Châm cứu học

T.T.Thích Tâm Ấn

Chào mừng các bạn đón đọc đầu sách từ dự án sách cho thiết bị di động
Nguồn: http://vnthuquan.net
Phát hành: Nguyễn Kim Vỹ.

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 1

(Biên khảo về Châm cứu của T.T Thích Tâm Ấn)

T.T. THÍCH TÂM ẤN

CHÂM CỨU HỌC

1965

Nguồn gốc và lịch sử khoa châm cứu

Căn cứ theo sách y học Trung Hoa (Nội kinh tố vấn luận) và tài liệu của Thừa đạm am một  Châm cứu gia trứ danh Trung quốc thì khoa châm cứu là một phương pháp chữa bịnh thời tối cổ của nước này cách đây  hơn 5.000 năm.

Người thượng cổ vì sự sống quá thô sơ nên phần nhiều bị ngoại tà xâm nhập làm thịt nhức, gân co. Khi có bệnh chỉ biết dùng lửa để hơ và dùng đá nhọn để châm chích (thạch khí thời đại). Cách trị liệu này dần dần đúc kết thành khoa châm cứu ngày nay.

Do kinh nghiệm sống thời thượng cổ, Thánh nhân đã dạy rằng: vì cuộc sống đơn giãn của loài người thuở ấy nên việc trị bệnh cũng đơn giãn, có khi chỉ lấy tay ấn vào huyệt, xoa mạnh vào vùng kinh lạc tập trung, hay hơ ấm những nơi đó cũng lành bệnh được. Nên phương pháp trị bịnh thuở ấy rất giãn dị như án ma, suy nả, quất thử, huân úy, tẩm dục, đồ hoán, phu triêm, xuy thông, điều nhập , đạo dẫn, châm cứu, chà bóp (massage) sửa lận xương gân , cạo gió, bắt gió xông giác (fumigation, inhalation, révulasion) tắm (bain médicamenteuse) thoa rưới (Badigeonage friction) đặt dán (catalasme, emplâtre) thổi thụt (insufflation) nhét hậu môn (suppositoire), thông khoan bằng thuốc hay các chất giúp cho thông đại tiện (gymnastique), châm đốt vào các kinh lạc của các kinh huyệt (acupunture).
Tất cả các phương pháp trên chỉ có châm cứu là quan hệ nhất. Các phương pháp khác chỉ có tính cách phụ trợ, giải quyết tạm thời chứ không thể lành bệnh hẳn được.

Từ khi có văn tự, sự ghi chép và kinh nghiệm về khoa châm cứu được hệ thống hoá có qui củ. Trái qua ngàn năm với các kinh nghiệm được thêm thắt lần hồi làm cho khoa châm cứu trở nên cực kỳ tinh vi thần diệu. Khoa này thịnh hành nhất từ năm 1277 đến năm 1628 ở Trung Hoa, Cao Ly, nhật Bản và Việt Nam.

Từ đó ngoài những châm cứu gia, các Đông y sư cũng dùng châm cứu để làm trợ liệu cho thang dược, thâu thập rất nhiều kết quả khả quan ngoài sức tưởng tượng.

Đến thế kỷ thứ 17 nhân có một số khoa học gia Đông Tây bắt đầu nghiên cứu về khoa này với những quan niệm ôn cố nhi tri tâm làm cho khoa châm cứu đươc phát triển rộng ra. Phong trào nầy đã đưa khoa châm cứu tiến thêm một bước khá dài. Đông y cho đó là cơ hội âu phong đông tiệm.

Hiện nay khoa châm cứu đã được thế giới chú ý, cả Tây y cũng đặt thành vấn đề nghiên cứu phối hợp trị liệu cho các bệnh nhân hàng ngày.

Ở Pháp , Đức, Nhựt, Đại Hàn, Trung Hoa, vv… đều có thành lập các viện châm cứu, các y viện chuyên trị bệnh bằng khoa này, thu thập hằng ngàn luận án để tổng kết phổ biến kinh nghiệm và 3 năm có họp một lần, một tạp chí ra hàng tháng (R.I.A) được phát hành rộng rãi.

Ở Việt Nam khoa châm cứu chưa được phát triển rộng rãi và chỉ có một số đông y sư áp dụng châm cứu với tính cách phụ trợ cho thang dược mà thôi.
Y sư Nguyễn Văn Quan sau bao năm nghiên cứu ở Nhựt, trở về nước mở phòng trị bệnh nhưng thời bấy giờ ít ai hiểu được sự công hiệu của khoa này nên ông lại trở qua Nhật chuyên khảo cứu và xuất bản nhiều quyển sách rất có giá trị.
Từ 1949 đến 1950 , sau khi dự Hội nghị châm cứu Quốc tế về, Bác sĩ Nguyễn Văn Ba đã chuyển hướng chữa bệnh bằng khoa châm cứu. Bác sĩ Nguyễn văn Ba, nghiên cứu nhiều về Đông y và châm cứu, trong việc trị bệnh hằng ngày Bác sĩ Ba thường trị bằng châm cứu và thuốc Tàu.

Bác sĩ Hoàng Mộng Lương tuy chuyên về Tây y nhưng cũng áp dụng phương pháp trị liệu về khoa châm cứu.

Đông ý sư có công nghiên cứu về châm cứu và có nhiều kinh nghiệm về thuật nầy hiện nay rất ít. Ở Nam Việt có cụ Lê Chí Thuần, một Lão y sư có tên tuổi.

Ở Huế có Lão y sư Trần Tiển Hy, Thái Y Nguyễn Văn Ái cũng là bậc Lão Y, Lão Nho, nghiên cứu và áp dụng lâu năm khoa nầy và đã có rất nhiều kinh nghiệm.

Hiện nay một số Đông y sĩ trẻ tuổi và sinh viên Y khoa đang cố công nghiên cứu áp dụng khoa châm cứu.

II. KHOA CHÂM CỨU VỚI CÁC LOẠI BỊNH

Khoa châm cứu là thuật trị bịnh rất khoa học, dựa vào kinh lạc, cơ điểm của từng tạng phủ, từng hệ thống một của thần kinh của mỗi bộ phận trong người, đúng với nguyên tắc cấu tạo của cơ thể học (cơ thể học: Anatomie)
Nói đến châm cứu đa số còn quan niệm là nó chỉ trị được một số bệnh như đau lưng, nhức đầu, đau bụng, tê bại, thủng trướng hay trúng phong, kinh giản v.v. . .  Sự thật, những bậc tiền bối của chúng ta từ rước cũng như các châm y hiện đại của Pháp, Đức, Nhựt, Trung Hoa đều đã dùng châm cứu đối phó với vô số bịnh tật. Chúng ta đọc Châm cứu Đại thành hay tạp chí của Hội Châm cứu Quốc tế (Revue international d acupuncture) sẽ thấy, trừ những bịnh về ngoại thương, cơ hồ không có mấy chứng bịnh mà người ta không thể trị bằng khoa châm cứu được. Cổ nhân có nói “vạn bệnh nhất châm”, tuy hơi quá đáng những cũng có bằng cớ vậy.

Trước đây người phương tây (Âu châu) có quan niệm chỉ dùng riêng cho bịnh thuộc về nhiều loại quan năng (Troubles fontionelles) gây ra.
Sau này nhờ sự gia công nghiên cứu của các châm gia nhất là ở Nhật (Thời Minh Trị có nhiều Châm y đặt vấn đề khoa học hoá khoa châm cứu) người ta đã chứng mình rằng châm cứu khoa còn trị được cả những chứng bịnh có vi trùng như sốt rét rừng (Paludisme), dịch tả (choléra). Những bịnh về thời khí, kinh niên nội tạng bị hư hao ít nhiều như dạ dày bị trụt (ptôse estomac) cả những bịnh sở quan đến tinh thần (déficience mentale) , si ngốc (idiotie), điên cuồng (démence, folie) v.v.v .. những bịnh về tâm lý (đau nhức ở mặt vì lúc nhỏ bị nhiều sợ sệt khổ tâm) (theo y án của Bác sĩ Kalma trong R.I.A số tháng 7, 8, năm 1959, đau đầu, ói, mửa vì gặp điều trái ý hay nổi giận dữ (theo y án của Bác sĩ Rebuelto trong tạp chí R.I.A tháng Avril 1951) .

Tuy nhiên có những loại bịnh như ung thư, dương mai thì châm cứu chỉ đóng vai phụ trợ cho thuốc mà thôi. Nói chung, châm cứu trị cả những chứng bịnh mà nội tạng bị tổn thương (lésion)). Thực vậy Thái tử nước Quất bị chứng thi khuyết nhờ biển Thước châm ở huyệt Duy hộ mà khỏi, Ngụy võ Đế bị đau đầu, phong, nhờ Hoa Đà châm ở huyệt Nảo không mà hết bịnh. Kết quả trị liệu đều do ở chỗ thủ thuật cao thấp, huyệt vị có được nắm vững hay không.

Trải qua mấy trăm năm khoa châm cứu đã được các bậc tiền bối, nghiên cứu, bồi bổ kinh nghiệm rất nhiều do đó nó trở thành có lý luận, trị liệu châm cứu có căn cội, nghĩa là có luận chứng lập phương không khác nào trị liệu bằng thang dược, đôi khi lại có phần khó hơn.
Một quan niệm khác cho rằng châm cứu chỉ trị được một số bịnh, còn một số bịnh khác phải nhờ uống thuốc. Như chúng ta đã biết khí hóa của Vũ trụ và cơ thể quan hệ đến bệnh tật như thế nào mà châm cứu là khoa trị bịnh phù hợp với khí hoá hơn hết.

Như vậy tại sao châm cứu lại chỉ trị được một số bịnh? điều này trong thực tế hàng ngày đã chứng minh được rất nhiều.

Từ những loại bệnh do ngoại tà xâm nhập đến những bệnh nội thương bởi chính khí của cơ thể suy kém, những kỳ bịnh do biến thể của ra khí, bịnh hiện ngoài da, bịnh hiện trong xương thịt, bịnh phá hoại máu, làm tê liệt một phần hệ thống thần kinh v.v.v .. đã được giải quyết bằng trị liệu châm cứu. Tuy nhiên ,chúng ta vẫn nhận rằng sự hổ trợ giữa châm cứu và dược tể cũng rất cần.
Âm dương suy kém, vinh vệ không đều, thủy hỏa mất thăng bằng, vận khí không thuận v.v. . . đó là những căn nguyên làm cho con người bịnh tật Và châm cứu đã giải quyết được những căn nguyên của bịnh ở trên. Về trị liệu bằng thang dược và châm cứu, nếu biết xử dụng đúng phương pháp rất nhiều trường hợp được giải quyết nhanh chóng hơn.

Ví dụ: một vài trị liệu cho những bịnh lạ (kỳ bịnh), thời gian dùng thang dược sẽ dài gấp ba bốn lần so với trị liệu châm cứu. Trong thực tế dùng khoa châm cứu để trị bịnh , kinh nghiệm đã cho biết: nhiều bệnh về loại ngoại cảm, từ sơ phát đến khi nhiễm lý phạm vào từng kinh lạc, biến thể nhiều tạng chứng khác (nhứt là loại trúng phong, thương hàn) công năng: tuyến, thông, công, tán của châm cứu rất nhiều hiệu lực.

Ví dụ: tà phạm nặng vào Túc khuyết âm biến thể của chứng nầy nếu dùng thang dược trị liệu giải quyết sẽ rất chậm trong lúc nầy nếu dùng châm cứu thời gian sẽ rút ngắn rất nhiều. Những bịnh về nội thương, trừ những cơ thể quá suy nhược mới phải dùng thang dược để trị liệu, ngoài ra thì dùng châm cứu rất kịp thời.
Ví dụ: Tà phạm nặng vào Túc Thiếu âm làm cho kinh này suy yếu biến thể làm ê đầu thường xuyên, tai lùng bùng, đêm ngủ mồ hôi dầm dề, suyễn, khạc ra máu, nếu dùng thang dược để giải quyết tình trạng động kinh nầy sẽ rất chậm trong lúc cơ thể rất cần bớt sự hành hạ dày vò. Khoa châm cứu trong trường hợp này rất cần.

Nói chung, châm cứu đối với các loại bịnh đều giải quyết được nhất là những bịnh thâm nhiễm lâu ngày thì sức tuyên thông của châm cứu rất mau. Phần trợ liệu của thang dược đối với châm cứu cần trong trường hợp cơ thể suy yếu. Ngược lại phần trợ liệu châm cứu đối với thang dược lại rất cần cho những trường hợp bịnh trạng quá nguy kịch loại thuốc mạnh của thang dược vẫn giải quyết rất chậm.

III. NHẬN THỨC GIỮA TÂY Y VÀ ĐÔNG Y

Đông y là một khoa học cố hữu của đông phương . Trước thế lực của Tây y tiến bộ đến cực độ và tràn lan mạnh mẽ nếu đông y không có một cơ sở lý luận, một kinh nghiệm trị liệu căn bản thực tế đem lại sức khoẻ cho loài người thì đã bị Tây y chà nát từ lâu.

Đông y đặt mình trên cơ sở toàn là khí hoá cho nên dù lập luận theo phương pháp mới của Tây y, nào giải phẩu, sinh lý chẩn đoán, dược vật, v.v. . chúng ta cũng gặp toàn là khí hoá.

Sự thật thì Đông y và Tây y mỗi đàng có một nguyên lý, học thuyết khác nhau như trời với vực. Tuy nhiên nếu thực tâm vì mục đích cứu khổ và phục vụ cho nhân loại, phá bỏ mọi đố kỵ nhỏ nhen thì Đông y và Tây y có thể phối hợp mỗi bên một phương pháp sẽ giúp cho đời rất nhiều lợi ích.
Trước Thiên Chúa Giáng sinh 460 năm, phái của Hypocrate cũng chủ trương theo lý thuyết khí hoá của vua Huỳnh đế Đông phương.

Sáu trăm năm sau, phái Galien (Kỷ nguyên 131 – 210) nổi lên lấy vật thể giải phẩu học làm căn cứ. Nhìn sự sống qua thể chất. Hư nghẹt chỗ nào thì cứu chữa bộ phận chỗ ấy. đó là Khoa y học theo nguyên tắc lý thuyết Vật hoá (l’altération de substances).

Nhằm theo xác thịt con người, chữa bịnh bằng lối dùng vật thể thay cho bộ phận của cơ thể hư, Tây y đã đi đến tuyệt điểm theo nguyên tắc lý thuyết của họ nhưng vẫn chưa hoàn toàn thắng bệnh tật.
Hiện nay một số Bác sĩ thông thái đã nhìn thấy y học ở Đông phương ngành khí hoá học in hệt thuyết Hypocrate nên liền chú tâm nghiên cứu.

Tây y có tham vọng tìm hiểu kinh nghiệm của Đông y, đông ý có tham vọng thể dụng cơ giới của Tây y, hai điều đó hai bên phải đặt mình trên cơ sở chính đáng mới có cơ hội dung hòa được.

IV. LUẬN VỀ ÂM DƯƠNG KHÍ HOÁ

Vũ trụ là sự điều hợp của hai khí âm và dương. Âm là nặng, đục chìm xuống  là đất. Dương là nhẹ, sáng  trong nổi ở trên. Qua một chuyển biến về khí hóa, vũ trụ lần lần được trật tự lại.
Tất cả các vật thể trong vụ trụ đều do sự biến chuyển của khí hóa mà thay đổi. Ví dụ: hơi của nước xông lên để chuyển thành mưa. Gió thổi có thể di chuyển đổi dời một hòn núi đất.

Thời gian và không gian cũng được chia ra theo nguyên tắc khí hoá. Đông phương lấy sự biến hóa của khí trong không gian làm tiêu chuẩn để phân chia thời tiết, tháng ngày. Lấy mực độ cao nhất của âm dương tức là độ thuần âm và độ thuần dương. Thí dụ: khí thuần âm lên đến thuần dương là 180 ngày có dư và thuần dương tới thuần âm 180 ngày có dư. Do đó mới định từ khi khí lên cho đến lúc khí xuống nguyên độ cũ là một năm hay hơn 300 ngày, 24 khí, 28 tiết, cùng là 4 mùa. Do chuyển biến khí hoá của vũ trụ nên đã định ra ước lệ về thời gian. ..

Khí trời (dương) chi phối khí của đất (âm) là thuận và ngược lại là nghịch. Khí thuận thì muôn vật sinh hoá dễ dàng, nghịch lại thì muôn vật tiêu hao rồi tàn tạ.

Con người theo luận thuyết đông y là một trong muôn vật, gặp khí tiết của trời đất thạnh thì khoẻ mạnh nở nang, khí tiết của trời đất nghịch thì tiêu hao bịnh tật. Trị bịnh cho con người theo phương pháp của đông ý là điều hòa khí hóa trong cơ thể cho kịp chiều hướng bất thường của Trời đất.

V. NGỦ HÀNH SANH KHẮC

Khí hóa của đất có 6 loại: Mộc khí, Quân hỏa, Tướng hỏa, Thổ khí, Kim khí, Thủy khí.
Khí của trời có 6 loại, người xưa đặt những tên tượng trưng: Dương minh, Thái dương, Thiếu dương, Khuyết âm, Thái âm và Thiếu âm. Cả hai khí của Trời đất phải giao hiệp nhau để thành phong, hàn thử, thấp, táo, hòa. Sái nghịch là vạn vật tiêu hao khổ bệnh.

Khí của trời thuận, chi phối được khí của đất thì sự sinh hóa thuận chiều
Kim sanh thủy,
Thủy sanh mộc
mộc sanh hoả,
hoả sanh thổ
thổ sanh kim.

Phong mộc ở mùa xuân sinh luân hỏa.
Huân hòa ở đầu mùa hạ sinh ra tướng hỏa ở cuối hạ
Thử hỏa ở chính hạ sinh ra  thấp thổ
Thấp thổ ở đầu thu sinh ra táo kim
Táo kim ở cuối thu sinh ra hàn thủy.

Hàn thủy ở mùa đông rồi sự sinh hóa đi vòng trở lại cứ thế mà sinh hoá liên tiếp.

Theo Đông y luận: nhân thân là tiểu vũ trụ. Cơ thể con người định thuộc vào khí trời, khí đất, tạng phủ kinh lạc trong cơ thể con người cũng phối hợp chuyển hoá với nhau theo sự chuyển hóa của khí và sự vận hành của trời đất.

Khí trời đất chuyển hóa bất thường thì vũ trụ bịnh và làm cho vạn vật đều bịnh. Sự chuyển hóa của khí, sanh ra bịnh nội thương. Sự chuyển hoá bất thường của trời đất làm ra bịnh ngoại cảm.
Lập luận rõ ràng nguyên tắc khí hóa giữa Trời Đất và con người để theo đó mà luận bịnh gọi là khoa Khí Hoá Y lý học (altération des humeurs).

Những vì thuộc chất thể (đối lại khí thể) trong vũ trụ, đông y liệt về loại ngũ hành (kim mộc, thủy, hỏa, thổ). Những gì thuộc về khí thể (đối lại chất thể) đều liệt về loại lục khí. (phong,hàn, thử, thấp, táo, hỏa)  
Theo đông y hình thể con người có hình trạng song sự đau mạnh của những hình tượng đó không thể chỉ nhìn vào mà luận được. ví dụ: tim yếu, thiếu máu, Tây y cho sang máu và làm yên tim. Đông y cho đó chỉ là trị ngọn. Cách trị của Đông y là luận rõ căn nguyên của bịnh rồi làm cho tim hoạt phát trở lại tự nó làm cho đầy máu. Như vậy đông y làm cho phần khí của tim điều hòa ăn nhịp với các phần khí của các tạng phủ khác.

Bác sĩ Sakurafawa sau khi nghiên cứu về y lý Đông phương cũng nhận chân rằng làm cho điều hòa khí huyết trong cơ thể, hể bên trong tạng phủ đã chỉnh đốn hoàn toàn thì tà khí không thể xâm nhập nhiễu nhương nữa (Il faut créer la constitution, le terrain, le milieu intérieur parfait dans lequel les facteurs maladifs ne peuvent pénétret ou ne sont plus actifs theo quyển La principe unique).

Ngũ hành tương khác là: kim khắc mộc, mộc khắc thổ, thổ khắc thủy, thủy khắc hỏa, hỏa khắc kim.
Khoa châm cứu phân kinh lạc có âm kinh và dương kinh, huyệt có ngũ hành (kim, mộc, thủy , hỏa, thổ) tương sanh tương khắc, mỗi thứ đều có ẩn tàng ý nghĩa sâu xa. Như những chứng hư thì dùng cách châm bổ dụng ngũ hành huyệt tương sanh để có tác dụng xúc tiến cơ năng mạnh mẽ cho bịnh được bình phục. Thí dụ như: tỳ vị thuộc thổ bị hư nhược thì bổ kinh hỏa huyệt vì hoả sinh thổ. Trái lại những chứng thật thì dùng cách châm tả dụng ngủ hành huyệt tương khắc để có tác dụng chế ngự các cơ năng đem lại sự quân bình cho tạng phủ. Ví như gan, mật thuộc mộc đau thật chứng thì tả mộc kinh kim huyệt vì kim khắc mộc.

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 2

PHƯƠNG PHÁP CHÂM

  I. Cách tìm huyệt và phân tấc
     1. Phương pháp tìm huyệt
- Cách nhận định vị trí để tìm mỗi huyệt có nói rõ ở mỗi chương.
Khi tìm huyệt chắc chắn rồi cần phải tra cứu kỹ:
a)     huyệt này châm hay đốt.
b)     Nếu là huyệt chỉ được châm thì xem có thể châm sâu hay cạn.
c)      Phân biệt huyệt chánh hay phụ.
d)     Xét thể trạng và sức khoẻ của người bịnh để xử dụng theo lối châm mạnh (cường châm) châm mau ( tốc châm) châm cho ra máu (châm xuất huyết) châm rộng vùng (loạn châm) châm bổ hay châm tả, châm đứng hay xiên hay châm lẻo ngoài da.
     2. Phân tấc:
-          Phân tấc trong khoa châm cứu không nhất định vì người có lớn nhỏ ốm mập, nên người bịnh nào thì lấy phân tấc của người ấy. Thí dụ như muốn đo lấy một tấc của người bệnh thì bảo họ co ngón tay cái và ngón tay giữa cho đụng nhau. Từ đầu chỉ ta bên trong đến đầu chỉ bên ngoài của lóng giữa ngón tay giữa là một tấc. Đàn ông lấy tay trái, đàn bà bên tay phải, trẻ con cũng đo như vậy.

Đo những huyệt trên đầu thì đo từ mé tóc trước trán đến mé tóc phía sau ót là 12 tấc hay là một thước hai tấc. (dùng những huyệt trong mí tóc)
Một cách khác là tìm huyệt dựa theo những điểm chánh của cơ thể, rồi từ những điểm chánh đó đo đến huyệt mình muốn tìm.

Thí dụ: Múôn tìm huyệt Thông thiên ta hãy lấy huyệt chính là Bá hội đo ra hai bên, mỗi bên là một tấc rưỡi rồi đo ra sau 5 phân.

Tìm huyệt ở vùng bụng, thì lấy rún làm điểm chính. Như muốn tìm huyệt Trung Uyển thì từ rún đo lên 3 tấc, Thượng uyển đo lên 5 tấc . Hạ uyển đo lên 1 tấc. từ rún đo xuống một tấc 5 là huyệt Khí hải, xuống 3 tấc là huyệt Quang nguyên, 4 tấc là huyệt Trung cực v.v. ..

Ở vùng lưng lấy Tam hạng cốt (hay Hổ lô cốt) làm điểm chính, để tìm các huyệt khác. Dưới xương này giáp với đốt thư tư là huyệt Đại chùy, dưới một đốt nữa là huyệt Đào đạo, giữa đốt 8 và 9 là huyệt Linh đài, giữa đốt 12 – 13 là huyệt Cân súc, Từ giữa đo ngang ra tìm các huyệt khác. Như huyệt Đào đạo đo ra một bên 2 tấc là huyệt Phong môn v.v…
Ở một có nhiều điểm chánh như chót và đầu chân mày, khoé miệng, mé tóc v.v. . .

Ở chân điểm chánh là đầu gối, mắt cá và cườm chân. Ở tay ấy đầu xương vai, cùi chỏ, cườm tay.

Ngoài những điểm kể trên còn do ở thực nghiệm và quan sát chuyên môn và linh động mà ta nhận đúng vị trí của mỗi huyệt. Nếu quá chú trọng và câu nệ về phân tấc để đo, đôi khi cũng làm sai lạc.

Hiện nay người Nhật dùng ngọn đèn điện để tìm huyệt đạo, khi dò đúng vị trí thì đèn nầy cháy lên, khiến cho sự tìm huyệt không còn khó khăn nữa.

II. Dụng cự để châm

Thời thượng cổ dùng đá nhọn để châm, thời Trung cổ thì dùng xương hay tre vót nhọn. Sau thạch khí thời đại con người biết thuật luyện kim và xã hội tiến bộ, kỷ nghệ phát triển lấy cơ giới thay cho thủ công, người ta dùng hợp kim để chế ra, khi xử dụng không gảy hoặc cong và rỉ sét.
Thuở xưa người ta dùng 9 loại kim:
1)     Tiển đầu châm: dùng châm cạn ngoài da, hiện giờ dùng kim thất tinh hay kim mai hoa để thay thế còn kìm tiển đầu không thấy xử dụng.
2)     Viên châm: kim tròn, dùng chà sát trên gân thịt.
3)     Đề châm: loại kim dùng kích thích ở ngoài da.
4)     Phong châm: có tên Tam lăng châm (kim 3 khía) dùng châm cho ra máu để làm giảm đau. Thí dụ: đau lưng dữ dội châm huyệt Ủy trung cho ra máu, hầu sưng nhức, châm huyệt Thiếu thương, dịch tả châm huyệt Thập Tuyên, các chứng trên đều được nhẹ .
5)     Phi châm: Hình giống như lưởi kiếm, thuở xưa dùng để châm cho ra mủ.
6)     Viên lợi châm: hình giống như đuôi trâu mủi lớn nhọn thân kim nhỏ để đâm sâu trong những chứng ung thư và tê bại.
7)     Hào châm: hình giống như sợi lông nhọn, hiện thời loại kim nầy được phổ biến sâu rộng trong dân chúng.
8)     Trường châm: hình như chiếc giày, thân kim mỏng mủi nhọn.
9)     Đại châm: giống như chữ Đại hay chữ hỏa có nhiều người gọi là phần châm, thường dùng xương hay trúc làm cán để cầm , dùng trị những bộ phận trong sâu có mủ, ung thư xương, đau tràng hạt rất có công hiệu.

Hiện nay, người ta thường dùng các loại kim sau đây:
1)     Hào châm: từ từ 5 phân đến 3 tấc 5 , nhỏ từ số 26 đến 32 v.v. .. thân kim tròn trơn loại này sử dụng rất rộng trong quần chúng.
2)     Tam lăng châm: kim 3 khía mủi nhọn để châm cho ra máu
3)     Bì phu châm: cũng gọi là tiểu nhi châm rất nhiều hình thức đại khái như cầm lấy cán gỏ lên vị trí của huyệt, gỏ nhiều hay ít tùy theo bịnh, nên gọi là kim Mai hoa (ít gỏ 3 lần, nhiều gỏ 5 lần) có tác dụng làm cho da mẫn cảm để điều chỉnh kinh lạc được phấn khởi. Đánh mạnh hay nhẹ tùy theo người mập hay ốn. Những người đau lưng gỏ vào Du huyệt, gỏ vào tay chơn và thân kinh mạc sao hay chỗ đau. Mặt khác những bệnh ngoài da, bịnh mắt, bịnh dạ dày, ruột, thần kinh suy nhược dùng trị rất hữu hiệu.
4)     Hoả châm: loại dụng cụ về ngoại khoa, cán kim làm bằng trúc hay xương. Khi xử dụng dùng gòn bao kim đoạn thoa dầu mè rồi đốt trên lửa đỏ. Khi kim cháy đỏ bỏ gòn châm vào chỗ đau, sau khi châm lập tức lấy kim ra và lấy tay đè lên chỗ đã châm làm cho chỗ đau được hết.

III. Chuẩn bị trước khi châm
1)     Đối với bịnh nhân cần giải thích châm kim không có gì đau đớn để người bịnh không lo sợ hồi hộp.
2)     Đối với bịnh nhân suy nhược nên chuẩn bị để nằm hay ngồi. Những người có hiện tượng thiếu máu nên cho nằm, châm nhẹ nhàng và ít huyệt để khỏi làm xẩy xẩm choáng váng. Đối với trẻ con và người bịnh về tinh thần nên đề phòng sự giật mình hay dẩy dụa làm kim bị cong hay gẩy.
3)     Nên sắp xếp bịnh nhân cho thích hợp để khi châm dễ dàng, dặn người bịnh không nên xê dịch vì sợ làm sai huyệt. Đôi khi phải đưa tay hả miệng, co tay để có phương tiện tìm cho đúng huyệt.

VI. PHƯƠNG PHÁP KHỬ ĐỘC

1)     Khử độc dụng cụ:
Dụng cụ dùng để châm có những loại kim dài hay ngắn không bằng nhau, kim bằng vàng, bạc, bạch kim khác nhau, nên để có riêng từng loại và khử độc trước khi châm.
Khử độc có 2 cách :
a)     dùng rượu 95% để tẩy ngâm lâu 20 phút
b)     Nấu sôi bằng nước 10 phút
c)      Mỗi khi khử độc chỉ dùng một lần, dùng lần sau phải khử độc lại.

2)     Khử độc ở tay:
Tay châm cứu gia cũng phải khử đôc bằng rượu 95% trước khi cầm kim và không nên tiếp xúc với những vật chưa khử độc.
3)     Khử độc ngoài da bệnh nhân:
4)     Phải khử độc trên da bịnh nhân chỗ mình muốn châm

V. LÚC CHÂM VÀ SAU KHI CHÂM
1) KHI CHÂM KIM:
Khi châm lấy tay đè xuống vị trí của huyệt để báo hiệu cho người bịnh biết trước mình sắp châm kim vào ít đau đớn. Sau đó nên quan sát kỷ lại có đúng vị trí và phân tấc đã định hay không.

Lúc châm kim vào từ từ nhưng sau rồi phải đẩy mạnh vào tùy theo sâu cạn.

Để kim lâu hay mau cũng tùy người bịnh khoẻ hay mệt, mập hay yếu, sức kích thích của huyệt mạnh hay yếu, thời tiết nóng hay lạnh.

Đối với người cường tráng nở nang, khí huyết sung thịnh, có thể để kim lâu lối 10 phút. Người già yếu, đàn bà xương yếu da mềm không nên để kim lâu. Trẻ em huyết thiếu, khí kém, bộ sanh dục chưa nẩy nở cần dùng kim rất nhỏ và không nên để lâu. Nếu gặp đứa nhỏ bịnh nặng thì nên chia nhiều thời kỳ để trị.

2) Khi lấy kim:
Nên lấy kim từ từ không nên vội vả lắm, làm thế nào cho người bịnh không đau, đồng thời để cho khí độc trong khí huyết bài tiết ra ngoài, đó là phương pháp vừa bổ vừa tả. Nếu như lúc lấy kim ra mà người bịnh có cảm giác đau đớn hay lấy ra khó khăn thì ta lấy hai ngón tay bên tay trái chận thịt ở nơi huyệt, bấy giờ lấy ra sẽ dễ dàng. Trường hợp kim bị cong hay da thịt chỗ huyệt co rút lại, ta nên bình tỉnh châm một huyệt khác để thần kinh ở  da được thăng bằng lại. Nếu kim không ra thì lấy ngón tay cái thoa chung quanh để gân thịt trở lại bình thường thì lấy kim ra dễ dàng.
4)     Khi châm người bịnh bị xây xẳm:
5)     Sau khi nhận thức chứng bịnh và đặt phương pháp trị liệu nhưng vấp phải người bịnh thể chất quá suy nhược hoặc trạng thái bịnh chứng quá trầm trọng. Cũng có thể châm gia kém kỹ thuật lúc châm dùng sức quá mạnh làm cho bịnh nhân choáng váng mặt mày, tâm thần hoảng hốt, đổ mồ hôi, mắt có hoa đố, sắc mặt tái xanh, có khi tay chơn đều lạnh, ụa mửa, sáu mạch đều nhỏ yếu. Gặp trường hợp này châm gia nên bình tỉnh lần lượt lấy hết kim ra, để người bịnh nằm xuống, nếu nhẹ thì cho uống nước trà nóng, nếu nặng thì châm huyệt Thiếu Xung, huyệt Thiếu Thương, huyệt Nhơn Trung, huyệt Túc Tam Lý hoặc đốt huyệt Bá hội khiến cho người bịnh tỉnh lại.
4) Sau khi châm: Sau khi châm người bịnh có cảm giác đau ở huyệt song một vài hôm sẽ trở lại bình thường. Nguyên nhân nầy tại châm gia kém kỷ thuật rút kim. Hoặc giả sau khi châm chỗ huyệt hành đỏ nổi cục vài hôm sau cục đỏ bíến đi sự kiện này do lúc châm trúng phải huyết quản làm tổn thương. Trường hợp này nên lấy ít ngại đốt nơi chỗ sưng hay đấp nước nóng lên một vài hôm thì khỏi.

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 3

PHƯƠNG PHÁP ĐỐT
I)                   VẬT LIỆU ĐỂ ĐỐT
Ngại là một thực vật nơi ẩm thấp chỗ nào cũng có thể mọc được. nhưng tốt hơn hết là ngại ở kỳ châu xứ Hồ Bắc .
Dùng ngại để uống thì làm cho khí huyết lưu thông, trị tử cung lạnh không thọ thai, có kinh đau bụng, hông trước lên biếng ăn, ăn giảm sụt, dịch tả, ỉa mửa v.v. ..
Dùng bên ngoài để làm mạnh ngươn dương, thông kinh mạch điều hòa khí huyết. Dùng để đốt làm ấm sâu vào kinh huyệt, ngoài nó ra không còn thứ nào hay hơn nữa. Hiện nay người ta thường dùng ngại ở Nhựt về chế luyện để đốt. Ngại để lâu chừng nào công hiệu mạnh chừng ấy. Mạnh tử nói: Bịnh 5 năm dùng ngại để lâu 3 năm đốt thì hết.
II)                 PHƯƠNG PHÁP ĐỐT:

Cần biết nên đốt bổ hay đốt tả:
a)      Đốt bổ: Dùng gừng sống cắt lát dây khoảng 4 hay 5 ly rộng 8 ly đến 1 phân lót nơi vị trí huyệt để ngại nhung lên đốt (đất gián tiếp).
Đốt tả: cắt gừng mỏng 1 ly hay 2 ly.
b)      Định rõ số liều cần thiết của mỗi huyệt.
c)      Vùng đốt của huyệt lớn hay nhỏ.
d)      Trước đốt bên dương (phía ngoài) sau đốt bên âm (phía trong)
e)      Trước đốt trên, sau đốt dưới.
f)        Bịnh cũ đốt nhỏ lần và ít.
g)      Bịnh đau lâu, trước đốt nhỏ lần lần thêm lớn lên. Thân thể cường tráng và lớn thì đốt liều lớn và nhiều, thân thể hư nhược thì ngược lại. Đầu, mặt, ngực hông nên đốt ít và nhỏ. Đau bụng nên đốt nhiều, liều lớn, đau ở tứ chi thì đốt ở liều nhỏ.

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 4

THIÊN THỨ HAI

SỰ LƯU HÀNH CỦA KINH HUYỆT
PHƯƠNG PHÁP CHÂM CỨU

THỦ THÁI ÂM PHẾ KINH
(Méridien du poumon (5 huyệt x 2)

Sự lưu hành của kinh huyệt

Kinh Thái âm nối tiếp từ kinh Túc khuyết âm, bắt đầu ở bộ phần Huyệt Trung uyển, chạy xuống liên lạc với ruột già, đến cuốn bao tử xuyên lên Hoàn cách mạc đi vào Phế kinh đến đầu cuốn phổi rồi xuyên qua phía trái đến bên mặt, tới dưới huyệt Trung phũ trên huyệt Vân môn phía dưới xương sườn. Nơi đây đi qua kinh Khuyết âm, phía trước chạy lên trên vai đến các huyệt Thiên phủ, huyệt xích trạch, huyệt Khổng tối, huyệt Liệt khuyết, huyệt Kinh cự, huyệt Thái uyên, nơi dưới cục u trên bàn tay là huyệt Ngư tế, đến trên chót phía trong đầu ngón tay cái là huyệt Thiếu Thương.
Từ huyệt Liệt Khuyết, thần kinh chia ra và chạy vòng phía sau là huyệt Hiệp cốc trên đàu ngón trỏ phía trong có thần kinh liên lạc với Thủ Dương Minh.

1)      Huyệt Xích Trạch:
Huyệt này có tên riêng là huyệt Ủy thọ, Qủy đường thuộc Thủ Thái âm Phế kinh chạy vào hiệp Thủy huyệt.
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Ngay cánh tay ra, bàn tay ngữa tay lên, cùi chỏ hơi co lại, trên đây hiện lên một lằn ngang, ở giữa lằn ngang này có một lỗ hủng, đó là vị trí của huyệt.
b)      Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ ba (3) đến (5) phân (cấm đốt) . Có thể dùng kim ba khía  (tam lăng) đâm cho ra máu.
c)      Chủ trị:
-  Thần kinh ở vai nhức       - Phổi có mụt
- Bán thân bất toại              - Mữa ra máu
- Đau đầu voi                     - Cuống họng đau
- con nít co rút                   - uất hơi
- Kinh phong                      - Hông nóng
- Ho hen                            - Đi tiểu gắt
- Phổi sưng                        - Tiểu xón
- Ho đàm.
d) Phương pháp phối hợp
- châm với huyệt Thái Uyên và huyệt Xích trạch, trị cùi chỏ đau .
- Châm với huyệt Khúc Trì, trị gân co rút và bàn tay nhức
c) Tham khảo các sách:
- Phương pháp tìm huyệt: hai bên trong cùi cho trong lúc hơi co lại có một lằn nhăn nằm ngang, bên trong có hai sợi gân nổi lên ăn thông xuống ngón tay cái và ngón trỏ; Huyệt xích trạch nằm nơi giữa.
- Phương Thiên Kim bảo: Cuống họng sưng và hông đau, sưng bên trong thì đốt huyệt này 100 liều.
- Sách nhập môn dạy: Những bệnh thổ huyết, châm huyệt Xích Trạch rất hay.
- Bài ca Thắng Ngọc nói: Huyệt Xích Trạch trị những người bị chứng gân co rút.
- Quyển châm cứu thuật của ông Kiên Điền Thập Thứ Lang (Nhật) nói: - Huyệt Xích trạch phối hợp với huyệt Hiệp Cốc trị bệnh nhức tay rất hay.
- quyển Traité d’acupuncture của Bác sĩ Royer de la Fuyer: - Huyệt Xích Trạch châm với huyệt Thiếu Thương trị đầu ngón tay nhức
f) Nhận xét chung;
Huyệt Xích trạch về Phế kinh, thuộc Thuỷ, Kim sanh Thủy nên đối với Phế Kinh những Thiệt chứng thì làm ho hen thở hào hển, hông đầy hơi, người bệnh nằm ngữa ụa khan, hông sường bả vai đều đau. Châm huyệt Xích Trạch đều có công hiệu.
Suy diễn quan hệ về ngũ hành ; khi phổi thạnh thì gan suy, gan chủ về gân, khi gan bệnh không thể nuôi gân được, cho nên mới sanh chứng co rút hay bại xụi. Khi tả huyệt Xích Trạch có thể làm cho gân mạch lơi ra đồng thời trừ được cùi chỏ đau và rút gân lại. Vã lại Can kinh còn có một đường chạy qua Hoành Cách mạc và ở lại Phế Kinh, cho nên châm huyệt Xích Trạch có thể trị chứng kinh phong và bán thân bất toại. Đó là kinh mạch thông suốt phát sanh hiệu lực. Lại nữa, Kim Thủy đồng nguyên, nếu  hiệp Thủy huyệt thì Thận thủy đồng một ngũ hành, do đó có thể trị chứng bệnh đi tiểu xón.
Những chứng trúng phong khạc ra máu, ỉa mữa, thời khí, ôn dịch và kinh phong thì có thể dùng kim 3 khía (Tam Lăng), đâm ngay chỗ gân tím của huyệt Xích trạch cho ra máu đỏ, đồng thời tại huyệt Ủy trung, huyệt Bá hội, huyệt Phong Phũ, đâm 3 huyệt nầy cho ra máu có công hiệu rất nhanh.
Nếu từ ngực trở lên bị tê cứng thì dùng kim Mai Hoa đánh lên chỗ đau cũng có thể kích thích cho thần kinh phấn khởi.
2. Huyệt Khổng tối.

Huyệt khổng Tối cũng thuộc Thủ thái âm Phế Kinh
a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngay cánh tay ra lòng bàn tay ngữa lên, từ huyệt Xích Trạch nhìn thẳng xuống huyệt Ngử Tế, dưới huyệt Xích Trạch 3 tấc, dùng ngón tay nhận vào đó mà ngón tay có cảm giác đau là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 7 phân - Đốt 7 liều, cũng có thể đốt được nhiều.
Phụ chú: - vì có người cao, thấp lớn, nhỏ nên cánh tay có thể dài, ngắn không đề, nên phân tấc không thể cố định được. Vì thế chỉ dùng một sợi dây đo từ huyệt Xích Trạch đến huyệt Hái Uyên chia ra 12 tấc. Từ huyệt Xích Trạch xuống 3 tấc là huyệt Khổng Tối.
c) Chủ trị
- Da cánh tay nóng                    - Ngón tay co rút
- Tay và ngón tay nhức              - Cùi chỏ không co duỗi được.
- Ho hen                                    - Cuống họng đau
- Nói không ra tiếng                   - Trỉ lậu (mạch lươn)
- Thổ huyết, tắt tiếng.
Huyệt này có công năng làm cho ra mồ hôi.
d)      Tham khảo các sách:
Ông Trạch Điền Kiên nhận rằng: - đốt huyệt Khổng Tối trị bệnh Trĩ rất công hiệu.
Trong quyển nghiên cứu thực nghiệm về châm cứu, ông Trường Môn Cốc Trượng (Nhật): Huyệt Khổng Tối châm với huyệt Trường Cường, Huyệt Hiệp Cộc trị bịnh ỉa ra máu, trĩ lậu rất hay.
Quyển Théorie et Pratique de l’acupuncture của bác sĩ J. Lavier (Pháp): Huyệt Khổng Tối châm với huyệt Thận Du, huyệt Tiểu Trường du trị bệnh đi tiểu xón. Huyệt Khổng Tối thuộc Phế Kinh, mạch ở phổi liên lạc với ruột già, vì thế châm huyệt này rất công hiệu.
Lại nữa Giang Môn cũng gọi là Phách Môn, Phách là Khí ở Phổi phát ra, cho nên Giang Môn thuộc Phế Khí. Vì thế đốt huyệt này có thể trị trỉ lậu.
Huyệt Khổng Tối liên lạc với Phế kinh, tại sao châm nó lại trị được bệnh Trỉ và sưng ruột già? Vì kinh Thủ Thái âm chạy từ huyệt Liệt khuyết, huyệt HIệp Cốc đến Đầu ngón tay trỏ liên lạc mật thiết với kinh Thủ Dương Minh. Đồng thời Phổi và ruột già, có liên lạc mật thiết ở ngoài và bên trong.
Nhân đó huyệt Khúc Trì thuộc kinh Đại Trường mà cũng có thể bị bệnh Phế viêm và chứng uất hơi.
Huyệt Khổng Tối tuy thuộc Phế Kinh mà có thể trị ruột già sưng, và cả trỉ lậu vì nó có sự liên hệ của giao kinh cho nên nó có tác động hổ trợ.
Gặp trường hợp này mới biết được tác dụng thần diệu của kinh huyệt vận chuyển.
3.- Huyệt Liệt Khuyết:
Huyệt này có tên riêng là Đồng Huyền, Uyển Lao, nó thuộc Thủ Thái âm Phế Kinh, cũng có đường chạy lên kinh Dương Minh.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Lấy hai bàn tay xỏ vào nhau, đầu ngón tay trỏ bên trái nhận lưng bàn tay mặt có cục xương. Trên cục xương nầy 1 tấc 5 là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm hai hoặc 3 phân. Châm huyệt này phải châm xiên. Đốt 5 liều cũng có thể đâm huyệt này cho ra máu. 
c) Chủ trị:
- Thần Kinh ở mặt nhức đau                       - Tiểu ra máu.
- Đầu đau một bên                                     - Xuất tinh
- Thần Kinh nơi da mặt đau                        - Nhức đầu
- Hay tê cứng hoặc giựt co lại                     - Cuống họng tê.
- Bộ sinh dục đàn bà đau                            - Bị trúng hàn ho.
d) Phương pháp phối hợp:
Huyệt Liệt Khuyết có thể phối hợp với huyệt Túc Tam Lý trị ho hen .
Phối hợp với huyệt Tâm du trị tim nóng, hơi thở ngắn, nằm ngồi không yên.
Phối hợp với huyệt Thái Uyên trị đầu nhức một bên.
e) Tham khảo các sách:
- Phú tịch Hoằng nói: - Huyệt Liệt Khuyết trị đau nhức một bên đâầ. Châm huyệt Thái Uyên thì hết liền.
- Phú Thiên Kim dạy: - Con trai đau bộ sinh dục tiểu ra máu, tinh xuất, đốt 30 liều khỏi bệnh.
- Phú Lãng Giang dạy: - Đâầ nhức nên châm huyệt Liệt Khuyết có thể trị đàm lên khò khè - Phổi khô.
- Quyển Trị liệu Phương; ông Độ biên Tam Lang (Nhật):- Huyệt Liệt Khuyết châm với huyệt HIệp cốc, huyệt Thủ Tam Lý trị sốt rét.
- Quyển Traité d’1acupuncture của bác sĩ Royer de là Fuye nói: - Huyệt Liệt Khuyết châm với huyệt Kiên Ngung và Thủ tam Lý trị tay sưng và nhức.
f) Nhận xét chung:
Huyệt Liệt Khuyết thuộc về Phế Kinh, không những liên hệ mật thiết với kinh Đại trường mà còn liên lạc với Nhâm mạch và Đốc mạch. Nhân đó có thể trị ho hen, hàn tà nhức đầu, xương hông đau nhức, yết hầu đau, bộ sinh dục đau và tiểu tiện khó khăn v.v. ..
4.- Huyệt Thái Uyên.
Huyệt này có tên riêng Thái Tuyền, Qủy Tâm, nơi hội các mạch thuộc Thủ Thái âm Phế mạch.
a) Phương pháp tìm huyệt
Gần xương cườm tay nơi đây để tay vào thì có mạch nhãy là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 3 phân. Đốt 3 liều.
c) chủ trị:
Thần kinh phía trước. Phổi ra máu, cánh tay đau, ho hen, gân đau, hông đầy hơi làm suyển. Mắt đỏ, suyển hàn nằm không được, mắt nổi gân đỏ có màng, khoé mắt nóng.
d) Phương pháp phối hợp:
Châm với huyệt Liệt khuyết, trị phong đàm ho suyển, uất hơi, đau hai vú, đầu đau một bên.
- Châm với Huyệt Xích Trạch trị cùi chỏ đau.
e) Tham khảo các sách:
- Sách Tối vấn luận: - Khí trời quá nóng nực, nhiệt độc lưu hành, Phổi và Tim nhiểm độc, Động mạch huyệt Thái Uyên không nhảy, người bệnh chết không thể trị được.
- Ông Thần Nông luận: - Bàn tay nhức đau nên đốt 7 liều, châm cứu huyệt này có thể làm cho tạng phũ điều hòa khí huyết lưu thông.
- Quyển châm cứu Y học Thực Nghiệm. Ông Câu Tỉnh Nhứt: - Huyệt Thái Uyên phối hợp với huyệt Liệt Khuyết trị tay đau và nhức đầu đông.
- Quyển Théorie et Pratique de l’acupuncture của bác sĩ J.Lavier: - Huyệt Thái Uyên hiệp với huyệt Xích Trạch trị cánh tay sưng nhức và đầu đau một bên.
f) Nhận xét chung:
Huyệt Thái Uyên Phế Kinh thuộc thổ, thổ sinh kim cho nên lấy kinh này làm mẫu huyệt. Bệnh hư thì phải bảo mẫu.
Phàm những bệnh thuộc phổi hư, bổ huyệt này rất công hiệu. Lúc nào Phế kinh bị nhiểm gió độc làm cảm mạo, ho hen thì cũng châm nơi huyệt Xích Trạch có tác dụng mạnh. Cho nên ở Tim bệnh thì hơi trướng nơi hông làm ho hen, cuống họng đau, vú đau, đàm kết ở tạng tâm.
Trước hãy châm huyệt Thái Uyên, sau châm đến huyệt thiên Lịch thuộc về Đại Trường Kinh lạc. Đó là phương pháp chủ và khách, chính và phụ vì phổi và ruột già trong và ngoài điều liên lạc với nhau nên kinh lạc thông dụng có hiệu lực.
5. Huyệt Thiếu Thương:
Huyệt này có tên riêng Qủy tín thuộc Thủ Thái âm Phế Kinh, chỗ mạch khí hay phát ra, thuộc mộc.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Huyệt này ở phía trong ngón tay cái, cách ngón tay một phân năm.
b) phương pháp châm cứu:
Đầu kim hướng về phía trên đâm vào 1 phân: - Cấm đốt. Có thể dùng kim ba khía (Tam Lăng) châm huyệt này cho ra máu.
c) Chủ trị
- Máu lên               - Bụng trướng lên.
- Lỗ tai sưng           - Dưới lưỡi có mụt
- Cuống họng đau ăn uống không được
- Môi khô               - Vàng da
- Ngón tay có rút    - Nấc cụt.
- Con nít giựt mình và nóng.
- Con nít cam tích.
d) Phương pháp phối hợp:
Châm nơi huyệt Thiếu Xung, huyệt Thương dương, huyệt Hiệp Cốc trị bệnh yết hầu.
Châm với huyệt Lệ Đoài, huyệt Ẩn Bạch, huyệt Đại Đôn, trị bụng đau.
Châm với huyệt Nhơn Trung, huyệt Dũng tuyền, huyệt Ân Đường trị con nít làm kinh phong.
Châm với huyệt Thiếu Xung, huyệt Trung Xung, huyệt Thiếu Trạch trị nóng và ho hen.

e) Tham khảo các sách:
- Bệnh sốt rét tay chân lạnh, tim nóng thường nhảy mũi, mồ hôi ra nhiều, châm huyệt Thiếu Thương cho ra máu.
- Sách càn khôn nói: - Trúng phong mặt mày xẩy xẩm suyển, đàm chận nơi cổ, bất tỉnh nhân sự, miệng ngậm, nghiến răng. Châm huyệt Thiếu thương, huyệt Thiếu Xung, huyệt Trung Xung, huyệt Quang Xung, huyệt Thiếu Trạch, huyệt Thương Dương làm cho máu huyết được lưu thông, có thể cứu người sống lại.
Bí quyết của Thiên Tỉnh dạy: - Huyệt Thiếu Thương chuyên trị tay co rút và đau nhức.
- Quyển bút Ký của ông Trần Tâm Đường dạy: - Đầu sưng to, châm huyệt Thiếu Thương chỗ sưng tiêu liền.
- Sách thánh Tế có chép: - có ông Thứ sử đời đường bị bệnh cổ sưng má lớn, cuống họng bế tắc, ba ngày không ăn uống được, dùng Kim Tam Lăng đâm huyệt Thiếu Thương cho ra máu bệnh liền nhẹ.
- Bài ca Kinh Thái Ất nói: - Đàn ông có cục trong bụng nên châm huyệt Thiếu Thương.
- Phú Bá chứng dạy: - châm với huyệt Khúc trạch trị bệnh thiếu máu, miệng kho.
- quyển Kinh huyệt Kinh lạc của ông Trung Cốc Nghĩa Hùng (Nhật): - Huyệt Thiếu Thương châm với huyệt Đại Đôn, huyệt Thiêu xu trị đau bụng.
- Quyển Traité d’acupuncture của Bác sĩ Royer de la Fuyer: - Huyệt Thiếu thương phối hợp với huyệt Ấn Đường, huyệt Dũng Tuyền trị con nít bị kinh phong giựt tay trợn mắt.
f) Nhận xét chung  :
Cuống họng sưng châm những huyệt Thiếu Thương, huyệt Thiếu Xung, huyệt Hiệp Cốc, có tác dụng làm cho giảm nóng, tiêu thũng thì máu huyết được lưu thông.
Nếu trúng phong sanh nóng làm tay chân giựt hoặc ỉa mửa, thở thiếu hơi thì chích 12 tỉnh huệyt hiệp với Thập tuyên huyệt (Kỳ huyệt) đồng cho ra máu; có công năng làm giảm nóng, hết uất, hết cảm người bệnh trở lại bình thường.
Với bệnh sưng cuống họng , sưng bên trái châm bên phải, bên phải châm bên trái.
Huyệt Thiếu Thương Phế Kinh thuộc Mộc, châm vào làm bài tiết chất nóng trong ngũ tạng hoặc khí huyết được lưu thông. Nhân đó trúng phong làm sưng cuống họng nói xàm, châm huyệt này rất có công hiệu.
Các chứng bệnh thuộc về yết hầu nếu không châm huyệt này thì không có công hiệu. Vì huyệt này có công năng làm giảm nóng, mát phổi.
Phối hợp với huyệt Quan Xung, huyệt Trung xung, huyệt Thiếu xung châm cho ra máu, thì hiệu quả lại càng nhiều.
Con nít bị trúng thực sanh ỉa mửa, nặng mặt, châm thêm huyệt tứ Phùng (kỳ huyệt) bệnh mau mạnh.
Những người nóng nhiều sanh phong, tay chân co rút, mặt xanh lưng uốn vàn, bệnh trạng nguy kịch phát sinh nhiêu trạng thái hiểm nghèo, châm thêm huyệt Thủy Cấu, huyệt Phong Phủ, huyệt Bá Hội, huyệt Dũng Tuyền, huyệt Côn Lôn, huyệt Thiên Trụ, huyệt Mạng Môn huyệt Ấn Đường thì có thể cứu sống trong muôn một.

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 5

THỦ DƯƠNG MINH ĐẠI TRƯỜNG KINH
(MÉRIDIEN DU GORS INESIN)

(Kinh này có 5 huyệt x 2)
Sự lưu hành của kinh huyệt

Kinh này liên lạc mật thiết với Kinh thủ thái Âm, khởi đầu từ ngón tay trỏ phía trong chạy đến huyệt Hiệp cốc, huyệt Nhị Gian, huyệt Tam Gian ở phía trên bàn tay giữa huyệt Dương Khê. Từ huyệt Thiên Lịch, huyệt Ôn Lưu, huyệt Thượng Liêm, huyệt Hạ Liêm, huyệt Tý Nhu, huyệt Kiên Ngung chạy lên bã vai huyệt Cự Cốt lên đến xương sống chỗ huyệt Đại Chùy thuộc Đốc Mạch là nơi hội các Dương Mạch.
Ở đây mạch chạy đến huyệt Khuyết Bồn liên lạc với Phế Tạng qua Hoành Cách Mạc đi thẳng xuống ruột già. Tại huyệt Khuyết Bồn lại có dây thần kinh chảy thẳng lên đầu đến huyệt Phò Đột, huyệt Thiên đãnh, chạy xuống hai bên má dưới răng vào trong miệng và chung quanh môi. Kinh mạch bên mặt chạy qua bân trái , bên trái chạy qua bên mặt, chằng chịt với Đốc Mạch hội tại Nhơn Trung, phía trên chạy thẳng tới lỗ mũi nơi huyệt Nghinh Hương tiếp xúc với Túc Dương Minh Vị kinh.
1. HUYỆT THƯƠNG DƯƠNG.
Huyệt này có tên riêng Tuyệt Dương, Kinh, Thủ Dương Minh Đại Trường mạch khí chạy ra, huyệt này thuộc Kim.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Huyệt này nằm trong ngón tay trỏ cách móng tay 1 phân 5.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 1 phân 5, mũi kim xỉa lên, thường dùng kim ba khía châm cho ra máu.
·         Cấm đốt .
c) Chủ trị
- Lên máu - Lổ tai lùng bùng.
- Mặt có mụt - Tai điếc,
- Răng nhức - Sốt rét
- Sưng hàm - Quáng gà,
- Thân kinh nhức và tê.
d) Phương pháp phối hợp
Châm với huyệt Thái Khê trị rét có công hiệu.
e) Tham khảo các sách:
Sách đồng Nhơn nói: - Mắt quáng gà đốt 3 liều, mờ bên trái đốt bên phải mờ bên phải đốt bên trái. ??
Sách Nghiên cứu sinh lý học: - Ông Câu Lang nhứt Phùng (Nhật) nói: huyệt Thương Dương phối hợp với huyệt Thái Khê, huyệt Liệt khuyết trị bệnh sốt rét kinh niên.
Theo Théorie et Pratique de l’Acupuncture của bác sĩ J.Lavier: - Huyệt Thương dương, phối hợp với huyệt Hiệp Cốc huyệt Thông Hội, trị lùng bùng lỗ tai và lỗ tai điếc.
f) Nhận xét chung:
Ruột già và phổi có quan hệ mật thiết, phổi chủ về da. Khi ngoại cảm hơi lạnh nhiểm vô chân lông nên châm huyệt Thương dương, huyệt Nhị Gian, huyệt Hiệp Cốc, huyệt Khúc Trì cho máu huyết được lưu thông.
Những người bị nóng, máu lên nhiều, sưng hàm, cổ đau, hay suyển thì châm với Thập Nhị Tinh Huyệt cho ra máu thì người bệnh được nhẹ.
2) HUYỆT HIỆP CỐC:
Huyệt này có tên riêng huyệt Hổ Khẩu, Thủ Dương Minh đại Tràng Mạch đi qua huyệt này.
a) Phương pháp tìm huyệt:
- Huyệt này ở lưng bàn tay chổ có động mạch. Ngón tay cái và ngón trỏ mở rộng ra nơi hổ khẩu có xương cao lên, phía dưới xương có lỗ hủng, rờ vào nơi động mạch nhảy là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
- Châm sâu 5 phân, đốt 5 đến 7 liều.
c) Chủ trị;
- Nhức đầu - Mủi có thịt dư.
- Tai điếc - Răng nhức
- Tai lùng bùng - Mắt có mây mời
- Lổ mủi ra máu - Tay và vai nhức
d) Phương pháp phối hợp:
- Châm với huyệt Bá Hội, huyệt Thần Môn trị bịnh thần kinh, kinh phong.
- Châm với huyệt Phong Trì trị nhức đầu .
- Châm với huyệt Ty Trúc Không, huyệt Tỉnh Minh trị mắt đỏ.
- Châm với huyệt Nghinh Hương trị mủi chảy nước.
- Châm với huyệt Tam Âm giao trị bệnh đau bao tử.
- Châm với huyệt Địa Thương, huyệt Giáp Xa trị miệng méo, mắt méo, không há miệng ra được.
e) Tham khảo các sách:
- Sách Y học Cang Mục dạy : - đau thương hàn mồ hôi ra không được, châm 5 phân. Khi nào mồ hôi ra khắp mình thì rút kim liền. Huyệt này phát hạn rất hay.
- Sách Thần Nông nói: - Răng đau, yết hầu tê, ghẻ ngứa thì đốt từ 3 đến 7 liều.
- Sách châm Cứu Đại Thành bảo: - Đàn bà có thai nên tả không nên bổ. Vì bổ sợ hư thai.
- Bài ca Trữu Hậu cho rằng: - Miệng câm mắt nhắm đổ nước không được châm huyệt Hiệp Cốc hay lạ lùng.
- Ông Quyển Trí Miễn Thái Lang (Nhật) trong quyển Nghiên cứu Bỉ Phu Tổ chức Học nói: - Huyệt Hiệp Cốc phối hợp với huyệt Ty Trúc Không, huyệt Nghinh Hương trị nghẹt lỗ mũi và con mắt đau.
- Quyển Traité d’acupuncture của Bác sĩ Royer de là Fuye nói: - Huyệt Hợp cốc phối hợp huyệt Phong trì và huyệt Bá Hội trị bệnh nhức đầu kinh niên.
f) Nhận xét chung:
Huyệt Hiệp cốc có sự phản ứng khắp mình vì nó kích thích rất mạnh . châm sâu độ 3 đến 8 phân (đó là sự giả định của thước tấc) Điều căn bản là trước khi châm cần chú ý đến thể chất của người bệnh yếu hay mạnh.
Trước khi châm phải bảo người bệnh nằm. Không nên châm sâu vì sợ người bệnh xỉu. Người có thai cấm châm huyệt này.
Huyệt Hiệp Cốc châm với huyệt Thủ Tam Lý thì điều hòa Tỳ vị, khí huyết. Vì Hiệp Cốc thuộc kinh Đại Trường, hay thăng hay giáng, hay mở hay đóng. Huyệt Tam Lý thuộc thổ thì thêm hơi vào bao tử được mạnh, tả thì thăng dương giáng trược, giải nhiểm hơi độc do khí trời nóng nực làm sình bụng, ăn uống vào làm ngăn ngại ở ruột lình bình hay ói mửa, tả huyệt Tam lý thì dẫn thấp trược đi xuống, các chứng bịnh đều được thuyên giảm.
3. HUYỆT THỦ TAM LÝ
- Huyệt này có tên riêng là Tam lý, Qủy Tà.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Co cùi chỏ lại từ huyệt Dương khê chạy lên 10 tấc dưới huyệt Khúc Trì hai tấc chỗ có cục thịt lồi lên là vị trí huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 đến 7 phân, đốt 6 liều.
c) chủ trị:
- Trúng phong - Bán Thân bất toại
- Răng đau - Thần kinh mặt tê,
- sưng mép tai - Vú xưng
- Đau tràng hạt - Thần kinh cù chỏ đau.
- Tay tê bại.
d) Hợp trị:
- Châm với huyệt Thiếu Hải trị tay tê không biết đau.
- Châm với huyệt Túc Tam Lý trị có cục hơi trong bụng.
e) tham khảo các sách:
Phép tìm huyệt dạy: Trong lúc vận động dưới huyệt Khúc Trì có nổi lên cục thịt. Nơi có cục thịt nhọn nổi lên là vị trí của huyệt.
- Sách Đồ dực nói: trị ung thư và nổi mục sưng lở. Mỗi ngày đốt từ hai mươi đến 30 liều. Nếu mụt có mủ thì ra mủ lẹ, chưa có mủ thì tiêu liền.
- Bài ca Thắng Ngọc dạy Vai đau nhức, lưng nhức nên châm huyệt Tam Lý.
- Ông Liễu Cốc tố Linh (Nhật) trong quyển Châm Cứu Trị Liệu Y điểu nói: Huyệt Tam Lý châm với huyệt Hạ Quan và Huyệt Nghinh Hương, huyệt Giáp xa trị bệnh thần kinh ở mặt và ở tay tê nhức.
- Quyển Théorie et Pratique de l’acucupuncture của bác sĩ J.Lavier người Pháp nói: Huyệt Tam Lý phối hợp với huyệt Dưỡng lảo làm cho mụt mau lành và khỏi ra mủ.
g) Nhận xét chung:
Châm cứu huyệt Thủ Tam Lý có thể làm cho thần kinh và máu huyết được lưu thông lại tăng thêm huyết thanh, khiến cho chứng Viêm nhiệt tiêu mất. Các chứng bệnh u nần nổi mụt cũng đều thuyên giảm.
Lổ tai đau là vì đại trường và thận bị khí nghịch hành, nên châm huyệt Tam Lý thì có hiệu quả.
4. HUYỆT KHÚC TRÌ:
Huyệt này có tên riêng là huyệt Dương Trạch, huyệt Qủy Thần, kinh Thủ Dương Minh đại trường chạy vào . Huyệt này thuộc Thổ.
a) Phương pháp tìm huyệt:
- Ở phía trong cùi chỏ có chỉ nhăn ngang, mút đầu chỉ này là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
- đâm sâu 8 phân, đốt 7 đến 30 liều. Khi châm hướng đầu kim về ngón tay trỏ.
c) Chủ trị:
- Thần kinh cùi chỏ đau nhức - Trúng phong
- Cổ sưng - Thần kinh vai nhức, co duỗi khó khăn.
- Da ngứa - Trúng phong, bán thân bất toại.
d) Phương pháp phối hợp:
- Châm với huyệt Hiệp Cốc trị các bệnh trên đầu và hai tay không tự chủ được.
- châm với huyệt Thiếu xung cho ra máu có thể làm giảm nóng.
- Châm với huyệt Nhơn Trung trị uể oải.
- Châm với huyệt Xích Trạch trị cùi chỏ co quắp.
- Châm với huyệt Kim Tỉnh, huyệt Túc Tam Lý, huyệt Tam Âm giao, trị thần kinh suy nhược.
- Châm với huyệt Ngoại quan, huyệt Hiệp Cốc, huyệt Dương Trì, huyệt Thần Môn , huyệt Đại Lặng trị tay nhức.
- Châm với huyệt Thủ Tam Lý, huyệt Liệt Khuyết trị trúng phong. Nếu gần nhẹ, đốt huyệt Bá Hội, Thiên Trụ, Vân môn, huyệt Túc Tam Lý.
- Châm với những huyệt Xích Trạch, huyệt Thái Khê trị cuống họng ra máu.
- Châm với huyệt Tuyệt cốt, huyệt Kim tinh, huyệt Dương Lăng Tuyền, trị thần kinh cổ, vai , đầu nhức mỏi.
- Châm với huyệt Dương Lăng, huyệt Thủ Tam Lý, huyệt Túc Tam Lý, huyệt Hoàn Khưu, huyệt Tuyệt Cốt, huyệt Thận Du, huyệt Uỷ Trung, huyệt Kiên tỉnh, huyệt Tất nhản, trị phong thấp làm cho xương thịt nhức mỏi.
- Châm với huyệt tuyệt cốt, huyệt Chi Cấu, trị các xương nơi hông đau.
- Châm với huyệt Ngoại quan, huyệt Hiệp cốc, huyệt Tam âm giao, trị tiểu tiện không ngưng (tiểu xón) .
- châm với huyệt Kiên tỉnh, huyệt Túc Tam Lý, huyệt Tam âm giao trị chứng máu lên.
- Châm với huyệt Kiên Tỉnh, huyệt Thiên Đột, trị bưới sưng ở cổ.
- Châm với huyệt Sát Môn, trị trúng phong, tay chân không co duỗi được.
e) Tham khảo các sách:
- Sách Nạn kinh nói: - Huyệt Khúc Trạch chủ trị bài tiết, nhiệt khí ra làm cho hơi nóng ở đầu, vai, mặt và lưng giáng xuống.
- Trong Phương Thiên Kim nói: - Huyệt này trị các khí độc, nổi bướu, ban đỏ, tùy theo tuổi tác mà đốt nhiều hay ít.
- Bài ca Thắng Ngọc nói: - Hai tay nhức mỏi, không cầm vật gì được thì châm huyệt Khúc Trì, huyệt Hiệp Cốc và huyệt Kiên Ngung. Ông Thiền Tỉnh Văng Long trong quyển Châm Cứu y học nói : - Huyệt Khúc trì phối hợp huyệt Xích trạch, huyệt Hợp cốc trị bệnh tay chân co rút và xưng tê.
Quyển Théorie et Pratique de l’acupuncture của bác sĩ J.Lavier: - Huyệt Tam Lý, huyệt Hiệp Cốc, huyệt Dương Lăng trị được bệnh thần kinh ở vai và ở cổ đau.
f) Nhận xét chung:
- Huyệt Khúc trì thuộc Thủ dương Minh là nơi hiệp các huyệt cho nên đối với nội tạng trong các khí quản huyệt này có tác dụng làm cho sống động. Lại nữa khắp mình bị ngứa hay có mụt sắp làm mủ ở ngoài da thì nên lấy huyệt nầy làm chủ yếu. Hoặc trong bị máu nóng, ngoài cảm phong thấp đều thuộc về dương chứng. Nên lấy đại trường và phế kinh làm biểu lý, mà hế chủ về da có liên hệ với phế kinh, vì thế châm huyệt Khúc trì có thể đuổi phong làm cho huyết mát và có tác dụng nhuận táo bón. Nhân đó ai cũng đều công nhận huyệt này có thể trị khỏi các chứng bệnh ngoài da.
Phàm khi châm cứu dùng sức mình quá mạnh làm cho thần kinh người bệnh bị phản ứng, diễn ra những trạng thái hơi uất xong lên làm nhức đầu, nhức răng thì châm huyệt Khúc trì sẽ làm cho gián khí, mát huyết.
Huyệt Khúc trì trừ đuổi phong thấp, huyệt Ủy trung làm cho tán thấp đi (đi theo đường tiểu), huyệt Hạ Liêm thông dương khí, 3 huyệt đồng dụng có thể trị chứng phong tê.
Khuyệt Khúc trì cùng châm với huyệt Dương Lăng Tuyền trị chứng bán thân bất toại, các lóng xương tê nhức.
Phàm gặp chứng gan uất, hông đau, nhiệt kết vào ruột và bao tử hoặc bụng đầy hơi, nên châm hai huyệt này thì có hiệu quả.
Huyệt Khúc trì châm với huyệt Tam Âm giao có thể trị phong thấp và nhiểm độc, vì huyệt Khúc trì chạy thẳng vào Tam âm Kinh làm cho mát máu ở trong và an thần.
Huyệt Tam Âm giao là mấu chốt của Gan, Bao tử, Thận, các bệnh thuộc về huyết, nó là chủ huyệt. Nhân đó các chứng đau sưng, phong thấp, tê, khước khí (hai chân tê và nhỏ lần), răng đau, đàn bà huyết băng, bạch đái, có cục máu trong bụng, hay kinh kỳ bế tắc, châm huyệt này thì có công hiệu.
Vai có mục sưng đỏ lớn như cái chén, châm huyệt Khúc trì để kim 1 giờ, ba ngày sau bình phục như thường.

5. HUYỆT KIÊN NGUNG:
Huyệt này có tên riêng là Trung Kiên Tỉnh, huyệt Thiên cốt, huyệt Biến cốt, huyệt Kiên Tiêm, huyệt Ngung Cốt. Thủ Thái Dương tiểu Trường, Thủ Dương Minh Đại Trường, Dương kiều mạch, đây là nơi hội huyệt của 3 mạch này.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Dùng tay sờ ngoài đầu xương bả vai, đè xuống có một lổ sâu là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 6 phân đến 1 tấc 5, Để bệnh nhân nằm trước khi châm. Đốt 7 liều.
c) Chủ trị:
- Bán thân bất toại - thần kinh ở vai nhức
- Xương vai co rút - Xương gân ở vai và cánh tay đau
- Vai bị tê và rút lại, không thể ngước đầu lên.
- Răng đau.
d) Phương pháp phối hợp:
- Châm với huyệt Dương Khê trị bệnh da nóng, nổi mụt sần sượng.
e) Tham khảo các sách:
- Kinh Giáp Ất nói: Trong vai nong, tay và bả vai đau, châm huyệt Kiên ngung. Tay vai đau không đưa lên đầu được nên đốt huyệt Kiên Ngung 100 liều.
- Phú Ngọc Long nói: Huyệt này có thể trị chứng phong thấp làm nhức hai vai.
- Y ấn nói: - Đời đường có người bị chứng phong tê tay và vai không ngay ra được, các thầy thuốc trị không lành. Chỉ châm hai huyệt Kiên Ngung thì người bệnh bảo đem cung ra bắn như trước.
- Trong quyển Y học Châm Cứu giảng cứu, ông Ban Bổn Công (Nhật): Huyệt Kiên Ngung phối hợp với huyệt Khúc trì, huyệt Hiệp cốc trị được bệnh xuội tay.
f) Nhận xét chung :
- Huyệt Kiên Ngung là nơi hội Kinh Tiểu Trường, Đại Trường và mạch Dương Kiều, dưới tiếp xúc với huyệt Khúc trì, huyệt HIệp Cốc có công năng đuổi phong, trừ thấp, giảm nhiệt làm cho hết sưng và hết đau.
Huyệt Kiên Ngung còn trị bệnh ban chẩn làm ra mồ hôi, trị phong thấp nổi mụt và trị bệnh ngoài da.
Châm huyệt Kiên Ngung thường các thớ thịt bị rung động, còn đốt thì các thớ thịt có cảm giác hơi tê.
Khi máu huyết trong cơ thể kém làm cho da thịt bị rút lại và chứng phong thấp làm cho các lóng xương bị nhức, châm huyệt Kiên Ngung có thể làm cho thần kinh kích thích khiến các cơ năng được bình phục.
Đối với các bệnh nhức các lóng xương làm cho sự vận động bị trở ngại thì châm cứu là vấn đề trọng yếu. Cách một ngày nên châm một lần những huyệt Kiên Ngung, huyệt Nhu Du, huyệt Thiên giao, huyệt Đại Trử, huyệt Thiên Trụ, huyệt Kiên Ngoại Du.
6. HUYỆT NGHINH HƯƠNG.
Huyệt này có tên riêng là Xung Dương, nơi hội Thủ dương Minh và Túc dương Minh.
a) Phương pháp tìm huyệt.
Ngồi ngay thẳng, từ huyệt Tỉnh minh xuống đến lỗ mũi hai bên cách 5 phân dùng tay nhận nơi đây trên con mắt có cảm giác khác hơn lúc bình thường đây là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
- Châm nhớ hướng mủi kim lên, cấm đốt.
c) Chủ trị:
- Chảy nước mũi, - mũi có ghẻ.
- mũi nghẹt không biết mùi - thần kinh mặt tê
- mũi ra máu - da mặt ngứa
- mũi có thịt dư
d) Phương pháp hợp huyệt:
- Châm với huyệt Thính hội trị tai điếc, uất hơi.
Châm với huyệt Thượng tinh trị các chứng bịnh nơi lổ mũi.
e)Tham khảo các sách:
- Sách Đồng Nhơn nói: - Trúng phong méo miệng, da mặt sưng ngứa, mặt sần sượng, mặt nhột như sâu bò hoặc ngứa, sưng nhức nên châm sâu 3 phân.
Quyển Nghiên Cứu Nhật Bổn Châm cứu Giao khoa thơ của ông Sơn Bổn Công Ngộ nói: - huyệt Nghinh hương phối hợp với huyệt Giáp xa, huyệt địa thương trị bệnh miệng méo, mắt méo.
Quyển Traité d’acupuncture của bác sĩ Royer de là Fuýe : Huyệt Nghinh Hương phối hợp với huyệt Thính hội trị lỗ tai lùng bùng hay tai điếc.
f) nhận xét chung:
Phổi chủ về hô hấp, phế kinh khi bị nhiễm lạnh làm cảm mạo hoặc nhiễm nóng làm khô nước miếng, lỗ mũi nghẹt không ngửi được mùi, thì châm huyệt Nghinh Hương thuộc Đại Trường Kinh rất công hiệu.
Châm với huyệt Thượng Tinh có thể làm cho tế bào hoạt động, khai thông những đường gân ở mũi làm đình chỉ chứng chảy nước mũi
Trên mặt có cảm giác như sâu bò, châm huyệt Nghinh hương rất công hiệu.
Phối hợp huyệt Túc tam Lý trị mũi nghẹt, lỗ mũi chảy nước rất hay.

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 6

TÚC DƯƠNG MINH VỊ KINH
(Méridient de l’estomac) (có 12 x huyệt 2)
Sự lưu hành của kinh huyệt
Kinh này giao tiếp với thủ dương minh, phát khởi từ lỗ mũi trên sơn căn gần bên vành mắt chạy đến mạch Túc Thái Dương vòng ngoài lỗ mũi qua các huyệt: Thừa khắp, Tứ bạch, Cự giao đi xuống chân răng liên lạc với Nhâm mạch và đốc mạch (dưới nướu răng). Nơi đây thần kinh chạy ra ngoài theo quanh miệng và môi từ phải sang trái, hội lại nơi mạch Thừa tướng (Nhâm mạch) chạy gần mạch Đia thương từ mép tai xuống các huyệt: Đại nghinh, Giáp xa, Đại quang đến huyệt khách chủ nhơn. Từ mí mắt chạy thẳng lên góc đầu huyệt Đầu duy hội với kinh Túc Thiếu dương.
Nơi huyệt Đại Nhinh chia ra chạy xuống huyệt Nhơn nghinh, giáp cuống họng đến huyệt Thủy đột, huyệt Khí xá, chạy vào huyệt Khuyết bồn thông qua Hoành cách mạc thuộc bản kinh vị phủ liên liên lạc với tỳ tạng.
Lại có một đường mạch chạy từ huyệt Khuyết Bồn thẳng xuống các huyệt: Khí hô, Khô phòng, Ốc ế, Ưng song, từ vú trao trong cơ thể đến huyệt Bất dung, huyệt Địa đới chạy ra ngoài da.Từ huyệt Thừa mãn, huyệt Lưỡng môn đến huyệt Thiên xu (gần rốn) , huyệt Ngoại Lăng, huyệt Đại cự, huyệt Thủy đạo, huyệt Huy Lai, huyệt Khí xung.
Có một đường riêng chạy từ cuống bao tử đi vào trong bụng đến huyệt Khí xung, phía trước hai mạch gặp nhau chạy xuống vế có huyệt Phục thổ, huyệt Âm thị, huyệt Lương Kheo vào trong đầu gối. Nơi đây chạy ra huyệt Độc tỉ xuống bên ngoài cổ chân hướng về các huyệt: Tàm lý, Thượng cự hư, Điểu Khẩu, Hạ cự hư tới phía trước các lóng xương là huyệt Giải Khê, chạy xuống những huyệt Xung dương, huyệt Hảm Cốc, huyệt Hội Đình, huyệt Lệ đoài mới hết.
Nơi huyệt Túc Tam lý có một đường mạch chạy thẳng xuống huyệt Phong long theo ngón chân giữa phía ngoài.
Trên sống lưng chân có huyệt Xung dương, nơi đây có một nhánh mạch chạy thẳng xuống ngón chân cái ngang qua kinh Túc khuyết âm ngoài huyệt Hành giang, từ dưới ngón chân trái chạy ra giao tiếp vóơi Túc thái âm tỳ kinh.

HUYỆT THỪA KHẤP

Huyệt này còn có tên Tố Khắp, đây là nơi hợp lại của động mạch dương kiều, Nhâm mạch và Túc dương minh vị kinh.
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Dưới mắt 7 phân ,ngó ngay tới trước dưới con ngươi nơi vành mắt gần cục xương là vị trí của huyệt.
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ ba đến bốn phân (cấm đốt)
c)      Chủ trị:
Mắt nóng, khoé mắt và vành mắt giựt, chảy nước mắt sống, mắt méo, cận thị, quáng gà, nói không được .
d)     Phương pháp hợp trị:
Châm với huyệt Tình minh trị con mắt bịnh.
e)     Tham khảo các sách:
Thánh Tế Tổng lục nói châm ba phân, không nên châm sâu sợ trúng tròng mắt thành bất trị.
Quyển Trung Quốc Châm cứu học: trong vòng 10 năm trở lại đây trị bệnh con mắt các Thầy thuốc châm huyệt này với huyệt Tình minh, dùng kim nhỏ châm ba phân để lâu 15 phút rất công hiệu.
Quyển Tân soạn Châm cứu y học của ông Tiểu giả Nhứt Lang (người Nhật) nói huyệt Thừa Khắp phối hợp với huyệt Tỉnh Minh trị chảy nước mắt sống.
-          Quyển Théorie et pratique de l’acupuncture của Bác sĩ J.Lavier: huyệt Thừa khắp phối hợp với huyệt Ti trúc không và huyệt Thượng tinh trị bệnh cận thị.
f)        Nhận xét chung:
-          Huyệt Thừa khắp cùng châm với huyệt Tỉnh minh làm cho thần kinh ở mặt được sống động vì thế triệu chứng chảy nước mắt sống sẽ dứt.

HUYỆT ĐỊA THƯƠNG:

Huyệt này có tên riêng Hội duy, Vị duy, Qủi trang. Đó là nơi các huyệt Thủ dương Minh, Nhâm mạch, Dương kiều mạch tụ lại.
a)     Phương pháp tìm huyệt;
-          Bên ngoài khoé miệng 4 phân, há miệng lấy huyệt.
-           
b)     Phương pháp châm cứu:
-          Châm sâu từ 3 đến 7 phân, mũi kim hướng về huyệt Giáp xa đâm vào (đốt từ ba đến bảy liều)
-           
c)      chủ trị:
Thần kinh ở mặt đau hay tê, miệng méo, da ở miệng giựt. Miệng không há được, nói không được, răng đau, má sưng, mắt không nhắm được.
d)     Phương pháp hợp trị;
Châm với huyệt Giáp xa, huyệt Hiệp cốc trị miệng và mắt méo, châm với huyệt Cố giao trị mắt lòa. Châm với huyệt Đại nghinh trị nóng lạnh, cổ đau và đau tràng hạt.
e)     Tham khảo các sách:
Họ Kiết Điền nói: phía ngoài khoé miệng nửa lóng tay là vị trí của huyệt.
Cuốn Ngọc Long nói: huyệt Địa thương và huyệt Giáp xa trị bịnh méo miệng, lúc châm vào quanh miệng có cảm giác rần rần. Bệnh đau bụng có lãi châm huyệt Địa thương có thể nhẹ được.
Quyển Châm Cứu Lạo pháp đại Thành, ông Thiệt Siêng Trí Hưng (người Nhật) nói huyệt Địa thương phối hợp với huyệt Giáp xa, huyệt Nghinh hương trị bệnh méo miệng.
Quyển Théorie et pratique de l’acupuncture của Bác sĩ J.Lavier : huyệt Địa Thương trị nhức răng và thần kinh ở mặt tê rần rất hay.
Miệng, mắt bị méo trước châm huyệt Hiệp cốc, huyệt Thừa tướng, huyệt Giáp xa, huyệt Địa Thương để mười phút lấy kim ra. Dùng một lát gừng để trên huyệt Giáp xa, huyệt Địa thương đốt lối 20 phút. Lúc đốt hơi nóng vì nóng quá làm miệng sùi bọt. Méo bên trái đốt bên phải, méo bên phải đốt bên trái.

HUYỆT GIÁP XA

Huyệt này có tên riêng là Khúc nha, liên quan với huyệt Qũy sàng, Túc dương minh vịk inh nơi mạch khí phát ra.
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Dưới trái tai thòng xuống có chỗ lỏm vô dùng tay nhận vào miệng tự nhiên hả ra, đè mạnh nơi đây có cảm giác đau là vị trí của huyệt.
b)     Phương pháp châm cứu:
- Trong lúc châm bảo người bệnh ngậm một miếng vải và cắn thật cứng, châm sâu 4 phân và đầu kim hướng về huyệt Địa thương, Đốt 7 liều.
c) Chủ trị;
- Thần kinh ở mặt đau và tê. tiếng noi khan. Hàm sưng không hả được, thần kinh ở cổ bị co không day qua lại được.
d) Phương pháp phối hợp:
- Châm với huyệt Hiệp cốc, huyệt Địa thương trị miệng và mắt méo.
e) thảm Khảo các sách:
- Sách Đồng nhơn bảo: - nằm nghiêng mở miệng lấy huyệt.
- Phú Linh Quang nói: - Huyệt giáp xa trị đau răng.
- Đồ Ký nói: - Phàm miệng và mắt bị méo, châm tả bên méo, bên kia châm bổ.
- ông Thạch Điền Kiên nói: - Răng đau hay sưng nướu miệng ngậm không hả được, miệng méo hay mắt méo, châm hay đốt huyệt này rất hiệu nghiệm.
- Bí phương xưa dạy rằng: - Hàm dưới răng đau bảo người bệnh nằm nghiêng miệng ngậm miếng vải châm nơi thần kinh khoé miệng sâu 1 tấc thấy bớt đau.
Ông Hạ Nguyên Đường Thái Lang, trong quyển Thương bệnh Châm cứu Toàn thơ nói: Huyệt Giáp xa phối hợp với huyệt Hạ quan, huyệt Địa thương trị bệnh méo miệng.
-          Quyển l’acupuncture du Praticien của H.Voisin: Huyệt giáp xa, huyệt Nhơn Trung, huyệt Thừa tướng trị con nít kinh phong méo miệng, đàm chặn không nói được.
g)     Nhận xét chung;
-          Nhận mạnh huyệt nầy hàm răng dưới có cảm giác đau. Miệng méo, mắt méo có thể châm huyệt Giáp xa và để kim rất lâu (hai hay 3 ngày). Thần kinh trên mặt bị tê dùng kim Mai hoa vổ (đánh) vào da mặt đồng thời với huyệt Nghinh Hương. Dưới tai bị sưng nếu răng có mụt sưng hoặc trúng phong miệng ngậm cứng, nên châm với huyệt Hiệp cốc và châm thêm 12 tỉnh huyệt cho ra máu, rất công hiệu.

HUYỆT HẠ QUAN

Đó là nơi hội túc Dương Minh Vị Kinh và túc Thiếu Dương đởm Kinh.
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Lấy tay đè trước trái tai độ 7 phân, có một lổ sâu xuống, ngậm miệng lại thì có  hả ra thì không, đó là vị trí của huyệt.
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 3 đến 4 phân. Cấm đốt.
c)      Chủ trị:
Tai điếc, tai lùng bùng, thần kinh răng bị đau. Thần kinh mặt tê. Chóng mặt.
d)     Phương pháp phối hợp:
Châm với huyệt Dương Khê, huyệt Quang Xung, huyệt Dương Cốc trị tai lùng bùng và tai điếc.
e)     Tham khảo các sách:
-          Sách Đồng Nhơn nói: nơi nướu răng đau, dùng kim 3 khía đâm cho ra máu.
-          Vỏ Điền thị nói: Huyệt Hạ quan trị đau Thần Kinh Tam xoa,
-          Quyển Châm trị khẩu khuyết chỉ nam , ông Cang Bổn Nhứt Lang (Nhựt), huyệt Hạ quan trị lỗ tai lùng bùng và nhức răng.
-          Quyển Précis de la vraie acupuncture chinoise của Soulíe de Moran nói: Huyệt Hạ quan kết hợp với huyệt Giáp xa, huyệt Dương cốc trị lổ tai điếc, lổ tai lùng bùng.
f)        Nhận xét chung:
Trong lúc châm huyệt này dưới cằm có cảm giác đau. Đối với chứng răng đau, nưới răng lở, thần kinh trên mặt bị tê, thần kinh trên đầu bị nhức, châm huyệt này rất công hiệu.

HUYỆT THIÊN XU

   Huyệt này có tên riêng là Trường Khê, Cốc Mông, Trường Cốc, Tuần tế, thuộc Túc Dương Minh vị kinh mạch khí phát ra.
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Nằm ngửa gần bên rún 2 tấc là vị trí của huyệt.
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm 5 phân đến 1 tấc. Đốt mười liều (đàn bà có thai cấm đốt)
c)      Chủ trị:
- Ruột lá lách nóng                      - Đau bụng lải.
- Tiêu chảy                                   - Thủng
- Ụa mửa                                     - đi tiểu khó
- Ăn không tiêu                            - Màng tử cung viêm
- Sình bụng                                   - Kinh huyệt không đều
- Ruột sôi                              - Đàn bà không thụ thai.
- Kiết lỵ.
d) Phương pháp phối hợp
Châm với huyệt Thủy Tuyền trị bặt đường kinh.
d)     Tham khảo các sách.
-          Sách Thiên Kim nói: thổ huyết, bụng đau, ruột sôi nên đốt huyệt Thiên xu.
-          Kinh Giáp ất nói: bị hàn, ruột lạnh, ăn không tiêu, đi tiêu chảy đốt huyệt Thiên Xu .
-          Phú Kiên ưu nói : chứng kiết Lỵ bụng đau, châm huyệt Thiên xu , huyệt Tam Lý , bệnh được nhẹ. Nếu chưa được lành châm huyệt Nội quan, huyệt Tam âm giao. Huyệt này thường dùng để trị những chứng về tinh hoàn, buồng trứng, thận hay ống dẫn nước tiểu bị đau.
-          Họ Trạch Điền nhận: huyệt Thiên xu trị thương hàn rất hay. Những người bị ruột hay bao tử nóng, đau bụng, kiết lỵ tiêu chảy, châm huyệt Thiên xu và huyệt Tam Lý bịnh hết liền.
-          Quyển châm Pháp chỉ nam của ông Hòa Điền Chỉ Nam: Huyệt Thiên xu thuộc Túc Dương Minh vị kinh nên trị về các chứng bao tử rất hay.
-          Quyển Accupuncture Chinoise của Ch. Flandin: Huyệt Thiên xu châm với huyệt Quan Nguyên, huyệt Khí hải trị bịnh đi tiểu không thông .

HUYỆT LƯƠNG KHEO.

Huyệt này có tên riêng là Hạt Đính, thuộc Túc Dương Minh vị kinh.

a)     Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi thẳng co chân lại từ đầu gối lấy lên hai tấc, lấy ra bên ngoài 1 tấc, nhận ngón tay nơi lổ hủng là vị trí huyệt.
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 phân (đốt 10 liều)
c)      Chủ trị;
Thần kinh ở lưng, chân nhức và tê, các lóng chân không ngay ra được. Vú bị sưng nhức.
d)     Phương pháp phối hợp:
Châm với huyệt Thần môn trị tiêu ra máu. . châm với huyệt Thần môn, huyệt Mạng môn trị tiểu ra máu. Châm với huyệt Vị thương, huyệt Thiên môn, huyệt Vị du, huyệt Trung uyển, trị những chứng bịnh ruột co lại.
e) Tham khảo các sách:
Quyển châm cứu Y học của ông Nguyễn Trí Nguy và Nguyễn Thái Lang nói: huyệt Lương Kheo hợp với huyệt Trung uyển trị ruột quặn đau. Quyển Die moderne Akupunktur của De la Fuýe Schimidt nói huyệt Lương kheo châm với huyệt Nội quan, huyệt Thần môn trị bịnh đi tiểu ra máu.
f)        Nhận xét chung:
Huyệt Lương kheo thường trị bụng đau, đặc biệt trị những người bị co rút, châm vào liền ngay ra được, nhưng sau khi hết đau không nên châm thêm
Huyệt Lương kheo có công năng trị đau bụng đi tiêu chảy. Nhưng đốt huyệt Lương kheo thường đại tiện bị bế vì vậy sau khi đốt huyệt nầy phải đốt huyệt Thần môn để khỏi bị bí đại tiện.
Những người đau bao tử, dùng tay nhận vào huyệt Lương kheo thì nơi đây đau rất khó chịu, khi châm thì trong xương bàn chân có cảm giác đau.
Khi đau bụng dữ dội, châm huyệt Lương kheo, huyệt Túc Tam Lý huyệt Côn Lôn.
Huyệt Lương kheo có công năng trị những chứng ra máu ở ruột, đối với bịnh đau các lóng xương, châm huyệt Lương kheo có kết quả lớn .
7) HUYỆT ĐỘC TỶ
Thuộc Túc dương minh Vị kinh, nơi mạch khí phát ra.
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay co chân lại phía ngoài đầu gối có chỗ sâu vô đó là vị trí của huyệt.
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu năm đến bảy phân. Đốt 7 liều.
c)      Chủ trị:
- Bị phong thấp                      - Các lóng xương đau.
- Thần kinh ở đầu gối bị đau nhức     
- Da không biết đau
- chân nhức và tê đứng không được.
d) Tham khảo các sách:
Từ đầu gối xuống 2 tấc giữa huyệt Tất nhãn và huyệt Tam lý là huyệt Độc tỷ.
-          Kinh Giáp ất nói: Huyệt Độc tỷ nên châm ở trên, nếu nơi đây sưng cứng lắm thì đừng châm, châm vào khó trị.
-          Phương Thiên Kim nói: Huyệt Độc tỷ sưng nên đốt không nên châm, phàm những người bệnh da không có cảm giác nên đốt huyệt Phong thị, huyệt Phục thổ, huyệt Độc Tỷ, đốt mỗi huyệt 30 lần.
-          Quyển châm cứu Yếu dụng ký của ông Cao Tầng Kính Tiết (Nhật) nói: Huyệt độc Tỷ châm với huyệt Túc tam lý và huyệt Côn lôn trị các bệnh tê bại.
-          Quyển Théorie et Pratique de l acupuncture của bác sĩ J.Lavier nói: Huyệt Độc tỷ trị được bệnh hai chân ốm, châm không biết đau, đi đứng không được.
e) Nhận xét chung:
- Huyệt này đi thông qua các lóng xương nên khó châm, khi châm phải để bệnh nhân ngồi ngay, người châm nên lấy kim châm từ từ vào rồi đâm xiên qua huyệt. Những người bệnh đau đầu voi không nên châm mà chỉ dùng kim điểm vào nhiều chỗ, xâm xong nên đốt và giác hơi. Cần xem trạng thái từng bệnh, nếu đâu đầu voi mà sưng ít thì đốt cũng công hiệu.
8. HUYỆT TAM LÝ
Huyệt này có tên riêng là Túc Tam Ly, Qủy Tà, Hạ Lăng, Túc dương minh vị kinh mạch khí chạy vào thổ huyệt.
a)     Phương pháp tìm huyệt
Ngồi ngay co chân lại, phía ngoài xương ống chân 3 tấc dưới huyệt Độc tỷ có chỗ hũng, nhận mạnh vào có cảm giác tê hay đau là vị trí của huyệt.
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 phân đến 1 tấc, đốt 7 liều.
c)      chủ trị :
- ăn không tiêu                 - thần kinh tê nhức và đau
- Lạnh bao tử                   - Phong thấp
- Ốm gầy                          - Phong tê
- Miệng lở                         - Da không có cảm giác
- Bụng dưới đau              - Xây xẩm
- Đi tiêu khó khăn            - Mắt bệnh thấy không xa
- Bế đại tiện                     - Sưng vú.
- Uể oải                            - ỉa mửa.
- Thủy thủng, ruột chướng.
d) Phương pháp phối hợp :
Châm với huyệt Tam âm giao trị  tê. Châm huyệt Túc Tam lý với huyệt Thần khuyết trị đau bụng tiêu chảy. Châm với huyệt Hành giang, huyệt Hợp cốc, huyệt Khúc trì trị máu lên (huyết áp cao)
d)     Tham khảo các sách:
Phú Tịch Hoằng nói: những người suyển lâu ngày nên châm huyệt Túc Tam lý .
Ca Tạp bịnh nói: bịnh suyển nặng nên châm với huyệt Liệt Khuyết và huyệt Túc Tam Lý
Ca Hoa Thắng nói: bịnh da tê đau từ chân tới tay châm huyệt Túc tam lý với huyệt Dương lăng tuyền.
Ca Thập bệnh nói : Huyệt Túc tam lý và huyệt Âm Lăng tuyền trị tiểu tiện không thông. bịnh bụng trướng, mình sưng, trước đốt huyệt Thủy phong, huyệt thủy đạo, sau châm huyệt Túc Tam lý với huyệt Tam âm giao.
Thiên tinh bí quyết nói : răng đau, đầu nhức và yết hầu tê, trước châm huyệt Nhị Giang sau châm huyệt Túc tam lý.
Ca Thắng ngọc nói: Tự nhiên hai đầu gối sưng, nên đốt huyệt Túc tam lý và huyệt Tất Nhãn.
Ca trữu hậu nói : Bệnh nội thương ăn không tiêu làm sinh bụng nên châm huyệt Túc tam lý và huyệt Trung uyển.
Kinh giáp ất nói: Bao tử bịnh, sình bụng đầy lên cuống bao tử đau nhiều nên châm huyệt Túc tam lý.
Ông Hoa Đà dạy: Huyệt Tam lý trị ứ máu ở hông rất hay.
Phú Ngọc long nói : những người gan nóng mắt mờ châm huyệt Túc tam lý bổ huyệt Can Du rất hay.
Sách Đông Dương dạy: đường kinh bế tắc châm huyệt Chí cấu , huyệt khúc trì , đốt huyệt Tam Âm giao , Chi cấu rất công hiệu.
Sách châm cứu Nhật bổn dạy : ông Tàm Hà sống lâu 200 tuổi. Nguyên nhân được gia truyền thường đốt huyệt Túc Tam Lý mới được trường thọ như thế .
Quyển Châm Cứu Khổng huyệt loại của ông Tứ Bình Lang (Nhật) dạy: Huyệt Túc tam lý trị bịnh bao tử sình hơi, cuống họng đau ăn không tiêu. Quyển Traité d’acupuncture của Bác sĩ Royer de la Fuýe: Huyệt Tam lý châm với huyệt Âm cốc trị bịnh ỉa mửa rất hay.
e)     Nhận xét chung:
Phàm khi châm những huyệt trên cơ thể, nên đốt huyệt Túc Tam lý để thông hơi và đổi máu. Huyệt này người ngoài 30 tuổi mới được đốt. Trẻ nhỏ cấm đốt là vì sợ làm mờ mắt. Nếu châm thì rất thích ứng trị trẻ nít tiểu xón và tê xuội.
Trẻ nhỏ ăn không tiêu nên châm huyệt Túc tam lý vì huyệt này trị lỗ mủi nghẹt hoặc chảy nước mũi. Nếu không dùng huyệt Túc tâm lý thì đốt huyệt Thượng cự hư cũng có công hiệu. Ăn uống không tiêu nên châm huyệt Túc tam lý, huyệt Nội Đình rất hay, vì tỳ vị rất liên quan mật thiết với nhau.
Cuống bao tử lở, đốt huyệt túc taml ý và huyệt Tỳ du rất công hiệu . 
9. HUYỆT PHONG LONG
Túc dương minh vị kinh có đường chạy dài qua Kinh Thái âm.
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay thòng chân xuống, trên mắt cá 8 tấc là vị trí huyệt.
b)      Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 phân đến 1 tấc (châm xiên)
c)      chủ trị:
Hai chân co rút, bí đại tiên. Bại xuội. Hay cười, hay khóc. Sưng xương đầu gối và xương ống – Chân nhức khó co duỗi. Xốc hong, hơi thấp làm chân lạnh.
d)     Phương pháp phối hợp :
Châm với Huyệt thiên Đột trị suyển. châm với huyệt Dương lăng tuyền làm thông đại tiện.
e)        Tham khảo các sách:
Sách bịnh Lý Học Tu dưỡng của ông điền Hiến Thái Lan (Nhật) dạy: Huỵệt Phong Long châm với huyệt Thu Tam Lý trị đau nửa thân mình.
Quyển Was ist Akupunktur: wie Wirkt Akupunkter của Stiftvater E.W (Đức) dạy: huyệt Phong Long châm với huyệt Hàn Môn làm bình thường hoá thần kinh hệ.
Sách Đơn Khế Tâm Pháp nói: Lâu ngày không thấy có kinh, khi có lại rất nhiều như làm băng rồi dứt ,sau lại có rất nhiều. Châm huyệt Phong Long 6 phân và huyệt Thạnh môn 5 phân không có kinh nũa.
Quyển Y Hoc Cương Mục nói: Các chứng thuộc đàm làm cho nhức đầu, ho hen thì châm huyệt Phong Long và Trung Uyển.
Sách Cửu Cổ Nghĩa của Thạch Bản Tôn Tiết (Nhật) nói: Huyệt Phong Long châm với huyệt Cường Giang trị nhức đầu dử dội.  
Sách Emérit d’acupuncture traditionnelle: Huyệt Phong long châm với huyệt Nội đình trị xây xẩm mặt mày, nhức đầu.
f)     Nhận xét chung:
Huyệt Phong Long thuộc Vị kinh do huyệt Túc tam Lý chay qua Tỳ Kinh. Người có đàm nhiều là bị cảm hơi, thấp tích ở Lá lách, tụ ở dạ dày nên sanh đàm chẳng dứt. Châm huyệt Phong Long có thể làm Tỳ vị lưu thông. Lá lách bớt nóng, tiêu đàm độc thì chứng bệnh suyển và ho đều dứt. Trị nhức đầu lấy huyệt Thượng tinh làm chủ châm với huyệt Phong Long, huyệt Nội đình, dù cách xa vị trí huyệt nhưng nhờ sức phản xạ cũng có thể kích thích làm cho máu huyết lưu thông mà bệnh được nhẹ.
Người xưa khi trị nhức đầu hay châm ở chân cũng đồng lý trên. Người bị áp huyết cao hay nảo sung huyết, thì châm huyệt bá hội tả huyệt Phong Long cho ra máu rất thần hiệu.
10. HUYỆT GIẢI KHÊ
Huyệt này có tên riêng là Hài đái, Túc dương minh vị kinh thuộc hỏa huyệt.
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Từ ngón chân thứ hai lên cho đến chỉ ngang phía trước cổ chân có hai sợi gân nỗi lên, nơi giữa có lổ sâu. Nơi đây rờ có động mạch nhảy là vị trí của huyệt.
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 phân đốt 8 đến 9 liều, ôn cứu 30 phút có thể dùng phương pháp sâm.
c)      chủ trị:
Phong thấp, chóng mặt, nhức đầu, nhức hai chân, trên mặt sưng, đầu gối và xương chân sưng.
d)     Phương pháp phối hợp :
Châm với huyệt Thượng kheo, Kheo khư trị sưng chân.
Châm với huyệt Dương giao trị sợ hải, hồi hộp.
Châm với huyệt Nội đình trị mặt sưng.
e)     Tham khảo các sách:
Kinh Thần Nông dạy: Huyệt này trị sưng nhức, cổ chân nhức, mắt mờ, đầu nhức, nên đốt 7 liều.
Quyển Revue Internationale d’Acupuncture dạy: Châm với huyệt Nội đình trị trên mặt bị tê nhức.
Sách Thần Kinh Sinh lý học, của ông Điền Kỳ (Nhật) nói: Châm với huyệt Lệ đoài trị bàn chân tê.
Sách Châm cứu Y học, của ông Thời Tỉnh Văn Lang nói: hợp với huyệt Thận du trị ống tiểu tiện bệnh.
Quyển Traité d’Acupuncture của Bác sĩ Royer de la Pugé : Hợp với huyệt Túc Tam lý trị phong thấp làm tê nhức.
f)        Nhận xét chung:
Huyệt Giải Khê ở về vị kinh thuộc hỏa, hoả sanh thổ giao thông với tỳ kinh nên có thể trị phong thấp, châm huyệt nầy làm cho các khí quản bên trong được cường tráng.
11. HUYỆT NỘI ĐÌNH.
Túc dương minh vị kinh thuộc thủy.
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Bên ngoài lóng xương thứ hai trên bàn chân tiếp giáp với ngón giữa là vị trí của huyệt.
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâutừ 4 đến 5 phân, đốt từ 3 đến 5 liều.
c)      Chủ trị:
Nhức răng, ruột sôi, lổ mũi ra máu, có cục chạy trong bụng, sưng mặt, gân giựt, tay chân lạnh.
d)     Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Túc tam lý trị đau bụng
Hợp với Huyệt Dương lăng tuyền trị tay chân lạnh
Hợp với Huyệt Khúc trì trị tay lạnh
Hợp với huyệt Lâm khấp trị ruột đau
Hợp với Hiệp cốc trị rét lạnh, mặt sưng, ruột sôi.
e)     Tham khảo các sách:
Sách Ngoại đoài dạy: Tiểu ra máu đốt 7 liều hết bịnh.
Sách Thiên Tinh nói: Hiệp Nội Đình thuộc Túc Dương Minh, trị tay chân lạnh, đậu mùa, sưng cổ nhức răng, sốt rét, không muốn ăn, tai lùng bùng.
Sách Theorie et Pratique de l’acupuncture của bác sĩ J.Lavier dạy: Châm với huyệt Lệ đoài, huyệt Hiệp Cốc, trị đau ruột, mặt sưng và sốt rét lạnh nhiều.
Sách Hải Đặt Thị Đái nói: Trị bệnh Nhiếp hộ tuyến và tử cung bệnh.
Sách Tây y Dương học sử của ông Tiểu Vượng Chánh Tu (Nhật) nói: châm với huyệt Túc Lâm Khấp trị được bụng dưới đau.
f)        Nhận xét chung:
Huyệt Nội Đình thuộc Túc Dương Minh thủy huyệt có công năng làm hết nóng, bớt sưng, giảm chứng uất hơi. Nhưng chứng thấp nhiệt, uất kết bên trong làm cho mình sưng hoặc nổi mụt đỏ khắp mình dùng huyệt này có công hiệu đặc biêt.
12) HUYỆT LỆ ĐOÀI
Túc Dương Minh vị kinh chạy ra thuộc kim
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Phía bên ngoài ngón chân thứ hai cách móng chân 1 phân.
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 1 phân, mũi kim day lên, đốt 3 liều.
c)      Chủ trị:
Gan nóng, thịt dư ở cuống họng, não thiếu máu, nướu răng sưng lở, điên cuồng, bụng và khắp mình sưng, chiêm bao, chân lạnh.
d)     Tham khảo các sách:
Sách Trị Liệu Phương Diện của ông Đổ Kiên Tam Lang nói: Huyệt này trị đau tử cung, tử cung lạnh, tử cung có mụt.
Quyển Acupuncture Chinoise Pratique nói: huyệt lệ đoài trị chân tê lạnh và teo lần.
Sách Hải Đặc Thị Đái nói: Trị các tuyến ở tử cung đau.
Thông cứu Liệu Tạp thoại của Đồng lượng nói: huyệt Lệ đoài hợp với Huyệt Đại đô trị tim yếu hay hồi hộp. Quyển Théorie et Pratique de l’acupuncture, của bác J.Lavier nói: Huyệt Lệ đoài phôí hợp với huyệt Âm Lăng tuyền trị tê thấp.
e)     Nhận xét chung:
Huyệt Lệ đoài ở về Vị kinh thuộc kim huyệt, kim sanh thủy. Vị kinh có những chứng bị hỏa bốc lên, châm huyệt Lệ đoài có thể dẫn hoả đi xuống làm cho an thần tăng thêm trí nhớ.

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 7

TÚC THÁI ÂM TÌ KINH
(Meridien de la rate) (7 huyệt x 2 )
Sự lưu hành kinh huyệt
Kinh này liên hệ với Túc Dương minh, phát ngôn từ huyệt ẩn bạch ở đầu ngón chân cái, chạy từ huyệt Đại đô, huyệt Thái Bạch , huyệt Công Tôn đến huyệt Thượng khê, vòng qua mắt cá phía trong, chạy thẳng lên huyệt Tam âm giao gần với Kinh túc khuyết âm ở phía trước. Nơi đây chạy thẳng lên các huyệt Lậu Cốc, Địa cơ, Tam lăng tuyền, qua đầu gối, chạy thẳng lên huyệt Huyết Hải, huyết Chí môn. từ huyệt Xung Môn chạy vòng trong trong bụng lên Hoàn hcách mạc liên lạc với hai bên cuống họng, đến dưới lưỡi.
Từ Lá lách chạy ra một đường đến huyệt Phủ Xá, huyệt Phú Khê, huyệt Đại Hoành, huyệt Phúc Ai, huyệt thực độc xuống huyệt Đại Bao mới dứt.
Lại xó một nhánh thần kinh ở ngoài từ trên nơi huyệt Phúc Ai, huyệt Địa Đái chạy ra do huyệt Trung Quản (nhâm mạch) vào huyệt Chiêu Trung (Nhâm mạch) dưới quả tim, giao tiếp với Thủ thiếu âm Tâm kinh.
I. HUYỆT ẨN BẠCH

Huyệt này có tên riêng là Quỷ Lủi, Qui nhân, Huyệt Túc thái âm tì kinh thuộc mộc .
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Bên trong ngón chân cái, cách móng chân một phân là vị trí của huyệt.
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 1 phân. Đốt 3 liều.
c)      Chủ trị:
Bệnh lãng trí, ruột viêm cấp tính, chân lạnh. Kinh nguyệt quá nhiều, tử cung co rút, bụng lạnh, trẻ nít làm kinh.
d)     Tham khảo các sách:
Sách Ngoại Đoài và Thiên Kim nói: Con  trai tinh hoàn vổ thục vô, hay bịnh điên thì đốt phía trong ngón cái cách một tấc, tùy theo người lớn hay nhỏ, nếu người lớn đốt cả hai bên rất hiệu nghiệm..
Sách Bảo Mạng dạy: máu lổ mũi chảy ra chẳng ngừng, đại tiểu tiện ra máu, chứng băng huyết nên châm huyệt Ẩn Bạch rất hay.
Tạp chí châm cứu dạy: Bịnh ỉa mửa, mồ hôi nhỏ giọt, khát nước, tay chân giật, chân lạnh, nhức đầu gối, bịnh chứng hiểm nghèo, đốt hai huyệt Ẩn bạch đến lúc hết ỉa mửa mới thôi.
Sách châm cứu Tác dụng, ông Thái phú Hùng (Nhật): Huyệt Ẩn bạch châm với huyệt Công Tôn trị ăn không tiêu, sôi bụng hoặc sình bụng rất hay.
Sách Hải Đặc Thị Đái nói: Dùng trị bịnh cổ tử cung và Nhiếp hộ tuyến.
Tâm soạn Châm Cứu Y học, ông Tiểu Nhản Điền lang nói: Huyệt Ẩn Bạch châm với huyệt Lệ Đoài, huyệt Thái Khê, huyệt Thừa sơn trị chân bị vọp bẻ.
Sách La chirurgie de la douleur của Serishe nói : huyệt Ẩn bạch và Tam âm giao cũng có thể trị bịnh Bạch Đái.
e)     Nhận xét chúng:
Huyệt ẩn bạch trị tiểu tiện không thông, trẻ mít ăn chậm tiêu, ban đêm hay khóc, châm rất công hiệu. Sự tiêu hoá của bao tử là nhờ dương khí vận chuyển, nếu dưỡng khí không mạnh thì bụng đau và hay sinh chứng tiêu chảy, mỏi mệt, hơi thở ngắn. Có thể sanh chứng băng huyết và Bạch đái.
Huyệt Ẩn bạch là cội rể kinh Thái Âm, bổ huyệt này làm cho khí vượng và đưa hơi lên trên khiến cho tế bào bao tử sống động.
2. HUYỆT CÔNG TÔN
Thuộc Thái âm Tỳ kinh có đường riêng chạy qua Túc dương minh Vị Kinh.
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Tại phía trong lưng bàn chân có một cục xương lồi lên, lấy tay nhận xuống có cảm giác đau là vị trí của huyệt. Phía trên có huyệt Trung Phong sau có huyệt Chiếu hải.
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm từ 5 đến 8 phân , trước khi châm bảo người bịnh ngồi ngay 2 chân khép lại.
Đốt 20 liều.
c)      Chủ trị:
Dưới bụng bị co rút. Kinh Phong. Trong ruột đau. Điên cuồng. Ruột ra máu. Mặt sưng. Bụng nóng. Không muốn ăn. Ụa mửa.
d)     Phương pháp phối hợp :
Châm với huyệt Nội quan trị đau bụng.
e)     Tham khảo các sách:
- Phú Tiêu U nói: Bao tử lạnh, lá lách đau, tả huyệt Công Tôn thì hết.
- Phú Thiên Kim dạy: Huyệt Công Tôn chủ trị ruột bị trướng, ăn không tiêu và sốt ruột.
- Sách Phản xạ Phát hạn của ông Cao Mộc Liên Thái Lang; Huyệt công tôn trị tử cung và bọng đái bị tổn thương.
-         Sách Bulletin de la socíete d’acupuncture nói: Huyệt Công Tôn châm với huyệt Thiên Xu trị ăn không tiêu, đau chằng bụng dưới. 
g)        Nhận xét chung:
Huyệt Công Tôn thuộc Túc Thái Âm tỳ mạch nó liên quan với bao tử, nhơn đó những bịnh về bao tử, lá lách hông, bụng, thì huyệt nầy có tác dụng phát huy. Châm mạnh vào thì bịnh trạng được bình phục như thường. Những chứng bịnh thuộc về bao tử châm huyệt Công Tôn có ảnh hưởng rất tốt.
3. HUYỆT THƯƠNG KHEO

Thuộc Túc Thái Âm tỳ mạch về Kim huyệt
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Nơi mắt cá về phía trước có một lằn ngang, một bên huyệt trúng phong sau có huyệt Chiếu Hải, huyệt Thương Kheo nằm ở giữa.
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 3 phân. Đốt 3 liều.
c)      Chủ trị:
Đại tiện bí, ăn không tiêu, ruột sôi. Thần kinh hai chân đau. Con nít tê và co rút. Ỉa mửa. Trĩ . Bụng đau. Các lóng xương chân nhức.
d)     Phương pháp phối hợp:
Phối hợp với huyệt Kheo khư, hay huyệt Giải khê trị 2 chân teo và nhức.
e)     Tham khảo các sách:
Phú Bá chứng nói: chuyện trị trĩ chảy mủ rất hay.
Sách Đại hành nói: Đàn bà không con, trẻ nhỏ làm kinh phong nên châm huyệt này.
Sách Hải Đặc Thị Đái nói: huyệt này dùng trị thận, ống tiểu tiện, tử cung đau.
Sách nghiên cứu sinh lý học của ông Câu Tỉnh Nhất Hùng nói: huyệt này trị tử cung lạnh, con nít hay giật mình.
Sách Théorie et pratique de l’acupuncture của Bác sĩ J.Lavier nói: châm với huyệt Phong thị , huyệt Âm thị trị bịnh tê bại. 
g)        Nhận xét chung:
Huyệt Thương Kheo thuộc Tỳ kinh có thể trị các chứng bịnh thuộc bao tử, nhân đó những người bị thấp khí làm bụng đầy hơi và đau. Hơi thấp chạy vào cơ thể làm cho uể oải nặng nề sanh ra những trạng thái nóng hông, đau bụng da vàng châm huyệt Thương Kheo rất tốt.
4. HUYỆT TAM ÂM GIAO
Huyệt này có tên riêng là Thừa mạng, Túc Thái Âm Can Kinh, Túc Thiếu âm thận kinh 3 đường kinh mạch đều nhóm họp nơi đây.
a)     Phương pháp tìm huyệt :
Lấy 3 ngón tay chận lên xương mắt cá, nơi mắt cá đi lên 3 tấc, đối diện phía ngoài là huyệt Huyền chung, bên trong là vị trí của huyệt.
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 phân đến 8 phân. Đốt 7 liều
c)      Chủ trị :
-         Bệnh sinh dục đàn ông và đàn bà.
-         Có kinh nguyệt nhiều          - Trẻ nhỏ tiểu xón.
-         Tử cung ra máu                  - Ruột sôi.
-         Dưới rún đau.
d)     Phương pháp phối hợp:
-         Đốt với huyệt Trung cực, Huyệt Huyết Hải làm điều kinh.
-         Đốt với huyệt Khí hải trị bịnh Di tinh, bạch đái .
-         Đốt với huyệt Tam lý, huyệt Dương Lăng tuyền, huyệt Tuyệt cốt trị chân đau, chân teo, đầu gối sưng, đầu ngón tay tê và nhức mỏi.
-         Đốt với huyệt Thừa sơn trị hông đầy.
e)     Tham khảo các sách:
-         Nếu dùng phương pháp châm cứu mà ghẻ chốc không hết, đốt huyệt này 30 liều bịnh không trở lại.
-         Cẩm nang nhãn khoa nói: Vành mắt phía trên thòng xuống nếu bịnh còn nhẹ thì đốt huyệt Tam âm giao.
-         Sách nhà Tống nói: ông Từ văn Bá thấy sản phụ sanh nguy hiểm, xem kỹ lại thai chết trong bụng. Ông châm huyệt Tam âm giao, tả 2 huyệt Thái xung, thai liền ra được.
-         Sách Đồng Nhơn nói: Tả huyệt Tam âm giao, bổ huyệt Hiệp cốc làm thai ra.
-         Phương trửu hậu nói: huyệt này trị thời khí.
-         Quyển châm cứu Y học Giang nghĩa, của ông Bổn Cống (Nhựt) nói: huyệt Tam âm giao trị chân yếu đi không được, nây bụng đau, con nít tiểu xón.
-         Sách Précis de la vraie acupuncture Chinoise của Soulier de Morant nói: Huyệt Tam gâm giáo phối hợp Ủy trung trị hết chứng nhức lưng.
g)     Nhận xét chung:
Đốt huyệt Dương Lăng tuyền làm hết bạch đái và dứt kinh nguyệt, cũng như đốt huyệt Tam âm giao làm sanh bạch đái và có kinh nhiều. Nếu bịnh thuộc Tam dương Kinh nên dùng huyệt Tam âm giao. bịnh ở Tam âm kinh nên dùng huyệt Tam dương lạc.
Sách nội kinh nói: Châm gia có kỹ thuật theo âm kinh mà dẫn dương, theo dương dẫn âm rất có công hiệu.
Đốt Tam âm giao trị da đầu mọc mụt, mọc ghẻ, vì thế mà biết Tam âm giao bài tiết máu ứ. Huyệt này có thể điều kinh nhưng cần phải châm thêm huyệt Trung cực. Tam âm chao chủ trị các chứng kích thích trên não làm cho mạch lạc được thăng bằng . Vì nó là nơi giao hợp 3 kinh: lá lách, gan, thận nên mới trị được các chứng nói trên.
Năm 1950 Hội Y học châm cứu ở Ba lê có ra tờ báo nói: Châm huyệt Tam âm giao để kim lại 1 giờ thì có 3 đường bạch tuyến dài độ 35  đến 50ly từ chỗ châm chạy khắp nới. Đây là trạng thái của kinh thận, gan, lá lách vận chuyển mà mảy may không sai chạy. Đó là chứng minh cụ thể không phải ức đoán vậy.
Tạp chí Y học ở Mỹ nói về khoa châm cứu cho rằng huyệt Tam âm giao trị mất ngủ, người mất sức nhiều và hay đi tiểu đêm trị rất công hiệu. Cũng thường trị chứng bịnh tay co rút, lát (hắc lào) long ben, ghẻ chóc. Đàn bà có thai nếu châm đốt huyệt Tam âm giao có phản ứng làm cho hư thai, vì thế mà từ xưa đến nay những người có thai không nên châm đốt huyệt này.
5. HUYỆT ÂM LĂNG TUYỀN

Túc Thái Âm tỳ mạch hợp với Hỏa huyệt.
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Ngay chơn ra từ phía trong đầu gối chỗ sâu ngang với huyệt Dương lăng tuyền là vị trí của huyệt .
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 phân ,cấm đốt, có thể dùng phương pháp xâm.
c)      Chủ trị:
Đau bụng nơi cuống rún, âm đạo viêm, tiểu xón không ngừng, tiểu không thông, Bộ sinh dục đau nhức, ỉa mửa.
d)     Phương pháp phối hợp.
-         Phối hợp với Dương Lăng tuyền trị chân đau.
-         Phối hợp với huyệt Thủy Phân trị dưới rún sưng.
-         Phối hợp huyệt Túc Tam Lý, huyệt Khí hải, huyệt thiên xu trị tiểu tiện không thông.
e)     Tham khảo các sách :
-         Bí quyết của Thiên Tinh nói rằng: nếu ruột non và rún đau thì trước châm huyệt Âm Lăng sau châm huyệt Dũng Tuyền.
-         Phú Tịch Hoằng nói: Huyệt Âm lăng Tuyền trị bụng đầy hay đau, châm với huyệt Thừa sơn làm cho ăn biết ngon.
-         Hải đặc thị Đái nói: dùng trị tử cung, thân, niếu quản đau.
-         Sách Luân viên Trí Tề (Nhựt) nói: huyệt Âm Lăng tuyền trị bụng và hoành cách mạc nóng hay trong ruột có cục nổi lên.
-         Sách l’acupuncture Chinoise của Ch.Flandin nói: huyệt Âm lăng tuyền trị bọng đái, tử cung nhức sưng, thận suy.
g) Nhận xét chung:
Huyệt Âm lăng tuyền Tỳ kinh thuộc thủy huyệt cùng với thận thủy và bàng quang có sự liên hệ mật thiết nên có thể làm cho lá lách bớt nóng bằng cách bài tiết nước ra ngoài , dương khí được thông, thấp khí được bớt có công dụng làm bớt đau và lợi tiểu.
Phối hợp với huyệt Túc tam Lý trị đi tiểu không thông. Sau khi lấy kim ra thì đi tiểu được nhiều.
6. HUYỆT KHÍ HẢI
Huyệt này có tên riêng là Bá Trùng Sào, từ Thái âm tỳ mạch phát ra.
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Trên xương đầu gối, phía trong hai tấc, ngồi ngay thòng chân xuống. Châm gia lấy tay mặt để lên đầu gối bên trái người bịnh, ngón cái đè mạnh xuống có cảm giác đau là vị trí của huyệt.
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 phân đến 1 tấc, hoặc đốt 3 liều.
c)      Chủ trị:
Màng bụng viêm, bụng đau, kinh huyệt không đều tử cung ra máu, màng tử cung viêm, cao hoàn viêm, hai đầu gối bị phong thấp sanh ghẻ và ngứa.
d)     Phương pháp phối hợp:
Hiệp với huyệt Địa cơ trị kinh trồi sụt.
Hiệp với huyệt Xung môn trị trong bụng có cục.
Hiệp với huyệt Khí Hải trị uất hơi, tiểu ra máu hay bạch đái.
e)     Tham khảo các sách:
-         Sách Đồ dực nói: huyệt Huyết hải trị thận nhức, hai ống chân bị thấp khí sinh ghẻ, ngứa khó chịu.
-         Sách Đại Thành nói: trị hai chân sanh ghẻ.
-         Tạp chí Châm cứu nói hai bên đùi bị ghẻ độc sưng có mũ, đau ngứa chẳng ngớt lên đến Cao hoàn vẫn còn đau, ngày đêm rên la . Châm huyệt Huyết hải, Huyệt Hạ Cự hư, chảy nước vàng liền hết. Hải Đặc Thị Đái nói: dùng trị tử cung, thận, niếu quản bị bịnh.
-         Sách Nghiên cứu thực nghiệm của Trường Môn Cốc trượng nói: huyệt này hợp với huyệt Khí hải trị sạn ở thận.
-         Quyển Traité de l’acupuncture của Bác sĩ Royer de la Fuýe nói: Huyệt Huyết Hải trị bịnh Tinh hoàn sưng hay tử cung ra máu.
g) Nhận xét chung:
Huyệt huyết hải làm Chủ huyệt, tri các chứng bịnh thuộc về huyết, có công năng lọc máu làm hơi thấp bớt đi, vì thế các chứng ghẻ mụt đều nhẹ. Huyệt Huyết Hải và huyệt Khí Hải có công năng làm chứng bịnh đầy hơi, trước ở ruột được thuyên giảm.
7. HUYỆT THỰC ĐỘC:
Huyệt này có tên riêng là Mạng quang, thuộc Túc Thái Âm tỳ Kinh mạch khí đi ra.
a)     phương pháp tìm huyệt.
Nằm ngửa ngay tay ra , từ huyệt nhủ bàn, ra hai tấc, dưới một tấc 6 phần ngay xương sườn thứ 6 thẳng tay lên lấy huyệt. Đối với huyệt Trung Uyển thành hình tam giác.
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 3 đến 4 phân. Đốt từ 3 đến 100 liều .
c)      Chủ trị:
Phổi viêm, màng hông viêm. Thần kinh ở hông đau, gan đau phổi sung huyết .
d)     Tham khảo các sách:
-         Sách châm cứu nói:trị ho nhiều, hông đau.
-         Sách Ngoại đài nói: Huyệt nầy chủ trị hông đau hay sưng, trong ngực có tiếng kêu ồ ồ, thỉnh thoảng nghe có tiếng động như nước chảy.
-         Hải Đặc Thị Đái nói: dùng trị bịnh phổi, ống thực quản, hạch sửa.
-         Sách Trị liệu Phương diện của ông Độ biên Tam Lang nói: Huyệt Thực Độc có công năng trị cuống họng sưng và vú sưng.
Quyển Théorie et pratique de l’acupuncture của Bác sĩ J.Lavier nói: Huyệt này trị bịnh uất hơi, làm khó thở.
e)     Nhận xét chung:
Đàn bà sau khi sanh hay sình bụng, mình sưng, nên đốt nhiều liều . Chứng bụng trướng hay sưng dùng tay nhận vào thấy móp hoặc bụng đầy hơi nằm không được, tiểu không thông vì tì khí kém. Vì thế cần phải đốt nhiều liều huyệt nầy để làm cho tì khí mạnh lên, đốt thêm huyệt Quan nguyên nhiều liều để cho thận thủy, thì chứng thủy thũng được lành.
Huyệt này còn trị dứt chứng Kiết lỵ, tiêu ra máu, ra đàm vì tì khí kém làm người gầy ốm bằng cách đốt huyệt Quan Nguyên, Mạng quan. 

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 8

THỦ THIẾU ÂM TÂM KINH

(Méridien du Coeur)( 4 huyệt x 2)

Sự lưu hành của kinh huyệt
Huyệt này liên lạc với Thủ Thái Âm tỳ kinh, khởi từ tim bằng đường gân chạy vào phía dưới xương sườn thứ năm nằm ngoài Nhâm mạch, đi xuống Hoành cách mạc và liên hiệp với ruột non.
Từ tim có một đường mạch đi lên cuống họng chạy thẳng bên trong tròng mắt. Có đường mạch khác từ tìm đến phổi xuống huyệt Cúc tuyền chạy vào phía trong cánh tay, sau động mạch Thủ thái âm và Thủ Khuyết âm, đến huyệt Thạch Linh, huyệt Thiếu Hải chạy đến phía sau bàn tay các huyệt Linh đài, huyệt Thông lý huyệt Âm sát, huyệt Thần môn, vào trong bàn tay huyệt Thiên Phủ đến đầu ngón tay út phía trong huyệt Thiếu xung và tiếp với kinh Thủ Thái Dương.
I. HUYỆT THIẾU HẢI.
Huyệt này có tên riêng: Khúc Tiết, Kinh Thủ Thiếu âm chủ mạch chạy vào, thuộc thủy huyệt.
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Co tay lại bàn tay ngửa lên trong cùi chỏ, có lằn ngang cách huyệt Khúc trì 5 phân, nơi đầu lằn ngang là vị trí của huyệt.
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 phân - Đốt 7 liều.
c)      Chủ trị :
Đau tràng hạt, tay chơn lạnh, điên cuồng răng đau, nhức đầu, chóng mặt, cùi chỏ tay giựt, phồi có mụt, các lóng xương nhức mỏi.
d)     Phương pháp phối hợp:
Châm với huyệt Tam Lý trị tay hay tê.
e)     Tham khảo các sách:
Phú tịch Hoằng nói: Tim đau, tay chân giựt châm huyệt Thiếu Hải muốn trừ căn châm thêm huyệt Âm thị.
Sách Hán Phường Y học Khái luận của Tây xích Đạo giản nói: Huyệt Thiếu hải châm với huyệt Thái Khê trị tay nhức giựt và chân vọp bẻ.
Sách Traité d’acupuncture của Bác sĩ Royer de là Fuýe nói: huyệt Thiếu Hải trị các chứng bịnh về phổi và bướu nơi cổ.
d) Nhận xét chung:
Huyệt Thiếu Hải tâm kinh thuộc thủy, nhân đó mà thêm thủy tản hoả làm cho mát máu. Huyệt này có công năng làm cho hết bịnh tràng hạt. Phối hợp với huyệt Thủ Tam lý đó là âm dương hòa hợp trong những phương thức trị liệu, có công năng làm cho kinh lạc ýông động điều hòa máu huyết. Nhờ thế làm cho cùi chỏ cánh tay tê nhức được khỏi. Trong lúc bịnh nóng chưa giảm chỉ dùng phương pháp châm chờ cho sức nóng giảm sẽ đốt.
2) HUYỆT THÔNG LÝ
Thuộc thủ Thiếu âm tâm kinh, có một đường chạy về Thái Dương và Tiểu Trường.
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Theo đường gân phía sau cườm tay có một lằn nhăn trên đường nầy một tấc là vị trí của huyệt.
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 3 phân - đốt 7 liều. Cũng có thể dùng kim xâm nhẹ vào.
c)      Chủ trị:
Nhức đầu, chóng mặt, đau thần kinh, sợ hãi, đau cuống họng, lưỡi tê, thần kinh hai cánh tay co rút, buồn rầu, tử cung ra huyết.
d)     Phương pháp phối hợp:
Châm với huyệt Đại trung trị biếng nói hay câm. Châm với huyệt Tam Lý trị ho hen.
e)     Tham khảo các sách:
Sách Thiên tỉnh nói: Huyệt Thông Lý sau cườm tay 1 tấc trị chứng nói không ra tiếng, buồn rầu hồi hộp, đầu lắc lư, tai đỏ, cuống họng tê, hơi thở không thông sắc mặt kém tươi nhuận.
Sách châm cứu y học của Thời Tỉnh Văn Lang nói: Huyệt này trị chứng chóng mặt, xỉu, sợ sệt, biếng nói, biếng cười.
Quyển Revue internationale de l’acupuncture nói: huyệt Thông LÝ trị tử cung ra máu, và lưỡi nhức tê.
d) Nhận xét chung:
Biếng nói hay muốn nằm là do tâm hỏa suy nhược không thể làm cho lá lách được ấm nên lâu ngày làm cho tim và thận sanh bịnh. Huyệt Thông Lý thuộc về Tâm Kinh phối hợp với thận kinh và liên lạc với huyệt Đại chung nối liền với tim và ruột non, tiếp với Túc Thái dương tỳ kinh mạch khí, cho nên trị lá lách bị thất thường rất công hiệu.
3) HUYỆT THẦN MÔN
Huyệt này có tên riêng: Đoài xung, Trung Đô, thuộc Thủ thiếu âm tâm mạch. (Thổ huyệt)
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Ngay tay ra bàn tay ngửa lên, ngón tay út và ngón tay vô danh dang ra, dưới cườm tay có lổ hủng là vị trí của huyệt.
b)     Phương pháp châm cứu:
Từ da châm vào, hướng mũi kim phía ngón tay. Đốt từ 3 đến 7 liều.
c)      chủ trị:
Thở hào hển, lỗ mũi nhức, mắt đỏ, buồn bực, ngủ không được, không muốn ăn, khờ khạo, thất chí, nằm ngồi không yên, tinh thần bịnh, tim yếu.
d)     Phương pháp phối hợp:
Kinh Giáp ất nói: tay co rút hơi lên, mửa ra máu nên châm huyệt Thần môn
Sách Nhập Môn nói: Trị sau khi sanh bụng trướng làm tiểu tiện không thông.
Sách Bổ Tả Luận Tập của Đông Thương nói: huyệt Thần môn trị mất ngủ, ăn uống không được, lưỡi  tê.
Quyển Acupuncture Chinoise nói: Huyệt Thần môn trị bịnh loạn óc, mất ngủ, phát điên.
e)     Nhận xét chung :
Huyệt Thần Môn có tác dụng làm cho tinh thần được an tinh, tim hết hồi hợp, tiểu tiện được thông. Đại tiện bị bí khởi tại ruột già, ruột non tại sao châm huyệt Thần Môn thuộc Tâm Kinh mà làm cho đại tiện được thông? Nguyên nhân vì tim và ruột trong và ngoài có liên quan mật thiết, nên châm huyệt thuộc về tâm kinh có thể làm cho thần kinh ở đại trường bị giao cảm và kích thích khiến cho thớ thịt ở ruột chuyển động do đó đi tiểu được dễ dàng.
4) HUYỆT THIẾU XUNG
Huyệt này có tên riêng là Kinh thỉ, Thủ Thiếu âm tâm mạch phát ra, thuộc mộc.
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Ở bên trong ngón tay út cách móng tay 1 phân là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Phương pháp châm cũng như huyệt Thiếu Thương.
c) Chủ trị : Thần kinh làm cho tim yếu, bàn tay đau nhức đến cùi chỏ, tay không ngay ra được, thần kinh ở hông đau, nảo sung huyết, vàng da.
d) Phương pháp phối hợp :
Hợp với huyệt Khúc trì trị nóng nhiều.
e) Tham khảo các sách:
- Sách Đại thành nói : chuyên trị bộ sinh dục nóng, trước châm huyệt Hành giang để tả can (cho gan mát) sau châm huyệt Thiếu xung.
- Phú Ngọc Long nói: chuyên trị tim yếu, hơi nóng bị bế tắc. Y học sử của Tiểu xuyên Chánh Tu nói: huyệt này có công năng trị tay co rút, tim yếu ngủ hay giựt mình.
- Quyển Revue internationnale d’acupuncture nói: Huyệt Thiếu xung trĩ máu lên, cổ, đầu đau nhức.
g) Nhận xét chung: Huyệt Thiếu Xung thuộc Tâm kinh , ở nơi đầu ngón tay út, nó có công năng làm cho thần kinh sống động, nên những bịnh như trên châm huyệt nầy có tác dụng làm cho thần kinh phản xạ và trị những chứng bịnh nhiệt độ lên cao, nó làm cho an thần, giải nóng mát huyệt.

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 9

THỦ THÁI DƯƠNG TIỂU TRƯỜNG KINH

(8 huyệt x 2) (Mériedien de l’instestin grêle)

Sự lưu hành của kinh huyệt

Kinh này tiếp nối với Thủ thiếu Dương tâm kinh, khởi nguồn từ ngoài đầu ngón tay út huyệt Thiếu trạch, chạy theo phía ngoài ngón tay út đi lên đến các huyệt Tiền cốc, huyệt Hậu Khê, huyệt Uyển Cốt đến huyệt Dương cốc, huyệt Dưỡng lảo, huyệt Chỉ chánh. Sau cùi chỏ huyệt Tiểu hải chạy ra ngoài Kinh Thủ Dương Minh và Kinh Thiếu Dương thẳng lên trên bả vai huyệt Kiên trinh, huyệt Nhu Du đến huyệt Thiên Tôn, huyệt Bỉnh phong chạy vào trong huyệt Khúc viên, huyệt Kiên ngoại du, huyệt Kiên trung du, bên trái bên phải nối nhau trên hai vai huyệt Đại Chùy và Đốc Mạch, đến xương tiêu huyệt Khuyết bồn vào trong liên lạc tâm trạng theo thực quản xuống Hoành cách mạc ra phía ngoài Nhâm mạch nơi ngang rún 2 tấc thuộc Tiểu trường kinh.

Tại Huyệt Khuyết bồn chia ra một đường mạch từ trên cổ huyệt Thiên Song, huyệt Thiền dung đến huyệt Quyền giao, bên ngoài mí mắt chạy qua Túc Thiếu Dương Đởm mạch nơi huyệt Đồng Tử giao (Đởm kinh) nhập vào huyệt Thính Cung mới dứt.

Ngoài ra còn có một đường chạy từ mặt giáp liền huyệt Địa Xu xuyên bên xương gò má liên lạc với Túc Thái dương kinh từ mí mắt chay ra.

I. HUYỆT THIẾU TRẠCH:
Huyệt này có tên riêng là : Tiểu Kiết, Thủ Thái Dương Tiểu trường mạch phát ra, thuộc mộc.

a)     Phương pháp tìm huyệt:
Ở phía ngoài ngón tay út cách móng tay 1 phân là vị trí của huyệt.

b)     Phương pháp châm cứu:
Cũng như huyệt Thiếu thương.

c)      Chủ trị:
Nhức đầu, cuống họng viêm, nở tim, thần kinh tay nhức, cổ đau không cử động được, xương sườn đau, hơi thở ngắn, hông đau, không sửa (mất sửa) , mắt keo mây, nóng lạnh, trúng phong bất tỉnh nhân sự.

d)     Phương pháp hợp trị:
Hợp với huyệt Thiên tỉnh, huyệt Bá lao, trị trẻ nít kinh phong, đau tràng hạt. Hợp với huyệt Can du trị mắt nóng. Hợp với huyệt Thái dương trị vú sưng.

e)     Tham khảo các sách:
Theo phương pháp cấp cứu, nếu người nào bị chứng yết hầu nặng, lưỡi cứng không thể nói được có thể chết trong giấy lạt, nên đốt gấp 2 huyệt Thiếu trạch.

Sách châm cứu nói: trị bán thân bất toại, đau bên nào châm bên đó.

Sách Traité d’acupuncture của Bác sĩ Royer de ka Fuýe nói: huyệt Thiếu Trạch hợp với huyệt Bá Lao trị trẻ nít kinh phong, đau tràng hạt.

Sách Châm Pháp Chỉ Nam, ông Hoà Dưởng An nói: huyệt Thiếu Trạch trị đau yết hầu và bướu.

g) Nhận xét chung:
Huyệt này có công năng làm cho người nghẹt thở sắp chết được sống lại. Nếu châm huyệt này ra máu thì trong giấy lát cổ hết nhức đau.

Huyệt Thiếu Trạch thuộc Tiểu Trường là nơi Lục Dương Kinh vận chuyển nối tiếp với kinh Thủ Thiếu âm tâm mạch trong và ngoài liên lạc nhau. Tâm kinh lại có một đường mạch chạy ra ngoài da, khởi điểm gần huyệt Tiểu Trạch. Vì thế châm huyệt Thiếu Trạch nó rung động và phóng xạ đến gân mạch ở xa nên trị được các chứng bịnh nhiệt độ lên cao.

Châm huyệt Thiếu trạch , chứng đau nhức sẽ hết. Nếu châm cho ra máu thì có thể làm cho chứng thần kinh ở mặt bị đau được nhẹ.

2. Huyệt Hậu Khê:

Thuộc Thủ Thái Dương tiểu trường mạch, vận chuyển về mộc huyệt.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Nắm tay lại, sau ngón tay út có lằn ngang, dùng tay nhận có cảm giác hơi đau đó là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm 5 đến 8 phân. Đốt 3 liều (có thể dùng kim xâm)

c) Chủ trị:
Điên khùng, lổ mủi ra máu, tai điếc, khoé mắt nóng, mắt kéo mây trắng, cổ sưng 5 ngón tay đau nhức, phía sau đầu đau, xương sườn nhức vì mạo cảm, gân ở hông đau. Vế đau.

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Hoàn khiêu trị cổ chân nhức.
Hợp với huyệt Lao cung trị khát nước và da vàng.
Hiệp với huyệt Liệt Khuyệt trị hông và cổ đau. Hiệp với huyệt Thân mạch trị cổ, tay, lổ tai, lưng hay nhức mỏi.

e) Tham khảo các sách:
Quyển pháp Châm cứu nói: Tay chân nhức, ghẻ chốc nhiều, nên dùng huyệt Hậu khê làm chủ, sau tùy theo chứng nặng nhẹ tìm các huyệt khác trị liệu.

Phú Thông Huyền nói: Trị đầu và cổ đau nhức.

Bulletin de la Socíete d’acupuncture nói: phối hợp với huyệt Thân mạch có thể trị nhức đầu và cổ đau.

Sách nghiên cứu Lâm sàn thực nghiệm của Thiệt Hồ Tiên Thái Lang (Nhựt) nói: Huyệt Hậu Khê với huyệt Uyển cốt, huyệt Hiệp cốc trị tay chân nhức.

d) Nhận xét chung:
Huyệt Hậu Khê thông với Đốc mạch, phía sau có một đường mạch tuyến chạy vào bàng quang. Nhân đó nó làm cho giảm nóng hết nhiểm độc, nảo được thăng bằng, hơi thở thông hết đau nhức.

Bịnh Phong thấp biến chứng làm đau cùi chỏ, vai cổ co rút phía sau đầu đau. Huyệt này trị rất công hiệu.

Phối hợp với huyệt Đại Chùy, huyệt Giang sử, huyệt Cưu vi, huyệt Bá Hội, huyệt Phong Long trị bệnh điên, mất trí rất công hiệu.

Độc khí lưu hành làm cho nhiều người cảm mạo, phổi viêm châm huyệt này rất hay, Nhức đầu phát nóng, mạch nhảy lớn, mau, mình đau, tức hơi, không mồ hôi, ho hen. Châm vào thấy công hiệu.

Thân và Tiểu trường có liên quan mật thiết bởi thế châm cứu huyệt Hậu khê làm cho nội tạng cường tráng, tiểu trường lại hết nóng và thận hết đau.

Những người điên cuồng châm huyệt Hậu khê rất công hiệu.

3. HUYỆT UYỂN CỐT

Huyệt này cũng có tên là Oản cốt. Thủ thái dương Tiểu Trường mạch đi qua.

a)     Phương pháp tìm huyệt.
Theo huyệt Hậu khê phía ngoài vòng tay, đến gần cườm tay có chỗ trũng xuống giữa hai đầu xương là vị trí của huyệt.

b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 phân. Đốt 7 liều. (Có thể dùng kim để xâm)

c)      chủ trị:
Cùi chỏ, năm ngón tay và cánh tay đau nhức, sợ sệt, mắt có mây, ụa mửa, nóng không có mồ hôi, vàng da, nước mắt sống, nhức đầu, lổ tay lùng bùng.

d)     Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Trung uyển trị đau lá lách, vàng da.

e)     Tham khảo các sách:
Sách Đồ dựt nói: Phàm khi tim và  ruột non quá nóng, châm huyệt này được mát. Nếu khắp mình đều nóng thì trước bổ sau tả, vai và lưng lạnh nhức thì trước tả sau bổ.

Quyển Y học Can Mục nói: Cánh tay yếu và nhức nên châm huyệt Uyển Cốt.

Sách Bổ Tả luận tập của Đông Thượng nói: Trị bịnh ra nước mắt sống, năm ngón tay co rút.

Sách Traité de l’acupuncture của bác sĩ Royer de la Fuýe nói: Trị vàng da, ụa ra nước đắng.

g) Nhận xét chung:
Huyệt Uyển cốt thuộc Kinh tiểu trường có tác dụng đặc biệt làm cho giảm nóng ra mồ hôi, tiêu máu ứ, nóng uất, tan thấp nhiệt.

Huyệt Uyển cốt là nguồn gốc huyệt Thủ Thái dương, huyệt Trung Uyển Thủ Thái dương, Dương minh, nơi sanh tiểu trường mạch. Hai huyệt đồng châm một lượt làm cho thượng, hạ, trung bộ khí hóa vận chuyển, tiểu tiện được thông, bệnh thấp nhiệt được dứt và chứng vàng da cũng hết.

4.- HUYỆT KIÊN TRINH:

Nơi phát ra Thủ thái dương tiểu trường mạch.

a)     Phương pháp tìm huyệt:
Phía sau nách lên một tấc là vị trí của huyệt.

b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 1 tấc, ôn cứu nửa giờ. Vai nhức mỏi, nhận huyệt này đau hay đau để kim lâu rất công hiệu.

c)      Chủ trị;
Lổ tai lùng bùng , tai điếc, nhức đầu, khớp xương hai cánh tay và thần kinh nhức, huyệt Khuyết bồn ở vai nóng nhức. bị chứng phong tê hai tay, hai chân không cử động được.

d)     Tham khảo các sách:
Phép Lấy Huyệt dạy: Sau nách trên lằn ngang nách chạy lên 1 tấc. Lúc lấy huyệt phải dặn bệnh nhân ngồi ngay thẳng. Nơi đây nhận xuống có lổ hủng.

Sách Thọ thế Bảo Nguyên nói: Trị răng nhức đau, châm 1 tấc, đốt 7 liều. Đốt xong nơi vai đau nhiều trong chốc lát thì hết, không đau tái lại.

Sách Châm Trị Tân Luận: Huyệt Kiên Trinh chuyên trị phong tê, tay chân không cử động được.

Sách Lerisch: La Chirurgie de la Douleur : chuyên trị cổ nóng, vai nhức.

g) Nhận xét chung:
Thần kinh ở vai đau gần huyệt Kiên Trinh. Châm huyệt này để kim hơi lâu thì có kết quả.

5. HUYỆT NHU DU
Nơi hội các mạch Thủ Thái dương, Dương duy, Dương kiều mạch.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngoài xương bả vai, phía dưới có chỗ hủng, từ huyệt Kiên trinh đi lên 1 tấc 5 là vị trí của huyệt. Khi tìm huyệt bảo người bệnh đưa tay lên.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 8 phân đến 1 tấc. Đốt 3 liều.

c) Chủ trị:
Thần kinh trên vai đau nhức, cánh tay mỏi không cử động, các lóng chân nhức và tê, vai nặng không thể cử động, nóng lạnh.

d) Phương pháp phối hợp:
Phối hợp với huyệt Kiên giao, huyệt Kiên Ngung, huyệt Khúc trì , trị những người lớn tuổi hai tay không cử động được.

e) Tham khảo các sách:
Kinh Giáp ất nói: phía sau huyệt Kiên giao dưới xương lớn trên bả vai có lổ hủng là vị trí huyệt.

Sách Đồng Nhân nói: vai đau không cử động, đau tràng hạt ở cổ làm nóng lạnh nên tìm huyệt này.

Sách Tây Dương y học Sử của ông Tiểu Xuyên Chánh Tu nói: Trị cánh tay yếu, thần kinh đau nhức.

Sách Théorie et Pratique de l’acupuncture của bác sĩ J.Lavier dạy: Chuyên trị đau tràng hạt, nóng lạnh, tay xụi.

g) Nhận xét chung:
Huyệt Nhu du là nơi thần kinh ở tay vận chuyển, nên khi bị phong thấp các lóng xương ở tay bị nhức, châm huyệt nầy rất công hiệu. Lúc áp huyết lên cao nhận nơi huyệt Nhu du có cảm giác đau, châm và đốt huyệt này trị bệnh máu lên, sung huyết ở nảo làm xụi nửa thân mình.

Huyệt Nhu du là nơi các thần kinh và động mạch ở tay, cùi chỏ chạy về, nên nó có công năng phát hạn, khi hết bệnh còn dư hơi nóng, não sung huyết, những khớp xương ở vai nhức hoặc thần kinh ở tay chân tê. Nếu huyệt này có cảm giác đau thì các bộ phận sau đầu bị tê nhức hay nặng nề. Sau khi đốt huyệt này những trạng thái trên không còn nữa. Nên ôn cứu huyệt Nhu du có thể trị những chứng phía sau đầu đơ cứng, những người già yếu nhức mỏi rất công hiệu. Trên bả vai bị đơ nhức là do kinh Tiểu trường phát ra, do đó châm huyệt Nhu du huyệt Thiên tôn, huyệt Tiểu trường du là thượng sách.

6.-HUYỆT THIÊN TÔN
Thuộc Thái dương tiểu trường mạch phát ra.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Nhận chính giữa xương bả vai cách huyệt Kiên trinh phía trên 1 tấc 7 ngang qua phía trong 1 tấc là vị trí của huyệt.

b) phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 phân đến 1 tấc, ôn cứu nửa giờ.

c) chủ trị:
Thần kinh bả vai tê mỏi, cánh tay nhức không sử dụng được, xương cùi chỏ phía trên đau , vai nặng. Cánh tay không ngay ra được.

d) Tham khảo các sách:
Sách Ngoại Đoài nói: huyệt Thiên Tôn chủ trị hông và xương sườn nhức, tim yếu, ho hơi dội lên.
Sách Đại Thành nói: từ huyệt Nhu du đi xuống 2 tấc là vị trí huyệt.
Sách Trị Liệu Phương Dược của Ô độ Biên Tam Lang nói: Chuyên trị thần kinh bả vai đau, vai nặng quằn xuống.

Sách Pratique de L’hibernothérapie en chirurgie et en médecine của Laborie et A, nói: trị bịnh tay đưa lên không thẳng. Bả vai đau.

e) Nhận xét chung:
Trong lúc châm mũi kim nên hướng về huyệt Kiên ngung. Huyệt này trị hông và xương sườn đau rất hay. Những người bị sửa căng nhức, hay sửa ít trị cũng có công hệiu. Trong lúc châm mủi kím hướng về phía sau ngón tay út. Phương pháp tìm huyệt của ông Tiên Kiên thì chính giữa bả vai ngoài thịt hơi lồi lên tức là vị trí của huyệt.

7) HUYỆT KIÊN NGOẠI DU

a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngoài huyệt Đào đạo 3 tấc là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 đến 8 phân, ôn cứu nửa giờ.

c) Chủ trị:
Thần kinh bả vai đau, co rút, tê cứng, cùi chỏ tay tê rần, phổi nóng, hông và Hoành cách mạc nóng, bại xụi nửa thân mình .

d) Tham khải các sách:
Kinh giáp Ất nói: vai nhức và lạnh tới cùi chỏ, nên châm huyệt Kiên ngoại du.
Sách Châm cứu Kinh huyệt Đồ Khảo nói: Huyệt Khúc viên huyệt Kiên ngoại du đều thuộc vào kinh Thủ Thiếu dương.

Sách Kiết Hạch Châm cứu của Đồng tượng nói: chuyện trị bả vai tê, hông và Hoành cách mạc nóng.

Sách Théorie et Pratique de l’acupuncture của Bác sĩ J.Lavier nói: chuyện trị vai đau nhức, cổ tay rút lại.

e) Nhận xét chung:
Huyệt này là phần phụ thuộc của Thượng Bộ Kinh Túc Thái Dương và Bàng quang .

8.-HUYỆT HUYỀN GIAO
Huyệt này có tên riêng: Đoài cốt là nơi hội hợp của Kinh Thủ Thái dương và Kinh Thủ thiếu dương.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Từ phía ngoài mí mắt thẳng xuống gò má nơi sủng xuống là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 2 đến 3 phân. Cấm đốt.

c) Chủ trị:
Thần kinh ở mặt đau làm cho miệng nhức không nhai được. Thần kinh ở mặt tê, miệng méo, thịt giựt làm hàm trên đau.

d) Tham khảo các sách:
Sách đồng Nhơn nói: Huyệt Huyền Giao trị méo miệng mặt đỏ, tròng mắt vàng, khoé mắt giựt không thôi, má sưng răng nhức (châm sâu 2 phân).

Phú Bá chứng nói: hợp với huyệt Đại Nghinh trị bệnh đau mắt rất huyền diệu.

Sách Châm Cứu Y học thực Nghiệm của ông Cẩu Tỉnh Nhứt Hùng nói: Chuyên trị mắt giựt, hàm sưng, rằng đau.

Sách Traité d’acupuncture của Bác sĩ Royer de la Fuýe nói: Hợp với huyệt Đại nghinh trị mắt mờ rất hay.

e) Nhận xét chung:
Huyệt Huyền Giao thuộc Kinh Tiểu trường mà lại hợp với kinh tam tiêu. Vì Tiểu trường có một đường mạch chạy ngang qua xương gò má đến ngoài khóe mắt có đường khác chạy dưới vành mắt đến lổ mủi. Ở Tam tiêu cũng có đường mạch chạy đến mí mắt.

Theo hệ thống kinh lạc mà luận thì huyệt Huyền giao trị mắt giựt rất hay.

Phương Bí truyền dạy: hàm trên bị nhức, bảo bịnh nằm xuống nghiêng phía đau lên trên, dặn bịnh nhân thở ra vô từ từ châm sâu 1 tấc đến 2 tấc mủi kim day xuống, khi sâu 4 hay 5 phân day mũi kim lại. Lúc châm người bệnh có cảm giác khác lạ thì bảo lấy tay ra dấu đặng lấy kim ra.

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 10

THỦ THÁI DƯƠNG BÀNG QUANG KINH

(Kinh này giao tiếp với Thủ Thái dương kinh. Khởi nguồn từ mắt nơi huyệt Tỉnh minh chạy vòng lên huyệt Toán Trúc ngang chân mày tới huyệt Khúc sai đến bên trái và bên phải huyệt Lạc Khước, giao hợp nơi Đốc mạch là huyệt Bá Hội.

Từ Bá hội có một đường mạch chạy ra trên lổ tai đến kinh Túc Thiếu Dương ngang huyệt Khúc tấn. Lại có một đường mạch khác từ Bá Hội đến huyệt Thông thiên, huyệt Lạc khước, huyệt Ngọc chẩm chạy vào liên lạc với bộ phận ở não, xuống cổ, huyệt Thiên trụ hội nhau ở Đốc mạch là huyệt Đại chùy. Nơi đây chạy qua hai bên vai chia 4 đường chạy xuống hai bên lưng cách huyệt Tích trụ 1 tấc 5 phân. Từ huyệt Đại trữ, huyệt Phong Môn đến phổi, huyệt Khuyết âm, tim, Đốc mạch, Hoành cách mạc, Gan, Mật, lá lách, bao tử, tam tiêu, thận. Từ xương sống chạy vào tạng thận liên lạc với kinh bàng quang.

Từ hai bên Mủ thận (thận Vu) có một đường mạch chạy ra liền với bên ngoài huyệt Tích trụ đi xuống huyệt Khí hải, huyệt Đại trường du, huyệt Quang nguyên, huyệt Tiểu trường du, huyệt Bàn quang du đến Bạch Hoàng du. Bên trong chạy đến huyệt Thượng giao qua huyệt Thứ giao, huyệt Trung giao, huyệt Hạ giao, do huyệt HỘi dương đi qua xương mông đến huyệt Hạ cấu huyệt Thừa Phò xuống huyệt Ân môn, huyệt Hủy dương vào nơi huyệt Ủy trung.

Lại có hai đường mạch khác nhau từ bả vai đến huyệt đại trữ đi ra, một đường xuống ngoài huyệt Tích trụ qua hai bên hai tấc theo huyệt Phụ phân, huyệt Phách hộ, huyệt Cao hoan. Đường khác đi thẳng về bên huyệt Trạch biến xuyên qua da bên mông hiệp với kinh túc Thiếu dương nơi huyệt Hoàn khiêu.

Lại từ bên mông bên huyệt Thừa phò 1 tấc 5 từ huyệt Phù át vào nhượng chân, có một đường chạy từ huyệt Hiệp dương, huyệt Thừa sơn, huyệt thừa cân, huyệt Phụ dương chạy vào gót chân. Phía sau mắt cá đến huyệt Côn lôn huyệt Bộc tham xuống dưới mắt cá huyệt Thân mạch, một đường nhỏ đi xuống huyệt Kim môn, huỵệt Kinh cốt đến bên ngoài đầu ngón chân út huyệt chí âm, nơi đây liên lạc qua kinh Túc thiếu âm.

I.                     HUYỆT TỈNH MINH
Huyệt này có tên riêng là Lê Khổng, Tỉnh minh, nơi hội các huyệt Thủ thái dương Tiểu trường, Túc thái dương, Bàng quang, Túc dương minh vị, Âm kiều, dương kiều mạch.

a)     Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay nhắm mắt lại, phía trong gốc mí mắt 1 phân gần bên lổ mủi là vị trí của huyệt.
b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 1 phân 2 đến 2 phân. Không nên đốt.
c)      chủ trị:
Khoé mắt nóng, tròng mắt nóng, tròng mắt sung huyết, giác mạc viêm, chảy nước mắt sống, tròng mắt ngừa, tất cả bịnh mắt , trẻ nhỏ có quắt, quáng gà.
d)     Phương pháp phối hợp:
Phối hợp với huyệt Hiệp Cốc, huyệt Quang minh trị các chứng bịnh đau mắt. Phồi hợp với huyệt Hành gian trị ra mồ hôi và quáng gà.
e)     Tham khảo các sách:
Ông Sơn kỳ và Trạch điền nói huyệt này ở trong khoé mắt 1 phân lổ sâu là vị trí của huyệt.
Ông Lý đông viên nói : châm huyệt Thái dương, huyệt Dương minh cho ra máu mắt được sáng nhiều. Vì 2 kinh này máu nhiều khi 1 ít nên mắt có mây và mắt đỏ là do khóe mắt mà ra, châm huyệtnày và huyệt Toán trúc để làm cho thái dương bớt nóng. Nhưng huyệt Tỉnh minh châm sâu 1 phân, huyệt  Toán trúc châm sâu 1 phân đến 3 phân , đó là phương háp châm sâu và cạn.

Quyển châm cứu đại pháp đại thành của Trí Điền (Nhật) nói: phối hợp với huyệt Minh hương, huyệt Địa thương trị bệnh lỗ mũi và hàm răng trên đau.
g)     Nhận xét chung: Huyệt Tỉnh minh là nơi hội kinh tiểu trường Bàng quang vị, Âm kiểu và Dương kiều mạch có công năng làm cho mắt hết mờ, hết ngứa. Trong lúc châm không nên châm mạch làm chảy nước mắt nhiều, và mũi kim hướng về tròng mắt.

2) HUYỆT TOÁN TRÚC
Huyệt này có tên Quang Minh, Minh Quang, Dạ quang, Thỉ Quang Viên trụ. Nơi phát ra mạch khí túc thái dương Bàng quang kinh.
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Phía trong đầu chơn mày có lổ sủng là vị trí của huyệt.

b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 3 đến 5 phân (cấm đốt) có thể dùng kim 3 khía châm cho ra máu.

c)      Chủ trị:
Mí mắt có mây (giác mạc), não tối tâm. Quáng gà mắt đỏ. sức thấy kém đầu chơn mày nhức, chảy nước mắt song. Thần kinh trước trán đau.

d)     Tham khảo các sách :

Sách châm cứu nói: Châm huyệt này không nên để lâu, nên dùng kim 3 khía đâm chảy máu cho ra hơi nóng. Kinh giáp ất nói: Trị con nít kinh phong con mắt trợn ngược.

Sách Théorie et pratique de l’Acupuncture của Bác sĩ J.Lavier nói: Phối hợp với huyệt Phong trì, huyệt Giáp xa trị kinh phong méo miệng.
Sách Y học thuật nghiệm châm cứu của ông Câu Tỉnh Nhứt hùng (Nhật) nói: phối hợp huyệt Ấn đường, Huyệt Thái dương trị trán nhức sau đầu.

e)     Nhận xét chung:
Kinh Túc thái dương từ khoé mắt chạy lên trên trán liên lạc với não. Nên huyệt này trị các chứng đau mắt hay bị thấp đàm, nhức đầu chóng mặt làm não hôn mê và xương chơn mày đau.

Nhức đầu do gió độc nhập vào não, máu dư, trẻ nít làm kinh phong, dùng kim 3 khía châm các huyệt Ti trúc không, huyệt thái dương, huyệt Ấn đường cho ra máu rất công hiệu.

3. HUYỆT THIÊN TRỤ

Thuộc Túc thái dương bàng quang mạch phát ra.
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Phía sau ót vào chân tóc 5 phân là huyệt Á môn, ngửa đầu có 2 gân lớn nói lên phía ngoài chân tóc hơi sâu xuống là vị trí huyệt.

b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 phân, ôn cứu 10 phút (hơ nóng)

c)      Chủ trị:
Đau não, chán nản, gân sau ót co rút day qua lại không được, yết hầu viêm, nghẹt mũi, cuốn họng sưng, thần kinh suy nhược, nhức đầu, chảy máu cam.

d)     Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt dưỡng lão trị mắt mờ. Hợp với huyệt Thúc Cốt trị ớn lạnh, cổ nhức đơ.

e) Tham khảo các sách:
Kinh Giáp ất nói: đầu nhức, trước cổ đau, từ lưng trở xuống nhức. Trước châm huyệt Thiên trụ sau châm Thái dương.
Sách Kinh huyệt chỉ chương nói: tím lớn châm huyệt Tâm du và huyệt Thiên trụ.
Sách Traité d’cupuncture của Bác sĩ Royer de la Fuyer nói huyệt Thiên trụ và huyệt Thái dương trị xương sống nhức.

g) Nhận xét chung:
Ông Đông Viên nói: Khí loạn nơi ngủ tạng do ở đầu châm huyệt Thiên trụ, huyệt Đại trử để dẫn khí vì hai huyệt này đều thuộc Kinh Túc Thái dương. Huyệt Đại trử có một đường chạy đến Đốc mạch nơi hội Thủ thiếu dương, Túc thiếu dương, Đại trường. Vì thế huyệt này trị chóng mặt, nhức đầu, đau sau ót, nhức cổ và đem lại sự thăng bằng các tạng phủ. Bàng quang và thận ngoài và trong liên lạc mật thiết với nhau nên bổ huyệt Thiên trụ làm cho Thủy vương, xúc tân tinh khí ở tạng phủ tăng cường sức thấy. Lại nữa nơi bàng quang có một đường mạch chạy đến mắt, nhơn đó trị chứng mắt mờ không thấy được và thần kinh suy nhược. Thường thường lấy tay nhận nơi huyệt Thiên trụ làm cho các tế bào ở não được sống động tăng thêm trí nhớ. Đầu nhức, huyết áp cao, tinh thần bịnh, huyệt Thiên trụ chận đứng đau nhức thần hiệu. Nhức đầu một bên châm hay đốt hoặc đâm cho ra máu huyệt này rất công hiệu.

4. HUYỆT ĐẠI TRỮ.
Huyệt này có tên là Bối du. Nơi Túc thái dương bàng quang, Thủ Thái dương tiểu trường gặp nhau.

a)     Phương pháp tìm huyệt:
Từ huyệt Đào đạo ra 1 tấc 5 phân là vị trí của huyệt.

b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 phân đến 8 phân. đốt 7 liều.

c)      Chủ trị:
Cuống phổi viêm, bịnh phổi (ho hen, hông đầy hơi), màng hông nóng sưng, chóng mặt nhức đầu, rút gân cổ, đơ cổ, vai, đầu gối, các khớp xương nhức. Không co duỗi được. Đông kinh, điên cuồng.

d)     Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Trung phủ trị phổi bị nghẹt. phối hợp với huyệt Trường cường trị bịnh có cục hơi chạy trong ruột.

e)     Tham khảo các sách:
Sách Nạn kinh nói: Huyệt Đại Trữ trử các chứng bịnh thuộc về xương, nơi xương sống nổi mụt hoặc lở.

Sách Châm cứu thực hành của Tiểu Giả điền (Nhựt) nói: trị chứng hay giựt mình vì tim yếu làm hồi hợp.

Sách Acupuncture chinoise pratique nói: chân sưng không thể co duỗi được hoặc cổ cứng không day qua lại được thì châm huyệt Đại trữ và huyệt Thiên trụ.

g) Nhận xét chung:
Huyệt này không nên châm sâu sợ tổn thương cuống phổi. Trong lục châm nên day mủi kim về phía trên đầu. Vì thế nơi yết hầu có cảm giác tê tê.

Huyệt này có công năng làm hông bớt nóng, nên thường dùng trị phồi có mụt hoặc phổi nóng, nhức, hay ho hen, đau yết hầu v v…

5. HUYỆT PHONG MÔN.
Huyệt này có tên Nhiệt Phủ. Nơi Đốc mạch và Túc thái dương bàng quang kinh gặp nhau.

a)     Phương pháp tìm huyệt:
Phía sau lưng dưới đốt xương sống thứ hai ra hai bên, mỗi bên 1 rấc 5 phân là vị trí huyệt. Ngó ngay vào xương sống làm đích.

b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 phân đến 8 phân. Mủi kim hướng về bên ngoài. Hơ nóng từ 30 phút đến 1 giờ. Đốt từ 7 đến 9 liều.

c)      Chủ trị;
Màn hông viêm, nhánh khí quản viêm. Ho gà. Cổ và hai vai co rút, cứng. Cổ vàl ưng có mụt. Cảm mạo. Ho hen, nhức đầu , nóng. Suyển khò khè. thắt lưng đau nóng.

d)     Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Liệt Khuyết trị sườn đau. Hợp với huyệt Thiên trụ đểp hòng ngừa cảm mạo.

e)     Tham khảo các sách:
Phương Ngủ Thị luận nói: Huyệt này làm cho bài tiết độc tố Đốt huyệt này ngừa khởi bịnh Ung thư.

Kinh Giáp Ất nói: nhức đầu, chóng mặt, mủi nghẹt, mủi chảy nước nên châm huyệt Phong môn.  

Phú Thiên Kim nói: trị các chứng phong đốt hai bên huyệt nầy mỗi bên 7 liều.
Kinh Thần Nông nói: Trúng phong, ho đàm, đầu nhức, mủi chảy nước trong, đốt huyệt nầy 14 liều.

Sách Đồ Thuyệt Châm cứu thuật kỹ của Liễu Cốc Tố Linh nói: hai huyệt nầy trị ho đềp hòng cảm mạo.

Sách Acupuncture Traditionnelle nói: Huyệt Phong môn trị hơi uất làm cho lưng đau.

g) Nhận xét chung:
Phong môn là cửa cácthứ phogn ra vào. Phong là phong tà, cũng có ý là trúng phong. Vì thế, chẳng những trị bệnh phong tà mà đối với các chứng trung phong khác châm phòng ngừa cũng có công hiệu.

Huyệt Phong môn cũng có tên là Nhiệt phủ. Sách Tố vấn luận nói: Nó làm giảm nóng ở hông, phổi viêm, Chi khí quản viêm, nhức đầu, bệnh mủi, cảm mạo, nóng. Khi bình thường đốt huyệt này ngừa bệnh cảm mạo, bệnh xuyển dữ dội, đốt huyệt Phong môn 30 phút bịnh ngưng ,về sau cách 1 ngày đốt 1 lần, 2 tháng sau hết bệnh.

Huyệt Phong môn và huyệt Thân trụ là mấu chốt điểm kích thích tuyến thần kinh. Nó có tác dụng rất lớn, kích thích 2 huyệt này làm cho các cơ năng ở nội tạng được mạnh mẽ, điều hòa sự dinh dưỡng, vì thế đối với nhi đồng dinh dưỡng kém làm suy nhược sanh bệnh dùng huyệt Phong môn rất công hiệu.

Chứng trúng phong ứ máu ở não về bịnh lý học của Tây y luận rất kỷ những trị liệu không được như ý muốn. Về trị liệu của khoa Châm cứu gặp trường hợp trúng phong bất tỉnh nhân sự, dùng kim to châm huyệt Phong môn và huyệt Phế du, giác cho ra máu. Đốt huyệt sao hướng ngoại (Kỳ huyệt) cách Đốc mạch 2 tấc, dùng trị phong tà cấp tính. Mỗi ngày đốt 20 liều, 5 ngày bịnh hết

6. HUYỆT PHẾ DU

Huyệt này vận chuyển đến phổi

a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay hay cúi xuống, dưới lóng xương sống thứ 3, 2 bên huyệt Thân trụ một tấc năm phân là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 đến 8 phân. Đốt từ 3 đến 7 liều. Hơ nóng từ 36 phút đến 1 giờ.

c) Chủ trị:
Phổi có mụt, phổi viêm, phổi ra máu, nhánh khí quảng viêm. Màn trong và màn bên ngoài tim viêm (ngực đầy hơi khó thở). Vàng da, da ngứa, miệng lở, trẻ nhỏ gù lưng. Các chứng bịnh về phổi.

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Phong Long trị ho đàm. Hợp với huyệt Thiên trụ trị ho đàm không ngớt tiếng.

d) Tham khảo các sách:
Sách Tâm thư của ông Biển Thước nói: chứng bịnh cùi (phong đơn) vì nằm nơi ẩm thấp nên ngũ tang nhiểm hơi độc khiến người bịnh mặt mày sần sượng sưng lên như mây đen, mình như gai châm hoặc hai tay tê rần. Trước đốt huyệt Phế du sau đốt huyệt Phong du, huyệt Tỉ du, kế đến huyệt Can du, huyệt Thận du, mỗi huyệt 50 liều, cứ đốt giáp vòng như thế.

Kinh Tư sanh nói: Chứng suyển khò khè, dùng tay đè lên huyệt Phế du đau như gai đâm, nên châm huyệt Phế du sau đốt thì hết.

Sách Phương bịnh châm cứu toàn thư của Đường Thái Lang (Nhựt) nói: huyệt Phế du hiệp với huyệt Thiên Đột, huyệt Phong long trị ho không dứt tiếng.

Sách Traité d’Acupuncture của Bác sĩ Royer de la Fuýe nói: chứng ho lao di truyền hoặc hơi thở khó châm huyệt Phế du.

e) Nhận xét chung:
Châm huyệt Phế Du nếu cạn thì không hiệu quả, sâu lắm e làm thương tổn màn phổi hoặc trúng phổi, làm người bệnh khó thở hoặc ra máu. Vì thế trong lúc khám bệnh cần xem người bệnh ốm hay mập, rồi xác định đâm sâu hay cạn. Nên cẩn thận.

Huyệt Phế du là nơi tinh khí chạy ra vào trong ngoài đều có tác dụng, nên trị được các chứng bịnh về phổi.  Phong tê cảm mạo, tà khí chạy vào huyệt Phế du tại màng phổi tụ tập nơi huyệt Trung phủ, châm huyệt Phế du để trừ độc khí, bịnh hết liền.

Suyển mệt cũng có phản ứng nơi huyệt Phế du, châm huyệt này liền thị thấy công hiêu.

7. HUYỆT TÂM DU:
Kinh mạch lưu hành đến quả tim.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay thẳng, dùng tay nhận dưới xương sống thứ năm là huyệt Thần Đạo, ra ngoài 1 tấc 5 phân là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 phân. Đốt 3 đến 7 liều.

c) Chủ trị:
Các chứng bịnh thuộc về tim. Tim đau. Áy náy trong lòng. Buồn bực. Thở ngắn than dai. Bao tử ra máu. Ụa mửa ra máu. thực quản teo hẹp. Huyết loạn, khí khùng. Bất tỉnh nhân sự. Bạch đái.

d) Phương pháp hợp trị:
Hợp với huyệt Thân du, trị đau thận, mộng tinh. Hiệp với huyệt Thận đạo trị kinh phong giựt mình.

e) Tham khảo các sách:
Sách Y Học cương mục nói: Chứng di tinh, Nạch đái, ban đêm mộng tinh, châm huyệt Tâm du sâu 1 phân (có thể châm lẻo ngoài da một tấc năm) Trước bổ sau tả. Không nên đốt nhiều.

Nghiên cứu Kinh Ngoại Kỳ huyệt nói: Huyệt này phía sau lưng giữa xương sống thứ 5 và thứ 6 ra ngòi mỗi bên một tấc 5 trị toàn thân suy nhược, ốm yếu, thần sắc suy kém.

Sách Châm cứu Lạo pháp Đại thành (Nhựt) nói: huyệt Tâm du phối hợp với huyệt Thần Đại, trị kinh phong.

Sách Acupuncture Chinoise pratique nói: Huyệt Tâm du trị chứng buồn bực, hơi thở ngắn.

g) Nhận xét chung:
Luận Chơn Yếu nói: các chứng làm cho nước trong cơ thể không sạch đều do hơi nóng, châm huyệt Tâm du trị được chứng Bạch trượt, làm sạch tim, dẫn nóng, thần kinh suy nhược, não sung huyệt.

8. HUYỆT ĐỐC DU
Huyệt này có tên Cao ích, Cao cái.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay hay cúi xuống dưới xương sống thứ sau nơi huyệt Linh Thai ra ngoài 1 tấc 5 là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Cấm châm, có thể hơ nóng mỗi ngày 10 phút.

c) Chủ trị:
Bên trong hoặc bên ngoài màng Tim viêm, bụng đau, sôi ruột, ghẻ nổi mụt.

e)     Tham khảo các sách :
14 Kinh lạc phát huy không có huyệt này vì nó thuộc về kỳ huyệt. Nay tham khảo sách Y học Nhập môn, Y Tông Kim Giám, Kinh Tư sanh tìm huyệt này bổ túc vào.

Sách Tân Soạn Châm Cứu Y học của Nhật Lang (Nhật) nói: Trị ghẻ nổi khắp mình hoặc bụng đau.

Sách Acupuncture Pratique nói: - Huyệt Đốc Du trị tim đau, nóng lạnh.

9. HUYỆT CÁCH DU
Nơi hội huyết vận chuyển đến hoành cách mạc.
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay hoặc cúi xuống, nơi đốt xương sống thứ 7 là huyệt Chí dương ra bên ngoài 1 tấc 5 là vị trí của huyệt.

b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 phân, hơ nóng 20 phút. Đốt từ 3 đến 7 liều.

c)      Chủ trị:
Trong và ngoài màng tim viêm, tim nở lớn, màng ở hông viêm, nhánh khí quản viêm, bao tử viêm, ống thực quản teo hẹp lại, ruột ra máu, tiêu ra máu, mồ hôi trộm, thở khò khè, ruột viêm. Tiểu nhi cam tích, ăn uống không ngon, chủ yếu trị chứng ợ chua. Châm huyệt nầy rất công hiệu.

d)     Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Kiên trung du, huyệt HIệp cốc, huyệt Ủy trung, châm cho ra máu trị dư máu ở não.

e) Tham khảo các sách:
Sách Nội kinh nói: - Máu hội ở huyệt Cách du, ở trên là huyệt Tâm du chủ về huyết, dưới là huyệt Can du nơi chứa huyệt. Cho nên huyệt Cách du là nơi huyết thường qua lại.

Sách Đồ dực nói: - Huyệt Cách du là nơi hội mái, các chứng thuộc máu huyết (ói máu) , chảy máu mủi không ngưng, bêệh hư tổn mặt mày choáng váng, huyết nóng đi ngược lên làm cho tim và phổi bệnh nên ụa ra máu, tiêu ra máu không dứt, nên đốt huyệt này.

Sách Nhật Bổn Châm cứu Giáo Khoa thư nói: Cuống bao tử đau, ăn uống trở ngại, châm huyệt này rất hay.

Sách Acupuncture Chinoise nói: ho hen hay con nít bị giựt mình hoặc ra mồ hôi trộm, nên châm huyệt Hiệp cốc và Huyệt Cách Du.

Sách nghiên cứu Kinh ngoại Kỳ huyệt nói: Trị lao lực gầy ốm, toàn thân suy nhược rất công hiệu.

Sách Huỳnh Học Long nói: nức cụt châm huyệt Cách du, chỉ châm 1 lần liền dứt, không tái phát Hải Đặc thị Đái nói: Trị thực quản và Bao tử bệnh.

g) Nhận xét chung;
Cách là Hoành cách mạc, thực quan, danh từ thời cổ dùng gọi phía trên bao tử. Danh từ màng hông cũng gọi bao quát những gì ở bên trong. Sách xưa của Trung Hoa nói: Huyết hội tại Cách du và Sách Hán ba mươi Hình vẽ nói: Huyệt bịnh nên đốt tại huyệt này vì thần kinh suy nhược làm tim hay sợ sệt. Hông nóng ăn không ngon, ụa ra nước chua, huyệt Cách du trị rất công hiệu. Hai cánh tay nhức phía ngoài trên huyệt cách du nhận có cục nổi lên cứng thì nên châm huyệt Cách du để cho cục nầy tiêu. Dư máu ở não do huyệt Cách du ứ huyết, trước châm huyệt Kiên trung du và Cách du, dát cho ra máu bầm, đồng thời châm huyệt Hiệp cốc và huyệt Quỹ trung cho ra máu. Dư nước chua ở dạ dày thì nơi huyệt Cách du có phản ứng đặc biệt. Huyệt Cách du là nơi hội máu nên đối với người thiếu máu, bịnh máu huyết của đàn bà nên dùng huyệt này.

10, HUYỆT CAN DU
Huyệt này lưu hành đến tạng  cang, mạch Túc Thái dương hội nơi đây.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay  hay cúi xuống, nơi xương sống thứ 9 cách huyệt Cân súc 1 tấc 5 là vị trí của huyệt.

b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 đến 8 phân. Hơ nóng 15 phút. Đốt từ 3 đến 7 liều. Phía bên mặt là vùng gan không nên châm.

c)      Chủ trị:
Vàng da, ruột, dạ dày viêm cấp tính. Ra máu dạ dày. Nhánh khí quản viêm. Lạnh bảo tử, đầy hơi. Bao tử thòng. Cụp xương sống, day qua lại khó khăn. Quáng gà. Trẻ nít tay chơn co quắp. Tất cả bệnh thuộc về mắt.

d)     Phương pháp phối hợp.
Hợp với huyệt Mạng môn làm mắt được sáng. Hợp với huyệt Thiếu trạch trị mắt trợn ngược.

e)     Tham khảo các sách:
Thánh tế Tổng Lục chép: Gan trúng phong khiến người bịnh không cúi đầu xuống , trán có chỉ xanh và vành mắt có khoen, môi xanh, mặt vàng còn có thể trị được, mau đốt huyệt Can du 100 liều.

Sách Ngoại Đài và thiên Kim nói: mắt bịnh, trong gan nóng khiến bệnh nhân nhắm mặt, nên đốt huyệt Can du 100 liều.

Phú Ngọc Long nói: Máu lên làm mắt tối tăm, nên dùng huyệt Can du.

Sử nhà Tống nói: Ô. Dương Sáng châm huyệt Can du và huyệt Mạng môn, bịnh đui của ông được thấy mờ mờ.

Sách Châm cứu thực tiển của Hàng Thái Lang (Nhựt) nói: con nít giật mình hoặc đau bao tử ụa ra máu, hay mắt bịnh nên châm huyệt này.

Sách Reuve internationale d’Acupuncture nói: Hơi thở ngắn, quán gà, nên châm huyệt Can du và huyệt HIệp cốc.

g) Nhận xét chung:
 Đốt huyệt Can du trị chứng bịnh mụt sưng, ghẻ chóc, khiến thân thể tráng kiện. Trị mất ngủ, thần kinh suy nhược, mắt bịnh, nhan sắc trắng xanh. Sách Nội kinh nói: huyệt này với tinh khí liên hệ rất sâu đậm, nên trị bịnh thần kinh suy nhược và mất ngủ. Gan mở khiếu ở mắt, nên đối với nhản khoa sự liên hệ rất trọng yếu.

Gan chủ trị gân nên trị nhan diện thần kinh bị tê, bán thân bất toại, trẻ nít tê nếu không dùng huyệt này thì không công hiệu. Trong sườn và hông đau, huyệt này cũng cần thiết.

Về phương diện sinh lý thì khi dùng mắt thấy máu tựu ở gan, dùng tai nghe máu tựu ở thận, dùng nơi nào thì máu tựu lại ở những bộ phận liên hệ v.v... Nếu tạng can bị sung huyết thì ngủ không dậy được vì gan và mắt kinh lạc thông đồng. Nên mất ngủ là do gan bịnh và đốt huyệt Can du để trị bịnh mất ngủ là hợp lý vậy.

11. HUYỆT TỲ DU
Kinh mạch lưu chuyển đến lá lách. Kinh Túc Thái dương hội nơi đây.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Dưới xương sống thứ 11 nơi huyệt Tích trung cách ra 1 tấc 5 là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 phân đến 8 phân. Đốt từ 3 đến 7 liều. Hơ nóng 20 phút.

c)      Chủ trị:
Yếu dạ dày. Ăn không tiêu. Bao tử co rút. Ruột viêm. Tiêu chảy. Mửa ra máu. Khò khè. Vàng da. Trẻ con quáng gà. Teo thực quản, bụng sưng , (thủy thủng)

d)     Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Thính Cung trị dưới tim có tiếng động. Hợp với huyệt Bàng quang du trị ăn không tiêu.

e) Tham khảo các sách:
Thánh tế Tống lục chép: Phong nhập vào tì thì người bệnh chỉ ngồi, bụng lớn lên. Nếu mửa nước hơi mặn thì có thể trị được bằng cách đốt huyệt tì du 100 liều.

Sách Cảnh Nhạc nói: Huyệt Tì du trị bụng trướng tùy theo tuổi tác mà đốt nhiều hay ít.

Hải Đặc Thí Đái nói: dùng trị bịn hbao tử và gan. Quyển Châm cứu thực tiển của Hàng Thái Lang (Nhựt) nói: ụa mửa, nước da vàng, ăn uống không tiêu nên châm huyệt này.

Quyển Théorie et Pratique de l’Acupuncture của Bác sĩ J.Lavier nói: Huyệt Tỳ du trị chứng lưng còng (gù) hay hông gà (phình lớn) Sách lâm sàng Nghiên cứu thực nghiệm của Tiên Thái Lang (Nhựt): huyệt nầy trị đau dạ dày.

Sách Acupuucture chinoise pratique: Bộ tiêu hoá yếu, ruột sôi, thường ụa mửa, châm huyệt Tỳ du, huyệt Trung uyển ,và huyệt Thiên xu.

g) Nhận xét chung:
Sách Nội kinh gọi: tì, vị , đại trường, Tiểu trường, Tam tiêu, Bàng quang là nguồn gốc của cơ thể, có công năng tiêu hóa giúp cho máu huyết ra vào có ý gọi là tì chứ không phải để chỉ riêng cho tạng tỳ.

Tóm lại, danh từ Tì dùng đây là chỉ những khí quan tiêu hóa và hấp thụ chất bổ cho cơ thể. Đứng về trạng thái tinh thần mà nói. Tì là nơi có nhiều yếu tố làm cho ý chí quật cường. Vì thế chứng hay quên, kém sức khoẻ, lo nghĩ nhiều cần châm huyệt Tì du. Đốt huyệt này làm cho các bộ phần ở tì được mạnh và nguyên khí ở Tam tiêu được sung mản. Tỳ thuộc thổ, Thân thu thuộc thủy, vì thế hể tì suy nhược thì không chế ngự được thủy nên thành chứng thủy thủng. Bổ tì để giúp thể, khí thể vượng: chế ngự được thủy thì bịnh thủy thủng hết liền. Đó là triết lý từ xưa vậy.

12. HUYỆT VỊ DU
Huyệt này lưu chuyển đến dạ dày.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay hay cúi xuống nơi xương sống thứ 12 ngang ra bên ngoài 1 tấc 5 đó là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 đến 8 phân. Không nên châm sâu đề phòng làm tổn thương thận kinh và huyệt quản. Hơ nóng 20 phút. Đốt từ 7 đến 9 liều.

c) Chủ trị:
Dạ dày viêm. Dạ dày co rút. Dạ dày thòng, Ghẻ dạ dày. Ăn không tiêu (bao tử lạnh). Ruột viêm. Ụa mửa. Sình bụng. Ruột sôi. Gan lớn. Trẻ con quán gà. Tiêu phân xanh. Lải ở ruột. Trẻ con suy nhược.

d) Phương pháp phối hợp:
Châm với huyệt Hồn môn trị bao tử lạnh, ăn không tiêu.

e) Tham khảo các sách:
Ông Lý Đống Viên nói: Trúng thấp nên châm huyệt Vị du,
Kinh Giáp ất nói: Bao tử trúng hàn sình bụng, ăn nhiều mà thân thể gầy ốm, ụa mửa, xương sống đau, gân rút, ăn đồ ăn không hạ nên châm huyệt vị du.

g) Nhận xét chung:
Những chứng thuộc về bao tử lấy tay nhận vào huyệt vị du có 3 đường phản ứng:
1)     Đau từ kinh bàng quang chạy xuống huyệt Thận du lên đến huyệt Tâm du.
2)     Làm hơi khó chịu ê ẩm đến huyệt Kỳ môn.
3)     Đau nhức đến huyệt Trung uyển mới tan.
Quan hệ là do kỷ thuật lấy tay nhận mạnh hay yếu để điểm huyệt.
Những chứng thuộc về bào tử đều lấy huyệt này làm căn bản. Châm sâu để có hiệu lực nơi thần kinh. Đại trường Tùng Thần kinh và Tiểu trường nội tạng thần kinh lấy cớ làm đích để kích thích truyền đạt vào cơ thể. Châm cạn là mục đích để kích thích các giây thần kinh ở lưng. Châm huyệt này để chận đứng sự đau nhức của bịnh lở bao tử.

13.HUYỆT THẬN DU
Huyệt này có công năng vận chuyển đến thận. Nơi hội Kinh Túc thái dương.

a)     Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay cúi xuống, nơi xương sống thứ 14. Huyệt mạng môn đo ra 1 tấc 5 là vị trí của huyệt.

b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 phân đến 1 tấc. Hơ nóng 30 phút. Đốt 7 đến 9 liều.

c)      Chủ trị:
Thận viêm, Bàng quang tê, (không tiểu được) bàng quang rút lại (bụng dưới cứng), thần kinh ở lưng đau nhức. Lưng đau không thể cúi xuống, ngước lên được. Tiểu từ giọt, tiểu ra máu, đái đường. thiếu tinh dịch, thân thể gầy ốm, kinh nguyệt không đều, thất tinh, tất cả bịnh về đường tiểu tiện.

d)     Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Mạng môn, trị lớn tuổi đi tiểu nhiều. Hợp với huyệt Tâm du trị Thận hư nhức lưng, di tính, mộng tinh. Phối hợp với huyệt Cự giao trị hông và bùng lình bình, ứ máu.

e)     Tham khảo các sách:
Quyển Tâm thơ của ông Biển Thước: Huyệt Thận du có thể  trị những chứng bịnh nguy kịch, gặp trường hợp này có thể đốt 200 đến 300 liều.

Thánh Tế tổng lục chép: trúng phong nhập môn vào thận, người bệnh cứ ngồi yên lưng đau nhiều. Xương sườn 2 bên chưa hiện lên chỉ vàng thì có thể trị được bằng cách đốt huyệt Thận du 100 liều.

Sách Cương Mục nói: Lưng đau đốt huyệt Thận du từ 3 đến 7 liều thì hết.

Sách Đồ dực nói: Sắc dục quá độ, thận hư sưng, lổ tai lùng bùng và nhức châm huyệt Thận du 3 phân.

Sách Đắc Hiệu Phương nói: Bạch đái, mất tinh nên châm Thận du.

Sách Khoa học châm cứu của Giả Chỉ Mảng (Nhựt) nói: Đi tiểu nước tiểu đục, di tinh, châm huyệt nầy rất công hiệu.

Sách Bulletin de la Societé d’Acupunctre nói: đau lưng nên châm huyệt Mạng môn và huyệt Thận du.

g) Nhận xét chung:
Ông Trạch Điền Kiên nói: trong phương trị liệu thì huyệt Thận du là quan trọng. Khi thân tạng có bịnh trên da co hiện tượng đổi màu trắng trở thành đen và nổi lên từng đóm. Khi đốt huyệt Thận du những hiện tượng này biến mất.

Thận tạng bịnh nên dụng kinh bàng quang như huyệt Thận du, huyệt Thứ Giao. Có lúc chỉ châm huyệt Trung cực đó là phương pháp vận dụng tạng phủ liên hệ bên trong và bên ngoài. Nên có khi bàng quang có bịnh dùng huyệt ở thận kinh như huyệt Đại hích, huyệt Thái Khê v.v…

Thận là nguồn gốc của chân âm, lưng và bên ngoài tạng thận, người xưa nhận huyệt Thận du là nơi khí của kinh lạc chạy vào tạng thận. Những chứng lưng đau, lạnh hay nhức mỏi nếu không châm huyệt này khó hết bịnh được. Nếu có kỷ thuật đối với bịnh ngoại cảm nên châm, nội thương thì đốt. Ở trong ngủ hành thận tuy htuộc thủy nhưng liên hệ đến Mạng môn. Mạng môn thuộc tướng hỏa, đồng thời nơi thân thể con người có chân hỏa, bổ thận tức bổ hỏa, hoả sinh thổ, vì thế trị chứng đáy đêm rất có hiệu quả.

14. ĐẠI TRƯỜNG DU
Huyệt này lưu hành đến ruột già.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay hay cúi xuống, dưới huyệt Mạng môn 2 lóng xương tức huyệt Dương quang lấy ra 1 tấc 5 phân là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
châm từ 5 phân đến 1 tấc. Đốt từ d đến 7 liều. Hơ nóng 20 phút.

c) Chủ trị:
Ruột viêm, ruột sôi, ruột ra máu. Bón kinh niên, sưng ruột dư, chân teo, tiểu són, đái láo, Thận viêm, xương sống co rút. Thần kinh lưng đau. Tất cả bệnh về ruột.

d) Tham khảo các sách:
Thánh Tế Tổng lục nói: Trúng phong vào ruột già, người bệnh nằm ruột sôi không dứt, đốt tại Trường du trăm liều.

Lý Đông Viên nói: Trúng nắng nên châm Đại trường du.
Hải Đặc Thị Đái nói: Có công hiệu đối với bệnh tử cung và ruột.

Sách Traité d’acupuncture nói: Huyệt Đại trường du có công năng trị táo bón.

e) Nhận xét chung:
Nếu lưng đau, bàn tọa đau, các lóng xương đau, nên lấy huyệt này làm chủ.

15. HUYỆT QUANG NGUYÊN DU
a) Phương pháp hợp huyệt:
Ngồi ngay hoặc cúi xuống, dưới huyệt Dương quang 1 lóng xương ngang ra ngoài 1 tấc 5 có cục xương gù lên (dưới khớp xương thứ 17) Gần xương này có 1 lổ hủng là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 3 đến 5 phân, hơ nóng 20 phút. Đốt từ 7 đến 9 liều.

c) Chủ trị:
Thần kinh ở lưng đau, ruột viêm, thớ thịt ở bàng quang tê (Tiểu tiện khó). buồng trứng viêm (Đau cục máu).

d) Tham khảo các sách:
Sách y học nói: Huyệt Quang nguyên du trị đau phổi.

Huỳnh Học Lanh nói: Trị bịnh noản sào cứng.

Sách Châm cứu thực hành của ông Trạch Điền Lang (Nhựt) nói: châm huyệt Quang nguyên du và huyệt Tiểu hải trị tiểu tiện bí.

Sách Acupuncture Chinoise Pratique nói: Huyệt này hợp với huyệt Khúc cốt trị đàn bà bạch đái.

e) Nhận xét chung:
Huyệt Quang nguyên du thuộc kỳ huyệt. Sách đại thành, Sách nhập môn, Sách Y tông Kiêm Giám, Sách Kính Huyệt Toát yếu đều cho huyệt nầy ở vào Kinh Bàng Quang.

16. HUYỆT TIỂU TRƯỜNG DU
Huyệt này lưu hành đến Tiểu trường

a) Phương pháp tìm huyệt:
Ở trên mông ra bên ngoài có cục xương nổi lên (dưới xương thứ 18) Ra hai bên 1 tấc 5 là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 3 phân, đốt 3 đến 7 liều.

c) Chủ trị:
Ruột và bộ sinh dục đau, ruột viêm, sa ruột, tiêu đàm, bón, tiểu nhỏ từ giọt, đau lưng, Nội mạc tử cung bị viêm, bàng quang bịnh, thần kinh tọa cốt đau.

d) Tham khảo các sách:
Sách Đồng nhân nói: Trị tiểu gắt và khó khăn, bụng dưới đau, chân sưng, hơi thở ngắn, không muốn ăn, tiêu có đàm và máu, đau trỉ nhức nhối, đàn bà bạch đái.

Phú Linh Quang nói: Trị bệnh về đường tiểu.

e) Nhận xét chung:
Huyệt Tiểu trường du với kinh Thủ thái dương tiểu trường có sự quan hệ mật thiết, nên kinh tiểu trường cố bệnh (Thần kinh hai tay và vai đau), hơ nóng huyệt này nửa giờ thấy hết đau. Chứng phong thấp do tiểu trường nóng. Huyệt này trị phong thấp rấy hay. Vành mắt nổi gân đỏ, do phản ứng của kinh tiểu trường có bệnh, châm huyệt Tiểu Trường du làm cho tay chân được ấm, thông tiểu tiện. Chứng sưng nhiếp hộ tuyến cũng dứt.

17. HUYỆT BÀNG QUANG DU
Huyệt này chạy đến bàng quang nơi mạch Túc Thái dương phát ra.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Dùng tay nhận nơi xương mông thứ hai (xương sống thứ 19), có một cục xương lồi lên bên ngoài 1 tấc 5 phân là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 3 đến 5 phân, hơ nóng 30 phút. Đốt từ 7 đến 9 liều.

c) Chủ trị:
Tất cả những chứng bệnh thuộc về bọng đái (Bàng quang viêm, nước tiểu đỏ, tiểu xón). Bí đái, tiêu chảy, hai chân yếu, Đái đường, Màng tử cung sưng, thần kinh đau nhức, thần kinh dưới bụng và xương mông nhức, bạch đái, âm đạo viêm.

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Tỳ du trị tỳ yếu, ăn không tiêu.

e) Tham khảo các sách:
Sách Đồng Nhơn nói: Huyệt Bàng quang du trị phong lao, xương sống đau, đau bụng tiêu không dứt, tiểu gắt, đỏ, lở âm đạo, chân co rút không ngay ra được, đàn bà có cục trong bụng, chân yếu.

Sách Bịnh thái Sinh lý học, nói: huyệt này trị đau lưng, tử cung bịnh.
Sách Revue Internationale d’acupuncture nói: Trị thần kinh tọa cốt đau nhức, di tinh.

g) Nhận xét chung:
Huyệt Bàng quang du có công năng đuổi thấp khí làm bụng dưới đầy hơi được nhẹ.

18. HUYỆT BẠCH HOÀNG DU
Huyệt này có tên riêng Ngọc hoàng du , nơi phát ra Túc thái dương mạch khí.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Từ chót xương khu (xương sống thứ 21 ngang ra ngoài 1 tấc 5 là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 đến 7 phân, không nên đốt.

c) Chủ trị:
Thần kinh nơi xương sống nhức, hay co rút, thịt ở hậu môn đau nhức, thần kinh tọa cốt đau, bí đái, bí ỉa, sưng màng tử cung.

d) Phương pháp phối hợp:
Hơp với huyệt Ủy trung, trị vai và lưng nhức đau rất hiệu nghiệm.

e) Tham khảo các sách:
Sách Đồ Dực  nói: chủ trị lưng và xương sống đau nằm không được, tay chân tê, tiểu, đại tiện không thông.

Sách Đồng nhân nói: Trị lưng và xương sống co rút nhức đau, Đại tiểu tiện không thông, chân đầu gối xụi, bị rét nóng, lưng và xương sống lạnh nhức nằm không yên, lao tổn làm suy nhược, châm sâu 8 phân. Cử làm việc nặng.

Sách Châm cứu nói: Đại tiểu tiện bị bí hoặc hư nhược, bạch đái, trúng phong, tay chân xụi, đau nhức chịu không nỗi nên châm huyệt này.

Sách Bệnh thái sinh lý học: Trị tiểu tiện, đại tiện bí, hay nóng, bạch đái, trúng phong tay chân xụi, hậu môn đau không chịu được.

g) Nhận xét chung:
Sách Lão thị bệnh Nguyên Luận nói: Con trai bị di tinh, con gái kinh nguyệt không đều, châm huyệt Bạch hoàng du rất có hiệu quả, vì huyệt này chứa đựng tất cả tinh hoa của thận tạng.  

19. HUYỆT THỨ GIAO
Huyệt Thứ giao là nơi kết hợp Kinh túc Thái dương.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Bên trong huyệt Thương giao, nơi xương mông thứ hai là vị trí của huyệt.

b) phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 3 đến 8 phân, hơ nóng 30 phút, đốt từ 3 đến 7 liều.

c) Chủ trị;
Đàn ông đau bộ sinh dục, tiểu xón, Cao hoàng viêm, noản sào viêm, màng tử cung viêm, kinh nguyệt không đều, Đại tiểu tiện bí, ói mửa, thần kinh xương mông đau, thần kinh lưng đau, từ chân đến lưng tê, đâầ gối lạnh.

d) Tham khảo các sách:
Ông Trạch Điền Kiên nói: Nơi lỗ xương mông thứ hai có phản ứng khi thần kinh bàn tọa bị đau.

Kinh Giáp ất nói: Đau lưng từng cơn, không thể cúi xuống ngước lên được, từ chân đến lưng không mất cảm giác, lưng và xương sống đều lạnh, Nên lấy huyệt Thứ giao làm chủ.

Sách Nhật Bổn Châm cứu trị liệu nói: Trị noản sào nhức, thần kinh ở lưng tê.

Sách  Bulletin de la Socíeté d’Acupuncture nói: Huyệt này trị tiểu tiện bế hay chân lạnh.

e) Nhận xét chung:
Bịnh trỉ có trạng thái nhức đau nơi các huyệt Thứ giao, huyệt Trung giao, huyệt Dương quang. Phụ nữ có thai hay lúc có kinh nhận nơi đây có cảm giác đau.

20. CAO HOÀNG DU
a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay, dùng bàn tay trái để lên vai mặt, tay mặt để lên vai trái khiến cho chổ giáp cốt lơi ra, giữa xương sống thứ tư và thứ năm, ngang ra phía ngoài 3 tấc. nhận xuống đốt xương sường thư tư có cảm giác đau là vị trí của huyệt.

b) Chủ trị:
Tất cả các bệnh cấp tính, phổi có mụt, màng hông viêm, thần kinh suy nhược, di tinh, mất kinh, hay quên, ói mửa.

c) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Đào đạo, huyệt Phế du, huyệt Thân trụ, trị bệnh lao, tổn.

d) Tham khảo các sách:
Sách Nghiệm phương Tân Biên nói: Bị đâm trúng trồng mắt nơi huyệt Cao hoang có đốm đỏ, lể cho bể đốm này, bệnh sẽ hết. Hợp với huyệt Hiệp cốc, chầm vài lần cũng lành.

Sách Minh Đường nói: Trị ngón tay giữa tê bằng cách đốt Ngải cứu.

Sách nghiên cứu thần kinh phản xạ của Nhứt Lang nói: Trị chứng hay quên, phổi có mụt.

Sách Théorie et Pratique de l’acupuncture của bác sĩ J. Lavier nói: phối hợp với huyệt Phế du trị lao tổn.

c) Nhận xét chung:
Sau khi đốt huyệt Cao hoang nên đốt huyệt Túc tam lý để giảm sung huyết ở thượng bộ. Dư chất chua nhiều ở bao tử, đốt huyệt Cao hoang liền hết.

Để người bệnh nằm sấp xuống, bả vai lơi ra, dùng tay nhận gần xương bả vai, nơi huyệt cứng là vị trí của huyệt. Lúc châm các bộ phận trên đầu không có cảm giác đau, chỉ có thần kinh ở sườn hoặc dưới bả vai có cảm giác. Châm 1 lần là hết bịnh.

21. HUYỆT ỦY TRUNG.
Huyệt này có tên riêng Huyết Khích, Trung khích, Khích trung, nơi huyệt Túc thái dương bàng quang chạy vào, thuộc Thổ)

a) Phương pháp tìm huyệt:
Để người bệnh nằm sấp, dùng tay đè nơi nhượng, có động mạch nhảy là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 1 đến 2 tấc, không nên châm trúng động mạch và tỉnh mạch. Cấm đốt. Thường dùng kim ba khía châm nhẹ chung quanh huyệt cho những ai huyết quản có máu tím cho ra máu.

c) Chủ trị:
Cảm mạo trước lạnh sau nóng (ra mồ hôi không dứt), phong thấp, sưng các xương, lưng đau. Thần kinh tọa cốt nhức, lưng đau đến cổ, vế lạnh, Đầu gối nhức, Trúng phong bán thân bất toại, Đau cổ trướng, động kinh, chân mày và tóc rụng, dịch tả.

d) Phương pháp phối hợp:
Huyệt Nhơn trung hợp với huyệt Côn lôn trị lưng và xương sống nhức. hợp với huyệt cự giao, huyệt Hoàng khiêu, trị phong thấp làm bắp chân nhức.

e) Tham khảo các sách:
Sách Châm cứu nói: Trị bệnh phong làm chân mày rụng, chứng nóng làm chuyển gân, phong tê.

Thiên Tập Bệnh nói: Cổ cứng không cúi xuống được, châm Túc Thái dương, huyệt Ủy Trung, huyệt Tân thức đều có kết quả.

Sách Châm Cứu Trung Quốc nói: những chứng sung huyết, huyết ứ ở lưng, bụng hoặc những chứng nóng sanh ra ỉa mửa, nên châm chung quanh huyệt Ủy Trung cho ra máu.

Châm huyệt Ủy trung chẳng những trị ghẻ chốc mà còn trị được bệnh Ung thư ở sau lưng. Bịnh phong thấp làm chân nhức mỏi, răng cắn chặt, bất tỉnh. Châm huyệt này có thể cứu sống được. Sách Nhật Bổn châm cứu thực hành dạy: Trị phong tê, nhức lưng.

Sách Traité d’acupuncture của bác sĩ Royer de la Fuýe nói: Huyệt Ủy trung trị cuống họng cứng hay cổ đau.

g) Nhận xét chung:
Huyệt Ủy trung thuộc thổ liên hệ với kinh Bàng quang, chủ trị: lưng đau không thể đi hay đứng được, hoặc đau chỗ này đến chỗ khác không nhất định. Nóng lạnh, nhức xương, tiểu gắt, nóng làm khác nước, xâm chung quanh huyệt Ủy trung cho ra máu rất có công hiệu.

22. HUYỆT THỪA SƠN
Huyệt này có tên riêng Ngư Phúc, Nhục trụ, Trường sơn.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Nằm sấp hai chân hơi co lên, nơi bắp chuối có một đường lằn chữ nhân trên đầu chữ nhân là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu trên 1 tấc. Hơ nóng 20 phút, Đốt từ 7 đến 9 liều. (có thể châm cho ra máu).

c) Chủ trị:
Chân bị vọp bẻ, thổ tả, ói mửa do thời khí, thần kinh ở bụng đau, thần kinh ở mặt, vế, từ đầu gối đau. Tay chân tê, trĩ, ruột ra máu, đau gót chân, hạch sưng, bị tế tổn thương.

d) phương pháp phối hợp.
Hợp với huyệt Trường Cường trị trĩ ra máu rất hay. Hợp với huyệt Âm lăng tuyền trị tim, hông đầy hơi. Hợp với huyệt Ngư tế, huyệt Côn lôn trị chuyển gân, mắt đứng tròng.

e) Tham khảo các sách:
Dùng ngón tay giữa để từ gót chân đến bắp chuối , nơi đầu ngón tay là vị trí của huyệt.

Phú Tịch Hoàng nói Huyệt Âm lăng tuyền trị tim và hông đầy hơi, châm với huyệt Thừa Sơn thì biết đói, thèm cơm.

Tâm thơ Biển thước nói: Châm 2 huyệt Thừa sơn trị hai chân yếu, nặng đi không được.

Phú Bá chứng nói: huyệt Thừa Sơn hợp với huyệt Trường Cường trị trúng phong, ruột ra máu rất hay.

Sách Đại Thành nói: Chân chuyển gân nhiều năm không hết, trị thuốc ít công hiệu. Đốt huyệt Thừa sơn từ 2 đến 7 liều thì nhẹ.

Sách Thiên Tinh nói: huyệt Thừa sơn trị lưng lạnh nhức, bịnh trỉ khó đi tiêu, hai chân tê lạnh, yếu để lâu thành truyền nhiễm, sốt rét, thời khí và chuyển gân.

Sách Nhựt Bổn Y học sử nói: huyệt này trị bịnh trỉ, ỉa mửa và giựt gân.

Sách Acupuncture Chinoise Pratique nói: trị vọp bẻ và phong đòn gánh (uốn ván)

g) Nhận xét chung:
Luận bịnh nguyên nói: khí lạnh nhập vào gân thì gân chuyển động, khi chuyển gân thì châm huyệt Thừa sơn để làm cho khí lạnh mất đi. Những người làm lụng mệt nhọc, hơi ẩm thấp nhập vào gân làm vọp bẻ, châm huyệt Thừa sơn sẽ hết.

Ở Bàng quang có một đường gân chạy ra Giang môn, nên hợp với huyệt Trường Cường trị bịnh lòi trôn trê rất hay.

Huyệt Thái dương chủ về da, vận chuyển vinh vệ toàn thân, những người bị té châm huyệt Thừa Sơn làm cho tan máu ứ và thông mạch lạc.

23. HUYỆT PHỤ DƯƠNG.
Giáp với huyệt dương kiều.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Sau mắt cá từ huyệt Côn Lôn trở lên 3 tất là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 đến 6 phân. Hơ nóng 10 phút. Đốt từ 7 đến 9 liều.

c) Chủ trị:
chuyển gân, ỉa mửa, thần kinh ở đùi nhức, lưng nhức, đứng lâu không được, thần kinh ở lưng đau. Thần kinh ở mặt đau. Đùi di chuyển đau. Tay chân tê xụi.

d) Tham khảo các sách:
Nhựt Bổn châm học luận của Lợi Tín (Nhựt) nói: trị nhức đầu và xương mông nhức.

Sách Acupuncture du Pratique của Hoa Sin nói:trị bàn chân sưng và tọa cốt đau.

e) Nhận xét chung:
Tử cung nóng nên đốt huyệt Phụ dương Thần kinh xương cốt bàn nhức, cũng đốt huyệt này.

24. HUYỆT CÔN LÔN
Huyệt này chạy đến mạch Túc thái dương thuộc hoả huyệt.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Lấy ngón tay đo từ huyệt Phụ dương xuống đến xương mắt cá có chỗ sâu xuống là vị trí huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
châm sâu hơn 5 phân. Đốt từ 3 tới 7 liều. Có thể dùng kim xâm cho ra máu (có thai cấm châm).

c) Chủ trị:
Nhức đầu, chóng mặt, thần kinh ở vai bị giựt, tọa cốt thần kinh đau, xương khi đau, chân nhức không bước xuống đất, các lóng xương viêm, 2 chân yếu, trẻ con tay chơn co rút, khò khè, sinh khó.

d) Phương pháp phối hợp:
Phối hợp với huyệt Thân mạch, huyệt Thái Khê trị mang giày lở chân. Hợp với huyệt Ủy trung trị xương sống và lưng nhức.

e) Tham khảo các sách:
Sách Nhựt Bổn Châm trị Tây thơ nói: trị nhức chân, đau vai.

Sách Princepe de la vraie acpuncture Chinoise cuea Soulier de Morant nói: trị bịnh tử cung và yếu giây chằng.

Phú Ngọc Long nói: với huyệt Thân Mạch, huyệt Thái khê trị sưng chân.

Sách Y học nhập môn nói: Ông Tùng dương Châu đời hán giỏi về khoa châm cựu trị người cụp xương sống chống gậy đi mới được, ông nói không phải chứng phong mà tại huyết ngưng không lưu thông được, châm huyệt Côn lôn hai bên chỉ trong giây lát người bịnh bỏ gậy đi được.

Sách châm cứu nói: huyệt này trị ốm hai chân, mắt cá lở sưng không bước xuống được, hoặc chứng ỉa mửa chuyển gân, con nít kinh phong.

g) Nhận xét chung:
Theo phương pháp ngủ hành phân loại thì huyệt Côn lôn ở bàng quang kinh thuộc hỏa, nên rất thích ứng trị những chứng chân và ống chân sưng nhức, làm máu được lưu thông, giảm nóng và hết sưng. Phối hợp với huyệt Thái khê, hay huyệt Thân mạch như thiệp thận và bàng quang có tác dụng trị nhiều phương diện. Vì huyệt Thái Khê thuộc thận có thể bổ và tả huyệt Côn Lôn thuộc hỏa làm giảm nóng trừ thủy ngưng đau nhức. Huyệt Thân Mạch khởi tại Dương kiều làm tan máu ứ, hơi uất được thông vì thế những chứng sưng chân hay bị vọp bẻ, bắp chân ốm lại châm huyệt này rất công hiệu.

25. HUYỆT THÂN MẠCH.
Huyệt này có tên Qủi lộ, nơi Dương Kiều mạch phát sanh.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngoài mắt cá phía dưới 4 phân, nơi lổ thủng, nhận mạnh chung quanh có cảm giác đau là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 3 phân không nên đốt.

c) Chủ trị:
Nhức đầu xây xẩm. Cảmgió nhức một bên đầu, thần kinh lưngvà hai chân đau, thần kinh xương sống tê rần. Trúng phong, tay chân tê bại, 2 chân ốm teo.

d) Phương pháp phối hợp:
Phối hợp với huyệt Thái Khê, huyệt Côn Lôn trị chân sưng. Hợp với huyệt Kim môn trị nhức đầu.

e) Tham khảo các sách:
Sách đồ Dực nói: trúng gió 2 chân tê rần, không biết đau, ban đêm phát ra chứng kinh phong, đốt với huyệt Dương Kiều.

Sách Nhựt Bổn Y học Tân luận nói: huyệt này trị gót chân sưng, bàn chân lạnh.

Sách Théorie et pratique de l’zcupuncture của J.Lavier nói: trị tay chơn co quắp.

g) Nhận xét chung:
Huyệt thân mạch thuộc kinh bàng quang khởi điểm từ Dương kiều mạch. Chứng nhức đầu phát từng hồi, nóng lạnh nhức đầu mệt lên, tìm sợ sệt, tai lùng bùng, lổ mủi ra máu đau nơi hông, châm huyệt này rất hay.

26. HUYỆT KIM MÔN
Huyệt này có tên là Lương Quang, Quang lương, thuộc Túc Thái dương Giáp huyệt, huyệt Dương duy phát ra.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Phía trước huyệt Thân mạch dưới 5 phân nơi có lổ hủng là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 3 phân.

c) Chủ trị:
Bụng dưới đau, màng bụng viêm, xương đầu gối nhức tê, chuyển gân, trẻ con động kinh, trẻ con kinh phong, tay chơn co rút, trẻ con há mồn, đầu lúc lắc, cong xương sống.

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Khâu khư trị chuyển gân. Hợp với huyệt Thân mạch trị nhức đầu.

e) Tham khảo các sách:
Sách Nhựt Bổn châm cứuthực hành nói: huyệt này trị vọp bẻ và ỉa mửa.

Sách principe de la vraie acupuncture Chinoise của Soulier de Morant nói: trị con nít làm kinh phong mắt nhắm, miệng hả.

Sách Tìm huyệt nói: dưới mắt cá 1 tấc, dưới huyệt Thân mạch thẳng đến huyệt Kinh cốt cách một cái xương là vị trí của huyệt.

Sách Đại Hành nói: trị ỉa mửa, rút gân. Sách Đồng Nhơn nói trị chân nhức, khắp mình đau, không thể đứng ngồi được.

g) Nhận xét chung:
Huyệt Kim môn thuộc kinh Bàng quang nơi khởi điểm mạch dương duy liên lạc các tuyến dương kinh công dụng trị liệu của nó rất rộng lớn. Những chứng chuyển gân, ỉa mửa, bụng đau nôổ cục, động kinh châm huyệt này rất công hiệu.

27. HUYỆT KINH CỐT.
Huyệt này thuộc Túc Thái Dương mạch ở Bàng quang đi ra.
a) Phương pháp tìm huyệt.
Lấy tay nhận nơi bìa bàn chân ngay giữa là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 3 đến phân. Đốt từ 3 đến 7 liều.

c) Chủ trị,
Đau tim, màng óc viêm, tròng trắng mắt lớn, nảo sung huyệt, nhức đầu như búa bổ, hay lắc đầu, mắt bệnh, 2 chân lạnh, thần kinh ở lưng đau nhức, động kinh, con nít co rút hai chân, nghiến răng, chảy máu cam.

d) Phương pháp hợp trị:
Hiệp với huyệt Trung Phong huyệt Tuyệt Cốt trị thân thể ngắt không biết đau.

e) Tham khảo các sách:
Sách Tìm huyệt nói: sau ngón xương út có cục xương gọi kinh cốt, huyệt ở dưới xương này.

Sách Đồng Nhơn nói: huyệt này trị chân đau không thể co dủi được.

Sách Bảo Mạng nói: Đầu đau không thể chịu nổi, châm Túc khuyết âm Thái dương kinh.

Sách Châm cứu Y học của Văn Lang (Nhật) nói: huyệt này trị vọp bẻ và chân nhức.

Sách Acupuncture Chinoise Pratique : trị nhức xương và nảo xung huyết.

Sách Đại Thành nói: trị nhức đầu như búa bổ.

g) Nhận xét chung:
Huyệt Kinh Cốt thuộc Túc thái dương kinh, bộ phận phía sau đầu thuộc kinh Bàng quang. Vì thế châm huyệt kinh cốt có công năng làm cho phong hàn sau đầu không còn ngưng tụ.

Nhức đầu không chịu nổi châm huyệt Túc Khuyết âm, kinh Thái dương (tức huyệt Thái xung, huyệt Kinh cốt) để kim lại chờ khi hết đau mới lấy ra.  

28. HUYỆT CHÍ ÂM
Túc Thái dương phát ra thuộc Kim huyệt.
a) Cách tìm huyệt:
Bên ngoài ngón ut cách góc móng chân 1 phân 5 là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 2 phân, đầu kim hướng lên trên. Đốt từ 3 đến 5 liều.

c) Chủ trị;
Bán thân bất toại, các khớp xương chân viêm, nhức đầu, nghẹt mủi, mắt nhức, di tinh, phong ngứa, sanh khó.

d) Phương pháp hợp trị:
Hợp với huyệt Túc Tam lý trị mắc rặn không sanh được.

e) Tham khảo các sách:
Sách thuốc nói: Ông Trương Văn trọng cứu người đàn bà sanh khó tay ra trước, ông chỉ đốt đầu ngón tay út bên phải 3 liều, mỗi liều bằng một hạt lúa lớn. Lửa vừa tàn người sản phụ sanh được.

Phú Bá Chứng nói: hiệp với huyệt Ốc ế trị khắp mình ngứa và nhức.

Phú Tích Hoằng nói: huyệt này chuyên trị chân và đầu gối sưng.

Sách Cổ Kim Y thống nói: hợp với huyệt Chí âm, huyệt Ốc ế trị da ngứa khắp mình.

Sách Cứu liệu Tạp Thoại của Đồng Thượng (Nhật) nói: huyệt này trị mắt lờ, mình ngứa.

Sách Principe de la vraie acupuncture chinoise nói: huyệt này trị đàn bà sanh khó.

g) Nhận xét chung:
Huyệt Chí âm có tác dụng làm con gnười được mạnh mẽ. Nhức đầu châm huyệt Toán trúc, huyệt Phong trì, huyệt Thiên trụ nếu không kết quả thì dùng kim 3 khía châm nơi đây cho ra máu hoặc dùng kim nhỏ châm sâu 1 phân 5 thì bịnh được khỏi.

Da ngứa nhức phần nhiều thuộc Dương chứng, vì thận thủy kém làm cho hỏa thạnh, huyết khô làm cho da ngứa nhức, huyệt nầy có công năng làm cho mát huyết, các chứng thuộc thiếu huyết đều có công hiệu.

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 11

TÚC THIẾU ÂM THẬN KINH
(Méridien des Reins ( 7 huyệt x 2)
Sự lưu hành của kinh huyệt
Kinh này nối liền với kinh Túc Thái Dương, phát khởi từ phía lưng ngón chân út chạy xuyên dưới lòng bàn chân, huyệt Dũng tuyền chạy ngang mắt cá. Huyệt Dương cốc chạy lên huyệt Thái khê chạy xuống huyệt Thái chung, huyệt Thủy tuyền lên đến huyệt Chiếu hải. Đến dây thần kinh chạy qua Túc khuyết Âm sau huyệt Phục lưu cách huyệt Giao Tín 5 phân đến huyệt Tam âm giao, huyệt Trúc tân, huyệt Hiệp cốc. Nơi đây thần kinh chạy phía sau bắp đùi, đến Đốc mạch huyệt Trường cường đi vào xương sống hướng về phía trước đi ra huyệt hành cốt, huyệt Đại hích, huyệt Khí huyệt, huyệt Tứ mảng chạy cách rún 5 phân, huyệt Cao du. Nơi dây thần kinh chạy qua bên phải và bên trái vú thuộc thận tạng qua Nhâm mạch, huyệt Quang nguyên, huyệt Trung cực hợp với Bàng quang kinh.
Từ huyệt Quan du có một đường mạch chạy qua bên phải và bên trái đến huyệt Thương khúc, huyệt Thạch quang vào trong liên hệ với Can tạng theo huyệt U môn đến hoành cách mạc chạy lên huyệt Bộ lang vào phổi.
Lại có ,một đường chạy đến huyệt Thần phong, huyệt Linh thư huyệt Thần tạng, huyệt Trung du phủ nối liền với cuống phổi lên huyệt Nhơn Nghinh vào dưới huyệt Liêm tuyền. Từ huyệt Thần tạng đi ra một đường chạy qua bên phải và bên trái chạy về tim qua hông đi thẳng đến huyệt Kiên trung ở giữa hai vú giao tiếp kinh Thủ khuyết âm.

1. HUYỆT DŨNG TUYỀN.

Túc Thiếu âm thận mạch phát ra, thuộc mộc.
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Rút ngón chân lại, giữa lòng bàn chân có một lổ sâu đó là vị trí của huyệt.
b)      Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 3 đến 5 phân. Hơ nóng 20 phút. Đốt từ 3 đến 7 liều. Có thể xâm cho ra máu.
c)      Chủ trị:
Thịt tim sưng, tim nóng nhức, da vàng, nhức đầu, hồi bộp xây xẩm, sa tử cung, không thọ thai. Trẻ con co rút. Ho đàm, khan tiếng, 5 đầu ngón chân nhức.
d)      Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Quang nguyên, huyệt Phong long, trị bịnh lao di truyền. hợp với huyệt Hành giang, trị thận yếu, làm khát nước.
Hợp với huyệt Âm lăng tuyền trị ruột và rún đau.
e)      Tham khảo các sách:
Sách Ngoại Đài nói bụng có cục lúc nổi lên đau chết giấc nên đốt huyệt này.
Sách Đồng Nhơn nói: châm 5 phân, đốt 3 liều, không nên cho ra máu.
Sách Minh Đường nói: Đốt không bằng châm.
Biển thước Tâm thơ nói: hai huyệt Dũng tuyền trị những người lớn tuổi chân sưng đau nhức, từ lòng bàn chân đến xương đùi nhức, mệt mỏi thiếu sức khoẻ, nên đốt 50 liều, nhức mỏi hoặc tê rần nên đốt huyệt này 50 liều. Hai tay nóng dữ dội như lửa nên đốt huyệt này từ 3 đến 5 liều.
Sách Xuyến nha nói: trị lỗ mũi chảy máu không ngưng.
Kinh Tư Sách nói: tim đau không muốn ăn, đàn bà không con, 5 ngón tay nhức, chân không thể đi dưới đất nên châm huyệt này.
Sách Acupuncture của H.Voisin nói: huyệt này trị khan tiếng, trệ tử cung.
Sách Châm cứu trị liệu của Thái Lang (Nhựt) nói : huyệt này trị đi tiểu nhiều, thận hao tổn.
g) Nhận xét chung:
Chứng âm hư nên mỗi buổi chiều thường nóng cổ bị tê, tay chân nóng dùng:
Châu du, Phụ tử = 3 đồng cân.
Hoà rượu trắng bôi vào huyệt Dũng tuyền có kết quả. Huyệt Dũng tuyền kinh mạch từ huyệt chí âm phát ra nên những chứng bịnh trên đỉnh đầu nhức hay trong bụng nóng, chứng âm hư làm nóng không ngủ được châm huyệt này có hiệu quả.
2. HUYỆT THÁI KHÊ.
Có tên là Lữ tế, Túc thiếu âm thận mạch vào, thuộc thổ huyệt.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Phía trong mắt cá và xương gót chân, nơi khoảng giữa có chổ sâu là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 đến 8 phân. Đốt từ 3 đến 7 liều. Hơ nóng 20 phút. Cũng có thể dùng phương pháp xâm.

c) Chủ trị:
Sau khi nóng, tay chơn lạnh. Nội mạc tim viêm, hoành cách mạc co rút, khò khè, yết hầu đau. Miệng lỡ, ung thư vú, ói mửa, tử cung bịnh (kinh nguyệt không đều) Trẻ con bị động kinh .
d) Phương pháp phối hợp
Hợp với huyệt Thương dương trị rét lạnh nhiều.
e) Tham khảo các sách:
Sách Thần nông nói: trị trong đùi vì ẩm ướt nên sanh ghẻ (trước bổ sau tả).
Cảnh nhạc toàn thơ nói: thận suy, răng lung lay, cổ tinh thì răng chắc, vì thế thận hư thì răng nhức, nên bổ huyệt Thái khê.
Sách Acupuncture Henri Goux nói: huyệt Thái khê trị thận yếu làm thận lạnh.
Sách Y dương Y học sử: (của Tiểu Xuyên Chánh Tu) nói: huyệt này trị tê cuống họng (nên châm cho ra máu)
g) Nhận xét chung:
Nhận mạch nơi huyệt Thái khê, lòng bàn chân có cảm giác đau, nó có liên hệ với huyệt Chiếu hải. Những chứng nhức gót chân, ống xương chân và đùi ốm, lạnh hai chân, phong thấp làm nhức các lóng xương, lổ tai đau, châm huyệt Thái khê và Thủ tam lý có công hiệu. Lổ tai liên lạc với Thân, Tam tiêu và Đại trường nếu hơi đi ngược lên thì đau, châm huyệt Thái khê và Thủ tam lý thuộc kinh đại trường có tác dụng làm hết đau nhức.
3. HUYỆT CHIẾU HẢI:

Túc âm kiều mạch phát sanh.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi thẳng, hai chân giáp lại dưới mắt cá bên trong là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm từ 3 đến 5 phân, mũi kim hướng về huyệt Kheo khư, sau khi châm đừng dời đổi chỗ có thể dùng kim 3 khía châm cho ra máu. Hơ nóng hơn mười phút. Đốt từ 3 đến 7 liều.
c)Chủ trị:
Buồn vui không chừng, kinh nguyệt không đều, Sa tử cung, tiểu xón, tay chơn bủn rủn, khổ cuống họng, mất ngủ, ngủ ngày, âm hành nở lớn.

d) phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Chi cấu làm thông đại tiện. Hợp với huyệt Nội quan trị trong bụng có cục. Hợp với huyệt Thái xung, huyệt Bá hội trị bệnh yết hầu. Hợp với huyệt Âm giao, huyệt khúc tuyền, huyệt Quang nguyên và huyệt Khí hải trị có cục chạy lên xuống trong bụng. Hợp với huyệt Dương kiều, huyệt Dương Lăng tuyền, huyệt Âm lăng tuyền, huyệt Túc tam lý trị 2 chân yếu và teo.
Ca Ngọc long nói: bí đại tiện châm huyệt Chiếu hải và huyệt Chi cấu rất công hiệu.
Sách châm cứu nói: huyệt này trị một bên chân nhỏ lại.
Phú Lang Giang nói: Đàm chận ngang cuống họng, làm cấm khẩu, dùng kim 3 khía châm huyệt này ra máu.
Sách Trị luệu Châm cứu của Tiểu thái lang (Nhựt) nói: Tay chân nhức mỏi , tiểu ra máu, châm huyệt này rất công hiệu.
Sách Acupuncture của H Voisin nói: những người lảng trí, cau có, buồn bực, lấy huyệt này làm chủ.
e) Nhận xét chung:
Buổi sáng hay tiêu chảy do thận, nên bổ thận điều hòa tỳ vị nên lấy huyệt Chiếu hải làm chủ. Không nói được, cổ sưng, đàm nước miếng không thông, trước châm Thiếu thương, Thương dương, Thiếu xung cho ra máu. Sau dùng kim 3 khía châm huyệt Chiếu hải cho ra máu thì hết. Phối hợp với huyệt Liệt khuyết trị bịnh phong, yết hầu và bịnh ở màng hông.
4. HUYỆT PHỤC LƯU
Huyệt này có tên Phục Bạch, Xương dương, Phục cửu, Ngoại mạng, Túc thiếu âm thận mạch sanh ra, thuộc kim huyệt.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Từ phía trong mắt cá nơi huyệt Thái khê lên 2 tấc, lấy tay nhận nơi gân nhỏ phía trước là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 3 đến 5 phân. Hơ nóng hơn 10 phút. Đốt từ 5 đến 7 liều.
c) Chủ trị:
Tích tủy viêm, màng bụng viêm, tiểu xón, Cao hoàng viêm, ruột sôi, kiết lỵ ra máu, hai chân tê, mồ hôi trộm, trỉ máu, thị lực kém.
d) Phương pháp phối hợp:
Bổ huyệt Phục lưu, tả huyệt Hiệp cốc, làm ra mồ hôi. bổ huyệt.
e) Tham khảo các sách:
Ca Thái Ất nói: lưng nhức đau, phong chạy khắp mình, châm huyệt này rất hay.
Sách Đồng nhơn nói: lưng, xương sống nhức, không cúi xuống được, châm huyệt Phục lưu có công hiệu.
Phú Linh quang nói: Huyệt Phục lưu trị thủng rất Thư thần.
Sách Traité d’acupuncture nói: nhức lưng đau xương sống nên châm huyệt Phục lưu.
Sách Trị liệu Thật nghiệm của Nhất Lang (Nhựt) nói: huyệt Phục lưu trị phong lở khắp mình.
g) Nhận xét chung:
Huyệt Phục lưu thận kinh thuộc kim, kim sanh thủy, ấy là mẫu huyệt. Nếu gặp thấp khí từ dưới xông lên đi lần vào bụng dưới làm cho tê cứng, châm Phục lưu có công nang bài tiết độc tố và trị thấp khí làm cho lưng hết đau. 

5. HUYỆT TRÚC TÂN.
Có tên Thối Đổi, nơi giáp mạch Âm duy.
a) Phương pháp tìm huyệt.
Ngồi thẳng duỗi chân ra, từ huyệt Tam Âm giao lên trên 2 tấc, ra sau 1 tấc 2 phân, ngang huyệt Thừa Sơn đối diện huyệt Âm cốc là vị trí của huyệt này.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 đến 8 phân. Hơ nóng 18 phút. Đốt 5 liều.
c) Chủ trị:
Lưỡi sưng lớn. Điên cuồng, chân nhức, tinh lực suy kém.
d) Nhận xét chung:
Huyệt Trúc Tân có công năng khử độc như độc của thuốc, độc dương mai, và các thứ nhiễm độc khác.

6. HUYỆT KHÍ HUYỆT.
Huyệt này có tên riêng Bào môn bên trái, Tử hộ bên phải, nơi hội mạch Túc thiếu dương thận mạch và xung mạch.
a) Phương pháp tìm huyệt.
Dưới rún 3 tấc, bên huyệt Quang nguyên cách chỉ giữa 2 lóng ngón tay là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 8 phân, hơ nóng 20 phút. Đốt từ 7 đến 9 liều.
c) chủ trị:
Bộ sinh dục bịnh, thận viêm, xương sống và lưng nhức, Bàng quang tê (không tiểu được) kinh nguyệt không đều.
d) Phương pháp phối hợp
Hợp với huyệt Trung cực, huyệt Tam âm giao trị đàn bà không thọ thai.
e) Tham khảo các sách:
Biển thước Tâm thư nói: bịnh bạch đái, tử cung lạnh, trước khí ngưng kết ở hạ tiêu nên đốt huyệt Bào môn, và huyệt Tử hộ. 30 liều chẳng những lành bịnh mà lại sanh con nhiều.
Học cổ Chuẩn tắc nói: Huyệt Bào môn là đường dẫn kinh thuộc khí huyết, bên trái huyệt Quang nguyên 2 tấc, đốt huyệt này trị có kinh không dứt. Huyệt Tử hộ ở bên phải huyệt Quang nguyên 2 tấc 5 phân, châm trị huyết xấu không có con.

7. HUYỆT DU PHỦ
Thuộc Túc Thiếu âm thận mạch phát.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Nằm ngửa, dưới xương quai xanh có lỗ hủng cách huyệt khúc cốt 2 tấc là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 3 phân. Hơ nóng 10 phút. Đốt 3 liều.
c) Chủ trị:
Sung huyết ở phổi. Nhánh khí quản viêm, thần kinh ở hông đau, màng hông viêm, đau trong họng, xuyển lâu ngày, hô hấp khó khăn.
d) Tham khảo các sách:
Kinh Giáp ất nói: hơi uất lên làm ho hen, ụa mửa, hông đau không uống được nên lấy huyệt Du phủ làm chủ.
e) Nhận xét chung:
Phổi có mụt, cuống họng nhức, châm huyệt này bớt đau.

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 12

THỦ KHUYẾT ÂM TÂM BÀO LẠC
(Méridien Constricteur du Coeur) ( 7 huyệt x 2)

Sự lưu hành của kinh huyệt

Kinh này nối liền với túc Thiếu âm, khởi nguồn từ hông chạy ra thuộc mạch Tâm bào lạc, chạy xuống Hoành cách mạc liên lạc với huyện Chiên trung ở Thượng tiêu, huyệt Trung Uyển ở Trung tiêu, huyệt Âm giao ở Hạ tiêu. Nơi hông chạy hai bên nách và cánh tay bên trong bả vai huyệt Thiên trì, huyệt Thiên tuyến do hai đường giữa Thủ thái âm và thiếu âm chạy vào huyệt Khúc trạch nơi cùi chỏ đến các huyệt Sát môn, huyệt Giang sử, huyệt Nội quan, huyệt Đại lăng, vào trong bàn tay huyệt Lao cung, ra đầu ngón tay giữa huyệt Trung xung.

Từ huyệt Lao cung chia ra 1 đường chạy đến phía ngoài ngón tay vô danh liên lạc với kinh Thủ thiếu dương.

I. HUYỆT KHÚC TRẠCH:
Chạy vào giữa lòng bàn tay hợp thủy huyệt.

a) Phương pháp tìm huyệt.
Ngay cánh tay ra, nơi lằn ngang bên trong cùi chỏ có sợi gân nổi lên là vị trí của huyệt. (Giữa huyệt Xích trạch và Thiếu hải).

b) Phương pháp châm cứu:
Hơi co tay lại, châm sâu 3 đến 5 phân. Đốt 7 liều. Cũng có thể dùng kim 3 khía châm cho ra máu.

c) Chủ trị:
Thịt tim sưng, nhánh khí quảng viêm, thần kinh vai nhức, phổi có mụt, ói máu, đàn bà có thai hay đau bụng, ban giác.

d) Tham khảo các sách:
Sách Đồng nhơn nói: huyệt này trị tim đau hay giựt mình, ban giác, tay và vai hay run.

Sách Châm pháp Huyệt đạo ký nói: thời khí truyền nhiểm, ỉa mửa, chuyển gân, nên châm huyệt này cho ra máu (đàn ông châm bên trái, đàn bà bên mặt).

Sách Traité d’acupuncture nói nóng sanh ghẻ, nên châm huyệt Khúc trạch.

Sách Châm cứu Yếu ca tập của Sương phiền (Nhựt) nói: tim đập mạnh, nổi ban, nóng lạnh, ỉa mửa, châm huyệt Khúc trạch ra máu rất công hiệu.

e) Nhận xét chung:
Huyệt Khúc Trạch Tâm bào lạc thuộc thủy, châm huyệt này làm thông suốt lên Thượng tiêu tan độc khí, trị những chứng hồi hộp, nóng, bức rức, ghẻ chóc, hoa liễu di truyền, mụt độc chưa làm mủ nên châm ra máu thì những mụt này được tiêu.

Trung gió tay chơn lạnh châm huyệt này cho ra máu cũng có thể cứu sống được.

2. HUYỆT SÁT MÔN
Nơi giáp Thủ khuyết âm tâm bào lạc.

a) Phương pháp tìm huyệt.
Lằn ngang nơi cùi chỏ đi xuống huyệt Đại Lăng nơi khoảng giữa là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 đến 8 phân, đốt 3 đến 7 liều.

c) Chủ trị:
Thịt tim sưng, máu cam, ho hen, thấy người hay sợ, bịnh trỉ kinh niên, ung thư xương .

d) Phương pháp hợp trị:
Hợp với huyệt Nội quan, huyệt Đại lăng trị ruột đau như dao cắt.

e) Tham khảo các sách:
Sách tìm huyệt nói: từ huyệt Xích trạch đến huyệt Đại lăng dài 1 thước, nơi khoảng giữa khi có tay có 2 lằn gân nổi lên giữa 2 lằn gân này là vị trí của huyệt.

Sách Acupuncture của H. Voisin nói: ho hen, ghẻ lở, nên châm huyệt này.

Sách Châm cứu Y học của Văn Phùng (Nhựt) nói: huyệt này trị phong thấp cước khí rất hay.

g) Nhận xét chung:
Những binh ra máu nhiều thì nên châm huyệt Sát môn, huyệt Thái khê, huyệt Bốc quang rất có hiệu quả. Những người bị động tim, phối hợp với huyệt Nội quan trị rất công hiệu.

3. HUYỆT GIAN SỬ
Huyệt này có tên Qủi lộ, mạch ở tim chạy ra cánh tay thuộc kim huyệt.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Ở lằn ngang cườm tay chạy lên 3 tấc.

d) Phương pháp châm cứu:
châm sâu 3 đến 5 phân. Hơ nóng 20 phút, đốt 3 liều.

e) Chủ trị:
Tim cơ viêm, màng tim bên trong và ngoài viêm, tim nhức đau, yết hầu viêm, dạ dày viêm, trúng phong, kinh nguyệt không đều, tử cung sung huyết, màng tử cung viêm, trẻ con co rút. Cam tích, ban đêm giựt mình, nói xàm, mồ hôi trộm.

d) Phương pháp phối hợp :
Hợp với huyệt Đại trử trị sốt rét. Hợp với huyệt Hậu Khê, huyệt Hiệp cốc trị mê cuồng. Hợp với huyệt Thủy cấu trị điên tà. Hợp với huyệt Khí hải, huyệt Trung cực trị bụng dưới có cục.

e) Tham khảo các sách:
Phương pháp cấp cứu nói: ông Biển Thước trị người thình lình ngã chết (ngày nay gọi là qủi bắt) lấy tạo giác tán nhỏ thổi vô lổ mũi, nếu không sống lại thì đốt chính giữa gân bàn tay lên 3 tấc mỗi bên 14 liều.

Sách Acupuncture Chinoise pratique nói: ghẻ chốc khắp mình nên đốt huyệt nầy. Phương bịnh châm cứu toàn thơ của Thái Lang (Nhựt) nói: huyệt này trị lá lách, lạnh hay sốt rét rất hay.

g) Nhận xét chung:
Mắc xương nơi cuống họng nên tìm chung quanh huyệt Gian sử có phản ứng tê rần, châm kim vào nơi đó thì xương cổ họng ra ngay. Mồ hôi trộm là do chứng âm hư gây ra, chơn âm hao tổn nên châm huyệt này ví nó thuộc kinh tâm bào lạc, thuộc kim huyệt thông suốt tim, phổi, có công năng bổ huyết dưỡng tim, thêm âm, giảm nóng. Bệnh sốt rét thường hay nóng lạnh nên châm huyệt Gian sử, khi châm mũi kim hướng lên huyệt Chi cấu và lấy ngón tay cái nhận nơi huyệt để khỏi tổn thương đến xương và gân.

4. HUYỆT NỘI QUAN
Giữa cánh tay chạy đến kinh Thiếu dương thông với kinh âm duy.
a)     Phương pháp tìm huyệt:
Từ lằn ngang nơi cườm tay ngang huyệt Đại lăng chạy lên 2 tấc giữa hai đường gân là vị trí của huyệt (nắm tay lại lấy huyệt) .

b)     Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 đến 8 phân, hơ nóng 10 phút, đốt 3 đến 7 liều.

c) Chủ trị:
Tim cổ viêm, màng tim viêm, vàng da, thần kinh ở tay đau, sau khi sanh hay xiểu.

d) Phương pháp phối hợp:
Phối hợp với huyệt Công tôn trị đau bụng.

e) Tham khảo các sách:
Cảnh nhạc toàn thơ nói: răng đau thì đốt huyệt Nội quan 3 liều hết liền.

Sách Châm Cứu Đại thành nói: con gái ông Thái Đô úy bị phong điên rất nguy kịch châm huyệt Nội quan liền hết.

Sách Châm cứu Lạc Pháp Đại thành nói: huyệt này trị răng nhức, hông đau.

g) Nhận xét chung:
Huyệt Nội quan có tác dụng trị suyển lại còn làm cho giảm sức nóng ở tạng tâm bài tiết theo đường tiểu. Phối hợp huyệt Tam âm giao để bồi dưỡng sức khoẻ, trị các chứng nóng xương sống, ra mồ hôi trộm, mộng tinh, ho hen.

5. HUYỆT ĐẠI LĂNG.
Có tên Quỉ tâm, Mạch từ tim chạy ra giữa cánh tay, thuộc thổ huyệt.
a)     Phương pháp tìm huyệt.
Giữa lằn ngang nơi cườm tay khoảng 2 gân có lổ hủng xuống là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 3 đến 5 phân, đốt 3 đến 5 liều. (Có thể dùng phương pháp xâm cho ra máu)

c) Chủ trị:
tim cơ viêm, thần kinh ở lưng nhức, tuyến ở hạch viêm, nhức đầu, phát nóng, ghẻ lở, dạ dày viêm cấp tính, dạ dày ra máu.

c)      Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Lao cung trị trong lòng bức rức, hợp với huyệt Nhân trung trị miệng hôi. Hợp với huyệt Ngoại quan, huyệt Chi Cấu trị bón.

d)     Tham khảo các sách: Sách Thiên Kim nói huyệt này trị điên cuồng. Ca Ngọc Long nói: hợp với huyệt Ngoại quan trị đau bụng dữ dội.
Phương Đắc hội nói: thổ huyết nên đốt huyệt Đại Lăng.

Sách Acupuncture của H. Goux nói: huyệt này trị thần kinh ở đầu đau phát nóng. Phương bịnh Châm cứu Toàn thơ của Thái Lang (Nhựt) nói: đốt huyệt Đại Lăng trị mửa ra máu .

e) Nhận xét chung:
Các lóng xương tay nhức hoặc bị phong thấp làm các khớp xương không co duỗi ra được, lúc châm nên lấy tay đè xuống để khỏi thương tổn đến gân.

Ngủ tạng lục phủ nong nhiều thường làm cho miệng hôi tả huyệt này làm cho bớt nóng thì miệng bớt hôi. Nó còn có công năng trị mất ngủ.Trước nên châm huyệt Hiệp cốc, huyệt Túc Tam lý, sau châm huyệt Đại Lăng để cho thần kinh an tịnh.

6. Huyệt lao cung.
Có tên Ngủ lý, Chưởng trung, Qủi quật, mạch từ tim phát ra giữa cánh tay, thuộc hỏa huyệt.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngón tay vô danh co vô lòng bàn tay nơi đầu ngón tay là vị trí của huyệt

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 3 đến 5 phân, đốt 3 đến 7 liều:

c) Chủ trị:
Màng hông viêm, Hầu nhức, miệng lở, máu cam, vàng da, tim đau, nấc cục, trúng phong, cam tích, trĩ, bàn tay phong ngứa, ợ chua

d)     Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Đại lăng trị phong ngứa. Hợp với huyệt Tâm lý trị bịnh dạ dày. Hợp với huyệt Hậu khê trị vàng da.

e) Tham khảo các sách
Phú thông Huyền nói: huyệt này trị tim đau, ụa mửa.
Sách Trửu Hậu nói: huyệt này trị trúng phong á khẩu.
Sách Châm cứu Bị yếu của Đạo Thần (Nhựt) nói: trị ăn không được, tim đau, tay run.
Sách Traité d’Acupuncture nói: Hông đau không thể day trở được và nấccục nên châm huyệt này.

g) Nhận xét chung:
Huyệt Lao cung thuộc Tâm bào lạc có công năng khai thông thất tình uất kết, làm giảm nóng ở hông. Hợp với huyệt Túc tam lý làm giảm nóng ở tim và dạ dày hết ụa khan, ụa chua, mỏi mệt, muốn nằm.

7. HUYỆT TRUNG XUNG

Mạch ở tim phát ra thuộc mộc huyệt.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Bên trong ngón tay giữa, cách móng tay 1 phân 5 là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 1 phân, hoặc dùng kim 3 khía châm cho ra máu. Đốt 1 liều.

c)      Chủ trị:
Tìm viêm, trẻ con cam tích, bịnh nóng, không có mồ hôi, nảo sung huyết.

d)     Phương pháp phối hợp :
Hợp với huyệt Kim tân, huyệt Ngọc dịch trị dưới lưỡi sưng .Hợp với huyệt Nhân trung bị trúng phong.

e) Tham khảo các sách:
Kinh Thần Nông nói: huyệt Trung xung trẻ con trúng gió hoặc không có mồ hôi.

Sách châm cứu Bí quyết (Nhựt) nói: huyệt này trị nhức tay, con nít khóc đêm.

g) Nhận xét chung:
Huyệt Trung xung Tâm Bào lạc thuộc mộc, mộc sanh hoả vì thế tả không nên bổ. Nó có công năng thanh tâm khai, uất, làm cường tráng nội tạng.

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 13

THỦ THIẾU DƯƠNG TAM TIÊU KINH
(Méridien des Trois Foyers) ( 9 huyệt x 2)
Sự lưu hành của kinh huyệt
Kinh này giao tiếp với Thủ khuyết âm phát khởi từ ngón tay vô danh, huyệt Quan xung chạy đến huyệt Dịch môn giữa ngón tay trỏ và ngón tay út, lên đến huyệt Trung chữ, theo sau bàn tay huyệt Dương trì, huyệt Ngoại quan, huyệt Chi cấu, nơi đấy thần kinh chạy ra ngoài đến huyệt Hội tôn đi ngang qua trung tuyến huyệt Tam dương lạc thẳng đến cùi chỏ huyệt Thiên tỉnh, xuống bên ngoài vai giữa hai mạch Thủ thái dương và dương minh. Từ huyệt Nhu hội chạy đến huyệt Kiên giao, huyệt Khúc viên xuyên lên vai, huyệt Trung du, hai bên hội lại huyệt Đại chùy (đốc mạch) rồi trở về huyệt Kiên tỉnh htuộc Túc thiếu dương.
Phía sau Kinh túc Thiếu dương và huyệt Thiên giao chạy ra đến huyệt Khuyết bồn vào trong cơ thể tản chung quanh huyệt Chiên trung liên lạc với Tâm Bào lạc.
Nơi đây thần kinh chạy xuống xuyên qua Hoành cách mạc xuống Trung Tiêu, vào Bàng quang ở Hạ tiêu. Có đường mạch từ huyệt Chiên trung đi ra đến huyệt Khuyết bồn ra ngoài da quanh huyệt Thiên giao, huyệt Hạn gian, huyệt Thiên dủ, huyệt Ế phong chạy vòng sau lổ tai nơi khế mạch lên trên chót lỗ tai huyệt Giác tồn. Tại đây thần kinh xuyên qua huyệt Huyền ly, huyệt Hàm yểu (Túc thiếu dương) chạy xuống má và vành mắt hội với huyệt Huyền giao thuộc Kinh thủ Thái dương.
Dưới lổ tai nơi huyệt Ế phong có một đường mạch chạy vào trong lổ tai ngang qua huyệt Thính cung (Thủ thái dương) ra huyệt Nhỉ môn xuyên qua Túc thiếu dương huyệt Khách chủ nhân hội với đường mạch phía trước chạy đến ngoài khoé mắt lên huyệt Ty Trúc không hội nơi huyệt Đồng tử giao thuộc Kinh túc thiếu dương.
1.    HUYỆT QUAN XUNG

Mạch Thủ thiếu dương Tam tiêu phát ra thuộc Kim huyệt.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Bên ngoài ngón tay thứ tư (ngón vô danh) cách móng tay hơn 1 phân là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 1 phân hoặcdùng kim 3 khía châm cho ra máu Đốt 1 liều.
c) Chủ trị:
Nhức đầu, Giác mạc bị mây trắng che, thần kinh phía trước cánh tay nhức (không dơ lên được). năm ngón tay đau nhức, cam tích, ụa khan, hầu tê, đau nhức.
d) Tham khảo các sách:
Kinh Giáp ất nói: cùi chỏ đau không thể đưa lên mặc áo được, đầu nhức xây xẩm, cảm nhức, mặt nám đen, vai xương sống nhức, không thể day qua lại được nên lấy huyệt Quan xung làm chủ.
Sách Bảo Mạng nói: Mắt lớn, vành mắt nhức, châm huyệt Quang xung rất hay. Phú Ngọc Long nói: Nóng nhiều ở Tam tiêu, nên châm huyệt này.
Sách Đồ dực nói: nơi tam tiêu nóng, miệng khát, môi nóng, miệng hôi nên tả huyệt này cho ra máu.
Sách Châm cứu trị liệu của Thái Lang (Nhựt) nói: môi khô, khát nước, nóng lạnh nên châm huyệt này.
Sách Acupuncture Chinoise nói: mắt nhức, thở hào hền, nên châm huyệt Quan xung cho ra máu.
e) Nhận xét chung:
Huyệt này trị bịnh ở Tâm bào lạc biến chứng làm cho hầu tê, đơ lưỡi, miệng khô tim nóng đau.
2. HUYỆT DỊCH MÔN.
Thủ thiếu dương Tam tiêu mạch chạy đến; thuộc thủy huyệt.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Năm tay lại, giữa kẽ ngón tay vô danh và ngón út là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 3 đến 5 phân, mủi kim hướng sau huyệt Dương trì, (có thể xâm cho ra máu) Đốt 3 đến 5 liều.
c) Chủ trị:
Trên và trước vai gân rút và tê. Sưng chân răng, các khớp xương viêm, xụi nửa thân mình, nhức đầu, hầu sưng tim hồi hộp.
d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Ngư tế trị hầu tê.
Hợp với huyệt Trung chữ trị tay, vai sưng đỏ.
e) Tham khảo các sách:
Sách Ngoại Đài nói: huyệt này chủ trị chứng nóng không có mồ hôi, trúng phong hàn làm nóng, điên cuồng, sốt rét làm nhức đầu mở mắt không ra, lổ tai lùng bùng chóng mặt.
Sách Đồ Dực nói: nếu tai và vai sưng đỏ, đau nhức nhiều nên châm cho ra máu rất hay. Châm cứu Tạp chí nói: huyệt này trị phía ngoài hầu sưng nhức.
Sách Traité d’acupuncture nói: nứu răng sưng nhức ra máu nhiều châm huyệt Dịch môn thì hết.
Phương bịnh Châm cứu Toàn thơ (Nhựt) nói: sưng cổ, sưng nách, châm huyệt này có hiệu quả.
g) Nhận xét chung:
Huyệt Dịch môn thuộc thủy, trị các chứng bịnh nóng, làm giáng hỏa trong ngũ quan, thượng tiêu, trung tiêu, nóng, hay yết hầu đau nhức, dùng huyệt này rất công hiệu.
2.    HUYỆT TRUNG CHỦ
Huyệt này có tên Hạ đô, huyệt ở Mạch Thủ thiếu dương Tam tiêu chạy ra thuộc mộc.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Năm tay lại, giữa kẽ xương ngón út, ngón vô danh là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 phân, mủi kim hướng và huyệt Uyển cốt, Đốt 5 liều.
c) Chủ trị:
Thần kinh cánh tay nhức, các khớp xương viêm (5 ngón tay không co duỗi được) nhức đầu, chóng mặt, lổ tai lùng bùng, gân cánh tay sưng. Yết hầu sưng nhức.
d) Phương pháp phối hợp:
Phối hợp với huyệt Tam lý trị tay vai đau nhức.
e) Tham khảo các sách:
Ca Ngoc Long nói: tay vai sưng đỏ khớp xương nhức nên châm huyệt Dịch môn, huyệt Trung chủ.
Sách Trửu Hậu nói: vai , xương sống đau nên dùng huyệt Trung chử.
Ca thắng Ngọc nói: lá lách đau, xương sống nhức nên tả huyệt Trung chử.
Phú Linh Quang nói: 5 ngón tay không để yên được nên châm huyệt này.
Phú thông Huyền Chỉ yếu nói: Phía sau lưng đau nên dùng huyệt này.
Sách Châm cứu Lạo Pháp Đại thành nói: huyệt này trị lổ tai lùng bùng và nhức đầu. Sách Acupuncture du praticien của H. Voisin nói: con nít quáng gà sợ ánh sáng nên châm huyệt này.
g) Nhận xét chung:
Châm và đột huyệt Trung chử trị hai tay nhức đau rất hay. Thần kinh ở tay nhức nhiều nên hợp với huyệt Thiên tinh có kết quả mau lẹ.
3.    HUYỆT DƯƠNG TRÌ
Huyệt này có tên biệt Dương, Mạch Thủ thiếu dương Tam tiêu chạy ngang qua huyệt này.
a)    Phương pháp tìm huyệt:
Trên lưng cườm tay có lằn ngang ngay đầu ngón tay thứ tư (vô danh) là vị trí của huyệt.
b)    Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 3 phân, khi châm tay không nên cử động (không nên đốt) có thể dùng phương pháp xâm.
c)    Chủ trị:
Cảm mạo, phong thấp, các khớp xương viêm, tử cung co phía trước hoặc phía sau, đái đường.
d)    Phương pháp phối hợp :
Hợp với huyệt Trung uyển đốt để điều chỉnh tử cung ngay lại.
e)    Tham khảo các sách:
Kinh Giáp ất nói: huyệt này trị vai đau không dơ lên được, không ra mồ hôi, cổ đau.
Kinh Thần Nông nói huyệt này trị cườm tay đau không cử động được, không dơ lên tới đầu (đốt 7 liều).
Sách chủ Khách Nguyên Lạc ca nói: Bịnh ở Tam tiêu làm lổ tai điếc, hầu tê cổ khô, mắt sưng đỏ, cùi chỏ nhức, bón, bí đái, hiệp với huyệt Nội quan trị rất hay.
Sách Châm Đạo Bí quyết (Nhựt) nói: vai, cổ đau không có mồ hôi nên dùng huyệt này.
Sách Acupuncture Chinoise pratique nói: Nhức lưng, tim đau, tai điếc nên châm huyệt Dương trì và huyệt Nội quan.
g) Nhận xét chung:
Huyệt Phong trì thuộc kinh Tam tiêu trị phong thấp, đau nhức các lóng xương, có thai hay ụa mửa, điều chỉnh nguyên khí ở Tam tiêu, trị ruột dàn, tử cung co và xúc tấn tiểu trường hấp thâu chất bổ.
5. HUYỆT NGOẠI QUAN.
Huyệt nay thuộc Thủ thiếu dương Tam tiêu mạch, có một đường chạy từ tim hợp với mạch Dương duy .
a) Phương pháp tìm huyệt:
Trên huyệt Dương trì 2 tấc nơi hai xương giáp lại vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 8 phân, hơ nóng 10 phút, đốt 3 liều.
c) Chủ trị: Xụi nửa thân mình, phía trước thần kinh nhức, các khớp xương tay viêm, tay run, điếc, tất cả bịnh về mắt, nóng, đau tràng hạt.
d) phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Dương trì trị tay bị thương.
e) Tham khảo các sách:
Sách châm cứu thực Nghiệm (Nhựt) nói: huyệt này trị 5 ngón tay đau nhức, đại tiện bế, nay bụng đau.
Sách Traité d’ Acupuncture nói: xương sườn nhức, tay tê nên châm huyệt Ngoại quan.
Kinh Thần Nông nói: huyệt này trị cùi chỏ không co dủi được, 5 ngón tay nhức không cầm nắm được (đốt 7 liều).
Phú Ngọc Long nói: Bị kết đau bụng nên hợp với huyệt Đại lăng và Chi cấu.
Sách Y học Cương mục nói: gần ở hông đau nên dùng huyệt này.
g) Nhận xét chung:
Châm huyệt Ngoại quan khiến chotay và phía trên Tam tiêu phát sanh phản ứng, tay và ngón tê châm với huyệt Hiệp cốc, huyệt Trung chữ, huyệt Hậu khê, dùng gừng mỏng đốt mỗi bên từ 7 đến 9 liều, khoảng 2, 3 lần thì hết. Bình thương hàn hay nhức đầu nên tả huyệt này.
6. HUYỆT CHÍ CẤU.
Huyệt này có tên là Phi hổ, thủ thiếu dương Tam tiêu mạch đi ra, thuộc Hoả huyệt.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Từ huyệt Dương trì đi lên 3 tấc, nắm tay lại thấy có lổ hủng là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 đến 7 phân, hơ nóng 10 phút, đốt 3 liều.
c) chủ trị:
Tim sưng và đau như châm, màng hông viêm (gần hông nhức dữ dội). Phổi nghẹt, thần kinh ở vai nhức, thần kinh xương sống đau, sau khi sanh hay xây xẩm.
d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Chương môn, huyệt Kỳ môn, trị thần kinh xương sống nhức.
e) Tham khảo các sách:
Phú Ngọc Long nói: hợp với huyệt chiếu hải làm thông đại tiện. đau bụng vì bón, hợp với huyệt Đại Lăng và huyệt Ngoại quan.
Phú Tiêu U nói: gân ở hông nhức nên hợp với huyệt dương lăng tức khắc hết đau.
Sách Y học cương mục nói: hông đau, buồn bực nên hợp với huyệt Gian sử.
Sách Châm cứu Thực Nghiệm (Nhựt) nói: huyệt này trị tim đau, bức rức, hông đau.
Sách Théorie et pratique d’acupuncture nói: huyệt này trị nóng nhiều, sình ruột, máu chạy không đều.
g) Nhận xét chung:
Tam tiêu là tướng hỏa mà Chi cấu thuộc hỏa huyệt , kinh lục dương chạy vào châm huyệt này trị khí vận chuyển thất thường, âm ngưng cố kết làm hơi thấp không thông khiến hông đau nhức.
7. HUYỆT TAM DƯƠNG LẠC.
Huyệt này có tên là Thông gian (Thông quan)
a) Phương pháp tìm huyệt:
Từ huyệt Dương trì đi lên 4 tấc là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Cấm châm, đốt 5 liều.
c) Chủ trị:
Vai và phía trước cánh tay thần kinh nhức, gân nhức, da lạnh và nóng, tóc rụng, nằm không thể nhúc nhích.
d) Tham khảo các sách:
Sách Châm cứu nói: châm sâu 5 phân, đã dùng có công hiệu mặc dù các sách nói cấm châm huyệt này.
Sách Châm cứu bí quyết (Nhựt) nói: huyệt này trị tay đau dơ lên không được, thân mình cứng đơ.
Sách Acupuncture của H.Goux nói: huyệt này trị gân giựt và co rút.
g) Nhận xét chung:
Tay lạnh, hông đau đớn dữ dội, đốt huyệt Tâm dương lạc nhức ngưng, nóng cũng hết.
8. HUYỆT THIÊN TỈNH.
Mạch thủ thiếu dương Tam tiêu chạy vào, thuộc thổ huyệt
a) Phương pháp tìm huyệt:
Tay bên phải để lên bên trái, bên trái để lên bên phải ở cùi chỏ có cục xương nhọn nổi lên, phía trên 1 tấc có lổ xủng là vị trí của huyệt. 
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 2 đến 5 phân, hơ nóng 10 phút, đốt 3 liều.
c) Chủ trị :
Nhánh khí quản sưng, ho đàm, yết hầu sưng, điên cuồng, tai điếc, thần kinh ở cổ nhức, khớp xương cùi chỏ sưng, trang hạt, ban chẩn.
d) Tham khảo các sách:
Sách Thiên kim nói: hơi thở ngắn, nói chuyện không được nên đốt huyệt này 100 liều.
Sách Đồ dực nói huyệt này trị bịnh Tràng hạt và sưng nhức, ghẻ chóc, lặn ban.
Kinh Thần nông nói: huyệt này trị ho đàm, hơi lên, phong tê, cùi chỏ nhức, nên đốt 7 liều.
Sách Châm cứu Thực nghiệm nói: huyệt này trị tai điếc, ho hen, vai nhức.
Sách Acupuncture Chinoise pratique nói: huyệt này trị cùi chỏ đau, phong tê.
g) nhận xét chung:
Huyệt Thiên tỉnh, Kinh tam tiêu thuộc thổ, những chứng thuộc hoả uất, nóng ứ trệ ở kinh lạc làm gân co và hạch sưng, phát lên bịnh tràng hạt, tả huyệt này rất hay. Chứng ngoại cảm, phong thấp, ban chẩn nên tả huyệt này để giám nóng mát máu. Đờm và Tam tiêu liên lạc nên tả huyệt này để trừ hỏa uất ở mật.
Đối với chứng thần kinh ở xích cốt đau, cùi chỏ nhức châm với huyệt Hậu Khê, trước châm sau hơ nóng rất công hiệu.
9. HUYỆT TY TRÚC KHÔNG
Huyệt này có tên Cự giao, Mục giao, thuộc Mạch thủ và Túc thiếu dương phát ra.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Nơi lổ sủng đuôi chân mày là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 3 đến 5 phân. Đầu kim hướng vào giữa chân mày. Không nên đốt, có thể dùng kim 3 khía châm cho ra máu càng tốt.
c) Chủ trị:
Nhức đầu, chóng mặt, thần kinh ở mặt tê, con nít rút gân, đau mắt hột, nhãn cầu sung huyết, mắt bị mây che, đau lông cặm.
d) Phương pháp phối hợp:
- Hợp với huyệt Nhỉ môn, trị nhức răng.
- Hợp với huyệt Toán trúc, huyệt Hiệp cốc trị mắt sưng đỏ.
e) Tham khảo các sách:
Ca Ngọc Long nói: đầu đau một bên trị thuốc không khỏi nên châm Ty Trúc Không mủi kim từ ngoài da đưa đến huyệt Suất cốc.
Kinh thần Nông nói: huyệt này châm ra máu trị nhức đầu.
Sách Châm Cứu nói: mắt hoa đầu nhức đến bất tỉnh nhân sự nên tả huyệt Ty trúc Không cho ra máu.
Sách Châm cứu bí Yếu (Nhựt) nói: huyệt này trị chóng mặt và nhức đầu.
Sách Traité d’acupuncture nói: các chứng thuộc về mắt và đầu nên châm huyệt này cho ra máu.
g) Nhận xét chung:
Huyệt này thuộc kinh tam tiêu liên lạc với đởm kinh, châm cho ra máu làm cho hết nóng trị mắt sưng nhức và trẻ con làm kinh phong.

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 14

TÚC THIẾU DƯƠNG ĐỞM KINH

(Méridien du Vésicule Billiaire) (12 huyệt x 2)

SỰ LƯU HÀNH CỦA KINH HUYỆT

Kinh này giao tiếp với Thủ Thiếu dưong, khởi từ huyệt Đồng tử giao chạy lên ngang qua huyệt Ty Trúc không (Thủ thiếu ương), đến góc đầu huyệt Đầu uy. Nơi dây thần kinh chạy trở xuống ngang huyệt Huyền lô, huyệt Huyền ly ra phía sau huyệt Khúc tân, vây quanh huyệt Suất giác qua mạch Thủ thiếu dương huyệt Giác tôn. Từ nơi này, thần kinh chạy đến huyệt Thiên xung, xuống dương bạch qua bên đỉnh đầu huyệt Lâm khấp đến huyệt Não không, xuống huyệt Phong trì, huyệt Kiên tỉnh, giao tiếp phía sau mạch Thủ dương minh, qua Đốc mạch huyệt Đại chùy hội với mạch Thủ thái dương nơi huyệt Bỉnh Phong, phía trước huyệt Khuyết bồn.

Có một nhánh thần kinh từ sau lổ tai nơi huyệt Như Giang chạy qua Thủ thiếu dương nơi huyệt Ế phong vào trong lổ tai qua huyệt Thính cung (Thủ thái dương) đến trước lổ tai nơi huyệt Thính hội vào khu vực huyệt Đồng tử giao.

Phía ngoài khoé mắt chạy ra một đường mạch xuống kinh Túc dương minh huyệt Đạt nghinh hợp với Kinh thủ thiếu dương đến huyệt Giáp xa (Túc dương minh)

Đồng thời phía trước có 1 đường mạch hội ở huyệt Khuyết bồn chạy vào ngực nơi Thủ khuyết âm huyệt Thiên trì xuyên qua hoành cách mạc tại Túc khuyết âm, huyệt kỳ môn liên lạc với can tạng và trở vào bộ phận của mật.

Nơi hông có đường mạch từ kinh chương môn (tức khuyết âm) chạy xuống từ túc dương minh nơi huyệt khí xung chạy ra ngoài da nơi âm giao hợp với Túc khuyết âm và các khớp xương nơi huyệt Hoàn khiêu.

Lại có một đường mạch từ huyệt Khuyết bồn chạy đến trước nách huyệt Uyên dịch đến gân Nhựt Nguyệt ra phía sau huyệt Kinh Môn đến trước và chạy xuống huyệt Đái mạch, huyệt Ngũ xu, huyệt Duy đạo, huyệt Cự giao chạy ra phía sau trên túc Thái dương huyệt Thứ giao, huyệt Trung giao, huyệt hạ giao. Có một thần kinh ở phía ngoài hội ở huyệt Hoàn khiêu chạy xuống huyệt Phong thị, huyệt Trung độc đến ngoài khớp xương đầu gối huyệt Dương quan.

Từ xương phụ cốt phía trước huyệt Dương lăng tuyền xuống huyệt Dương giao, huyệt Ngoại kheo, huyệt Khúc trích xuống huyệt Quang minh, huyệt Phụ dương, huyệt Huyền chung. Thần kinh nơi đây chạy ra ngoài mắt cá huyệt Kheo khư đến trên lưng bàn chân huyệt Lâm khấp, huyệt Ngủ hội đến ngón chân út và ngón chân thứ tư nơi có cục xương nỗi lên huyệt Hiệp Khê. Đến phía ngoài ngón chân thứ tư nơi huyệt Khiếu âm thì dứt.

Có một đường mạch riêng từ huyệt Lâm khấp chạy ra đến ngón cái nơi giữa móng chân hợp với Kinh túc khuyết âm.

1.- HUYỆT ĐỒNG TỬ GIAO.
Huyệt này có tên Thái dương, Tuyền quan, Hậu khúc. Nơi hội các kinh mạch Thủ thiếu dương tiểu trường, Thủ thái dương tam tiêu, Túc Thiếu dương Đởm.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Bảo người bệnh nhắm mắt, nơi cuối cùng khoé mắt phía ngoài, dùng tay nhận xuống chung quanh có cảm giác đau là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 2 đến 3 phân, mũi kim hướng phía ngoài. Đốt từ 2 đến 3 liều.

c) Chủ trị:
Tất cả bịnh về mắt, sưng giác mạc. Nhãn cầu sung huyết (mắt ngứa, khoé mắt nhức, nước mắc sống nhiều). Nhức Tam xoa Thần kinh. Nhan diện Thân kinh co rút và tê. Mắt méo.

d) Phương pháp hợp trị:
Hợp với huyệt Đầu Duy, huyệt Hiệp cốc trị đầu đau 1 bên.

e) Tham khảo các sách:
Sách Đồ dực nói: Hợp với huyệt Thiểu trạch trị đàn bà sưng vú.

Sách đông Y Bửu Giám và sách Châm cứu thực hành (Nhựt) nói: Huyệt này không nên đốt.

Sách Traité d’Acupuncture nói: huyệt này trị mắt sưng nhức hay giựt.

2. Huyệt Đầu Duy:
Nơi hội Túc Thiếu dương đởm mạch và mạch Dương duy.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay người nơi giữa chân mày lên mé tóc 5 phân, ngang ra ngoài 4 tấc 5, miệng nhai có động mạch là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 đến 7 phân, mũi kim hướng xuống. Cấm đốt.

c) Chủ trị:
Sung huyết ở não, thần kinh ở trán nhức (đầu mắt nhức không chịu nỗi) Kết mạc viêm chảy mủ ( ra gió chảy nước mắt)

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Toán trúc trị nhức đầu, mắt đau. Hợp với huyệt Lâm khấp trị chảy nước mắt. Hợp với huyệt Thái dương, huyệt Quang minh, huyệt Túc lâm khấp trị 1 bên đầu nhức.

e) Tham khảo các sách:
Các sách: Hòa Hán Tam Tài Đồ, Châm cứu Đại Thành, Nhập môn, Thiên kim, Giáp ất kinh đều nói cấm châm.

Sách Châm cứu Tụ Anh nói: huyệt này trị nhức đầu, thấy không rõ.

Phú Bá Chứng nói: Chảy nước mắt sống nên châm huyệt này với huyệt Lâm khấp.

Sách Acupuncture của H.Voisin nói: huyệt này trị dư máu, ra gió hay chảy nước mắt sống. Sách khoa học Châm cứu (Nhựt) nói: Huyệt này trị mắt nhức, đầu đau 1 bên.

g) Nhận xét chung:
Đầu đau hai bên châm huyệt này với huyệt Toán trúc, huyệt Thái dương lại châm thêm huyệt Túc tam lý, huyệt Quang minh, huyệt Hiệp cốc, khi chuyển kim thì đầu hết nhức.

Huyệt Đầu duy có công năng trị các chứng bệnh thuộc về mắt, đuổi phong tà làm giảm nóng.

3. HUYỆT LÂM KHẤP
Nơi hội các mạch Thủ thái dươngbàng quang, Thiếu âm đởm và Dương duy.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Từ huyệt Dương bạch thẳng lên mí tóc 5 phân là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 3 đến 5 phân, mũi kim day lên hoặc day xuống đâm vào. Đốt 3 liều.

c) Chủ trị:
Giác mạc viêm, chảy nước mắt sống nhiều. Sung huyết nơi vành mắt. Trúng phong, nghẹt mũi.

d) Tham khảo các sách:
Sách Y Học Chỉ giám nói: Huyệt này trị lỗ mũi nghẹt, khóe mắt sưng.

Sách Thiên Kim nói: Bịnh sốt rét phát cử lúc mặt trời lặn nên dùng huyệt này.

Sách Acupuncture của H. Goux nói: Tất cả bịnh về mắt nên dùng huyệt này làm chủ.

e) Nhận xét chung: Nhận mạnh nơi huyệt Lâm khấp có cảm giác đau là mật có sạn.

Tất cả bệnh về mắt, trước nên châm huyệt Hiệp Cốc sau châm huyệt này, vì mật và gan có sự liên hệ mật thiết với nhau. Mắt là lổ thông kinh lạc của gan, nên những bệnh về mắt lấy huyệt này làm chủ.

4. HUYỆT PHONG TRÌ
Nơi hội 4 mạch: Thủ thiếu dương Tam tiêu, Túc thiếu dương đởm, dương duy, dương kiều.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Dùng tay đè phí dưới huyệt Não không, có một lổ hủng là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 đến 8 phân, hơ nóng 10 phút, có thể dùng kim ba khía đâm cho ra máu .

c) Chủ trị:
Tất cả bệnh về não (Trúng phong nhức 1 bên đầu, choáng váng) Bịnh tai, mũi, Bệnh Yết hầu, bại nửa thân, nhức lưng, thần kinh suy nhược mê tẩu thần kinh và giao cảm, thần kinh dị thường, lưng gù.

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Hoàn khiêu, huyệt Gian sử trị bệnh sốt rét. Hợp với huyệt Tuyệt cốc trị bịnh gù lưng.

e) Tham khảo các sách:
Sách Thiên Kim nói: Các bứu, hạch ở cổ đốt 100 liều.
Phú Tịch hoằng nói: Huyệt Phong phủ, huyệt Phong Trì trị thương hàn bá bịnh.
Ca Ngọc Long nói: Hai hoặc một bên đầu nhức, cổ có đàm châm huyệt Phong trì, nếu không đàm châm huyệt Hiệp cốc.

Phú Thông huyền nói: Đầu choáng váng, mắt xây xẩm nên châm huyệt này.

Sách Châm cứu chỉ nam của Nhất Lang (Nhật) nói: Huyệt này trị nhức đầu mắt mờ.

Sách Théorie et Pratique de l’acupuncture nói: - Sưng cuống họng, đau thần kinh ở não nên dùng huyệt này.

g) Nhận xét chung:
Hai tay run, đầu và mắt choángváng xây xẩm phần nhiêu tại gan, vì gan và mật liên hệ với nhau nên châm huyệt này trị các chứng kể trên cùng chứng đau lưng, vai nhức. Chứng thiệt nên châm, chứng hư nên đốt. Nóng nhiều hoặc não sung huếyt, gặp trường hợp này dùng kim ba khía đâm cho ra máu rất hay. Có thói quen hay nhức đầu, nên phối hợp với huyệt Đại trử, huyệt Hiệp cốc,  Thân mạch để kích thích sự phản xạ có tác dụng trấn định thần kinh làm hết bịnh.

5. HUYỆT KIÊN TỈNH:
Huyệt này có tên huyệt Bác tỉnh, nơi hội các mạch Thủ thiếu dương Tam tiêu, Túc thiếu dương đởm, Túc dương minh vị, Dương duy.

a)      Phương pháp tìm huyệt:
Giữa huyệt Đại chùy và huyệt Kiên ngung trên huyệt Khuyết bồn. Dùng tay trái đè lên vai phải hoặc tay phải đè lên vai trái. Nơi đầu ngón tay giữa có lổ hủng xuống là vị trí của huyệt.

b)      Châm sâu 5 phân (nếu quá sâu người bịnh sẽ bị chóng mặt) Hơ nóng 10 phút.

c)      Chủ trị:

Thần kinh ở não suy nhược. Bại nữa thân, trúng phong đàm chận không nói được, vai, lưng nhức, thần kinh ở cổ tê (gân rút) không day qua lại được. Chót phổi sưng. Tay chân lạnh. Hạch ở vú nghẹt sưng, não sung huyết, não thiếu máu. Sau khi sanh, tử cung ra máu. Đau tràng hạt. Dạ dày lộn ngược.

d)      Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Khúc trì trị cánh tay nhức. Hợp với huyệt Trung Uyển, huyệt Túc Tam lý, huyệt Khúc trì, huyệt Tam âm giao, huyệt Thiên Đột, trị sưng giáp tạng tuyến (Bứu sưng ở cổ ) Hợp với huyệt Tam lý, huyệt Dương lăngtuyền, trị 2 chân yếu sưng nhức.

e)      Tham khảo các sách:
Sách Đồng Nhân nói: Huyệt này trị lao tổn, cổ day qua lại không được, haitay không đưa đến đầu hoặc vì bị thương, xương lưng nhức, phía trên của hai chân thường nhức và yếu (châm sâu 5 phân) . đàn bà sau khi hư thai tay chân lạnh, châm huyệt Kiên tỉnh hết liền. Nên đốt hay hơn châm (đốt 7 liều)

Sách Nho môn sự thân nói: Sau khi sanh, vú sưng không bớt, nên châm hai huệyt này.

Phú Tịch Hoằng nói: Nếu châm huyệt nầy nên hợp với huyệt Túc Tam Lý, nếu không, khí huyết chưa được lưu thông.

Phú Bá chứng nói: Huyệt này trị Ung thư ở vú rất hay.

Sách Hán Y Dược Thần Phương nói: Đốt huyệt này nhức răng hàm dưới rất hay.

Sách Vạn bệnh hồi xuân nói: Bịnh ợ chua đốt huyệt này 3 liều thì hết.

Sách Châm Cứu thực hành (Nhật) nói: Thần kinh ở não suy nhược, não thiếu máu nên châm huyệt này.

Sách Traité d’Acupuncture nói: vú sưng, trúng phong, cấm khẩu đàm khò khè nên dùng huyệt này.

g) Nhận xét chung:
Huyệt này là nơi hội họp 4 Kinh nên có công năng trấn an gan, giáng ợ chua ở dạ dày, trừ phong, khử đàm, trị vai, lưng đau nhức, cổ đau, nhức đầu, răng, nhức một bên đầu châm huyệt này 1 lần hết liền. Có thai không nên châm.

Không nên châm huyệt này quá 1 tấc 6 phân vì có thể trúng nhằm thần kinh dạ dày sanh chứng thiếu máu ở não làm xây xẩm. Nếu gặp trường hợp này nên châm huyệt Túc tam lý để trị.

Nơi Đởm kinh có 1 đường mạch chạy từ dưới lên trên, liên lạc ở ngực bên bộ phận vú nên có ảnh hưởng làm cho vú bớt nóng, bớt sưng. Nhứt là vú có mụt ung chứa mủ , dùng huyệt này trị rất hay.

Phàm ngón tay giữa tê cứng là hiện tượng sắp bị trúng gió. Nên đốt huyệt này và huyệt Khúc trì từ 200 đến 400 liều để ngừa trước.

6. HUYỆT HOÀN KHIÊU.
Huyệt này có tên là Hoàn cốc, Bể xu, khoan cốt, nơi Túc thiếu dương đởm mạch phát ra và nơi hội hai mạch Túc thiếu dương và Thái dương.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Nằm nghiêng chân trên co lại, chân dưới duỗi thẳng, phía ngoài khớp xương đùi có lằn chỉ ngang, ở đầu chỉ này có cục xương cứng, nhận phía dưới đầu xương này có cảm giác tê là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm 1 tấc 5. Hơ nóng 20 phút. Đốt 3 liều đến 5 liều.

c) Chủ trị:
Thần kinh tọa cốt nhức, Bản chẩn, bại nửa thân. Chân yếu Gân ở lưng và vế sưng.

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Phong trì, huyệt Gian sử trị phong lạnh, làm đùi và đầu gối tê.

Hợp với huyệt Cự giao, huyệt Ủy trung, trị phong thấp làm tê bắp chân.

Hợp với huyệt Dương lăng, huyệt Hậu khê, trị phong thấp làm hai chân tê.
Hợp với huyệt Ủy trung, huyệt Côn lôn trị nhức lưng.

g)      Tham khảo các sách:
Ca Thắng Ngọc nói: đùi đau không đi được nên hợp với huyệt Phong thị, huyệt Âm thị . Huyệt Cự giao trị đùi bị trúng phong, hợp với huyệt Ủy trung làm ra hết máu độc.

Phú tiêu u nói: Ông Hoa Đà châm với huyệt Huyền Chung trị chứng chân bại nằm 1 chỗ, trị xong đứng dậy đi được.

Phú Bá chứng nói: Hợp với huyệt Hậu Khê, trị bắp chân nhức.

Sách Acupuncture của H.Voisin nói: huyệt này trị bắp chân đau hay tê thấp.

Sách Khoa học Châm Cứu (Nhật) nói: Chân lạnh hoặc ban chân lấy huyệt này làm chủ.

Sách Thiên Tinh Thập Nhị huyệt nói: Gió lạnh làm tê thấp khắp mình như giây trói, đùi nhức rên la, châm huyệt này chốc lát hết liền.

Sách Đại Thành nói: Huyệt này nếu nhức, thì nơi xương bị chứng Ung thư.

Sách Thiên Kim nói: ông nhơn Thọ Cung bị chứng Khước khí (chân yếu đi không được). Ông Bình Huyền Phụng Sắc trị bệnh này, ông châm huyệt Hoàn Khiêu, huyệt Dương Lăng tuyền, huyệt Cự hư, huyệt Hạ liêm, huyệt Dương phụ. Châm 4 huyệt này bệnh nhân đi đứng được như thường.

g) Nhận xét chung:
Huyệt Hoàn Khiêu thuộc Đởm kinh, hội với kinh Bàng quang . Căn cứ theo vị trí kinh lạc mà nói thì huyệt này chủ yếu trị sau khi trúng phong sanh bại nửa thân. Trước nên châm bên nửa còn mạnh, sau mới châm bên có bệnh bại.

Thần kinh tọa cốt nhức nên phối hợp với các huyệt Phu dương, huyệt Thứ giao, huyệt Đại trường du, huyệt Ủy trung, huyệt Thửs phò, huyệt Thừa sơn, huyệt Dương Lăng tuyền. Cách 1 ngày châm và đốt huyệt Côn Lôn từ 7 đến 9 liều để khí huyết lưu thông và dứt các chứng nhức mỏi.

7. HUYỆT PHONG THỊ
a) Phương pháp tìm huyệt;
Đứng ngay, hay tay dủi xuống, nơi đầu ngón tay giữa là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu :
Châm sâu 5 đến 8 phân. Hơ nóng 20 phút. Đốt từ 3 đến 5 liều.

c) Chủ trị:
Trúng gió, thần kinh ở chân nhức hay tê. Ngứa khắp mình. Đùi lạnh và tê.

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Phong thị trị đùi và chân yếu. Hợp với huyệt Kiên ngung, huyệt Khúc trì trị chân tê.

e) Tham khảo các sách:
Sách Théorie et pratique de l’acupuncture nói: huyệt Phong thị trị phong hủi, khắp mình đều ngứa.

Sách Thiên Kim, Sách Ngoại đài đều nói: huyệt này trị khước khí (hai chân ốm teo lại).

Phú Ngọc Long nói: hợp với huyệt Âm thị trị đùi và đầu yếu.

Kinh Thần nông nói: Huyệt pHong thị trị bại nửa thân, hai chân chân lạnh nhức nên đốt 21 liều.
Sách đông Phương Châm cứu học (Nhật) nói: Xương cốt làm đau đi không được, châm huyệt này.
g) Nhận xét chung:
Huyệt Phong thị là kỳ huyệt. Sách Đại thành  cho huyệt này thuộc Đởm kinh, nên thần kinh tọa cốt nhức đau hợp với các huyệt Hoàng khiêu, huyệt Thừa sơn để trị. Vì huyệt này tụ hội các chứng phong nên có công năng đặc biệt đuổi phong thấp làm cho khí huyết lưu thông.

8. HUYỆT DƯƠNG LĂNG TUYỀN
Đó là nơi hội của các gân. Túc thái dương đởm mạch chạy vào thuộc thổ huyệt.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay co đầu gối lại, nơi ngoài đầu xương có lổ xủng là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 8 phân, đầu kim hướng về huyệt Tam lý. Hơ nóng 20 phút. Đốt 7 đến 77 liều, có thể xâm cho ra máu

c) Chủ trị:
Khớp xương ở đầu gối xưng (sưng đầu gối). Bại nửa thân mình. Chân tê lạnh. Hai chân rút gân. Bón kinh niên. Mặt sưng. Mật có sạn. Màng hông sưng. Thần kinh ở sườn đau. Tiểu xón. Rét mới phát. Bí đái, nhức lưng.

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Âm Lăng tuyền, huyệt Túc tam lý trị đầu gối sưng nhức.
Hợp với huyệt Hoàn khiêu trị chứng phong thấp làm lạnh và tê.
Hợp với huyệt Kiên tỉnh, huyệt Túc tam lý trị chứng khước khí (chân lạnh nhức đau).

e) Tham khảo các sách:
Sách Traité d’acupunctrue nói: huyệt Dương Lăng tuyền trị mặt sưng và hay tiểu đêm.
Sách Châm sứu thực hành nói: Những bịnh thuộc về gân, huyệt này làm chủ.
Kinh Thần Nông nói: Chân lạnh, tê véo không biết đau, co dũi không được, bại nửa thân, gân ở sườn đau nhức nên đốt từ 14 đến 21 liều.
Sách Thiên Tinh Bí quyết nói: Chứng khước khí rần nhức, trứơc dùng huyệt Kiên tỉnh kế đến huyệt Tam lý và huyệt dương lăng tuyền. Chứng phong thấp lạnh tê trước châm huyệt Hoàn khiêu tiếp đến châm huyệt Dương lăng tuyền.

Phú tịch hoằng nói: Đầu gối nhức đau nên dùng huyệt này.
Phú Ngọc Long nói: Huyệt Dương Lăng tuyền, huyệt Âm lăng tuyền, trị đầu gối sưng.

Sách Y Học Cương Mục nói: Hông đau, sườn nhức nên châm huyệt này.

Sách Thiên tỉnh Thập Nhị Huyệt nói: Huyệt này trị đâu gối sưng tê, một bên lạnh tê, ngồi đứng nặng nề, mặt sưng, hông đầy hơi, chân nhắc không lên, châm sâu 6 phân hết liền.

h)      Nhận xét chung:
Huyệt Dương Lăng tuyền trị đau 1 bên hông và nội tạng ra máu, nó có công năng chỉ huyết nên đàn bà kinh nguyệt không đều hoặc trồi sụt, nên đốt với huyệt Tam âm giao. Bại nửa thân, xương sườn nhức, hai chân co rút, tại sao lại châm huyệt Dương Lăng tuyền thuộc  đởm kinh mà hết bịnh? Vì gan và mật liên hệ mật thiết. Gan là nơi hòa hợp của gân mà huyệt Dương lăng tuyền là nơi hội các gân nên châm nó trị được tất cả các bịnh thuộc về gân.

9. HUYỆT HUYỀN CHUNG.
Huyệt này có tên huyệt Tuyệt cốt, nơi hội của tủy, thuộc Túc Tam Dương lạc (nơi trước cổ chân có động mạch).

a) Phương pháp tìm huyệt:
Ở ngoài mắt cá thẳng lên 3 tấc sau huyệt Dương phụ có lổ thủng và có động mạch nhảy là vị trí của huyệt.

Châm sâu từ 4 đến 5 phân, có thể dùng kim Ba Khía châm ra máu. Hơ nóng 10 phút. Đốt 5 liều.

b) Chủ trị:
Thần kinh ở chân nhức. Bại nửa thân mình. Khước khí. Mủi viêm cấp tính. Chảy máu cam. Trỉ huyết, chân yếu, mất ngủ, tích tủy xương sống bịnh, tay chân ốm lần.

c) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Điều khẩu, huyệt Xung Dương trị chân chậm chạp khó đi.

d) Tham khảo các sách:
Sách Acupuncture của H. Goux nói: huyệt này hợp với huyệt Tuyệt Cốt trị chứng thắc nhục ở chân.

Phú Tích hoằng nói: - Chân nhức, đầu gối sưng châm huyệt Tam Lý, huyệt Huyền Chung, huyệt Nhị Lăng, huyệt Tam Âm giao.

e) Nhận xét chung:
Huyệt Huyền Chung chủ trị các chứng thuộc về xương và tủy, hai xchân tê lạnh, mất ngủ, đầu cổ cứng nhức, cốt tủy viêm, đầu nóng như lửa, chân lạnh như nước đá. Châm huyệt này rất công hiệu, vì nó có công năng làm cho máu chạy đều và hết thấp khí.

10. HUYỆT KHEO KHƯ
Đó là nơi mạch Túc thiếu dương đi qua.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Từ ngón chân thứ 4 đi lên phía ngoài mắt cá có 1 lằn ngang, co chân lại nơi sâu xuống là vị trí của huyệt. (Cách huyệt Giải khê một đường gân)

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 3 đến 5 phân, đầu kim hướng phía sau mắt cá. Hơ nóng 10 phút. Đốt từ 3 đến 5 liều .

c) Chủ trị;
Ruột co rút. Thần kinh tọa cốt nhức. Khước khí (chân lạnh co không được.) Phổi viêm. Màng hông viêm. Có cục trong bụng đau.

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Thương kheo, huyệt Giải khê trị Khước khí (chân tê lạnh).

Hợp với huyệt Kim môn, trị chuyển gân.

e) Tham khảo các sách:
Sách châm Cứu Kinh nghiệm (Nhật) nói: Hợp với huyệt Thương Kheo trị phong đau và chân giựt.
Sách Thiên Kim nói: Hông đau như đâm, chân sưng nhức, vọp bẻ không thể đứng lâu được nên dùng huyệt này.
Sách Bảo Mạng nói: - Hai bên hông đau nhức nên châm huyệt này.
Phú Bá Chúng nói: Chuyển gân nên hợp với huyệt Kim Môn để trị.
Phú Ngọc Long nói: Hợp với huyệt Thương kheo, huyệt Giải khê trị chân nhức.

g) Nhận xét chung:
Các lóng xương ở chân nhức đau, cổ sưng cứng hoặc đau, huyệt này châm rất công hiệu …

Huyệt Kheo khư thuộc đởm kinh do 6 dương kinh chạy vào nên các chứng đau gân nhức mỏi chung quanh mắt cá trị rất hay. Nó có tác dụng làm giãn gân, máu lưu
thông.

11. HUYỆT HIỆP KHÊ
Huyệt này có tên huyệt Giáp khê, Túc Thiếu dương đởm mạch chạy vào, thuộc Thủy huyệt.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Giữa ngón chân út và ngón thứ tư giáp lại, nơi xương thứ nhất có chổ sâu xuống là vị trí của huyệt.
b) phương pháp châm cứu:
Châm sâu 3 phân, đốt 3 liều.
c) Chủ trị:
Tai điếc, chóng mặt, sung huyết ở não. Chân tê, phổi sung huyết. Sưng vú (vú có mụt). Lạc khuyết. Thần kinh ở ngực nhức. Nước tiểu chảy không ngừng.

Hợp với huyệt Dương cốc trị chứng bệnh sưng hàm không há được.

d) Tham khảo các sách:
Phú bá chứng nói: Huyệt này trị hàm sưng, cứng miệng.
Phú Thiên Kim nói: Vú sưng lở nhức, bụng dưới sưng đau, kinh nguyệt không đều nên dùng huyệt này.
Tạp chí Võ Điền nói: Huyệt này trị xẩy xẩm, chân và lưng nhức hay vú sưng.
Sách Traité d’acupuncture nói: chóng mặt, hai chân sưng tê nên dùng huyệt này làm chủ.
Sách Châm Cứu Khoa học (Nhật) nói: Huyệt này trị tai điếc, chóng mặt, máu dư…
e) Nhận xét chung:
Chóng mặt không nói chuyện được, châm huệyt này để kim lâu từ 30 phút đến 1 giờ thì hết, châm huyệt Thiếu Hải, đốt huyệt Đại đôn, huyệt Túc tam lý để kim 1 giờ, không luận não sung huyết cấp tính hay thiếu máu, thần kinh suy nhược hay chóng mặt đều có công hiệu. 

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 15

TÚC KHUYẾT ÂM CAN KINH

(Méridien du Foie) (6 huyệt x 2 – 12)

SỰ LƯU HÀNH CỦA KINH HUYỆT

Kinh này tiếp với Túc thiếu dương, khởi nguyên từ ngón chân cái nơi huyệt Đại Đôn chạy lên các huyệt Hành giang, huyệt Thái xung, huyệt Trung phong qua phía trước gót chân giao tiếp với Kinh túc thái âm nơi huyệt Tam Âm giao. Nơi đây dây thần kinh chạy qua huyệt Trung đô vào nhượng chân nơi huyệt Nội liêm, huyệt Tất quan, huyệt Khúc tuyền, huyệt Âm bao, huyệt Ngủ lý, huyệt Âm liêm hội với kinh mạch Túc thái âm nơi huyệt Xung môn chạy qua hai bên giao hội với Nhâm mạch nơi huyệt Khúc cốt. Đến dây thần kinh chạy vào bụng dưới hội với huyệt Trung cực, huyệt Quang nguyên (Nhâm mạch) huyệt Chương môn, huyệt Kỳ môn, huyệt Địa đái giáp với Vị phủ vào nơi can tạng, rồi chạy xuống vùng Túc thiếu dương liên lạc với Đởm phủ. Nơi dây thần kinh chạy trở lên xuyên qua Hoành cách mạc đến Kinh túc Thái âm nơi huyệt Thực độc huyệt Đại bào, huyệt Trung gian tan vào gân ở hông, chạy lên Túc thiếu dương huyệt Huyên dịch đến huyệt Vân môn thuộc Thủ thái âm mới dứt.

Lại có một đường mạch ở bụng dưới thuộc Túc Thái Âm tiểu trường chạy lên xương sống đốt thứ ba vào lỗ xương thứ tư do Kinh túc dương mình ngoài huyệt Nhơn nghinh sau cổ họng vào lỗ mũi đến huyệt Đại nghinh, huyệt Địa thương ngoài huyệt Tứ Bạch vào trong mắt chạy ra kinh Túc thiếu dương huyệt Dương bạch, huyệt Lâm khấp, huyệt Trung gian hợp với đốc mạch nơi huyệt Bá hội (các âm mạch không lên đầu, chỉ có Can mạch chạy ra khắp mặt và quanh môi).

1. HUYỆT ĐẠI ĐÔN

Huyệt này có tên Đại thuận, Thủy tuyền, Túc khuyết âm can mạch chạy ra, thuộc mộc.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Phía sau ngón chân cái trước đốt xương thứ nhất cách bên móng chân một phân năm là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 1 phân 5 mũi kim thẳng xuống không giống như những ngón chân khác. Đốt 3 liều, cũng có thể dùng kim 3 khía châm cho ra máu.

c) Chủ trị;
Tiểu không dứt, tiểu xon, cao hoàn viêm, thần kinh bộ sinh dục đau, sa tử cung, kinh nguyệt quá nhiều, băng huyết, cam tích.

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Tam Âm giao, huyệt Trường Cường trị đau ở ruột non.

Hợp với huyệt Chiếu hải trị sán khí, bụng lạnh.

e) Tham khảo các sách:
Sách Bị Cấp Cứu Pháp nói: ông Tôn chơn Nhơn trị bịnh sán ở tiểu trường đau nhức gần chết. Ông đốt trên đầu 2 ngón chân cái 7 liều thì hết liền.

Sách Châm cứu thực hành (Nhật ) nói:  Đại tiện không thông nên hợp với huyệt Chiếu hải.

Sách Traité d’acupuncture nói: đàn bà băng huyết lấy tâm bức đốt cháy châm vào huyệt Đại đôn rất hay.

Phú Tịch Hoằng nói đại tiện bí nên đốt huyệt này.

Phú Ngọc Long nói: hiệp với huyệt Kỳ môn trị sán khí rất hay.

Sách Càn Khôn sanh ý nói: hợp với huyệt Tam âm giao trị bụng lạnh đau nhức.

g) Nhận xét chung:
Huyệt Đại đôn thuộc Can kinh có tác dụng làm cho gân lơi ra. Trị bịnh đàn bà có cục trong bụng đau chằng xuống hoặc băng huyệt đau dạ dưới, tiểu tiện không ngưng, chóng mặt. Trẻ con nơi sóng mũi, đầu chơn mày, huyệt Ấn đường có gân xanh nổi lên là hiện tượng của bịnh cam tích đốt huyệt này rất hay.

2. HUYỆT HÀNH GIAN.
Huyệt này là nơi mạch Túc Khuyết Âm chạy đến, thuộc hoả huyệt.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Giữa ngón chân cái và ngón chân thứ hai có 1 cục xương nổi lên nơi có động mạch nhảy là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 3 đến 5 phân, đốt 5 liều.

c) Chủ trị;
Ruột đau có cục, đại tiện bí, tiểu xón, chân tóc nhức, kinh nguyệt quá nhiều, trẻ nít kinh phong, đái đường, hay sợ sệt và hồi hộp, màng bụng sưng.

d) Phương pháp phối hợp :
Hợp với huyệt Chiên trung, huyệt Thủy phân, Quang nguyên, huyệt Tam âm giao, huyệt Túc tam Lý trị máu độc.

e) Tham khảo các sách:
Sách Théorie et pratique de l’acupuncture nói: huyệt này trị bịnh trẻ con kinh phong co rút.

Sách Châm Cứu học (Nhựt) nói: huyệt Hành gian trị mắt đau, chân sưng.

Sách Thiên kim nói: đốt huyệt này trị các chứng ngứa, trẻ nít và lớn tuổi tiểu xón.

Phú bá chứng nói : Gan nóng mắt quáng gà nên châm với huyệt Tinh minh và huyệt Hành gian. Phú thông Huyền nói: huyệt Hành gian trị đầu gối sưng và bịnh mắt.

g) Nhận xét chung:
Huyệt này là Can kinh thuộc hỏa huyệt nên những chứng thuộc về gan sinh ra dùng huyệt này làm cho giảm nóng, tiêu phong. Hợp với huyệt Túc tam lý làm cho khí huyết lưu thông trị được gối sưng, ợ hơi.

3. HUYỆT THÁI XUNG.
Huyệt này là nơi Túc Khuyết âm can kinh chạy vào, thuộc thổ huyệt.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Lấy tay nhận nơi đầu xương ở khớp đầu gối có một lổ sâu là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 2 đến 3 phân. Đốt 5 liều.

c) Chủ trị:
Ruột đau gò có cục, ruột viêm, thận sưng, (Phù thủng) vú sưng, ruột ra máu, tử cung ra máu, tiểu xón, đại tiện bí, 2 chân lạnh, thần kinh ở ngực, hông, lưng, đau nhức.

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Hiệp cốc trị vai nhức. hợp với huyệt Bá Hội, huyệt Chiếu hải, huyệt Tam âm giao trị hầu đau. Hợp với huyệt Túc Tam lý, huyệt Tuyệt cốt, huyệt Dương lăng tuyền, huyệt Âm lăng tuyền trị chân yếu, đầu gối sưng.

d) Tham khảo các sách:
Phú Bá Chứng nói: huyệt này trị bịnh ở môi.

Phú Thông huyền nói: đi đứng khó khăn nên châm huyệt này.

Phú Thiên U nói: tim sưng lớn, cổ đau châm huyệt này thì hết.

Sách Thần Nông nói: Hàn thấp, cước khí làm đau nhức, đi đứng khó khăn nên đốt 3 liều.

Sách Acupuncture của H.Voisin nói: huyệt này trị chân yếu hoặc bắp chân ốm.

Sách Châm cứu thực nghiệm (Nhựt) nói: hợp với huyệt Hiệp cốc trị lưng và vai nhức.

Sách Traité d’Acupuncture nói: huyệt này trị bịnh vàng da.

Sách Châm cứu y học Giảng nghĩa (Nhựt) nói: huyệt này trị 2 chân lạnh, cổ sưng.

g) Nhận xét chung:
Máu do gan, huyệt Thái xung có công dụng điều hòa huyệt lượng. Các khớp xương ở tứ chi vận động nhờ gân cổ máu mới hoạt động được. Nên sách nói: tay có máu mới cầm nắm được, chân có máu mới đi đứng. Gân do gan làm chủ. Châm huyệt này có tác dụng kích thích làm điều hòa nội tạng. Can tạng bịnh hay phát sanh, xương ống chân nhức, ngón chân tê, châm hay đốt huyệt này có công hiệu.

4. HUYỆT TRUNG PHONG.

Huyệt này có tên Huyền tuyền, Túc Khuyết âm can mạch lưu hành, thuộc kim huyệt.

a)      Phương pháp tìm huyệt:
Co bàn chân lên, phía trước mắc cá có lỗ sâu ngang với huyệt Giải khê và huyệt Thương kheo là vị trí của huyệt.

b)      Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 3 (ba) đến 4 phân. Đốt 3 đến 5 liều.

c)      Chủ trị:
Bàng quang viêm, tiểu xón, vàng da, tê toàn thân, cước khí, 2 chân lạnh, mất tỉnh, tràng hạt, Âm hộ teo nhỏ, âm hộ sưng nhức.

d)      Phương pháp hợp trị:
Hợp với huyệt Tam lý, huyệt Thái xung trị chân nhức.

e)      Tham khảo các sách:
Sách Thiên Kim nói: Tiểu xón, đau đớn đốt huyệt này 30 liều.
Phú Ngọc Long nói: đi đứng khó khăn nên châm với huyệt Thái xung, huyệt Tam Lý.

g) Nhận xét chung:
Sự vận động  các khớp xương ở tay chân có liên hệ đến kinh lạc, như đi lâu cảm thấy mỏi gân, hoặc huyết ngưng, khí trệ thì co dũi không được tự nhiên đi đứng khó khăn. Gặp trường hợp này nên hợp với huyệt Thái xung để trị có kết quả tốt hơn.

5. HUYỆT CHƯƠNG MÔN:
Huyệt này có tên là Trường Bình, Hiệp giao, Cân giao, Hậu chương môn, nơi hội Túc khuyết âm can kinh, Túc thiếu dương đởm kinh.

a) Phương pháp tìm huyệt.
Để người bệnh nằm nghiêng, từ rốn lên 2 tấc, ngang qua 6 tấc, tay giơ thẳng lên tìm huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 8 đến 1 tấc. Hơ nóng 20 phút. Đốt từ 3 đến 100 liều.

c) Chủ trị:
Phổi có mụt, ho khò khè, màng hông sưng, nhân khí quảng viêm. Thần kinh rung động, ăn không tiêu, vàng da, ói mửa, ruột gò có cục, ruột sưng, bàng quang viêm, tiểu máu , trẻ con rét cứng lá lách.

d) Tham khảo các sách:
Sách Cảnh Nhạc Toàn thơ nói: bịnh rét cứng lá lách trị không hết nên đốt với huyệt Thủy Đạo.
Võ Điền nói: Dạ dày co lại hay thòng xuống, hoặc màng bụng sưng hay trứng nước dùng huyệt này rất công hiệu .
Sách Phương Bịnh Châm Cứu toàn thơ nói: Hông bên tả đau nhức, hơi lên ăn uống không tiêu nên châm huyệt này.
Sách Théorie et pratique de l’acupuncture nói: huyệt này trị bao tử sưng, cuống họng và Hoành cách mạc viêm.

g) Nhận xét chung:
Màng bụng sưng nguyên nhân do tạng tỳ bị chướng ngại, khi châm huyệt này mũi kim không nên hướng phía trên xương sườn sợ làm tổn thương tạng khí.
Huyệt Chương môn là nơi hội Năm tạng (tim, gan, thận phổi, tâm bào lạc) nên dùng có rất nhiều hiệu lực.

6. HUYỆT KỲ MÔN

Huyệt này là nơi hội các mạch: Túc Thái âm ỳ, Khuyết âm can và Âm duy.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Nằm ngửa, phía dưới vú nơi đầu xương sườn thứ chín đưa tay thẳng lên tìm huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 phân. Hơ nóng 20 phút, đốt 5 liều.

c) Chủ trị;
suyển nằm không được, mặt sưng, (hông đau không day trở được, mắt xanh ụa mửa). Màng hông sưng (hông tê nhức) . Tiểu tiện bí, tiểu xón, Âm hộ nhức.

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Đại đôn trị hạch ở háng nhức, hợp với huyệt Tam lý trị thương hàn truyền nhập âm kinh không ra mồ hôi.

e) Tham khảo các sách:
Phú Tịch Hoằng nói: huyệt này chẳng những trị thương hàng truyền kinh không có mồ hôi mà còn trị đàn bà sanh khó.

Phú Bá Chứng nói: Bịnh thương hàn làm cổ cứng đơ nên châm với huyệt Ôn lưu.

Sách Châm cứu học (Nhựt) nói: Huyệt này trị hông đầy máu nhiều sanh cổ trướng.
Sách Acupuncture chinoise pratique nói: huyệt này trị suyển nằm ngồi không được.

g) Nhận xét chung: Huyệt này là nơi hội Can, tỳ âm duy nên trị các chứng do bô tuần hoàn máu huyết bất thường. Những chứng đau hông, mật có sạn, mặt sưng, sau khi sanh ứ huyết hôi hám hay màng hông sưng rất hay.
Kinh nguyệt bế châm huyệt Huyết hải không công hiệu nên đốt huyệt Kỳ môn tức thông kinh nguyệt.

Nó dùng trị bên ngoài hệ thống tiêu hóa nên trừ được chứng nóng ở ruột, huyết áp cao. 

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 16

NHÂM MẠCH
(Méridien de la Conception) (13 huyệt)

Huyệt TRUNG CỰC

Huyệt này có tên riêng là Khí nguyên, Ngọc tuyền, nơi hội Túc Tam âm và Nhâm mạch.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Nằm ngửa, dưới rốn 4 tấc là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 8 phân đến 1 tấc, hơ nóng 20 phút, đốt từ 3 đến 300 liều.

c) Chủ trị:
Thận viêm, (thủy thủng) màng bụng sưng (xung quanh rốn đau), mất tỉnh (di tinh không có con), lở niếu quản, tinh hoàn viêm, bàng quang gân thắc chặc và tê, Tử cung co rút, màn tử cung sưng, tử cung không ngay.

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Khí hải, huyệt Trung cực, huyệt Tam lý trị đau niếu đạo.

e) Tham khảo các sách:
Sách Minh đường nói: châm huyệt này tức thọ thai sinh con.
Sách Châm cứu Thuyết ước nói: hợp với huyệt Đại lăng, huyệt Đại cự, trị đàn ông không có con, đàn bà không có kinh.
Sách Ngọc Long nói: mất tinh không có con, nên đốt huyệt này.
Sách Châm Cứu Thực Hành (Nhựt) nói: huyệt này trị dương khí hư, mất tinh làm tuyệt tự.
Sách Acupuncture H.Voisin nói: Bạch đái nên châm huyệt này.

g) Nhận xét chung;
Sáng sớm thức dậy khắp mình đều mỏi mệt nên đốt huyệt này. Châm hoặc đốt có ảnh hưởng toàn bộ kinh bàng quang, Nguyệt kinh ngưng, bế tắc, trước khi có kinh 1 ngày nên đốt với huyệt Tam âm giao, khi có kinh ngưng đốt. Kinh nguyệt không ngừng, mỗi ngày nên đốt 1 lần, bạch đái, cách một ngày đốt một lần. Làm băng, máu ra có cục nên đốt với huyệt Khúc cốt, huyệt Quang nguyên, huyệt Quy lai. tử cung sưng cũng nên châm huyệt này. Lúc châm huyệt này nơi niếu đạo có cảm giác hơi tê. Huyệt này là một huyệt của kinh bàng quang và cũng là nơi hội lá lách thận, gan và nhâm mạch, do đó nó tương thông liên hệ với nhau. Có tác dụng trị các chứng về phụ khoa và làm giảm nóng, tiêu thấp, mát gan, giải uất, mạnh tỳ, bổ thận.
Châm gia nên có kỹ thuật, bịnh lạnh thì đốt, nóng nên châm, thiệt thì tả, hư thì bổ, sự nhận thức linh động thì kết quả không lường.

2. HUYỆT QUAN NGUYÊN.
Huyệt này có tên Thứ môn, Hạ tuyệt Đại trung cực, Đơn điền, mô huyệt tiểu trường nơi hội Túc Tam âm và Nhâm mạch.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Nằm ngửa dưới rún 3 tấc, nơi có lằn chỉ, giữa lằn này là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 2 tấc. Đốt từ 7 liều có thể tới 300 liều. Hơ nóng 30 phút.

c) Chủ trị:
Thận viêm, bộ sinh dục bịnh, bí đái (tiểu ra máu, nước tiểu đỏ và gắt) trúng phong, cao hoàn viêm, niếu quản lở, tử cung bịnh (bạch đái, kinh nguyệt không thông, không thọ thai) tiêu tiểu ra máu, sau khi sanh ra huyết không dứt, bí tiểu, tiểu từng giọt, kinh nguyệt không đều.

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Đại trử trị sán khi.
Hợp với huyệt Tam Âm giao trị tiểu xón.
Hợp với huyệt Bát giao, huyệt Đại trường du, huyệt Âm lăng tuyền trị tiểu tiện bế, sau khi châm tiểu như xối.

e) Tham khảo các sách:
Sách Minh đường nói: không nên châm lúc có thai, thai lớn sanh không được, châm huyệt Côn Lôn thì thai ra liền.

Phú Ngọc Long nói: hợp với huyệt Phong long huyệt Dũng tuyền trị binh lao kinh niên. Hợp với huyệt Đới mạch trị bại thận.

Biển thước Tâm thư nói:Chân khí hư làm người bệnh chân khí hết tức người chết – phương pháp bảo mạng thứ nhất dùng ngại diệp, thứ hai dùng thuốc. đến 30 tuổi, 3 năm đốt huyệt này 35 liều, 50 tuổi 2 năm đốt 1 lần 300 liều, 60 tuổi 1 năm đốt 1 lần 300 liều  làm cho người được trường sanh bất lão.

Phú tịch Hoằng nói: tiểu tiện không ngưng, châm huyệt này. Nếu bụng dưới có cục cứng đau nhức, châm huyệt Chiếu hải, huyệt Âm giao, huyệt Khúc tuyền, nếu không hết thì tả huyệt này và huyệt Khí hải.

Sách Khoa học Châm cứu (Nhựt) nói: đốt nhiều huyệt này trị được chứng bại thận.

g) Nhận xét chung:
Tinh khí chứa nơi đơn điền, não là thượng đơn điền, huyệt này là hạ đơn điền tuy 2 mà là một. Nó là mô huyệt của Tiểu trường nên trị các chứng bịnh thuộc tiểu trường.

Huyệt này cùng huyệt Khí hải là điểm kích thích bộ tuần hoàn huyết dịch được cường tráng. Phụ nữ đau máu, não sung huyết nên làm hạ huyết áp cấp tốc bằng cách châm huyệt thiếu thương, huyệt Bá hội, huyệt Ủy trung cho ra máu, hơ nóng huyệt này nửa giờ đến 1 giờ, lúc thấy mạnh điều chỉnh mới thôi.

3. HUYỆT KHÍ HẢI.
Huyệt này có tên Hạ manh, Đơn điền, nơi Nhâm mạch phát ra.
a)      Nằm ngửa, dưới rốn 1 tấc 5 giữa đường chỉ là vị trí của huyệt.
b)      Phương pháp châm cứu châm sâu 8 phân đến hơn 1 tấc. Hơ nóng 20 phút, đốt từ 5 đến 100 liều.
c)      Chủ trị;
Sán khí ở ruột (ruột gò chạy có cục đau nhiều), ruột ra máu, sưng màng bụng kinh niên, Thần kinh suy nhược. Trẻ con phát dục không đều. Tiểu xón, Kinh nguyệt không đều. Tử cung ra máu, bộ sinh dục đau, no hơi, bí tiểu cấp tính.

d)      Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Âm giao trị bạch đái, di tinh.

e)      Tham khảo các sách:
Sách Y học Nhập môn nói: đốt huyệt này nhiều khiến người sanh con.
Sách Đồng Nhân nói: huyệt này trị hơi lạnh ở dưới rốn xung lên, dưới tim khi kết thành cục, nước tiểu đỏ.

Sách Théorie de pratique de l’acupuncture nói: tử cung ra máu, niếu quản teo hẹp, khí lạnh dưới rún nên đốt huyệt này.

Sách Châm cứu trị liệu pháp (Nhựt) nói: huyệt này có thể trị chứng nhức xương sống.

g) Nhận xét chung:
Huyệt này là nơi chứa nguyên khí nên có công năng trị các chứng thuộc về khí đặc biệt là nơi vĩ lư sưng đốt 30 liều đến 40 liều. bụng đi ta dữ dội ruột sưng, gặp trường hợp nầy hơ nóng với huyệt Thủy phân từ 30 đến 50 phút thì ngưng tả tức khắc.

Các huyệt Khí hải, Quang nguyên, Trung cực, đều là các huyệt căn bản dùng để sanh con nối dòng. Huyệt Khí hải là nơi chứa nguyên khí. Quan nguyên nơi hội Tam âm và Nhâm mạch là nơi chứ tinh. Phụ nữ dùng huyệt Trung cực để điều kinh vì huyệt này cũng là nơi hội Tam âm và Nhâm mạch, mô huyệt của Kinh bàng quang, cửa của bào thai nơi tử cung. Bên huyệt này 3 tấc là 2 vòi tử cung nơi bụng dưới. Điều hòa làm cho được ấm là cơ hội thọ thai.

Ruột lạnh nhưng kết, sán khí, âm hộ reo, thòng ruột và có cục, mất tinh, hông đầy, khò khè, tiểu tiện không thông, đàn bà động thai bằng huyệt, kinh nguyệt không đều nên hợp với huyệt Thiên xu. Dưới huyệt Khí hai là huyệt Thạch môn đối với phụ nữ không nên châm nếu phạm huyệt này thì hết thọ thai.

4. HUYỆT THẦN KHUYẾT
Huyệt này có tên Khí xá, Tề trung.

a)      Phương pháp tìm huyệt:
Nằm ngửa ngay giữa rốn là vị trí của huyệt.

b)      Phương pháp châm cứu:
Không nên châm. Đốt từ 7 đến 200 liều. Hơ nóng nửa giờ.

c)      Chủ trị:
Dư máu ở nảo, trúng phong bất tỉnh nhân sự, ruột sưng kinh niên (hạ lợi). Đau cổ trướng, dịch tả, đau bụng.

d)      Tham khảo các sách:
Sách Traité d’Acupuncture nói: bịnh trướng muốn ụa mửa nên đốt huyệt này.

Sách Châm cứu cổ điển nói: đốt huyệt này trị tay chơn lạnh.
Phương Trửu hộ nói: tự nhiên ngã lăn ra chết đốt huyệt này 100 liều.

Biển thước Tâm thơ nói Ruột có cục, tiêu ra máu lâu ngày không hết, vì do ăn đồ lạnh làm thương tổn đại trường, đốt huyệt này 300 liều.

Sách Vạn binh hồi xuân nói: những chứng thuộc về âm làm tay chơn phát lạnh, dái teo, miệng ngậm cứng chết trong giây phút, uống thuốc có tính chất nóng nhưng không bình phục, đốt huyệt này 100 liều có kết quả.

g)      Nhận xét chung:
Chứng ỉa mửa chung quanh rốn đau nhiều lấy muối để ngay rốn, dùng ngại diệp đốt đến khi hết đau bỏ muối, do hàn chứng làm tiêu chảy, đau bụng dùng tiêu sọ đâm nhỏ nhồi với hồ làm bánh để nơi rún để rút hơi lạnh thì hết bịnh.

5. HUYỆT THỦY PHÂN
Huyệt này có tên Phân thủy, Trung thủ, từ Nhâm mạch phát ra.

a)      Phương pháp tìm huyệt:
Phía trên rốn 1 tấc là vị trí của huyệt.

b)      Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 phân đến 1 tấc (bịnh thủng và trướng cấm châm). Hơ nóng 20 phút. Đốt từ 7 đến 100 liều.

c)      Chủ trị:
Thủy thủng, cổ trướng, yếu dạ dày, dạ dày sưng kinh niên (ói mửa), ruột sôi (xung quanh rốn đau. Trẻ con mỏ ác sâu, thời khí ỉa mửa, trúng lạnh.

d) Tham khảo các sách :
Sách Thần nông nói: huyệt này trị bụng đầy thủy thủng đốt từ 14 đến 21 liều.

Kinh Thái Ất nói bịnh thủy thủng nên tả huyệt này với huyệt Tam Lý, huyệt Âm cốc làm đi tiểu, tiêu thủng.

Ca Ngọc Long nói: bịnh Thủy thủng rất khó trị trước nên đốt với huyệt Thủy đạo, sau châm với huyệt Tam lý và huyệt Tam âm giao.

Sách Châm cứu Lạo pháp Đại Thành (Nhựt) nói: bụng trướng lên, ruột sôi, đi tiểu nhiều nên đốt huyệt này.

Sách Acupuncture chinoise pratique noi: chứng thủy thủng, bụng trướng đốt huyệt này rất công hiệu.

g) Nhận xét chung:
Huyệt này vị trí ở cuống ruột non, đồ ăn vào nơi đâyrồi phân hoá đi các nơi, nước vào bàng quang cặn bả vào đại trường nên có tên là thủy phân, nó có công năng làm cho tiểu được nhiều. Chứng thủy thủng, bụng có nước nhiều lấy tay nhận vào huyệt này có tiếng kêu trong bụng và nơi bụng dưới trướng lên, đồng thời nước chạy xuống hạ bộ có cảm giác chạy ra sau lưng.

6. HUYỆT HẠ UYỂN.
Huyệt này có tên Hạ quản, nơi hội Túc Thái âm tỳ mạch và Nhâm mạch.

a)      Phương pháp tìm huyệt:
Nằm ngửa, trên cuốn rốn 2 tấc là vị trí của huyệt.

b)      Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 8 phân đến 1 tấc, hơ nóng 20 phút, đốt từ 5 đến 300 liều. Có thể dùng phương pháp xâm.

c)      Chủ trị:
Dãn bao tử, bao tử co rút (trên rốn cứng, đau, tiêu hóa châm). Dạ dày và ruột sưng kinh niên.

d)      Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Trung uyển trị bụng cứng. Hợp với huyệt Hảm cốc trị sôi ruột.

e)      Tham khảo các sách:
Sách Châm cứu nói huyệt này trị bụng đau, trướng, trẻ con bị thai độc sanh ghẻ.
Kinh Giáp ất nói: ăn uống không tiêu, ăn vô tiêu ra liền nên dùng huyệt này làm chủ.
Phú bá chứng nói: bụng sôi nên hợp với huyệt Hảm cốc.
Phú Linh Quang nói: hợp với huyệt Trung uyển trị bụng cứng như đá.
Sách Acupuncture H.Voisin nói : ăn uống không tiêu, dạ dày lạnh nên châm huyệt này. Sách châm Liệu Bí quyết Đạo (Nhựt) nói: con nít vì thai độc nên sanh ghẻ ăn uống không tiêu nên dùng huyệt này.

g) Nhận xét chung:
Huyệt này có công năng trị dịch tả, ỉa mửa, hợp với huyệt Hàm cốc để điều hòa tỳ vị trị các chứng dạ dày và ruột đau.

7. HUYỆT KIÊN LÝ
a) Phương pháp tìm huyệt:
Nằm ngửa, trên rốn 3 tấc là vị trí của huyệt .
a)      Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 8 phân đến 1 tấc , không nên đốt.

c) Chủ trị :
Thủy thủng, (mình sưng, bụng đầy) sưng màn bụng, ói mửa, tiêu hoá chậm, bụng có rút đầy hơi.

d) Tham khảo các sách:
Phú bá chứng nói: hợp với huyệt Nội quan trị hết các chứng hông đau.
Thiên tinh Bí quyết nói: dạ dưới sưng phù, trước châm huyệt Thủy phân, sau châm huyệt này.
Sách Théorie et pratique de l’acupuncture nói huyệt này trị chứng thủy thủng ruột quặn đau.
Sách châm cứu Yếu ca Tập (Nhựt) nói: Huyệt này có công dụng trị chứng phù thủng.

g) Nhận xét chung:
Ông Trương Văn Trọng trị một người bị bịnh thình lình đau bụng, ông bảo nằm ngửa đầu kê cao lối 4 tấc, co chân lại cho dẫn hơi lên hông lấy tay chà phía trên bụng 3 tấc làm cho khí tan đi, người bịnh được nhẹ. Phương pháp này cũng trị được chứng đau tim.

8. HUYỆT TRUNG UYỂN
Huyệt này có tên Thái thương, vị uyển, Thượng ký, Trung quản, Vị mô, Mô huyệt của dạ dày, nơi hội Thủ Thái dương tiểu trường kinh, Thiếu dương tam tiêu, Túc dương minh vị và nhâm mạch).

a) Phương pháp tìm huyệt:
Nằm ngửa, từ chót xương ức đến rốn khoảng giữa là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 1 tấc đến 2 tấc, hơ nóng 1 giờ. Đốt từ  7 đến 300 liều.

c) Chủ trị;
sưng dạ dày cấp tính (ăn không tiêu, ỉa mửa, đau bụng). Bao tử thòng, dạ dày co rút (bụng lạnh có cục hơi). Ăn không muốn thôi, tiêu hóa chậm, dạ dày ra máu, ỉa mửa, dịch tả, bịnh tử cung, tất cả bịnh thuộc dạ dày.

b)      Phương pháp phồi hợp :
Hợp với huyệt Túc tam lý trị trên mửa dưới đi tiêu, và các thứ bịnh dạ dày.

c)      Tham khảo các sách:
Kinh Tư sanh nói : Lá lách đau chịu không nổi, ăn uống không được nên đốt huyệt này.

Phú Ngọc Long nói:da vàng do lá lách hư sinh ra, nên châm với huyệt Uyển cốc.

Tâm thơ của Biển Thước nóiL Kinh phong cấp tính nên đốt huyệt này 100 liều.

Sách Châm cứu Y học (Nhựt)  nói ăn uống nhiêề tiêu hóa không kịp sanh kiết lỵ nên đốt huyệt này.

Sách Acupuncture chinoise pratique nói: hơi lãnh hai bên sườn bốc lên nên đốt huyệt này.

g) Nhận xét chung:
Hợp với huyệt Túc tam lý, làm êm dịu dạ dày, khi bị trúng lạnh, ăn cơm không hạ làm sình bụng. Bổ huyệt này làm mạnh dạ dày tiêu tan hàn tả. Tả huyệt Tam Lý dẫn khí đi xuống, tương trợ huyệt này được vận hành trợ tỳ mạnh vị, tăng cường sự tiêu hoá. Đối với bịnh dịch, ỉa mửa, có công năng làm thăng thanh giáng trược. Nếu hạ tiểu hư hàn nên bổ huyệt Khí hải,  thượng tiêu uất nhiệt thì tả huyệt Hiệp cốc tạng khí suy nhược mau bổ huyệt Kỳ môn, khí trệ thì tả huyệt Thiên xu hoặc huyệt Thượng uyển.

Huyệt này là nơi thống hợp hạ phủ. hợp với huyệt Hạ quan huyệt Công tôn, trị 9 loại đau tim. Hợp với huyệt Túc tam lý huyệt Nội quan điều chỉnh tỳ vị, trị các chứng thuộc dạ dày, nếu uất hơi thì châm thêm với huyệt Kiên ngung để điều hòa khí huyết. Gan nóng châm huyệt Kỳ môn để bình can khai uất, ăn không tiêu, châm huyệt lương môn để tiêu hoá thức ăn, hợp với huyệt Thiên xu làm thông Đại trường. Khí lạnh làm dạ dày đau, đốt huyệt Tỳ du, huyệt Công tôn để làm ấm và điều hòa Tỳ vị. Nếu bị ứ huyết nên tả huyệt này và huyệt Cách du để máu huyết lưu thông. Đau sán lãi thì châm với huyệt Địa Thương. Tiêu hóa không tốt châm thêm huyệt Thiên xu, huyệt Âm lăng tuyền làm mạch tỳ tiêu thấp. Ruột có mụt, lấy ngón tay đè nơi huyệt này 5 phút, người bịnh có cảm giác hơi nóng đầy bụng lại có cảm giác hơi nóng theo Nhâm mạch đến Thiên đột lên cuống họng.

Đàn bà có thai sanh nhiều bịnh nên đốt huyệt này làm cho sanh sản được dễ dàng. Bịnh Đái đường nên hợp với huyệt Dương trì, huyệt Tỉ du, huyệt Tam tiêu du vì chứng này phát sanh do tạng tì. tỳ là nơi phân hoá chất đường, nếu nơi đây bị chướng ngại, chất đường theo nước tiểu bài tiết ra ngoài. Trị tạng tỳ được mạnh thì chứng tiểu đường và đản bạch cũng hết.

9. HUYỆT CỰ KHUYẾT
Huyệt này có tên Tâm mô, Mô huyệt của tâm do nhâm mạch phát ra.
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay hoặc nằm ngửa, phía trên huyệt Trung uyển 2 tấc là vị trí của huyệt.

b)      Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 đến 8 phân, hơ nóng 20 phút, đốt từ 5 đến 50 liều.

c)      Chủ trị:
Hoành cách mạc co rút (nấc cụt) bao tử co rút, trực trường co rút, ỉa mửa, dạ dày có mụt (mửa máu) màng tim sưng, hồi họp, bịnh thần kinh, màng hong sưng, chi khí quản sưng.

d)      Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Chiên trung trị ho đàm nhiều làm cho ngực đau.

e)      Tham khảo các sách:
Sách Tân cứu Lạo pháp Đại Thành (Nhựt) nói: ăn vào ụa mửa, trẻ em bị chứng kinh phong nên lấy huyệt này làm chủ.

Sách Châm cứu Y học nói: tim đau uống nước vào mửa ra, hông đầy hơi thở ngắn, thở hào hển nên châm huyệt này.

Sách Nhập môn nói: Huyệt này trị chín thứ đau tim, đàm nhiều, mửa ra nước, mệt đau bụng.

Sách Lương phương tập dịch nói:trẻ con kinh phong đàm chận cứng cuống họng thờ khò khè, môi xanh mắt lim dim, hơi ngắn nên dùng:
-         Tiêu sọ 7 hột
-         Sanh chi tử 7 trái                                  đâm nhỏ
-         Hành trắng 7 lá
-         1 nắm lúa

Lấy tròng trắng trứng gà trộn đều để lên bụng dùng vải quấn lại 1 ngày 1 đêm, khi lấy ra trên thuốc có màu xanh và đen thì bịnh hệt. Nếu chưa hết thì làm lại một lần nữa thì bịnh bình phục. Sau dùng phương pháp bổ tỳ 1 tể.

e) Nhận xét chung;
Huyệt này chủ về tâm nên những chứng đau tim, hông đầy hơi thở ngắn, đàm nhiều, ruột đầy có công hiệu.

10. HUYỆT CƯU VỈ
Huyệt này có tên là vĩ ế từ Nhâm mạch chạy ra .
a)      Phương pháp tìm huyệt
Nằm ngửa kê đầu lên, hai chân đưa lên cao dưới sương ức 5 phân là vị trí của huyệt.

b)      Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 đến 6 phân, trong lúc châm bảo người bệnh để tay lên đầu. Đốt từ 5 đến 300 liều.

c)      Chủ trị:
Tâm tạng viên, Chi khí quản viêm, khò khè, dạ dày sưng cấp tính. Động kinh, bịnh cuồng, hai bên cổ hạch sưng.

d)      Tham khảo các sách:
Kim tự sanh nói: huyệt này khó châm phải thận trọng khéo tay mới châm được, nếu không, làm khí hau nhiều khiến người bệnh chết yểu.

Hán dược Thần hiệu Phương nói: tự nhiên mửa ra máu không câm lại được, đốt huyệt này 100 liều có kết quả.
Phú Tịch Hoàng nói: Huyệt này trị chứng kinh phong hoặc mất trí, châm với huyệt Dũng Tuyền cứu sống được.

Phú Linh Quang nói : Hợp với huyệt Bá hội trị kiết lỵ.
Sách Phương Bịnh Châm cứu Toàn thơ nói: huyệt này có công năng trị tim đau nhức.
Sách Traité d’acupuncture nói: huyệt này trị đau cuống họng hơi thở ngắn hay giật mình.

g) Nhận xét chung:
Dạ dày dư nước chua quá nhiều hành đau nhức nên châm huyệt này. Huyệt này ở trước quả tim nhơn đó mọi người đều công nhận nó có tính cách phi thường nên những chứng chưa đến lúc khẩn cấp không nên dùng đến. Lúc châm nên lấy tay nhận vào vị trí của huyệt và mủi kim xuyên xuống.

11. HUYỆT CHIÊN TRUNG:
Huyệt này có tên Nguyên Nhi, Nguyên Kiến, Thượng khí hải, Hung đường ,nơi hội khí do nhâm mạch phát ra và nơi hội Túc Thái âm tỳ, Thiếu âm thận, Thủ thái dương tiểu trường, Thiếu dương tam tiêu và nhâm mạch.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Chính giữa xương ức ngang hai đầu vú là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 3 đến 5 phân, mủi kim lẻo da đi xuống. Đốt 3 đến 7 liều.

c) Chủ trị:
Máu uất nơi hông, màng hông sưng, ho đàm, tạng tâm bịnh (tim nhức) tim hồi hộp, vú sưng, sữa ít, hay nhợn, thần kinh ở hông nhức.

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Thiên Đột trị ho nhiều. Hợp với huyệt Cự Khuyết trị đàm tích ở hông.

e) Tham khảo các sách:
Sách Châm cứu Thực nghiệm nói: Thần kinh ở hông đau, tim hồi họp hoặc đàm tích ở phổi, nên dùng huyệt này.

Sách Acupuncture chinoise pratique nói: lo lắng nhiều hoặc ho suyển châm huyệt này.
Sách Nhập môn nói: huyệt này trị ho hen, phổi có mụt, bướu ở cổ.
Phú Ngọc Long nói: Hợp với huyệt Thiên đột trị ho đàm.
Sách Vỏ Điền Văn Chi nói: thần kinh suy nhương, buồn bực lao lực quá độ, cảm xúc quá nhiều nơi huyệt này có dấu hiệu đau nhức, vú nhức, hông đau, vú nghẹt sửa, chảy ra không đủ nên dùng huyệt này.

g) Nhận xét chung:
Huyệt này là nơi hội các mạch Tỳ thận, Tam tiêu và Tiểu trường lại là mô huyệt Tâm bào lạc vì thế phạm vi trị liệu rất rộng, châm hoặc đốt có công năng điều hòa khí huyết nơi hông và ngực.

12. HUYỆT THIÊN ĐỘT.
Huyệt này có tên Thiên Cù, Ngọc hộ nơi hội Âm duy và Nhâm mạch.
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Ngửa đầu lên, nơi đầu xương ức có hình bán nguyệt, phía trên có một lổ hủng là vị trí của huyệt.

b)      Phương pháp châm cứu:
Ngửa đầu lên, nơi đầu xương ức có hình bán nguyệt, phía trên có một lổ hủng là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu :
Châm sâu 5 phân đến 1 tấc. Mủi kim hướng vào cuống họng, khi vào 2,3 phân châm xiên xuống, đốt từ 2,3 đến 7 liều.

c) Chủ trị:
Sung huyết ở mật (nhức đầu, mặt đỏ) thở khò khè, cơ quan tiếng nói co rút (nói khó khăn) Yết hầu đau, Giáp trạng tuyến nở lớn, chi khí quản sưng, nấc cụt, ho đàm, ho gà.

Hợp với huyệt Chiên trung trị suyển thở hào hển. Hợp với huyệt Kiên tỉnh, huyệt Khúc trì huyệt Xích trạch trị Giáp trạng tuyến nở lớn (bướu) . Hợp với huyệt Phong long trị ho hen.

d) Tham khảo các sách:
Phú Bá chứng nói: ho đàm triền miên không dứt tiếng, nên châm với huyệt Phế du, huyệt Tu Nghinh.

Sách Cốt không và Thiên Kim luận nói: huyệt này trị ợ lớn tiếng.
Kinh Tư Sanh và sách Châm cứu Toàn thơ (Nhựt) nói: huyệt này trị thương hàn, ho nhiều, đốt 3 liều thì hết.

e) Nhận xét chung: Chứng nấc cụt trước châm huyệt này sau khi rút kim châm huyệt Nội quan để điêu hòa hơi uất ở tam tiêu, vì huyệt nội quan có một đường mạch chạy đến Thiếu dương nên trị chứng nấc cụt rất hay.

Linh Xu Vệ Khí nói: hơi tích tụ ở hông, châm huyệt phía trên (huyệt Thiên Đột) , tích tụ ở bụng châm ở dưới (huyệt Phong long), trên dưới đều đầy hơi châm ở một bên (huyệt Linh thai) Nên quan sát kỷ trên giữa hay dưới mà đề ra phương pháp trị liệu cho thích ứng thì bịnh nào cũng khỏi.

Trẻ con cuống họng bị nghẹt thở là vì cuống họng ngứa sanh ho liên tục, châm huyệt này có tác dụng làm thông khí quản, hết ngứa, dứt ho khò khè.

13. HUYỆT THỪA TƯỚNG:
Huyệt này có tên Thiên Trì, Huyền tương, quỉ thị nơi hội Túc dương minh vị và nhâm mạch.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Trên càm dưới môi nơi chính giữa có lỗ hủng xuống là vị trí của huyệt (hả miệng tìm huyệt).

b)      Phương pháp châm cứu:
Châm từ 2 đến 3 phân. Đốt 3 liều.

c)      chủ trị:
Trung phong (bại nửa thân). Thần kinh ở mặt tê. Méo miệng. Mặt sưng phù. Đái đường. Thần kinh ở răng nhức. Đàn ông đau sán khí. Đàn bà có cục trong bụng. Đầu cổ cứng nhức nước tiểu đỏ hay vàng.

d) Tham khảo các sách:
Sách Châm đạo Bí quyết (Nhựt) Nói Thần kinh ở răng nhức hoặc ghẻ lở miệng nên dùng huyệt này.
Sách Acupuncture chinoise pratique nói: huệyt này trị méo miệng, mặt sưng, miệng lở.
Sách Đông Nhơn nói: trúng phong á khẩu, mặt sưng, đái 9dường, răng sưng thúi nên dùng huyệt này.
Ca Ngọc Long nói: Đầu cổ cứng nhức khó day trở, răng nhức, trước châm huyệt này sau châm huyệt Phong phú.
Sách Châm cứu Huyệt đạo nói: trẻ con ghẻ lở ở mệing, châm huệyt này ra máu thì hết.

g) Nhận xét chung:
Huyệt này trị máu huyết bị ngưng trệ ở họng hay cổ, hoặc bị chứng phong hàn, phong thấp làm cho gân co rút lại thành chứng cổ cứng không day trở được, châm huyệt này rất công hiệu.

Nhâm mạch là nơi chứa huyết lại hội với Vị mạch, đồng thời Nhâm mạch, Đốc mạch, Xung mạch đều phát khởi từ huyệt Hội âm. Nhâm mạch chạy về bụng, Đốc mạch chạy ra sau lưng, Xung mạch gồm có Thiếu âm chi phối nơi ngực, những mạch này có sự liên hệ mật thiết hổ trợ cho nhau nên châm huyệt Thừa tướng trị đàn ông đau sán khí, cổ cứng, nước tiểu đỏ, đái đường, đàn bà có cục cứng trong bụng được hết. 

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 17

ĐỐC MẠCH
(Méridien du Gouverneur) (13 huyệt)

HUYỆT TRƯỜNG CƯỜNG.
Huyệt này có tên Khi chi, Âm sát Khuyến cốt, Vỉ thúy Cốt, Cùng cốt, Qui vĩ, Long hổ, nơi hội Đốc mạch, Túc Thiếu âm thận, Thiếu dương đởm.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Nằm ngửa, 2 chân dơ lên nhận nơi xương khu có lổ sâu xuống là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 đến 8 phân. Đốt từ 3 đến 15 liều.

c) Chủ trị:
Lổ niếu đạo kinh niên, trỉ, ruột ra máu, mất tinh, di tinh, thần kinh ở lưng nhức, ruột sưng, thời khí, điên cuồng, lòi trê.

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Thừa sơn đốt để trị bịnh trỉ trường phong, hạ huyệt.
Hợp với huyệt Bá Hội, trị đi tiêu lòi trê.
Hợp với huyệt Đại đôn, huyệt Đại trử trị ruột có cục hơi gò.

c) Tham khảo các sách:
Phú tịch hoằng nói: trẻ em lòi con trê trước đốt huyệt Bá hội sau đốt huyệt này, khí uất đau ruột nên hợp với huyệt Đại trử.

Phú Bá chứng nói: hợp với huyệt Thừa sơn trị chứng trường phong hạ huyệt.

Sách Châm Cứu học (Nhựt) nói: hợp với huyệt Đại đôn trị sán khí ở bụng. Sách Traité d’acupuncture nói: huyệt này trị sưng nhức tiêu ra máu.

e) Nhận xét chung:
Huyệt này là nơi hội thận và đởm mạch có công năng thâu nhỏ hậu môn. Hợp với huyệt Bá Hội (Thủ tức Tam dương) có tác dụng bổ âm thăng dương làm cho ruột bóp lại trị chứng tả, làm thông đại tiện.

Hợp với huỵệt Thừa Sơn trị chứng thấp nhiệt nhập vào đại trường và trị được bịnh trỉ.

HUYỆT YÊU DU.
Huyệt này có tên Bối giải, Tủy không, Yêu hộ, Yêu chú, nơi Đốc mạch phát ra.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Qùy cúi lưng xuống từ xương cùng đi lên đốt xương thứ 4 dưới cục xương nổi lên là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 3 đến 7 phân (mủi kim hướng lên trên) . Hơ nóng 10 phút đốt 5 liều.
c) Chủ trị:
Lưng đau, chân lạnh, kinh nguyệt bế tắc, nước tiểu vàng, tiểu xón, ống tiểu lở, trỉ.

e) Tham khảo các sách:
Phú Tịch hoằng nói: bị trúng gió tê lạnh nên hợp với huyệt Hoàn khiêu.
Biển Thước Tâm Thơ nói: trị lưng đau vì hàn thấp đốt từ 30 đến 50 liều.

g) Nhận xét chung:
Huyệt này có tác dụng làm cho hạ tiêu được ấm, hơ nóng khiến máu huyết được tươi nhuận, tế bào sinh thực ở tử cung sung thịnh tăng gia sự thọ thai. Muốn có con huyệt này cần thiết và có kết quả hơn hết.

HUYỆT DƯƠNG QUAN
Huyệt này nơi Đốc mạch phát ra.
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi thẳng lưng hoặc nằm sấp dưới xương thư 16 có lổ sâu là vị trí của huyệt.
b)      Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 đến 7 phân, hơ nóng 10 phút, đốt 3 liều.
c)      Chủ trị:
Khớp xương  đầu gối sưng, thần kinh ở lưng nhức, tích tủy xương sống sưng, ruột có cục đau và sưng kinh niên, 2 chân tê, trỉ ra máu, bạch đái.

d)      Tham khảo các sách:
Sách nghiên cứu Châm cứu nói: huyệt này trị di tinh, bạch đái và thần kinh ở lưng đau. Sách Acupuncture H.Voisin nói: thần Kinh tọa cốt hay các khớp xương nhức. Cứu Pháp Y Học Nghiên cứu nói: huyệt này có công năng trị bịnh tràng hạt bất luận ra mủ hay chưa đều có thể đốt cho lành được. Huyệt này từ xương cùng đo lên 4 lóng ngón tay. Đốt 10 liều. Khi đốt, hơi nóng từ lưng chạy vào bụng, rồi từ bụng chạy tủa khắp tay chân làm cho các khớp xương trong cơ thể đều khoan khoái. Nhẹ thì đốt 1 lần, nặng, nữa tháng sau đốt lại một lần.

g) Nhận xét chung:
Những chứng nhức l ưng, tọa cốt thần kinh nhức, những chứng bịnh đàn bà, niếu quản lở thì nơi huyệt này có cảm giác  đau.

HUYỆT MẠNG MÔN:

Huyệt này có tên Thuộc Lụy, Trúc tượng, nơi Đốc mạch phát ra.

a)      Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay hoặc cúi xuống dưới, xương sống thứ 14 là vị trí của huyệt. Huyệt này ngang sau rốn với người mập thì khó quan sát.

b)      Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 đến 8 phân, hơ nóng 20 phút. Đốt 3 đến 5 liều.

c)      Chủ trị: Đau tích tũy, bí tiểu do bộ sinh dục đau, ruột có cục đau thần kinh ở lưng nhức, trỉ ra máu, nhức đầu như búa bổ, lạnh dữ dội rồi phát nóng, âm hộ teo, nước tiểu chảy từng giọt, màng tử cung sưng, bạch đái, lùng bùng lổ tai, tay chơn lạnh, ruột ra máu, mất tỉnh, niếu quản lở kinh niên.
d)      Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Nhu du trị nhức lưng như thần, lại trị người lớn tuổi tiểu chảy từng giọt. Hợp với huyệt Tam âm giao trị di tinh.

e)      Tham khảo các sách:
Phú Tiêu U nói: hợp với huyệt Mạng môn có thể trị những người mù thấy được mờ mờ. 
Sách Nhập Môn nói, huyệt này trị thận hư lưng đau của người lớn tuổi.
Hán dược Thần Hiệu Phương nói: mửa ra máu, tiêu ra máu đốt huyệt này rất công hiệu.
Sách Théorie ét pratique de L’acupuncture nói: tử cung sưng, đau bụng, tai ù, liệt dương nên dùng huyệt này.
Sách Y Học (Nhựt) nói: hiệp với huyệt Thận du trị đi tiểu đêm.

g) Nhận xét chung:
Huyệt này trị trẻ con đi tả kinh niên lòi trê, huyệt này là căn bản ngũ tạng lục phủ , cội rễ 12 kinh, nguồn gốc của sự hô hấp, nền tảng của Tam tiêu chủ trị thận khí không đủ, tính lực suy yếu, có công dụng bồi bổ bổn nguyên rất hiệu lực. Huyệt này là cửa của sanh mạng nơi phát ra tinh dịch, các chứng sưng buồng trứng, tử cung sưng, đốt huyệt này rất hay. Ụa mửa nhiều, không thể ăn uống được, lộn ruột đốt huyệt này thấy hết liền.

Thận bịnh, ruột đau, trỉ ra máu, đàn bà quá mập nơi huyệt này nhận thấy có cảm giác đau.

HUYỆT PHONG THỊ
Huyệt này do Đốc mạch chạy ra.
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay thẳng, dưới sương sống thứ 3 có lổ sâu là vị trí của huyệt.
b)      Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 3 phân (mũi kim hướng lên trên). Hơ nóng 10 phút, đốt 3 liều.

c)      Chủ trị:
Nảo và tích tủy bịnh, động kinh , ban đêm giật mình, (trẻ nít khóc đêm) máu cam, chi khí quản sưng. Trẻ con tay chơn rút gân, bịnh nóng, cảm mạo, phổi có mụt sốt rét.

d)      Phương pháp phối hợp
Hợp với huyệt Đào đạo, huyệt Phế du, huyệt Cao hoan trị lao tổn (ngũ lao thất thương)

e)      Tham khảo các sách:
Kinh Giáp Ất nói: điên cuồng muốn giết người, dùng huyệt này làm chủ.
Kinh Thần Nông nói: huyệt này trị ho đàm.
Sách Acupuncture của H.Goux nói: huyệt này trị suyển và kiết lỵ. Sách Châm cứu Thực hành nói: hợp với huyệt Chương Môn trị bịnh dạ dày rất hay. Đốt huyệt này khiến cho thân thể hết mỏi mệt.

g) Nhận xét chung:
Huyệt này có thể trị bá bệnh, châm hay đốt có công năng làm ngưng đau nhức, dứt ho, hết cảm mạo hen xuyển, phổi có mụt.

Tóc rụng sói đầu đốt huyệt Thân trụ, huyệt Tâm du, Tỳ du, Thân du, Thứ giao, Trung uyển, tả huyệt Dương trì, Khúc trì, Túc tam lý, Thái khê làm ngưng rụng tóc. Vì tóc ở đầu rụng thì lực suy kém do thận và tỳ bịnh, sau khi đốt huyệt này ấm đơn điền, tóc mọc lại, xương sống cong phía trước đốt với huyệt Cưu vỉ, huyệt Cự Khuyết, huyệt Thượng uyển có thể làm cho xương sống ngay lại. Trẻ con đốt huyệt này cũng lành.

HUYỆT ĐÀO ĐẠO,

Huyệt này là nơi hội lại của đốc mạch và Túc thái dương bàng quang.
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay dưới xương sống thứ nhất là vi trí của huyệt.

b)      Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 5 đến 8 phân (mủi kim day lên) hơ nóng 20 phút, đốt 5 liều.

c) Chủ trị:
Đầu , cổ, vai các bộ phận này cứng đơn, đau nhức không day trở được. Thần kinh suy nhược, mất trí, sốt rét nóng khát nước, cảm mạo, bịnh nóng, có mụt phát nóng.

d) Phương pháp phối hợp:
Họp với huyệt Đại Chùy có tác dụng trấn tỉnh chứng làm kinh, vai lưng cứng nhức, uốn ván.

e) Tham khảo các sách:
Sách Đồ dực nói: huyệt này trị chứng nóng trong xương.
Phú Bá Chứng nói: khí trời nóng bức sinh bịnh thời khí nên hợp với huyệt Phế du để trị.
Sách Acupuncture chinoise  pratique nói: huyệt này trị thần kinh co rút, cổ đau, sương sống nhức.
Sách Traité d’acupuncture : huyệt này trị phổi nóng và bịnh mất trí.

g) Nhận xét chung:
Huyệt Đào Đạo là nơi Đốc mạch và kinh Bàng quang hội lại nên nó có tác dụng làm giảm nóng. Những chứng nhiệt độ cao làm nhức đầu, cổ vai, xương sống cứng châm huyệt này rất công hiệu. Nóng trong khớp xương, chứng ngoại cảm phong tà châm huyệt này mau hết. Khi châm nên day mũi kim xuống huyệt Khí dương để khai thông thần kinh đốc mạch.
7. HUYỆT ĐẠI CHÙY.
Huyệt này có tên Bá Lao, nơi Tam dương mạch và Đốc mạch hội lại.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay phía trên đốt xương thứ nhất có chổ sâu vô là vị trí của huyệt (ngang vai)

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 3 đến 5 Phân (mũi kim day lên ,trong lúc châm nơi hầu có cảm giácđau). Hơ nóng 20 phút, đốt 3 liều. có thể dùng phương pháp xâm.

c) Chủ trị:
Cảm mạo, phế khí thủng, phổi có mụt, chảy máu cam, ói mửa, vàng da, động kinh, nóng, lao tổn.

d) Tham khảo các sách:
Sách Toát yếu nói: sưng chung quanh mạch đốc ngay với cổ phía sau hoặc ở thiên đình hay ấn đường ở huyệt Nhơn trung hay ở đâu , mặt, hay cuống họng cổ cứng không thể day trở được sau khi châm huyệt này thì nhẹ, nên châm thêm huyệt Ủy trung cho ra máu độc.
Sách Châm Cứu học (Nhựt) nói: huyệt này trị da vàng, điên cuồng, lao tổn.
Sách Théorie et Pratique de L’acupuncture nói: hợp với huyệt Bá Hội trị trúng phong làm mê man.

e) Nhận xét chung:
Huyệt này là nơi hội Đốc mạch và Thủ túc tam dương, châm thì làm điều hòa khí, khí vận hành tì tiểu tiện thông lợi, hợp với huyệt Nội quan chủ tâm bào lạc có một đường mạch chạy đến Thiếu dương tam tiêu, dùng huyệt này làm cho khí huyết lưu thông, hơi ngăn ở hoành cách mạc cũng hết. Nó có tác dụng rất lớn kích thích toàn thân để trấn tĩnh thần kinh, trị tất cả bịnh thuộc ký sinh trùng không nên châm quá mạnh phòng khi phản ứng làm cho người bịnh xỉu.
Khí độc làm cảm mạo, nhiệt độ cao trên 39 độ châm một lúc nhiệt độ giảm liền. Đầu nhức, toàn thân ê đau, nghẹt mũi, chảy mũi, châm đến 15 phút thì trở lại bình thường. Có một số ít sau 3, 4 phút thì lại nhức đầu, ho đàm, ăn không tiêu nóng hoặc đau nhức nên dùng kim Mai hoa kích thích nhẹ chung quanh huyệt này. Chứng Niếu độc sưng toàn thân, hôn mê bất tỉnh lúc khẩn cấp nên đốt huyệt này và huyệt Bá hội để khôi phục thần trí làm đình chỉ chứng ói mửa.

8. HUYỆT Á MÔN.
Huyệt này có tên Hoành Thiệt, Ám môn, Thiệt yểm, nơi hội Đốc mạch và Dương duy.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngửa đầu lên phía sau cổ cách mé tóc 5 phân là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 3 đến 4 phân (không nên quá sâu) châm xiên có thể thể 8 phân, Không nên đốt.

c) Chủ trị:
Thói quen hay nhức đầu. Nảo sung huyệt, sưng màng óc. Nói đơ lưỡi, hai lưỡi (trùng nhiệt) cuống họng sưng, tích tủy bịnh.

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Quang xung trị lưỡi dày chậm nói.

e) Tham khảo các sách:
Sách châm cứu nói: huyệt này trị mất tiếng.
Sách Ngoại Đài nói: huyệt này trị nói không được.
Tạp Kinh Đồ Dực nói: huyệt này trị trúng phong lưỡi dày, nói không được, thân thể nặng nề, bại nửa thân.
Kinh giáp ất vá Phú Ngọc Long đều nói: huyệt này trị lưỡi cứng không nói được hay trúng gió mất tiếng nói khàn khàn.
Sách Khoa học Châm cứu (Nhựt) nói : huyệt này trị chứng lưỡi rút tiếng nói đổi khác.

g) Nhận xét chung:
Huyệt này là nơi hội Đốc mạch và Dương duy chẳng những trị bịnh câm hoặc ngọng mà còn trị chứng trúng phong, điên, chết giả, bất tỉnh nhân sự, hay bịnh thuộc về lưỡi. 
Xưa nay đều nói huyệt này không thể đốt, nếu đốt khiên người bệnh câm, nhưng ông Trạch Điền kiên đã phá truyền thuyệt này, ông cho huyệt này trị câm ngọng thì có thể đốt được.

9. HUYỆT PHONG PHỦ
Huyệt này có tên huyệt Thiệt bổn, Tư bổn, Tào khê, Qủi chẩm, nơi hội Đốc mạch và Dương duy. Sâu vào là Diên tủy.

a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay, giữa đầu, phía sau cổ nơi mé tóc nhận vào chỗ xương sọ có lổ sâu là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 3 đến 4 phân, không nên châm sâu tốt hơn, nên châm xiên bên trái hay bên phải, có thể dùng phương pháp xâm,. Cấm đốt.

c) Chủ trị:
Toàn thân cứng đơ, phát cuồng, trúng phong (bại nửa thân), cảm mạo, nóng, cổ cứng, chảy máu cam, yết hầu sưng, câm, nhức đầu, chóng mặt xây xẩm.

d) Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Phong trì trị bịnh thương hàn.

e) Tham khảo các sách:
Sách tổ Vấn nói: trúng phong đầu cổ nhức, điên và nói xàm, chạy bậy, mắt không thấy rõ, thấy bậy nên châm huyệt này.
Phú Ngọc Long nói: đầu cổ cứng nhức không day trở được, răng nhức ê, trước dùng huyệt Thừa tướng sau châm huyệt này thì êm đau.
Phú Tịch Hoằng nói: hợp với huyệt Phong trị trị thương hàn cùng bá bịnh.
Sách Acupuncture của H.Goux nói: trúng phong nhức đầu, chóng mặt, ăn uống không được nên châm huyệt này.
Sách Châm cứu Toàn Thư (Nhựt) nói: huyệt này trị nhức răng, cổ nhức đau chân tê rần.

g) Nhận xét chung:
Phong phủ là ý nghĩa Phong khí tụ ở tạng phủ, phong chỉ phong tà cảm mạo hay trúng phong. Người ra máu mũi nhiều nên đốt huyệt này hoặc nhổ nơi đây vài sợi tóc cũng làm ngưng chảy máu.
Phía trong huyệt này là Diên tủy trung khu cơ cấu trọng yếu của sanh mạng, bên trong là tổng trạm của não thần kinh tiêm duy và ly trung tiêm duy phát ra và tập hợp. Châm huyệt này có tác dụng điều chỉnh thần kinh bị chướng ngại.

10. HUYỆT BÁ HỘI:
Huyệt này có tên là Tam dương ngủ hội, Diên thượng, thiên mảng, Nê hoàng cung, nơi hội Thủ túc tam dương và  Đốc mạch .

a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay hai bên tai thẳng lên đỉnh đầu có một lổ sủng là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 2 đến 3 phân, mũi kim lạng ngoài da, có thể dùng kia ba khía xâm cho ra máu. Đốt 2 đến 3 liều.

c) Chủ trị:
Nhức đầu, chống mặt, trúng phong, không hả miệng được, uốn ván, trẻ nhỏ động kinh, não thần kinh suy nhược não thiếu máu, nghẹt mũi, ho gà, trỉ lòi trê, bướu.

d) Tham khảo các sách:
Sách Tráité d’Acupuncture nói: huyệt này trị đầu nhức như búa bổ.
Sách Nghiên Cứu Châm cứu (Nhựt) nói: hợp với huyệt Phong phủ, Đại chùy, Đào đạo, Thiên trụ, Thập tuyên đâm cho ra máu trị não bị nhức.
Sách Thọ thế Bảo nguyên nói: Bị đánh hay té gần chết hay chết giấc đốt huyệt này 3 liều thì sống lại.
Sách Giáp Ất nói: hợp với huyệt Thông hội có công năng giảm nhiệt não, được tỉnh .
Sách Kinh nghiệm Lương phương nói: sau khi sanh, tử cung không bóp lại dùng 14 hột bề ma tử đâm bỏ xác rồi lấy dầu thoa giữa huyệt này, tử cung thâu lại, khi thâu lại thì rửa sạch chỗ này.
Sách Thuốc nói: Đời Đường Vua Cao Tông bị chứng nhức đầu nặng, mắt không thấy đường, mời Thái Y đến chẩn mạch ông liền châm huyệt này và huyệt Não hộ ra máu bịnh được nhẹ.
Sách Đơn Khê tâm pháp nói: trúng phong nhức đầu châm huyệt này hết liền.
Phú Tịch Hoàng nói: trẻ con lòi trê, trước đốt huyệt này sau đốt huyệt Cưu vĩ.
Phú Ngọc Long nói: trúng phong chết giả thì đốt huyệt này.

e) Nhận xét chung:
Bá hội ý nói trăm mạch hội lại nơi đây – não thiếu máu đốt một lần thì nhẹ, vì hàn tà nhập não nên sanh thiếu máu ở nảo, sau khi đốt huyệt này nên đốt huyệt Thủ Tam lý để dẫn khí lạnh xuống. Não sung huyết lúc máu ứ làm trạng thái hôn mê nên tả huyệt này ra máu làp hương pháp cứu cấp mau hơn hết.
Trúng phong có 7 huyệt:
1/ Bá hội                5/ Túc Tam Lý
2/ Khúc Tân           6/ Tuyệt cốt
3/ Kiên Tỉnh           7/ Khúc trì
4/ Phong thị

Để dự phòng và trị liệu trúng phong hoặc bán thân bất toại hay khó nói. Bịnh tinh thần thường đau nơi huyệt này. Đốt huyệt này có công năng trấn tỉnh thần kinh vì thần kinh đau hay tạo thành thần kinh suy nhược, dùng huyệt này để kích thích tế bào thần kinh phấn khởi.

11. HUYỆT THƯỢNG TINH:
Huyệt này có tên Thần đường, Minh Cường, Qủi đường nơi Đốc mạch phát ra.
a) Phương pháp tìm huyệt:
Ngồi ngay , nơi mé tóc phía trước sâu vào một tấc có lổ sủng là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 3 đến 4 phân. Đốt 3 đến 5 liều.

c)      Chủ trị:
Sung huyết ở ruột, da đầu nhức, thần kinh ở trán nhức, mũi có thịt dư (mọc nhánh), mũi sưng, nghẹt mũi, chảy máu cam sưng giác ạmc, nhản cầu sung huyệt)

d)      Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Phong long, huyết Hành gian trị nhức đầu.

e) Tham khảo các sách
Ca Ngọc Lng nói: mũi chảy nước trong, nhức đầu, mắt đau nên châm huyệt này.
Sách Đồng Nhơn dạy: Nhức đầu, mặt sưng, mũi nghẹt, không biết mùi, chóng mặt nên dùng kim ba khía nhỏ châm huyệt này.
Sách Đồ dực nói: chảy máu mũi đốt huyệt này một liều thì hết.
Sách Châm Cứu thực Hành (Nhựt) nói: khoé mắt lở, trúng nắng xiểu, nên dùng huyệt này.
Sách Acupuncture của H>Voisin nói: huyệt này trị da đầu nhức, lổ mũi có thịt dư nghẹt thở.

g) Nhận xét chung:
Huyệt Thượng tinh có tác dụng bài tiết dương khí nên chứng hàn phong hỏa nhiệt trị chứng chảy mũi nước hay nghẹt mũi rất công hiệu. Nhức đầu chóng mặt hoặc sợ gió ra mồ hội hay đầu lức nhức, lúc không, mắt đỏ miệng khát nước, tả huyệt này làm cho tan phong. Đốc mạch bài tiết hơi nóng làm kinh mạch lưu thông hết chứng nhức đầu.

12. HUYỆT THỦY CẤU:
Huyệt này có tên Nhơn Trung, Qủi cung, nơi hội Đốc mạch và Thủ dương minh.
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Ngay đầu, sống mũi là vị trí của huyệt (Ngay Nhơn trung cách vành môi 3 phân)

b)      Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 2 đến 3 phân, mũi kim hơi lên trên. Đốt 3 liều , có thể dùng kim 3 khía xâm.

c)      Chủ trị:
Mất thần, đái đường, thủy thủng, (sưng mắ), nảo sung huyệt, động kinh, miệng mắt giựt méo, trẻ con tay chơn có rút, xương sống cứng đơ, môi, mí mắt tê. 

d)      Phương pháp phối hợp:
Hợp với huyệt Khúc trì trị thịt nhão mềm đi không được.
Hợp với huyệt Ủy trung trị lưng đầu gối nhức, giựt.
Hợp với huyệt Đại lăng trị miệng hôi.
Hợp với huyệt Trung xung trị chóng mặt xây xẩm.

e) Tham khảo các sách:
Sách Khoa học Châm cứu nói: nước tiểu có đường, xương sống cứng, miệng méo, nên dùng huyệt này .
Sách Traité d’Acupuncture nói: trúng phong á khẩu mắt ngó lên, bất tỉnh nhân sự nên châm với huyệt Giáp xa.
Phương Thiên Kim nói: nhức đầu nóng lạnh, mắt thấy không rõ nên hiệp với huyệt Thần Đình.
Phú Bá Chứng nói: mặt sưng nên hiệp với huyệt Tiền đảnh.
Cảnh nhạc Toàn thơ nói: huyệt này chủ trị thủy thủng.
Ca Ngọc Long và Sách Đơn Khê Tâm pháp nói: huyệt này trị xương sống cứng nhức.
Ca Tạp Huyệt Pháp nói: trẻ nít kinh phong nên hợp với huyệt Dũng tuyền và Thiếu Thương.
Phú Tịch Hoằng nói: huyệt này trị điên cuồng.
Châm Pháp Huyệt Đạo Ký nói: lổ mũi ngứa châm huyệt này cho ra máu.

g) Nhận xét chung:
Tôn Tự Mạo nói 13 Qủi huyệt gồm có:
1/ Nhơn Trung        (Qủi cung)                    8/ Thừa tướng (Qủi thị)
2/ Thiếu Thương     ( Qủi tín)                       9/ Lao cung      (Quỉ quật)
3/ Ẩn Bạch (qủi lũy)                        10/ Thượng Tinh (Qủi đường)
4/ Đại Lăng            (Qủi tâm)                      11/ Hội Âm      (Qủi tạng)
5/ Thân mạch          (Qủi lộ)                        12/ Khúc trì      (Qủi Thôi)
6/ Phong Phủ          (Qủi chẩm
7/ Giáp xa              (Qủi sân)                      13/ Thiệt Hạ trung (Qủi Phong)

Huyệt này là điểm phản ứng kích thích toàn cơ thể nên xương sống cứng đơ, lưng cong đều do Đốc mạch bịnh phát ra, châm có hiệu quả. Hiệp với huyệt Khúc trì làm xúc tiến sự dinh dưỡng điều hòa khí huyết, gân cốt được tươi nhuận, các khớp xương co duỗi được mau lẹ.

Trúng phong ở trạng thái hôn mê nên châm huyệt này cho ra máu và đốt thêm huyệt Bá hội, châm huyệt Thiên trụ, huyệt Phong phủ, huyệt Túc Tam Lý, châm thêm huyệt Kiên tỉnh dùng ống đồng hút cho ra hết máu ứ thì sẽ tỉnh lại.

12. HUYỆT ĐÀI ĐOAN :
a) Phương pháp tìm huyệt:
Dưới Nhơn trung, nơi giữa vành môi, giữa da và niêm mạc giáp lại là vị trí của huyệt (hả miệng điểm huyệt).

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 2 đến 3 phân, có thể dùng kim ba khía xâm cho ra máu. Cấm đốt.

c) Chủ trị:
Động kinh (mửa ra nước bọt), vàng da, miệng ngậm cứng, miệng lở, khát nước nước tiểu đỏ.

d) Tham khảo các sách:
Sách Châm cứu nói: huyệt này trị chứng động kinh, miệng sôi bọt, miệng lở hôi thúi không ai dám lại gần.
Sách Traité d’Acupuncture nói: uống nước nhiều đi tiểu ít, đỏ, miệng sôi bọt, đi tiểu gắt nên dùng huyệt này.
Sách Châm Cứu Học Thực tiển nói: huyệt này trị miệng lở, da vàng.

e) Nhận xét chung:
Huyệt này thuộc Đốc mạch, dùng Đốc mạch trị nước tiểu đỏ nghe qua thật khó hiểu, nhưng trên thực tế Đốc mạch có 3 nhánh thần kinh. Một nhánh từ dưới chạy lên trên, nên bịnh ở dưới lại châm ở phía trên xa thần kinh. Châm huyệt này có tác dụng làm lợi tiểu, đồng thời chứng khát nước, vàng da, nước tiểu đỏ rất thích ứng.
Nơi Nhơn trung có mụt cứng nên dùng kim 3 khía châm nơi huyệt này cho ra máu tức mụt được tan khỏi cần dùng thuốc, chỉ cử ăn thịt heo, trâu , bò, dê, ga vịt và tôm cua, nếu ăn khó cứu nên cẩn thận.

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 18

Kỳ Huyệt Và Bí Huyệt
(22 x 2)

Huyệt Tứ Phùng:
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Nơi bàn tay giữa lóng thứ 2 và thứ 3 có lằn gnang, giữa lằn ngang này là vị trí của huyệt, kể từ ngón trỏ, ngón giữa, ngón vô danh và ngón út. Mỗi bên 4 huyệt, hai bên có 8 huyệt.

b)      Chủ trị :
Trẻ nhỏ bị cam tích

c)      Nhận xét chung:
Phàm trẻ con mặt vàng ốm yếu, ăn nhiều bụng to, cuống rún lồi ra, bụng nổi gân xanh, hay khóc, tiêu chảy, nơi ấn đường có gân tía hiện lên là chứng cam tích. Nên dùng kim 3 khía châm nhẹ nơi huyệt này lấy ra nhữnt sợi gân trắng dài lối 2,3 tấc. Theo phương pháp này vài lần chứng cam tích được hết.

Huyệt Thượng Tiên:
Trạch điền mạch, thuộc Bí huyệt.
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Vị trí huyệt này ở dưới xương sống thứ 5 (giữa Tiên cốt và Chỉ cốt).

b)      Chủ trị:
Nhức lưng, bịnh trĩ, các chứng bịnh của phụ nữ.

c)      Nhận xét chung:
Hơ nóng huyệt này 1 ngày 1 lần, mỗi lần vài phút, trị chứng phong thấp, nhức lưng hoặc lớn tuổi hay  nhức xương sống. Dùng pháp trí châm (1,2 ngày đổi kim một lần) những chứng đau lưng nặng theo phương pháp này liên tục 2 hay 3 tuần chẳng những hết bịnh mà bịnh không bao giờ tái phát. Cũng có thể dùng ống giác hơi đều có công hiệu như nhau.

HUYỆT GIÁP PHÙNG: (Tân huyệt)
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Nơi hai xương bả vai giáp lại, để người bịnh ngồi ngay, co hai cùi chỏ lại để ngang lên ghế, nơi xương bả vai có đường gân nổi lên lấy tay nhận xuống hơi đau là vị trí của huyệt.

b)      Phương pháp châm cứu:
Bảo người bịnh ngồi yên đừng xê dịch, lấy tay dè xuống, tay mặt châm vào dưới Giáp cốt sâu 1 tấc. Những chứng nhức bả vai lâu ngày không nhẹ châm huyệt này 1 lần thì dứt hẳn. 

c)      Chủ trị:
Thần kinh ở bả vai đau nhức, hoặc phong thấp làm nơi đây nhức mỏi.

d)      Nhận xét chung:
Huyệt này từ đời nhà Minh trở về trước chưa khai thác, đến đời nhà Thanh trong quyển Châm cứu có ghi thêm 2 huyệt này, châm sâu 3 phân trị các chứng kể trên rất công hiệu.

Huyệt Lạt Ma: (Tân Kinh huyệt)
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Phía sau lưng, giữa huyệt Kiên trinh và huyệt Khúc viên dưới 2 phân là vị trí của huyệt.

b)      Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 2 hay 3 phân, mũi kim hướng về huyệt Đại chùy đâm vào 1 tấc 5. Không nên châm thẳng trúng màng hông rất nguy hiểm. Lúc ban đâầ nên dùng mao châm đâm huyệt Thiếu thương, huyệt Kim tân, huyệt Ngọc dịch cho ra máu và cách một ngày mới châm huyệt này.

c)      Chủ trị:
Cuống họng sưng kinh niên, đàm xuyển, tiếng nói không rõ, ho đàm phát nóng, uống nước đau, có lúc cuống họng bị khô, có hiện tượng sung huyệt.

d)      Nhận xét chung:
Nếu cuống họng khô khan mãi nên dùng kim kích thích huyệt này thì bịnh được nhẹ. Kích thích cũng tùy theo bịnh nặng hay nhẹ như ăn uống vào đau dữ dội thì nên k1ich thích mạnh làm cho hết đau. Nếu họng khô khan khác thường thì nên kích thích nhẹ. Bịnh nhơn không nên nói lớn tiếng và nói nhiều, cử ăn đồ kích thích, cứng và hút thuốc, uống rượu.

HUYỆT NHẬP TUYÊN (Kỳ huyệt)
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Nơi đầu 10 ngón tay móng hơn 1 phân là vị trí của huyệt.
b)      Chủ trị:
Bịnh ở cổ, huyết áp cao, dạ dày và ruột sưng cấp tính, co rút. Màng óc sưng, nhiệt độ lên cao, trúng phong, bất tỉnh nhân sự, hôn mê, dịch tả, trẻ nít kinh phong.

c)      Nhận xét chúng:
Dùng kim 3 khía châm 10 đầu ngón tay ra máu cứu sống những người tự nhiên ngã ra bất tỉnh. Nếu nặng nên hợp với 12 tỉnh huyệt và huyệt Nhơn trung châm cho ra máu. Khi châm nên quan sát bịnh tình để các huyệt khác tìm phương trị liệu.

Huyệt Lang (Tân huyệt)
Huyệt này có tên Cao huyết áp, sơ đồ thấy ở Kinh Túc Dương minh. 
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Giữa huyệt Túc Tam lý và huyệt Thượng cự hư nhận tay nơi đây có cảm giác đau là vị trí của huyệt. (dưới huyệt Túc Tam lý 1 tấc 5)

b)      Chủ trị:
Huyết áp cao, ruột sưng.
c)      Nhận xét chung:
Châm sâu 1 tấc đến 1 tấc 5, để kim lâu 4 giờ mới lấy, 4 giờ sau lại châm và cũng để lâu như thế cứ thể liên tục trong 2 ngày thì bịnh lành. Hơ nóng 20 phút. Phối hợp với huyệt Khí Hải, hơ nóng huyệt Thần khuyết độ 1 giờ để trị bịnh bao tử.

Huyệt Giáp tích (kỳ huyệt)
Huyệt này có tên Trửu chùy.
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Nằm sắp , hai tay thẳng theo mình, dùng dây để ngang 2 cùi chỏ giữa xương sống ngang lằn giây chấm 1 điểm, cách nơi chấm này ra hai bên mỗi bên 6 phân đến 1 tấc, nhận xuống có cảm giác đau là vị trí của huyệt.

b)      Phương pháp châm cứu:
Đầu kim hướng ra ngoài châm sâu 5 phân.

c)      Chủ trị:
Hợp với huyệt Ủy trung trị đau lưng.
d)      Nhận xét chung:
Hoa Đà có phương pháp xâm nơi huyệt Giáp tích cách nhau chừng 1 đốt xương. Châm hai bên, mỗi bên một huyệt, đầu kim day ra phía ngoài hoặc day xuống, châm sâu 5 phân để trị đau lưng. Hợp với Ủy trung đó là nguyên tắc phù hợp.

HUYỆT THÁI DƯƠNG (KỲ HUYỆT)
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Phía ngoài khóe mắt có chổ hủng xuống, tring khi miệng nhai nơi đây có gân nổi lên, đè có động mạch nhảy là vị trí của huyệt. Miệng hơi hả ra để tìm huyệt.

b)      Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 1 tấc 5.

c)      Chủ trị:
Đau một bên hây cả đầu. ảm mạo đầu sưng, đầu choáng váng nảo sung huyết, hôn mê bất tỉnh.

d)      Nhận xét chung:
Khi đâm kim vào huyệt này nên vặn kim nhiều lâầ để có sự kích động. Nhờ sự kích động này mà những chứng bịnh ở đầu được nhẹ. Nếu chưa được nhẹ thì châm lại như lần trước làm như thế độ 3 lần thì hết.

HUYỆT ẤN ĐƯỜNG:
a)      Phương pháp tìm huyệt.
Giữa hai đầu chân mày giáp lại là vị trí của huyệt.

b)      Phương pháp châm cứu:
Châm sâu từ 2 đến 3 phân, đầu kim day xuống, châm lẻo da dùng kim 3 khía châm cho ra máu.

c)      Chủ trị:
Trẻ con kinh phong, nhức đầu choáng váng sưng màng óc, đứng một chỗ mất thần, đổ mồ hôi đầu, châm bao.

d)      Tham khảo các sách:
Sách Y Học Cương mục nói: đầu nặng như treo đá, trước châm huyệt này thấy đến huyệt Toán trúc phía trái, sau châm thấu qua bên phải.

Ca Ngọc Long nói: nhức đầu ói mửa, mắt thấy hoa đốm, châm huyệt này hết liền.

e)      Nhận xét chung:
Trẻ con kinh phong hôn mê bất tỉnh hơi thở chậm nên châm huyệt này hướng về sống mũi châm sâu nửa tấc, độ 1 khắc thần thức hội lần lần tỉnh lại, châm thêm huyệt Hiệp cốc, huyệt Thân trụ, huyệt Khúc trì thì được hết ngay.

10, HUYỆT TÂN THỨC (Kỳ huyệt)
a) Phương pháp tìm huyệt:
Từ huyệt Phong trì dưới mé tóc 1 tấc 5 xương cổ thứ 3, 4 cách mỗi bên 1 tấc 5, ngoài gân lớn sâu vô là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 3 đến 5 phân. Ôn cứu 5 đến 15 phút.

c) Chủ trị:
Cổ cứng đơ, Thần kinh sau ót đau, gân cổ co rút hay bị thương, vai lưng cổ nhức, yết hầu đau.

d) Nhận xét chung:
Trật gối, trặc cổ, trước châm huyệt Hiệp cốc, sau châm huyệt này vài phút chăm thêm huyệt Tuyệt cốt từ 30 phút đến 1 giờ đầu cổ có thể day trở được.

HUYỆT TRẠCH TIÊN (Kỳ huyệt)
Tức huyệt Trạch hạ.
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Từ huyệt Xích Trạch nhìn thẳng xuống ngón tay giữa, dưới huyệt Xích trạch 1 tấc là vị trí của huyệt.

b)      Phương pháp châm cứu :
Châm sâu 5 phân

c)      Chủ trị:
Giáp trạng tuyến nở lớn (bướu cổ)

d)      Tham khảo các sách:
Tạp chí Châm cứu nói: huyệt này dưới huyệt Xích trạch 1 tấc. Những chứng yết hầu nguy hiểm trị rất công hiệu.

e)      Nhận xét chung:
Huyệt này trị Giáp trạng tuyến nở lớn rất hay, trước châm huyệt Thiên Đột, huyệt Kiên tỉnh sau châm huyệt này (lối 3 phút) để kim nửa giờ dùng kim mai hoa đánh nhẹ lên chung quanh cục bướu ở cổ để thần kinh bị kích động làm cho cục bướu lần lần nhỏ lại.

12.HUYỆT KIM TÂN.

Huyệt này có tên Ngọc dịch, thuộc Kỳ huyệt.
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Lè lưỡi ra, dưới lưỡi có hai đường tỉnh mạch hơi tía bên trái là huyệt Kim tân bên phải là huyệt Ngọc dịch.

b)      Phương pháp châm cứu :
Dùng kim châm sâu 2 phân cho r máu.

c)      Chủ trị:
Miệng lở, lưỡi sưng, hạch hầu sưng một bên, đái đường, hầu nhỏ, thắt ruột.

d)      Nhận xét chung:
Trước dùng nước nóng súc miệng, bảo bịnh nhân l lưỡi, thuật gia lấy tay trái cầm gòn để lên đầu lưỡi hoặc dùng kiềm kéo đầu lưỡi ra hơi cong lên càng tốt. Tay mặt dùng kim 3 khía châm vào hai đường gân tía dưới lưỡi cho ra máu bầm, đoạn dùng nước nóng súc miệng cho sạch. Phương pháp này còn trị được chứng hai lưỡi hoặc đầu lưỡi lở như bông sen.

13. HUYỆT ĐIÊU SƠN :

(Tân huyệt - thấy ở Kinh Túc Dương minh)
a)      Phương pháp tìm huyệt:
Vị trí của huyệt nằm giữa huyệt Giải khê và Độc tỷ phía ngoài xương Kỉnh cốt (ống quyển) 1 lóng tay.
b)      Phương pháp châm cứu:
Mũi kim châm hướng về huyệt Thừa sơn, sâu 2 đến 3 tấc và để kim lâu 5 đến 10 phút.

c)      Chủ trị:
2 tay nhức không đưa lên được. Phong thấp cấp tính làm nhức lưng.

d)      Nhận xét chung:
Khi châm mũi kim hướng về huyệt Thừa sơn, không nên xuyên thấu ngoài da, châm có cảm giác phóng xạ đến lưng thì ngưng. Không nên châm quá mạnh, một mũi có thể quan xuyến vị kinh và bàng quang kinh, trị 2 tay thuộc Dương kinh tê nhức, phong thấp cấp tính làm lưng đau.

14. HUYỆT TRẠCH ĐIÊN HIỆP CỐC.: (Tân huyệt)

a) Phương pháp tìm huyệt:
Bên trong mắt cá phía dưới có một lỗ hủng tức phía dưới huyệt Dương khê nơi có động mạch là vị trí của huyệt.

b) Chủ trị:
Vành mắt sưng, sưng giác mạc, võng mạc sưng, thị lực suy kém, dưới đáy mắt ra máu, huyết áp cao.
Huyệt này mới do ông Trạch Điền Kiên phát minh, soạn giả quan sát chỉ châm một huyệt mà trị được các chứng kể trên rất công hiệu. Mắt sưng vì một vật nhọn đâm, tả huyệt này đa số chỉ 1 lần thì hết.
Trúng phong hay noãn sào bịnh, đốt một lần cũng hết ngay.

15. HUYỆT THẬP KỲ. (Huyệt lạ)

a) Phương pháp tìm huyệt.
Tại phía trong góc móng tay (ngang huyệt Thiếu thương,huyệt Thương dương, Thiếu trạch) hai tay cộng thành 10 huyệt và phía góc trong móng chân (ngang với huyệt Ẩn bạch, huyệt Lệ đoài) 2 chân cộng thành 10 huyệt, dùng kim 3 khía châm cho ra máu.

16. HUYỆT THẬP TUYỆT. (kỳ huyệt)

a) Tại góc móng tay phía ngoài (ngang với Thiếu xung) hai tay cộng 10 huyệt, tại góc móng chân (ngang với huyệt Khiếu Âm, Chí âm) 2 chân cộng thành 10 huyệt. Dùng kim 3 khía châm cho ra máu.

b) Chủ trị:
Điên cuồng, động kinh ngây dại.

c) Nhận xét chung:
Chứng điên cuồng phải phân biệt dương kinh và âm kinh. Phàm chứng điên cuồng do dương kinh phát sinh. Lúc động kinh bịnh nhân hoa mắt ngã té, rút gân, nẩy ngược kêu la, trứơc châm huyệt Thập tuyên, huyệt Thập kỳ, huyệt Thập tuyệt để tả tà khí Khai các khiếu khiến cho tinh thần thanh tỉnh. Sau khi tri giác đã khôi phục, nên thẩm xét bịnh tình hư thiệt sẽ châm các huyệt nơi Nhâm mạch và Đốc mạch để làm cho hết tê. Châm đỉnh huyệt ở tứ chi để giáng đàm khí huyết lưu thông, hoặc châm du huyệt cho ngũ tạng bài tiết sức nóng, hay dùng kim châm bổ để phấy khởi thâầ kinh. Nêế chứng động kinh lúc chưa phát khởi không nên châm huyệt Thập tuyên, thập kỳ, thập tuyệt, hoặc đã châm rồi không nên châm đi châm lại.

d) HUYỆT NỮ TẤT (Kỳ huyệt)
a) Phương pháp tìm huyệt:
Sau gót chân trên thịt trắng là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Đốt từ 7 đến 15 liều.
c) chủ trị:
Chân răng sưng, làm mủ.
d) Tham khảo các sách:
Sách Hán Dược Thần Hiệu Phương nói: trị giật mình, hồi hợp, điên cuồng, nấc cụt. Hàm bên trái lủng lỗ máu mủ chảy không dứt trải aua 3 năm, đốt huyệt này 1 tháng thì lành.

18. HUYỆT CỨU HAO. (Kỳ huyệt)

a) Phương pháp tìm huyệt:
Lấy giây vòng lên cổ phía trước kéo xuống đầu xương ức. Kéo trở ra phía sau, chính giữa chót sợi giây ngay sau lưng là vị trí của huyệt.

b) Phương pháp châm cứu:
Đốt 7 liều

c) Chủ trị:
Chỉ khí quản sưng, thở khò khè.

d) Nhận xét chung:
Khi gặp bịnh suyển dữ dội trước hết châm huyệt Hiệp cốc, huyệt Liệt khuyết để làm bớt suyển, kế đến đốt huyệt này, có lúc nên hợp với huyệt Trung uyển, đốt huyệt Ngủ trụ, cách 1 ngày trị 1 lần.

19. HUYỆT TRUNG KHÔI (KỲ HUYỆT)

a) Phương pháp tìm huyệt:
Khớp xương thứ 2 ngón tay giữa, co tay lại tìm huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Đốt 3 liều.
c) Chủ trị:
Ống thực quản teo, hẹp, ăn uống giảm lần bao tử thòng, ói, đồ ăn, nghẹn, lang ben (bạch biến)

d) Tham khảo các sách:
Sách Thọ thế nói: lỗ mũi chảy máu lấy chỉ cột huyệt này tức ngùng chảy, chảy lỗ bên trái cột bên phải, chảy lỗ bên phải cột bên trái chảy 2 lỗ cột hai bên.

e)      Nhận xét chung:
Huyệt này trị lang ben rất hay, không nên đốt nhiều làm thiếu máu nên sinh phản ứng không tốt.

20. HUYỆT HUYẾT SẦU: (Kỳ huyệt)
a) Phương pháp tìm huyệt:
Trên đốt xương sống thứ 14 đối ov71i rún phíatrước
b) Phương pháp châm cứu :
Châm sâu 1 tấc.
d) Chủ trị:
Bịnh trỉ lòi trê. Hậu môn sưng ngứa.
e) Tham khảo cácsách:
Sách Bữu Giám nói: 1 huyệt trong hai sợi gân, một huyệt ngoài gân lớn.
Sách Y học Cương Mục nói: Mạch Thủ Khuyết Âm, châm sâu 3 phân tả 2 bên.
Ca NgọcLong nói 4 huyệt Nhị bạch trị trĩ lậu hay ngứa hoặc ra máu.

21. HUYỆT TẤT NHÂN

Huyệt này có tên Tất Mục – (Kỳ huyệt)
a) Phương pháp tìm huyệt:
Phía dưới đầu gối 2 bên có 2 lỗ sâu là vị trí của huyệt.
b) Phương pháp châm cứu:
Châm sâu 5 phân, cấm đốt.
c) Chủ trị:
Cước khí
d) Tham khảo các sách:
Sách Ngoài Đài nói: Đốt huyệt này trị cước khi.
Sách Đồ Dực nói: châm 5 phân, cấm đốt.

T.T.Thích Tâm Ấn

Châm cứu học

Chương 19

TRỊ LIỆU NGHIỆM PHƯƠNG

I. Nhức đầu

1. Nhức giữa đỉnh đầu: châm huyệt Thượng Tinh, Bá Hội, Hậu khê, Liệt Khuyết.
2. Nhức phía trước: Thượng tinh, Ấn đường, Phong long, Nội đình, Ty trúc không.
3. Phía sau đầu: Phong thủ, Thiên trụ, Côn Lôn.
4. Một bên đầu: Đào duy, Thái dương, Tuyệt cốt, Liệt khuyết, Túc tam lý. 
5. Thận yếu lạnh, nhức đầu: Đốt huyệt quan nguyên 100 liều .
6. Đàm lạnh nhức đầu: châm huyệt Phong Long.
7. Nhức đầu do trúng phong: Bá hội (đốt Thượng tinh), Hiệp cốc, Quan xung, Côn lôn.
8. Trúng phong nhức đầu chóng mặt: Phong trì, Phong long, Hiệp cốc, Giải khê.
9. Đầu cổ cứng đơ: Phong phủ, Ủy trung (châm cho ra máu).
10. Xương gốc chân mày nhức: Toán trúc, Hiệp cốc, Đầu duy, Giải khê.
11. Nhức đầu do não sung huyết: Ty trúc không, Thái dương (cho ra máu) Hiệp cốc, Túc tam lý.
12. Não nhức, não lạnh, não xuay vần: Bá hội (đốt)
13.Đầu nhức, cổ cứng, muốn gãy: Thừa tướng (trước tả sau bổ ), Phong trì.
14. Nhức đầu do não thiếu máu: Ty trúc không (châm sâu 5 phân)
15. Sưng màng óc: Bá hội, Đào đạo, Phong phủ, Đại chùy, Thập tuyên (châm cho ra máu)
16. Có kinh hành nhức đầu : châm Tam âm giao.
17. Đại đầu ôn: (do truyền nhiễm) 12 tỉnh huyệt (cho ra máu) dùng kim Mai hoa châm chỗ sưng cho ra máu.

II. Bệnh ở Mặt.

1. Mặt sưng: Thủy phân (đốt), Giải khê (châm), và Nội đình.
2. Mặt sưng ngứa: Nghinh hương, Hiệp cốc.
3. Hàm sưng: Giáp xa, Hiệp cốc.
4. Tam xoa, Thần kinh nhức: (ở mặt) Nghinh hương, Địa thương, Huyền giao, Giáp xa.
5. Miệng , mắt tréo một bên: Giáp xa, Gian sử, Thừa tướng.
6. Mặt có cảm giác như sâu bò: Nghinh hương.
7. Nhan diện, Thần kinh tê: Toán trúc, Ân dương, Ty trúc không, Giáp xa, Địa thương, Nhơn trung, Thừa tướng. Cách một ngày luân phiên châm một lần : Liệt khuyết, Hiệp cốc, Thiên trụ.
8. Miệng cứng không hả ra được: Nhơn trung, Giáp xa, Hiệp cốc, 12 tỉnh huyệt (châm cho ra máu)

III. Bệnh mắt.

1. Mí mắt xệ: châm Tam Âm giao .
2. Mắt nhức: Phong phủ, Hiệp cốc, Phong trì, Thân mạch.
3. Mắt đỏ nhức: Tỉnh minh, Thượng tinh, Thái dương, Hiệp cốc.
4. Ra gió chảy nước mắt: Hiệp cốc.
5. Vành mắt đen: Xích trạch.
6. Vật lộn đấm vào mắt: Trạch điền, Hiệp cốc.
7. Thị lực kém: Toán trúc, Túc tam lý
8. Thấy lờ mờ: Thiên trụ.

IV.  Bệnh ở mũi.

1. Chảy nước trong: Thương tinh (đốt), Bá Hội, Phong môn, Đại chùy châm rồi đốt.
2. Nghẹt mũi: Nghinh hương, Túc tam lý.
3. Có thịt dư: Phong trì, Phong phủ, Nghinh hương, Túc tam lý, Nhân trung.
4. Mũi khô nóng: đốt Tuyệt cốt.
5. Mũi ngứa: Thủ tam lý (đốt)
6. Mũi chảy máu: (máu cam) đốt Thượng tinh 3 đến 50 liều.
7. Mũi lở sâu: Thương tinh, Nghinh hương, Nhơn trung, Thái xung, Hiệp cốc, Túc tam lý.

V. Bệnh ở tai.

1. Tai điếc: Trung chữ, Hiệp cốc, Trung xung, Ngoại quan, Thương dương.
2. Tuyến dưới tai sưng: Giáp xa, Khúc trì, Hiệp cốc, Túc tam lý.
3. Tai nhức: Thái khê hay Túc tam lý.

VI. Bệnh ở lưỡi và hầu.

1.Miệng lở: Thừa tướng, Chiếu hải.
2. Hầu nghẹt, Hầu phong: Thiếu thương, Quan xung, Hiệp cốc, Xích trạch, Chiếu hải.
3. Cổ mắc xương: Châm Gian sử.
4. Sưng cuống họng: Xích trạch, Hiệp cốc, Thiếu thương.
5. Lưỡi sưng, nói khó khăn: Kiên tân, Ngọc dịch, Thiếu thương (cho ra máu)
6. Lưỡi cà lăm: Á môn.
7. Lưỡi nóng: Phong phủ, Nội đình, Tam âm giao, Thái uyên, Hiệp cốc.

VII. Nhức răng:

1. Răng hàm trên nhức: Nhơn trung, Nội đình, Thái uyên, Huyền giao, Túc tam lý.
2. Răng hàm dưới nhức: Thừa tướng, Hiệp cốc, Giáp xa.
3. Thần kinh răng nhức: Nội đình (để lâu 8 giờ)
4. Răng ra máu: Khúc trì (đốt)

VIII. Bệnh ở cổ :

1.      Trật gối làm trật cổ đơ cứng: Thừa tướng, Phong phủ, Tuyệt cốt.
2.      Cổ nhức: Hậu khê, Ủy trung (cho ra máu)
3.      Sưng giáp trạng tuyến: (Bướu cổ) Thiên đột, Khúc trì, Kiên tỉnh, Trạch tiền.

IX. Bệnh ở vai và lưng.
1.      Xương sống cứng nhức: Nhơn trung.
2.      Vai lưng nhức: thủ tam lý, Khúc trì, Kiên ngung, Trung hoài, Thiên tỉnh.
3.      Xương sống và hai vai nhức: Giáp phùng, Côn lôn, Kiên tỉnh, Huyền chung.
4.      Xương Sống cứng, toàn thân đều nhức: Á môn, Nhơn trung.
5.      Vai ê nhức: Phong môn, Hậu khê, Trung chử, Huyển cốt.
6.      xương sống cứng, nẩy ra phía trước, Á môn, Phong Phủ.

X. Bệnh ở ngực và bụng:
1.      Tim đau nhức: Gian sử, Công tôn, Thái xung, Túc tam lý, Âm lăng tuyền, Nội quan.
2.      Màng trong đau : Túc tam lý.
3.      Dạ dày ghẻ lở: Vị du (đốt) , châm Lương kheo, nếu bón đốt thêm Thần môn.
4.      Ruột và dạ dày sưng: Túc tam lý (ôn cứu ½ giờ đến 1 giờ) Thiên xu (đau cấp tính thì châm rồi đốt)
5.      Dạ dày co rút: Trung uyển, Thiên trụ.
6.      Dạ dày thòng: Trung uyển, Lương kheo, Đại chùy, Túc tam lý (xâm), Đại trử.
7.      Dư nước chua ở dạ dày: Cự khuyết, Lương kheo, dương lăng tuyền, Vị du (đốt)
8.      Dạ dày lộn ngược: Kiên tỉnh (đốt 3 liều) Cao hoan (đốt 100 liều).
9.      Dạ dày ra máu: Xích trạch, Lương kheo, Túc tam lý, Thủ tam lý, Nội đình.
10.  Tang tâm bịnh: Nội quan (dùng phương pháp xâm, mỗi phút 120 lần)
11.  Tim hồi hộp: Sát môn, Nội quan.
12.  Màng tim sưng: Hiệp cốc, Khúc trì
13.  Màng ngực sưng: Sát môn, Chương môn.
14.  Đau ngực: Chiên trung, Chi cấu, Kỳ môn, Thân mạch, Uyển cốt. Nếu đau thẳng xuống chân thì châm thêm : Thái khê. Nếu đau ngang thì châm thêm Kỳ môn.
15.  Đau vú: Thiên tông.
16.  Ngực hông đau: Dương lăng tuyền, Cao hoan.
17.  Gân màng hông sưng: Sát môn (đốt), Cao hoan.
18.  Nhức hai bên hông: Đại đôn, Hành gian.
19.  Phổi sưng: Thân trụ (đốt)
20.  Gân giản thần kinh nhức: Dương lăng tuyền, Chi cấu (đau bên trái châm bên phải, bên phải châm bên trái).
21.  Sau khi sanh mất sữa: Hiệp cốc, Ngoại quan, Thiếu trạch (xâm nhẹ như chim mổ)
22.  Thở khò khè: Thiên đột (châm) đốt Cự khuyết, Trung uyển và Hạ uyển.
23.  Mật có sạn: Trung uyêể, Đởm du (đốt)
24.  Vú sưng có mủ: Kiên tỉnh (châm)
25.  Đau bụng: Nội quan, Túc tam lý, Chi cấu, Quan nguyên, Chiếu hải và Công tôn.
26.  Đau bụng, tiểu xối xả: đốt Thần khuyết.
27.  Ruột sôi tiêu lỏng: đốt Thủy phân, châm Thiên xu, Thần khuyết.
28.  Ruột sưng: Lang vĩ Quan nguyên, Khí hải, Trung cực.
29.  Đau bụng dưới: Quan nguyên, Thái khê, Khí hải, Chiếu hải
30.  Ruột sôi: Côn Lôn (đốt)
31.  Đau giữa rún: Để muối nơi huyệt Thần Khuyết đốt đến khi hết đau.
32.  Ruột ra máu : Lương kheo (đốt)
33.  Cổ trướng: Nội đình
34.  Bụng phình lớn : Thủy phân, Phục lưu, Tam âm giao, Công tôn.
35.  Bụng lớn cứng; Túc tam lý, Giải khê, Âm lăng tuyền, Kheo khư, Kỳ môn.
XI.  Bệnh ở Lưng
1.      Nhức lưng: Thân du (ôn cứu)
2.      Nhức lưng cúi xuống không được: Ủy trung (cho ra máu)
3.      Ngồi lâu nhức lưng: Hoàn khiêu, Côn lôn, Dương lăng tuyền, Xích trạch, Ủy trung.
4.      Thận yếu, nhức lưng: thượng tiêu (để kim), Thận du.
 XII. Bệnh ở tay
1.      5 ngón tay co rút hay co vô đau: Ngoại quan, Trung chữ, Hậu khê.
2.      Năm ngón tay đều nhức: Dương trì, Ngoại quan, Hiệp cốc.
3.      Tay co rút: Đại lăng (đốt)
4.      Cùi chỏ co quắp: Xích trạch.
5.      Tay nhức không dơ lên được: Kiên ngung, Ngoại quan, Khúc trì, Uyển cốt, Xích trạch, cự khuyết, Nhu du, Điều sơn.
6.      Tay nhức không co được: Đại lăng, Thiên tông, Dươgn trì, Nhu du.
7.      Tay lạnh: Xích trạch, Thân mạch, Kiều ngoại du, Khúc trì.
8.      Nhức bên trong cánh tay: Kiên ngung, Sát môn, Thái uyên.
9.      Nhức bên ngoài cánh tay: Trung chữ, Nhu du, Thiên tỉnh.
10.  Cườm tay diêm động không yên: Khúc trạch
11.  Cườm tay yếu: Liệt khuyết.
12.  Tay tê, ngắt không biết đau: Thiên tỉnh, Uyển cốt, Khúc trì, Hiệp cốc, Ngoại quan.
13.  Tay sưng đỏ: Thủ tam lý, Trung chữ, Khúc trì, Dịch môn.
14.  Hai vai nhức: Kiên tỉnh, Chi cầu.
15.  Nhức cườm tay: Uyển cốt, Khúc trì, Sát môn.
16.  Ngón tay trỏ không co vô được: Tam tiêu du (để kim) Thiên tỉnh, Thiên tông.
17.  Thiên tông (để kim bên đau), Thiên tông (kích thích mạnh bên không đau).
18.  Thần kinh ở vai nhức: Kiên trinh (kích thích mạnh).
19.  Xương lưng bàn tay nhức: châm chỗ đau và để kim.
20.  Tay rút gân: Hiệp cốc, Gian sử, Thái uyên, Thiếu thương, Khúc trì.
21.  Nhức thọ mạng: (huyệt mạng môn) Nhu du, Kiên ngung, Thi6n tông Khúc trì, Ngoại quan.
22.  Ngón tay cái nhức: Đại trường du (để kim)
23.  Ngón vô danh nhức: Tam tiêu du, Khuếyt âm du (để kim)
24.  Ngón giữa và ngón vô danh co rút: Kiên ngung, Khúc trì, Chi cấu.
25.  Ngón tay út nhức: Tiểu trường du (để kim)
26.  Ngón tay giữa tê: Kiên tỉnh (đốt), Khúc trì, Túc tam lý, Tuyệt cốt.
27.  Tay bị thương: Ngoại quan, Dương trì.
XIII.  Bệnh ở chân
1.      Đùi, đầu gối nhức co rút: Phong thị, Côn lôn, Dương Lăng tuyền, Tam lý, Khúc trì, Hành gian.
2.      Chân teo, co không được: Phục lưu, Phong thị, Thừa sơn, Dương lăng tuyền, Hoàn Khiên
3.      Đầu gối nhức: Hoàn khiêu, ủy trung, Tuyệt cốt.
4.      Giữa đầu gối nhức: Độc tỷ.
5.      Đầu gối trúng phong: Túc tam lý, Dương lăng tuyền và 4 huyệt xung quanh.
6.      Trong đầu gối nhức: Trung phong, Thái sung.
7.      Bên ngoài đầu gối nhức: Hiệp khê, Dương lăng tuyền.
8.      Cườm chân nhức: Côn lôn, Kheo khư, Thái khê, Thái xung, Thân mạch, Giải khê.
9.      Các ngón chân đều nhức: Dũng tuyền.
10.  Các ngón chân tê: Công tôn, Giải khê.
11.  Ngón chân thứ hai nhức: Vị du
12.  Ngón chân thứ 4 nhức: Đởm du.
13.  Đầu gối sưng nhức: Túc tam lý (ôn cứu) Hành gian.
14.  Gót chân nhức: thừa sơn, Thái khê, Côn lôn.
15.  Hai đùi lạnh như nước đá: Phong thị (đốt), Thận du, Thượng tiểu huyệt.
16.  Chân tê: Hoàn khiêu, Thái khê, Túc tam lý, Âm lăng tuyền.
17.  Đi giày lở chân làm phong: Côn lôn, Chiếu hải, Kheo khư.
18.  Mỏi bắp chân : Ủy trung, Côn lôn.
19.  Chân yếu: Túc tam lý, Tuyệt cốt.
20.  Chân chuyển gân: Thừa sơn.
21.  Cước khí thủng (chân yếu sưng) : Phong thị, Tuyệt cốt, Thương kheo, Độc tỷ, Phục lưu, Thái khê, Túc tam lý, Kheo khư.
22.  Tọa cốt thần kinh nhức: Thứ giao, Phong thị, Đại trường du, Hoàn khiêu, Thượng tiên (để kim)
XIV. Bệnh bộ sinh thực
1.      Nhức quy đầu: Đại đôn
2.      Nhức âm hộ : Thận du, Đại đôn, Trung cực, Thái khê, Tam âm giao, Âm lăng tuyền.
3.      Tiểu từng giọt: Thận du, Trung cực, Quan nguyên (đốt)
4.      Tiểu tiện vàng hay đỏ: Thận du, Quan nguyên, Tam âm giao, Thái khê.
5.      Nước tiểu đỏ như máu: Đại lăng.
6.      Tiểu có giây: Thận du, Tam âm giao, Quan nguyên, Bàng quan du, Trung cực.
7.      Đái đường: Tỳ du (đốt), Thận du, Trung uyển, dương trì, Tam tiêu du, Thái xung.
8.      Bàng quang sưng kinh niên: Yên tích chùy (ôn cứu)
9.      Tiểu ra máu: Lương kheo (đốt), Mạng môn, Thần môn.
10.  Đái xón: Dương lăng tuyền, Quan sung, Hành gian (đâm trên gân tìm cho ra máu)
11.  Nhức niếu đạo: Trung cực (đốt)
12.  Tiểu tiện không cầm được: Quan nguyên (đốt), Đại côn, Thừa tướng.
13.  Sán: (có cực cứng) ngang 2 bên Trung cực 3 tất (đốt), hay Độc âm (nhâm mạch) để kim một giờ.
14.  Hạch ở háng: Thừa sơn (châm) và chà chỗ hạch 1 giờ thì tan.
XV. Bệnh hậu môn
1.      Trĩ: thừa sơn, Khống tối, Trường cường.
2.      Tiêu lỏng:  Ẩn bạch, Thiên xu, Thần khuyết (đốt)
3.      Tiêu chảy không ngưng: Thái xung, Tam âm giao, Thần khuyết (đốt)
4.      Hạ lợi: Thái khê, Tỳ du, Quan nguyên, Thái xung, tiểu trường du.
5.      Lòi trê không đem vô được: Bá hội (đốt) Khống tối (châm)
6.      Bị tiêu: (đại tiện bí) Phong long, Chi cấu, Dương lăng tuyền, Chiếu hải và đốt Thần môn.
7.      Trỉ ra máu: Khống tối (đốt)
XVI. Bệnh ngoài da :
1.      Khắp mình như sâu bò: Đốt đầu cùi chỏ 7 liều, châm Khúc trì, Tam âm giao, Hiệp cốc.
2.      Thần kinh ở da ngứa: Khúc trì, Phong thị, Kiên ngung.
3.      Phong nhiệt bần thần: Khúc trì, Nội quan, Khúc trạch, Nội đình, Hiệp cốc, Kiên ngung.
4.      Phong chẩn nổi cục : Nội đình
5.      Phong bàn tay như chân ngổng: Lao cung, Đại lăng.
XVII.  Trúng phong:
1.      Trúng phong đàm chận nghẹt; Khí hải, 12 tỉnh huyệt, Quan nguyên.
2.      Xuội nhửa thân: Bá hội, Phong trì, Kiên ngung, Khúc trì, Hiệp cốc, Hoàn khiêu, Túc tam lý, Phong thị, Uyển cốt (Trước châm bên mạnh sau châm bên xuội)
3.      Vội vàng té, mất thần: dịch môn (châm)
4.      Thật sự trúng phong: Thủ tam lý (đốt) , châm Hiệp cốc, Khí yên, Bá hội (đốt), Phong phủ, Thiên trụ, Phong môn, khúc trì, Túc tam lý, 12 tỉnh huyệt cho ra máu.
XVIII.  Hội thương.
1.      Thần kinh suy nhược: thần khúc (đốt) , Tam âm giao, quan nguyên, Nội quan, Túc tam lý.
2.      Mất ngủ: Tâm du, Túc tam lý, Tam âm giao, Hiệp cốc.
3.      Thường chiêm bao: Ẩn mạch, Đại đôn, Lệ đoài, Nội quan.
4.      Trí nhớ kém lẫn: Bá hội, Hành gian , Thượng tinh, Giải khê.
5.      Bệnh thần kinh làm tiêu hóa không tốt: Trung uyển, Tỳ du, Túc tam lý, Vị du.
6.      Sáng sớm chảy nước giải: Quan nguyên, Trung cực, Tam âm giao.
7.      Dương teo: Trung cực, Quan nguyên, Mạng môn (đốt)
8.      Đại tiện bế: Chi cấu, Dương lăng tuyền, Thiên xu.
9.      Không muốn ăn uống: Túc tam lý, Tam âm giao, Kỳ môn (đốt)
10.  Ăn nhiều, nhưng thân gầy ốm: Tỳ du (đốt) châm Chương môn.
11.  Trung khí không đủ: Khí hải (đốt)
12.  Mồ hôi trộm: Can du (đốt)
XIX.  Ngoại cảm:
Cảm mạo: Hậu khê, Túc tam lý, Hiệp cốc, Đại chùy (xâm dưới huyệt Đại chùy)
Nóng lạnh: Thối nhiệt châm Tam âm giao, trừ lành, đốt Tâm dương lạc.
XX.           Ói mửa
1.  ụa khan không dứt: gian sử.
2.  Ói nước đắng: Túc tam lý, Dương lăng tuyền.
3.  Ói thức ăn chưa tiêu: Thượng uyển, Hạ uyển, Trung uyển, Khúc trạch.
4.  Nôn ói: Đại lăng, Thần môn, Thái uyên.
5.  Nấc cụt: Nội quan, Cự khuyết, Thiên đột.
XXI.  Vàng da
(có 36 loại vàng da)
     Phế du(đốt): Tâm du, kế đốt Hiệp cốc, sau đốt Khi hải, châm Trung Uyển, Túc tam lý.
XXII.   Thời khí
Dịch tả khô: 10 ngón tay (tỉnh huyệt) Ủy trung (cho ra máu)
Ỉa mửa không cầm được: Thiên xu, Trung uyển, Khí hải.
Ói: Châm thiên đột.
Tiêu chảy: Trường cường
Chuyển gân: Thừa sơn.
Thục mắt: Nội quan.
Cam: chất muối đốt Thần khuyết.
XXIII.    Điên cuồng
(Điên cuồng dùng 13 quỉ huyệt làm chủ)
Nhơn trung, Đại lăng, Lao cung, Thiếu thương, Thân mạch, Thượng tinh, Ẩn bạch, Phong phủ, Hội âm, Giáp xa, Thừa tướng, Khúc trì. Châm ngay chính giữa phía dưới lưỡi cho ra máu, cách một ngày luân phiên sử dụng. Ngoài ra châm Túc tam lý, Hiệp cốc, Thần môn, thập kỳ, Thập tuyệt, Phong long.
XX IV.  Phụ khoa
1.      Điều kinh : Tam âm giao, Chiếu hải, Huyết hải, Quan nguyên, Trung cực.
2.      Quá kỳ không dứt: Ẩn bạch.
3.      Kinh ra như nước chảy: Quan nguyên (đốt)
4.      Kinh ra rỉ rả không ngưng: Thái xung, Tam âm giao.
5.      Băng huyết: Khí hải, Thái xung, Trung cực, Đại đôn, Tâm âm giao.
6.      Âm trội: Chiếu hải.
7.      Xích đại hạ: Thái xung, Thiên xu, Quang nguyên, Đái mạch, đ6ót Đại mạch, Phúc lưu.
8.      Huyết khô: kh1uc trì, Túc tam lý, Chi cấu, Tam âm giao.
9.      Nhức trong âm hộ: Âm lăng tuyền.
10.  Tử cung ra máu: Dương lăng tuyền (đốt)
11.  Kích thích cho có kinh: Tam âm giao (đốt) Trung cực, Khí hải.
12.  Tiếc dục: Thạch môn (đốt) châm thì suốt đờoi không có con.
13.  Kích thích cho có sửa: Hiệp cốc, Thếiu trạch, Ngoại quan, Chiên trung (đốt).
14.  Kích thích cho sanh con: Hiệp cốc (đốt) Tam âm giao (châm)
15.  Sau khi sanh tử cung ứ máu hôi hám: Kỳ môn (dốt) châm Trung cực Quan nguyên.
16.  Sau khi sanh khắp mình đau nhức: châm Bá lao, chỗ nào nhức thì châm chỗ đó.
17.  Ụa mửa: Trung uyển, Dương trì, Khúc trạch.
18.  Cần con: Quan nguyên, Tử cung, Bào hộ.
XXV Nhi khoa.
1.      Kinh phong: Uyển cốt, Bá hội, Mạng môn, Ấn đường, Toán trúc, Nhơn trung.
2.      Tiêu chảy: Thần khuyết (đốt)
3.      Tiểu xón: Khí hải (đốt)
4.      Cam tích: Tứ phùng (châm)
5.      Lải: châm Địa thường, 12 lóng tay, Trung uyển
6.      Ói mửa: Mạng môn (đốt)
7.      Ốm yếu: Thân trụ (đốt)
XXVI. Chứng đàm.
1.      Đàm nhiều: Phong long, Trung uyển.
2.      Đàm lâu không hết: Cao hoan (đốt nhiều thì hết)
3.      Trục cho ra đàm: Sách dạy nếu đàm ở trên phải đem ra ngoài. Phàm đàm uất tại Thượng tiêu, Trung tiêu, làm nghẹt không thông, như chứng động kinh, đàm suyển, v.v. .. Không dùng châm cứu không thể trục ra nổi, phải làm cho đàm vọt ra. Các phương pháp khác đối với chừng này đều vô hiệu. Dùng khoa châm cứu một lần thì khỏi.
Trước châm Đào đạo 1 tấc 5
Kế châm : Phế du sâu 1 tấc 5
Sau châm: Cách du 1 tấc.
Cùng: thiên, Địa, Nhơn kích thích vào 3 bộ phận này để châm kim.
Trước chuyển kim Đào đạo, thêm sự kích thích mạnh để dẩn khí lên trên. Người bịnh có cảm giác ngồi không yên. Kế chuyển kim Phế du làm khi lên trên ra ngoài. Người bịnh choáng váng xây xẩm, sau mới chuyển kim cách du, khiến đàm chạy lên thật nhiều rôồ ói ra, khi hế ói mới lấy kim.
Chú ý: Nếu người to lớn, kim nên dùng số 36, khi mửa nên xem chừng kẻo kim bị gãy. Châm Phế du nếu không thì vô hiệu, châm quá sâu trúng màng hông làm thương tổn phế  tạng khiến mất thở hay ra máu rất nguy hiểm. Vì thế nên thận trọng.

HẾT PHẦN HƯỚNG DẪN CHÂM CỨU CỦA

THƯỢNG TOẠ THÍCH TÂM ẤN

Nếu các bạn muốn tấm ảnh này họa lớn hơn, dễ nhìn hơn thì xin vào trang

Châm cứu học ở đây

Lời cuối: Cám ơn bạn đã theo dõi hết cuốn truyện.
Nguồn: http://vnthuquan.net
Phát hành: Nguyễn Kim Vỹ.
Đánh máy: Huyền Băng
Nguồn: Huyền Băng
VNthuquan - Thư viện online
Được bạn: Ct.Ly đưa lên
vào ngày: 4 tháng 1 năm 2008