lại Hột nó tên là Phá Cố Chỉ, lại tên là Bổ cốt chỉ

Tính-chất : Ôn mùi cay, không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng đầu gối lưng rức đau, cốt tỷ thương, chỉ chứng thận tả, ấm huyệt Đan-điền.

Sử dụng : Tính ghét vị Phòng phong, nhưng dùng với Phòng phong, thì công hiệu lớn, dùng với Dương quy thì bổ huyết, dùng với lá Dâu thì sinh âm.

38–Cám là mễ Phấn 米粉

Tính-chất : Bình, hoà, mùi ngọt nhạt.

Công-dụng : Thông tràng, hạ khí, phá trướng khối, chữa chứng khí ê vướng ở yết hầu, chữa tê thấp, nấu chín mà ăn.

39–Cứt trâu Khô là Càn ngưu nỷ 乾牛糞

Tính-chất : Hàn.

Công-dụng : Chữa chứng hắc loạn, tiêu khát, hoàng đởm, thủy thũng, cổ trướng, chứng hà cước khí, tiểu tiện không thông, sắc uống, lại chữa chứng đầu sang bách tiết chữa 5 thứ đơn độc, chứng Thử lũ (tựa mà công cống). Ác sang đã có nùng huyết, lấy cứt trâu nóng mà bôi, hoặc đốt ra than hòa với lòng trắng trứng gà mà bôi, lại đổ ở môn hộ, tịch được ác khí, lại để ở dưới giường tiểu nhi nằm, thì trị được chứng dạ đề.

40–Cấn nước đái là Nhân trung bạch 人中白

Công-dụng : Tả can hỏa, giáng âm hỏa, chữa chứng truyền thi nhiệt lao, phế ung tâm cách nhiệt. Chữa chứng bổ máu cam, thổ huyết, tiêu khát gầy còm, bôi chữa phải bỏng phồng da. Lấy cấn ở đáy nồi hông để ở ngoài gió sương 2, 3 năm lấy lửa đốt khô mà dùng.

41–Quả chanh là Ninh mông 檸檬

Tính-chất : Hàn, mùi chua, không có độc.

Công-dụng : Tiêu đờm, chỉ ẩu, trừ phong, giải khát. Chữa ho suyễn, lấy quả mới ra chưa có nước gọt bỏ vỏ xanh cho vào với đường phèn hấp cơm mà ăn thì khỏi. Lá nó sát trùng, chữa chứng sâu răng, nhai bỏ thêm mấy hạt muối mà ngậm.

42–Quả Cam chanh là Kim Cầu 金球

Tính-chất : Bình, mùi chua ngọt, không có độc.

Công-dụng : Nhuận phế, sinh tân dịch, giải nhiệt, khoan lương cách, kiêm giải tiêu độc. Gốc rễ sao vào với thuốc, sát trùng, trừ sán khí.

43–Quả cam Sành là Đăng cam 磴柑

Tính-chất : Bình, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Sinh nước tôn dịch, giải tiểu độc. Lá đốt còn tính cùng với rễ Bách bộ làm viên uống, chữa trẻ mọi chứng cam, rễ nó vào với thuốc, trừ chứng lao sái, ho suyễn.

44–Quả Cam Đường là Kiềm cam 甜柑

Tính-chất : Bình, mùi ngọt, không có độc. Rễ sao tán nhỏ hoà với nước đường phèn uống.

Công-dụng : Chữa chứng ho lao thổ ra máu rất hay.

45–Quả Cậy, là Tất phế 漆杮

Tính-chất : Sáp, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Rễ sao vàng với thuốc, trừ chứng đau bụng, tiêu thủy thũng, trị 3 thứ trùng. Công-dụng cũng như vị Phiên đào.

46–Củ chuối hột, là Hột tiêu căn 紇消根

Tính-chất : Hàn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng Thiên hành cuồng nhiệt, phiền buồn, giã nước uống, kiêm chữa chứng sản đầy buồn, giã lấy nước mà đồ, đen râu tóc quanh năm không rụng. Vỏ chuối hột cùng với hạt vải đốt, còn tính hòa dầu trong mà bôi chứng ác sang mà chưa vỡ rất hay.

47–Quả Cọ là Kim anh Tử 金英子

Tính-chất : Ôn bình, sáp, mùi chua không độc.

Công-dụng : Công, chuyên thu sáp, chỉ chứng di-tinh, điều thần, dưỡng khí, không nên năng thường uống. Hễ trúng bệnh thời khỏi.

48–Hạt cườm cườm là Thạch ý dĩ 石薏苡

Tính-chất : Bình, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Trừ chứng lam sơn trướng khí, tiêu chứng bĩ đầy, thường uống thì nhẹ mình. Chữa chó dại, rắn độc cắn, giã sống uống.

49–Cây Cà Cuống là Vát thủy thảo 撥水草

Lại có tên là Lưỡi Trâu, hoa nó giống như hoa quế.

Tính-chất : Tính hàn, mùi ngọt không có độc.

Công dụng : trừ bệnh hung nhiệt (ngực nóng) lợi tiểu tiện, nhuận táo kết, thông kinh, người hoạt tràng không nên dùng, lấy dao đồng thái nhỏ phơi khô dùng. Rễ có thể thay được vị Sinh-địa.

50–Cây Cò-bay, là Uy-linh-tiên 威靈仙

Tính-chất : Ôn mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Trừ chứng khí-khối, chứng lưng, đầu gối đau. Giã lấy nước bôi chứng Hắc điến.

51–Cây Cải Giời là Thiên thái thảo 天採草

Tính-chất : Bình, mùi ngọt, thơm ngon, không có độc.

Công-dụng : Bổ chân dương, sáng con mắt, lợi tiểu tiện. Rễ lá phơi khô sao dùng.

52–Cây Cà-găng là Hý-giã-tử 戲茄子

Tính-chất : Hàn, mùi đắng không độc.

Công-dụng : Hóa đờm, tiêu thực, thông kinh, lợi đại-tiện, tính giống như Chỉ-tử, hoặc để sống, hoặc sao tủy chứng mà dùng.

53–Cây Cà gai là Tự ngư già 飼魚茄

Tính-chất : Nhiệt không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng ho hắng, nuốt chua. Nấu nước rửa chứng lang ben. Tẩm mật sao dùng.

54–Câu đằng 句藤

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Thư cân cốt, trừ chứng Tề phong, hạ khí, khoan trung, hàn nhiệt, kinh giản, chân tay co giật. Chứng thai phong khách ngộ, miệng mắt méo xếch. Sao vàng sắc uống.

55–Cây cỏ chỉ là Hoàng-chỉ 黄芷

Tính-chất : Bình mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Thông kinh nguyệt, tiêu Thủy thũng trị chứng thấp nhiệt, trị chứng tả hàn. Chứng Cổ-trướng. Dùng một mình chữa nối xương rất hay lá nó nhỏ và dài, mỗi gióng năm tấc, đầu mặt lại có rễ.

56–Cây Cói là Quản-Thảo 管草

Tính-chất : Hàn, không có độc.

Công-dụng : Tiêu chứng Thủy dưỡng chân khí. Trừ chứng Sơn-lam chướng-khí mọc ở nước mặn người ta dùng để dệt chiếu.

57–Cây Chi Chi là Cam-thảo 甘草

Tính-chất : Bình, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Giải trăm độc chữa cổ đau, khỏe tỳ, vị bổ tam tiêu, hòa trung, nhuận Phế, hòa mọi thứ thuốc, chứng trướng đầy thì cấm dùng, chứng hư hàn thì nướng dùng. Hột nửa đỏ, nửa đen, chữa chứng xích, bạch lỵ rất hay.

58–Cây Cóc mẳn là Thiềm-thừ-thảo 蟾蜍草

Tính-chất : Binh, mùi đắng không độc.

Công-dụng : Thanh phế nhiệt, trừ chứng đau bụng nhiệt, giã sống lấy nước uống.

59–Cây cau-tổ-rồng là Cốt Toái bổ 骨碎補

Tính-chất : Ôn, mùi cay không có độc.

Công-dụng : Lợi thấp, thông huyết, trị chứng trùng, chứng gân co.

60–Cây cứt-lợn là Trư-nỹ-Thảo 屎猪草

Tính-chất : Bình, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Hòa huyết, hành huyết, chữa chứng lao thương, vấp ngã ; tháng 10 lấy phơi khô dùng, hoặc lấy nấu nước gội đầu rất thơm.

61–Giây Cóc là Hương-Đằng 香藤

Tính-chất : Bình, mùi đắng, không có độc.

Công-dụng : Chỉ tả, cố tràng, trị chứng tiêu khát. Hột chữa đàn bà lạnh giạ con.

62–Quả Chóc-Xôi là Phúc-bồn-Tử 覆盆子

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt chua không có độc.

Công-dụng : Ích thận, cố tinh, bổ can hỏa, sáng con mắt khỏi chân dương đêm đi đái nhiều, chuyên chữa thận hư hoạt tinh, bỏ núm tẩm rượu dùng.

63–Rêu cọc cầu ao là Phượng-hoàng-y 鳳凰衣

Tính-chất : Hàn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng đau mắt có màng mộng, lợi thủy đạo, trừ chứng lở ngứa, giải chứng trúng độc, rắn cắn. Tẩm rượu sao thơm dùng.

64–Rau Cần-Sếu là Xà-hàm-thảo 蛇含草

Tính-chất : Hơi lạnh mùi đắng, không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng Kinh-giản, hàn nhiệt, tà khí, trừ chứng nhiệt, chữa chứng Kim-sang, đau bụng, đau tim, thấp tỳ, dưỡng thai, tiểu nhi hàn nhiệt đờm chẩn, chỉ huyết phong thống, ung thư đơn độc, xích nhởn, giã lấy nước bôi chứng ong đốt, trong cổ đau ngậm nuốt rất hay, thứ cỏ này rắn hay ngậm cho nên gọi là Xà-hàm, đeo ở bên mình thì tịch được tà khí.

65–Củ cây Thông là Bạch-Phục-Linh 白茯苓

Tính-chất : Bình mùi nhạt, không có độc.

Công-dụng : An thai khí, hoãn yêu tật, sinh tân dịch, khu đờm hỏa, ích phế, lợi huyết, thẫm thấp. An hồn phách, lợi chứng kinh, khai vỵ khí. Chủ trị ngực cạnh sườn dưới con tâm nghịch khí kết đau, công trị cũng như Phục thần, hay dẫn vào kinh con tâm.

66–Hạt cau là Binh Lang 梹榔

Tính-chất : Ôn, mùi cay đắng không có độc.

Công-dụng : Trục thủy cốc, trừ đờm, chỉ chứng đau tim, phá tích trệ, sát trùng, trừ bệnh chướng ngược, tính nó trọng trụi, hay phá những chứng kết khí hữu hình, người hư nhược không nên dùng, lá cau lấy làm củi nấu thịt ăn rất độc, ăn vào sinh chứng đau bụng đi tả.

67–Vỏ cau là Đại-phúc-bì 大腹皮

Tính-chất : Cũng như Binh-lang

Công-dụng : Hạ chứng cách khí, tiêu phù thũng, khoan bành trướng khứ thủy khí, người yếu quá không nên dùng.

68–Củ Cẳm là Cẩm Địa la 錦地羅

Tính-chất : Bình, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Trừ chứng trúng độc trướng khí lấy gốc giã sống với rượu liền giải.

69–Hạ Cà Độc dược là Tiên dược tử 仙葯子

Tính-chất : Có độc

Công-dụng : Chữa chứng chó điên cắn, không gia và thuốc uống được, phải chất độc đâm hồn mê điên cuồng muốn chạy, lấy cam thảo sắc uống khỏi.

70–Củ Chóc gừng là Lát khương 𤁕薑

Tính-chất : Nóng, mùi cay không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng đau bụng. Trừ chứng xám khí.

71–Lá cỏ sữa là Bạch-miên-thảo 白綿草

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc, giã lấy nước bôi chứng sang độc, chứng lở sơn rất hay.

72–Hạt Cao lăng là Xà sàng tử 蛇床子

Rắn hay nằm ở trên, vì thế gọi là xà sàng.

Tính-chất : Bình, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Ích chân khí, liễm bồ-hôi, tráng nguyên dương hoãn-tử-cung, chữa chứng âm nang thấp ngứa.

Vần D

73–Cây Dung lúc là cây Bạch chỉ 白芷

Tính-chất : Ôn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Giải phong hàn chữa chứng đau mắt, chẩy nước mắt, mắt ngứa, rức răng, chẩy nước mũi, chứng xích bạch đới, lòng bụng huyết đau, người chân âm hư không dùng ; mọc ở chùa Tiêu-Sơn thuộc tỉnh Bắc-ninh.

73 bis–Tầm gửi cây Dâu là Tang ký Sinh 桑寄生

Tính-chất : Bình, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Cũng như Tang-bạch bì, vì nó hút âm khí cây dâu, vì thế sức mạnh hơn.

74–Rau Dừa cạn là Kim lăng Thảo 金陵草

Tính-chất : Chua, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Hoa nó đen râu tóc, chỉ chứng xích lỵ chỉ huyết, lương huyết.

75–Quả Dâu da là Hoàng Tang 黄桑

Tính-chất : Bình, mùi chua không độc.

Công-dụng : Tiêu phiền nhiệt, sinh tân dịch, quả phơi khô giã vào với thốc cũng như Sơn tra, tiêu thực, hành huyết, hạ khí, thông kinh, lá đơn dụng chữa chứng đau mắt phiên tình giã đắp rất hay.

76–Cây Dưa chuột dại là Dã thử qua 野鼠瓜

Công-dụng : Chữa chứng trúng thử, và bệnh phạm-phòng lấy sao sắc uống, hoặc giã sống lấy nước uống.

77–Củ Dáy là Quán chúng 貫衆

Tính-chất : Hơi lạnh có độc.

Công-dụng : Hay thông sảng, thanh nhiệt, khử chứng kết.

Phép-chế : Cạo bỏ vỏ ngoài ngâm vào trong chậu nước cho ra hết độc, cho lẫn gạo nếp đậu đen, quả Dâu đun chín làm viên ăn khỏi đói.

78–Dong đuôi chó là Cẩu Vỹ thảo 狗尾草

Tính-chất : Bình, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Trừ thấp nhiệt thông kinh thủy, tránh chứng lam sơn chướng khí, giải độc cá, Ba Ba, mọc ở dưới nước sao dùng.

79–Lá Dẻ quạt tên là Xạ Can 射干

Tính-chất : Lạnh, mùi đắng cay có độc.

Công-dụng : Tán nhiệt tiêu đờm, tiêu chứng kết hạch ; có tả không có bổ, không nên uống nhiều.

80–Hạt Dầu dầu là Tỳ ma tử 萆麻子

Tính-chất : Bình, mùi ngọt, không có độc, có 2 thứ, 1 thứ trắng, 1 thứ đỏ.

Công-dụng : Thứ trắng chữa tai điếc, thứ đỏ chữa chứng khó sinh, lấy hạt sao, lấy giấy gói ép bỏ dầu dùng.

81–Cây Dạ hợp là Hợp hoan 合歡

Tính-chất : Bình, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Lấy hoa giã lấy nước, bôi trên đầu trẻ con, trừ 12 chứng phong, chữa chứng thai độc, lại chữa chứng dạ đề, khiến đứa trẻ ngủ yên, chữa cả chứng vợ chồng không yêu nhau, dùng hoa phơi khô, giấu ở trong cái gối, thì vợ chồng yêu nhau.

82–Cây Duột dê là Dâm dương hoắc 滛羊霍

Tính-chất : Rễ, lá lạnh mùi cay, không có độc, chua.

Công-dụng : Chữa chứng Âm suy tuyệt dương, trong ngọc quản đau, lợi tiểu tiện, ích khí lực, cường chí khí cứng gân cốt, tiêu chứng tràng nhạc, chứng ung thư, dưới hạ bộ mọc mụn, nấu nước rửa sạch trùng. Người hiếm muộn uống lâu thì có con.

Vần Đ

82. Cây Địa liền là Sơn tam nại 山三柰

Tính-chất : Ôn, mùi cay không có độc.

Công-dụng : Trị chứng cảm khí thấp đau bụng, trúng phong, thái nhỏ, phơi khô sao qua mà dùng, phong khương làm tá.

83–Búp Đa-lông là Tân di 辛夷

Tính-chất : Ôn, mùi cay không có độc.

Công-dụng : chỉ chứng đầu nảo phong, đau tức, trừ nóng rét thân thể, trị ngạt mũi, tiêu chứng mặt sung, khứ phong tà ngoài da thịt.

84–Giây Đau xương là Tục cốt đằng 續骨藤

Tính-chất : Bình, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Cứng gân xương, trừ chứng sang giới, chữa chứng đòn đánh, đao thương rất hay. Bỏ đầu mặt thái phơi khô dùng.

84 bis–Đơn Gối hạc là Hạc tất thảo 鹤膝草

Tính-chất : Ôn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : CHuyên chữa chứng Hạc tấ phong rất hay.

85–Độc lực là Hắc lực 黑力

Công-dụng : Chữa đàn bà huyết lạnh, tiêu phù thũng, tê thấp, cứng gân xương, khởi my tỳ khứ phong thấp.

86–Quả Đu đủ là Mộc qua 木瓜

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Cố thoát khí, hòa trệ khí, bình Vỵ, tư Can, ích Phế, trừ Hoắc loạn chuyển gân, cước khí, thủy lỵ, gân co, hay thư gân, có hoa, quả nhỏ, bổ phơi khô dùng.

87–Đậu xanh là Lục đậu 綠豆

Tính-chất : Hàn, mùi ngọt hơi tanh không có độc.

Công-dụng : Ích nguyên khí, giải nhiệt, trừ mọi chất độc lợi thủy đạo, tiêu sang ngứa, sáng con mắt.

88–Lá Đào

Tính-chất : Đắng cay.

Công-dụng : Chữa chứng lở ngứa có trùng, trị chứng thi trùng ; đều nấu nước uống ; lại chữa phụ-nhân âm sang giã nhỏ mà đắp.

89–Cây Đinh-lăng là Trần-Sa 陳莎

Tính-chất : Ôn, mùi cay đắng, không có độc.

Công-dụng : Tán khí phong hàn, tiêu thấp thũng, thường ăn thì nhẹ mình, yên Tỳ, Vỵ. Trừ được độc tôm cá.

90–Giây Đỗ-đài là Lão-bồ-đằng 老蒲藤

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng tràng phong hạ huyết, rễ giã nát đồ, chứng Ung-thư rất hay. Lá có 3 chùm hoa sắc vàng, lấy phơi trong rợp nấu ăn khỏi đói.

91–Đan-Sâm là Bôn mã thảo 奔馬草

Tính-chất : Hơi lạnh, không có độc.

Công-dụng : Thanh-tâm, trừ nhiệt chữa chứng chân tay mềm yếu, dùng 1 vị uống nhiều thì có con.

92. Đông-Trùng Hạ thảo là Cỏ dâu đất 𦹵𣘛坦

Mùa Hạ là cỏ, mùa Đông hóa ra trùng, dài độ 3 tấc có 6 chân, giống như con Sâu Tầm, tục gọi là Sâu cước.

Tính-chất : Ôn không có độc.

Công-dụng : Bổ tinh ích tỷ, bổ mạnh môn, chỉ huyết hóa đờm, chữa chứng ho lao, trị chứng đau lưng có công bổ thận, chữa mọi chứng hư tổn, vì nó được toàn khí âm dương, nấu với thịt vịt thì đại bổ.

93–Đơn Tía là Bách thiên-liệu-thảo 百千料草

Tính-chất : Bình, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Thông chứng quan cánh, trừ chứng ế khí, lợi thủy thông kinh, điều chân huyết, dưỡng chân khí dùng cả lá lẫn rễ.

94–Đơn Răng-cưa là Cứ Xỉ chi 鋸齒枝

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng đau lưng, trừ phiền khát, chỉ tả lỵ, giải sơn lam chướng khí độc. Lá cây đều dùng được cả.

95. –Đồng cao là Kinh Thu 經秋

Lại có tên là Thiên lý cập

Lại tên là Thiên lý quang.

Tính-chất : Bình, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : An tâm trí, dưỡng tỳ vị, chữa mọi chứng sang, sát chứng cam thác, chữa chứng Dương-mai sang, giải đậu độc, dùng một mình nó giã nát hòa với Long não đồ chứng ung sang đã vỡ, hoặc chưa vỡ, cả chứng Dương-mai sang, thần hiệu.

96–Cây Đại là Mộc Lan 木蘭

Lại có tên là Hoàng tâm, lại tên là Đỗ lan bì.

Tính-chất : Hàn, mùi đắng, không có độc.

Công-dụng : Trị bệnh đại nhiệt ở trong bì phu, chữa chứng ác phong, bệnh điên, trong âm thấp ngứa, sáng tai mắt, lại chữa chứng trúng phong chứng âm thư, thủy thũng chứng tửu đởm, chứng trung nhiệt, hoa nó chữa chứng hóc xương cá.

97–Cây Đài bi là Long-Não 竜脑

Tính-chất : Nhiệt, mùi cay đắng, không độc.

Công-dụng : Chữa chứng đau mắt đỏ rức, chữa chứng hầu tê sưng lấp, lưỡi sưng, miệng cam, lấy bôi liền khỏi. Lấy lá nó nấu thành vị Long-não.

Vần G

98–Quả Giành giành là Chi tử 枝子

Tính-chất : Hàn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Để cả vỏ chữa chứng ngoài biểu nhiệt, bỏ vỏ chữa trong lý nhiệt, tả phế hỏa, chữa chứng uất nhiệt, hành kết khí, trừ chứng phiền đầy, trị chứng thấp nhiệt, thực nhiệt, lợi tiểu tiện.

Cách chế : Để sống chữa đổ máu cam, sao đen chữa con Tâm, con vị hỏa đau. Tẩm gừng, hoặc nước tiểu sao.

99–Củ Gấu là Hương Phụ 香附

Tính-chất : Hàn, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Khoan trung, khai uất, điều kinh, khứ trệ, lợi tam tiêu.

Cho trấu giã trật vỏ lấy nhân, rượu, muối, giấm, nước tiểu lẩm sao, tên là thất chế.

100–Cây Gạo là Mộc miên 木綿

Tính-chất : Nóng, mùi cay không có độc.

Công-dụng : Vào Kinh con Can, và Kinh con Thận, khứ phong hàn thấp. Thận hư không nên dùng, âm hư, hỏa động không nên dùng. Hoa trộn với đường sắc uống, trừ nha-phiến độc, kiêm chữa chứng lỵ lâu ngày. Vỏ chữa vấp ngã, bong gân, lấy về hướng mặt giời mọc, giã trộn với nước tiểu sao mà bóp.

101–Rễ Gắm là Vương Tôn 王孫

Tính-chất : Ôn, mùi cay, không có độc.

Công-dụng : Chữa trĩ lậu, ác sang, cam lao, hồi trùng.

102–Gạo Nếp là Nhu-Mễ 糯米

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Chủ ôn trung, chữa chứng Hắc loạn, chữa thổ tả, an thai.

Cách chế : Sao đen chữa chứng ung thư, Kim sang, sao vàng chữa chứng đổ máu cam.

103. Hạt Gấc là Mộc miết tử 木鱉子

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt, không có độc

Công-dụng : Chữa chứng nhũ ung, ác sang, giang môn sưng đau, mài dấm thanh mà bôi, không những truy độc, còn có chất sinh cơ. Hạt nó có tính lạ hơn các hạt khác, khi giồng phải đồ chín thì mới có quả, nếu giồng sống chỉ có lá thôi.

104–Cây Cỏ gà là Tùng sinh thảo 菘生草

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt, không có độc. Hoa ra trong cục nó có con sâu nhỏ gọi là (Hoàng khuyển).

Công-dụng : Chữa chứng thấp nhiệt, chứng đau lưng. Rễ sao vàng chữa chứng xích bạch điến (lang ben) rất hay.

105–Cây Giứa Rại là Dã Lan 野蘭

Lại có tên là Lâu Lư

Tính-chất : Bình, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Thông kinh lợi thủy, sát trùng, lợi quan cách chữa chứng thử lậu. Lấy rễ sao dùng, rễ nó thay được vị Hoàng Kỳ.

106–Quả Giun là Sử quân Tử 使君子

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Chữa 5 chứng cam, sát trùng, chỉ tả lỵ, khí bạch trọc, ích trung khí, thu liễm hư nhiệt. Bỏ màng đi mà dùng.

107–Quả gió Rại là Chủ thực tử 楮實子

Tính-chất : Hàn, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Sung cơ phù trợ yêu tất, ích khí lực, cường chứng âm nuy, bổ hư lao, trừ chứng Thủy thũng, cứng gân xương, đẹp nhan sắc.

108–Hoa Giâm bụt là Mộc cẩn 木槿

Tính-chất : Hàn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Chỉ trừ lỵ trang phong, sáp tràng, chỉ huyết, chữa chứng lỵ nhiệt khát, giã sát chứng sang trụy.

109–Cây Găng là Thanh dương 青楊

Tính-chất : Bình, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng Hoàng đởm, Thử-lũ Thôi-sinh, lợi khiếu, lá chữa chứng ung thư, thũng độc. Hạt chữa chứng Thốn-bạch-Trùng, có 2 giống, một thứ có độ 1 thước quả chín nên dùng, lại một giống có 5, 6 thước, người ta hay dùng làm dậu, quả chín sắc đen không nên dùng, dùng thì chết người phải nên cẩn thận.

110–Cỏ Giùi trống là Cốc tinh thảo 谷精草

Tính-chất : Bình, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng đau mắt có màng, sát chứng cam trùng.

111–Lá Giầu không là Câu tương 蒟醬

Tính-chất : Cay, không có đôc.

Công-dụng : Tán khí, chữa chững trĩ sang, đầu thống, hay trừ được độc thuốc phiện.

112–Lá Giong là Thanh tiển thảo 青剪草

Tính-chất : Bình, mùi ngọt, hơi có độc.

Công-dụng : Trừ chứng tích đờm hạch, giã nát lấy nước uống người chân vị hàn không nên dùng (Lá gói bánh chưng).

113–Giâu Gia-đất là Sơn Tra 山查

Tính-chất : Bình, mùi chua không độc.

Công-dụng : Kiện tỳ, vị, tiêu tích trệ, tán những huyết cũ đọng lại, hóa nhục tích, không nên uống nhiều, hay uống một mình, hột nó chữa chứng xán khí.

Vần H

114–Hạt Hồ-Tiêu.

Tính-chất : Ôn, mùi cay không có độc.

Công-dụng : Khứ phong đờm, chỉ chứng Hoắc hoạn, trừ chứng đau bụng lạnh.

115–Cây Huyết-dụ.

Tính-chất : Nóng, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Lá bình can, hoa chỉ huyết, hạ đờm, chữa chứng tràng phong hạ huyết, chứng xích, bạch lỵ lá đỏ, gặp năm Đinh-mão mới có hoa.

116–Hoa Hòe

Tính-chất : Hàn, mùi đắng, không có độc.

Công-dụng : Lương đại tràng, khứ lý nhiệt, chữa chứng tràng phong hạ huyết, chữa chứng trĩ, xích, bạch lỵ, trong bụng có trùng, sao dùng, dùng sống uống với rượu, chữa chứng sang độc, không hại Vị khí.

117–Hạt Hẹ là Phỉ-tử 榧子

Tính-chất : Ôn, mùi cay đắng chua.

Công-dụng : Ích dương, tráng khí, chữa chứng đau tim, chỉ huyết, sáp tinh, trừ chứng nhiệt lỵ.

118–Hoa Cúc là Cam-Cúc-Hoa 甘菊花

Tính-chất : Bình, mùi đắng, không có độc.

Công-dụng : Thanh đầu óc, khu đầu phong, chữa chứng đau mắt hay rã nước mắt, sáng con mắt, giã vào với thuốc phong thì dùng sống, giã vào với thuốc bổ thì bỏ núm. Rượu tẩm mật, đồ chín phơi khô dùng, mọc ở núi Rục-thúy-Sơn thuộc tỉnh Ninh-Bình thì tốt.

119–Củ Hành là Thông-Bạch 葱白

Tính-chất : Bình, không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng Thương hàn, thương phong, đầu rức, đốt xương đau, Tán tà khí, trúng phong, mặt mũi phù thũng, hầu tê, Hoắc loạn chuyển gân, bôn dồn cước khí, lòng bụng đau, giải bách dược độc, các chất độc thuộc về cá thịt nướng chín ăn với mật thì chết người.

120–Hoắc-Hương là Địa-Hồi 地茴

Tính-chất : Hơi Ôn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Chính khí, khứ tà, khai vị, chữa chứng Hoắc loạn rất hay. Lá lấy rễ phơi khô dùng.

121–Hoa Hồng-Bạch là Thắng-xuân Hoa 藤春花

Có 3 sắc Hồng, Bạch, Đạm hồng

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Hoạt huyết, tiêu thũng, chữa chứng loa lịch sang độc chưa vỡ, giã nhỏ và đắp. Thứ trắng tên là bạch hoa, tính vị cũng như Hồng bạch, sắc trắng thuộc Kim, hay nhuận con phế, chỉ chứng ho, nhuận tân dịch, lấy hoa tươi mà dùng.

122–Hà Thủ-Ô là Củ Sữa bò 矩𣷱𤙭

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Tráng gân xương, bổ tinh tỷ, đen râu, tóc, chữa chứng sốt rét lâu ngày. Có 2 thứ, Thư và Hùng. Chích thảo làm Tá, chín lần đồ, chín lần phơi dùng.

123–Lá Hồ-nhĩ là Tử-thảo 紫草

Tính-chất : Bình, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Lá dùng chữa bệnh lở ngứa, trừ chứng cổ độc, chữa chứng tràng phong, hạ huyết, chữa chứng tai điếc. Rễ chữa chứng, Thử lũ. Cạo bỏ vỏ thái phơi khô dùng.

124–Lá Hổ-Thiệt.

Tính-chất : Bình, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng ung nhũ, lấy lá giã nhỏ, mà đồ, thông tia sữa, lại chữa trẻ con lưỡi lở nát, rất hay.

125–Hạt Hao Hao là Địa phu-Tử 地膚子

Tính-chất : Hàn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Lợi Bàng-quang, thêm tinh thần, chữa chứng Âm nuy xán khí.

126–Cây Hổ-trượng

Tính-chất : Đắng, chua không có độc.

Công-dụng : Trừ chứng thủy thũng, thông kinh lạc, giải chứng phiền nhiệt, đuổi tà khí uế, rễ phơi khô dùng, công-dụng cũng như vị Đại-Hoàng. Giồng ở trước cửa trừ được tà ma.

127–Củ Hoàng-tinh là Cứu cùng thảo 救穷草

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Bổ khí ích tinh, ăn nhiều thì khỏe con tỳ, con vị, đẹp nhan sắc, thái phiến. Chín lần đồ, chín lần phơi mà dùng.

128–Hồ-Tiêu rừng là Ngô-thù-Du 吳茱萸

Tính-chất : Nhiệt, mùi cay đắng có tiểu độc.

Công-dụng : Tán hàn, trừ thấp, âm nang ngứa, xan-khí chứng lạnh tả lâu ngày, bụng dưới đau, người âm hư, hỏa thịnh không nên dùng.

129–Cây Hải-đường 海棠

Tính-chất : Bình, mùi ngọt, không độc.

Công-dụng : Dễ an thần, dưỡng khí huyết, trưởng cơ nhục. Hoa phơi khô nấu với nước đường uống, đẹp nhan sắc, hột chữa âm nang san-khí. Sắc trắng thì tốt.

130–Hạt Hút là Phỉ-Tử 榧子

Tính-chất : Sáp hàn không có độc.

Công-dụng : Chữa 5 chứng trĩ, sát 3 thứ trùng, cứng gân xương đều vinh, vệ, chữa chứng ho, vỏ phản đậu xanh hay giết người. Mọc ở huyện Gia-Viễn tỉnh Ninh-bình, kiêng thịt ngan.

Vần K

131–Hột rau Củ-khởi là Câu-kỷ-tử 枸杞子

Tính-chất : Ôn, mùi đắng ngọt không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng nóng trong, tiêu khát, chứng phong thấp tê khắp mình, chứng lao lâu ngày, trong ngực có động-khí, cảm khí nóng rức đầu, bền tinh tỷ cứng gân xương, tuổi trẻ đa chân hỏa, không nên dùng.

132–Rễ Củ Khởi là Địa-Cốt-Bì 地骨皮

Tính-chất : Mát, mùi đắng, ngọt cay không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng cốt chưng, lao nhiệt, có mồ hôi, bổ khí dưỡng huyết, lợi đại-tiện.

133–Cây Khô-mộc là Mộc-hộc 木斛

Tính-chất : Ôn, mùi đắng, không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng Nhĩ ung, thối tai, chứng Yết-hầu, giã lấy nước mà dỏ.

134–Cây Ké hoa vàng là Vương-bất-lưu-hành 王不留行

Tính-chất : Ôn, mùi cay, đắng, ngọt, không độc.

Công-dụng : Chỉ chứng huyết-thống, thông sữa, điều kinh, lại chữa chứng Thấp sang độc, đàn bà có mang kiêng không nên dùng.

135–Quả Ké ươm là Thu-đào-Tử 秋桃子

Tính-chất : Ôn, không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng táo khát, sinh tân dịch, chỉ, đờm tiêu thũng, hạt sao dùng, lá chữa chứng chó dại cắn.

136–Cỏ Kim-sa là Ngọc-sa 玉莎

Tính-chất : Bình, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng Tiểu-tiện, không thông, bụng dưới đầy, buồn bực, chứng thấp nhiệt phù thũng, chữa chứng đái ra máu, đái ra khí lợi tiểu tràng, bản cũ cho là vị Hải-kim-sa là nhầm ; gốc lá sao vàng.

137–Lá Kim-sang là lá Thuốc dấu 𦲿𧆄𧿫

Tính-chất : Nóng, mùi cay có độc.

Công-dụng : Tiêu sang ngứa chữa chứng ngã bị thương, cầm máu, nối xương.

138–Cỏ Nghể là Mã-giao 馬膠

Tính-chất : Ôn, mùi đắng, không có độc.

Công-dụng : Hun chứng lở ngứa.

Tính Ôn, mùi cay, có tiểu độc, ích con can, ôn con đởm, thông khiếu, trục phong tà.

139–Kinh-Giới 經芥

Tính-chất : Ôn, mùi cay, không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng lở ngứa, chứng thương Hàn, phát hãn, chữa chứng tê, phá khí, lương-huyết, chữa chứng huyết phong, huyết vậng rất hay.

140–Khổ-Sâm 苦參

Tính-chất : Mùi đắng, không có độc.

Công-dụng : Trừ nhiệt, khứ thấp, lợi thủy, bền răng, chữa chứng nhiệt lỵ tràng phong, hạ huyết, nước gạo tẩm một đêm sao dùng.

141–Quả Ké là Thương nhĩ-Tử 蒼耳子

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Trừ thấp thanh can hỏa, tư thận hỏa, quả già tên là Hùng-đầu tử lấy ngày Đoan-Ngọ sao bỏ gai, kiêng thịt lợn.

142–Khiên-ngưu-Tử 牽牛子

Tính-chất : Nhiệt, mùi cay, có độc.

Công-dụng : Chữa thủy khí ở con Phế. Ho suyễn đầy trướng.

143–Củ Khúc-Khắc là Thổ-phục-Linh 土茯苓

Tính-chất : Bình, mùi đạm không có độc.

Công-dụng : Khứ thấp, trừ phong, chữa chứng giang-mai sang giới.

144–Kim-anh-Đằng là giây Chinh Chiếng 𦀊𦲵正

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Điều kinh, dưỡng huyết, tư âm giáng hỏa, an thai, trừ chứng Xích, Bạch đới.

145–Kim-ngân-Hoa là Nhẫn-đông-Đằng 忍冬藤

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Tán nhiệt giải độc, là phương thuốc ngoại khoa rất hay. Nấu như nước chè mà uống, giải Thủy-ngân độc.

146–Khoai-Lang là Quán-Chúng 貫衆

Tính-chất : Hơi hàn, có tiểu độc.

Công-dụng : Chữa chứng thất huyết, sát trùng, thanh nhiệt, khứ tà, lại chữa chứng trưng tích, hay khoan khoái tràng Vy.

Cách chế : Cạo bỏ vỏ phơi khô dùng.

147–Kim-mao-Cẩu-Tích là Củ-Cu-Ly 矩俱狸

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt, đắng không có độc.

Công-dụng : Bổ thận, cứng gân xương, trừ thấp, chữa lưng đau, chữa nữ nhân thương trung, người già đêm đi đái nhiều.

148–Quả Khế là Ngũ-liêm 五廉

Tính-chất : Sáp, mùi chua, không có độc.

Công-dụng : Thanh nhiệt, sinh tân lịch, trừ hoắc loạn, chữa chứng Kim-sang, ăn nhiều trong lạnh, người nào trong nóng nên ăn, Hoa giải Nha-Phiến độc.

Vần I

149–Ích-Mẫu là Sung-Úy 茺蔚

Tính-chất : Mùi cay ngọt, không có độc.

Công-dụng : An tinh thần, sáng mắt, chỉ chứng Băng-lậu, đau tim, chữa chứng Thai-tiền, Sản-hậu, tháng 5 lấy nấu cao dùng.

Vần L

150–La-Bặc là Hạt-cải 紇𣒵

Tính-chất : Ôn, vị cay.

Công-dụng : Thổ phong đờm, hãn phong hàn, hóa đờm, yên hen, tiêu đồ ăn, trừ sưng.

151–Cây Lưỡi-chó là lá Chỉ Thiên 𦲿芷天

Tính-chất : Hàn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Chuyên chữa chứng phong thũng, tiêu đờm ủng ho hen, ngực cạnh sườn bĩ đầy, lòng bụng kết khí, trừ phong đờm kết khí, thực nhiệt, khứ chứng phong hàn đầu rức.

152–Lá Lốt là Tất-Vát 蓽撥

Tính-chất : Ôn, mùi cay, có độc.

Công-dụng : Chữa đau lưng Hoắc-loạn, trừ chứng lãnh lỵ, tiêu thực, hạ khí, chỉ mửa thổ, sức nó dẫn vào đến xương.

153–Cây Lão-Ban là cây Thái Bộc 太僕

Tính-chất : Ôn, không có độc.

Công-dụng : chữa người già, chân tay mềm yếu, chữa chứng ế-cách, tả lỵ, ôn dịch. Rễ giã lấy nước, bôi chứng Đinh độc, phơi khô sao dùng.

154–Cây lưỡi-Bò là Dương-Đề 羊蹄

Công-dụng : Lá chữa chứng Tiểu giới, Xích, bạch điến. Rễ rửa sạch, 9 lần chưng, 9 lần phơi dùng, thì nhuận huyết tư âm, điều kinh khoan cách, là phương thuốc bổ âm, người hư-hàn lấy nước gừng chích dùng, kỵ vị La-bạc, thịt trâu, thịt lợn.

155–Cây Lõi-Tiền là Đại-dẫn-Đằng 大引藤

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Cứng gân xương, khởi nuy tỳ, tiêu bĩ đầy, đờm hạch, bỏ đầu mặt dùng, nấu nước cho trẻ khỏi chứng tề phong, cấp màn kinh phong rất hay.

156–Giây Lung-trống là Thanh-Long-đằng 青竜藤

Tính-chất : Bình, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Nhuận tràng lợi tiểu tiện, dưỡng tạng phủ, an Tỳ, Vỵ, sáng con mắt, khỏi màng mộng, trừ chứng cổ độc rất hay, lá phơi khô dùng, nấu nước tắm khỏi lở ngứa.

157–Rêu Lòng-Thuyền là Thuyền-đễ-đài 船底苔

Tính-chất : Lạnh, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng đổ máu cam, chứng Thạch-lâm, cùng với vị chích-thảo, đậu súy sắc đặc uống, giải chứng thiên hành nhiệt bệnh, đầu óc không thanh sảng, tinh thần mờ mịt, hòa với bột miến hồ làm viên uống.

158–Lá Lưỡi-Rắn là Vương-tái-Xanh 王再甦

Tính-chất : Hàn, mùi đắng có độc.

Công-dụng : Tiêu sang độc, tán chứng ứ huyết, chữa chứng khách ngộ, quỉ trí, dùng gốc cạo bỏ vỏ, thái nhỏ tẩm nước cam-thảo sao dùng.

159–Hột Quả lý là Ích trí nhân 益智仁

Tính-chất : Ôn, mùi cay, không độc.

Công-dụng : Thông Tam-tiêu, trừ bệnh quan cách.

160–Quả Lộc Vừng là Kha Tử 阿子

Tính-chất : Ôn sáp, mùi đắng chua không có độc.

Công-dụng : Tiêu tức thực bành trướng, chỉ mửa thổ, hoắc loạn, định chứng ho suyễn, phá kết khí, chỉ chứng lỵ đã lâu, chứng tràng phong tiện huyết, giáng đờm, hạ khí khai trệ, sáp tràng, chỉ băng lậu, khứ mục ế.

161–Quả Lê là Tuyết Lê 雪梨

Tính-chất : Mát, mùi chua ngọt, không có độc.

Công-dụng : Ngoài thì khu phong, trong thì trừ Thiên hành-thời-nhiệt, dùng sống thì thanh nhiệt, chín thì bổ âm giải tiểu, trừ khát, tiêu đàm, chỉ chứng ho, những người trong lạnh đi hạ lợi, đàn bà Sản-hậu hư nhược nên kiêng.

162–Cây Lưỡi Riều là Kim giao 金膠

Cây cao lớn như cây quýt, lá dài hinh như răng cưa, sắc nó tía, dùng để làm đũa, lại trừ được các chất độc.

Vần M

163–Mướp Đắng là Khổ qua 苦瓜

Tính-chất : Hàn, mùi đắng, không có độc.

Công-dụng : Trừ nhiệt tạng, thanh tâm minh mục bổ hư lao. Hạ ích khí tráng dương.

164–Lá Mền Tưới là Trạch lan diệp 澤蘭葉

Tính-chất : Ôn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Tiêu ung, phá khối, trị phụ nhân huyết vậng lao sái, hoạt huyết, sinh tân dịch.

165–Hạt Má Đề là Xa Tiền Tử 車前子

Tính-chất : Hàn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Thông Tiểu-tiện, chỉ tả, ích tinh, thôi sinh cường âm, khiến người ta có con, bỏ vỏ dùng.

166–Cây Mía là Cam Giá 甘蔗

Tính-chất : Hàn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Tả hỏa, trợ tỳ khí, hòa trung giải tửu độc, chỉ khát, hạ nghịch khí, trị chứng ế-cách, lợi Đại Tiểu tràng, khứ thiên hành thời nhiệt. Nướng chín vắt lấy nước dùng, sắc đỏ thì tốt, không nhiễm dịch khí.

167–Hạt Móng tay là Cấp tính tử 急性子

Công-dụng : Chữa chứng rắn cắn, đau bụng. Phơi khô mà dùng.

168–Cây Rau Má lá Rau Muống 𣘃蒌𦟐𦲿蒌𧃶

Tính-chất : Mùi đắng, không có độc.

Công-dụng : Chữa Kim-sang, đinh tiết, chứng hồng ty-sang, giã lấy nước tự nhiên mà bôi liền khỏi, lại chữa chứng tràng phong hạ huyết. Ngọn, rễ, lá, sao dùng.

169–Giây Mơ lông là Hồng lục 紅蓼

Tính-chất : Bình, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Sáp tràng, an vị, chữa chứng Tiểu tiện không cầm, giải độc cá, Ba ba. Tháng 8 kiêng không ăn lấy lá, giây phơi khô dùng.

170–Mã Chiên thảo là Cỏ vọt ngựa 𦹵𢵼馭

Tính-chất : Hàn, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng tích tụ, khai kinh, chứng ung thư, chứng trĩ, Sản hậu, ác huyết không chỉ.

171–Măng Tre là Trúc Roãn 竹笋

Tính-chất : Hàn, mùi ngọt, đắng không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng không ngủ, khứ chứng nhiệt, mặt vàng, chứng tiêu khát, sáng con mắt, giải tửu độc, trừ nhiệt khí, chữa tâm buồn, ích khí lực, lợi thủy đạo, hạ khí đờm trừ phong nhiệt, cước khí, lại chữa chứng trúng phong ra mồ hôi mất tiếng.

172–Quả Mướp là Ty qua 竹笋

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Thanh thấp nhiệt, lợi tiện, tiêu đờm, chữa chứng ung sang, chứng đậu sang, thông tia sữa.

173–Men Rượu là Tửu khúc 酒曲

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Khoan trung, khai vị, trừ chứng đờm tích, chữa chứng khí nghịch, trưng hàn, yên chứng Hoắc loạn.

174–Rau Muống là Úng thái 蕹菜

Tính-chất : Hàn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Giải phiền nhiệt, sinh cơ nhục, lại hay thôi sinh. Tiêu thủy thũng, đàn bà có mang không nên ăn sống.

175–Cỏ may là Kim Châm-Thảo 金針草

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Thông Tam-Tiên, trừ bệnh quan Cách.

176–Cỏ Màn-Chầu là Thanh-Bình Thảo 青平草

Tính-chất : Mát không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng trúng thử, đi Đại tiện ra huyết lấy cây tươi giã nước uống, trừ chứng nhiệt độc, nấu nước gội đầu thì tóc đen lâu.

177–Cỏ Môi nước là Trúc Thảo 竹草

Tính-chất : Lạnh, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Thông Kinh, lợi Tiểu-tiện, đốt còn tính, tán nhỏ trộn với dầu trong, bôi chứng chốc đầu, rắn cắn lấy nhai, nuốt nước, bã đồ vết thương rất hay.

178–Lá Mỏ-quạ là Thạch-hồ Thảo 石胡草

Tính-chất : Nhiệt, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng phong, tê, tan huyết độc, giã Hạt nát tẩm rượu sao, chữa chứng phát nhiệt điên cuồng.

179–Lá Mỏ-vàng là Hoàng-Nga-Thảo 黃莪草

Tính-chất : Ôn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Tiêu chứng thực tích, trừ chứng vị nhiệt, khoan hung cách, tiêu đờm. Gốc lá dây sao dùng.

180–Hạt Muồng Muồng Thảo là Quyết minh-tử 草决明子

Tính-chất : Bình, mùi mặn không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng mắt mờ, thanh con can, con thận, chữa chứng ung thư, chứng rức đầu.

181–Cây Móng đất là Dạ chiết phong 夜折風

Tính-chất : Ôn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng vết thương, đốt còn tính, chữa trẻ con chốc đầu, chữa chứng Sản-hậu ác huyết không chỉ uống với bài Huyền-tinh-thang, chữa chứng giao hợp huyết ra không ngừng.

182–Giây Máu là Đại-huyết đằng 大血藤

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Chuyên chữa bệnh Huyết, dùng với Hồng-Hoa, Tô-Mộc, chữa chứng huyết-bạch, bạch đới rất hay.

183–Giây Mồng là Thương-Lục 商陸

Tính-chất : Mùi cay, có độc.

Công-dụng : Vào kinh con Tỳ, hành thủy phá chứng trưng kết, lợi tiểu tiện, chữa chứng trên mặt phù thũng, lấy rễ trắng dùng, rễ đỏ không nên dùng, phản cam-thảo.

184–Giây Môi là Triệt Lộ Đằng 截路藤

Tính-chất : Nhiệt, mùi đắng có độc.

Công-dụng : Chữa chứng mới đau mắt, lấy lá nấu nước, con giai lấy 7, con gái lấy 9 tấc Hương đốt làm cữ mà xông, khi nào cháy hết thì thôi. Lá rễ sao chữa chứng Cổ-độc, Tà-trí quỷ-chú.

185–Hoa Mào gà là Kê-quan-Hoa 鷄冠花

Tính-chất : Mát, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng tràng phong trĩ lậu, chữa chứng đinh râu lấy lá giã, cho ít muối mà đắp rất hay. Chữa chứng rắn cắn, lấy lá mầu đỏ giã đắp. Hoa mầu trắng chữa đàn bà chứng Bạch-đới.

186–Cỏ trong Miệng Giếng là Tỉnh-khẩu-Thảo 井口草

Tính-chất : Bình, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng Trẻ con Dạ-đề (khóc đêm, lặng yên không nói cho ai biết, đến bên giếng rứt 1 nắm cỏ trong miệng giếng bất cứ cỏ gì, đem về không cho ai biết, dải ở giường đứa bé nằm liền khỏi. Kinh nghiệm rất hay.

187–Cỏ trong miệng Trâu là Ngưu-duyên-thảo 牛涎草

Tính-chất : Bình, mùi mặn ; không có độc.

Công-dụng : Lợi Thủy-đạo, hạ khí nghịch, chỉ chứng ho, sát trùng, dùng 1 mình nó sao vàng cho 3 nhát gừng nướng, sắc uống, chữa chứng Hàn, nhiệt siễn cấp.

188–Hoa Mộc là Mộc Tê-Hoa 木樨花

Tính-chất : Ôn, mùi thơm cay đắng không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng Thổ-tả hoãn yêu tất, tráng nguyên dương, hòa vệ khí, chân âm hư hỏa vượng, chân khí hư, hạ hoãn không dùng, kiêng lửa.

189–Cây Mon là Hắc-đàn 黑弦

Tính-chất : Mặn mùi cay, không có độc.

Công-dụng : Giải mọi chứng nhiệt độc, tràng phong, Hoắc-loạn thổ-tả.

190–Quả Mần-Quân là Đại-sơn-Tra 大山查

Tính-chất : Hơi lạnh, mùi chua ngọt không có độc.

Công-dụng : Hóa, thực, tiêu tích, truy đờm, chỉ chứng ho.

191–Quả Măng Cụt là Mộc-Trúc-Tử 木竹子

Tính-chất : Bình, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Nhuận con Phế, chỉ khát, sinh Tân dịch, thường ăn rất tốt.

192–Quả mít là Ba-la-Mật 𠀧蘿密

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt thơm không có độc.

Công-dụng : Chỉ khát, ích khí, giải hư phiền, tỉnh rượu, nhẹ mình, đẹp nhan sắc.

193–Hạt máu chó là Đại phong-Tử 大楓子

Tính-chất : Nhiệt, mùi cay đắng có độc.

Công-dụng : Tán phong sát trùng, Táo thấp, chữa chứng nhiệt, thông hành kinh lạc, lại chữa bệnh Đại phong-lệ-Tật, và mọi chứng phong, tuyển giới lại sang, chứng lôi đầu phong, lôi hoàn làm tá rất tốt.

194–Quả Mơ là Ô-mai 烏枚

Tính-chất : Ôn bình, mùi chua không độc.

Công-dụng : Tiêu phiền nhiệt, chỉ tiểu khát, thổ nghịch phiên vị, Hoắc-loạn, sáp tràng chỉ chứng lãnh nhiệt tả lỵ, đại tiểu tiện ra huyết, chữa chứng huyết Bạch trọc, lâm lịch, di tinh, mộng tinh, sát bưu trùng.

195–Quả Mận là Lý-tử 李子

Tính-chất : Mùi chua đắng, hơi có độc.

Công-dụng : Điều trung, chữa chứng ác tật, trừ chứng cốt nhiệt ; hột hay hành huyết, cho vào trong nước nổi không nên ăn.

Vần N

196–Cây Ngâu là Ngư-tử-lan 魚子蘭

Tính-chất : Bình, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Lợi thủy thẫm thấp tiêu đờm chỉ khát, lấy rễ bỏ lõi, còn bì tước nhỏ dùng.

197–Cây Nứa là Thanh Bì-Trúc 青皮竹

Tính-chất : Bình, mùi đắng, không độc.

Công-dụng : Cũng như vị Hoàng-dương. Lá giã lấy nước uống sống chữa chứng Sốt rét.

198–Bột cây Nghiến là Sa-mộc-miến 莎木麪

Tính-chất : Bình, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Thông kinh, lợi thủy, bổ tỳ vị, đẹp nhan sắc.

199–Quả Nhãn là Long-nhỡn 竜眼

Tính-chất : Bình, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Bổ tâm, bồi tỳ vị, chữa chứng hay quên run sợ, an thần dễ ngủ, dưỡng cơ nhục, đẹp nhan sắc, người đầy bụng kiêng, lấy cùi phơi khô dùng.

200–Quả Ra là Quỷ-thần-tử 鬼唇子

Tính-chất : Lạnh, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Hạt sao, hòa với rượu, bôi chứng ác sáng đầu chốc, lá giã sống rịt vào mạch tay (nam tả, nữ hữu) hay trừ được chứng lão ngược, kiêm tịch được chứng đơn thạch-độc.

201–Quả Nhót là Lư-đô-tử 廬都子

Tính-chất : Sáp mùi chua không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng bất phục thủy thổ, tả lỵ, lấy rễ lá sao dùng.

202–Củ Nghệ vàng là Bồng nga truật 蓬莪朮

Tính-chất : Ôn, mùi cay đắng không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng đau tim, tiêu ứ huyết.

Phép chế : Nướng lửa dùng, chữa bệnh huyết, tẩm dấm sao, không nên uống nhiều ; chân tỳ hư không nên dùng.

203–Lá Nón là Phù-Tu 夫湏

Tính-chất : Hàn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng thổ huyết, khạc ra huyết ; đại tiện ra huyết lấy đốt còn tính uống với nước nóng, thông tiểu tiện, lợi phế khí, chữa chứng chóng mặt hầu tê, tiêu chứng ung-thư, lại lấy ngâm nước, rửa bệnh đau mắt rất tốt.

204–Cây Nhọ nồi là Nhân-trần 茵陳

Tính-chất : Hàn, mùi đắng cay không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng phong thấp, chứng Hoàng đởm, đầu rức uống nhiều thì nhẹ mình.

205–Cây Nửa ngày là Ngọ thời 午时

Chính giờ ngọ nở hoa sắc đỏ, vì thế đặt tên.

Tính-chất : Bình, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Tráng chân dương, ích khí, điều huyết, thông kinh tiêu tiểu tích, trừ chứng quỷ chú. Tháng 7 lấy cả hoa, rễ, lá sao dùng.

206–Cây Nhài công là Nguyên cộng thảo 元共草

Tính-chất : Nóng, mùi đắng có độc.

Công-dụng : Chữa chứng đòn đánh, đao thương kim sang, tên độc, là phương thuốc chữa ngoại khoa rất hay.

207–Hoa Ngón là Nguyên Hoa 芫花

Lá giống Thanh-Mộc-Hương, tháng 7 tháng 8 có hoa hái dùng. Rễ tên là Cân Vẫn ăn thì chết người, chỉ có hoa mới dùng được.

Công-dụng : Tán chứng thuỷ thũng, chỉ chứng khái nghịch, phản vị Cam thảo.

208–Cỏ nước là Tịch hử thảo 辟鼠草

Tính-chất : Bình, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Trị chứng thử-lũ, phá chứng trưng kết ; chữa chứng tai điếc.

209–Nhân quả Bách là Bách tử nhân 栢子仁

Tính-chất : Bình, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Nhập tâm kinh, dưỡng thần khí, nhập can kinh, định chí, liễm mồ-hôi, thông nhĩ mục, tráng dương đạo, tịch bách-tà.

Lá đắng khí ôn không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng thổ huyết, nục huyết, lỵ huyết, băng trung, xích bạch lỵ tật, khinh thân, ích khí thấp tỳ, khắp mình đau rức, chữa chứng phải bỏng sinh cơ, thường uống sát trùng.

210–Cây Ngái là Dã vân diệp 野雲葉

Tính-chất : Bình, mùi đắng mặn không có độc.

Công-dụng : Trừ thủy thấp, chữa chứng lam sơm chướng khí rất hay, đơn rụng, vỏ tước nhỏ sao dùng, lại có 1 giống mọc ở trên rừng, lá có lông, tháng 3 ra quả dùng làm thuộc, độc nên kiêng.

211–Vỏ Núc nác là Hoàng bá 黄栢

Tính-chất : Hàn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Trừ thấp nhiệt ở Hạ tiêu, tả âm hỏa phục ở âm phận, bổ thận, cường âm, tẩy con can, sáng con mắt, trừ nhiệt kết ở trong tràng vị, chữa chứng Hoàng đảm, chứng tràng trĩ, dùng vào thuốc chữa Thận, muối, rượu sao vàng dùng, dùng vào các thứ thuốc khác, tẩm mật 1 đêm, chích vàng dùng vào phương thuốc bôi đắp, kiêng thấy lửa.

212–Củ Năn là Ô Vu 烏于

Tính-chất : Hàn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Tính hay hủy đồng, tiêu chứng kiên tích, trừ trong bụng bĩ tích, giải chứng đơn thạch trùng độc, thanh con tâm, khai con vỵ, trừ chứng thấp nhiệt, trong con Phế, con Thận, chữa chứng đau mắt có màng mộng, uống nhiều thì thương phong mất tiếng.

213–Hạt Nắm cơm là Ngũ vỵ tử 五味子

Có 5 mùi vì thế mà đặt tên ấy.

Tính-chất : Ôn, bình không có độc.

Công-dụng : Bổ chứng hư sinh Tân dịch, ích khí, sáp tinh, định chứng suyễn, liễm mồ-hôi, cứng gân xương, sáng con mắt, sinh mạch, mật rượu phơi khô dùng.

214–Cỏ Nụ áo là Hạc sắc thảo 鶴風草

Tính-chất : Ôn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Minh mục, ích khí, thông kinh, lợi thuỷ an hồi trung. Rễ lá đều dùng được.

215–Củ Nghệ là Uất kim 欝金

Tính-chất : Hàn, không có độc.

Công-dụng : Thông kinh, khai kết, hành huyết, an than, sinh da thịt, chữa chứng giản.

216–Lá Ngải

Tính-chất : Ôn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Chích trừ bách bệnh, trừ tà khí, chỉ chứng đau bụng lạnh, an thai, dùng sống thì khứ chấp sát trùng, bảo thai, ngày mồng 5 tháng 5 lấy phơi trong rợp, để lâu năm dùng.

217–Nguyên-Mễ là Cánh-Mễ 粳米

Tính-chất : Lương bình, mùi ngọt thơm không có độc.

Công-dụng : Điều vinh, dưỡng vệ, đại bổ trung ích khí, lấy thứ trắng xanh thì tốt.

218–Củ Nếch là Bạch đầu Ông 白頭翁

Tính-chất : Hàn, mùi cay không có độc.

Công-dụng : Chữa người già chân tay mềm yếu, bán thân bất toại, trừ chứng lại phong tiển giới, ác sang, lấy dao đồng thái phơi khô dùng.

219–Cây Ngô-Đồng là cây Vông 𣘃𣒾

Tính-chất : Hàn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng thoát giang, lợi thủy đạo, tiêu phù thũng, khứ sang trùng. Lá chữa chứng không ngủ, lấy lá non nấu canh mà ăn.

220–Rau Ngót là Quyết-Thái 厥菜

Tính-chất : Hoạt, bình mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Bổ trung, ích khí, thanh nhiệt, cứng gân xương. Ăn nhiều thì ngủ được.

Vần O

221–Cây Oanh-Châu là Xích châu đằng 赤珠藤

Tính-chất : Ôn, bình không độc.

Công-dụng : Sao thơm tán nhỏ uống, làm cho người ta được khoẻ mạnh.

222–Ô-Long-Vỹ là đuôi Mồng-hóng

Tính-chất : Nhiệt, mùi cay đắng không có độc.

Công-dụng : Chỉ huyết an thai, khứ chứng vỵ phiền. Chữa chứng đau bụng ế-cách, sang thũng, lấy ở chỗ có khói lửa thì độc.

223–Giây Ông-Già là Bạch Tu-Đằng 白鬚藤

Tính-chất : Ôn, mùi cay không có độc.

Công-dụng : Chữa Nam tử chân dương nuy, phụ nhân âm thực sang, Lão nhân bán thân bất toại, chân tay mềm yếu, sao dùng.

Vần P

224–Hoa phù-dung là Mộc-liên-hoa 木連花

Tính-chất : Bình mùi cay không có độc.

Công-dụng : Thông con phế, lương con huyết, tán nhiệt giải độc, chữa chứng ung thư, giã nát trộn với mật đồ khô lại đổi, mới lên thì tiêu, đã lâu ngày thì vỡ.

225–Cây Phượng-Vỹ là Kim-Tinh-Thảo 金星草

Tính-chất : Ôn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Giải độc tiêu thũng, chuyên chữa về ngoại khoa, dùng nó sắc uống, chữa chứng Xích-bạch-lỵ. Rễ nó thay được vị Hoàng-liên hay mọc ở bờ tường.

226–Cây Phèn-đen là Hắc-phèn-tử 黑礬子

Tính-chất : Bình, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Lợi thuỷ đạo, tiêu thấp thũng, khứ phong đờm, chữa chứng chết hóc. Ngọn rễ là đều dùng được. Quả thay được Thổ-Bối-Mẫu, rễ thay được Thục-địa.

227–Phong Khương là Gừng gió 姜𩙌

Tính-chất : Ôn.

Công-dụng : Chữa thiên thời ôn dịch. Chữa cả Súc vật, Ung thư. Quỷ-xạ, trong uống ngoài xoa.

228–Quả Phật-Thủ 果佛手

Tính-chất : Mùi ngọt cay không có độc.

Công-dụng : Lá, rễ sao vào thuốc, chế chứng Cang-dương, giải Thử-độc, thanh đầu mục, trừ chứng Huyết.

Vần Q

229–Vỏ quýt chín là Trần-bì 陳皮

Tính-chất : Ôn, mùi cay đắng không có độc

Công-dụng : Tán trệ khí, tiêu thực, khải vị, lợi thủy, thông tiện, để cùi trắng tinh, chậm ích con Tỳ, để lâu năm thì tốt, Hạt chữa chứng Thiên-Truỵ sán khí.

230–Vỏ quýt sanh là Thanh-Bì 青皮

Tính-chất : Ôn, mùi cay đắng không có độc

Công-dụng : Vào Kinh con can, chữa cạnh sườn đau giải uất, khoan ung, tiêu thực, kiêm chữa Tiểu-nhi cam thũng, bụng to, gân xanh.

231–Quả Quýt là Kim quất 金橘

Tính-chất : Hàn, mùi chua ngọt không có độc

Công-dụng : Trừ chứng xán-khí, chứng Bưu-trùng, giải tửu độc ; lấy hạt sao dùng.

232–Quả Quân Âm là Màn Kinh-tử 槾荆子

Tính-chất : Ôn, mùi cay đắng không có độc

Công-dụng : Chữa chứng xương đau co giật, hàn nhiệt tê thấp, kinh quyết âm đầu thống, lợi quan tiết, chữa chứng tai như Ve-sầu kêu.

233–Quý-Nữ là Bạch-Hạc 白鹤

Tính-chất : Mùi ngọt cay, không có độc.

Công-dụng : Rễ giã lấy nước uống giải mọi thứ độc, chữa chứng hóc các thứ xương, đồ chứng ung sang, ung nhũ, lúc mới phát thì lấy rễ giã lấy nước pha với rượu uống, bã đắp ở chỗ sưng thì khỏi.

234–Lá Quỳ là Bồ-Quỳ 蒲葵

Tính-chất : Hàn, mùi đắng có độc.

Công-dụng : Trừ ma tà, khách ngộ, quỷ chú. Bóc vỏ phơi khô dùng.

Vần R

235–Rêu đá.

Tính-chất : Lạnh, mùi chua không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng Hoàng đảm, tâm phiền, ho suyễn, khí huyết nhiệt, nhiệt tại tràng vỵ, bạo phong, khẩu cấm, Kim sang, tẩm rượu phơi khô uống, uống lâu lâu thì bổ trung ích khí, trưởng Cơ nhục, đẹp nhan sắc, giã lấy nước uống, chỉ chứng nục huyết. Đốt còn tính, hoà với dầu bôi chứng phải bỏng.

236–Hoa Râm-Bụt là Mộc-Cẩn 木槿

Tính-chất : Hàn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng tả lỵ, sáp tràng, tràng phong, chỉ huyết. Vỏ sát chứng ghẻ ngứa sang trùng. Cành chữa chứng lỵ, sau phát chứng khát nước.

237–Rau Răm là Thủy-Lục 水蓼

Tính-chất : Ôn, mùi cay không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng lở ngứa, tim lạnh đau, rắn cắn, chứng trị sang. Cước khí, nấu nước hun rửa.

238–Tầm gửi Cây Ruối 尋𠳚𣘃𣝉

Công-dụng : Chữa chứng ho hen khí xuyễn, sao với đậu đen sắc uống

239–Rễ Dâu là Tang-bạch-Bì 桑白皮

Tính-chất : Hàn, mùi cay không có độc.

Công-dụng : Trợ nguyên khí, lợi thủy thũng, khu đờm giải khát.

240–Lá Thuốc Ruồi là Tịch-thư-thảo 辟蛆草

Hay trừ được ruồi cho nên đặt tên, lại trừ được giống giòi, bọ.

Tính-chất : Hàn, mùi đắng có độc.

Công-dụng : Chữa con Vỵ có chứng ế khí, nôn lợm nuốt chua.

241–Cây Ruột gà là Mộc-Thông 木通

Tính-chất : Cay ngọt không độc.

Công-dụng : Chữa chứng Hầu-nga rẫn trệ khí, thông làm bế, giáng Tâm-Hỏa, thanh Phế nhiệt, lợi Bàng-quang, trừ thấp nhiệt. Người hư nhược, khí hư, hoạt tinh, và đàn bà có mang không nên dùng.

Rễ nó rất tốt. Hột là Tử-cát.

Công-dụng : Thông kinh dưỡng huyết, đổi huyết cũ, sinh huyết mới, phá huyết khối, chữa đờm vướng ở cổ dùng một mình nó rất hay. Tháng 9 lấy phơi khô dùng, lá có độc, uống nhầm hại người.

242–Cây Riễn là Vô-khôi-Tử 無灰子

Hoa sắc tía, dùng ngọn rễ, lá uống đẹp nhan sắc, bổ chân nguyên-khí, cứng gân xương, chữa Tử cung hư lãnh, uống lâu thì có con.

Vần S

243–Hạt Sen là Liên-tử 蓮子

Tính-chất : Bình, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Bổ trung ích khí, an tâm thần, hòa tỳ vỵ, chỉ lỵ, thu tinh, giải phiền nhiệt.

244–Củ Sơn-Phục là Sơn-quỷ-Cốt 山鬼骨

Tính-chất : Khổ hàn có độc.

Công-dụng : Vỏ chữa mọi chứng sang. Hoa chữa chứng Tích, Bạch-lỵ, Rễ chữa chứng trên đầu Bạch-tiết sao dùng.

245–Quả Sung là Ưu-đàm-Bát 優曇鉢

Tính-chất : Quả hàn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Vỏ chữa chứng thấp thũng tích tụ, sáp tinh chỉ huyết, tán phong tà ở da thịt, chữa tân, cửu Bạch-lỵ. Rễ là hay tiêu hung trung phiền nhiệt. Giải các chất độc cá, Ba Ba.

246–Lá Sung tật là Ưu-diệp 優葉

Công-dụng : Chữa chứng giới tiểu sang, chữa chứng Hắc điếu, dương-mai. Tầm gửi cây Sung chữa chứng chó rại cắn.

247–Cây Sòi là Nha-cữu-Căn 鴉舅根

Tính-chất : Ôn mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng thống phong đau rức trưng kết tích tụ, chữa chứng đầu phong, thông đại tiểu tiện, chữa chó cắn rất hay, lấy cây sắc tía thì tốt.

247 bis–Rễ cỏ Sả là Mao Hương Căn 茅香根

Tính-chất : Lương, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Bổ trung, ích-khí, chữa các bệnh thuộc về huyết, nục huyết, ứ huyết, băng trung lậu hạ, thông 5 chứng lâm, chứng phiền khát, cứng gân xương, lấy rễ tẩm rượu sắc uống.

248–Ruột Sắn Đồng Nai là Thông thảo 通草

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Thông kinh, hành huyết, lợi nhị tiện, tiêu thủy thũng, chữa chứng mà chẩn đậu.

249–Củ Sắn giây là Cát Căn 葛根

Tính-chất : Bình, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng Thương-Hàn phát biểu, giải cơ thăng, đề vị khí, chỉ chứng khát nước, sinh tân dịch, người con vỵ nhiệt đi tả, không uống Cát căn không khỏi.

250–Cây Sản-Hậu là Đại-Hoàng 大黄

Tính-chất : Hàn, không có độc.

Công-dụng : Tẩy rửa con tràng con Vỵ, đổi cũ thay mới, trục ngoan đờm, phá tích tụ, tán nhiệt độc, người hư hàn tẩm rượu sao dùng.

251–Cây Sau 𣘃𡢐

Tính-chất : Ôn, mùi cay, không độc.

Công-dụng : Chữa chứng tâm phúc, trướng đau, trừ thấp.

252 – Rựa cây Sau là Bạch giao Hương 白膠香

Tính-chất : Ôn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Phá chứng Ung-thư trưng hà, bĩ đầy, bổ trung an 5 con tang, nổi gân xương, đầy não tỷ tiêu ứ huyết, chỉ chứng đau tim, để khô dùng.

253–Hoa Sơn-Trà 花山茶

Tính-chất : Hàn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Sắc đỏ vào huyết phận chữa chứng thổ-huyết, nục huyết, tràng phong hạ huyết, tán nhỏ pha rượu với nước tiểu uống, sắc trắng vào khí phận chủ bổ dương ích khí, tán nhỏ pha rượu uống.

Vần T

254–Tô Hợp 蘇合

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Tích mọi thứ ác khí, sát tam trùng, tẩu khiếu, trục tà, thông thần minh, trừ chứng sốt rét, mọc ở Phủ-Bình.

255–Rễ Tầm-xuân là Tường vi-căn 薔薇根

Tính-chất : Sáp mùi đắng, không có độc.

Công-dụng : Chỉ lỵ sát trùng, trừ thấp nhiệt, chữa chứng sang độc, thư gân. Chữa chứng đau mắt mọc lông quặm, mùa xuân lấy hạt sương ở trên lá mà dỏ.

256–Thanh hao là Thanh-Cao 青蒿

Tính-chất : Lạnh, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng đổ mồ hôi trộm, chứng cốt chưng sốt rét, đau bụng, chữa chứng đao thương, cho vào chõ đồ chín, phơi khô dùng, phơi trong rợp.

257–Củ Tỏi là Đại-Thoái 大蒜

Tính-chất : Ôn, mùi cay có độc.

Công-dụng : Chữa chứng ung thư, ác sang đau rức, đau bụng hoắc loạn chuyển gân, tiêu thực, tịch ác khí chữa chứng rắn rết cắn, giã nát rịt vào chỗ đau, ăn sống nhiều hại mắt, thương can, thương Phế dẫn đờm, thương thận, kiệt tinh.

258–Lá Tre 𦲿椥

Tính-chất : Hàn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Trục thượng khí, khái nghịch siễn xúc trong ngực đờm nhiệt phát ho, thoái hư nhiệt, giải nhiệt khái, lương tâm, thanh Phế, lợi thủy tiêu đờm, chữa người có mang phải chứng thổ tả.

259–Cây Thông là Mộc Thông 木樁

Tính-chất : Ôn, không có độc.

Công-dụng : Chuyên chữa các đốt xương đau, thư gân chỉ thống, chữa chân Tê thấp khí ở trong xương.

260–Củ Tam-Thất là Sơn-tất 山漆

Tính-chất : Nhiệt, mùi ngọt hơi độc.

Công-dụng : Chỉ huyết, tán huyết, là thứ thuốc chữa chứng ung thư rất hay. Lá nó bên tả 3, bên hữu 7 thế gọi là Tam Thất.

261–Tỳ Giải là Kim cương 金剛

Tính-chất : Đắng, không có độc.

Công-dụng : Cứng gân xương, chữa chứng lạnh tê.

262–Củ Thiên Tuế là Vô lậu-tử 無漏子

Tính-chất : Ôn, mùi cay không có độc.

Công-dụng : Tráng gân xương, đen râu tóc, phản lão hoàn đồng, kiêng ăn với đường thì mửa thổ. Quả sinh ở trong cây như cái túi, mỗi bao ước hơn 200 quả, sao mà ăn.

263–Củ Tóc Tiên là Thiên-môn đông 天門冬

Tính-chất : Hàn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Bổ chứng hư lao, nhuận 5 con tạng, trừ phiền giải khát, tiêu đờm, chữa con Phế, ho ra máu lấy phơi trong rợp, bỏ lõi sao với gạo tám mà dùng.

264–Củ Tầm-sét là Tịch-lịch-Căn 霹靂根

Tính-chất : Hàn, mùi đắng có độc.

Công-dụng : Trừ chứng Quỷ-xạ, ôn dịch, chữa mọi chứng.

265–Củ Thương-Truật là Sơn-Tinh 山精

Tính-chất : Ôn, mùi đắng ngọt cay, không có độc.

Công-dụng : Hoãn con Vỵ, an thai, khoan trung, tiêu đàm tiễn thực, khu phong. Quả sắc đỏ giống như quả quýt, nhưng không ăn được. Tháng 8 lấy tẩm nước gạo, phơi khô dùng.

266–Củ Thiên-hoa-phấn là củ Trà rầy 矩茶𣈙

Hạt tên là Qua-lâu-Nhân 瓜蒌仁

Tính-chất : Hàn, không có độc.

Công-dụng : Chỉ chứng khát nước, khỏi chứng phiền, bài núng tiêu đờm.

267–Cỏ Thắp-Bút là Mộc-Tặc 木賊

Tính-chất : Bình, mùi ngọt hơi đắng.

Công-dụng : Ích con can, đứt màng mộng, khỏi chứng băng huyết, chữa chứng sán khí. Cắt bỏ đầu mặt, tẩm rượu sao dùng.

268–Cỏ Tu me đất là Tiểu Hoằng Đằng 小苰藤

Tính-chất : Chua không có độc.

Công-dụng : Trừ chứng nhiệt, lợi chứng thấp, thanh con Phế, chữa chứng ho, hóa đờm, chữa chứng ung thư, giã lấy nước uống, chữa cả chứng Hoàng-đảm.

269–Lá Thuốc Bỏng là Thận hỏa thảo 慎火草

Tính-chất : Nóng, mùi đắng chua cay có độc.

Công-dụng : Chữa chứng hỏa sang, tiểu nhi đơn độc.

270–Cây Thù du là cây Thù-lũ 讐屡

Tính-chất : Ôn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng ho nóng, tráng chân nguyên dương chữa Phụ-nhân âm sang rất hay. Ngày 9 tháng 9 lấy đeo trong người, quanh năm không có bệnh. Ban đêm bới gốc có ánh sáng, như đom đóm, vì thế đặt tên ấy.

271–Cây Thuốc Cá là Bôn Thảo 莽草

Tính-chất : Ôn, mùi cay có độc.

Công-dụng : Chữa chứng đầu phong ung thũng, nhũ ung xán hà, trừ chứng kết khí lở ngứa, sát ngư trùng chữa chứng hầu tê phong ngứa, nấu nước tắm, không nên cho vào mắt, không nên sắc uống, giã lẫn với bột gạo, vứt xuống ao, cá ăn phải thì chết, người ta vớt cá ăn không việc gì.

272–Cây Tẩu Mã Cam 𣘃走馬疳

Tính-chất : Ôn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Chuyên chữa Tiểu nhi cam thũng. Lá như lá rau ngót, chánh nó đỏ, dưới lá có quả lấy sao dùng.

273–Cây Thuốc Gió là Phòng phong 防風

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Trị chứng phong thấp, thông hành con Tỳ con Vỵ, bỏ tua dùng, ghét Hoàng-kỳ.

274–Cây Tre mai, là Kim câu diệp 金句葉

Quả trẻ con hay ăn, lá chữa chứng đau răng, lấy lá giã lấy nước rỏ vào mắt, uống hương trà một bát, nhắm mắt một nhát, chứng đau răng liền khỏi.

275–Giây Thoại là Lượng lăng 亮陵

Tính-chất : Nóng, mùi đắng, không có độc.

Công-dụng : Nối gân, liền xương, chỉ huyết sát trùng, vỏ tước nhỏ sao khô dùng. Giây nó buộc rất bền.

276–Giây Tơ Hồng là Kim Ty Thảo 金絲草

Tính-chất : Mát, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng thổ huyết, nục huyết, băng huyết, tiện huyết, ho ra huyết, giải mọi chất độc, chữa chứng hôi nách, bôi chứng Hồng ty sang, cùng với vị Doanh-châu bì chữa chứng hen rất thần hiệu.

277–Quả Tầm chích là Huyền hồ sách 玄胡索

Tính-chất : Ôn, mùi cay không có độc.

Công-dụng : Phá chân huyết, hạ chân khí, điều kinh nguyệt, chữa chân khí trệ, chân huyết ngừng, chữa chứng Sản-hậu, huyết xung, huyết vậng, bụng dưới trướng đau, đau tim, thông Kinh hạ thai, chữa chứng Tân khí là phương thuốc hoạt huyết rất hay.

278–Hoa Thủy Tiên là Kim trản ngân đài 金盞銀臺

Tính-chất : Bình, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Hoa, lá giã sống lấy nước rỏ mắt, quanh năm không phải chứng đau mắt ; rễ thái nhỏ vào với thuốc, chữa chứng lão ngược, chứng ung thư đã vỡ, hạt hay trừ phong, nhuận da thịt, tốt râu tóc, cùng với vị Bặc-Hà, Bạch-thược tán nhỏ uống, chữa chứng Ngũ lâm Triền nhiệt.

279–Hoa Tử tiêu là Tử uy hoa căn 紫威花根

Tính-chất : Hàn, chua không có độc.

Công-dụng : Trị phụ-nhân sản hậu, nhũ ung mọi chứng, trưng hà, huyết bế, băng trung, gầy còm có cơn nóng rét, dưỡng thai, chứng sản hậu lâm lịch, chủ chứng nhiệt phong, phong giản, đại tiểu tiện không lợi trong ruột táo kết, dùng 1 vị chữa chứng Cước-khí, bôn-đồn rất hay.

Chồi, lá tính bình, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng nuy tỳ, ích chân khí, chữa chứng phong nhiệt, du phong, phong chẩn mình ngứa, ứ huyết, đới hạ, chữa yết-hầu đau, lương huyết sinh cơ.

280–Thường Sơn 常山

Tính-chất : Hơi lạnh, mùi cay có độc.

Công-dụng : Triệt ngược, thổ đờm, tiêu thuỷ thũng, uống lá sắc trắng thì thổ, chỉ lấy giã đắp ở mạch tay (nam tả, nữ hữu) chữa bệnh sốt rét, lấy lá sắc tía tẩm rượu đồ chín dùng. Ngọn tên là Thục tất 蜀漆

281–Vỏ quả Thuốc Phiện là Oanh túc xác 霍粟殻

Tính-chất : Ôn sáp, mùi chua, không độc.

Công-dụng : Chỉ chứng tả lỵ, di tinh, chỉ chứng ho thuộc về thấp nhiệt nên dùng, nếu còn khí phong hàn mà yếu thì bệnh lại tăng, chữa chứng đau bụng kinh niên, tán nhỏ uống với nước rất hay.

282–Rau Thài lài là Biển xúc 扁蓄

Tính-chất : Bình, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng Hoắc loạn, Hoàng đởm, khử chứng nhiệt, thông chứng Lâm, chữa chứng lở ghẻ sát trùng, lấy sắc tía mà dùng.

283–Cây Thuốc lào, Thuốc lá là Tương tư thảo 相思草

Tính-chất : Ôn, mùi cay, không có độc.

Công-dụng : Chữa bệnh phong hàn, tê thấp thấu đến đốt xương hành trệ khí. Hột chữa chứng rắn cắt rất hay.

284–Lá Thông là Tùng chàm 樁針

Tính-chất : Ôn, mùi đắng.

Công-dụng : Chữa chứng phong thấp sang, tịch khí ôn dịch.

285–Tầm gửi cây Thông 蕁𠳚𣘃樁

Tính-chất : Bình, mùi ngọt, hay bình Can khứ uất nộ.

Công-dụng : Đờm nhiệt ôn ngược, chỉ chứng lỵ, chữa chứng đầu pong sang, chứng oanh lưu kết tụ. Kiêm chữa hùm, rắn cắn, phải bỏng.

286–Hạt Trầm gió là Nê-Sơn-Thảo 尼山草

Tính-chất : Ôn, mùi đắng, không có độc.

Công-dụng : Trừ chứng đau bụng, tiêu chứng bĩ đầy thông Tam tiêu, bổ nguyên dương, trừ đờm thấp, mọc ở núi Hương-tích.

287–Hạt Táo là Toan Tảo nhân 酸棗仁

Tính-chất : Mùi ngọt, chua không có độc.

Công-dụng : An khí con Tâm, liễm mồ-hôi, chỉ khát trong bụng nóng rét, tà kết khí tụ, 4 chân tay tê thấp rức đau, Tâm, khiếu run sợ ; bổ chân khí, sao chín thì ngủ được, để sống thì không ngủ.

288–Trạch Tả là củ Bông-bạc 矩葻鉑

Tính-chất : Hàn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Khí âm Hãn, lợi tiểu tiện, chữa chứng đái ra máu, tiết tinh tả lỵ, trướng đầy, trừ thấp chỉ khát, lợi thủy thì dùng sống, vào thuốc bổ, muối rượu sao.

289–Trúc lùa-khua là Hoàng-dương-diệp 黄楊葉

Tính-chất : Bình, mùi đắng, không có độc.

Công-dụng : Chữa đàn bà khó sinh, về tháng nắng phát chứng sang tiết giã nhỏ đắp, người già chân mềm yếu giã lấy nước uống rất hay.

290–Quả Thiều-Biêu là Phù-Lưu

Tính-chất : hàn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng tuyển giới ác sang, lại chữa chứng Tiểu nhi, chứng Thiên điếu lấy quả đốt ra gio, hòa với rượu mà bôi.

Vần V

291–Cây Và nước là Thuỷ-dương-liễu 水楊柳

Tính-chất : Hàn, mùi đắng có độc.

Công-dụng : Lá nấu nước rửa, chứng lại-phong lở ngứa. Rễ trừ chứng thuỷ thũng thấp nhiệt.

292–Vỏ Dụt là Nam-mộc-Hương 南木香

Tính-chất : Ôn, mùi đắng không có độc.

Công-dụng : Bổ trung chỉ tả, tiêu ứ huyết. Cảo bỏ vỏ ngoài dùng.

293–Quả Vải là Lệ-Chi 茘枝

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Ích huyết, trợ khí, đẹp nhan sắc, khứ phiền, chỉ khát, ích trí tuệ, kện khí thông thần, ăn nhiều phát nhiệt hại răng.

Hột tên là Côn bá.

Công-dụng : Chữa chứng đau tim, thiên truỵ, xan, chữa chứng ác sang, đốt còn tính dùng.

294–Cây Vòi voi là Tỵ thảo căn 鼻草根

Lại tên là Độc hoạt

Tính-chất : Bình, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng tê thấp, chứng đơn độc, hành huyết tiêu đờm, ôn khí huyết, trợ ngoại biểu, chữa chứng đòn đánh tổn thương.

295–Cây Vú bó là Sản tử 産子

Tính-chất : Bình, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Thanh tâm giáng khí, chỉ khát, sinh tân dịch, trừ chứng trúng thử. Rễ lá sao dùng. Rựa ở quả đồ chứng lở sơn.

296–Cây Vọng cách là Dã chướng 野樟

Tính-chất : Nhiệt, mùi đắng không độc.

Công-dụng : Trừ chứng ru phong ở mặt, chữa trong ngực có chứng bĩ đầy, lại giải độc tôm cá.

297–Lá Vông là Dã đồng diệp 野桐葉

Tính-chất : Hàn, mùi ngọt hơi đắng, không có độc.

Công-dụng : Khứ sang trùng, tiêu phù thũng, đen râu tóc, lại chữa chứng đêm ngày không ngủ, lấy lá giã nấu canh ăn thì khỏi. Hoa chữa bệnh huyết, hột chữa chứng phạm phòng, trừ ôn dịch, phá khí, sao vàng dùng.

298–Cây Vang là Tô mộc 蘇木

Tính-chất : Hàn, mùi ngọt cay, không độc.

Công-dụng : Chữa chứng tích huyết mủ nùng, chỉ chứng đau, tán chứng ung, thông kinh, dùng ít thì hòa huyết, dùng nhiều thì phá huyết, công-dụng cũng như Hồng Hoa.

299–Vỏ Vối là Hậu Phác 厚朴

Tính-chất : Ôn, mùi cay không độc.

Công-dụng : Tiêu đờm hạ khí, khoan trung tán kết, chủ trị chứng trúng phong, hàn nhiệt hắc loạn, chuyển gân, bình vị, tiêu đờm hóa thực, khứ thủy, phá huyết tán thấp, trừ nhiệt, uống nhiều thì thương chân khí, khiến người ta chóng chết.

300–Cây Vẩy ốc, là Mộc lân 木鱗

Lại là Bạch vi

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Điều kinh chỉ chứng tả lỵ, triệt ngược, lá phơi khô dùng.

301–Cây Vuốt hùm là cây Móc mèo 𢪮猫

Lại tên là Trần sa lực

Tính-chất : Bình, mùi ngọt, không có độc.

Công-dụng : Rễ chữa sản, băng huyết rất hay, đàn bà xưng là tiên dược.

302–Cây Vạn Niên Thanh 𣘃萬年青

Tính-chất : Hàn, mùi ngọt đắng không có độc.

Công-dụng : Chữa chứng yết hầu bế tắc, giã lấy nước cho ít dấm thanh uống, thổ ra đờm thì khỏi, giải độc thanh vị, giáng hỏa, chữa chứng thổ huyết, lấy Hồng táo 7 quả cho lẫn sắc uống, lại chữa chứng đòn đánh đao thương, người lớn trẻ con phải chứng toát giang, trĩ sang sưng đau, chó điên cắn, lấy rễ lá giã lấy nước tự nhiên uống, bã đắp vào chỗ đau, gót chân nẻ, thì giã lấy nước bôi rất hay.

303–Cây Vạn tuế là Thiên niên kiện 千年健

Tính-chất : Ôn, mùi cay không có độc. Quả mọc cũng như quả Thiên Tuế, nhưng không ăn được, gốc nó sao tẩm rượu uống.

Công-dụng : Cứng gân xương, trừ chứng ế cách, cũng là phương thuốc dưỡng lão tiên phương.

Vần X

304–Rễ Cỏ Xước là Ngưu tất 牛必

Tính-chất : Bình lương, mùi cay đắng không có độc.

Công-dụng : Cứng gân, bổ dương, chữa chứng nuy tì, trị tiểu nhi 12 chứng kinh phong, thai độc, con giai dùng 7 lá, con gái dùng 9 lá.

305–Xích Đồng nam là cây Bấn đỏ 赤童男

Tính-chất : Ôn, bình không có độc.

Công-dụng : Chuyên chữa chứng đau mắt đỏ có màng mộng, nấu nước tắm, chữa chứng lở ghẻ rất hay.

306–Cây Xương Rồng là Đồng Phụ 𣝉檯

Lại có tên là Long cốt, không có hoa lá. Trầm gọi là trầm Xương Rồng.

Tính-chất : Bình, mùi đắng, hơi có độc.

Công-dụng : Chữa chứng đau bụng. Mài uống không nên sắc.

307–Cây Xương Rắn, là Vệ Mao 衛茅

Tính-chất : Nóng, mùi đắng, hơi có độc.

Công-dụng : Xương giã lấy nước bôi chứng kim sang, chứng loa lịch, phơi khô đốt hun trừ chứng dịch lệ tà khí. Lâu năm có trầm chữa chứng đau bụng sán khí, cam lao, táp tinh khí.

308–Vỏ Cây Xưa, là Lưu mộc bì 留木皮

Tính-chất : Hơi nóng, mùi đắng không độc.

Công-dụng : Trị chứng yết hầu, lấy vỏ mài với giấm thanh mà đồ.

309–Cây Xanh là Quái mộc 柽木

Tính-chất : Ôn, mùi ngọt không có độc.

Công-dụng : Trị chứng sa chẩn nhiệt độc, không xuất được đậu, vị thuốc này làm cho phát tán rất hay, lại chữa chứng hen suyễn, ung thư phát bối.

Lấy nguyên rễ nó tán hòa với muối, cho vào ống tre đốt tồn tính xát răng chữa được sâu răng, và làm cho chặt chân răng.