[ebook©vctvegroup]

TÊN CỦA ĐÓA HỒNG

—★—
Tác giả: Umberto Eco
Người dịch: Lê Chu Cầu
Phát hành: Nhã Nam
Nhà xuất bản Văn Học 06/2016

Lời người dịch

Nói như Umberto Eco: người dịch quả đã rất phân vân giữa hai bản tiếng Đức và tiếng Anh, khác nào “con ngựa đứng trước hai bịch cỏ”.

Bản tiếng Đức của Burkhart Kroeber (“Der Name der Rose”, DTV-Verlg, München, 1986) đầy đủ quá mức, đến nỗi đôi chỗ thừa, không thật sát bản chính (xin xem chú thích cuối ở phần Phụ lục), có chỗ lại không chính xác - chẳng hạn trong Chương “Đoạn mở đầu” Adso kể đã được sư huynh William giải thích về những kỳ diệu của “chiếc đồng hồ” (tiếng Ý: orologio), bản tiếng Đức dịch là “kính mắt” (Augengläser)! Ngược lại, bản tiếng Anh của William Weaver (Hartcourt Brace Jovanovich, Publishers, New York, 1983) rất sát, nhưng lại bị cắt bỏ tùy tiện khá nhiều: chỗ vài ba từ, chỗ dăm câu, có chỗ gần cả trang; vừa không trung thành với nguyên tác, vừa đứt đoạn mạch văn, khiến đôi khi người đọc không khỏi bị hẫng!

Cân nhắc mãi, cuối cùng người dịch quyết định chọn bản tiếng Anh làm chính, vì việc bổ khuyết những chỗ thiếu (đặt trong ngoặc vuông [ ] để bạn đọc dễ thấy), sau khi đã đối chiếu và kiểm chứng kỹ lưỡng qua bản tiếng Đức lẫn nguyên tác tiếng Ý không vất vả bằng mò mẫm loại bỏ những chỗ thừa, nếu dựa theo bản tiếng Đức.

Một số nhân vật và tình tiết trong truyện có thật, liên quan đến lịch sử châu Âu và lịch sử Thiên Chúa giáo thế kỷ 14 và trước nữa; tác giả còn trích dẫn và dùng nhiều điển tích trong Kinh Thánh từ thuở Chúa Trời khai thiên lập địa, khiến ngay cả độc giả châu Âu cũng phải tra cứu nếu muốn hiểu tường tận; với độc giả Việt Nam càng không thể khác. Biết thế, song người dịch buộc phải giới hạn phạm vi chú thích, vì để cho đầy đủ thì chỉ riêng chuyện tranh giành quyến lực giữa Giáo hoàng và hoàng đế Đức hoặc vua Pháp và chuyện Giáo hội La Mã tiêu diệt các giáo phái bị coi là “tà đạo” cũng đủ để viết thành nhiều khảo luận đồ sộ (chẳng hạn bộ History of the Inquisition in the Middle Ages - Lịch sử Tòa án Tôn giáo thời Trung Cổ của Henry Charles Lea dày khoảng 2000 trang chữ nhỏ!).

Nguyên tác có khoảng 160 chỗ tiếng Latin - trích dẫn Kinh Thánh hoặc từ câu nói, lời viết của các bậc giáo phụ hoặc các nhà thuyết giảng của Giáo hội La Mã - mà Umberto Eco không dịch nghĩa: chỗ đôi ba từ, chỗ một hai câu, chỗ nhiều hơn. Bản tiếng Anh dịch chưa tới hai mươi chỗ! Bản tiếng Đức có phụ lục dịch nghĩa chừng 120 chỗ. Khoảng 40 chỗ còn lại, nhờ bè bạn trong và ngoài nước sốt sắng giới thiệu, người dịch nhận được sự giúp đỡ quý báu của Linh mục Trần Văn Bảo, dịch giả Nguyễn Văn Nghị ở Thành phố Hồ Chí Minh và ông Johannes Handbaum, giáo viên tiếng Latin ở Sulzbach-Rosenberg (CHLB Đức). Xin chân thành cảm tạ.

Không “bảo hoàng hơn vua”, song để trung thành với bản chính, người dịch thấy nên giữ nguyên những câu chữ Latin (kể cả những chỗ bản dịch tiếng Anh đã lược bỏ) theo đúng ý của các giả, kèm phần dịch nghĩa tiếng Việt. Tuy nặng nề, nhưng trộm nghĩ không có giải pháp nào tốt hơn.

Điểm cuối cùng xin được thể tất: cách viết tên một số vị thánh không được thống nhất, do phải tôn trọng cách phiên âm trong các trích dẫn từ bản Kinh Thánh tiếng Việt.

LÊ CHU CẦU

MỘT CẢO BẢN, DĨ NHIÊN!

Ngày 16 tháng Tám năm 1968, có người trao cho tôi quyển Le manuscrit de Dom Adson de Melk, traduit en francais d’après l’édition de Dom J. Mabillon (Aux Presses de l’Abbaye de la Source, Paris, 1842) - Cảo bản của giáo sĩ Adson xứ Melk, dịch sang tiếng Pháp theo ấn bản của giáo sĩ J. Mabillon (Ấn quán Tu viện de la Source, Paris, 1842) do một linh mục Vallet nào đó viết. Quyển sách - có phụ lục về thông tin lịch sử, thật ra rất sơ sài - khẳng định tái tạo trung thực một cảo bản vào thế kỷ 14 đã được học giả vĩ đại nói trên của thế kỷ 17[1] phát hiện trong tu viện tại Melk; nhờ linh mục mà chúng ta có được nhiều thông tin như thế về lịch sử dòng Benedict. Phát hiện có tính học thuật này (tôi muốn nói của tôi, lần thứ ba tính theo trình tự thời gian[2]) khiến tôi phấn chấn suốt thời gian phải nấn ná ở Praha, chờ một người bạn thân yêu. Sáu ngày sau, quân đội Xô Viết chiếm đóng thành phố bất hạnh này[3]. Tôi xoay xở, và không phải không mạo hiểm, đến được Linz ở biên giới Áo, từ đó đi tiếp tới Vienna, gặp người thân yêu của tôi, rồi cùng nhau đáp thuyền ngược dòng sông Danube.

Đầu óc hưng phấn, tôi say mê đọc câu chuyện kinh hoàng do Adso xứ Melk kể, rồi bị lôi cuốn đến độ chấp bút hoàn thành ngay một bản dịch, đầy kín mấy tập giấy khổ lớn mua ở cửa hàng văn phòng phẩm Joseph Gibert, loại giấy mà nếu có bút dạ để viết thì thật tuyệt vời. Trong lúc tôi đang dịch, thuyền đến gần địa phận xứ Melk[4]; tòa tu viện đẹp đẽ nọ cao sừng sững trên dòng sông uốn khúc, bền vững đến tận ngày nay, sau bao trùng tu qua nhiều thế kỷ. Bạn đọc hẳn cũng đoán ngay được rằng tôi chẳng tìm thấy dấu vết nào về cảo bản của Adso trong thư viện của Tu viện này.

Trước khi tới Salzburg, vào một đêm đầy bi kịch diễn ra tại một khách sạn nhỏ bên bờ hồ Mondsee (Nguyệt hồ), tôi đột nhiên mất bạn đồng hành; người bạn cùng đi với tôi biến mất, mang theo quyển sách của linh mục Vallet, không phải do ác ý, mà chỉ vì quan hệ của chúng tôi bị đổ vỡ quá nhanh, khiến tâm trí nàng rối loạn. Chỉ còn lại mình tôi với một chồng bản thảo và trái tim xiết bao trống vắng.

Vài tháng sau, ở Paris, tôi quyết định phải làm tới nơi tới chốn việc tìm hiểu về quyển sách. Trong số vài thông tin ít ỏi ghi nhận từ bản tiếng Pháp nọ, tôi vẫn còn nhớ được nguồn vô cùng chi tiết và chính xác của nó:

Vetera analecta, sive collectio veterum aliquot operum & opusculorum omnis generis, carminum, epistolarum, diplomaton, epitaphiorum, &, cum itinere germanico, adnotationibus & aliquot disquisitionibus R.P.D. Joannis Mabillon, Presbiteri ac Monachi Ord. Sancti Benedicti e Congregatione S. Mauri. - Nova Editio cui accessere Mabilonii vita & aliquot opuscula, scilicet Dissertatio de Pane Eucharistico, Azymo et Fermentato, ad Eminentiss. Cardinalem Bona. Subjungitur opusculum Eldefonsi Hispaniensis Episcopi de eodem argumento Et Eusebii Romani ad Theophilum Gallum epistola, De cultu sanctorum ignotorum, Parisiis, apud Levesque, ad Pontem S. Michaelis, MDCCXXI, cum privilegio Regis.

(Cổ sự sưu tập, hay Hợp tuyển một số tác phẩm & tiểu phẩm cổ xưa mọi thể loại, thi ca, thư từ, chứng từ, văn bia & ký sự chuyến đi sang Đức, cùng những nhận xét và vài khảo sát của R.P.D. Jean Mabillon, linh mục, tu sĩ dòng thánh Benedict, cộng đoàn thánh Maurus. Ấn bản mới có phụ lục gồm tiểu sử cha Mabillon & vài tiểu phẩm, trong đó đương nhiên có khảo luận về bánh thánh bằng bột không lên men và lên men trình Đức Hồng y Bona. Còn thêm cả tiểu luận của Giám mục Tây Ban Nha Eldefons về cùng đề tài này và thư của Eusebius Romanus[5] gửi Theophilus Gallus “Về việc thờ phụng các vị thánh vô danh,” phát hành tại Levesque, cầu St. Michel, Paris, năm 1721, được Đức Vua chuẩn y.)

Tôi nhanh chóng tìm ra quyển Vetera Analecta - Cổ sự sưu tập - tại Thư viện Thánh nữ Geneviève, nhưng hết sức ngạc nhiên thấy ấn bản này có hai điểm dị biệt so với bản nói trên: trước hết tên nhà xuất bản là “Montalant, ad Ripam P.P. Augustiniarorum (prope Pontem S. Michaelis)”, thứ đến thời điểm xuất bản là hai năm sau đó. Tôi chẳng cần nói thêm là quyển này không bao gồm cảo bản nào của Adso hay Adson xứ Melk; ngược lại, và bất cứ ai quan tâm đều có thể kiểm chứng, nó chỉ là tuyển tập các bài viết ngắn hoặc vừa, trong khi câu chuyện do Vallet dịch dài những vài trăm trang giấy. Cùng lúc, tôi tham vấn một số nhà nghiên cứu thời Trung Cổ nổi tiếng, như học giả quý mến khó quên Etienne Gilson, nhưng rõ ràng Cổ sự sưu tập tôi thấy ở Thư viện Thánh nữ Geneviève là quyển duy nhất được biết đến. Tôi vội tìm đến Tu viện de la Source, ở ngoại ô Passy. Qua trao đổi với người bạn là giáo sĩ Arne Lahnestedt, tôi được thuyết phục thêm rằng chẳng có linh mục tên Vallet nào từng phát hành sách ở cơ sở in của tu viện (vì nó không có nhà in). Ta vốn biết các học giả Pháp ít cẩn trọng trong việc cung cấp những cứ liệu đáng tin cậy về tiểu sử, nhưng trường hợp này đã khiến cả những kẻ vốn thậm bi quan cũng phải lắc đầu. Tôi ngẫm nghĩ chắc mình vớ phải một cảo bản giả mạo. Nhưng bây giờ tôi đâu có cách gì kiếm lại quyển sách của Vallet (ít nhất tôi không dám ngỏ lời xin lại với người đã mang nó đi). Chỉ còn trong tay những ghi chú mà chính tôi cũng chớm thấy đáng ngờ.

Có những khoảnh khắc ma quái làm cạn kiệt thể lực và gây căng thẳng đầu óc tột độ, lúc đó ta có ảo giác thấy xuất hiện những người ta từng quen biết (“en me retracant ces détails, j’en suis à me demander s’ils sont réels, ou bien si je les ai rêvés - lúc nhắc lại các chi tiết này, tôi tự hỏi chúng có thực hay do mình mơ thấy”). Sau này nhờ quyển sách mỏng thú vị của linh mục de Bucquoy tôi mới hay quả có loại ảo giác về những quyển sách chưa từng được viết ra.

Nếu không xảy ra thêm một sự việc mới nữa, hẳn mãi đến nay tôi vẫn còn thắc mắc về xuất xứ câu chuyện của Adso xứ Melk. Nhưng rồi năm 1970, ở Buenos Aires, khi đang lục lọi trên kệ một hiệu sách cũ ở đại lộ Corrientes, không cách hiệu sách nổi tiếng Patio del Tango trên con đường ấy bao xa, tôi tình cờ thấy bản tiếng Castille[6] quyển Về cách dùng gương phản chiếu khi đánh Cờ Vua của Milo Temesvar, [mà tôi từng có dịp trích dẫn (theo chú thích của người khác) trong công trình nghiên cứu của mình “Những người chú giải sách Khải huyền[7] và những kẻ hòa nhập”[8], ở đây tôi luận bàn về tác phẩm mới nhất của ông ta Những nhà buôn sống nhờ chuyện Tận thế.] Quyển tôi cầm trong tay là bản dịch ra tiếng Tây Ban Nha[9] từ nguyên tác tiếng Georgia (Tbilisi, 1934) mà nay không thể tìm đâu được nữa; tôi sửng sốt thấy trong đó có những đoạn dài trích từ cảo bản của Adso - có điều không thấy dẫn nguồn là Vallet hay Mabillon, mà lại là Cha Athanasius Kircher (nhưng từ tác phẩm nào của Cha cơ chứ?). Sau đó có một học giả, tôi xin phép giấu tên, cả quyết với tôi (ông dẫn những danh mục từ trí nhớ) rằng tu sĩ vĩ đại dòng Tên nọ chưa hề nhắc đến Adso xứ Melk. Thế nhưng những trang sách của Temesvar đang ở trước mắt tôi và những tình tiết ông đề cập đến giống hệt những gì ghi trong cảo bản của Vallet (đặc biệt đoạn miêu tả mê cung không cho phép ta nghi ngờ gì nữa).

Tôi đi đến kết luận rằng hình như những hồi tưởng của Adso cũng có cùng tính chất với những sự kiện ông kể lại: tất cả bị vây phủ bởi nhiều bí ẩn khó xác định, từ nhân thân tác giả cho đến vị trí tu viện; tuy tòa nhà được miêu tả tỉ mỉ, nhưng chính xác ở đâu thì ông không hề tiết lộ; toàn bộ khung cảnh mô tả chỉ cho phép đoán đó là một vùng giữa Pomposa và Conques, có khả năng tu viện này nằm đâu đấy trên triền núi dãy Apennin, giữa Piemonte, Liguria và nước Pháp. Thời điểm xảy ra những biến cố được miêu tả, tôi nghĩ rằng vào cuối tháng Mười một năm 1327; còn lúc nào tác giả đặt bút viết thì không chắc chắn. Cứ suy luận, ông là chủng sinh năm 1327 và khi chấp bút ghi lại những hồi tưởng thì đã gần đất xa trời, ta có thể phỏng định cảo bản được viết vào thập niên chót hay áp chót của thế kỷ 14.

Nghĩ kỹ thì có quá ít lý lẽ để tôi công bố bản dịch tiếng Ý của mình từ một văn bản dùng loại Pháp ngữ thời Tân Gothic khá tối nghĩa của thế kỷ 17, mà bản này lại dịch từ cảo bản tiếng Latin của một tu sĩ người Đức viết vào cuối thế kỷ 14.

Trước hết, tôi biết chọn thể loại văn nào đây? Tôi phải gạt bỏ ý định dùng giọng văn Ý của thế kỷ ấy vì hoàn toàn không thích hợp: không phải chỉ vì Adso viết bằng tiếng Latin, mà còn vì, cứ suy từ cách hành văn ra thì thấy, văn hóa của ông (hay của tu viện, hẳn nhiên đã có ảnh hưởng nhiều lên ông) bắt nguồn từ những thời kỳ trước đó. Rõ ràng đây là tổng hợp những kiến thức được gom góp và văn phong được trau chuốt qua nhiều thế kỷ, kết hợp với truyền thống văn hóa Latin cuối thời Trung Cổ. Adso suy nghĩ và viết với tư cách một tu sĩ không quan tâm đến việc ngôn ngữ dân gian đã có nhiều biến đổi lớn lao, ông vẫn còn gắn bó với những trang sách của tòa thư viện mà ông kể lại, bản thân ông được dạy dỗ bằng những văn bản của các bậc giáo phụ[10]. Câu chuyện của ông (trừ một vài sự việc thuộc thế kỷ 14 mà Adso thuật lại với vô vàn lúng túng và toàn qua nghe kể) nếu xét ngôn từ và các trích dẫn, hoàn toàn có thể được viết ra vào thế kỷ 12 hay 13.

Mặt khác, rõ ràng khi dịch thứ tiếng Latin của Adso sang tiếng Pháp vào thời Tân Gothic, Vallet đã tự cho phép mình chuyển đổi ít nhiều, và không chỉ về văn phong. Chẳng hạn đôi khi các nhân vật trao đổi về đặc tính của dược thảo, rõ ràng có nhắc đến quyển sách về những năng lực thần bí, tương truyền do Albertus Magnus[11] viết ra và được cải biên nhiều lần qua bao thế kỷ. Chắc chắn Adso có biết công trình này, tuy nhiên việc ông trích ra nhiều đoạn đọc lên nghe giống một số môn thuốc của Paracelsus - hay rõ ràng thêm thắt từ một ấn bản của Albertus, chắc chắn xuất bản vào thời kỳ Tudor[12]. Tuy nhiên, sau đó tôi khám phá ra vào lúc Vallet chuyển ngữ cảo bản của Adso, thì ấn bản in vào thế kỷ 18 của cả Albert le Grand (Albertus Magnus già) lẫn Petit Albert[13] (Albertus Magnus trẻ) đang lưu hành ở Paris, mà bản này thật không đáng tin cậy chút nào. Vả lại, làm sao tôi dám đoan chắc bản văn mà Adso biết hay các tu sĩ thường nhắc đến trong các cuộc tranh luận được Adso ghi lại, ngoài các đoạn diễn nghĩa, bình giảng, phụ lục đủ loại, lại không có cả những chú giải sẽ tiếp tục làm giàu thêm cho nền văn hóa thời sau đó?

Điểm cuối cùng là, tôi có nên giữ nguyên văn những đoạn tiếng Latin mà linh mục Vallet thấy không cần dịch - có lẽ vì ông muốn giữ lại không khí thời bấy giờ? Kể ra không có lý do đặc biệt gì để làm thế, trừ phi tôi muốn tỏ ra trung thành quá đáng với bản gốc…. Tôi đã loại bớt những gì không cần thiết, nhưng vẫn giữ lại một phần. Tôi có hơi lo lại giẫm phải vết chân các tiểu thuyết gia kém tài, khi cho một nhân vật người Pháp xuất hiện, cứ bắt hắn phải kêu lên “Parbleu! - Ra thế đấy!” - hoặc “La femme, ah! La femme - Đàn bà! ôi, đàn bà!”

Nói tóm lại, tôi hết sức phân vân. Thực tình tôi không biết điều gì thúc đẩy mình quyết định thu hết can đảm giới thiệu cảo bản của Adso xứ Melk, như thể đó là chuyện có thật. Xin cứ xem đây như chuyện một kẻ đắm say trong tình trường. Hay là, nếu bạn muốn, một phương cách để tôi tự giải thoát khỏi muôn vàn ám ảnh day dứt khôn nguôi.

Tôi viết mà không hề bận tâm câu chuyện có hợp thời hay chăng. Vào những năm tôi tìm ra quyển sách của linh mục Vallet, có quan niệm phổ biến rằng chỉ nên viết về hiện trạng để thay đổi thế gian này. Nay, hơn mười năm sau, nhà văn (được phục hồi phẩm giá cao quý nhất của mình) có thể sung sướng viết, thuần túy chỉ do yêu văn chương chữ nghĩa. Thế nên bây giờ tôi cảm thấy được tự do kể câu chuyện về Adso xứ Melk hoàn toàn theo ý mình thích, và việc tôi dựng chuyện vào một thời điểm xa lắc xa lơ (ngày nay lý trí thức giấc đã xua đuổi đám quái vật xuất hiện nhân lúc lý trí ngủ quên), không có liên hệ nào với thời đại chúng ta đang sống, hoàn toàn xa lạ với những gì chúng ta còn mong ước hay đã đạt được, quả đã gây cho tôi cảm giác an bình.

Vì đây là một câu chuyện nói về sách, chứ không phải về những lo toan đời thường, đọc xong ta thường muốn thốt lên như nhà thuyết giảng vĩ đại xứ Kempis[14]: “In omnibus requiem quaesivi, et nusquam inveni nisi in angulo cum libro - Tôi đã đi cùng khắp, kiếm sự an bình, rốt cuộc chỉ tìm thấy nó khi ngồi ở một góc phòng với một quyển sách mà thôi.”

Ngày 5 tháng Giêng năm 1980

Ghi chú

Bản thảo của Adso được chia làm bảy ngày; mỗi ngày thành nhiều đoạn, ứng với các giờ kinh lễ. Tiêu đề các Chương viết dưới dạng ngôi thứ ba, có lẽ do Vallet thêm vào. Loại tiêu đề này không xa lạ gì đối với văn học dân gian thời bấy giờ, và vì chúng giúp bạn đọc dễ định hướng câu chuyện, nên tôi thấy không cần phải loại bỏ.

Những thời khắc kinh lễ Adso nêu ra khiến tôi băn khoăn, vì ý nghĩa của chúng thay đổi theo vùng và tùy mùa; hơn nữa, vào thế kỷ 14, giáo luật dòng Benedict có lẽ không được triệt để tuân thủ.

Tuy vậy, tôi tin rằng thời gian biểu dưới đây là đáng tin cậy, như một hướng dẫn cho bạn đọc. Một phần nó được suy diễn từ bản thảo, phần khác dựa trên so sánh giữa Luật gốc với sự miêu tả về đời sống trong tu viện qua quyển Les Heures bénédictines - Giờ giấc dòng Benedict - của Édouard Schneider (Paris, Nhà xuất bản Grasset, 1925).

Kinh Sớm

Giữa 2 giờ 30 đến 3 giờ sáng (đôi khi Adso gọi là Kinh Canh Đêm).

Kinh Ngợi Ca

Giữa 5 giờ và 6 giờ sáng, để chấm dứt vào lúc rạng đông.

Kinh Đầu

Khoảng 7 giờ 30, trước tảng sáng một chút.

Kinh Giờ Thứ Ba

Khoảng 9 giờ sáng.

Kinh Giờ Thứ Sáu

Giữa trưa (đây cũng là giờ ăn trưa trong tu viện nào các tu sĩ không phải làm việc đồng áng vào mùa đông).

Kinh Giờ Thứ Chín[15]

Giữa 2 và 3 giờ xế trưa.

Kinh Chiều

Khoảng 4 giờ 30, lúc mặt trời lặn (Luật dòng quy định dùng bữa trước khi trời tối).

Kinh Tối

Khoảng 6 giờ chiều (để muộn nhất 7 giờ các tu sĩ đi ngủ).

Tính toán này dựa trên thực tế là cuối tháng Mười một, ở miền Bắc nước Ý mặt trời mọc vào khoảng 7 giờ 30 và lặn khoảng 4 giờ 40 chiều.

ĐOẠN MỞ ĐẦU

Ban đầu có Ngôi-Lời, Ngôi-Lời ở cùng Đức Chúa Trời, và Ngôi-Lời là Đức Chúa Trời. Ban đầu Ngài ở cùng Đức Chúa Trời[16] và nhiệm vụ của mỗi tu sĩ có đức tin là ngày ngày không ngừng ngân nga với lòng khiêm cung điều vĩnh cửu duy nhất này, mà chân lý của nó thật hiển nhiên. Nhưng videmus nunc per speculum et in aenigmate - nay chúng ta nhìn vào điều bí ẩn qua một tấm gương[17] nên chỉ thấy sự thật - trước khi nó phơi bày ra trước mọi người, mặt đối mặt - qua những phần rời rạc (ôi chao, mới khó nhận biết làm sao!) trong sự lầm lạc của thế gian, khiến ta phải giải thích rõ ràng những dấu hiệu trung thực của nó, kể cả khi đối với ta chúng có vẻ mơ hồ, như thể mang sẵn một ý định độc ác, xấu xa.

Nay, gần cuối cuộc đời tội lỗi khốn khổ của mình, tóc đã bạc, tôi đã già đi cùng với thế gian này, chờ đến ngày mất hút trong vực sâu thăm thẳm của cõi thiên đường yên ắng và quạnh hiu, dự phần vào ánh sáng của trí tuệ thiên thần. Giờ đây, quanh quẩn trong căn phòng này của tu viện Melk yêu quý với tấm thân nặng nề, bệnh hoạn, tôi chuẩn bị để lại trên tờ giấy da[18] này lời chứng của mình về những sự cố diệu kỳ và khủng khiếp mà tôi đã tình cờ chứng kiến hồi trẻ, nay ghi lại đúng từng chữ tất cả những gì tôi đã tai nghe mắt thấy; tôi không dám tìm kiếm trong đó một thiên cơ, mà chỉ mong truyền lại cho hậu sinh (nếu tên Phản Chúa không hành động trước) những dấu hiệu này, để may ra họ giải mã được chúng, thỏa lòng ước nguyện của tôi.

Cầu Chúa ban ơn để lời chứng của tôi được trong sáng về những gì đã xảy ra tại tu viện nọ - mà giờ đây tên của nó tôi quên đi là phải lẽ và hợp với lòng kính đạo - vào cuối năm 1327, khi Hoàng đế Ludwig[19] ngự giá xuống nước Ý để phục hồi phẩm giá của Thánh Đế chế La Mã[20], ứng với ý của Đấng Toàn Năng, khiến tên soán ngôi ác độc, buôn thần bán thánh, đầu sỏ tà giáo đóng đô ở Avignon, làm nhơ nhuốc tên tuổi thiêng liêng của các tông đồ (tôi nói đến linh hồn ngập lút tội lỗi của lão Jacques xứ Cahors mà bọn nghịch đạo kính cẩn gọi là John XXII[21]) xiết đỗi hoang mang.

Để bạn đọc hiểu rõ hơn các biến cố liên quan đến tôi, có lẽ tôi nên kể lại chuyện gì đã xảy ra trong những năm cuối thế kỷ trước, như tôi đã hiểu, đã trải nghiệm và nay nhớ lại, bổ sung những điều khác tôi được biết sau đó - nếu trí nhớ của tôi còn đủ khả năng kết nối bao nhiêu sự kiện rối rắm với nhau.

Vào những năm đầu thế kỷ trước, Giáo hoàng Clement V đã dời Tòa Thánh về Avignon[22], bỏ La Mã thành miếng mồi ngon cho đám lãnh chúa địa phương đầy tham vọng. Thành phố thiêng liêng này của đạo Cơ Đốc đã dần dần trở thành một gánh xiếc hay một nhà chứa để bọn thủ lĩnh tha hồ tranh giành, xâu xé. Tuy gọi là một nước Cộng hòa, nhưng La Mã nào có được như thế, mà thường xuyên bị các băng đảng vũ trang tấn công, tàn phá và cướp bóc. Gươm giáo trong tay, lũ thầy tu phá giới sống ngoài vòng cương tỏa cầm đầu bọn bất lương cướp của, phạm giới răn, gây bao chuyện đồi bại. Làm cách nào để Caput Mundi - thành phố lãnh đạo thế giới này khỏi một lần nữa trở thành mục tiêu của kẻ muốn tiếm ngôi Thánh Đế chế La Mã, khôi phục uy danh thống trị trên trần gian từng thuộc về các Caesar[23]?

Cho nên năm 1314, năm ông hoàng Đức đã họp ở Frankfurt, bầu Ludwig Người Bavaria[24] làm lãnh đạo tối cao của Đế chế. Nhưng cùng ngày ấy, ở bờ bên kia sông Main, bá tước vùng Pfalz-trên-sông-Rhin và Tổng giám mục xứ Cologne đã tôn Friedrich nước Áo vào cùng chức vụ nọ. Hai hoàng đế cho một ngai vàng duy nhất và một giáo hoàng duy nhất cho hai hoàng đế - quả là một tình thế dễ sinh đại loạn…

Hai năm sau, ở Avignon, lão Jacques xứ Cahors bảy mươi hai tuổi được bầu làm giáo hoàng mới, hiệu là John XXII, như tôi đã nói. Cầu Trời sẽ không giáo hoàng nào lại lấy cái tên hiệu mà người chính trực nào cũng đều thấy ghê tởm như thế. Là người Pháp, tận tụy với vua Pháp (người dân đất nước thối nát này luôn chăm chăm lo quyền lợi riêng của đồng bào họ, chứ không đủ khả năng coi toàn thế giới như tổ quốc chung về tinh thần), lão đã ủng hộ vua Philip Tuấn Tú chống lại các Hiệp sĩ Templar[25], bằng cách gán cho họ những tội rất ghê tởm (tôi tin rằng oan uổng) để y có thể chiếm đoạt tài sản của họ với sự đồng lõa của lão tu sĩ phản đạo kia. [Trong khi đó, hòng giữ vững quyền bá chủ trên bán đảo Ý này, quốc vương Robert nước Neapal cũng can thiệp vào, thuyết phục Giáo hoàng mới không công nhận cả hai hoàng đế Đức, để lão vẫn là người đứng đầu lãnh địa của Giáo hội.]

Năm 1322, Ludwig đánh bại đối thủ của ngài là Friedrich. Giáo hoàng John sợ Hoàng đế duy nhất còn hơn sợ hai Hoàng đế trước kia, lão liền rút phép thông công[26] người chiến thắng. Để trả miếng, Hoàng đế tố cáo Giáo hoàng là kẻ tà đạo. Tôi cũng cần kể thêm chính năm ấy Đại hội dòng Francisco đã họp ở Perugia như thế nào và Tổng trưởng giáo Michael xứ Cesena, chấp nhận những yêu cầu của phái Tinh thần (tôi sẽ có dịp nói về họ), đã tuyên bố sự bần hàn của Chúa Ki-tô như một vấn đề của Đức tin, rằng nếu Người và các Tông đồ sở hữu gì đấy thì chỉ là sở hữu usus facti - quyền sử dụng thôi. Đây là một nghị quyết quan trọng nhằm bảo toàn phẩm hạnh và sự trong sạch của dòng tu, khiến Giáo hoàng hết sức bất bình; có lẽ lão nhận thấy trong đó một nguyên tắc có thể đe dọa những yêu sách chính lão đã đưa ra, với tư cách đứng đầu Giáo hội, như bác bỏ quyền tuyển chọn giám mục của hoàng đế, ngược lại lão đòi giáo hoàng có quyền tấn phong hoàng đế. Vì lý do này nọ, John đã kết án những đề nghị của các tu sĩ dòng Francisco qua sắc chỉ Cum inter nonnullos - Bởi vì một vài vị trong đó.

Tôi nghĩ mãi lúc ấy Hoàng đế Ludwig mới xem các tu sĩ dòng Francisco, nay thành kẻ thù của Giáo hoàng, là những đồng minh có thực lực của ngài. Qua việc khẳng định sự bần hàn của Chúa Ki-tô, bằng cách này hay cách khác họ đã cổ vũ tư tưởng của các nhà thần học vương triều, như Marsilius xứ Padua và John xứ Jandun. Cuối cùng, chỉ ít tháng trước khi xảy ra những sự kiện tôi đang thuật lại, Hoàng đế Ludwig đã đi đến thỏa thuận với tay Friedrich chiến bại, rồi ngài tiến vào Ý và đăng quang ở Milan [trước sự tề tựu đông đủ của các giám mục. Ngài gây hiềm khích với đám vương hầu Visconti, dù được họ nồng nhiệt đón chào, ngài bao vây thành Pisa, phong Castruccio - công tước xứ Lucca và Pistoia - làm phó vương (có lẽ ngài đã chọn nhầm người, vì tôi không biết còn ai tàn bạo hơn hắn, họa chăng chỉ có Uguccione della Faggiola) rồi chuẩn bị tiến vào La Mã, theo lời kêu gọi của Tổng trấn Sciarra Colonna.]

Đó là tình hình khi tôi, một chủng sinh non trẻ dòng Benedict[27]) ở tu viện xứ Melk, bị cha tôi - đang chiến đấu trong đoàn tùy tùng của Hoàng đế Ludwig, không phải tầm thường trong số các thuộc hạ của ngài - kéo ra khỏi cảnh yên bình của chủng viện. Ông nghĩ nên dẫn tôi theo để tôi được thấy những kỳ quan ở Ý và dự lễ đăng quang của Hoàng đế ở La Mã. Nhưng rồi cuộc bao vây thành Pisa khiến cha tôi phải dồn hết tâm trí vào việc binh bị. Được thả lỏng, tôi lang thang khắp các thành phố vùng Tuscany, phần vì ăn không ngồi rồi, phần vì ham học hỏi. Nhưng cha mẹ tôi cho rằng thứ tự do vô kỷ luật này không tốt cho một thanh niên đã dâng hiến đời mình cho tu hành. Nên, theo lời khuyên của Marsilius, người rất thương mến tôi, cha mẹ tôi quyết định giao phó việc rèn cặp tôi cho sư huynh William xứ Baskerville, một học giả dòng Francisco sắp nhận lĩnh một sứ mạng sẽ được ông đến những thành phố nổi tiếng và các tu viện cổ ở Ý. Thế nên tôi đã trở thành học trò của ông, đồng thời phụ giúp ông trong việc ghi chép. Tôi không hề ân hận, vì đi với ông, tôi đã chứng kiến những sự việc đáng thuật lại cho đời sau, như tôi hiện đang làm.

Bấy giờ tôi không biết sư huynh William đang tìm kiếm gì, và nói thật, đến nay tôi vẫn không rõ. Tôi đoán chính thầy cũng không biết nốt, mặc dù thầy chỉ bị kích thích bởi lòng khát khao chân lý và niềm hoài nghi - mà tôi thấy thầy luôn ấp ủ - rằng chân lý không phải chính là điều đang xuất hiện trước mắt thầy vào thời điểm bất kỳ nào đó. Và có lẽ trong những năm ấy, nhiệm vụ thế tục đã khiến thầy xao lãng công việc nghiên cứu yêu quý của mình. Trong suốt chuyến đi, tôi không biết gì về sứ mạng thầy được ủy thác, hay nói đúng hơn, thầy không hề hé miệng với tôi về chuyện đó. Chỉ qua nghe lóm những mẩu đối thoại của thầy với trưởng các chủng viện mà thầy trò tôi dừng chân trên đường đi, tôi mới có được chút khái niệm sứ mạng ấy thuộc loại nào. Nhưng mãi khi thầy trò tôi đến đích rồi tôi mới hiểu hết, như tôi sắp kể. Đích của chúng tôi ở hướng Bắc, nhưng lộ trình của thầy trò tôi không theo một đường thẳng băng mà dừng nghỉ tại nhiều tu viện khác nhau. Cho nên mới có chuyện thầy trò tôi rẽ về hướng Tây - trong khi mục tiêu cuối cùng ở hướng Đông - gần như men hết sườn núi này tới sườn núi khác, từ Pisa theo hướng đường hành hương tới San Giacomo[28], dừng chân tại một nơi mà những biến cố kinh hoàng ở đó khiến tôi không muốn miêu tả rõ chốn ấy làm gì. Nhưng các lãnh chúa ở đây đều là chư hầu của Đế chế và các tu viện trưởng trong dòng tu của tôi đều nhất trí chống lại lão Giáo hoàng đồi bại và tà đạo. Chuyến đi của thầy trò tôi kéo dài hai tuần lẽ, trải qua nhiều chuyện và trong thời gian ấy tôi có cơ hội để biết về người thầy mới của mình (dù không thể nào đủ được, tôi vẫn nghĩ thế đấy.)

Trong những trang sắp tới tôi sẽ không sa vào việc miêu tả nhân vật - trừ phi một nét mặt hay một cử chỉ hiện ra như dấu hiệu của một ngôn ngữ câm nhưng hùng hồn - vì, như Boethius[29] đã nói: không gì phù du hơn ngoại hình, nó úa tàn như những bông hoa trên đồng nội khi mùa thu tới. Phỏng có nghĩa gì nếu hôm nay tôi mô tả Tu viện trưởng Abo có đôi mắt nghiêm khắc và gò má xanh xao, khi giờ đây ông và những người chung quanh đã thành tro bụi và thân xác họ xám xịt màu chết chóc (chỉ linh hồn họ, xin Chúa gia ân, là tỏa sáng và không bao giờ tắt)? Nhưng tôi muốn miêu tả thầy William ít nhất một lần, vì dáng dấp độc đáo của thầy đã gây ấn tượng cho tôi và vì đặc điểm của thiếu niên là muốn gắn bó với một người lớn tuổi và khôn ngoan hơn, không chỉ do bị quyến rũ bởi lời nói và sự sắc sảo của người ấy, mà còn vì dáng vẻ bề ngoài của thân thể người ấy nữa. Thân thể ấy trở nên rất thân thiết, như hình bóng của người cha mà ta chăm chú từng cử chỉ, ta quan sát từng cái chau mày, từng nụ cười - mà không gợn chút ham muốn làm ô uế thứ tình yêu thân xác ấy (có lẽ đó là thứ tình yêu thân xác thanh khiết duy nhất).

Ngày xưa con người ta đẹp đẽ và cao lớn (giờ đây họ trẻ con và lùn tịt), song đó chỉ là một trong nhiều sự kiện phơi bày thảm họa của một thế gian đang già cỗi. Tuổi trẻ chẳng muốn học hỏi gì nữa, kiến thức ngày một suy đồi, thế gian đảo lộn cả, kẻ mù dẫn dắt kẻ mù, khiến cả lũ cùng rơi xuống vực, chim chưa biết bay đã rời tổ, lừa đực gảy đàn lia, bò đực nhảy múa. Maria chẳng còn ham đời sống tu hành, Martha hết còn thích cuộc sống năng động, Leah thành ra không sinh đẻ được, mắt Rachel dâm ô, Cato lui tới nhà chứa, Lucretius biến thành một mụ đàn bà[30]. Cái gì cũng trái ngược cả. Trong những ngày ấy, đội ơn Chúa, tôi đã học được từ thầy lòng khát khao học hỏi và ý thức về nẻo chính, dù lối đi gập ghềnh, khúc khuỷu.

Bấy giờ, hình dáng sư huynh William khiến những kẻ lơ đãng nhất cũng phải để ý tới. Thầy cao vượt hẳn người bình thường và rất gầy nên trông càng cao nghệu. Mắt sắc, nhìn suốt được tâm tư người khác, mũi nhỏ và hơi khoằm khiến thầy có vẻ mặt của một người đầy cảnh giác, trừ những giây phút lờ đờ mà tôi sẽ nói sau. Cằm thầy cũng biểu lộ lòng cương nghị, dù khuôn mặt dài đầy tàn nhang - như tôi thường thấy ở những người sinh quản giữa vùng Hibernia và Northumbria[31] - đôi khi lộ vẻ lưỡng lự và bối rối. Dần dà, tôi hiểu cái vẻ chừng như thiếu tự tin ấy thật ra chỉ là sự hiếu kỳ mà thôi, song thoạt tiên tôi không mấy rõ về phẩm chất này, nên cho đó là sự đam mê của một tâm hồn thèm khát. Tôi nghĩ một tâm hồn có lý trí không nên có sự đam mê như thế, chỉ nên được nuôi dưỡng bằng Chân lý (tôi nghĩ thế) mà ta biết tự ban đầu.

Ngày ấy tôi còn trẻ con, nên mấy chùm lông vàng nhạt mọc từ trong tai và cặp mày rậm sáng màu của thầy đã gây cho tôi ấn tượng đầu tiên sâu đậm nhất. Có lẽ thầy đã năm mươi tuổi và thế là già lắm, nhưng cơ thể dẻo dai của thầy vẫn di chuyển với sự nhanh nhẹn mà bản thân tôi thường không có nổi. Nghị lực của thầy dường như vô tận, được chứng tỏ mỗi khi thầy chìm ngập trong công việc thình lình xảy đến. Nhưng đôi lúc, lòng hăng hái của thầy như thể con tôm bơi ngược, quay về với trạng thái trì trệ và tôi thấy thầy nằm hàng giờ liền trên nệm rơm trong phòng, ậm ừ dăm ba tiếng, khuôn mặt hoàn toàn bất động. Vào những lúc như thế, mắt thầy hiện vẻ ngây dại lẫn lơ đãng và hẳn tôi sẽ nghi ngờ thầy chịu tác dụng của một loại thảo dược nào đó có khả năng gây ảo giác, nếu tôi không buộc phải từ bỏ những ý nghĩ như thế bởi biết rõ lối sống chừng mực rõ ràng của thầy. Tuy nhiên, tôi không phủ nhận rằng trên đường đi, thỉnh thoảng thầy lại dừng chân bên vệ cỏ hay bìa rừng để hái một thứ cây lá (luôn chỉ một thứ thôi, tôi xin thề), rồi nhai với vẻ say mê. Thầy giữ một ít lá ấy bên người và ăn vào những lúc căng thẳng nhất (chúng tôi có khá nhiều lúc như thế ở tu viện mà tôi sắp nói tới đây!). Một lần, khi tôi hỏi đó là lá gì, thầy cười bảo một giáo dân Cơ Đốc tốt đôi khi vẫn có thể học hỏi được từ những kẻ vô thần[32]; rồi khi tôi xin được nếm thử, thầy đáp những cây thuốc tốt cho một tu sĩ già dòng Francisco lại không tốt cho một tu sinh trẻ dòng Benedict.

Trong thời gian gần nhau chúng tôi không có cơ hội để sống điều độ. Ngay cả tại tu viện tôi đang nói tới, thầy trò tôi cũng thường thức khuya, rồi kiệt sức vì mệt mỏi vào ban ngày và cũng không tham dự đều các buổi lễ. Tuy nhiên, trên đường đi, thầy hiếm khi thức sau Kinh Tối và sống rất thanh đạm. Thỉnh thoảng, ở tu viện cũng thế, thầy lại dành cả ngày để tản bộ trong vườn, nghiên cứu các loại cây cỏ, cứ như chúng là trân châu bảo ngọc vậy; tôi cũng thấy thầy lang thang trong hầm mộ của giáo đường, nơi tàng trữ kho báu của tu viện, nhìn một hòm đựng thánh tích cẩn ngọc chẳng khác nó là một bụi táo gai. Lúc khác, thầy ngồi cả ngày trong đại sảnh của Thư viện, lật các cảo bản như chẳng tìm kiếm gì, mà chỉ để cho vui (trong lúc quanh chúng tôi, xác các tu sĩ bị thảm sát cứ nhiều thêm). Một ngày nọ, tôi gặp thầy đang lững thững trong vườn hoa, không chủ đích rõ rệt, như thể thầy không phải giải thích với Chúa về chuyện mình làm. Ở dòng tu của tôi, người ta dạy tôi cách dùng thì giờ hoàn toàn khác và tôi thưa với thầy như thế. Thầy bảo vẻ đẹp của vũ trụ không chỉ do thống nhất trong đa dạng mà còn do đa dạng trong thống nhất. Tôi cảm thấy đó là câu trả lời bừa xuất phát từ thường nghiệm thô thiển, nhưng về sau tôi được biết người nước thầy thường định nghĩa sự vật theo cách mà sức mạnh soi sáng của lý trí đóng vai trò rất khiêm tốn.

Trong thời gian thầy trò tôi ở tu viện, hai bàn tay thầy luôn bám đầy bụi sách, bụi kim nhũ từ những minh họa vừa mới vẽ xong hay những chất vàng vàng thầy sờ mó trong bệnh xá của Severinus. Như thể không có tay thì thầy không nghĩ gì được, điều này theo tôi thích hợp với một thợ thủ công hơn [(mà thợ thủ công là moechus - kẻ ngoại tình, người ta dạy tôi thế, bởi thay vì giữ lòng gắn bó trong sạch, y không mấy khác một kẻ ngoại tình trong những chuyện liên quan đến trí óc.)] Nhưng khi tay thầy sờ vào những vật mỏng mảnh nhất, chẳng hạn những quyển sách vừa minh họa xong, hay những trang giấy cũ kỹ với thời gian và giòn như bánh mì không men, tôi cảm thấy dường như thầy dịu dàng khác thường, vẻ dịu dàng mà thầy vẫn có mỗi khi thao tác máy móc. Đúng thế, tôi xin kể chuyện người đàn ông lạ lùng này đã mang theo trong túi xách những dụng cụ tôi chưa từng thấy như thế nào, những thứ mà thầy gọi là máy móc kỳ diệu của mình. Máy móc, thầy nói, là kết quả của nghệ thuật bắt chước thiên nhiên; máy móc không mô phỏng hình dạng của thiên nhiên mà mô phỏng chính sự vận hành của nó. Thầy giải thích cho tôi những điều kỳ diệu của chiếc đồng hồ, kính trắc tinh và nam châm. Nhưng mới đầu tôi sợ đó là phép phù thủy, nên vờ ngủ say vào những đêm quang quẻ, khi thầy đứng ngắm sao trời (tay cầm một vật lạ lùng hình tam giác). Vì các tu sĩ dòng Francisco tôi biết ở Ý và ở đất nước tôi là những người chất phác, thường thất học nên khi tôi tỏ lòng ngưỡng mộ kiến thức của thầy, thầy liền mỉm cười bảo các tu sĩ dòng Francisco trên hòn đảo quê hương thầy được đúc trong một thứ khuôn khác: “Roger Bacon[33], mà ta kính như thầy, dạy rằng một ngày kia thiên cơ sẽ chứa đựng khoa học về máy móc, một phép thần thông tự nhiên và lành mạnh. Và một ngày kia, qua khai thác sức mạnh của tự nhiên, con người sẽ có thể tạo ra những công cụ hàng hải để thuyền có thể tiến tới unico homine regente - với một người điều khiển - nhanh hơn hẳn những thuyền chạy bằng buồm và chèo. Và sẽ có xe ‘ut sine animali moveantur cum impetu inaestimabili, et instrumenta volandi et homo sedens in medio instrumenti revolvens aliquod ingenium per quod alae artificialiter compositae aerem verberent, ad modum avis volantis’ - được thiết kế để không cần có sinh vật nào kéo mà vẫn vọt nhanh không lường nổi và những công cụ để bay, người ta ngồi giữa các dụng cụ, trí óc chỉ dùng vào việc làm cho chiếc cánh nhân tạo đập trong không khí như cách chim bay. Và sẽ có những công cụ nhỏ xíu nâng được những trọng lượng khổng lồ cũng như những phương tiện cho phép con người du hành dưới đáy biển.”

Khi tôi hỏi những máy móc này ở đâu, thầy bảo chúng đã được chế tạo từ xửa xưa rồi và có vài thứ được chế ngay trong thời đại của chúng ta: “Trừ thứ công cụ để bay mà ta chưa hề thấy cũng như chưa biết ai đã từng thấy, nhưng ta biết một nhà thông thái đã hình thành nó trong đầu. Người ta có thể làm cầu qua sông mà không cần trụ cột hay gì khác chống đỡ và cả những máy móc chưa từng nghe ai nói tới. Nhưng con đừng băn khoăn nếu chúng chưa có, vì điều đó không có nghĩa chúng sẽ không có sau này. Ta cho con hay rằng Chúa mong rồi đây chúng ta sẽ có những thứ ấy và nhất định chúng đã nằm sẵn trong đầu óc của Người rồi, dù ông bạn xứ Occam của ta phủ nhận khả năng hiện hữu các tư tưởng theo cách đấy. Ta nói thế không phải vì chúng ta có thể quyết định được chức năng của Chúa mà chính vì chúng ta không thể giới hạn chức năng đó trong bất kỳ chuyện gì.” Đó không phải là điều mâu thuẫn duy nhất tôi từng nghe thầy thốt ra; nhưng ngay cả lúc này đây, khi đã già và khôn hơn ngày ấy, tôi vẫn không hiểu hết vì sao thầy lại tin tưởng đến thế nơi ông bạn ở Occam, đồng thời lại dùng những lời lẽ của Bacon để thề thốt, như thầy vẫn thường làm. Đúng là vào thời kỳ đen tối ấy, người khôn ngoan cần phải tin vào những điều mâu thuẫn như vậy.

Đó, về sư huynh William có lẽ tôi đã nói những điều chẳng ra đâu vào đâu, như thể chỉ gom góp những ấn tượng rời rạc tôi có về thầy từ buổi ban đầu ấy mà thôi. Thầy là người như thế nào và đã làm gì, thưa bạn đọc thân mến, tốt hơn cả có lẽ bạn hãy suy ra từ các hoạt động của thầy tôi trong những ngày chúng tôi ở tu viện. Tôi cũng không hứa hẹn với bạn một bức tranh đầy đủ, mà đúng hơn chỉ là một câu chuyện kể về những sự kiện (đúng thế) ly kỳ và khủng khiếp.

Và như thế, sau khi tôi đã ngày qua ngày hiểu rõ thầy hơn và cùng thầy chuyện trò hàng giờ trên suốt đường đi - khi nào thích hợp, tôi sẽ kể lại dần - thầy trò tôi đến chân ngọn núi mà tu viện tọa lạc trên đỉnh. Đã đến lúc câu chuyện của tôi đề cập đến nó, giống như ngày ấy thầy trò tôi đang đến gần. Cầu cho bàn tay tôi không run rẩy khi chuẩn bị thuật lại những chuyện đã xảy ra.

NGÀY THỨ NHẤT

KINH ĐẦU

Tới chân tu viện và William chứng tỏ tài nhận xét tinh tế của mình.

Đó là một buổi sáng đẹp trời cuối tháng Mười một. Đêm hôm trước trời đổ tuyết, nhưng ít thôi, nên tấm màn lạnh lẽo phủ kín mặt đất chỉ dày không quá ba ngón tay. Ngay sau giờ Kinh Ngợi Ca, thầy trò tôi rước lễ mi-xa trong màn đêm tại một ngôi làng dưới thung lũng. Rồi vừa chớm hừng đông, chúng tôi đã khởi hành lên núi.

Tôi trông thấy tu viện khi hai thầy trò còn đang vất vả leo con đường dốc vòng vèo quanh sườn núi. Không phải những bức tường bao quanh bốn phía khiến tôi ngạc nhiên, chúng giống những bức tường ta vẫn thấy ở mọi nơi khác trong thế giới Cơ Đốc giáo thôi, mà là vẻ đồ sộ của tòa nhà về sau này tôi được biết là Chính Tòa. Tu viện kiến trúc hình bát giác, song nhìn từ xa giống hình tứ giác (đó là hình khối hoàn hảo thể hiện Thành phố của Chúa Trời vững chãi và bất khả xâm phạm). Các mặt phía Nam nằm trên khoảnh đất bằng phẳng của tu viện, trong khi mặt phía Bắc như mọc lên sừng sững từ vách đá dựng thẳng. Có thể nói rằng đứng tại một số chỗ từ dưới nhìn lên thấy vách núi như vươn thấu trời xanh, và tới một độ cao nào đó, không thay đổi chất liệu và sắc màu, liền biến thành ngọn pháo đài và những tòa tháp, như công trình của các vị thần khổng lồ thân thuộc với cả bầu trời lẫn mặt đất. Ba hàng cửa sổ nhấn mạnh tu viện hướng lên cao theo nhịp tam vị nhất thể[34], khiến cho từ thực thể hình dáng vuông vức trên mặt đất, tòa nhà vươn lên thành hình tam giác về mặt tâm linh trên trời. Khi đến gần hơn, thầy trò tôi mới thấy ở mỗi góc tòa nhà vuông vức này đều có một ngọn tháp hình thất giác mà năm cạnh lộ ra ngoài - khiến cho bốn trong tám cạnh của khối bát giác lớn tạo thành bốn khối thất giác nhỏ hơn, nhưng nhìn bên ngoài cứ như các khối ngũ giác. Như thế, ai cũng có thể nhận thấy sự hòa hợp tuyệt vời của bấy nhiêu con số thiêng liêng, mỗi số biểu hiện một ý nghĩa tâm linh cao cả: tám là con số hoàn hảo cho từng tứ giác, bốn là con số của Phúc âm[35], năm là năm vùng trên trái đất, bảy là số tài năng của Chúa Thánh thần. Về mặt quy mô và hình dạng thì Chính Tòa trông giống các tòa thành Ursino hay del Monte mà sau này tôi thấy ở miền Nam bán đảo Ý, nhưng do vị trí hẻo lánh nên nó trông bí ẩn hơn những ngôi thành kia, khiến cho khách lãng du khi tiến lại gần không khỏi rùng mình sợ hãi. May mà lúc ấy là một sáng mùa đông rất quang đãng nên tôi không phải thấy nó lần đầu như lúc nó hiện ra vào ngày giông bão.

Tuy nhiên, tôi không nói rằng nó đã gây cho tôi cảm giác hào hứng. Vì tôi thấy sợ hãi và bất an làm sao ấy. Có Chúa chứng giám, đó không phải là những tưởng tượng huyễn hoặc trong tâm hồn non nớt của tôi, mà tôi đang diễn giải đúng đắn những điềm triệu in hằn rõ rệt trên đá tảng từ thời những vị khổng lồ khởi sự công trình của họ, trước khi các tu sĩ quyết định dâng hiến tòa nhà này làm nơi gìn giữ lời của Chúa, nhưng thật hoài công.

Khi mấy con la nhỏ của thầy trò tôi gắng sức leo nốt khúc quanh cuối cùng, chỗ con đường mòn chính chia ba, tạo nên hai đường nhánh nhỏ, thầy tôi dừng lại một lát, nhìn con đường với hai bên lối đi và khúc phía trên, nơi rặng thông vạn niên thanh kết thành một vòm mái thiên nhiên phủ trắng tuyết.

“Tu viện này giàu đấy,” thầy nói. “Tu viện trưởng ưa phô trương hào nhoáng vào những dịp lễ lạt.”

Vì đã quen nghe thầy có những nhận xét hết sức lạ thường nên tôi không hỏi gì cả. Vừa đi được một quãng, chúng tôi nghe tiếng ồn ào và thấy một nhóm thầy dòng cùng những người giúp việc xuất hiện tại khúc quanh kế tiếp, mặt lộ vẻ lo lắng. Nhác thấy thầy trò tôi, một người trong bọn họ liền tiến tới, vồn vã chào hỏi: “Kính chào Huynh! Xin chớ ngạc nhiên nếu tôi đoán được Huynh là ai, bởi chúng tôi đã được thông báo về chuyến viếng thăm của Huynh. Tôi là Remigio xứ Varagine, quản hầm của tu viện. Nếu đúng là sư huynh William xứ Baskerville, tôi tin thế, thì Tu viện trưởng phải được thông báo ngay. Này, Huynh kia,” ông ta ra lệnh cho một người trong đám, “chạy về báo rằng khách của chúng ta sắp vào trong khuôn viên nhé!”

“Cám ơn Huynh quản hầm,” thầy tôi lễ độ đáp, “tấm lòng lịch sự của Huynh khiến tôi trân trọng bội phần, vì Huynh đã bỏ dở việc tìm kiếm của mình chào đón tôi. Nhưng huynh đừng lo, con ngựa ấy đã chạy qua đây, rồi rẽ vào con đường nhánh bên phải. Nó không chạy xa đâu, vì sẽ phải dừng lại khi gặp ụ phân. Nó khôn ngoan lắm, không phóng xuống cái vách đá dốc đứng đó đâu…”

“Huynh thấy nó hồi nào?” quản hầm hỏi.

“Mình đâu có thấy nó, phải thế không, Adso?” thầy William vừa đáp vừa quay nhìn tôi với vẻ thích thú. “Nhưng nếu Huynh tìm con Brunellus thì con ngựa ấy chỉ có thể ở nơi tôi vừa nói.”

Viên quản hầm lưỡng lự. Ông nhìn thầy William, rồi con đường nhánh, cuối cùng lớn tiếng hỏi:

“Bruncllus à? Sao Huynh biết?”

“Thôi mà, thôi mà,” thầy William đáp. “rõ ràng Huynh đang tìm Brunellus, con ngựa cưng của Tu viện trưởng, nhanh nhất trong chuồng ngựa của các vị: một con ngựa ô, cao mười lăm gang, đuôi dầy, vó tròn và nhò, nhưng bước chân đều đặn; đầu thon, tai thính, mắt to. Nó rẽ phải, như tôi vừa nói. Nhưng Huynh phải gấp gáp lên đấy.”

Viên quản hầm lưỡng lự một chút nữa, rồi ra hiệu cho nhóm người của ông ta, đoạn phóng theo con đường mòn bên tay phải, trong lúc mấy con la của thầy trò tôi tiếp tục leo dốc. Quá đỗi tò mò, tôi định hỏi thầy William, nhưng thầy ra hiệu bảo tôi chờ: quả nhiên, ít phút sau chúng tôi nghe tiếng reo hò phấn khởi, rồi đám tu sĩ và người làm lại hiện ra ở khúc quanh phía sau lưng, nắm dây cương kéo theo con ngựa kia. Khi đi ngang hai thầy trò, họ liếc nhìn chúng tôi với vẻ kinh ngạc, rồi phóng về tu viện trước. Tôi tin rằng thầy William cũng cố tình cho la chậm bước để họ có đủ thời giờ thuật lại những việc vừa xảy ra. Tôi từng nhận thấy khi muốn chứng tỏ sự nhạy bén của mình thì thầy tôi, dẫu cực kỳ đạo hạnh về mọi mặt, vẫn không thoát khỏi bệnh tự cao tự đại. Do đánh giá được tài ngoại giao tinh tế của thầy, tôi hiểu thầy muốn uy danh của một bậc trí giả được người ta biết trước khi thầy tới.

“Giờ xin thầy cho con rõ,” cuối cùng tôi không nhịn nổi nữa, “làm sao thầy biết được thế ạ?”

“Adso yêu quý của ta,” thầy tôi đáp, “suốt cuộc hành trình ta đã dạy con nhận ra những dấu hiệu, qua đó thế giới - như một quyển sách lớn - ngỏ lời với chúng ta. Thầy Alanus ab Insulis[36] từng bảo rằng:

omnis mundi creatura

quasi liber et pictura

nobis est et speculum

Mọi tạo vật trần gian

Đều gần như sách, như tranh

Và như tấm gương soi đối với chúng ta.

Khi nói điều này, ông đã nghĩ tới kho tàng vô tận những biểu tượng mà Chúa, thông qua các tạo vật của Người, phán truyền với chúng ta về cuộc sống vĩnh hằng. Nhưng vũ trụ còn giàu lời hơn thầy Alanus từng nghĩ, nó không chỉ nói về những điều tối thượng (luôn nói một cách mơ hồ) mà còn về những điều thật gần gũi, lúc ấy nó lại nói rất rõ ràng. Ta hơi ngượng khi phải nhắc cho con những điều lẽ ra con phải biết rồi: tại ngã rẽ ấy in rành rành trên tuyết trắng tinh khôi dấu chân ngựa chạy về phía đường nhánh bên tay trái chúng ta. Dấu chân đầy đặn và cách đều cho thấy móng nó nhỏ và tròn, nó phi nước kiệu đều đặn khiến ta suy ra được tính nết con ngựa và nó không phóng cuồng như một con thú điên. Chỗ rặng thông tạo thành cái mái vòm tự nhiên có vài cành con ở độ cao năm bộ vừa mới gãy. Chỗ bụi dâu tằm, nơi con vật ngoặt vào đường nhánh bên phải nó, nó vừa chạy vừa vung cái đuôi tuyệt hảo, còn vướng vài sợi lông đen tuyền giữa những bụi gai… Cuối cùng, hẳn con không định bảo rằng con không biết đường nhánh đó dẫn tới ụ phân, vì ngay từ khi đi qua khúc quanh dưới kia chúng ta đã trông thấy rác tràn xuống vách đá dốc dưới ngọn tháp phía Đông[37], làm bẩn bãi tuyết. Theo vị trí ngã rẽ thì con đường mòn nọ chỉ có thể dẫn đến hướng đó thôi.”

“Vâng ạ,” tôi nói, “nhưng còn cái đầu thon, đôi tai thính và cặp mắt to…?”

“Ta không biết nó thật có những đặc điểm đó chăng, nhưng rõ ràng các ông thầy dòng kia tin như thế đấy. Ngài Isidor[38] xứ Sevilla dạy rằng một con tuấn mã phải có ‘ut sit exiguum caput, et siccum, pelle prope ossibus adbaerente, aures breves et argutae, oculi magni, nares patulae, erecta cervix, coma densa et cauda, ungularum soliditate fixa rotunditas - đầu thon, da khô áp sát vào xương, tai ngắn và nhọn, mắt to, lỗ mũi nở, cổ thẳng, bờm và đuôi dày, móng tròn và chắc. Nếu con ngựa ta đoán ấy không thật là con chiến nhất trong đàn thì chỉ cần bọn mã phu chạy đi tìm cũng được, đằng này quản hầm đã đích thân phụ trách việc lùng kiếm. Và khi một tu sĩ đã coi con ngựa là tuyệt hảo, thì bất kể dáng nó thật sự thế nào, ông ta sẽ chỉ thấy nó như các bậc có thẩm quyền đã miêu tả. Nhất là” - thầy mỉm cười nhìn tôi vẻ tinh quái - “khi bậc đó là một thầy dòng Benedict uyên bác.”

“Vâng ạ,” tôi nói, “nhưng sao lại là Brunellus?”

“Cầu Chúa Thánh thần nhét vào cái đầu ngu ngốc của con thêm tí chút thông tuệ, con trai của ta ạ!” thầy la lên. “Có thể gọi một con ngựa như thế bằng tên gì nào? Đấy, ngay chính ngài Buridan vĩ đại, người sắp thành viện trưởng ở Paris, khi cần một con ngựa để làm thí dụ về logic của mình, luôn gọi nó là Brunellus mà.”

Thầy tôi như thế đấy. Thầy không những chỉ biết cách đọc quyển sách vĩ đại của tự nhiên mà còn biết cách các tu sĩ đọc Kinh Thánh như thế nào và qua đó suy nghĩ ra sao - và, như chúng ta sẽ thấy, khả năng này sẽ rất hữu ích cho thầy tôi trong những ngày sắp tới. Hơn nữa, lúc ấy tôi thấy lời thầy giải thích thật quá hiển nhiên, khiến nỗi hổ thẹn của tôi do không tự tìm ra được những điều đó liền được bù đắp bởi niềm tự hào mình là người đã tham gia việc tìm kiếm và tôi suýt tự chúc mừng vì sự hiểu biết sắc bén của bản thân. Sức mạnh của sự thật là thế đấy, khiến nó tự loan truyền đi - như tiếng lành đồn xa vậy. Xin vinh danh Chúa Ki-tô của chúng ta đã ban cho tôi phát kiến tuyệt vời này!

Nhưng hãy tiếp tục đi chứ, hỡi câu chuyện của ta! Lão tu sĩ già nua này đã rề rà quá lâu ở những chuyện vặt vãnh bên lề. Tốt hơn nên thuật chuyện thầy trò ta đến cổng lớn của tu viện, Tu viện trưởng đứng đón ngay tại ngưỡng cửa, bên cạnh là hai chủng sinh bưng một thau nước bằng vàng. Khi chúng tôi xuống la, Tu viện trưởng rửa tay cho thầy William, rồi ôm, hôn môi thầy và chào mừng, [trong lúc quản hầm lo tiếp tôi].

“Cám ơn cha Abo,” thầy William nói. “Con vô cùng vui sướng được đặt chân lên tu viện của Đức Cha, nơi mà danh tiếng đã vược xa khỏi những ngọn núi này. Con đến đây như kẻ hành hương nhân danh Chúa Cả trên trời và cha đã chào mừng con cũng vì danh nghĩa ấy. Nhưng con cũng đến đây nhân danh Chúa trần thế của chúng ta, như được nói rõ trong bức thư con xin trình Cha bây giờ. Nhân danh ngài, con cũng cám ơn Cha về buổi đón tiếp này.”

Tiếp nhận lá thư mang dấu ngự ấn niêm phong, Tu viện trưởng đáp rằng việc thầy William tới đây cũng đã được đề cập đến trước rồi, trong các văn thư của những huynh đệ của thầy (tôi tự nhủ với đôi chút tự hào rằng đâu dễ gì khiến một tu viện trưởng dòng Benedict của tôi phải ngạc nhiên). Rồi ông yêu cầu quản hầm đưa chúng tôi về chỗ nghỉ, trong lúc các mã phu dắt la của thầy trò tôi đi. Tu viện trưởng mong lát nữa sẽ tới thăm, sau khi chúng tôi nghỉ ngơi khỏe khoắn. Thầy trò tôi liền bước vào cái sân rộng thênh thang, nơi những tòa nhà của tu viện trải khắp bình nguyên hiền hòa, hơi hõm xuống như một cái chậu thuôn thuôn trên đỉnh núi.

Về sự bố trí của tu viện tôi sẽ còn khối dịp để nói chi tiết hơn nhiều. Qua khỏi cổng (lối ra vào duy nhất ở vòng tường ngoài) là một con đường lớn với hai hàng cây dẫn đến nhà thờ của tu viện. Trải dài bên trái con đường này là một khu rộng gồm những vườn rau và, tôi được biết sau này, vườn bách thảo quanh khu nhà tắm và khu bệnh xá với nhà thuốc nằm dọc bức tường gấp khúc. Sau đến Chính Tòa sừng sững phía bên trái giáo đường; ngăn cách hai tòa nhà này là một mảnh đất với những nấm mộ nằm rải rác. Cửa Bắc nhà thờ trông thẳng sang ngọn tháp phía Nam của Chính Tòa, còn ngọn tháp phía Tây hướng thẳng vào mắt khách đến thăm viếng. Phía trái, Chính Tòa nối liền với vòng tường ngoài, trông như thể nó đang từ các ngọn tháp chực lao xuống vực sâu nằm chênh chếch dưới ngọn tháp nhô ra ngoài phía Bắc. Bên phải giáo đường là vài tòa nhà nằm theo hướng khuất gió và mấy tòa nhà khác cụm quanh khu hành lang: nhà nghỉ của các tu sĩ, đúng thế, nhà của Tu viện trưởng và chỗ nghỉ cho khách hành hương, nơi thầy trò tôi đang đi tới. Chúng tôi đến nhà khách sau khi qua khỏi một vườn hoa tuyệt đẹp. Phía tay phải, bên kia bãi cỏ rộng, dọc những bức tường phía Nam và sau nhà thờ về hướng Đông là một dãy nhà cho nông dân, chuồng ngựa, nhà xay, nhà ép dầu, kho ngũ cốc, các hầm chứa và khu nhà theo tôi nghĩ là của các chủng sinh. Nhờ nền đất bằng phẳng, chỉ hơi lồi lõm, các nhà kiến trúc xưa kia của chốn thiêng liêng này đã tuân thủ được những nguyên tắc định hướng hơn hẳn Honorius Augustoduniensis hay Guillaume Durand có thể đòi hỏi. Qua vị trí mặt trời vào giờ đó, tôi nhận thấy cổng chính nhà thờ quay đúng về hướng Tây, như thể lễ điện và bàn thờ chính quay về hướng Đông. Và khi vầng dương lên, nó có thể lập tức đánh thức các tu sĩ trong nhà nghỉ lẫn thú vật trong chuồng. Tôi chưa từng thấy một tu viện nào đẹp và đặt hướng hay hơn, tuy về sau tôi có biết Sankt Gallen, Cluny, Fontenay và nhiều tu viện khác, chúng có thể lớn hơn nhưng không cân đối bằng. Tu viện này khác hẳn mọi tu viện kia ở Chính Tòa đồ sộ khác thường. Không cần con mắt lão luyện của một công trình sư tôi cũng thấy ngay Chính Tòa được xây trước những tòa nhà lân cận rất lâu và có lẽ vì những mục đích khác, còn những tòa nhà kia mãi sau này mới được xây dựng thêm - nhưng sao cho hướng của tòa nhà khổng lồ phù hợp với hướng của giáo đường và ngược lại. Trong mọi nghệ thuật, kiến trúc là thứ nghệ thuật táo bạo nhất, vì nó muốn tái tạo qua sự cân đối hài hòa trật tự của vũ trụ mà người cổ đại gọi là kosmos, đại để có nghĩa là trang hoàng mỹ lệ, vì nó giống một con vật khổng lồ tuyệt đẹp khiến ta trầm trồ bốn chân nó hoàn hảo và cân đối tuyệt vời. Sáng danh đấng Tạo hóa của chúng ta, Người [như thánh Augustine từng dạy] đã an bài mọi vật, trong các con số, trọng lượng và kích thước của chúng!

KINH SÁNG

William được Tu viện trưởng ủy thác nhiệm vụ và biết được một số điều.

Quản hầm dáng người mập mạp, diện mạo thô kệch nhưng xuề xòa vui tính, tóc đã bạc song vẫn còn tráng kiện, vóc người nhỏ nhắn nhưng nhanh nhẹn. Ông đưa thầy trò tôi tới phòng dành cho chúng tôi trong nhà khách. Hay, nói đúng hơn, ông đưa chúng tôi tới căn phòng dành cho thầy tôi và hứa mai cũng sẽ dọn cho tôi một phòng riêng, vì tuy chỉ là chủng sinh song tôi vẫn là khách của tu viện nên phải được tiếp đãi ân cần và chu đáo. Tạm thời tối nay tôi chịu khó ngủ trong cái hốc dài và rộng bên tường mà ông đã cho người chuẩn bị trải rơm mới. [Ông giải thích thêm rằng thỉnh thoảng đám người hầu của các nhà quyền quý cũng nghỉ đêm ở đấy, khi chủ nhân của họ muốn được họ canh chừng giấc ngủ].

Các thầy dòng mang đến cho chúng tôi rượu vang, pho mát, ô liu, bánh mì và nho khô ngọt lịm rồi cáo lui, để thầy trò tôi nghỉ ngơi. Chúng tôi ăn uống rất ngon miệng. Thầy tôi không theo tập quán khổ hạnh của dòng Benedict, nên không thích im lặng trong lúc ăn uống. Bởi vậy thầy luôn nói những điều hay ý đẹp, cứ như một tu sĩ đang đọc cho tôi nghe về tiểu sử các vị thánh.

Hôm ấy tôi không nén được, bèn hỏi thầy thêm về chuyện con ngựa.

“Dẫu sao,” tôi nói, “khi đọc dấu vết trên tuyết và ở các nhánh cây thầy vẫn chưa thấy con Brunellus mà. Mấy dấu vết đó mới chỉ tiết lộ thế nào đấy về con ngựa nói chung, hay cùng lắm về những con ngựa cùng chủng loại thôi. Thành ra, phải chăng ta không được phép nói rằng quyển sách thiên nhiên chỉ rõ cho chúng ta biết những điểm đặc thù nhất, như nhiều nhà thần học lỗi lạc từng dạy bảo?”

“Không hoàn toàn thế đâu, Adso thân mến ạ,” thầy tôi đáp. “Đúng là loại dấu vết đó cho ta ý niệm về ‘con ngựa’, verbum mentis - một khái niệm không chính xác, và có lẽ ở đâu chúng cũng đều gợi cho ta ý niệm này khi ta nhìn thấy chúng. Nhưng dấu chân ở chỗ ấy và vào giờ đó đã bảo ta rằng ít nhất một trong những con ngựa khả hữu đã chạy qua con đường này. Cho nên ta phân vân giữa tri giác về khái niệm ‘ngựa’ và nhận thức về một con ngựa riêng lẻ. Dẫu sao những dấu vết đặc biệt kia đã cung cấp cho ta những gì ta biết về con ngựa nói chung. Có thể nói rằng lúc ấy ta bị giằng co giữa nét khác thường của những dấu vết kia và cái đầu óc dốt nát, mới chớm có chút ý niệm phổ quát mơ hồ của ta. Nếu con thấy một vật ở xa mà không biết nó là gì, con sẽ sẵn sàng hài lòng bảo đó là một vật thể có kích thước nào đấy. Tới gần hơn, có lẽ con sẽ bảo đó là một con thú, dù chưa biết là ngựa hay lừa. Cuối cùng, lại gần hơn nữa, có thể con sẽ bảo đó là một con ngựa, dù vẫn chưa biết nó là Brunellus hay Niger. Chỉ sau khi đã tới đủ gần con sẽ nhận thấy đó là con Brunellus (hoặc là chính con ngựa ấy chứ không phải con nào khác, còn tên gọi tùy ý con thích). Đó chính là sự nhận thức toàn diện, qua tiếp cận sự đơn lẻ. Cho nên trước đây một giờ ta nghĩ có thể gặp bất kỳ con ngựa nào đấy, không phải vì ta hiểu rộng, biết nhiều mà vì điều ta suy luận được còn quá nghèo nàn. Ta chỉ thỏa mãn lòng khát khao hiểu biết khi trông thấy con ngựa riêng lẻ mà các tu sĩ nắm cương kéo đi. Chỉ bấy giờ ta mới thật sự biết những suy luận trước đó đã đưa ta đến gần với sự thật. Như thế, những ý niệm ta dùng trước đó để hình dung về một con ngựa ta chưa từng thấy chỉ thuần túy là những dấu hiệu, giống như những dấu móng chân trên tuyết chỉ là những dấu hiệu của ý niệm ‘ngựa’. Chúng ta chỉ dùng dấu hiệu hoặc dấu hiệu của dấu hiệu khi thiếu sự vật.”

Trước đây, nhiều lần tôi đã nghe thầy tỏ thái độ hoài nghi khi nói về những ý niệm có tính phổ quát, nhưng lại rất trân trọng khi nói về từng sự vật riêng lẻ. Sau này cũng thế và tôi cho rằng sở dĩ thầy có khuynh hướng ấy vì thầy vừa là người Anh, vừa là tu sĩ dòng Francisco. Nhưng hôm ấy thầy quá mệt, không còn sức lan man tranh luận về thần học, cho nên tôi chui vào hốc, cuộn mình trong chăn rồi thiếp đi ngay.

Ai vào phòng hẳn sẽ ngỡ tôi là một cái bọc gì đó. Và chắc chắn Tu viện trưởng cũng đã tưởng như thế, khi ông tới thăm thầy William vào quãng giờ thứ ba[39]. Thành thử tôi nghe được câu chuyện đầu tiên giữa hai người mà không ai hay biết. [Tôi tuyệt không chút gian trá hay ác ý gì, chẳng qua nếu tôi thình lình chường mặt ra thì sẽ còn khiếm nhã hơn là nằm im chịu trận.]

Tu viện trưởng Abo đến. Ông xin lỗi đã quấy rầy, lặp lại lời chào mừng hai thầy trò lần nữa rồi bảo ông cần nói riêng với thầy William về một chuyện rất nghiêm trọng.

Trước tiên ông ca ngợi tài năng của vị khách đã được chứng tỏ qua chuyện con ngựa, rồi hỏi thầy làm cách nào nói được chắc chắn đến thế về một con vật thầy chưa từng thấy. Thầy William giải thích ngắn gọn lấy lệ cách suy luận của mình và Tu viện trưởng hết lời ca ngợi sự nhạy bén của thầy. Ông bảo ít nhất ông cũng chờ đợi như thế ở một người nức tiếng khôn ngoan như thầy, tuy chưa được gặp. Với lại ông có nhận được thư của Tu viện trưởng ở Farfa cho biết không những về sứ mạng thầy William được Hoàng đế ủy thác (chuyện này sẽ còn được nói đến trong những ngày sắp tới) mà còn về chuyện thầy tôi từng là phán quan[40] ở Anh và Ý trong một số vụ án và đã nổi danh sáng suốt cũng như rất khiêm tốn.

“Bản tòa rất vui mừng được biết,” Tu viện trưởng tiếp tục, “rằng trong nhiều vụ án Huynh đã xử cho bị cáo được vô tội. Ta tin, hơn bao giờ hết trong những ngày đau buồn này, có bàn tay của Quỷ dữ trong mọi chuyện của con người,” - rồi ông kín đáo nhìn quanh như thể kẻ thù đang rình rập trong các bức tường - “nhưng ta cũng tin rằng Quỷ dữ thường ném đá giấu tay. Ta biết nó có thể xúi giục nạn nhân của nó gây chuyện xấu xa, bạo ngược sao cho mọi tội lỗi trút lên đầu kẻ chính trực, để rồi nó lại càng thích chí khi người chính trực bị thiêu sống thay cho lũ yêu ma của nó. Các phán quan thường cố chứng tỏ lòng mẫn cán bằng cách ra sức ép bị cáo thú nhận bằng mọi giá, vì nghĩ rằng một phán quan giỏi phải tìm được một con dê tế thần để kết thúc vụ án…”

“Phán quan cũng có thể bị Quỷ dữ thúc ép chứ ạ,” thầy William nói.

“Có thể,” Tu viện trưởng dè dặt công nhận, “vì ý định của Đấng Toàn Năng thật khôn dò. Nhưng ta nào dám mảy may hoài nghi những vị công trạng nhường ấy. Ngược lại, hôm nay ta cần đến Huynh với tư cách một người trong những phán quan ấy. Là vì trong tu viện này vừa xảy ra chút việc cần đến sự quan tâm và cố vấn của một người sắc sảo và chín chắn như Huynh. Cần sự sắc sảo của Huynh để khám phá và sự chín chắn (nếu cần) để che đậy. [Vì người ta thường không thể tránh được việc truy ra tội lỗi của kẻ lẽ ra phải là tấm gương của sự thánh thiện, diệt trừ mầm mống gây bại hoại, nhưng vẫn tránh để kẻ phạm tội bị công khai bêu riếu.] Nếu có kẻ chăn chiên lầm lạc thì phải cách ly hắn khỏi những người chăn chiên khác. Nhưng sẽ là đại họa nếu vì thế mà bầy chiên đâm ra hoài nghi những kẻ chăn dắt chúng.”

“Con hiểu ý cha,” thầy William nói. Trước đây, tôi đã từng thấy, mỗi khi ứng đáp nhậm lẹ và lịch sự như vậy, thường là thầy muốn che giấu, một cách thật thà, sự bất đồng ý kiến hay do dự của mình.

“Chính vì thế,” Tu viện trưởng nói tiếp, “ta nghĩ chỉ nên ủy thác những vụ liên quan đến kẻ chăn chiên lầm lạc cho những người như Huynh, vốn không chỉ biết phân biệt tốt xấu mà còn biết cân nhắc thiệt hơn. Ta mong Huynh chỉ kết tội, khi…”

“… bị cáo đã gây những tội ác như đầu độc, dụ dỗ trẻ thơ và những tội ghê tởm khác mà miệng con ngại nói ra…”

“… Huynh chỉ kết tội,” Tu viện trưởng nói tiếp, không quan tâm đến chuyện vừa bị ngắt lời, “khi sự hiện diện của Quỷ dữ rành rành khiến ai ai cũng thấy, khiến các phán quan không thể xử khác được, bằng không sự khoan hồng sẽ tai tiếng hơn chính tội ác nọ.”

“Khi con buộc tội ai,” thầy William nói rõ, “thì bởi vì người ấy quả thật đã phạm tội nghiêm trọng, khiến con có thể dứt khoát trao y cho bàn tay thế tục.”

Tu viện trưởng lưỡng lự một lúc. “Sao Huynh toàn nói về những tội ác mà không đả động gì tới những nguyên nhân do Quỷ dữ gây ra?”

“Vì suy từ quả ra nhân là việc vô cùng khó khăn, và con tin rằng người duy nhất phán xét được điều này là Đức Chúa Trời. Khi lập mối quan hệ rành rành giữa một cái cây bị cháy và tia sét khiến nó cháy mà ta đã thấy khó khăn, thì theo con, việc cố lần theo một chuỗi dài nhân và quả cũng điên rồ như xây một ngọn tháp cao thấu trời xanh.”

[“Nhà thuyết giảng Aquino[41],” Tu viện trưởng Abo tỏ ra băn khoăn, “không ngần ngại dùng sức mạnh thuần lý trí chứng minh sự hiện hữu của Đấng Toàn Năng bằng cách từ lý do này truy ngược về lý do kia, cho tới khi gặp causa prima - lý do đầu tiên.”

“Con là ai,” thầy William nhún nhường đáp, “mà dám phản biện ngài Aquino uyên bác? Chứng cớ của ngài về sự hiện hữu của Chúa Trời đã được hỗ trợ thêm bởi nhiều chuyện khác, khiến luận điểm của ngài lại càng thêm sức mạnh. Chúa Trời phán bảo vào tận đáy sâu tâm hồn chúng ta, như ngài Augustine từng rõ, còn Cha hẳn sẽ ngợi ca Chúa cùng sự hiện hữu hiển nhiên của Người, kể cả nếu ngài Thomas xứ Aquino vĩ đại không…” Thầy bỏ lửng rồi nói thêm: “Con nghĩ như vậy đấy.”

“Ồ, tất nhiên rồi,” Tu viện trưởng vội vàng xác nhận.

Bằng cái cách rất tế nhị này, người thầy sáng suốt của tôi đã chấm dứt một cuộc tranh luận kinh viện chẻ sợi tóc làm tư mà thầy không hề hứng thú. Rồi thầy nói tiếp:]

“Ta hãy trở lại với các vụ án. Cha thử tưởng tượng một người bị đầu độc chết. Đó là một dữ kiện biết được do kinh nghiệm. Qua một số dấu vết không thể nhầm lẫn con hình dung ra một kẻ đã gây ra vụ đầu độc này. Trí óc con có thể dựa trên chuỗi nhân quả đơn giản ấy để bắt giữ kẻ đã đầu độc. Nhưng chuỗi nhân quả này sẽ phức tạp biết bao nếu con hình dung có thêm thủ phạm nữa cho tội ác kia, lần này không phải con người mà là Quỷ dữ? Không phải không thể xác định được thủ phạm, vì Quỷ dữ cũng để lại dấu tích thôi, giống như con ngựa ô Brunellus của Cha đã để lại dấu vết vậy. Nhưng tại sao con lại phải lao tâm, khổ tứ tìm những dấu tích ấy? Chẳng lẽ việc con biết thủ phạm là một kẻ xác định nào đấy để trao hắn cho bàn tay thế tục là không đủ ư? Dù sao đi nữa thì hắn cũng sẽ bị xử tử hình, cầu Chúa tha thứ cho hắn.”

“Nhưng ta nghe nói trong vụ án ở Kilkenny cách đây ba năm, sau khi tìm ra lũ hung thủ, nhiều kẻ đã bị kết án phạm tội ác đê nhục này, và Huynh không phủ nhận có bàn tay của Quỷ dữ.”

“Nhưng con không hề nhiều lời công khai thừa nhận. Con không phủ nhận, đúng thế. Con là ai mà dám phán xét ý đồ của Quỷ dữ?” thầy nói tiếp, dường như muốn nhấn mạnh lý do này, “nhất là trong các vụ mà những người khởi xướng việc xét xử - như ngài Giám mục, các quan tòa thành phố và toàn thể công chúng, có lẽ chính những bị cáo nữa - đều thiết tha mong muốn có bằng chứng về sự hiện diện của Quỷ dữ? Có lẽ bằng chứng thật sự duy nhất về tác dộng của Quỷ dữ là mức độ khao khát mà lúc ấy ai ai cũng đều mong thấy nó ra tay…”

“Nghĩa là Huynh bảo rằng,” Tu viện trưởng băn khoăn hỏi, “trong nhiều vụ án Quỷ dữ không chỉ hoành hành nơi tội nhân mà có thể - và hơn hết - nơi các quan tòa?”

“Con khẳng định thế được chăng?” thầy William hỏi và tôi nhận thấy cách thầy đặt câu hỏi khiến Tu viện trưởng không thể xác nhận; thầy William liền lợi dụng sự im lặng này lái câu chuyện sang hướng khác. “Thật ra thì những điều này đã qua lâu rồi. Con đã từ nhiệm trọng trách đó, và con làm thế cũng là do ý Chúa…”

“Hẳn rồi,” Tu viện trưởng Abo công nhận.

“… còn bây giờ,” thầy William nói tiếp “con quan tâm đến những chuyện tế nhị khác. Và con rất thích được bàn đến chuyện đã khiến Cha phiền muộn, nếu Cha sẵn lòng kể cho con biết.”

Tôi cảm thấy Tu viện trưởng rất hân hoan chấm dứt cuộc tranh luận và trở lại với nỗi lo của ông. Ông rào đón, đầy cẩn trọng trong việc lựa lời thuật lại một chuyện khác thường vừa xảy ra ít ngày trước, khiến các tu sĩ rất đau buồn. Cha Abo bảo ông kể chuyện này với thầy William vì biết thầy là người rất rành rẽ đầu óc con người lẫn mưu chước của Quỷ dữ, nên cha hy vọng vị khách có thể dành chút ít thì giờ quý báu làm sáng tỏ một sự kiện rất đau thương và bí ẩn. Chuyện như thế này: Adelmo xứ Otranto tuy là một tu sĩ còn trẻ, song đã nổi tiếng là nhà tiểu họa bậc thầy, từng trang trí những cảo bản của thư viện với những họa tiết tuyệt vời. Một sáng nọ một người chăn dê phát hiện xác huynh nằm dưới chân vách đá, bên dưới Chính Tòa. Vì những tu sĩ khác còn trông thấy huynh ấy trong khu hát kinh tại buổi Kinh Tối, qua Kinh Sớm không thấy nữa, nên hẳn huynh đã ngã xuống vực vào lúc canh khuya tăm tối. Đêm ấy giông bão to, bông tuyết sắc tựa dao, không khác gì mưa đá, thốc lên cuồng loạn trong làn gió từ hướng Nam thổi tới. Người ta tìm thấy xác kẻ bất hạnh dưới chân sườn núi dốc đứng, nát ngướu vì va đập vào những mỏm đá khi rơi xuống, mới đầu cái xác đẫm tuyết, sau đó tuyết tan chảy rồi đông cứng thành từng mảng băng. Một cái chết khốn khổ và bi đát. Xin Chúa rủ lòng thương. Vì thi thể nát ngướu, nên không dễ xác định huynh ấy đã rơi xuống từ chỗ nào. Nhưng chắc chắn từ một trong các cửa sổ trên ba tầng của ba mặt ngọn tháp trông xuống đáy vực.

“Cha đã cho chôn thi thể khốn khổ ấy ở đâu?” thầy William hỏi.

“Dĩ nhiên trong nghĩa trang,” Tu viện trưởng đáp. “Có lẽ Huynh đã thấy rồi, nó nằm giữa mặt Bắc nhà thờ, Chính Tòa và vườn rau.”

“Ra thế,” thầy William nói, “và bây giờ con hiểu câu chuyện của Cha như sau: nếu người thanh niên đáng thương đó tự tử, cầu chúa tha tội, [vì không thể giả thuyết rằng huynh ấy rơi xuống do sơ suất] hẳn sáng hôm sau Cha phải thấy một trong các cửa sổ mở, nhưng Cha thấy chúng đều đóng và không bệ cửa sổ nào có vệt nước.”

Như tôi đã thưa, Tu viện trưởng là một người cực kỳ điềm tĩnh và khéo che giấu mọi rúng động, nhưng lần này ông lộ vẻ sửng sốt, ngây mặt quên mất vẻ uy nghiêm đĩnh đạc như Aristotle đòi hỏi. “Ai bảo Huynh thế?”

“Thì chính Cha đã nói mà,” thầy William đáp. “Nếu một cửa sổ mở hẳn Cha nghĩ ngay kẻ đáng thương đã lao mình qua đó. Theo như con thấy từ bên ngoài thì những cửa sổ lớn này gắn loại kính đục và những cửa sổ loại ấy ở những tòa nhà cỡ này hiếm khi ở độ cao vừa đầu người. Thành ra nếu cửa sổ mở chăng nữa, kẻ bất hạnh cũng không thể ló đầu ra ngoài rồi mất thăng bằng được. Như thế tự tử là cách giải thích thuyết phục duy nhất. Trong trường hợp này Cha sẽ không cho an táng huynh ấy trong vùng đất được ban phép thánh. Vì Cha đã cho chôn cất đúng theo luật đạo thì các cửa sổ kia nhất định đã đóng kín cả. Và bởi vì chúng đóng kín, mà con chưa hề, chưa lần nào, kể cả trong những vụ xử phù thủy, gặp một kẻ từ giã cõi đời được chúa Trời hay Quỷ dữ cho phép từ âm ty nhảy ngược lên hòng xóa dấu vết tội lỗi của mình, thành thử rõ ràng kẻ ta tưởng tự tử thật ra đã bị xô xuống, do tay người hay Quỷ dữ. Cha đang tự hỏi ai có khả năng, con không dám nói đã xô huynh ấy xuống vực, song đã nâng huynh ấy lên bệ cửa sổ. Và Cha phiền lòng vì một thế lực độc ác, tự nhiên hoặc siêu nhiên, đang ra tay trong tu viện.”

“Đúng thế…” Tu viện trưởng đáp, không rõ ông xác nhận lời của thầy William hay công nhận lý lẽ mà vị thầy khôn ngoan của tôi đã trình bày một cách sắc bén. “Nhưng sao Huynh biết được không có vệt nước nào dưới các bệ cửa sổ?”

“Vì Cha bảo tối hôm ấy gió Nam lồng lộn. Theo đó thì nước không thể bám vào các cửa sổ quay về hướng Đông được.”

“Họ chưa cho ta biết hết về tài năng của Huynh,” Tu viện trưởng kêu lên. “Huynh nói đúng, ở đó quả không có vệt nước nào thật và bây giờ ta hiểu vì sao. Chuyện xảy ra đúng như Huynh nói. Bây giờ Huynh hiểu nỗi lo của ta rồi chứ? Giả thử một trong những tu sĩ của ta mắc phải tội lỗi đáng sợ làm vấy bẩn linh hồn là tự sát thì bấy nhiêu cũng đủ nghiêm trọng rồi. Đằng này ta có lý do để cho rằng một tu sĩ khác cũng đã phạm một tội lỗi đáng sợ không kém. Nếu chỉ có thế…”

“Trước hết, tại sao lại phải là một trong những tu sĩ? Trong tu viện còn bao nhiêu người khác, mã phu này, người chăn dê này, người làm này…”

“Đúng thế, tu viện này tuy nhỏ, nhưng giàu có,” Tu viện trưởng tự mãn xác nhận. “Một trăm năm mươi người giúp việc phục vụ sáu mươi tu sĩ. Nhưng mọi chuyện đều diễn ra trong Chính Tòa. Ở đấy, có lẽ Huynh đã biết, tầng trệt có nhà bếp và nhà ăn, còn hai tầng trên là phòng sao chép và thư viện. Sau bữa ăn chiều Chính Tòa được khóa lại, cấm tuyệt đối mọi người vào.” Như đoán trước câu hỏi của thầy William, ông liền nói thêm, dù rõ ràng miễn cưỡng, “Kể cả các tu sĩ, dĩ nhiên, nhưng…”

“Nhưng sao ạ?”

“Nhưng ta cho là không có chuyện, hoàn toàn không thể có chuyện, Huynh hiểu chứ, một kẻ giúp việc dám táo gan đột nhập vào đây ban đêm.” Mắt ông lóe một nụ cười thách thức rồi tắt ngấm ngay như một tia chớp hoặc ánh sao băng. “Cứ cho là họ sợ đi, Huynh biết mà… đôi khi những điều cấm kỵ cho kẻ chất phác cần phải kèm theo lời đe dọa mới đủ mạnh, chẳng hạn kẻ bất tuân sẽ gặp chuyện khủng khiếp, dĩ nhiên là chút gì đấy siêu tự nhiên. Với một tu sĩ thì ngược lại…”

“Con hiểu.”

“Vả lại, một tu sĩ có thể có những lý do khác để liều lĩnh vào chỗ cấm. Ta muốn nói những lý do… hợp lý, dù trái quy định…”

Thầy William thấy Tu viện trưởng lúng túng, liền đặt một câu hỏi để đổi đề tài, nào ngờ khiến ông càng lúng túng hơn.

“Hồi nãy khi đề cập đến khả năng một vụ giết người, Cha nói: nếu chỉ có thế. Ý Cha là thế nào?”

“Ta có nói vậy ư? À, không ai giết người vô duyên cớ, dẫu lý do ấy tệ lậu đến đâu. Ta run rẩy khi nghĩ tới những duyên cớ tệ lậu khiến một tu sĩ có thể giết một huynh đệ của mình. Đó là điều ta đã nghĩ.”

“Ngoài ra không còn gì khác nữa?”

“Không, chẳng còn gì khác để ta nói với Huynh.”

“Phải chăng ý Cha là: không còn điều gì khác mà cha được quyền nói với con?”

“Thôi mà Sư huynh William, Sư huynh William!” Tu viện trưởng nhấn mạnh hai lần từ “Sư huynh”.

Thầy William đỏ bừng mặt lầm bầm:

“Eris sacerdos in aeternum - Đời đời ngươi là tu sĩ.[42]”

“Cám ơn Huynh,” Tu viện trưởng đáp.

Ôi, Chúa ơi, giây phút này đây hai bậc trưởng thượng khinh suất của tôi đang đề cập đến một điều bí mật ghê gớm xiết bao, một người do sợ hãi thúc đẩy, còn người kia vì tò mò. Tuy mới là chủng sinh chập chững học hỏi những điều thần bí trong giới linh mục thiêng liêng, một đứa trẻ ngây thơ như tôi cũng nhận thấy Tu viện trưởng biết điều gì đấy qua lời xưng tội mà ông buộc phải giữ kín. Hẳn ông đã nghe từ miệng ai đó về một chi tiết đầy tội lỗi có thể đã đưa đến cái chết bi thương của Adelmo. Và có lẽ đó chính là lý do khiến ông đang van nài thầy William phát hiện điều bí ẩn ông đã phỏng đoán, dù ông không được phép thổ lộ với bất kỳ ai; ông hy vọng thầy tôi, với trí tuệ của mình, sẽ soi sáng điều mà ông, một tu viện trưởng, cứ phải che đậy do giới luật của lòng bác ái cao cả.

“Thôi được,” cuối cùng thầy William nói. “Con được phép thẩm tra các tu sĩ chứ?”

“Huynh được phép.”

“Con được phép đi lại tự do trong tu viện chứ?”

“Ta cho Huynh quyền ấy.”

“Cha sẽ giao cho con nhiệm vụ này theo cách coram monachis - tuyên bố công khai trong tu viện chứ?”

“Ngay chiều nay.”

“Tuy vậy con sẽ bắt tay vào việc ngay từ hôm nay, trước khi các tu sĩ biết Cha giao phó nhiệm vụ gì cho con. Ngoài ra, đã từ lâu con hằng ao ước được tham quan thư viện của Cha, vốn được tu viện mọi nước Cơ Đốc giáo ngưỡng mộ - và đấy là lý do chính khiến con đến đây.”

Tu viện trưởng gần như đứng phắt dậy, mặt cực kỳ căng thẳng. “Huynh có thể đi lại tự do trong khắp tu viện, như ta đã nói. Nhưng không được, đúng như thế, lên tầng thượng Chính Tòa, không được vào thư viện!”

“Sao thế ạ?”

“Lẽ ra ta phải giải thích trước cho Huynh rõ, nhưng ta lại nghĩ Huynh biết rồi. Chẳng là thư viện của chúng ta không như những thư viện khác…”

“Con biết nó có nhiều sách hơn bất cứ thư viện nào khác của các nước Cơ Đốc giáo. Con biết nếu so sánh với các tủ sách của Cha thì tủ sách của các tu viện ở Bobbio hay Pomposa, ở Cluny hay Fleury chỉ như căn phòng của một đứa trẻ mới bắt đầu học vỡ lòng. Con biết nếu so với số lượng sách của Cha thì sáu nghìn đầu sách mà hơn một trăm năm trước Novalesa từng khoe khoang quả là ít ỏi, và hẳn là nhiều đầu sách này hiện đang ở đây. Con biết tu viện của Cha là ánh sáng duy nhất mà các nước Cơ Đốc giáo đọ nổi với ba mươi sáu thư viện ở Baghdad, đọ nổi với mười nghìn cảo bản của tể tướng Ibn al-Alkami; số Kinh Thánh của Cha tương đương hai nghìn bốn trăm quyển Koran vốn là niềm tự hào của Cairo và việc những tủ sách của Cha có thật là bằng chứng chói lọi bác bỏ truyền thuyết ngạo mạn mà nhiều năm trước bọn vô thần đã tuyên bố: thư viện Tripolis của chúng có tới sáu triệu quyển sách, tám mươi nghìn nhà chú giải và hai trăm người chuyên sao chép (chúng vốn thân thuộc với tên Thần Dối trá mà).”

“Huynh nói đúng, xin vinh danh Chúa!”

“Con biết trong số các tu sĩ của Cha có nhiều người đã đến đây từ những tu viện khác rải rác trên khắp thế giới. Có người chỉ lưu lại một thời gian ngắn để sao chép những cảo bản không thể tìm thấy ở đâu khác, rồi mang bản sao chép về xứ họ, đổi lại họ không quên đem đến cho Cha một cảo bản vô cùng hiếm khác, để Cha cho sao chép lại, làm phong phú thêm kho tàng của Cha; nhiều người lưu lại rất lâu, có người ở cho đến chết, vì chỉ ở đây họ mới tìm được những tác phẩm soi sáng việc nghiên cứu của họ. Thành ra quanh Cha có người Đức, Dacian, Tây Ban Nha, Pháp, Hy Lạp. Con cũng biết nhiều năm trước Hoàng đế Friedrich đã thỉnh cầu Cha sưu tầm những lời tiên tri của pháp sư huyền thoại Merlin, dịch sang tiếng Ả rập để ngài làm quà tặng cho Sultan[43] nước Ai Cập. Cuối cùng, con cũng biết trong thời kỳ rất đau buồn này, ngay cả một tu viện hiển vinh như Murbach cũng không có nổi một người sao chép duy nhất, và ở Sankt Gallen chỉ còn sót lại vài tu sĩ rành rẽ việc viết lách, và ngày nay phường hội mọc lên như nấm tại các thành phố, do những kẻ thế tục làm việc cho các trường đại học lập nên; chỉ riêng tu viện của Cha vẫn ngày ngày đổi mới, hay - con nên nói thế nào nhỉ - không ngừng làm hiển danh hơn nữa dòng tu của Cha.”

“Monasterium sine libris,” Tu viện trưởng trầm ngâm nói, “est sicut civitas sine opibus, castrum sine numeris, coquina sine suppellectili, mensa sine cibis, hortus sine herbis, pratum sine floribus, arbor sine foliss… Tu viện không có sách giống như Nhà nước không của cải, như thành trì không quân lính, như nhà bếp không nồi niêu, như bàn ăn không thức ăn, như khu vườn không cây cối, như bãi cỏ không hoa, như cây không lá… Dòng tu của chúng tôi trưởng thành dưới hai điều răn: lao động và cầu nguyện; nó là ánh sáng cho toàn thế giới mà chúng ta biết được tới nay, là kho tri thức, là nơi trú ẩn của một nền học vấn cổ đại đang có nguy cơ bị hỏa tai, cướp bóc và động đất hủy diệt, là nơi sinh nở tác phẩm mới và bảo tồn những tác phẩm cũ… Chao ơi, như Huynh biết rõ, chúng ta đang sống trong thời kỳ vô cùng tăm tối và ta xấu hổ nói với Huynh rằng mới chỉ cách đây vài năm thôi, Hội đồng Giám mục ở Vienne[44] đã phải tái khẳng định rằng mỗi tu sĩ đều buộc phải thụ giới… Biết bao tu viện của chúng tôi hai trăm năm trước đây từng huy hoàng về tầm vóc và thiêng liêng, nay trở thành nơi nương náu của bọn chây lười? Dòng tu vẫn vững mạnh đấy, nhưng uế khí của các thành phố đang xâm phạm những chốn thiêng liêng của chúng ta, dân Chúa nay ham thích chuyện bán buôn và tranh chấp bè phái. Ở những khu dân cư đông đúc phía dưới kia, nơi kẻ thánh thiện không tìm nổi chỗ trọ, không những người ta chỉ nói thứ ngôn ngữ thông tục[45] (chúng ta không thể chờ đợi gì khác nơi những kẻ thế tục này) mà đã dùng nó để viết nữa cơ, dù không đời nào một trong những quyển sách ấy lọt qua nổi bức tường tu viện của chúng tôi - chúng nhất định sẽ biến thành phương tiện xúi bẩy của bọn tà giáo! Vì tội lỗi của con người mà thế giới đang chênh vênh trên bờ vực thẳm, thế giới này hiện đã đầy rẫy vực thẳm sinh ra từ vực thẳm. Mai đây, như Honorius từng nói, con người sẽ nhỏ bé hơn chúng ta ngày nay, giống như chúng ta nhỏ bé hơn người cổ đại. Mundus senescit - thế giới đang già cỗi đi! Nếu nay Chúa còn giao cho dòng tu của chúng tôi một sứ mạng thì đó là ngăn chặn thế giới khỏi lao xuống vực thẳm kia bằng cách gìn giữ, trau dồi và bảo vệ kho tàng tri thức mà cha ông đã tin cẩn trao cho chúng ta. Ý Chúa đã định rằng khi thời gian sắp chín muồi thì chính quyền thế giới[46], khởi thủy ở phương Đông, sẽ chuyển dịch dần về phía Tây để cảnh báo chúng ta ngày tận thế sắp đến, vì quá trình của các sự kiện đã tới ranh giới vũ trụ. Nhưng bao lâu chưa dứt khoát tới thiên niên kỷ và con quái vật kinh tởm, mà chúng ta gọi là tên Phản Chúa, chưa thắng lợi hoàn toàn, dù chỉ ngắn ngủi thôi, thì nhiệm vụ của chúng ta là bảo tồn kho báu của thế giới Cơ Đốc giáo và lời giáo huấn của Chúa Trời, hệt như Người đã phán với các đấng tiên tri và các tông đồ, hệt như các giáo phụ đã lặp lại đúng từng lời, không đổi một dấu chấm, hệt như đã được rao giảng trong các trường học, cho dù nay chính các trường này là ổ rắn của lòng tự kiêu, ganh tị và xuẩn ngốc. Trong thời buổi hoàng hôn này chúng tôi vẫn còn là ngọn đuốc và ánh sáng vời vợi trên nền trời. Và ngày nào những bức tường này còn đứng vững thì chúng tôi còn là người bảo tồn và canh giữ lời Chúa dạy.”

“Amen[47],” thầy William thành kính nói. “Nhưng những điều này liên quan gì đến chuyện con không được tham quan thư viện?”

“Huynh William thấy đấy,” Tu viện trưởng giải thích, “để xây dựng công trình vĩ đại và thiêng liêng ngự trên những bức tường này” - ông hất hàm về phía Chính Tòa đồ sộ cao vọt hơn cả giáo đường, từ cửa sổ phòng nhìn thấy được - “những người kính Chúa đã phải lao động cật lực hàng trăm năm theo kỷ luật sắt. Thư viện được xây dựng theo một đồ án mà hàng mấy trăm năm nay không ai được biết. Không một tu sĩ nào, trước kia và hiện nay, được phép biết. Chỉ riêng sư huynh Thủ thư được tiết lộ bí mật này thôi, do người tiền nhiệm truyền lại, và trước khi từ giã cõi đời, huynh ấy sẽ lại truyền cho người phụ tá, để nhỡ nếu huynh ấy bất đắc kỳ tử thì giáo đoàn không mất đi điều hiểu biết này. Nhưng cả hai người này đều tuyệt đối không được hé môi. Ngoài điều đó ra, chỉ Thủ thư mới có quyền đi lại trong mê cung sách vở, chỉ huynh ấy mới biết tìm quyển này quyển nọ ở đâu và xếp lại chỗ nào, một mình huynh ấy chịu trách nhiệm việc giữ gìn sách vở đúng quy củ. Những tu sĩ khác chỉ làm việc trong phòng sao chép và chỉ được xem thư mục mà thôi. Nhưng một thư mục thường chẳng nói lên được mấy; chỉ riêng Thủ thư, qua ký hiệu và mức độ được phép sử dụng của một quyển sách, mới biết nó chứa đựng loại bí mật nào, sự thật hay giả trá nào. Chỉ huynh ấy có quyền quyết định nên trao quyển sách nọ cho tu sĩ muốn mượn hay không, khi nào và bằng cách nào; đôi khi huynh ấy xin ý kiến ta trước. Vì không phải ai cũng hiểu được chân lý, không phải hễ cứ sùng tín là nhận ra được những điều dối trá, và cuối cùng, những tu sĩ tới phòng sao chép để làm những việc đã được quy định rõ rệt, muốn thế họ phải đọc một số sách nhất định, chứ không phải những sách khác và đeo đuổi bất kỳ sự tò mò dại dột nào, dù do tâm hồn yếu đuối hay kiêu ngạo hoặc bị Quỷ dữ cám dỗ.”

“Thế nghĩa là trong thư viện cũng có những quyển sách chứa đựng sự giả trá…”

“Quái vật hiện hữu vì chúng là một phần trong kế hoạch của Chúa Trời, ngay cả những bộ mặt kinh tởm nhất cũng bộc lộ sự vĩ đại của Đấng Tạo dựng. Cho nên, cũng nằm trong kế hoạch của Chúa Trời thôi, thư viện có cả những sách về ma thuật, những giáo lý thần bí của bọn Do Thái, những sách hoang đường của đám thi sĩ ngoại đạo và những sách giả trá của bọn vô thần. Các đấng dựng nên và gìn giữ tu viện này qua bao thế kỷ thường tâm niệm sắt son và thành kính rằng dưới mắt kẻ am tường, sự thông tuệ của Chúa vẫn hiển hiện ngay cả trong những quyển sách giả trá. Vì thế thư viện này có cả những sách loại ấy. Nhưng chính vì lý do đó, Huynh hiểu chứ, nên không phải ai muốn vào tham quan cũng được. Hơn nữa,” Tu viện trưởng nói thêm như thể xin lỗi cho lý lẽ không mấy vững cuối cùng này, “sách vở là thứ mỏng manh, chúng hao mòn qua thời gian, chúng sợ loài gặm nhấm, sợ thời tiết thất thường, sợ những bàn tay vụng về. Nếu mấy trăm năm qua ai cũng được tha hồ sờ mó những cảo bản của chúng tôi thì phần lớn sẽ chẳng còn. Thành ra, thủ thư không chỉ bảo quản chúng trước con người mà còn trước thiên nhiên nữa, hiến cả đời để chống lại những thế lực gây nên lãng quên, kẻ thù của chân lý.”

“Thế nghĩa là ngoài hai người ấy không ai được đặt chân tới tầng thượng của Chính Tòa?”

Tu viện trưởng mỉm cười: “Không ai được phép. Không ai làm nổi. Dù muốn đi nữa thì cũng không ai thành công. Thư viện tự bảo vệ nó; nó khôn dò như chân lý nó chứa đựng, tráo trở như những giả trá nó gìn giữ. Nó là mê cung cả về tâm linh lẫn trên trần thế. Người ta có thể vào đấy, nhưng sẽ không ra được. Và như đã nói, ta mong Huynh tuân thủ luật lệ của tu viện.”

“Nhưng Cha không bác bỏ khả năng Adelmo đã ngã từ một trong những cửa sổ của thư viện. Làm sao con có thể điều tra cái chết của huynh ấy nếu không được phép nghiên cứu hiện trường, nơi có thể là chốn khởi đầu của cái chết đó?”

“Huynh William ạ,” giọng Tu viện trưởng dàn hòa, “một người đã đủ tài miêu tả con ngựa Brunellus của ta dù chưa hề trông thấy nó, lại trình bày rành mạch cái chết của Adelmo dù hầu như chẳng biết chút gì về chuyện ấy, hẳn người đó chẳng khó khăn gì hình dung ra những nơi y không được phép đặt chân đến.”

Thầy William cúi đầu: “Cha rất sáng suốt kể cả khi nghiêm khắc. Chuyện sẽ như ý Cha muốn.”

“Nếu ta từng sáng suốt, thì cũng bởi ta biết cách nghiêm khắc đó thôi,” Tu viện trưởng đáp.

“Còn điều cuối cùng này nữa con muốn biết,” thầy William hỏi. “Về sư huynh Ubertino?”

“Huynh ấy hiện ở đây. Đang chờ Huynh đấy. Huynh cứ vào trong giáo đường sẽ gặp.”

“Bao giờ ạ?”

“Bất cứ lúc nào,” Tu viện trưởng mỉm cười. “Huynh phải biết rằng huynh ấy rất thông tuệ, nhưng không thích thư viện lắm. Huynh ấy cho đó là cám dỗ thế tục… Huynh ấy dành phần lớn thì giờ ban ngày để tĩnh tâm và cầu nguyện trong nhà thờ.”

“Huynh ấy già chưa ạ?” thầy William ngập ngừng hỏi.

“Bao lâu rồi Huynh chưa gặp huynh ấy?”

“Nhiều năm rồi ạ.”

“Huynh ấy mệt mỏi rồi. Hết sức xa lánh chuyện thế tục. Huynh ấy đã sáu mươi tám tuổi, nhưng ta tin rằng thần trí vẫn còn rất trẻ.”

“Con sẽ đi tìm huynh ấy ngay. Cám ơn Cha.”

Tu viện trưởng mời thầy dùng bữa trưa với cộng đoàn, sau giờ thứ sáu[48] nhưng thầy William đáp mới vừa ăn, ngon lành lắm, và thầy muốn tìm gặp ngay Ubertino. Tu viện trưởng liền từ giã.

Lúc ông dợm bước khỏi phòng thì trong sân vang lên một tiếng kêu muốn lạnh xương sống, như của ai đấy bị tử thương, tiếp theo là những tiếng khác ghê rợn không kém. “Chuyện gì thế ạ?” thầy William hốt hoảng hỏi. “Có gì đâu,” Tu viện trưởng mỉm cười đáp. “Lúc này là mùa mổ heo mà. Đám đồ tể làm việc của họ đấy. Đây không phải thứ máu mà Huynh sẽ phải bận tâm đâu.”

Nói rồi ông đi ra - chính ông đã tự làm hại thanh danh khôn ngoan của mình. Vì sáng hôm sau… Nhưng hãy kềm sự nôn nóng, hỡi cái lưỡi lắm chuyện của ta! Vì cả trong cái ngày ta đang thuật lại này, trước khi trời sập tối, còn có biết bao chuyện xảy ra cần thuật lại nữa.

KINH TRƯA

Adson trầm trồ cổng chính giáo đường, William tái ngộ Ubertino xứ Casale.

Ngôi nhà thờ này không đường bệ như những giáo đường khác sau này tôi có dịp thấy ở Strasbourg, Chartres, Bamberg hay Paris. Nó giống những thánh đường tôi từng thấy trên nước Ý hơn, không thiên về kiểu ngất nghểu chọc trời, mà trụ vững chãi trên mặt đất, thường rộng hơn là cao; tầng thứ nhất được một dãy tường thành vuông vức điểm lỗ châu mai bao quanh như một pháo đài, rồi một kiến trúc khác - giống một thánh đường kiên cố thứ hai hơn là một ngọn tháp - nhô cao hơn, mái dốc và trổ nhiều cửa sổ mộc mạc. Tóm lại, đó là một nhà thờ của tu viện như ông cha chúng ta đã xây dựng lên ở vùng Provence và Languedoc, chẳng có chút gì táo bạo hay hoa hòe quá đáng kiểu tân kỳ, mà theo tôi thấy hẳn mãi gần đây người ta mới dựng thêm trên nóc khoang lễ điện một ngọn tháp nhọn, chọc thẳng lên trời cao.

Hai cột trụ thẳng băng, không chạm trổ sừng sững hai bên cổng. Thoạt trông, nó như thể một vòm cung duy nhất khổng lồ, nhưng từ những cây cột này lại mở ra hai ô cửa, trên đó chồng chồng lớp lớp những vòm cung nhiều hình dáng, cuốn hút mắt ta nhìn vào cổng chính, như nhìn vào một hang hốc sâu thẳm. Trên đỉnh lối vào chính là một ô trán vĩ đại, mỗi bên ô tựa lên hai trụ vòm, chính giữa tựa trên một cột trụ đẽo từ đá khối, cột trụ này chia cổng chính thành hai cửa nhỏ có cánh bằng gỗ sồi gia cố kim loại. Vào giờ ấy, mặt trời yếu ớt gần như rọi thẳng xuống mái và ùa nắng chiếu chênh chếch vào mặt tiền không rọi sáng nổi ô trán. Do đó, vừa đi quá hai cột trụ là thầy trò tôi lọt ngay vào vùng bóng tối của những vòm cung chi chít hình thành bởi những cây cột nhỏ hai bên tiền sảnh. Khi mắt chúng tôi quen được với bóng tối thì ngôn từ thầm lặng của những khối đá được tạo hình - vốn dễ hiểu đối với mắt nhìn và trí tưởng tượng của bất kỳ ai (bởi pictura est laicorum literatura - hình tượng là văn bản cho người thế tục) đã khiến tôi lóa mắt, xô tôi vào một ảo giác mà mãi đến nay lưỡi tôi vẫn còn ngập ngọng khi thuật lại.

Tôi nhìn thấy một chiếc ngai giữa trời cao và một người ngự trên đó. Gương mặt Người ngồi đấy trong nghiêm khắc và vô cảm, mắt mở to trừng trừng nhìn nhân gian đã đi đến chặng cuối cuộc đời trên trần thế, mái tóc và chòm râu uy nghi lẫm liệt quanh khuôn mặt, xõa xuống trước lồng ngực như nước của một dòng sông dợn sóng thật đều, tỏa đối xứng ra hai bên. Vương miện trên đầu Người cẩn đầy châu ngọc, tấm ngự bào đỏ tía thêu chỉ vàng, chỉ bạc xếp thành những nếp gấp to trên hai đầu gối. Tay trái Người tựa trên đầu gối, cầm một quyển sách đóng ấn niêm phong, tay phải giơ cao trong tư thế mà tôi không rõ là Người muốn ban phép lành hay răn đe. Gương mặt Người được tỏ rạng nhờ ánh sáng tuyệt vời của vầng hào quang có hình cây thập tự và đính đầy hoa, trong khi tôi thấy quanh chiếc ngai và phía trên khuôn mặt Người một dải cầu vồng óng ánh ngọc lục bảo. Một biển pha lê trải ra phía trước ngai dưới chân Người; quanh Người, bên cạnh và phía trên chiếc ngai tôi thấy bốn sinh vật đáng sợ - đáng sợ với tôi, kẻ đang nhìn chúng như bị hớp hồn, nhưng rất đỗi khả ái nhu thuận với Người ngự trên ngai mà chúng đang không ngớt ngợi ca.

Thật ra không thể nói tất cả đều gây kinh hãi, vì người phía trái tôi (nghĩa là bên phải Người đang ngồi) cầm quyển sách trên tay, mặt mũi nom rất đẹp đẽ phúc hậu. Nhưng con đại bàng phía bên kia với cái mỏ toác hoác, móng vuốt sắc nhọn, bộ lông dày như áo giáp ghép từ muôn mảnh, cánh xòe rộng ra làm tôi kinh hoàng. Dưới chân Người ngồi đó, bên dưới hai sinh vật này, tôi thấy một mãnh sư và một con bò đấu, mỗi quái vật đều quặp trong vuốt hoặc móng một quyển sách, thân chúng ở thế quay khỏi chiếc ngai nhưng đầu lại ngoái về đó, như thể vai và cổ bị xoắn hết cỡ, trông thật quái dị, lườn chúng căng phồng, tứ chi như của con thú đang giãy chết, hàm ngoác rộng, đuôi cuộn như đuôi rắn, quằn quại, chót đuôi tỏa thành những ngọn lửa bập bùng. Cả hai quái thú đều có cánh, đầu rực hào quang; trông đáng sợ nhưng chúng không phải là những tạo vật đến từ địa ngục mà từ thiên đường, và chúng có vẻ đáng sợ là bởi chúng đang gầm rống ngợi ca chào đón Đấng sắp đến để phán xét cả người còn sống lẫn kẻ đã chết.

Chung quanh chiếc ngai, cạnh bốn con thú kia và dưới chân Người đang ngồi, tỏa sáng như qua làn nước trong veo của biển pha lê choán gần hết không gian ảo ảnh còn lại, tôi nhìn thấy hai mươi bốn vị niên lão - được sắp xếp theo khung tam giác của ô trán, hàng dưới cùng mỗi bên bảy vị, hàng kế tiếp mỗi bên của chiếc ngai ba vị, hàng trên cùng mỗi bên hai vị - khoác áo choàng trắng, đội mão triều thiên vàng ngồi trên hai mươi bốn chiếc ngai nhỏ. Một người bưng bình trầm hương, vài người ôm đàn luýt, chỉ có một người đang gảy đàn, tất cả những người khác nét mặt hân hoan ngước lên nhìn Người ngự trên ngai, không ngớt hát vang lời ca ngợi Người, tứ chi họ cũng vặn vẹo cuồng loạn mà uốn éo như trong điệu múa lên đồng, để mọi người đều thấy được Người trên ngai - hẳn vua David cũng từng nhảy múa quanh chiếc hòm đựng các văn bản gốc của luật đạo Do Thái như thế - nên dù đang ở bất cứ vị trí nào thì tia nhìn từ mắt họ cũng đều hội tụ vào một điểm rực rỡ chung, bất chấp quy luật tự nhiên chi phối hình hài cơ thể. Ôi, quả là một sự kết hợp hài hòa tuyệt vời của ước muốn tự nguyện dâng hiến và trạng thái xuất thần ngây ngất, của những tư thế đi ngược quy luật tự nhiên nhưng lại uyển chuyển thanh thoát, trong thứ ngôn ngữ thần bí của tứ chi đột nhiên như được phép lạ, không còn bị sức nặng của cơ thể trì kéo, tính muôn hình vạn trạng được diễn tả bằng hình tượng, được đúc bằng những hình thể mới, như thể cả đoàn các vị thánh này được một ngọn cuồng phong, một luồng sinh khí phả vào, khiến nỗi vui cuồng nhiệt, lời reo hò ngợi ca tựa như những thanh âm nhờ phép lạ mà trở nên có hình hài.

Những thân hình có Thánh Linh nhập vào cùng khắp, ngời sáng vì được khải huyền[49], những khuôn mặt hớn hở vì vui thích, những đôi mắt ngời ngời vì hưng phấn, những gò má ửng đỏ vì say tình, những tròng mắt nở to vì hạnh phúc: kẻ choáng váng do gặp chuyện bất ngờ thích thú, người vì thấm đẫm niềm vui bất ngờ, vị này diện mạo biến dạng khi thấy phép lạ, vị kia trẻ lại vì sảng khoái, tất cả các trưởng lão ca hát lên Khúc ca mới bằng vẻ mặt, bằng nếp gấp của áo khoác, bằng chân tay hoặc co hoặc duỗi, môi luôn hé mở nụ cười của lời ngợi ca bất tận. Dưới chân các trưởng lão, theo hình vòng cung phía trên các vị ấy, phía trên ngai và trên bốn con thú, mọi thứ hoa, lá, cành và bụi đủ loại cây tô điểm cho vườn tược ở cả hạ giới lẫn thiên đình, hoa đồng thảo, hoa đậu kim, huệ tây, thủy tiên, hoa húng tây, hoa dã hồng, cây dầu trầm hương xếp thành hàng và nhóm đối xứng, không thể phân biệt nổi, bởi vì các nghệ nhân tạo hình đã khéo giữ được sự cân đối giữa các nhân vật, đồng nhất trong biến hóa và biến hóa trong khối đồng nhất, tính độc nhất trong sự đa dạng, và tính đa dạng trong khả năng tái tổng hợp, từng phần riêng phối hợp lại vẫn khớp nhau, mọi màu sắc đều hài hòa, một phép lạ về sự hòa nhịp và tương hợp của những giọng trầm bổng khác nhau, rập khớp như bộ dây của chiếc thụ cầm, được canh đúng cung bậc rồi cứ thế tiếng sắt tiếng cầm giao duyên phối ngẫu hòa quyện vào nhau, được sự hỗ trợ của khả năng nội tại nằm sẵn nơi sâu thẳm nào đó mà đồng thanh tương ứng làm bật lên cả những cung điệu nhiều âm hưởng, trang hoàng và cắt dán của mọi tạo vật, lúc thu nhỏ, lúc nguyên dạng, tác phẩm của công trình sắp đặt phát xuất từ lòng yêu vạn vật dựa trên luật lệ vừa của thiên đình lẫn hạ giới (mối liên hệ hay quan hệ vững bền để giành được hòa bình, tình thương, đức hạnh, uy quyền, vũ lực, trật tự, thân thế, tương lai, sinh mạng, vinh quang, chủng loại và thể tạng) sự đồng đẳng trên nhiều phương diện, tái xuất hiện trong những hình thể mà mỗi thành phần được tạo hình một cách cân xứng.

Tôi còn đang mê mẩn tâm thần với bản giao hưởng của vẻ đẹp trần gian cùng bao biểu hiện kỳ vĩ siêu nhiên, môi sắp bật lên lời hoan ca thì ánh mắt tôi, đang dõi theo nhịp cân xứng của những cửa sổ chạm hình hoa hồng nở rộ dưới chân các trưởng lão, bỗng sững lại nơi những hình thù quấn vào nhau tạc trên thân cột trụ chính chống đỡ ô trán. Chúng là gì và thông điệp của chúng mang biểu tượng nào? Ba cặp mãnh sư bắt chéo nhau, từng đôi rướn lên như những hình vòng cung, chân sau mỗi con quái thú trụ vững trên mặt đất còn hai chân trước bám trên lưng con kế tiếp, bờm xù lên như đàn rắn cuộn, nhe nanh múa vuốt gầm gừ đe dọa, thân mình dính chắc vào cột chẳng rõ vì bị quết bột hồ hay bị dây leo quấn hoặc nơi đó là ổ của chúng? Để trấn an tôi, và như để tôi hiểu rằng những con mãnh sư này được đem tạc tại đây nhằm khống chế và biến mãnh lực quỷ quái của chúng thành biểu tượng của những điều cao cả hơn, hai bên cột tạc hai hình nhân cao lạ thường, gần bằng cả cây cột, còn ở phía đối diện, trên chiếc cột trụ lớn chạm trổ chống giữ vòm chính môn, đồng thời là bản lề gắn các cánh cổng lớn bằng gỗ sồi, tạc hai hình người khác giống hệt, được dựng đối xứng. Cả thảy là bốn lão trượng; nhìn kỹ vật dụng tùy thân của họ tôi nhận ra hai thánh tông đồ, Peter và Paul, hai nhà tiên tri, Jeremiah và Isaiah, cơ thể họ cũng vặn vẹo như đang nhảy múa, những bàn tay dài xương xẩu với các ngón tay xòe ra giương cao như cánh chim, râu tóc cũng phất phới như cánh chim trong ngọn gió tiên tri, xiêm áo lượt thượt phồng lên thành nếp như sóng cuộn do nhịp nhún nhảy của những đôi chân dài quá khổ; bốn hình nhân tương phản với lũ sư tử, nhưng tất cả đều được tạc bằng cùng một chất liệu. Đang bị lôi cuốn và mê hoặc bởi bản nhạc đầy tạp âm khó hiểu tổng hợp tứ chi của các vị thần thánh và cơ bắp của quái thú địa ngục, tôi thấy bên cạnh cổng chính, phía dưới những vòm cung thấp nơi tiền sảnh, tuốt trên đỉnh cột là hoa lá sum suê buông rũ xuống thành cả một rừng những chiếc vòm vòng cung, những hình tượng tạc trên đá khác giữa những cột trụ nhỏ hơn, những hình tượng này khiến tôi khiếp đảm và lý do duy nhất biện minh cho sự xuất hiện của chúng ở nơi này là bài học luân lý chúng truyền đạt cho mọi kẻ mộ đạo đang ngắm nhìn: tôi thấy một mụ đàn bà trong tư thế gợi dục, trần truồng, bị lóc thịt da, mụn nhọt lở loét đỏ hỏn trông thật kinh tởm, rắn rết đang cắn xé thân thể mụ, bên cạnh là tượng Satyr thần Dê bụng ỏng như cái trống, móng vuốt, lông lá, diện mạo cực kỳ thô bỉ đang gào lên nguyền rủa mụ, và tôi thấy một gã mắc tội tham lam, chết nằm cứng đơ, bất động trên chiếc giường lộng lẫy của gã, trở thành con mồi của bầy ngạ quỷ, một con quỷ lôi từ hốc miệng kẻ vừa thở hắt làn hơi cuối cùng linh hồn gã mang hình hài một trẻ sơ sinh (than ôi, gã sẽ không bao giờ hồi sinh để được sống đời đời nữa!); và tôi thấy một kẻ mắc tội kiêu ngạo, trên vai hắn là một con quỷ ngồi chồm hỗm dùng móng vuốt nhọn hoắt móc mắt hắn, và tôi còn thấy biết bao quỷ dữ khác nữa, chúng mang đầu dê, bờm sư tử, mõm báo, bị vây hãm trong biển lửa, tôi nhìn mà tưởng ngửi thấy cả mùi thịt cháy. Chung quanh chúng, và lẫn vào với chúng, phía trên ngang đầu hay phía dưới chỗ chân, tôi thấy bao nhiêu là mặt mũi và tứ chi của ai khác nữa, một nam và một nữ đang túm giật tóc nhau, hai con rắn lục đang cắn mút con ngươi một kẻ bị đày xuống địa ngục, một gã điên cười ngặt nghẽo dùng đôi bàn tay có vuốt bạnh họng một quái xà chín đầu. Toàn thể quái thú dưới trướng của Satan tập hợp lại thành một hội đồng giám sát, canh gác và làm cận vệ cho Người ngồi trên ngai, ngợi ca vinh danh Người bằng sự quy phục của chúng: mọi loài động vật, loài lưỡng tính, quái thú có bàn tay sáu ngón, mỹ nhân ngư, nhân mã, Gorgon, nữ thần tóc rắn, sứa, yêu quái đầu người mình chim, nữ thần Báo oán, khủng long, giun, linh miêu, báo, quái vật đuôi rắn mình dê đầu sư tử, kỳ đà, agipid sáu chân mũi phun lửa, kỳ đà nhiều đuôi, rắn có lông và kỳ nhông, rắn lục, rắn nước, chuột, quạ, loài sư tử đầu chim, kền kền, cú, cú mèo, chồn, thằn lằn đuôi ngắn, cá sấu, cua có sừng như lưỡi cưa, leukrokuten đầu sư tử mình lang, mantikoren miệng có ba hàm răng, rắn chín đầu có răng trên lưng, rồng, khủng long, cá voi, rắn biển, khỉ đầu chó, khỉ macắc, marder, rái cá, đỉa, giông túi, tắc kè, thạch sùng, bọ cạp, rắn cát, rắn thủy tinh, ếch, thủy tức, mực tuộc, cá chình, sa giông và loài lưỡng cư. Toàn thể sinh linh kinh dị của âm ty địa ngục như tụ lại đây làm thành tiền sảnh, rừng thẳm âm u, vùng đất hoang vu tượng trưng của kẻ bị xua đuổi, trước sự xuất hiện của Người ngự trên ô trán, với gương mặt vừa hứa hẹn vừa đe dọa. Chúng, lũ chiến bại tại Armageddon[50], nhìn Người cuối cùng sẽ đến để tách những người sống khỏi kẻ chết. Tôi đứng chết lặng, thần trí tê liệt trước cảnh tượng này, không biết mình đang ở một chốn thân thiện hay lọt vào Thung lũng nơi diễn ra Ngày phán xét cuối cùng, tôi kinh hoàng và không cầm được nước mắt, rồi hình như tôi nghe thấy giọng nói ấy (hay tôi có nghe thấy thật?) và thấy những ảo ảnh từng theo tôi suốt thời chủng sinh niên thiếu, lần đầu đọc sách thánh và những buổi tối tĩnh tâm trong khu hát kinh tại tu viện ở Melk. Trong lúc đang cảm thấy mọi giác quan của mình như bị tê liệt tôi bỗng nghe một giọng nói rền vang như tiếng kèn bảo rằng: “Hãy ghi chép thành sách tất cả những gì mi đang mục kích!” (và chính đó là điều tôi đang làm đây) và tôi nhìn thấy bảy đài nến vàng, chính giữa là Người, trông giống bất cứ mọi người con trần thế nào, ngực thắt đai vàng, râu tóc trắng như sợi bông len không lẫn chút màu nào khác, mắt như lửa bốc ngọn, chân như đồng thau nung trong lò, giọng Người nghe như tiếng nước lũ ầm ào, tay phải Người tóm thu bảy vì tinh tú, từ miệng Người trổ ra một thanh gươm sắc hai lưỡi. Và một cánh cổng thiên đường bỗng mở ra và tôi thấy Người đang ngồi ấy trông tựa một khối ngọc thạch anh và sadonic, một cầu vồng vòng quanh ngai, từ chiếc ngai phóng ra sấm sét. Người ngự trên ngai cầm trong tay một lưỡi liềm bén, rổn rảng phán: “Hãy vung liềm lên và gặt hái đi, vì mùa màng trên khắp thế gian đã chín tới rồi!” Nói xong, Người ngự trên mây quăng liềm xuống thế gian, thu hoạch vụ mùa trên trần thế.

Đúng giây phút ấy tôi hiểu ngay rằng ảo ảnh mình vừa thấy đã nói lên trung thực những sự cố xảy ra trong tu viện, mà Tu viện trưởng dè dặt không muốn kể cho chúng tôi rõ ngọn ngành. Những ngày sau, tôi dã bao lần trở lại đây để ngắm nhìn cái cổng, tin chắc rằng mình đang trải nghiệm chính những sự kiện được nó thuật lại. Và tôi hiểu ra rằng thầy trò tôi đã lên tới trên này để làm chứng nhân cho một vụ thảm sát khủng khiếp thấu trời.

Tôi run lẩy bẩy như bị ướt đẫm nước mưa buốt giá của mùa đông. Thế rồi tôi nghe một giọng nữa, lần này vọng tới từ sau lưng, một giọng nói khác, vì nó của người thuộc trần thế, chứ không phải từ điểm trung tâm chói lòa mộng ảo của tôi. Quả thật tiếng nói ấy đã phá tan ảo ảnh kia, vì cả thầy William (bây giờ tôi mới lại nhận ra sự hiện diện của thầy) - suốt khoảng thời gian ấy chính thầy cũng chìm đắm trong suy ngẫm - cũng quay về phía tiếng nói đó, giống như tôi.

Tạo vật đứng sau lưng thầy trò tôi rõ ràng là một tu sĩ, dù chiếc áo dòng bẩn thỉu và rách rưới khiến y trông giống một tay du thủ du thực, và bộ mặt y không khác gì lắm những con quái vật tôi vừa thấy trên các đỉnh cột. Không như nhiều huynh đệ khác, cả đời tôi chưa hề bị quỷ đến viếng, song tôi tin rằng nếu có ngày nào nó hiện ra trước mặt tôi - và Chúa có lệnh cấm nó không được che giấu hết bản chất, dù muốn giả thành người - hẳn nó phải có đúng những nét mặt như kẻ đang trò chuyện với chúng tôi lúc ấy. Đầu y trọc lóc, nhưng không phải do y cạo để tỏ lòng ăn năn sám hối mà vì hậu quả của bệnh chốc đầu; trán y thấp đến độ nếu có tóc thì nhất định tóc sẽ chập dính với cặp lông mày (dày như chổi sể); đôi mắt tròn xoe, đồng tử nhỏ mà linh động, tôi không rõ ánh mắt y ngây thơ hay giảo hoạt, có lẽ cả hai, tùy tâm trạng y trong giây lát ấy. Cái mũi thì khó gọi là mũi được, vì nó chỉ là một mẩu xương giữa hai con mắt, nhô ra rồi lại thụt thoắt vào, thành hai cái hốc tối thui và hai cánh mũi to rậm rịt lông. Miệng y to và méo về bên phải, nối với mũi bởi một vết sẹo; giữa môi trên (hầu như không có) và môi dưới dày trề ra là hàm răng cáu đen khập khễnh, nhọn như răng chó.

Con người đó mỉm cười (hay ít ra tôi tin thế), giơ một ngón tay lên như để răn bảo chúng tôi, y nói:

“Penitenziagite! Watch out for the draco who cometh in futurum to gnaw your anima! Death is supernos! Pray the Santo Pater come to liberar nos a malo and all our sin! Ha ha, you like this negromanzia de Domini Nostri Jesu Christi! Et anco jois m’es dols e plazer m’es dolors… Cave el diabolo! Semper lying in wait for me in some angulum to snap at my heels. But Salvatore is not stupidus! Bonum monasterium, and aqul refectorium and pray to dominum nostrum. And the resto is not worth merda. Amen. No?”

“Hãy ăn năn sám hối! Coi chừng, chằn đến gặm linh hồn ngươi! Thần Chết là kẻ tối cao! Khẩn cầu Thánh Cha đến giải thoát chúng ta khỏi mọi xấu xa và tội lỗi! Ha ha mấy người thích lối đồng bóng này của Chúa Giê-su Ki-tô mà. Cả niềm vui nỗi khổ của tôi… Nhớ coi chừng quỷ dữ! Nằm rình rập ở một xó xỉnh nào đấy để đớp gót chân tôi. Nhưng Salvatore đâu có ngu ngốc! Tu viện tốt, nhà ăn cũng thế, cầu xin Chúa chúng ta. Còn lại thì như cứt. Amen. Phải không?”

Sau này, trong diễn tiến của câu chuyện tôi sẽ còn nhiều dịp nhắc chi tiết về con người này và ghi ra những câu nói quái dị của y. Thú thật việc này không dễ dàng, vì đến ngày hôm nay tôi vẫn không rõ gã nói thứ ngôn ngữ gì. Đó không phải tiếng Latin mà các tu sĩ có học vấn ở tu viện thường dùng để trao đổi với nhau, cũng không phải thứ ngôn ngữ thông tục ở những vùng này hay vùng nào khác tôi từng nghe. Tôi nghĩ rằng khi thuật lại (như tôi ghi nhớ) những lời nói đầu tiên của y mà tôi được nghe là mới chỉ tạm cho thấy cách ăn nói của y thôi. Sau này, khi tôi biết về cuộc đời phiêu bạt của y với những nơi chốn y đã từng dừng chân mà không hề bám rễ ở đâu được, tôi mới vỡ lẽ y không nói một ngôn ngữ nào ra hồn cả, mà pha trộn đủ mọi thứ tiếng. Hoặc giả y đã sáng tạo cho mình một ngôn ngữ riêng, tập hợp những câu ngắn hay nhóm từ ngữ từ những thứ tiếng nói y từng phải dùng tới. Thậm chí có lần tôi nghĩ rằng ngôn ngữ của y có khi là thứ ngôn ngữ thời cụ tổ Adam mà nhân loại hạnh phúc đã nói, tất cả một nhà vì cùng một ngôn ngữ từ thời khai thiên lập địa, cho đến khi họ xây ngôi tháp Babel, hoặc một trong những ngôn ngữ hình thành sau biến cố thảm khốc khiến mọi người tứ tán[51]; song đúng hơn có lẽ đó là thứ ngôn ngữ Babel hổ lốn vào ngày đầu tiên sau khi bị Chúa trừng phạt, thứ ngôn ngữ rối rắm đầu tiên. Mặt khác, thật ra không thể gọi lối nói của Salvatore là ngôn ngữ được, vì ngôn ngữ nào của con người cũng đều có mẹo luật, mỗi ad placitum - tha hồ biểu thị ít nhiều chính xác cái gì đấy, dựa trên những quy tắc không biến đổi, vì người ta không thể tùy hứng lúc gọi con chó là chó, lúc khác gọi là mèo dược, cũng không thể cứ hực lên một âm thanh nào đấy, chẳng hạn ‘blablabla’, mà người khác không nhất trí về ý nghĩa chính xác của nó. Tuy vậy tôi cũng tàm tạm hiểu Salvatore muốn nói gì, những người khác trong tu viện cũng thế: Điều đó chứng tỏ y không chỉ nói một thứ tiếng, mà đủ thứ tiếng, nhưng chẳng tiếng nào ra tiếng nào, lúc y dùng từ của tiếng này lúc nhảy sang từ của tiếng khác. Quả thật sau này tôi để ý thấy y có thể gọi tên một vật trước hết bằng tiếng Latin, rồi tới tiếng vùng Provence, tùy thích và tôi hiểu rằng y không sáng chế mà tùy hoàn cảnh và điều muốn diễn đạt, để rồi y chắp nối những đầu thừa đuôi thẹo nghe được loáng thoáng trước kia, chẳng hạn y có thể nói về một món ăn chỉ bằng từ của những người mà y cùng được nếm món ấy hoặc diễn tả niềm vui chỉ với những câu nghe lỏm được từ miệng những người vui mừng thốt ra vào cái ngày y có niềm vui tương tự. Tiếng nói của y đại khái giống nét mặt y, được chắp vá từ mặt của những người khác, hoặc như những hòm thánh tích trân quý tôi từng thấy, được lắp ghép từ mảnh vỡ của những hòm thánh tích khác (si licet magnis componere parva - nếu tôi được phép so sánh những thánh tích với thứ của ma quỷ). Nhưng lúc này, khi gặp Salvatore lần đầu tiên, do gương mặt lẫn cách nói của y, tôi thấy y không phải không giống những sinh vật tạp chủng lông lá và có móng vuốt tôi vừa thấy bên dưới cửa giáo đường. Sau này tôi nhận thấy có lẽ y nhân hậu và hóm hỉnh. Sau đó nữa… Nhưng chúng ta hãy tuần tự nhi tiến. Nhất là vì Salvatore vừa dứt lời, thầy tôi đã hỏi với vẻ hết sức tò mò:

“Sao Huynh lại nói Penitenziagite - hãy ăn năn sám hối?”

“Domine frate magnificentissimo - Kính chào Huynh rất cao cả” Salvatore khẽ cúi đầu đáp, “Jesus venturus est et les hommes must do penitenzia - Chúa Giê-su sẽ lại đến và nhân loại sẽ phải ăn năn hối cải. Đúng không?”

Thầy William nhìn chòng chọc vào mắt y: “Có phải trước khi tới tu viện này, Huynh từng thuộc dòng Anh em hèn mọn không?”

“Non comprends - không hiểu.”

“Tôi hỏi có phải Huynh từng sống với các sư huynh dòng thánh Francis không. Tôi hỏi có phải Huynh từng biết những kẻ mệnh danh tông đồ…”

Mặt Salvatore tái mét hoặc nói đúng hơn khuôn mặt bặm trợn nâu sạm của y biến thành xám ngoét. Y cúi rạp người, khúm núm làm dấu thánh giá, lầm bầm qua đôi môi hơi mím “vade retro - xin cáo lui,” rồi bỏ chạy, song thỉnh thoảng vẫn ngoái nhìn chúng tôi.

“Thầy hỏi gì huynh ấy vậy?” tôi muốn biết.

Thầy William suy nghĩ một lúc rồi đáp: “Chẳng có gì hết. Ta sẽ cho con biết sau. Bây giờ mình hãy vào trong nhà thờ đã. Ta muốn gặp Ubertino.”

Bấy giờ mới quá giờ thứ sáu[52] một lúc. Mặt trời nhợt nhạt ở hướng Tây chiếu le lói vào trong giáo đường qua vài ba khung cửa sổ hẹp, dát lên bàn thờ chính một dải sáng mỏng manh, khiến mặt trước bàn thờ óng ả như vàng. Hai gian bên chìm trong bóng tối.

Gần buồng nguyện cuối cùng bên gian trái, trước bàn thờ là tượng Đức Mẹ đồng trinh bằng đá, kiểu hiện đại; Mẹ mỉm nụ cười huyền nhiệm khó tả, vòm bụng gồ lên, tay ẵm Chúa Hài đồng, áo chẽn phủ ngoài chiếc áo khoác xinh đẹp, đứng trên một cột trụ thon thả. Dưới chân Đức Mẹ, một tu sĩ trong áo dòng Cluniac[53] đang cầu nguyện, gần như phủ phục.

Thầy trò tôi lại gần. Nghe tiếng chân, tu sĩ nọ ngẩng đầu lên. Ông đã già, đầu hói, râu ria nhẵn nhụi, mắt to màu xanh nhạt, đôi môi mỏng và đỏ, làn da trắng bám vào hộp sọ toàn xương xẩu khiến ông trông như một cái xác ướp trong sữa. Đôi bàn tay trắng với những ngón dài mảnh dẻ. Ông giống một thiếu nữ tàn tạ vì chết yểu. Mới đầu ông ngơ ngác nhìn thầy trò tôi, như thể chúng tôi đã phá rầy cơn mộng ảo xuất thần của ông, nhưng rồi mặt ông rạng rỡ niềm vui.

“William!” ông kêu lên. “Người anh em yêu quý nhất của ta ơi!” Ông khó nhọc đứng dậy, bước về phía thầy tôi, ôm và hôn lên môi thầy. “William!” ông kêu lên lần nữa, đôi mắt đẫm lệ. “Đã bao lâu rồi! Nhưng tôi vẫn nhận ra Huynh! Lâu quá rồi, biết bao chuyện đời đã xảy ra! Chúa đã đặt ra cho chúng ta bao nhiêu là thử thách!” Ông khóc. Thầy William cũng ôm ông, hết sức xúc động. Chúng tôi đang đứng trước Ubertino xứ Casale[54].

Tôi đã nghe nói nhiều về ông, ngay cả trước khi đến nước Ý, rồi lại được nghe nhiều nữa khi lui tới với các tu sĩ dòng Francisco ở triều đình của Hoàng đế. Ai đó đã kể với tôi rằng nhà thơ vĩ dại nhất thời bấy giờ, Dante Alighieri[55] xứ Florence, mới mất vài năm trước, đã sáng tác một thi phẩm (tôi không đọc được, vì viết bằng ngôn ngữ dân gian vùng Tuscany) nhiều câu thơ không gì khác hơn là chú giải những đoạn trong quyển Arbor vitae crucifixae - Cây sự sống bị đóng đinh trên thập giá của chính Ubertino. Và đó không phải là công lao duy nhất của con người nổi tiếng ấy. Song, để độc giả hiểu rõ hơn tầm quan trọng của cuộc gặp gỡ này, tôi phải cố thử trình bày các biến cố vào những năm đó theo như tôi hiểu trong thời gian ngắn ngủi lưu lại vùng Trung Ý và được nghe qua nhiều buổi đàm đạo giữa thầy William và các tu viện trưởng cùng những tu sĩ khác trong chuyến đi của chúng tôi.

Tôi sẽ cố gắng trình bày như tôi đã hiểu về những chuyện này, dẫu không chắc tôi giải thích chính xác. Các thầy tôi ở Melk thường bảo tôi rằng người phương Bắc chúng tôi rất khó có được cái nhìn sáng tỏ về bao nỗi thăng trầm của tôn giáo và chính trị ở nước Ý.

Trên bán đảo này, nơi giới giáo sĩ nắm quyền lực hiển nhiên hơn ở bất cứ nước nào khác, và phô trương quyền lực cùng sự sang giàu hơn ở bất cứ đâu, ít nhất từ hai thế kỷ nay đã không ngừng dấy lên phong trào của các tu sĩ cổ xúy sống đời nghèo khó, phản đối và thậm chí không chịu nhận phép bí tích từ những linh mục thối nát. Họ hợp thành những cộng đồng tự quản và đều bị các lãnh chúa, vương triều cùng quan chức thành phố thù ghét.

Cuối cùng thánh Francis xuất hiện, rao giảng yêu thương sự nghèo khó, nhưng không đi ngược lại quy định của Giáo hội; nhờ nỗ lực của ngài, Giáo hội đã chấp nhận những lời kêu gọi nghiêm cẩn tuân thủ giáo luật của các phong trào đã ra đời trước đây và thanh lọc những yếu tố vô kỷ luật tiềm ẩn trong các phong trào ấy. Như thế, lẽ ra phải khởi sinh một thời kỳ yên bình và thiêng liêng, nhưng khi dòng Francisco phát triển và thu hút được những con người ưu tú nhất thì nó lại trở nên quá uy quyền và gắn bó chặt chẽ với những việc thế tục, khiến nhiều tu sĩ dòng Francisco muốn khôi phục sự thanh khiết ban đầu của dòng tu. Thật là một việc rất khó, vì vào lúc tôi đến tu viện này, dòng Francisco đã có tới hơn ba mươi nghìn huynh đệ hành đạo rải rác trên khắp thế giới. Sự thể là như thế và nhiều huynh đệ của thánh Francis đã chống lại điều lệ do dòng đặt ra, họ bảo trước đây dòng Francisco ra đời là để cải cách những tổ chức thuộc Giáo hội, nhưng nay dòng lại có cùng tính chất của những tổ chức ấy. Và điều này, họ nói, đã xảy ra ngay lúc thánh Francis còn tại thế và những lời dạy cùng mục tiêu của ngài đã bị phản bội! Nhiều người trong bọn họ đã tái phát hiện một quyển sách viết vào đầu thế kỷ 12 của một tu sĩ dòng Cistercian tên là Joachim được coi là có tài tiên tri. Quả thật trong đó ông đã tiên đoán một thời đại mới sắp đến và tinh thần của Chúa Ki-tô, lâu nay bị các tồng đồ giả trá làm tha hóa, sẽ được thực hiện trên thế gian. Và cách ông công bố một số sự kiện trong tương lai khiến mọi người vô tình tưởng ông nói đến dòng Francisco. Nên nhiều tu sĩ dòng Francisco rất hân hoan, song có khi quá mức, vì vào khoảng giữa thế kỷ vừa qua, những lời giáo huấn ấy của Tu viện trưởng Joachim đã bị các học giả thần học ở Sorbonne lên án. Chẳng qua vì những tu sĩ dòng Francisco (và dòng Dominic) đang trở nên quá thế lực, quá uyên bác tại trường đại học Paris, nên các học giả nọ ở Sorbonne muốn trừ khử họ như thể họ là phường tà đạo. Nhưng ý đồ này không thành và thật may phước cho Giáo hội, vì nhờ thế mà những tác phẩm của Thomas xứ Aquino và của Bonaventura[56] xứ Bagnoregio, chắc chắn không phải là những kẻ tà đạo, đã được quảng bá. Qua đó ta thấy rằng cả ở Paris người ta cũng nghĩ quẩn hoặc ai đó đã cố tình gây hoang mang trong giới học giả vì mục đích riêng. Đây chính là điều tệ hại mà tà giáo đã gây ra cho giáo dân Cơ Đốc, làm đầu óc mọi người bị mê mụ, rồi nó kích động khiến ai cũng trở thành phán quan do quyền lợi riêng. Những gì tai nghe mắt thấy ở tu viện ngày ấy (mà tôi sẽ thuật lại bây giờ) khiến tôi tin chắc rằng tà giáo thường do chính những phán quan tạo nên. Không chỉ theo nghĩa họ hô hoán đã thấy bọn tà giáo ở những nơi không hề có tà giáo, mà còn theo nghĩa họ đã trấn áp không nương tay mầm mống tà giáo tai hại đến nỗi lắm người đã theo chúng vì căm hận các quan tòa. Quả thật, đó là vòng luẩn quẩn do quỷ dữ gây ra. Cầu Chúa che chở chúng ta.

Nhưng tôi đang nói về tội tà giáo (nếu thật đó là tội) của những người theo Joachim. Hồi đó ở vùng Tuscany có một tu sĩ dòng Francisco tên là Gerard xứ Borgo San Donnino đóng vai trò phát ngôn cho những điều Joachim đã tiên tri, gây ấn tượng sâu đậm nơi các Anh em hèn mọn[57]. Cho nên khi ngài Bonaventura vĩ đại, lúc đó trở thành Tổng trưởng giáo dòng Francisco, định tổ chức lại dòng này thì một số tu sĩ nói trên đã kết thành nhóm ủng hộ giới luật cũ. Trong ba mươi năm cuối cùng của thế kỷ trước, Hội đồng Giám mục ở Lyon đã cứu dòng Francisco khỏi tay những người muốn dẹp bỏ nó, cho phép dòng này được sở hữu tất cả những tài sản nó đang sử dụng (đã thành luật cho các dòng tu cũ). Nhưng vài tu sĩ ở vùng Marches đã nổi loạn, cho rằng tinh thần của giới luật dòng Francisco đã bị phản bội hoàn toàn, vì tu sĩ dòng này không được sở hữu chút gì, dù cho cá nhân, cho tu viện hay cho dòng tu. Những kẻ nổi loạn này bị Giáo hội bỏ tù chung thân. Theo tôi thì họ không rao giảng điều gì mâu thuẫn với Phúc âm, nhưng khi tranh cãi về chuyện sở hữu của cải trần thế thì người ta khó mà suy nghĩ thấu đáo được. Tôi nghe kể rằng vài năm sau Tổng trưởng giáo mới là Raimund Gaufredi đã đến Ancona, phóng thích những người đang bị giam cầm; ông nói: “Chẳng lẽ Chúa muốn tất cả chúng ta và toàn dòng tu phải hoen ố vì tội này ư!” Điều đó cho thấy những gì bọn tà đạo nói là không đúng và trong Giáo hội vẫn còn những con người vô cùng cao quý.

Trong số những tù nhân được phóng thích này có một người tên là Angelus Clarenus. Ông đã gặp Pierre Olieu, một tu sĩ vùng Provence từng rao giảng các lời tiên tri của Joachim, rồi gặp Ubertino xứ Casale; từ mối liên kết này phong trào của phái Tinh thần[58] đã hình thành. Trong những năm ấy, Peter xứ Murrone, một nhà ẩn tu rất mực thánh thiện, lên ngôi Giáo hoàng, lấy hiệu là Celestine V. Ngài được phái Tinh thần hân hoan chào mừng. “Một vị thánh sẽ xuất hiện,” đã có lời tiên tri như thế; “ngài sẽ tuân theo lời dạy của Chúa Ki-tô và sẽ sống như thiên thần. Hãy liệu hồn, hỡi hàng giáo phẩm băng hoại!” Song có thể Celestine sống quá giống thiên thần, hoặc hàng giáo phẩm chung quanh ngài quá ư băng hoại, hoặc ngài chịu đựng không nói căng thẳng do xung đột triền miên với Hoàng đế và với những vua chúa khác ở châu Âu. Và quả thật Celestine đã từ bỏ ngai Giáo hoàng, trở về tu ẩn. Nhưng trong thời gian trị vì ngắn ngủi của ngài, chưa đầy một năm, những hy vọng của phái Tinh thần đã được đáp ứng. Họ tìm đến Celestine; ngài đã cùng họ thành lập cộng đồng mang tên Fratres et pauperes heremitae domini Celestini - Các anh em và những kẻ nghèo khổ của nhà ẩn tu Celestine. Mặt khác, trong lúc Giáo hoàng là người hòa giải giữa những Hồng y quyền thế nhất La Mã, thì một số vị, như Hồng y Colonna và Hồng y Orsini, âm thầm ủng hộ phong trào mới đòi hỏi tu sĩ sống đời nghèo khó. Quả là sự chọn lựa lạ lùng của những người uy quyền sống trong giàu sang và xa hoa tột bực, và tôi không bao giờ thật rõ họ chỉ lợi dụng phái Tinh thần cho mục đích chính trị riêng hay họ cho rằng việc ủng hộ phái Tinh thần biện minh thế nào đấy cho lối sống nhục dục của họ. Có lẽ cả hai lý do này đều đúng, nếu dựa vào chút hiểu biết của tôi về những chuyện của nước Ý mà xét. Xin đưa một ví dụ: Ubertino được Hồng y Orsini nhận vào làm tuyên úy, lúc ông đã trở thành người lãnh đạo tinh thần đáng kính nhất của phái Tinh thần, có nguy cơ bị kết tội tà giáo. Và chính Hồng y đã che chở ông ở Avignon.

Trong khi đó việc phải tới đã tới: một mặt Angelus và Ubertino rao giảng đúng theo giáo lý, mặt khác đám đông quần chúng chất phác lĩnh hội các bài giảng này theo cách của họ, rồi cứ thế quảng bá khắp nước, không điều khiển được. Thế là nước Ý tràn ngập các Fraticello - các Tiểu sư huynh[59] còn gọi là những sư huynh của Cuộc đời Thương khó, mà nhiều người coi là nguy hiểm. Lúc ấy thật khó phân biệt các bậc thầy tâm linh, là những người vẫn giữ liên hệ với hàng giáo phẩm, với những kẻ chất phác đi theo, sống bên ngoài dòng tu, nhờ của bố thí hay làm thuê sống qua ngày, hoàn toàn không sở hữu chút gì. Bấy giờ dân chúng gọi họ là các Fraticello, tương tự những tu sĩ phái Beghard ở Pháp là những người tin đạo qua lời thuyết giảng của Pierre Olieu.

Kế vị Celestine V là Boniface VIII. Giáo hoàng này liền chứng tỏ không muốn xá tội cho phái Tinh thần và các Fraticello nói chung. Trong những năm cuối cùng của thế kỷ đang hấp hối này ông ban hành một chỉ dụ gọi là Firma cautela - Sự phòng ngừa vững chắc, cùng lúc kết tội các bizochi, tức là những khất sĩ lang thang sống bên lề dòng Francisco và những người phái Tinh thần thật sự, nghĩa là đã rời khỏi dòng, lui về sống cuộc đời của kẻ tu ẩn.

Sau khi Boniface VIII chết, phái Tinh thần cố thỉnh cầu những Giáo hoàng kế nhiệm, trong số đó có Clement V, cho phép họ rời khỏi dòng tu một cách ôn hòa. Tôi nghĩ điều thỉnh cầu này có thế sẽ được đáp ứng, nhưng khi John XXII lên ngôi Giáo hoàng thì hy vọng của họ tiêu tan. Năm 1316, khi được bầu, lão đã viết thư cho Vua xứ Sicily, nơi trốn lánh của nhiều tu sĩ phái Tinh thần, đòi phải trục xuất họ và lão cũng đã ra lệnh giam cầm Angelus Clarenus và các tu sĩ phái Tinh thần ở Provence.

Nhưng những việc này đã không tiến triển êm thấm và bị nhiều người trong giáo triều phản đối. Cụ thể là cuối cùng Ubertino và Clarenus đã được phép rời bỏ dòng Francisco; người thứ nhất được nhận vào dòng Benedict, người kia vào dòng Celestine. Nhưng John không nương tay với những ai muốn tiếp tục sống tự do: lão truyền cho Tòa án Tôn giáo khủng bố họ và nhiều người đã bị thiêu sống.

Tuy nhiên lão hiểu rõ rằng để tận diệt loài cỏ độc Fraticello, những người đe dọa chính nền tảng uy quyền của Giáo hội, lão cần phải kết án các quan điểm làm cơ sở cho Đức Tin của họ. Họ tuyên bố Chúa Ki-tô và các tông đồ không sở hữu gì, dù riêng hay chung, Giáo hoàng liền kết án ý tưởng này là tà đạo. Thật là một quan điểm lạ lùng, vì không có lý do rõ rệt nào lại khiến một Giáo hoàng coi quan niệm rằng Chúa Ki-tô nghèo là sai lầm. Mà mới chỉ một năm trước thôi, Đại hội dòng Francisco ở Perugia đã xác nhận quan điểm này. Như thế, khi Giáo hoàng buộc tội quan điểm cũng đồng thời kết án dòng tu. Như tôi đã nói, Đại hội này là một thất bại nặng nề cho Giáo hoàng trong cuộc đấu tranh chống lại Hoàng đế, đó mới chính là lý do. Cho nên sau đó, nhiều Fraticello chẳng liên quan gì tới Hoàng đế hay Đại hội Perugia mà vẫn bị thiêu sống.

Tất cả những điều này hiện ra trong đầu tôi khi tôi mê mải ngắm con người huyền thoại Ubertino. Thầy tôi giới thiệu tôi, và con người già nua ấy đưa bàn tay ấm áp, gần như là nóng bỏng, vuốt má tôi. Qua đụng chạm với bàn tay này tôi chợt thấu hiểu nhiều điều đã được nghe về con người thánh thiện đó và những điều khác tôi từng đọc trong quyển Arbor vitae crucifixae của ông; tôi hiểu ra ngọn lửa bí nhiệm nào đá làm ông héo hon từ thời trai trẻ: khi theo học ở Paris, ông đã từ bỏ việc nghiên cứu thần học và tưởng tượng mình biến thành nàng Magdalen[60] ăn năn hối lỗi; rồi mối quan hệ nồng nhiệt của ông với thánh nữ Angela xứ Foligno, người đã khai tâm cho ông vào kho tàng của cuộc đời bí nhiệm và sùng bái thập giá, và tôi hiểu vì sao các bề trên của Ubertino, một ngày nọ hoảng sợ trước những lời rao giảng nồng nhiệt của ông, đã tống ông về ẩn dật ở La Verna.

Tôi ngắm nhìn khuôn mặt với những nét dịu hiền như của người phụ nữ thánh thiện mà ông từng có quan hệ huynh đệ nồng nàn cũng như đã trao đổi những suy nghĩ sâu xa về tâm linh. Tôi có cảm tưởng năm 1311 ông hẳn đã phải tạo cho mình một vẻ mặt đanh hơn rất nhiều, khi Hội đồng Giám mục ở Vienne, với chỉ thị Exivi de paradiso - Tôi đã lìa bỏ thiên đường, một mặt truất quyền những bề trên dòng Francisco thù địch với phái Tinh thần, mặt khác buộc những người thuộc phái này tiếp tục sống ôn hòa trong lòng dòng tu; nhưng Ubertino, người chiến sĩ quên mình ấy không chấp nhận thỏa hiệp khôn ngoan này và đã tranh đấu nhằm tách thành một dòng tu độc lập, trên nền tảng nghiêm ngặt tuân thủ sự đói nghèo. Rồi người chiến binh vĩ đại này thua trận, vì trong những năm kế tiếp John XXII chủ trương một cuộc thánh chiến chống lại những người theo Pierre Olieu (chính Ubertino cũng ở trong số đó) và kết án các tu sĩ ở Narbonne và Béziers. Nhưng Ubertino đã không ngần ngại chống lại Giáo hoàng, bảo vệ hình ảnh của bạn mình, Pierre Olieu; do kính phục sự thánh thiện của Ubertino, John không dám kết án ông (dù lão kết án những người kia). Lão còn nhân cơ hội mở cho ông một lối thoát, bằng cách mới đầu khuyên, sau ra lệnh cho ông gia nhập dòng Cluniac. Ubertino, hiển nhiên cô thế và bị tước khả năng chống trả, hẳn không kém giỏi trong việc tìm người bảo trợ và đồng minh ở giáo triều, tuy vậy đã đồng ý vào sống trong tu viện Gemblach ở vùng Flanders, nhưng tôi tin rằng ông không hề tới đó, mà ở lại Avignon, dưới trướng của Hồng y Orsini, để bảo vệ sự nghiệp của các tu sĩ dòng Francisco.

Mãi gần đây (tôi chỉ được nghe loáng thoáng tin đồn) vận may của Ubertino ở giáo triều không còn nữa, nên ông phải rời Avignon và Giáo hoàng đã ra lệnh truy đuổi con người bất khuất này như kẻ tà đạo, per mundum discurit vagabundus - du thủ du thực lang thang khắp thế giới. Rồi nghe nói ông biệt tăm biệt tích. Buổi sáng[61] ấy, qua cuộc trò chuyện giữa Thầy William và Tu viện trưởng, tôi được biết ông đang trốn lánh trong tu viện này. Và giờ đây tôi thấy ông ngay trước mắt.

“William này,” ông nói, “bọn chúng định giết tôi rồi đấy chứ, Huynh biết không. Tôi phải trốn chạy ngay lúc nửa đêm!”

“Ai muốn giết Huynh? Lão John à?”

“Không. Lão John chẳng ưa gì tôi, nhưng vẫn luôn tôn trọng. Xét cho cùng thì lão chính là kẻ cách đây mười năm đã mở đường cho tôi khỏi bị đưa ra tòa xét xử; lão bắt tôi phải gia nhập dòng Benedict, bằng cách đó bịt miệng lũ kẻ thù của tôi. Chúng chỉ rủa thầm và mỉa mai một thời gian dài rằng một kẻ đấu tranh cho nghèo đói như tôi lại chui vào một dòng tu giàu có thế này và sống dưới trướng Hồng y Orsini… William ơi, tôi đâu màng gì chuyện thế gian, Huynh biết mà! Nhưng đó là cách để tôi ở lại Avignon và bảo vệ các huynh đệ của tôi. Giáo hoàng e ngại Orsini, nên không đời nào dám đụng chạm đến một sợi tóc của tôi. Mới cách đây ba năm lão còn phái tôi làm khâm sai gặp quốc vương nước Aragon[62] mà.”

“Vậy thì ai muốn hại Huynh chứ?”

“Tất cả bọn chúng. Cái giáo triều ấy. Đã hai lần chúng định ám sát tôi rồi đấy chứ. Chúng muốn bịt miệng tôi. Huynh biết chuyện gì đã xảy ra cách đây năm năm mà. Hai năm trước đó các tu sĩ Beghard ở Narbonne đã bị kết án và chính Berengar Talloni, dẫu bấy giờ là một trong những phán quan, đã kháng nghị lên Giáo hoàng. Những thời kỳ ấy thật cam go. John đã ban hành hai sắc chỉ chống lại phái Tinh thần, thậm chí Michael xứ Casena cũng đã nhượng bộ… Tiện đây hỏi luôn bao giờ huynh ấy đến?”

“Huynh ấy sẽ có mặt tại đây trong vòng hai ngày nữa.”

“Michael… Lâu lắm rồi tôi không gặp huynh ấy! Bây giờ huynh ấy đã thay đổi ý kiến, huynh ấy đã hiểu ra chúng tôi muốn gì và Đại hội ở Perugia đã xác nhận chúng tôi đúng. Nhưng hồi đấy, năm 1318 đó, huynh ấy đã nhượng bộ Giáo hoàng và nộp cho lão năm huynh đệ phái Tinh thần ở Provence không chịu khuất phục. Họ bị thiêu sống, William ơi… Ôi, thật là khủng khiếp!” Ubertino úp mặt vào hai bàn tay.

“Nhưng chuyện gì đã thật sự xảy ra sau khi Talloni thỉnh cầu xét lại bản án?” thầy William hỏi.

“John phải mở lại cuộc tranh luận, Huynh hiểu chứ? Lão phải làm thế, vì ngay trong giáo triều của lão cũng có nhiều người thấy hoài nghi, kể cả đám tu sĩ dòng Francisco ở đó, cái lũ giả dối, đạo đức giả, sẵn sàng bán mình vì chút lộc thánh, cả bọn chúng cũng hoài nghi luôn. Trước tình cảnh đó John đã yêu cầu tôi soạn một bức giác thư về sự tu hành theo nếp sống đói nghèo. Bức giác thư ấy tôi soạn tuyệt lắm, William ạ, xin Chúa tha cho con tội kiêu căng…”

“Tôi có được đọc, Michael đưa tôi xem.”

“Hồi đó có kẻ lừng chừng, thậm chí trong phe chúng ta, chẳng hạn Trưởng giáo vùng Aquitaine, Hồng y vùng San Vitale, Giám mục xứ Kaffa…”

“Lão này ngu chết được,” thầy William nói xen vào.

“Cầu mong lão được yên nghỉ. Hai năm trước đây Chúa đã gọi lão về chầu rồi.”

“Chúa không động lòng thương xót thế đâu. Đó là tin thất thiệt từ Constantinople[63] đấy thôi. Lão vẫn còn sống nhăn, tôi nghe nói lão sẽ là một thành viên trong đoàn khâm sai của Giáo hoàng nữa cơ. Cầu Chúa che chở chúng ta!”

“Nhưng lão đã tán thành Đại hội Perugia mà,” Ubertino nói.

“Đúng thế. Lão thuộc hạng người luôn luôn là chiến tướng của phe đối nghịch.”

“Nói cho đúng,” Ubertino thừa nhận, “chính hồi đó lão cũng chẳng giúp được gì mấy cho sự nghiệp của chúng ta. Mọi chuyện chẳng đi đến đâu cả, nhưng ít nhất tư tưởng của chúng ta không bị gọi là tà đạo, và điều này rất quan trọng. Chính vì thế bọn kia không hề tha thứ cho tôi. Chúng đã tìm đủ mọi cách để hại tôi, chúng vu cáo rằng cách đây ba năm tôi có mặt ở Sachsenhausen, khi Hoàng đế Ludwig tuyên bố Giáo hoàng John là tà đạo. Mà cả lũ chúng đều biết tháng Bảy năm đó tôi ở Avignon, trong phủ Hồng y Orsini… Chỉ vì chúng thấy trong tuyên cáo của Hoàng đế những đoạn bàng bạc ý tưởng của tôi. Rồ dại quá sức!”

“Không rồ dại tí nào đâu,” thầy William nói. “Chính tôi tâu lên Hoàng đế những ý tưởng này đấy, lấy từ bức giác thư của Huynh ở Avignon và từ vài trang của Olieu.”

“Huynh à?” Ubertino kêu lên, nửa sửng sốt nửa vui mừng. “Vậy là Huynh đồng ý với tôi?”

Thầy William cỏ vẻ lúng túng. “Đó là những ý tưởng hợp với Hoàng đế, lúc ấy,” thầy nói lảng.

Ubertino hoài nghi nhìn thầy. “Ra thế, nhưng thật ra Huynh không tin, chứ gì?”

“Hãy cho tôi biết,” thầy William nói, “hãy kể tôi nghe Huynh thoát khỏi lũ chó ấy như thế nào.”

“Ờ, đúng là lũ chó thật, William ạ. Lũ chó dại! Thậm chí tôi xung đột cả với Bonagratia đấy, Huynh biết chứ?”

“Nhưng Bonagratia đứng về phe chúng ta mà!”

“Bây giờ thì huynh ấy cùng phe rồi, sau khi đã nghe tôi trình bày tường tận. Được thuyết phục, huynh ấy liền phản đối sắc chỉ Ad conditorem canonum - Gửi người soạn thảo quy định của Giáo hội. Bèn bị lão Giáo hoàng tống vào ngục luôn một năm.”

“Tôi nghe nói bây giờ huynh ấy rất thân thiết với một người bạn của tôi tại giáo triều tên là William xứ Occam.”

“Tôi chỉ biết huynh William này qua loa thôi. Tôi không thích huynh ấy. Một người không có nhiệt tình, chỉ có đầu mà không có tim.”

“Nhưng một cái đầu xuất sắc.”

“Có thể, nhưng nó sẽ đưa huynh ấy xuống địa ngục.”

“Thế thì tôi sẽ gặp huynh ấy dưới đó và chúng tôi sẽ tranh luận về logic.”

“Thôi mà, William!” Ubertino mỉm cười, trìu mến đáp, “Huynh giỏi hơn các triết gia của Huynh chứ. Phải chi hồi đó Huynh muốn…”

“Muốn gì nào?”

“Huynh còn nhớ lần cuối cùng mình gặp nhau ở Umbria không? Hồi đó tôi mới vừa dứt ốm đau, bệnh tật nhờ lời cầu xin của người phụ nữ tuyệt vời ấy… Clare xứ Montefalco…,” ông lẩm bẩm, mặt rạng rỡ. “Clare… Khi bản chất phụ nữ, cố nhiên rất hư hỏng, trở thành cao thượng nhờ tính thần thánh, thì nó có thể là phương tiện huy hoàng nhất chuyển tải vẻ duyên dáng, yêu kiều. William này, Huynh biết đời tôi đã được sự trong trắng thuần khiết nhất truyền cảm hứng như thế nào” - ông nắm tay thầy tôi, vẻ khích động - “Huynh biết rằng với biết bao… mãnh liệt - phải rồi, từ này rất đúng - với biết bao khát khao mãnh liệt được ăn năn hỗi lỗi, tôi đã thử hành xác để diệt lòng ham muốn xác thịt trong tôi, biến mình thành hoàn toàn trong sáng, không chút bợn nhơ để đón tình yêu của Chúa Giê-su trên thập giá… Dẫu sao trong đời tôi cũng đã có ba người đàn bà làm sứ giả cho tôi trên thiên đình: Angela xứ Foligno, Margaret xứ Città di Castello (người đã tiết lộ cho tôi phần cuối quyển sách của tôi, khi tôi mới viết được có một phần ba) và cuối cùng là Clare xứ Montefalco. Đúng là phần thưởng Trời ban, nên tôi, phải, chính tôi, thấy cần điều tra về những phép lạ của bà, rồi bố cáo cùng bàn dân thiên hạ rằng bà là bậc thánh, trước khi Hội Thánh của chúng ta rục rịch. William, hồi đó Huynh có mặt mà, lẽ ra Huynh có thể giúp tôi trong nỗ lực thiêng liêng ấy, nhưng Huynh không muốn…”

“Nhưng nỗ lực thiêng liêng mà Huynh đã mời tôi tham gia là đưa Bentivenga, Jacomo và Giovannuccio lên giàn hỏa,” thầy William nhẹ nhàng đáp.

“Chúng dùng những chuyện đồi bại của chúng để bôi nhọ ký ức về bà. Còn Huynh là phán quan!”

“Chính lúc ấy tôi đã xin được giải nhiệm. Tôi không thích vụ đó. Tôi cũng không thích, xin nói thẳng, cách Huynh xúi Bentivenga thú nhận sai lầm của y. Huynh giả bộ muốn gia nhập giáo phái của y, nếu quả đó là một giáo phái; Huynh khai thác bí mật của y, rồi ra lệnh bắt giam y.”

“Nhưng đó chính là cách để chống lại kẻ thù của Chúa Ki-tô mà! Chúng là bọn tà đạo, là lũ tông đồ giả, chúng nồng nặc mùi lưu huỳnh[64] của Fra Dolcino.”

“Họ là bạn của bà Clare.”

“Không, William ạ, không bao giờ Huynh được phép làm lu mờ ký ức về Clare, dù chỉ mảy may!”

“Nhưng họ giao du với bà mà.”

“Chúng là những Anh em hèn mọn, chúng tự nhận là người phái Tinh thần, nhưng thật ra chúng là tu sĩ của cộng đồng! Nhưng Huynh biết rằng tại tòa án đã lộ rõ mười mươi Bentivenga xứ Gubbio tự xưng là tông đồ và y đã cùng với Giovannuccio xứ BEvegna quyến rũ các nữ tu sĩ; chúng bảo họ rằng chẳng có địa ngục nào cả và có thể thỏa mãn nhục dục mà không xúc phạm đến Chúa, rằng được phép nhận Mình Thánh (xin Chúa tha tội cho con!) sau khi ăn nằm với một nữ tu sĩ, rằng trong mắt Chúa thì Magdalen được yêu quý hơn Thánh nữ đồng trinh Agnes, rằng kẻ mà dân thường gọi là Quỷ sứ thật ra chính là Chúa Trời, vì quỷ là sự thông tuệ mà theo định nghĩa thì Chúa Trời chính là sự thông tuệ! Sau khi nghe cuộc trò chuyện này, bà Clare thánh thiện đã mơ thấy chính Chúa Trời bảo bà rằng bọn kia là lũ môn đệ tội lỗi của phái Tinh thần tự do!”

“Họ là những Anh em hèn mọn, đầu óc họ cũng hừng hực những ảo ảnh như bà Clare, và cơn ảo mộng xuất thần thường chỉ cách sự mê loạn tội lỗi một bước nhỏ thôi,” thầy William nói.

Ubertino vặn vẹo tay vẻ thất vọng, mắt lại nhòa lệ. “William ơi, chớ nói thế! Sao Huynh lại có thể lẫn lộn khoảnh khắc yêu thương xuất thần đến cháy cả ruột gan và thơm ngát hương trầm với sự rối loạn của giác quan, sặc mùi lưu huỳnh được? Bentivenga đã xúi giục bọn kia sờ mó chân tay trần trụi của người khác; y bảo đó là cách duy nhất để thoát khỏi sự chi phối của giác quan, homo nudus cum nuda iacebat… đàn ông và đàn bà trần truồng nằm bên nhau.”

“Et non commiscebantur ad invicem - và không giao hợp…”

“Dối trá! Chúng tìm lạc thú và được lạc thú. Chúng không coi là tội lỗi, nếu khi xác thịt kích thích, đàn ông nằm với đàn bà, kẻ này sờ mó và hôn hít mọi bộ phận của thân thể kẻ kia, bụng trần của người này áp sát vào với bụng trần của người kia để thỏa mãn!”

Tôi phải thú nhận cách Ubertino bêu riếu tội lỗi của người khác không gợi cho tôi những ý nghĩ đạo đức. Thầy tôi hẳn nhận thấy tôi bối rối nên đã ngắt lời con người thánh thiện này.

“Ubertino ơi, tâm hồn Huynh cuồng nhiệt cả trong tình yêu Thiên Chúa lẫn căm ghét sự xấu xa. Điều tôi muốn nói là thế này: nhiệt tâm của các thiên thần Seraphim và của quỷ Lucifer chẳng khác nhau mấy, vì cả hai đều phát sinh từ sự kích thích cực độ của ý chí.”

“Ồ, khác chứ, và tôi biết điều khác biệt này!” Ubertino nói, ánh mắt long lanh. “Huynh muốn nói rằng giữa ý muốn hướng thiện và ý muốn điều ác chỉ cách nhau một bước thật ngắn, vì đó luôn là chuyện ý hướng. Đúng thế. Nhưng sự khác biệt nằm ở đối tượng, mà đối tượng thì có thể nhận ra rất rõ: một bên là Chúa, bên kia là Quỷ!”

“Ubertino ạ, tôi e rằng tôi không còn biết phân biệt như thế nào nữa. Chẳng phải chính bà Angela xứ Foligno của Huynh đã kể một ngày nọ bà phấn chấn đến xuất thần, thấy mình đứng trong mộ của Chúa Ki-tô sao? Chẳng phải bà đã kể trước tiên bà hôn ngực Người, thấy Người nằm mắt nhắm nghiền, rồi bà hôn miệng Người và từ môi Người tỏa ra hương thơm ngọt ngào khôn tả, lát sau bà áp má vào má Chúa và Chúa đã đặt tay lên má bà rồi ghì lấy bà và, như bà nói, bà đã hân hoan tột độ sao?…”

“Điều này liên quan gì đến sự ham muốn của giác quan?” Ubertino hỏi. “Đó là một trải nghiệm huyền bí, và thân thế ấy là của Chúa mà.”

“Có lẽ tôi quen suy nghĩ như ở Oxford,” thầy William đáp, “ở đấy ngay cả trải nghiệm huyền bí cũng là thứ gì khác…”

“Tất cả do cái đầu,” Ubertino mỉm cười.

“Hoặc do mắt. Chúa được cảm nhận như ánh sáng, trong những tia nắng, trong hình ảnh của các tấm gương, trong sự khuếch tán của màu sắc lên những phần của vật chất trật tự lớp lang, trong ánh phản chiếu của nắng mai trên những chiếc lá đẫm sương… Chẳng lẽ tình yêu này không gần gũi tình yêu của thánh Francis, khi ngài ngợi ca Chúa trong những tạo vật của Người, trong hoa lá, cỏ cây, trong nước và khí trời ư? Tôi không tin một tình yêu như thế lại có thể tạo ra cám dỗ. Ngược lại, tôi hoài nghi thứ tình yêu biến những rung động do đụng chạm xác thịt thành cuộc trò chuyện với Đấng Toàn Năng…”

“Huynh ăn nói thật báng bổ, William ạ! Đâu có giống nhau. Trạng thái xuất thần cao quý của trái tim yêu Chúa Ki-tô trên Thập giá khác thứ xuất thần bỉ ổi, xấu xa của bọn tông đồ giả hiệu xứ Montefalco một trời một vực…”

“Họ không phải là tông đồ giả hiệu, họ là những sư huynh trong phái Tinh thần tự do, chính Huynh đã nói mà.”

“Khác gì nào? Huynh không biết hết mọi chuyện về vụ xét xử hồi đó. Chính tôi cũng không dám ghi lại một số lời thú tội, vì sợ để cho cái bóng của ma quỷ, dù chỉ một khoảnh khắc thôi, làm vấy bẩn bầu không khí thiêng liêng bà Clare đã tạo ra ở đấy. Nhưng tôi được biết một số điều, một số điều, William ạ! Ban đêm chúng tụ tập dưới hầm, mang theo một bé trai sơ sinh; chúng quăng đứa trẻ từ tên này qua tên kia, cho đến khi nó bị chết, vì chấn động hay… vì những nguyên do gì khác… Và đứa bé chết trong tay tên nào thì tên đó trở thành giáo chủ của chúng… Rồi chúng xé nát thân thể đứa nhỏ, đem trộn với bột, để làm thứ bánh thánh báng bổ của chúng!”

“Ubertino ơi,” thầy William dõng dạc nói, “nhiều thế kỷ trước các giám mục ở Armenia đã nói tới những chuyện này, về giáo phái theo thánh Paul. Và phái Bogomils.”

“Thì đã sao nào? Quỷ vốn ương bướng, cứ rập theo một cách cám dỗ và giăng bẫy, lặp đi lặp lại những nghi thức của nó trong cả nghìn năm, nó không hề thay đổi, chính vì thế ta nhận ra nó là kẻ thù! Tôi thề với Huynh: bọn chúng đã thắp nến trong đêm Phục sinh rồi dẫn gái tơ xuống hầm. Rồi chúng tắt nến và nhảy xổ vào đám con gái, dù có liên hệ máu thịt với chúng… Nếu một đứa bé sinh ra từ quan hệ này thì cái nghi thức địa ngục kia lại tái diễn, cả lũ xúm quanh một bình rượu vang - chúng gọi là thùng - chúng sẽ say sưa, sẽ xé tan xác đứa bé sơ sinh, nhỏ máu nó vào ly, rồi ném những đứa bé, còn sống nhé, vào lửa đỏ, rồi hòa tro đứa bé với máu của nó và uống!”

“Ba trăm năm trước đây Michel Psellus đã viết y như thế trong quyển Ma quỷ học của ông ta! Ai kể với Huynh những chuyện này vậy?”

“Bọn chúng. Bentivenga và những tên kia, khi bị tra khảo!”

“Chỉ có một thứ kích thích những kẻ đầy thú tính còn hơn sự khoái lạc, đó là sự đau đớn. Khi bị tra khảo, ta như thể bị các thứ dược thảo gây hư ảnh chi phối. Mọi điều ta nghe kể, mọi điều ta từng đọc trở về trong đầu óc ta, chẳng khác ta đang xuất hồn, nhưng không phải lên thiên đường mà xuống địa ngục. Khi bị tra khảo ta không chỉ nói những điều phán quan chờ đợi, mà cả những điều ta nghĩ có thể làm y hài lòng, vì giữa ta và y đã xác lập một sợi dây liên hệ (cái này đúng là quỷ quái)… Tôi biết những điều này, Ubertino ạ, vì chính tôi từng ở trong số những người tin rằng có thể dùng kìm nung đỏ tìm ra sự thật. Thôi được, nghe tôi nói nhé, nhiệt độ nóng trắng của sự thật là từ ngọn lửa khác cơ. Bị tra tấn có thể Bentivenga đã kể những điều bịa đặt phi lý nhát, vì lúc đó không còn là chính y nói nữa, mà sự ham muốn của y, lũ quỷ trong tâm hồn y đấy.”

“Sự ham muốn à?”

“Phải, có sự ham muốn được đau đớn, cũng như có ham muốn được sùng bái, thậm chí ham muốn được quy phục. Nếu chỉ tốn tí công sức cũng đủ khiến các thiên thần bất trị biến lòng hăng hái thờ phụng và quy phục của họ đối với Thiên Chúa thành sự hăng hái trong ngạo mạn và nổi loạn thì chúng ta có thể chờ đợi gì ở con người? Đấy, nay Huynh biết rằng chính ý nghĩ này đã ám ảnh tôi trong thời gian tôi làm phán quan. Và chính vì thế tôi đã từ bỏ công việc này. Tôi không đủ can đảm điều tra những yếu đuối của kẻ xấu, vì tôi đã khám phá ra đó cũng là những yếu đuối của các bậc thánh.”

Ubertino lắng nghe những lời cuối cùng của thầy William như thể ông chẳng hiểu gì cả. Qua nét mặt càng lúc càng đầy vẻ xót thương và trìu mến của ông, tôi biết ông coi thầy William là nạn nhân của những cảm nghĩ tội lỗi, mà ông tha thứ, vì ông rất mực yêu quý thầy tôi. Ubertino ngắt lời thầy và nói với giọng đầy cay đắng: “Đâu có sao. Nếu đó đúng là điều Huynh cảm thấy, thì Huynh từ nhiệm là phải lắm. Cần phải chống lại cám dỗ. Tuy nhiên, hồi đó tôi thiếu sự giúp đỡ của Huynh, chứ không thì chúng ta đã có thể đánh tan tác bọn đó rồi. Ngược lại, Huynh biết chuyện gì đã xảy ra mà, chính tôi bị buộc tội đã nhu nhược đối với bọn chúng và bị nghi là tà đạo. Huynh cũng yếu đuối trong việc chống lại điều ác! Điều ác, William ơi! Chẳng lẽ lời nguyền rủa này - cái bóng tối âm u, cái vũng lầy ngăn trở chúng ta tới được nguồn thiêng - không bao giờ chấm dứt sao?” Ông xích lại gần thầy William thêm nữa, như sợ có người nghe lỏm.

“Cả ở đây nữa, thậm chí giữa những bức tường được ban phép thánh dành cho sự cầu nguyện này! Huynh có biết không?”

“Có. Tu viện trưởng đã nói với tôi. Quả thật ông đã yêu cầu tôi giúp làm sáng tỏ vụ này.”

“Vậy Huynh hãy quan sát, điều tra, dùng con mắt linh miêu nhìn cả hai hướng: tính dâm dật và lòng kiêu ngạo…”

“Tính dâm dật?”

“Phải, tính dâm dật! Trong cái anh chàng chết rồi ấy có chút gì… nữ tính, do đó ma quỷ. Gã có đôi mắt của một đứa con gái muốn được giao cấu với thần ác mộng. Nhưng tôi cũng nói tới cả ‘lòng kiêu ngạo’ nữa, lòng kiêu ngạo của kẻ hiểu biết, trong tu viện này được hiến dâng cho niềm tự hào của chữ nghĩa, cho ảo mộng của sự thông thái…”

“Nếu Huynh biết điều gì, xin hãy giúp tôi!”

“Tôi chẳng biết gì cả. Chẳng có gì mà tôi biết được. Nhưng trái tim cảm thấy được đôi điều. Hãy để tim Huynh nói, hãy dò hỏi những khuôn mặt, chứ đừng nghe những cái lưỡi… Nhưng thôi, sao chúng ra cứ phải nói về những chuyện buồn phiền này khiến cậu bạn trẻ của chúng ta sợ hãi nhỉ?” Ông nhìn tôi với đôi mắt xanh nhạt, những ngón tay dài trắng trẻo của ông vuốt nhẹ má tôi, khiến tôi bỗng dưng suýt lùi lại; nhưng tôi tự chủ được và thế là phải, vì nếu không sẽ là xúc phạm ông, bởi ý định của ông trong sáng.

“Hãy kể tôi nghe về Huynh thì hơn,” ông lại quay qua thầy William. “Huynh đã làm những gì từ dạo ấy? Đã…”

“Mười tám năm. Tôi trở về quê hương, rồi tiếp tục theo học ở Oxford. Tôi học về tự nhiên.”

“Tự nhiên là tốt lắm, vì nó là con gái của Chúa Trời mà,” Ubertino nói.

“Và Chúa nhất định phải tốt, vì Người đã tạo ra tự nhiên,” thầy William mỉm cười. “Tôi học và gặp một số bạn bè lịch duyệt. Rồi tôi quen Marsilius[65], những tư tưởng của ông về đế chế, nhân dân và về một điều lệ mới cho các vương quốc trên thế gian đã hấp dẫn tôi, cuối cùng tôi tham gia nhóm các sư huynh của chúng ta đang làm cố vấn cho Hoàng đế. Những chuyện này Huynh biết rồi, tôi có viết cho Huynh mà. Ở Bobbio, được họ cho biết Huynh ở đây, tôi mừng khôn xiết. Chúng tôi cứ nghĩ Huynh mất tích rồi chứ. Nay có Huynh thì trong vài ngày nữa, khi Michael cũng tới luôn, Huynh có thể giúp đỡ chúng tôi nhiều lắm. Sẽ chạm trán nảy lửa với Berengar Talloni đấy. Tôi tin chắc chúng ta sẽ có vài trò vui.”

[“Tôi chẳng có gì để nói thêm, ngoài những điều đã nói tại Avignon năm năm trước đây. Ai sẽ tới cùng với Michael?”

“Vài sư huynh từng dự Đại hội ở Perugia. Arnold xứ Aquitaine này, Hugh xứ Newcastle này…”

“Ai cơ?”

“À, Hugh xứ Novocastrum; xin lỗi, thỉnh thoảng tôi lại buột miệng nói thứ tiếng mẹ đẻ của tôi, dù tôi nói sõi tiếng Latin. Cả Wilhelmus Alnwick nữa. Còn trong số những vị dòng Francisco từ Avignon có Jerome, lão óc bã đậu xứ Kaffa và có thể cả Berengar Talloni và Bonagratia xứ Bergamo.”

“Cầu Chúa,” Ubertino thở dài, “để họ không quá thù địch với Giáo hoàng! Thế ai sẽ đại diện lập trường của giáo triều? Tôi muốn nói ai trong phe cứng rắn?”

“Qua những thư nhận được tôi đoán là Lorenz Decoalcon…”

“Một con người thâm hiểm!”

“Jean d’Anneaux…”

“Một tay thần học quỷ quyệt, các Huynh nhớ cảnh giác trước hắn!”

“Chúng tôi sẽ cảnh giác. Cuối cùng là Jean de Baune.”

“Ước gì tôi được thấy hắn với Berengar, nhất định sẽ có chuyện!”

“Đúng thế, tôi tin rằng chúng ta tha hồ vui,” thầy William hứng thú nói.]

Ubertino gượng mỉm cười nhìn thầy. “Tôi chịu không biết khi nào thì dân Anh của Huynh nói chuyện nghiêm chỉnh. Chẳng có gì vui nhộn quanh một vấn đề nghiêm trọng như thế này. Đây là chuyện sống còn của dòng tu, dòng tu của Huynh, mà trong đáy lòng cũng là của tôi. Nhưng tôi sẽ van nài Michael đừng đi Avignon. Lão John muốn huynh ấy đến đó, lão lùng tìm, khẩn khoản mời mọc huynh ấy. Chớ có tin lão già người Pháp này! Chúa ơi, Giáo hội của Người đã rơi vào tay một kẻ như thế nào rồi!” Ông quay đầu về phía bàn thờ. “Giáo hội của Người đã biến thành con điếm, yếu hèn do xa xỉ, chìm đắm trong khoái lạc như loài rắn ráo ườn mình sưởi nắng! Giáo hội của Người đã từ sự thuần khiết trần trụi của cái chuồng[66] bằng gỗ ở Bethlehem, giống như thánh giá cũng bằng gỗ, lignum vitae - gỗ của sự sống, biến thành sự trác táng với bạc vàng và đá quý! Huynh nhìn xem, đây này: Huynh thấy cửa chính nhà thờ rồi đấy! Không tài nào thoát khỏi sự ngạo mạn của hình ảnh! Cuối cùng thì ngày tên Phản Chúa xuất hiện đã gần lắm rồi và tôi thấy sợ, William ơi!” Mắt ông mở to trừng trừng nhìn quanh vào mấy gian nhà thờ tăm tối, như thể tên Phản Chúa sắp hiện ra bất cứ lúc nào và quả thật tôi cũng mong được thấy hắn. “Bọn phụ tá của nó đã đến đây rồi, do nó phái đi, như chúa Ki-tô đã phái các tông đồ đi khắp thế gian! Chúng đang giày xéo thành phố của Chúa, quyến rũ mọi người bằng trò xảo quyệt, lọc lừa và bạo lực! Sắp đến lúc Chúa phái tôi tớ của Người là Elijah và Enoch, được Chúa cho phép tiếp tục sống trên thiên đàng hạ giới để một ngày nào đấy họ có thể đánh bại tên Phản Chúa, họ đến đây, trong quần áo vải thô, để tiên tri và rao giảng về ăn năn sám hối bằng lời nói và bằng sự làm gương của họ…”

“Họ đã tới rồi đấy, Ubertino ạ,” thầy William nói và chỉ vào tấm áo dòng Francisco của thầy.

“Nhưng họ chưa chiến thắng; chính đây là lúc tên Phản Chúa, điên cuồng giận dữ, hạ lệnh giết Elijah với Enoch, rồi bêu xác để mọi người thấy mà khiếp sợ, không dám noi theo họ. Giống như chúng đã định giết tôi…”

Lúc ấy, tôi kinh hoàng, cho rằng Ubertino mắc chứng thánh cuồng, nên lo ông bị mất trí. Nay, sau bấy nhiêu lâu, biết được rằng hai năm sau đó ông bị giết một cách bí ẩn tại một thành phố Đức mà không truy ra được thủ phạm, tôi còn kinh hoàng hơn nữa, vì hiển nhiên chiều hôm ấy Ubertino đã tiên tri.

“Tu viện trưởng Joachim đã nói sự thật, Huynh biết mà. Chúng ta đã tới kỷ nguyên thứ sáu[67] của lịch sử loài người, khi đó sẽ xuất hiện hai tên Phản Chúa, một tên huyền bí và một tên chính cống. Nay, điều này đang xảy ra, trong kỷ nguyên thứ sáu, sau khi thánh Francis xuất hiện để tiếp nhận trên chính da thịt ngài năm vết thương của Chúa Ki-tô trên Thập giá. Boniface là tên Phản Chúa huyền bí và sự thoái vị của Celestine là không hợp lệ. Boniface là con vật từ biển trồi lên, bảy đầu của nó tương ứng với sự tấn công vào bảy tội trọng, mười cái sừng của nó tương ứng với sự tấn công vào mười điều răn và những Hồng y chung quanh hắn chính là lũ cào cào châu chấu mang thân mình của Apollyon[68]! Nhưng số của con vật này[69], nếu Huynh đọc tên nó theo mẫu tự Hy Lạp, chính là Benedicts.”

Ubertino chăm chú nhìn tôi, xem tôi có hiểu không, rồi giơ một ngón tay lên trời, cảnh cáo: “Benedict XI là tên phản chúa chính cống, là con vật từ lòng đất chui lên! Chúa đã cho một con quái vật tội lỗi và càn quẩy nhường ấy cai quản Giáo hội của Người mục đích để đức hạnh của kẻ kế nhiệm lão thêm ngời sáng!”

“Nhưng, thưa Thánh Cha,” tôi thu hết can đảm rụt rè cãi, “người kế nhiệm lão là John mà!”

Ubertino vỗ tay lên trán như để xua đi một giấc mơ khó chịu; thở hổn hển, ông mệt. “Đúng! Mọi tính toán sai bét cả. Chúng ta vẫn còn đang ngóng chờ vị Giáo hoàng thánh thiện… Nhưng trong khi đó thì dẫu sao các thánh Francis và Dominic cũng đã xuất hiện rồi.” Ông ngước lên trời, nói như cầu nguyện (nhưng tôi chắc chắn ông đang trích đọc một đoạn trong tác phẩm vĩ đại của ông về Cây sự sống): “Quorum primus seraphico calculo purgatus et ardore celico inflammatus totum incendere videbatur. Secundus vero verbo predicationis fecundus super mundi tenebras clarius radiavit… - Người thứ nhất trong bọn họ được gột rửa với đá của thiên thần Seraphim và bùng lửa Trời khiến trông như bị cháy. Người thứ hai, mang đầy những lời chân thật của sự cáo thị, tỏa sáng át mọi tối tăm trên trần thế… Quả thật, đây là những lời tiên đoán: nhất định Giáo hoàng thánh thiện sẽ đến.”

“Và sẽ đúng như thế, Ubertino ạ,” thầy William nói. “Trong khi chờ đợi, tôi tới đây để ngăn chặn việc vị Hoàng đế của nhân gian bị hạ bệ. Fra Dolcino cũng từng thuyết giáo về vị Giáo hoàng thánh thiện của Huynh đấy…”

“Chớ bao giờ thốt ra tên của con rắn ấy nữa!” Ubertino hét và lần đầu tiên tôi thấy vẻ rầu rĩ của ông biến thành giận dữ. “Y đã làm ô uế lời dạy của Joachim xứ Calabria, y đã biến chúng thành nguyên nhân gây chết chóc cùng bao điều bẩn thỉu khác! Nếu tên Phản Chúa có sứ giả thì đó chính là y! Nhưng William ạ, Huynh nói thế chỉ vì Huynh không thật tin vào sự xuất hiện của tên Phản Chúa; các vị thầy của Huynh ở Oxford đã dạy Huynh tôn sùng lý trí và làm khô héo những khả năng tiên tri của trái tim Huynh rồi!”

“Huynh nhầm, Ubertino ạ,” thầy William nghiêm trang đáp. “Huynh biết rằng trong những vị thầy của tôi, tôi tôn kính Roger Bacon hơn cả…”

“Người đã nói say sưa về những cái máy bay,” Ubertino chua chát lẩm bẩm.

“Người đã nói rành mạch và điềm tĩnh về tên Phản Chúa, đã ý thức được tầm quan trọng của sự trụy lạc của thế gian băng hoại và học vấn suy đồi. Tuy nhiên, ông dạy rằng chỉ có một cách duy nhất chuẩn bị chống lại sự xuất hiện của y, đó là nghiên cứu những bí mật của tự nhiên và dùng kiến thức làm cho loài người tốt đẹp hơn. Chúng ta có thể chuẩn bị chiến đấu chống tên Phản Chúa bằng cách nghiên cứu tính năng chữa bệnh của cây thuốc, bản chất các loại đá, thậm chí dự kiến những máy bay mà Huynh cười nhạo báng.”

“Tên Phản Chúa của ông thầy Bacon của Huynh là cái cớ để nuôi dưỡng lòng kiêu ngạo trí thức.”

“Một cái cớ thần thánh.”

“Chẳng cớ nào thần thánh cả! William ạ, Huynh biết tôi quý mến Huynh. Huynh biết rằng tôi rất tin tưởng ở Huynh. Hãy trừng phạt sự thông minh của Huynh đi, hãy học khóc về những vết thương của Chúa, hãy vứt bỏ sách vở của Huynh đi!”

“Tôi sẽ chỉ dành hết tâm trí cho quyển của Huynh thôi,” thầy William mỉm cười.

Ubertino cũng mỉm cười, huơ một ngón tay như đe nẹt: “Tay người Anh ngu ngốc ơi, chớ có nhạo báng quá đáng bạn bè của Huynh. Nếu không yêu thương nổi ai đấy thì tốt hơn Huynh hãy sợ họ! Và hãy cảnh giác trong tu viện này. Tôi không ưa chốn này.”

“Thật ra tôi lại muốn hiểu rõ nó hơn,” thầy William nói khi từ giã. “Mình đi thôi, Adso.”

“Tôi bảo nơi này không tốt, Huynh lại đáp muốn biết nó rõ hơn! Chậc!” Ubertino lắc đầu nói.

“À này,” thầy William hỏi khi đã đi quá nửa gian, “vị tu sĩ nào mà trông như dã thú, nói thứ tiếng Babel vậy?”

“Salvatore à?” Ubertino, đã quỳ xuống, liền quay lại. “Tôi nghĩ rằng y là món quà tôi tặng cho tu viện này đấy… cùng với viên quản hầm. Hồi đó, sau khi phải cởi bỏ chiếc áo dòng Francisco, tôi trở về tu viện cũ ở Casale và gặp ở đó nhiều tu sĩ khác đang bị khó khăn, vì cộng đồng kết tội họ là những tu sĩ Tinh thần trong ‘giáo phái’ của tôi, như cách họ gọi. Tôi cố giúp họ, xin cho họ được theo gương tôi. Năm ngoái, khi đến đây, tôi gặp lại hai người trong số đó, Salvatore và Remigio. Salvatore… y quả trông giống dã thú thật đấy. Nhưng rất sốt sắng.”

Thầy William ngần ngừ một lúc. “Tôi nghe y nói hãy sám hối đi”

Ubertino im lặng. Rồi ông khoa tay như để xua đi một ý nghĩ khó chịu. “Không, tôi không tin thế đâu. Huynh biết những huynh độ thế tục là như thế nào mà. Họ là dân quê, có lẽ nghe được đâu đấy từ một nhà thuyết giáo nay đây mai đó, rồi cứ thế lặp lại mà chẳng hiểu gì. Tôi muốn trách Salvatore ở những tật khác cơ: y là một con thú tham ăn tục uống và dâm ô. Nhưng không có gì, không có gì trái chính giáo cả. Không, cái xấu xa của tu viện này là thứ khác cơ, Huynh hãy tìm nó nơi những người biết quá nhiều, chứ đừng tìm ở những kẻ chẳng biết gì. Đừng nên quá nghi ngờ chỉ vì một lời nói!”

“Tôi sẽ không bao giờ làm thế,” thầy William đáp. “Tôi đã từ nhiệm chức phán quan chính vì muốn tránh phải làm thế. Nhưng tôi cũng thích lắng nghe lời nói, rồi ngẫm nghĩ về chúng.”

“Huynh suy ngẫm quá nhiều đấy,” Ubertino nói, rồi quay sang tôi, “Còn con, đừng học quá nhiều gương xấu của thầy con nhé. Điều duy nhất người ta cần suy ngẫm - và ta nhận thức được nó vào cuối đời mình - là cái chết. Mors est quies viatoris - finis est omnis laboris - Chết là sự yên nghỉ của kẻ lữ hành, kết thúc của mọi nỗi gian truân… Bây giờ hãy để tôi cầu nguyện nhé.”

GẦN KINH XẾ TRƯA

Cuộc mạn đàm uyên bác giữa William và sư huynh dược thảo Severinus.

Chúng tôi quay lại gian giữa rồi đi ra qua lối cổng vào hồi nãy. Những lời của Ubertino vẫn còn ong ong trong đầu tôi.

“Ông ấy… kỳ cục thật,” tôi đánh bạo nói với thầy William.

“Ông ấy là, hay đúng hơn từng là, một người vĩ đại trên nhiều phương diện. Song chính vì thế mà ông ấy kỳ cục. Chỉ những kẻ xoàng xĩnh mới dường như bình thường thôi. Ubertino có thể đã trở thành một trong những kẻ tà đạo mà ông từng góp phần đưa lên giàn hỏa hoặc một Hồng y của Hội Thánh La Mã. Ông đã từng gần hai sự lầm lạc ấy lắm rồi đấy. Khi trò chuyện với Ubertino, ta có cảm tưởng địa ngục là thiên đường nhìn từ phía khác.”

Tôi không hiểu ý thầy. “Từ phía nào ạ?” tôi hỏi.

“Ừ, phải,” thầy William nhận ra thắc mắc của tôi. “Đây là vấn đề nhận thức có nhiều phía hay có một toàn thể. Nhưng đừng nghe theo lời ta. Và đừng nhìn khuông cửa đó nữa,” thầy nói và vỗ nhẹ lên gáy tôi khi tôi ngoái lại, do bị lôi cuốn bởi những công trình điêu khắc mà tôi thấy lúc vào. “Hôm nay chúng làm con kinh hoàng đủ rồi. Tất cả.”

Khi quay lại lối ra, tôi thấy trước mặt mình một tu sĩ khác, có lẽ trạc tuổi thầy William. Huynh mỉm cười thân mật chào thầy trò tôi. Huynh xưng tên là Severinus xứ Sankt Wendel, là nhà dược thảo, phụ trách nhà tắm, bệnh xá, vườn tược và chịu sự điều động của thầy trò tôi, nếu chúng tôi muốn biết rõ hơn đường đi nước bước trong khuôn viên tu viện.

Thầy William cám ơn, bảo khi mới đến thầy đã chú ý đến khu vườn tuyệt đẹp, dường như không chỉ trồng những thứ ăn được mà còn cả cây thuốc nữa, theo như thầy thấy, dù tuyết che phủ.

“Vào mùa hạ hay mùa xuân, do có nhiều loại cây, mà loại nào cũng đều rộ hoa, khu vườn này ngợi ca Tạo hóa còn tuyệt vời nữa cơ,” Severinus nói, như thể xin lỗi. “Nhưng ngay cả bây giờ, đang mùa đông, đôi mắt nhà dược thảo vẫn thấy qua các cành khô héo những cây nào sẽ mọc lên và ông ta có thể nói với Huynh rằng khu vườn này phong phú hơn bất kỳ vườn dược thảo nào và nhiều màu sắc hơn, đẹp hơn những thứ chạm khắc ở các cột trụ kia, Ngoài ra, những cây thuốc khỏe vẫn mọc được trong mùa đông, còn những loại khác tôi hái và trữ sẵn trong các hũ ở phòng thí nghiệm của mình. Thành ra với rễ cây me chua đất tôi trị chứng viêm chảy, rễ cây râm bụt sắc lấy nước tôi làm thuốc đắp trị bệnh ngoài da, cây ngưu bàng chữa bệnh chàm, rễ cây rắn nghiền nát dùng trị tiêu chảy và dăm ba thứ bệnh phụ nữ; hạt tiêu giúp dễ tiêu hóa; cây tử uyển giảm ho; chúng tôi có cây long đởm cũng giúp tiêu hóa; cây đậu tía và cây bách xù làm nước uống rất tuyệt, tôi sắc vỏ cây cơm cháy làm nước bổ gan, cây cỏ kiềm, rễ của nó ngâm trong nước lạnh trị viêm chảy, và cây nữ lang mà dược tính của nó chắc chắn Huynh biết.”

“Huynh có nhiều loại dược thảo thích nghi với khí hậu khác nhau, sao hay vậy?”

“Một mặt tôi hàm ơn lòng nhân từ của Chúa, vì Người đã đặt cao nguyên của chúng tôi giữa một rặng núi mà phía Nam trông ra biển, hứng được gió biển ấm áp và đón được hương rừng từ núi cao ở phía Bắc. Mặt khác, cũng nhờ nghệ thuật thô thiển mà tôi học được theo ý muốn của các thầy tôi. Một số cây vẫn mọc được ở vùng khí hậu trái ngược, nếu ta chăm chút đất đai, phân bón hợp với sự tăng trưởng của nó.”

“Nhưng Huynh cũng có những thứ cây chỉ để ăn cho bổ chứ ạ?” tôi hỏi.

“A, chú ngựa non háu đói của tôi! Không có cây nào ăn bổ mà không trị bệnh tốt cả, miễn dùng đúng liều lượng. Chỉ dùng quá liều mới sinh bệnh thôi. Như bí chẳng hạn. Bản chất nó mát, nhiều nước, giải nhiệt, nhưng nếu chú ăn bí thối, sẽ bị tiêu chảy và chú phải làm ruột thắt lại với một thứ hồ bằng nước muối và mù tạt. Còn hành? Nóng và nhiều nước, dùng ít sẽ cường dương (cho những ai không phát nguyện như chúng ta, tất nhiên rồi), nhưng quá nhiều sẽ sinh nhức đầu, phải chữa bằng sữa và giấm. Đó là lý do chính đáng,” huynh ranh mãnh nói thêm, “khiến tại sao một tu sĩ trẻ chỉ nên ăn ít hành thôi. Mà nên ăn tỏi. Tỏi ấm và khô, chống ngộ độc rất tốt. Nhưng đừng ăn nhiều quá, vì nó sẽ hút mất nhiều thể dịch của não. Đậu hạt, ngược lại, lợi tiểu và làm béo là hai điều rất tốt. Nhưng nó gây ác mộng. Tuy nhiên vẫn ít hơn hẳn một số loại thuốc khác. Có loại gây ảo giác xấu.”

“Loại nào ạ?” tôi hỏi.

“A há, chú chủng sinh của chúng ta muốn biết quá nhiều. Những điều này chỉ nhà dược thảo được biết thôi; nếu không bất kỳ kẻ khinh suất nào cũng có thể đi lung tung, gây ảo giác cho người khác, nói khác đi họ nói dối bằng cây thuốc.”

“Nhưng người ta chỉ cần một ít cây tầm ma,” lúc ấy thầy William mới nói, “hoặc roybra hay olieribus là tránh được những ảo giác như thế. Tôi hy vọng Huynh có vài thứ thuốc quý này.”

Severinus liếc trộm thầy tôi. “Huynh cũng quan tâm đến khoa dược thảo à?”

“Một ít thôi,” thầy William khiêm tốn đáp, “từ khi tôi tình cờ đọc quyển Theatrum Sanitatis - Thao trường rèn luyện sức khỏe của Ububchasym de Baldach…”

“Còn gọi là Abul Asan al-Muchtar ibn-Botlan.”

“Hay Ellumcasim Elimittar, tùy Huynh muốn gọi sao cũng được. Tôi tự hỏi chẳng biết có thể tìm được một bản ở đây không nhỉ.”

“Một trong những bản đẹp nhất. Với rất nhiều minh họa.”

“Tạ ơn Chúa. Thế quyển De virtutibus herbarum - Về khả năng trị liệu của cây thuốc của Platearius?”

“Có cả quyển đó. Và các quyển De plantis - Luận về cây cối của Aristotle, do Alfred xứ Sareshel dịch.”

“Tôi nghe nói thật ra không phải Aristotle viết tác phẩm ấy,” thầy William nhận xét, “cũng như ông ta không phải tác giả quyển De causis - Luận về nguyên nhân, như đã phát hiện.”

“Dẫu sao đó vẫn là một quyển sách vĩ đại,” Severinus nhận định và thầy tôi nhất trí ngay, chứ không hỏi xem nhà dược thảo vừa nói về quyển De plantis hay De causis, cả hai tác phẩm này tôi đều không biết, nhưng qua cuộc đối thoại này tôi suy ra hẳn chúng phải rất là quan trọng.

“Tôi sẽ rất vui sướng,” Severinus kết luận, “được trò chuyện cởi mở với Huynh về dược thảo.”

“Tôi còn vui sướng hơn ấy chứ,” thầy William đáp, “nhưng như thế chúng ta có phạm giới luật tịnh khẩu mà tôi nghĩ là đang tồn tại trong dòng tu của Huynh không?”

“Qua nhiều thế kỷ,” Severinus đáp, “giới luật của dòng chúng tôi đã được sửa đổi cho thích nghi với yêu cầu của nhiều cộng đoàn khác nhau. Luật dòng quy định phải lectio divina - đọc Lời Chúa, nhưng không được nghiên cứu, tuy nhiên Huynh cũng rõ dòng chúng tôi đã phát triển việc tìm hiểu các vấn đề của Chúa và con người nhiều đến mức nào. Luật cũng quy định một nhà ngủ chung đấy, nhưng đôi khi các tu sĩ cũng nên có cơ hội để tĩnh tâm vào ban đêm, như chúng tôi làm ở đây, thành ra mỗi tu sĩ đều có phòng riêng. Luật rất khắt khe trong việc tịnh khẩu, nên ở đây không chỉ các tu sĩ làm việc chân tay mà cả những người viết lách và đọc sách cũng không được trò chuyện với các huynh đệ khác. Nhưng tu viện trước hết và quan trọng hơn hết là một cộng đồng học giả, thành ra việc các tu sĩ trao đổi những kiến thức quý báu tích lũy được trong việc học tập của họ thường là hữu ích. Mọi cuộc trò chuyện liên quan đến việc nghiên cứu của chúng tôi đều là chính đáng và bổ ích, miễn không diễn ra trong nhà ăn hoặc trong những giờ thánh lễ.”

“Huynh thường có dịp trò chuyện với Adelmo xứ Otranto không?” thầy William đột ngột hỏi.

Severinus không tỏ vẻ ngạc nhiên. “Tôi biết Tu viện trưởng đã nói chuyện ấy với Huynh rồi,” huynh đáp. “Không. Tôi ít khi trò chuyện với huynh ấy lắm. Huynh ấy dành hết thì giờ cho việc minh họa. Tôi thỉnh thoảng có nghe Adelmo trò chuyện với các tu sĩ khác, như Venantius xứ Salvamec hoặc Jorge xứ Burgos, về loại công việc của huynh ấy. Vã chăng ban ngày tôi không làm việc ở phòng sao chép mà tại phòng thí nghiệm của mình.” Và huynh hất hàm về phía bệnh xá.

“Tôi hiểu,” thầy William nói. “Thành ra Huynh không biết Adelmo có ảo giác hay không.”

“Ảo giác à?”

“Giống những ảo giác do dược thảo của Huynh gây ra, chẳng hạn thế.”

Severinus nghiêm nét mặt. “Tôi đã thưa với Huynh rồi: tôi cất giữ những cây thuốc nguy hiểm hết sức cẩn thận.”

“Tôi không ám chỉ chuyện ấy đâu,” thầy William vội thanh minh. “Tôi nói về ảo giác nói chung.”

“Tôi không hiểu,” Severinus khăng khăng.

“Tôi nghĩ một tu sĩ ban đêm lang thang trong Chính Tòa, nơi mà, theo lời thừa nhận của Tu viện trưởng… có thể xảy ra những chuyện khủng khiếp… cho những kẻ đột nhập vào đấy trong những giờ cấm. - Đấy, như tôi vừa nói, tôi nghĩ huynh ấy có thể bị những ảo giác ma đưa lối quỷ dẫn đường tới vách núi đá.”

“Tôi đã thưa với Huynh: tôi không tới phòng sao chép, trừ phi cần tìm sách; còn thường thì tôi có sẵn mẫu sưu tập cây thuốc cất trong bệnh xá. Như tôi đã nói, Adelmo rất thân với Jorge, Venantius và… dĩ nhiên Berengar.”

Ngay cả tôi còn cảm thấy trong giọng nói của Severinus có chút ngập ngừng, thì làm sao thầy tôi lại không nhận ra được. “Berengar à? Và sao lại ‘dĩ nhiên’?”

“Berengar xứ Arundel là phụ tá Thủ thư. Huynh ấy với Adelmo bằng tuổi nhau, từng cùng là chủng sinh, thành ra họ có chuyện này chuyện kia để nói là việc bình thường. Đó là ý của tôi.”

“À, đó là ý của Huynh,” thầy William nói. Thầy không đeo đuổi chuyện này nữa khiến tôi ngạc nhiên. Quả vậy, thầy đột ngột đổi qua chuyện khác. “Nhưng có lẽ đã đến giờ để chúng tôi tham quan Chính Tòa. Huynh sẵn lòng hướng đạo chứ?”

“Tôi rất vui sướng,” Severinus nói, nhẹ nhõm trông thấy. Huynh dẫn chúng tôi đi dọc theo vườn, tới mặt phía Tây Chính Tòa.

“Đối diện vườn là cửa vào nhà bếp,” huynh nói, “nhưng nhà bếp chỉ chiếm nửa phía Tây tầng trệt thôi, nửa kia là phòng ăn. Ở cổng phía Nam, Huynh có thể tới đó bằng cách đi vòng sau lễ điện, có hai cửa khác dẫn vào bếp và nhà ăn. Nhưng ta cứ vào lối này, vì từ nhà bếp ta có thể đi xuyên tới nhà ăn.”

Bước vào nhà bếp rộng thênh thang, tôi nhận thấy cả chiều cao của Chính Tòa bao quanh một sân hình bát giác; sau này tôi được biết đó là một kiểu giếng trời khổng lồ, không có lối vào; mỗi tầng của Chính Tòa đều có nhiều cửa sổ lớn trông ra đó, giống những cái ở mặt ngoài. Nhà bếp là một tiền sảnh mênh mông ngập ngụa khói. Nhiều người làm đang túi bụi chuẩn bị bữa ăn chiều. Trên một chiếc bàn to, hai người làm một cái bánh nướng bằng rau, lúa mạch, yến mạch và lúa mạch đen, đang bằm củ cải, cải xoong, củ cải đỏ và cà rốt. Cạnh đấy, một đầu bếp khác vừa chần xong vài con cá trong rượu vang pha nước và đang phết lên cá thứ xốt làm bằng lá sô thơm, rau mùi tây, bách lý hương, tỏi, tiêu và muối.

Bên dưới ngọn tháp phía Tây là một cái lò nướng bánh mì khổng lồ đang mở, lửa đỏ rực. Trong ngọn tháp phía Nam có một bếp lò thật lớn, ở đấy người ta đang đun những cái xoong sôi sùng sục và trở các xiên thịt nướng. Đúng lúc ấy, mấy người nuôi heo khiêng thịt mới mổ bước vào, qua cái cửa thông ra sân kho phía sau nhà thờ. Chúng tôi theo lối này ra ngoài sân, tới tận rìa phía Đông cao nguyên, sát những bức tường. Ở đây có nhiều tòa nhà khác. Severinus giải thích cho tôi biết tòa nhà đầu tiên là dãy chuồng heo, rồi đến các chuồng ngựa, chuồng bò, rồi chuồng gà và sân có mái cho cừu. Bên ngoài chuồng heo, mấy người chăn heo đang khuấy một thùng to đựng tiết heo vừa mới mổ. Nếu khuấy ngay và đúng cách, nhờ trời lạnh tiết sẽ lỏng được vài ngày và họ có thể dùng làm dồi.

Chúng tôi quay vào Chính Tòa để đến ngọn tháp phía Đông, liếc nhìn nhà ăn khi đi ngang qua. Nhà ăn trải dài từ tháp phía Bắc đến tháp phía Đông. Trong ngọn tháp phía Bắc có một lò sưởi, còn tháp kia có một cầu thang xoáy ốc dẫn lên phòng sao chép ở tầng trên. Hằng ngày các tu sĩ leo cầu thang này lên đó làm việc, hoặc họ dùng hai cầu thang khác, chật hơn, nhưng được sưởi ấm, xây cuộn trong lò sưởi ở đây và trong lò ở nhà bếp.

Thầy William hỏi chúng tôi có thể gặp được ai trong phòng sao chép không, vì hôm ấy là Chủ nhật. Severinus mĩm cười, bảo đối với các tu sĩ dòng Benedict thì làm việc chính là cầu nguyện. Vào chủ nhật, buổi lễ kéo dài lâu hơn, nhưng các tu sĩ được phân công làm việc với sách vở cũng sẽ ở trên đó thêm vài giờ; thường thì họ tiến hành các buổi trao đổi bổ ích những nhận định, lời khuyên và ngẫm ngợi uyên bác về Kinh Thánh.

SAU KINH XẾ TRƯA

Tham quan phòng sao chép, gặp gỡ nhiều học giả, những người sao chép, ghi đề mục và một ông già mù đang chờ tên Phản Chúa.

Khi chúng tôi leo lên, tôi thấy thầy tôi quan sát những cửa sổ rọi sáng khoang cầu thang. Chắc tôi đang trở nên khôn ngoan như thầy, nên đã lập tức để ý thấy vị trí của chúng khiến người ta khó với tới nổi. Mặt khác, có vẻ cũng không dễ với tới các cửa sổ nhà ăn (những cửa sổ duy nhất ở tầng trệt trông xuống vách đá), vì bên dưới chúng chẳng có thứ đồ đạc nào khả dĩ leo lên được.

Tới đầu cầu thang, chúng tôi đi xuyên qua ngọn tháp phía Đông[70] vào phòng sao chép. Tôi không nén nổi tiếng kêu kinh ngạc. Tầng này không chia làm hai như bên dưới, thành thử nó hiện ra trước mắt tôi thật mênh mông. Những mảng trần cong cong và không cao quá (thấp hơn trần nhà thờ, nhưng vẫn cao hơn mọi phòng họp giáo đoàn tôi từng thấy), có các cột trụ vững chắc chống đỡ, trải dài trên một không gian tràn ngập thứ ánh sáng đẹp nhất, ùa vào qua ba cửa sổ khổng lồ trên mỗi mặt chính, năm cửa sổ nhỏ hơn ở năm mặt ngoài mỗi ngọn tháp và sau hết từ giếng trời hình bát giác qua tám cửa sổ cao và hẹp ở mặt trong.

Nhiều cửa sổ nghĩa là căn phòng mênh mông này luôn có được ánh sáng khuếch tán đều khắp, ngay cả trong buổi xế trưa mùa đông hôm nay. Những tấm kính cửa sổ không màu mè như ở các giáo đường mà vuông vức và trong suốt, khung chì, để ánh sáng xuyên qua dưới dạng tinh khiết nhất, chứ không bị biến đổi bởi nghệ thuật của con người, nhằm phục vụ mục đích của nó, đó là soi sáng việc đọc và viết. Sau này tôi được thấy những phòng sao chép ở nhiều chỗ khác, nhưng trong luồng ánh sáng tự nhiên tràn trề làm rực sáng căn phòng, không nơi nào cái nguyên lý tinh thần - hiện thân của ánh sáng và huy hoàng, cội nguồn của mọi vẻ đẹp và kiến thức, thuộc tính không thể tách rời của sự cân đối mà căn phòng ấy biểu hiện - lại rực rỡ đến thế. Có ba yếu tố kết hợp để tạo ra vẻ đẹp: trước nhất là tính toàn vẹn hay hoàn hảo, vì lý do này chúng ta coi mọi vật chưa đầy đủ là xấu xí; thứ đến sự cân đối đích thực hay sự hài hòa; cuối cùng là sự sáng sủa và ánh sáng, vì thế chúng ta gọi là đẹp những vật có màu sắc rõ ràng. Và bởi vì vẻ đẹp hàm chứa sự yên bình và vì lòng thèm muốn của chúng ta cũng được giảm bớt nhờ sự yên bình, nhờ cái thiện và cái mỹ, nên tôi cảm thấy lòng mình tràn ngập một niềm an ủi lớn lao và nghĩ được làm việc ở nơi đây hẳn phải thích thú xiết bao.

Nhìn căn phòng hiện ra trước mắt mình vào giờ xế trưa ấy, tôi thấy nó quả là một nơi làm việc thoải mái vì kiến thức. Sau này tôi thấy ở St. Gall một phòng sao chép quy mô tương tự, cũng tách biệt khỏi thư viện (trong những chủng viện khác các tu sĩ làm việc ngay tại nơi lưu trữ sách), nhưng bố trí không đẹp bằng đây. Các nhà nghiên cứu cổ học, người sao chép, người ghi đề mục và học giả, người nào ngồi ở bàn của người nấy đặt dưới mỗi cửa sổ. Vì có bốn mươi cửa sổ (một con số toàn hảo, do nhân một hình tứ giác với mười, như thể Mười Điều răn được nhân với bốn đức hạnh chính), nên bốn mươi tu sĩ có thể làm việc cùng lúc, tuy lúc đó chỉ có khoảng ba mươi người thôi. Severinus giải thích cho thầy trò tôi rằng các tu sĩ làm việc trong phòng sao chép được miễn dự các Kinh Sáng, Kinh Trưa và Kinh Xế Trưa, thành ra họ không phải rời bỏ công việc trong ngày khi trời sáng và chỉ ngừng vào lúc mặt trời lặn để dự Kinh Chiều.

Những chỗ sáng nhất dành cho các nhà nghiên cứu cổ học, các nhà minh họa giỏi nhất, người viết đề mục và người sao chép. Ở mỗi bàn đều có mọi thứ cần thiết cho việc minh họa và sao chép: sừng đựng mực, bút lông ngỗng tốt mà vài tu sĩ đang chuốt bằng dao mỏng, đá bọt để làm nhẵn tấm da, thước kẻ để viết ngay hàng thẳng lối. Bên cạnh mỗi người viết hoặc trên đầu chiếc bàn hơi nghiêng có một cái bục đặt quyển sách cần sao chép, một tờ giấy khoét ô che lên trang sách đóng khung dòng chữ đang được sao chép lúc đó. Vài người có mực kim nhũ và đủ loại màu sắc. Còn các tu sĩ khác chỉ đọc sách thôi và họ chép ghi chú của mình vào sổ tay hay trên bảng con[71].

Tuy nhiên tôi không có thì giờ quan sát việc làm của họ, vì Thủ thư đã tiến về phía thầy trò tôi. Chúng tôi biết đó là huynh Malachi xứ Hildesheim. Huynh cố làm ra vẻ chào đón, song tôi không khỏi rùng mình khi thấy một gương mặt kỳ dị đến thế. Huynh cao và gầy đét, chân tay to và lóng ngóng. Khi huynh sải bước, trong chiếc áo dòng màu đen, dáng điệu của huynh có vẻ gì đấy gây lo ngại. Chiếc mũ liền vẫn tùm hụp trên đầu, vì huynh mới từ ngoài vào, hắt một quầng tối lên khuôn mặt xanh xao, khiến đôi mắt to buồn bã của huynh đượm vẻ đau khổ. Diện mạo huynh có những nét dường như trước đây thể hiện nhiều đam mê, song đã bị ý chí của bản thân kiềm chế, khiến chúng trở nên tê liệt, chẳng còn chút sinh động. Gương mặt huynh đầy nét buồn rầu và nghiêm nghị, ánh mắt dữ dội khiến huynh chỉ liếc qua cũng đủ xuyên suốt tâm can và thấu rõ những ý nghĩ thầm kín của người đang cùng huynh trò chuyện, khiến người ấy khó lòng chịu đựng nổi sự soi mói của chúng và không muốn nhìn vào đôi mắt ấy một lần thứ hai.

Malachi giới thiệu thầy trò tôi với nhiều tu sĩ đang làm việc lúc đó. Huynh cho chúng tôi biết công việc của từng người và tôi ngưỡng mộ lòng thành tâm sâu sắc của họ dành cho kiến thức và việc nghiên cứu lời Chúa. Nhờ đó tôi đã gặp Venantius xứ Salvemec, dịch giả tiếng Hy Lạp và A rập, hâm mộ Aristotle, người rõ ràng thông thái nhất của toàn nhân loại. Benno xứ Uppsala, một tu sĩ trẻ vùng Scandinavia[72], đang nghiên cứu về tu từ học, [Berengar xứ Arundel phụ tá Thủ thư], Aymaro xứ Alessandria, đang sao chép các sách thư viện mượn được chỉ vài tháng, rồi một nhóm các nhà minh họa từ nhiều nước khác nhau, Patrick xứ Clonmacnois, Rabano xứ Toledo, Magnus xứ Iona, Waldo xứ Hereford.

Danh sách nhất định có thể còn nữa và không có gì tuyệt vời hơn một danh sách, công cụ của phép hoạt tả kỳ diệu. Nhưng tôi phải đi vào chủ đề cuộc thảo luận của chúng tôi, vì từ đó bộc lộ nhiều dấu hiệu hữu ích về bản chất của tình trạng không thoải mái ngấm ngầm giữa các tu sĩ và dăm mối lo ngại vẫn đè nặng lên các cuộc trò chuyện của thầy trò tôi, tuy chưa bộc lộ.

Thầy tôi bắt đầu trò chuyện với Malachi, ca ngợi vẻ đẹp của phòng sao chép cùng sự làm việc cần mẫn và hỏi huynh công việc ở đây tiến hành như thế nào, thầy khôn khéo cho biết đã được nghe khắp nơi nói đến thư viện này, nên muốn được xem kỹ lưỡng một số quyển. Malachi giải thích cho thầy những điều Tu viện trưởng đã nói rồi: người tu sĩ yêu cầu Thủ thư cho mượn tác phẩm muốn tham khảo, Thủ thư sẽ lên thư viện ở tầng trên lấy quyển đó xuống, nếu yêu cầu này chính đáng và thành khẩn. Thầy William hỏi huynh làm cách nào tìm ra tên những quyển sách cất trong các tủ trên lầu, Malachi liền chỉ thầy xem một quyển dày cộm với những danh sách chi chít chữ, gắn chặt vào bàn của huynh bằng một sợi xích nhỏ bằng vàng.

Thầy William thò tay vào trong áo dòng; tới chỗ ngực áo phồng lên tựa cái túi, thầy rút ra một vật mà tôi đã thấy thầy cầm hoặc đeo trên mặt thầy, trong cuộc hành trình của chúng tôi. Đó là một thứ như cái kẹp, chế tạo sao cho có thể gắn trên mũi người ta (hoặc ít ra trên mũi thầy, vừa to vừa khoằm) tựa như kỵ sĩ trên lưng ngựa hay như con chim bám trên cành. Và mỗi bên cái kẹp, trước con mắt, có một khung kim loại hình bầu dục giữ một miếng kính hình quả hạnh, dày như đít chai. Thầy William thích đeo nó trước mắt để đọc và thầy bảo nó khiến thị lực của thầy tốt hơn là thiên nhiên đã ban cho thầy, hoặc tuổi tác cao của thầy cho phép, nhất là vào lúc nhá nhem. Thầy chỉ dùng khi nhìn gần thôi, chứ không dùng để nhìn các vật ở xa, vì ngược lại lúc ấy mắt thầy rất tinh. Với cặp kính này thầy có thể đọc những cảo bản chữ nhỏ xíu mà ngay cả tôi đọc cũng khá vất vả. Thầy giải thích cho tôi rằng khi người ta đã quá nửa đời rồi thì tuy cho đến lúc ấy thị lực vẫn luôn còn tốt, nhưng mắt đã bị chai và các đồng tử không đóng mở như ý được nữa, thành thử sau năm mươi tuổi nhiều học giả kể như đã chết - trên phương diện đọc và viết. Một bất hạnh ghê gớm cho những ai còn có thể cống hiến những thành quả tri thức tốt nhất của mình thêm nhiều năm nữa. Thành ra phải vinh danh Chúa vì đã có người phát minh và chế tạo vật dụng này. Và thầy nói với tôi điều ấy để ủng hộ những ý tưởng của thầy Roger Bacon, người đã dạy rằng mục đích của kiến thức cũng là để kéo dài tuổi thọ của con người.

Các tu sĩ khác hết sức tò mò nhìn thầy William, nhưng không dám hỏi han gì cả. Và tôi nhận ra rằng ngay tại một nơi người ta sốt sắng và tự hào hiến mình cho việc đọc và viết mà cái vật dụng kỳ diệu này vẫn chưa hề được biết tới. Tôi cảm thấy hãnh diện được ở bên cạnh người có một vật làm sững sờ những người lừng danh thế giới vì sự thông thái của họ.

Đeo vật này vào mắt, thầy William cúi xuống đọc những danh mục trong quyển sách nọ. Tôi cũng nhìn theo, thấy các tên sách chúng tôi chưa từng nghe nói đến và những quyển nổi tiếng khác mà thư viện có.

“De pentagono Salomonis - Về Lầu năm gốc của Salomon, Ars loquendi et intelligendi in lingua hebraica - Nghệ thuật giải nghĩa và hiểu trong ngôn ngữ Do Thái, De rebus mettallicis - Về tính chất các kim khí của Roger xứ Hereford, Algebra - Đại số của Al-Kuwarizmi[73], do Robertus Anglicus dịch sang tiếng Latin, Punica của Silius Italicus, Gesta francorum - Hành động của người Pháp, De laudibus sanctae crucis - Ngợi ca Thánh giá của Rabanus Maurus và Flavii Claudii Giordani de aetate mundi et hominis reservatis singulis litteris per singulos libros ab A usque ad Z- Flavii Claudii Giordani về các thời đại của thế giới và văn chương con người qua những quyển sách đặc biệt từ A đến Z” thầy tôi đọc. “Những tác phẩm tuyệt vời. Nhưng chúng được liệt kê theo thứ tự nào nhỉ?” Rồi thầy trích dẫn một câu tôi không rõ từ quyển nào, song chắc chắn phải quen thuộc với Malachi: “Habeat Librarius et registrum omnium librorum ordinatum secundum facultates et auctores, reponeatque eos separatim et ordinate cum signaturis per scripturam applicatis - Thủ thư có danh mục mọi quyển sách, xếp theo đề tài và tác giả, sách phải được để tách biệt, có thứ tự với số hiệu được ghi rõ. Huynh làm cách nào biết vị trí của từng quyển?”

Malachi chỉ thầy xem vài ghi chú bên cạnh mỗi tên sách. Tôi đọc “iii, IV gradus, V in prima graecorum”; “ii, V gradus, VII in tertia anglorum” vân vân. Tôi hiểu số thứ nhất chỉ vị trí quyển sách trên kệ hay là gradus, số thứ hai cho biết vị trí kệ, còn số thứ ba chỉ tủ sách, và tôi hiểu luôn những nhóm từ kia chỉ phòng hay một hành lang của thư viện; tôi đánh bạo hỏi thêm về những phân biệt cuối cùng này. Malachi nghiêm khắc nhìn tôi: “Có lẽ chú không biết hay đã quên rằng chỉ thủ thư mới được phép lên thư viện. Do đó chỉ cần ông ta biết cách giải mã những cái đó là đủ.”

“Nhưng những quyển trong danh mục này được vào sổ theo thứ tự nào?” thầy William hỏi. “Có vẻ không theo đề tài, như tôi thấy.” Thầy không nêu lên thứ tự theo tên tác giả, bằng cách sắp xếp theo trật tự chữ cái, vì phương pháp này tôi mới thấy được áp dụng vài năm nay, chứ hồi đó chưa phổ biến.

“Thư viện này được thành lập từ xa xưa,” Malachi nói, “và sách vào sổ theo thứ tự lúc nhận được chúng, do được tặng hoặc mua, nghĩa là từ lúc chúng vào trong các bức tường của tu viện chúng tôi.”

“Thế thì khó tìm, nhỉ,” thầy William nhận xét.

“Đủ để thủ thư biết chúng nằm lòng và mỗi quyển tới đây vào lúc nào. Còn các tu sĩ khác có thể tin cậy vào trí nhớ của ông ta.” Huynh nói như đang thảo luận về ai khác chứ không phải chính mình và tôi nhận ra huynh đang nói về nhiệm vụ mà lúc ấy huynh cho rằng không xứng đảm trách, nhưng đã được cả trăm người khác, nay đã qua đời, người trước truyền kiến thức cho người sau, đảm nhiệm.

“Tôi hiểu,” thầy William nói. “Nghĩa là nếu tôi muốn tìm gì đấy mà tôi không biết đích xác về Lầu năm góc của Salomon, Huynh có thể cho tôi biết thư viện có quyển sách mang nhan đề tôi vừa mới đọc và Huynh xác định được vị trí của nó ở lầu trên.”

“Nếu Huynh thật sự phải nghiên cứu gì đấy về Lầu năm góc của Salomon,” Malachi nói. “Nhưng trước khi đưa Huynh quyển ấy, tôi cần xin ý kiến Tu viện trưởng.”

“Tôi được cho biết rằng một trong những nhà minh họa giỏi nhất của Huynh vừa mới mất,” bấy giờ thầy William mới nói. “Tu viện trưởng kể nhiều với tôi về nghệ thuật của huynh ấy. Tôi có thể xem các quyển sách huynh ấy đang minh họa chứ?”

“Vì huynh ấy còn trẻ, nên Adelmo xứ Otranto,” Malachi vừa nói vừa nhìn thầy William một cách ngờ vực, “chỉ được vẽ bên lề sách thôi. Huynh ấy có một óc tưởng tượng sống động và từ những vật quen thuộc huynh ấy có thể sáng tác những vật lạ, gây ngạc nhiên, tựa như người ta có thể nối mình người với đầu ngựa. Các sách của huynh ấy ở kia kìa. Chưa có ai đụng đến chiếc bàn của huynh ấy!”

Thầy trò tôi tiến lại chỗ trước kia là chỗ làm việc của Adelmo, những trang Thánh vịnh đầy minh họa vẫn nằm đấy. Đó là những tờ bằng da bê hảo hạng nhất - vua của các loại giấy da - và tờ cuối cùng vẫn còn gắn trên bàn. Sau khi cạo bằng đá bọt và dùng vôi làm cho mềm, tấm da được bào nhẵn và từ những lỗ bé tí đục bằng bút trâm hai bên lề, vạch các dòng kẻ để hướng dẫn bàn tay người nghệ sĩ. Nửa trên đầy chữ và Adelmo đã bắt đầu phác thảo các minh họa ở hai bên lề. Còn những trang kia xong cả rồi. Khi ngắm nhìn, cả tôi lẫn thầy William đều không nén được tiếng kêu kinh ngạc. Đó là một quyển Thánh vịnh, trên các lề giấy khắc họa một thế giới đảo ngược với thế giới mà ý thức của chúng ta hằng quen thuộc. Như thể ở bên lề một bài giảng, theo định nghĩa là bài giảng của sự thật, tiếp diễn một bài giảng của sự giả trá về một vũ trụ đảo lộn - rất gần gũi với bài giảng nọ, qua những ám chỉ kỳ lạ bí ẩn, trong đó chó chạy trốn thỏ, hươu nai săn sư tử. Những cái đầu nhỏ xíu có chân chim, thú vật có tay người trên lưng, những cái đầu rậm tóc mọc chân, chằn có da sọc như ngựa vằn, thú bốn chân đầu rắn cổ xoắn cả nghìn nút không gỡ ra nổi, khỉ mọc sừng hươu, những mỹ nhân ngư mang hình chim công với cánh như có màng, người không cánh tay nhưng lưng mọc thân người khác như cục bướu, những hình thù bụng có miệng đầy răng, người đầu ngựa và ngựa có chân người, cá có cánh chim và chim có đuôi cá, những quái vật một thân hai đầu hay một đầu hai thân, bò với đuôi gà và cánh bướm, phụ nữ đầu có vảy như trên lưng cá, những con chimera[74] hai đầu xoắn với chuồn chuồn mõm thằn lằn, nhân mã, chằn, voi, manticore[75] nằm dài trên cành cây, quái vật sư tử đầu chim đuôi giống một cung thủ bài binh bố trận, những tạo vật quỷ quái cổ dài vô tận, những thú vật hình người và người lùn hình thú chen lẫn nhau - đôi khi trên cùng một trang - thành cảnh cuộc sống ở nông thôn, với mọi hoạt động trên đồng ruộng như cày bừa, hái lượm trái cây, gặt, phụ nữ dệt cửi, người gieo hạt sát bên bầy cáo - nét vẽ thật sinh động khiến ta tưởng như những hình ảnh đó sống thực, rồi lũ chồn trang bị nỏ đang leo lên tường một thành phố có tháp do lũ khỉ phòng thủ. Nơi đây một chữ đầu cong thành hình chữ L, phần dưới sinh ra một con chằn; nơi kia một chữ V lớn, mở đầu cho từ “verba”, từ thân nó mọc lên thật tự nhiên một con rắn ngàn đuôi, từ đuôi này sinh ra lũ rắn khác trông như những chùm lá.

Bên cạnh quyển Thánh vịnh là một quyển tuyệt đẹp về giờ khắc, chừng như xong chưa lâu lắm, nhỏ không tưởng tượng nổi, có thể lọt vừa lòng bàn tay. Chữ viết bé xíu; những hình minh họa bên lề thoạt nhìn hầu như không thấy nổi, phải gí sát mắt xem thật kỹ mới phát hiện mọi vẻ đẹp của chúng (ta tự hỏi người nghệ sĩ đã vẽ bằng thứ vật dụng siêu phàm nào để đạt được sự sinh động nhường ấy trong một không gian hạn hẹp như thế). Toàn lề giấy chi chít hình thù, cái nầy sinh ra cái kia từ những đường xoắn cuối cùng của những chữ vẽ tuyệt đẹp, như do bành trướng tự nhiên: những mỹ nhân ngư, hươu chọi nhau, chimera, thân người không cánh tay mọc ra như ốc sên từ chính những câu thơ. Ở một chỗ, như thể tiếp nối ba từ “Thánh, Thánh, Thánh” lặp lại ở ba dòng khác nhau, ta thấy ba hình thù dữ tợn đầu người, hai hình thù uốn cong, một cúi xuống, một ngửa lên, hợp với nhau bằng một nụ hôn mà ta sẽ không ngần ngại gọi là vô liêm sỉ, nếu ta không tin tưởng rằng hẳn phải có một ý nghĩa tinh thần sâu sắc, dù không rõ rệt, biện minh cho bức minh họa ở chỗ này.

Xem những trang ấy, tôi vừa thầm khâm phục vừa muốn phá lên cười, vì những bức minh họa này hiển nhiên khiến ta hoan hỉ, dù chúng diễn giảng các trang Thánh vịnh. Sư huynh William mỉm cười quan sát chúng rồi nhận xét, “Babewyn: ở các đảo quê hương tôi người ta gọi thế.”

“Ở xứ Gaul[76] người ta gọi là Babouins,” Malachi nói. “Adelmo học nghệ thuật của huynh ấy ở đất nước Huynh đấy, học cả ở Pháp nữa. Baboons có nghĩa là khỉ châu Phi. Những hình thù của một thế giới lộn ngược, nơi nhà cửa đứng trên đỉnh tháp và mặt đất ở phía trên của bầu trời.”

Tôi nhớ lại vài câu thơ đã từng nghe bằng thổ ngữ nước tôi và không dằn lòng được nên liền đọc:

Aller wunder si geswigen

das erde himel hât überstigen,

daz sult ir vür ein Wunder wigen

Ngẫm trong mọi điều kỳ diệu

trái đất vượt cả trời cao,

hãy coi đó là một điều kỳ diệu.

Malachi liền hát tiếp, cũng trích từ bài ấy:

Erd ob un himel unter

das sult ir hân besunder

vür aller wunder ein wunder[77]

Trái đất ở trên, bầu trời ở dưới

hãy coi đó là điều đặc biệt kỳ diệu

trong mọi điều kỳ diệu.

“Giỏi lắm, Adso,” Thủ thư nói tiếp. “Quả thật, những hình ảnh này kể về một đất nước mà người ta đến đó bằng cách cưỡi một con ngỗng xanh, thấy diều hâu bắt cá trong dòng suối, thấy gấu săn đuổi chim ưng trên bầu trời, tôm bay cùng bồ câu và ba tên khổng lồ sa bẫy rồi bị một con gà trống mổ.”

Và một nụ cười nhẹ nở trên môi làm sáng khuôn mặt của huynh. Rồi những tu sĩ khác nãy giờ khá nhút nhát theo dõi cuộc đối thoại cũng bật cười vui vẻ, như thể họ chờ được Thủ thư đồng ý. Huynh nhíu mày khi các tu sĩ kia vẫn tiếp tục cười, ca ngợi sự khéo tay của Adelmo bạc mệnh và chỉ cho nhau những hình khác kỳ quái hơn nữa. Trong lúc mọi người còn đang cười, chúng tôi nghe sau lưng vang lên một giọng nói trang nghiêm và nghiêm khắc.

“Verba vana aut risui apta non loqui - Không nói những lời rỗng tuếch hoặc gây cười.”

Chúng tôi quay lại. Người nói là một tu sĩ lưng còng dưới sức nặng của tuổi tác, một lão già trắng như tuyết, không chỉ làn da, mà cả khuôn mặt và hai đồng tử của lão. Tôi thấy lão bị mù. Giọng nói vẫn còn oai vệ, chân tay còn khỏe, dù thân thể đã già yếu. Lão nhìn chúng tôi chằm chằm, như thể trông thấy được và từ đấy trở đi tôi luôn thấy lão di chuyển và nói năng như thể mắt lão vẫn còn nhìn thấy được. Nhưng giọng nói của lão là giọng một người chỉ còn mỗi tài tiên tri.

“Người mà Huynh thấy đây, đáng kính cả về tuổi tác lẫn sự thông tuệ,” Malachi nói với thầy William, tay chỉ người mới đến, “là Jorge xứ Burgos. Cao tuổi hơn mọi người đang sống trong tu viện, ngoại trừ Alinardo xứ Grottaferrata. Huynh là người mà nhiều tu sĩ ở đây giãi bày gánh nặng tội lỗi của họ trong điều bí mật của phép xưng tội.” Rồi quay qua lão già, huynh nói, “Người đứng trước Huynh là sư huynh William xứ Baskerville, khách của chúng ta.”

“Tôi mong rằng những lời tôi vừa nói không làm Huynh giận,” lão già xẵng giọng. “Tôi nghe người ta cười những điều buồn cười và tôi nhắc nhở họ về một trong những nguyên tắc của luật dòng chúng tôi. Và như người sáng tác Thánh vịnh đã bảo, nếu người tu sĩ phải kiềm chế không nói lời hay đẹp vì đã thề tịnh khẩu, thì lại càng có thêm lý do tại sao cần tránh nói lời nhảm nhí. Vì có lời nói nhảm nhí thì cũng có hình ảnh nhảm nhí. Đó chính là những hình ảnh nói dối về hình dạng của sự sáng tạo, cho thấy thế giới trái ngược với cái nó phải là, luôn luôn từng là và mãi mãi sẽ là, qua hàng bao thế kỷ cho đến ngày tận thế. Nhưng Huynh thuộc một dòng tu khác; tôi nghe kể ở đấy việc cười đùa, kể cả loại không thích hợp nhất, cũng được châm chước.” Ông đang ám chỉ điều các tu sĩ dòng Benedict nói về những chuyện lập dị của thánh Francis xứ Assisi và có lẽ cả những ý thích thất thường kỳ quái mà người ta vẫn gán cho các loại Tiểu sư huynh và những người phái Tinh thần - là những nhánh mới nhất và gây phiền toái nhất của dòng Francisco. Nhưng thầy William làm như không hiểu điều bóng gió này.

“Hình vẽ bên lề thường gây cười, nhưng là để soi sáng mục đích,” thầy đáp. “Như trong các bài thuyết giảng, để gợi óc tưởng tượng của đám người ngoan đạo cần phải đưa ra các gương mẫu, không hiếm khi buồn cười, thế thì bài giảng bằng hình ảnh cũng phải tự cho phép những thứ tạp nham này. Cho mỗi phẩm hạnh và mỗi tội lỗi đều có một ví dụ rút ra từ loài vật, mà thú vật là thí dụ tiêu biểu về thế giới loài người.”

“À, phải,” lão già châm biếm nói, nhưng không cười, “mỗi hình ảnh đều tốt cho việc khơi gợi đức hạnh, miễn là kiệt tác của sự sáng tạo bị lộn ngược đầu, trở thành đối tượng của sự cười cợt. Và thế là lời Chúa bị minh họa bằng lừa chơi đàn lia, chim cú cày ruộng bằng tấm khiên, trâu bò tự lồng ách vào với lưỡi cày, sông chảy ngược, biển bốc cháy, sỏi biến thành nhà tu ẩn! Huynh cứ việc dùng bò đi săn thỏ, hãy bảo cú dạy Huynh văn phạm, bảo chó cắn bọ chét, người chột canh người câm, người câm hỏi xin bánh mì, kiến đẻ ra bê, gà quay bay, bánh ngọt mọc trên nóc nhà, vẹt dạy môn tu từ học, gà mái đạp gà trống, hãy để xe kéo đi trước con bò, chó ngủ trên giường và mọi người đi ngược đầu! Mục đích của sự vớ vẫn này là gì? Là một thế giới lộn ngược và đối nghịch với cái đã được Chúa tạo ra, dưới cái cớ dạy những lời Chúa giáo huấn!”

“Nhưng như Areopagita[78] đã dạy,” thầy William nhún nhường nói, “chỉ có thể gọi tên Chúa qua những vật méo mó nhất. Và Hugh xứ St. Victor đã nhắc nhở chúng ta rằng sự so sánh càng trở nên khác biệt thì sự thật càng được phơi bày dưới tấm màn của những hình dáng kinh hoàng và khiếm nhã, sự tưởng tượng càng ít bám vào thú vui xác thịt và như thế buộc phải thấu hiểu những huyền nhiệm ẩn dưới sự đê tiện của những hình ảnh đó…”

“Tôi biết lối lý luận này mà! Và tôi xấu hổ thừa nhận đó là luận điểm chính của dòng chúng tôi, khi các tu viện trưởng dòng Cluniac tranh luận với dòng Cistercian. Nhưng thánh Bernard có lý: kẻ vẽ quái vật và những điều kỳ lạ của thiên nhiên để phơi bày tạo vật của Chúa per speculum et in aenigmate - qua sự mô phỏng và trong điều bí ẩn sẽ dần dà thích thú và say mê chính những vật quái dị y đã tạo ra, hậu quả là y sẽ chẳng còn nhìn thấy gì khác ngoài những thứ ấy. Các Huynh, những người còn sáng mắt, chỉ cần nhìn vào các đầu cột ở khu hành lang.” Và lão đưa tay chỉ qua cửa sổ, về hướng giáo đường. “Đâu là ý nghĩa của những hình thù lố bịch đó, những hình hài gớm ghiếc và những quái vật mang dáng hình quyến rũ đó, trước đôi mắt của những tu sĩ hăm hở tĩnh tâm? Những con khỉ bẩn thỉu đó? Những con sư tử, những nhân mã, những sinh vật nửa người nửa ngợm miệng ở bụng, một chân, tai to như cái buồm? Những con hổ đốm, những chiến binh giáp trận, những kẻ đi săn thổi tù và cùng nhiều hình thù nhiều thân một đầu hoặc một thân nhiều đầu? Những con thú bốn chân đuôi rắn, cá có mặt con thú bốn chân, nơi đây một con thú nửa trước tựa như ngựa, nửa sau tựa cừu đực, nơi kia một con ngựa có sừng vân vân; ngày nay các tu sĩ thích ngắm nhìn những hình tượng trên cột cẩm thạch hơn đọc sách và ngưỡng mộ công trình của con người hơn là trầm tư về luật của Chúa. Xấu hổ thay! Xấu hổ vì sự thèm khát của đôi mắt và nụ cười của các Huynh!”

Lão già ngừng lại, vì hết hơi. Tôi thán phục trí nhớ sinh động mà nhờ đó, tuy có lẽ mù đã nhiều năm, lão vẫn còn nhớ rõ những hình ảnh lão vừa phê phán là xấu xa. Vì lão vẫn còn có thể miêu tả chúng giận dữ nhường ấy, tôi không khỏi ngờ rằng ngày trước lão đã bị mê hoặc ghê lắm khi nhìn chúng. Nhưng sau này tôi được thấy những trang sách của các vị cực kỳ đạo đức miêu tả rất mực cám dỗ về những tội lỗi, kết án sự quyến rũ của chúng và hậu quả chúng gây ra. Đó là dấu hiệu cho thấy các vị này khao khát được làm bằng chứng cho sự thật, khiến họ không ngần ngại, vì tình yêu Thiên Chúa, gán cho cái xấu mọi nét quyến rũ; qua đó tác giả các bài viết thông báo với mọi người những cách thức Quỷ dữ mê hoặc họ. Quả thật những lời Jorge vừa nói khiến tôi rất khao khát được thấy những hình cọp và khỉ trong khu hành lang, mà tôi chưa được chiêm ngưỡng. Nhưng Jorge đã cắt đứt suy nghĩ của tôi, vì lão đang tiếp tục nói, giọng trầm tĩnh hơn.

“Chúa không cần phải dùng những trò xuẩn ngốc như thế để chỉ bảo cho chúng ta đường ngay, lối thẳng. Trong các ngụ ngôn của Người chẳng có gì gây cười hay hãi sợ cả. Ngược lại, Adelmo, người mà các Huynh đang thương tiếc, đã thích thú những quái vật huynh ấy vẽ đến nỗi quên mất những điều cơ bản mà chúng minh họa. Và huynh ấy đã đi hết, tôi nói là hết” - giọng lão trở nên nghiêm trang và đáng ngại - “mọi con đường kinh tởm. Chúa đã biết phải trừng phạt huynh ấy như thế nào.”

Im lặng nặng nề. Venantius xứ Salvemec đánh bạo phá vỡ sự im lặng ấy.

“Thưa Huynh Jorge kính mến,” huynh nói, “đức hạnh của Huynh khiến Huynh thành bất công. Hai ngày trước khi Adelmo mất, Huynh có mặt trong một buổi thảo luận uyên bác ngay tại phòng sao chép này. Adelmo đặt nặng việc nghệ thuật của mình được hướng vào việc vinh danh Chúa, như một công cụ để nhận thức những sự vật trên trời, tuy nó thiên về những hình ảnh tưởng tượng quái dị. Sư huynh William vừa nhắc đến Areopagite, người đã nói về học hỏi qua sự xuyên tạc. Hôm đó Adelmo đã dẫn lời một đấng có thẩm quyền lẫy lừng khác, nhà thuyết giảng xứ Aquino, rằng các vật thể siêu phàm nên được diễn giải bằng những hình thù hèn hạ hơn là các hình thù cao quý. Trước nhất, vì tâm hồn con người dễ thoát khỏi lầm lỗi hơn; quả thật, rõ ràng có những đặc tính không thể quy cho các vật thánh được, do đó sẽ trở thành đáng ngờ nếu chúng được miêu tả bằng những vật thể hữu hình cao quý. Hai, vì cách miêu tả tầm thường này thích hợp hơn với kiến thức chúng ta có về Chúa trên trần gian, vì nơi đây Chúa thường hiển lộ dưới những gì khác mình hơn là giống mình, cho nên sự giống nhau của những vật thể xa rời Chúa nhất sẽ dẫn chúng ta tới một nhận thức chính xác hơn về Người, vì lúc ấy chúng ta hiểu rằng Chúa vượt khỏi mọi điều chúng ta nói ra và suy nghĩ. Và thứ ba, bởi vì bằng cách ấy những sự vật của Chúa được che đậy tốt hơn trước những kẻ thiếu tư cách. Nói cách khác, hôm ấy chúng tôi thảo luận về vấn đề hiểu sự thật có thể được bộc lộ thế nào qua những diễn đạt bất ngờ, cả khôn ngoan lẫn bí ẩn. Và tôi đã nhắc nhở huynh ấy rằng tôi đã tìm thấy trong tác phẩm của Aristotle vĩ đại những lời rất rõ ràng về chuyện này…”

“Tôi không nhớ,” Jorge gạt phắt, “tôi già quá rồi. Tôi không nhớ nữa. Có thể tôi đã quá khắt khe. Bây giờ muộn rồi, tôi phải đi thôi.”

“Huynh không nhớ thì lạ thật,” Venantius một mực nói, “đó là một buổi tranh luận rất uyên bác và thú vị, cả Benno lẫn Berengar cũng tham dự. Về câu hỏi chẳng lẽ những cách ẩn dụ, chơi chữ và câu đố - dường như do các nhà thơ nghĩ ra chỉ để tiêu khiển - không dẫn chúng ta đến cách suy xét mới và bất ngờ về sự vật. Hôm ấy tôi bảo đó cũng là một đức tính mà người sáng suốt cần có… Malachi cũng có mặt mà…”

“Nếu sư huynh Jorge đáng kính không nhớ nữa, ta cũng nên kính trọng tuổi tác và sự mệt mỏi đầu óc của Huynh ấy… thường vẫn luôn minh mẫn.” Một trong các tu sĩ đang theo dõi cuộc thảo luận lên tiếng, nghe có vẻ lo lắng, ít ra là lúc đầu, vì người nói ra câu ấy, khi nhận thấy lời mình kêu gọi kính trọng lão già lại khiến mọi người chú ý đến tình trạng yếu đuối của lão, liền nói chậm hẳn lại, gần như chấm dứt, bằng lời thầm thì xin lỗi. Người ấy chính là Berengar xứ Arundel, phụ tá Thủ thư. Huynh ấy là một thanh niên gương mặt xanh xao; nhìn kỹ huynh ấy, tôi nhớ đến lời Ubertino đã miêu tả Adelmo: đôi mắt như của mụ đàn bà dâm đãng. Bẽn lẽn vì bị mọi người nhìn, huynh ấy đan hai bàn tay vào nhau, như kẻ muốn đè nén căng thẳng trong lòng.

Phản ứng của Venantius mới thật khác thường. Huynh ấy nhìn Berengar khiến anh chàng này phải ngó xuống đất. “Hay lắm, thưa Huynh,” Venantius nói, “nếu trí nhớ là một ân huệ của Chúa, thì khả năng quên cũng có thể tốt vậy và phải được kinh trọng. Tôi kính trọng nó trong vị sư huynh tuổi tác mà tôi vừa thưa chuyện. Còn với Huynh, tôi mong Huynh nhớ kỹ hơn những chuyện đã xảy ra, khi chúng ta ở đây với một người bạn thân mến của Huynh…”

Tôi không dám chắc Venantius đã nhấn mạnh từ “thân mến”. Song rõ ràng tôi cảm thấy những người có mặt tỏ ra bối rối. Mỗi người ngó một hướng, không ai nhìn Berengar đang đỏ mặt, tía tai. Malachi liền lên tiếng, giọng oai vệ: “Xin mời sư huynh William,” huynh ấy nói, “tôi sẽ chỉ Huynh xem những sách quý khác.”

Nhóm người tản đi. Tôi thấy Berengar nhìn Venantius với vẻ thù oán, còn Venantius lặng lẽ nhìn lại, thách thức. Thấy lão già Jorge sắp bỏ đi, tôi cúi hôn tay lão, lòng dạc dào tôn kính. Lão già nhận nụ hôn, đặt tay lên đầu tôi, hỏi tôi là ai. Nghe tôi xưng tên, mặt lão bừng sáng.

“Chú mang một tên họ nổi tiếng và rất đẹp,” lão nói. “Chú biết Adso xứ Montier-en-Der là ai không?” lão hỏi. Tôi thú thật không biết. Nghe thế Jorge liền nói tiếp, “Ông ta là tác giả một quyển sách tuyệt hay và đáng sợ, Libellus de Antichristo - Quyển sách về tên Phản Chúa, trong đó ông đã tiên đoán những chuyện sẽ xảy ra; nhưng không được lưu ý mấy.”

“Quyển đó viết trước cuối thiên niên kỷ mà,” thầy William nói, “và những chuyện ấy đã không xảy ra…”

“Với những kẻ không có mắt,” lão già mù nói, “tên Phản Chúa theo những lối quanh co, chậm chạp. Hắn đến khi chúng ta không ngờ tới. Không phải Thánh Tông đồ tính toán sai đâu, mà chúng ta chưa học được cách hiểu và diễn giải đó thôi.” Rồi ông hét thật to, mặt quay vào phòng sao chép, khiến căn phòng dội tiếng vang: “Hắn đang đến đấy! Đừng phung phí những ngày cuối cùng của các Huynh để cười cợt những con quái vật tí tẹo da đốm và đuôi xoắn! Đừng lãng phí bảy ngày[79] cuối cùng!”

KINH CHIỀU

Tham quan phần còn lại của tu viện. William đi đến vài kết luận về cái chết của Adelmo. Trò chuyện với sư huynh thợ cả ngành kính về mắt kính để đọc và về những ảo ảnh cho những ai quá ham tìm sách đọc.

Lúc ấy chuông rung báo Kinh Chiều và các tu sĩ chuẩn bị rời bàn làm việc. Malachi cho chúng tôi biết cả thầy trò tôi cũng phải rời khỏi đây. Huynh sẽ ở lại cùng với người phụ tá là Berengar để dọn dẹp đâu vào đấy (huynh ấy nói thế) và sắp xếp thư viện cho buổi tối. Thầy William hỏi huynh có khóa cửa không.

“Chẳng có cửa nào cấm cản được từ nhà bếp hay phòng ăn lên phòng sao chép hoặc từ phòng sao chép lên thư viện. Lệnh cấm của Tu viện trưởng phải có tác dụng hơn mọi cánh cửa. Vả lại các tu sĩ cần dùng cả nhà bếp lẫn phòng ăn cho tới Kinh Tối. Lúc đó, để ngăn người ngoài hay thú vật vào Chính Tòa, tôi sẽ tự khóa các cửa ngoài thông với nhà bếp và phòng ăn. Từ giờ đó trở đi, Chính Tòa đóng kín hoàn toàn.”

Chúng tôi đi xuống dưới. Khi các tu sĩ đi tới khu hát kinh, thầy nói Chúa sẽ tha thứ cho thầy trò tôi tội không dự thánh lễ (Chúa sẽ còn phải tha thứ nhiều cho chúng tôi trong những ngày kế tiếp!) và bảo tôi đi dạo với thầy một lúc trong khuôn viên ngõ hầu làm quen với nơi này.

[Chúng tôi ra khỏi nhà bếp, đi qua nghĩa trang. Vài nấm mộ rõ ràng mới gần đây, còn những cái khác mang dấu vết thời gian, cho biết chuỗi ngày trên trần thế của các tu sĩ đã sống ở đây trong những thế kỷ qua. Tuy nhiên trên mộ không ghi tên tuổi, chỉ có một thập giá mộc mạc bằng đá.]

Thời tiết đột nhiên xấu đi. Gió lạnh bất thần nổi lên cùng với sương mù. Có thể cảm thấy được mặt trời đang lặn sau vườn rau và phía Đông đang dần tối - phía thầy trò tôi đang men theo khu lễ điện đi tới rìa khu đất. Nơi bức tường ngoài tiếp giáp ngọn tháp phía Đông của Chính Tòa là dãy chuồng heo. Mấy người nuôi heo đang đậy điệm thùng tiết. Chúng tôi để ý thấy bức tường phía sau dãy chuồng này thấp hơn những chỗ khác, khiến ta có thể ngó qua được. Phía sau bức tường thẳng đứng, trên mặt bằng dốc đến chóng mặt là một thứ lổn nhổn mà tuyết không thể phủ kín. [Rõ ràng đó là rơm rác người ta trút xuống núi, rồi nó tuôn xuống tới tận nhánh đường mà sáng nay con Brunellus đã chạy vào. Tôi nói “tuôn xuống” vì nó không khác một dòng sông lớn toàn rác rưởi hôi rình, xông tới tận trên này. Chắc nông dân thường tới đấy hốt về bón cho đồng ruộng của họ. Song, lẫn với những chất thải của thú vật và con người, có cả những thứ rác khác, những vật rắn chắc hơn, mà tu viện ngày ngày thải ra, để được thanh tao trong mối quan hệ với đỉnh núi và trời cao.]

Trong các chuồng bên cạnh, những mã phu đang dắt ngựa đến máng ăn. Dọc lối chứng tôi đi, gần sát tường, là những chuồng trại khác nữa; phía bên phải, sát khu lễ điện, là nhà ngủ của các tu sĩ và dãy nhà xí. Ngay góc chỗ bức tường đá phía Đông đánh vòng xuống phía Nam là lò rèn. Những người thợ cuối cùng đang buông đồ nghề, tắt lửa, chuẩn bị đi lễ. Thầy William tò mò đi tới một góc cơ xưởng nằm hầu như tách biệt hẳn với những chỗ khác. Một tu sĩ đang thu dọn đồ đạc. Trên bàn của huynh ấy là cả một bộ sưu tập tuyệt vời những mảnh thủy tinh màu nho nhỏ, còn những tấm kính lớn được đặt dựa vào tường. Trước mặt huynh là một hòm đựng thánh tích đang làm dở dang, chỉ mới xong bộ khung bằng bạc. Rõ ràng huynh đang cẩn lên đó những mảnh thủy tinh và đá đã được huynh cắt gọt còn bằng cỡ viên ngọc trai.

Thế là thầy trò tôi gặp Nicholas xứ Morimondo, thợ cả ngành kính của tu viện. Huynh cho chúng tôi biết phía sau lò rèn họ cũng thổi thủy tinh, còn phía trước là chỗ thợ rèn làm việc, như lắp kính vào khung chì làm cửa sổ. Nhưng, huynh nói thêm, những công trình lớn về kính màu để trang trí giáo đường và Chính Tòa đã hoàn thành ít nhất cũng hai thế kỷ rồi. Nay, huynh và những người khác đành hạn chế trong công việc lặt vặt và sửa chữa những hư hại vì thời gian.

“Nhưng cũng khó khăn lắm,” huynh nói, “vì ngày nay không thể tìm được những màu sắc ngày xưa, nhất là màu xanh độc đáo Huynh còn thấy nơi lễ điện. Nó trong suốt đến nỗi khi mặt trời lên cao, ánh sáng tràn vào gian giữa như thể từ thiên đường. Kính mặt Tây gian giữa, mới tu bổ đây thôi, không thể nào bằng được; vào những ngày hè thấy rõ ngay. Chịu!” huynh nói tiếp. “Chúng tôi không còn có được kiến thức của người xưa. Thời đại của những người khổng lồ đã qua rồi!”

“Chúng ta là người lùn,” thầy William thừa nhận, “nhưng là những người lùn đứng trên vai những người khổng lồ kia, nên tuy thấp bé, đôi khi chúng ta vẫn nhìn chân trời xa hơn họ.”

“Hãy cho tôi biết chúng ta làm được gì hơn họ nào,” Nicholas kêu lên. “Nếu Huynh đi xuống hầm mộ của nhà thờ, nơi tàng trữ kho tàng của tu viện, Huynh sẽ thấy những hòm thánh tích chạm trổ tuyệt vời, khiến cái thứ quái dị tôi đang vá víu đây” - huynh hất cằm về phía cái hòm trên bàn - “chỉ như một trò hề thôi!”

“Chẳng có quy định nào bắt các thợ cả ngành kính cứ phài làm cửa sổ, thợ kim hoàn cứ phải làm các hòm đựng thánh tích, kể từ khi các bậc thầy ngày trước làm ra được những thứ tuyệt vời, có thể tồn tại nhiều thế kỷ. Nếu không, trái đất này sẽ đầy rẫy hòm đựng thánh tích, song lại hiếm những vị thánh cung cấp thánh tích,” thầy William nói đùa. “Và đâu cứ phải hàn cửa sổ mãi. Tôi đã thấy ở nhiều nước có những vật dụng mới bằng thủy tinh, cho thấy một thế giới tương lai, trong đó thủy tinh sẽ không chỉ dùng cho mục tiêu tôn giáo mà còn giúp con người vượt yếu kém. Tôi muốn cho Huynh xem một sáng tạo của thời đại chúng ta, mà tôi hân hạnh có được một mẫu vật cực kỳ hữu ích.” Thầy luồn tay vào trong áo dòng, lôi kính ra; nó khiến người đang trò chuyện với thầy sững sờ.

Nicholas hết sức tò mò cầm cái kẹp thầy William đưa. “Oculi de vitro cum capsula - những con mắt bằng kính với cái đai con?” huynh kêu lên. “Tôi được nghe một sư huynh tên Jordan mà tôi gặp ở Pisa nói về thứ mắt bẳng kính này! Huynh ấy bảo chúng mới được phát minh chưa tới hai mươi năm nay. Nhưng tôi trò chuyện với huynh ấy đã hơn hai mươi năm rồi.”

“Tôi nghĩ chúng được phát minh trước đó lâu rồi,” thầy William nói, “nhưng không dễ đâu, cần những bậc thầy cao cấp ngành kính cơ. Tốn thì giờ và công sức lắm. Cách đây mười năm một cặp ab oculis ad legendum - mắt để đọc giá sáu đồng Bologna. Hơn mười năm trước, một thợ cả lỗi lạc tên Salvinus xứ Armati đã tặng tôi một cặp và từ đó đến nay tôi hết sức giữ gìn không khác một phần thân thể của mình và thật sự là như thế.”

“Tôi mong bữa nào được Huynh cho phép xem xét kỹ nó. Tôi sẽ rất sung sướng nếu làm ra được vài cái tương tự,” Nicholas khích động nói.

“Đương nhiên,” thầy William đồng ý, “nhưng Huynh cần lưu ý độ dầy miếng kính phải thay đổi tùy mắt người và Huynh phải để người ta đeo thử nhiều cái cho đến khi tìm ra độ dày thích hợp.”

“Tuyệt diệu biết bao!” Nicholas lại nói. “Nhưng khối người sẽ bảo là trò phù thủy hay ý đồ của quỷ đấy…”

“Quả thật người ta có thể nói tới phép thần thông trong vật dụng này,” thầy William đồng ý. “Nhưng phép thần thông có hai dạng. Một dạng của ma quỷ, nhằm làm cho con người diệt vong qua những âm mưu mà ta không tiện nói ra. Lại có dạng thần thông của Chúa, khi tri kiến của Người được thể hiện qua tri kiến của con người, để cải tạo tự nhiên và một trong những mục tiêu của nó là kéo dài cuộc sống của con người. Và đây chính là phép thánh mà các học giả cần tận hiến ngày một nhiều hơn, không chỉ để phát hiện những điều mới lạ, mà còn để tái phát hiện nhiều điều bí ẩn trong tự nhiên mà sự thông tuệ của Chúa đã được bộc lộ cho dân Do Thái, dân Hy Lạp, cho những dân tộc cổ đại khác và ngày nay thậm chí cho cả bọn vô thần (mà tôi kể không xuể với Huynh về những vật diệu kỳ trong quang học và nhãn khoa trong những tác phẩm của bọn vô thần!). Nền kiến thức Ki-tô giáo phải giành lại những tri thức này từ bọn ngoại đạo và bọn vô thần tamquam ab iniustis possessoribus - như thể bọn chúng sở hữu trái phép.”

“Nhưng sao những người nắm được kiến thức này lại không truyền đạt nó đến mọi dân Chúa nhỉ?”

“Vì không phải mọi dân Chúa đều sẵn sàng tiếp nhận nhiều bí ẩn đến thế và những người nắm kiến thức này lại thường bị xem là bọn đồng cốt câu kết với Quỷ dữ và họ đã mất mạng vì muốn chia sẻ vốn kiến thức của mình cho người khác. Chính tôi, trong các vụ xử những kẻ bị tình nghi có liên hệ với Quỷ, đã không dám dùng cặp kính này, mà phải nhờ các thư ký mẫn cán đọc giúp những tài liệu cần thiết. Nếu không, vào lúc Quỷ có mặt khắp nơi như vậy, khiến ai cũng có thể ngửi ra, tạm gọi thế, mùi diêm sinh của nó, thì chính tôi có thể cũng đã bị coi là bằng hữu của bị cáo. Và cuối cùng, như thầy Roger Bacon vĩ đại đã cảnh giác, bí mật của khoa học không phải lúc nào cũng được phép lọt vào tay tất cả mọi người, vì có những kẻ có thể dùng chúng vào những mục đích xấu xa. Học giả thường phải viết một số tác phẩm như thể có ma thuật - chúng chỉ là khoa học mà - để che mắt kẻ vô ý.”

“Vậy là Huynh sợ bọn dân ngu có thể dùng những bí mật này vào chuyện xấu à?” Nicholas hỏi.

“Đối với bọn dân ngu tôi chỉ e họ sẽ kinh hoàng trước những bí mật này, rồi lẫn lộn chúng với những hành động của Quỷ mà các nhà Thuyết giáo[80] đã nói quá thường với họ. Huynh nên biết, tôi tình cờ quen nhiều thầy lang rất giỏi, điều chế được thuốc trị khỏi bệnh ngay. Nhưng khi cho đám dân ngu thuốc uống hoặc thoa, họ luôn lẩm nhẩm vài câu kinh kèm theo hoặc ngân nga như cầu nguyện; không phải những lời cầu nguyện này chữa trị được gì, mà bởi vì đám dân ngu tin rằng sẽ khỏi bệnh nhờ những lời cầu nguyện ấy nên họ chịu uống hoặc bôi thứ thuốc kia. Rồi họ khỏi mà chẳng quan tâm mấy đến công dụng chữa trị của thuốc. Nghĩa là một khi tinh thần tin tưởng vào câu kinh thành kính, cơ thể sẽ chuẩn bị tốt hơn để đón nhận thuốc men. Nhưng kho tàng kiến thức thường phải được gìn giữ, không phải đối với dân ngu, mà trước những kẻ có học khác. Một ngày nào đấy tôi sẽ nói với Huynh về những máy móc được chế ra hiện nay, nhờ đó người ta thật sự có thể dự đoán sự phát triển của thiên nhiên. Nhưng sẽ là tai họa nếu lọt vào tay bọn dùng những máy móc này để bành trướng quyền lực trần thế, thỏa mãn lòng ham muốn của chúng. Tôi nghe nói ở Cathay[81] một hiền nhân đã tạo được một thứ bột gặp lửa sẽ nổ vang, cháy bùng, tiêu hủy mọi thứ chung quanh trong vòng nhiều thước. Một công cụ tuyệt vời nếu dùng để uốn dòng sông hay phá đá khi vỡ đất cho trồng trọt. Còn nếu có kẻ định dùng để hại kẻ thù riêng của mình thì sao?”

“Nếu đó là kẻ thù của dân Chúa thì có lẽ cũng tốt thôi,” Nicholas nói một cách sùng kính.

“Có thể,” thầy William công nhận. “Nhưng ngày nay ai là kẻ thù của dân Chúa? Hoàng đế Ludwig hay Giáo hoàng John?”

“Ô, lạy Chúa!” Nicholas hoảng hốt đáp. “Tôi thật không muốn trả lời câu hỏi nhức đầu này đâu!”

“Huynh thấy chưa?” thầy William nói. “Một số bí mật nào đấy được che giấu dưới những lời bí ẩn có khi lại tốt hơn. Những bí mật của tự nhiên đâu có truyền lại trên những tấm da dê hay cừu. Trong quyển sách về các điều bí mật Aristotle nói rằng thông tin quá nhiều bí mật của tự nhiên và nghệ thuật sẽ bẻ gãy ấn niêm phong của thiên đường và nhiều điều xấu xa có thể sẽ tiếp nối. Nói thế không có nghĩa không được tiết lộ những điều bí mật, mà chỉ có nghĩa học giả phải quyết định bao giờ và bằng cách nào.”

“Thành ra tốt nhất cho những nơi như ở đây,” Nicholas nói, “là không phải ai cũng được đọc mọi quyển sách.”

“Đấy lại là vấn đề khác,” thầy William nói. “Ba hoa quá có thể là tội, mà kín tiếng quá cũng vậy. Tối không nghĩ cần phải che giấu những nguồn kiến thức. Ngược lại, theo tôi đấy là một điều rất xấu xa. Vì chúng là những bí ẩn có thể đưa tới cả điều tốt lẫn xấu, nên theo tôi nghĩ học giả có quyền và nghĩa vụ dùng một ngôn ngữ tối nghĩa, chỉ các đồng nghiệp mới hiểu nổi. Cuộc đời dành cho học hỏi lắm gian truân, phân biệt thiện ác cũng thật khó. Mà các học giả thời đại chúng ta thường chỉ là những người lùn đứng trên vai những người lùn.”

Cuộc chuyện trò thân mật với thầy tôi hẳn đã khiến Nicholas thấy tin cậy. Vì huynh nháy mắt với thầy William (như để nói: Huynh với tôi hiểu nhau, vì chúng ta cùng nói về những điều giống nhau) và nói bóng gió: “Nhưng ở đằng kia,” huynh hất hàm về phía Chính Tòa, “các bí mật của kiến thức được pháp thuật canh giữ kỹ lắm…”

“Thật à?” thầy William hỏi, ra vẻ thờ ơ. “Chắc là cửa cài then rồi nghiêm cấm với đe dọa chứ gì.”

“Không đâu. Hơn nhiều…”

“Chẳng hạn gì nào?”

“À, tôi không thật rõ; tôi chỉ lo chuyện kính, chứ không phải chuyện sách. Nhưng trong tu viện có lời đồn… những lời đồn rất lạ… “

“Lạ thế nào?”

“Lạ thôi. Chẳng hạn những tin đồn về một tu sĩ ban đêm liều lĩnh vào thư viện để tìm quyển gì đấy mà Malachi đã từ chối đưa cho huynh ấy, rồi huynh ấy thấy rắn rết, những người không đầu, người hai đầu. Huynh ấy gần như hóa điên khi thoát khỏi mê cung…”

“Sao Huynh lại bảo đó là pháp thuật mà không phải là Quỷ xuất hiện?”

“Vì dù chỉ là một thợ cả tầm thường ngành kính, nhưng tôi không đến nỗi ngu dốt đến thế. Quỷ dữ (xin Chúa cứu vớt chúng con!) không quyến dụ một tu sĩ bằng rắn rết và người hai đầu. Nếu nó dụ dỗ, hẳn phải với những ảo ảnh dâm ô, như nó từng quyến rũ các bậc giáo phụ trong sa mạc. Và lại, nếu đọc những quyển sách nào đấy là xấu xa, thì dại gì Quỷ lại ngăn cản một tu sĩ phạm tội ấy?”

“Theo tôi đó là một suy diễn hay,” thầy tôi công nhận.

“Và cuối cùng, lúc sửa những cửa sổ trong bệnh xá, tôi lật vài quyển của Severinus để xem cho vui. Có một quyển viết về những điều bí ẩn, tôi nghĩ là của Albertus Magnus; bị mấy bức minh họa lạ lùng ấy lôi cuốn, tôi đọc vài trang về cách tẩm mỡ vào bấc đèn dầu để khi ngửi phải khói ta sẽ bị ảo ảnh. Hẳn Huynh đã để ý thấy - à, không, Huynh chưa để ý được, vì Huynh chưa ngủ một tối nào trong tu viện mà - rằng vào ban đêm, tầng trên cùng của Chính Tòa tỏa sáng. Tại một số cửa sổ sáng mờ mờ. Nhiều người thắc mắc, không biết là gì, rồi kháo nhau đó là ma trơi hoặc hồn các thủ thư quá cố về thăm chỗ làm việc xưa của họ. Nhiều người ở đây tin những chuyện này đấy. Tôi lại nghĩ đó là những chiếc đèn được xử lý để gây ảo giác. Huynh biết rằng nếu lấy ráy tai con chó bôi vào bấc đèn, ai ngửi khói đèn này cũng sẽ tin mình có đầu chó, nếu đi cùng với ai khác, người kia sẽ trông thấy cái đầu chó. Có một loại thuốc cao khác, khiến ai tới gần đèn đều sẽ cảm thấy mình to như voi. Với đôi mắt của con dơi và hai con cá mà tôi không nhớ tên và nọc chó sói, Huynh làm một bấc đèn, khi cháy nó khiến Huynh trông thấy những con thú Huynh đã lấy mỡ. Với đuôi thằn lằn Huynh có thể làm mọi vật chung quanh Huynh trông như bạc, với mỡ con rắn đen và một mảnh vải liệm căn phòng sẽ hiện ra đầy rắn rết. Tôi biết mà. Trong thư viện có ai đấy rất tinh ranh…”

“Song chẳng lẽ đó không thể là linh hồn các thủ thư quá cố làm những trò ảo thuật thú vị này sao?”

Nicholas tỏ ra bối rối. “Tôi đã không nghĩ tới điều này. Có thể chứ. Xin Chúa phù hộ chúng con. Muộn rồi. Kinh Chiều bắt đầu rồi. Thôi, chào Huynh nhé.” Rồi huynh đi về hướng nhà thờ.

Thầy trò tôi tiếp tục đi dọc bức tường phía Nam: bên phải chúng tôi là nhà nghỉ cho khách hành hương, nhà họp với khu vườn, bên trái là nhà ép dầu ô liu, nhà xay, kho thóc, hầm và nhà của các chủng sinh. Mọi người đang hối hả đi tới giáo đường.

“Thầy nghĩ gì về những điều huynh Nicholas vừa nói?” tôi hỏi.

“Ta không biết. Trong thư viện có điều gì đấy, nhưng ta không tin đó là linh hồn các thủ thư quá cố…”

“Sao không ạ?”

“Vì ta nghĩ sinh thời họ rất đức hạnh, nên ngày nay họ ở trên thiên quốc để chiêm ngưỡng kim nhan chúa, nếu câu trả lờí này của ta đủ làm hài lòng con. Về những cái đèn, chúng ta sẽ coi chúng có ở đó không. Còn về những thứ thuốc cao mà huynh ngành kính đã nói ấy, thì có những cách khác dễ gây ảo giác hơn và Severinus biết rất rõ, như con đã thấy hôm nay. Có điều chắc chắn là tại tu viện này ban đêm người ta không muốn ai vào thư viện, trong khi ngược lại, nhiều người đã thử hoặc đang thử vào đấy.”

“Thế vụ án mạng của chúng ta liên quan gì đến chuyện này ạ?”

“Án mạng à? Càng suy nghĩ, ta càng tin Adelmo đã tự sát.”

“Sao thế ạ?”

“Con còn nhớ sáng nay, khi ta lưu ý đến đống rơm rác bẩn thỉu không? Lúc thầy trò ta đang leo lên khúc quanh bên dưới ngọn tháp phía Đông, ta đã để ý tới những vệt do đất truồi ở chỗ đó, hay nói đúng hơn, một phần vạt đất phía dưới ngọn tháp đã sạt, đại khái chỗ đống rác ấy. Cho nên hồi chiều, khi chúng ta từ trên nhìn xuống, ta thấy dường như có một ít tuyết phủ lên đóng rơm rác, tuyết này chỉ có thể là của lần rơi gần nhất, nghĩa là hôm qua, chứ không phải của mấy ngày trước. Còn về xác Adelmo, Tu viện trưởng bảo đã bị đá cứa nát. Mà bên dưới ngọn tháp phía Đông, nơi tòa nhà liền với bờ núi dốc đứng, chỉ toàn cây thông. Còn các tảng đá lại nằm ngay dưới chân bức tường, thành một thứ bậc thang, sau đó là đống rác.”

“Thế nghĩa là sao ạ?”

“Thế nghĩa là, ta nghĩ có lẽ ít - ta nên nói thế nào đây - có lẽ đỡ tốn công thầy trò ta suy luận hơn, nếu tin rằng Adelmo, vì những lý do chưa xác định được, đã tự gieo mình từ bờ tường xuống, chết hoặc bị thương vì va phải vách đá, rồi rơi vào đống rơm rác. Rồi trận bão đêm qua khiến đất lở, cuốn theo rơm rác và một phần đất cùng cái xác của gã thanh niên tội nghiệp xuống dưới ngọn tháp phía Đông.”

“Sao thầy lại bảo giải đáp này đỡ tốn công thầy trò ta suy luận hơn?”

“Adso thân mến, không nên vẽ vời thêm lý nọ, lẽ kia, trừ phi thật cần thiết. Nếu Adelmo ngã xuống từ tháp phía Đông, thì hẳn huynh ấy đã vào trong thư viện, rồi kẻ nào đấy đã đập huynh ấy trước, khiến huynh ấy hết chống cự, rồi hắn tìm được cách vác cái xác không hồn leo lên cửa sổ, mở ra, đẩy tu sĩ vô phước này xuống. Còn với giả thuyết của ta, chúng ta chỉ cần Adelmo, quyết định của huynh ấy và một ít đất lở. Chỉ cần một ít nguyên nhân mà giải thích được hết.”

“Nhưng sao huynh ấy lại tự sát ạ?”

“Thế sao lại phải có kẻ giết huynh ấy mới được chứ? Dù thế nào thì vẫn phải tìm cho ra nguyên do. Và theo ta thì chắc chắn có nguyên do. Trong Chính Tòa mọi người tỏ ra rất dè dặt; họ đang bưng bít điều gì đấy. Cho đến giờ chúng ta mới chỉ thu thập được vài lời bóng gió - khá mơ hồ, đúng thế - về mối quan hệ khác thường giữa Adelmo và Berengar. Nghĩa là chúng ta phải để ý đến sư huynh phụ tá Thủ thư mới được.”

Trong khi thầy trò tôi trò chuyện như thế này thì Kinh Chiều đã kết thúc. Đám người làm quay về với công việc của họ trước khi dùng bữa tối, còn các tu sĩ đang đi tới phòng ăn. Trời đã tối hẳn và bắt đầu lác đác những bông tuyết. Hẳn tuyết xốp nhẹ đã rơi suốt đêm, tôi nghĩ thế, vì sáng hôm sau một tấm chăn trắng xóa phủ kín mặt đất, như tôi sẽ kể.

Tôi đói meo và vui sướng khi nghĩ tới chuyện ngồi vào bàn ăn.

KINH TỐI

William và Adso tận hưởng lòng hiếu khách nồng hậu của Tu viện trưởng. Cuộc đối thoại gay gắt với Jorge.

Phòng ăn sáng trưng dưới những ngọn đuốc lớn. Các tu sĩ ngồi quanh một dãy bàn; thẳng góc với nó, trên một cái bệ lớn là bàn của Tu viện trưởng. Phía đối diện, ở đầu kia dãy bàn, đặt một cái bục, người tu sĩ có nhiệm vụ đọc kinh trong suốt bữa tối đã yên vị tại đó. Tu viện trưởng đang đợi thầy trò tôi bên một chậu nước nhỏ, với một tấm vải trắng để lau tay chúng tôi sau lễ rửa tay, tuân theo lời chỉ dạy xa xưa của thánh Pachomius.

Tu viện trưởng mời thầy William ngồi vào bàn của ông và bảo chiều nay, vì tôi cũng là khách mới, nên cũng được hưởng đặc quyền này, dù tôi chỉ là một chủng sinh dòng Benedict. Trong những ngày tới, ông nói với tôi như một người cha, tôi có thể ngồi với các tu sĩ, hoặc nếu bận việc gì đấy cho thầy William, tôi có thể vào bếp trước hoặc sau bữa ăn và các đầu bếp sẽ lo bữa cho tôi.

Bấy giờ các tu sĩ đứng im tại bàn ăn, mũ trùm sụp xuống mặt, hai tay khuất dưới áo dòng. Tu viện trưởng lại bàn của mình, cất tiếng “Benedicite - xin Chúa ban phước lành.” Từ bục phía đầu kia, người lĩnh xướng liền trỗi giọng ngâm “Edent pauperes - Kẻ nghèo khó được có cái ăn.” Tu viện trưởng liền ban phép lành và mọi người ngồi xuống.

Tổ sư sáng lập dòng chúng tôi quy định ăn uống phải thanh đạm, nhưng cho phép tu viện trưởng định đoạt các tu sĩ thật sự cần nhiều ít thế nào. Tuy nhiên, trong các tu viện của dòng chúng tôi ngày nay người ta rất ham khoái khẩu khi ngồi vào bàn ăn. Tôi không muốn nói đến những tu viện chẳng may đã biến thành ổ ăn nhậu; nhưng ngay cả các tu viện tuân thủ những chuẩn mực của nếp sống đạo hạnh cũng đã cung cấp cho các tu sĩ hầu như luôn phải vất vả lao động trí óc một lượng thực phẩm đủ bổ dưỡng chứ không quá đạm bạc. Mặt khác, bàn ăn của Tu viện trưởng bao giờ cũng được thiên vị, vì khách quý thường dùng bữa ở đấy và các tu viện đều tự hào về những sản phẩm “cây nhà lá vườn” và tài nấu nướng của các đầu bếp.

Các tu sĩ lặng lẽ dùng bữa, theo tục lệ; họ trò chuyện với nhau qua cách thức quen thuộc: dùng ngón tay ra hiệu. Người ta múc cho các chủng sinh và tu sĩ trẻ trước tiên, ngay sau khi đĩa thức ăn chung cho mọi người rời khỏi bàn của Tu viện trưởng.

Cùng ngồi với chúng tôi tại bàn của Tu viện trưởng có Malachi, quản hầm và hai tu sĩ niên trưởng, Jorge xứ Burgos, lão già mù đáng kính tôi đã gặp trong phòng sao chép và Alinardo xứ Grottaferrata, lụ khụ, xấp xỉ trăm tuổi, khập khiễng, trông rất yếu đuối và dường như đã lú lẫn. Tu viện trưởng bảo Alinardo đã sống trong tu viện này từ khi là chủng sinh cho đến nay và gần như nhớ hết mọi chuyện của tu viện trong suốt tám mươi năm. Vào đầu bữa, Tu viện trưởng thì thầm nói những điều này với thầy trò tôi, vì sau đó ông tuân thủ tập tục của dòng chúng tôi, yên lặng theo dõi bài đọc. Nhưng, như tôi đã nói, tại bàn ăn của Tu viện trưởng mọi người được tự do đôi chút, nên khi ông tán dương chất lượng dầu ô liu hoặc rượu vang của tu viện, chúng tôi liền ca ngợi các món ăn được mời. Một lần, khi rót vang mời thầy trò tôi, ông đọc làu làu cho chúng tôi nghe đoạn giới luật trong đó thánh tổ dòng chúng tôi từng nhận xét rằng quả thật vang không tốt cho các tu sĩ, nhưng vào cái thời mà chúng ta không thể khuyên các tu sĩ đừng uống, thì ít ra họ cũng chớ nên quá chén, vì rượu khiến cả bậc thông thái cũng dễ thành kẻ phản giáo, như ngài Ecclesiastes từng nhắc nhở. Thánh Benedict bảo “thời chúng ta”, nghĩa là thời của ngài, xa lắc xa lơ rồi; thành ra bạn đọc có thể hình dung ra cái thời mà chúng tôi đang dùng bữa chiều trong tu viện này, sau bao suy đồi về đạo đức (tôi không nói về thời kỳ của tôi, khi viết những điều này, trừ một điều: ở Melk người ta chuộng bia hơn rượu!) Tóm gọn, chúng tôi thưởng thức nhưng không quá chén.

Chúng tôi ăn thịt heo vừa mổ, nướng xiên và tôi nhận thấy họ không dùng mỡ động vật hay dầu cải để nấu nướng mà dùng dầu ô liu hảo hạng từ vùng đất thuộc sở hữu của tu viện nằm dưới chân núi sát biển. Tu viện trưởng mời chúng tôi món gà (dành riêng cho bàn của ông) tôi thấy nấu hồi nãy trong nhà bếp. Tôi còn thấy ông có chiếc nĩa kim loại, một thứ rất hiếm, mà hình dạng khiến tôi liên tưởng đến mắt kính của thầy tôi. Là người thuộc dòng dõi quý tộc, Tu viện trưởng không muốn thức ăn làm bẩn tay. Ông mời thầy trò tôi dùng vật dụng này, ít nhất để xiên thịt từ cái đĩa to bỏ vào đĩa của chúng tôi. Tôi từ chối, nhưng thấy thầy William vui vẻ nhận và thoải mái sử dụng thứ vật dụng nầy của tầng lớp quý tộc, có lẽ để cho Tu viện trưởng thấy không phải mọi tu sĩ dòng Francisco đều ít học hoặc xuất thân hèn mọn.

Mê mải mọi món ngon này (sau nhiều ngày hai thầy trò bạ gì ăn nấy trên đường đi) nên tôi đã không chú ý đến bài đọc vẫn đang thành kính tiếp diễn. Tôi chỉ nhớ ra khi nghe Jorge nhiệt thành lẩm bẩm tán đồng và biết đã đến lúc một chương của giáo luật luôn được đọc. Tôi hiểu tại sao Jorge hài lòng, vì xế trưa nay đã nghe lão nói tới chuyện ấy. Tu sĩ nọ đang đọc: “Chúng ta hãy noi gương đấng tiên tri, ngài nói: Ta đã nhất quyết rồi, ta sẽ giữ gìn nếp sống để không thốt ra điều tội lỗi, ta đã đặt ngàm ở miệng, đã hóa câm, đã hạ mình, đã nén không nói kể cả những điều chân thật. Và nếu trong đoạn này đấng tiên tri dạy rằng đôi khi vì yêu quý sự yên lặng, chúng ta cần nén không nói cả những điều được phép, thì chúng ta sẽ càng nên kìm nén biết bao để không nói những điều không được phép, hầu tránh phạm tội!” Rồi tu sĩ ấy tiếp tục: “Nhưng đối với những điều thô tục, càn rỡ, bỡn cợt, chúng ta sẽ kết án đời đời đày đọa, ở bất cứ đâu, và sẽ không cho phép môn đồ thốt ra những lời như thế.”

“Điều này cũng đúng cho những minh họa bên lề như chúng ta đã thảo luận hôm nay,” Jorge không nén được thấp giọng bình luận. “John Chrysostom bảo rằng Chúa không hề cười.”

“Chẳng có gì trong bản chất người của Chúa cấm cản điều ấy,” thầy William nói, “vì, như các nhà thần học đã dạy, tiếng cười là đặc trưng của con người.”

“Forte potuit, sed non legitur eo usus fuisse - Người cười được chứ, nhưng chẳng sách vở nào ghi chép Người đã từng cười.” - Jorge gay gắt đáp, dẫn lời Petrus Cantor.

“Manduca, iam coctum est - Ăn đi, chín rồi đấy,” thầy William lẩm bẩm.

“Gì cơ?” Jorge hỏi, tưởng thầy tôi nói tới món gì vừa dọn lên cho ông già.

“Theo Ambroce thì đó là lời thánh Lawrence thốt ra lúc nằm trên vĩ nướng, ngài yêu cầu bọn xử tử mình trở ngài qua bên kia, như Prudentius cũng đã nhắc tới trong quyển Peristephanon,” thầy William nói với vẻ thánh thiện. “Như thế, thánh Lawrence đã biết cách cười và nói những lời buồn cười, dù chỉ để hạ nhục kẻ thù của ngài.”

“Điều đó chứng tỏ tiếng cười là thứ gì đấy rất gần với cái chết và sự thối rữa của cơ thể”, Jorge càu nhàu đáp và tôi phải công nhận lão nói như một nhà logic giỏi.

Lúc ấy Tu viện trưởng thân ái yêu cầu chúng tôi im lặng. Dẫu sao cũng sắp xong bữa rồi. Tu viện trưởng đứng lên, giới thiệu thầy William với các tu sĩ. Ông ca ngợi sự thông thái của thầy, tán dương sự thông thái của thầy và thông báo ông đã yêu cầu vị khách này điều tra cái chết của Adelmo; Tu viện trưởng khuyến các tu sĩ hãy trả lời các câu hỏi của thầy và ra lệnh cho những người dưới quyền của họ trong toàn tu viện cũng làm như thế.”

Ăn xong, các tu sĩ chuẩn bị đến khu hát kinh để tiến hành Kinh Tối. Họ lại kéo mũ che mặt tùm hụp và xếp hàng ngoài cửa, rồi đi thành một hàng dài qua nghĩa trang, vào lễ điện qua lối cửa bắc.

Chúng tôi đi ra với Tu viện trưởng. “Có phải bây giờ là lúc đóng các cửa của Chính Tòa không ạ?” thầy William hỏi.

“Ngay sau khi đám người làm dọn dẹp xong nhà ăn và nhà bếp, đích thân Thủ thư sẽ đóng mọi cửa ra, cài then bên trong?

“Bên trong? Thế huynh ấy ra lối nào?”

Tu viện trưởng trừng trừng nhìn Thầy William một lúc. “Chắc huynh ấy không ngủ trong nhà bếp,” ông xẵng giọng. Rồi ông rảo bước…

“Ra thế,” thầy William thì thầm với tôi, “nghĩa là có cửa khác nữa, mà chúng ta không được phép biết.” Tôi mĩm cười, hãnh diện vì tài suy luận của thầy, nhưng thầy mắng: “Chớ có cười. Như con đã thấy, trong những bức tường này người ta không mấy ưa tiếng cười.”

Chúng tôi vào khu hát kinh. Một ngọn đèn đang cháy trên chiếc gía ba chân cao gấp đôi người thường. Các tu sĩ lặng lẽ ngồi vào ghế của họ.

Rồi Tu viện trưởng ra hiệu và người lĩnh xướng ngân nga, “Tu autem Domine miserene nobis - Nhưng Chúa ơi, cúi xin Người thương xót chúng con.” Tu viện trưởng họa lại: “Adiutorium nostrum in nomine Domini - chúng ta được cứu giúp khi gọi tên Người? rồi mọi người đồng thanh tiếp lời: “Qui fecit coelum et terram - Đấng đã tạo nên trời đất. Rồi vang lên các lời Thánh vịnh: “Khi con kêu gọi, xin hãy đáp lời, ôi Chúa của sự công bình”; “Con xin hết lòng tạ ơn Chúa”; “Hỡi mọi tôi tớ của Chúa, hãy ngợi ca Người.”

Thầy trò tôi không ngồi trong khu hát kinh mà lùi vào gian giữa. Từ đấy, chúng tôi đột nhiên thấy Malachi ló ra từ một buồng nguyện tối tăm ở gian bên.

“Con hãy nhớ chỗ đó nhé,” thầy William bảo tôi. “Có thể có lối dẫn tới Chính Tòa.”

“Bên dưới nghĩa trang?”

“Sao không? Quả thật khi nghĩ về chuyện này ta thấy hẳn phải có một nơi giữ cốt ở đâu đó; họ đâu thể nào chôn mọi tu sĩ trong vuông đất ấy suốt bao thế kỷ được.”

“Nhưng có thật thầy muốn đột nhập thư viện vào ban đêm không?” tôi kinh hoàng hỏi.

“Nơi có âm hồn các tu sĩ, rắn rết và những ánh sáng bí ẩn à, Adso? Không đâu, con ơi. Hôm nay ta đã nghĩ đến chuyện này, không phải vì tò mò mà vì suy nghĩ xem Adelmo đã chết như thế nào. Bây giờ, như đã nói với con, ta thiên về cách giải thích logic hơn và cân nhắc mọi chuyên, ta thấy nên tôn trọng tập quán nơi đây.”

“Thế sao thầy lại muốn biết vào đấy bằng cách nào?”

“Vì khoa học không chỉ là biết điều gì chúng ta phải làm hoặc có thể làm, mà còn cả biết điều gì chúng ta có thể làm, nhưng không nên làm. [Chính vì thế hồi nãy ta đã nói với sư huynh ngành kính, rằng người hiểu biết cần giữ kín điều bí mật mình đã phát hiện, để kẻ khác khỏi dùng vào việc xấu. Nhưng y vẫn cứ phải phát hiện điều bí mật ấy trước đã. Còn theo ta thấy, thư viện này dường như che đậy những bí mật của nó thì đúng hơn.”

Thầy nói xong, chúng tôi bước ra khỏi nhà thờ, vì buổi lễ vừa kết thúc. Chúng tôi thấy mệt nhoài, nên đi về phòng. Tôi cuộn tròn người trong một góc, mà thầy William gọi đùa là “nấm mộ” của tôi, và thiếp đi ngay.]

NGÀY THỨ HAI

KINH SỚM

Một sự cố đẫm máu cắt ngang vài giờ hạnh phúc bi nhiệm.

Là biểu tượng đôi khi của Quỷ, đôi khi của chúa Ki-tô Phục sinh, chẳng con vật nào lại khó tin cậy hơn con gà trống. Dòng của chúng tôi biết vài con lười hết sức, chẳng bao giờ gáy lúc bình minh. Thế mà, đặc biệt vào mùa đông, Kinh Sớm diễn ra khi trời còn tối đen và toàn thế giới tự nhiên còn say ngủ, vì người tu hành phải dậy trước khi trời sáng rồi đọc kinh thật lâu trong bóng đêm, dùng ngọn lửa thành kính của mình để soi sáng nó, đợi chờ ngày mới. Cho nên, dòng đã có tục lệ sáng suốt quy định trong khi những huynh đệ khác ngủ thì phải có vài người thức, ngân nga một số bài thánh vịnh nhất định, để ước tính khoảng thời gian trôi qua, rồi khi hết thời gian các tu sĩ được phép ngủ, họ sẽ nổi hiệu đánh thức mọi người.

Thành ra đêm đó chúng tôi được những tu sĩ này đi qua nhà ngủ và nhà dành cho khách hành hương rung chuông đánh thức; một sư huynh đi từ phòng này sang phòng kia kêu lớn: “Benedicamus Domino - Chúng ta hãy chúc tụng Chúa” mọi người liền đồng thanh đáp: “Deo gratias - Xin đội ơn Chúa.”

Thầy William và tôi tuân thủ tập tục của dòng Benedict: chưa đầy nửa giờ đã sửa soạn xong đâu đấy để đón chào ngày mới, rồi thầy trò tôi đi xuống lễ điện, nơi các tu sĩ đang nằm phủ phục trên sàn, đọc to mười lăm bài thánh vịnh đầu tiên, chờ sư huynh phụ trách các chủng sinh dẫn học trò của mình vào. Rồi người nào ngồi vào ghế người nấy trong khu hát kinh và ca đoàn cất tiếng hát: Domine labia mea aperies et os meum annuntiabit laudem tuam - Lạy Chúa xin mở miệng con, để con cất tiếng ngợi ca Người. Tiếng ca bay bổng lên vòm giáo đường nghe như tiếng trẻ thơ cầu khẩn. Hai tu sĩ leo lên bục giảng, bắt giọng hát bài thánh vịnh thứ chín mươi bốn, Venite exultemus - Hãy đến đây, cùng nhau nhảy múa hoan ca” và mọi người hát theo. Một niềm tin mới bừng lên trong lòng khiến tôi cảm thấy vô cùng ấm áp.

Các tu sĩ ngồi trên ghế của ca đoàn, sáu mươi người mặc áo dòng, mũ trùm tùm hụp kín đầu không còn phân biệt được ai là ai; một ngọn nến trên chiếc giá lớn ba chân hắt ánh sáng le lói lên sáu mươi cái bóng và sáu mươi giọng hát quyện vào nhau ca ngợi Đấng Toàn Năng. Trong khi lắng nghe tiếng hòa âm xúc động như thể mình đang ở tiền sảnh của thiên đường rực rỡ, tôi tự hỏi có thật tu viện này là nơi ẩn tàng của những điều bí mật được che giấu, của những cố gắng nhằm khám phá chúng một cách trái phép và của những mối đe dọa gớm ghê, khi mà giờ đây, ngược lại, tôi thấy nó là chốn cư ngụ của những con người thánh thiện, nơi gìn giữ đức hạnh, chốn rèn luyện kiến thức, chiếc hòm chứa đựng khôn ngoan, ngọn tháp của trí tuệ, lãnh địa của hiền hòa, thành trì của sức mạnh, hương trầm của sự thánh thiện.

Sau sáu bài thánh vịnh, phần đọc Kinh Thánh bắt đầu. Vài tu sĩ đang gà gật vì buồn ngủ và một trong những tu sĩ trực đêm cầm ngọn đèn nhỏ đi giữa những dãy ghế để đánh thức họ. Ai ngủ gục rũ ra sẽ bị phạt phải cầm đèn đi tuần tra. Tiếp theo là sáu bài thánh vịnh khác. Rồi Tu viện trưởng ban phép lành, rồi người lĩnh xướng trong tuần đó[82] trỗi giọng đọc kinh, mọi người cúi đầu về phía bàn thờ trong một khoảnh khắc tĩnh tâm ngọt ngào khiến ai không trải nghiệm những giờ khắc hừng hực huyền bí và lòng được bình an sâu lắng sẽ không thể hiểu nổi. Cuối cùng, mũ lại trùm xuống mặt, tất cả ngồi nghiêm trang hát “Te Deum - Lạy Thiên Chúa”. Tôi cũng ca ngợi chúa, vì Người đã giải thoát tôi khỏi những ngờ vực và cảm giác bứt rứt trong lòng ngay từ ngày đầu tiên tới tu viện. Chúng ta là những tạo vật yếu đuối, tôi tự nhủ; ngay cả trong các tu sĩ uyên bác và thành tín này mà quỷ còn gieo rắc những ganh tị nhỏ nhen, xúi bậy những thù hằn vụn vặt, nhưng tất cả những điều này sẽ đều tan biến như làn khói trước luồng gió mạnh của lòng tin, khi mọi người quần tụ nhân danh Đức Chúa Cha, rồi Chúa Ki-tô giáng hạ xuống ngay giữa họ.

Các tu sĩ không quay về phòng mình trong khoảng thời gian giữa Kinh Sớm và Kinh Ngợi Ca, dù trời vẫn còn tối. Các chủng sinh theo thầy của họ sang nhà họp giáo đoàn để học thánh ca; vài tu sĩ ở lại trong nhà thờ chăm lo những món trang trí của thánh đường, còn phần lớn tha thẩn trong khu hành lang, lặng lẽ trầm tư, giống như thầy William và tôi. Đám người giúp việc đang ngủ và còn tiếp tục ngủ khi chúng tôi trở lại lễ điện dự Kinh Ngợi Ca; lúc ấy trời vẫn còn tối.

Chúng tôi lại hát thánh vịnh và đặc biệt có một bài, trong số những bài quy định cho mọi ngày thứ Hai, đã khiến tôi lại thấy sờ sợ như trước đây: “Tội lỗi của kẻ xấu cất tiếng ngay trong trái tim con, rằng trong mắt y không có niềm kính sợ Chúa. Lời y thốt ra thật xấu xa.” Theo tôi thấy thì thật là một điềm gở khi Luật dòng Benedict quy định cho chính ngày này một lời răn đe ghê gớm nhường ấy. Sau những bài hát ngợi ca, tôi vẫn không thôi bứt rứt khi đọc sách Khải huyền như mọi ngày; những hình ảnh chạm khắc đã làm tim và mắt tôi choáng ngợp hôm trước ở cổng chính nhà thờ tái hiện trong đầu óc tôi. Nhưng sau bài hát đối, bài ca ngợi Chúa và câu xướng, khi bắt đầu hát Phúc âm, tôi thoáng thấy ngay phía trên bàn thờ chính, sau những cửa sổ của lễ điện, một ánh sáng le lói làm những ô kính, cho đến lúc đó vẫn tối đen, tỏa muôn màu. Lúc ấy chưa thật bình minh đâu, phải đợi đến giữa Kinh Đầu, đúng lúc chúng tôi hát “Deus qui est sanctorum splendor mirabilis - Thiên Chúa là sự vinh hiển kỳ diệu của các thánh” và “Iam lucis orto sidere - Từ khi ánh dương xuất hiện”. Mới chỉ là chút le lói đầu tiên báo hiệu một bình minh mùa đông thôi. Nhưng thế cũng được rồi, và giờ đây vùng sáng nhờ nhờ đang thay chỗ cho bóng đêm trong gian giữa đủ làm lòng tôi nhẹ nhõm.

Chúng tôi hát Phúc âm, tới chỗ chứng rằng Lời Chúa đã đến sáng soi toàn nhân loại thì thánh đường như tràn ngập nắng mai rực rỡ khôn cùng. Tuy bình minh chưa xuất hiện, nhưng với tôi nó dường như đang tỏa sáng trên những lời thánh ca tựa như bông huệ huyền bí ngát thơm nở giữa những vòm cung trên trần. “Chúa ơi, con tạ ơn Người, vì giây phút sướng vui khôn tả này,” tôi thầm cầu nguyện và tự nhủ lòng: “Hỡi trái tim ngu ngốc, mi sợ gì nữa chứ?”

Đột nhiên có tiếng ồn ào từ hướng cửa Bắc. Tôi còn đang ngạc nhiên sao việc chuẩn bị công chuyện của đám người làm lại có thể khuấy rộn buổi kinh lễ thiêng liêng như vậy được, thì ngay lúc ấy ba người chăn heo chạy ùa vào, mặt lộ vẻ kinh hoàng; họ lại gần Tu viện trưởng, thì thầm gì đấy với ông. Thoạt tiên Tu viện trưởng ra hiệu bảo họ trấn tĩnh, như thể không muốn buổi lễ bị gián đoạn; nhưng lại thêm một đám khác chạy vào, vài người lớn tiếng: “Một người đàn ông! Một người đàn ông chết!” Rồi tới những người khác: “Một thấy. Mấy người thấy đôi dép xăng đan không?”

Đang cầu kinh, mọi người liền ngưng bặt. Tu viện trưởng vừa chạy ào ra, vừa ngoắt tay gọi quản hầm. Thầy William đi theo họ; các tu sĩ khác cũng lục tục rời ghế, ùa ra ngoài.

Trời sáng tỏ rồi, lớp tuyết trên mặt đất khiến khuôn viên tu viện càng sáng hơn. Phía sau lễ điện, trước mặt các chuồng gia súc, nơi hôm qua có cái thùng lớn đựng tiết heo, một vật thể kỳ lạ, trông như cây thập giá, ló khỏi miệng thùng, không khác hai cái cọc phủ giẻ cắm xuống đất để xua đuổi chim chóc.

Nhưng đó là hai chân người, chân của một người cắm đầu vào trong thùng tiết.

Tu viện trưởng ra lệnh kéo xác (vì không người sống nào lại có thể giữ mãi tư thế chẳng đẹp đẽ gì ấy) ra khỏi thứ chất lỏng đáng tởm kia. Tuy ngần ngại nhưng những người chăn heo vẫn lại gần miệng thùng, chịu vấy đầy máu đó kéo cái thân thể đáng thương bê bết tiết kia ra. Như tôi đã được giải thích, máu này được khuấy kỹ ngay sau khi cắt tiết heo, rồi để ngoài trời lạnh nên không vón cục, nhưng lớp tiết phủ quanh xác bắt đầu đông lại, thấm đẫm áo dòng, khiến không thể nhận diện được đó là ai. Một người giúp việc xách thùng nước tới dội lên mặt của cái xác khốn khổ. Một người khác cúi xuống, dùng khăn lau. Trước mắt chúng tôi hiện ra khuôn mặt trắng bệch của Venantius xứ Salvamec, học giả tiếng Hy Lạp mà thầy trò tôi đã trò chuyện chiều hôm trước bên những quyển sách chép tay của Adelmo.

[“Adelmo có thể đã tự tử,” thầy William trầm ngâm trong lúc quan sát khuôn mặt người chết. “Nhưng huynh đây nhất định là không rồi, và chắc chắn không thể có chuyện y ngẫu nhiên leo lên miệng thùng rồi sơ ý rơi tòm vào đấy!”]

Tu viện trưởng bước tới. “Huynh William, như Huynh thấy, chuyện gì đấy đang diễn ra trong tu viện này, chuyện gì đấy đòi hỏi tất cả trí tuệ của Huynh. Ta xin Huynh hãy hành động ngay cho!”

“Huynh ấy có mặt tại khu hát kinh lúc làm lễ không ạ?” thầy William hỏi, chỉ vào xác chết.

“Không,” Tu viện trưởng đáp. “Ta thấy ghế của huynh ấy trống.”

“Không thiếu ai khác?”

“Hình như không. Ta không nhận thấy gì cả.”

Thầy William lưỡng lự một lúc rồi mới thì thầm hỏi tiếp để người khác không nghe được: “Berengar có mặt nơi ghế của huynh ấy chứ ạ?”

Tu viện trưởng nhìn thấy, ngạc nhiên liền băn khoăn, như tỏ ra sửng sốt khi thấy thầy tôi cũng mang mối nghi ngờ mà chính ông vừa mời có, song vì những lý do dễ hiểu hơn nhiều. Ông liền đáp nhanh: “Huynh ấy có ở đó. Huynh ấy ngồi hàng đầu, gần bên tay phải ta.”

“Tất nhiên,” thầy William nói, “những điều này chẳng nói lên gì hết Thầy. Con không tin rằng có ai đó, để vào khu hát kinh, đã đi qua hậu điện, nghĩa là cái thây này đã ở đây nhiều giờ rồi, ít nhất từ lúc mọi người đi ngủ.”

“Chắc vậy, những người giúp việc đầu tiên dậy lúc rạng đông, vì thế mãi bây giờ họ mới phát hiện ra.”

Thầy William cúi xuống tử thi, như thể thầy đã quen tiếp xúc với xác chết. Thầy nhúng tấm khăn gần đấy vào chậu nước rồi lau khuôn mặt Venantius thêm nữa. Trong khi đó các tu sĩ khác khiếp hãi xúm quanh thành vòng tròn, bàn tán xôn xao, khiến Tu viện trưởng phải ra lệnh im lặng. Trong số đó có Severinus, phụ trách về sức khỏe trong tu viện, đang chen tới gần. Ông cúi xuống sát bên thầy tôi. Tôi xích lại, cố nén sợ hãi và kinh tởm, đưa thầy William một tấm khăn sạch thấm nước, để nghe họ chuyện trò.

“Huynh đã từng thấy người chết đuối chưa?” thầy William hỏi.

“Nhiều lần rồi chứ,” Severinus đáp. “Và nếu tôi đoán không nhầm thì Huynh muốn ám chỉ rằng mặt họ không như thế này, mà trương lên.”

“Vậy là huynh đây đã chết, rồi ai đó mới quăng xác vào thùng tiết.”

“Sao kẻ ấy lại làm thế nhỉ?”

“Sao kẻ ấy lại giết y ư? Chúng ta đang đụng độ với việc của một kẻ có đầu óc bệnh hoạn. Nhưng bây giờ chúng ta phải xem thi thể có vết thương hay bầm giập gì không. Tôi đề nghị đem xác tới phòng tắm, cởi áo quần, tắm rửa cho sạch rồi khám nghiệm. Tôi sẽ lại đấy với Huynh ngay.”

Trong khi Severinus, được phép của Tu viện trưởng, bảo những người chăn heo khiêng xác đi, thầy tôi yêu cầu các tu sĩ quay về khu hát kinh theo đúng con đường họ đã đi đến đây, những người giúp việc cũng thế, để hiện trường được quang đãng, chỉ còn lại thầy trò tôi bên chiếc thùng mà máu đã trào ra khi thực hiện cái việc rùng rợn là lôi thây ma ra. Tuyết chung quanh đỏ lòm, tan thành nhiều vũng ở những nơi bị xối nước, còn nơi đặt xác là một vệt lớn màu sẫm.

“Lộn xộn hết cả,” thầy William nói, hất hàm về phía những vềt chân loạn xạ mà các tu sĩ và người giúp việc để lại chung quanh. “Tuyết, Adso ạ, là một tấm giấy da tuyệt hảo, trên đó thân thể con người ta để lại những hàng chữ có thế đọc rất dễ dàng. Nhưng tấm giấy da viết rồi này đá bị cạo sửa be bét, nên có lẽ thấy trò ta sẽ không đọc được gì thú vị trên đó nữa. Các tu sĩ đã tấp nập đi lại giữa nơi đây và nhà thờ, những người giúp việc đã đi thành đám giữa đây với nhà kho và chuồng gia súc. Chỗ duy nhất còn nguyên vẹn là giữa các nhà kho và Chính Tòa. Thử xem thầy trò ta có tìm được gì đáng chú ý chăng.”

“Thầy mong sẽ tìm thấy gì ạ?” tôi hỏi.

“Nếu huynh ấy không tự lao đầu vào trong thùng thì ai đó đã đem huynh ấy đến đấy, chết rồi, ta nghĩ thế. Và một người mang xác người khác nhất định để lại những dấu chân sâu trên tuyết. Thành ra con hãy nhìn quanh đây xem có vềt chân nào theo con có vẻ khác những vềt mà các tu sĩ ồn ào kia đã hủy hoại trên tấm giấy da của chúng ta hay không.”

Và chúng tôi đã tìm. Xin nói ngay tôi chính là kẻ, cầu Chúa tha thứ cho con tội kiêu ngạo, đã phát hiện được gì đây giữa thùng tiết và Chính Tòa. Đó là những vềt chân người, khá sâu, trong một khu chưa ai qua lại, và - như thầy tôi nhận xét ngay - mờ hơn những vềt các tu sĩ và người giúp việc đã để lại, chứng tỏ ở đó tuyết đã phủ lên, nghĩa là những dấu chân này có trước đây ít lâu rồi. Nhưng đối với chúng tôi, điều đáng ghi nhận nhất là trong số những dấu chân này có một vệt dài liên tục, như thể người để lại những dấu này đã kéo lê theo vật gì đây. Nói gọn, dấu vềt này kéo dài từ cái thùng đến cửa nhà ăn, giữa tòa tháp phía Nam và tòa tháp phía Đông Chính Tòa.

“Nhà ăn, phòng sao chép, thư viện,” thầy William nói. “Lại thư viện. Venantius chết trong Chính Tòa và rất có thể tại thư viện.”

“Tại sao lại chính trong thư viện ạ?”

“Ta đang thử đặt mình vào hoàn cảnh của kẻ sát nhân. Nếu Venantius chết, bị giết, trong nhà ăn, trong nhà bếp, hay trong phòng sao chép, thì sao tên sát nhân không đẽ xác huynh ấy ở đó? Nhưng nếu huynh ấy chết trong thư viện, rồi xác phải mang tới chỗ khác, vì hai lý do, một là nếu để xác trong thư viện thì sẽ chẳng bao giờ có ai phát giác (và có lẽ kẻ sát nhân đặc biệt muốn xác được phát hiện) và hai là có lẽ tên sát nhân không muốn tập trung sự chú ý vào thư viện.”

“Nhưng sao kẻ sát nhân lại muốn cái xác được phát hiện ạ?”

“Ta không biết. Ta có thể đưa ra vài giả thuyết. Làm sao chúng ta biết kẻ sát nhân giết Venantius vì thù ghét? Hắn có thể giết huynh ấy hơn là ai khác, nhằm để lại một dấu hiệu, hoặc để cho biết điều gì khác.”

“Omnis mundi creature quasi liber et scriptura - mỗi sinh vật trên đời đều gần như là một quyển sách và chữ,” tôi lẩm bẩm, nhưng đó có thể là dấu hiệu gì ạ?”

“Đó chính là điều ta không biết. Nhưng chúng ta chớ nên quên rằng có cái tưởng như dấu hiệu, song thật ra vô nghĩa, giống như ba-la hay bô-lô…”

“Thật là tàn bạo,” tôi nói, “khi giết người chỉ để nói ba-la bô-lô!”

“Ngay cả giết người để nói Credo in unum Deum - tôi tin kính một Thiên Chúa…,” thầy William đáp, “thì cũng tàn bạo vậy thôi.”

Đúng lúc ấy Severinus tới gặp chúng tôi. Xác chết đã được tắm rửa sạch sẽ và khám nghiệm kỹ lưỡng. Không thương tích, không vềt bầm giập trên đầu. [Như thể bị chết vì phù phép.

“Có thể do Chúa phạt chăng?” thầy William hỏi.

“Có thể,” Severinus đáp.

“Hay do thuốc độc?”

Severinus ngập ngừng: “Cũng có thể luôn.”]

“Huynh có chất độc trong phòng thí nghiệm không?” thầy William hỏi, khi chúng tôi đi về hướng bệnh xá.

“Có, như các thứ thuốc khác thôi. Nhưng còn tùy Huynh nghĩ thế nào là thuốc độc. Có những chất dùng liều nhẹ thì tốt cho sức khỏe, nhưng dùng quá có thể chết được. Như mọi nhà dược thảo giỏi, tôi có trữ độc dược và dùng rất thận trọng. Tôi có trồng trong vườn thuốc, chẳng hạn, cây nữ lang. Cho vài giọt vào thuốc sắc từ những cây thuốc khác sẽ giúp tim bị rối loạn đập bình thường trở lại. Nhưng dùng quá liều sẽ sinh bơ phờ, uể oải và chết.”

“Và Huynh không thấy dấu vềt nào trên tử thi về một thứ chất độc đặc biệt nào đây?”

“Không. Nhưng có nhiều loại chất độc không để lại dấu vết nào.”

Chúng tôi tới bệnh xá. Xác Venantius, sau khi được tắm rửa tại nhà tám, đã được mang đến đây, đặt nằm trên cái bàn to trong phòng thí nghiệm của Severinus; các bình chưng cất và những dụng cụ khác bằng thủy tinh hoặc bằng đất khiến tôi liên tưởng đến phòng làm việc của một nhà giả kim (dù tôi chỉ được nghe kể về những thứ này). Trên vài tấm kệ dài kê sát tường, gần cửa ra vào bày một loạt chai lọ, ống, bình, hũ đựng đầy các chất có màu sắc khác nhau.

“Một bộ sưu tập cây thuốc tuyệt vời,” thầy William nói. “Sản phẩm của vườn Huynh cả ư?”

“Đâu có,” Severinus nói, “nhiều chất hiếm hoặc từ những cây không mọc ở vùng khí hậu này đã được nhiều tu sĩ từ khắp nơi trên thế giới mang đến cho tôi trong bao năm qua. Tôi có nhiều thứ thuốc quý không dễ tìm, cùng với những chất dễ dàng chiết từ cây cỏ địa phương. Huynh xem này… aghalingho giã nhỏ, từ tận nước Cathay, một học giả A rập đã cho tôi. Aloe từ Ấn Độ, thuốc đắp tuyệt hảo trị vềt thương. Live arient làm hồi sinh, hay đúng hơn giúp người hôn mê tỉnh lại. Arsenic: rất nguy hiểm, chết người nếu nuốt phải. Cây borage, tốt cho bệnh phổi. Betony, trị nứt sọ rất thần tình. Mastic: giảm tiếng khò khè trong phổi và bệnh sổ mũi. Nhựa trầm hương…”

“Có phải lễ vật của ba bậc hiển giả phương Đông[83] không ạ?” tôi hỏi.

“Cùng một thứ đấy. Nhưng bây giờ dùng để ngừa sẩy thai, chiết từ một loại cây tên là Balsamodendron myrra. Còn đây là mumia, cực hiếm, có được từ sự phân hủy xác thú vật khô, dùng để chế biến nhiều thứ thuốc gần như là thần dược. Mandragora officinalis, giúp ngủ ngon…”

“Và khơi dục vọng của xác thịt,” thầy tôi nhận xét.

“Người ta bảo thế, nhưng ở đây không dùng vào chuyện ấy, như Huynh có thể hình dung được.” Severinus mĩm cười. “Huynh xem này,” ông vừa nói vừa lấy xuống một ống thuốc. “Tutty, thần dược cho mắt.

“Còn cái gì đây?” thầy William hỏi với giọng vui vẻ, tay sờ một hòn đá nằm trên kệ.

“Cái ấy à? Người ta cho tôi khá lâu rồi. Hình như nó có khả năng trị được bệnh tật, nhưng tôi chưa khám phá ra. Huynh biết nó không?”

“Biết,” thầy William nói, “nhưng tôi không biết nó như một thứ thuốc men.” Thầy móc từ áo dòng một con dao nhỏ, từ từ nhích về phía hòn đá, thầy nhích rất gượng nhẹ, khi con dao tới gần viên đá, tôi thấy lưỡi dao thình lình bật tới, chẳng khác thầy William vung cổ tay, trong khi có tay thầy hoàn toàn bất động. Lưỡi dao chập vào cục đá, vang lên tiêng kêu khe khẽ của kim loại.

“Con thấy đấy,” thầy William nói với tôi, “nó hút sắt.”

“Thế công dụng của nó là gì ạ?” tôi hỏi.

“Nó có nhiều công dụng mà ta sẽ cho con biết. Còn bây giờ, Huynh Severinus ơi, tôi muốn biết ở đây có chất gì giết được người không.”

Severinus ngẫm nghĩ một lát - theo tôi hơi quá lâu - tìm câu trả lời rõ ràng: “Có nhiều thứ lắm. Như tôi đã nói, ranh giới giữa thuốc độc và thuốc trị bệnh không rành mạch; vì thế người Hy Lạp[84] đã dùng từ ‘pharmacon’ cho cả hai thứ này.”

“Và gần đây Huynh không mất mát gì chứ?”

Severinus lại ngẫm nghĩ, rồi đáp như cân nhắc từng chữ: “Gần đây thì không.”

“Thế còn trước kia?”

“Ai biết được? Tôi không nhớ. Tôi ở tu viện này đã ba mươi năm mà hai mươi lăm năm ở bệnh xá.”

“Quá lâu đối với ký ức con người,” thầy William thừa nhận. Rồi đột nhiên thầy nói: “Hôm qua chúng ta nói đến các cây cỏ gây ảo giác. Những cây nào vậy nhỉ?”

Vẻ mặt và thái độ của Severinus cho thấy huynh hết sức muốn tránh né đề tài này. “Tôi phải suy nghĩ đã, Huynh hiểu chứ. Tôi có quá nhiều thần dược ở đây. Nhưng ta nên nói về cái chết của Venancius hơn. Huynh thấy sao?”

“Tôi còn phải suy nghĩ đã,” thầy William trả lời.

KINH ĐẦU

Benno xứ Uppsala thổ lộ một số chuyện, Berengar xứ Arunđel giãi bày vài chuyện khác và Adso học được ý nghĩa của sự thật tâm sám hối.

Sự cố kinh hoàng này đã làm rung động cuộc sống trong tu viện. Việc phát hiện ra xác chết đã gây rối loạn, khiến buổi thánh lễ bị gián đoạn. Tu viện trưởng tức thì ra lệnh cho các tu sĩ quay về khu hát kinh để cầu nguyện cho linh hồn người huynh đệ của họ.

Giọng các tu sĩ nấc nghẹn. Thầy William và tôi chọn chỗ ngồi sao cho có thể quan sát gương mặt mọi người, khi nghi thức không buộc họ phải trùm mũ tùm hụp. Chúng tôi quan sát gương mặt Berengar trước tiên. Nó tái xanh, mệt mỏi và phiền muộn, nhẫy mồ hôi. [Hôm qua chúng tôi được nghe hai điều bóng gió về huynh ấy, rằng hình như huynh ấy với Adelmo có mối quan hệ đặc biệt mật thiết và điều đáng chú ý là không phải vì họ là đôi bạn cùng trang lứa, mà vì ngụ ý châm chọc trong giọng nói của những người khác khi để cập đến tình bạn này].

Ngồi cạnh huynh ấy là Malachi với gương mặt u tối, lông mày nhíu lại, không biểu cảm. Cạnh Malachi, mặt cũng không biểu cảm, là tu sĩ mù Jorge. Ngoài ra, chúng tôi quan sát vẻ bồn chồn của Benno xứ Uppsala, nhà tu từ học thầy trò tôi gặp hôm trước tại phòng sao chép; chúng tôi thấy huynh ấy liếc vội Malachi. “Benno bồn chồn, còn Berengar sợ hãi,” thầy William nhận xét. “Phải thẩm vấn họ ngay.”

“Sao vậy ạ?” tôi ngây thơ hỏi.

“Công việc của chúng ta khắc nghiệt lắm,” thầy William đáp. “Nhiệm vụ của phán quan khắc nghiệt lắm, vì y phải đánh vào kẻ yếu đuối nhất đúng vào lúc họ yếu đuối nhất.”

Cho nên buổi lễ vừa dứt, chúng tôi liền đuổi theo ngay Benno đang đi về hướng thư viện. Người tu sĩ trẻ này có vẻ bực bội khi nghe thầy William gọi, nên đã lầm bầm vài lý do yếu ớt về việc gì đấy phải làm. Dường như huynh gấp gáp muốn lên phòng sao chép. Nhưng thầy tôi lưu ý huynh rằng thầy đang mở cuộc điều tra, do Tu viện trưởng ủy thác, rồi dẫn Benno vào khu hành lang. Chúng tôi ngồi trên bờ tường trong, giữa hai cột trụ[85]. Benno, thỉnh thoảng lại nhìn về hường Chính Tòa, chờ thầy William nói trước.

“Thế này nhé,” thầy William hỏi, “ngày Huynh bàn luận với Berengar, Venantius, Malachi và Jorge về tranh minh họa bên lễ của Adelmo, mọi người đã nói những gì?”

“Huynh đã nghe hôm qua rồi đấy. Jorge bảo không dược phép dùng các hình ảnh lố bịch để trang trí những sách chứa đựng chân lý. Venantius phản bác rằng chính Aristotle đã bảo những lời hóm hỉnh và lối chơi chữ là những phương tiện hay hơn để phơi bày chân lý, vì thế tiếng cười không thể là xấu xa, nếu nó có thể trở chành phương tiện để chuyển tải sự thật. Jorge đáp rằng theo như huynh ấy còn nhớ được, Aristotle đã nói những điều này trong bộ Thi ca, khi bàn về phép ẩn dụ. Và chính chỗ này có hai điều không ổn, một là bộ Thi ca - từ thời nảo thời nào không hề được biết trong cộng đồng Ki-tô giáo, có thể là do ý Chúa - đã chỉ đến với chúng ta thông qua bọn Moor dị giáo[86]…”

“Nhưng nó được một người bạn của ‘nhà thuyết giảng thiên thần Aquino[87] dịch ra tiếng Latin mà!” thầy William nói.

“Thì tôi cũng đã nói với huynh ấy như thế ,” Benno phấn khởi đáp ngay. “Tôi dốt tiếng Hy Lạp nên chỉ nghiên cứu được tác phẩm vĩ đại kia qua bản dịch của William xứ Moerbeke thôi. Phải, tôi đã nói thế đấy. Nhưng Jorge nói thêm rằng nguyên nhân thứ hai gây phiền toái là trong quyển sách này lão già xứ Stagira[88] nói về thơ phú, thứ nghệ thuật thấp hèn, toàn dựa vào tưởng tượng. Venantius mới đáp rằng các bài thánh vịnh cũng là những tác phẩm của thơ phú và dùng ẩn dụ; Jorge liền giận dữ vì huynh ầy cho rằng thánh vịnh là những công trình được Chúa gợi cảm hứng và dùng ẩn dụ để truyển đạt chân lý, trong khi những các phẩm của bọn thi sĩ ngoại đạo dùng ẩn dụ để truyền đạt sự dối trá, thuần để giải trí, một nhận xét hết sức xúc phạm đến tôi…”

“Sao thế?”

“Vì là người nghiên cứu tu từ học, tôi đọc nhiều nhà thơ ngoại đạo và tôi biết… hoặc tôi tin rằng lời lẽ của họ cũng truyền đạt chân lý của người Cơ Đốc bẩm sinh… Tóm lại, lúc ấy, nếu tôi nhớ không nhầm, Venantius nói về những quyển sách khác và Jorge nổi cơn thịnh nộ.”

“Những quyển nào?”

Benno lưỡng lự. “Tôi không nhớ. Nói về những quyển nào thì có gì quan trọng?”

“Quan trọng lắm chứ, vì ở đây chúng tôi đang thử tìm hiểu chuyện gì đã xảy ra giữa những con người sống giữa sách vở, với sách vở, từ sách vở và vì thế mà nhận định của họ về sách vở cũng rất là quan trọng.”

“Đúng thế,” Benno nói, lần đầu tiên mỉm cười, khuôn mặt gần như rạng rỡ. “Chúng tôi hiến cuộc đời cho sách vở. Một sứ mạng tuyệt vời trong thế giới đầy hỗn loạn và suy tàn này. Như thế Huynh có thể hiểu được chuyện gì đã xảy ra vào lúc ấy. Venantius, vốn rất giỏi tiếng Hy Lạp, bảo Aristotle đã dành quyển thứ hai của bộ Thi ca cho riêng tiếng cười, và nếu một triết gia vĩ đại như thế đã dành cả một quyển sách cho tiếng cười thì tiếng cười hẳn phải quan trọng. Jorge bảo nhiều giáo phụ đã dành trọn những quyển sách viết về tội lỗi, một chuyện quan trọng nhưng xấu xa. Venantius bảo theo huynh ấy biết thì Aristotle nói về tiếng cười như điều tốt và một công cụ của sự thật. Jorge liền khinh miệt hỏi huynh ấy đã có dịp đọc quyển đó của Aristotle chưa, Venantius đáp chẳng có ai được đọc quyển ấy cả, vì không hề tìm thấy nó và chưa biết chừng nó tuyệt bản rồi. Thật vậy, William xứ Moerbeke cũng chưa từng được rờ tới nó. Jorge liền bảo nếu không tìm thấy nó là bởi vì nó chưa từng được viết ra, vì ý Chúa không muốn tuyên dương những chuyện tầm phào. Tôi muốn mọi người bình tĩnh lại - vì Jorge dễ nổi nóng, còn Venantius cố ý khiêu khích huynh ấy - nên mới nói rằng trong phần của bộ Thi ca mà chúng tôi biết được và trong quyển Tu từ học có nhiều nhận xét thông thái về những câu đố dí dỏm và Venantius đồng ý với tôi. Ở điểm này thì Pacificus xứ Tivoli đứng về phe chúng tôi. Huynh ấy rất rành các nhà thơ ngoại đạo, nên mới bảo không ai hơn được các nhà thơ châu Phi về những câu đố dí dỏm. Và huynh ấy đã dẫn câu đố về cả của Symphosius:

Est domtis in terris, clara quae voce resultat.

Ipsa domus resonat, tacitus sed non sonat hospes.

Ambo tamen currunt, hospes simul et domus una.

Đó là một ngôi nhà trên trái đất, vang vọng âm thanh trong trẻo

Ngôi nhà lại vang vọng, nhưng người khách lặng thinh,

Song cả hai cùng chạy, người khách một lượt với ngôi nhà.

Tới đây Jorge liền nói rằng chúa Giê-su khần thiết yêu cầu chúng ta chỉ nói “có” hoặc “không”, mọi cách nói khác đều là của Quỷ dữ; thành ra để chỉ con cá chỉ cần nói “cá” là đủ, chứ đừng che giấu khái niệm này dưới những âm thanh lừa mị. Rồi thêm rằng theo huynh ấy việc lấy người châu Phi làm mẫu mực là không khôn ngoan… “Rồi…”

“Rồi sao?”

“Rồi xảy ra chuyện mà tôi không hiểu: Berengar bỗng bật cười. Jorge liền trách cứ, Berengar đáp huynh ấy cười vì chợt nghĩ ra nếu chịu khó tìm trong các nhà thơ châu Phi ta sẽ thấy nhiều câu đố khác hẳn, chứ không dễ như câu đố về cá đâu. Malachi, lúc đó cũng có mặt, chợt nổi giận, túm mũ Berengar, đẩy huynh ấy về chỗ… Berengar, như Huynh biết, là phụ tá của Malachi…”

“Rồi sau đó?”

“Sau đó Jorge chấm dứt cuộc tranh luận bằng cách bỏ đi. Bọn tôi quay lại với công việc của mình, nhưng trong khi làm việc tôi thấy đầu tiên là Venantius, rồi Adelmo lại gần Berengar, hỏi han gì đấy. Từ xa tôi thấy huynh ấy lẩn tránh các câu hỏi của họ, nhưng trong ngày hôm đó hai người kia lại tìm gặp huynh ấy. Tối đến, tôi thấy Berengar và Adelmo to nhỏ trong khu hành lang trước khi vào phòng ăn. Đấy, đó là tất cả những gì tôi biết.”

“Nghĩa là Huynh biết hai người vừa mới chết trong hoàn cảnh bí ẩn đã hỏi Berengar gì đấy,” thầy William nói.

Benno bực bội đáp: “Tôi không nói thế! Tôi kể Huynh biết những gì xảy ra hôm ấy, vì Huynh hỏi…” Huynh đắn đo một lúc rồi vội nói thêm: “Nhưng nếu Huynh muốn biết ý kiến của tôi thì thế này: Berengar đã nói với họ về điều gì đấy trong thư viện, và đó là nơi Huynh nên tìm kiếm.”

“Sao Huynh lại nghĩ đến thư viện? Berengar muốn nói gì khi bảo nên tìm kiếm trong số những nhà thơ châu Phi? Phải chăng huynh ấy nghĩ rằng cần đọc nhiều hơn những thi sĩ châu Phi?”

“Có thể. Hình như thế. Nhưng sao lúc ấy Malachi lại nổi giận mới được chứ? Dẫu sao huynh ấy vẫn là người có quyền quyết định đưa hay không đưa cho chúng tôi đọc một tập thơ của các thi sĩ châu Phi mà. Nhưng tôi biết được một điều: ai lật qua tập thư mục đều thường thấy trong những ký hiệu, mà chỉ người thủ thư mới hiểu, một ký hiệu ghi ‘châu Phi’. Thậm chí tôi đã tìm thấy một ký hiệu ghi ‘finis Afiicae - tận cùng châu Phi. Có lần tôi hỏi mượn một quyển mang số hiệu đó, tôi không còn nhớ quyển gì, dù tên sách đã khiến tôi tò mò. Malachi bảo những quyển có số hiệu ấy mất rồi. Đó là điều tôi biết. Đó chính là lý do khiến tôi bảo rằng Huynh có lý, Huynh nên để ý đến Berengar, kiểm tra khi huynh ấy lên thư viện. Ai biết được.”

“Ai biết được,” thầy William kết luận, rồi để cho huynh ấy đi. Đoạn thầy tản bộ với tôi trong khu hành lang và thầy nhận định, trước hết Berengar một lần nữa lại là đề tài để các huynh đệ xì xầm; hai là, xem chừng Benno nóng lòng muốn chúng tôi chú ý tới thư viện. Tôi nêu ý kiến có thể huynh ấy mong thầy trò tôi phát hiện ở đấy những điều chính huynh ấy cũng muón biết; thầy William bảo có thể như thế, nhưng cũng có thể huynh ấy muốn chúng tôi đừng chú ý đến nơi nào khác. Nơi nào ạ? Tôi hỏi. Thầy William đáp thầy không biết, có thể là phòng sao chép, hoặc nhà bếp, hay khu hát kinh, hoặc nhà ngủ, hay bệnh xá. Tôi mới thưa rằng hôm trước chính thầy đã hết sức quan tâm đến thư viện, thầy liền đáp thầy thích quan tâm đến những thứ chính thầy chọn lựa, chứ không phải do người khác mách bảo. Nhưng cần phải chú ý đến thư viện, thầy nói tiếp, và bây giờ việc thử đột nhập vào đấy bằng cách nào đó không phải là một ý kiến tồi. Hoàn cảnh hiện giờ cho phép thầy tò mò, dĩ nhiên trong khuôn khổ của phép lịch sự và tôn trọng tập quán cũng như lề luật tu viện.

Chúng tôi rời khỏi khu hành lang. Tan lễ, những người giúp việc và chủng sinh đang từ nhà thờ đi tới. Khi đi dọc phía Tây nhà thờ thầy trò tôi thoáng thấy Berengar từ cửa gian ngang bước ra, băng qua nghĩa trang về phía Chính Tòa. Thầy William lên tiếng gọi, huynh dừng lại và chúng tôi bắt kịp. Huynh trông còn hoảng loạn hơn lúc nãy trong khu hát kinh. Hiển nhiên thầy William quyết định khai thác tâm trạng này của huynh, như vừa làm với Benno.

“Hình như Huynh là người cuối cùng gặp Adelmo khi huynh ấy còn sống,” thầy nói.

Berengar loạng choạng, như ngất xỉu đến nơi. “Tôi ư?” huynh hỏi với giọng yếu ớt. Thầy William làm như tình cờ hỏi thôi, có lẽ vì Benno vừa kể đã thấy hai người này gặp gỡ trong khu hành lang sau Kinh Chiều. Nhưng câu hỏi hẳn đã trúng đích và rõ ràng Berengar đang nghĩ đến một lần gặp khác, hiển nhiên là lần gặp cuối cùng, vì huynh ấp úng đáp:

“Sao Huynh lại nói thế? Tôi gặp huynh ấy trước khi đi ngủ, như mọi người thôi mà!”

Thầy William liền quyết định hỏi dồn tới, không trì hoãn. “Không, Huynh còn gặp huynh ấy lần nữa và Huynh biết nhiều hơn những gì Huynh muốn thú nhận. Nhưng ở đây đã có tới hai người chết và Huynh không thể yên lặng lâu hơn nữa. Huynh biết rất rõ có nhiều cách buộc người ta phải cung khai mà!”

Thầy William thường bảo tôi ngay cả khi còn là phán quan thầy luôn tránh sử dụng tra tấn; nhưng Berengar hiểu nhầm ý thầy (hoặc thầy William cố ý muốn huynh hiểu nhầm). Dẫu sao, nước cờ của thầy đã có tác dụng.

“Vâng, vâng,” Berengar sụt sùi đáp, “tôi có gặp Adelmo chiều hôm ấy, nhưng tôi gặp lúc huynh ấy đã chết rồi!”

“Sao cơ?” thầy William hỏi. “Gặp dưới chân đồi à?”

“Không, không, tôi gặp huynh ấy trong nghĩa trang này đây. Lúc đó huynh ấy đang lang thang giữa những ngôi mộ, một bóng ma giữa những bóng ma. Khi gặp huynh ấy tôi thấy ngay trước mặt mình không phải là một con người sống: mặt huynh ấy là của một xác chết, trong đôi mắt đã hiện lên sự trừng phạt đời đời. Tất nhiên phải đến sáng hôm sau, khi hay tin huynh ấy chết, tôi mới hiểu mình đã gặp một hồn ma; nhưng ngay cả lúc ấy tôi nhận thấy mình nhìn ra ảo ảnh và trước mặt tôi là một linh hồn bị đày đọa, một trong những bóng ma vất vưởng… Ôi, Chúa ơi, giọng huynh ấy nói với tôi cứ như vang lên từ đáy huyệt!”

“Huynh ấy đã nói những gì?”

“‘Tôi bị đọa đày!’ Huynh ấy nói với tôi như thế đấy. “Huynh thấy tôi đây là thấy một kẻ từ địa ngục trở về và tôi sẽ phải quay lại địa ngục.” Huynh ấy đã nói với tôi như thế đấy. Tôi mới kêu lên: ‘Adelmo, Huynh từ địa ngục trở về thực sao? Các hình phạt ở địa ngục như thế nào?’ Tôi run rẩy, vì tôi vừa dự Kinh Tối xong, ở đó tôi được nghe đọc nhiều trang khủng khiếp về cơn thịnh nộ của chúa Trời. Rồi huynh ấy bảo tôi: ‘Hình phạt ở địa ngục thật vô cùng, chúng ta khôn tả xiết. Huynh thấy’, huynh ấy nói, ‘cái áo choàng ngụy biện mà tôi vẫn mặc cho tới nay chứ? Nó siết lấy tôi, trĩu nặng trên lưng tôi như ngọn tháp cao nhất Paris hay ngọn núi cao nhất thế giới và tôi không bao giờ có thể trút nó xuống được nữa. Công lý thần thánh bắt tôi chịu nỗi đau khổ này vì tội kiêu căng, vì đã coi thân thể mình là nơi hưởng lạc thú, vì đã nghĩ mình hiểu biết nhiều hơn những người khác, và vì đã vui thú những chuyện gớm ghiếc, và vì tôi ham hố, nên chúng đã nảy sinh trong tâm hồn tôi nhiều chuyện gớm ghiếc hơn - và giờ đây tôi phải sống với chúng đời đời kiếp kiếp. Huynh thấy lớp vải lót của chiếc áo khoác này chứ nhỉ? Nó như toàn bằng than hồng với lửa đỏ và chính ngọn lửa này đang thiêu đốt thân thể tôi, tôi phải chịu hình phạt này vì tội lỗi xấu xa của xác thịt mà tôi hằng biết và nuôi dưỡng. Giờ đây ngọn lửa này không ngừng bùng lên thiêu đốt tôi! Hãy đưa tay cho tôi, người thầy đẹp trai của tôi ơi’, huynh ấy nói tiếp, ‘cuộc gặp gỡ giữa tôi và Huynh có thể là bài học hữu ích, đổi lấy những bài học Huynh đã dạy tôi. Hãy đưa tay đi, hỡi người thầy đẹp trai của tôi!’ Rồi huynh ấy vẩy ngón tay của bàn tay nóng bỏng, một giọt mồ hôi nhỏ tẹo rơi lên bàn tay tôi và tôi cảm thấy như bị nó xuyên qua. Tôi mang vết phỏng này nhiều ngày rồi, tôi giấu mọi người đó thôi. Rồi huynh ấy biến mất giữa các ngôi mộ và sáng hôm sau tôi được biết thân thể của huynh ấy, cái thần thể khiến tôi kinh hoàng nhường ấy, đã chết dưới chân vách đá.”

Berengar khóc lóc, thở hổn hển. Thầy William hỏi: “Tại sao huynh ấy lại gọi Huynh là người thầy đẹp trai? Hai vị trạc tuổi nhau. Huynh đã dạy huynh ấy điều gì chăng?”

Berengar kéo mũ trùm lên mặt, quỳ thụp xuống, ôm chân thầy William. “Tôi không rõ tại sao huynh ấy lại gọi tôi như thế. Tôi chẳng hề dạy huynh ấy điều gì hết thảy!” Rồi Berengar nức nở. “Thưa Cha[89], con sợ. Con muốn được xưng tội với Cha. Xin Cha hãy đoái thương, quỷ đang nhai ngấu nghiến gan ruột con!”

Thầy William đẩy huynh ra rồi đưa tay kéo huynh đứng dậy. “Không dược, Huynh Berengar ạ,” thầy nói, “đừng yêu cầu tôi nghe lời xưng tội của Huynh. Đừng phong kín miệng tôi bằng cách mở miệng Huynh. Điều tôi muốn biết từ Huynh thì Huynh sẽ kể tôi nghe bằng cách khác. Còn nếu Huynh không muốn nói, tôi sẽ có cách để tìm ra. Cứ xin tôi đoái thương, nếu Huynh thích, nhưng đừng yêu cầu tôi giữ kín. Trong tu viện này đã có quá nhiều người kín miệng rồi. Tốt hơn Huynh nên cho tôi biết làm thế nào Huynh thấy được mặt huynh ấy xanh xao, nếu là đêm tối; sao huynh ấy có thể làm cháy bỏng tay Huynh nếu đêm ấy trời mưa, đổ tuyết và mưa đá và Huynh làm gì lúc đó trong nghĩa trang. Nào” - và thầy tàn bạo lắc vai huynh ấy - “hãy cho tôi biết ít nhất là điều ấy!”

Berengar run lẩy bầy. “Tôi không rõ lúc ấy tôi làm gì trong nghĩa trang, tôi không nhớ, tôi không biết làm thế nào mà tôi thấy được mặt huynh ấy, có thể tôi cầm đèn, không phải… huynh ấy có đèn, huynh ấy cầm theo đèn, có lẽ tôi thấy mặt huynh ấy nhờ ánh đèn…”

“Làm sao huynh ấy mang đèn được, nếu trời mưa và đổ tuyết?”

“Lúc ấy là sau Kinh Tối, ngay sau Kinh Tối, tuyết chưa rơi, mãi sau cơ… Tôi nhớ là tuyết bắc đầu rơi khi tôi chạy về phía nhà ngủ. Tôi đang chạy về phía nhà ngủ thì bóng ma đi về hướng ngược lại… Sau đó tôi không biết gì nữa. Nếu Huynh không chịu nghe tôi xưng tội, thì làm ơn đừng hỏi thêm nữa.”

“Được thôi,” thầy William nói, “Huynh đi đi, đi vào lễ điện, đi mà thưa với chúa, vì Huynh không muốn nói với người thường, hay đi tìm một tu sĩ chịu nghe Huynh xưng tội, vì nếu từ đó đến giờ Huynh chưa xưng tội thì Huynh đã mạo phạm phép rửa tội rồi đấy. Đi đi. Chúng ra sẽ gặp nhau nữa mà.”

Berengar liền chạy biến đi. Thầy William xoa tay như tôi từng thấy nhiều lần, khi thầy hài lòng chuyện gì đấy.

“Hay lắm,” thầy nói. “Bây giờ nhiều chuyện đã trở nên sáng tỏ.”

“Sáng tỏ ư, thưa thầy?” tôi hỏi. “Sáng tỏ khi mà thầy trò ta có thêm hồn ma Adelmo nữa à?”

“Adso thân yêu ơi,” thầy William đáp, “theo ta thấy thì hồn ma này chẳng ma quái gì lắm đâu. Dẫu sao thì Berengar đã kể lại một trang ta từng đọc trong quyển sách nào đấy viết cho các nhà Thuyết giáo sử dụng. Những tu sĩ này có lẽ đọc sách quá nhiều, nên khi khích động họ liền thấy lại những hình ảnh đã đọc trong sách. Ta không rõ có thật Adelmo đã nói những điều đó chăng, hay Berengar nghe thấy chỉ vì muốn nghe. Điều quan trọng là câu chuyện này xác định một loạt giả thuyết của ta. Chẳng hạn: Adelmo tự sát, và câu chuyện của Berengar cho chúng ta biết rằng trước khi chết huynh ấy đã đi loanh quanh, cực kỳ khích động, ăn năn vì đã phạm chuyện gì đấy. Huynh ấy bị khích động và sợ hãi về tôi lỗi của mình, vì có ai đó đã làm huynh ấy khiếp sợ và có thể đã kể cho huynh ấy nghe chính cái đoạn về bóng ma trong địa ngục mà huynh ấy đã rành rẽ thuật lại ảo giấc này cho Berengar. Và Adelmo đi qua nghĩa trang, vì mới rời khỏi lễ điện, nơi huynh ấy giãi bày điều bí mật (hay xưng tội) cho ai đó và người này đã khiến lòng huynh ấy tràn ngập sợ hãi lẫn ăn năn. Rồi từ nghĩa trang huynh ấy đi ngược hướng nhà ngủ, như Berengar vừa cho chúng ta biết. Adelmo đi về hướng Chính Tòa, rồi (có thể lắm) tới bức tường ngoài phía sau các chuồng ngựa, từ đó lao xuống vực như ta đã suy đoán. Huynh ấy đã lao xuống trước khi trời nổi bão, rồi chết dưới chân tường, sau đó đất mới lở, cuốn xác tới giữa tháp phía Bắc và phía Đông.”

“Nhưng còn giọt mồ hôi nóng bỏng thì sao ạ?”

“Đó là một phần câu chuyên Berengar đã nghe rồi lặp lại hoặc giả huynh ấy đã tưởng tượng ra trong cơn khích động và ăn năn. Vì, con đã nghe rồi đấy, sự ăn năn của Berengar là điệp khúc ăn năn của Adelmo. Nếu Adelmo từ lễ điện tới, có thể huynh ấy cầm một cây nến và cái giọt rơi xuống tay Berengar chỉ là giọt sáp thôi. Nhưng Berengar cảm thấy nóng nãy vì chắc hẳn Adelmo đã gọi huynh ấy là thầy. Lúc ấy đó là dấu hiệu Adelmo trách móc Berengar đã dạy mình điều gì đấy khiến bấy giờ huynh ấy tuyệt vọng muốn chết. Berengar rõ điều đó, nên đau khổ vì biết đã đẩy Adelmo tới chỗ chết, bởi đã bảo huynh ấy làm chuyện gì đấy lẽ ra không nên làm. Và điều này đâu có khó tưởng tượng, Adso đáng thương của ta ơi, sau những điều chúng ta đã nghe về tay phụ tá Thủ thư.”

“Con tin rằng con hiểu chuyện gì đã xảy ra giữa hai người này,” tôi nói, ngượng ngùng vì điều mình biết, “nhưng chẳng phải tất cả chúng ta đều tin vào lòng khoan dung của Chúa sao? Adelmo, như thầy nói, có thể đã xưng tội; sao huynh ấy lại trừng phạt tội lỗi đầu tiên của mình bằng một tội lỗi chắc chắn nặng hơn hay ít ra cũng không kém[90]?”

“Vì có ai đó đã nói những điều khiến huynh ấy tuyệt vọng. Như ta vừa nói, hẳn một trang sách của một nhà Thuyết giáo thời nay đã thúc đẩy ai đó lặp lại những lời khiến Adelmo khiếp hãi, rồi Adelmo làm Berengar kinh hãi theo cũng bằng chính những lời dó. Trong vài năm gần đây, để kích thích lòng mộ đạo và gây kinh hoàng trong dân gian, khiến họ tuân thủ luật đời và luật đạo, các nhà Thuyết giáo đã dùng những lời lẽ đau buồn cùng những đe dọa khủng khiếp trước kia không hề có. Chưa từng có chuyện như ngày nay: trong các đám rước của những người tự hành xác, thiên hạ tán thán quá nhiều về những nỗi đau khổ của Chúa Ki-tô và Thánh nữ Đồng trinh; chưa từng có chuyện như ngày nay: cứ phải khăng khăng củng cố niềm tin của người dân chất phác qua miêu tả những đày ải dưới địa ngục.”

“Có thể đó là điều cần thiết cho sự sám hối.”

“Adso ạ, ta chưa bao giờ nghe người ta kêu gọi sám hối nhiều như ngày nay, trong một thời kỳ mà các nhà Thuyết giáo lẫn các giám mục, thậm chí cả các huynh đệ của ta ở phái Tinh thần cũng không còn có thể gợi nổi lòng sám hối chân thực…”

“Thế còn kỷ nguyên thứ ba[91], Giáo hoàng Thánh thần, Đại hội ở Perugia…” tôi hoang mang nói.

“Hoài cổ thôi. Thời vàng son của ăn năn sám hối đã qua rồi, cho nên ngày nay ngay cả Đại hội của dòng cũng nói về sám hối được. Một, hai trăm năm trước đây từng dấy lên một làn gió đòi đổi mới rất mạnh. Bấy giờ bất cứ ai, dù là thánh hay tà đạo, nói đến chuyện ấy đều bị thiêu sống. Nay mọi người đều nói. Trong một nghĩa nào đấy thì ngay cả Giáo hoàng cũng thảo luận về chuyện này. Con chớ tin vào sự đổi mới của loài người, khi giáo triều và các vương triều nói về nó.”

“Nhưng mà Fra Dolcino,” tôi đánh bạo hỏi, tò mò muốn biết thêm về cái tên tôi đã nghe nhắc tới nhiều lần ngày hôm qua.

“Y đã chết và chết rất đáng sợ, như hồi còn sống, vì y cũng đã đến quá muộn. Với lại, con biết gì về y nào?”

“Con không biết gì hết. Nên mới hỏi thầy…”

“Ta không bao giờ muốn nói về y. Ta từng phải dính líu tới vài kẻ gọi là tông đồ và ta đã quan sát họ kỹ lưỡng. Đó là một câu chuyện buồn. Nó sẽ làm con phiền muộn đấy. Dù sao chăng nữa nó đã khiến ta đau buồn và con sẽ càng đau buồn hơn nữa, vì thấy ta bất lực trong việc phán xét. Đó là câu chuyện của một kẻ đã làm những việc điên rồ, vì y đã thực hành điều mà nhiều vị thánh đã thuyết giáo. Tới một lúc nào đó ta không còn hiểu nổi ai sai trái, ta như thế… ta như bị mụ đi vì hai phe đối nghịch hao hao giống nhau, một bên là các vị thánh thuyết giảng sám hối và bên kia là những kẻ tội lỗi thực hành lời rao giảng trên, mà thường là gây thiệt hại cho người khác… Nhưng ta nói về chuyện khác mất rồi. Cũng có thể không. Thật ra ta đang nói về điều này: khi thời đại của sám hối qua đi, thì lòng mong muốn ăn năn của kẻ sám hối trở thành nỗi khát khao được chết. Và những kẻ giết những người sám hối điên dại, lấy cái chết đáp lại cái chết - hòng đập tan sự ăn năn chân thực gây ra cái chết - đã thay thế sự sám hối của tâm hồn bằng sự ăn năn của trí tưởng tượng, một tập hợp những viễn cảnh siêu tự nhiên của máu và nước mắt, mà họ gọi là ‘tấm gương’ của sự sám hối chân thực. Tấm gương này biến những đày ải ở địa ngục thành ra sinh động đối với trí tưởng tượng của kẻ chất phác và đôi khi cả với kẻ học thức. Để sẽ không ai phạm tội nữa; người ta nói thế. Họ mong nỗi sợ hãi sẽ giữ cho linh hồn tránh xa tội lỗi và tin rằng có thể dùng sợ hãi thế chỗ cho sự nổi loạn.”

“Nhưng có thật con người ta không phạm tội nữa chăng?” tôi lo lắng hỏi.

“Còn tùy con hiểu thế nào là phạm tội chứ, Adso,” thầy tôi đáp. “Ta không muốn bất công đối với người dân đất nước này, nơi ta sống đã vài năm, nhưng theo ta thì tiêu biểu cho đạo đức ít ỏi của dân Ý là họ tránh phạm tội, vì e sợ một hình tượng nào đấy mà họ có thể đặt tên thánh. Họ sợ thánh Sebastian hay thánh Anthony hơn Chúa Ki-tô. Muốn giữ một chỗ nào đấy trên đất nước Ý này được sạch sẽ, ngăn cản thiên hạ tè lên đó - người dân Ý vốn thoải mái làm bừa như chó ấy mà - phải vẽ lên đó hình thánh Anthony cầm cây gậy nhọn, bọn đái bậy sẽ lảng xa ngay. Thành ra, nhờ các nhà thuyết giáo mà dân Ý có nguy cơ trở lại mê tín như thời xa xưa; họ hết còn tin vào sự phục sinh của thân xác, mà chỉ sợ gặp bất hạnh và thân thể bị thương tích, do đó họ sợ thánh Anthony hơn Chúa Ki-tô.”

“Nhưng Berengar có phải người Ý đâu ạ,” tôi lưu ý thầy.

“Chẳng có gì khác cả. Ta đang nói tới bầu không khí mà Giáo hội và các dòng thuyết giáo đã phủ lên bán đảo này và từ đây lan truyền đi khắp nơi. Và thậm chí nó đã lan đến một tu viện đáng kính của những tu sĩ thông thái, như tu viện này.”

“Miễn họ không phạm tội,” tôi nhấn mạnh, vì tôi sẵn sàng hài lòng với điều duy nhất này thôi.

“Nếu tu viện này là một speculum mundi - tấm gương soi của thế gian, hẳn con đã có câu trả lời rồi.”

“Nhưng nó có phải thế không ạ?” tôi hỏi.

“Để có thể có được một tấm gương soi của thế gian thì nhất thiết thế gian phải có một hình thể đã,” thầy William két luận. Quả thật thầy đã quá triết lý đối với một kẻ mới lớn như tôi.

KINH SÁNG

Khách chứng kiến một cuộc cãi vã giữa những con người thô tục; Aymaro xứ Alessandria nói đôi lời bóng gió; Adso suy ngẫm về sự thánh thiện và về phần của Quỷ. Sau đó William và Adso trở lại phòng sao chép, William thấy vài điều thú vị, tham gia cuộc đối thoại lần thứ ba về sự được phép cười, nhưng cuối cùng vẫn không xem được nơi muốn xem.

Trước khi leo lên phòng sao chép, thầy trò tôi dừng ở nhà bếp ăn uống nghỉ ngơi cho lại sức, vì từ khi thức dậy đến giờ chúng tôi chưa có gì vào bụng. Tôi uống một tô sữa nóng và thấy tỉnh người ngay. Lò sưởi lớn phía Nam đã hừng hực như một lò rèn; người ta đang nướng bánh mì cho ngày hôm ấy. Hai mục tử đang đặt xuống một con cừu vừa mới mổ. Tôi thấy Salvatore trong đám đầu bếp, cái miệng sói của y mĩm cười với tôi. Tôi thấy y cầm miếng thịt gà sót lại trên bàn từ tối hôm qua, lén tuồn cho hai gã này. Họ giấu miếng thịt vào bên trong chiếc áo chẽn bằng da cừu, hài lòng toét miệng cười. Nhưng viên đầu bếp trưởng trông thấy, liền trách móc Salvatore. “Quản hầm ơi, quản hầm ơi,” hắn nói, “Huynh phải giữ gìn của cải của tu viện chứ, đừng lãng phí thế!”

“Họ là fillii Dei - các con trai của chúa mà,” Salvatore đáp, “Chúa Giê-su bảo mình làm phước cho một trong những kẻ nghèo khó này chính là làm phước cho Người đấy!”

“Đồ Fraticello bẩn thỉu, đồ rắm thối của lũ Anh em hèn mọn!” viên đầu bếp quát mắng. “Mi đâu còn sống giữa đám huynh đệ chấy rận bẳn thỉu của mi nữa! Chuyện nuôi nấng con cái Chúa là do lòng nhân từ của Tu viện trưởng chứ!”

Mặt hầm hầm, Salvatore điên tiết quay ngoắt lại; “Ta không phải là một huynh đệ dòng Anh em hèn mọn! Ta là một tu sĩ dòng thanh Benedict! Merdre à toy, Bogomil de merdre - Ta ị vào mi, đồ Bogomil[92] cục c.!”

“Hãy gọi con đĩ mi chọi buổi tối với cái b… dị giáo của mi là Bogomil, đồ heo nọc” viên đầu bếp la lối.

Salvatore đẩy mấy người chăn cừu ra cửa rồi lại gần thấy trò tôi, vẻ lo lắng. “Huynh ơi,” y nói với thầy William, “Huynh hãy bảo vệ dòng tu của Huynh, dù không phải của tôi, bảo hắn rằng filii de Francesco non sunt hereticos - con trai của thánh Francis không phải lũ tà giáo!” Rồi y thì thầm vào tai thầy; “Ille menteur, puah! - Hắn nói láo!” đoạn nhổ bẹt xuống đất.

Viên đầu bếp tiến tới, thô bạo xô y ra ngoài, rồi đóng cửa lại. “Thưa Sư huynh,” hắn kính cẩn nói với thầy William, “tôi đâu dám nói xấu dòng tu của Huynh hay đa số những con người thánh thiện của dòng này. Tôi chỉ nói bọn giả Anh em hèn mọn và giả Benedict thôi, cái lũ chẳng ra người, chẳng ra đười ươi ấy!”

“Tôi biết gốc gác của y,” thầy William nói, giọng hòa giải. “Nhưng bây giờ y cũng là tu sĩ như Huynh vậy, Huynh phải tôn trọng y trong tình huynh đệ mới được.”

“Nhưng y chõ mũi vào những chuyên chẳng chút liên quan tới y, chỉ vì y được huynh quản hầm bao che, nên cứ tưởng mình cũng là quản hầm. Y sử dụng tu viện như của riêng, cả ngày lẫn đêm.”

“Sao lại đêm?” thầy William hỏi. Viên đầu bếp khoát tay như không muốn nói đến những chuyện thiếu đạo đức. Thầy William không hỏi thêm nữa mà uống hết tô sữa.

Tôi càng tò mò tợn. Lần gặp gỡ Ubertino, lời bóng gió về quá khứ của Salvatore và viên quản hầm, những bóng gió thường hơn về những người phái Fraticello và những tu sĩ dị giáo dòng Anh em hèn mọn tôi được nghe trong mấy ngày qua, việc thấy tôi lưỡng lự không nói với tôi về Fra Dolcino… Một loạt hình ảnh bắt đầu hiện về trong đầu óc tôi. Chẳng hạn trong chuyến đi thầy trò tôi đã gặp ít nhất hai đám rước của những người tự hành xác để sám hối. Một lần dân chúng địa phương nhìn họ như những bậc thánh, lần kia lại thầm thì rằng đó là bọn tà đạo. Mà cũng vẫn những người tự hành xác đó thôi. Họ diễu hành hàng hai qua những con đường thành phố, chỉ che đậy hạ bộ, như không còn biết xấu hổ nữa. Mỗi người cắm một chiếc roi da, tự quất lên vai cho đến khi tóe máu, họ giàn giụa nước mắt như thể chính họ chứng kiến nỗi khổ hình của Đấng Cứu chuộc. Bằng khúc hát đau thương họ khấn cầu lòng khoan dung của chúa và sự can thiệp của Đức Mẹ. Không chỉ ban ngày mà cả ban đêm, giữa trời đông giá buốt, có các linh mục cầm nến và phướn dẫn đầu, họ cắm nến nối thanh hàng dài từ nhà thờ này đến nhà thờ khác, phủ phục trước các bàn thờ. Không chỉ dân thường mà cả các mệnh phụ và thương nhân… Rồi thiên hạ được chứng kiến những màn ăn năn rất bài bản: kẻ trả lại đồ lấy trộm, người thú nhận tội ác của mình…

Nhưng thầy William lạnh lùng nhìn rồi bảo tôi đó không phải ăn năn thật sự. Lúc đó thầy đã bảo tôi như thầy vừa nói hồi nãy, ngay buổi sáng nay: thời gột rửa tội lỗi, sám hối ra sám hối đã qua rồi. Còn đây chỉ là những cách các nhà thuyết giáo ngày nay tổ chức quần chúng nhiệt tâm kính đạo, cốt để họ khỏi sa ngã vào một đòi hỏi sám hối khác - trong trường hợp này - vừa tà đạo vừa khiến mọi người hoảng sợ. Nhưng tôi không hiểu nổi sự khác biệt, nếu thật có. Theo tôi thấy thì sự khác biệt không nằm trong những hành động của người này hoặc người kia, mà trong thái độ của Giáo hội khi phán xét hành động này hay hành động nọ.”

Tôi nhớ lại buổi tranh luận của thầy William với Ubertino. Thầy William hiển nhiên đã bóng gió, đã cố thử nói với Ubertino rằng đức tin huyền bí (và chính thống) của ông không khác đức tin lệch lạc của những kẻ dị giáo bao nhiêu, Ubertino mếch lòng, cho rằng mình thấy rõ sự khác biệt ấy. Theo ý riêng của tôi thì sở dĩ ông khác mọi người, chính bởi vì ông có thể thấy được sự dị biệt. Còn thầy William đã từ chức phán quan, vì không còn thấy nổi sự khác biệt ấy. Vì thế thầy không thể cởi mở với tôi về Fra Dolcino bí ẩn. Song hồi đó (tôi tự nhủ) hiển nhiên thầy William không được Chúa trợ giúp nữa rồi; Chúa không những chỉ dạy cách nhận biết sự khác biệt mà còn ban cho kẻ được Người chọn lựa khả năng phân biệt ấy. Ubertino và Clare xứ Montefalco (dù quanh bà toàn những kẻ tội lỗi) vẫn là những bậc thánh, chính vì họ biết cách phân biệt. Như vậy và chỉ như vậy mới là bậc thánh.

Nhưng tại sao thầy William lại không biết cách phân biệt? Thầy vốn tinh tế lắm mà, đối với những hiện tượng tự nhiên thầy thấu rõ sự khác biệt nhỏ nhất và mối quan hệ khó nắm bắt nhất giữa các sự vật mà…

Tôi còn đang trầm tư và thầy William đang uống cạn tô sữa, chợt nghe có tiếng người chào. Đó là Aymaro xứ Alessandria chúng tôi đã gặp trong phòng sao chép, vẻ mặt huynh khiến tôi rất chú ý, vì luôn khinh khỉnh, như không bao giờ có thể làm hòa với sự ngu dại của nhân gian và không quan tâm gì mấy tới tấn bi kịch của vũ trụ. “Sao, Huynh William, Huynh đã quen với cái ổ của lũ điên này chưa?”

Thầy William thận trọng đáp: “Theo tôi thấy thì đây là nơi chốn của những con người đáng cảm phục về tính thánh thiện và kiến thức.”

“Hồi xưa cơ. Khi các tu viện trưởng xứng đáng là tu viện trưởng và các thủ thư đáng mặt thủ thư. Còn nay như Huynh đã thấy trên đó” - huynh hất hầm lên phía lầu trên - “tay người Đức nửa sống nửa chết, có mắt như mù, thành kính nghe những lời mê sảng của lão Tây Ban Nha mù mang đôi mắt của người chết, cứ như thể tên Phản Chúa sáng nào cũng sắp sửa đến. Mọi người lo cạo giấy da, còn thư viện chả nhập được mấy sách mới… Chúng tôi ở tuốt trên đây, còn dưới phố người ta hoạt động. Xưa kia các tu viện của chúng tôi thống trị thế giới. Bây giờ Huynh thấy đấy: Hoàng đế lợi dụng chúng tôi, phái bằng hữu của ngài tới đầy gặp kẻ thù của ngài (tôi biết được đôi chút về sứ mạng của Huynh, vì các tu sĩ bàn tán không ngớt, họ chẳng có gì khác để làm mà); nhưng khi ngài muốn làm chủ công việc đất nước này, thì ngài phải trụ lại thành phố. Chúng tôi bận gom ngũ cốc, nuôi gia cầm, còn dưới kia họ trao đổi hàng súc lụa lấy những mảnh vải, rồi những mảnh vải lấy túi gia vị, mọi chuyện đó để được nhiều tiền. Chúng tôi lo gìn giữ kho báu của mình, còn dưới kia kho báu của họ chồng chất như núi. Cả sách nữa. Đẹp hơn sách của chúng tôi nhiều.”

“Dĩ nhiên trên thế giới này có nhiều chuyện mới lạ. Nhưng sao Huynh lại cho rằng đó là lỗi của Tu viện trưởng?”

“Vì ông đã giao phó thư viện cho bọn ngoại quốc và điều hành tu viện như một pháo đài được dựng lên để bảo vệ thư viện. Một tu viện dòng Benedict ở vùng này của nước Ý lẽ ra phải là nơi người Y quyết định việc của họ chứ. Thế mà nay người Ý làm những chuyện gì nào, khi thậm chí họ chẳng còn có được một Giáo hoàng[93]? Họ buôn bán, họ sản xuẫt vật dụng, họ giàu hơn cả vua Pháp. Vậy, xin hãy để tu sĩ chúng tôi làm như họ, vì chúng tôi biết cách làm ra sách đẹp, chúng tôi sẽ làm sách cho các trường đại học và quan tâm đến những chuyện xảy ra dưới thung lũng kia; tôi không nói tới Đức Hoàng đế - tôi rất trân trọng sứ mạng của Huynh, thưa sư huynh William - mà nói tới những chuyện người dân thành phố Bologna và Florence đang làm cơ. Từ đây chúng tôi có thể kìểm soát con đường của những kẻ hành hương và các nhà buôn đi từ Ý tới vùng Provence[94] và ngược lại. Chúng tôi phải mở rộng cửa tu viện, đón nhận những sách viết bằng thứ tiếng dân gian thì những người không còn viết lách bằng tiếng Latin nữa cũng sẽ tìm lên đây thôi. Nhưng thay vì thế chúng tôi lại bị một dúm người nước ngoài chỉ huy, họ tiếp tục điều hành thư viện như thế tu viện trưởng ở Cluny vẫn còn là cha Odo nhân đức[95]…”

“Nhưng Tu viện trưởng của các Huynh là người Ý mà,” thầy William nói.

“Tu viện trưởng ở đây chẳng là gì hết thảy,” Aymaro vẫn nói với giọng khinh khỉnh. “Ở chỗ đáng ra là cái đầu thì ông có một tủ sách. Mà lại bị mối mọt nữa chứ. Để chọc tức Giáo hoàng, ông đã để cho tu viện tràn ngập bọn Fraticello… thưa Huynh, ý tôi muốn nói những tên dị giáo đã từ bỏ dòng tu vô vàn thánh thiện của Huynh… và để Đức Hoàng đế hài lòng, ông đã mời những tu sĩ từ mọi tu viện các nước phương Bắc, như thể đất nước chúng tôi không có nổi những nhà sao chép giỏi, những người rành tiếng Hy Lạp và A rập, như thể ở các thành phố Florence và Pisa không có những con trai của các nhà buôn giàu có và hào phóng sung sướng được gia nhập dòng, nếu dòng tạo điéu kiện để uy tín và quyền lực của cha chú họ được nâng cao. Nhưng ở đây lòng độ lượng đối với chuyện thế tục chỉ được chấp nhận, khi đám người Đức được phép để… Lạy Chúa, xin hãy cắt lưỡi con, vì con sắp nói những điều sai quấy!”

“Trong tu viện này có xảy ra những việc sai quấy không?” thầy William lơ đãng hỏi trong lúc tự rót thêm ít sữa.

“Tu sĩ cũng là người thôi,” Aymaro đáp. Rồi huynh nói thêm, “Nhưng ở đây họ ít tính người hơn đâu khác. Và xin Huynh nhớ cho: tôi không nói những điều vừa rồi nhé!”

“Thú vị thật,” thầy William nói. “Nhưng đây là ý kiến riêng của Huynh hay nhiều người khác cũng nghĩ như thế?”

“Nhiều chứ. Giờ đây nhiều người khóc thương Adelmo xấu số, nhưng nếu người rơi xuống thung lũng là kẻ khác, kẻ vẫn đi lại trong thư viện nhiều hơn cần thiết, hẳn họ sẽ không buồn rầu đến thế đâu.”

“Huynh muốn nói sao?”

“Tôi nói đã quá nhiều rồi. Ở đây chúng tôi quá ba hoa, như Huynh hẳn đã nhận thấy. Ở đây, một mặt không ai chấp hành việc tịnh khẩu nữa; mặt khác, nó lại được chấp hành thái quá. Nơi đây, thay vì nói hoặc giữ im lặng, chúng tôi làm việc. Vào thời vàng son của dòng chúng tôi, nếu một tu viện trưởng không đáng mặt tu viện trưởng, một ly rượu độc sẽ dọn đường cho người kế vị[96]. Tôi nói với Huynh những điều này, thưa Huynh William, hiển nhiên không phải đồ bép xép về Tu viện trưởng hay các sư huynh khác. Xin Chúa phù hộ, tôi may mắn không có thói bẻm mép xấu xa. Nhưng tôi sẽ rất không hài lòng, nếu Tu viện trưởng yêu cầu Huynh thẩm vấn tôi hay những huynh khác, như Pacificus xứ Tivoli hay Peter xứ Sant’ Albano. Chúng tôi chẳng có chút tiếng nói nào trong mọi chuyện của thư viện. Thú thật, chúng tôi rất muốn có được đôi chút tiếng nói. Huynh đã từng thiêu biết bao kẻ tà đạo, vậy Huynh hãy lôi ra ánh sáng ổ rắn độc này đi!”

“Tôi chưa từng thiêu ai cả,” thầy William nghiêm giọng đáp.

“Đó chỉ là nói theo nghĩa bóng thôi mà,” Aymaro toét miệng cười nhận lỗi. “Huynh William, chúc Huynh săn bắn thành công, nhưng ban đêm hãy cẩn thận.”

“Sao không phải ban ngày?”.

“Vì ở đây ban ngày thân thể chúng tôi được chăm chút với những cây thuốc lành, nhưng đêm đến đầu óc lại suy nhược vì cây cỏ độc. Huynh chớ nên tin có bàn tay ai đó đã đẩy Adelmo xuống vực hay tống Venantius vào thùng tiết. Nơi đây có kẻ không muốn các tu sĩ tự định đoạt chuyện đi đâu, làm gì, đọc gì. Y sử dụng mọi quyền lực của địa ngục, mọi quyền lực của bọn đổng cốt - lũ bè bạn của địa ngục -hầu làm rối loạn đầu óc kẻ tò mò…”

“Huynh muốn nói đến sư huynh phụ trách dược thảo?”

“Severinus xứ Sankt Wendel là người tốt. Dĩ nhiên, huynh ấy cũng là người Đức, như Malachi vậy…” Rồi, sau khi đã chứng tỏ thêm một lần nữa rằng mình không bẻm mép, Aymaro đi lên lầu làm công việc của huynh ấy.

“Huynh ấy muôn nói gì với thầy trò ta vậy ạ?” tôi hỏi.

“Mọi điều, nhưng chẳng có điều nào hết thảy. Một tu viện luôn luôn là nơi các tu sĩ kình chống nhau, nhằm nắm cộng đồng. Ở Melk cũng thế, song có lẽ là chủng sinh nên con không nhận ra đấy thôi. Nhưng ở nước con, nắm được quyền cai quản một tu viện có nghĩa là giành được một địa vị để thương thảo trực tiếp với Hoàng đế. Còn ở đất nước này không giống thế; Hoàng đế ở xa, ngay cả khi ngài hạ giá xuống La Mã. Giờ đây trên đất nước này không có vương triều, giáo triều cũng không. Chỉ có những thành phố, như con hẳn đã thấy.”

“Quả thế, và chúng khiến con rất ấn tượng. Một thành phố ở Ý khác thành phố ở nước con thế nào ấy… Đó không chỉ la nơi để sinh sống, mà còn là nơi để quyết định, thị dân luôn tấp nập ngoài quảng trường, các ủy viên hội đồng thành phố còn quyền hành hơn Hoàng đế hay Giáo hoàng. Các thành phố giống như… các vương quốc…”

“Còn các quốc vương là những nhà buôn. Vũ khí của họ là tiền. Ở Ý tiền bạc có chức năng khác ở nước con hay nước thầy. Ở nước con hay nước thầy, tiền bạc cũng luân lưu khắp nơi, nhưng cuộc sống phần lớn vẫn bị chi phối và vận hành qua trao đổi hàng hóa như gà vịt hay bó lúa mì, cái hái, cái liểm hay chiếc xe đẩy, còn tiền bạc chỉ dùng vào việc đem lại những hàng hóa này thôi. Ngược lại, ở Ý, tiền có một chức năng khác. Con hẳn đã nhận thấy ở các thành phố Ý hàng hóa dùng để làm ra tiền. Ngay cả các linh mục, các giám mục, thậm chí các dòng tu cũng phải quan tâm đến tiền bạc. chính vì vậy, mọi lời kêu gọi sống đói nghèo đều thể hiện hành động nổi loạn chống lại quyền lực, đương nhiên là thế. Người chống lại quyền lực là người chối từ mọi liên hệ với bạc tiến; nên mỗi lời kêu gọi sống nghèo khó đều gây căng thẳng và tranh cãi gay gắt, cả thành phố - từ giám mục đến ủy viên hội đồng thành phố - đều coi kẻ thuyết giảng quá nhiều về sự nghèo đói là kẻ thù riêng của mình. Các phán quan ngửi ngay ra mùi hôi tanh của Quỷ dữ ở nơi có người phản ứng trước mùi hôi của phân nó. Và gìờ đây con có thể hiểu được Aymaro đang nghĩ gì. Một tu viện dòng Benedict, trong thời vàng son của dòng này, là nơi các kẻ chăn chiên điều khiển được bầy chiên ngoan dạo. Aymaro muốn quay về với truyền thống đó. Hiềm nỗi cuộc sống của đàn chiên đã thay đổi và tu viện chỉ có thể quay về với truyền thống (với vinh quang, với quyền lực trước đây của nó, nếu nó chấp nhận những cách sống mới của đoàn chiên và tự nó thay đổi. Và vì ngày nay ở đây người ta không thể cai quản đàn chiên bằng khí giới hay sự hào nhoáng của lễ nghi, mà bằng sự chi phối của tiền bạc, nên Aymaro muốn toàn thể cấu trúc của tu viện, với chính cả thư viện nữa, trở nên một cái xưởng, một xí nghiệp đẻ ra tiền.”

“Nhưng chuyện này liên quan gì đến vụ án mạng hay các vụ án mạng ạ?”

“Ta chưa biết. Nhưng bây giờ ta muốn lên trên kia. Nào.”

Các tu sĩ đã làm việc rồi. Phòng sao chép thật yên lặng, song không phải thứ yên lặng phát xuất từ sự thanh thản cần cù của mọi trái tim. Berengar, vừa đến trước chúng tôi chỉ một lúc, lúng túng đón tiếp thầy trò tôi. Các tu sĩ khác cũng ngẩng nhìn lên. Họ biết chúng tôi tới đây đã phát hiện gì đấy vì Venantius và chính hướng nhìn của họ khiến chúng tôi chú ý đến một cái bàn trống dưới ô cửa sổ nhìn vào sân bát giác bên trong.

Hôm ấy rất lạnh, nhưng nhiệt độ trong phòng sao chép khá dễ chịu. Không phải ngẫu nhiên phòng này ở ngay phía trên nhà bếp, từ đó bốc lên khá đủ hơi nóng, nhất là vì ống khói từ hai bếp lò phía dưới chạy luồn trong hai cây cột đỡ hai cầu thang xoáy ốc ở các ngọn tháp phía Tây và phía Nam. Ngọn tháp phía Bắc, ở bên kia căn phòng mênh mông này, không có cầu thang nhưng có một lò lửa lớn tỏa hơi ấm dễ chịu. Ngoài ra, sàn phòng còn trải rơm nên không nghe thấy tiếng bước chân của thầy trò tôi. Nói cách khác, góc ít ấm nhất nằm nơi ngọn tháp phía Đông; tôi nhận ra ngay điều này, vì tuy chỉ còn ít chỗ trống, so với số tu sĩ đang làm việc, tất cả họ đều cố ý tránh những chiếc bàn nằm phía đó. về sau, khi nhận thấy cầu thang nơi tháp phía Đông là lối duy nhất không chỉ dẫn xuống phòng ăn mà còn lên thư viện nữa, tôi tự hỏi phải chăng chỗ ấy không được sưởi là do có sự tính toán khôn khéo, nhằm làm nản lòng các tu sĩ định lảng vảng tới góc này, để viên thủ thư có thể kiểm soát lối lên thư viện dễ dàng hơn. [Song có lẽ tôi đã nghi ngờ thái quá và dần dà thành kẻ bắt chước thầy tôi một cách lố bịch, vì ngay sau đó tôi nhận ra rằng sự tính toán này hoàn toàn không có tác dụng vào mùa hè - trừ phi (tôi tự nhủ) lúc ấy cái góc này nóng khủng khiếp, khiến phần lớn mọi người tránh xa].

Chiếc bàn của Venantius xấu số quay lưng về phía lò sưởi lớn và có lẽ là một trong những chiếc bàn được ưa chuông hơn cả. Cho tới lúc ấy tôi mới chỉ trải qua một quãng thời gian rất ngắn của đời mình trong một phòng sao chép, nhưng về sau tôi đã làm việc nhiều năm ở đấy, nên rất thấu hiểu người sao chép, người viết đổ mực và học giả phải chịu nổi khốn khổ nào trong ngày đông đằng đẵng khi làm việc hàng giờ bên bàn viết, những ngón tay tê dại cầm cán bút (ngay cả ở nhiệt độ bình thường, sau sáu giờ sao chép, các ngón tay của người tu sĩ cũng sẽ như bị chuột rút, ngón cái đau như bị dần). Điều này giải thích tại sao thầy trò tôi thường thấy trên lề một cảo bản những câu của người sao chép như bằng cớ cho nỗi thống khổ (và sự kiên trì) của người ấy, chẳng hạn như “Đội ơn Chúa, trời sắp tối rồi,” hay “Ôi, giá tôi có được một ly rượu vang ngon,” hoặc thế này “Hôm nay lạnh, chỉ sáng mờ mờ, tờ giấy da này toàn lông là lông, có gì không ổn đây.” Một ngạn ngữ xưa bảo rằng ba ngón tay cầm cây bút, nhưng cả cơ thể làm việc. Và đau đớn.

Nhưng tôi đang kể về chiếc bàn làm việc của Venantius. Nó hơi nhỏ, giống những chiếc bàn khác, đặt quanh cái sân trong hình bát giác, vì chúng dành cho các học giả, còn những cái lớn hơn phía dưới các cửa sổ mé tường ngoài dành cho các nhà minh họa và sao chép. Venantius cũng làm việc với một giá sách, có lẽ dùng để đặt những cảo bản tu viện mượn và huynh ấy sao chép lại. Dưới bàn là một dãy kệ xép hàng chồng những tấm giấy da chưa đóng thành tệp, vì toàn chữ Latin nên tôi đồ chừng đó là những bản dịch mới nhất của huynh ấy. Chúng được viết rất tháu và không ghi số trang, vì còn phải giao cho một người sao chép và một người minh họa. Nện chúng rất khó đọc. Giữa đống giấy da này có vài quyển sách chữ Hy Lạp. Trên giá sách là một quyển chữ Hy Lạp khác đang mở, quyển sách mà những ngày qua Venantius đã trổ tài dịch thuật của mình. Bấy giờ tôi không biết tiếng Hy Lạp, nhưng thầy tôi đọc tên sách rồi bảo của một ông Lucian nào đấy, kể về một người đàn ông hóa thành lừa, Tôi liền nhớ tới một chuyên ngụ ngôn tương tự của Apuleius mà, như thông lệ, người ta nghiêm khắc khuyên lũ chủng sinh chúng tôi không nên đọc.

“Nhưng sao Venancius lại dịch quyển này nhỉ?” thầy William hỏi Berengar đang đứng bên cạnh thầy trò tôi.

“Do lãnh chúa thành phố Milan yêu cầu, đổi lại tu viện sẽ được quyền ưu tiên mua rượu nho của vài nông trại phía Đông.” Berengar chỉ về hướng xa xa. Nhưng huynh nói thêm ngay: “Không phải tu viện bị mua chuộc để làm những việc cho người thế tục đâu. Nhưng vì ngài lãnh chúa đặt chúng tôi làm chuyện này đã phải cố công lắm mới thuyết phục được Đại thống lĩnh xứ Venice[97] cho tu viện chúng tôi mượn tập cảo bản quý báu bằng tiếng Hy Lạp này, mà ông ta mượn được của Hoàng đế nước Byzantine. Khí Venantius hoàn thành, chúng tôi sẽ sao chép thành hai bản, một cho ngài lãnh chúa ở Milan và một cho thư viện của chúng tôi.”

“Có nghĩa là thư viện không ngần ngại thu thập những tác phẩm ngụ ngôn của bọn ngoại đạo vào bộ sưu tập của nó,” thầy William hỏi.

“Thư viện này là chứng nhân cho chân lý và sự nhầm lẫn,” một giọng nói vang lên sau lưng chúng tôi. Đó là Jorge. Một lần nữa tôi kinh ngạc (nhưng tôi sẽ còn kinh ngạc hơn trong những ngày kế tiếp) vì cách lão đột nhiên xuất hiện, thật chẳng ai ngờ, như thể chúng tôi không thấy lão mà lão thấy chúng tôi vậy. Tôi cũng thắc mắc sao một người mù lại ở trong phòng sao chép, nhưng về sau tôi biết được chẳng nơi nào trong tu viện mà Jorge không thể có mặt. Lão thường ở trong phòng sao chép, ngồi trên một chiếc ghế cạnh lò sưởi, dường như theo dõi mọi chuyện đang diễn ra trong phòng này. Có lần tôi nghe lão lớn tiếng hỏi từ chỗ lão đang ngồi, “Ai đang lên lầu thế?” rồi lão quay qua phía Malachi đang đi về phía thư viện, mà tiếng bước chân của huynh ấy đã khẽ hẳn nhờ lớp rơm lót sàn rồi đấy. Mọi tu sĩ đều kính trọng lão, thường đến cầu viện, đọc lão nghe những đoạn văn khó, nhờ giải thích hay gợi ý cách diễn tả con thú hay vị thánh. Và lão sẽ ngước đôi mắt đã lụi tàn vào khoảng không, như thể đăm đăm nhìn vào những trang giấy da lão nhớ như in, rồi trả lời rằng bọn giả tiên tri ăn mặc như các giám mục, nhưng cóc nhái bò ra từ miệng chúng, hoặc cho biết loại đá quý nào khảm trên những bức tường thành Jerusalem thiên đường[98], hay miển Arimapsi phải diễn tả trên bản đồ kế bên đất nước của sư huynh John[99] - nhưng nhấn mạnh chớ làm cho thứ kỳ quái kia trở thành quá lôi cuốn, chỉ cần vẽ tượng trưng, nhận ra được là đủ rồi, đừng biến nó thành thứ khiến người ta đam mê hay cười cợt vì kinh tởm.

Có lần tôi nghe lão khuyên một học giả nên diễn giải phần tóm tắt trong những bài của Tyconius như thế nào cho đúng tinh thần của thánh Augustine, mà vẫn tránh được sự tà đạo của phái Donatus. Lần khác tôi nghe lão góp ý viết bình giải thế nào để phân biệt rạch ròi giữa tà đạo và sự ly giáo. Hoặc một lần khác, lão bảo một học giả lòng dạ rối bời nên đọc quyển nào, trong trang nào của thư mục, lão bảo đảm Thủ thư sẽ trao quyển ấy cho học giả nọ vì đó là một tác phẩm được Chúa gợi cảm hứng. Cuối cùng, một lần khác tôi nghe lão bảo đừng đọc quyển này quyển nọ làm gì, vì tuy có trong thư mục, nhưng đã bị chuột gặm nát năm mươi năm nay rồi, giờ đây nếu đụng đến, nó sẽ biến thành một đống bột giấy thôi. Nói cách khác, lão là bộ nhớ của thư viện và linh hồn của phòng sao chép. Đôi khi nghe được các tu sĩ tán gẫu với nhau, lão liền trách cứ: “Gấp gáp lên, hãy để lại lời chứng cho chân lý, vì sắp đến lúc rồi!” Lão muốn nói đến sự xuất hiện của tên Phản Chúa.

“Thư viện này là chứng nhân cho sự thật và sự nhầm lẫn,” Jorge nói.

“Apuleius và Lucian hiển nhiên khét tiếng phù thủy,” thầy William đáp. “Nhưng ngụ ngôn này, dưới tấm màn hư cấu của nó, hàm chứa một luân lý tốt, vì nó dạy ta sẽ phải trả giá đắt thế nào cho sai lầm của mình và hơn nữa tôi tin rằng chuyện người hóa lừa ám chỉ sự hóa thân của một linh hồn sa vào tội lỗi.”

“Có thể,” Jorge nói.

“Nhưng giờ đây tôi hiểu tại sao trong cuộc đối thoại - tôi được nghe kể lại hôm qua - Venantius lại quan tâm đến thế giới hài kịch; quả thật những ngụ ngôn loại này được coi là có dây mơ rễ má với các hài kịch thời cổ đại. Khác bi kịch, cả hai loại này đều không nói đến những con người thực sự hiện hữu; ngược lại, như Isidore nói, họ chỉ là tưởng tượng: ‘fabulas poetae a fando nominaverunt, quia, non sunt res factae sed tantum loquendo fictae - các nhà thơ gọi thứ chuyện kể này là hư cấu, vì chúng không xảy ra thật, mà chỉ được bịa đặt ra khi kể’.”

Mới đầu tôi không hiểu tại sao thầy William lại bám vào cuộc tranh luận thông thái này, và với một người tỏ ra không ưa những chủ đề loại ấy, nhưng câu trả lời của Jorge cho thấy thầy tôi tinh tế xiết bao.

“Hôm ấy chúng tôi không tranh luận về hài kịch, mà chỉ về việc có được phép cười hay không thôi,” Jorge cau có đáp.

Tôi nhớ rất rõ mới hôm trước, khi Venantius nhắc đến cuộc tranh luận này, Jorge bảo rằng lão chẳng còn nhớ gì nữa cả.

“Ra thế,” thầy William hờ hững nói, “tôi lại cứ tưởng Huynh đã nói đến sự dối trá của các thi sĩ và những câu đố hiểm hóc…”

“Chúng tôi nói về tiếng cười,” Jorge gay gắt đáp. “Hài kịch do bọn ngoại đạo viết khiến người xem cười, thế là sai quấy. Chúa Giê-su của chúng ta không bao giờ kể chuyện cười hay ngụ ngôn, Người toàn nói những chuyện ẩn dụ, rõ ràng răn dạy chúng ta làm thế nào để lên nước thiên đường và chỉ có thế.”

“Tôi thắc mắc” thầy William nói, “sao Huynh lai chống đối ý tưởng Chúa Giê-su có thể đã từng cười. Tôi cho rằng cười là liều thuốc bổ, giống như tắm táp, để chữa trị thể dịch và những bệnh tật khác của cơ thể, nhất là bệnh u uất.”

“Tắm táp là tốt” Jorge nói, chính thánh Aquinas[100] vẫn khuyên nên tắm táp để xua đi sầu muộn; nó có thể trở thành thói tật xấu xa nếu căn nguyên không phải do một thứ bệnh có thể khu trục nhờ lòng dũng cảm. Tắm táp tạo cân bằng cho các thể dịch. Còn cười làm thân thể lắc lư, mặt mũi méo mó, khiến con người giống như khỉ.”

“Khỉ đâu có cười; cười là đặc trưng của con người, đó là dấu hiệu của lý trí con người,” thầy William nói.

“Ngôn ngữ cũng là dấu hiệu của lý trí con người, thế mà con người có thể dùng ngôn ngữ để mạo phạm Chúa. Không nhất thiết cái gì thích hợp cho con người cũng đều tốt cả. [Tiếng cười là biểu hiện của sự ngớ ngẩn.] Kẻ nào cười sẽ không tin vào điều mình cười, nhưng cũng không ghét điều ấy. Như thế, cười cái xấu xa không có nghĩa chuẩn bị chống trả nó, còn cười cái tốt lành có nghĩa phủ nhận sức mạnh nhờ đó điều thiện sinh sôi, nảy nở. Như luật dòng Benedict đã dạy: ‘Mức thứ mười của sự khiêm tốn là chớ vội cười, như sách đã viết: stultus in risu exaltat vocem suam - kẻ ngu ngốc hực lên cười’.”

“Quintilian” thấy tôi ngắt lời, “bảo rằng vì phong cách nghiêm trang, phải nén tiếng cười khi tán tụng, nhưng nó được khuyến khích trong nhiều trường hợp khác. Pliny-trẻ đã viết: “Đôi khi tôi cười, tôi giễu cợt, tôi chơi đùa, vì tôi là một con người.”

“Chúng là lũ ngoại đạo,” Jorge đáp. “Luật dòng Benedict đã có lời nghiêm cấm thế này: ‘Scurrilitates vero vel verba otiosa et risum moventia aeterna clausura in omnibus locis damnamtis, et ad talia eloquia discipulum aperire os non permittimus - chúng ta nguyền rủa mọi lúc và mọi nơi những trò đùa hời hợt, nhố nhăng gây cười và nghiêm cấm mọi đệ tử mở miệng nói những điều như thế’.”

“Nhưng khi Lời Chúa Ki-tô đã khải hoàn trên trái đất thì Synesius xứ Cyrene bảo thần thánh đã biết hài hòa kết hợp hài với bi, còn Aelius Spatianus kể rằng Hoàng đế Hadrian, người biết ứng xử cao cả và có tâm hồn Ki-tô giáo bẩm sinh, đã biết dung hòa những giây phút tươi vui với những lúc nghiêm trang. Cuối cùng Ausonius đã khuyên nên tiết chế trong sự nghiêm trang và vui đùa.”

“Nhưng Paulinus xứ Nola và Clement xứ Alessandria cảnh giác chúng ta trước sự điên rồ này, và Sulpicus Severus bảo chưa ai từng thấy thánh Martin thịnh nộ hay cười ầm ĩ.”

“Nhưng ngài đã kể vài lời đối đáp của vị thánh rất mực hóm hỉnh này,” thầy William nói.

“Ngài đối đáp nhậm lẹ và thông thái chứ không khôi hài. Thánh Epharim viết lời kêu gọi chống việc các tu sĩ cười đùa, và nghiêm khắc cảnh cáo trong bài De habitu et conversations monachorum - Về nếp nghĩ và cách sống của các tu sĩ rằng nên tránh xa chuyện thô tục và tiếu lâm, như thể chúng là nọc rắn độc vậy!”

“Nhưng Hildebertus đã nói ‘Admittenda tibi ioca sunt post seria quaedam, sed tamen et dignis et ipsa gerenda modis - Anh được phép vui đùa đến một mức’ nào đấy, nhưng phải trang nhã. Ngài John xứ Salisbury cho phép cười kín đáo. Và cuối cùng là ngài Ecclesiastes, người mà Huynh vừa trích dẫn đoạn liên quan đến luật dòng của Huynh; khi ngài nói tiếng cười thích hợp cho bọn điên rồ thì ít nhất ngài cũng đã cho phép cười thầm lặng, trong tâm hồn thanh thản.”

“Tâm hồn chỉ thanh thản khi nó chiêm ngưỡng sự thật và sung sướng khi làm được điều thiện. Không thể cười cợt sự thật và điều thiện. Chính vì thế nên Chúa Ki-tô đã không cười. Tiếng cười gây sự hoài nghi.”

“Nhưng đôi khi hoài nghi cũng đúng chứ.”

“Tôi chẳng thấy vì sao lại đúng được. Khi hoài nghi, ta cần tìm gặp một người có thẩm quyền, tìm trong những lời của một bậc thánh thiện hay một trí giả, và rồi mọi lý do khiến ta hoài nghi chấm dứt. Theo tôi thì đầu óc Huynh thấm đẫm những học thuyết cần bàn cãi, như những học thuyết của các nhà luận lý học ở Paris. Nhưng thánh Bernard biết rõ làm thế nào để ngăn trở tên đực thiến Abelard[101]; y muốn mọi vấn đề phải được soi mói một cách lạnh lùng bởi thứ lý trí không được Kinh Thánh soi sáng, rồi tuyên bố rằng ‘nó thế này, chứ không phải thế nọ’. Tất nhiên người nào chấp nhận những tư tưởng nguy hiểm ấy có thể cũng sẽ thích thú trò đùa của kẻ ngu muội: nhạo báng chân lý duy nhất đã được rao giảng một lần và dứt khoát, chân lý mà người đó nên biết. Qua tiếng cười, kẻ ngu muội đó nhủ thầm rằng ‘Deus non est - Chúa không hiện hữu’.”

“Thưa Huynh Jorge kính mến, theo tôi thấy thì việc Huynh gọi Abelard là tên đực thiến thật không công bằng, vì Huynh biết ông ta chẳng may bị khốn khổ như thế do sự xấu xa của người khác…”

“Vì tội lỗi của y. Vì y tự hào vào lý trí của con người. Nên niềm tin của kẻ chất phác bị giễu cợt, những bí nhiệm của Chúa bị mổ xẻ (ít nhất họ đã thử, đúng là bọn điên rồ), những chuyện liên quan đến các vấn đề cao vời nhất bị đối xử thô bạo, các bậc giáo phụ bị nhạo báng vì đã cho rằng những chuyện này nên để yên hơn là khuấy lên.”

“Thưa Huynh Jorge kính mến, tôi không đồng ý. Chúa đòi hỏi chúng ta dùng lý trí để xem xét bao điều mờ mịt mà Kinh Thánh đã để cho ta được tự do quyết định. Nếu có kẻ muốn Huynh tin vào một luận cứ, thì trước hết Huynh phải thẩm tra xem điều đó chấp nhận được không, vì lý trí của chúng ta do Chúa tạo ra, thành thử điều gì lý trí chúng ta thích chỉ có thể cũng khiến lý trí của Chúa được hài lòng thôi - việc này chúng ta chỉ biết được qua suy luận dựa trên phép loại suy và phủ định từ diễn tiến lý trí của chúng ta. Cho nên, Huynh thấy đấy, để chôn vùi thẩm quyền lệch lạc của một luận cứ phi lý, phản lý trí, tiếng cười đôi khi là một công cụ thích hợp. Tiếng cười làm bọn xấu hoang mang, lột trần sự ngu xuẩn của chúng. Nghe kể khi bị bọn ngoại đạo dìm vào nước sôi, thánh Maurus đã than phiền sao nước lạnh thế; tên chúa trùm bọn ngoại đạo đã ngu xuẩn thò tay vào nước để kiểm tra nên bị phỏng. Ngài đã biến kẻ thù của Niềm Tin thành trò cười; quả là một vố tuyệt vời của vị thánh tử đạo.”

Jorge nhếch mép. “Ngay cả trong những chuyện mà các nhà thuyết giáo thường thích kể lể này luôn có nhiều chuyện của các mụ già ngồi lê đôi mách. Một vị thánh bị dìm vào nước sôi ắt sẽ chịu đau đớn vì Chúa Ki-tô và cố không kêu gào, đời nào lại làm cái trò trẻ con với bọn ngoại đạo!”

“Huynh thấy chưa?” thầy William nỏi. “Câu chuyện này xem ra đã đụng chạm tới lý trí của Huynh nên Huynh đã kết cho nó cái tội vớ vẩn! Dù Huynh kiểm soát được đôi môi, không hé nụ cười, nhưng Huynh vẫn cười thầm điều gì đấy và cũng không muốn tôi coi trọng điều đó. Huynh nhạo báng tiếng cười, song chính Huynh cũng đang cười đấy.”

Jorge khoát tay bực bội. “Nhạo báng tiếng cười! Chính Huynh đã kéo tôi vào cuộc tranh luận vô bổ! Nhưng Huynh biết là Chúa Ki-tô không cười.”

“Điều này tôi không chắc. Khi Người thách bọn Pharise ném viên đá đầu tiên, khi Người hỏi mặt ai khắc trên đồng tiền phải nộp cống, khi Người chơi chữ, nói ‘Tu es petrus’[102] thì tôi tin rằng Người đã hóm hỉnh làm những kẻ có tội lỗi phải lúng túng và giữ cho các môn đệ khỏi sa sút tinh thần. Người cũng dí dỏm khi nói với Caiaphas “Chính người đã nói thế đấy nhé”[103]. [Về đoạn Chúa nói với Jerusalem: ‘nudavi femora cintra faciem tuam - nên chính Ta sẽ vén áo ngươi lên tận mặt’ trong sách Giê-rê-mi-a, ngài Jerome đã giảng rằng: ‘sive nudabo et relEvebo femora et posteriora tua - cho thiên hạ thấy ngươi trần truồng’][104]. Và Huynh biết khi hai phái Cluniac và Cistercian mâu thuẫn kịch liệt nhất, phái sau chê phái trước là đồ không mặc quần dài để giễu cợt. Quyển Speculum stultorum - Gương soi cho những tên hề[105] kể rằng con lừa Brunelles thắc mắc không biết sẽ xảy ra chuyện gì, nếu gió thổi tung chăn giữa đêm khuya và các tu sĩ thấy củ giống của họ…”

Các tu sĩ quanh đấy cười ồ, Jorge liền nổi giận: “Huynh lôi kéo các huynh đệ của tôi vào trận cười của những kẻ điên khùng. Tôi biết các tu sĩ dòng Francisco quen lấy lòng đám đông bằng những chuyện nhảm nhí như thế này, nhưng về những tiểu xảo ấy tôi xin nói với Huynh một câu thơ tôi được nghe từ những nhà thuyết giáo thuộc dòng của Huynh: Tum podex carmen extulit horridulum - Một bài ca kinh tởm liền xì ra từ cái mông.”

Lời trách móc này hơi quá nặng. Thầy William quả có quá trớn, nhưng giờ đây Jorge quy kết thầy nói như đánh rắm. Tôi tự hỏi lời đối đáp gay gắt của người tu sĩ già này có hàm ý yều cầu chúng tôi rời khỏi phòng sao chép không. Nhưng tôi thấy thầy William mới đây còn hăng thế chợt đã nhũn như con chi chi.

“Xin lỗi Huynh Jorge kính mến” thầy nói. “Tôi lỡ miệng chứ thật lòng không nghĩ thế. Tôi không hề muốn tỏ ra vô lễ với Huynh. Có lẽ điều Huynh nói là đúng, còn tôi nhầm.”

Trước cử chỉ cực kỳ nhún nhường này, Jorge càu nhàu, tỏ vẻ hài lòng lẫn tha thứ và đành phải quay về chỗ của lão, trong khi các tu sĩ xúm lại nghe cuộc tranh luận dần tản về chỗ của họ. Thầy William lại quỳ xuống bên chiếc bàn của Venantius, tiếp tục lục tìm trong đống giấy da. Bằng câu trả lời nhún mình, thầy William đã có được vài giây yên tĩnh. Những gì thầy thấy trong vài giây ấy đã khiến thầy nảy ra ý định sẽ điều tra vào đêm hôm đó.

Nhưng đúng là chỉ được vài giây ngắn ngủi thôi. Vì Benno đã lập cức tiến tới, giả cách đã bỏ quên cây bút trên bàn lúc lại gần nghe cuộc đối thoại với Jorge; huynh thì thầm với thầy William rằng có chuyện muốn nói gấp với thầy, hẹn gặp sau nhà tắm. Huynh bảo thầy đi trước rồi huynh sẽ ra theo ngay.

Thầy William lưỡng lự một lúc, rồi gọi Malachi đang ngồi tại bàn của thủ thư gần sổ thư mục và đã theo dõi mọi chuyện xảy ra. Thầy William yêu cầu huynh, theo lệnh của Tu viện trưởng (và thầy nhấn mạnh đặc quyền này) cử người canh chừng bàn giấy của Venantius, vì thầy cho rằng nó quan trọng cho cuộc điều tra, nên trong ngày hôm nay không ai được đụng tới chiếc bàn này, cho tới khi thầy quay lại. Thầy nói to, như thế không những buộc Malachi phải canh chừng các cu sĩ khác, mà còn khiến các tu sĩ kia canh chừng Malachi. Viên thủ thư chỉ có thể đồng ý, còn thầy William và tôi đi ra ngoài.

Khi thầy trò tôi đi ngang khu vườn, tới gần nhà tắm, ngay bên cạnh bệnh xá, thầy William bảo “Xem ra nhiều người lo ta có thể tìm thấy gì đấy trên hoặc dưới chiếc bàn của Venantius.”

“Thưa, gì ạ?”

“Ta có cảm tưởng là ngay những kẻ đang e ngại kia cũng không biết đó là gì.”

“Thế nghĩa là Benno chẳng có gì dể nói với thầy trò ta, mà huynh ấy chỉ kéo chúng ta ra khỏi phòng sao chép?”

“Mình sẽ thấy ngay thôi,” thầy William nói. Quả thật, chỉ lát sau Benno đã tới gặp chúng tôi.

KINH TRƯA

Benno kể một chuyện kỳ quặc khiến thấy trò Adso biết được những việc trái luân thường đạo lý trong đời sống của tu viện.

Chuyện Benno kể khá rối rắm. Xem chừng đúng là huynh dụ thầy trò tôi tới đó chỉ để kéo chúng tôi ra khỏi phòng sao chép. Nhưng cũng dường như vì không nghĩ ra được lý do thỏa đáng, nên huynh đã tiết lộ với chúng tôi một số điều rời rạc của một sự thật, vốn nghiêm trọng hơn huynh ấy tưởng nhiều.

Huynh thú nhận sáng nay đã dè dặt, nhưng bây giờ, sau khi cân nhắc kỹ, huynh cảm thấy thầy William nên biết hết tất cả sự thật. Trong buổi thảo luận đặc sắc về tiếng cười, Berengar đã nhắc đến “finis Africae”. Gì vậy nhỉ? Thư viện đầy những bí ẩn, đặc biệt về những quyển sách không bao giờ đưa ra cho các tu sĩ đọc. Benno rất ấn tượng trước những điều thầy William nói về việc cần xem xét hợp lý các ý kiến. Huynh cho rằng một tu sĩ, đồng thời là nhà nghiên cứu, có quyền được biết mọi thứ tàng trữ trong thư viện, huynh kịch liệt công kích Hội đồng Giám mục ở Soissons vì đã kết án Abelard. Trong lúc huynh nói, chúng tôi nhận thấy tu sĩ còn trẻ này say mê tu từ học và khao khát tự do nên khó lòng chấp nhận những hạn chế mà kỷ luật tu viện áp đặt lên óc hiếu kỳ trí thức của mình. Tôi vốn luôn được dạy dỗ nên nghi ngờ tính hiếu kỳ loại này, nhưng tôi biết rõ tính đó không làm thầy tôi phật ý, mà còn thấy thầy có cảm tình với Benno và tin cậy huynh ấy. Nói tóm lại, Benno bảo huynh không biết Adelmo, Venantius và Berengar đã thảo luận những bí mật gì, nhưng huynh sẽ không phiền lòng, nếu câu chuyện đáng buồn này soi rọi được chút ánh sáng lên cách điều hành thư viện, và huynh hy vọng dù thầy tôi tháo gỡ những khúc mắc trong cuộc điều tra này được đến đâu, thầy cũng sẽ có lý do để thuyết phục Tu viện trưởng nới lỏng kỷ luật của thư viện vốn đè nặng lên các tu sĩ - huynh nói thêm: một số người từ những nước xa xôi, như chính huynh, đến đây nhằm mở mang trí tuệ qua những điều kỳ lạ ẩn tàng trong lòng thư viện bao la.

Tôi tin Benno thành thật mong đợi cuộc điều tra có kết quả, như huynh ấy nói. Tuy nhiên, cũng có thể như thầy William đã tiên đoán, huynh ấy đồng thời muốn giữ cho mình cơ hội được lục lọi bàn của Venantius trước tiên do tính tò mò thôi thúc, nên để ngăn cản thầy trò tôi đến đó, huynh sẵn sàng cho chúng tôi thông tin gọi là trao đổi. Và tin ấy như sau:

Như nhiều tu sĩ nay đã biết, Berengar héo hon vì điên rồ mê đắm Adelmo, cũng chính thứ cuồng si đồi bại đã khiến Chúa giáng cơn thịnh nộ xuống Sodom và Gomorrah[106]. Benno đã nói như thế, có lẽ vì lưu ý đến tôi còn non trẻ. Nhưng ai đã trải qua thời niên thiếu trong chủng viện, dù giữ mình trong trắng, cũng thường nghe nói tới những si mê kiểu ấy, và thỉnh thoảng vẫn phải tự giữ mình trước cạm bẫy của những kẻ trở thành nô lệ cho những cuồng si nọ. Tuy hồi ở Melk tôi chỉ là một chủng sinh nhỏ dại, nhưng chẳng phải tôi đã từng nhận được của một tu sĩ luống tuổi bao bài thơ được viết thành cả cuộn mà thường chỉ người đàn ông thế tục say mê đàn bà mới viết đó sao? Những lời phát nguyện khi đi tu đã giữ cho chúng tôi khỏi rơi vào ổ trụy lạc là thân thể đàn bà, nhưng lại đưa chúng tôi tới gần những tội lỗi khác. Rốt cuộc, có thể nào tôi chối bỏ được sự thật là ngay cả giờ đây, dẫu già nua rồi mà tôi vẫn bị bọn quỷ giữa trưa[107] quấy phá khi trong ca đoàn mắt tôi vô tình dừng lại khá lâu trên khuôn mặt một chủng sinh, nhẵn nhụi, thanh khiết và tươi mát như của một thiếu nữ?

Tôi kể những điều này không phải để hoài nghi việc đã quyết định dâng hiến đời mình cho cuộc sống trong tu viện, mà để biện minh cho lỗi lầm của nhiều người mà bổn phận thiêng liêng này đã trở thành gánh nặng đối với họ. Cũng có thể để biện minh cho tội lỗi khủng khiếp của Berengar. Nhưng, theo Benno, hình như Berengar theo đuổi chuyện đồi bại của huynh ấy bằng thủ đoạn đê tiện hơn nhiều, đó là gây áp lực để chiếm đoạt của những tu sĩ khác cái mà đức hạnh và đoan trang vẫn ngăn cản họ.

Cho nên đã từ lâu các tu sĩ giễu cợt nhận xét ánh mắt Berengar trìu mến nhìn Adelmo, một người chừng như rất dễ thương. Trong khi đó Adelmo lại chỉ ham mê công việc của mình, có vẻ như chỉ tìm thấy ở đấy niềm vui duy nhất, mà ít chú ý đến niềm say mê của Berengar. Song có thể - ai biết được - huynh ấy đâu ngờ cũng thầm ấp ủ chính điều xấu xa ấy trong tiềm thức. Sự thật là, Benno nói, huynh đã tình cờ nghe được Adelmo và Berengar trò chuyện; Berengar bóng gió nhắc đến việc Adelmo yêu cầu huynh ấy tiết lộ một điều bí mật và đề nghị một sự đổi chác ghê tởm mà ngay cả độc giả ngây thơ nhất cũng có thể hình dung được. Dường như Benno đã nghe từ miệng Adelmo thốt ra những lời ưng thuận, chừng như nhẹ nhõm. Như thể, Benno nói tiếp, tận đáy lòng Adelmo không ham muốn điều gì khác và huynh ấy chỉ cần tìm một cớ nào đấy, ngoài chuyện ham muốn xác thịt, để có thể đồng ý. Điều này cho thấy, Benno biện luận, bí mật của Berengar phải liên quan đến bí ẩn trong chuyện tìm tòi học hỏi, mới khiến Adelmo mơ hồ việc chấp nhận tội lỗi xác thịt để thỏa mãn khát vọng trí tuệ. Và, Benno mỉm cười nói thêm, không biết đã bao lần chính huynh từng bị những khát vọng của trí tuệ thôi thúc mãnh liệt, đến nỗi để được thỏa mãn, huynh sẵn sàng chiều theo nhục dục của người khác, dù chính mình không hề ham hố.

“Chẳng lẽ không có những lúc,” huynh hỏi thầy William, “Huynh cũng sẵn sàng làm những chuyện nhục nhã để có được trong tay một quyển sách hằng tìm kiếm đã bao năm ư?”.

“Nhiều thế kỷ trước đây, Giáo hoàng Sylvester II, người thông tuệ và rất mực đức hạnh, đã đổi một lồng cầu thiên văn cực quý lấy một cảo bản, tôi tin rằng của Statius hay Lucan gì đấy,” thầy William đáp. Rồi thầy thận trọng nói thêm, “Nhưng đó là một lồng cầu thiên văn, chứ không phải đức hạnh của ngài.”

Benno thú nhận vì hăng hái nên nói hơi quá, và lại tiếp tục câu chuyện. Buổi tối trước khi Adelmo chết, Benno đã lén theo cặp này, vì tò mò, và sau Kinh Tối thấy họ cùng đi về nhà ngủ. Huynh đợi một lúc lâu, để hé cửa phòng mình, không xa các phòng của họ, rồi khi các tu sĩ đã ngủ say, huynh thấy rõ ràng Adelmo lẻn vào phòng Berengar. Benno vẫn thức, vì không chợp mắt được, cho tới khi nghe tiếng cửa phòng Berengar lại mở và Adelmo đi ra, gần như chạy, còn người bạn của huynh ấy cố níu huynh ấy lại. Berengar đuổi theo Adelmo xuống lầu dưới. Benno rón rén bám theo họ. Ở đầu hành lang tầng dưới huynh thấy Berengar run rẩy nép vào một góc, đăm đăm nhìn cửa phòng của Jorge. Benno đoán Adelmo đã quỳ thụp xuống dưới chân vị sư huynh đáng kính này để xưng tội. Berengar run rẩy vì biết điều bí mật của mình đã lộ, dù phép bí tích buộc huynh Jorge phải giữ kín.

Rồi Adelmo đi ra, mặt nhợt nhạt, xô Berengar đang xích tới định nói gì đấy với huynh ấy; Adelmo chạy ra khỏi nhà ngủ, vòng sau phía hậu điện nhà thờ, vào lễ điện bằng cửa Bắc (buổi tối vẫn mở). Có lẽ huynh ấy muốn cầu nguyện. Berengar đi theo nhưng không vào nhà thờ, chỉ đi đi lại lại giữa những nấm mộ trong nghĩa trang, không ngớt vặn vẹo hai tay.

Benno đang phân vân chưa biết nên làm gì thì nhận ra một người thứ tư đang đi tới đi lui gần đó. Người này cũng theo dõi cặp kia và chắc chắn không trông thấy Benno đang nép sát vào thân một cây sồi bên rìa nghĩa trang. Người thứ tư này là Venantius. Thấy huynh ấy, Berengar liền nép giữa những nấm mộ, khi Venantius đi vào lễ điện. Tới đây, sợ bị phát giác, Benno quay về nhà ngủ. Sáng hôm sau người ta tìm thấy xác Adelmo dưới chân vách núi. Nhiều hơn nữa thì huynh không biết.

Sắp đến giờ ăn trưa. Benno chia tay chúng tôi, vì thầy William không hỏi gì thêm. Thầy trò tôi nán lại sau nhà tắm ít phút, rồi lững thững một lúc trong vườn, trầm ngâm về những điều kỳ quặc vừa hé lộ.

“Frangula,” thầy William đột nhiên nói và cúi xuống quan sát một bụi cây trụi lá thầy nhận ra trong cái ngày mùa đông ấy. “Vỏ nó sắc làm thuốc trị bệnh trĩ rất tốt. Còn đây là arctium lappa, giã rễ tươi làm thuốc đắp trị bệnh chàm da rất kiến hiệu.”

“Thầy còn giỏi hơn cả Severinus,” tôi nói, “nhưng xin thầy hãy cho con biết thầy nghĩ gì về những điều thầy trò ta vừa nghe!”

“Adso yêu quý ạ, con phải tập suy nghĩ với cái đầu của mình đi. Có lẽ Benno đã cho chúng ta biết sự thật. Chuyện của huynh ấy khớp với những gì Berengar kể với chúng ta sáng nay, dù đầy ảo giác. Berengar và Adelmo cùng làm chuyện gì đấy rất đồi bại, điều này chúng ta cũng đã đoán rồi. Và Berengar hẳn đã tiết lộ cho Adelmo điều bí mật kia, mà than ôi, nó vẫn là điều bí mật. Adelmo, sau khi làm trái lời thề giữ mình trong trắng, phạm tội trái với tự nhiên, [chỉ nghĩ đến việc thổ lộ với ai đó, mong được giải tội] nên huynh ấy đã chạy đến gặp Jorge. Tính vị sư huynh này rất nghiêm khắc và theo kinh nghiệm thầy trò ta được biết thì chắc chắn huynh ấy đã thống trách Adelmo. Có thể huynh ấy không chịu làm phép giải tội cho Adelmo, hoặc buộc Adelmo phải ăn năn quá mức. Chúng ta không rõ, mà Jorge chẳng đời nào cho chúng ta hay. Chỉ biết Adelmo đã chạy vào trong thánh đường, phủ phục trước bàn thờ, nhưng không dập tắt được giày vò. Lúc đó Venantius đã tới gần huynh ấy. Chúng ta không rõ họ nói với nhau những gì, Có thể Adelmo đã thổ lộ cho Venantius điều bí mật mà Berengar đã tặng (hay trả) cho huynh ấy, điều này chẳng còn quan trọng gì nữa với huynh ấy, vì nay huynh ấy có một bí mật khủng khiếp thiêu đốt lòng mình hơn nhiều. Chuyện gì đã xảy tới với Venantius? Có thể lòng hiếu kỳ cũng đã thôi thúc huynh ấy dữ dội, như Benno, người bạn của chúng ta, đã bị hôm nay; Venantius thỏa mãn khi biết được điếu ấy và bỏ đi, để Adelmo ở lại với sự giày vò. Adelmo thấy bị bỏ rơi, mới quyết định tự sát; huynh ấy tuyệt vọng đi tới nghĩa trang, gặp Berengar ở đó. Adelmo trách móc Berengar những lời khủng khiếp, trút trách nhiệm lên đầu huynh ấy, gọi huynh ấy là người thầy đồi bại. Ta thật sự tin chuyện Berengar đã kể là chính xác, nếu lược bỏ những ảo giác. Adelmo đã lặp lại với Berengar chính những lời khiến huynh ấy tuyệt vọng, hẳn đã nghe từ Jorge. Rồi Berengar đau đớn bỏ đi về một hướng, Adelmo đi hướng khác, để tự tử. Rồi tới phần còn lại mà thầy trò ta thiếu điều đã thấy tận mắt. Vì ai cũng tin Adelmo bị giết, nên Venantius liền nghĩ rằng điều bí mật của thư viện hẳn quan trọng hơn mình tưởng, bèn tự tìm hiểu. Cho tới khi người nào đấy đã ngăn cản huynh ấy, trước hoặc sau khi huynh ấy phát hiện điều muốn biết.”

“Ai giết huynh ấy? Berengar ư?”

“Có thể. Hoặc Malachi, người phải canh giữ Chính Tòa. Hoặc ai khác. Berengar bị nghi, vì đã hoảng sợ và vì lúc đó huynh ấy biết Venantius đã nắm được điều bí mật của mình. Malachi bị nghi, vì là người canh giữ không để thư viện bị xâm phạm và vì phát hiện có kẻ đã xâm phạm nên liền hạ thủ. Jorge biết mọi chuyện về mọi người, nắm được bí mật của Adelmo, không muốn ta phát hiện điều mà Venantius có thể đã tìm thấy… Nhiều dữ kiện chĩa vào Jorge. Nhưng làm sao một người mù lại có thể giết nổi một người sung sức khác? Làm sao một ông già, dù khỏe, lại có thể lôi cái xác tới thùng tiết được? Và cuối cùng, sao Benno không thể là kẻ sát nhân được chứ? Huynh ấy có thể nói dối chúng ta, vì những lý do không tiện thừa nhận. Và tại sao chúng ta lại chỉ giới hạn sự tình nghi nơi những kẻ đã tham gia thảo luận về tiếng cười? Biết đâu án mạng có những động cơ khác, không liên quan gì đến thư viện. Dẫu sao, chúng ta có hai việc cần làm: tìm ra cách đột nhập vào thư viện ban đêm và một ngọn đèn. Con lo kiếm đèn. Lảng vảng trong bếp vào giờ ăn, lấy một cái…”

“Lấy cắp ạ?”

“Mượn thôi, để làm sáng danh Chúa Cả.”

“Nếu thế thì thầy cứ tin cậy ở con.”

“Tốt. Về chuyện vào Chính Tòa thì tối hôm qua chúng ta đã thấy Malachi từ đâu chui ra rồi. Hôm nay ta sẽ thăm thú nhà thờ, đặc biệt là buồng nguyện. Trong một giờ nữa chúng ta sẽ đi ăn. Sau đó gặp Tu viện trưởng. Con được đi theo, vì ta đã yêu cầu dẫn theo một thư ký để ghi chép những gì ông và ta nói.”

KINH XẾ TRƯA

Tu viện trưởng tự hào về của cải của tu viện và bày tỏ lo lắng trước bọn tà giáo; Adson rốt cuộc băn khoăn không rõ mình có sai lầm chăng, khi dấn bước vào đời.

Chúng tôi gặp Tu viện trưởng trong giáo đường, tại bàn thờ chính. Ông đang giám sát công việc của một vài chủng sinh; họ mang từ một chỗ bí mật nào đấy một số bình, chén, đĩa thánh, khay đựng bánh thánh và một thánh giá mà tôi không thấy trong buổi lễ sáng nay. Tôi không khỏi bật lên tiếng kêu trầm trồ trước vẻ đẹp rực rỡ của những vật thánh này. Lúc ấy đang giữa trưa, từng vạc nắng chiếu qua các cửa sổ nơi lễ điện, nhiều hơn nữa qua các cửa sổ ở hai gian bên, thành những dòng thác bậc thang màu trắng, tựa những con sông mang thánh chất huyền nhiệm, giao thoa ở nhiều nơi trong giáo đường và chan hòa khắp bàn thờ.

Những bình, những chén, nhất nhất đều hiển lộ chất liệu quý báu của chúng. Giữa sắc vàng óng ánh của vàng, màu trắng tinh khôi của ngà và sắc trong suốt của pha lê tôi thấy những viên ngọc đủ cỡ, lấp lánh đủ màu; tôi nhận ra ngọc da cam, topaz, hồng ngọc, ngọc bích, ngọc lục bảo, hoàng ngọc, mã não vân, ngọc granat đỏ, ngọc thạch anh và mã não. Tôi cũng vỡ lẽ ra sáng nay, trước hết do mải mê cầu nguyện, rồi kinh hoàng vì án mạng, nên đã không chú ý thấy mặt trước và những tấm ốp bàn thờ toàn bằng vàng, dường như cả bàn thờ làm bằng vàng, nhìn theo hướng nào cũng đều thấy như thế cả.

Tu viện trưởng thấy tôi kinh ngạc liền mỉm cười. “Những báu vật mà Huynh và con thấy đây,” ông nói với thầy trò tôi, “và những của cải khác mà Huynh và con rồi sẽ thấy, là di sản của lòng mộ đạo và việc tự nguyện dâng hiến suốt nhiều thế kỷ, là bằng chứng cho uy quyền và sự thiêng liêng của tu viện này. Bao ông hoàng, bao kẻ quyền cao chức trọng, bao tổng giám mục và giám mục đã hiến những chiếc nhẫn tượng trưng uy quyền của họ, đã dâng vàng và đá quý biểu tượng cho sự cao sang của họ, để chúng được nung chảy và đúc thành các vật thánh ở đây để vinh danh Chúa và chốn thiêng liêng này của Người. Tuy hôm nay tu viện lại đau buồn vì một sự cố thương tâm khác, khiến chúng ta nhớ tới số phận mong manh của mình trên trần thế, nhưng chúng ta không được phép quên sức mạnh và quyền lực của Đấng Toàn Năng. Lễ Giáng Sinh sắp đến, nên chúng tôi bắt đầu đánh bóng các vật thánh, để có thể cử hành trọng thể và huy hoàng, xứng đáng như phải có, ngày Đấng Cứu Thế ra đời. Mọi thứ phải hết sức rực rỡ,” ông đăm đăm nhìn Thầy William rồi nói thêm - sau đó tôi mới hiểu vì sao ông tự hào về việc này đến thế - “vì chúng tôi nghĩ rằng điều này cần thiết; không nên che giấu, ngược lại, cần quảng bá lượng cả của Chúa.”

“Thưa, đúng vậy,” thầy William lễ độ đáp, “nếu Cha thấy làm sáng danh Chúa bằng cách này là đúng, thì tu viện của Cha quả đã đạt đến đỉnh cao trong cách ngợi ca Người.”

“Phải như thế thôi,” Tu viện trưởng nói. “Nếu bình vàng, hủ vàng và cối vàng, do tuân ý Chúa hoặc lệnh của các đấng tiên tri, được dùng theo phong tục để hứng máu dê, máu bê hoặc máu bò cái tơ dùng tế lễ trong đền Solomon[108], thì lẽ đương nhiên khi đón nhận máu Chúa Ki-tô ta lại càng phải dùng bình vàng, đá quý và mọi vật giá trị nhất với tấm lòng kính cẩn và hiến dâng trọn vẹn! Giả thử có cuộc tạo thiên lập địa lần thứ hai và chúng ta được có cùng một thể chất như các thiên thần Cherubim và Scraphim[109], thì dù chúng ta có làm gì đi nữa cũng không xứng đáng với sự hy sinh vô bờ bến của Người.”

“Amen,” tôi nói.

“Nhiều người phản bác, bảo rằng một tâm hồn được thán cảm, một trái tim thuần khiết, một ý muốn được dẫn dắt bởi lòng tin là đủ cho lễ thiêng này. Chúng tôi là những người đầu tiên tuyên bố rõ ràng, thẳng thắn và dứt khoác rằng đấy là những điều cốt yếu, nhưng chúng tôi tin chắc lòng tôn kính cũng phải được bày tỏ qua cách thức chạm trổ của chiếc bình thánh, vì việc chúng ta triệt để thờ phụng Đấng Cứu Thế bằng mọi vật có được là vô cùng đúng đắn và chính đáng, bởi Người đã toàn tâm toàn ý chăm lo cho chúng ta, không chút từ nan.”

“Điều này vốn luôn là quan niệm của những bậc vĩ đại trong dòng tu của Cha,” thầy William tán thành, “và con nhớ lại những điều tuyệt vời tu viện trưởng Suger vĩ đại khả kính đã viết về việc chạm khắc ở các thánh đường.”

“Đúng thế,” Tu viện trưởng nói. “Huynh hãy xem cây thập giá này. Nó chưa thật hoàn hảo đâu…” Ông cầm nó trên tay với vô vàn trìu mến, ngắm nhìn, nét mặt rạng rỡ hạnh phúc. “Còn thiếu vài viên ngọc trai, vì ta không tìm được hạt nào vừa cỡ. Thánh Andrew từng nói về cây thập giá trên đồi Golgotha[110], rằng nó được cẩn tay chân Chúa khác nào cẩn ngọc trai. Để mô phỏng vật kỳ diệu vĩ đại kia thì cây thập giá tầm thường này cũng sẽ phải cẩn bằng ngọc trai mới được. Tuy nhiên, ta cho rằng sẽ thật vô cùng thích hợp khi nạm ở đây, ngay trên đầu Đầng Cứu Thế, viên kim cương đẹp nhất mà Huynh từng được thấy.” Đôi bàn tay thành kính của ông, những ngón trắng dài, ve vuốt những phần quý nhất của miếng gỗ, hay đúng hơn, miếng ngà voi thiêng liêng, vì hai cánh thập giá làm bằng thứ vật liệu quý ấy.

“Trong lúc ta mãn nguyện quan sát mọi vẻ đẹp của ngôi thánh đường này và khi sức quyến rũ của những viên đá quý muôn màu kéo ta ra khỏi những vướng bận bên ngoài, khiến ta trầm tư, từ những thứ vật chất ta ngẫm ngợi sang những thứ phi vật chất, về những phẩm hạnh thiêng liêng muôn hình vạn trạng, lúc ấy ta như đang ở, tạm gọi thế, một nơi lạ kỳ trong vũ trụ, hoàn toàn không vướng bụi trần nữa, song cũng chưa tuyệt đối thanh khiết như thượng giới. Dường như nhờ ơn Chúa mà ta có thể từ thế giới thấp hèn này lên được cõi thánh thiện hơn qua lý giải Kinh Thánh theo nghĩa thần bí…”

Khi nói, ông quay mặt về gian giữa và được vầng thái dương nhân từ trên cao chiếu xuống một vạt nắng rọi sáng gương mặt; đôi cánh tay ông nãy giờ dang ra thành hình thập giá nay vung lên khi ông phấn chấn: “Mọi tạo vật,” ông nói, “dù hữu hình hay vô hình, đều là ánh sáng; nhờ có Đấng Sáng tạo ra ánh sáng chúng mới hiện hữu. Ngà voi này, mã não này, cả đá quanh chúng ta nữa, thảy đều là ánh sáng, vì ta thấy chúng tốt và đẹp, chúng hiện hữu theo những luật cân đối riêng, khác biệt mọi nhóm và loài khác, chúng tự định rõ bằng số lượng riêng, chúng không chệch ra ngoài trật tự đã quy định, chúng tìm ra vị trí riêng theo trọng lượng của chúng. Ta càng thấu hiểu những điều này bao nhiêu thì chất liệu ta quan sát càng trở nên quý báu bấy nhiêu do bản chất tự tại của nó và quyền năng sáng tạo của Chúa càng ngời sáng hơn, bởi nếu ta phải cố gắng mới thấu hiểu được lẽ siêu phàm của căn nguyên, vốn không thể nắm bắt hết được, thông qua tác dụng nhiệm màu và nếu ngay cả phân và sâu bọ cũng có thể giúp ta thấy được căn nguyên thiêng liêng ấy, thì một ấn tượng tuyệt vời như vàng và kim cương lại càng khiến ta thấy rõ điều đó biết bao. Và từ khi ta thấu hiểu những điều cao cả tiềm ẩn trong những viên ngọc và đá quý này, tâm hồn ta xúc động đến nghẹn ngào, không phải vì ưa phù phiếm thế gian hay ham của cải, mà chỉ vì tấm lòng rất mực trong sáng quý chuộng căn nguyên tiên khởi.”

“Chính đây là điều dễ thấm nhất trong mọi môn thần học,” thầy William nói với vẻ rất mực khiêm cung, nhưng tôi ngờ rằng thầy sử dụng một trò xảo quyệt mà các nhà tu từ học gọi là châm biếm, luôn được người nói dùng sau câu mào đầu, có báo trước lời biện minh tiếp theo. Nhưng thầy William chẳng bao giờ làm thế. Còn Tu viện trưởng, vốn chuộng lối nói hình tượng - và vẫn còn choáng ngợp bởi chuyến du hành thần bí kia - hiểu lời thầy theo nghĩa đen, nên nói thêm: “Đó chính là sự thần hiện, con đường đưa chúng ra đến ngay tới Đấng Toàn Năng.”

“À… Hừm…” Thầy William lễ phép ậm ừ. Thầy luôn làm thế khi muốn chuyển sang đề tài mới. Thầy làm rất khéo, vì thầy quen ậm ừ thật lâu - và tôi tin đó là đặc trưng của người dân xứ thầy - trước khi bắt đầu mỗi nhận xét, như thể thầy phải cố gắng lắm về mặt tinh thần mới trình bày nổi trọn vẹn suy nghĩ của mình. Còn bây giờ tôi tin rằng càng ậm ừ trước khi phát biểu bao nhiêu thì thầy càng tin tưởng bấy nhiêu vào điều sắp nói.

“À… vâng…” thầy William tiếp tục ậm ừ. “Chúng ta nên trao đổi suy nghĩ về chuyện gặp gỡ của hai phái đoàn và việc thảo luận về sự bần hàn của Chúa.”

“Bần hàn…” Tu viện trưởng nói, đầu óc vẫn còn miên man suy nghĩ, như thể phải khó khăn lắm ông mới trở về nổi từ cái vùng đẹp đẽ trong vũ trụ mà những châu ngọc của ông đã đưa ông đến. “À, phải, cuộc gặp gỡ…”

Rồi hai người liền bàn luận hăng say về những điểm tôi đã biết phần nào, còn phần khác tôi cố nắm bắt khi lắng nghe họ trò chuyên. Cuộc gặp gỡ, như tôi đã nói trong phần mở đầu quyển ký sự trung thực này, liên quan đến chuyện tranh cãi song đôi, một mặt giữa Hoàng đế và Giáo hoàng, mặt khác giữa Giáo hoàng và các tu sĩ dòng Francisco, vì tại Đại hội Perugia họ đã tán thành, tuy muộn mất vài năm, các luận điểm của phái Tinh thần về sự bần hàn của Chúa Ki-tô. Ngoài ra, nó còn liên quan đến mớ bòng bong dòng Francisco đã gây ra khi ngã về phe Hoàng đế, một quan hệ tay ba giữa những phe đối đầu và đồng minh nay trở thành tay tư, do sự can thiệp của các tu viện trưởng dòng Benedict - mà với tôi vẫn là khó hiểu.

Tôi chưa từng hiểu rõ lý do tại sao các tu viện trưởng dòng Benedict lại chứa chấp những tu sĩ phe Tinh thần của dòng Francisco, dù chưa chia sẻ phần nào đấy quan điểm của họ. Rõ ràng là trong khi tu sĩ phe Tinh thần rao giảng phải từ bỏ mọi của cải trần thế thì các tu viện trưởng dòng của tôi lại theo một đường lối trái ngược hẳn - chính hôm ấy tôi đã thấy điều này được chứng thực qua nét mặt rạng rỡ, dù không kém phẩm hạnh của Tu viện trưởng Abo. Song tôi tin rằng các tu viện trưởng cảm thấy quyền lực quá mức cho Giáo hoàng đồng nghĩa với quyền lực quá mức cho các giám mục và hội đồng thành phố, trong khi dòng của tôi - tự cho là kẻ trung gian của trần thế với thượng giới và là cố vấn của các Hoàng đế - vẫn bảo toàn được quyền lực suốt nhiều thế kỷ nay trong việc đối đầu với các thầy tu thế tục[111] và giới thương nhân thành thị.

Tôi thường được nghe lặp đi lặp lại câu phương châm rằng dân Chúa được chia chành những kẻ chăn chiên (nghĩa là giới tăng lữ), bầy chó (nghĩa là giới chiến sĩ) và bầy chiên (đám dân đen). Nhưng về sau tôi được biết câu này có nhiều cách diễn tả. Các tu sĩ dòng Benedict thường không đề cập tới ba thứ bậc vừa kể mà nói đến hai nhóm lớn, một nhóm liên quan đến quản lý những chuyện thế gian, nhóm kia đến những chuyện trên trời. Đối với sự quản lý chuyện thế gian thì việc chia thành tăng lữ, lãnh chúa và dân đen vẫn đúng, nhưng vượt trên sự chia ba này là sự hiện hữu của các dòng tu, gạch nối trực tiếp dân Chúa với thiên đình và tu sĩ các dòng chẳng dính dáng gì tới những kẻ chăn chiên thế tục, tức là đám linh mục lẫn giám mục ngu xuẩn và thối nát, nay tùng phục quyền lợi của các thành phố, nơi con chiên không còn là đám nông dân hiền lành và cả tin nữa, mà là bọn con buôn và thợ thủ công. Dòng Benedict không lấy làm tiếc về việc quản lý đám dân đen được giao cho các giáo sĩ thế tục, miễn là các tu sĩ của dòng tiếp tục nắm quyền quy định rõ rệt việc quản lý và là người liên hệ trực tiếp với ngọn nguồn của quyền lực thế tục, nghĩa là với đế chế, như từ trước tới nay họ liên hệ trực tiếp với ngọn nguồn của quyền lực trên thiên cung. Tôi tin rằng chính vì thế nhiều tu viện trưởng dòng Benedict, để tái lập uy quyền của đế chế đối với giới cầm quyền thành phố (do các giám mục và con buôn liên kết lại), đã đồng ý che chở những tu sĩ phe Tinh thần dòng Francisco, dù không chia sẻ lý tưởng của họ, để trục lợi, vì sự hiện diện của họ giúp các đại diện đế chế những luận cứ tuyệt hảo chống lại sự choán quyền của Giáo hoàng.

Đó là những lý do, tôi suy luận, khiến giờ đây Tu viện trưởng sẵn sàng cộng tác với thầy William, sứ giả của Hoàng đế, và đóng vai trung gian giữa dòng Francisco và Tòa Thánh. Thật ra, trong cuộc tranh cãi gay gắt đe dọa sự thống nhất của Giáo hội, Michael xứ Cesena, sau nhiều lần bị Giáo hoàng John triệu về Avignon, cuối cùng sẵn sàng nhận lời, vì không muốn dòng của ông rơi vào thế xung đột không hàn gắn được với Giáo hoàng. Là Tổng trưởng giáo dòng Francisco, ông muốn thấy ngay quan điểm của dòng thắng thế, được Giáo hoàng đồng ý, nhất là vì ông phỏng đoán nếu không được Giáo hoàng tán thành thì ông sẽ không thể đứng đầu dòng tu lâu hơn nữa.

Nhưng nhiều người đã cả quyết với ông rằng Giáo hoàng đang chờ đón ông ở Pháp để gài bẫy, hòng kết ông tội tà giáo, đưa ra tòa xét xử. Vì thế, họ khuyên nên thương thuyết trước để chuẩn bị cho Michael đến Avignon. Marsilius có ý kiến hay hơn: Hoàng đế phái một sứ giả cùng đi với Michael để trình bày quan điểm của những kẻ ủng hộ ngài trước Giáo hoàng. Không cốt để thuyết phục lão già xứ Cahors mà cốt củng cố địa vị của Michael, một thành viên trong phái đoàn của Hoàng đế, để ông không dễ dàng trở thành mồi ngon cho sự trả thù của Giáo hoàng.

Tuy nhiên ý kiến này có nhiều bất lợi và không thể thực hiện ngay được, cho nên mới nảy ra đề nghị có một cuộc gặp gỡ trù bị giữa phái bộ của Hoàng đế và vài khâm sai của Giáo hoàng để đôi bên tìm hiểu quan điểm của nhau và thảo ra thỏa thuận cho một cuộc gặp gỡ kế tiếp, theo đó các khách Ý phải được bảo đảm an toàn tại Avignon. Thầy William xứ Baskerville được chỉ định tổ chức lần gặp gỡ đầu tiên này. Sau đó, tại Avignon thầy sẽ trình bày quan điểm của các nhà thần học vương triều, nếu thầy thấy việc đến Avignon không nguy hiểm. Việc này rất không đơn giản, vì giả thử Giáo hoàng muốn chỉ một mình Michael đến đó thôi, để có thể dễ dàng khuất phục ông hơn, lão sẽ cử một phái bộ tới Ý với chỉ thị ra sức phá hoại chuyến đi được dự trù của phái đoàn Hoàng đế đến giáo triều Avignon. Cho tới nay thầy William hoạt động hết sức khôn khéo. Sau những cuộc hội ý lâu dài với nhiều tu viện trưởng dòng Benedict (đó là lý do khiến thầy trò tôi đã dừng lại nhiều nơi trên chuyến đi) thầy đã chọn tu viện chúng tôi hiện đang có mặt làm vùng đất trung lập để hai đoàn gặp gỡ, chính vì Tu viện trưởng Abo nổi tiếng trung thành với đế chế, song do khéo ngoại giao nên không bị giáo triều thất sủng. Nhưng Giáo hoàng vẫn còn ngần ngại. Lão biết một khi phái bộ của lão đã vào trong khuôn viên tu viện, họ sẽ phải chịu quyền xét xử của Tu viện trưởng; vì trong đoàn có vài sứ thần là giáo sĩ thế tục nên lão không chấp nhận điều này, viện cớ sợ trúng quỷ kế của Hoàng đế. Cho nên lão đặt điều kiện là an ninh cho phái đoàn của lão phải giao cho một đội cung nỏ của Vua Pháp, dưới sự chỉ huy của một người được lão tin cẩn. Tôi loáng thoáng nghe thầy William bàn cãi với một sứ thần của Giáo hoàng tại Bobbio về việc xác định nghĩa vụ của đội cung nỏ này, hay đúng hơn định nghĩa thế nào là bảo vệ an toàn cho các phái viên của Giáo hoàng. Cuối cùng một đề nghị của phe Avignon được chấp nhận, vì có vẻ hợp lý, theo đó: những kẻ vũ trang và các sĩ quan sẽ có quyền xét xử “đối với mọi kẻ âm mưu bạo động bằng bất kỳ phương cách nào đe dọa tính mạng các thành viên trong phái bộ của Giáo hoàng hoặc tìm cách gây ảnh hưởng đến hành vi hay năng lực xét đoán của họ”. Hồi đó thỏa thuận này có vẻ như chỉ hoàn toàn hình thức thôi. Nay, sau những sự cố mới đây tại tu viện, Tu viện trưởng thấy không yên tâm, bèn thổ lộ mối ưu tư của ông với thầy William. Nếu phái bộ của Giáo hoàng đến tu viện mà vẫn chưa phát hiện ra thủ phạm hai vụ án mạng (và ngày hôm sau mối lo của Tu viện trưởng sẽ càng tăng hơn nữa, vì có thêm án mạng thứ ba), họ sẽ phải thú nhận trong khuôn viên tu viện có kẻ nào đấy lảng vảng và y có khả năng dùng những biện pháp bạo lực ảnh hưởng đến năng lực xét đoán cùng hành vi của phái bộ của Giáo hoàng.

Tìm cách che giấu những án mạng đã xảy ra này chẳng ích gì, vì nếu xảy ra thêm chuyện gì nữa thì các sứ thần của Giáo hoàng sẽ nghi ngờ có âm mưu ám toán họ. Cho nên chỉ có hai phương án. Hoặc thầy William phát hiện hung thủ trước khi phái đoàn này tới (nói đến đây Tu viện trưởng gay gắt nhìn thầy như thầm thống trách thầy chưa giải quyết dược chuyện này) hoặc phải thông báo trung thực với sứ giả của Giáo hoàng, yên cầu họ cộng tác, nghĩa là đặt tu viện dưới sự giám sát chặt chẽ của họ trong suốt thời gian đàm phán. Tu viện trưởng không thích giải pháp thứ hai, vì như thế có nghĩa ông phải nhượng bộ một phần chủ quyền và đặt các tu sĩ của ông dưới sự kiểm soát của người Pháp. Nhưng ông không thể mạo hiểm nữa. Cả thầy William lẫn Tu viện trưởng đều bực bội trước chiều hướng này: tuy nhiên, họ không có chọn lựa nào khác. Vì thế họ thỏa thuận hôm sau mới quyết định dứt khoác. Trong khi đó họ chỉ còn biết trông cậy vào ơn Chúa và tài bén nhạy của thầy William.

“Thưa Đức Cha, con sẽ cố làm hết sức mình,” thầy William nói. “Nhưng mặt khác con không hiểu tại sao vụ này lại có thể thật sự phương hại đến cuộc gặp gỡ. Ngay cả sứ thần của Giáo hoàng cũng sẽ hiểu rằng có sự khác biệt giữa hành động của một kẻ điên rồ hoặc một tên khát máu hoặc có thể chỉ của một linh hồn lầm lạc và các vấn đề nghiêm trọng mà những con người chính trực cần gặp nhau để bàn bạc.”

“Huynh nghĩ vậy ư?” Tu viện trưởng chòng chọc nhìn thầy William, hỏi. “Huynh nên nhớ: phe Avignon biết họ sẽ gặp những Anh em hèn mọn, nghĩa là những kẻ rất nguy hiểm, gần gũi bọn Fraticello và những bọn khác điên rồ hơn lũ Fraticello nữa, những bọn tà giáo nguy hiểm nhuốm đầy tội ác,” - tới đây Tu viện trưởng hạ giọng, - “so với những tội ác ấy thì những sự cố xảy ra ở đây tuy khủng khiếp thật đấy, nhưng chỉ nhạt như làn sương trong nắng thôi.”

“Cha không thể cá mè một lứa thế được!” thầy William lớn tiếng gay gắt. “Cha không thể đặt các Anh em hèn mọn ở Đại hội Perugia ngang với những nhóm tà đạo hiểu sai thông điệp của Phúc âm, biến cuộc đấu tranh chống kẻ giàu có thành một loạt vụ báo thù cá nhân hay những hành động ngu xuẩn đẫm máu…”

“Mới ít năm trước thôi và cách đây chỉ vài dặm, một trong những nhóm này, theo cách gọi của Huynh, đã đốt nhà, cướp của, giết người tại những điền trang của giám mục xứ Vercelli và những ngọn núi bên kia Novara,” Tu viện trưởng đáp gọn lỏn.

“Cha nói đến Fra Dolcino và các tông đồ…”

“Bọn giả tông đồ,” Tu viện trưởng sửa thầy. Thế là một lần nữa tôi lại nghe nói đến Fra Dolcino và bọn giả tông đồ và một lần nữa với giọng thận trọng, gần như đượm chút kinh hoàng.

“Bọn giả tông đồ,” thầy William đồng ý ngay. “Nhưng chúng không liên quan gì đến các Anh em hèn mọn…”

“… bọn chúng cũng tôn thờ Joachim xứ Calabria như họ vậy,” Tu viện trưởng khăng khăng, “cứ hỏi sư huynh Ubertino của Huynh ắt rõ.”

“Con phải lưu ý Đức Cha rằng Ubertino bây giờ là một sư huynh trong dòng của Cha,” thầy William mỉm cười nói và hơi cúi đầu, như thể chúc mừng Tu viện trưởng đã thu phục được cho dòng của ông một con người tiếng tăm nhường ấy.

“Ta biết, ta biết.” Tu viện trưởng mỉm cười. “Và Huynh hiểu dòng của ta đã lấy tình huynh đệ nào để chào đón người của phe Tinh thần khi họ hứng chịu cơn thịnh nộ của Giáo hoàng. Ta không chỉ nói tới Ubertino mà còn nhiều người khác, nữa, không nổi tiếng bằng, ít được biết, song lẽ ra chúng tôi nên biết nhiều về họ hơn. Bởi vì đã có lần chứng tôi đón nhận những người lánh nạn khoác áo dòng Anh em hèn mọn, sau đó ta được biết rằng cuộc đời thăng trầm đủ kiểu đã khiến họ có thời khá gần gũi với bọn Dolcino…”

“Cả ở đây ư?” thầy William hỏi.

“Cả ở đây. Ta tiết lộ với Huynh đôi điều, mà thú thật ta biết quá ít, không đủ để kết tội họ. Nhưng vì Huynh đang điều tra về cuộc sống trong tu viện này, thành ra tốt hơn cũng nên biết. Ngoài ra ta định nói với Huynh hãy căn cứ trên những điều ta được nghe hay phỏng đoán, ta ngờ - chỉ ngờ thôi nhé - có một thời kỳ rất mờ ám trong đời viên quản hầm của chúng tôi, vì quả thật huynh ấy đến đây đã được nhiều[112] năm rồi, theo dòng di cư của các Anh em hèn mọn.”

“Huynh quản hầm? Remigio xứ Varagine thuộc phe Dolcino ư? Theo con thấy huynh ấy có vẻ rất mực hiền lành, vì thế ắt ít quan tâm đến bà sư tỷ Nghèo Khó mà con từng biết…” thầy William nói.

“Ta không thể nói điều gì không hay về huynh ấy, mà rất hài lòng và mọi huynh đệ ở đây thảy đều rất biết ơn vì huynh ấy đã phục vụ tốt. Nhưng ta nói ra để Huynh hiểu rằng thật dễ có mối liên hệ giữa một huynh đệ của chúng ta và một kẻ thuộc phái Fraticello.”

“Một lần nữa lòng cao thượng của cha lại đặt nhầm chỗ, nếu con được phép nói như thế,” thầy William ngắt lời. “Chúng ta đang nói về phe Dolcino, chứ không phải phái Fraticello. Người ta có thể nói nhiều tới phe Dolcino mà không rõ nói đến ai cụ thể, vì họ cũng có nhiều loại. Tuy nhiên, không thể gọi họ là khát máu được. Cùng lắm chỉ có thể trách họ, do được cổ vũ bởi lòng chân thực yêu kính Chúa, đã không đủ cân nhắc khi làm những việc mà phe Tinh thần đã thuyết giảng rất chừng mực. Ở đây con đồng ý rằng ranh giới giữa nhóm này với nhóm nọ rất không rõ rệt…”

“Nhưng bọn Fraticello là lũ tà đạo!” Tu viện trưởng gay gắt ngắt lời. “Chúng không chỉ giới hạn trong việc nhìn nhận sự đói nghèo của Chúa Ki-tô và các tông đồ, một thứ giáo điều - tuy ta không thể chia sẻ - có thể hữu dụng để đối chọi với trò kênh kiệu ở Avignon. Bọn Fraticello rút ra từ giáo điều này một hệ luận thực dụng: chúng suy ra quyền được nổi loạn, cướp phá, bại hoại tập tục.”

“Nhưng bọn Fraticello nào mới được chứ?”

“Tất cả, nói chung. Huynh biết rằng chúng phạm tội ác khôn xiết kể, chúng không nhìn nhận hôn nhân, chúng phủ nhận địa ngục, chúng quan hệ đồng tính, chúng theo bọn tà giáo Bogomil của dòng Bulgaria và dòng Drygonthie…”

“Xin Cha,” thầy William nói, “đừng buộc chúng thành một giuộc! Cha nói như thể bọn Fraticello, Patarine, Waldens, Cathar là cá mè một lứa - trong đám sau cùng này có bọn Bogomil ở Bulgaria và bọn tà đạo Dragovista!”

“Chúng thế đấy,” Tu viện trưởng gay gắt đáp, “chúng thế đấy vì chúng là bọn tà đạo, chúng thế đấy vì chúng tác hại đến nền trật tự rất chuẩn mực của thế giới văn minh cũng như trật tự của đế chế mà Huynh ủng hộ, theo như ta thấy. Một trăm năm trước đây hay hơn nữa bọn ủng hộ lão Arnold xứ Brescia đã đốt nhà các quý tộc và Hồng y và đó là kết quả của bọn tà giáo Patarine vùng Lombardy đấy. [Ta biết những chuyện khủng khiếp về bọn tà giáo này, ta đã đọc trong sách vở của Cesarius xứ Heisterbach. Ở Verona, một ngày nọ, giáo sĩ nhà thờ thánh Gideon tên là Eberhardus để ý thấy chủ nhà trọ của ông đêm nào cũng rời khỏi nhà cùng với vợ và con gái. Ông mới hỏi, ta không nhớ rõ ông hỏi ai trong ba người, họ đi đâu và làm gì. Cứ đến xem đi, họ trả lời, và ông đã theo họ tới một ngôi nhà xây ngầm dưới đất, đàn ông lẫn đàn bà đang tụ tập ở đấy. Trong lúc mọi người ngồi yên lắng nghe, tên đầu sỏ tà giáo đọc một bài rất báng bổ, chủ ý làm băng hoại nếp sống và tập tục của họ. Rồi nến tắt và ai nấy đâm bổ vào người phụ nữ bên cạnh, không phân biệt người ấy đã chính thức có chồng hay độc thân, bà góa hay gái trinh, bà chủ hay tỳ nữ hoặc (tệ hại nhất, xin Chúa tha cho con tội đã nói ra!) con gái hay chị em ruột. Thấy thế, Eberhardus - trẻ trung và ham khoái lạc - liền xưng là thành viên mới của nhóm này, xán lại gần, ta không rõ con gái ông chủ nhà hay một tỳ nữ nào khác, chờ lúc tắt nến phạm tội với ả. Ông ta làm chuyện này, Chúa ơi là Chúa, suốt hơn một năm trời, tới khi cuối cùng người chủ nhà nói rằng chàng thanh niên này, rức là Eberhardus đấy, đã tham gia các buổi sinh hoạt và học hỏi được nhiều, sắp đủ khả năng dạy lại cho người mới. Bấy giờ Eberhardus mới nhận ra đã lún sâu tới mức nào, liền nại cớ ông đến ngôi nhà này không phải vì ham mê tà giáo mà chỉ do mê gái, mong thoát khỏi sự lôi kéo của họ. Họ liền đuổi ông đi. Nhưng Huynh thấy đấy, đó chính là luật và cách sống của bọn tà giáo, dù là phái Pataren, Cathar, theo Joachim hay Tinh thần đủ loại! Đâu có ai ngạc nhiên: chúng không tin vào sự phục sinh của thân xác hoặc địa ngục là hình phạt cho kẻ phạm tội, và chúng cho rằng có thể làm mọi thứ mà không bị trừng phạt. Phải, chúng tự xưng là Catharoi, nghĩa là những kẻ thanh khiết!”]

“Thưa Cha Abo,” thầy William nói, “Cha sống tách biệt trong tu viện tráng lệ và thiêng liêng này, cách xa những chuyện xấu xa của thế nhân. Cuộc sống trong các thành phố phức tạp hơn Cha tưởng nhiều và Cha nên biết ngay trong sai lầm lẫn xấu xa cũng có nhiều mức độ: Lot phạm tội ít hơn những đồng bào của hắn là bọn nghĩ đến cả những điều bậy bạ với các thiên thần giáng trần theo lệnh Chúa[113]; sự phản bội của thánh Peter[114] chẳng đáng kể gì so với sự phản bội của Judas[115], vì thế một người được tha thứ, còn người kia không. Cha không thể coi đám Patarine và Cathar như nhau được. Patarine là một phong trào nhằm cải cách lối sống trong khuôn khổ lề luật của Giáo hội. Họ luôn muốn cải thiện lối sống của giới tăng lữ.”

“Bằng cách dạy không nên nhận phép bí tích của các linh mục không trong sạch…”

“Họ nhầm lẫn, song đó là nhầm lẫn duy nhất trong giáo điều của họ. Họ không hề đề nghị thay đổi luật của Chúa…”

“Nhưng cách đây hơn hai trăm năm ở Rome, Arnold xứ Brescia đã thuyết giảng giáo điều Patarine, xúi giục đám dân chất phác đốt nhà giới quý tộc và các Hồng y.”

“Arnold muốn lôi kéo các thành viên hội đồng thành phố vào phong trào cải cách của ông ta. Họ không theo, còn ông ta được đông đảo dân nghèo và những kẻ sống bên lề xã hội ủng hộ. Ông ta đâu chịu trách nhiệm về hành vi bạo lực và sự phẫn nộ mà dân chúng gây ra, do hưởng ứng lời kêu gọi của ông ta về một thành phố ít thối nát hơn.”

“Thành phố chỉ luôn thối nát thôi.”

“Thành phố là nơi ngày nay con dân Chúa sinh sống, nơi Cha, nơi chúng ta là những kẻ chăn chiên. Đó là nơi của tai tiếng, nơi những cố đạo giàu sang rao giảng đức hạnh cho đám dân nghèo đói. Những rối loạn gán cho nhóm Patarine sinh ra từ hoàn cảnh đó. Đáng buồn, nhưng không phải không hiểu nổi. Nhóm Cathar có khác. Đây là thứ tà giáo phương Đông, ngoài vòng giáo huấn của Giáo hội. Con không rõ có thật họ đã phạm những tội ác mà người ta gán ghép hay không. Con biết họ không thừa nhận hôn nhân, phủ nhận hỏa ngục. Con tự hỏi phải chăng họ bị gán ghép nhiều chuyện không hề phạm, chỉ vì họ quảng bá những quan niệm nọ (dĩ nhiên rất xấu xa).”

“Và Huynh muốn nói rằng bọn Cathar khác hẳn bọn Patarine, rằng chúng không chỉ là hai trong vô vàn bộ mặt ma quỷ của cùng một hiện tượng?”

“Con nói rằng nhiều bọn tà giáo này, bất kể chúng rao giảng thứ giáo lý gì, đã gặt hái được thành công trong những kẻ chất phác, vì chúng gợi cho những con người chất phác ấy khả năng về một đời sống khác. Con nói rằng những kẻ chất phác thường chẳng hiểu bao nhiêu về giáo lý. Con nói rằng đám quần chúng chất phác thường lẫn lộn điều rao giảng của nhóm Cathar với điều của nhóm Patarine, và của hai nhóm này với điều của phái Tinh thần. Thưa Cha Abo, đời kẻ chất phác không được soi sáng nhờ học hành và nhờ nhận thức sinh động về sự khác biệt - những điều đã giúp chúng ta thông tuệ. Họ bị bệnh tật và nghèo nàn đeo đẳng, vì dốt nát nên họ không ăn nói gãy gọn. Đối với nhiều người trong bọn họ, việc gia nhập một nhóm tà đạo thường là cách duy nhất để thét lên nỗi tuyệt vọng của mình. Có thể họ đốt dinh cơ một Hồng y, vì họ muốn làm cho lối sống của giới tăng lữ được hoàn thiện, song cũng có thể vì họ tin không có thứ địa ngục mà ngài Hồng y rao giảng. Ngài luôn rao giảng điều đó, chẳng qua vì trên trần thế này, nơi bầy chiên đang sống, quả thật có địa ngục và chúng ta không còn là những kẻ chăn dắt họ nữa rồi. Nhưng Cha biết rất rõ rằng họ không phân biệt nổi giáo hội Bulgaria với đám tín đồ của linh mục Liprando như thế nào thì những người nắm chức quyền trong đế chế và đại diện của họ cũng không phân biệt nổi phái Tinh thần và bọn tà đạo như thế ấy. Để đánh phá đối phương, không ít lần các lực lượng của Hoàng đế đã ủng hộ những khuynh hướng Cathar trong dân chúng. Theo con họ làm như thế là bậy. Nhưng nay con biết rằng dể dứt bỏ đám thủ hạ không chịu ngồi yên, nguy hiểm và quá ‘chất phác’ này, cũng chính những lực lượng ấy đã vu cho nhóm này những tội tà giáo của nhóm khác rồi ném tất lên giàn thiêu. Con đã thấy - thưa Cha Abo, xin thề chính mắt con đã thấy - những người đàn ông đức hạnh, nghiêm cẩn sống đói nghèo và giữ mình trong trắng, nhưng là kẻ thù của các giám mục nên bị các ngài trao cho bàn tay thế tục, hoặc vì họ phục vụ dưới trướng Hoàng đế hoặc của các thành phố tự do, nên bị kết tội tình dục bừa bãi, quan hệ đồng tính và nhiều thứ xấu xa nữa, mà có thể ai khác đã phạm chứ không phải họ. Dân đen là con vật, người ta dùng khi cần quấy phá đối thủ, và bị tế thần khi không cần tới nữa.”

“Huynh William, như thế thì,” Tu viện trưởng nói, rõ ràng có ác ý, “Fra Dolcino và bè lũ điên khùng của y, Gherardo Segarelli và những tên giết người độc ác nọ là bọn Cathar tội lỗi hay những Fraticello phẩm hạnh, chúng là bọn Bogomil quan hệ đồng tính hay những kẻ cải cách Patarine? Huynh biết nhiều về bọn tà giáo như thể chính Huynh là một kẻ trong bọn chúng, vậy Huynh có thể cho ta biết sự thật ở đâu không?”

“Đôi khi chẳng ở đâu cả,” thầy William buồn bã đáp.

“Huynh thấy chưa? Chính Huynh còn không thể phân biệt nổi tà giáo này với tà giáo khác mà. Ta ít ra cũng có một quy tắc. Ta biết rằng tà giáo là bọn gây phương hại đến thứ trật tự giúp dân Chúa sống. Và ta bảo vệ đế chế, vì nó bảo đảm cho ta trật tự này. Ta chống lại Giáo hoàng, vì lão đang trao quyền hành về phần hồn cho những giám mục của các thành phố là những kẻ liên kết với giới con buôn và phường hội và sẽ không duy trì nổi trật tự này. Mà chúng ta đã duy trì nó hàng bao thế kỷ nay. Còn đối với bọn tà giáo ta cũng có một nguyên tắc, tóm tắt trong lời ngài Arnald Amalaricus, Giám mục xứ Citeaux, trả lời những kẻ hỏi ngài nên làm gì với dân thành Béziers, [khi thành này bị nghi là theo tà giáo]: Cứ giết hết! Chúa khắc sẽ nhận ra con cái của Người mà.”

Thầy William cúi nhìn xuống và yên lặng một lúc. Rồi thầy nói “Thành Béziers bị chiếm và lực lượng của chúng ta đã tàn sát gần hai vạn người, bất kể đàn ông hay đàn bà, già hay trẻ. Thảm sát xong, họ cướp phá và thiêu rụi thành phố.”

“Một cuộc thánh chiến dẫu sao cũng là chiến tranh mà.”

“[Một cuộc thánh chiến dẫu sao cũng là chiến tranh mà]. Vì thế có lẽ không nên có thánh chiến. Nhưng con nói gì thế nhỉ? Con đến đây để bảo vệ quyền lợi của Hoàng đế Ludwig, người cũng đang có ý định tàn sát nước Ý. Chính con cũng thấy mình bị kẹt trong trò chơi của những đồng minh quái gở. Đồng minh quái gở giữa phái Tinh thần và đế chế, quái gở giữa đế chế và Marsilius, người đang tìm kiếm chủ quyền cho nhân dân. Và đồng minh quái gở giữa hai chúng ta, dù chúng ta khác hẳn nhau về lý tưởng lẫn truyền thống. Nhưng chúng ta có hai nhiệm vụ chung: tổ chức thành công cuộc gặp mặt và phát hiện kẻ sát nhân. Chúng ta hãy cố tiến hành trong hòa thuận.”

Tu viện trưởng dang hai tay. “Sư huynh William! Hãy cho ta nụ hôn hòa thuận. Với một người kiến văn như Huynh ta có thể tranh luận không chán về những điều tinh tế trong thần học và đạo đức. Nhưng dẫu sao chúng ta cũng không được quá đam mê tranh luận như các học giả ở Paris. Huynh nói đúng: chúng ta có một nhiệm vụ quan trọng trước mắt, cần tiến hành trong sự thống nhất. Nhưng ta vừa nói tới những điều kia vì ta tin rằng chúng liên hệ với nhau. Huynh hiểu chứ? Chúng có thể liên hệ - hay đúng hơn, người khác có thể dựng ra mối liên hệ giữa những án mạng xảy ra tại đây và các luận thuyết của các huynh đệ của Huynh. Chính vì thế ta đã cảnh báo Huynh và chính vì thế chúng ta đừng để đoàn Avignon nghi ngờ hoặc ám chỉ gì.”

“Con có nên nghĩ rằng Đức Cha vừa chỉ cho một hướng để điều tra không? Cha tin có thể tìm được nguyên do của những sự cố mới đây qua một câu chuyện mơ hồ nào đấy thuộc quá khứ tà giáo của một trong những tu sĩ chăng?”

Tu viện trưởng im lặng nhìn thầy William một lúc, nhưng không để lộ gì trên nét mặt. Rồi ông nói: “Trong sự cố đáng buồn này Huynh là phán quan. Nhiệm vụ của Huynh là nghi ngờ, dù có thể nghi ngờ oan. Ở tu viện này ta chỉ là người cha chung thôi. Và, ta muốn nói thêm, nếu ta biết quá khứ của một trong các tu sĩ của ta là nguyên nhân của sự nghi ngờ có cơ sở, thì chính ta đã ra sức nhổ cái cây hư hại đó rồi. Điều gì ta biết thì Huynh cũng biết. Điều gì ta không biết, cần được sự uyên bác của Huynh soi rọi cặn kẽ.” Ông gật đầu chào chúng tôi và rời khỏi nhà thờ.

“Vụ này càng lúc càng phức tạp, Adso ạ,” thầy William nhíu mày nói. “Thầy trò ta theo đuổi một cảo bản, rồi quan tâm đến những lời công kích của vài tu sĩ quá tò mò và hành động của những tu sĩ khác quá mức dâm đãng, bây giờ một dấu vết khác hẳn lại xuất hiện, càng lúc càng rõ nét. Viên quản hầm, vậy là… Và cùng với quản hầm, con thú lạ lùng Salvatore cũng đã tới đây… Nhưng bây giờ chúng ta phải đi nghỉ thôi, vì mình định sẽ thức suốt đêm nay.”

“Vậy là thầy vẫn định tối nay sẽ đột nhập vào thư viện? Thầy không từ bỏ manh mối đầu tiên sao?”

“Đâu có. Với lại, ai nói hai dấu vết này không liên quan đến nhau? Và sau hết, chuyện của viên quản hầm có thể chỉ là do Tu viện trưởng nghi ngờ thôi.”

Thầy đi về hướng nhà dành cho khách hành hương. Tới ngưỡng cửa, thầy dừng lại nói, như thể tiếp tục những nhận xét vừa rồi.

“Dẫu sao Tu viện trưởng cũng đã yêu cầu ta điều tra cái chết của Adelmo, khi nghĩ rằng giữa các tu sĩ trẻ có gì đó không lành mạnh. Nhưng nay cái chết của Venantius đã gây nên những nghi ngờ khác, có thể Tu viện trưởng cảm thấy chìa khóa làm sáng tỏ điều bí ẩn này nằm tại thư viện và không muốn ta điều tra gì ở đó hết thảy. Cho nên ông mới hướng ta vào viên quản hầm, nhằm kéo sự chú ý của ta khỏi Chính Tòa…”

“Nhưng sao ông ấy lại không muốn…”

“Đừng hỏi quá nhiều. Tu viện trưởng đã nói với ta ngay từ đầu rằng chớ có đụng tới thư viện. Hẳn ông phải có những lý do riêng. Có thể ông dính líu đến chuyện gì đấy mà ông cho rằng không liên quan tới cái chết của Adelmo, nhưng nay ông thấy chuyện tai tiếng đang lan ra và có thể sẽ đụng chạm tới ông luôn. Và ông không muốn sự thật bị phanh phui, hoặc ít nhất không muốn ta là kẻ phanh phui…”

“Hóa ra thầy trò ta đang ở một nơi bị Chúa bỏ rơi,” tôi chán nản nói.

“Con có thấy nơi nào mà Chúa cảm thấy thoải mái không?” thầy William cúi thân hình cao lớn xuống hỏi tôi.

Rồi thầy bảo tôi đi ngủ. Nằm trên nệm rơm, tôi rút ra kết luận rằng lẽ ra cha tôi không nên để tôi bước chân vào đời, vì nó phức tạp nhiều hơn tôi tưởng. Tôi đã phải học quá nhiều điều.

“Salva me ab ore leonis - xin hãy cứu con khỏi họng bầy sư tử”, tôi cầu nguyện lúc đang thiếp dần.

SAU KINH CHIỀU

Chương này tuy ngắn, nhưng tu sĩ già Alinardo kể nhiều chuyện hay ho về mê cung và cách thâm nhập vào đó.

Tôi thức giấc khi giờ ăn chiều gần điểm, cảm thấy mụ mị và ngái ngủ, vì ngủ ngày giống như tội lỗi của thân xác: càng nếm càng muốn nhiều hơn, nhưng vẫn không thoải mái; thỏa mãn đấy, nhưng đồng thời lại không. Thấy William không ở trong phòng của mình; hẳn thầy đã dậy sớm hơn tôi nhiều. Sau một lúc tìm kiếm, tôi thấy thầy từ Chính Tòa đi ra. Thầy bảo vừa ở phòng sao chép, lật qua tập thư mục và quan sát các tu sĩ làm việc, trong lúc tìm cách lại gần bàn của Venantius để tiếp tục xem xét. Nhưng vì lý do này, lý do nọ, các tu sĩ có vẻ như quyết tâm ngăn cản thầy lục lọi đống giấy tờ. Thoạt tiên Malachi tới đưa thầy xem mấy bức minh họa quý giá. Rồi Benno khiến thầy phải bận bịu vì những chuyện vặt vãnh. Sau đó, khi thầy cúi xuống tiếp tục việc kiểm tra, Berengar lảng vảng chung quanh, đề nghị giúp đỡ thầy.

Cuối cùng, thấy thầy tôi tỏ vẻ thật sự quyết tâm xem xét đống giấy tờ của Venantius, Malachi liền nói trắng ra rằng có lẽ thầy cần xin phép Tu viện trưởng, rồi hãy lục lọi giấy tờ của người quá cố; rằng chính huynh ấy, dù là Thủ thư, cũng đã tự kiềm chế việc nhòm ngó, vì kính trọng người đã khuất và vì kỷ luật; rằng bất luận thế nào, như thầy William đã yêu cầu, không có ai héo lánh lại chiếc bàn đó, cho tới khi được Tu viện trưởng chỉ thị. [Khi thầy William nói đã được Tu viện trưởng cho phép đi lại tự do trong khắp tu viện, Malachi chỉ đáp lại bằng một câu hỏi ẩn ý rằng không biết điều cho phép này có hiệu lực cả với phòng sao chép hay thậm chí với thư viện nữa chăng - một điều không thể nào được!] Thầy William thấy chẳng nên đọ sức với Malachi làm gì, tuy những động thái kia và nỗi sợ sệt về đống giấy tờ của Venantius dĩ nhiên càng khiến thầy muốn tìm hiểu chúng. Nhưng thầy đã quyết chí trở lại đây đêm nay, dù chưa biết bằng cách nào, nên quyết định tránh sinh sự. Dẫu sao, thầy nung nấu ý tưởng trả đũa; nếu không xuất phát từ lòng khát khao tìm kiếm sự thật thì điều này có vẻ rất ngang ngược và có lẽ đáng trách.

Trước khi vào phòng ăn, chúng tôi tản bộ một lát trong khu hành lang, để khí trời lạnh lẽo buổi chiều xua khỏi đầu óc đám mây mù của cơn buồn ngủ. Ở đây có vài tu sĩ vẫn đang đi lại trầm tư. Trong khoảnh vườn giáp khu hành lang, chúng tôi thoáng thấy lão già Alinardo xứ Grottaferrata. Bây giờ, do đã lão nhược nên nếu không cầu nguyện trong nhà thờ, lão dành phần lớn thì giờ trong ngày ở ngoài trời với cây cỏ. Lão đang ngồi nơi cổng vòm ngoài, chừng như không thấy lạnh.

Thầy William nói đôi ba lời chào hỏi và lão tỏ ra sung sướng thấy có người chịu bỏ thì giờ trò chuyện với mình.

“Một ngày yên lành quá,” thầy William nói.

“Nhờ ơn Chúa đấy,” lão đáp.

“Yên lành trên trời cao, còn ảm đạm dưới trần thế. Huynh biết rõ Venantius không?”

“Venantius nào?” lão hỏi. Rồi mắt lão lóe lên. “À, cái cậu mới chết. Con quái vật đang lang thang khắp tu viện…”!

“Quái vật nào?”

“Con quái vật khổng lồ từ biển đến ấy… Bảy cái đầu và mười cái sừng, trên sừng là mười vương miện và trên đầu nó có ba cái tên phạm thượng[116]. Quái vật này giống con báo, chân gấu, mõm sư tử… Tôi từng thấy nó rồi.”

“Huynh thấy nó ở đâu? Trong thư viện à?”

“Thư viện ư? Sao lại ở đấy? Đã nhiều năm rồi tôi không tới phòng sao chép và chưa hề thấy thư viện. Chẳng ai tới thư viện cả. Tôi từng biết những người đã lên thư viện…”

“Ai? Malachi à? Hay Berengar?”

“Ồ, không…,” lão nói, tủm tỉm cười. “Hồi trước cơ. Thủ thư trước Malachi cơ, nhiều năm rồi…”

“Ai thế?”

“Tôi không nhớ; huynh ấy chết hồi Malachi còn trẻ. Và người tiền nhiệm trước cả thầy của Malachi nữa, huynh ấy là một phụ tá thủ thư trẻ, ngày tôi còn trẻ… Nhưng tôi chưa hề đặt chân vào thư viện. Mê cung…”

“Thư viện là một mê cung à?”

“Hunc mundum tipice labyrinthus denotat ills - Mê cung kia diễn tả thế giới này một cách hình tượng”, lão thờ thẫn đọc câu thơ. “Intranti largus, redeunti sed nimis artus - Cho người vào thì rộng, nhưng lại quá hẹp cho người ra. Thư viện là một mê cung bao la, dấu hiệu của mê cung trên trần thế. Người ta không được vượt quá những cột trụ của Hercules[117]…”

“Nghĩa là Huynh không biết vào thư viện bằng cách nào khi cửa Chính Tòa đóng chứ gì?”

“Biết chứ.” Lão cười. “Nhiều người biết. Huynh phải đi lối hầm chứa cốt. Huynh có thể đi ngang hầm chứa cốt, nhưng Huynh không muốn đi qua đó. Các tu sĩ quá cố canh giữ nó.”

“Những tu sĩ quá cố canh giữ này… không phải là những người ban đêm cầm đèn đi trong thư viện sao?”

“Cầm đèn à?” Lão có vẻ kinh ngạc. “Tôi chưa từng nghe chuyện này. Các tu sĩ quá cố ở trong hầm chứa cốt, xương từ nghĩa trang rơi dần xuống và dồn chứa ở đấy, để canh giữ lối đi qua. Huynh chưa hề thấy cái bàn thờ trong buồng nguyện dẫn tới hầm chứa cốt à?”

“Có phải buồng thứ ba bên tay trái, sau gian ngang không?”

“Buồng thứ ba à? Có thể. Đó là cái buồng có bàn thờ bằng đá tạc hàng nghìn bộ xương. Đầu lâu thứ tư bên tay phải: nhấn vào đôi mắt… và Huynh sẽ vào trong hầm chứa cốt. Nhưng đừng tới đó; tôi chưa bao giờ đến đó cả. Tu viện trưởng không muốn.”

“Còn con quái vật? Huynh thấy nó ở đâu?”

“Quái vật ư? À, tên Phản Chúa… Y sắp đến rồi, thiên niên kỷ đã qua; chúng ta đang đợi y…”

“Nhưng thiên niên kỷ qua đã được ba trăm năm rồi, mà y đâu có tới…”

“Tên Phản Chúa không đến sau khi một ngàn năm trôi qua. Qua hết một ngàn năm là bắt đầu vương quốc của những người công chính; rồi tên Phản Chúa tới, mong đánh bại kẻ công chính và lúc ấy sẽ có trận quyết chiến…”

“Nhưng những người công chính sẽ trị vì một nghìn năm,” thầy William nói. “Hoặc họ đã trị vi từ khi Chúa mất đến cuối thiên niên kỷ thứ nhất và như thế thì tên Phản Chúa phải đã tới rồi, hoặc những người công chính vẫn chưa trị vì, và như thế thì tên Phản Chúa hãy còn ở xa lắm.”

“Thiên niên kỷ không tính từ khi Chúa chết mà từ ngày Hoàng đế Constantine dâng hiến[118], nghĩa là ba thế kỷ sau. Nay đã một nghìn năm rồi..?”

“Nghĩa là vương quốc của những người công chính đang cáo chung?”

“Tôi không rõ… Tôi không biết gì nữa cả. Tôi mệt rồi. Tính toán khó lắm. Beatus xứ Liébana tính toán chuyện này; hỏi Jorge ấy, huynh ấy trẻ, huynh ấy nhớ giỏi… Nhưng thời gian đã chín muồi. Huynh không nghe thấy bảy hồi kèn ư?”.

“Sao lại bảy hồi kèn?”

“Huynh không nghe nói cậu kia, cậu minh họa ấy, chết thế nào à? Thiên thần thứ nhất thổi hồi kèn đầu tiên và mưa đá với lửa đổ xuống lẫn với máu. Rồi thiên thần thứ hai thổi hồi kèn thứ hai và phần thứ ba của biển biến thành máu[119]… Không phải cậu thứ nhì chết trong biển máu sao? Hãy đề phòng hồi kèn thứ ba! Phần thứ ba của các sinh vật dưới biển sẽ chết. Chúa trừng phạt chúng ta. Thế giới quanh tu viện đầy rẫy bọn tà giáo; họ bảo tôi rằng trên ngai vàng La Mã có một tên Giáo hoàng tồi tệ, dùng bánh thánh chơi trò cầu hồn và làm thức ăn cho bầy cá chình của y… Và ngay giữa chúng ta có kẻ đã vi phạm luật cấm, bẻ dấu niêm phong của mê cung…”

“Ai bảo Huynh thế?”

“Tôi nghe nói vậy. Mọi người thầm thì rằng tội lỗi đã vào được trong tu viện rồi. Con có đậu kê không?”

Câu hỏi nhắm vào tôi khiến tôi sửng sốt. “Thưa không, con không có,” tôi bối rối đáp.

“Lần tới, mang cho ta một ít nhé. Ta ngậm đậu trong miệng - con thấy cái miệng móm khốn khổ của ta chứ? - cho tới khi chúng mềm. Đậu kích thích nước bọt, aqua fons vitae - nước là nguồn của sự sống. Mai con mang cho ta ít đậu kê nhé?”

“Mai con sẽ mang cho cha ít đậu kê,” tôi thưa. Nhưng lão đã gà gật rồi. Chúng tôi rời lão, đi tới phòng ăn.

[“Thầy nghĩ sao về lời của ông ấy?” tôi hỏi thầy tôi.

“Huynh ấy đang tận hưởng chứng thánh cuồng của những người trăm tuổi. Thật khó biết điều gì huynh ấy nói là đúng, điều gì sai. Nhưng ta tin rằng huynh ấy vừa cho chúng ta một chỉ dẫn về cách đột nhập vào Chính Tòa. Ta đã quan sát buồng nguyên ở gian bên mà chiều hôm qua Malachi từ đó ló ra. Quả thật ở đấy có một bàn thờ, bệ tạc đầy đầu lâu. Lát nữa chúng ta sẽ kiểm tra xem.”]

KINH TỐI

Đột nhập Chính Tòa, phát hiện một người khách bí ẩn, tìm thấy một mẩu tin bí mật với các dấu hiệu của thuật gọi hồn, và cả một quyển sách, nhưng sách đã biến mất tức thì, phải truy tìm qua nhiều chương tiếp theo; việc đôi mắt kính quý báu của William bị mất cắp không phải là biến cố bất hạnh cuối cùng.

Bữa ăn tối nặng nề và lặng lẽ. Từ khi phát hiện xác Venantius đến giờ mới chỉ hơn mười hai tiếng đồng hồ. Mọi người đều liếc trộm chiếc ghế bỏ trống của huynh ấy tại bàn ăn.. Tới giờ Kinh Tối, đoàn người kéo vào nơi hát kinh như thể dự đám tang. Thầy trò tôi đứng ở gian giữa theo dõi buổi lễ, mắt không rời buồng nguyện thứ ba. Ánh sáng rất yếu, nên khi thấy Malachi từ bóng tối đi tới chỗ ngồi, chúng tôi không biết đích xác huynh ấy chui ra từ đâu. Chúng tôi lùi vào trong bóng tối, nép ở gian bên, để không ai thấy thầy trò tôi ở lại khi buổi lễ chấm dứt. Dưới lớp áo dòng tôi giấu chiếc đèn đã xoáy được trong bếp lúc ăn trưa. Lát nữa chúng tôi sẽ châm nó từ ngọn đèn bằng đồng lớn ba chân luôn cháy suốt đêm. Tôi cũng đã kiếm được một bấc đèn mới và dầu. Đủ cho đèn của thầy trò tôi cháy được lâu.

Tôi quá khích động trước cuộc mạo hiểm sắp tới nên không chú ý theo dõi buổi lễ, nó chấm dứt mà tôi hầu như không hay biết. Các tu sĩ kéo sụp mũ xuống mặt rồi nối nhau từ từ đi ra ngoài, ai về phòng nấy. Giáo đường trở lại hoang vắng, leo lét ánh sáng từ ngọn đèn ba chân.

“Nào,” thầy William nói, “mình vào việc thôi.”

Chúng tôi tiến lại buồng nguyện thứ ba. Bệ bàn thờ đúng là giống một nơi chứa cốt, một loạt đầu lâu với những hốc mắt sâu hoẳm, khiến ai nhìn cũng phải kinh hoàng, chất trên một đống gì đấy, chạm nổi rất đẹp, trông như những xương ống chân. Thầy William khẽ nhắc lại những lời đã nghe từ Alinardo (đầu lâu thứ tư bên phải, ấn vào hai mắt). Thầy thọc ngón tay vào đôi hốc mắt của cái mặt không chút thịt đó, tức thì chúng tôi nghe có tiếng cọt kẹt trầm đục. Bàn thờ nhúc nhích, xoay quanh trục ngầm, hé ra một lỗ hổng tối om. Khi tôi giơ đèn lên soi, thầy trò tôi nhận ra vài bậc thang ẩm ướt. Chúng tôi quyết định đi xuống hầm, sau khi bàn bạc có nên đóng lối vào phía sau lưng lại không. Thầy William bảo không nên, vì không chắc lát nữa quay trở ra chúng tôi lại mở được. Còn sợ bị phát hiện thì nếu có ai đến đây vào giờ này và làm động tác tương tự có nghĩa là y biết cách vào hầm thì lối đi có đóng cũng chẳng cản nổi y.

Chúng tôi xuống khoảng mười hai bậc, lọt vào một hành lang có những hốc dọc hai bên, giống như sau này tôi thấy trong nhiều hầm mộ khác. Nhưng đây là lần đầu tiên tôi vào một nơi giữ cốt nên sợ khủng khiếp. Xương các tu sĩ được gom tại đây từ nhiều thế kỷ, được đào lên và chất đống trong các hốc kia, chứ không xếp thành hình dạng thân thể. Có hốc chỉ toàn những mẫu xương, có hốc toàn đầu lâu, xếp gọn gàng theo kiểu kim tự tháp, để cái nọ khỏi lăn đè trên cái kia. Thật là một cảnh tượng khủng khiếp, nhất là khi những cái bóng - do ánh đèn hắt lên vách - rung rinh theo từng bước chân của thầy trò tôi. Trong một hốc tôi thấy toàn xương bàn tay, nhiều lắm, những ngón tay giờ đây đan chặt vào nhau, không rời ra được. Đột nhiên cảm thấy phía trên đầu có tiếng chút chít và vật gì đấy vọt qua trong bóng tối, tôi bật lên một tiếng hét hãi hùng trong cái chốn chứa đựng sự chết chóc này.

“Chuột đấy mà,” thầy William nói để trấn an tôi.

“Chuột làm gì ở đây ạ?”

“Chúng đi qua đây, như chúng ta thôi. Vì hầm giữ cốt này thông tới Chính Tòa, rồi tới nhà bếp. Và tới những quyển sách ngon lành trong thư viện. Bây giờ hẳn con hiểu tại sao mặt mũi Malachi lại khắc khổ đến thế. Nhiệm vụ buộc huynh ấy phải đi qua đây mỗi ngày hai lần, sáng và chiều. Quả thật huynh ấy chẳng có gì để cười cả.”

“Nhưng sao Phúc âm lại không hề viết Chúa Ki-tô đã từng cười?” tôi tự dưng hỏi, chẳng vì cớ gì. “Jorge nói đúng không ạ?”

“Vô vàn học giả đã thắc mắc chẳng biết Chúa Ki-tô có cười không. Ta không quan tâm đến vấn đề này lắm. Ta tin rằng Người không bao giờ cười, vì Người biết lũ giáo dân chúng ta sẽ làm những chuyện xuẩn ngốc như thế nào - là con của Chúa Trời thì Người phải thông suốt mọi sự chứ. Nhưng mình đến nơi rồi.”

Quả thật, đã đến cuối hành lang, đội ơn Chúa; những bậc thang mới bắt đầu. Leo qua hết, chúng tôi chỉ cần đẩy một cánh cửa gỗ bọc sắt là tới phía sau cái lò trong nhà bếp, ngay dưới chân cầu thang xoáy ốc dẫn lên phòng sao chép. Lúc leo lên, chúng tôi dường như nghe phía trên có tiếng động.

Hai thầy trò đứng im một lúc, đoạn tôi nói: “Không thể nào! Không có ai vào đây trước chúng ta được…”

“Với điều kiện đây là lối duy nhất vào chính Tòa. Trong những thế kỷ trước đây là một pháo đài, nó hẳn phải có nhiều lối vào bí mật mà chúng ta không biết. Mình sẽ lên từ từ vậy. Chứ không có cách nào khác. Nếu tắt đèn, mình sẽ không thấy được đường đi, còn nếu cứ để đèn thì mình sẽ đánh động cho kẻ trên kia biết. Hy vọng duy nhất của thầy trò ta là nếu quả thật trên kia có người, thì y sẽ sợ chúng ta.”

Từ ngọn tháp phía Nam chúng tôi bước vào phòng sao chép. Chiếc bàn của Venantius nằm ngay phía bên kia. Phòng mênh mông đến nỗi khi chúng tôi bước đi, ánh đèn chỉ soi rọi được vài thước trên vách tường. Chúng tôi hy vọng không có ai ở sân giữa, vì họ sẽ thấy ánh đèn qua những khung cửa sổ. Dường như không ai động đến chiếc bàn của Venantius cả, nhưng khi thầy William vừa cúi xuống kiểm tra đống giấy tờ trên chiếc kệ dưới bàn, thầy đã bật kêu lên thất vọng.

“Có mất gì không ạ?” tôi hỏi.

“Sáng nay ta thấy ở đây hai quyển sách, một quyển bằng tiếng Hy Lạp. Quyển đó biến mất rồi. Ai đó đã lấy đi, hẳn y rất vội, vì có một trang rơi trên sàn nhà đây này.”

“Nhưng chiếc bàn được canh giữ mà…”

“Dĩ nhiên. Có lẽ ai đó mới vồ lấy nó trước đây một lúc thôi. Có thể y vẫn còn đang ở đây.” Thầy quay về phía bóng tối khắp trong phòng, tiếng thầy vang vọng giữa những cây cột: “Nếu người đang ở đây, hãy coi chừng đấy!” Tôi thấy thật là một sáng kiến hay: như thầy William vừa nói, cách tốt hơn cả là khiến kẻ làm chúng tôi sợ cũng phải sợ chúng tôi.

Thầy William đặt tờ giấy vừa tìm thấy trên sàn nhà lên bàn rồi cúi xuống đọc. Thầy bảo tôi xích đèn lại gần hơn. Tôi xích đèn lại và thấy nửa trên tờ giấy trống trơn, còn nửa dưới đầy chữ li ti, phải khá mất công tôi mới nhận ra được là thứ chữ gì.

“Phải tiếng Hy Lạp không ạ?” tôi hỏi.

“Phải, nhưng ta không hiểu rõ.” Thầy lôi cặp mắt kính từ áo dòng, kẹp chắc trên sống mũi, rồi lại cúi xuống.

“Tiếng Hy Lạp, viết quá nhỏ và rất tháu. Đeo kính rồi mà đọc vẫn khó khăn. Ta cần sáng nữa. Xích đèn lại gần hơn…”

Thầy cầm tấm giấy da lên, gí gần sát mặt. Lẽ ra tôi phải tới sau lưng và giơ cao đèn quá đầu thầy, đằng này tôi lại ngớ ngẩn đứng ngay trước mặt. Thầy bảo tôi xích qua một bên. Khi làm thế, tôi đã để lửa táp vào mặt sau tờ giấy. Thầy William đẩy tôi ra, hỏi tôi định đốt nó hay sao chứ. Rồi thầy kêu lên. Tôi thấy rõ vài dấu hiệu lờ mờ màu nâu nâu hiện ra ở nửa trên tờ giấy. Thầy William bảo tôi đưa thầy ngọn đèn, rồi thầy rà nó phía sau tờ giấy. Thầy cầm ngọn đèn sát mặt tấm da, hơ nóng nhưng không để nó bị bắt lửa. Như có một bàn tay vô hình đang viết “Mane, Tekel, Peres[120],” tôi thấy vài dấu hiệu từ từ lần lượt hiện ra trên mặt trắng của tờ giấy, khi thầy William rà đèn và khói từ đầu ngọn lửa làm nám đen mặt sau. Những dấu này không giống bất cứ thứ mẫu tự nào, mà như đạo bùa của các ông đồng, bà cốt.

“Tuyệt vời!” thầy William nói. “Càng lúc càng hấp dẫn!” Thầy nhìn quanh. “Nhưng tốt hơn mình không nên để lộ điều khám phá này cho người bạn bí ẩn lắm mánh khóe của chúng ta, nếu y còn ở đây…” Thầy gỡ kính, đặt lên bàn, rồi thận trọng cuộn tờ giấy da, cất vào trong áo dòng. Tôi vẫn còn sửng sốt bởi diễn tiến của những sự kiện kỳ lạ này, đang định xin thầy giải thích thêm, bỗng dưng một tiếng động lớn làm chúng tôi hoang mang. Nó vang tới từ chân cầu thang phía Đông, lối dẫn lên thư viện.

“Hắn ở phía đó! Đuổi theo!” thầy William hét và thầy trò tôi lao về hướng ấy, thầy chạy nhanh hơn, còn tôi chậm vì phải cầm đèn. Tôi nghe tiếng ai đó vấp ngã. Tôi chạy và gặp thầy William ở chân cầu thang, đang ngắm nghía một quyển sách dày chắc, bìa đóng đinh tán. Cùng lúc ấy chúng tôi nghe một tiếng động khác, từ hướng chúng tôi đứng hồi nãy. “Ta đúng là ngu!” thầy William kêu lớn. “Gấp lên! Trở về bàn của Venantius!”

Tôi liền hiểu: có kẻ từ trong bóng tối sau lưng chúng tôi đã ném quyển sách này để dụ chúng tôi chạy đi.

Một lần nữa thầy William lại nhanh hơn tôi và đến chiếc bàn của Venantius trước. Trong lúc chạy theo thầy, tôi thoáng thấy giữa những cây cột một cái bóng đang chạy xuống cầu thang nơi tháp phía Tây.

Như người chiến sĩ hăng máu, tôi dúi cây đèn vào tay thầy William rồi phóng bừa về phía cầu thang, nơi kẻ kia vừa tẩu thoát. Lúc ấy, tôi thấy mình như một chiến sĩ của Chúa Ki-tô đang chiến đấu với hết thảy lũ âm binh và khát khao tóm được hắn, nộp cho thầy tôi. Tôi ngã lộn nhào gần như suốt cầu thang, vì giẫm phải gấu áo dòng (tôi xin thề đó là lần duy nhất trong đời tôi hối tiếc đã thành chủng sinh!) nhưng ngay lúc ấy - và cũng chỉ một thoáng thôi - tôi tự an ủi rằng đối thủ của mình cũng gặp khó khăn tương tự. Hơn nữa, nếu hắn cầm quyển sách vừa thuổng được thì tay hắn sẽ vướng víu. Từ phía sau lò bánh tôi gần như lao vào trong nhà bếp; dưới ánh sao mờ rọi lối vào thênh thang tôi thấy bóng kẻ bị truy đuổi lủi nhanh qua cửa phòng ăn rồi đóng nó lại. Tôi chạy ào tới cửa, mất vài giây mới mở được, rồi vào phòng ăn, nhìn quanh mà chẳng thấy ai. Cửa ngoài vẫn cài then im ỉm. Tôi quay lại. Chỉ có bóng tối và yên lặng. Thấy một ánh đèn từ nhà bếp tiến tới, tôi nép sát vào rường. Ở ngưỡng cửa giữa hai gian phòng xuất hiện một bóng người cầm đèn. Tôi kêu lên. Đó là thầy William.

“Không thấy ai quanh đây chứ gì? Ta đoán trước mà. Y không chạy ra ngoài qua một cửa nào sao? Y không theo lối hầm giữ cốt à?”

“Thưa không, hắn chạy ra theo lối này, nhưng con không biết chỗ nào!”

“Ta đã bảo con rồi: còn nhiều lối đi khác nữa, mình có tìm cũng chẳng ích lợi gì đâu. Có lẽ người bạn của chúng ta đã biến qua một chỗ nào đấy xa đây. Cùng với cặp kính của ta.”

“Kính của thầy?”

“Ừ. Người bạn của chúng ta không giật được tờ giấy da từ tay ta, nhưng khi chạy ngang qua bàn y đã nhanh trí chộp mắt kính của ta để trên đó.”

“Sao vậy ạ?”

“Vì y đâu có ngu. Y nghe ta nói về những ghi chép này và biết ngay chúng quan trọng; y nghĩ rằng mất kính thì ta không thể giải mã chúng được và y chắc chắn ta sẽ không phó thác cho ai khác. Quả nhiên, bây giờ ta có những ghi chép này cũng như không.”

“Nhưng sao hắn biết về kính của thầy?”

“Này, này. Hôm qua chúng ta không chỉ nói chuyện về cặp kính với sư huynh thợ cả ngành kính, sáng nay ở phòng sao chép ta đã đeo chúng để lục tìm trong những giấy tờ của Venantius. Thành ra có nhiều người biết được chúng giá trị nhường nào đối với ta. Thật ra, ta có thể đọc được bản sao chép bình thường, nhưng bản này thì chịu.” Rồi thầy lại trải tấm giấy da huyền bí kia ra. “Phần tiếng Hy Lạp viết nhỏ quá, còn phần trên mờ tịt…”

Thầy cho tôi xem những dấu hiệu bí ẩn đã hiện ra dưới sức nóng của ngọn lửa như do phép lạ. “Venantius muốn che giấu một điều rất bí mật, nên đã dùng một trong những loại mực không để lại dấu tích khi viết, nhưng sẽ hiện ra khi hơ nóng. Hoặc giả huynh ấy viết bằng nước chanh. Nhưng vì ta không biết huynh ấy đã dùng chất gì và những dấu này có thể sẽ lại biến mất, nên con tinh mắt phải cố sao chép ngay cho thật giống, có lẽ nên lớn hơn một chút.” Và tôi đã làm như thầy bảo mà không biết mình đang sao chép cái gì. Đó là một loạt bốn hay năm hàng, cứ như bùa chú, và tôi chỉ ghi ra đây mấy dấu hiệu đầu tiên để bạn đọc có được chút khái niệm về câu đố hóc búa hiện ra trước mắt tôi lúc ấy:

Khi tôi chép xong, thầy William, rất tiếc không có kính, phải đưa tấm bảng của tôi ra khá xa để nhìn. “Không còn nghi ngờ gì nữa, đây là một loại mẫu tự bí mật cần phải giải mã,” thầy nói. “Những dấu hiệu này đã viết xấu sẵn rồi, có lẽ con sao chép còn xấu hơn, nhưng rõ ràng đây là một mẫu tự theo cung hoàng đạo. Con thấy không? Dòng đầu tiên chúng ta có,” thầy đưa tấm bảng ra xa nữa và nheo mắt, cố nhìn, “Nhân mã, Thái dương, Thủy tinh, Hổ cáp…”

“Chúng có nghĩa gì ạ?”

“Nếu Venantius khờ khạo hẳn huynh ấy đã dùng thứ mẫu tự hoàng đạo thông thường nhất: A biểu thị Thái dương, B biểu thị Mộc tinh… Dòng đầu sẽ như thế này… Con ghi đi: RAIQASVL…” Thầy ngừng. “Không, chẳng có nghĩa gì cả. Venantius đâu có khờ khạo. Huynh ấy đã biến đổi mẫu tự này theo một trật tự khác. Ta phải tìm ra mới được.”

“Có được không ạ?” tôi kính sợ hỏi.

“Được chứ, nếu có chút kiến thức của người A rập. Những khảo luận xuất sắc nhất về mật mã là của các học giả ngoại đạo. Ở Oxford ta đã được nghe đọc vài khảo luận này. Thầy Bacon có lý khi bảo rằng nhờ biết ngôn ngữ mà chinh phục được kiến thức. Nhiều thế kỷ trước Abu Bakr Ahmad ben Ali ben Washiyya an-Nabati đã viết quyển Sách về nỗi khát vọng cuồng nhiệt của kẻ mộ đạo học giải mã những thứ chữ cổ; trong đó ông ta trình bày cặn kẽ nhiều quy tắc về việc lập và giải những mẫu tự bí ẩn, rất hữu dụng không những trong chuyện thực hành bùa chú, mà cả trong việc thông tin giữa các đạo quân hay giữa một vị vua với các sứ thần của mình. Ta cũng đã thấy nhiều sách A rập khác trình bày một lô cách thức rất khôn khéo, chẳng hạn con có thể thay một chữ này bằng một chữ khác, con có thể viết ngược từ sau tới trước, con có thể đặt các chữ theo thứ tự đảo ngược, bỏ qua một chữ rồi bắt đầu trở lại, con có thể - như trong trường hợp này - thay chữ bằng dấu hoàng đạo, nhưng gán cho các chữ bị giấu những trị số tương ứng của chúng, rồi theo một bảng chữ cái khác, chuyển đổi các số kia thành ra những chữ…”

“Thế Venantius đã dùng phương cách nào ạ?”

“Mình phải thử hết mọi cách ấy và nhiều cách khác nữa. Nhưng quy tắc đầu tiên của việc giải mã một thông điệp là đoán ý nghĩa của nó.”

“Thế thì đâu cần giải mã nữa ạ!” tôi cười.

“Không hẳn vậy đâu. Mình có thể lập vài giả thiết dựa trên những từ đầu tiên phỏng đoán được của thông điệp, rồi xem thử quy tắc đã rút ra có thể áp dụng cho phần còn lại không. Chẳng hạn ở đây chắc hẳn Venantius đã ghi cách thâm nhập vào finis Africae. Nếu ta cho rằng bản văn viết về việc này thì đột nhiên trong đầu ta lóe lên một nhịp điệu… Con hãy nhìn ba từ đầu tiên, đừng để ý đến các chữ cái, chỉ để ý đến số dấu thôi… IIIIIIII IIIII IIIIIII… Giờ con thử phân chúng thành âm tiết của ít nhất hai dấu hiệu và đọc lớn lên: ta-ta-ta, ta-ta, ta-ta-ta… Con không nghĩ ra được gì ư?”

“Thưa không.”

“Ta nghĩ ra được đấy. ‘Secretum finis Africae’ - Bí mật của tận cùng châu Phi… Nếu đúng thế thì chữ đầu và chữ thứ sáu của từ cuối cùng phải giống nhau, chúng giống nhau thật và đúng vậy: trong từ này có tới hai dấu hiệu Quả đất. Và chữ đầu của từ thứ nhất, chữ S, cũng sẽ là chữ cuối của từ thứ nhì. Quả thật, dấu hiệu Xử nữ được lặp lại. Có lẽ hướng này đúng đấy. Song cũng có thể chỉ là một loạt trùng hợp thôi. Cần phải tìm ra quy tắc của sự tương ứng…”

“Tìm ở đâu ạ?”

“Trong đầu chúng ta. Phải nghĩ ra nó. Rồi xem nó đúng hay không. Nhưng thử hết cách này cách nọ cũng mất của ta cả ngày trời. Không nhiều hơn đâu, vì - con nên nhớ điều này - chẳng có cách viết bí ẩn nào không thể giải mã được, chỉ cần chút kiên nhẫn thôi. Nhưng đừng để mất thì giờ, vì chúng ta cần phải vào thư viện. Nhất là vì mất kính nên ta sẽ không bao giờ có thể đọc nổi phần thứ hai của bức thông điệp, còn con không giúp được ta, vì đối với mắt con thì những dấu hiệu này là…”

“Graecum est, non legitur - Tiếng Hy Lạp, con không đọc được,” tôi xấu hổ nói cho hết câu.

“Đúng vậy; và con thấy đấy, lời dạy bảo của thầy Bacon quả thật có lý: phải học! Nhưng mình không được nản lòng. Mình hãy cất tờ giấy da và những ghi chép của con, rồi chúng ta lên trên thư viện. Vì đêm nay dẫu cả chục đạo âm binh cũng không cản nổi thầy trò ta vào đấy.”

Tôi làm dấu thánh giá. “Nhưng y có thể là ai nhỉ, kẻ chạy trước chúng ta ấy? Benno chăng?”

“Benno thèm khát được biết trong đống giấy tờ của Venantius có những gì, nhưng ta không tin huynh ấy có đủ can đảm đột nhập Chính Tòa vào ban đêm.”

“Thế thì Berengar? Hay là Malachi?”

“Theo ta thấy thì Berengar có đủ đảm lược để làm những chuyện như thế này. Với lại, huynh ấy liên đới trách nhiệm về thư viện. Huynh ấy hối hận đã tiết lộ bí mật nào đấy của nó; huynh ấy cho rằng Venantius đã lấy quyển sách đó và có lẽ huynh ấy muốn đem để nó lại chỗ cũ. Nhưng huynh ấy không kịp lên lầu trên và giờ đây đã giấu quyển sách kia ở đâu đó.”

“Song cũng có thể là Malachi, vì những động cơ tương tự.”

“Ta nghĩ là không. Malachi có thừa thì giờ để lục lọi chiếc bàn của Venantius, khi ở lại một mình để đóng cửa Chính Tòa. Ta biết quá đi chứ, nhưng không có cách gì để ngăn cản. Giờ đây mình biết là huynh ấy đã không làm thế. Nếu con suy nghĩ kỹ, sẽ thấy thầy trò ta không có lý do gì để cho rằng Malachi biết Venantius đã vào thư viện và lấy đi gì đấy. Nhưng Berengar và Benno biết, con và ta biết điều này. Có thể Jorge cũng biết điều này, sau khi nghe Adelmo xưng tội, song chắc chắn huynh ấy không phải là kẻ đã phóng bạt mạng xuống cầu thang xoáy ốc kia đâu…”

“Vậy là Berengar hay Benno…”

“Sao không phải là Pacificus xứ Tivoli hay một trong những tu sĩ khác mình đã gặp ở đây hôm nay? Hay Nicholas phụ trách ngành kính, người biết về mắt kính của ta? Hoặc tay Salvatore kỳ quặc mà người ta đã kể với thầy trò ta là ban đêm y lang thang chẳng rõ vì mục đích gì? Mình nên thận trọng, đừng thu hẹp phạm vi những kẻ tình nghi, chỉ vì những điều Benno tiết lộ đã hướng thầy trò ta vào một hướng duy nhất; biết đâu Benno muốn đánh lạc hướng chúng ta.”

“Nhưng theo thầy thì huynh ấy có vẻ thành thật mà.”

“Phải rồi. Nhưng con hãy nhớ rằng nhiệm vụ đầu tiên của một phán quan giỏi là đặc biệt nghi ngờ những kẻ nào tỏ ra thành thật với mình.”

“Phán quan quả là một công việc chết tiệt.”

“Chính vì thế ta đã xin giải nhiệm. Và như con thấy[121], ta buộc phải nhận lại công việc ấy. Nhưng nào, mình lên thư viện thôi!”

ĐÊM

Cuối cùng đột nhập vào được mê cung. Hai thầy trò có ảo giác lạ lùng và bị lạc đường, như thường xảy ra trong các mê cung.

Thầy trò tôi leo trở lên phòng sao chép. Lần này theo cầu thang phía Đông, vì nó cũng dẫn lên tới lầu cấm. Trong lúc giơ cao ngọn đèn ra trước mặt, tôi nghĩ đến lời lão Alinardo nói về mê cung và đón chờ những chuyện khủng khiếp.

Khi bước vào nơi thầy trò tôi không được phép đặt chân đến, tôi sửng sốt thấy mình đứng trong một gian phòng không rộng lắm, có bảy bức tường không cửa sổ, nồng nặc mùi không khí lưu cữu hoặc ẩm mốc - như trên khắp tầng này. Chẳng có gì khủng khiếp cả.

Gian phòng, như tôi đã nói, có bảy bức tường, song chỉ bốn bức có cửa thông, là một lối đi trổ giữa hai cây cột nhỏ xây ẩn trong tường; cửa này khá rộng, uốn hình vòm phía trên đầu. Những chiếc tủ khổng lồ, đầy sách xếp ngăn nắp, kê sát những bức tường không cửa sổ. Mỗi tủ đính một bảng hình cuộn có đánh số; và trên mỗi ngăn tủ cũng thế; hiển nhiên là cùng những số chúng tôi đã thấy trong thư mực. Giữa phòng đặt một chiếc bàn cũng chất đầy sách. Quyển nào cũng phủ một lớp bụi mỏng, chứng tỏ thỉnh thoảng chúng mới được lau. Trên sàn không thấy chút rác rưởi nào. Phía trên một trong những vòm cửa này có một hình cuộn lớn vẽ lên tường, mang hàng chữ “Apocalypsis Iesu Christi - Sự khải thị của Đức Chúa Giê-su Ki-tô”, nét chữ tuy xưa cũ nhưng chưa mờ. Sau đó, tại các phòng khác, chúng tôi nhận ra rằng những hình cuộn này đều được khắc khá sâu vào đá, rồi phủ màu lên nét lõm, như các họa sĩ vẫn làm khi vẽ tranh tường trong giáo đường.

Chúng tôi bước qua một cửa thông, sang gian phòng khác. Phòng này có một cửa sổ ghép những phiến thạch cao thay vì kính, hai bức tường không cửa sổ và một cửa thông giống cái chúng tôi vừa đi qua. Cửa này trổ sang một căn phòng khác, cũng có hai bức tường không cửa sổ, một bức tường với một cửa sổ và một lối đi ngay trước mặt thầy trò tôi. Hai hình cuộn ở hai căn phòng này hình dạng giống cái chúng tôi đã thấy ở phòng đầu tiên, nhưng đề dòng chữ khác. Cuộn ở phòng thứ nhất viết “Super thronos viginti quatuor - Hai mươi bốn trưởng lão ngự trên ngai”, cuộn ở phòng thứ hai “Nomen illi mors - Tên nó là sự chết”. Ngoài ra, tuy hai phòng này nhỏ hơn căn phòng chúng tôi bước vào trước nhất (đó là căn phòng bảy cạnh, còn hai phòng này hình chữ nhật) nhưng đồ đạc như nhau.

Thầy trò tôi bước vào căn phòng thứ ba. Không có sách, cũng không có bảng hình cuộn. Dưới cửa sổ là một bàn thờ bằng đá. Phòng này có ba cửa: cái chúng tôi vừa vào, cái nữa trổ sang phòng bảy cạnh thầy trò tôi đã dừng chân và cửa thứ ba dẫn sang một phòng mới, không khác những phòng kia, trừ hình cuộn viết “Obscuratus est sol et aer - Vầng dương và bầu trời tối tăm”. Từ đây chúng tôi bước qua một phòng mới với hình cuộn mang hàng chữ “Facta est grando et ignis - Có mưa đá và bão lửa”. Phòng này không có cửa thông khác. Vào rồi thì không đi tiếp được, phải quay lại.

“Mình thử ngẫm nghĩ xem sao,” thầy William nói. “Năm phòng hình chữ nhật hoặc hao hao hình thang, mỗi phòng một cửa sổ, bao quanh một phòng bảy cạnh không cửa sổ, có cầu thang dẫn lên. Ta thấy dễ hiểu quá. Chúng ta đang ở ngọn tháp phía Đông. Nhìn từ ngoài thì mỗi ngọn tháp đều có năm cửa sổ và năm bức tường. Thế là phải. Căn phòng trống quay về hướng Đông, cùng hướng với lễ điện của nhà thờ; nắng mai sẽ soi rọi bàn thờ, ta thấy như thế là hợp lý và sùng kính. Chỉ có một sáng kiến hay, theo ta thấy, là việc dùng những phiến thạch cao. Ban ngày chúng lọc ánh nắng chói chang làm nó dịu lại, còn ban đêm thì ngay cả ánh trăng cũng không lọt qua nổi. Bây giờ mình xem thử hai cửa kia của căn phòng bảy cạnh thông tới đâu. [Ta tin thầy trò mình sẽ định hướng dễ thôi].”

Thầy tôi đã nhầm. Những người xây dựng thư viện này khôn lanh hơn chúng tôi tưởng. Tôi không thể giải thích rõ chuyện gì đã xảy ra, nhưng khi thầy trò tôi rời khỏi căn phòng trong tháp thì trật tự các phòng trở nên rối rắm hơn. Có phòng có hai cửa thông, có những phòng khác ba cửa. Phòng nào cũng đều có một cửa sổ, dù chúng tôi từ một phòng có cửa sổ bước sang và ngỡ đang tiến vào bên trong Chính Tòa. Phòng nào cũng có cùng loại tủ và bàn, sách xếp ngăn nắp theo cùng một thứ tự, thoạt nhìn chẳng giúp gì được cho thầy trò tôi trong việc nhận biết mình đang ở đâu. Chúng tôi thử định hướng qua các tấm bảng hình cuộn. Có lần thầy trò tôi đi qua một phòng mang hàng chữ “In diebus illis - Trong những ngày ấy” sau một lúc chúng tôi tưởng đâu đã trở lại căn phòng đó. Nhưng chúng tôi nhớ rằng cái cửa thông đối diện cửa sổ dẫn vào một phòng có bảng hình cuộn ghi “Primogenitus mortuorum - Đứa con đầu lòng của người chết”, trong khi giờ đây thầy trò tôi gặp một phòng khác cũng mang hàng chữ “Apocalypsis Iesu Christi”, tuy đó không phải căn phòng bảy cạnh, nơi chúng tôi xuất phát. Điều này khiến chúng tôi hiểu rằng có vài phòng khác nhau cùng mang những bảng chữ hình cuộn ấy. Thầy trò tôi gặp hai phòng mang bảng chữ “Apocalypsis Iesu Christi” kế tiếp nhau, và ngay sau đó là một phòng với cuộn chữ “Cecidit de coelo stella magna - Một ngôi sao lớn từ trên trời rơi xuống”.

Nguồn gốc của những hàng chữ trên các bảng hình cuộn rất hiển nhiên - đó là những câu trích từ sách Khải huyền của thánh John - song thật không rõ vì sao chúng lại được viết lên tường và sắp xếp theo logic nào. Chúng tôi càng hoang mang khi phát hiện vài tấm bảng hình cuộn, vài tấm thôi, tô màu đỏ chứ không phải đen.

Sau một lúc thầy trò tôi lại đứng trong căn phòng bảy cạnh ban đầu (dễ nhận ra vì cầu thang xoáy ốc bắt đầu ở đây) và chúng tôi tiếp tục đi về hướng tay phải, thử đi thẳng từ phòng này sang phòng khác. Qua được ba phòng thì gặp một bức tường trống trơn. Cửa thông duy nhất dẫn vào một phòng mới cũng chỉ có một cửa thông khác. Qua khỏi cửa này và sau bốn phòng nữa chúng tôi lại gặp một bức tường trống. Thầy trò tôi quay lại căn phòng trước, nó có hai lối ra; theo cửa lúc nãy chưa đi, chúng tôi sang một phòng khác và thấy mình trở lại căn phòng bảy cạnh xuất phát.

“Căn phòng chót trước khi mình trở lại đây tên gì nhỉ?” thầy William hỏi.

Tôi nặn óc nhớ lại, thấy hiện ra một con ngựa trắng: “Equus albus - bạch mã”.

“Tốt. Mình thử tìm lại nó xem sao.” Việc này thật dễ dàng. Từ đây, nếu không muốn quay ngược lại, thầy trò tôi chỉ có thể đi qua căn phòng gọi là “Gratia vobis et pax - Cầu Chúa phù hộ và các người được bình an”, rồi tìm thấy ở phía bên phải một lối đi mới, không đưa chúng tôi về lại chỗ cũ. Thoạt tiên chúng tôi lại gặp hai căn phòng “In diebus illis” và “Primogenitus mortuorum” (có phải đó là những phòng chúng tôi vừa mới vào trước đây không?), cuối cùng đến một căn phòng hình như chúng tôi chưa hề tới: “Tertia pars terrae combusta est - Phần thứ ba của quả đất bị cháy rụi”. Tuy thầy trò tôi được biết phần thứ ba của quả đất bị cháy rụi, nhưng vẫn không rõ mình đang ở đâu so với ngọn tháp phía Đông.

Giơ ngọn đèn ra trước, tôi bước liều vào căn phòng kế cận. Một hình dáng khổng lồ đáng sợ, lắc lư và lung linh bước lại phía tôi, như bóng ma.

“Quỷ!” tôi hét lên, suýt đánh rơi đèn khi quay ngoắt lại, chạy thục mạng vào vòng tay của thầy William. Thầy chụp lấy ngọn đèn từ tay tôi, đẩy tôi qua một bên rồi bước tới dứt khoát, thật là siêu phàm. Hẳn thầy cũng đã trông thấy gì đấy, vì đột nhiên thầy lùi lại. Nhưng thầy lại giơ cao ngọn đèn, bước tới. Rồi thầy cười ha hả.

“Tài tình thật. Một tấm gương!”

“Tấm gương ạ?”

“Đúng thế, hỡi dũng sĩ của ta. Vừa mới rồi con đã dũng cảm phóng theo một địch thủ có thật trong phòng sao chép, giờ đây con lại run sợ trước cái bóng của chính mình. Một tấm gương đã phản chiếu, phóng lớn và làm biến dạng hình của con đấy.”

Thầy nắm tay tôi, dắt đến bức tường đối diện lối vào phòng. Bây giờ trước ánh đèn gần hơn, tôi thấy trên một tấm gương gợn sóng hình ảnh hai thầy trò, méo mó dị dạng, thay đổi cả vóc lẫn dáng mỗi khi chúng tôi lại gần hay lùi xa.

“Con phải đọc vài khảo luận về quang học mới được,” thầy William vui vẻ nói, “những người xây dựng thư viện này chắc chắn đã đọc. Các chuyên luận hay nhất là của những người A rập. Alhazen đã viết một chuyên luận tên là ‘De aspectibus - Luận về hình bóng’, nói về mãnh lực của những tấm gương, với những dẫn chứng hình học chính xác. Tùy theo bề mặt được chế tạo chính xác đến đâu mà một số tấm gương có thể phóng lớn những vật thể li ti nhất (có gì khác với mắt kính của ta đâu?), trong khi một số khác đảo ngược hoặc làm nghiêng hình ảnh hay biến một vật thành hai, hai thành bốn. Lại có những cái khác, như tấm gương này, biến người lùn thành tên khổng lồ hoặc tên khổng lồ thành người lùn.”

“Chúa ơi!” tôi kêu lên. “Vậy phải chăng đây là những hình ảnh mà có người nói đã thấy trong thư viện?”

“Có thể. Đây quả là một ý đồ khôn khéo.” Thầy đọc bảng hình cuộn trên tường, phía trên tấm gương “Super thronos viginti quatuor”. “‘Hai mươi bốn trưởng lão ngự trên ngai.’ Chúng ta đã thấy hàng chữ này rồi, nhưng trong một phòng không có gương. Phòng này, hơn nữa, không có cửa sổ và không phải bảy cạnh. Chúng ta đang ở đâu?”. Thầy nhìn quanh rồi tiến lại một tủ sách. “Adso ơi, không có oculi ad legendum - cặp mắt kỳ diệu kia thì ta không thể đọc nổi những gì viết trên các quyển sách này. Con hãy đọc ta nghe vài tên sách xem sao.”

Tôi lấy bừa ra một quyển. “Thầy ơi, sách chẳng viết gì hết!”

“Sao cơ? Ta thấy nó có viết mà. Con đọc cái gì mới được chứ?”

“Con đâu có đọc. Những cái này không phải mẫu tự, cũng không phải tiếng Hy Lạp. Nếu là tiếng Hy Lạp thì con nhận ra chứ. Chúng loằng ngoằng như giun, như rắn, như cứt ruồi…”

“A, tiếng A rập đấy. Còn những quyển nào như thế nữa không?”

“Thưa có, vài quyển ạ. Nhưng đây là một quyển bằng tiếng Latin, đội ơn Chúa. Al… Al-Kuwarizmi, Tabulae.”

“Đó là những bảng thiên văn của Al-Kuwarizmi, do Adelard xứ Bath dịch đấy! Một tác phẩm rất hiếm! Tiếp đi.”

“Isa ibn-Ali, De oculis - Luận về mắt; Alkindi, De radiis stellatis - Về những tinh tú…”

“Bây giờ con hãy nhìn trên bàn xem.”

Tôi mở một quyển to tướng nằm trên bàn, tên là De bestiis - Về thú vật, tình cờ trúng ngay trang vẽ một con kỳ lân tuyệt đẹp.

“Vẽ quá đẹp,” thầy William nhận xét, vì thầy xem hình vẫn còn rất rõ. “Thế quyển kia?”

Tôi đọc: “Liber monstrorum de diversis generibus - Quyển sách về mọi loài quái vật. Quyển này cũng có nhiều hình đẹp, nhưng theo con thấy thì cũ hơn.”

Thầy William cúi sát quyển sách. “Do các tu sĩ Ireland minh họa đấy, ít nhất trước đây năm thế kỷ. Còn quyển có con kỳ lân mới hơn nhiều, theo ta thấy thì làm theo kiểu Pháp.” Một lần nữa tôi thán phục sự uyên bác của thầy tôi. Chúng tôi vào phòng kế bên và đi qua bốn căn phòng tiếp theo, phòng nào cũng có cửa sổ và đầy những sách bằng thứ ngôn ngữ lạ hoắc, bên cạnh những quyển về khoa học huyền bí. Rồi thầy trò tôi lại bị một bức tường chắn lối nên buộc phải quay lại, vì năm căn phòng cuối cùng này thông với nhau, không có lối ra nào khác.

“Dựa vào góc nghiêng của các bức tường, ta đoán mình đang ở trong một tòa tháp năm cạnh khác,” thầy William nói, “nhưng nơi đây không có căn phòng bảy cạnh ở chính giữa. Có thể chúng ta nhầm.”

“Còn những cửa sổ thì sao ạ?” tôi hỏi. “Sao đây có nhiều cửa sổ thế? Đâu thể nào mọi phòng đều quay ra ngoài được.”

“Con quên cái giếng trời. Nhiều cửa sổ mà chúng ta thấy quay ra sân hình bát giác, tức cái giếng trời này. Nếu là ban ngày thì nhờ ánh nắng khác nhau chúng ta có thể phân biệt được cửa sổ ở tường ngoài với tường trong và dựa vào vị trí mặt trời thậm chí có thể nhận ra vị trí các căn phòng nữa. Nhưng ban đêm thì không thấy được. Mình quay lại thôi.”

Chúng tôi quay lại căn phòng có tấm gương rồi thẳng tới ô cửa thứ ba mà thầy trò tôi nghĩ hồi nãy chưa đi qua. Trước mắt chúng tôi hiện ra một dãy ba hoặc bốn phòng. Có ánh đèn le lói từ căn phòng cuối.

“Ở đó có người!” tôi thì thầm.

“Nếu đúng thế thì y đã thấy ánh đèn của chúng ta rồi,” thầy William nói, nhưng vẫn đưa tay che đèn. Chúng tôi lưỡng lự một lúc. Ánh đèn kia vẫn tiếp tục lung linh, nhưng không sáng hay mờ hơn.

“Có thể đó chỉ là một ngọn đèn,” thầy William nói, “đặt ở đó để các tu sĩ tin rằng thư viện có linh hồn những người quá cố. Nhưng mình phải tìm cho ra sự thật. Con đứng đây, nhớ che đèn. Ta sẽ thận trọng đi tới đó.”

Tôi vẫn còn xấu hổ vì cái hình ảnh thảm hại của mình hồi nãy trước tấm gương, giờ muốn cứu vãn danh dự trong mắt thầy William, bèn nói: “Không, con đi cho. Thầy cứ đứng đây. Con sẽ thận trọng. Con nhỏ người và nhẹ hơn. Hễ không thấy gì nguy hiểm, con sẽ gọi thầy.”

Rồi tôi làm như vừa nói. Tôi tiến qua ba phòng, nép sát tường, êm ru như mèo (hoặc như gã chủng sinh mò xuống bếp ăn vụng pho mát trong chạn, một ngón nghề của tôi ở Melk). Đến ngưỡng cửa căn phòng có ánh đèn le lói, tôi lò mò tới cây cột chống bên tay phải, ghé mắt nhìn vào. Không thấy ai ở đó. Trên bàn đặt một thứ trông như ngọn đèn đang lung linh cháy, tỏa khói. Nó không giống đèn của chúng tôi, mà giống một bình trầm không nắp hơn. Không thấy ngọn lửa, nhưng tro sáng âm ỉ như có gì đang cháy. Tôi thu hết can đảm, bước vào. Trên bàn có một quyển sách màu sắc sặc sỡ mở sẵn, bên cạnh bình trầm. Tôi lại gần, thấy bốn vạch màu khác nhau trên trang giấy: vàng, son, ngọc lam và hung đỏ. Có cả một con quái vật, trông thật khủng khiếp, một con chằn mười đầu, đuôi nó cuốn sao trời và quật xuống đất. Đột nhiên tôi thấy con chằn lớn lên bội phần, lớp vảy trên da nó biến thành một khu rừng toàn những cánh côn trùng lấp lánh vọt ra từ trang giấy, bay lượn quanh đầu tôi. Ngửa đầu lên, tôi thấy trần nhà võng xuống, ép lên tôi, rồi tôi nghe như có tiếng rít của nghìn con rắn, nhưng không khủng khiếp mà lại quyến rũ, rồi một người đàn bà hiện ra, ánh sáng bao quanh, mặt nàng kề sát mặt tôi, nàng thở nhẹ vào tôi. Tôi duỗi tay đẩy nàng ra và dường như tay tôi chạm vào những quyển sách trong chiếc tủ đối diện, hoặc chúng đã dài ra quá mức. Tôi không biết mình đang ở đâu nữa, không còn biết đâu là trời, đâu là đất. Tôi thấy Berengar đứng giữa phòng trừng trừng nhìn tôi với nụ cười khả ố, toát ra vẻ dâm đãng. Tôi đưa hai tay che mặt và hai bàn tay tôi như móng chân cóc có màng và nhầy nhụa. Tôi đã hét lên, tôi tin thế, vì miệng tôi có vị chua; tôi lao mình vào bóng đen sâu thẳm dường như đang toác hoác mãi dưới chân tôi, và tôi không còn biết gì nữa.

Tôi tỉnh lại tưởng như sau vài thế kỷ, nghe như trong đầu có tiếng búa đập. Tôi đang nằm dài trên sàn nhà, còn thầy William đang vỗ nhẹ lên hai má tôi. Tôi không còn ở trong căn phòng kia nữa, trước mắt tôi là một tấm bảng hình cuộn mang hàng chữ “Requiescant a laborious suis - Mong họ yên nghỉ sau những nhọc nhằn.”

“Dậy thôi, dậy thôi, Adso,” thầy William thì thầm gọi. “Đâu có gì…”

“Đủ thứ…” tôi nói, vẫn còn mê sảng. “Đằng kia kìa, con quái vật…”

“Đâu có quái vật nào. Ta tìm thấy con nói mê sảng bên dưới cái bàn có quyển sách Khải huyền tuyệt đẹp của phái Mozarab, mở ở trang có hình mulier amicta sole - người phụ nữ mình khoác mặt trời[122] đang xông vào con chằn. Nhưng ngửi mùi, ta biết ngay con đã hít phải thứ gì nguy hiểm, nên lập tức đưa con ra. Cả ta cũng bị nhức đầu.”

“Nhưng con đã thấy gì mới được chứ ạ?”

“Con chẳng thấy gì hết. Sự thật là trong chiếc bình nọ có đốt vài chất gây ảo giác. Ta nhận ra mùi ấy: đó là một chất của người A rập, có lẽ cúng cái thứ mà Sơn nhân lão quái[123] vẫn cho bọn sát thủ ngửi trước khi phái chúng xuống núi thi hành nhiệm vụ. Và thế là chúng ta đã giải thích được điều bí ẩn của các ảo giác. Ban đêm, ai đó đã bỏ những dược thảo có ma lực kia vào chiếc bình ấy, khiến những khách không mời mà đến tin rằng thư viện được ma quỷ canh gác. Nhân tiện ta hỏi con đã thấy những gì nào?”

Tôi cố nhớ rồi kể rất lộn xộn về ảo giác của mình. Thầy William cười: “Một nửa là con đã phóng đại những gì thoáng thấy trong quyển sách, nửa kia là những khát vọng và sợ hãi của con. Đây chính là tác dụng của những dược thảo nọ. Ngày mai chúng ta sẽ nói chuyện này với Severinus; ta tin rằng huynh ấy biết nhiều hơn chúng ta tưởng. Chúng là dược thảo, chỉ dược thảo thôi, chẳng cần đến những cách pha chế kiểu bùa chú như sư huynh ngành kính đã nói với chúng ta. Dược thảo, gương… Nơi tàng trữ kiến thức cấm kỵ này được canh giữ bởi nhiều thứ công cụ xảo quyệt nhất. Kiến thức được dùng để che giấu, thay vì soi sáng. Ta không thích như thế. Một đầu óc sai lạc đang thao túng việc canh giữ thiêng liêng thư viện này. Nhưng tối nay mình đã vất vả nhiều rồi, tạm thời thầy trò ta phải rời khỏi đây. Con bị rối loạn đầu óc, cần uống nước và thở hít không khí trong lành. Cố mở những cửa sổ này chỉ vô ích, vì chúng quá cao và có lẽ đã đóng chặt từ nhiều thập kỷ rồi. Làm sao họ lại có thể cho rằng Adelmo đã từ đây lao xuống được nhỉ?”

Thầy William bảo phải rời khỏi nơi đây. Cứ như là dễ dàng lắm. Chúng tôi biết chỉ có thể lên thư viện từ một ngọn tháp thôi, ngọn phía Đông. Nhưng giờ đây chúng tôi đang ở đâu? Chúng tôi đã hoàn toàn mất phương hướng. Chúng tôi đi lòng vòng, cứ sợ không bao giờ thoát khỏi chốn này. Tôi vẫn đi chưa vững và cứ chực nôn oẹ, còn thầy William hơi lo lắng cho tôi và bực dọc vì kiến thức hạn hẹp của mình. Nhưng đi lòng vòng thế cũng hay, vì nó đã giúp chúng tôi, đúng hơn đã giúp thầy nảy ra sáng kiến cho hôm sau: thầy trò tôi sẽ trở lại thư viện, cứ cho rằng chúng tôi sẽ thoát ra nổi đi, mang theo một thanh củi cháy dở hay thứ gì đấy để có thể đánh dấu trên tường.

“Tìm đường ra khỏi mê cung, chỉ còn một cách cuối cùng này thôi,” thầy William lớn tiếng ngâm nga, “đó là tại mỗi chỗ giáp mối mới, nghĩa là chưa hề đi qua, mình sẽ vạch ba dấu hiệu lên lối vừa đi. Nếu thấy dấu hiệu đã vạch có nghĩa là mình đã tới chỗ giáp mối đó rồi, mình chỉ cần vạch một dấu lên con đường vừa đi đó. Nếu mọi cửa thông đều đã đánh dấu thì mình phải quay lại. Nhưng nếu một hoặc hai cửa thông chưa có dấu, mình sẽ chọn một cửa, đánh lên đó hai dấu. Qua cửa thông chỉ có một dấu, mình sẽ vạch thêm hai cái nữa để nó có ba dấu. Tới một chỗ giáp mối mình không bao giờ đi lối có ba dấu, trừ phi mọi lối khác đều đã có dấu, như thế là mình đã đi khắp mê cung.”

“Sao thầy biết ạ? Thầy là chuyên gia về mê cung à?”

“Đâu có, ta chỉ trích một đoạn văn cổ đã từng đọc thôi.”

“Và nhờ quy tắc này người ta sẽ thoát ra được à?”

“Theo ta biết thì gần như không hề. Nhưng dẫu sao mình vẫn sẽ thử. Vả lại, trong vòng ngày mai hoặc ngày kia ta sẽ có kính cũng như thì giờ để chú ý nhiều hơn đến sách vở. Chỗ nào thứ tự các bảng hình cuộn khiến thầy trò ta hoang mang thì có thể cách sắp xếp các quyển sách sẽ giúp chúng ta rút ra được quy tắc.”

“Thầy sẽ có kính à? Thầy làm cách nào tìm lại được chúng?”

“Ta nói sẽ có kính chứ đâu có nói tìm. Ta sẽ nhờ làm kính mới. Ta tin rằng sư huynh ngành kính rất háo hức có được một dịp như thế này để thử làm cái gì mới. Miễn là huynh ấy có dụng cụ thích hợp để mài những mẩu kính, mà thứ này trong xưởng của huynh ấy thiếu gì.”

Chúng tôi đang đi lòng vòng tìm đường ra, đột nhiên tôi cảm thấy có bàn tay vô hình vuốt lên má ngay giữa một căn phòng, đồng thời có tiếng rên rỉ không phải của người cũng chẳng của thú vật vang lên trong phòng đó và phòng kế tiếp, như thể một hồn ma đang vật vờ từ phòng này sang phòng nọ. Lẽ ra tôi đã phải chuẩn bị tinh thần để đón nhận những chuyện bất ngờ trong thư viện rồi, nhưng một lần nữa tôi lại kinh hoàng, nhảy lùi ngay lại. Thầy William hẳn cũng cảm thấy tương tự như tôi, vì thầy cũng đưa tay sờ má trong lúc giơ cao ngọn đèn và nhìn quanh.

Thầy giơ một bàn tay lên che đèn và quan sát ngọn lửa, giờ có vẻ sáng hơn, rồi thấm nước bọt vào một ngón tay, chĩa thẳng ngay trước mặt.

Đoạn thầy nói: “Rõ rồi” và chỉ cho tôi hai chỗ, cao ngang đầu người, trên hai bức tường đối nhau. Ở đó có hai khe nhỏ; đặt tay vào đấy ta cảm thấy khí lạnh từ bên ngoài lùa vào. Ghé tai lại gần, ta nghe tiếng xào xạc như gió thổi bên ngoài.

“Dĩ nhiên thư viện phải có một hệ thống thông gió,” thầy William nói. “Để bầu không khí đỡ ngột ngạt, nhất là vào mùa hè. Hơn nữa, những khe này còn giúp thư viện có đủ độ ẩm, khiến giấy da không khô giòn. Nhưng sự tài tình của những người xây dựng thư viện còn hơn thế nữa: họ sắp xếp các khe này theo một góc độ nhất định, để bảo đảm vào những đêm trở gió, luồng gió lùa qua hai khe này sẽ gặp luồng gió lùa qua những khe khác, rồi xoáy trong một loạt phòng, gây ra âm thanh như chúng ta vừa nghe. Âm thanh này cùng với những tấm gương và các dược thảo sẽ khiến những kẻ liều lĩnh, không rành đường đi nước bước mà đột nhập vào đây, như thầy trò ta, thêm sợ hãi. Chúng ta quả đã có lúc tưởng bị ma thổi vào mặt. Sở dĩ bây giờ chúng ta mới biết ra, vì bên ngoài bây giờ mới có gió. Như thế điều bí ẩn này cũng đã được giải đáp. Nhưng chúng ta vẫn chưa biết làm cách nào ra khỏi đây!”

Thầy trò tôi vừa nói vừa đi lòng vòng, hoang mang đến nỗi không buồn đọc các bảng hình cuộn nữa, vì chúng dường như giống nhau cả. Chúng tôi đến một căn phòng bảy cạnh mới, đi qua những phòng kế bên, không tìm thấy lối ra. Chúng tôi quay lại, đi gần một tiếng đồng hồ, chẳng buồn xem mình đang ở đâu. Tới một lúc, thầy William cho rằng chúng tôi đã thất bại; điều duy nhất thầy trò tôi có thể làm được là vào ngủ trong căn phòng nào đấy, hy vọng hôm sau Malachi sẽ tìm thấy. Đang than thở về kết thúc thảm hại của chuyến mạo hiểm táo bạo, đột nhiên chúng tôi thấy lại căn phòng có cầu thang xuống. Thầy trò tôi chân thành tạ ơn Trời cao và hớn hở đi xuống.

Vừa tới nhà bếp, chúng tôi chạy ào đến lò bếp và chui xuống hành lang hầm giữ cốt. Tôi xin thề rằng nụ cười toe toét của những chiếc đầu lâu trơ xương kia với tôi trông không khác gì nụ cười của những người bạn thân mến. Chúng tôi vào lại trong nhà thờ và đi ra theo cửa Bắc, cuối cùng sung sướng ngồi trên những tấm bia mộ. Không khí ban đêm tuyệt diệu như chất cam lồ. Quanh chúng tôi đầy sao sáng và tôi cảm thấy các ảo ảnh trong thư viện đã lùi xa, thật xa.

“Thế giới tuyệt diệu biết bao, còn mê cung đáng sợ biết mấy,” tôi nhẹ nhõm nói.

“Thế giới sẽ tuyệt diệu biết bao, nếu có cách để đi lại trong mê cung,” thầy tôi đáp.

Chúng tôi đi dọc phía bên trái giáo đường, qua cổng chính (tôi quay đi để khỏi nhìn các vị trưởng lão trong sách Khải huyền: “Super thronos viginti quatuor!”) rồi băng qua khu hành lang tới nhà ngủ dành cho khách hành hương.

Tu viện trưởng đứng trước cửa tòa nhà, nghiêm khắc nhìn chúng tôi đăm đăm. “Ta đã tìm Huynh suốt đêm,” ông nói với thầy William. “Ta không thấy Huynh trong phòng, cũng không thấy trong nhà thờ…”

“Chúng con đang lần theo một dấu vết…” thầy William nói mập mờ, bối rối thấy rõ. Tu viện trưởng nhìn thầy thật lâu, rồi nói với giọng chậm rãi và nghiêm nghị: “Ta đã tìm Huynh ngay sau Kinh Tối, vì lúc ấy Berengar không có mặt tại nơi hát kinh.”

“Cha nói sao?” thầy William nói, giọng vui mừng, vì quả thật bây giờ thầy đã rõ lúc nãy ai đã rình rập chúng tôi trong phòng sao chép.

“Huynh ấy không có mặt tại khu hát kinh lúc Kinh Tối,” Tu viện trưởng lặp lại, “và cũng không về phòng mình. Kinh Sớm sắp điểm rồi và chúng ta sẽ thấy huynh ấy có mặt không. Nếu không, ta sợ sẽ có tai họa mới.”

Vào giờ Kinh Sớm, Berengar vẫn vắng mặt.

NGÀY THỨ BA

TỪ KINH NGỢI CA ĐẾN KINH ĐẦU

Tìm thấy một mảnh vải nhuốm máu trong phòng của Berengar đã mất tích, chương này chỉ có thế.

Khi viết những dòng này tôi cảm thấy mệt mỏi, giống như đã cảm thấy đêm hôm ấy, hay đúng hơn, vào buổi sáng ấy. Biết nói gì đây? Sau Kinh Sớm, Tu viện trưởng phái phần lớn tu sĩ, bấy giờ đang rất lo âu, đi tìm kiếm khắp nơi, nhưng không có kết quả.

Gần tới Kinh Ngợi Ca, một tu sĩ lục lọi trong phòng Berengar, tìm thấy dưới tấm nệm rơm một mảnh vải trắng nhuốm máu. Huynh ấy trình Tu viện trưởng xem, ông liền cho đó là điềm rất gở. Jorge cũng có mặt ở đó. Khi nghe thuật lại, lão hỏi “Máu à?” như thể không tin chuyện này có thật. Còn tu sĩ già Alinardo, sau khi biết sự tình, đã lắc đầu nói: “Không, không, vào hồi kèn thứ ba thì cái chết là do nước mà…”

Thầy William xem xét mảnh vải rồi nói “Bây giờ mọi sự sáng tỏ rồi.”

“Vậy chứ Berengar đâu?” họ hỏi thầy.

“Tôi không biết,” thầy đáp. Nghe thế, Aymaro bèn ngửa mặt lên trời, lẩm bẩm với Peter xứ Sant’ Albano: “Đúng là dân Anh.”

Gần tới Kinh Đầu, lúc trời đã hửng sáng, Tu viện trưởng phái đám người giúp việc đi tìm kiếm dưới chân vách đá và quanh các bức tường. Họ trở về vào giờ Kinh Sáng, không tìm thấy gì cả.

Thầy William bảo tôi thầy trò ta cũng chẳng thể làm gì hơn được. Phải chờ xem diễn tiến ra sao. Rồi thầy đi tới lò rèn, trò chuyện thật lâu với sư huynh Nicholas, thợ cả ngành kính.

Lúc hành lễ, tôi ngồi trong nhà thờ, gần cửa giữa. Trong lúc thành kính lắng nghe, tôi thiếp đi một giấc dài, vì dường như người trẻ cần ngủ nhiều hơn người già; họ đã ngủ quá nhiều rồi và đang chuẩn bị ngủ giấc nghìn thu.

KINH SÁNG

Trong phòng sao chép, Adso suy tư về lịch sử dòng tu của mình và về số phận của các cuốn sách.

Tôi ra khỏi nhà thờ. Bớt mệt rồi nhưng đầu óc mụ mẫm, vì chỉ ban đêm cơ thể mới thật sự nghỉ ngơi thanh thản. Tôi đi lên phòng sao chép và bắt đầu giở tập thư mục, sau khi được Malachi cho phép; nhưng chỉ là lơ đãng nhìn những trang sách lật ra trước mặt thôi, vì thật tình tôi đang quan sát các tu sĩ.

Sự bình thản và điềm tĩnh của họ khiến tôi rất ấn tượng. Họ chăm chú vào công việc, như thể quên bẵng mọi người đang âu lo nóng lòng tìm kiếm khắp nơi một trong những huynh đệ của họ, cũng như hai người khác đã qua đời trong những hoàn cảnh kinh hoàng. Đây, tôi tự nhủ, chính là sự vĩ đại của dòng tu chúng tôi: nhiều thế kỷ nay những con người như họ đã chứng kiến bao lũ dã man tràn vào, cướp phá các tu viện, nhận chìm bao vương quốc trong biển lửa[124], thế mà họ vẫn tiếp tục yêu quý giấy da và bút mực, tiếp tục đọc, mấp máy môi trên những con chữ đã lưu truyền qua bao thế kỷ và sẽ còn được lưu truyền nhiều thế kỷ tới nữa. Họ đã tiếp tục đọc và sao chép khi thiên niên kỷ kết thúc, thế thì sao nay họ lại không nên tiếp tục làm như thế nhỉ?

Hôm trước Benno từng nói sẵn sàng phạm tội để có được một quyển sách quý. Huynh ấy không nói dối mà cũng chẳng đùa. Dĩ nhiên một tu sĩ nên yêu quý sách với lòng khiêm cung, mong muốn học hỏi được điều hay từ sách, chứ không phải để thỏa mãn tò mò. Nhưng người thế tục ham muốn ngoại tình ra sao, giới tăng lữ thị thành thèm khát giàu sang thế nào thì các thầy dòng cũng bị kiến thức cám dỗ như thế.

Tôi lần giở tập thư mục và bao tên sách bí ẩn nhảy múa trước mắt: Quinti Sereni de medicamentis, Phaenomena, Liber Aesopi de natura animalium, Liber Aethici peronymi de cosmographia, Libri tres quos Arculphus episcopus Adamnano escipiente de locis sanctis ultramarinis designavit conscribendos, Libellus Q. Iulii Hilarionis de origine mundi, Solini Polyhistor de situ orbis terrarum et mirabilibus, Almagesthus[125]…Thành thử tôi không ngạc nhiên khi bí ẩn của các án mạng lại liên quan đến thư viện. Đối với những người hiến dâng cả đời cho chữ nghĩa thì thư viện vừa là Jerusalem thiên đường vừa là một thế giới dưới lòng đất, nơi ranh giới giữa vùng đất chưa được khám phá[126] và Hades[127]. Thư viện chế ngự họ bằng những hứa hẹn và cấm đoán. Cho nên họ sống với nó, vì nó và có lẽ chống lại nó nữa, trong niềm hy vọng tội lỗi rằng một ngày kia sẽ xé toạc mọi bí mật của nó. Thế thì tại sao họ lại không thể liều mạng để thỏa óc tò mò, hay giết người để ngăn không cho ai đó chiếm đoạt một điều bí mật mà họ khư khư canh giữ?

Đó là những cám dỗ, chắc chắn rồi; sự kiêu hãnh của trí tuệ. Các tu sĩ sao chép ngày nay hoàn toàn khác với hình dung của các vị thánh sáng lập dòng chúng tôi: xưa kia họ sao chép mà không cần hiểu, chỉ một lòng vì ý Chúa, bởi khi sao chép chính là họ cầu nguyện, và họ cầu nguyện khi sao chép. Sao ngày nay lại không được như vậy nữa? Ôi, chắc chắn đó không phải là sự suy đồi duy nhất của dòng chúng tôi! Nó đã trở nên quá quyền thế, các tu viện trưởng của nó đã đua tranh cả với các bậc vua chúa: cha Abo chẳng phải là ví dụ về một tu viện trưởng mang cung cách quân vương đang tìm cách hòa giải cuộc tranh chấp giữa các vua chúa đó sao? Chính kiến thức tu viện tích lũy, nay được dùng như những món hàng đổi chác, là lý do sinh lòng kiêu ngạo, là động cơ để khoe khoang và gây thanh thế. Tựa như các hiệp sĩ phô trương giáp trụ cùng cờ xí, các tu viện trưởng của chúng tôi khoe những cảo bản minh họa rực rỡ… Và nay, khi các tu viện của chúng tôi đã mất đi vai trò lãnh đạo trong việc học hành, trò khoe khoang đó còn ồn ào hơn (thật điên rồ!). Các trường dòng, các phường hội, các đại học đều đã sao chép sách, có lẽ còn nhiều và khéo hơn chúng tôi; họ làm ra cả sách mới nữa, và đó có thể là lý do của nhiều điều bất hạnh.

Tu viện mà tôi đang dừng chân có lẽ là tu viện cuối cùng có thể huênh hoang về việc đã tạo ra và sao chép được những cuốn sách tuyệt hảo. Song có lẽ vì lý do này, các tu sĩ không còn hài lòng với công việc sao chép thiêng liêng nữa: bị thôi thúc bởi khát vọng đối với sự mới lạ, họ cũng muốn viết nên những bổ sung mới về tự nhiên. Nhưng họ không nhận ra - như tôi mới lờ mờ cảm thấy lúc đó (nay thì tôi hiểu rõ rồi, nhờ tuổi tác và sự từng trải) - rằng họ làm như thế chính là dọn đường đưa sự vượt trội của tu viện này đến chỗ hủy diệt. Bởi nếu thứ kiến thức mới mà họ muốn tạo ra được tự do lan truyền bên ngoài các bức tường tu viện, thì sẽ chẳng còn gì phân biệt chốn thiêng liêng này với một trường dòng hay một trường đại học ở thành phố. Ngược lại, nếu tiếp tục biệt lập thì tu viện vẫn bảo toàn được uy tín và sức mạnh, không bị những cuộc tranh cãi xuất phát từ thói ngạo mạn thuần túy kinh viện - nó sẽ đặt mọi điều huyền bí và mọi vĩ đại lớn nhỏ dưới sự soi mói của thị phi - làm biến chất. Tôi tự nhủ đó chính là những lý do khiến im lặng và bóng tối bao quanh thư viện. Nó là nơi cất giữ kiến thức, nhưng chỉ có thể bảo toàn không suy suyển kiến thức này, nếu ngăn cản được bất cứ kẻ xâm nhập nào, kể cả chính các tu sĩ. Kiến thức không như một đồng bạc kẽm, dù qua bao đổi chác xấu xa vẫn cứ nguyên là đồng bạc, mà như một chiếc áo rất đẹp, sẽ bạc và sờn vì chưng diện. Một quyển sách không giống vậy sao? Qua nhiều bàn tay sờ mó, những trang giấy da của nó sẽ nát bươm, mực và nhũ sẽ mờ xỉn. Tôi đã thấy Pacificus xứ Tivoli lần giở một quyển sách cổ có những trang dính bết vào nhau vì ẩm ướt. Huynh ấy phải quệt ngón tay cái và ngón trỏ vào lưỡi để giở sách; cứ mỗi lần thấm nước bọt là những trang sách lại giảm độ bền chắc; giở sách có nghĩa là bẻ cong trang sách, phơi bày ra cho không khí và bụi bặm hủy hoại, vì chúng sẽ ăn mòn những thớ da mỏng manh, còn nước bọt làm mềm nhưng đồng thời cũng làm mốc góc trang. Giống như sự ngọt ngào thái quá khiến người chiến sĩ yếu mềm và mất đi khả năng chiến đấu, nỗi khát khao hiểu biết và sự thèm khát chiếm hữu thái quá cũng khiến cho quyển sách dễ vướng mắc bệnh tật mà bị hủy diệt.

Vậy phải làm gì đây? Thôi đọc sách và chỉ còn bảo quản ư? Những lo ngại của tôi có đúng không? Thầy tôi sẽ nói gì về những điều này?

Kế bên, tôi thấy Magnus xứ Iona, chuyên viết đề mục, vừa dùng đá bọt cạo xong miếng da non; huynh đang dùng vôi làm mềm nó, để rồi vuốt thẳng bằng thước. Bên cạnh là Robano xứ Toledo; sau khi gắn miếng da của mình lên bàn, huynh ấy đánh dấu những lỗ nhỏ hai bên làm lề, rồi dùng bút sắt kẻ những đường mịn đẹp ngang miếng da. Lát nữa đây hai trang này sẽ đầy những màu sắc và hình dạng, miếng da sẽ trở thành một thứ hòm thánh tích nạm châu báu rực rỡ, chứa đựng bản kinh văn sùng kính. Tôi tự nhủ hai sư huynh này đang sống những giờ khắc thần tiên trên trái đất. Họ làm ra những quyển sách mới, giống hệt những quyển sách mà thời gian nhất định sẽ hủy hoại kia… Cho nên thư viện không thể bị đe dọa bởi bất cứ thế lực trần gian nào, nó là một vật sống… Nhưng nếu đang sống, sao nó không rộng mở, chấp nhận nguy cơ để trao đổi kiến thức? Có phải đó là điều Benno muốn và có lẽ Venantius cũng đã ao ước?

Tôi cảm thấy đầu óc rối bời và sợ hãi chính những suy nghĩ của mình. Có lẽ chúng không thích hợp với một chủng sinh chỉ nên mãi mãi nghiêm cẩn và khiêm tốn tuân thủ Luật dòng - mà tôi đã tuân theo từ đó, chứ không tự vấn gì thêm nữa, trong khi quanh tôi thế gian càng lúc càng chìm sâu hơn vào cơn giông tố máu me và rồ dại.

Đã đến giờ ăn sáng. Tôi vào bếp. Bây giờ tôi đã trở thành bạn của đám người nấu bếp, nên được họ cho những miếng ngon lành nhất.

KINH TRƯA

Salvatore giãi bày tâm sự với Adso - không thể tóm gọn trong vài chữ - khiến Adso băn khoăn nghĩ ngợi thật lâu.

Đang ăn, tôi thấy Salvatore ngồi trong một góc bếp, hể hả nhai ngấu nghiến chiếc bánh nhân thịt cừu; rõ ràng y đã làm hòa với đầu bếp. Y ăn như cả đời chưa từng được ăn, không để rơi một mảnh vụn nào và dường như đang tạ ơn Chúa đã ban cho mình sự kiện khác thường này.

Y nháy mắt với tôi và nói bằng thứ ngôn ngữ quái đản của mình, rằng y ăn bù cho hết thảy những năm y phải nhịn đói. Tôi hỏi nguyên do. Y mới kể về thời thơ ấu đầy khốn khổ ở một ngôi làng không khí thiếu trong lành, mưa triền miên đến thối cả đồng ruộng, còn khí trời nhiễm hơi độc chết người. Theo tôi hiểu thì ở đó lụt lội quanh năm, ngập trắng luống cày; gieo một giạ hạt giống chỉ gặt được chừng bảy lít, rồi bảy lít này cũng biến đâu hết, chẳng còn gì. Ngay cả những lãnh chúa mặt cũng bủng beo như người nghèo, tuy nhiên, Salvatore nói, dân nghèo chết nhiều hơn tầng lớp cao sang, có lẽ (y mỉm cười) vì họ đông hơn… Bảy lít giá mười lăm xu, trong khi một giạ sáu mươi xu, các nhà Thuyết giáo bảo tận thế đến nơi rồi, nhưng bố mẹ và ông bà Salvatore nhớ trước kia họ cũng thường lâm cảnh như thế, nên kết luận rằng thế giới luôn sắp tận. Sau khi ăn sạch mọi xác chim chóc và những thú vật bẩn thỉu còn tìm thấy được, người ta đồn có kẻ đã bắt đầu đào xác chết lên để ăn. Salvatore diễn tả thật sinh động, cứ như kịch sĩ, cách bọn “homeni malissimi” - những kẻ gian ác dùng ngón tay bới đất trong nghĩa trang sau khi có ai đấy được hạ huyệt. “Ngoàm!” y nói rồi bập răng vào miếng bánh thịt cừu, song tôi thấy mặt y nhăn nhó như một kẻ tuyệt vọng đang nhai xác chết. Rồi những kẻ xấu xa hơn không dừng lại ở việc đào bới vùng đất được ban phép thánh, mà rình rập trong rừng như bọn thảo khấu, bất thần tấn công khách vãng lai. “Rẹt!” Salvatore nói và đưa dao lên cổ, rồi “Phụp!” Rồi bọn khốn nạn nhất trong lũ khốn nạn xán lại mấy đứa bé trai, cho chúng quả trứng hay trái táo rồi ăn thịt chúng, nhưng, Salvatore nói rất nghiêm túc, luôn luôn nấu nướng đàng hoàng. Y kể về một tay đàn ông tới làng bán thịt nấu chín, giá chỉ vài xu; không ai hiểu sao lại có chuyện may mắn ghê thế, nhưng khi ông linh mục bảo đó là thịt người, dân làng liền nổi điên xé tan xác hắn. Thế nhưng cũng chính đêm ấy, một người dân trong làng đã tới đào mồ kẻ bị giết kia, rồi ăn thịt kẻ ăn thịt người; việc bị phát giác, dân làng liền giết luôn gã này.

Nhưng Salvatore không chỉ kể với tôi một chuyện này thôi. Bằng thứ ngôn ngữ sai be bét và không trôi chảy, y kể về chuyện y đã rời bỏ làng quê, lang thang khắp chốn, khiến tôi phải vận dụng hết chút vốn liếng ít ỏi về tiếng vùng Provence và tiếng Ý mới hiểu nổi. Trong câu chuyện của y, tôi nhận ra nhiều người mà tôi từng biết hay từng gặp gỡ trên bước đường rong ruổi, và nay tôi còn nhận ra nhiều hơn nữa những người mà tôi đã gặp, nên sau hết thảy chừng ấy thời gian, khi viết những dòng này, có thể tôi gán cho y cả những chuyện phiêu lưu và tội ác của người khác, xảy ra trước và sau khi tôi gặp y, đang trải thành một hình ảnh duy nhất trong trí óc mệt mỏi của tôi. Đó chính là sức mạnh của tưởng tượng: bằng cách kết hợp hình ảnh của vàng và ngọn núi trong ký ức, nó có thể tạo nên ý niệm về một ngọn núi bằng vàng.

Trên đường đi của hai thầy trò, tôi thường nghe thầy William nhắc tới những “người chất phác,” khái niệm mà một số huynh đệ của thầy không những dùng để chỉ người thế tục mà cả kẻ thất học nữa. Theo tôi khái niệm này dường như rộng quá, vì tôi đã gặp ở các thành phố Ý những thương gia và thợ thủ công, nghĩa là không phải tăng lữ, nhưng họ không thất học, dù họ chỉ diễn tả được kiến thức của mình qua thổ ngữ. Đồng thời, một số bạo chúa cai trị bán đảo này thời bấy giờ dốt thần học, y học hay môn logic và mù tịt tiếng Latin, nhưng chắc chắn họ không chất phác hay ngu tối. Cho nên tôi tin rằng chính thầy tôi, khi nói về kẻ chất phác, cũng dùng theo nghĩa hẹp hơn. Salvatore hiển nhiên là một kẻ chất phác. Y sinh ra tại một vùng quê nghèo đói bị bọn lãnh chúa hống hách chà đạp từ bao thế kỷ nay. Y chất phác, nhưng không ngu tối, Khi bỏ nhà ra đi, y khao khát một thế giới khác, tôi đoán thế, một chốn bồng lai, với bánh pho mát và dồi thơm phức mọc trên những thân cây ứa mật.

Thôi thúc bởi khát vọng kia và không cam chịu chấp nhận thế giới này như một thung lũng đẫm nước mắt - nơi mà (như người ta đã dạy tôi) ngay cả sự bất công cũng là do ý Chúa, nhằm giữ cho mọi sự được quân bình, dẫu chúng ta vẫn thường xuyên quên chủ định của Người - Salvatore đã lang thang qua nhiều vùng đất, từ Montferrat chôn nhau cắt rốn đến Liguria, rồi xuyên ngược vùng Provence, vào lãnh địa của vua Pháp.

Salvatore đi khắp nơi, ăn xin, trộm cắp, giả bệnh tật, thỉnh thoảng giúp việc vặt cho vài lãnh chúa, rồi lại len lỏi vào rừng hay ra đường cái. Qua câu chuyện y kể, tôi hình dung y đã nhập bọn với những đám du thủ du thực, mà thuở đó tôi thấy càng ngày càng đông hơn, lang thang cùng khắp châu Âu: lũ tu sĩ giả, lang băm, bọn gạt gẫm, cầu bơ cầu bất, vô lại, cùi hủi, què quặt, làm xiếc dạo, lính đánh thuê thương tật, bọn Do Thái mất tinh thần lang thang sau khi thoát khỏi tay lũ ngoại đạo, bọn điên khùng, bọn đi đày, bọn bất lương bị thẻo tai, bọn đồng tính, có cả những thợ thủ công dạo như thợ dệt, hàn nồi niêu xoong chảo, sửa ghế, mài dao, đan giỏ, thợ nề và đủ loại ba que xỏ lá, bọn làm tiền giả, cờ gian bạc lận, đâm thuê chém mướn, trụy lạc, đểu giả, lừa đảo, du côn, cha cố thụt két và buôn thần bán thánh, bọn lợi dụng sự nhẹ dạ của người khác, bọn làm giả chỉ dụ và ấn tín của Giáo hoàng, bọn giả tê liệt nằm trước cửa nhà thờ, bọn tu xuất, bọn bán thánh tích, bọn thầy bói, thầy pháp, giả ăn mày, bọn dâm ô đủ loại, bọn quyến rũ nữ tu sĩ và gái tơ bằng lời đường mật hoặc dùng bạo lực, bọn giả phù thũng, động kinh, bệnh trĩ, bệnh thống phong, đủ thứ bệnh tật, thậm chí trầm uất. Có những kẻ dán cao lên người giả lở loét nan y, bọn khác ngậm một chất như máu giả bị lao, có những bọn vô lại chống nạng giả đau chân, ghẻ lở, hạch sưng tấy có mủ bằng cách quấn băng tẩm nghệ, lại có những kẻ tay mang xiềng, đầu quấn băng, hôi hám chui vào nhà thờ, đột nhiên ngất xỉu, sùi bọt mép, mắt như muốn lòi tròng, mũi ứa máu - thật ra là nước dầu pha màu đỏ son - để moi tiền hoặc đồ ăn thức uống của những giáo dân kinh hãi nhớ tới lời hô hào bố thí của các cha cố: hãy chia bánh mì cho người đói, hãy đem kẻ không nhà về tổ ấm của mình, vì ta cho họ ăn, cho họ ở, cho họ áo quần cũng giống như ta cho Chúa Ki-tô ăn, ở, áo quần; lòng vị tha gột rửa tội lỗi của ta sẽ như nước dập lửa.

Rất lâu sau thời điểm xảy ra những sự việc tôi đang thuật lại đây, dọc theo bờ sông Danube, tôi vẫn thấy bọn lang băm qua lại vô số, đôi khi phiên thành các đoàn nhóm có tên có hiệu riêng, như những bầu đoàn quỷ sứ [: Accaponi, Lotori, Protomedici, Pauperes verecundi, Morghigero, Affamiglioli, Crociari, Alacerbati, Reliquiari, Affirinati, Falpatori, Iucchi, Spectini, Cochini, Appezzenti và Attarantati, Acconi và Admiraeti, Mutuatori, Attremanti, Cagnabaldi, Falsibordoni, Accadenti, Alaerimanti và Affarfanti.]

Giống như bùn lầy làm ngập ngụa các nẻo đường thế gian, trong các đám này có cả những nhà Thuyết giáo thiện tâm, những tên tà đạo đi tìm nạn nhân mới và bọn xúi bẩy gây bất hòa. Chính Giáo hoàng John - luôn sợ những phong trào của người dân chất phác cổ xúy và thực thi thuyết đói nghèo - đã gay gắt công kích các tu sĩ khất thực, vì theo lão, họ giương cờ phướn màu mè, thuyết giáo để moi tiền công chúng. Lão Giáo hoàng buôn thần bán thánh và sa đọa kia có lý không, khi coi những tu sĩ hô hào thuyết đói nghèo cùng một giuộc với bọn ăn cướp và sống bên lề xã hội? Trong những ngày ấy, tuy đã ngao du hết một phần bán đảo Ý, tôi vẫn băn khoăn về chuyện này: nghe nói các tu sĩ ở Altopascio, khi thuyết giảng, đã dọa rút phép thông công những kẻ phạm tội cướp bóc, tàn hại anh em, giết người, khai man, và hứa hẹn chúng sẽ được xá tội nếu chịu nộp tiền; họ khua chiêng gióng trống rằng trong các bệnh xá của họ mỗi ngày có tới cả trăm buổi lễ cầu hồn để quyên góp và dùng số tiền này trợ cấp cho hai trăm thiếu nữ nghèo làm của hồi môn. Tôi còn nghe nói sư huynh Paolo Zoppo, vị ẩn tu trong rừng Rieti, khoe đã trực tiếp được Chúa Thánh Thần khải thị rằng giao hợp không phải là tội lỗi - cho nên ông ta đã quyến rũ gái tơ, mà ông ta gọi là tiểu muội, buộc họ phải trần truồng hứng roi vọt của ông ca, quỳ trên năm chỗ trên nền đất theo hình thánh giá, trước khi dâng họ lên Chúa và đòi họ cái mà ông ta gọi là nụ hôn hòa bình. Chuyện này có thật không? Và có mối liên hệ gì giữa những nhà ẩn tu nghe nói đã được soi sáng và các tu sĩ thực tâm sám hối, sống lang thang nghèo hèn trên những nẻo đường của bán đảo này, vốn bị đám giáo sĩ và giám mục mà họ chỉ trích là đồi bại và hám của khinh ghét cay đắng?

Những điều Salvatore kể lẫn lộn với những gì chính tôi đã biết từ trải nghiệm của mình, thành thử chuyện nào cũng giống chuyện nào, không thấy khác biệt rõ rệt. Lúc thì y giống một gã trong đám ăn xin què quặt ở Touraine, theo chuyện kể, đã bỏ chạy khi xác thân huyền nhiệm của thánh Martin tới gần, vì sợ ngài chữa lành bệnh, khiến chúng mất phương tiện kiếm ăn, và - cũng theo chuyện kể - ngài đã nhẫn tâm chữa lành chúng trước khi chúng kịp vọt qua biên giới, ngài đã trừng phạt tội lỗi của chúng bằng cách làm chân tay chúng lành lặn. Lúc khác, gương mặt y rạng rỡ, khi kể với tôi lúc sống giữa những bọn này, y đã nghe một tu sĩ dòng Francisco, cũng bơ vơ như y, thuyết giảng và y hiểu cuộc sống nghèo hèn và lang thang của y sẽ không bị coi là điều bó buộc không hay mà là một cách hiến dâng vui thú, nên y đã tham gia những phái và nhóm ăn năn hối cải này - tên của chúng y nói sai hết - còn về học thuyết của chúng thì y dùng những khái niệm chẳng giống ai. Tôi suy đoán y đã gặp nhóm Patarine và Waldens, có thể cả Cathar, Arnold và Umiliat. Lang thang nay đây mai đó, có lẽ y đã theo hết nhóm này đến nhóm khác, rồi dần dần y nghĩ rằng cuộc sống đầu đường xó chợ của mình là một sứ mệnh, y làm thế là vì Chúa - chứ trước đó y chỉ sống vì cái bụng.

Nhưng y sống như thế nào và bao lâu? Theo tôi hiểu thì khoảng ba mươi năm trước y đã gia nhập một tu viện dòng Anh em hèn mọn ở Tuscany, khoác áo dòng của thánh Francis mà không thụ giới. Tôi cho rằng y đã học lõm bõm tiếng Latin ở đấy, trộn lẫn với thổ ngữ mọi vùng y đã đi qua lúc còn vô gia cư nghèo đói lang thang, và những thứ tiếng học từ đám bạn đường du thủ du thực, từ lũ lính đánh thuê ở đất nước tôi cho tới bọn Bogomil ở Dalmatia. Y kể tại tu viện ấy, y đã hiến dâng đời mình cho cuộc sống ăn năn sám hối (tôi lại nghe y kêu lên “Penitenziagite” - hãy ăn năn hối cải với đôi mắt long lanh, từng khiến thầy William tò mò), song hình như những tu sĩ trong tu viện y đang sống có những suy nghĩ điên rồ, nên một ngày nọ vì điên tiết trước việc một giáo sĩ ở nhà thờ lân cận bị kết tội ăn cắp cùng nhiều tội xấu xa khác, họ đã ùa vào nhà lão, xô lão xuống cầu thang, khiến kẻ phạm tội kia chết mất ngáp; rồi họ vơ vét nhà lão. Vì thế giám mục sở tại đã phái vệ binh của ngài tới và đám tu sĩ bỏ chạy tứ tán. Rốt cuộc Salvatore lại lang thang nơi miền Bắc nước Ý với một đám Fraticello, còn gọi là Anh em hèn mọn khất thực, lúc đó chưa có lề luật gì.

Từ đây y lánh sang vùng Toulouse[128], rồi rơi vào một cuộc phiêu lưu kỳ lạ, vì lòng y sôi sục khi nghe câu chuyện về những sự nghiệp vĩ đại của Thập tự quân. Sự thể như sau: ngày nọ một đám chăn cừu và đông đảo quần chúng hèn mọn tụ tập định vượt biển[129] đánh lại kẻ thù của Tín ngưỡng. Người ta gọi họ là pastorelli - những kẻ “chăn chiên”. Thật ra họ chỉ muốn đi khỏi vùng đất khốn khổ của mình thôi. Có hai tay cầm đầu, một cố đạo bị trục xuất khỏi Giáo hội vì hạnh kiểm xấu và một tu sĩ dòng Benedict bỏ đạo, đã nhồi nhét vào đầu óc họ những điều giả trá. Hai tay này đã kích động những người dân chất phác đến nỗi họ lũ lượt đi theo, cả những thiếu niên mới mười sáu tuổi, cưỡng lại ý muốn của mẹ cha, chỉ khoác bị và mang gậy gộc, không tiền bạc, bỏ ruộng đồng, như một đàn cừu đi theo hai kẻ cầm đầu, thành một đám đông đáng kể. Lúc này họ chẳng còn quan tâm gì đến lý lẽ hay công lý, chỉ nghe theo sức mạnh và tính bốc đồng của chính mình mà thôi. Họ tụ lại như đám người say sưa ô hợp cuối cùng đã được tự do, với hy vọng mơ hồ về miền đất hứa[130]. Họ tràn vào các làng mạc, thành phố, cướp đoạt mọi thứ, và nếu có kẻ nào trong bọn bị bắt giam, họ sẽ phá ngục cứu hắn ra. [Khi họ tấn công thành Paris để giải thoát mấy đồng bọn bị giam giữ, viên trấn thành định chống cự, họ liền đập chết tươi, ném xác qua lỗ châu mai, rồi phá toang cửa ngục. Sau đó họ lui về đồng cỏ Saint-Germain chuẩn bị cho một cuộc chiến. Nhưng chẳng ai tấn công họ, rồi họ rời khỏi Paris, tiến về phía Nam mà không gặp cản trở nào. Trên đường tiến về vùng Aquitaine], hễ bắt được người Do Thái nào là họ giết phăng, đoạt lấy của.

“Sao lại giết người Do Thái?” tôi hỏi Salvatore. Y đáp “Tại sao không?” Y giải thích rằng cả đời y đã nghe các nhà thuyết giáo bảo dân Do Thái là kẻ thù của đạo Thiên Chúa mà lại giàu sụ, trong khi chính giáo dân nghèo mạt[131]. Tôi mới hỏi không phải lý do thật sự khiến giáo dân đạo Thiên Chúa nghèo vì các lãnh chúa và giám mục của họ làm giàu qua thuế thập phân[132] sao, như thế thì những kẻ “chăn chiên” kia đã chống nhầm kẻ thù rồi. Y đáp nếu kẻ thù thật sự quá mạnh, ta phải tìm kẻ thù yếu hơn. Tôi ngẫm nghĩ và hiểu vì sao người ta gọi đám dân này là chất phác. Chỉ những kẻ đầy quyền thế mới luôn biết rõ kẻ thù thật sự của họ là ai. Các lãnh chúa sợ đám “chăn chiên” kia làm phương hại tài sản của họ và quả thật họ rất may mắn, vì bọn thủ lĩnh đám “chăn chiên’’ đã loan truyền ý tưởng dân Do Thái là những kẻ giàu nhất, chứ không phải họ.

Tôi hỏi Salvatore ai đã nhét vào đầu đám đông này ý tưởng tấn công dân Do Thái. Y không nhớ. Tôi cho rằng khi đông người như thế tụ tập lại do bị cám dỗ bởi một lời hứa hẹn và muốn có được ngay chút gì đấy, thì khó biết ai là người đầu tiên đã tung ra lời hứa hẹn ấy. Tôi nhớ rằng hai tay thủ lĩnh kia từng được dạy dỗ trong các tu viện và trường dòng, nên thực ra là họ phát ngôn lời của giới lãnh chúa, cho dù đã được diễn dịch sang các khái niệm mà đám “chăn chiên” có thể hiểu được. Bọn “chăn chiên” không rõ Giáo hoàng hiện ở nơi nào, nhưng biết dân Do Thái ở đâu. Cho nên họ bao vây một tòa tháp cao và kiên cố của vua Pháp, nơi những người Do Thái kinh hoàng đã dắt díu nhau trốn vào. Dưới chân tòa tháp, những người Do Thái đã không quản thương vong, dũng cảm ném đá và quăng xà gỗ phá vòng vây. Nhưng bọn “chăn chiên” đốt cổng tòa tháp, khiến những người Do Thái giữ tháp khốn đốn trong vòng khói lửa. Thấy không chống cự nổi, những người Do Thái thà tự sát hơn là chết dưới tay bọn không cắt bì[133], nên đã yêu cầu một tay có vẻ gan dạ nhất trong bọn dùng gươm kết liễu tính mạng họ. Tay này đồng ý và đã giết gần năm trăm mạng. Rồi y ra khỏi tòa tháp cùng với con cái những người Do Thái kia, xin bọn “chăn chiên” làm phép bí tích[134] cho y. Bọn “chăn chiên” mới bảo: ngươi đã tàn sát đồng bào của ngươi, còn muốn thoát chết ư? Họ xé tan xác y, nhưng tha cho đám trẻ con và làm phép bí tích cho chúng. Sau đó họ tiến về Carcassone, gây ra những vụ cướp bóc đẫm máu trên suốt dọc đường. Rồi vua Pháp cảnh cáo họ đã quá trớn, ra lệnh hễ họ đi qua thành phố nào thì thành phố đó phải chống trả; vua tuyên bố ngay cả người Do Thái cũng phải được bảo vệ như thể họ là thần dân của ngài…

Sao vào thời điểm đó vua Pháp bỗng trở nên ân cần từ ái với dân Do Thái đến vậy? Hẳn vì ngài bắt đầu ý thức được bọn “chăn chiên” có thể gây ra chuyện gì trên vương quốc, nên ngài lo lắng khi thấy chúng phát triển quá nhanh. Hơn nữa, ngài thương xót người Do Thái, vì họ hữu ích cho việc buôn bán trong vương quốc và vì bây giờ là lúc phải tiêu diệt bọn “chăn chiên”, nên ngài thấy mọi giáo dân lương thiện cần có lý do để lên án tội ác của chúng. Nhưng nhiều giáo dân không vâng theo ý vua, họ cho rằng bảo vệ người Do Thái là sai, vì người Do Thái xưa nay luôn là kẻ thù của đạo Cơ Đốc. Ở nhiều thành phố, những kẻ bần cùng xưa nay vẫn phải chịu lãi vay cắt cổ của dân Do Thái thì lấy làm vui mừng khi thấy đám “chăn chiên” trừng phạt dân Do Thái vì sự giàu sang của họ. Cuối cùng vua ra lệnh xử tử những ai giúp đỡ bọn “chăn chiên”. Rồi ngài huy động một đạo quân hùng hậu tấn công bọn này, nhiều người bị giết, một số trốn chạy được vào rừng, nhưng rồi cũng bỏ xác trong đó vì cực khổ. Chẳng bao lâu tất cả đã bị tiêu diệt. Binh tướng của nhà vua bắt được họ, đem treo cổ, mỗi lần hai mươi hoặc ba mươi mạng, lên những cây cao nhất, lấy xác họ làm tấm gương vĩnh viễn khiến không kẻ nào còn dám phá hoại nền hòa bình của vương quốc.

Lạ một điều là Salvatore đã kể cho tôi câu chuyện này cứ như đang miêu tả một sự nghiệp vô cùng cao cả. Quả thật y vẫn tin cái đám gọi là “chăn chiên” đó chủ tâm giành lại ngôi mộ thiêng liêng của chúa Ki-tô, giải phóng nó khỏi lũ ngoại đạo, và tôi không thuyết phục nổi y rằng việc chinh phục cao quý này đã hoàn tất rồi, vào thời của ngài Peter ẩn sĩ và thánh Bernard và sau rốt dưới triều đại vua Louis Thánh thiện của Pháp. Dẫu sao, Salvatore cũng đã không tới được chỗ của bọn ngoại đạo, vì y phải vội vã rời đất Pháp. Y đi tới vùng Novara, y bảo thế, nhưng chỉ kể rất mơ hồ về những chuyện xảy ra lúc đó. Cuối cùng y tới Casale, được tu viện của những Anh em hèn mọn thu nhận (và tôi tin y đã gặp quản hầm Remigio ở đây) đúng vào lúc nhiều tu sĩ dòng Anh em hèn mọn bị Giáo hoàng truy bức, phải thay đổi áo dòng, nương náu ở những tu viện các dòng khác, để khỏi bị lên giàn hỏa. Như Ubertino đã kể cho thầy trò tôi. Nhờ quen làm những việc chân tay lâu năm (cho những ý đồ xấu xa khi y lang thang không mục đích và cho những mục đích thánh thiện khi y lang thang vì lòng yêu kính Chúa), Salvatore liền được quản hầm nhận ngay làm phụ tá. Chính đó là lý do đã khiến y sống nhiều năm qua trong tu viện này; y không mấy quan tâm đến chuyện thịnh suy của dòng, mà để ý nhiều đến việc quản lý nhà hầm và kho thực phẩm, nơi y tha hồ ăn uống mà không phải lấy trộm và ca ngợi Chúa mà không bị thiêu sống.

[Đó là câu chuyện tôi được nghe y kể giữa lúc ăn và tôi tự hỏi bao nhiêu phần là bịa đặt và y đã giấu giếm những gì.]

Tôi tò mò nhìn y, không phải vì những chuyện khác thường y đã trải qua, mà vì những chuyện đã xảy đến với y theo tôi dường như là hình ảnh thu nhỏ tuyệt vời của biết bao biến cố và phong trào đã biến nước Ý thời đó thành ra quyến rũ và khó hiểu.

Từ những câu chuyện này có thể rút ra được điều gì? Tôi hình dung một người đàn ông sống phiêu bạt, có thể giết đồng loại mà không ý thức tội ác của mình. Tuy bấy giờ tôi quan niệm vi phạm điều luật nào của Chúa cũng đều đáng trách như nhau, nhưng tôi bắt đầu hiểu vài sự kiện được nghe bàn tán, và thấy rằng việc một đám đông điên cuồng vì phấn khích, lẫn lộn luật của Quỷ với luật của Chúa, gây ra thảm sát, có khác với tội ác lạnh lùng, có tính toán và lén lút của một cá nhân. Và tôi không nghĩ rằng Salvatore đã có thể vướng vào một tội ác như thế.

Mặt khác, tôi muốn làm sáng tỏ đôi điều về những lời bóng gió của Tu viện trưởng. Tôi luôn nghĩ đến Fra Dolcino như thể bị ám ảnh, kẻ mà tôi hầu như không biết gì cả, song vẫn lởn vởn như một bóng ma trong nhiều cuộc trò chuyện tôi được nghe mấy ngày qua.

Nên tôi hỏi thẳng Salvatore: “Trên bước đường phiêu bạt, Huynh có từng gặp Fra Dolcino không?”

Phản ứng của y mới lạ lùng sao. Y trợn tròn mắt, liên tục làm dấu thánh giá, lẩm bẩm vài câu chẳng ra đâu vào đâu, bằng một thứ tiếng mà lần này tôi thật sự không hiểu. Nhưng nghe có vẻ như phủ nhận. Trước đó y nhìn tôi, vẻ thân thiện và tin cậy, có thể nói như bạn hữu. Còn lúc này y nhìn tôi như nổi cáu. Rồi bỏ đi, viện một cớ nào đấy.

Bây giờ tôi không thể nén lòng được nữa. Fra Dolcino là ai mà chỉ nghe nhắc đến tên là người nào cũng khiếp sợ? Tôi quyết định không chịu để thắc mắc này dằn vặt thêm nữa. Một ý nghĩ lóe lên trong đầu. Ubertino! Chính ông đã thốt ra tên người này, ngay buổi chiều đầu tiên gặp thầy trò tôi; ông biết mọi nỗi thăng trầm, công khai và bí mật, của các tu sĩ, các Fraticello và những bọn vô lại khác trong những năm qua. Giờ này có thể tìm ông ở đâu? Chắc chắn ông đang ở trong nhà thờ, đắm chìm cầu nguyện. Vì đang rảnh rỗi nên tôi liền đến đấy.

Tôi không tìm thấy ông; mãi đến chiều tôi mới gặp. Và điều tò mò này chưa được giải đáp, vì có những sự cố khác xảy ra và bây giờ đây tôi phải kể.

KINH XẾ TRƯA

William nói với Adso về tà giáo - qua ví dụ một dòng sông lớn, về chức năng của kẻ chất phác trong Giáo hội, về nỗi hoài nghi của mình liên quan đến khả năng hiểu biết những quy luật phổ quát và nhân tiện nói thêm đã giải mã những dấu hiệu đồng cốt của Venantius như thế nào.

Tôi tìm thấy thầy William ở lò rèn, đang mải mê bàn bạc với Nicholas. Trên bàn bày la liệt những miếng kính con, hẳn vốn là kính ghép trên một khung cửa sổ. Một số miếng đã được họ dùng dụng cụ cắt vừa đủ nhỏ. Thầy William đang ướm thử chúng lên mắt. Trong lúc đó Nicholas chỉ vẽ cho thợ rèn làm chiếc gọng để ghép những miếng kính thích hợp.

Thầy William càu nhàu, bực bội vì những tròng kính vừa ý nhất đều xanh màu ngọc lục bảo, mà, thầy nói, thầy không muốn những tờ giấy da trông như bãi cỏ. Nicholas đã ra ngoài giám sát các thợ rèn. Trong lúc thầy William tiếp tục thử các tròng kính, tôi kể thầy nghe về buổi trò chuyện của tôi với Salvatore.

“Con người này đã trải qua nhiều chuyện trong đời,” thầy nói. “Có lẽ y đã từng ở với đám Dolcino. Tu viện này quả đúng là một tiểu vũ trụ. Khi các sứ giả của Giáo hoàng John và sư huynh Michael đến đây nữa thì sẽ đầy đủ hoàn toàn.”

“Thưa thầy,” tôi nói, “con chẳng hiểu gì hết.”

“Về chuyện gì, hở Adso?”

“Trước hết về sự khác biệt giữa những nhóm tà giáo. Nhưng điều này con sẽ hỏi thầy sau. Hiện giờ con băn khoăn về chuyện làm thế nào để phân biệt. Mới đây, khi thầy trò chuyện với Ubertino, con có cảm tưởng thầy cố thuyết phục ông ấy rằng thánh thiện hay tà giáo thảy đều như nhau cả. Nhưng khi thảo luận với Tu viện trưởng, thầy lại cố hết sức giải thích cho ông ấy sự dị biệt giữa nhóm tà giáo này với nhóm tà giáo nọ, cũng như giữa tà giáo và chính thống. Nói khác đi, thầy trách Ubertino đã phân biệt những cái giống nhau về cơ bản, còn thầy trách Tu viện trưởng đã đánh đồng những kẻ cơ bản khác nhau.”

Thầy William đặt những tròng kính lên bàn một lúc, đoạn nói: “Adso này, bây giờ chúng ta thử xác định vài khác biệt và có lẽ mình nên dùng những thuật ngữ của trường phái Paris cho việc này. Thế này nhé: những người của trường phái này bảo rằng mọi người đều có bản thể giống nhau, ta nói thế có đúng không?”

“Dĩ nhiên,” tôi đáp, tự hào về kiến thức của mình, “người là con vật biết suy nghĩ và đặc thù của người là biết cười.”

“Hay lắm. Nhưng ông Thomas khác ông Bonaventura[135]. Ông Thomas mập mạp, còn ông Bonaventura gầy nhom. Có thể ông Hugh xấu tính, còn ông Francis tốt tính, ông Aldemar đằm thắm, trong khi ông Agilulf bẳn gắt. Hay ta nhầm?”

“Thưa không, đúng như thế, thầy không nhầm đâu.”

“Như thế nghĩa là giữa những người khác nhau có sự đồng nhất về bản thể, nhưng khác nhau về những điều không bản chất, nghĩa là những biểu lộ bên ngoài.”

“Thưa đúng vậy.”

“Khi ta nói với Ubertino rằng bản tính tự nhiên của con người, trong sự phức tạp ở hành động của họ, quyết định sự yêu thích cả cái tốt lẫn cái xấu là ta cố thuyết phục Ubertino về sự đồng nhất trong bản tính tự nhiên của con người. Còn khi ta nói với Tu viện trưởng rằng người phái Cathar khác người phái Waldens, ta nhấn mạnh vào những khác biệt không bản chất của họ. Ta nhấn mạnh điều này, bởi vì một người phái Waldens có thể bị thiêu sống do bị gán những điều không bản chất của một kẻ thuộc phái Cathar và ngược lại. Khi thiêu sống người nào đấy, người ta hủy diệt bản chất cá nhân người ấy, triệt tiêu một hiện hữu cụ thể, vốn tốt lành, ít nhất dưới mắt Chúa, người đã tạo dựng và cho nó hiện hữu. Con có thấy đó là một lý do đúng đắn để nhấn mạnh sự khác biệt không?”

[“Thưa thầy, có chứ ạ,” tôi sôi nổi đáp. “Bây giờ con hiểu thêm vì sao thầy đã nói như thế và con ngưỡng mộ triết lý tuyệt diệu của thầy.”

“Không phải của ta đâu,” thầy William khiêm tốn nói, “và ta cũng không rõ nó có tuyệt diệu thật không. Nhưng cái chính yếu là con đã hiểu. Bây giờ tới câu hỏi thứ nhì của con.”

“Thưa thầy,” tôi nói, “e rằng con là một con số không to tướng].

Con không phân biệt nổi sự khác biệt bề ngoài giữa những phái Waldens, Cathar, những kẻ khốn khó ở Lyon, Umiliati, Beghard, Joachim, Patarine, tông đồ, Lombard nghèo hèn, Arnold, William, những kẻ theo Tinh thần tự do và bọn sùng bái Lucifer. Con phải làm sao đây?”

“Tội nghiệp Adso chưa!” thầy William vừa nói vừa mỉm cười thân ái vỗ nhẹ lên gáy tôi, “con không sai hẳn đâu! Thế này nhé, có thể nói hơn hai thế kỷ vừa qua, thậm chí lâu hơn nữa, thế giới này của chúng ta phải hứng chịu những cơn bão tố của lòng chấp nhất, hy vọng, tuyệt vọng, đủ mọi thứ… Không, ví von như thế không chỉnh lắm. Con hãy hình dung một dòng sông mênh mông và hùng vĩ chảy qua hàng dặm trường giữa những con đê kiên cố, đất đai khô ráo. Tới một chỗ nào đấy, dòng sông mệt mỏi do đã chảy quá lâu và qua quá nhiều nơi, vì sắp tới biển - muôn sông hòa vào biển mà - nên không còn biết nó vốn là gì nữa. Nó trở thành một vùng đồng bằng. Có thể dòng chính vẫn còn đó, nhưng đã xuất hiện những nhánh phụ tẽ ra mọi hướng, rồi có dăm nhánh lại nhập vào thành một, sinh ra dòng chảy khác, con không thể nói đâu là nguyên nhân, đâu là hậu quả, và đôi khi con không còn biết đâu vẫn còn là sông và đâu đã là biển…”

“Nếu con hiểu đúng sự ví von của thầy thì dòng sông là thành phố của Chúa hay vương quốc của sự công bằng, vương quốc ấy đang tiến dần tới cuối thiên niên kỷ và trong lúc không chắc chắn ‘đâu là nguyên nhân, đâu là hậu quả, đâu vẫn còn là sông và đâu đã là biển’ này, nó không còn đi đúng hướng nữa, những tông đồ thật giả xuất hiện như nấm và tất cả chảy vào đồng bằng lớn, nơi sẽ là Armageddon…”

“Không hẳn ta đã nghĩ thế đâu. [Dĩ nhiên những tu sĩ dòng Francisco của ta luôn nuôi dưỡng ý tưởng về Kỷ nguyên thứ ba và sự trị vì của Chúa Thánh Thần]. Nhưng qua đó ta muốn giải thích để con hiểu rằng Giáo hội, hàng bao thế kỷ nay nó cũng là thành phần chủ yếu của xã hội, tức là của dân Chúa, đã trở nên quá đông đảo, quá lớn như thế nào, vì nó cuốn theo những cặn bã, rác rưởi của mọi nước nó đã chảy qua, nên đã mất đi sự thuần khiết ban đầu. Những nhánh sông chằng chịt của đồng bằng, nếu con muốn, cũng chính là những nỗ lực của dòng sông để mau chóng đổ ra biển, nghĩa là để mau chóng được tẩy uế. [Những ví von của ta quả là khập khiễng.] Nhưng ta chỉ muốn nói để con thấy rằng khi dòng sông phá vỡ đê, những nhánh tà giáo và trào lưu đổi mới sẽ thành hằng ha sa số và nhập lẫn vào nhau. Con có thể thêm vào sự ví von nghèo nàn của ta hình ảnh của những kẻ đem hết sức mình vá đê, nhưng khổng nổi. Một vài nhánh sông của đồng bằng tắc nghẽn vì bùn, những nhánh khác theo các kênh đào trở lại với dòng chính, lại có những nhánh khác cứ việc chảy, vì người ta không thể ngăn chặn tất cả và tốt hơn cứ để cho sông mất đi một phần nước mà vẫn giữ đúng dòng, nếu nó muốn có một dòng chảy nhất định.”

“Con lại càng không hiểu.”

“Ta cũng thế. Ta không khéo ví von. Con hãy quên câu chuyện dòng sông này đi. Thay vào đó con hãy cố hiểu rằng nhiều trào lưu con vừa nhắc đến ấy xuất hiện ít nhất cũng đã hai trăm năm và đã biến mất, nhiều trào lưu khác tương đối mới…”

“Nhưng khi nói đến tà giáo, người ta luôn bỏ chung vào một rọ.”

“Đúng vậy, nhưng đó là một trong những cách khiến tà giáo phát triển, đồng thời là một trong những cách khiến nó diệt vong.”

“Con lại càng không hiểu.”

“Chà, khó giải thích thật. Được rồi. Hãy hình dung con là một nhà cải cách về đạo đức và con chiêu mộ một số kẻ hưởng ứng cùng sống nghèo nàn trên một ngọn núi. Ít lâu sau nhiều người tìm đến với con, cả từ những vùng đất xa xôi, họ tôn con là nhà tiên tri hay một tông đồ mới và đi theo con. Họ tìm đến vì con hay vì những điều con thuyết giảng?”

“Con không rõ. Con hy vọng là vì như vậy. Hay vì lý do gì khác ạ?”

“Có thể vì họ đã nghe cha mẹ kể về những nhà cải cách khác, về huyền thoại của những cộng đồng tuyệt vời - ít hay nhiều, và họ cho rằng cái này giống như cái nọ.”

“Nghĩa là mọi trào lưu mới đều thừa hưởng kết quả từ những trào lưu cũ?”

“Dĩ nhiên, vì đi theo những nhà cải cách phần lớn là những kẻ chất phác, chẳng hiểu gì sự tinh tế của học thuyết. Trong khi những trào lưu cải cách đạo đức xuất phát từ nhiều nơi, nhiều cách và với học thuyết khác nhau. Chẳng hạn người ta thường lẫn lộn phái Cathar với phái Waldens. Nhưng hai phái này khác nhau xa. Phe Waldens hô hào cải cách đạo đức trong khuôn khổ Giáo hội, còn phe Cathar hô hào cho một Giáo hội khác, một cách nhìn khác về Chúa và đạo đức. Phái Cathar cho rằng thế giới phân chia thành hai phe thiện ác đối nghịch, họ thành lập một giáo hội phân biệt rạch ròi giữa người toàn thiện và quần chúng, có phép bí tích và nghi lễ riêng, tôn ti trật tự nghiêm ngặt, không khác Hội Thánh của chúng ta bao nhiêu và không hề nghĩ đến chuyện tiêu diệt mọi thứ hình thức quyền lực. Điều này giải thích vì sao đám quyền cao chức trọng, địa chủ và lãnh chúa đi theo họ. Họ cũng không nghĩ đến chuyện cải tạo thế giới, vì theo họ xung khắc giữa thiện và ác không bao giờ giải quyết nổi. Phái Waldens, ngược lại (cùng với họ là phái Arnold và Lombard nghèo hèn), muốn kiến lập một thế giới khác dựa trên lý tưởng đói nghèo, chính vì thế họ thu nhận những kẻ bị ruồng bỏ và họ sống chung với những người lao động chân tay.”

“Nhưng sao người ta lăn lộn họ với nhau và đều xem họ như cỏ độc?”

“Ta đã nói với con rồi: cái giúp họ sống cũng là cái khiến họ chết. Những trào lưu này phát triển, thu nhận quần chúng thức tỉnh từ những trào lưu khác và ngỡ rằng mọi trào lưu đều chung một động cơ nổi loạn và hy vọng; rồi họ bị các phán quan triệt hạ, bằng cách vu cáo sai lầm của phái này cho phái khác, hoặc khi những kẻ ly khai của một phong trào phạm tội, người ta liền gán tội này cho mọi phần tử ly khai của các phong trào khác. Theo lý mà nói thì các phán quan sai trái, vì đã gộp làm một những giáo điều đối nghịch nhau, nhưng dựa trên sự sai trái của những phái này thì các phán quan có lý, vì khi một phong trào, thí dụ nhóm Arnold, xuất hiện trong một thành phố, nó sẽ phát triển do thu nhận những kẻ - nếu ở nơi khác - sẽ hoặc đã từng theo phái Cathar hay Waldens. Những tông đồ của Fra Dolcino hô hào tiêu diệt các giáo sĩ và lãnh chúa và đã gây nhiều cuộc bạo hành. Phái Waldens chống lại chuyện bạo hành, các Fraticello cũng vậy. Nhưng ta tin chắc trong thời Fra Dolcino, nhiều người theo y, song trước đó họ đã theo lời rao giảng của các Fraticello hay Waldens. Quần chúng không thể chọn tà giáo cho riêng họ, Adso ạ. Họ đi theo người thuyết giáo ở vùng họ sống, vừa đi qua làng họ hay dừng chân nơi bãi chợ. Đó chính là điều kẻ thù của họ lợi dụng. Ngày nay nghệ thuật thuyết giảng là: chỉ cần cho quần chúng thấy một tà giáo nào đấy, vừa chối bỏ vừa cổ xúy thỏa mãn xác thịt là đủ. Tà giáo ấy sẽ tượng trưng cho mọi tà giáo khác, như một mớ bòng bong những mâu thuẫn ma quỷ, phỉ báng mọi đầu óc lành mạnh.”

“Thế nghĩa là không có liên hệ nào giữa những phe nhóm ấy với nhau; do Quỷ lừa mị nên một người muốn theo phái Joachim hay Tinh thần mới rơi vào tay phe Cathar, và ngược lại?”

“Không hẳn thế. Mình thử lại từ đầu vậy, Adso nhé. Nhưng thú thật, ta đang cố giải thích cho con điều mà chính ta cũng không chắc là đúng hoàn toàn. Ta nghĩ điều sai lầm nằm ở chỗ cho rằng có tà giáo trước rồi quần chúng mới đi theo (và tự trách thân trách phận). Thật ra, trước hết phải có quần chúng chất phác rồi mới tới tà giáo.”

“Nghĩa là sao ạ?”

“Con biết rằng người ta ví von về dân Chúa như thế này: họ giống một đàn cừu, cả tốt lẫn xấu, có chó - đó là những chiến binh hay quyền bính thế tục như hoàng đế và các lãnh chúa - canh chừng, dưới sự lãnh đạo của những kẻ chăn chiên, tức là các giáo sĩ, những kẻ diễn giải lời Chúa phán truyền. Hình ảnh này dễ hiểu.”

“Nhưng thưa thầy, hình ảnh này không đúng. Những kẻ chăn chiên đánh nhau với chó, vì muốn chiếm đoạt quyền lợi của nhau.”

“Đúng, và chính điều này đã làm lệch lạc bản chất bầy cừu. Mải cắn xé lẫn nhau, những kẻ chăn chiên và lũ chó không lo chăm sóc đàn cừu nữa. Một số con bị bỏ rơi bên ngoài.”

“Bên ngoài là ở đâu ạ?”

“Ngoài rìa đó. Họ là nông dân, song không thật là nông dân, vì họ không có ruộng đất, hoặc họ có, nhưng ruộng đất không nuôi được họ; họ là dân thành thị, song không thật là dân thành thị, vì họ không ở trong phường hội nào; họ là đám dân đen, mồi ngon cho bất cứ ai. Trên đường đi thỉnh thoảng con thấy những đám người cùi hủi ở nông thôn chứ?”

“Thưa có, có lần con thấy một trăm người. Không ra hình thù gì, da thịt thối rữa, nhợt nhạt, họ chống nạng, mí mắt sưng mọng, tròng mắt đỏ ngầu. Họ chẳng nói, chẳng kêu, mà líu ríu như chuột.”

“Đối với giáo dân Thiên Chúa họ là bọn người khác, những kẻ sống bên rìa của đàn chiên. Đàn chiên thù ghét họ, còn họ thù ghét đàn chiên, những người muốn mọi kẻ cùi hủi như họ chết phứt cho xong.”

“Đúng vậy, con sực nhớ một câu chuyện về vua Mark. Ông đã kết án nàng Isolda xinh đẹp và đang định ra lệnh trói nàng nơi giàn hỏa thì những kẻ cùi hủi đến tâu với vua rằng hỏa thiêu là một hình phạt quá nhẹ, có một hình phạt khác nặng hơn. Họ tâu: ‘Xin bệ hạ giao Isolda cho lũ thần để nàng thuộc về tất cả lũ thần, bệnh tật khiến lũ thần hừng hực ham muốn, hãy trao nàng cho lũ cùi hủi chúng thần. Bệ hạ hãy nhìn áo quần rách rưới dính vào những vết lở loét của lũ thần đây. Còn nàng, khi ở bên bệ hạ, mặc toàn lụa là gấm vóc, áo lông đính ngọc ngà châu báu, khi nàng trông thấy khoảng sân của những kẻ cùi hủi, khi nàng phải chui vào những căn lều tồi tàn dơ dáy của chúng thần và nằm với chúng thần, hẳn lúc đó nàng sẽ thấy rõ tội lỗi của mình và tiếc nuối giàn hỏa thiêu đẹp đẽ này!’”

“Hóa ra con là chủng sinh của thánh Benedict mà lại đọc những chuyện thật vớ vẩn,” thầy William nói. Tôi đỏ mặt vì biết rằng một chủng sinh không nên đọc tiểu thuyết, nhưng ở tu viện Melk chúng vẫn lưu truyền trong đám trẻ chúng tôi và đêm đêm chúng tôi lén đọc dưới ánh nến. “Nhưng không sao,” thầy William nói tiếp, “cái chính là con hiểu ta muốn nói gì. Những người cùi hủi bị ruồng bỏ kia muốn kéo tuột mọi thứ xuống với nỗi khốn khổ của họ. Càng trở nên xấu xa họ càng bị xua đuổi, và càng coi họ như lũ cô hồn chuyên hại người thì thiên hạ càng xua đuổi họ thêm. Thánh Francis thấy rõ điều này, nên quyết định đầu tiên của ngài là đến sống với những người cùi hủi. Sẽ không cải hóa được dân Chúa, nếu những kẻ bị xua đuổi kia không được hòa nhập trở lại với cộng đồng.”

“Nhưng thầy đang nói về những kẻ bị xua đuổi khác mà; đâu phải những người cùi hủi đã dấy lên những phong trào tà đạo.”

“Đàn cừu giống như một chuỗi vòng tròn đồng tâm, từ vòng gần nhất đến vòng xa nhất. Những kẻ cùi hủi là biểu tượng của sự loại trừ nói chung. Thánh Francis hiểu điều đó. Ngài không chỉ muốn giúp đỡ những kẻ cùi hủi, nếu thế thì việc ngài làm chỉ đáng là một hành động nhân từ nhỏ nhoi, chẳng tới đâu. Ngài muốn chứng tỏ điều gì khác cơ. Con có từng nghe chuyện ngài trò chuyện với chim muông chưa?”

“Thưa có ạ, con đã nghe câu chuyện tuyệt vời đó và con hâm mộ bậc thánh đã bầu bạn với những sinh vật dễ thương của Chúa,” tôi hăm hở nói.

“Ôi dào, họ kể với con sai lạc rồi, hay đúng hơn đó là câu chuyện đã được dòng tu duyệt lại. Sự thật là: khi thánh Francis nói với các thị dân cùng quan chức thành phố, ngài thấy họ không hiểu ngài, nên ngài mới tới nghĩa trang, thuyết giảng cho lũ quạ và ác là, cho diều hâu và lũ chim ăn thịt xác chết.”

“Thật khủng khiếp!” tôi nói. “Thì ra không phải những thứ chim hiền lành!”

“Chúng là ác điểu, bị đồng bọn xa lánh, như những kẻ cùi hủi. Thánh Francis chắc đã nghĩ đến một đoạn trong sách Khải huyền rằng: ‘Tôi thấy một vị thiên sứ đứng trong mặt trời. Người cất tiếng lớn kêu các chim chóc bay cao trên bầu trời, mà rằng: Hãy đến, bay hãy nhóm hiệp lại để dự tiệc lớn của Đức Chúa Trời, hãy đến ăn thịt các vua, thịt các tướng, thịt các dũng sĩ, thịt ngựa cùng kẻ cưỡi ngựa, và thịt của mọi người, tự chủ và tôi mọi, nhỏ và lớn!’[136]”

“Nghĩa là thánh Francis muốn xúi giục những kẻ bị ruồng bỏ làm loạn?”

“Không phải, hẳn chỉ có Fra Dolcino và đồng bọn nghĩ thế thôi. Thánh Francis muốn kêu gọi những kẻ bị ruồng bỏ sẵn sàng nổi loạn kia hãy trở thành một thành phần của dân Chúa. Muốn tập trung đàn cừu trở lại thì phải tìm cho được những con sống bên lề. Ngài đã thất bại!, và ta vô cùng cay đắng khi nói ra điều này. Để hội nhập những kẻ bị ruồng bỏ lẽ ra ngài phải hành động trong vòng Giáo hội; để có thể hành động trong vòng Giáo hội thì lề luật của ngài phải được Giáo hội công nhận, từ đó mới hình thành dòng tu, và dòng tu này lại phản ánh hình ảnh một vòng tròn với những kẻ bị ruồng bỏ sống tại vòng ngoài. Hẳn bây giờ con hiểu vì sao những nhóm Fraticello và Joachim lại tụ tập được quanh họ những kẻ bị ruồng bỏ?”

“Nhưng thầy trò ta đâu có nói về thánh Francis, chúng ta đang nói về chuyện tà giáo thoát thai như thế nào từ quần chúng và những kẻ bị ruồng bỏ mà.”

“Đúng rồi. Chúng ta đang nói về những kẻ bị xua đuổi khỏi bầy cừu. Hàng bao thế kỷ nay, khi giáo hoàng và hoàng đế giằng xé nhau vì tranh giành quyền bính, những kẻ bị ruồng bỏ tiếp tục sống bên lề, như những người cùi hủi. Cùi hủi chỉ là biểu tượng Chúa cho chúng ta thấy để hiểu điều tương đồng này, rằng ‘cùi hủi’ đồng nghĩa với ‘bị xua đuổi, khốn khổ, khờ khạo, bị gạt bỏ, tách lìa khỏi nông thôn, bị ngược đãi chốn thị thành.’ Nhưng chúng ta không hiểu điều đó; bí ẩn của bệnh cùi hủi tiếp tục ám ảnh chúng ta, vì chúng ta không nhận ra dấu hiệu của tự nhiên. Bị loại khỏi bầy đàn, tất thảy bọn họ đều sẵn sàng nghe hay đi theo mọi lời thuyết giảng viện đến lời Chúa phán, họ lên án thái độ của lũ chó và những kẻ chăn chiên và thề sẽ có ngày trừng phạt chúng. Bọn có quyền thế luôn luôn hiểu rõ điều này: tái hội nhập những kẻ bị ruồng bỏ sẽ bắt buộc phải kèm theo hạn chế đặc ân của kẻ quyền thế, cho nên kẻ bị ruồng bỏ nào ý thức thấm thía về số phận của mình phải bị quy kết là tà giáo, bất kể khuynh hướng nào. Về phần những kẻ bị ruồng bỏ, họ căm phẫn vì số phận của mình, chứ thật sự chẳng hề quan tâm đến giáo điều nào cả. Bọn tà giáo ảo tưởng ở chỗ này. Thật ra ai cũng là tà giáo, ai cũng là chính thống cả. Điều mấu chốt không phải là các phong trào quảng bá đức tin gì, mà khơi được niềm hy vọng nào. Mọi giáo điều của bọn tà đạo đều chỉ là ngọn cờ, là khẩu hiệu chống lại một thực tế: sự ruồng bỏ. Cạo lớp son ấy đi con sẽ thấy lộ ra người cùi hủi. Chống lại tà giáo chỉ có nghĩa là cùi hủi phải giữ phận cùi hủi. Còn đối với những người cùi hủi, con có thể đòi hỏi gì ở họ? Họ phải biết thuyết Chúa ba ngôi hay lễ ban thánh thể đúng sai chỗ nào ư? Adso ơi, những trò chơi này là để cho những kẻ có học như chúng ta. Quần chúng có chuyện khác để lo. Và con nên nhớ: họ giải quyết những chuyện này sai bét cả. Vì thế họ mới trở thành tà giáo.”

“Nhưng sao có người ủng hộ họ?”

“Vì điều đó có lợi cho mục đích của chúng, không mấy liên quan đến đức tin, mà thường là mưu đoạt quyền bính.”

“Có phải đó là lý do khiến Giáo hội La Mã gán tội tà giáo cho những người chống lại không ạ?”

“Đúng vậy, và đó cũng chính là lý do khiến Giáo hội nhìn nhận là chính thống tà giáo nào Giáo hội kiểm soát được hay buộc phải nhìn nhận vì tà giáo đó đã trở thành quá mạnh, [không nên coi là thù địch]. Nhưng việc này không có nguyên tắc rõ rệt, mà tùy thuộc các cá nhân và hoàn cảnh. Giới quyền thế trần gian cũng hành xử tương tự. [Năm mươi năm trước, hội đồng thành phố Padua quy định rằng giết một tu sĩ phải phạt một số tiền khá lớn…”

“Đó đâu phải là hình phạt cho việc sát nhân!”.

“Đúng vậy. Đó là ngầm kích thích sự giận dữ của quần chúng đối với giới giáo sĩ, vì bấy giờ hội đồng thành phố này tranh chấp với giám mục sở tại. Bây giờ hẳn con hiểu vì sao cách vài năm giáo dân ở Cremona ủng hộ bọn Cathar, không phải vì lý do tín ngưỡng, mà vì muốn cảnh cáo Giáo hội La Mã]. Đôi khi hội đồng thành phố khuyến khích bọn tà giáo dịch Phức âm sang thổ ngữ, vì cho đến nay thổ ngữ là tiếng nói của các thành thị, còn Latin là ngôn ngữ của Giáo hội La Mã và các tu viện. Đôi khi hội đồng thành phố ủng hộ bọn Waldens, vì chúng tuyên bố rằng mọi người, dù dàn ông hay đàn bà, nhỏ con hay to lớn, đều có thể dạy cũng như thuyết giáo, và một người thợ thủ công, sau mười ngày làm học trò, có thể làm thầy người khác…”

“Và như thế chúng xóa bỏ sự ưu tú của giới tăng lữ, điều đã khiến họ trở nên không thể thay thế được! Nhưng như vậy sao lại có chuyện cũng chính hội đồng thành phố đó chống lại bọn tà giáo và trợ giúp Giáo hội trong việc đưa bọn này lên giàn hỏa?”

“Vì họ nhận ra rằng sự lớn mạnh của bọn tà đạo cũng có thể phương hại đến đặc quyền của giới thế tục nói thổ ngữ. Tại Hội đồng Giám mục ở Lateran năm 1179 (con thấy những điều này đã có từ một trăm năm mươi năm trước), Walter Map đã cảnh báo chuyện gì sẽ xảy ra nếu tin vào bọn Waldens ngu xuẩn và mù chữ. Ông ta bảo, nếu ta nhớ thật đúng, bọn này không nhà không cửa, chân đất lang thang, không của cải, coi mọi thứ là của chung, lõa lồ theo Chúa Giê-su lõa lồ. Vì là dân bị ruồng bỏ nên mới đầu chúng hèn mọn như thế đấy, nhưng nếu cứ thả cho chúng làm gì cũng được thì sẽ có ngày chúng xua đuổi hết mọi người. Chính vì thế các thành phố ưa những dòng khất thực hơn, đặc biệt dòng Francisco của ta, vì chúng ta cổ vũ sự hài hòa giữa nhu cầu sám hối và đời sống thị thành, giữa Giáo hội và thị dân, những kẻ quan tâm đến việc bán buôn của họ…”

“Thưa thầy, thế hồi đó có đạt được sự hài hòa giữa lòng yêu Thiên Chúa và lòng yêu bán buôn không ạ?”

“Không, các phong trào hô hào cải cách đời sống tâm linh bị cản trở, bị lái vào trong khuôn khổ của một dòng tu được Giáo hoàng công nhận. Nhưng không lái được những gì tiềm ẩn. Một mặt nó hòa nhập vào phong trào của những kẻ sám hối bằng cách tự hành xác, phong trào này chẳng gây phương hại cho ai, hoặc vào những băng đảng vũ trang như bọn Fra Dolcino, hoặc vào những giáo phái có tính ma thuật như các tu sĩ ở Montefalco mà Ubertino đã nói tới…”

“Nhưng ai đúng, ai sai mới được chứ ạ?” tôi bối rối hỏi.

“Theo cách của họ thì ai cũng đúng, mà ai cũng sai.”

“Thế còn thầy,” tôi kêu lên thể như phản kháng, “sao thầy không có ý kiến, sao thầy không cho con biết đâu là sự thật?”

Thầy William lặng im một lúc, soi tròng kính đang thử ra ánh sáng. Rồi thầy đặt nó lên mặt bàn, chỉ vào một dụng cụ sau tròng kính. “Nhìn này,” thầy nói. “Con thấy gì nào?”

“Một dụng cụ, lớn hơn mộc chút.”

“Đấy: điều hay nhất chúng ta có thể làm được với nó là nhìn rõ hơn.”

“Nhưng dụng cụ vẫn chỉ là dụng cụ thôi!”

“Bản viết tay của Venantius cũng vẫn là bản viết tay đó, dù ta đọc được nó nhờ tròng kính này. Nhưng có thể nhờ đọc được bản viết tay đó mà ta sẽ biết được rõ hơn một chút sự thật. Và có thể chúng ta sẽ giúp cho cuộc sống trong tu viện này tốt lành hơn.”

“Nhưng như thế thì đâu có đủ!”

“Adso ơi, ta đang nói với con nhiều hơn con tưởng đấy. Đây không phải là lần đầu tiên ta nói với con về Roger Bacon. Có thể ông không phải là người thông thái nhất mọi thời đại, nhưng ta luôn bị mê hoặc bởi nguồn hy vọng đã gây phấn chấn cho niềm say mê học hỏi của ông. Bacon tin tưởng vào sức mạnh, vào khát vọng và óc sáng tạo của quần chúng. Ông đã không thể là một tu sĩ kiệt xuất dòng Francisco, nếu ông không tin rằng người nghèo, kẻ bị ruồng bỏ, kẻ dốt nát và thất học thường ăn nói thật thà và giản dị như Chúa của chúng ta. [Nếu ông được biết những người Fraticello rõ hơn, hẳn ông sẽ hết sức chăm chú nghe lời họ hơn nghe những người đứng đầu dòng tu]. Quần chúng có gì đấy hơn hẳn các học giả uyên bác - những người thường hay chệch hướng trong lúc tìm kiếm những quy luật tổng quát, bao la - đó là sự trực cảm của cá nhân. Nhưng chỉ riêng trực cảm này thì không đủ. Quần chúng hiểu được chân lý của họ, có lẽ còn chân chính hơn của các nhà thuyết giảng của Hội Thánh, nhưng rồi họ lại hủy diệt nó qua những hành động thiếu suy nghĩ. Vậy phải làm gì đây? Đem kiến thức đến với quần chúng chăng? Thế thì quá dễ, song cũng có thể là quá khó. [Với lại kiến thức gì đây? Những thứ trong sách vở thư viện của Tu viện trưởng Abo chăng?] Các bậc thầy của dòng Francisco đã suy ngẫm về chuyện này. Ngài Bonaventura vĩ đại dạy rằng người thông thái phải biến chân lý tiềm ẩn trong những hành động của quần chúng thành những khái niệm trong sáng…”

“Giống như Đại hội giáo đoàn ở Perugia và bức giác thư của Ubertino đã làm, khi biến khát vọng đói nghèo của quần chúng thành những quyết định thần học,” tôi nói.

“Đúng thế, nhưng như con đã thấy, điều này xảy ra quá muộn màng, mà khi nó xảy ra, chân lý của quần chúng đã biến thành chân lý của giới quyền thế, hữu ích cho Hoàng đế Ludwig hơn cho một sư huynh dòng Cuộc Đời Thương Khó. Làm sao chúng ta vẫn gần gũi được với kinh nghiệm của quần chúng, giữ vững được, tạm gọi thế, sức mạnh hành động và khả năng hành động của họ để thay đổi và cải thiện thế giới? Đó là vấn đề cho Bacon. “Quod enim laicali ruditate turgescit non habet effectum nisi fortuito’ - kinh nghiệm của quần chúng đưa đến những hậu quả quá mức và khôn lường, ông nói. ‘Sed opera sapientiae certa lege vallantur et in finem debitum efficaciter diriguntur’ - Nhưng công trình của sự thông tuệ sẽ được bảo toàn theo luật lệ chắc chắn và sẽ được thực hiện có hiệu quả thích đáng đến cùng. Có nghĩa là ngay cả đến giải quyết những công việc thực tiễn, dù nông nghiệp, cơ khí hay quản lý một thành phố đều cần một thứ thần học. Bacon cho rằng nền khoa học tự nhiên mới phải là công trình to lớn mới của người có học: phối hợp, thông qua hiểu biết mới về quy trình tự nhiên, những nhu cầu thiết yếu thể hiện bao kỳ vọng rối rắm, nhưng đúng đắn và hợp lý của quần chúng. Nền khoa học mới sẽ là điều kỳ diệu tự nhiên mới. Bacon cho rằng sự nghiệp này phải được Giáo hội lãnh đạo, song ta tin rằng có lẽ ông nói thế vì bấy giờ giới tăng lữ đồng nhất với giới học giả. Nay không còn như thế nữa: nay bên ngoài các tu viện và giáo đường cũng có giới trí thức, thậm chí bên ngoài các đại học. [Chẳng hạn ở Ý: triết gia vĩ đại nhất trong thế kỷ này không phải là tu sĩ, mà là một học giả thế tục. Ta muốn nói tới Alighieri xứ Florence mà hẳn con đã nghe về tập thơ vĩ đại của ông. Ta chưa từng đọc, vì không rành thổ ngữ của ông, và nếu có đọc hẳn cũng không thích, vì theo ta biết, tác phẩm này viết về những chuyện rối rắm, rất xa lạ với kinh nghiệm của chúng ta. Nhưng bên cạnh đó, ông đã viết những điều rất thông thái, giúp chúng ta thấu hiểu bản chất các nguyên tố thiên nhiên và tự nhiên của vũ trụ, cũng như cách lãnh đạo đúng đắn Nhà nước]. Vì nay ta và các bạn hữu cho rằng Giáo hội không nên ban hành các đạo luật quản lý những chuyện của con người mà hãy để cho nhân dân hội nghị và quyết định, nên ta cũng tin rằng rồi đây giới tri thức sẽ đề xướng nền thần học mới và nhân bản vừa nói, đó là thứ triết lý tự nhiên và sự kỳ diệu tích cực.”

“Một sự nghiệp tuyệt vời,” tôi nói, “nhưng có được không ạ?”

“Bacon nghĩ rằng được.”

“Còn thầy?”

“Ta cũng nghĩ thế. Nhưng để có thể tin được điều ấy, chúng ta phải chắc chắn rằng quần chúng có lý, vì họ có trực giác cá nhân, điều duy nhất đúng. Tuy nhiên, nếu trực giác cá nhân là điều duy nhất đúng, làm thế nào khoa học có thể sắp xếp lại luật tự nhiên, mà nhờ chúng và qua diễn dịch, sự kỳ diệu tích cực kia mới hoàn thành được chức năng?”

“Vâng,” tôi nói, “vậy nó làm thế nào ạ?”

“Ta cũng chẳng biết. Ở Oxford, ta đã tranh luận nhiều với người bạn tên là William xứ Occam, hiện đang ở Avignon. Ông ấy đã gieo vào lòng ta nhiều mối hoài nghi. Vì nếu chỉ trực giác cá nhân đúng, thật khó chứng minh định đề các nguyên nhân giống nhau sẽ đưa đến hệ quả như nhau. Một vật có thể lạnh hay nóng, ngọt hay đắng, ướt hay khô ở chỗ này, ở chỗ khác lại không. Làm sao ta có thể phát hiện mối liên hệ phổ quát chi phối mọi sự vật, nếu một ngón tay ta nhấc lên lại phát sinh vô vàn dữ kiện mới? Vì một động tác như thế thay đổi mọi tương quan về vị trí giữa ngón tay ta với các vật thể khác. Những tương quan này là cách thức ta nhận biết mối quan hệ giữa các sự vật đơn lẻ, nhưng cái gì bảo đảm cách thức này là phổ quát và chắc chắn?”

“Nhưng thầy biết mắt kính dày cỡ nào đấy tương ứng với một thị lực nào đấy, và vì biết như thế nên bây giờ thầy có thể làm những tròng kính giống như cái thầy đã mất. Nếu không, thầy làm bằng cách nào chứ?”

“Câu trả lời của con thật chính xác, Adso ạ. Quả thật ta đã tìm ra định đề này: tròng kính cùng độ dày nhất thiết tương ứng với cùng thị lực. Ta tìm ra nó, vì trong những chuyện khác trước kia, ta cũng đã có những trực giác tương tự. Quả thật hễ ai thử nghiệm dược tính của cây cỏ đều biết rằng khi chữa trị theo cùng một cách với cùng loại dược thảo thì tác dụng trên bệnh nhân sẽ như nhau, thành ra người thầy thuốc có thể đặt ra được định đề rằng loại dược thảo loại nào đấy trị được sốt hoặc tròng kính loại nào đấy sẽ giúp tăng thị lực cùng mức độ. Nền khoa học mà Bacon nói đến chắc chẳn dựa trên những định đề này. Adso ạ, con nên biết ta phải tin vào định đề của ta, vì ta đã rút tỉa được từ kinh nghiệm; nhưng để có thể tin rằng nó đúng ta phải thừa nhận có những luật phổ quát. Nhưng ta không thể nói về những luật ấy, vì chỉ cần quan niệm có luật phổ quát và một trật tự rõ rệt của các sự vật là đã hàm ý Chúa là tù nhân của chúng rồi, trong khi Chúa là tuyệt đối tự do, khiến nếu muốn, Người chỉ vung tay một cái là biến đổi cả thế giới.”

“Và nếu con hiểu đúng, thầy hành động và hiểu vì sao mình hành động, nhưng thầy không biết sao mình biết rằng mình biết điều mình làm?”

Tôi phải tự hào nói rằng thầy William đã nhìn tôi đầy thích thú. “Có thể đúng như thế đấy. Dẫu sao, điều đó cho con hiểu tại sao ta cảm thấy phân vân trước cái chân lý của ta, dù ta tin vào nó.”

“Thầy còn bí hiểm hơn cả Ubertino!” tôi hậm hực nói.

“Có thể. Nhưng như con thấy, ta chỉ đụng tới những sự vật trong tự nhiên. Còn trong cuộc điều tra chúng ta đang tiến hành, ta không muốn biết ai tốt, ai xấu; ta chỉ muốn biết đêm qua ai ở trong phòng sao chép, ai lấy mất cặp kính của ta, ai đã để lại dấu vết một người kéo thân thể một người khác trên tuyết và Berengar hiện ở đâu. Đó là những dữ kiện. Lát nữa ta sẽ cố nối kết chúng với nhau - nếu được, vì thật khó nói nguyên nhân nào đã gây ra hậu quả nào. Nếu được thiên thần giúp một tay thì mọi sự sẽ thay đổi ngay. Thành ra đừng ngạc nhiên khi không thể chứng minh điều này là nguyên nhân của điều nọ, dù cố thử, như ta đang làm đây.”

“Đời thầy vất vả quá,” tôi nói.

“Nhưng ta đã tìm ra con Brunellus,” thầy William kêu lên, hồi tưởng chuyện con ngựa hai ngày trước.

“Như thế tức là có một trật tự trong thế giới!” tôi lớn tiếng hoan hỉ.

“Như thế tức là có một chút trật tự trong cái đầu đáng thương của ta,” thầy William đáp.

Lúc ấy, huynh Nicholas trở lại với chiếc gọng đã gần xong. Huynh giơ nó lên cao, vẻ đắc thắng.

“Khi chiếc gọng này nằm trên cái mũi đáng thương của tôi,” thầy William nói, “có thể cái đầu khốn khổ của tôi cũng sẽ được trật tự hơn.”

Một chủng sinh đến nói rằng Tu viện trưởng muốn gặp và đang đợi thầy William ở ngoài vườn. [Thầy William buộc phải chấm dứt việc thử tròng kính] và thầy trò tôi vội vã đi ra. Đang đi, thầy William chợt vỗ lên trán, như sực nhớ điều gì đã quên nãy giờ.

“À này,” thầy nói, “ta đã giải mã được các dấu hiệu bí ẩn của Venantius rồi.”

“Hết cả? Lúc nào vậy ạ?”

“Lúc con ngủ. Hết cả hay không còn tùy con hiểu. Ta đã giải mã những ký hiệu ngọn lửa làm hiện ra mà con đã sao chép lại. Còn những lời ghi bằng tiếng Hy Lạp phải đợi đến khi ta có kính mới.”

“Vậy đó có phải là bí mật của ‘tận cùng châu Phi’ không ạ?”

“Phải, và việc giải mã cũng dễ thôi. Venantius đã dùng mười hai ký hiệu hoàng đạo và tám ký hiệu khác: năm hành tinh, hai vầng nhật nguyệt và quả đất. Hai mươi ký hiệu tất cả. Đủ để tương ứng với những mẫu tự Latin, vì người ta có thể dùng cùng một mẫu tự để diễn tả âm thanh đầu của hai từ ‘unum’ và ‘velut’. Chúng ta biết thứ tự các mẫu tự. Vậy thứ tự các ký hiệu có thể như thế nào? Ta nghĩ đến thứ tự của bầu trời, nên đã đặt một phần tư cung hoàng đạo ở vòng xa nhất. Nghĩa là có Mặt đất, Mặt trăng, Thủy tinh, Kim tinh, Mặt trời, vân vân… và sau đó, đặt những ký hiệu hoàng đạo theo thứ tự quen thuộc, như Isidore xứ Seville đã sắp xếp, bắt đầu bằng Dương cưu và Xuân phân, chấm dứt với Song ngư. Nếu thử cách này thì bản tin của Venantius sẽ có nghĩa.”

Thầy đưa tôi xem tấm giấy da, trên đó thầy đã chuyển bản tin qua mẫu tự Latin viết hoa:

SECRETUM FINIS AFRICAE MANUS SUPRA IDOLUM

AGE PRIMUM ET SEPTIMUM DE QUATUOR

(Bí mật của châu Phi đặt tay lên idolum tác động vào thứ nhất và thứ bảy của thứ tư.)

“Rõ không?” thầy hỏi.

“Đặt tay lên idoium tác động vào thứ nhất và thứ bảy của thứ tư…” tôi đọc thành tiếng rồi lắc đầu. “Con chẳng rõ gì hết!”

“Ta hiểu. Điều đầu tiên chúng ta cần biết là Venantius nghĩ gì với từ ‘Idoium’. Một hình ảnh, một bóng ma, một thần tượng? Và cái ‘thứ tư’ có cái ‘thứ nhất’ và ‘thứ bảy’ là cái gì? Và phải làm gì với chúng? Xê dịch, ấn vào hay kéo ra?”

“Nghĩa là thầy trò ta chẳng biết gì cả và vẫn như lúc đầu,” tôi nói, hết sức nản chí.

Thầy William dừng bước, nhìn tôi với vẻ rất không hài lòng. “Con ạ,” thầy nói, “trước mặt con là một tu sĩ dòng Francisco đáng thương, được Chúa tài lực vô biên ban cho chút kiến chức khiêm tốn và ít tài năng, đã chỉ trong vài giờ giải mã được điều mà kẻ viết ra nó chắc mẩm trừ huynh ấy ra sẽ không ai đọc nổi… thế mà con, một chú nhóc dốt nát, vô dụng lại dám bảo rằng chúng ta vẫn còn như lúc ban đầu ư?”

Tôi vụng về xin lỗi. Tôi đã làm tổn thương tính tự cao của thầy tôi, trong khi tôi biết thầy rất đỗi tự hào về sự phán đoán nhạy bén và chính xác của mình. Thầy William quả thật đã hoàn thành một việc đáng khâm phục. Việc Venantius láu cá đã che giấu điều huynh ấy phát hiện không chỉ bằng những ký hiệu hoàng đạo mơ hồ mà còn lồng thêm một câu đố hóc búa thì đó không phải lỗi của thầy.

“Không hề gì, không hề gì, đừng xin lỗi,” thầy William ngắt lời tôi. “Dẫu sao, con cũng có lý. Chúng ta vẫn còn biết quá ít. Mình đi thôi.”

KINH CHIỀU

Tu viện trưởng lại thảo luận với khách, William nảy ra ý tưởng độc đáo để giải mã bí ẩn của mê cung và thành công bằng phương pháp hợp lý nhất. Rồi William và Adso ăn món pho mát bỏ lò.

Tu viện trưởng đang đợi chúng tôi với nét mặt rầu rĩ và âu lo, tay cầm một tờ giấy.

“Ta vừa nhận được thư của Tu viện trưởng xứ Conques,” ông nói. “Cha tiết lộ tên người được Giáo hoàng John giao phó cầm đầu toán lính Pháp và chịu trách nhiệm về an ninh của phái đoàn. Y không phải quân nhân, cũng không phải người của giáo triều, nhưng cũng sẽ là một thành viên của đoàn.”

“Một kết hợp hiếm có các phẩm chất khác nhau,” thầy William băn khoăn nói. “Ai vậy ạ?”

“Bernard Gui, hay Bernado Guidoni[137], tùy Huynh gọi thế nào cũng được.”

Thầy William bật ra một tiếng kêu bằng tiếng mẹ đẻ của thầy mà tôi và Tu viện trưởng đều không hiểu; có lẽ thế lại hay, vì cái từ thầy William vừa thốt ra ấy nghe như rít, chẳng chút thanh tao.

“Con chẳng ưng tí nào,” thầy liền nói tiếp. “Từ nhiều năm nay tay Bernard này là tai họa đối với bọn tà đạo ở vùng Toulouse. Hắn đã viết quyển Practica oficii inquisitionis heretice pravitatis - Cẩm nang cho giới chức trách đảm nhiệm việc thẩm tra những chuyện băng hoại tà đạo cho những kẻ có nhiệm vụ khủng bố và tiêu diệt bọn Waldens, Beghard, Fraticello và Dolcino.”

“Ta biết. Ta biết rõ quyển này. Rất uyên bác.”

“Rất uyên bác,” thầy William công nhận. “Hắn cúc cung tận tụy với lão John. Mấy năm gần đây lão đã giao cho hắn nhiều sứ mạng ở vùng Flanders và ở miền Bắc nước Ý này. Ngay cả khi được phong Giám mục xứ Galicia, hắn cũng không hề có mặt trong giáo phận của mình mà tiếp tục công việc của một phán quan. Con tưởng hắn đã lui về giáo khu Lodève rồi chứ, nhưng rõ ràng lão John đã lại triệu hắn ra làm nhiệm vụ ở đây, ngay miền Bắc nước Ý. Nhưng chẳng lẽ hết người rồi sao, mà nhè ngay Bernard, lại cầm đầu đám lính nữa…?”

“Câu trả lời thật rành rành,” Tu viện trưởng nói, “nó khẳng định mọi điều lo lắng ta đã thổ lộ với Huynh hôm qua. Huynh biết rõ - dù Huynh không thừa nhận với ta - rằng những quan điểm của Đại hội Perugia về sự nghèo hèn của Chúa Ki-tô và Giáo hội, dù được rất nhiều luận cứ thần học ủng hộ, cũng là những quan điểm nhiều phong trào tà giáo đã đề xướng, tuy không khôn ngoan và chính thống bằng. Đâu khó khăn gì lắm để chứng minh những quan điểm của Michael xứ Cesena, được Hoàng đế tán thành, cũng là của Ubertino và Angelus Clarenus. Cho tới điểm này thì hai đoàn chắc sẽ đồng thuận được thôi. Nhưng Gui có thể sẽ còn đi xa hơn nữa, vì hắn tinh ranh: hắn sẽ cố nhấn mạnh rằng những luận điểm ở Perugia cũng chính là của phái Fraticello hay của lũ ngụy tông đồ. [Huynh đồng ý chứ?”

“Đó là quan điểm của Cha hay Cha nghĩ Bernard sẽ khẳng định như thế?”

“Ta nghĩ hắn sẽ khẳng định thế. Cứ cho là như vậy đi,” Tu viện trưởng thận trọng lấp lửng.

“Con cũng nghĩ như thế.] Điều này ta thấy trước mà. Con muốn nói là chúng ta biết sự việc sẽ dẫn tới đó, dù không có Bernard đi nữa. Cùng lắm thì Bernard sẽ hành động hiệu quả hơn cái đám bất tài của giáo triều và ta sẽ phải tranh luận khôn ngoan hơn với hắn vậy.”

“Đúng,” Tu viện trưởng nói, “nhưng tới đây chúng ta lại đụng phải vấn đề đã nêu hôm qua. Nếu cho tới ngày mai chúng ta không tìm ra thủ phạm của hai, có thể ba, án mạng kia thì ta buộc phải cho phép Bernard nắm quyền điều khiển sinh hoạt của tu viện. Ta không thể giấu giếm một kẻ được trao quyền hành như hắn (do thỏa thuận giữa hai bên, xin đừng quên) rằng trong tu viện này đã xảy ra những sự cố không giải thích nổi và còn đang xảy ra. Nếu không, ngay khi hắn phát hiện ra, hoặc khi (xin Chúa che chở) xảy ra sự cố bí ẩn mới, hắn sẽ có quyền kêu toáng lên là chúng ta bội ước…”

“Đúng vậy,” thầy William lo âu lẩm bẩm. “Nhưng chúng ta chẳng làm được gì hết, [ngoài việc phải cảnh giác và theo dõi Bernard trong khi hắn lo canh chừng tu viện để truy bắt tên sát nhân bí ẩn]. Có thể như thế lại hóa hay, vì khi bận truy tìm kẻ sát nhân thì Bernard sẽ có ít thì giờ tham gia tranh luận.”

“Huynh nhớ cho rằng việc Bernard có quyền truy tìm tên sát nhân sẽ là một cái gai đâm vào uy quyền của ta! Án mạng mờ ám này buộc ta lần đầu tiên phải trao bớt một phần quyền lực của mình trong khuôn viên tu viện này; đây là một bước ngoặt mới không chỉ trong lịch sử của tu viện này mà còn của chính dòng Cluniac nữa. Ta sẵn sàng làm tất cả để tránh điều ấy. [Có lẽ việc đầu tiên là ta sẽ chẳng ân cần với đoàn nào hết thảy…”

“Con khẩn khoản xin Đức Cha hãy cân nhắc thật kỹ một hành động với hậu quả khôn lường như thế,” thầy William nói. “Hoàng đế đã viết thư cho Cha, khẩn thiết yêu cầu…”

“Ta biết điều gì ràng buộc ta với Hoàng đế,” Tu viện trưởng cục cằn ngắt lời, “và Huynh cũng biết luôn. Do đó Huynh cũng rõ ta không thể thối lui được nữa. Thật là bực mình quá sức.] Berengar đâu rồi? Huynh ấy đã gặp chuyện gì? Huynh hiện đang làm gì?”

“Con chỉ là một tu sĩ trước đây đã điều tra thành công một số chuyện. Cha biết rằng không thể tìm ra sự thật trong vòng hai ngày. Vả lại, Cha đã cho con những quyền hành gì nào? Con được phép vào thư viện không? Được phép hỏi mọi điều con muốn và có luôn được Cha ủng hộ bằng uy quyền của Cha không?”

“Ta không thấy có liên hệ nào giữa các vụ án và thư viện cả,” Tu viện trưởng giận dữ nói.

“Adelmo là một người minh họa, Venantius là một người dịch, Berengar là phụ tá Thủ thư…,” thầy William nhẫn nại giải thích.

“Nói thế thì tất cả sáu mươi tu sĩ đều ít nhiều liên quan đến thư viện, cũng như với thánh đường. Vậy sao không điều tra nhà thờ luôn? Huynh William ạ, Huynh đang tiến hành cuộc điều tra theo yêu cầu của ta và trong khuôn khổ ta đã quy định. Ngoài chuyện đó ra, trong khuôn viên những bức tường này, nhờ ơn chúa, ta là người duy nhất có quyền sau Người. Và điều này cũng áp dụng luôn cho cả Bernard. Dẫu sao,” ông nói thêm, giọng ôn tồn hơn, “Bernard đến đây có thể không nhất thiết để họp hành. Tu viện trưởng xứ Conques báo cho ta [hắn sẽ đi tiếp xuống phía Nam. Cũng qua thư này ta được] biết Giáo hoàng đã yêu cầu Hồng y Bertrand del Poggetto từ Bologna tới đây để cầm đầu phái đoàn Giáo hội. Có thể Bernard tới đây chỉ để gặp Hồng y thôi.”

“Suy rộng ra thì điều này có thể sẽ tệ hơn. Bertrand là tai họa cho bọn tà giáo ở Trung Ý. Cuộc gặp gỡ giữa hai nhà vô địch chống tà giáo này xem ra báo trước một cuộc tiến công trên khắp nước Ý, cuối cùng chống lại toàn thể phong trào dòng Francisco…”

“Chúng ta sẽ báo liền cho Hoàng đế biết chuyện này,” Tu viện trưởng nói, “nhưng dù sao cũng chưa đến nỗi nguy hiểm ngay đâu. Chúng ta sẽ cảnh giác. Thôi, chào Huynh nhé.”

Thầy William lặng lẽ nhìn theo khi Tu viện trưởng bỏ đi. Rồi thầy bảo tôi: “Adso này, trước hết chúng ta không được quá nôn nóng. Sự việc không thể giải quyết chóng vánh được, khi chúng ta có quá nhiều chi tiết vụn vặt, riêng lẻ cần phải kết nối với nhau. Ta phải trở lại phòng thí nghiệm, vì không có kính thì ta không đọc được bản viết, thành ra việc tối nay quay lại thư viện với ta là vô ích. [Còn con hãy đi nghe ngóng xem có tin gì mới về Berengar không nhé.]”

Đúng lúc ấy huynh Nicholas xứ Morimondo chạy lại chỗ chúng tôi, mang theo tin xấu: tròng kính tốt nhất mà thầy William kỳ vọng đã bị vỡ khi huynh cố mài thật nhẵn. Còn tròng khác có thể thay thế lại bị nứt khi huynh cố ghép vào gọng. Nicholas, buồn phiền không gì an ủi được, chỉ tay lên trời: đã sắp đến giờ Kinh Chiều và trời đang dần tối. Hôm nay không thể làm gì thêm được nữa. Lại mất thêm một ngày, thầy William ngao ngán, cố dằn (sau này thầy thú nhận với tôi) ý định bóp cổ huynh phụ trách ngành kính, dù Nicholas đã bẽ bàng lắm rồi.

Chúng tôi để mặc huynh ấy bẽ bàng và đi thăm dò về Berengar. Dĩ nhiên không ai tìm thấy huynh ấy cả.

Hai thầy trò có cảm tưởng đã lâm vào ngõ cụt. Chúng tôi lang thang một lúc trong khu hành lang, băn khoăn không biết nên làm gì tiếp. Chỉ lát sau tôi đã thấy thầy William đắm chìm trong suy nghĩ, đăm đăm nhìn vào khoảng không như chẳng trông thấy gì. Trước đó một lúc, thầy đã lấy từ áo dòng một nhánh cây thuốc tôi từng thấy thầy hái mấy tuần trước, rồi nhai như thể nó vừa kích thích vừa giúp thầy bình thản lại. Quả thật, thầy có vẻ lơ đãng, nhưng thỉnh thoảng mắt ngời sáng, như thể một ý tưởng mới vừa lóe trong đầu óc trống rỗng của thầy, rồi một lần nữa lại đắm chìm vào sự thờ ơ miệt mài và kỳ quặc của mình. Đột nhiên thầy nói: “Đương nhiên, chúng ta có thể…”

“Sao ạ?” tôi hỏi.

“Ta đang nghĩ cách xác định vị trí của chúng ta trong mê cung. Không đơn giản, nhưng phải được… Thế này nhé, lối ra ở ngọn tháp phía Đông, điều này chúng ta biết. Bây giờ giả thử chúng ta có một cái máy chỉ cho chúng ta đâu là hướng Bắc. Chuyện gì sẽ xảy ra?”

“Dĩ nhiên thầy trò ta chỉ việc quay về phía tay phải là hướng Đông. Hoặc chỉ cần đi ngược chiều là hướng về ngọn tháp phía Nam. Nhưng giả thử có cái máy màu nhiệm đó thì mê cung vẫn là mê cung vì chúng ta vừa quay về hướng Đông là sẽ đụng ngay bức tường khiến không đi thẳng được và thầy trò ta sẽ lại lạc lối…” tôi đáp.

“Phải, nhưng cái máy ta nói đó luôn luôn chỉ hướng Bắc, thành ra dù mình thay đổi lộ trình ở bất cứ chỗ nào nó cũng đều chỉ cho thầy trò ta hướng phải theo.”

“Thật tuyệt vời. Nhưng chúng ta phải có được cái máy ấy đã và nó phải nhận ra được hướng Bắc vào ban đêm và ở trong nhà cơ, chứ không cần nhìn mặt trời hay trăng sao gì hết… Và con tin rằng ngay cả ngài Bacon của thầy cũng không có một cái máy như thế.” Tôi cười.

“Con nhầm,” thầy William nói, “vì người ta đã chế ra một thứ máy như thế và một số nhà hàng hải đã dùng rồi. Nó không cần mặt trời hay trăng sao, vì nó sử dụng sức mạnh của một thứ đá huyền diệu, giống như cục đá chúng ta đã thấy trong bệnh xá của Severinus, cái cục hút sắt ấy. Ngài Bacon đã nghiên cứu nó, Một nhà ảo thuật vùng Picardy, tên là Pierre xứ Maricourt, cũng thế và đã viết về nhiều công dụng của nó.”

“Nhưng thầy chế được không ạ?”

“Việc này không khó. Loại đá này có thể dùng tạo ra nhiều điều kỳ diệu, kể cả một cái máy chuyển động không ngừng, không cần sức từ bên ngoài, nhưng phát kiến đơn giản nhất được một người A rập tên là Baylek al-Qabayaki miêu tả như sau: thả một nút bần có gắn cây kim sắt vào một chậu đầy nước, Đoạn rà cục đá nam châm trên mặc nước cho đến lúc cây kim đạt cùng tính chất như viên đá. Lúc ấy cây kim sẽ quay và chỉ hướng Bắc (hòn đá cũng sẽ làm như thế nếu nó quay nổi quanh một trục đứng) và dù di chuyển chậu nước thế nào, nó luôn chỉ về hướng Bắc. Không cần nói con cũng thấy rằng nếu con đánh dấu lên thành chậu vị trí các hướng Đông, Nam và Tây thì con luôn luôn biết nên rẽ hướng nào trong thư viện để đến được tháp phía Đông,”

“Tuyệt quá!” tôi kêu lên. “Nhưng sao kim lại luôn chỉ về hướng Bắc ạ? Hòn đá hút sắt, con thấy rồi và đoán rằng một khối lớn sắt hút cục đá. Nhưng như thế thì… như thế thì ở hướng sao Bắc đẩu, nơi tận cùng quả đất, có những mỏ sắt khổng lồ!”

“Quả thật đã có người nghĩ như thế đấy. Nhưng mũi kim không chỉ thật đúng hướng sao Bắc đẩu đâu, mà chỉ vào giao điểm của các thiên kinh tuyến. Điều này cho thấy, như người ta từng nói, ‘hic lapis gerit in se similitudinem coeli - viên đá này tương tự như bầu trời và chính cực của bầu trời, chứ không phải của trái đất, đã tạo ra độ từ khuynh này của các cực nam châm. Đây là một ví dụ rất hay về sự vận động do cảm ứng từ xa, chứ không do nguyên nhân vật chất trực tiếp, một đề tài mà bạn ta, John xứ Jandun, đang nghiên cứu, khi Hoàng đế không yêu cầu ông san Avignon thành bình địa…”

“Vậy mình đi thôi, thầy ơi, mình lấy viên đá của huynh Severinus, một cái chậu, một ít nước và một cái nút bần…” tôi phấn khởi nói.

“Khoan đã nào,” thầy William nói. “Không rõ tại sao, chứ ta chưa hề thấy một cái máy nào chạy hoàn hảo, dù các triết gia miêu tả chúng hoàn hảo tới đâu. Trong khi cái lưỡi hái của người nông dân luôn cắt ngọt, dù chẳng triết gia nào thèm mô tả… Ta e rằng đi lòng vòng trong mê cung, tay cầm đèn, tay bưng chậu đầy nước thì… Khoan, ta có một ý khác. Cái máy sẽ chỉ hướng Bắc dù mình ở bên ngoài mê cung, đúng không nào?”

“Thưa phải, nhưng ở ngoài thì chúng ta đâu cần nó nữa, vì mình đã có mặt trời và trăng sao rồi…” tôi đáp.

“Ta biết, ta biết. Nhưng nếu máy móc có thể hoạt động được cả bên trong lẫn ngoài nhà thì sao đầu óc chúng ta không được như thế nhỉ?”

“Đầu óc chúng ta ư? Dĩ nhiên, chúng cũng hoạt động được ngoài trời chứ ạ, và quả thật, ở bên ngoài chúng ta biết rất rõ bố trí của Chính Tòa! Nhưng khi vào bên trong thầy trò ta lại mất phương hướng!”

“Đúng thế. Nhưng bây giờ hãy tạm quên cái máy đó đi. Suy nghĩ về cái máy đã khiến ta suy nghĩ về luật của tự nhiên và luật của tư tưởng. Mấu chốt là thế này: chúng ta phải tìm được, từ bên ngoài, cách miêu tả sự bố trí bên trong Chính Tòa…”

“Nhưng cách nào ạ?”

[“Để ta nghĩ cái đã, đâu thể nào quá khó được…”

“Cách định hướng thầy nói hôm qua thì sao ạ? Thầy không muốn thử cách đánh ba dấu than ở mỗi cửa thông ư?”

“Không, Adso ạ, càng ngẫm nghĩ ta càng thấy cách đó ít thuyết phục. Có lẽ ta nhớ không thật đầy đủ quy luật ấy, cũng có thể để định được hướng trong mê cung người ta cần một nàng Ariadne[138] giúp giữ sợi chỉ. Nhưng làm gì có thứ chỉ dài thế. Và nếu có chăng nữa thì, như người ta vẫn bảo (chuyện thần thoại thường nói sự thật), người ta chỉ ra khỏi mê cung với sự trợ giúp từ bên ngoài - chỉ khi nào quy luật bên ngoài giống hệt quy luật bên trong… Nghe này, Adso,] chúng ta sẽ sử dụng toán học. Chỉ trong toán học, như Averroes đã nói, những điều chúng ta biết mới đồng nhất với những điều được biết theo nghĩa tuyệt đối.”

“Nghĩa là thầy cũng công nhận những nhận thức phổ quát.”

“Nhận thức toán học là những định đề được trí tuệ con người đặt ra, sao cho chúng luôn vận hành như thể chân lý, vì chúng vốn sẵn có hoặc vì toán học được nghĩ ra trước các khoa học khác. Thư viện được xây dựng bởi đầu óc con người suy nghĩ kiểu toán học, bởi vì không có toán học, người ta sẽ không xây nổi các mê cung. Do đó, chúng ta phải so sánh những định đề toán học của chúng ta với những định đề của nhà xây dựng, và khoa học có thể nảy sinh từ sự so sánh này, vì đây là môn khoa học của điều kiện dựa trên điều kiện. Với lại, con đừng lôi kéo ta vào những cuộc tranh luận siêu hình nữa. Hôm nay con bị Quỷ ám hay sao vậy? Tốt hơn, con tinh mắt, nên tìm cho ta một tờ giấy da, một tấm bảng con và gì đấy để đánh dấu và một cây bút… Hay quá, con có rồi hả? Con giỏi lắm, Adso ạ. Bây giờ trời còn đủ sáng, thầy trò ta làm một vòng quanh Chính Tòa xem sao.”

Thế là chúng tôi làm một vòng quanh Chính Tòa. Nghĩa là thầy trò tôi quan sát từ xa các tháp phía Đông, Nam và Tây, cùng những bức tường nối. Tháp phía Bắc sừng sững trên vách đá, vì lý do đối xứng, không thể khác những gì chúng tôi đã thấy.

Những gì thầy trò tôi thấy - đúng ra thầy William quan sát rồi bảo tôi ghi chú lên tấm bảng con - là bức tường nào cũng có hai cửa sổ, mỗi tháp có năm cái.

“Con nghĩ xem nào,” thầy bảo tôi. “Mỗi phòng chúng ta thấy trong thư viện đều có một cửa sổ…”

“Trừ những phòng bảy cạnh,” tôi nói.

“Dĩ nhiên, đó là những phòng ở giữa mỗi tháp.”

“Và trừ những phòng khác chúng ta thấy không có cửa sổ, nhưng không phải bảy cạnh.”

“Đừng lý tới những phòng ấy. Trước hết chúng ta phải tìm ra quy luật, rồi sẽ gắng giải thích những ngoại lệ. Thế này nhé: mỗi tháp có năm phòng ở mặt ngoài, mỗi tường có hai phòng, phòng nào cũng có một cửa sổ. Nhưng từ một phòng có cửa sổ ở mặt ngoài đi vào phía trong Chính Tòa chúng ta gặp một phòng khác cũng có cửa sổ. Điều này cho thấy có cửa sổ ở mặt trong nữa. Nhìn từ nhà bếp và phòng sao chép thì sân trong có hình gì nhỉ?”

“Hình bát giác,” tôi đáp.

“Hay lắm. Ở phòng sao chép, mỗi cạnh hình bát giác này có hai cửa sổ. Thế nghĩa là ở mỗi cạnh hình bát giác này có hai phòng. Đúng không?”

“Thưa đúng, nhưng những phòng không cửa sổ thì sao ạ?”

“Có cả thảy tám phòng như thế. Giữa mỗi tháp có một phòng bảy cạnh, trong đó có năm bức tường, mỗi bức thông ra một phòng ở mặt ngoài. Hai bức tường còn lại tiếp giáp với gì? Chúng không tiếp giáp với những phòng dọc theo tường nối hai tháp, vì như thế chúng ta sẽ thấy cửa sổ, cũng không thông với những phòng quanh sân bát giác, cũng vì lý do vừa nói và vì chúng sẽ quá dài. Con hãy thử vẽ sơ đồ thư viện nhìn từ trên xuống xem sao. Con sẽ thấy ở mỗi tháp phải có hai phòng tiếp giáp với căn phòng bảy cạnh và thông với hai phòng tiếp giáp với sân trong hình tám góc.”

Tôi thử phác sơ đồ như thầy tôi gợi ý và mừng rỡ reo lên. “Bây giờ chúng ta biết hết rồi! Con đếm nhé… Thư viện có năm mươi sáu phòng, bốn cái hình bảy cạnh, năm mươi hai cái còn lại ít nhiều vuông vức, trong số này có tám phòng không cửa sổ, hai mươi tám phòng hướng ra ngoài và mười sáu phòng quay vào sân trong! “

“Và mỗi tháp có năm phòng với bốn bức tường và một phòng bảy cạnh… Thư viện được thiết kế theo sự hài hòa trên thượng giới mà người ta có thể gán cho nhiều ý nghĩa nhiệm màu khác nhau…”

“Thật là một khám phá tuyệt vời,” tôi nói, “nhưng sao khó định vị trí của chúng ta thế ạ?”

“Vì các cửa thông chẳng theo một quy tắc toán học nào. Vài phòng thông sang nhiều phòng khác, vài phòng chỉ thông với một phòng thôi và chúng ta phải tự hỏi có phòng nào không thông với phòng khác chăng. Nếu con lưu ý tới điểm này, thêm chuyện thiếu ánh sáng và những chuyện khác gây nên do vị trí của mặt trời (và nếu con tính luôn cả những ảo giác và những tấm gương), con sẽ hiểu tại sao mê cung có thể làm rối trí bất kỳ ai muốn đi qua nó, nhất là nếu mang sẵn mặc cảm tội lỗi. Con cũng chớ nên quên đêm qua thầy trò ta đã tuyệt vọng biết mấy, vì không tìm được lối ra. Bố trí càng phức tạp càng gây nhiều hoang mang, quả là cách tính toán đáng khâm phục. Những người xây dựng thư viện này đúng là các bậc thầy vĩ đại.”

“Vậy chúng ta định hướng cách nào ạ?”

“Bây giờ việc này không khó nữa. Vào căn phòng bảy cạnh đầu tiên rồi, thì với bản vẽ của con, ít nhiều giống sơ đồ thư viện, mình sẽ sang ngay một phòng không cửa sổ. Rồi cứ rẽ tay phải, sau hai hoặc ba phòng, chúng ta sẽ tới một tháp khác, chỉ có thể là tháp phía Bắc thôi, rồi lại gặp phòng không cửa sổ khác, phía trái giáp phòng bảy cạnh, còn về phía phải thầy trò ta sẽ gặp lộ trình tương tự như ta vừa mô tả, cho đến khi gặp tháp phía Tây.”

“Vâng, nếu mọi phòng đều thông sang phòng khác…”

“Dĩ nhiên. Vì thế chúng ta cần tấm sơ đồ của con, để đánh dấu những bức tường không cửa sổ, để biết mình đi đường vòng nào. Đâu khó khăn gì.”

“Nhưng có được không ạ?” tôi băn khoăn hỏi, vì thấy mọi chuyện dường như đơn giản quá.

“Được chứ,” thầy William đáp. [“‘Omnes enim causae effectuum naturalium dantur per lineas, angulos et figuras. Aliter enim impossibile est scire propter quid in illis - Vì mọi nguyên nhân của các tác động tự nhiên đều thể hiện qua đường thẳng, qua góc và hình dạng. Nếu không sẽ không thể biết được tại sao chúng lại ở đó - một trong những bậc thầy ở Oxford từng nói thế mà.] Nhưng tiếc thay chúng ta chưa biết gì hết. Chúng ta mới chỉ biết cách khỏi đi lạc thôi. Bây giờ mình phải tìm hiểu xem sách được sắp xếp theo quy luật nào trong các phòng. Những câu tiết trích từ sách Khải huyền chẳng giúp chúng ta được mấy, chưa kể chúng được lặp lại y hệt trong nhiều phòng…”

“Mà trong sách Khải huyền họ có thể tìm được hơn năm mươi sáu câu tiết!”

“Hẳn rồi. Nhưng chỉ có một số câu hay thôi. Lạ thật. Hình như ít hơn năm mươi câu, ba mươi hay hai mươi gì đó… Ồ, lão Merlin phải gió!”

“Ai ạ?”

“Đừng bận tâm làm gì. Một lão phù thủy ở xứ ta ấy mà… Họ dùng số câu tiết tương đương số mẫu tự! Phải rồi! Nội dung câu tiết không quan trọng, cái chính là những mẫu tự đầu. Mỗi mẫu tự đánh dấu một phòng, gộp lại thành một nghĩa mà chúng ta phải tìm cho ra!”

“Giống như một bài thơ bằng hình ảnh cây thập giá hay con cá!”

“Đại khái thế, có lẽ loại thơ này rất thịnh hành thời xây dựng thư viện.”

“Nhưng câu tiết bắt đầu từ đâu ạ?”

“Từ một bảng hình cuộn to hơn những bảng khác, trong căn phòng bảy cạnh ta vào… hay là… à, phải rồi, từ những câu màu đỏ!”

“Nhưng có nhiều câu màu đỏ!”

“Nghĩa là phải có nhiều câu hay nhiều từ. Bây giờ con hãy vẽ lại rõ và lớn hơn sơ đồ này của con. Lúc vào thư viện, con nhớ lấy bút đánh dấu những phòng thầy trò mình đi qua, vị trí các cửa thông và tường (luôn cả các cửa sổ) và mẫu tự đầu các câu thơ ở đó, nhớ viết to hơn bằng màu đỏ, như một nhà minh họa giỏi.”

“Nhưng,” tôi thán phục nói, “làm sao nhìn từ bên ngoài thầy giải được bí ẩn của thư viện, còn khi ở bên trong lại không?”

“Cũng giống như Chúa Trời tỏ tường thế giới, vì Người tưởng tượng ra nó - như thể Người nhìn từ ngoài - trước khi tạo dựng. Còn chúng ta không biết nguyên lý của nó vì chúng ta sống bên trong, thấy nó sẵn như thế rồi.”

“Nghĩa là người ta có thể hiểu được sự vật qua quan sát bên ngoài!”

“Với những sáng tạo nghệ thuật thì được chứ, vì mình hình dung được trong óc những thao tác của nghệ nhân. Nhưng với sáng tạo của tự nhiên thì không, vì chúng không phải là sản phẩm của đầu óc con người.”

“Nhưng đủ để hiểu thư viện, phải không ạ?”

“Phải,” thầy William đáp. “Nhưng chỉ thư viện thôi. Bây giờ mình hãy đi nghỉ. Cho đến sáng mai ta chẳng làm được gì cả, hy vọng lúc đó ta có được kính. Chúng ta nên đi ngủ sớm rồi dậy sớm. Ta muốn suy nghĩ một chút.”

“Thế còn ăn tối ạ?”

“Ừ nhỉ, ăn tối. Quá giờ mất rồi. Các tu sĩ đang đọc Kinh Tối. Có thể nhà bếp còn mở cửa. Con tìm xem có gì không.”

“Và lấy trộm?”

“Xin chứ. Xin Salvatore ấy, nay y là bạn của con rồi mà.”

“Nhưng y sẽ lấy trộm!”

“Thế con định làm kẻ canh chừng cho người anh em của con ư?” thầy William hỏi, mượn tích Cain[139]. Nhưng tôi biết thầy đùa, chỉ muốn nói rằng Chúa vĩ đại và nhân từ. Nên tôi đi tìm Salvatore, thấy y bên mấy chuồng ngựa.

“Con này quá đẹp,” tôi hất hàm về phía con Brunellus, bắt chuyện. “Tôi muốn cưỡi nó quá.”

“No se puede. Abonis est - Không được đâu. Của Tu viện trưởng Abo đấy. Nhưng cậu đâu cần một con thật chiến mới chạy nhanh được…” Y chỉ một con ngựa vạm vỡ, nhưng xấu xí. “Con đó đủ rồi… Vide illuc, tertius equi… vù cái vèo, thứ ba của con ngựa..”

Tôi phì cười vì thứ tiếng Latin khôi hài của Salvatore: y muốn nói “con ngựa thứ ba” mà thành ra “thứ ba của con ngựa”.

“Huynh làm thế nào để nó chạy cái vù?” tôi hỏi.

Y liền kể một chuyện lạ lùng. Y bảo bất kỳ con ngựa nào, dù già yếu tới đâu, cũng có thể làm cho chạy nhanh được như con Brunellus. Chỉ cần cho ngựa ăn yến mạch trộn một thứ cây thuốc tên là satiron băm nhỏ và xoa mỡ nai vào đùi nó. Rồi cưỡi nó; trước khi thúc nó chạy, phải xoay đầu nó về hướng Đông, thì thầm vào tai nó ba lần: “Nicander, Melchior và Merchizard.” Con ngựa sẽ vọt đi, trong một giờ xa bằng con Brunellus chạy tám giờ. Nếu đeo quanh cổ ngựa bộ răng con chó sói bị nó xéo chết thì nó sẽ không bao giờ biết mệt.

Tôi hỏi y đã từng thử thế chưa. Y thận trọng lại gần, thì thầm vào tai tôi với hơi thở hôi rình rằng chuyện này khó khăn lắm, vì bây giờ chỉ các giám mục và những lãnh chúa bằng hữu của họ trồng satiron thôi, để khuếch trương quyền lực mà. Tôi chấm dứt câu chuyện bằng cách bảo y chiều nay thầy tôi muốn đọc một số sách trong phòng mình nên muốn ăn ở đó.

“Dễ ợt,” y nói, “tôi sẽ làm món pho mát chiên.”

“Làm thế nào?”

“Dễ ợt. Lấy pho mát chưa lâu quá, loại đừng mặn lắm, cắt thành viên hay lát tùy thích. Đặt chảo vào lò, hâm nóng bơ hay mỡ. Bỏ vào hai miếng pho mát. Khi nó mềm, thêm đường và quế. Xong. Dọn ngay ra bàn, vì phải ăn nóng sốt.”

“Vậy món pho mát chiên nhé,” tôi nói.

Y bảo tôi chờ rồi biến vào trong bếp. Nửa giờ sau y trở ra với một cái đĩa phủ vải. Thơm phức.

“Đây,” y nói, lại còn đưa cho tôi cả một chiếc đèn lớn đầy dầu.

“Để làm gì?” tôi hỏi.

“Sais pas, moi - tôi đâu biết,” y ranh mãnh nói. “Fileisch[140] - có thể thầy của cậu muốn tới một chỗ tối tăm.”

Rõ ràng Salvatore biết nhiều chuyện hơn tôi tưởng. Tôi không căn vặn gì thêm mà đem thức ăn về cho thầy William. Hai thầy trò ăn, rồi tôi về phòng mình. Tôi vờ như rút về phòng, song thật ra tôi muốn gặp Ubertino lần nữa, nên len lén quay lại nhà thờ.

SAU KINH TỐI

Ubertino kể cho Adso về Fra Dolcino[141], sau đó Adso nhớ lại nhiều chuyện khác hoặc tự tìm đọc trong thư viện, rồi gặp một cô gái, đẹp và đáng sợ như một đoàn quân đang xung trận.

Quả thật tôi tìm thấy Ubertino đang quỳ trước tượng Đức Mẹ Đồng Trinh. Tôi khẽ khàng quỳ xuống cạnh ông, và (nay tôi xin thú nhận) làm như thể mình cũng cầu nguyện một lúc lâu. Rồi tôi đánh bạo lên tiếng.

“Thưa Thánh Cha,” tôi nói với ông, “con được phép xin Cha soi sáng và khuyên nhủ chứ ạ?”

Ubertino nhìn tôi, nắm tay tôi, rồi đứng dậy và dắt tôi đến cùng ngồi với ông trên một băng ghế dài. Ông choàng tay ôm vai tôi, chặt đến nỗi tôi cảm thấy hơi thở của ông phả lên mặt mình.

“Con yêu quý,” ông nói, “kẻ khốn khổ từng phạm nhiều tội lỗi này sẽ hân hoan làm tất cả để cứu rỗi linh hồn con. Chuyện gì khiến con loạn tâm rối trí? Dục vọng phải không?” ông hỏi, như thể chính ông cũng đang bị khao khát giày vò. “Những ham muốn của xác thịt chăng?”

“Thưa không ạ,” tôi đỏ mặt đáp, “có chăng chỉ là khao khát trăn trở của tâm trí, nó muốn biết quá nhiều thứ…”

“Thế là không tốt. Chúa mới là Đấng Toàn Tri, biết hết mọi chuyện, còn chúng ta chỉ được phép sùng bái tri thức của Người thôi.”

“Nhưng chúng ta cũng phải biết phân biệt Thiện Ác và thấu hiểu những nỗi đam mê của con người chứ ạ. Con là một chủng sinh, nhưng rồi sẽ thành thầy dòng và linh mục, nên con phải biết đâu là cái Ác, thể hiện bằng cách nào, để một ngày nào đó nhận ra nó và chỉ dẫn cho người khác cách nhận chân ra nó chứ.”

“Đúng đấy, con ạ. Thế con muốn biết gì nào?”

“Về cỏ độc của bọn tà đạo, thưa Cha,” tôi nói một cách cả quyết. Rồi cứ thế tuôn luôn một mạch “Con nghe kể về một kẻ xấu, đã khuyến dụ làm bao người lầm lạc: Fra Dolcino.”

Ubertino lặng thinh một lúc rồi nói: “Đúng, con đã nghe huynh William và ta nói về y chiều hôm nọ. Nhưng đó là một câu chuyện rất tệ hại, khiến ta đau lòng khi phải nhắc tới, vì nó dạy (ừ, theo nghĩa này thì con cần biết nó, để rút tỉa một bài học hữu ích) - vì, ta vừa nói, nó dạy cho ta hiểu làm thế nào mà xuất phát từ lòng thiết tha sám hối và ước muốn làm trong sạch thế giới mà con người ta lại gây ra đổ máu và tàn sát lẫn nhau.” Ông sửa lại thế ngồi trên ghế, nới lỏng vòng tay trên vai tôi, nhưng vẫn đặt một tay trên gáy tôi, như để truyền tri thức hoặc (cũng có thể) nhiệt tình của ông sang cho tôi.

“Câu chuyện xảy ra trước thời Fra Dolcino cơ,” ông nói, “hơn sáu mươi năm trước, khi ta còn bé. Hồi đó ở Parma có một người tên Gherardo Segarelli đi thuyết giáo, kêu gọi mọi người chọn cách sống ăn năn. Y thường ngược xuôi trên đường, kêu lớn ‘Penitenziagite - hãy sám hối!’ theo cách nói của người ít học, thay vì ‘Penitentiam agite, appropinquabit enim regnum coelorum - Các người hãy ăn năn, vì nước thiên đàng đã đến gần[142]. Y ra lệnh cho chúng đệ tử phải bắt chước các tông đồ và y gọi giáo phái của mình là dòng của các tông đồ; các môn đệ của y phải đi khắp nơi, như những khất sĩ, chỉ sống nhờ sự bố thí…”

“Như các Fraticello,” tôi nói. “Chẳng phải đó là mệnh lệnh của Chúa chúng ta và của thánh Francis của Cha sao?”

“Phải,” Ubertino thở dài công nhận, giọng hơi ngần ngừ. “Nhưng có lẽ Gherardo đã quá trớn. Y và đám môn đồ bị kết tội phủ nhận quyền hành của các linh mục, thánh lễ mi-xa và phép xưng tội, và là những kẻ du thủ du thực biếng nhác.”

“Nhưng các tu sĩ Francisco phái Tinh thần cũng bị kết tội y như vậy. Há chẳng phải các tu sĩ dòng Anh em hèn mọn ngày nay cũng nói đừng công nhận quyền hành của Giáo hoàng đó sao?”

“Đúng rồi, nhưng họ đâu có phủ nhận quyền hành của các linh mục. Các cha là tu sĩ dòng Anh em hèn mọn, song cũng là linh mục đấy chứ. Con ạ, thật khó phân biệt rạch ròi những chuyện này. Lằn ranh giữa Thiện và Ác lờ mờ lắm… Trên mặt nào đó Gherardo đã sai lầm, nên phạm tội tà giáo… Y xin gia nhập dòng Anh em hèn mọn, nhưng các sư huynh của ta đâu có nhận. Y sống một thời gian trong nhà thờ của các huynh, thấy những bức tranh có các thánh tông đồ đi dép, áo choàng quấn quanh vai, y liền không cắt tóc cạo râu, đi dép, thắt dây lưng của các huynh đệ dòng Anh em hèn mọn, vì hễ ai muốn thành lập một dòng tu mới đều bắt chước đặc điểm gì đấy của dòng thánh Francis.”

“Nghĩa là y làm đúng…”

“Nhưng y phạm sai lầm ở những điểm khác… Khoác áo choàng trắng bên ngoài chiếc áo chẽn trắng, tóc dài, y được những con người chất phác coi như bậc thánh. Y bán căn nhà nhỏ của mình lấy một mớ tiền, rồi đứng trên một tảng đá mà ngày xưa giới quyền thế vẫn thường đứng mỗi khi hô hào quần chúng; y cầm một túi nhỏ tiền vàng, nhưng lại không ban phát cho người nghèo, mà gọi mấy tên vô lại đang chơi xúc xắc gần đấy tới, tung tiền cho chúng và nói: ‘Ai muốn thì cứ lấy’ đám vô lại nhặt tiền rồi lại bài bạc hết sạch và báng bổ vị Chúa sống này. Y, kẻ đã cho chúng tiền, nghe thấy hết mà không hề đỏ mặt hổ thẹn.”

“Nhưng thánh Francis cũng đã phân phát hết của cải của ngài, và hôm nay con nghe thầy William kể ngài đã thuyết giáo cho quạ, diều hâu và cả những người cùi hủi nữa - nghĩa là cho tầng lớp cặn bã xã hội bị những kẻ tự nhận là người đạo đức ruồng bỏ…”

“Đúng thế, nhưng Gherardo có sai điểm này điểm nọ. Thánh Francis không bao giờ tranh chấp với Giáo hội. Với lại Phúc âm dạy phải phân phát cho kẻ nghèo khó, chứ không phải cho bọn vô lại. Gherardo cho mà chẳng được đền đáp gì, vì y đã cho bọn vô lại. Y khởi đầu đã sai, tiếp diễn lại sai thì kết cuộc sẽ xấu thôi, vì Giáo hoàng Gregory X không công nhận dòng tu của y.”

“Cũng có thể,” tôi nói, “vì ngài không được sáng suốt như đức Giáo hoàng trước kia đã công nhận giới luật của thánh Francis…”

“Đúng thế, nhưng Gherardo phạm sai lầm, còn thánh Francis ngược lại ý thức rất rõ về việc mình đang làm. Vả lại, con ạ, bỗng dưng trở thành những tông đồ giả hiệu, bọn vốn đi chăn bò chăn lợn này liền muốn sống sung sướng, không phải đổ mồ hôi, mà dựa vào của cải bố thí của những người mà các sư huynh dòng Anh em hèn mọn đã ra sức giáo huấn, dùng chính đời sống của mình làm thí dụ về ý nghĩa của cuộc sống bần hàn! Nhưng điều này không chính yếu,” ông nói thêm ngay. “Cái chính là để được giống các thánh tông đồ - họ toàn là dân Do Thái giáo trước khi thành môn đệ của Chúa - Gherardo Segarelli đã tự cắt bao quy đầu, trái lời thánh Paul nhắn nhủ những người Galater. Con nên biết nhiều bậc thánh thiện đã tiên tri rằng tên Phản Chúa sẽ từ dòng giống bọn cắt bao quy đầu mà ra… Nhưng Gherardo còn làm chuyện tệ hại hơn nữa: y triệu tập đám dân chất phác rồi phán ‘Hãy theo ta vào vườn nho.’ Những kẻ không rõ về Gherardo, tưởng vườn nho ấy của y, liền đi theo ăn, ngờ đâu họ đã ăn nho của người khác gieo trồng…”

“Chắc chắn các sư huynh dòng Anh em hèn mọn đâu có bảo vệ quyền tư hữu,” tôi cãi với vẻ ngang ngạnh.

Ubertino nghiêm khắc nhìn tôi. “Các huynh đệ dòng Anh em hèn mọn muốn sống nghèo hèn, nhưng không bao giờ đòi hỏi người khác phải nghèo theo. Con không thể xâm phạm tài sản của những giáo dân Cơ Đốc tốt lành mà không bị trừng phạt; người ta sẽ gọi con là kẻ cướp. Như họ đã gọi Gherardo. Họ còn kể rằng cuối cùng [(con nên nhớ: ta không rõ điều này đúng sai thế nào, mà chỉ dựa trên lời của sư huynh Salimbene là người biết rõ họ thôi)] để thử thách sức mạnh ý chí và sự tiết dục của mình, y chung chăn gối với đàn bà mà không giao hợp với họ, nhưng khi đám đệ tử bắt chước làm theo thầy, thì hỡi ôi kết quả khác hẳn… Ôi, đây là những điều mà một cậu bé như con không nên biết: đàn bà là phương tiện Quỷ Sứ dùng để cám dỗ… [Gherardo tiếp tục hô hào ‘Penitenziagite! - Hãy ăn năn sám hối,’ nhưng một tay trong đám đồ đệ của y, tên là Guido Putahio gì đấy, soán quyền lãnh đạo, thống lĩnh đoàn kỵ mã tiền hô hậu ủng đi khắp nước, vung vít tiền bạc, yến tiệc linh đình, hệt như các Hồng y của Giáo hội La Mã vẫn làm.] Thầy với trò tranh nhau quyền lãnh đạo và nhiều chuyện vô cùng tệ hại đã xảy ra. Tuy nhiên Gherardo vẫn được nhiều kẻ tìm theo, không chỉ nông dân, mà cả thị dân, thành viên các phường hội. Gherardo bảo họ cởi hết áo quần, lõa thể để theo Chúa Cứu thế trần trụi, phái họ đi khắp nơi giảng đạo. Còn y đặt may một chiếc áo chẽn màu trắng không tay, bằng loại vải bền, khiến y giống một tên hề hơn là tu sĩ! Chúng sống ngoài trời, nhưng thỉnh thoảng lại leo lên bục giảng ở các nhà thờ, xua đuổi các thầy giảng, quấy phá những tín hữu thành kính. Có lần chúng còn đặt một đứa bé lên ngai giám mục trong nhà thờ xứ Sant’ Orso ở Ravenna. Và chúng tự xưng là truyền nhân về giáo lý của Joachim xứ Floris…”

“Nhưng các tu sĩ dòng Francisco cũng đều tự xưng như thế mà,” tôi nói, “có cả Gerard xứ Borgo San Donnino, và Cha nữa!” tôi kêu lên.

“Con bình tĩnh nào. Joachim xứ Floris là một bậc tiên tri lớn và là người đầu tiên hiểu thánh Francis sẽ ra tay cải tạo Giáo hội. Còn bọn ngụy Tông đồ chỉ dùng học thuyết của ngài để biện minh những việc điên rồ của chúng. Segarelli dắt theo một nữ tông đồ, một mụ tên Tripia hay Ripia gì đấy, tự xưng có tài tiên tri. Một mụ đàn bà, con hiểu chứ?”

“Nhưng thưa cha,” tôi cãi, “chiều hôm trước chính Cha đã nói về sự thánh thiện của bà Clare xứ Montefalco và bà Angela xứ Foligno mà…”

“Họ là những vị thánh! Họ đã sống trong nhẫn nhục, nhìn nhận quyền lực của Giáo hội, họ không hề tự thị là có tài tiên tri! Nhưng đám ngụy Tông đồ, như bao bọn tà giáo khác, lại khẳng định đàn bà cũng có khả năng đi thuyết giáo từ thành phố này đến thành phố nọ được. Chúng không cần phân biệt người đã có gia đình với kẻ độc thân, cũng chẳng chấp nhận sự ràng buộc trọn đời với lời thề phác nguyện khi mới vào dòng. Để con khỏi phiền muộn vì những chuyện quá buồn lòng mà con không thể hiểu rõ uẩn khúc, ta tóm tắt thế này: cuối cùng Giám mục Obizzo ở Parma đã quyết định cùm Gherardo và tống y vào ngục. Nhưng rồi lại xảy ra một chuyện lạ lùng, qua đó con có thể thấy được bản chất con người mềm yếu thế nào và cỏ dại của bọn tà đạo hiểm độc ra sao. Vì rốt cuộc, ngài Giám mục lại thả Gherardo ra, vời đến cùng ngồi ăn chung, cười đùa với y, giữ y làm tên hề giúp vui trong phủ của ngài.”

“Sao vậy ạ?”

“Ta không rõ - hay đúng hơn, ta e sợ phải biết rõ. Ngài Giám mục là một nhà quý tộc, chứ không như bọn thương nhân hay thợ thủ công trong thành phố. Có lẽ ngài thấy chẳng có gì đáng phàn nàn về chuyện Gherardo thuyết giáo nếp sống cơ hàn, chống lại bọn người kia, hoặc ngài không quan tâm đến chuyện từ chỗ xin bố thí Gherardo đã biến thành tên cướp. Cuối cùng Giáo hoàng đã phải can thiệp; ngài Giám mục liền nghiêm khắc lại như xưa và Gherardo đã chết trên giàn hỏa như một tên tà giáo không chịu hối cải. Chuyện xảy ra vào đầu thế kỷ này.”

“Những chuyện này liên quan gì tới Fra Dolcino ạ?”

“Liên quan chứ và điều này cho con thấy tà giáo vẫn tồn tại như thế nào, dù bọn tà đạo bị tiêu diệt. Tay Doicino này là con hoang của một linh mục ở giáo xứ Novara, thuộc vùng này của nước Ý, xích lên phía Bắc một chút. [Lại có kẻ bảo hắn là người vùng khác, đâu Romagnano hay thung lũng Ossola gì đấy. Điều này chẳng quan trọng gì.] Hồi nhỏ hắn sáng trí, biết đọc biết viết, nhưng hắn lấy trộm đồ của vị linh mục nuôi dưỡng hắn, trốn tới thành phố Trent ở phía Đông. Tại đây hắn tiếp nối việc thuyết giáo của Gherardo, nhưng tà đạo hơn nhiều; hắn tuyên bố là tông đồ chân chính duy nhất của Chúa và giữa những con người thương yêu nhau trong cộng đồng thì mọi sự là của chung, nên được phép chung chạ với mọi phụ nữ mà không bị kết tội ái ân bất chính, dù ngủ với vợ hay con gái…”

“Có thật hắn rao giảng những điều này không ạ, hay bị vu cáo như thế? Con nghe nói tu sĩ phái Tinh thần, chẳng hạn các tu sĩ xứ Montefalco, cũng bị buộc những tội tương tự…”

“De hoc satis, - Đủ rồi,” Ubertino gay gắt ngắt lời tôi. “Chúng đâu còn là tu sĩ nữa. Chúng là lũ tà giáo, bị chính Fra Dolcino làm cho bại hoại. Hơn nữa, con hãy nghe cho kỹ này: chỉ cần biết những việc hắn làm sau đó đủ để gọi hắn là một kẻ đồi bại. Hắn tiếp xúc với tà thuyết của bọn giả Tông đồ như thế nào, chính ta cũng không rõ. Có thể hồi trẻ hắn đi qua vùng Parma và đã nghe Gherardo giảng đạo. Chỉ biết khi ở vùng Bologna, sau khi Segarelli chết, hắn vẫn liên hệ với bọn tà giáo. Có điều chắc chắn hắn bắt đầu thuyết giáo ở Trent. Tại đây, hắn quyến rũ một thiếu nữ tuyệt sắc, gia đình quý tộc, tên là Margaret, cũng có thể ả quyến rũ hắn, như Héloise đã quyến rũ Abelard, bởi vì - con chớ bao giờ quên - chính qua đàn bà mà Quỷ dữ mới thâm nhập được vào trái tim đàn ông! Lúc đó, Giám mục xứ Trent đuổi hắn ra khỏi giáo phận, nhưng bấy giờ hắn đã quy tụ được hơn một nghìn tín chúng, bắt đầu cuộc trường chinh trở về nơi chôn nhau cắt rốn. Dọc đường, một số người bị quyến rũ bởi những lời thuyết giáo lừa lọc đã đi theo hắn, có thể cả nhiều tên tà đạo Waldens sống trong vùng rừng núi hắn đi ngang qua, cũng có thể chính hắn muốn nhập vào đám Waldens ở những vùng này tới miền Bắc. Khi tới vùng Novara, Dolcino gặp cơ hội thuận lợi để dấy loạn, vì đám thủ túc của Giám mục xứ Vercelli cai quản thành phố Gattina bị dân chúng đánh đuổi, đã chào đón bọn phỉ Dolcino như những đồng minh xứng đáng.”

“Đám thủ túc kia đã gây những chuyện gì ạ?”

“Ta không rõ, và ta cũng không có phận sự phán xét họ. Nhưng như con thấy, trong nhiều trường hợp bọn tà giáo đã liên kết với lũ tạo phản chống các lãnh chúa, chính vì thế mới đầu chúng rao giảng sự cơ hàn của Đức Bà, nhưng rồi sa ngã trước mọi cám dỗ của quyền hành, chiến tranh và bạo lực. Chẳng hạn ở thành phố Vercelli có tranh chấp giữa một vài gia đình, bọn Tông đồ giả liền đục nước béo cò, còn những gia đình nọ lại lợi dụng sự hỗn loạn do bọn Tông đồ giả gây ra. Các lãnh chúa liền mộ lính đánh thuê cướp bóc thị dân, nên thị dân phải xin Giám mục xứ Novara che chở.”

“Rắc rối quá. Thế Dolcino đứng về phe nào ạ?”

“Ta không biết; hắn một mình một cánh thì phải. Hắn can thiệp vào mọi cuộc tranh chấp, coi đó là cơ hội để nhân danh sự đói nghèo thuyết giảng chống lại tư hữu. Dolcino và thủ hạ của hắn, lúc này đã lên tới ba nghìn, đóng trên một ngọn đồi gần Novara, tên là Núi Trọc; chúng dựng lều trại và công sự. Doicino cai quản hết cả lũ đàn ông, đàn bà sống chung chạ vô cùng đáng phỉ nhổ ấy. Từ đây, hắn gửi thư cho các tín hữu, giải thích giáo điều của hắn, rằng lý tưởng của chúng là sự cơ hàn và chúng không bị ràng buộc bởi bất cứ lời thề trung thành cửa miệng nào, và hắn, Dolcino, được Chúa phái xuống trần gian để giải đoán những lời tiên tri và giải thích các điều viết trong Cựu và Tân ước. Hắn gọi giới giáo sĩ thế tục - tức là các thầy Thuyết giáo và tu sĩ dòng Anh em hèn mọn - là mục sư của Quỷ dữ, hắn cho phép mọi người bất tuân các giáo sĩ kia. Hắn phân định rõ bốn thời kỳ của dân Chúa: đầu tiên là thời kỳ của Cựu ước, các trưởng lão và các tiên tri, trước khi Chúa Cứu thế ra đời, thời nên lấy vợ lấy chồng để tăng trưởng dân Chúa. Thứ hai là thời kỳ của Chúa Cứu thế và các tông đồ, thời của thánh thiện và trong trắng. Rồi tới thời kỳ thứ ba, mới đầu các Giáo hoàng phải chấp nhận của cải trần thế để cai quản dân chúng, nhưng khi con người xa rời tình yêu Thiên Chúa, thì thánh Benedict sẽ tới, thuyết giảng chống lại quyền lực và của cải trần thế. Nhưng khi ngay cả các tu sĩ dòng thánh Benedict cũng lại tích lũy sang giàu, thì các huynh đệ của thánh Francis và thánh Dominic sẽ tới thuyết giáo, nghiêm khắc hơn cả thánh Benedict, chống lại quyền hành và của cải trên trái đất. Cuối cùng giờ đây, khi nhiều giáo sĩ cao cấp sống ngược lại những lời giáo huấn cao quý kia, nghĩa là chúng ta đã đến cuối thời kỳ thứ ba, thì nhất thiết phải tuân theo lời dạy của các Tông đồ.”

“Nghĩa là Dolcino đã thuyết giảng những điều mà các tu sĩ dòng Francisco đã thuyết giáo, đặc biệt trong số đó có các tu sĩ phái Tinh thần và cả chính Cha nữa, thưa Cha!”

“Ừ phải, nhưng từ đó hắn đã suy diễn ra một lập luận xảo trá! Hắn bảo để chấm dứt thời kỳ thứ ba thối nát này, mọi giáo sĩ, tu sĩ và sư huynh các dòng phải chết thảm khốc; hắn nói mọi giáo sĩ cao cấp của Giáo hội, mọi tu sĩ nam nữ, mọi người của các dòng Thuyết giáo và Anh em hèn mọn, các ẩn sĩ, thậm chí Giáo hoàng Boniface phải bị hủy diệt dưới tay một Hoàng đế do chính hắn, Dolcino, chọn lựa, đó là Frederik xứ Sicily.”

“Nhưng há chẳng phải cũng vua Frederik này đã hoan hỉ chứa chấp ở Sicily những người phái Tinh thần bị trục xuất khỏi Umbria sao, và không phải chính những Anh em hèn mọn đã yêu cầu Hoàng đế, dù hiện nay là Ludwig, tiêu diệt quyền hành thế tục của Giáo hoàng và các Hồng y ư?”

“Đó chính là đặc trưng của bọn tà giáo hoặc lũ người điên, chúng bóp méo những ý tưởng cực kỳ đúng đắn, đưa tới những kết quả trái ngược với luật của Chúa và của người đời. Anh em hèn mọn không bao giờ thỉnh cầu Hoàng đế giết các tu sĩ khác.”

Ông đã nhầm. Nay tôi biết thế. Bởi vì khi hoàng đế người vùng Bavaria kiến lập được quyền hành của ngài ở La Mã, Marsilius và những Anh em hèn mọn khác đã đối xử với các tu sĩ trung thành với Giáo hoàng y như Dolcino đã đòi hỏi. Nói thế không có nghĩa tôi cho rằng Dolcino đúng, chẳng qua Marsilius cũng đã sai trái không kém. Nhưng tôi bắt đầu tự hỏi, nhất là sau buổi trò chuyện xế trưa hôm ấy với thầy William, những người chất phác đi theo Dolcino có phân biệt nổi những hứa hẹn của phái Tinh thần với cách Dolcino thực hiện chúng không. Hắn có vô tội không, khi thực hành điều mà những người được xem là chính thống đã thuyết giáo một cách hoàn toàn huyền bí? Hay sự khác biệt chính ở chỗ đó? Phải chăng thánh thiện là kiên trì chờ đợi Chúa ban phát cho chúng ta những gì các vị thánh của Người đã hứa hẹn, chứ không tìm cách đạt được bằng những phương tiện trần thế? Nay tôi biết đúng là như thế đấy và vì sao Dolcino sai lầm: ta không được thay đổi trật tự của sự vật, dù nóng lòng đến đâu. Nhưng chiều hôm ấy tôi bị giằng co giữa bao ý tưởng trái ngược.

“Cuối cùng,” Ubertino bảo tôi, “con luôn nhận ra bọn tà giáo qua sự tự cao tự đại của chúng. Năm 1303, trong bức thư thứ hai, Dolcino tự phong là thủ lĩnh ‘giáo đoàn các tông đồ’ và chỉ định Margaret xảo quyệt - một mụ đàn bà - với Longinus xứ Bergamo, Frederik xứ Novara, Albert Carentinus và Walderic xứ Brescia làm phó. Rồi hắn điểm mặt một loạt bốn Giáo hoàng sắp tới, hai người tốt - người đầu và người cuối - còn người thứ hai và thứ ba xấu. Người đầu là Giáo hoàng Celestine, người thứ nhì là Boniface VIII; về ông này các nhà tiên tri bảo rằng ’Trái tim tự cao tự đại của ngươi biến ngươi thành bỉ ổi, hỡi kẻ sống trong khe đá.’ Giáo hoàng thứ ba không được nêu rõ tên, song dường như đấng tiên tri Jeremiah đã nói về ông ta thế này ‘Kìa, như một con sư tử’. Ô nhục sao, Dolcino lại cho rằng con sư tử này chính là vua Frederik xứ Sicily. Dolcino chưa biết người thứ tư, ông này sẽ là Giáo hoàng thánh thiện, Giáo hoàng Thiên thần mà Tu viện trưởng Joachim đã nói tới. Ông được Chúa chọn và lúc ấy Dolcino cùng toàn đám thủ hạ của hắn (lúc này đã lên tới bốn nghìn) sẽ được ân sủng của Chúa Thánh Thần và sẽ đổi mới Giáo hội cho tới ngày tận thế. Nhưng phải diệt trừ mọi thứ xấu xa trong vòng ba năm, trước khi có Giáo hoàng thứ tư. Và đó chính là việc Dolcino đã thử làm, bằng cách gây chiến tranh khắp mọi nơi. Và Giáo hoàng thứ tư - ở đây con mới thấy Quỷ dữ coi thường đồng bọn đến mức nào - chính là Clement V, người đã kêu gọi thập tự chinh chống lại Dolcino. Thế là phải, vì Dolcino đề xướng trong các thư của hắn những quan điểm không thể nhất trí với đức tin chính thống. Hắn bảo rằng Giáo hội La Mã là một con điếm, không cần vâng lời các linh mục, mọi quyền lực tinh thần về tay giáo phái các tông đồ, các tông đồ là những người duy nhất đại diện Giáo hội mới, các tông đồ có thể hủy bỏ hôn nhân, không ai được cứu rỗi nếu không gia nhập giáo phái, không Giáo hoàng nào được quyền giải tội, không cần trả thuế thập phân, sống không thề nguyện tốt đẹp hơn có thề nguyện, và một giáo đường được ban phép thánh chẳng giá trị gì cho kẻ cầu nguyện, không hơn một chuồng thú, và thờ phượng Chúa trong rừng cũng tốt như trong nhà thờ.”

“Có thật hắn nói những điều này không ạ?”

“Chắc chứ. Hắn viết ra mà. Đáng tiếc hắn còn làm chuyện tệ hại hơn nữa. Đóng trên Núi Trọc đâu đấy rồi, hắn bắt đầu cướp phá các xóm làng trong thung lũng, chiếm đoạt lương thực. Nói gọn là gây chiến thật sự với những thành phố lân cận.”

“Họ đều chống đối hắn sao?”

“Ta không rõ. Có thể hắn được đôi ba thành phố ủng hộ. Ta đã nói với con rằng chính hắn nhúng tay vào những chuyện tranh chấp rối tinh rối mù của địa phương mà. Trong khi đó mùa đông ập đến, mùa đông năm 1305, một trong những mùa đống khắc nghiệt nhất từ mấy thập kỷ qua. Đói kém khắp nơi. Dolcino gửi bức thư luân lưu thứ ba cho lũ môn đồ của hắn, thêm nhiều tên nữa nhập bọn, nhưng cuộc sống trên đồi đã trở nên quá kham khổ, chúng đói đến nỗi phải ăn thịt ngựa và các thú vật khác, cả cỏ khô luộc. Nhiều người chết lắm.”

“Nhưng chúng còn chống lại ai chứ?”

“Giám mục xứ Vercelli cầu cứu Giáo hoàng Clement V và ông này kêu gọi lập một đạo quân thập tự chống bọn tà đạo. Ai tham gia, được xá tội hết. Ông hoàng Louis xứ Savoy, các phán quan ở Lombardy, Tổng giám mục xứ Milan liền đứng ngay dưới cờ. Nhiều người, thậm chí từ Savoy, Provence, Pháp vác cả thánh giá đến giúp dân xứ Vercelli và Novara. Giám mục xứ Vercelli là tổng tư lệnh. Quân tiền trạm hai bên đụng độ nhau, nhưng công sự của Dolcino thật bất khả xâm phạm và bọn ác ôn này được chi viện từ đâu đó.”

“Của ai ạ?”

“Của bọn ác ôn khác, ta nghĩ thế, của bọn khuấy động sự rối loạn ấy mà. Quãng cuối năm 1305, tên thủ lĩnh tà giáo buộc phải rời Núi Trọc, bỏ lại đám bị thương và bệnh tật, dời về vùng Trivero, cố thủ trên một ngọn núi bấy giờ có tên là Zubello, sau gọi là Rubello hay Rebello - núi Phản Loạn - vì đó là thành trì của bọn chống lại Giáo hội. Ta không thể kể cho con hết mọi chuyện đã xảy ra. Dẫu sao, đã có những cuộc thảm sát kinh hoàng, cuối cùng bọn phản loạn buộc phải đầu hàng. Dolcino và đồng bọn bị bắt và kết thúc cuộc đời trên giàn hỏa, đáng kiếp thôi.”

“Kể cả nàng Margaret mỹ miều?”

Ubertino nhìn tôi. “Hóa ra con đã nhớ rằng ả đẹp đấy nhỉ? Ả đẹp thật, người ta bảo thế, và nhiều lãnh chúa địa phương đã cố xin cưới ả để cứu ả khỏi bị thiêu sống. Nhưng ả không chịu, ngoan cố chết cùng với gã người yêu ngoan cố. Con hãy lấy đó làm bài học: hãy cảnh giác trước con điếm thành Babylon, cho dù nó mang hình hài tuyệt sắc.”

“Nhưng xin Cha cho con biết chuyện này: con nghe nói huynh quản hầm của tu viện, có lẽ cả Salvatore nữa, từng gặp Dolcino và đi theo hắn sao đấy…”

“Im ngay! Chớ ăn nói thiếu suy nghĩ. Ta gặp huynh quản hầm trong một tu viện Anh em hèn mọn. Ta không rõ trước đó Remigio ở đâu. Nhưng ta biết huynh ấy luôn luôn là một tu sĩ tốt, ít ra theo quan điểm chính thống. Còn, hỡi ơi, xác thịt thì mềm yếu…”

“Thưa, Cha muốn nói gì ạ?”

“Những chuyện này con không nên biết… [Chẳng qua, vì mình đã đề cập tới chuyện đó… ừ thì, ta có nghe người ta xì xào rằng huynh quản hầm trước một số cám dỗ đã không… Mà thôi, đó chỉ là tin đồn! Con phải học đừng bao giờ tơ tưởng tới những chuyện ấy!]” Ông kéo tôi lại gần, ôm tôi vào lòng và chỉ tượng Đức Mẹ Đồng Trinh. “Ta phải hướng dẫn con thứ tình yêu tinh khiết mới được. Con nhìn xem, Mẹ là hiện thân của một nữ tính siêu phàm. Vì thế, con có thể gọi Mẹ là đẹp được, như người yêu dấu trong bài tụng ca của Salomon[143]. Ở Mẹ,” ông nói, gương mặt say đắm, giống như hôm Tu viện trưởng nói về châu báu và những bình thánh bằng vàng, “ở Mẹ, ngay cả thân thể duyên dáng cũng là biểu hiện của vẻ đẹp trên thiên đường, chính vì thế nhà điêu khắc đã tạc tượng Mẹ với mọi nét yêu kiều phải có của một phụ nữ.” Ông chỉ bộ ngực thon thả của Thánh nữ đồng trinh, hơi nhô khỏi chiếc áo nịt mà đôi bàn tay nhỏ xíu của Chúa hài đồng đang mân mê những sợi dây thắt chéo. “Con thấy không? Như các học giả đã nói: bộ ngực Mẹ thật đẹp, hơi nhô cao, căng chút thôi chứ không phồng lên gợi dục, nén nhưng không bó… Con cảm thấy gì trước hình ảnh đáng yêu này?”

Tôi đỏ bừng mặt, người nóng như trong lòng đang phừng lên ngọn lửa. Ubertino hẳn đã nhận thấy hoặc có lẽ đã thoáng nhìn đôi má ửng hồng của tôi, liền nói thêm: “Nhưng con phải học phân biệt ngọn lửa của tình yêu siêu phàm với những cuồng điên của dục vọng. Điều này rất khó, ngay cả với những vị thánh.”

“Nhưng làm thế nào nhận ra được tình yêu thánh thiện ạ?” tôi run run hỏi.

“Tình yêu là gì? Trên thế gian này không có gì, dù con người hay Quỷ dữ hay gì khác, khiến ta hoài nghi hơn là tình yêu, vì nó thâm nhập vào tâm hồn hơn mọi thứ khác. Không có thứ gì hiện hữu lại choán đầy và trói buộc con tim hơn tình yêu. Vì thế, nếu con không có thứ vũ khí nào chế ngự được nó thì linh hồn con sẽ rơi xuống vực sâu thăm thẳm. Và ta tin rằng nếu không bị Margaret quyến rũ, hẳn Dolcino đã không sa đọa đến thế và nếu không có lối sống hoang đàng và chung chạ bừa bãi trên Núi Trọc, hẳn cuộc nổi loạn của hắn chỉ lôi cuốn được ít kẻ thôi. Con nên nhớ, ta nói với con những điều này không chỉ vì thứ tình yêu xấu xa mà dĩ nhiên ai nấy cần phải lánh xa như lánh Quỷ dữ, ta nói những điều này còn vì vô cùng kính ngưỡng tình yêu thánh thiện giữa Chúa với người, giữa người với đồng loại. Trên đời vẫn thường có chuyện hai ba người, nam hay nữ, thành tâm yêu thương, cảm mến nhau, vô cùng gắn bó, ao ước được sống mãi bên nhau, ý hợp tâm đầu. Ta thú nhận cũng có tình cảm tương tự với những phụ nữ cực kỳ đức hạnh như bà Angela và bà Clare. Ôi chao, điều này cũng đáng chê trách đấy, dù nó thuần túy tinh thần và vì Chúa… Vì ngay cả tình yêu trong tâm hồn, nếu không chuẩn bị trước để ứng phó, thì khi nồng nàn quá nó sẽ đổ vỡ hay trở thành bất kham. Ôi chao, tình yêu có nhiều tính chất, thoạt tiên tâm hồn không ngừng bồi hồi xúc động vì nó, rồi trở nên yếu đuối… nhưng rồi tâm hồn cảm thấy sự nồng nàn thật sự của tình yêu siêu phàm, nó khóc lóc, oán than, trở thành như viên đá bị ném vào lò nung vôi, nó rạn nứt tanh tách vì lửa liếm…”

“Và đó là tình yêu thánh thiện?”

Ubertino vuốt tóc tôi. Khi tôi nhìn ông, thấy mắt ông đẫm lệ. “Phải, cuối cùng chính đó mới là tình yêu thánh thiện.” Ông nhấc tay khỏi vai tôi. “Nhưng thật khó biết bao,” ông nói thêm, “để phân biệt nó với thứ tình yêu khác thật khó biết bao. Đôi khi tâm hồn con bị quỷ lôi kéo, con cảm thấy như người bị treo cổ, tay trói quặt sau lưng, mắt bịt kín, đung đưa nơi giá treo cổ, mà vẫn sống dù chẳng được ai giúp đỡ, hỗ trợ, thuốc thang…”

Mặt ông không chỉ đầm đìa nước mắt mà còn nhễ nhại mồ hôi. “Đi đi con,” ông nói nhanh với tôi. “Ta đã nói với con điều con muốn biết. Phía bên này là ban đồng ca của thiên thần, phía bên kia là địa ngục toang hoác. Đi đi con và hãy ngợi ca Chúa.” Ông lại phủ phục trước Mẹ Đồng trinh. Tôi nghe tiếng ông sụt sùi. Ông đang cầu nguyện.

Tôi không rời khỏi nhà thờ. Cuộc trò chuyện với Ubertino đã khơi dậy trong tâm trí tôi, trong ruột gan tôi một ngọn lửa khác thường và một sự bồn chồn khó tả. Có lẽ đó là lý do khiến tôi đâm ra bất tuân, quyết định trở lại thư viện một mình. Tôi thật chẳng biết mình định tìm kiếm gì. Tôi chỉ muốn tự mình khảo sát một nơi chưa biết. Tôi thích thú thấy mình có thể tự định hướng mà không cần đến sự giúp đỡ của thầy tôi. Tôi leo lên cầu thang như Dolcino đã leo lên ngọn Rubello.

Tôi cầm ngọn đèn (sao tôi lại thủ sẵn nó nhỉ? Phải chăng tôi đã ấp ủ sẵn kế hoạch bí mật này?), bước vào hầm chứa cốt mà gần như chẳng cần mở mắt. Chỉ lát sau tôi đã ở trong phòng sao chép.

Đó là một buổi chiều định mệnh, tôi tin thế, vì khi đang lang thang giữa những chiếc bàn, tôi thoáng thấy trên một bàn có một bản chép tay để mở mà một tu sĩ đang chép dở: Historia fratis Dulcini Heresiarche - Lịch sử thủ lĩnh tà giáo Fra Dolcino. Tôi tin rằng đó là bàn của Peter xứ Sant’ Albano, nghe nói huynh ấy đang viết một pho sử đồ sộ về tà giáo (sau những chuyện xảy ra trong tu viện, dĩ nhiên huynh ấy không tiếp tục viết nữa - nhưng chúng ta không nên đi trước câu chuyện). Thành ra quyển sách nằm ở đó cũng là chuyện bình thường; cạnh đấy là mấy quyển khác với chủ đề tương tự về bọn Patarine và những kẻ tự hành xác. Song tôi coi đó là dấu hiệu siêu phàm, chẳng biết của trời hay của quỷ, và tôi hăm hở cúi xuống đọc. Bài viết không dài lắm; [phần đầu có vài chi tiết tôi đã quên khuấy - ít nhiều giống những gì Ubertino đã kể - như những tội ác khủng khiếp bọn Dolcino đã gây ra trong chiến tranh và khi ngọn núi của chúng bị bao vây và về trận đánh cuối cùng, hẳn phải vô cùng tàn khốc.] Tôi còn thấy tường thuật sống động cả những điều Ubertino không kể, hiển nhiên phải do một người đã chứng kiến mọi chuyện và vẫn còn khích động.

Qua đó tôi được biết vào tháng Ba năm 1307, nhằm Thứ Bảy Thánh[144], cuối cùng Dolcino, Margaret và Longinus đã bị bắt, giải về thành phố Biella nộp cho giám mục, chờ quyết định của Giáo hoàng. Được tin, Giáo hoàng liền báo ngay cho vua Philip của Pháp như sau: “Bản tòa rất đỗi vui mừng được tin tên ma đầu Dolcino, con của Belial[145], tên tà giáo đầu sỏ khủng khiếp, sau nhiều hiểm nguy, nỗ lực kiên trì và chém giết đẫm máu, cuối cùng đã bị tống vào ngục thất cùng đám thủ hạ của y; đó là nhờ công của sư huynh Ranier đáng kính, giám mục xứ Vercelli. Chúng bị bắt vào ngày tiệc ly của Chúa với các thánh Tông đồ[146]. Nhiều thủ hạ mang nọc độc của y bị hành quyết ngay hôm đó.” Giáo hoàng không hề nương tay, lão ra lệnh cho Giám mục xử tử đám tù binh. Rồi ngày đầu tháng Bảy năm đó, họ giao bọn tà đạo cho lực lượng thế tục. Khi chuông trong thành phố gióng lên vui mừng, bọn tà đạo bị tống lên một cỗ xe kéo, chung quanh là các đao phủ, theo sau là đám dân binh. Chúng bị diễu đi khắp thành phố. Cứ tới một góc đường, người ta lại dùng kìm nung đỏ xẻo thịt các phạm nhân. Margaret bị thiêu trước nhất, trước cặp mắt của Dolcino, hắn không đổi sắc mặt, cũng như không hề rên rỉ khi bị kìm rứt thịt chân tay. Rồi cỗ xe tiếp tục lăn bánh, trong lúc bọn đao phủ nung kìm trong than hồng. Dolcino phải hứng chịu nhiều cực hình khác, nhưng hắn vẫn lặng thinh, tuy khi bị cắt mũi hắn có hơi nhún vai, rồi khi bị rứt mất hạ bộ, hắn bật ra một tiếng thở dài như rên rỉ. Những lời cuối cùng của hắn thật là xấc xược, vì hắn cảnh báo ba ngày sau sẽ sống dậy[147]. Rồi hắn bị thiêu sống, tro thả cho gió cuốn đi.

Hai tay tôi run run gấp quyển sách lại. Dolcino đã phạm nhiều tội ác, người ta bảo thế, nhưng hắn đã bị thiêu rùng rợn tới chết. Tại giàn hỏa hắn đã xử sự… như thế nào? Kiên cường như kẻ tử đạo hay ngông cuồng như kẻ bị dày đọa? Trong lúc loạng choạng trên cầu thang lên thư viện, tôi chợt hiểu ra tại sao mình lại băn khoăn đến thế. Tôi bỗng dưng nhớ lại một cảnh tượng đã chứng kiến trước đó chỉ vài tuần trăng, sau khi tới Tuscany không lâu. Tôi lấy làm lạ, thật thế, sao mình gần như đã quên bẵng cảnh tượng ấy cho tới lúc đó, như thể tâm hồn phiền muộn của tôi muốn xóa nhòa đi một ký ức đè nặng trên tôi tựa một cơn ác mộng. Hoặc đúng hơn, tôi không quên, vì mỗi khi nghe các Fraticello tranh luận, tôi đều thấy lại những cảnh tượng của sự kiện ấy, nhưng liền giấu biến vào nơi sâu thẳm của tâm hồn, như thể chứng kiến cảnh tượng kinh hoàng ấy là phạm tội vậy.

Lần đầu tiên tôi nghe nói về những người Fraticello vào những ngày ở Florence, khi thấy một người bị thiêu trên giàn hỏa, không lâu trước khi tôi gặp sư huynh William ở Pisa. Thầy hoãn việc đến thành phố này, nên cha tôi đã cho phép tôi đi tham quan Florence với những giáo đường được ca ngợi là đẹp nhất. Tôi lang thang ở Tuscany để trau dồi vốn liếng tiếng Ý thông tục của mình. Cuối cùng tôi lưu lại Florence một tuần để thăm thú, vì được nghe người ta ca ngợi nhiều về thành phố này.

Mới chân ướt chân ráo tới nơi tôi đã nghe nói về một vụ án khiến cả thành phố xôn xao. Một tay Fraticello tà đạo bị buộc những tội phản giáo. Người ta lôi y tới trước Giám mục và các tăng lữ khác để họ thẩm tra nghiêm ngặt vào hôm ấy. Tôi liền đi theo những người đã cho tôi biết tin này tới quảng trường là nơi xử án, vì dân chúng kháo nhau rằng vị sư huynh này, tên là Michael, thật ra là một người rất sùng tín, đã thuyết giảng về ăn năn sám hối và sự cơ hàn, bằng cách nhắc lại những lời của thánh Francis. Y bị đưa ra trước các quan tòa, chỉ vì mấy mụ đàn bà độc ác nào đấy giả bộ muốn xưng tội, rồi vu cáo y đã thốt ra những lời tà đạo. Quả thật y bị thủ hạ của Giám mục bắt trong nhà của chính các mụ nọ; điều này khiến tôi ngạc nhiên, vì một giáo sĩ chẳng bao giờ nên ban phép bí tích ở những nơi không thích hợp như thế. Song dường như đó là chỗ yếu của bọn Fraticello: không cân nhắc đến khuôn phép, và điều người ta tin có thể phần nào đúng, rằng họ không chỉ tà đạo thôi, mà cách cư xử cũng mờ ám nữa (như người ta vẫn bảo rằng bọn phái Cathar vừa là lũ Bulgar vừa là bọn kê dâm).

Tôi tới giáo đường San Salvatore, nơi tòa án tôn giáo đang xử, nhưng không vào được, vì trước cổng nhà thờ đông nghẹt. Tuy nhiên một vài người đã leo lên, bám song sắt các cửa sổ, thấy và nghe được những chuyện diễn ra bên trong rồi thuật lại cho những người đứng bên dưới. Các phán quan đọc cho sư huynh Michael lời y đã thú nhận hôm qua, rằng Chúa Ki-tô và các tông đồ “không có tài sản nào, dù riêng hay chung”; nhưng Michael phản đối rằng người lập biên bản đã thêm vào “nhiều điều giả mạo,” y lớn tiếng (đứng bên ngoài tôi vẫn nghe thấy) “Các người sẽ phải tự bào chữa vào ngày phán xét cuối cùng!” Nhưng các phán quan cứ đọc lời thú nhận như họ đã ghi. Cuối cùng họ hỏi y có chịu hạ mình tuân theo quan điểm của Giáo hội và các thị dân không. Tôi nghe Michael hét lớn rằng y muốn theo những gì y tin, cụ thể là “Chúa Ki-tô nghèo hèn và bị đóng đinh trên thập giá, còn Giáo hoàng John XXII là một tên tà đạo vì đã nói ngược lại.” Một cuộc tranh cãi sôi nổi diễn ra sau đó; các phán quan - nhiều người thuộc dòng Francisco - cố giải thích để y hiểu trong Kinh Thánh không có những điều y vừa nói, còn y buộc họ tội phủ nhận chính luật dòng của họ. Họ liền dồn dập hỏi phủ đầu rằng chẳng lẽ y hiểu Kinh Thánh hơn những bậc thầy như họ. Sư huynh Michael, quả thật rất ngoan cường, đã vặn lại, khiến họ liền khiêu khích y với những lời đại loại như: “Vậy thì chúng ta muốn ngươi nhìn nhận Chúa Ki-tô có của cải riêng và Giáo hoàng John là một người Công giáo thánh thiện.” Nhưng Michael đốp lại ngay, “Không, hắn là tên tà giáo.” Họ bảo chưa hề thấy kẻ đồi bại nào ngoan cố như y. Nhưng tôi nghe trong đám đông trước nhà thờ nhiều người so sánh y với Chúa Ki-tô khi Người đối đáp với bọn Pharise[148] và tôi hiểu rằng nhiều người tin vào sự thánh thiện của sư huynh Michael.

Cuối cùng bọn thủ hạ của Giám mục điệu y trong xiềng xích trở về nhà giam. Chiều hôm ấy tôi nghe nói nhiều tu sĩ, bạn hữu của Giám mục, đã đến ngục thất sỉ vả hoặc buộc y hối lỗi, nhưng y trả lời như một kẻ tin sắt đá vào chân lý của mình. Rồi y nhắc lại với từng người rằng Chúa Ki-tô nghèo hèn, các thánh Francis và Dominic cũng đều nói thế và nếu vì y tuyên xưng điều đúng đắn này mà bị thiêu sống thì càng tốt, vì chẳng bao lâu y sẽ được thấy những gì Kinh Thánh đã tả: hai mươi bốn vị trưởng lão trong sách Khải huyền, Chúa Giê-su Ki-tô, thánh Francis và những vị tử đạo quang vinh. Tôi nghe kể y đã nói: “Nếu chúng ta đọc những lời dạy của một số tu viện trưởng thánh thiện với lòng nhiệt thành, thì chúng ta sẽ còn nhiệt thành biết mấy khi khao khát được ở giữa họ!” Sau những đối đáp này, các phán quan rời khỏi ngục thất, mặt mũi khó đăm đăm, phẫn nộ thét lên (như thể chính tôi nghe thấy): “Trong lòng y có quỷ dữ!”

Hôm sau nghe nói người ta đã tuyên án y, tôi liền đi tới phủ giám mục, đọc bản án trên tờ giấy da và đã chép lại một phần vào tấm bảng của tôi.

Bản án mở đầu như sau “In nomine Domini amen. Hec est quedam comdemnatio corporalis et sententia condemnationis corporalis lata, data et in hiis scriptis sententialiter pronumptiata et promulgata… - Nhân danh Chúa, Amen. Đây là bản trừng phạt chi tiết về thân xác, được công bố theo đúng bản án…” vân vân, tiếp theo liệt kê những tội lỗi của tay Michael nọ, [tôi trích ra một phần để bạn đọc nào quan tâm có thể tự xét đoán:

Johannem vocatum fratrem Micchaelem Iacobi, de camitatu Sancti Frediani, hominem male condictionis, et pessime conversationis, vite et fame, hereticus et heretica labe pollutum et contra fidem cactolicam credentem et affirmantem… Deum pre oculis non habendo sed potius humani generis inimicum, scienter, studiose, appensate, nequiter et animo et intentione exercendi hereticam pravitatem stetit et conversatus fuit cum Fraticellis, vocatis Fraticellis della povera vita hereticis et scismaticis et eorum pravam sectam et heresim secutus fuit et sequitur contra fidem cactolicam… et accessit ad dictam civitatem Florentie et in locis publicis dicte civitatisin dicta inquisitione contentis, credidit, tenuit et perniaciter affirmavit ore et corde… quod Christus redentor noster non habuit rem aliquam in proprio vel comuni sed habuit a quibuscumque rebus quas sacra scriptura eum habuisse testatur, tantum simplecem facti usum.

John, còn gọi là sư huynh Michael Jacobi, thuộc cộng đồng thánh Fredianus, xuất thân nghèo hèn và có những quan hệ cực kỳ xấu xa; hạnh kiểm khét tiếng tà đạo, y phạm những tội tà giáo đê tiện trong Đức tin và nói năng trái ngược Đức tin Thiên Chúa giáo… Y không thấy Chúa, mà ngược lại chỉ thấy kẻ thù của loài người, với đầy đủ ý thức, nhiệt thành và cố tình. Y luôn muốn làm chuyện tà giáo bại hoại, giao du với bọn Fraticello, còn gọi là những Tiểu sư huynh của đời sống bần hàn, của bọn tà đạo và bọn ly giáo, đã từng và đang theo những giáo phái đê tiện và tà đạo chống lại Đức tin Thiên Chúa giáo… và đã tới thành phố Florence nói trên. Tại những quảng trường của thành phố này, nơi mọi người căng thẳng theo dõi cuộc điều tra vừa nói, y truyền bá đức tin của y, thuyết giáo không mệt mỏi… rằng Chúa Ki-tô không hề sở hữu gì riêng hay chung, Người chỉ sử dụng - như y khăng khăng dựa trên Kinh Thánh.]

Trong những tội này có một tội theo tôi là xấu xa nhất, tuy không rõ (căn cứ vào diễn tiến của vụ án) có thật y đã thú nhận như vậy chăng, song tôi nghe nói, xin tóm tắt, rằng người Anh em hèn mọn vừa đề cập kia đã tuyên bố thánh Thomas Aquinas chẳng phải thánh thần gì hết, cũng không được cứu rỗi đời đời, mà ngược lại bị kết án và kiếp kiếp sa hỏa ngục! Bản án kết thúc với hình phạt được công bố, vì bị cáo không kháng án hoặc muốn quay về với chính đạo:

[Costat nobis etiam ex predictis et ex dicta sententia lata per dictum dominum episcopum florentinum, dictum Johannem fore hereticum, nolle se tantis herroribus et heresi corrigere et emendare, et se ad rectam viam fidei dirigere, habentes dictum Johannem pro irreducibili, pertinace et hostinato in dictis suis perversis herrroribus, ne ipse Johnnes de dictis suis sceleribus et herroribus perversis valeat gloriari, et ut eius pena aliis transeat in exemplum]; idcirco, dictum Johannem vocatum fratrem Micchaelem hereticum et scismaticum quod ducatur ad locum iustitie consuetum, et ibidem igne et flammis igneis accensis concremetur et comburatur, ita quod penitus moriatur et anima a corpore seperatur.

Bản tòa thấy rõ rằng từ những điều vừa nói và sau lời kết án chi tiết của ngài Giám mục thành phố Florence, tên John nói trên là kẻ tà đạo, không chịu hối cải bao lỗi lầm tà giáo của y, theo về đường chính. Bản tòa cho rằng tên John nói trên không cải tạo nổi, một mực ngoan cố với những tội lỗi tệ hại vừa nói của y. Tên John này không thể được vinh danh vì những tội ác và lầm lẫn đồi bại của y, mà phải bị trừng trị để làm gương]; vì thế phải điệu tên John tà đạo và ly giáo nói trên, còn gọi là sư huynh Michael, tới địa điểm xử án quen thuộc, thiêu sống tiêu tán ở đó, cho đến khi hồn lìa khỏi xác.

Sau khi án lệnh được công bố, nhiều chức sắc Giáo hội đến nhà giam, cảnh báo Michael về những gì sẽ xảy ra. Tôi nghe họ nói: “Huynh Michael này, mũ tế và áo lễ vẽ các Fraticello giữa bọn quỷ sứ đã sẵn rồi đấy.” Để y sợ, khiến cuối cùng phải hối cải. Nhưng sư huynh Michael quỳ xuống, nói: “Tôi tin rằng bên cạnh giàn hỏa sẽ có cha Francis của chúng ta và tôi còn tin có thêm cả Chúa Giê-su và các tông đồ cùng các vị tử đạo quang vinh Bartholomew và Anthony.” Có nghĩa y từ khước lần cuối cùng đề nghị của các phán quan.

Sáng hôm sau tôi cũng đứng trên cây cầu trước dinh giám mục, nơi các phán quan tập trung. Sư huynh Michael, vẫn mang xiềng xích, bị điệu tới trước mặt họ. Một trong những người trung thành với huynh quỳ trước mặt huynh xin ban phước lành, liền bị bọn vệ binh vũ trang tống luôn vào ngục thất. Sau đó, các phán quan lại tuyên đọc bản án cho kẻ bị kết tội và một lần nữa hỏi huynh có hối hận không. Chỗ nào bản án buộc huynh tội tà đạo, huynh đều đáp: “Ta không phải tà đạo; một kẻ tội lỗi, đúng vậy, nhưng là người Thiên Chúa giáo,” rồi khi tới chỗ: “Giáo hoàng John XXII thánh thiện và vô cùng tôn kính” thì Michael đáp lại: “Không, một tên tà giáo”. Rồi giám mục ra lệnh cho Michael tới quỳ trước ông ta, huynh trả lời không ai phải quỳ trước bọn tà giáo. Họ dùng sức ấn huynh quỳ xuống, huynh lẩm bẩm: “Chúa sẽ xá tội cho ta.” Huynh bị lôi ra trong y phục linh mục đầy đủ. Nghi thức bắt đầu. Họ lột dần áo quần huynh, khiến chỉ còn lại chiếc áo mặc bên trong mà người dân Florence gọi là “cioppa[149]”. Rồi theo tập tục, khi một linh mục bị lột áo mão, người ta dùng sắt nung đỏ đốt sém các ngón tay và cạo trọc huynh. Rồi người ta trao huynh cho viên đội trưởng vệ binh và đồng bọn. Chúng tàn bạo xiềng xích huynh, điệu về lại ngục thất khi huynh nói với đám đông: “Per Dominum moriemur - Chúng ta sẽ vì Chúa mà chết.” Tôi được biết hôm sau huynh mới bị thiêu. Ngày hôm ấy người ta vẫn còn đến hỏi huynh có muốn xưng tội và nhận phép ban thánh thể không. Huynh đã từ chối, nói sẽ mang tội nếu nhận phép bí tích của kẻ có tội. Ở điểm này huynh sai lầm, chứng tỏ huynh đã trúng bả tà giáo của bọn Patarine, tôi tin thế.

Cuối cùng đến ngày hành quyết, viên pháp quan đến tìm huynh. Y có vẻ hiền lành, vì y hỏi Michael là người thế nào mà ương ngạnh thế, trong khi huynh chỉ cần công nhận điều quần chúng công nhận và chấp nhận quan điểm của Tòa Thánh là đủ. Nhưng Michael nghiêm khắc đáp: “Ta tin vào Chúa Ki-tô nghèo khó và bị đóng đinh trên thập giá.” Viên pháp quan ngao ngán ra về. Rồi viên đội trưởng dẫn lính dến, lôi Michael ra sân. Ở đây, cha phó giám mục đọc lại lời khai của huynh và bản án. Michael lại ngắt lời, phản bác những điều sai trái gán cho huynh. Toàn những điều phức tạp nên tôi không nhớ nổi, vả lại bấy giờ tôi nào có hiểu rõ. Song chắc chắn những điều này đã khiến Michael bị kết án tử hình và những Fraticello bị truy bức. Hồi đó tôi không hiểu vì sao người của Giáo hội và đội quân thế tục lại khắc nghiệt đến thế đối với những kẻ muốn sống trong cơ hàn và cho rằng Chúa Ki-tô không sở hữu của cải trần thế. Nếu phải sợ, tôi tự nhủ, lẽ ra họ nên sợ những kẻ muốn sống giàu sang, chỉ mong chiếm đoạt tiền của người khác, đưa Giáo hội vào vòng tội lỗi qua việc mua bán chức[150] chứ. Tôi nói điều này với một người đứng cạnh, vì không thể làm thinh được nữa. Ông ta mỉm cười chế nhạo, bảo một tu sĩ sống nghèo hèn là làm gương xấu cho quần chúng, vì họ sẽ không chấp nhận những tu sĩ không sống nghèo hèn nữa. Và, ông ta nói thêm, rao giảng đói nghèo là nhồi nhét ý tưởng sai trái vào đầu óc dân chúng, vì họ sẽ nghĩ rằng việc họ đói nghèo là điều đáng tự hào, mà tự hào dễ đưa đến nhiều hành động cao ngạo. Và cuối cùng, ông ta bảo tôi nên biết - do một số suy diễn mà ông ta không hiểu rõ - thuyết giảng tu sĩ sống đói nghèo sẽ đẩy người ta về phe Hoàng đế và làm phật ý Giáo hoàng. Tôi thấy đó toàn là những lý do tuyệt diệu, dù là của một người thiếu học thức. Có điều đến lúc ấy tôi vẫn không hiểu tại sao huynh Michael lại muốn chết kinh hoàng như thế để làm Hoàng đế hài lòng hoặc để giải hòa một điều tranh chấp giữa các dòng tu. Quả thật một số kẻ đứng đó kêu lên: “Y không phải thánh, y được lão Ludwig phái đến gây hiềm khích giữa nhân dân mà thôi. Fraticello là người vùng Tuscany thật đấy, nhưng sau lưng họ là tay chân của Hoàng đế.” Người khác nói: “Y đúng là điên, bị Quỷ ám, tự cao tự đại và thích làm kẻ tử đạo vì hợm mình. Người ta cho đám tu sĩ này đọc quá nhiều sách vở về các vị thánh, tốt hơn nên cho họ lấy vợ!” Lại có những người khác nói: “Không đâu, mọi người Thiên Chúa giáo đều nên như ông ta, sẵn sàng nói lên Đức tin của mình, như thuở xa xưa, vào thời bọn ngoại đạo[151].” Khi nghe những lời này, tôi chẳng còn biết nghĩ gì, đột nhiên tôi nhìn thẳng vào được khuôn mặt tội nhân mà trước đó bị đám đông đứng trước che khuất. Tôi thấy khuôn mặt một người đang nhìn cái gì đấy không có ở trên trái đất này, như thỉnh thoảng tôi đã thấy đôi mắt xuất thần ở những pho tượng thánh. Tôi liền hiểu huynh chủ tâm muốn chết, dù huynh là kẻ điên khùng hay nhà tiên tri, vì tin rằng qua cái chết huynh sẽ chiến thắng đối thủ của mình, bất kể đó là ai. Và tôi hiểu rằng tấm gương của huynh sẽ dẫn những kẻ khác đến chỗ chết. Những người kiên định như thế khiến tôi bàng hoàng, chỉ vì cho đến nay tôi vẫn không biết họ làm thế vì hãnh diện bởi tình yêu chân lý mà họ tin, dù chúng đưa họ tới cái chết, hay tự hào khát khao được chết, vì qua đó họ sẽ nói lên được chân lý của họ - dù chân lý ấy như thế nào đi nữa. Ngày hôm nay tôi vẫn còn choáng ngợp vì khâm phục và khiếp sợ.

Nhưng ta hãy trở lại với buổi hành quyết, vì lúc này mọi người đều đổ xô về quảng trường, nơi huynh Michael sẽ bị thiêu sống.

Viên đội trưởng và đám lính dẫn huynh ra khỏi cổng nhà giam. Huynh chỉ mặc chiếc áo lót dài, vài chiếc cúc không cài, sải bước, cúi đầu, lầm bẩm đọc kinh, như một kẻ tử vì đạo. Người ta đông thật không ngờ. Nhiều người kêu lớn: “Đừng chết!” huynh đáp lại: “Ta muốn chết vì Chúa Ki-tô.” “Nhưng Huynh có chết vì Chúa Ki-tô đâu,” họ nói. Huynh đáp: “Không, ta chết vì chân lý.” Khi mọi người tới quảng trường tên là Góc Tổng Trấn, một người lớn tiếng yêu cầu huynh cầu nguyện Chúa cho bọn họ, huynh liền làm dấu thánh giá ban phép lành cho họ. [Tới thềm nhà thờ thánh Liperata có người gọi: “Ông ngốc ơi, hãy tin Giáo hoàng đi!” và huynh trả lời: “Các người đã biến Giáo hoàng thành Chúa mất rồi,” rồi huynh giễu cợt: “Qua đó các người đã nhuộm sặc sỡ lông lũ ngỗng con của các người rồi đấy” (tôi được giải thích đây là lối chơi chữ của vùng Tuscany, rằng theo huynh ấy thì người ta đã biến các Giáo hoàng thành một thứ tương tự ngỗng đực). Mọi người hết sức ngạc nhiên, vì trên đường tới chỗ chết mà huynh còn đùa được.]

Tại nhà thờ thánh John - Người rửa tội, người ta kêu lên: “Hãy cứu lấy tính mạng của Huynh đi thôi!” huynh liền đáp: “Hãy cứu cuộc đời các người khỏi tội lỗi!” Tới Chợ Cũ họ lại kêu: “Sống đi, sống đi,” huynh đáp: “Hãy tự cứu các người khỏi hỏa ngục”. Tới Chợ Mới họ lại kêu: “Hối cải đi, hối cải đi!” huynh trả lời: “Các người hãy hối cải vì đã cho vay cắt cổ.” Tới nhà thờ Santa Croce, thấy các tu sĩ dòng của huynh đứng trên bậc thềm, huynh thống trách họ không tuân theo luật dòng của thánh Francis. Một vài tu sĩ nhún vai, những người khác kéo mũ che mặt vì xấu hổ.

Gần tới Cổng Công Lý nhiều người nói với huynh: “Rút lại đi! Rút lại đi! Đừng khăng khăng đòi chết,” huynh đáp “Chúa Ki-tô chịu chết vì chúng ta.” Họ nói: “Nhưng Huynh đâu phải chúa Ki-tô, Huynh không cần chết cho chúng tôi!” Huynh đáp: “Nhưng ta muốn chết vì Người.” Tới Cánh đồng Công Lý, một người bảo huynh chẳng lẽ không thể bắt chước điều một tu sĩ nào đấy, bề trên của huynh, đã làm, đó là rút lại lời đã nói; nhưng huynh Michael đáp huynh không rút lại. Tôi thấy nhiều người tán thành, động viên huynh mạnh dạn. Nhận ra đó là bọn người ủng hộ huynh, tôi và nhiều người khác liền tránh ra xa.

Cuối cùng chúng tôi ra khỏi thành phố. Trước mặt chúng tôi là giàn hỏa hay “túp lều” theo cách gọi của người vùng này, vì gỗ được xếp theo hình một túp lều. Chung quanh giàn hỏa có lính cưỡi ngựa dàn hàng ngăn không cho người ta đến quá gần. Họ trói huynh Michael vào cọc. Tôi lại nghe ai đấy hét lên: “Nhưng Huynh định chết vì cái gì chứ?” Huynh đáp: “Vì một chân lý ta ấp ủ trong lòng mà chỉ có bằng cái chết ta mới tuyên bố được.” Người ta châm lửa. Huynh Michael, trước đó đã hát bài “Tín điều”, giờ hát bài “Te Deum - Chúng ta hãy ngợi ca Chúa”. Huynh hát được chừng tám đoạn, rồi ngả tới trước như để hắt hơi, rồi gục xuống, vì dây trói đã cháy rụi. Huynh đã chết trước đó rồi, vì sức nóng quá độ khiến huynh vỡ tim và ngạt khói mà chết, trước khi thân thể cháy thành than.

Rồi “túp lều” cháy bùng, như ngọn đuốc sáng rực. Nếu không có nhục thân khốn khổ cháy thành than của huynh Michael mà người ta vẫn thấy trong đống than rực đỏ, tôi hẳn nghĩ mình đang đứng trước một bụi cây bị cháy. Vì tôi đứng khá gần nên thấy rõ (tôi nhớ lại cảnh này khi leo bậc thang thư viện) khiến tự dưng tôi bật ra mấy câu về sự sung sướng trong trạng thái xuất thần đã đọc trong mấy quyển sách của bà thánh Hildegard: “Lửa vừa trong trẻo, vừa dữ dội khác thường, nóng bỏng như dung nham, nhưng đủ trong để tỏa sáng và đủ nóng bỏng để thiêu đốt.”

Tôi nhớ lại đôi điều Ubertino đã nói về tình yêu. Hình ảnh huynh Michael trên giàn hỏa nhòa lẫn với hình ảnh của Dolcino và hình ảnh Dolcino nhòa lẫn với hình của nàng Margaret diễm kiều. Tôi lại cảm thấy choáng ngập bồn chồn như lúc ở trong nhà thờ.

Tôi cố không nghĩ tới nữa, mà nhắm thẳng hướng mê cung.

Đây là lần đầu tiên tôi vào đó một mình; những cái bóng đổ dài do ánh đèn hắt xuống nền khiến tôi kinh hoàng như những hư ảnh gặp phải đêm trước. Lúc nào tôi cũng sợ lại đụng phải một tấm gương khác trước mặt. Mãnh lực của những tấm gương nằm ở chỗ ta biết đó là gương, nhưng chúng vẫn làm ta lo âu.

Mặt khác, tôi không cố định hướng hay tránh né căn phòng có mùi hương đã gây cho tôi ảo giác. Tôi bước như kẻ bị sốt đến mê sảng, chẳng biết định đi đâu. Thật ra tôi không đi xa điểm xuất phát bao nhiêu, vì chỉ lát sau tôi chấy mình lại ở trong căn phòng bảy cạnh đã vào hồi nãy. Ở đây, trên một chiếc bàn, có mấy quyển sách dường như tôi không thấy tối hôm trước. Tôi đoán đó là những quyển Malachi đem lên từ phòng sao chép, nhưng chưa xếp lại vào chỗ của chúng trên kệ. Không rõ tôi đang cách căn phòng tỏa hương bao xa, vì tôi cảm thấy choáng váng, có thể do vài làn hương lan tới tận đây, song cũng có thể do tôi bị ám ảnh bởi những chuyện suy nghĩ hồi nãy. Tôi mở một quyển đầy hình minh họa. Qua kiểu sách, tôi đoán nó từ các tu viện xứ Ultima Thule[152].

Hình một con sư tử trên trang giấy mở đầu Phúc âm của thánh tông đồ Mask đã lôi cuốn tôi tức thì. Chắc chắn đó là con sư tử, dù tôi chưa từng được thấy con sư tử bằng da bằng thịt nào. Nhà nghệ sĩ đã vẽ những đường nét của nó thật trung thực, có lẽ được gợi hứng do thấy những con sư tử của xứ Hibernia, xứ sở của những sinh vật quái dị; và tôi tin chắc con vật này có đủ mọi đặc điểm kinh hoàng và uy mãnh nhất, như quyển Physiologus[153] đã dạy. Cho nên nó gợi cho tôi cả hai hình ảnh, của Kẻ Thù và của Chúa chúng ta, tôi cũng không biết nên giải đoán theo biểu tượng nào. Tôi run rẩy toàn thân, vì sợ và cũng vì gió lạnh lùa qua các khe trên tường.

Con sư tử tôi thấy đó có cái mõm tua tủa răng, đầu đầy vảy như đầu rắn, tấm thân khổng lồ trên bốn bàn chân với vuốt nhọn dữ dằn, bộ lông nó giống một trong những tấm thảm phương Đông tôi thấy sau này, với những vảy màu đỏ và ngọc lục bảo, chân cẳng nó rắn chắc như xương, màu vàng khủng khiếp như màu dịch hạch. Đuôi nó, cong từ thân tới đầu, cũng màu vàng, cuối đuôi cuộn thành một vòng với những chùm lông trắng và đen.

Con sư tử này khiến tôi kính sợ (nên tôi đã không ngớt nhìn quanh, như lo có một con vật giống hình vẽ đột nhiên xuất hiện), tôi liền quyết định mở sang trang khác và mắt tôi nhìn xuống trang mở đầu quyển Phúc âm của thánh tông đồ Matthew vẽ một người đàn ông. Không rõ tại sao, nhưng nó làm tôi sợ hơn con sư tử: người ấy mặt là đàn ông, nhưng lại mặc một thứ áo lễ cứng ngắc phủ tới chân trông như áo giáp, đính đầy đá quý màu đỏ và vàng. Đầu y, lòi ra khỏi cái đai kỳ dị đầy hồng ngọc và hoàng ngọc, giống (tôi quá kinh hoàng nên trở thành báng bổ) đầu tên sát nhân bí ẩn thầy trò tôi đang truy lùng mà không ra dấu vết. Rồi tôi hiểu tại sao mình đã liên hệ con vật kia và người đàn ông mặc giáp trụ này với mê cung chặt chẽ như vậy: cả hai hình vẽ, như mọi minh họa khác trong quyển sách, đều nảy sinh từ một mô hình của những mê cung chằng chịt mà những đường kẻ bằng mã não và ngọc lục bảo, những đường chỉ bằng đá chrysoprase, ruy băng bằng đá beryl dường như đều ám chỉ các căn phòng và hành lang chằng chịt, nơi tôi đang đứng. Tôi nhìn trang sách như kẻ mất hồn, mắt lần theo những lối đi lấp lánh, giống như chân tôi từng âu lo bước qua những căn phòng của thư viện. Tôi hết sức băn khoăn khi thấy trên những trang giấy da này vẽ con đường vòng vo chính tôi đã đi, nên tin rằng mỗi quyển sách ấy đều đang kể - qua những chuỗi cười bí hiểm - câu chuyện hiện giờ của tôi. “De te fabula narratur - Chuyện kể về mi đấy”, tôi tự nhủ và thắc mắc không biết những trang sách này có chứa sẵn chuyện về những sự kiện sắp tới dành cho tôi chưa?

Tôi mở một quyển khác, dường như thuộc trường phái Hispanic. Màu sắc dữ dội, màu đỏ trông cứ như máu hoặc lửa. Đó là quyển Khải huyền của thánh tông đồ, và một lần nữa, như đêm trước, tôi ngẫu nhiên mở đúng trang mulier amicta sole - người phụ nữ mình khoác mặt trời. Nhưng không phải quyển sách đêm trước, bức minh họa này khác. Trong quyển này nhà nghệ sĩ đã vẽ đường nét người phụ nữ cặn kẽ hơn. Tôi so sánh gương mặt, bộ ngực, cặp đùi với tượng Mẹ Đồng trinh tôi đã ngắm nhìn với Ubertino. Đường nét có khác, nhưng tôi thấy người đàn bà này cũng rất đẹp. Tôi nghĩ không nên mê mải với những khái niệm này nên lật qua nhiều trang khác. Lại gặp hình một người đàn bà khác, song lần này là ả điếm thành Babylon. Tôi không quan tâm mấy tới hình dáng ả mà băn khoăn vì thấy ả cũng là đàn bà như người kia thôi, vậy mà ả lại là nguồn gốc của mọi xấu xa, trong khi người kia là hiện thân của mọi đức hạnh. Song cả hai đều có dáng hình phụ nữ, và đến một lúc tôi không còn biết họ khác nhau ở chỗ nào. Rồi hình ảnh Mẹ Đồng trinh trong nhà thờ chập lên hình ảnh nàng Margaret xinh đẹp, và một lần nữa, lòng tôi lại rạo rực. “Ta bị đày đọa rồi!” tôi tự nhủ. Hoặc “Ta điên mất rồi.” Và quyết định phải rời khỏi thư viện ngay lập tức.

May thay lúc đó tôi đứng gần cầu thang. Tôi liền phóng bừa xuống, bất kể bị ngã hay tắt đèn. Lát sau tôi đứng dưới vòm trần mênh mông của phòng sao chép, nhưng cũng chẳng nấn ná ở đấy mà lao xuống những bậc thang dẫn tới nhà ăn.

Xuống đến đây tôi ngừng lại, thở hổn hển. Ánh trăng vằng vặc chiếu qua những khung cửa sổ nên tôi chẳng cần đến đèn - thứ không thể thiếu ở các phòng và lối đi trong thư viện. Tuy vậy tôi vẫn giữ đèn cháy cho an tâm. Nhưng vì vẫn đang thở dốc, nên tôi định uống chút nước hầu đỡ căng thẳng. Vì bếp ngay bên cạnh nên tôi đi qua phòng ăn rồi khẽ mở một trong những cánh cửa dẫn vào nửa bên kia tầng trệt Chính Tòa.

Đến đây nỗi kinh hoàng của tôi lại tăng lên chứ không giảm bớt. Vì tôi tức thì cảm thấy có ai đấy ở trong nhà bếp, gần lò nướng bánh - hoặc ít nhất tôi nhận ra ánh đèn le lói nơi góc đó. Tôi hết hồn thổi tắt phụt ngọn đèn trên tay. Nỗi sợ của tôi đã khiến người nọ sợ lây, vì quả thật người ấy (hoặc những kẻ ấy) cũng tắt ngay đèn của mình. Nhưng vô ích, vì ánh trăng soi vào đủ sáng để hắt lên nền nhà bếp trước mặt tôi một hay nhiều cái bóng không thật rõ nét.

Tôi sợ đờ người, không dám lùi hay tiến tới. Tôi nghe tiếng lắp bắp và nghĩ rằng có cả tiếng một phụ nữ khe khẽ. Chợt một bóng đen to bè tách khỏi cái đống không hình thù, lờ mờ cạnh lò nướng, vọt qua cửa ngoài, hiển nhiên để hé, rồi đóng lại.

Tôi đứng lại trên ngưỡng cửa giữa nhà ăn và nhà bếp, cái bóng mờ mờ gần lò bánh cũng vậy. Một cái gì đấy mờ mờ và - tôi biết nói thế nào đây - đang rên rỉ. Từ cái bóng ấy, đúng vậy, bật ra tiếng rên rỉ, nức nở đều đều vì sợ hãi, giống như tiếng khóc bị nén lại.

Chẳng có gì khiến một kẻ đang sợ hãi bỗng thấy can đảm hẳn lên bằng nỗi sợ của kẻ khác. Nhưng không phải lòng can đảm[154] đã thôi thúc tôi tiến về phía cái bóng kia, mà nói đúng hơn là trạng thái ngây ngất giống như lúc tôi bị ảo giác. Trong bếp có một mùi gì đấy giống mùi đã khiến tôi choáng váng trong thư viện tối hôm trước. Có thể không cùng một chất, nhưng vì tôi bị kích động quá mức nên nó có tác dụng tương tự. Tôi hít thấy mùi hăng của traganth, phèn và cáu rượu mà các đầu bếp vẫn dùng để tạo mùi thơm cho rượu. Hoặc giả, như về sau tôi được biết, trong những ngày ấy tu viện đang nấu bia (món ưa chuộng ở miền Bắc bán đảo này) theo cách thức của đất nước tôi, với cây thạch thảo, hải đào mọc ở vùng đầm lầy và hương thảo dại. Những hương liệu này làm đầu óc tôi mụ mẫm nhanh hơn làm tê dại mũi tôi.

Trong khi bản năng sáng suốt của tôi hét lên “Vade retro - lùi lại!” và chạy khỏi cái vật đang than khóc - chắc chắn đó là con hồ ly tinh mà Chúa Quỷ đã gọi đến cho tôi - thì có gì đấy trong vis appetitiva - tính hiếu kỳ không cưỡng nổi lại hối thúc tôi tiến tới, như thể tôi muốn dự phần vào một phép lạ.

Và tôi đã đến gần cái bóng ấy, cho tới khi nhận ra dưới ánh trăng rọi qua những khung cửa sổ cao vòi vọi, một người đàn bà đang run rẩy, tay ghì chặt cái bọc trước ngực, vừa khóc vừa lùi về phía cửa lò.

Cầu Chúa, Thánh nữ Đồng trinh và mọi vị thánh trên thiên đường giúp tôi thuật lại điều đã xảy ra. Niềm xấu hổ và phẩm giá của địa vị tôi hiện nay (một tu sĩ già nua trong tu viện xứ Melk xinh đẹp này, chốn an bình để trầm tư) đã khuyên can tôi cần rất cẩn trọng. Tôi chỉ nên nói sơ là đã có chuyện tồi tệ xảy ra, không tiện kể rõ, để cả bạn đọc lẫn tôi khỏi bối rối.

Nhưng tôi đã quyết định kể lại những chuyện xa xưa này, kể hết sự thật, mà sự thật thì không thể chia cắt, nó rạng ngời bởi trong trẻo, và không thể bị lu mờ vì quyền lợi riêng hay nỗi hổ thẹn của chúng ta. Chính yếu là phải kể câu chuyện đã xảy ra ấy không như tôi hình dung lại bây giờ (dù tôi vẫn nhớ mọi sự vô cùng sống động, tuy không rõ do nỗi hối hận sau đó đã khắc sâu những tình huống và cảm nghĩ này vào tâm khảm tôi hay bởi chưa đủ thành khẩn hối hận, nên tôi vẫn tiếp tục bị giày vò, và mọi chi tiết khiến tôi xấu hổ vẫn đậm vết trong tâm hồn bị dằn vặt của tôi), mà như tôi thấy và cảm nhận lúc ấy. Tôi có thể làm điều này với sự trung thực của một nhà biên niên sử, vì dẫu nhắm nghiền mắt tôi vẫn có thể kể lại không chỉ mọi chuyện tôi đã làm mà còn cả những điều tôi nghĩ trong từng khoảnh khắc, như thể tôi đang sao chép chính xác một bản thảo được viết từ xa xưa. Vì thế tôi cần tiến hành cheo cách này, cầu Tổng thiên thần Michael phù hộ, vì để khai sáng cho các bạn đọc trong tương lai và trừng phạt tội lỗi của tôi, tôi muốn kể, hoàn toàn trần trụi, câu chuyện một thanh niên có thể rơi vào cạm bẫy của Quỷ dữ như thế nào, để ngày sau nhỡ ai gặp phải có thể thoát ra được.

Đúng thế, đó là một người đàn bà. Hay đúng hơn: một cô gái. Vì cho tới lúc đó (và từ đó, đội ơn Chúa) tôi hiếm khi có dịp gần gũi với những người khác phái, nên tôi không thể nói chính xác nàng bao nhiêu tuổi. Chỉ biết nàng còn trẻ, gần như mới lớn, chắc mười sáu hay mười tám tuổi xuân, hoặc đôi mươi, và tôi choáng ngợp trước ấn tượng về cái thực thể người mà hình dáng nọ toát ra. Đó không phải ảo ảnh, và bất luận thế nào thì với tôi hình dáng đó vẫn valde bona - tối hảo. Tôi nghĩ thế, có thể vì nàng đang run rẩy như một con chim non trong mùa đông, đang khóc lóc và sợ hãi tôi.

Vì nghĩ rằng bổn phận của mỗi người Cơ Đốc ngoan đạo là giúp đỡ đồng loại, tôi hết sức dịu dàng xích lại gần nàng và rẽ ràng bằng tiếng Latin bảo nàng chớ sợ, vì tôi là bạn, chứ không phải kẻ thù, chắc chắn không phải thứ kẻ thù mà có lẽ nàng đang khiếp hãi.

Vì ánh mắt dịu dàng của tôi, tôi nghĩ thế, người con gái ấy đã bình tĩnh hơn và xích lại gần tôi. Thấy nàng không hiểu thứ tiếng Latin tôi nói, tự nhiên tôi buột miệng thứ tiếng Đức của quê hương tôi, khiến nàng rất hoảng sợ, vì âm thanh của tiếng Đức cứng, nghe như chọc vào tai người dân vùng này, hoặc vì những âm thanh ấy gợi nàng nhớ tới vài ba kinh nghiệm với lũ lính tráng của đất nước tôi, tôi không rõ. Tôi bèn mỉm cười, nghĩ rằng ngôn ngữ của cử chỉ và nét mặt phổ quát hơn lời nói, thế là nàng liền yên tâm trở lại. Nàng còn mỉm cười với tôi nữa và nói dăm ba lời.

Tôi hiểu thổ ngữ của nàng sơ sơ thôi, nó khác thứ tiếng tôi học được chút đỉnh ở Pisa, song qua giọng nàng tôi hiểu đó là những lời dịu ngọt, như thể nàng nói với tôi “Anh trẻ lắm, anh đẹp trai lắm…” Một chủng sinh sống trọn thời niên thiếu trong tu viện được nghe ai đó nói về nhan sắc của mình là điều hiếm có; ngược lại, chúng tôi thường được khuyên bảo là sắc đẹp chóng phai tàn, phải xem thường nó. Nhưng cạm bẫy của Kẻ Thù thì vô chừng và tôi thú thật lời nhận xét tôi đẹp trai, dù không đúng đi nữa, nghe vẫn êm tai, khiến tôi dạt dào xúc cảm không nén được. Nhất là khi nói điều này, cô gái vươn tay để đầu các ngón tay nàng chạm nhẹ má tôi, bấy giờ chưa có một sợi râu nào. Tôi sướng mê mẩn, nhưng lúc ấy lòng tôi không hề cảm thấy tí tội lỗi nào. Sức mạnh của Quỷ dữ là như thế đấy, khi nó manh tâm cám dỗ chúng ta và xua ân sủng của Chúa khỏi linh hồn chúng ta.

Lúc đó tôi đã cảm thấy gì? Tôi đã trông thấy gì? Tôi chỉ nhớ những cảm xúc đầu tiên ấy thật không diễn tả nổi, vì lưỡi và đầu óc tôi không được huấn luyện để gọi tên những cảm giác như thế. Mãi tôi mới nhớ ra những ngôn từ ẩn sâu trong lòng mà tôi đã nghe một lúc nào đấy ở những nơi nào khác, chắc chắn được nói ra vì những ý định khác, nhưng tuyệt vời sao chúng lại có vẻ phù hợp tuyệt đỉnh với niềm hân hoan của tôi lúc ấy, như thể chúng có cùng nội dung và được nghĩ ra để diễn tả niềm hân hoan ấy. Những ngôn từ khắc sâu trong các ngóc ngách tâm khảm tôi trào lên làn môi (câm nín) của tôi và tôi quên bẵng rằng chúng được viết trong Kinh Thánh hay trong sách vở của các vị thánh đế diễn tả những điều có thật, khác hẳn và tươi đẹp hơn nhiều. Nhưng giữa những hân hoan các vị thánh từng nói đến và niềm vui sướng mà tâm hồn khích động của tôi cảm thấy lúc đó có sự khác biệt thật không? Lúc đó ý thức tỉnh táo về sự khác biệt nọ đã tắt ngấm trong tôi. Và điều này, theo tôi thấy, chính là dấu hiệu của trạng thái mê ly trong vực thẳm bản thể.

Người con gái này đột nhiên hiện ra với tôi như người trinh nữ đen đúa nhưng quyến rũ trong sách Diễm ca[155]. Nàng mặc một chiếc áo vải thô ngắn đã sờn, hơi quá hở ngực, cổ đeo một chuỗi hạt đá nhỏ màu mè, rất rẻ tiền, tôi nghĩ thế. Nhưng đầu nàng kiêu hãnh vươn thẳng trên cần cổ trắng như ngà, mắt nàng trong như những hồ nước ở Heshbon, mũi nàng tựa ngọn tháp xứ Liban, tóc nàng màu tía vương giả. Phải, tôi thấy mái tóc nàng như một đàn dê, răng nàng như đàn cừu mới tắm về, sóng đôi nhau, đều tăm tắp. Tôi không khỏi buột miệng thì thầm: “Xem kìa, cô xinh quá, người yêu của tôi ơi; xem kìa, cô xinh quá. Tóc cô như một đàn dê nằm dọc sườn núi Gilead; đôi môi cô như sợi chỉ đỏ tươi, hai thái dương cô như miếng lựu, cổ cô như tòa tháp của vua David treo một nghìn tấm khiên.” Rồi vừa sợ hãi vừa mê mẩn, tôi tự hỏi người con gái đứng trước mặt tôi như ánh bình minh, đẹp như vầng trăng, rạng rỡ như mặt trời, terribilis ut castorum acies ordinata - khủng khiếp như một đạo quân gươm giáo sáng ngời đang xông trận kia là ai.

Rồi người con gái ấy xích lại sát tôi hơn. Nàng ném cái bọc đen thui nãy giờ vẫn ôm chặt trước ngực vào một góc, rồi đưa tay ve vuốt mặt tôi, lặp lại những lời tôi vừa nghe lúc nãy. Trong lúc tôi chưa biết nên bỏ chạy hay xích lại gần hơn nữa, đầu lùng bùng như nghe tiếng đội kèn của Joshua đang sắp làm sập tường thành Jerecho[156], khao khát nhưng lại sợ chạm vào nàng, thì nàng đã mỉm cười hớn hở, khẽ ư ử như một con dê cái mãn nguyện, tháo dây thắt ngực áo, tuột khỏi thân thể, đứng trước mặt tôi như Eve đứng trước mặt Adam trong vườn Địa đàng. “Pulchra sunt ubera quae paululum supereminent et tument modice - Bộ ngực hơi nhô và căng vừa phải là đẹp,” tôi lẩm bẩm, lặp lại những lời đã nghe từ Ubertino, vì tôi thấy ngực nàng tựa cặp nai tơ sinh đôi đang gặm cỏ trong đám hoa loa kèn, rốn nàng như một chiếc cốc đầy ắp rượu mùi, vòm bụng nàng như một khối bột mịn màng, chung quanh điểm những bông hoa huệ.

“O sidus clarum pellarum - ôi, muôn vì sao sáng của người thiếu nữ,” tôi kêu lên, “o porta clausa, fins hortorum, cella custos unguentorum, cella pigmentaria! - ôi, cánh cửa khép kín, cội nguồn của vườn tược, kho báu được canh giữ của thuốc mỡ nức mùi hương, của căn phòng thơm ngát.” Rồi tôi thấy mình đứng sát nàng, dù không chủ ý, thấy thân thể nàng ấm, tỏa mùi thơm nồng tôi chưa từng biết. Tôi chợt nhớ câu: “Các con ơi, khi cuồng si, con người trở thành bất lực!” và hiểu rằng dù việc đang xảy ra là cạm bẫy của Kẻ Thù hay ân sủng của trời cao thì giờ đây tôi bất lực trước sự kích thích đang thôi thúc và tôi kêu lên: “O langueo. Causam languoris video nec caveo - Ôi, ta yếu đuối mất rồi. Ta biết lý do khiến ta yếu đuối nhưng lại không đề phòng!” Cũng vì đôi môi nàng ngát mùi thơm của hoa hồng, đôi bàn chân nàng xinh xắn trong đôi xăng đan, đùi nàng rắn chắc như cột đá, những đường cong tuyệt mỹ nơi hông nàng không khác kỳ công của bàn tay nghệ nhân khéo léo. Ôi tình yêu, con gái cưng của bao niềm hạnh phúc, một đấng quân vương đã bị giam giữ trong bím tóc của nàng, tôi lẩm bẩm với chính mình, rồi tôi ngả vào trong vòng tay nàng, chúng tôi cùng lăn xuống nền nhà bếp trần trụi, rồi không biết do tôi tự ý hay do mưu mẹo của nàng mà tôi thấy chiếc áo chủng sinh tuột khỏi thân tôi. Chúng tôi nhìn thân thể nhau, không ngượng ngập, và cuncta erant bona - mọi chuyện đều tốt đẹp.

Rồi nàng hôn lên môi tôi, nỗi đam mê của nàng ngọt ngon hơn rượu, mùi kem trên thân thể nàng thơm ngào ngạt, cổ nàng tuyệt vời trong xâu ngọc quý, đôi má nàng tuyệt vời giữa đôi bông tai. Tình nương của ta ơi, em đẹp quá, em xinh quá; mắt em như mắt bồ câu (tôi nói) và hãy để ta nhìn ngắm mặt em, để ta nghe giọng nói của em, vì giọng em êm ái và khuôn mặt em duyên dáng, em đã khiến tim ta say đắm, em gái của ta ơi, em đã làm tim ta say đắm bằng một ánh nhìn từ đôi mắt em, bằng chuỗi cườm trên cổ em, môi em như mật hoa, lưỡi em như sữa, như mật, hơi thở em thơm như táo, ngực em là hai chùm nho, vòm miệng em là rượu nồng chảy qua răng và môi ta, tuôn thẳng vào tình yêu của ta… Em là một giếng nước trong còn phong kín, là hoa oải hương và saffron[157], là cây thạch xương và cây quế, là trầm hương và cây lô hội. Ta đã uống mật hoa với mật của ta, đã uống rượu với sữa của ta. Người con gái đã hiện ra như ánh bình minh, đẹp tựa ánh trăng, trong sáng như mặt trời, khủng khiếp tựa một đạo hùng binh cờ xí rợp trời ấy là ai, là ai?[158]

Lạy Chúa, khi tâm hồn mê mẩn, thì phẩm hạnh duy nhất là yêu thứ ta thấy (không phải thế ư?), hạnh phúc tuyệt đỉnh là có được thứ ta có, rồi uống tràn cuộc đời đầy ơn phước ngay tại suối nguồn của nó (chẳng phải người ta đã nói vậy sao?), rồi tận hưởng cuộc sống đích thực mà sau kiếp phù sinh này ta sẽ sống vĩnh viễn ở giữa các thiên thần… Tôi đã nghĩ thế, và dường như những lời tiên tri này cuối cùng đã thành hiện thực, khi người con gái ấy trút lên tôi biết bao ngọt ngào khôn tả. Toàn thân tôi như biến thành một con mắt nhìn được cả trước lẫn sau và đột nhiên tôi có thể thấy rõ mọi vật chung quanh. Và tôi đã nhận ra rằng, từ cái được gọi là tình yêu đó đã đồng thời sinh ra sự hợp nhất và dịu dàng, niềm hân hoan, nụ hôn, lẫn vòng tay ôm, như tôi từng nghe nói, nhưng lại ngỡ người ta nói về chuyện gì khác. Tối hôm ấy, trong một khoảnh khắc, chỉ một khoảnh khắc thôi, lúc gần đạt tột đỉnh hoan lạc, tôi quả có nghĩ có lẽ mình bị con Quỷ giữa trưa hớp hồn và nó sẽ buộc phải lộ chân tướng quỷ sứ, khi linh hồn đang cực kỳ ngất ngây của tôi lên tiếng hỏi “Mi là ai?” mà biết cách cám dỗ linh hồn ta và lừa dối thân xác ta; nhưng tôi lập tức được thuyết phục rằng sự ngần ngại của mình mới đúng là do quỷ ám, vì chẳng có gì chính đáng, tốt đẹp và thiêng liêng hơn điều tôi đang trải nghiệm, mỗi lúc một ngọt ngào thêm. Hệt như một giọt nước rơi vào bình rượu đầy, nó sẽ hòa tan trọn vẹn để thấm đượm sắc màu và vị thơm của rượu; hệt như một thanh sắt nung đỏ, hóa lỏng, mất đi hình dạng ban đầu, biến thành ngọn lửa; hệt như bầu không khí ngập nắng sẽ trở nên huy hoàng và trong vắt, khiến như không phải nó đang được chiếu sáng nữa, mà trở thành chính ánh sáng, tôi cảm thấy như mình đã tan vào chất lỏng ngọt lịm, chỉ còn chút sức tàn để lẩm bẩm đôi lời thánh vịnh: “Xem này, ngực ta như rượu mới, còn niêm phong, sẽ làm rách toang những túi đựng mới,” rồi đột nhiên tôi thấy một vầng sáng huy hoàng, bên trong là một hình dáng màu ngọc lam cháy bùng thành ngọn lửa rực rỡ và ngọt ngào, vầng sáng huy hoàng tràn ngập ngọn lửa rực rỡ, ngọn lửa rực rỡ này xuyên suốt hình dáng ngọc lam nọ và vầng sáng huy hoàng cùng ngọn lửa rực rỡ trùm kín hình dáng kia.

Buông mình trên tấm thân mà tôi đang hòa hợp làm một, tuy nửa hồn đã phiêu bạt, nhưng vào giây phút còn tỉnh táo cuối cùng, tôi hiểu rằng ngọn lửa đó trong vắt kỳ lạ, mãnh liệt khác thường và nóng rực, mà bởi trong vắt kỳ lạ nên nó có thể chiếu sáng, và bởi vì nóng rực nên nó có thể thiêu đốt. Rồi tôi hiểu thế nào là vực sâu và những vực thẳm sâu hơn mà nó mở ra bên dưới nữa.

Giờ đây, khi viết những dòng này với bàn tay run rẩy (vì kinh hoàng trước tội lỗi tôi đang tường thuật hoặc vì hoài niệm đầy tội lỗi về sự kiện tôi đang nhớ lại) tôi nhận ra rằng để diễn tả điều mê đắm xấu xa của mình lúc ấy, tôi đã sử dụng chính những từ ngữ đã dùng để diễn tả ngọn lửa thiêu cháy sư huynh Michael phái Fraticello tử vì đạo ở mấy trang trước. Nào phải ngẫu nhiên mà bàn tay tôi, trợ thủ của tâm hồn, đã viết ra những lời diễn tả giống nhau cho hai sự việc khác nhau đến thế, có lẽ vì bấy giờ tôi đã trải qua cả hai sự kiện với những cảm giác giống nhau, và ngay cả bây giờ cũng thế, khi tôi thử ghi lại những điều ấy trên tấm giấy da này.

Có một loại tri thức huyền bí khó giải biện, chẳng hạn khi những hiện tượng rời rạc không liên quan với nhau lại có thể được đặt tên bằng những từ ngữ tương tự, giống như những sự việc thiêng liêng có thể gọi bằng những danh xưng thuộc về thế giới người trần, và qua những biểu tượng không rõ nghĩa ta có thể dùng sư tử hay con báo để ám chỉ Đấng Tối Cao, thanh kiếm để chỉ Thần Chết, ngọn lửa tượng trưng sự hưng phấn hân hoan, lửa cũng có thể là biểu tượng của Tử Thần, vực thẳm tượng trưng sự chết, vực thẳm còn có nghĩa bị trừng phạt đọa đày, đọa đày là bởi bất lực trước cám dỗ, và bất lực là biểu tượng của tình trạng cuồng mê say đắm.

Làm sao mà tôi, ngày đó còn là một thiếu niên, lại dùng cùng những từ ngữ diễn tả nỗi say sưa ngây ngất trước cái chết của sư huynh Michael tử vì đạo đã làm tôi rúng động tâm can, những từ ngữ mà nữ thánh nọ dùng để tả trạng thái xuất thần trong sự sống dâng mình cho Chúa, để tả trạng thái ngây ngất phù du và trĩu nặng mặc cảm tội lỗi khi tận hưởng những lạc thú trần gian mà ngay sau đó lại khiến tôi mường tượng được thế nào là chết và tan biến vào hư vô? Giờ đây tôi sẽ cố phản ánh các sự kiện đó theo cách mình đã cảm nhận: trước tiên về hai kinh nghiệm khác biệt xảy ra cách nhau có vài tháng nhưng cùng làm cho tôi chấn động và đau đớn xót xa, rồi đến buổi tối ở tu viện, chỉ trong vòng vài tiếng đồng hồ, vừa mới hồi tưởng cảm xúc cũ thì liền sau đó tôi được sống trọn vẹn những cảm giác mới, và hơn nữa, theo cách mà tôi trải nghiệm bây giờ, khi viết những dòng này, cả ba trường hợp trên, mà tôi đã tự kể lại cho chính mình bằng ngôn từ dùng cho kinh nghiệm rất khác biệt của linh hồn vị thánh nữ đã hóa thân trong cõi thiêng liêng. Tôi có mắc tội phạm thượng không nhỉ (nếu có thì ngay từ hôm đó, hay chỉ mới vào giây phút này)? Đâu là sự tương đồng trong khát khao được chết của huynh Michael, trong cảm xúc mãnh liệt khi tôi chứng kiến ngọn lửa thiêu đốt huynh, trong cơn thèm muốn được chung chạ xác thịt với cô gái, trong nỗi xấu hổ khi tôi bóng gió diễn tả nó và trong khát vọng được hủy diệt đầy hân hoan đã khiến vị thánh nữ kia sẵn sàng chịu chết trong tình yêu của chính mình để được tiếp tục sống trong vĩnh hằng? Những điều đa nghĩa như thế có thể nào diễn đạt theo cách đơn nghĩa được không? Dường như đây là bài học mà thánh Thomas, nhà thuyết giảng vĩ đại nhất, đã để lại cho chúng ta: Omnis ergo figura tanto evidentius veritatem demonstrat quanto apertius per dissimilem similitudinem figuram se esse et non veritatem probat - vì thế mỗi hình ảnh đều bộc lộ sự thật rõ ràng hơn, khi - qua bất tương đồng trong sự tương đồng - nó cho thấy rằng nó chỉ là hình ảnh chứ không phải sự thật. Nhưng nếu tình lửa và vực thẳm là ẩn dụ của lòng yêu kính Thiên Chúa, thì liệu tình yêu đó có thể trở thành ẩn dụ của tình yêu cái chết và đam mê tội lỗi không? Được chứ, cứ xem sư tử và rắn đều là biểu tượng cho Chúa Ki-tô và Quỷ dữ thì rõ. Trong thực tế, quyền diễn dịch thế này hay thế nọ tùy thuộc sự định đoạt của các bậc giáo phụ, và hiện giờ tôi không biết ai là bậc bề trên để tôi có thể đem nỗi thắc mắc đang day dứt mình ra giãi bày, nên tôi bị ngọn lửa hoài nghi thiêu đốt tâm can (đó, ngọn lửa đã lại xuất hiện để báo hiệu rằng do mất đức tin và sa vào tội lỗi nên tôi sẽ bị hủy diệt đời đời). Chúa ơi, sao giờ đây tâm trí tôi lại rối rắm quá thế này, khi tôi để bản thân bị cuốn vào cơn lốc xoáy của bao nhiêu hồi tưởng và cùng lúc sống lại cảm xúc cháy bỏng của những thời điểm khác nhau, như muốn tự mình sắp xếp lại trật tự các vì tinh tú và nhịp điệu tuần hoàn của chúng trong vũ trụ? Chắc chắn tôi đang bước quá giới hạn trí thông minh bệnh hoạn và tội lỗi của mình. Thôi, chúng ta hãy trở lại với nhiệm vụ mà tôi đã khiêm nhường tự đặt cho mình. Tôi đang kể các sự việc của ngày hôm đó và về việc tôi rơi vào tình trạng rối tâm loạn trí như thế nào. Đó, tôi đã thuật lại những gì mình còn nhớ được về dịp ấy, và ngòi bút của kẻ biên chép chính xác và trung thực là tôi đây cũng chỉ giới hạn vào nhiệm vụ này mà thôi.

Tôi nằm bên cạnh cô gái, không nhớ được là bao lâu. Nàng tiếp tục vuốt ve thân thể tôi lúc đó ướt đẫm mồ hôi. Tôi cảm nhận một niềm hoan lạc trong tâm can, không phải sự bình tâm, mà tựa như đốm lửa cuối cùng vẫn âm ỉ cháy trong mớ than hồng phủ tro nóng, dù ngọn lửa lớn đã tắt. Tôi sẽ không ngần ngại gọi kẻ nào được sống qua cảm giác tương tự trên cõi đời này là một người hạnh phúc (tôi lẩm bẩm như đang nằm mơ), dẫu chỉ đôi lần hiếm hoi (mà quả thực, tôi chỉ được trải nghiệm lần đó thôi), và qua đi trong chớp mắt. Lúc đó ta như không còn hiện hữu, không còn biết mình là ai, bị dìm xuống hố thẳm, gần như tan biến vào hư vô: nếu có người nào trên đời (tôi tự nhủ) cũng được tận hưởng những giây phút ấy như tôi, hẳn hắn ta sẽ lập tức nhìn cõi trần sa đọa bằng con mắt đầy ác cảm, sẽ điên tiết vì những ti tiện của cuộc sống thường nhật, sẽ cảm thấy sức nặng thể xác của một tử thi… Đó chẳng phải là những điều tôi đã được dạy hay sao? Sự cám dỗ khiến tâm trí tôi hoàn toàn quên lãng mà đắm chìm trong hoan lạc (giờ phút này tôi mới hiểu) hẳn nhiên do ánh chói lọi của vầng dương vĩnh cửu; và nỗi phấn khích hoan hỉ nó gây ra làm người đàn ông bung ra, lớn lên, hố thẳm đã toác ra trong tâm khảm hắn không dễ gì khép lại, bởi đó là vết chém do lưỡi gươm ái tình, và cũng bởi trên đời chẳng có gì vừa ngọt ngào vừa gây chấn động hơn thế. Nhưng đó là quyền năng của vầng thái dương, nó phóng những tia nắng lên kẻ bị thương và mọi vết thương toác rộng hơn, cơ thể hắn sưng tấy, mạch máu căng phồng, thể chất hắn mất khả năng làm theo mệnh lệnh nhận được mà chỉ còn nằng nặc đòi thỏa mãn, hồn phách hắn bùng cháy, chìm vào vực thẳm những gì nó chạm phải, chỉ còn thấy nỗi khát khao và chân lý của riêng mình bị bỏ rớt lại phía sau thực tại nó vừa trải nghiệm hay đang trải nghiệm. Và hắn chết lặng, chứng kiến tận mắt sự sa ngã của chính mình.

Những cảm xúc trào dâng từ niềm hoan lạc khó diễn tả nổi trong tâm tưởng đưa dần tôi vào giấc ngủ.

Không rõ bao lâu sau, khi tôi mở mắt thì ánh trăng, có lẽ do bị mây che, đã nhạt nhòa đi nhiều. Tôi quờ tay sang bên cạnh nhưng không chạm vào thân cô gái nữa. Tôi quay sang nhìn: nàng đã không còn đó.

Không còn nhìn thấy đối tượng đã làm nổi cơn sóng cuồng khao khát rồi thỏa mãn dục vọng của tôi, tôi đột nhiên cảm nhận cùng một lúc tính phù du của khao khát và sự tai ác của dục vọng. Omne animal triste post coitum - Sau cuộc giao hoan mọi sinh vật đều sầu não. Tôi ý thức được là mình vừa phạm tội. Giờ đây, sau nhiều thập niên vẫn khóc than về lầm lỡ của mình, tôi không thể quên rằng đêm hôm đó tôi được tận hưởng khoái cảm, và tôi sẽ có lỗi với Đấng Tối Cao đã tạo nên mọi điều tốt đẹp, nếu tôi không chịu nhìn nhận rằng tự thân sự việc xảy ra giữa hai kẻ phạm tội, về bản chất tự nhiên, vốn là tốt đẹp. Nhưng cũng có thể giờ đây, khi nhìn lại với mặc cảm tội lỗi, chính tuổi già khiến tôi thấy mọi chuyện vào thời thanh niên của mình cũng đều tốt đẹp biết bao, trong khi lẽ ra tôi nên hướng suy tưởng của mình về cái chết đang ngày càng gần kề. Ngày ấy, còn là thanh niên, tôi chưa hề nghĩ đến cái chết, mà bận than khóc vì tội lỗi vừa phạm.

Tôi đứng lên, lập cập, một phần vì đã nằm quá lâu trên nền đá lạnh của nhà bếp và cơ thể tôi bị tê cóng. Tôi hối hả xỏ quần áo, cuống quýt như lên cơn sốt. Lúc đó tôi mới thấy ở góc bếp cái bọc mà cô gái vì vội chạy đi nên quên ôm theo. Tôi cúi xuống xem xét: đại loại đó là một tấm vải buộc túm lại, dường như của nhà bếp. Tôi mở bọc ra, thoạt tiên chẳng hiểu nó chứa gì, phần vì tranh tối tranh sáng, phần vì hình thù khó nhận của các thứ trong đó. Rồi tôi bỗng hiểu ra. Trước mắt tôi, nằm giữa những hòn máu đông và những miếng thịt mềm trắng nhờ là một quả tim to tướng, tuy chết rồi nhưng những vi mạch với những dây thần kinh ngang dọc vẫn tiếp tục co giật bơm đầy dung dịch sền sệt của nội tạng.

Một tấm màn đen che phủ mắt tôi, nước bọt chua loét ộc đầy miệng, tôi thét lên và đổ ụp người xuống như một xác chết.

ĐÊM

Lòng dạ rối bời, Adso thú tội với William và suy ngẫm về chức năng của người phụ nữ trong ý đồ của Hóa công, nhưng rồi cậu phát hiện ra xác một người đàn ông.

Tôi hồi tỉnh, thấy có người đang dấp nước lên mặt tôi. Thầy William! Thầy cầm đèn và đã kê gì đấy dưới đầu tôi.

“Chuyện gì thế, hở Adso?” thầy hỏi tôi. “Giữa đêm khuya mà con lang thang trong nhà bếp ăn cắp đồ lòng ư?”

Ngắn gọn thế này: thầy William thức dậy, tìm tôi vì lý do gì thì tôi đã quên khuấy; không thấy tôi, thầy nghi tôi định làm chuyện táo bạo trong thư viện. Đang tới gần Chính Tòa theo hướng nhà bếp, thầy thấy một bóng đen lẻn ra cửa về phía vườn rau (chính là cô gái đang bỏ trốn, có lẽ vì nàng nghe có người đang đi tới). Cố muốn biết người đó là ai, thầy liền chạy theo nàng, nhưng nàng (hay đúng hơn, với thầy là bóng đen nọ) đã chạy về phía bức tường ngoài và biến mất. Rồi thầy William - sau một lúc tìm kiếm loanh quanh - vào nhà bếp, thấy tôi đang nằm ngất xỉu.

Khi tôi, vẫn còn kinh hoàng, kể với thầy về cái bọc đựng quả tim và lắp bắp thêm về một án mạng khác, thầy bật cười: “Adso ơi, người nào mà có trái tim to nhường ấy? Tim bò đấy, con ạ; quả thật, hôm nay họ mổ một con mà. Nhưng sao nó lại lọt vào tay con nhỉ?”

Tới đây, lòng tràn đầy hối hận và vẫn còn choáng váng vì khiếp sợ, tôi khóc sướt mướt, xin thầy cho tôi được chịu phép xưng tội. Thầy đồng ý và tôi thú thật hết, không giấu giếm gì cả.

Sư huynh William nghiêm trang nghe tôi xưng tội, song với vẻ độ lượng. Nghe xong, thầy nghiêm nét mặt và nói: “Adso, không còn nghi ngờ gì nữa, con đã vi phạm điều răn cấm giao hợp, cũng như bổn phận của một chủng sinh. Chỉ có một lý do để gỡ tội cho con, đó là con đã lâm vào một hoàn cảnh mà chính bậc giáo phụ trong sa mạc[159] cũng sẽ sa ngã. Vả lại, phụ nữ là nguồn gốc của cám dỗ thì Thánh Kinh đã nói đủ rồi: sách Giảng viên bảo miệng đàn bà như lửa cháy, sách Châm ngôn[160] dạy rằng đàn bà chế ngự tâm hồn cao thượng của đàn ông và những người dũng mãnh nhất cũng thân bại danh liệt vì họ. Sách Giảng viên còn nói: ‘Ta thấy đàn bà với trái tim như cạm bẫy, như lưới giăng và đôi bàn tay như dây trói còn ghê gớm hơn cả cái chết.’ Những sách khác gọi họ là tay chân của Quỷ dữ. Thấu rõ điều đó nên, Adso ạ, ta không thể tin được rằng Chúa đã tạo dựng một sinh vật hư đốn nhường ấy mà lại không ban cho nó vài ba phẩm chất. Và ta không thể không suy ngẫm về việc Người đã ban cho sinh vật này nhiều đặc ân và ưu thế, trong đó có ba điều rất lớn. Thật vậy, Người đã tạo ra đàn ông trong thế giới thấp hèn này từ bụi đất, còn đàn bà được Người tạo ra sau đó, trong vườn Địa đàng và từ thịt xương quý báu của người đàn ông. Người không nặn người đàn bà kia từ bàn chân hay phủ tạng của Adam, mà từ rẻ sườn của ông ta[161]. Hai là Chúa, Đấng Vạn năng, có thể hiện thân thẳng thành người bằng bao cách thần diệu nào khác, nhưng Người đã chọn làm thai nhi trong bụng một người đàn bà, đó là dấu hiệu cho thấy dẫu sao họ cũng không đến nỗi quá hư đốn. Và khi phục sinh, Người đã hiện ra trước mặt một người đàn bà[162]. Cuối cùng, trên chốn Thiên đường quang vinh sẽ không có người đàn ông nào làm vua nước trời, mà nữ hoàng sẽ là một người đàn bà không bao giờ nhiễm tội[163]. Vậy, nếu Chúa Trời đã chiếu cố đến bà Eve và các con gái của bà như thế, thì việc chúng ta cũng bị vẻ duyên dáng và quý phái của họ quyến rũ có gì là không bình thường đâu? Điều ta muốn nói với con, Adso ạ, là chớ tái phạm nữa, tất nhiên, nhưng một khi đã lỡ rồi thì cũng chẳng có gì ghê tởm lắm đâu. Với lai, một tu sĩ cũng cần, ít nhất một lần trong đời, trải qua kinh nghiệm mê đắm xác thịt, để một ngày kia có thể khoan dung và thông cảm với những kẻ phạm tội mà mình sẽ an ủi và khuyên răn… Thế đấy, Adso thân mến ạ, không nên cầu mong chuyện này, song nếu đã lỡ xảy ra thì cũng đừng sỉ vả nó quá. Con hãy đến với Chúa, còn chúng ta không nói tới chuyện này nữa. Thật vậy, thay vì mãi suy ngẫm về những chuyện ấy, tốt nhất nên quên, nếu được” - đến đây tôi nghe giọng thầy lạc đi như xúc cảm chuyện riêng tư - “chúng ta hãy tự hỏi chuyện hồi đêm có ý nghĩa gì. Cô gái ấy là ai và đã hẹn hò với người nào?”

“Cái đó con không biết, con không thấy người đàn ông đi với cô ta,” tôi nói.

“Được thôi, nhưng từ nhiều manh mối chắc chắn chúng ta có thể suy ra người ấy là ai. Trước hết, hắn phải già nua và xấu xí, một kẻ mà chẳng cô gái nào tự ý giao du, nhất là nếu ả xinh đẹp như con vừa tả - dù theo ta thấy, hỡi sói con yêu quý của ta, món nào con cũng đều sẵn sàng thấy ngon cả.”

“Sao lại già và xấu ạ?”

“Bởi cô nàng không đi với hắn vì tình yêu, mà vì một cái bọc đựng các thứ đầu thừa đuôi thẹo. Chắc hẳn cô nàng là một thôn nữ, chịu ăn nằm với một tu sĩ dâm ô nào đó vì đói, đổi lấy chút miếng ăn cho mình và gia đình, có lẽ không phải là lần đầu đâu.”

“Một cô điếm ư?” tôi kinh hoàng kêu lên.

“Một gái quê nghèo, Adso ạ. Có thể cô ấy còn phải nuôi một đàn em dại. Và nếu có điều kiện, cô sẽ dâng hiến cho tình yêu chứ không vì lợi lộc. Như cô đã làm hồi đêm. Chính con đã kể với ta rằng nàng thấy con trẻ, đẹp trai, nên đã vì tình yêu tặng không cho con thứ mà với những kẻ khác cô ta có thể dùng để đổi lấy trái tim bò hay đôi ba miếng phổi. Sau khi hiến dâng cho con, cô nàng cảm thấy mình đức hạnh và cao thượng hẳn, nên đã bỏ đi, không thèm lấy món đổi chác nào. Chính vì thế ta mới nghĩ rằng kẻ mà cô nàng so sánh với con không thể trẻ trung hay đẹp trai được.”

Phải thú thật tuy tôi rất đỗi ăn năn, nhưng lời giải thích này đã khiến tôi xiết bao tự hào; nhưng tôi lặng thinh, để thầy tôi nói tiếp.

“Lão già xấu xí này hẳn phải có cơ hội xuống làng giao dịch với nông dân vì những công việc liên quan tới chức vụ của hắn. Hắn phải biết cách kín đáo đưa người ngoài vào ra tu viện. Và hắn phải biết hôm nay nhà bếp có bộ đồ lòng kia (có thể ngày mai hắn sẽ lu loa lên rằng cửa nhà bếp quên đóng, nên chó đã vào ăn mất). Và cuối cùng, hắn phải có đôi chút ý thức tiết kiệm và có được chút lợi lộc nên không muốn nhà bếp mất đi những món ngon lành hơn; bằng không, hắn đã đưa cô một miếng bíp-tết hay miếng đặc biệt ngon nào khác. Thành ra con thấy hình ảnh kẻ lạ mặt kia đã được vẽ lên thật rõ nét, vì những đặc tính hay khả năng này thích hợp với một người mà ta không ngần ngại xác định là quản hầm của chúng ta, Remigio xứ Varagine. Hoặc nếu ta nhầm thì là tay Salvatore bí ẩn. Vì hắn gốc gác vùng này nên dễ dàng trò chuyện với dân địa phương và biết cách thuyết phục một cô gái làm theo ý hắn, nếu không xảy ra chuyện con tới.”

“Chắc là thế ạ,” lời thầy William đã thuyết phục tôi, “nhưng bây giờ biết những điều này có ích lợi gì không?”

“Chẳng ích lợi gì. Hoặc rất nhiều,” thầy William đáp. “Chuyện này có thể liên quan - hoặc không - tới những án mạng chúng ta đang điều tra. Mặt khác, nếu quả thật quản hầm từng là một kẻ trong bọn Dolcino thì điều này giải thích được sự vụ và ngược lại. Cuối cùng, bây giờ chúng ta biết được tu viện này là nơi diễn ra nhiều chuyện kỳ dị vào ban đêm. Và ai dám chắc quản hầm của chúng ta và tay Salvatore, những kẻ đi lại dễ dàng trong tu viện vào ban đêm, trong mọi tình huống, lại không biết nhiều hơn những gì họ kể.”

“Nhưng họ sẽ kể cho chung ta chứ ạ?”

“Không đâu, nếu mình thông cảm và lờ đi tội lỗi của họ. Nhưng nếu mình thật tâm muốn biết điều gì đấy, thì sẽ có cách khiến họ phải khai. Nói khác đi, nếu cần, quản hầm và Salvatore sẽ phải làm theo ý chúng ta. Mong Chúa tha cho chúng ta tội thủ đoạn, vì Người đã tha thứ nhiều tội khác rồi,” thầy tinh quái nhìn tôi, khiến tôi hết dám nhận xét những ý định này của thầy có trái phép hay không.

“Bây giờ mình phải đi ngủ thôi, vì chỉ còn một giờ nữa là đến Kinh Sớm. Nhưng Adso tội nghiệp của ta ơi, ta thấy con vẫn còn bồn chồn, vẫn còn lo lắng vì tội lỗi của mình… Chẳng có gì bằng vào nhà thờ thành tâm cầu nguyện để tâm hồn được thanh thản. Ta đã giải tội cho con rồi, nhưng ai dám chắc. Con hãy vào đó xin Chúa chứng giám cho.” Rồi thầy vỗ khá mạnh lên đầu tôi, có thể để tỏ lòng trìu mến như của một người cha đối với con trai, cũng có thể đó là sự trừng phạt nhẹ nhàng. Hoặc cũng có thể (như tôi đã nghĩ sai quấy lúc đó) do ganh tị - nhưng không phải ác ý, vì thầy là người luôn khát khao những kinh nghiệm mới lạ và sinh động.

Chúng tôi nhằm hướng nhà thờ, theo lối vẫn thường đi. Lần này tôi nhắm mắt hối hả bước theo thầy, vì đêm hôm ấy tất cả những bộ xương kia đã nhắc nhở tôi rằng rõ ràng tôi cũng chỉ từ cát bụi mà ra, thành thử tự hào về thân xác mình quả là ngu xuẩn xiết bao.

Tới gian giữa thánh đường, chúng tôi thấy một bóng người trước bàn thờ chính. Tôi tưởng lại là Ubertino, nhưng đó là Alinardo. Mới đầu lão không nhận ra thầy trò tôi. Lão bảo vì không ngủ được nên quyết định thức đêm cầu nguyện cho người tu sĩ trẻ mất tích (thậm chí lão không nhớ nổi tên). Lão cầu nguyện cho linh hồn tu sĩ ấy, nếu chết rồi và cho thân thể, nếu đang nằm đau ốm và cô đơn đâu đó.

“Nhiều người chết quá,” lão nói, “quá nhiều người chết… Nhưng điều này đã ghi trong sách Tông đồ. Cùng với hồi kèn thứ nhất là mưa đá, cùng với hồi kèn thứ hai là một phần ba biển biến thành máu. Các người đã tìm thấy một xác chết trong mưa đá, còn xác kia trong máu rồi đấy… Hồi kèn thứ ba cảnh báo rằng một ngôi sao bùng cháy sẽ rơi xuống một phần ba sông hồ và giếng. Nên tôi cho Huynh hay rằng người huynh đệ thứ ba của chúng ta đã mất tích rồi. Hãy sợ hồi kèn thứ tư, vì một phần ba của mặt trời, mặt trăng và các tinh tú sẽ bị nát vụn và bầu trời sẽ hầu như tối thui…”

Khi chúng tôi ra khỏi gian ngang, thầy William tự hỏi không biết trong lời của lão già có chút sự thực nào chăng.

“Nhưng,” tôi nhận xét “nói thế là thừa nhận có một đầu óc tồi tệ đã dựa trên sách Khải huyền, sắp đặt ba cái chết này, nghĩa là cũng cho rằng Berengar đã chết luôn. Nhưng ngược lại chúng ta biết Adelmo tự sát mà…”

“Đúng vậy,” thầy William nói, “song có thể cái chết của Adelmo đã gợi ý cho cái đầu óc tệ hại hay bệnh hoạn đó sắp xếp hai cái chết kia theo biểu tượng. Nếu đúng thế thì phải tìm thấy xác Berengar ở sông hay giếng. Mà trong tu viện này làm gì có sông hay giếng nào, ít ra không có thứ sông giếng khiến ai đó có thể chết đuối hay bị trấn nước chết…”

“Chỉ có nhà tắm thôi,” tôi ngẫu nhiên buột miệng.

“Adso!” thầy William kêu lên. “Nhà tắm! Con có biết đó có thể là một ý hay không?”

“Nhưng hẳn họ đã tìm ở đó rồi chứ ạ…”

“Sáng nay ta thấy bọn người làm tìm kiếm ở đấy. Họ mở cửa nhà tắm, liếc vào trong một cái rồi thôi, chứ không sục sạo. Họ đâu có chờ đợi sẽ tìm thấy vật gì được giấu kỹ, mà chỉ kiếm một cái xác nằm một cách khôi hài đâu đó, như xác Venantius trong thùng tiết… Mình lại đó xem sao. Trời còn tối, nhưng đèn của thầy trò ta xem ra còn sáng lắm.”

Nói là làm. Và chúng tôi dễ dàng mở cửa nhà tắm nằm bên cạnh bệnh xá.

Những tấm màn dày ngăn các bồn tắm với nhau; tôi không nhớ là bao nhiêu tấm. Các tu sĩ tắm táp ở đây vào những ngày luật dòng quy định. Severinus còn tắm để trị liệu, vì không gì phục hồi tâm hồn và thể xác tốt hơn tắm. Ở một góc có cái lò giúp hâm nước nhanh chóng. Trong lò có tro mới. Phía trước là một cái vạc lớn, lật úp. Nước tắm lấy từ một cái bồn ở góc kia.

Chúng tôi nhìn vào những bồn đầu tiên. Trống cả. Chỉ cái bồn cuối cùng che màn là đầy nước, bên cạnh có một đống áo quần. Thoạt nhìn, mặt nước như phẳng lì dưới ánh đèn của thầy trò tôi; nhưng khi soi đèn gần hơn chúng tôi thoáng thấy một xác người trần truồng dưới đáy bồn. Chúng tôi kéo ra từ từ: Berengar! Cái xác này, thầy William nói, quả thật có gương mặt của một kẻ chết đuối. Mặt trương phềnh. Thân thể trắng bệu, nhẵn nhụi, như của một người đàn bà, trừ hạ bộ mềm nhũn trông thật khiếm nhã. Tôi đỏ bừng mặt, rồi rùng mình, làm dấu thánh giá trong lúc thầy William làm phép lành cho cái xác.

NGÀY THỨ TƯ

KINH NGỢI CA

William và Severinus khám nghiệm xác Berengar, phát hiện lưỡi bị đen, một dấu hiệu không phải do chết đuối. Rồi họ thảo luận về những chất độc gây đau đớn nhất và về một vụ trộm trong quá khứ.

Tôi sẽ không kể lể dài dòng bằng cách nào thầy trò tôi đã thông báo cho Tu viện trưởng cũng như cả tu viện đã bị đánh thức trước giờ làm lễ ra sao, tôi cũng không kể về những tiếng kêu kinh hoàng, về nỗi sợ hãi lẫn đau buồn hiện rõ trên từng khuôn mặt, về việc tin dữ nhanh chóng lan truyền khắp khuôn viên và bọn người làm không ngớt làm dấu thánh giá, lầm rầm niệm chú trừ tà ma. Tôi không biết buổi Kinh Sớm sáng nay có tiến hành đúng quy củ chăng và những ai tham dự. Tôi đi theo thầy William và Severinus. Huynh đã ra lệnh đậy điệm xác Berengar, rồi khiêng đặt lên bàn trong bệnh xá.

Khi Tu viện trưởng và các tu sĩ khác đi khỏi, huynh dược thảo và thầy tôi khám nghiệm kỹ lưỡng tử thi với vẻ lạnh lùng của những người thầy thuốc.

“Huynh ấy chết đuối,” Severinus nói, “không nghi ngờ gì nữa. Mặt trương phù, bụng phình căng…”

“Nhưng không phải do bị trấn nước,” thầy William nhận xét, “vì nếu thế thì huynh ấy phải chống lại tên sát nhân [và chúng ta sẽ thấy nước văng tung toé quanh bồn tắm]. Đằng này mọi thứ đều ngăn nắp và sạch sẽ, như thể Berengar đã đun nước, đổ vào bồn, rồi tự vào nằm trong đó.”

“Tôi không ngạc nhiên đâu,” Severinus nói. “Berengar bị chứng co giật. Chính tôi vẫn thường bảo huynh ấy nên tắm nước ấm, để làm dịu sự khích động của tinh thần và thể xác. Đã nhiều lần huynh ấy xin tôi cho phép đun nước để tắm. Thành ra có thể tối hôm qua huynh ấy đã tắm…”

“Tối hôm kia,” thầy William nói, “vì xác này - như Huynh thấy - đã nằm trong nước ít nhất một ngày rồi…”

[“Có thể tối hôm kia thật,” Severinus đồng ý]; thầy William liền cho huynh ấy biết một vài chuyện của tối hôm ấy. Thầy không thổ lộ việc chúng tôi đã lén lút vào phòng sao chép, nhưng kể - dĩ nhiên có giấu bớt vài chi tiết - chuyện thầy trò tôi đuổi theo một kẻ bí ẩn đã lấy mất một quyển sách của chúng tôi. Severinus biết thầy William chỉ kể một phần sự thật thôi, nhưng không hỏi gì thêm. Huynh nhận xét nếu Berengar là tên trộm bí ẩn kia thì sự lo âu, bứt rứt có thể đã khiến huynh ấy đi tắm cho bớt căng thẳng. Berengar rất nhạy cảm, Severinus nói, đôi khi bực mình hay xúc động cũng khiến huynh ấy run lên, toát mồ hôi lạnh, mắt trợn và ngã xuống nền nhà, sùi bọt mép.

“Dẫu sao,” thầy William nói, “trước khi vào đây huynh ấy đã đi đâu đấy, vì tôi không thấy trong nhà tắm quyển sách huynh ấy đã lấy trộm.

[“Thưa, đúng vậy,” tôi hăm hở nói xen vào, “con đã tìm rất kỹ trong đống quần áo cạnh bồn tắm mà không thấy một vật nào tương đối lớn cả.”

“Con giỏi đấy!” thầy William mỉm cười khen.] “Nghĩa là trước đó huynh ấy đã tới chỗ nào khác, rồi - chúng ta cho rằng - để bớt căng thẳng và có lẽ để tránh sự truy lùng của chúng tôi, huynh ấy đã lén vào nhà tắm, nằm trong bồn nước. Severinus này, Huynh có tin rằng bệnh của Berengar có thể đã khiến huynh ấy ngất xỉu và chết đuối không?”

“Có thể,” Severinus lưỡng lự đáp. [“Mặt khác, nếu chuyện này xảy ra tối hôm kia thì từ đó cho đến giờ những vệt nước bắn tung tóe nọ đã khô hết cả rồi. Nghĩa là chúng ta không thể loại trừ huynh ấy bị người khác dùng bạo lực trấn nước chết.”

“Phải,” thầy William công nhận. “Nhưng Huynh đã từng thấy người chết đuối nào cởi bỏ áo quần trước khi bị kẻ sát nhân trấn nước chưa?”

Severinus chỉ lắc đầu, như thể biết phản bác sẽ chẳng ăn thua.] Nãy giờ, huynh vẫn xem xét đôi bàn tay của tử thi. “Có một điều thật lạ lùng…” huynh nói.

“Điều gì thế?”

“Hôm trước xem xét đôi bàn tay của Venantius sau khi đã rửa sạch máu, tôi để ý thấy một chi tiết, song không cho là quan trọng. Đầu hai ngón bàn tay phải của Venantius đen thui, như dính chất gì màu đen. Giống hệt - Huynh thấy chứ? - hai đầu ngón tay Berengar bây giờ. Thật ra ở đây đầu ngón tay thứ ba cũng có vết như thế. Lúc ấy tôi nghĩ Venantius đã đụng chạm tới thứ mực nào đấy trong phòng sao chép…”

“Thú vị thật,” thầy William trầm ngâm nói, trong lúc cúi nhìn sát hơn mấy ngón tay Berengar. Trời vừa hửng, ánh sáng trong phòng còn nhợt nhạt và thầy tôi rõ ràng đang đau khổ vì mất kính. “Thú vị thật,” thầy lặp lại. “[Đen sì đầu ngón cái và ngón trỏ, ngón giữa nhạt hơn và chỉ ở mặt trong thôi.] Nhưng bàn tay trái cũng có vệt mờ hơn, ít ra trên ngón cái và ngón trỏ.”

“Nếu chỉ ở bàn tay phải thì có thể do huynh ấy cầm một vật gì nhỏ, dài và mảnh…”

“Như cây bút. Hay món ăn nào đấy. Hoặc một con côn trùng. Hay một con rắn. Hoặc khay bánh thánh. Hay một cây gậy. Nhiều thứ có thể lắm. Nhưng nếu bàn tay kia cũng có dấu luôn thì đó có thể là một cái ly có chân, tay phải giữ, tay trái đỡ, ít tốn sức hơn…”

Severinus chà nhẹ mấy ngón tay người chết, nhưng màu đen không mất đi. Tôi để ý thấy huynh đeo một đôi găng, hẳn huynh vẫn dùng khi đụng chạm tới chất độc. Huynh ngửi, nhưng chẳng thấy mùi gì. “Tôi có thể kể với Huynh nhiều chất, từ cây cỏ và cả từ khoáng vật, để lại những dấu vết như thế này. Có loại chết người, có loại không. Đôi khi ngón tay các nhà minh họa dính kim nhũ…”

“Adelmo là một nhà minh họa,” thầy William nói. “Tôi đoán vì xác huynh ấy tan nát nên Huynh đã không nghĩ tới việc xem xét kỹ các ngón tay. Còn những ngón này đây có thể đã cầm vật gì đó của Adelmo.”

“Tôi thật không rõ,” Severinus nói. “Hai người chết, ngón tay cả hai đều đen. Huynh có thể suy ra điều gì?”

“Tôi chẳng suy diễn gì hết: nihil sequitur geminis ex particularibus unquam - xưa nay không thể rút ra được gì cả từ hai mệnh đề riêng lẻ. Cả hai trường hợp này đều phải ứng với một quy luật nào đấy. Chẳng hạn: có một chất hễ ai đụng tới cũng đều bị đen ngón tay…”

Tôi đắc chí bổ sung vào tam đoạn luận: “… Ngón tay Venantius và Berengar đều đen, vậy họ đã chạm vào chất đó!”

“Giỏi, Adso!,” thầy William nói, “đáng tiếc tam đoạn luận của con không ổn, vì aut semel aut iterum medium generaliter esto - tiền đề hai phải là hoặc cá biệt hoặc phổ quát, mà tiền đề hai trong tam đoạn luận của con không phổ quát. Điều này cho thấy chúng ta chọn tiền đề một không đúng. Lẽ ra ta không được nói rằng người nào đụng phải một chất nào đấy đều bị đen ngón tay, vì cũng có những người ngón tay thâm dù không đụng tới chất đó. Lẽ ra ta phải nói rằng người nào thâm ngón tay, và chỉ người nào thâm ngón tay thôi, mới chắc chắn đã chạm vào chất nói trên. Chẳng hạn Venantius và Berengar, vân vân. Và như thế chúng ta sẽ có một Darii[164], nghĩa là một suy luận xuất sắc thứ ba của hình thức thứ nhất.”

“Vậy là chúng ta có giải đáp rồi,” tôi vui sướng nói.

“Đáng tiếc, Adso ơi, con quá tin vào tam đoạn luận! Cái chúng ta có, ta nhắc lại, mới chỉ là một câu hỏi thôi. Đó là: chúng ta nêu giả thuyết Venantius và Berengar cùng đụng tới một chất, giả thuyết này rõ ràng hợp lý. Nhưng khi chúng ta hình dung có một chất, duy nhất trong mọi chất, gây ra hậu quả này (điều này còn phải được kiểm chứng), chứng ta vẫn chưa biết đó là chất gì, họ tìm thấy ở đâu và vì sao đã đụng chạm tới nó. Và, con nên nhớ, chúng ta thậm chí chưa biết có phải chất họ chạm phải ấy đã khiến họ bị chết không. Hãy hình dung một người điên muốn giết tất cả những ai đụng tới kim nhũ. Chẳng lẽ con bảo rằng kim nhũ giết người?”

Tôi hoang mang quá. Xưa nay tôi luôn tin logic là thứ vũ khí phổ quát, nay mới hiểu ra rằng công hiệu của nó còn tùy cách ta sử dụng. Hơn nữa, từ ngày đi theo thầy tôi đã học được, và ngày càng học được nhiều hơn, rằng logic có thể đặc biệt hữu hiệu, khi ta sử dụng rồi bỏ nó qua bên.

Severinus chắc chắn không phải nhà luận lý, nên trong lúc thầy trò tôi đối đáp, huynh suy ngẫm dựa trên kinh nghiệm bản thân. “Thế giới thuốc độc đa dạng giống như những bí ẩn của thiên nhiên đa dạng vậy,” huynh nói và chỉ vào một lô chai lọ - mà chúng tôi đã ngưỡng mộ từ trước - xếp gọn gàng trên kệ dọc những bức tường, cùng với nhiều pho sách. “Như tôi đã nói với Huynh hôm trước, nhiều thứ dược thảo này, khi pha trộn đúng cách và cho dùng đúng liều lượng, có thể thành thứ thuốc uống và dầu thoa chết người. Chẳng hạn cà độc dược, cây độc cần, có thể gây buồn ngủ, kích thích hay cả hai. Nếu dùng thận trọng chúng là thứ thuốc tốt, nếu quá liều có thể chết được.”

“Nhưng không chất nào trong những chất này để lại dấu trên ngón tay?”

“Không, tôi tin thế. Có những chất chỉ nguy hiểm khi ta nuốt vào bụng, chất khác lại tác động trên da. Cây lê lư có thể gây ói mửa khi túm nó để nhổ lên. Hoa cây dittany và cây tần bì khiến người làm vườn đụng tới nó là thành say như vừa uống rượu. Cây lê lư đen, chỉ cần đụng tới là đủ đi chảy rồi. Những cây khác khiến tim đập nhanh hay nhức đầu, cây khác nữa làm mất giọng nói. Còn nọc rắn lục chỉ hơi làm ngứa da, nếu không để thấm vào máu… Có lần tôi được cho xem một hợp chất, nếu bôi vào đùi trong của con chó, gần củ giống, con vật sẽ quằn quại chết trong nháy mắt, chân cứng đờ dần…”

“Huynh biết nhiều về chất độc gớm,” thầy William nói với giọng thán phục.

Severinus nhìn đăm đăm một lúc vào mắt thầy. “Tôi biết những gì một thầy thuốc, một nhà dược thảo, một nhà nghiên cứu những bộ môn về sức khỏe con người cần biết.”

Thầy William trầm ngâm một lát. Rồi thầy yêu cầu huynh cạy miệng tử thi để quan sát lưỡi. Severinus, rất đỗi tò mò, liền lấy ra một cái đè lưỡi mỏng, một trong những y cụ của huynh, rồi làm theo. Huynh bật lên tiếng kêu kinh ngạc: “Lưỡi cũng đen!”

“Thế đấy,” thầy William lẩm bẩm, “huynh ấy đã nắm gì đấy với mấy ngón tay rồi nuốt phải chất nọ… Điều này loại trừ những chất độc giết người do thấm qua da mà Huynh vừa nói. Nhưng nó không giúp ta suy diễn dễ dàng hơn tí nào. Vì nay, về phần huynh ấy và Venantius, ta phải cho là họ đã tự ý. Họ cầm vật gì đấy, rồi đưa vào miệng, họ ý thức điều họ làm…”

“Chất gì để ăn ư? Để uống ư?”

“Có thể. Hoặc giả - tại sao không - một nhạc cụ, chẳng hạn một ống sáo…”

“Vô lý,” Severinus nói.

“Dĩ nhiên vô lý. Nhưng chúng ta không được bỏ qua một giả thuyết nào hết, dù khó tin đến đâu. Bây giờ chúng ta hãy trở lại vấn đề chất độc. Nếu có ai tỏ tường chất độc, như Huynh, từng đột nhập vào đây và lấy một số dược thảo của Huynh, liệu y có thể tạo ra một loại thuốc thoa chết người, để lại những vệt như thế trên ngón tay và lưỡi không? Chất ấy có thể trộn vào thức ăn hay đồ uống, bôi lên thìa hoặc thứ mà người ta cho vào miệng được chăng?”

“Được thôi,” Severinus thừa nhận, “nhưng ai làm chuyện đó chứ? Với lại, dù chúng ta chấp nhận giả thuyết này là đúng, hỏi kẻ ấy đã làm cách nào đưa thuốc độc cho hai sư huynh xấu số của chúng ta?”

Nói thật, tôi không thể hình dung Venantius hay Berengar lại sẵn lòng để kẻ nào đấy xán lại, đưa họ một chất bí ẩn rồi thuyết phục họ ăn hoặc uống chất đó. Nhưng dường như thầy William không bối rối trước sự kiện lạ đời này. “Chúng ta sẽ nghĩ đến chuyện này sau,” thầy nói, “còn bây giờ tôi muốn Huynh cố nhớ lại đôi ba chuyện mà có thể trước đây Huynh không chú ý. Chẳng hạn có ai đó đã hỏi Huynh về những dược thảo của Huynh, ai đó có thể dễ dàng ra vào bệnh xá này…”

“Để tôi nghĩ xem,” Severinus đáp. “Trước đây lâu rồi, dễ đến vài năm, tôi có cất trên một trong những tấm kệ này một chất cực độc, của một sư huynh từng tới các nước xa xôi tặng cho. Huynh ấy không biết nó gồm những thành phần gì, dĩ nhiên là dược thảo rồi, nhưng có nhiều loại lạ. Nó nhờn nhờn, vàng vàng. Huynh ấy bảo tôi chớ đụng tới, vì chỉ cần dính môi là sẽ chết ngay. Huynh ấy bảo chỉ nuốt chút xíu thôi là trong vòng nửa giờ tứ chi sẽ rã rời, người vô cùng mệt mỏi, rồi chết. Huynh ấy không muốn giữ bên mình, nên tặng tôi. Tôi giữ nó một thời gian dài, định sẽ thử nghiên cứu. Rồi một ngày nọ có trận bão lớn. Một chủng sinh phụ tá của tôi, để cửa bệnh xá mở toang hoác, thành ra trận bão đã tàn phá căn phòng chúng ta đang đứng đây. Chai vỡ lọ bể, chất lỏng lênh láng nền nhà, thuốc dưới dạng cây cỏ và bột tung tóe. Tôi mất cả ngày tự tay sắp xếp lại mọi thứ, chỉ để người khác giúp quét dọn những mảnh chai lọ và những dược thảo không cứu được nữa. Cuối cùng tôi phát hiện ra chính cái ống tôi vừa nói với Huynh đã biến mất. Mới đầu tôi lo lắm, nhưng rồi cho rằng nó bị vỡ và lẫn với đám rác đã đổ đi. Tôi cho người lau chùi cẩn thận nền bệnh xá, và các kệ…”

“Huynh có nhìn thấy ống thuốc đó vài giờ trước trận bão không?”

“Có… à… không, bây giờ nghĩ lại mới chắc là không. Nó nằm sau một dãy lọ, tôi cất kỹ lắm, và đâu phải ngày nào tôi cũng kiểm tra…”

“Nghĩa là theo Huynh nghĩ nó có thể đã bị trộm mất khá lâu trước trận bão mà Huynh không nhận ra?”

“Bây giờ nghĩ lại thì đúng thế, không hoài nghi gì nữa.”

“Và cậu chủng sinh của Huynh có thể đã trộm nó, rồi nhân có bão bèn cố ý để cửa mở thông thống, khiến mọi thứ của Huynh đảo lộn cả, phải vậy không?”

Severinus có vẻ rất khích động. “Phải rồi, đúng thế. Không chỉ có vậy thôi, nhưng nhớ lại, tôi thật ngạc nhiên vì cơn bão, dù dữ dội đến mấy, cũng đâu thể nào làm tan hoang đến thế được. Có nhiều khả năng là ai đấy đã thừa gió bẻ măng, lợi dụng bão để phá phách, gây thiệt hại nhiều hơn chính cơn cuồng phong!”

“Cậu chủng sinh này tên gì?”

“Augustine. Nhưng cậu ấy mất năm ngoái rồi, ngã từ giàn giáo xuống khi cùng với các tu sĩ và đám người làm lau chùi những pho tượng trước mặt nhà thờ. Nói đúng ra, bây giờ nghĩ lại tôi mới nhớ, cậu ấy đã thề sống thề chết là không để cửa mở trước khi có bão. Chỉ có tôi, vì giận dữ, đã quy trách nhiệm cho cậu ấy thôi. Có thể cậu ấy không có lỗi thật.”

“Như vậy là có một người thứ ba, có thể rành rẽ về chất độc hơn cậu chủng sinh kia. Huynh đã nói chuyện này với những ai rồi?”

“Quả tình tôi không nhớ nữa. Với Tu viện trưởng, dĩ nhiên rồi, để xin phép được giữ thứ chất nguy hiểm này. Và với vài người khác nữa, chắc là trong thư viện, vì lúc ấy tôi đang tìm mấy thứ dược thảo may ra giúp tôi biết được thành phần của chất kia.”

“Nhưng chẳng phải Huynh đã cho tôi biết rằng ở đây Huynh có những quyển sách hữu dụng nhất cho ngành của mình ư?”

“Phải, nhiều nữa cơ,” huynh nói và chỉ vào một góc phòng với mấy chiếc kệ chất vài chục pho sách. “Nhưng lúc ấy tôi tìm mấy quyển mà tôi không được phép giữ ở đây, còn Malachi rất ngần ngại cho tôi xem. Tôi phải xin phép Tu viện trưởng đấy.” Huynh hạ giọng, như rụt rè, không muốn tôi nghe thấy. “Huynh nên biết, trong một góc bí mật của thư viện, họ cất giữ những sách về phù chú, tà thuật và các công thức chế bùa ma quỷ. Tôi được phép tham khảo những tác phẩm này khi cần, và tôi những mong tìm được công thức của chất độc đó và tác dụng của nó. Nhưng hoài công.”

“Nên Huynh mới nói chuyện này với Malachi.”

“Đúng thế, chắc chắn là với huynh ấy và có lẽ cả với Berengar, bấy giờ là phụ tá Thủ thư. Nhưng Huynh chớ vội kết luận: tôi không nhớ rõ, song có lẽ nhiều tu sĩ khác cũng có mặt lúc đó, vì như Huynh biết, đôi khi phòng sao chép rất đông người…”

“Tôi không nghi ngờ ai hết. Tôi chỉ cố hiểu xem có thể đã xảy ra chuyện gì thôi. Dẫu sao, Huynh bảo chuyện này xảy ra đã nhiều năm, và thật lạ lùng là có người đã trộm thuốc độc mà mãi sau này mới dùng tới. Điều này cho thấy một đầu óc hiểm ác đã âm thầm tính kế giết người suốt một thời gian dài.”

Severinus làm dấu thánh giá, mặt lộ vẻ kinh hoàng. “Cầu Chúa tha tội cho tất cả chúng ta!”

Chẳng còn gì để nói thêm nữa. Chúng tôi đậy điệm thi hài Berengar lại. Phải chuẩn bị cái xác cho tang lễ.

KINH ĐẦU

William khiến cho Salvatore, rồi đến quản hầm, thú nhận quá khứ của họ. Severinus tìm thấy đôi tròng kính bị mất trộm của William. Nicholas đem tới cặp kính mới và William, giờ đây có sáu con mắt, tiến hành giải mã bản viết tay của Venantius.

Chúng tôi đang đi ra thì Malachi bước vào. Huynh dường như rất khó chịu khi thấy thầy trò tôi ở đấy, nên dợm bỏ đi. Từ bên trong Severinus trông thấy huynh, liền hỏi “Huynh tìm tôi đấy ư? Có phải vì…” Rồi huynh ấy ngưng bặt, liếc nhìn chúng tôi. Malachi liền kín đáo ra hiệu cho huynh ấy, như ngầm nói “Mình sẽ nói chuyện đó sau…” Chúng tôi đi ra lúc huynh bước vào nên gặp nhau ở khuông cửa.

Malachi nói một câu hơi thừa: “Tôi tìm sư huynh dược thảo… tôi… tôi bị nhức đầu.”

“Chắc do không khí tù hãm trong thư viện đấy,” thầy William nói với huynh, giọng ái ngại. “Huynh nên xông thuốc gì đi.”

Malachi mấp máy môi như định nói gì nữa, nhưng lại thôi, chỉ cúi đầu bước vào trong, còn chúng tôi bước ra ngoài.

“Huynh ấy tìm Severinus làm gì vậy ạ?” tôi hỏi.

“Adso,” thầy tôi sốt ruột đáp, “con hãy tập dùng cái đầu của mình để suy nghĩ đi.” Rồi thầy đổi đề tài. “Bây giờ chúng ta phải thẩm vấn vài người. Ít ra,” thầy nói tiếp, mắt đăm đăm nhìn xuống đất, “trong lúc họ còn sống. Tiện đây ta nói thêm: từ nay thầy trò ta phải thận trọng khi ăn uống. Con chỉ nên lấy thức ăn từ cái đĩa chung cho mọi người, thức uống từ cái bình mọi người đều rót. Sau Berengar, chúng ta là những kẻ biết nhiều chuyện nhất. Dĩ nhiên không kể tên sát nhân.”

“Nhưng thầy định thẩm vấn ai bây giờ?”

“Adso,” thầy William đáp, “hẳn con đã nhận thấy những chuyện đáng quan tâm nhất xảy ra ở đây vào ban đêm. Họ chết ban đêm, họ lang thang trong phòng sao chép vào ban đêm, họ đưa đàn bà vào tu viện lúc ban đêm… Chúng ta có một tu viện của ban ngày và một tu viện của ban đêm, mà tiếc thay tu viện ban đêm dường như đáng chú ý hơn. Vì thế, ai lang thang ban đêm đều khiến chúng ta phải quan tâm, kể cả - ta ví dụ - người đàn ông con bắt gặp cùng với cô gái tối hôm qua. Có thể chuyện của cô gái chẳng liên quan gì đến mấy vụ đánh thuốc độc, cũng có thể có. Dẫu sao, ta cũng đã suy nghĩ về người đàn ông tối hôm qua. Y hẳn phải là người biết những chuyện khác về cuộc sống ban đêm của chốn thiêng liêng này. A, vừa mới nhắc tới Quỷ là Quỷ đã dẫn xác đến kia rồi.”

Thầy chỉ cho tôi thấy Salvatore. Y cũng đã thấy thầy trò tôi. Tôi để ý thấy y hơi khựng lại, định quay đi, như muốn tránh chúng tôi. Song, chỉ một thoáng thôi. Vì rõ ràng y thấy không tránh được nên tiếp tục bước về phía thầy trò tôi. Y toét miệng cười, chào ngọt xớt: “Cầu Chúa ban phước lành!” Không chờ y nói xong, thầy tôi đột ngột hỏi luôn.

“Huynh biết ngày mai Tòa án Tôn giáo sẽ đến đây chứ?”

Salvatore có vẻ không vui trước tin này. Y khẽ hỏi: “Dính dáng gì đến tôi chứ?”

“Huynh nên khôn ngoan nói cho ta biết sự thật; ta là bạn của Huynh, một tu sĩ dòng Anh em hèn mọn như Huynh trước đây, còn hơn ngày mai Huynh phải kể cho những người mà Huynh biết quá rõ.”

Bị tấn công thình lình, Salvatore dường như mất mọi khả năng phản kháng. Y nhìn thầy tôi với vẻ phục tùng, như cho thấy y sẵn sàng khai mọi chuyên.

“Tối hôm qua có một người đàn bà trong nhà bếp. Ai đi với cô ấy?

“Ôi dào, một ả bán mình như con buôn đâu thể nào tốt lành hay thánh thiện được,” Salvatore kể lể.

“Ta không cần biết cô gái đó trong trắng hay không. Ta muốn biết ai cùng đi với ả?”

“Chúa ơi, bọn quỷ cái này thảy đều rất tinh ranh! Cả ngày lẫn đêm chúng chỉ nghĩ cách mồi chài đàn ông thôi mà…”

Thầy William thô bạo thộp ngực áo y. “Ai đi với ả. Huynh hay quản hầm?”

Salvatore biết không thể tiếp tục dối trá quanh co được nữa. Y bèn kể một câu chuyện lạ lùng. Cố gắng lắm chúng tôi mới hiểu rằng để làm vui lòng quản hầm, y đã tìm gái quê cho hắn; ban đêm y lén lút đưa gái vào tu viện theo những lối mòn mà y không muốn tiết lộ với thầy trò tôi. Nhưng y thề y làm thế hoàn toàn vì tốt bụng, nhưng lại khôi hài tỏ ra tiếc rẻ không biết làm cách nào thỏa mãn dục vọng của chính mình, để cũng được cô gái cho chấm mút gì đấy, sau khi đã thỏa mãn quản hầm. Y vừa khúm núm kể, vừa mỉm cưởi dâm đãng và nháy mắt, như cho thấy y đang hàn huyên với những kẻ bằng xương bằng thịt, rành rẽ những chuyện này. Y nhìn trộm tôi, còn tôi dù muốn cũng không cấm cản y được, vì cảm thấy bị ràng buộc với y bởi cùng một điều bí mật: tôi là kẻ đồng lõa và bạn đường tội lỗi của y.

Tới đây thầy William quyết định một ăn, hai thua, nên đột nhiên hỏi: “Huynh quen Remigio trước hay sau khi theo Dolcino?”

Salvatore quỳ thụp ngay xuống dưới chân thầy, nức nở van xin thầy đừng tàn hại y, mà hãy cứu vớt y khỏi Tòa án Tôn giáo. Thầy William trịnh trọng thề sẽ không kể với ai những điều sẽ được nghe. Salvatore liền không ngần ngại nộp mạng quản hầm cho thầy trò tôi. Y và quản hầm đã gặp nhau trên Núi Trọc, cùng trong đám Dolcino. Salvatore và quản hầm đã cùng nhau thoát thân, trốn lánh trong tu viện ở Casale và cùng nhập dòng Cluniac. Khi y lắp bắp khẩn cầu tha mạng thì rõ ràng chẳng còn gì để khai thác thêm nữa. Thầy William liền quyết định đánh phủ đầu Remigio, nên cho phép Salvatore lui. Y lủi ngay vào nhà thờ.

Viên quản hầm đang ở phía bên kia tu viện, trước dãy kho ngũ cốc, mặc cả với mấy nông dân từ thung lũng lên. Huynh lo lắng nhìn chúng tôi, làm ra vẻ rất bận bịu, nhưng thầy William khăng khăng muốn nói chuyện với huynh.

“Tôi nghĩ rằng vì những lý do liên quan đến chức trách của Huynh, nên hiển nhiên Huynh buộc phải đi nơi này nơi nọ trong tu viện khi mọi người khác đều ngủ, đúng không nhỉ?”

“Cũng còn tùy,” Remigio đáp. “Đôi khi có chút việc vặt cần giải quyết thì tôi phải hy sinh vài ba giờ ngủ.”

“Những lúc như thế, Huynh có thấy gì khiến Huynh nghĩ rằng có ai khác cũng đi lại giữa nhà bếp và thư viện mà theo Huynh là không chính đáng chăng?”

“Nếu thấy gì thì tôi đã thưa với Tu viện trưởng rồi.”

“Dĩ nhiên,” thầy William gật đầu rồi thình lình đổi sang chuyện khác. “Ngôi làng dưới kia không được giàu lắm, nhỉ?”

“Có giàu, có nghèo,” Remigio đáp. “Dưới đó có một số là tá điền của tu viện; những năm được mùa họ cũng được hưởng ơn mưa móc của tu viện. Chẳng hạn, vào ngày vía thánh John, họ được mười hai giạ mạch nha, một con ngựa, bảy con bò thiến, một con bò đực, bốn bò cái tơ, năm con bê, hai mươi con cừu, mười lăm con heo, năm mươi con gà và mười bảy tổ ong. Thêm hai mươi con heo đã xông khói, hai mươi bảy hũ mỡ, nửa thùng mật, ba thùng xà phòng, một lưới cá…”

“Tôi hiểu, tôi hiểu,” thầy William ngắt lời. “Nhưng Huynh phải thừa nhận là những điều này vẫn chẳng nói được gì với tôi về tình hình ngôi làng, bao nhiêu dân làng là tá điền của tu viện và những người không phải tá điền có bao nhiêu đất riêng để tự canh tác…”

“À, về chuvện ấy,” Remigio nói, “thì một gia đình bình thường dưới đó có khoảng năm mươi miếng đất.”

“Mỗi miếng là bao nhiêu?”

“Tất nhiên là bốn trabuccho vuông.”

“Trabuccho vuông? Nghĩa là bao nhiêu?”

“Ba mươi sáu bộ vuông là một trabucco vuông. Hay, nếu Huynh thích, tám trăm trabuccho dài bằng một dặm Piedmont. Huynh cứ tính rằng một gia đình - ở những vùng phía Bắc - có thể canh tác được ít nhất nửa bao dầu.”

“Nửa bao?”

“Đúng thế, một bao là năm emine, một emine là tám tách.”

“Tôi hiểu,” thầy tôi chán nản nói. “Mỗi nơi có đơn vị đo lường riêng. Ở đây người ta có đong rượu chẳng hạn bằng cốc vại không nhỉ?”

“Hoặc bằng rubibio. Sáu rubbio bằng một brenta tám brenta là một thùng. Nếu Huynh muốn thì một rubbio bằng sáu bình, mỗi bình hai cốc vại.”

“Tôi tin rằng mình đã rõ rồi,” thầy William ngao ngán nói.

“Huynh muốn biết gì khác nữa không nhỉ?” Remigio hỏi với giọng nghe có vẻ thách thức.

“Có chứ! Tôi vừa hỏi Huynh xem người ta sống thế nào dưới thung lũng, vì hôm nay tôi mới nghiền ngẫm những bài của Humbert xứ Romans thuyết giáo cho phụ nữ; đặc biệt trong Chương ‘Ad mulierespanperes in villudis - Vẽ các phụ nữ nghèo trong những ngôi nhà nhỏ ở nông thôn’ ông bảo vì nghèo khó, họ bị lôi kéo vào những tội lỗi về xác thịt hơn mọi người khác. Có một đoạn rất đáng chú ý viết rằng ‘Pecant enim mortaliter, cum peccant cum quoatmqtte laico, mortalius vero quando cum Clerico in sacris ordinibus constitute, maxime vero quando cum Religioio mundo mortuo - tội họ phạm với người thể tục đã là nặng rồi, tội sẽ càng nặng hơn nếu phạm với một linh mục và nặng nhất là với một thầy dòng, người đã xa lánh cuộc đời[165]’. Huynh biết rõ hơn tôi là ngay cả tại những nơi thiêng liêng như các tu viện, không bao giờ thiếu sự cám dỗ của Quỷ dâm dục. Tôi thắc mắc không rõ khi tiếp xúc với dân làng Huynh có bao giờ nghe rằng vài tu sĩ - xin Chúa xá tội - đã dụ dỗ gái tơ vào chuyện gian dâm chăng?”

Tuy thấy tôi nói những điều này với giọng gần như bâng quơ, song bạn đọc có thể hình dung được chúng đã khiến viên quản hầm tội nghiệp lúng túng xiết bao. Tôi không dám bảo mặt huynh ấy trở nên trắng bệch, song muốn nói rằng vì tôi chờ đợi huynh ấy sẽ xanh xám mặt mày nên nhìn cứ thấy nó tái ngoét đi.

“Huynh hỏi tôi những điều mà nếu biết thì tôi đã thưa với Tu viện trưởng rồi,” huynh khúm núm đáp. “Dẫu sao, tôi nghĩ, nếu chúng giúp được cho cuộc điều tra của Huynh, tôi sẽ không giữ kín chuyện gì mà tôi có thể biết được. Quả thật, câu hỏi thứ nhất của Huynh làm tôi nhớ lại… Cái đêm mà huynh Adelmo xấu số chết, tôi đang đi lại trong sân… vì chuyện gà qué ấy mà, Huynh biết chứ… tôi nghe đồn ban đêm một tay thợ rèn lẻn vào chuồng gà bắt trộm… Đúng vậy, đêm hôm đó tôi tình cờ thấy - vì từ xa nên không dám cả quyết - Berengar men theo lễ điện đi về phía nhà ngủ, như thể huynh ấy về từ hướng chính Tòa… Tôi không ngạc nhiên, vì các tu sĩ đã rì rầm bàn tán về Berengar từ lâu rồi. Có lẽ Huynh đã nghe…”

“Không. Huynh kể đi.”

“Chà… biết nói sao đây? Berengar bị nghi chìm đắm trong những đam mê không… không thích đáng với một thầy dòng…”

“Phải chăng Huynh định nói rằng huynh ấy dan díu với các thôn nữ, như tôi vừa hỏi Huynh?”

Quản hầm húng hắng ho một cách bối rối, gượng cười. “À, không… còn tệ hơn nữa cơ…”

“Nghĩa là theo Huynh nghĩ, một tu sĩ tìm khoái lạc xác thịt với gái làng là chiều theo những đam mê thích đáng hơn à?”

“Tôi đâu có nói thế, nhưng hẳn Huynh đồng ý rằng trong trụy lạc cũng như đức hạnh có nhiều mức độ khác nhau… Xác thịt có thể bị cám dỗ hợp với tự nhiên và… trái tự nhiên.”

“Huynh muốn nói Berengar bị lôi cuốn bởi ham muốn thể xác với những người cùng giới tính ư?”

Tôi nói đó là những lời xầm xì… Tôi báo Huynh bieeys những chuyện này để chứng tỏ lòng chân thành và thiện chí của tôi…”

“Cám ơn Huynh. Tôi đồng ý với Huynh rằng tội đồng tính luyến ái tệ hại hơn hẳn các dạng nhục dục khác[166], mà nói thật tôi chẳng ham điều tra…”

“Đó là những chuyện đáng buồn, đáng phàn nàn… nếu chúng xảy ra thật,” quản hầm triết lý.

“Đúng vậy, Huynh Remigio ạ. Chúng ta đều là những kẻ tội lỗi khốn khổ. Tôi không bao giờ dám bới tìm hạt bụi trong mắt người anh em, vì e trong chính mắt mình có cả một cây đà to tướng[167]. Song tôi sẽ rất cám ơn nếu trong tương lai được Huynh chỉ cho thấy mọi cây đà vướng trong mắt của tôi. Thành ra chúng ta hãy trò chuyện về những khúc cây to, chắc nịch, mặc kệ các hạt bụi quay cuồng trong không khí. Huynh bảo một trabucco vuông là bao nhiêu nhỉ?”

“Ba mươi sáu bộ vuông. Nhưng Huynh đừng phí thì giờ làm gì. Nếu Huynh muốn biết gì đặc biệt, cứ hỏi tôi. Hãy coi tôi như một người bạn trung thành của Huynh.”

“Tôi coi Huynh như vậy đấy chứ,” thầy William sôi nổi nói. “Ubertino kể với tôi rằng ngày trước Huynh từng ở trong dòng của tôi. Tôi sẽ không bao giờ phản bội một huynh đệ cũ, đặc biệt trong những ngày này chúng ta đang chờ đón một phái đoàn của Giáo hoàng, do một phán quan vĩ đại dẫn đầu, nổi tiếng đã thiêu sống nhiều người theo Dolcino. Huynh bảo một trabucco vuông bằng ba mươi sáu bộ vuông à?”

Quản hầm nào phải ngu đần, biết không thể chơi trò mèo vờn chuột được nữa, nhất là từ khi thấy mình là chuột.

“Huynh William,” huynh nói, “tôi thấy Huynh biết nhiều chuyện hơn tôi tưởng. Xin hãy giúp tôi và tôi sẽ giúp Huynh. Quả thật tôi là một kẻ khốn khổ bằng xương bằng thịt, nên đã bị xác thịt cám dỗ. Salvatore cho tôi biết tối hôm qua y bất ngờ bị Huynh hay cậu học trò của Huynh bắt gặp trong nhà bếp. Huynh William ơi, là người đi đây đi đó nhiều, ắt Huynh biết ngay cả các Hồng y ở Avignon cũng chẳng đạo đức mẫu mực gì. Tôi biết Huynh không thẩm tra tôi về những tội lỗi nhỏ mọn xấu xa này. Nhưng tôi hiểu Huynh biết ít nhiều về quá khứ của tôi. Tôi từng có một cuộc đời khác lạ, như nhiều huynh đệ trong dòng Anh em hèn mọn. Cách đây nhiều năm, tôi tin vào lý tưởng của nếp sống nghèo hèn, nên đã rời bỏ cộng đồng, sống đời du thủ du thực. Như bao người khác, tôi đã tin vào lời rao giảng của Dolcino. Tôi học hành kém cỏi, nên tuy được thụ phong linh mục mà không làm nổi thánh lễ mi-xa. Tôi biết rất qua loa về thần học. Và có lẽ những tư tưởng này không thật khiến tôi rung động. Huynh thấy đấy, trước kia tôi nổi loạn chống các lãnh chúa, nay tôi phục vụ họ; vì quyền lợi của chúa những vùng đất này mà tôi ra lệnh cho bọn người như tôi. Phản bội hay phản loạn: lũ dân khờ dại chúng tôi nào có nhiều chọn lựa!”

“Đôi khi người khờ dại lại hiểu sự đời hơn kẻ có học đấy,” thầy William nói.

“Có thể,” quản hầm nhún vai nói. “Nhưng tôi thậm chí còn không hiểu sao hồi ấy mình đã làm chuyện đó. Huynh thấy đấy, trường hợp Salvatore còn hiểu được: bố mẹ hắn là nông nô, thuở bé hắn cực khổ và đau ốm luôn… Dolcino tượng trưng cho sự nổi loạn, đập tan tầng lớp cai trị. Trường hợp tôi lại khác: xuất thân từ một gia đình ở thành thị, tôi không phải lẩn tránh cái đói. Với tôi, đó là - tôi biết nói thế nào đây - đại tiệc của lũ ngu đần, là ngày hội hóa trang tưng bừng… Ở trên núi với Dolcino, trước khi chúng tôi buộc phải ăn thịt các chiến hữu chết trận, trước khi có quá nhiều người chết vì gian khó, đến nỗi chúng tôi không ăn xuể, phải quăng xác họ xuống sườn núi Rebello cho loài ác điểu và thú dữ… hoặc cũng có thể trong những giây phút ấy… có một bầu không khí… tôi có thể nói là tự do được không nhỉ? Trước đó tôi không biết tự do là gì. Các tu sĩ Thuyết giáo đã bảo chúng tôi ‘Chân lý sẽ khiến các con được tự do’. Lúc ấy chúng tôi cảm thấy tự do, liền nghĩ rằng đó là chân lý. Chúng tôi tưởng mọi điều mình làm đều đúng…”

“Và ở đó Huynh đã… tự do ăn nằm với đàn bà ư?” Tôi hỏi mà không hiểu tại sao, song từ đêm trước, những lời Ubertino nói vẫn ám ảnh tôi, cùng với những điều tôi đã đọc trong phòng sao chép và những chuyện đã xảy đến với tôi. Thầy William tò mò nhìn tôi; hẳn thầy không ngờ tôi ngông cuồng và trơ trẽn đến thế. Quản hầm chòng chọc nhìn tôi như thể tôi là một quái vật.

“Ở Robello,” hắn nói, “có những người suốt thời thơ ấu đã ngủ chung trong một căn phòng vài mét vuông với cả chục người khác, có khi còn nhiều hơn - anh chị em, bố, con gái. Huynh nghĩ hoàn cảnh mới này có ý nghĩa gì đối với họ nào? Họ tha hồ làm cái việc trước đây chỉ làm khi chẳng đặng đừng. Rồi, ban đêm, nơm nớp sợ địch tấn công, họ ôm chặt người bên cạnh, trên nền đất, cho đỡ lạnh… Tà giáo! Tội nghiệp cho những thầy dòng sinh ra trong lâu đài rồi sống trọn đời trong tu viện, luôn cho rằng tà giáo là một đức tin do Quỷ dữ mớm cho. Song đó là một lối sống, nó là… nó từng là… một kinh nghiệm mới… Không còn thầy hay ông chủ nữa; còn Chúa ủng hộ chúng tôi, người ta bảo thế. Tôi không nói chúng tôi đúng đâu, Huynh William ạ, cụ thể là Huynh thấy tôi hiện ở đây, vì tôi đã rời bỏ họ từ lâu rồi. Nhưng tôi chưa bao giờ thật sự hiểu cuộc tranh luận thông thái của các Huynh về sự bần hàn của Chúa Ki-tô, về sự sở hữu và những quyển này quyển nọ… Như tôi đã nói với Huynh, với tôi lúc ấy là một ngày hội hóa trang lớn và trong ngày hội này mọi chuyện đều ngược đời… Về già, người ta không sáng suốt hơn, mà chỉ háu ăn. Như tôi đây, một gã tham ăn… Huynh có thể xử phạt một tên tà giáo, nhưng liệu có kết tội được kẻ háu ăn không?”

“Huynh Remigio, thế đủ rồi!” thầy William nói. “Tôi không hỏi Huynh về chuyện hồi đó, mà chuyện xảy ra mới đây. Hãy ngay thẳng với tôi và tôi chắc chắn sẽ không làm hại Huynh. Tôi không thể và sẽ không xét xử Huynh. Nhưng Huynh phải kể cho tôi những gì Huynh biết về các sự cố trong tu viện. Huynh đi lại quá thường, ngày cũng như đêm, không thể không biết gì. Ai đã giết Venantius?”

“Tôi không biết, tôi long trọng thề đấy. Tôi chỉ biết huynh ấy chết lúc nào và ở đâu thôi.”

“Lúc nào? Ở đâu?”

“Để tôi nói. Đêm hôm ấy, một giờ sau Kinh Tối, tôi vào nhà bếp…”

“Vào lối nào, vì việc gì?”

“Lối cửa phía vườn rau. Tôi có chìa khóa, nhờ thợ rèn làm cho từ lâu rồi. Cửa nhà bếp là cửa duy nhất không cài then bên trong. Còn vì việc gì… đâu có quan trọng; chính Huynh đã nói không muốn buộc cho tôi tội yếu đuối xác thịt mà…” Hắn lúng túng mỉm cười. “Nhưng tôi cũng không muốn Huynh nghĩ rằng tôi suốt ngày chỉ làm chuyện dâm ô… Đêm hôm ấy tôi tìm thức ăn cho con bé mà Salvatore sẽ dẫn vào nhà bếp…”

“Qua lối nào?”

“Ồ, ngoài cổng chính ra còn những lối khác ở các bức tường ngoài. Tu viện trưởng biết, tôi biết… Nhưng đêm ấy con bé không vào trong nhà bếp. Tôi đuổi nó về, chính vì chuyện tôi phát giác và đang kể với Huynh đây. Chính vì thế tối hôm qua tôi định gặp lại ả. Nếu Huynh đến chậm một chút, Huynh đã gặp tôi thay vì Salvatore, chính hắn đã cảnh báo tôi có người trong Chính Tòa. Nên tôi bỏ về phòng mình…”

“Chúng ta hãy trở lại đêm Chủ nhật rạng thứ Hai.”

“Vâng. Đêm ấy tôi vào nhà bếp, thấy Venantius nằm chết trên sàn nhà.”

“Trong nhà bếp?”

“Vâng, gần bồn rửa. Có lẽ huynh ấy mới từ phòng sao chép xuống.”

“Không có dấu vết vật nhau?”

“Tuyệt không. Tuy nhiên, bên cạnh xác có một cái ly bể và vệt nước trên nền nhà.”

“Sao Huynh biết là nước?”

“Tôi nào có biết. Chỉ nghĩ thế thôi. Còn có thể là gì khác nhỉ?”

Về sau thầy William giải thích cho tôi thấy cái ly kia có thể nói lên hai điều khác nhau: hoặc ai đó đã cho Venantius uống thuốc độc ngay trong nhà bếp, hoặc người thanh niên xấu số kia đã trúng độc trước đó (nhưng ở đâu? khi nào?) và xuống dưới uống nước, mong làm dịu cơn đau quặn bất ngờ, cháy ruột gan hoặc lưỡi (chắc chắn cũng đen như lưỡi Berengar).

Dẫu sao, tạm thời chúng tôi không được biết gì thêm nữa. Thấy cái xác, Remigio hoảng vía, tự hỏi nên làm gì, rồi quyết định không làm gì cả. Vì nếu kêu cứu, hắn sẽ phải thú nhận đã lang thang trong Chính Tòa vào ban đêm, mà cũng chẳng ích gì cho người huynh đệ đã lìa đời này. Nên hắn quyết định cứ để mặc như thế, chờ sáng ra có ai khác phát hiện tử thi, khi mở cửa nhà bếp. Hắn bèn chạy ra đón đầu Salvatore, lúc ấy đã đưa cô gái vào trong tu viện. Rồi hắn và tay đồng lõa kia về ngủ, nếu ta có thể gọi trạng thái bồn chồn thức tới Kinh Sớm của họ là ngủ. Rồi trong lúc Kinh Sớm, khi những người nuôi heo báo tin cho Tu viện trưởng, Remigio nghĩ rằng người ta phát hiện tử thi nơi hắn thấy đêm qua, thành ra hắn đã kinh hoàng khi thấy nó trong bồn tiết. Ai đã mang cái thây ra khỏi nhà bếp? Remigio chịu không giải đáp nổi.

“Người duy nhất được đi lại tự do trong Chính Tòa là Malachi,” thầy William nói.

Quản hầm phản kháng kịch liệt: “Không, không phải Malachi. Có nghĩa là tôi không tin… Dẫu sao, tôi không nói gì xấu về Malachi với Huynh cả…”

“Huynh cứ yên tâm, dù Huynh hàm ơn Malachi gì đi nữa. Huynh ấy có biết gì đó về Huynh phải không?”

“Có.” Quản hầm đỏ mặt. “Và huynh ấy tỏ ra rất kín đáo. Ở địa vị Huynh, tôi sẽ lưu ý đến Benno. Y liên hệ kỳ quặc với Berengar và Venantius… Ngoài ra, thề với Huynh, tôi chẳng thấy điều gì khác nữa. Nếu biết được gì, tôi sẽ báo với Huynh.”

“Hiện thời tạm đủ rồi. Nếu cần tôi sẽ lại tìm Huynh”. Quản hầm, nhẹ nhõm trông thấy, quay lại với chuyện giao dịch, thống trách những nông dân hình như đã khuân đi mấy bao hạt giống trong lúc hắn bận trò chuyện.

Ngay lúc ấy Severinus chạy lại chỗ chúng tôi, tay cầm mắt kính của thầy William mất trộm hai đêm trước. “Tôi tìm thấy trong áo dòng của Berengar,” huynh nói. “Hôm trước, trong thư viện, tôi thấy Huynh gắn trên sống mũi. Của Huynh, đúng không?”

“Đội ơn Chúa,” thầy William mừng rỡ reo lên. “Thế là chúng ta đã giải đáp được hai chuyện: tôi có lại mắt kính và cuối cùng biết chắc đêm nọ chính Berengar đã lấy của chúng tôi trong phòng sao chép!”

Thầy trò tôi còn đang trò chuyện thì Nicholas xứ Morimondo chạy tới, bộ dạng đắc chí hơn cả thầy William. Tay huynh cầm cặp mắt kính đã làm xong, gắn vào đai kẹp đàng hoàng. “Huynh William,” huynh kêu lên, “tự tay tôi làm đấy nhé. Xong rồi đây! Tôi tin là nó tốt!” Rồi thấy thầy William đeo cặp kính khác trên mũi, huynh bàng hoàng. Thầy William không muốn huynh bị chạm tự ái, liền gỡ cặp kính cũ ra, gắn cặp mới vào. “Cặp này tốt hơn cặp kia,” thầy nói. “Tôi sẽ giữ cặp cũ phòng hờ, còn sẽ luôn dùng cặp này của Huynh.” Rồi thầy quay qua tôi. “Adso! Bây giờ ta lui về phòng đọc mấy tờ giấy mà con biết rồi đấy. Có thế chứ! Chờ ta đâu đó nhé. Cám ơn các Huynh, cám ơn tất cả các Huynh, những sư huynh vô cùng thân mến.”

Chuông báo Kinh Sáng vang lên. Tôi đi tới khu hát kinh để cùng mọi người hát thánh ca, ngâm vịnh và hát ‘Kyrie - Lạy Chúa, đoái thương’. Mọi người cầu nguyện cho linh hồn Berengar quá cố, còn tôi tạ ơn Chúa đã khiến thầy trò tôi tìm được không chỉ một, mà những hai cặp kính.

Trong cảnh cực kỳ yên bình ấy, tôi thiếp đi, quên những chuyện xấu xa tai nghe, mắt thấy, mãi tan lễ mới bừng tỉnh. Tôi hiểu ra tại đêm qua mình không ngủ và buồn phiền nghĩ mình đã quá phung phí sức. Khi bước ra ngoài trời mát dịu, đầu óc tôi lại bị ám ảnh vì nhớ nhung cô gái.

Tôi rảo bước trên sân, cố tìm quên. Tôi bỗng thấy hơi chóng mặt. Tôi vỗ mạnh hai bàn tay tê cứng vào nhau. Tôi giậm chân trên mặt đất. Tôi vẫn còn buồn ngủ, song lại cảm thấy tỉnh táo và đầy sức sống. Tôi không hiểu mình đang gặp chuyện gì.

KINH SÁNG

Also bị tình yêu giày vò. William mang đến bản viết tay của Venantius, giải mã rồi mà vẫn như chưa.

Nói thật, những sự cố kinh hoàng khác tiếp theo lần gặp gỡ tội lỗi của tôi với cô gái đã khiến tôi hầu như quên khuấy chuyện này; và một khi xưng tội với thầy William xong, lòng tôi liền hết bị cắn rứt, chứ không như đã cảm thấy lúc thức dậy sau lần sa ngã, như thể bằng lời nói tôi đã trút lên thầy gánh nặng tội lỗi của tôi. Mục đích thiêng liêng của sự tẩy rửa lỗi lầm qua xưng tội là gì, nếu không phải để trút gánh nặng tội lỗi và sự ăn năn mà nó gây ra vào chính tấm lòng của Chúa, để được giải tội, để tâm hồn lại tinh khôi và nhẹ nhàng, giúp ta quên tấm thân bị tội lỗi giày vò. Nhưng tôi không thanh thản tí nào. Lúc đó, khi bước đi dưới ánh nắng nhợt nhạt và lạnh lẽo của mùa đông ấy, chung quanh có người và vật đi lại hối hả, tôi nhớ lại những chuyện xảy ra đêm trước, nhưng theo một cách khác. Như thể trong những chuyện ấy không còn sự ăn năn của tôi và những lời an ủi giải tội, mà chỉ còn hình ảnh những thân thể và tứ chi người. Trong đầu óc bồn chồn của tôi đột nhiên hiện ra bóng ma của Berengar, trương nước, khiến tôi rùng mình vì khiếp sợ và thương cảm. Rồi, như để xua đi linh hồn cô quạnh này, tâm trí tôi hướng tới những hình ảnh khác mà tôi vẫn nhớ như in và không tránh nổi thấy sờ sờ trước đôi mắt (của tâm hồn, song không khác nó hiện ra trước đôi mắt thật của tôi) hình ảnh cô gái, xinh đẹp và đáng sợ như một đạo quân dàn hàng xông trận.

Tôi (tu sĩ già nua đang chép ra một câu chuyện chưa hề được viết, dù từng kể đi kể lại trong đầu óc mình suốt nhiều thập kỷ) đã long trọng thề sẽ là một kẻ biên niên trung thành, không chỉ vì tôi yêu quý sự thật hay khao khát (nên lắm chứ) chỉ dẫn cho các bạn đọc tương lai của mình, mà còn vì tôi cần giải thoát ký ức đã khô héo và mệt mỏi khỏi những hình ảnh đã quấy rấy mình suốt một đời. Do đó, tôi phải kể hết mọi điều, kể một cách tế nhị, không việc gì phải xấu hổ. Và nay tôi phải nói thẳng và rõ ràng về điều tôi đã nghĩ hồi đó mà cố tự dối lòng - trong khi tôi vừa tản bộ trong khuôn viên tu viện, đôi lúc lại vụt chạy để có thể lấy sự vận động thân thể biện bạch vì thế nên tim mình đột nhiên đập hối hả, hay dừng chân ngắm nhìn đám tôi tớ làm việc để tự dối lòng rằng bởi vậy nên đầu óc mình không tập trung được, vừa hít đầy phổi không khí mát lạnh, như một kẻ nốc tràn rượu để quên đi sợ hãi hay âu lo.

Nhưng hoài công, vì tôi cứ nghĩ đến cô gái. Xác thịt tôi đã quên cảm giác cực kỳ khoái lạc, tội lỗi và phù du (một việc đáng xấu hổ) mà cuộc giao hoan với nàng đã đem tới cho tôi, nhưng lòng tôi không quên được gương mặt nàng và không thể nào cảm thấy nỗi nhớ nhung này là sa đọa. Ngược lại, nó rộn ràng như thể gương mặt ấy ngời sáng mọi ân sủng của Hóa công.

Tôi hoang mang cảm thấy - và gần như muốn phủ nhận sự thật mình cảm thấy ấy - rằng người con gái khốn khổ, bẩn thỉu, trơ trẽn kia đã bán mình (ai biết thường xuyên và trâng tráo đến mức nào) cho những kẻ tội lỗi khác, rằng người con gái ấy của bà Eve, yếu đuối như mọi “chị em” nàng, đã quá thường đem thân xác mình ra đổi chác, nhưng vẫn là điều gì đó tuyệt vời và kỳ diệu! Lý trí của tôi biết nàng là duyên cớ gây ra tội lỗi, nhưng tâm hồn nhạy cảm của tôi lại thấy nàng là hiện thân của mọi ân sủng. Thật khó nói tôi thật sự cảm thấy gì. Tôi có thể thử viết rằng do vẫn còn vướng mắc cạm bẫy của tôi lỗi nên tôi, thật đáng bị khiển trách, khao khát được thấy nàng hiện ra bất cứ lúc nào và tôi len lén dõi nhìn những người đang làm việc, ngóng xem cái hình dáng từng cám dỗ mình có hiện ra chăng từ một góc lều hay bóng tối một chuồng trại. Nhưng như thế sẽ có nghĩa là tôi không viết ra sự thật, hay đúng hơn tôi định phủ lên sự thật một tấm màn hầu làm giảm đi sức mạnh và sự rõ ràng của nó. Vì sự thật là tôi “đã trông thấy” nàng, tôi thấy nàng trên những cành cây trụi lá khẽ rung rinh, khi một con chim sẻ lạnh cóng bay tới đó tìm chỗ trú thân. Tôi thấy nàng trong mắt những con bò cái tơ từ trong chuồng lững thững bước ra và tôi nghe thấy nàng trong tiếng đàn cừu be he đang cắt ngang con đường lầm lạc của tôi. Như thể mọi tạo vật đều nói với tôi về nàng và tôi khao khát gặp nàng lần nữa, đúng vậy, nhưng tôi cũng chuẩn bị tinh thần để chấp nhận ý nghĩ không bao giờ còn thấy lại nàng và không bao giờ được ăn nằm với nàng nữa, miễn là tôi vẫn có thể tiếp tục thưởng thức niềm hoan lạc tràn ngập lòng mình buổi sáng ấy và luôn có nàng kề cận dù mãi mãi cách xa. Vâng, bây giờ tôi cố hiểu, cả vũ trụ rõ ràng giống một quyển sách được chính Chúa viết ra, trong đó mọi vật đều nói với chúng ta về lòng từ ái vô biên của Hóa công, trong đó mỗi tạo vật đều là bức tranh bằng lời và tấm gương soi của sống và chết, trong đó một bông hồng tầm thường nhất cũng trở thành lời dẫn giải về sự hiện hữu trên trần gian của chúng ta - nói khác đi, tất cả đều chỉ nói với tôi về khuôn mặt mà tôi hầu như chỉ thoáng thấy trong bóng tối đẫm mùi thơm của nhà bếp. Tôi mê mải trong những tưởng tượng này, vì tôi tự nhủ (hay đúng hơn, tôi không nói. Lúc ấy những suy nghĩ của tôi không diễn đạt thành lời được) nếu cả thế giới được an bài để nói với tôi về quyền lực, lòng từ ái và trí thông tuệ của Hóa công và nếu buổi sáng ấy cả thế giới nói với tôi về cô gái (dù có thể nàng là kẻ tội lỗi) - nàng dẫu sao cũng là một Chương trong quyển sách lớn về cuộc đại hóa, một câu trong bài thánh vịnh vĩ đại được vũ trụ hát ca - hồi đó tôi tự bảo (bây giờ tôi nói) rằng nếu đúng như thế thì buổi gặp gỡ tối hôm ấy chỉ có thể là một phần của sự an bài thần thánh vĩ đại, nó chi phối vũ trụ, xếp đặt vũ trụ giống như cây đàn lia, tạo nên âm thanh hài hòa tuyệt diệu. Tôi say sưa tận hưởng sự hiện diện của nàng và khao khát nàng trong mọi vật mình trông thấy và lòng tôi thỏa mãn khi nhìn chúng.

Tuy nhiên tôi cảm thấy buồn phiền, vì tuy sung sướng với bao hình bóng tưởng tượng có mặt thì cùng lúc tôi đau khổ vì một sự vắng mặt. Tôi thật không dễ cắt nghĩa điều mâu thuẫn bí ẩn này, đó là dấu hiệu cho thấy tâm hồn con người ta kém cỏi, nó không hề cảm nhận giống lý trí thiên bẩm của họ, cái lý trí đã xây dựng thế giới như một tam đoạn luận hoàn hảo, mà ngược lại chỉ bám lấy những mệnh đề đơn lẻ, thường chẳng liên quan gì với nhau của tam đoạn luận này, dẫn đến việc tại sao con người ta dỗ bị Ma Quỷ lừa bịp. Có phải buổi sáng hôm đó Ma Quỷ đã lừa mị nên tôi mới xúc động nhường ấy? Hôm nay nghĩ lại thấy quả như vậy thật, song tôi cho rằng cái cảm giác đã khiến tôi xúc động ấy tự nó không xấu, mà chỉ không được ổn thôi, vì ngày đó tôi đã là chủng sinh rồi. Vì bản thân nó chỉ là thứ tình cảm thúc đẩy đàn ông đến với đàn bà, để giao hợp với nhau, như ý muốn của thánh Tông đồ Paul của người Cơ Đốc, để hai thân xác hòa thành một và cùng sản sinh những con người mới và cùng nâng đỡ nhau cho đến tuổi già. Có điều ngài dạy như thế cho những ai tìm phương cách tiết dục, chứ không muốn bị lửa dục thiêu đốt; ngài nhắc nhở dẫu sao tốt nhất vẫn là giữ mình trong trắng[168], điều mà một tu sĩ như tôi đã phát nguyện. Cho nên điều khiến tôi đau khổ sáng hôm ấy tuy xấu xa đối với tôi, nhưng có thể lại hay đẹp, lại rất ngọt ngào đối với người khác; vì thế giờ đây tôi hiểu rằng nỗi đau buồn của mình ngày ấy không phải do tôi suy nghĩ sai quấy, bởi bản thân những ý nghĩ ấy đáng trọng và tốt, mà do chúng không phù hợp với Điều mình đã phát nguyện. Vì thế tôi đã sai trái khi vui thích một điều tuy tốt đẹp trong hoàn cảnh này, nhưng xấu xa trong hoàn cảnh khác; và tôi đã sai lầm ở chỗ cố điều hòa ham muốn tự nhiên với mệnh lệnh của tâm hồn có lý trí. Nay tôi rõ rằng ngày đó mình đau khổ vì sự đối kháng giữa lòng ham hiểu biết của trí tuệ, trong đó thể hiện quy luật của ý chí, và sự thôi thúc của giác quan là thứ chi phối đam mê của con người. Vì, như ngài Aquinas nói, những hành dộng do sự thôi thúc của giác quan được gọi là đam mê chính bởi vì chúng dẫn đến sự biến đổi về mặt thân thể. Và hành động thèm khát của tôi khi đó diễn ra cùng với việc tôi run rẩy toàn thân và một động lực đã thôi thúc tôi hét lên và quằn quại. Nhà thuyết giảng thiên thần Aquinas dạy rằng đam mê tự nó không xấu xa, song phải được ý chí của tâm hồn có lý trí hướng dẫn. Nhưng tâm hồn có lý trí của tôi sáng hôm ấy mụ mẫm vì mệt mỏi, nên nó ngăn cản lòng ham muốn cuồng nhiệt hướng tới điều tốt hay điều xấu như thứ cần chinh phục, chứ không cản ngăn lòng mê say dâm dục hướng tới điều tốt hay điều xấu như những thực thể đã biết. Giờ đây, để bào chữa cho sự nhẹ dạ vô trách nhiệm của mình ngày ấy, tôi sẽ nói rõ rằng mình vướng bả tình yêu, nó vừa là nỗi đam mê, vừa là luật của vũ trụ, vì trọng lượng của thân xác cũng là tình yêu theo quy luật. Đương nhiên tôi bị nỗi đam mê kia cám dỗ và tôi hiểu tại sao nhà thuyết giảng thiên thần đã bảo rằng amor est magis cognitivus quam cognitio - chúng ta nhận thức sự vật qua tình yêu rõ hơn qua chính nhận thức. Quả thật, giờ đây tôi thấy cô gái rõ hơn đã thấy nàng tối hôm đó và tôi hiểu nàng intus et in cute - hết sức tỏ tường, vì tôi hiểu chính tôi qua nàng và hiểu nàng qua tôi. Nay tôi tự hỏi điều mình cảm thấy ngày ấy là tình yêu bằng hữu, trong đó ta yêu người giống ta và ta chỉ mong muốn điều tốt lành cho người ấy, hay là nhục dục, trong đó ta chỉ muốn sung sướng cho riêng ta, nghĩa là kẻ thiếu thốn chỉ tìm kiếm điều làm cho mình được đầy đủ. Và tôi tin rằng cuộc tình tối hôm ấy chỉ là nhục dục thôi, vì tôi muốn có được từ cô gái cái mình chưa hề có, còn sáng nay tôi chẳng muốn gì của nàng hết, mà chỉ mong cho nàng được tốt lành, thoát khỏi cảnh túng quẫn khủng khiếp buộc nàng bán thân đổi lấy chút thức ăn và tôi mong nàng được hạnh phúc. Tôi cũng chẳng đòi hỏi ở nàng gì hơn nữa, mà chỉ nghĩ đến nàng và thấy nàng trong những con cừu, con bò, những thân cây, trong ánh nắng êm ả đang thấm đẫm phước lành lên khuôn viên tu viện.

Nay tôi biết rằng điều tốt là cơ sở của tình yêu và điều tốt được định nghĩa qua nhận thức và ta chỉ có thể yêu cái ta biết là tốt, còn hồi đó tôi biết cô gái tốt cho ham muốn cuồng nhiệt của mình, nhưng xấu về mặt ý chí. Nhưng lúc đó tôi sa vào bao cảm xúc trái ngược, vì điều tôi cảm thấy giống hệt tình yêu cực kỳ thánh thiện mà các học giả đã miêu tả: nó tạo cho tôi trạng thái xuất thần, trong đó người yêu và kẻ được yêu đều muốn cùng một thứ (nhờ một sự khai sáng huyền nhiệm, lúc đó tôi biết cô gái cũng muốn chính điều tôi muốn, dù nàng là ai) và vì nàng mà tôi thấy ghen tuông, nhưng không phải kiểu xấu xa mà thánh Paul đã kết án trong bức thư thứ nhất gửi những tín hữu ở Corinth, mà như kiểu Dionysius[169] đã nói trong quyển Tên của Chúa, rằng Chúa cũng bị gọi là ghen tuông, vì tình yêu bao la Người dành cho mọi tạo vật (tôi yêu cô gái chính vì nàng hiện hữu, và tôi sung sướng, chứ không ganh tị, vì nàng hiện hữu). Tôi ghen tuông theo cách mà nhà thuyết giảng thiên thần bảo rằng ghen tuông là motus in amatum - sự tiến tới với kẻ được yêu, ghen tuông của tình bạn, nó thôi thúc ta chống lại mọi sự phương hại người ta yêu (và trong giây phút ấy tôi không mơ gì khác ngoài việc giải thoát cô gái khỏi quyền lực của kẻ mua thân xác nàng, làm ô uế nó với những đam mê thấp hèn của hắn.)

Nay tôi biết, như các học giả đã nói, tình yêu có thể gây tác hại cho kẻ đang yêu, nếu thái quá. Mà tình yêu của tôi quả là thái quá nhiệt quá. Tôi chỉ muốn giải thích điều mình cảm thấy ngày đó thôi, chứ không mảy may bào chữa cho nó. Đây là tôi nói về những sôi nổi đầy tội lỗi của mình thời trai trẻ. Chúng chẳng hay hớm gì, nhưng sự thật buộc tôi nói rằng hồi đó tôi thấy chúng tốt đẹp vô cùng. Ước mong điều này sẽ là bài học cho những ai có thể rơi vào cạm bẫy của cám dỗ như tôi ngày đó. Hôm nay, thành một ông già, tôi biết cả nghìn cách để thoát những cám dỗ này. Và tôi tự hỏi nên tự hào đến đâu về chúng, từ khi tôi thoát khỏi những quyến rũ của con quỷ dâm dục, nhưng không thoát khỏi những cám dỗ khác, khiến tôi phải tự vấn điều mình đang làm đây phải chăng là nhượng bộ đối với lòng mê say hồi tưởng chuyện thế gian, một cố gắng ngu xuẩn để chạy trốn dòng thời gian và cái chết…

Rồi tôi thoát được hầu như nhờ bản năng tuyệt diệu. Cô gái hiện ra với tôi trong cảnh trí thiên nhiên và trong việc làm của những người quanh tôi. Lúc ấy, nhờ một trực giác thích ứng, tôi tìm cách trầm tư qua việc ung dung suy tưởng về những việc làm của họ. Tôi quan sát những người chăn bò dắt lũ vật ra khỏi chuồng, những người nuôi heo đem thức ăn cho heo, những mục tử gọi chó quây cừu thành đàn, những nông dân quẩy lúa mì và kê vào nhà xay rồi khuân ra những bao bột nhuyễn. Tôi đắm chìm trong suy tưởng về thiên nhiên, cố quên những suy nghĩ của mình, chỉ nhìn sự vật như chúng xuất hiện, vui sướng ngắm nhìn chúng để quên chính mình.

Cảnh trí thiên nhiên chưa nhuốm sự thông thái thường là sa đọa của con người mới đẹp làm sao!

Tôi nhìn một con cừu non; tên của nó thể hiện sự nhìn nhận rằng nó vô tội và hiền lành. Vì cái tên Latin agnus - cừu non do tính agnoscit - nhận biết của con vật này mà ra, vì nó nhận ra mẹ, nhận ra tiếng mẹ nó trong muôn tiếng be he của cả đàn, còn cừu mẹ luôn nhận ra nó trong bao con cừu non cùng hình dáng, cùng tiếng kêu và cho nó bú. Tôi nhìn con cừu, tên Latin là ovis, từ chữ ab oblatione, vì xa xưa người ta dùng nó trong cúng tế. Đến mùa đông, cừu luôn tham lam gặm cỏ, ních đầy bụng trước khi đồng cỏ héo tàn vì giá lạnh. Đàn cừu có lũ chó canh chừng, tên Latin là canes từ động từ canor nghĩa là sủa. Chó là con vật hoàn hảo trong các loài vật, với những khả năng thiên phú tuyệt vời; chó luôn nhận ra chủ của nó; nó được huấn luyện để săn dã thú trong rừng rậm, để trông chừng đàn cừu, chống trả chó sói; nó canh giữ nhà và lũ con của chủ, đôi khi nó bị giết khi làm phận sự canh giữ này. Vua Garamant bị quân địch bắt giam, một đàn hai trăm con chó đã mở đường xuyên qua hàng ngũ quân địch đưa ông về quê hương; con chó của Jason Licius, sau khi chủ qua đời, đã nhịn ăn đến chết; chú khuyển của vua Lysimachus tự nhảy vào giàn hỏa táng để cùng chết với ông. Con chó có khả năng chữa lành vết thương bằng cách liếm và lưỡi chó con có thể chữa được nội thương. Bản tính của chó là ói ra rồi ăn lại. Tính thanh đạm của nó tượng trưng cho sự hoàn hảo của tâm hồn, khả năng kỳ diệu dùng lưỡi chữa bệnh của nó tượng trưng cho sự gột rửa tội lỗi qua xưng tội và sám hối. Nhưng việc con chó ăn lại đồ nó mửa ra cũng là dấu hiệu rằng chúng ta lại tái phạm sau khi xưng tội, và bài học luân lý này thật hữu ích cho tôi sáng hôm ấy để cảnh cáo lòng mình, trong lúc tôi khâm phục những điều kỳ diệu của thiên nhiên.

Trong khi đó, chân tôi đưa tôi đến chuồng bò, nơi những mục tử đang dẫn chúng ra thành đàn đông đúc. Tức thì chúng xuất hiện ra với tôi như từ trước đến nay: dấu hiệu của tình bạn và sự hiền lành, vì khi đang cày xới con bò nào cũng ngoái tìm người bạn đồng hành của nó; nếu người ấy tình cờ không có ở đấy, nó sẽ rống lên tiếng gọi đầy trìu mến. Bò biết vâng lời tự đi về chuồng lúc trời mưa, rồi khi đứng trú bên máng cỏ, luôn thò đầu ra xem mưa tạnh chưa, vì chúng nôn nóng tiếp tục làm việc. Lũ bê cũng túa ra khỏi chuồng theo đàn bò; tên Latin là vituli, dẫn từ viriditas hay từ virgo, vì vào tuổi đó chúng còn tươi mơn mởn và chưa trải mùi đời, và tôi tự nhủ rằng mình thật sai quấy khi thấy trong bước nhảy tung tăng của chúng hình ảnh một cô gái không giữ mình trong trắng. Tôi vừa nghĩ những điều này vừa làm lành với thế giới và với chính mình, vừa quan sát cảnh lao động cần cù vui vẻ của buổi sáng tinh mơ. Và tôi không nghĩ tới cô gái nữa, hay đúng hơn, tôi cố biến mối tình nồng nhiệt tôi dành cho nàng thành một cảm giác hạnh phúc và yên bình thành kính trong lòng.

Tôi tự nhủ thế giới thật đẹp và đáng yêu. Lòng từ ái của Chúa hiển hiện trong cả những quái vật khủng khiếp nhất, như Honorius Augustoduniensis đã dạy. Quả thật, có những con rắn khổng lồ nuốt được hươu nai và vượt cả đại dương, có con quái vật cenocroca mình lừa, sừng sơn dương, ngực và bờm sư tử, móng ngựa nhưng chẽ như móng bò, miệng rộng tới tận tai, tiếng như tiếng người và thay vì răng nó có một cục xương cứng duy nhất. Có con manticore mặt người, ba hàm răng, mình sư tử, đuôi bọ cạp, mắt đục màu máu, tiếng như rắn rít, rất thèm thịt người. Có những quái vật tám ngón chân, mõm sói, vuốt khoằm như cái móc, lông cừu, lưng chó, lúc già sẽ biến thành đen thay vì trắng và sống lâu hơn chúng ta nhiều. Có những con vật mắt nằm trên vai, ngực có hai lỗ thay cho mũi, vì chúng không có đầu và lại có những con vật khác dọc sông Hằng, chỉ sống nhờ mùi của một loại táo mà hễ thiếu mùi ấy là chúng chết. Nhưng ngay cả những quái vật ghê tởm này cũng thi nhau ngợi ca Hóa công và sự thông tuệ của Người, như chó với bò, cừu mẹ với cừu non và linh miêu. Tôi tự nhủ lúc đó, bằng cách lặp lại lời của Vincent Belovacensis, rằng ngay cả vẻ đẹp tầm thường nhất của thế giới này cũng vĩ đại biết bao, và cũng thú vị nhường nào cho con mắt của lý trí được chiêm ngưỡng không chỉ kiểu, lượng và thứ tự của vạn vật được bài trí tuyệt vời trong toàn vũ trụ, mà còn cả vòng thời gian không ngừng trải ra qua những nối tiếp và suy vong được đánh dấu bằng sự chết của cái được sinh ra. Tôi thú nhận mình là kẻ tội lỗi, thấy tâm hồn mình không còn bị trói buộc lâu nữa trong thân xác này. Lòng tôi dạt dào xúc động hướng lên Tạo hóa và quy luật của thế giới này. Tôi hân hoan sùng kính chiêm ngưỡng sự vĩ đại và bền vững của sự tạo tác ra thế giới.

Lòng tôi đang phơi phới là thế thì thầy tôi tìm đến. Hóa ra chân tôi bước mà tôi nào hay biết. Tôi đã đi gần giáp một vòng tu viện và thấy mình đang quay lại nơi hai thầy trò chia tay trước đó hai giờ. Thầy William đang đứng đấy và điều thầy cho biết đã bứt tôi khỏi những suy tưởng, hướng đầu óc tôi trở lại với những bí ẩn mờ ám của tu viện.

Thầy William có vẻ đắc ý lắm. Tay thầy cầm miếng giấy da của Venantius mà cuối cùng thầy đã giải mã được. Chúng tôi đi vào phòng thầy, cách xa những cái tai nghe hóng và thầy dịch cho tôi nghe điều thầy đã đọc được. Đoạn văn bằng tiếng Hy Lạp, sau câu viết bằng mẫu tự hoàng đạo (Secretum finis Africae manus supra idolum primum et septimum de quatuor), nghĩa như sau:

Chất độc khủng khiếp làm cho tẩy uế…

Vũ khí tốt nhất để tiêu diệt quân thù…

Dùng bọn hèn mọn, đê tiện và xấu xí, lấy khuyết tật của chúng làm điều khoái trá… Chúng không được chết… Không trong nhà của kẻ quý tộc và quyền thế mà từ làng mạc của các nông dân, sau bữa ăn thừa mứa và rượu cúng tế… Những thân thể béo lùn, những gương mặt méo mó.

Chúng hiếp gái trinh và ăn nằm với điếm, không xấu xa, chẳng kinh hãi.

Một sự thật khác, một hình ảnh khác của sự thật…

Những trái vả đáng tôn kính.

Viên đá trơ trẽn lăn trên bình nguyên… Trước những con mắt.

Lừa đảo là cần thiết và tạo bất ngờ trong lừa đảo, nói ngược với điều được tin, nói một đằng, nghĩ một nẻo.

Từ mặt đất ve sầu sẽ hát vang cho họ.

Tất cả chỉ có thế. Theo tôi thì nó quá ít, gần như chẳng có gì hết thảy. Lời lẽ dường như của một gã điên lảm nhảm và tôi thưa với thầy William như thế.

“Có thể. Và chắc chắn do cách dịch của ta nên nó có vẻ còn điên khùng hơn. Ta biết tiếng Hy Lạp đại khái thôi. Tuy nhiên, dù chúng ta cho rằng Venantius điên hoặc tác giả quyển sách kia khùng, thì điều này vẫn không cho chúng ta biết tại sao nhiều người đến thế, mà không phải tất cả đều điên, lại bỏ bao công sức, trước hết để cất giấu quyển sách này, rồi muốn có được nó lại…”

“Nhưng có phải những điều viết ở đây từ quyển sách bí ẩn đó không ạ?”

“Chắc chắn chúng do Venantius viết. Chính con thấy đấy: đây không phải là một bản giấy da cổ xưa. Chúng phải là những ghi chú Venantius viết khi đọc quyển đó, nếu không, huynh ấy đã chẳng viết bằng tiếng Hy Lạp. Chắc chắn huynh ấy đã sao chép, tóm gọn một số câu tìm thấy trong quyển sách lấy trộm từ ‘Finis Africae’. Huynh ấy mang sách xuống phòng sao chép rồi bắt đầu đọc, ghi lại những gì xem ra đáng ghi. Rồi xảy ra chuyện gì đấy. Hoặc huynh ấy thấy khó ở, hoặc nghe có tiếng người đi lên. Nên huynh ấy mới để quyển sách cùng với những ghi chú dưới gầm bàn, hẳn là định tối hôm sau sẽ lấy lại. Dẫu sao, trang giấy này là khởi điểm duy nhất thầy trò ta có được để có thể suy ra tính chất quyển sách bí ẩn này và chỉ từ tính chất quyển sách chúng ta mới có thể suy ra bản chất kẻ sát nhân. Vì trong mỗi tội phạm nhằm chiếm đoạt một vật, tính chất của vật ấy sẽ giúp ta thấy một ý niệm, dù rất mơ hồ, về bản chất kẻ giết người. Nếu giết người vì một vốc vàng, tên sát nhân hẳn là kẻ tham lam; nếu vì một quyển sách, chắc chắn hẳn muốn giữ những điều bí mật trong đó cho riêng hắn. Vì thế thầy trò ta phải tìm cho ra, xem trong quyển sách mà chúng ta không có ấy nói gì.”

“Và từ vài dòng này thầy có thể rút ra được nội dung của quyển sách đó ư?”

“Adso thân mến, những dòng này ví như những lời của một văn bản thiêng liêng mà ý tại ngôn ngoại. Sáng nay, sau khi thầy trò ta trò chuyện với quản hầm, ta đọc nó, ta thấy ngay ở đây cũng đề cập đến đám người chất phác và nông dân như những kẻ nắm giữ một chân lý khác chân lý của người thông thái. Quản hầm bóng gió rằng một tội đồng lõa lạ lùng nào đấy đã trói buộc y với Malachi. Có thể Malachi cất giấu một bản văn tà giáo nguy hiểm đã được Remigio ủy thác chăng? Rồi có thể Venantius đã đọc và chú thích vài chỉ thị bí ẩn liên quan đến một nhóm kẻ thô lỗ và chất phác nổi loạn chống lại mọi thứ, mọi người. Nhưng mà…”

“Nhưng sao ạ?”

“Nhưng có hai điều phản bác giả thuyết này của ta. Một là Venantius dường như không quan tâm đến những vấn đề như thế, huynh ấy là người dịch các bản văn tiếng Hy Lạp, không phải kẻ thuyết giảng tà giáo. Hai là giả thuyết này không giải thích được những câu về trái vả, viên đá và ve sầu…”

“Có thể đó là những câu đố mang ý nghĩa khác chăng,” tôi đánh bạo thưa. “Hay là thầy có giả thuyết khác?”

“Ta có, nhưng còn lờ mờ lắm. Dường như ta từng đọc những từ này ở đâu đó rồi và ta nhớ lại vài nhóm từ gần giống y như thế. Thậm chí ta có cảm tưởng trang này nói về những chuyện đã được nói tới trong những ngày qua… Nhưng ta không nhớ rõ chuyện gì. Ta phải suy nghĩ lại. Có lẽ ta phải đọc những quyển sách khác mới được.”

“Sao vậy ạ? Sao thầy phải đọc những quyển khác để hiểu một quyển nói chuyện gì?”

“Đôi khi như thế thật. Sách thường nói về những sách khác. Một quyển sách vô hại thường như một hạt giống, sẽ đơm hoa thành một quyển sách nguy hiểm, hoặc ngược lại, thành quả ngọt của thân cây đắng. Đọc Albert, chẳng lẽ ta không học được Thomas có thể đã dạy gì ư? Hoặc đọc Thomas mà không biết được Averroes đã nói gì ư?”

“Thưa, đúng thế ạ,” tôi sửng sốt đáp. Đến nay tôi cứ nghĩ mỗi quyển sách đều nói về những chuyện của con người hay thần thánh nằm bên ngoài sách vở; giờ mới vỡ lẽ rằng không hiếm sách nói về sách, như thể chúng trò chuyện với nhau vậy. Hiểu thế nên thư viện lại càng khiến tôi băn khoăn. Hóa ra nó là nơi chứa đựng lời thì thầm dài của hàng bao thế kỷ, một cuộc đối thoại thầm kín giữa tờ giấy này với tờ giấy khác, một vật thể sống, nơi tích tụ những sức mạnh mà không đầu óc con người nào chế ngự nổi, một kho tàng đầy những điều bí mật xuất phát từ bao bộ óc và tiếp tục tồn tại sau khi những kẻ tạo ra hay truyền đạt chúng đã quá vãng.

“Nhưng như thế,” tôi nói, “giấu giếm phỏng ích gì, nếu từ những quyển không bị cất giấu người ta có thể suy luận ra những quyển bị giấu giếm kia?”

“Trong khoảng thời gian nhiều thế kỷ thì hoàn toàn không ích gì thật. Nhưng trong khoảng thời gian vài năm cũng có được chút lợi ích. Con thấy đấy, chúng ta lúng túng biết bao.”

“Hóa ra thư viện không phải là phương tiện để phổ biến mà để trì hoãn sự thật hay sao?” tôi sững sờ hỏi.

“Không nhất thiết và không phải luôn luôn thế. Nhưng trong trường hợp này thì quả đúng như vậy đấy.”

KINH TRƯA

Adso đi tìm nấm truýp, thấy phái đoàn dòng Anh em hèn mọn tới. Họ bàn bạc rất lâu với William và Ubertino. Adso biết nhiều chuyện đáng buồn về Giáo hoàng John XXII.

Sau khi cân nhắc, thầy tôi quyết định tạm không xúc tiến gì thêm. Tôi đã từng nói rằng thỉnh thoảng có những lúc thầy chẳng làm gì hết, như thể tinh tú trên trời vốn luôn quay không ngừng bỗng dừng lại và thầy cũng ngừng theo. Sáng hôm ấy cũng thế. Thầy nằm duỗi dài trên nệm rơm, đăm đăm nhìn vào khoảng không, hai tay chắp trên ngực, môi hơi mấp máy như thể đang đọc kinh, nhưng không liên tục và chẳng chút thành kính.

Tôi cho rằng thầy đang bận tâm suy nghĩ nên tôn trọng sự trầm tư của thầy. Tôi trở ra sân, thấy nắng đã yếu dần. Buổi sáng đẹp và trong là vậy mà giờ đây (sắp đúng ngọ rồi) trời ẩm ướt và mù sương. Những đám mây nặng trĩu từ phương Bắc kéo về, đang phủ lên đỉnh núi một màn hơi nước mỏng. Trông như sương mù đặc; có lẽ sương mù đặc cũng từ mặt đất bốc lên thổi, nhưng ở độ cao này thật khó phân biệt sương nào từ dưới tỏa lên, sương nào từ trên buông xuống. Đã bắt đầu khó nhận rõ hình dạng những tòa nhà xa xa.

Tôi nhìn Severinus vui vẻ triệu tập mấy người chăn heo với vài con heo. Huynh bảo tôi huynh định men sườn núi xuống thung lũng tìm nấm truýp. Tôi chưa hề biết loại củ hảo hạng mọc dưới mặt đất trong rừng ở bán đảo này và dường như là đặc sản của những vùng có tu viện dòng Benedict; vùng Norcia có loại nấm đen, còn ở những dải đất vùng này có loại nấm trắng thơm hơn. Severinus giải thích cho tôi nấm truýp là gì, ngon thế nào qua bao cách nấu nướng rất khác nhau. Huynh bảo thứ nấm này cực khó tìm, vì nó mọc ngầm dưới đất, kín đáo hơn nấm thường và heo là giống vật duy nhất có khả năng đánh hơi thấy. Nhưng khi tìm được, chúng lại muốn chén luôn, thành ra phải tức khắc xua chúng ra, rồi tới đào nấm lên[170]. Sau này tôi được biết nhiều lãnh chúa cũng không ngần ngại tham gia việc lùng nấm, họ đi theo đàn heo như thể chúng là đàn chó quý, sau họ là đám tôi tớ vác xẻng cuốc. Tôi nhớ rằng vài năm sau một lãnh chúa quê tôi thấy ở Ý có những lãnh chúa ra đồng cho heo ăn, mới hỏi tôi sao lại có chuyện lạ lùng thế, vì biết tôi rành nước Ý. Tôi phì cười, biết không phải như thế, mà đấy là họ đi tìm nấm truýp. Nhưng khi tôi trả lời rằng các lãnh chúa này mong tìm được “tartufi” mọc ngầm dưới đất để ăn, ông ta lại tưởng tôi nói họ tìm “der Teufel”[171] - con quỷ, liền sửng sốt nhìn tôi và thành kính làm dấu thánh giá. Khi vỡ lẽ đã hiểu nhầm, hai chúng tôi cùng cười nôn ruột. Sự kỳ diệu của ngôn ngữ con người là thế đấy, nên do một sự thỏa thuận của con người mà những tiếng đồng âm thường chỉ những vật khác nhau.

Việc chuẩn bị của Severinus khiến tôi tò mò, nên tôi quyết định đi theo huynh, cũng vì tôi biết huynh đi tìm nấm cốt để quên những sự cố buồn thảm đang đè nặng lên mọi người; còn tôi nghĩ khi mình giúp huynh quên được những phiền muộn thì có thể tôi, nếu không quên, ít ra cũng khiến lòng mình bớt ưu tư. Với lại tôi không muốn chối cãi - vì tôi đã quyết định luôn viết và chỉ viết sự thật - rằng tôi thầm nuôi ý nghĩ biết đâu sẽ gặp dưới thung lũng người mà tôi không muốn nêu ra ở đây. Nhưng tôi lại gần như lớn tiếng tự nhủ rằng vì hôm ấy mọi người đang chờ hai phái đoàn đến, biết đâu tôi sẽ gặp một đoàn.

Lúc chúng tôi chậm rãi đi xuống những khúc quanh bên sườn núi, bầu không khí trở nên trong trẻo hơn. Không phải đã nắng lại, vì bầu trời trên kia vẫn trĩu mây, nhưng mọi vật đã rõ nét hơn, tuy sương mù vẫn vây bủa trên đầu chúng tôi. Quả vậy, khi đã đi được một quãng, tôi ngoái nhìn lên đỉnh núi mà vẫn chẳng trông thấy gì hết. Từ lưng chừng núi trở lên - đỉnh núi, cao nguyên, chính Tòa - tất cả khuất trong những đám mây mù.

Buổi sáng hôm thầy trò tôi trên đường tới đây, đi giữa những ngọn núi, từ một số khúc quanh chúng tôi còn nhìn thấy biển, không xa hơn mười dặm, có lẽ gần hơn nữa cơ. Chuyến đi ấy đầy những bất ngờ lý thú, chẳng hạn đột nhiên chúng tôi đứng trên một thứ sân hiên thẳng băng trên những vũng biển thật đẹp, lát sau đã chui vào những khe sâu, núi giáp núi, choán tầm mắt nhìn ra biển, còn nắng phải vất vả mới tìm được đường xuống tới các vực thẳm. Tôi chưa bao giờ thấy, như trên phần đất này của nước Ý, núi với biển đan vào nhau san sát đến vậy, núi non liền với bờ biển và trong luồng gió rít qua hẻm núi hun hút ta chừng như nghe thấy sự tranh đấu liên tục giữa gió biển dịu êm và gió núi giá băng.

Còn buổi sáng mà tôi đang kể lại đây toàn một màu xám, đục như sữa, không thấy đường chân trời đâu dù hẻm núi trổ tới tận bờ biển xa. Nhưng hỡi bạn đọc kiên nhẫn của tôi, tôi lại cà kê nhớ những điều chẳng liên quan mấy đến câu chuyên mất rồi. Thành ra tôi sẽ không thuật chuyện tìm “der Teufel” lúc được lúc không, mà tốt hơn nên kể về đoàn của các huynh dòng Anh em hèn mọn mà tôi là người đầu tiên thấy. Tôi lập tức chạy về tu viện để báo cho thầy William.

Thấy tôi chờ cho đoàn khách vào tới nơi và được Tu viện trưởng chào mừng đúng nghỉ lễ, rồi mới bước ra gặp. Họ với thầy ôm chầm lấy nhau, chào hỏi như anh em.

Tuy đã quá giờ ăn, nhưng một bàn mới vẫn được dọn ra mời khách và Tu viện trưởng đã tế nhị để thầy trò tôi tiếp đoàn. Được miễn những ràng buộc của luật dòng chúng tôi, chỉ một mình thầy William thù tiếp, họ tha hồ vừa ăn uống vừa trao đổi cảm tưởng. Xét cho cùng, cầu Chúa tha cho tôi sự so sánh không thỏa đáng, nom họ chẳng khác một ủy ban tác chiến họp chớp nhoáng trước khi quân địch, là đoàn từ Avignon, tới.

Khỏi cần phải nói là những người mới tới cũng đã gặp ngay Ubertino. Họ ngạc nhiên, hân hoan và kính trọng chào ông, không chỉ vì ông biệt tăm tích một thời gian dài cùng với những tin đồn quanh chuyện ấy khiến họ lo sợ, mà còn vì ông là người chiến sĩ lỗi lạc, kiên cường đã chiến đấu không mệt mỏi hàng bao thập kỷ cho cùng một lý tưởng như họ.

Về những sư huynh trong đoàn tôi sẽ nói sau, khi kể về buổi họp ngày hôm sau. Cũng vì mới đầu tôi trò chuyện rất ít với họ, do bận để hết tâm trí vào buổi họp tay ba hình thành chớp nhoáng giữa thầy William, Ubertino và Michael xứ Cesena[172].

Michael hẳn phải là một con người khác thường. Ông sôi nổi đam mê kiểu các huynh dòng Francisco (điệu bộ, cách nói nhần như Ubertino những lúc xúc cảm thần bí) nhưng tính tình lại rất đôn hậu, xởi lởi trong bản chất trần tục của ông, một người vùng Romagna, trân trọng món ăn ngon và thích quây quần cùng bè bạn. Ông khôn khéo, thường lấp lửng nước đôi, nhưng nếu đụng đến chuyện quan hệ giữa những kẻ có thế lực, ông có thể tính ranh như cáo, trơn tuột như lươn ngay. Ông có thể bật cười sằng sặc, tập trung cao độ, im lặng mà hàm nhiều ý, khéo quay nhìn chỗ khác như thể lơ đãng khi câu hỏi của người đối thoại buộc ông phải che đậy việc ông từ chối trả lời.

Tôi đã kể sơ lược về ông trong những trang trước, nhưng toàn là những điều nghe từ những người khác, mà có lẽ họ cũng lại nghe từ người khác nốt. Nay, ngược lại, tôi hiểu rõ hơn về nhiều lập trường mâu thuẫn của ông và việc ông đổi sách lược chính trị như chong chóng trong những năm qua khiến bạn bè và những kẻ ủng hộ ông sửng sốt. Là Tổng trưởng giáo dòng Anh em hèn mọn, về nguyên tắc ông là người kế tục thánh Francis, nghĩa là cũng kế tục luôn những người đã diễn giải tư tưởng của ngài. Nghĩa là ông phải thi đua với một bậc thánh thông thái như vị tiền nhiệm Bonaventura xứ Bagnoregio, ông phải đảm bảo cho luật dòng cũng như cơ nghiệp to lớn và đầy thế lực của dòng tu được tôn trọng, ông phải lưu ý đến các vương triều và các hội đồng thành phố mà dòng tu của ông nhận tặng vật và di sản - dù dưới dạng bố thí, nguồn gốc phồn vinh và của cải của dòng tu, cùng lúc phải lưu ý sao cho chuyện đòi hỏi ăn năn, sám hối không dẫn tới việc nhiều người nhiệt tình của phái Tinh thần rời bỏ dòng tu, khiến cộng đồng vinh quang mà ông là chủ soái phân tán thành một đám những nhóm tà giáo. Ông phải làm hài lòng Giáo hoàng, Hoàng đế, các sư huynh Cuộc đời Thương khó. Thánh Francis chắc chắn đang theo dõi ông từ trên trời cao, cũng như mọi con dân Chúa đang theo dõi ông từ mặt đất. Khi Giáo hoàng John kết án mọi người phái Tinh thần là tà giáo, Michael đã không ngần ngại giao cho lão năm sư huynh “ương ngạnh” nhất của vùng Provence, để lão thiêu sống họ trên giàn hỏa. Nhưng khi thấy nhiều huynh đệ trong dòng tỏ ra thiện cảm với những người theo lối sống giản dị như trong Phúc âm (có lẽ Ubertino cũng đã nhúng tay vào chuyện này), Michael liền sắp xếp sao cho Hội nghị diễn ra ở Perugia bốn năm sau tiếp thu các đòi hỏi của những người bị thiêu sống kia; dĩ nhiên ông cố dung hòa một nhu cầu, có thể là tà giáo, với những khuynh hướng và thể chế của dòng, tìm cách hòa đồng yêu cầu của dòng với của Giáo hoàng. Nhưng, trong lúc ra sức thuyết phục Giáo hoàng, vì nếu không được lão cho phép thì ông phải bó tay, ông lại sẵn lòng tiếp nhận chiếu cố của Hoàng đế và của các nhà thần học triều đình. Hai năm trước ngày tôi gặp ông, tại Hội nghị khoáng đại ở Lyon, ông đã cực lực khuyên cáo các tu sĩ của mình hãy nói tới cá nhân Giáo hoàng thật đúng mực và tôn kính (chỉ ít tháng sau khi Giáo hoàng phàn nàn về “những láo khoét, sai trái và điên rồ” của các Anh em hèn mọn). Nhưng giờ đây ông vui vẻ ngồi cùng bàn với những người thiếu tôn kính khi nói tới Giáo hoàng.

Trên kia tôi đã nói về phần cuối câu chuyện rồi: Giáo hoàng John muốn ông tới Avignon. Ông vừa muốn đi lại vừa không; buổi họp ngày mai sẽ quyết định về hình thức và những đảm bảo cho chuyến đi này, để nó đừng có vẻ một hành động phục tùng hay thách thức. Tôi cho rằng Michael chưa từng gặp trực tiếp lão John, ít ra từ khi lão thành Giáo hoàng. Dẫu sao, vì đã lâu rồi ông chưa gặp lão, nên các bạn bè ông vội vàng phác họa cho ông thấy chân dung tên buôn thần bán thánh ấy bằng những sắc thái đen tối nhất.

“Có một điều Huynh phải biết,” thầy William nói, “là chớ bao giờ tin lời lão thề thốt, vì lão luôn tuân thủ từng chữ đấy, nhưng lại vi phạm tinh thần của chúng.”

“Ai cũng biết,” Ubertino nói, “chuyện gì đã xảy ra khi lão được bầu làm Giáo hoàng…”

“Tôi không gọi đó là bầu bán gì sất, mà phải gọi là áp đặt!” một trong những người ngồi ở bàn lớn tiếng nói chen vào, sau này tôi nghe họ gọi ông là Hugh xứ Newcastle, giọng ông nghe giống giọng thầy tôi. “Vì lý do cái chết của Giáo hoàng Clement V chưa hề thật sáng tỏ. Quốc vương không hề tha thứ chuyện ông ta đã hứa sẽ kiện tụng truy nã bất cứ ai tôn thờ Giáo hoàng Boniface VIII quá cố, nhưng sau đó lại tìm đủ cách tránh né để không phải ra mặt phản lại người tiền nhiệm của mình[173]. Không ai biết sự thể Clement đã chết ở Carpentras như thế nào. Sự thật là khi các Hồng y họp ở Carpentras để bầu Giáo hoàng mới thì chuyện bầu bán này không có kết quả, (đúng thôi) vì họ lo tranh cãi về việc Giáo hoàng nên đóng đô ở Avignon hay ở La Mã. Tôi không thật rõ những ngày ấy đã xảy ra chuyện gì. Một vụ tàn sát, nghe nói người cháu của Giáo hoàng quá cố đã đe dọa các Hồng y rằng sẽ tàn sát những kẻ hầu cận của họ, sẽ thiêu đốt cung điện. Các Hồng y đã cầu cứu Quốc vương, ngài nói không hề muốn Giáo hoàng rời bỏ Rome, họ cứ bình tâm, bầu người xứng đáng… Rồi Philip Tuấn tú cũng nhắm mắt lìa đời, chỉ Chúa mới biết trong hoàn cảnh nào…”

“Hoặc có Quỷ biết,” Ubertino vừa nói vừa làm dấu thánh giá. Mọi người làm dấu theo.

“Hoặc có Quỷ biết,” Hugh cười khẩy tán thành. “Dẫu sao, một ông vua khác đã nối ngôi, sống sót được mười tám tháng rồi cũng chết, ít ngày sau đứa trẻ sơ sinh nối dõi ông ta cũng chết luôn. Nên bào đệ của ông ta làm nhiếp chính mới soán ngôi…”

“Đó là Philip V. Khi còn là bá tước ở Poitiers chính hắn đã ngăn chặn các Hồng y trốn chạy khỏi Carpentras,” Michael nói.

“Đúng thế,” Hugh nói tiếp. “Y lại tống hết các Hồng y vào tu viện dòng Dominic ở Lyon, để họ lo chuyện bầu bán Giáo hoàng mới. Y thề sẽ bảo đảm an toàn cho họ, chứ không giam giữ. Nhưng khi đã nằm trong vòng cương tỏa của y rồi, họ không chỉ bị y giam giữ trong một căn phòng khóa kín (theo đúng tập quán của Giáo hội khi bầu Giáo hoàng mới[174]) mà ngày ngày còn bị giảm khẩu phần, cho đến khi họ đi tới quyết định. Và y hứa với từng vị sẽ hỗ trợ giành ngôi Giáo chủ[175]. Tới lúc y soán được ngôi báu thì các Hồng y đã bị tù hãm kiệt sức suốt hai năm; sợ sẽ bị giam giữ suốt đời, ăn uống kham khổ, cuối cùng họ - bọn tham ăn tục uống ấy - đồng ý hết mọi chuyện, và đặt lên ngôi của thánh Peter lão quỷ lùn đã ngoài bảy mươi tuổi[176]…”

“Gọi lão là quỷ lùn thật đúng,” Ubertino cười nói. “Trông lão cứ như mắc bệnh ho lao mà dẻo dai và tinh ranh hơn ta tưởng!”

“Đồ con nhà thợ giày,” một vị trong đoàn lầu bầu.

“Chúa Ki-tô là con của người thợ mộc đấy thôi,” Ubertino trách vị nọ. “Đó đâu phải là điều quyết định. Lão có học thức, từng học luật ở Montpellier và học y ở Paris. Lão ra sức bồi đắp quan hệ bạn bè bằng những cách tốt nhất để giành được ghế Giám mục và mũ Hồng y ngay lúc có vẻ có cơ hội; khi làm cố vấn cho vua Robert Sáng suốt ở Neapel, lão tỏ ra sắc sảo khiến nhiều người kinh ngạc. Khi làm Giám mục ở Avignon, lão đã cố vấn vua Philip Tuấn tú toàn những phương kế hay ho để nếu diệt nhóm Templar (hay ho, theo nghĩa phục vụ cho mục đích của kế hoạch đê tiện này). Sau khi được bầu làm Giáo hoàng, lão đã làm thất bại một âm mưu của những Hồng y định giết lão… Nhưng đó không phải là điều tôi muốn nói, tôi muốn nói tới việc lão có tài phản lời thề mà không bị kết tội thề gian. Chẳng hạn để được bầu, lão đã hứa với Hồng y Orsini sẽ dời Tòa Thánh về La Mã. Được bầu rồi, lão liền thề thốt trước Mình Thánh nếu không giữ lời thề, lão sẽ không bao giờ cưỡi ngựa hay lừa nữa. Các Huynh có biết con cáo già này đã làm trò gì không? Sau khi đăng quang ở Lyon (trái với ý quốc vương muốn lễ đăng quang Giáo hoàng diễn ra ở Avignon), lão đã đi từ Lyon tới Avignon bằng thuyền!”

Các tu sĩ cười ồ. Giáo hoàng thề gian, song không thể phủ nhận lão tinh ranh.

“Lão đâu biết xấu hổ là gì,” thầy William nói. “Chẳng phải Huynh Hugh đã nói lão John không buồn che giấu lời thề nhăng cuội của lão ư? Không phải chính Huynh, Ubertino, đã kể lão đã nói gì với Hồng y Orsini vào cái ngày lão tới Avignon ư?”

“Thật thế,” Ubertino nói. “Lão nói với ngài rằng bầu trời nước Pháp quá đẹp, khiến lão không hiểu tại sao lão lại phải đặt chân lên một thành phố đầy phế tích như La Mã. Rồi vì Giáo hoàng, như thánh Peter, có quyền trói buộc và tháo gỡ mọi chuyện trên trần thế, nên lão sẽ hành xử quyền này, và lão quyết định ở lại nơi đang ở, nơi lão thấy vui thú. Khi Hồng y Orsini cố nhắc nhở lão rằng giáo hoàng có bổn phận phải ở trên đồi Vatican, lão đã gay gắt nhắc ngài phải vâng lời và chấm dứt tranh luận. Nhưng tôi vẫn chưa kể hết chuyện lão thề thốt. Khi xuống thuyền, theo truyền thống lão John phải cưỡi ngựa bạch, các Hồng y cưỡi ngựa ô theo sau. Nhưng lão lại đi bộ tới dinh Giám mục. Từ đó tôi chưa hề nghe lão cưỡi ngựa trở lại. Michael, phải chăng đó là kẻ mà Huynh chờ đợi sẽ giữ lời hứa với Huynh?”

Michael im lặng một lúc, rồi nói: “Tôi có thể hiểu được việc Giáo hoàng muốn ở lại Avignon và tôi không muốn tranh luận về chuyện này. Nhưng ngài cũng không thể tranh luận yêu cầu của chúng ta về sự đói nghèo và cách chúng ta diễn giải bài học của chúa Ki-tô.”

“Đừng ngây thơ thế, Michael ơi,” thầy William lên tiếng, “mong muốn của Huynh, của chúng ta, đã khiến lão trở thành xấu xa, hung hãn. Huynh nên nhớ rằng đã nhiều thế kỷ rồi chưa hề có một kẻ tham lam đến như thế leo lên được ngôi Giáo hoàng. Con điếm thành Babylon mà Huynh Ubertino của chúng ta luôn đùng đùng nổi giận, những Giáo hoàng sa dọa mà các nhà thơ nước Huynh, như Alighieri, đã miêu tả, chỉ là cừu non hiền lành so với lão John này thôi. Lão là chim ác là trộm cắp, là tên Do Thái cho vay cắt cổ. Ở Avignon còn nhiều thứ buôn bán bất lương hơn ở Florence! Tôi được nghe về chuyện giao dịch bất chính với cháu của Giáo hoàng Clement, tên Bertrand de Goth, tay đồ tể ở Carpentras (trong vụ này các Hồng y ‘tiện thể’ bị cuỗm hết tư trang). Hắn đã chiếm đoạt kho tàng của ông chú, không ít đâu nhé, và lão John biết không sót những thứ hắn đã ăn cắp; trong Cum venerabiles - những thứ quý giã lão liệt kê chính xác số tiền đồng, chậu vàng đĩa bạc, sách, thảm quý, đá quý, đồ trang sức… Tuy nhiên, lão John vờ như không biết Bertrand đã chiếm đoạt hơn một triệu rưỡi đồng florin vàng trong vụ cướp bóc ở Carpentras, chỉ hỏi hắn về ba mươi nghìn đồng florin khác mà hắn khai đã nhận của ông chú cho một ‘mục đích sùng tín’, nghĩa là cho một cuộc Thập tự chinh. Lão với Bertrand thỏa thuận hắn giữ một nửa cho cuộc Thập tự chinh, nửa kia nộp cho Tòa Thánh. Nhưng rồi Bertrand chẳng tự chinh tự chiếc gì, ít ra cho đến nay, còn Giáo hoàng chẳng được xu teng nào…”

“Nghĩa là lão chẳng khôn ngoan gì lắm,” Michael nhận xét.

“Đó là lần duy nhất lão bị một vố trong chuyện tiền bạc,” Ubertino nói. “Huynh cần phải biết Huynh sẽ làm ăn với loại con buôn nào. Trong mọi trường hợp khác lão đều chứng tỏ có biệt tài vơ vét tiổn. Lão là một thứ Midas[177], lão sờ vào đâu thì chỗ đó đều thành vàng, tuôn hết về những két bạc ở Avignon. Lần nào vào phòng lão tôi cũng đều gặp lũ chủ ngân hàng, bọn đổi tiền và những cái bàn chất đầy vàng, các cố đạo đếm tiền và xếp ngăn nắp thành chồng… Rồi Huynh sẽ thấy tòa lâu đài lão ra lệnh xây cho lão với sự sang trọng mà chỉ Hoàng đế Byzantine và Đại Hãn của bọn Tartar mới sánh nổi. Và bây giờ hẳn Huynh hiểu tại sao lão đã ban hành mọi thứ chỉ dụ chống lại lý tưởng sống đói nghèo. Nhưng Huynh có biết lão đã xúi giục bọn Dominic, vốn thù ghét dòng chúng ta, tạc tượng Chúa Ki-tô đội vương miện, áo bào màu tía, dát vàng, mang dép xăng đan láng coóng không? Ở Avignon họ treo những thánh giá Chúa Ki-tô chỉ bị đóng đinh một bàn tay thôi, còn bàn tay kia nắn túi tiền lủng lẳng ở thắt lưng Người, để tỏ rằng Người cho phép dùng tiền bạc vào những mục đích tôn giáo…”

“Ối trời, thật là vô liêm sỉ!” Michael kêu lên. “Thế là quá ư phạm thượng!”

“Lão còn thêm,” thầy William nói tiếp, “vương miện thứ ba lên mũ Giáo hoàng, phải không, Huynh Ubertino?”

“Phải đấy. Đầu thiên niên kỷ, Giáo hoàng Hildebrand đã gắn một cái mang hàng chữ ‘Corona regni de manu Dei - vương miện từ tay Chúa’; sau này lão Giáo hoàng Boniface xấu xa thêm vương miện thứ hai, viết ‘Diadema imperii de manu Petri - vương miện từ tay thánh Peter’. Lão John chỉ hoàn thiện biểu trưng này thôi: ba vương miện tượng trưng quyền lực về linh hồn, trần thế và Giáo hội. Xứng đáng làm biểu trưng của các vua Ba Tư, một biểu trưng tà đạo…”

Ở bàn có một thầy dòng nãy giờ vẫn ngồi yên lặng, mải miết ăn món ngon vật lạ được Tu viện trưởng ra lệnh mang đãi khách. Ông chỉ nghe tranh luận bằng một tai, thỉnh thoảng bật cười mỉa mai về chuyện Giáo hoàng xa xỉ hoặc ậm ừ đồng ý với những lời phẫn nộ của các tu sĩ khác. Ngoài ra ông chỉ lo quệt nước xốt dính ở cằm và những mẩu thịt rơi vãi từ cái miệng móm sọm nhưng háu ăn; lần duy nhất ông nói với một trong những người ngồi cạnh là để khen món nào đấy. Về sau tôi được biết đó là thầy Jerome, giám mục xứ Kaffa mà vài hôm trước Ubertino tưởng đã qua đời rồi. (Tôi phải nói thêm rằng tin đồn ông đã chết hai năm trước còn tiếp tục lưu truyền lâu nữa trong cộng đồng Cơ Đốc giáo, vì sau đó tôi vẫn còn nghe nói tới. Thật ra ông qua đời ít tháng sau lần gặp gỡ này và tôi vẫn nghĩ ông mất vì quá tức giận tại buổi họp ngày hôm sau; tôi cứ tưởng ông lăn đùng tại chỗ cơ đấy, vì trông ông yếu đuối và hay nổi nóng.)

Tới đây ông tham gia vào cuộc thảo luận, miệng còn đầy thức ăn: “Rồi, chư Huynh biết không, lão chó đểu đó đã ban hành một sắc luật về taxae sacrae poenitentiariae - thuế sám hối thiêng liêng, qua đó lão lợi dụng những tội lỗi tôn giáo để nặn thêm tiền. Nếu một tu sĩ phạm tội dâm dục với một nữ tu sĩ, với người bà con hoặc thậm chí với một người đàn bà nào đấy (vì chuyện này cũng xảy ra chứ!) y được giải tội mà chỉ phải trả sáu mươi bảy đồng tiền vàng và mười hai xu. Nếu phạm tội thú dâm, y phải trả hơn hai trăm đồng, nhưng nếu chỉ với thiếu niên và thú vật, chứ không với đàn bà, tiền phạt giảm còn một trăm đồng thôi. Còn một nữ tu từng ăn nằm với nhiều người đàn ông, cùng lúc hoặc nhiều lúc, ở trong hay ngoài tu viện, nếu muốn thành nữ Tu viện trưởng, chỉ phải trả một trăm ba mươi mốt đồng tiền vàng và mười lăm xu…”

“Thôi mà, thôi mà, xin Huynh Jerome,” Ubertino phản bác, “Huynh biết rằng tôi chẳng ưa gì lão Giáo hoàng, nhưng ở điểm này tôi phải bênh vực lão! Đó chỉ là tin đồn vu khống ở Avignon. Tôi chưa từng thấy đạo luật này!”

“Có mà,” Jerome hùng hổ nói. “Tôi cũng chưa thấy, nhưng mà có.”

Ubertino lắc đầu còn những người kia im lặng. Tôi thấy rằng họ vốn quen không chú ý lắm đến ngài Jerome, người mà bữa trước thầy William gọi là đần. Thầy William cố nối lại câu chuyện: “Dẫu sao, dù đúng hay sai, tin đồn này cũng cho chúng ta thấy tình trạng đạo đức ở Avignon. Ở đó mọi người, kẻ bóc lột lẫn người bị bóc lột, đều biết họ đang sống trong một cái chợ hơn là tại giáo triều của đại diện Chúa Ki-tô trên trần gian. Nghe nói khi lên ngôi Giáo hoàng tài sản của lão John đâu chừng bảy chục nghìn đồng florin, bây giờ có người bảo lão đã vơ được tới hơn mười triệu rồi.”

“Đúng đấy,” Ubertino nói. “Michael ơi, Michael ơi, Huynh không hình dung nổi tôi đã thấy ở Avignon những chuyện xấu hổ nào!”

“Chúng ta hãy thử tỏ ra công bằng đi,” Michael nói. “Chúng ta biết rằng huynh đệ của chính chúng ta cũng làm chuyện quá đáng. Tôi được nghe kể về những tu sĩ dòng Francisco đã dùng vũ khí tấn công các tu viện dòng Dominic, rồi lột truồng các tu sĩ thù địch này, ép họ sống nghèo hèn… Vì thế nên tôi đã không dám phản đối lão John hồi xảy ra các vụ ở Provence… Tôi muốn đạt được thỏa thuận với lão; tôi không muốn đụng chạm tới lòng kiêu căng của lão, tôi chỉ muốn yêu cầu lão đừng hạ nhục lòng khiêm tốn của chúng ta. Tôi không muốn nói với lão về chuyện tiền bạc, tôi chỉ muốn yêu cầu lão đồng ý với một cách diễn giảng đúng đắn Kinh Thánh. Và đó là điều ngày mai chúng ta phải thương thảo với các phái viên của lão. Xét cho cùng, họ cũng là những nhà thần học và không phải ai cũng tham lam như lão John. Khi một số học giả đã quyết định về việc diễn giảng Kinh Thánh thì lão sẽ không thể…”

“Lão không thể à?” Ubertino ngắt lời ông, “Chà, vậy là Huynh vẫn chưa biết ý đồ ngu xuẩn của lão trong lĩnh vực thần học! Lão thật sự muốn tác oai tác quái trên trái đất cũng như trên thiên đường[178]. Trên trái đất chúng ta đã thấy lão làm gì rồi. Còn trên thiên đường… Ừ, thì lão chưa nói ra ý tưởng của lão - ít ra chưa công khai - nên tôi không thể tiết lộ với Huynh được, nhưng tôi biết chắc lão đã to nhỏ với đám hầu cận của lão. Lão đang khởi thảo một số giáo điều điên rồ, nếu không nói là sai quấy, làm đảo lộn bản chất Kinh Thánh và khiến những điều chúng ta rao giảng mất hết sức mạnh!”

“Những giáo điều gì?” nhiều người hỏi.

“Hỏi Berengar ấy; Huynh ấy biết và đã nói với tôi,” Ubertino quay qua Berengar Talloni, trong những năm vừa qua từng là một trong những đối thủ không khoan nhượng của Giáo hoàng ngay tại giáo triều của lão. Ông đi từ Avignon, đã nhập bọn với các huynh dòng Francisco hai hôm trước và cùng đến tu viện này với họ.

“Đây là một chuyện mờ ám và gần như không tin được,” Berengar nói. “Dường như lão John định tuyên bố rằng những người chính trực chỉ được diện kiến kim nhan Chúa sau Ngày phán xét cuối cùng. Từ khá lâu rồi lão đã nghiền ngẫm về câu thứ chín, đoạn sáu, sách Khải huyền, nói về việc mở cái ấn thứ năm: ‘tôi thấy dưới bàn thờ có những linh hồn của kẻ đã chịu giết vì đạo Đức Chúa Trời và vì lời chứng họ đã làm… Có kẻ bèn cho họ mỗi người một cái áo trắng dài và có lời phán rằng phải ở yên ít lâu nữa…’ John lý luận đó là dấu hiệu họ không được thấy kim nhan Chúa, trước khi kết thúc Ngày phán xét cuối cùng.”

“Lão đã nói những điều này với ai?” Michael kinh hoàng hỏi.

“Cho tới nay lão mới chỉ nói với vài kẻ thân tín thôi, nhưng người ta đồn đại lão đang chuẩn bị tuyên cáo công khai, chưa phải là ngay đâu, có lẽ vài năm rồi. Lão còn tham khảo ý kiến các nhà thần học của lão…”

“Ha ha!” Jerome vừa ăn vừa cười khẩy.

“Nhưng chưa hết, dường như lão còn định đi xa hơn nữa, khẳng định cửa địa ngục cũng sẽ không mở ra trước ngày ấy… kể cả cho bọn quỷ!”

“Lạy Chúa Giê-su, xin cứu giúp chúng con!” ngài Jerome kêu lên. “Vậy chúng ta sẽ phải nói gì với những kẻ tội lỗi, nếu không dọa được chúng rằng ngay khi chết chúng sẽ tức khắc rơi xuống hỏa ngục?”

“Chúng ta ở trong tay một tên điên,” Ubertino nói. “Nhưng tôi không hiểu sao lão lại muốn khẳng định những điều này…”

“Thế là toàn bộ thuyết về sự xả tội tan thành mây khói,” ngài Jerome than thở, “sau vụ này, chính lão cũng sẽ không bán nổi giấy xá tội nào nữa[179]. Tại sao một linh mục phạm tội thú dâm lại phải trả những bao nhiêu tiền vàng để thoát sự trừng phạt chẳng biết bao giờ mới tới?”

“Không lâu lắm đâu,” Ubertino nói như đinh đóng cột. “Sắp tới rồi đấy!”

“Thưa Huynh thân mến, Huynh biết điều này, nhưng người bình thường không biết. Vấn đề là như thế!” ngài Jerome nói lớn, dường như ăn hết thấy ngon. “Thật là một ý tưởng quỷ quái; chắc là bọn sư huynh Thuyết giáo[180] đã nhồi nhét vào đầu lão… Ôi!” Rồi ông lắc đầu.

“Nhưng tại sao lão muốn khẳng định những điều này chứ?” Michael xứ Cesena lại hỏi.

“Tôi không nghĩ là có lý do gì đâu,” thầy William nói. “Lão chỉ thử sức, kiêu căng chút xem sao. Lão muốn thật sự là kẻ quyết định mọi chuyện trên thượng giới lẫn hạ giới. Tôi biết những tin đồn này mà - William xứ Occam đã viết cho tôi. Rồi cuối cùng chúng ta sẽ thấy ai thắng: Giáo hoàng hay các nhà thần học, tiếng nói của toàn thể Giáo hội, mong ước chân thực của dân Chúa, các giám mục…”

“Ôi chao, về những chuyện thuộc giáo lý lão có thể ép các nhà thần học phải khuất phục ý muốn của lão,” Michael buồn bã nói.

“Không nhất thiết,” thầy William đáp. “Chúng ta đang sống trong thời buổi mà các nhà thông thái về những chuyện thánh thần không ngần ngại tố cáo Giáo hoàng là tà đạo. Các nhà thông thái về những chuyện thánh thần này, qua cách của họ, là tiếng nói của cộng đồng tín hữu. Ngày nay ngay cả Giáo hoàng cũng không thể chống lại họ.”

“Càng tệ thêm,” Michael hoảng hốt lẩm bẩm. “Một bên là lão Giáo hoàng điên khùng, một bên là dân Chúa, những kẻ nay mai sẽ đòi được quyền tự do diễn giải Kinh Thánh, dù là thông qua lời của các nhà thần học…”

“Tại sao? Thế tại Đại hội Perugia các Huynh đã làm gì khác nào?” thầy William hỏi.

Michael phản ứng như thể bị ong đốt. “Chính vì thế nên tôi muốn gặp Giáo hoàng. Chúng ta không thể làm được gì nếu lão không tán thành.”

“Cứ chờ xem, cứ chờ xem,” thầy William nói bằng giọng khó hiểu.

Thầy tôi quả là tinh tế. Làm sao thầy thấy trước được rồi đây Michael sẽ quyết định ủng hộ các nhà thần học của Hoàng đế và dân chúng trong việc lên án Giáo hoàng? Làm sao thầy có thể thấy trước bốn năm sau, khi lão John lần đầu tiên công bố học thuyết quá đáng của lão, cả thế giới Cơ Đốc giáo đã nổi loạn? Nếu phải mòn mỏi chờ mới được diện kiến kim nhan Chúa trên Thiên đường thì người chết làm cách nào để cầu xin cho người sống? Việc thờ phụng các vị thánh rồi sẽ ra sao? Các Anh em hèn mọn công khai kết án Giáo hoàng, có William xứ Occam xốc lên hàng đầu, lý lẽ vững chắc, không thể bác bỏ. Cuộc tranh chấp kéo dài ba năm, tới khi gần đất xa trời lão John mới chịu rút lại phần nào. Nhiều năm sau này tôi nghe kể lão xuất hiện tại Hội nghị Giám mục tháng Mười hai năm 1334 - lão vốn gầy gò, giờ ốm nhách - già khọm, chín mươi tuổi[181] và đang hấp hối, khuôn mặt nhợt nhạt, lão nói (con cáo già này giỏi chơi chữ không chỉ để bội ước, mà còn để phủ nhận sự ngoan cố của chính mình): “Bản tòa công nhận và tin rằng linh hồn, sau khi tách rời thể xác và được tẩy uế hoàn toàn trên thượng giới, ở cùng các thiên thần và Chúa Giê-su Ki-tô nơi Thiên đường, được diện kiến kim nhan Người thật rõ ràng, mặt đối mặt…” rồi sau một lúc ngừng - không rõ vì khó thở hay vì lão có ý thích xấu xa nhấn mạnh câu sau, phản lại câu trước - “miễn là hoàn cảnh và tâm trạng của linh hồn tách rời ấy cho phép.” Sáng hôm sau, vào một ngày Chủ nhật, lão ra lệnh để lão nằm trên chiếc ghế dài có lưng gập, tiếp các Hồng y đến hôn tay lão, rồi lão băng.

Nhưng tôi lại lạc đề, kể những chuyện không nên kể nữa rồi. Dẫu sao phần còn lại của buổi trò chuyện tại bàn ăn không góp thêm được bao nhiêu vào việc hiểu những sự cố tôi đang kể. Các Anh em hèn mọn nhất trí về quan điểm cho ngày hôm sau. Họ lần lượt đánh giá từng đối thủ. Họ ưu tư bình luận về tin Bernard Gui sẽ tới do thầy William thông báo. Họ càng lo ngại hơn về chuyện Hồng y Bertrand del Poggetto sẽ là trưởng phái đoàn Avignon. Hai phán quan là quá nhiều; đó là dấu hiệu cho thấy phe kia định dùng luận cứ về tà giáo để chống các Anh em hèn mọn.

“Càng tệ hơn nữa,” thầy William nói. “Chúng ta sẽ đối xử với họ như bọn tà đạo.”

“Không được, không được,” Michael nói, “chúng ta nên thận trọng, không được làm nguy hại mọi thỏa thuận khả dĩ nào.”

“Thưa Huynh Michael,” thầy William nói, “tuy tôi đã bỏ công sức để tổ chức cuộc gặp gỡ này, như Huynh biết đấy, nhưng tôi không tin rằng phe Avignon đến đây để đạt bất kỳ kết quả tích cực nào. Lão John muốn một mình Huynh đến Avignon, mà không có đảm bảo an toàn gì hết cho Huynh. Nhưng ít nhất cuộc gặp gỡ này cũng sẽ có một nhiệm vụ: làm cho Huynh hiểu điều đó. Nếu Huynh không trải qua kinh nghiệm này, việc Huynh đi đến đấy sẽ càng tệ hơn.”

“Nghĩa là Huynh đã cật lực ròng rã nhiều tháng để đưa tới chuyện mà Huynh cho rằng vô bổ,” Michael chua chát nói.

“Chính Hoàng đế và Huynh đã yêu cầu tôi mà,” thầy William nói, “Sau rốt, việc hiểu thấu đáo hơn kẻ thù của mình chẳng bao giờ vô bổ cả.”

Lúc ấy người ta đến báo với chúng tôi phái đoàn thứ hai đã vào trong khuôn viên tu viện. Các Anh em hèn mọn đứng cả dậy, ra gặp đoàn của Giáo hoàng.

KINH XẾ TRƯA

Hồng y del Poggetto đến, cùng với Bernard Gui và những người của đoàn Avignon, rồi ai làm chuyện nấy.

Những người quen biết nhau từ trước, hoặc dẫu chưa quen nhưng từng nghe nói về nhau, ra vẻ khiêm tốn chào hỏi nhau trong sân tu viện. Bên cạnh Tu viện trưởng, Hồng y Bertrand del Poggetto[182] đi đứng ra dáng một người vốn quen quyền lực, không khác chính lão là Giáo hoàng thứ hai. Lão mỉm cười thân mật với từng người và mọi người, đặc biệt với các Anh em hèn mọn, như hứa hẹn buổi họp ngày mai hai bên sẽ đạt được thỏa thuận tuyệt vời và lão chuyển lời chúc phúc lành (lão cố ý dùng cách nói mà các thầy dòng Francisco rất trân trọng) của Giáo hoàng John XXII tới họ.

“Hay lắm,” lão nói với tôi, khi thầy William có nhã ý giới thiệu tôi là học trò và giúp việc ghi chép cho thầy. Lão hỏi tôi có biết Bologna không, rồi ca ngợi thành phố này đẹp, có đặc sản nổi tiếng và trường đại học lừng danh. Lão mời tôi một ngày nào đến đấy tham quan hơn là trở về với những người Đức của tôi, những người - như lão nói - đang khiến Giáo hoàng hết sức phiền muộn. Rồi lão đưa ngón tay đeo nhẫn cho tôi hôn trong lúc quay sang mỉm cười với một người khác.

Vì lý do đó, tôi quay qua chú ý ngay đến người mà gần đây tôi nghe nói tới nhiều nhất: Bernard Gui[183], như người Pháp gọi, hay Bernado Guidoni hoặc Bernado Guido như cách gọi của vùng khác.

Lão là một thầy dòng Dominic tuổi trạc bảy mươi, thân hình mảnh dẻ, lưng thẳng. Tôi rất ấn tượng trước đôi mắt xám, [lạnh lùng] của lão, có thể nhìn đăm đăm mà không chút biểu cảm. Tôi thường thấy chúng lóe lên một cách khó hiểu, vừa khôn khéo che giấu, vừa biểu lộ rõ ràng ý nghĩ và đam mê của lão.

Trong lúc mọi người chào hỏi nhau, lão không tỏ ra thân mật hay chân tình như những người khác mà chỉ luôn lịch sự vừa phải. Khi thấy Ubertino mà lão đã biết từ trước, lão tỏ ra rất kính trọng, nhưng nhìn trừng trừng khiến tôi rùng mình lo lắng. Khi chào Michael xứ Cesena, lão mỉm nụ cười thật khó đoán và lạnh nhạt lẩm bấm: “Chúng tôi đợi Huynh ở Avignon từ lâu rồi đấy,” câu nói mà tôi chịu không nắm bắt được một dấu hiệu tha thiết hay một thoáng mỉa mai, một gợi ý hay một vẻ quan tâm nào. Gặp thầy William và khi được biết thầy là ai, lão nhìn thầy với vẻ nhã nhặn nhưng thù địch; không phải nét mặt lão để lộ những tình cảm thầm kín của mình, tôi dám chắc thế (tuy tôi không chắc lão ấp ủ một cảm xúc nào hết thảy), song dứt khoát lão muốn thầy William cảm nhận được sự căm ghét của lão. Thầy William đáp lại vẻ thù địch đó bằng một nụ cười hết sức thân ái và nói: “Đã từ lâu tôi hằng mong được gặp một người mà danh tiếng từng là bài học cho tôi theo và là lời khuyên răn cho nhiều quyết định quan trọng đã truyền cảm hứng cho đời tôi.” Đối với những ai không biết thì chắc chắn đó là những lời ca ngợi, gần như tâng bốc, còn lão Bernard biết quá rõ một trong những quyết định quan trọng nhất trong đời thầy là từ chức phán quan. Tôi có cảm tưởng nếu thầy William hân hoan được thấy Bernard trong ngục thất của triều đình thì dứt khoát lão cũng hả dạ được thấy thầy William thình lình đột tử; và vì trong những ngày này Bernard nắm quyền chỉ huy quân lính nên tôi lo sợ cho tính mạng người thầy yêu quý của tôi.

Bernard hẳn đã được Tu viện trưởng thông báo về các án mạng xảy ra trong tu viện. Vì trong khi vẻ phớt lờ lời lẽ cay độc của thầy William, lão nói với thầy: “Có vẻ như nay, theo yêu cầu của Tu viện trưởng và để hoàn thành sứ mạng tôi được ủy thác theo tinh thần của thỏa thuận đã khiến tất cả chúng ta tập hợp tại đây, tôi phải can dự vào những sự cố hết sức đau buồn, mà mùi độc hại của Quỷ dữ thật rành rành. Tôi nói với Huynh điều này, vì tôi biết ngày trước, khi quan điểm của Huynh gần với quan điểm của tôi, Huynh đã đấu tranh như tôi - và những người như tôi - trong mặt trận mà phe Thiện dàn quân chống phe Ác.”

“Đúng thế,” thầy William thản nhiên nói, “nhưng rồi tôi đã đổi sang phe kia.”

Lần nữa, Bernard nuốt giận vào lòng. “Huynh có thể cho tôi biết đôi điều hữu ích về những hành động tội phạm này chăng?”

“Không, rất tiếc thầy William nhã nhặn đáp. “Tôi không có được kinh nghiệm của Huynh về các hành động tội phạm.”

Từ lúc đó trở đi, tôi không còn biết mọi người đi những đâu, làm những chuyện gì. Riêng thầy William trở lên phòng sao chép, sau khi trò chuyện tiếp với Michael về Ubertino. Thầy xin Malachi cho phép tra cứu mấy quyển sách nào đấy mà tôi nghe không rõ tên. Malachi sửng sốt nhìn thầy, nhưng không thể từ chối. Lạ kỳ thay, những quyển này không cần phải tìm kiếm trong chư viện, chúng đều nằm tất cả trên bàn của Venantius. Thầy mê mải đọc ngay, còn tôi quyết định không quấy rầy.

Tôi đi xuống nhà bếp, thấy Bernard Gui ở đấy. Lão chừng như muốn tìm hiểu cách bố trí của tu viện, nên đi hết nơi này đến nơi khác. Tôi nghe lão láp dáp dùng tiếng địa phương (lão từng là phán quan ở miền Bắc nước Ý) cật vấn các đầu bếp và những người giúp việc khác. Dường như lão hỏi về mùa màng, về cách tổ chức công việc trong tu viện. Nhưng ngay cả khi hỏi những câu vô thưởng vô phạt nhất, mắt lão vẫn soi mói nhìn người đối diện, rồi đột ngột hỏi câu khác, khiến nạn nhân tái mét mặt, lắp bắp. Tôi hiểu ngay, lão đang tiến hành cuộc điều tra bằng phương cách khác thường và đang sử dụng một thứ vũ khí khủng khiếp mà mọi phán quan đều dùng khi thi hành nhiệm vụ, đó là khai thác nỗi sợ hãi của người khác. Vì bất kỳ ai, khi bị cật vấn, do sợ bị tình nghi, thường khai với phán quan bất cứ điều gì hướng sự tình nghi vào người khác.

Khi đi loanh quanh suốt buổi xế trưa còn lại, tôi thấy Bernard tiến hành theo cách đó, dù ở chổ xay xát hay trong khu hành lang. Nhưng hầu như lão tránh gặp các tu sĩ, chỉ toàn hỏi han những người giúp việc và nông dân. Trái ngược với cách làm của thầy William từ trước tới nay.

KINH CHIỀU

Alinardo dường như cung cấp tin quý giá William tiết lộ phương pháp khả dĩ đạt tới một sự thật, bằng một loạt sai lầm hiển nhiên.

Lát sau, thầy William phấn khởi từ phòng sao chép đi xuống.

Trong lúc chờ đến giờ ăn chiều, chúng tôi vào khu hành lang và gặp Alinardo ở đó. Hôm qua, nhớ lời lão yêu cầu, tôi đã thuổng trong bếp ít hạt đậu kê, nay đưa mời. Lão cám ơn tôi, rồi bỏ nắm đậu vào cái miệng móm sọm, rớt dãi. “Con thấy chưa?” lão hỏi. “Cả cái xác kia cũng nằm đúng chỗ sách Khải huyền đã báo trước… Bây giờ hãy đợi hồi kèn thứ tư!”

Tôi hỏi lão sao lại cho rằng chìa khóa giải chuỗi án mạng này nằm trong sách Khải huyền. Lão sửng sốt nhìn tôi: “Sách của thánh John cung cấp chìa khóa để giải mọi chuyện!” Rồi nói thêm, mặt đượm vẻ chua xót, “Ta biết mà, ta đã nói từ lâu rồi mà… Ta chính là người, con biết không, đã đề nghị Tu viện trưởng… ông ngày trước cơ… sưu tầm càng nhiều bình giải về sách Khải huyền càng tốt. Hồi đó ta sắp được thành thủ thư… Nhưng rồi tay nọ xoay xở được phái đi Silos. Hắn tìm được ở đó những bản sao chép đẹp nhất, rồi hắn trở về đây với những chiến lợi phẩm tuyệt vời… Ôi chao, hắn biết lùng kiếm chỗ nào mà; hắn biết nói thứ tiếng của bọn ngoại đạo nữa mà[184]… Nên thư viện mới được giao cho hắn, chứ không cho ta. Nhưng Chúa đã trừng phạt hắn, đày hắn vào thế giới âm u trước khi tới hạn. Ha ha…” Lão đột nhiên phá lên cười độc ác - lão già mà cho đến nay tôi thấy luôn đắm mình trong thanh thản của tuổi già, không khác nào một đứa trẻ ngây thơ vô tội.

“Tu sĩ mà Huynh vừa nói đó là ai thế?” thầy William hỏi.

Lão ngơ ngác nhìn chúng tôi. “Tôi vừa nói đến ai ư? Tôi chịu không nhớ nổi… chuyện lâu lắm rồi. Nhưng Chúa đã trừng phạt, Chúa xóa nhòa, Chúa làm phai mờ cả ký ức nữa. Bao chuyện kiêu căng đã xảy ra trong thư viện này. Nhất là từ khi nó lọt vào tay bọn nước ngoài. Chúa vẫn còn trừng phạt…”

Chúng tôi không thể khai thác gì được thêm từ lão, nên để lão tiếp tục cay đắng lảm nhảm. Tuy nhiên thầy William bảo thầy rất quan tâm đến nội dung buổi trò chuyện này: “Alinardo là người ta cần lắng nghe; lần nào lão nói cũng đều có chuyện đáng quan tâm cả.”

“Lần này huynh ấy nói gì ạ?”

“Adso ạ,” thầy William nói, “giải đoán một điều bí ẩn không giống như suy diễn từ những nguyên lý đệ nhất[185]. Nó cũng không hề giống việc đơn giản góp nhặt một mớ dữ kiện cá biệt, rồi từ đó luận ra một quy luật chung. Mà đúng hơn nó có nghĩa đứng trước một, hai hay ba dữ kiện cá biệt xem ra chẳng liên hệ gì với nhau, con phải thử hình dung chứng có thể thể hiện nhiều trường hợp của một quy luật chung mà con chưa biết và có thể chưa hề được diễn đạt. Đương nhiên, nếu con biết, như các triết gia thường nói, rằng người, ngựa và lừa đều không có mật và đều sống lâu, con có thể thử nêu ra nguyên lý rằng mọi sinh vật không có mật đều sống lâu. Nhưng hãy lấy ví dụ các con vật có sừng. Tại sao chúng có sừng? Đột nhiên con nhận ra mọi con vật có sừng đều không có răng ở hàm trên. Khám phá này có thể hay đấy, nếu con không biết rằng rất tiếc có những con vật không có răng ở hàm trên, mà lại không có sừng. Lạc đà chẳng hạn, ta chỉ kể ra một loài thôi đấy. Cuối cùng con nhận thấy mọi con vật không có răng ở hàm trên có bốn bao tử. À, lúc đó có thể con cho rằng một con vật không nhai được kỹ hẳn cần bốn bao tử để tiêu hóa tốt hơn. Thế còn sừng? Con liền nghĩ tới một thứ chất liệu tạo nên sừng, chẳng hạn vì thiếu răng nên con vật thừa chất xương, chất này phải thoát ra chỗ nào đó. Nhưng cách giải thích này có đủ không? Không, vì con lạc đà không có răng ở hàm trên, có bốn bao tử, nhưng không có sừng. Và con phải hình dung một nguyên do cuối cùng. Chất xương chỉ nhú ra thành sừng nơi những con vật không có phương tiện bảo vệ. Nhưng con lạc đà có lớp da rất dày và không cần sừng. Vậy định luật có thể là…”

“Nhưng sừng liên quan gì đến những chuyên này chứ ạ?” tôi nôn nóng hỏi. “Và tại sao thầy lại quan tâm tới những con vật có sừng?”

“Ta chưa hề quan tâm tới chúng, nhưng Giám mục xứ Lincoln lại rất quan tâm, theo đuổi một ý tưởng của Aristotle. Nói thật, ta không rõ những kết luận của ông có đúng không, ta cũng chưa hề kiểm tra xem răng lạc đà ở hàm trên hay hàm dưới hoặc nó có bao nhiêu bao tử. Ta chỉ muốn nói với con rằng việc tìm những định luật giải thích các hiện tượng tự nhiên được tiến hành hết sức gian khổ. Đứng trước một số dữ kiện không giải thích được con phải cố hình dung ra nhiều quy luật tổng quát, mà liên hệ của chúng với các dữ kiện kia con chưa thấy được. Rồi đột nhiên, trong mối liên hệ bất ngờ giữa một kết quả, một tình huống đặc biệt và một trong những quy luật này, con phát hiện một cách lý giải dường như thuyết phục hơn những cách khác. Con thử ứng dụng nó vào mọi trường hợp tương tự, dùng nó để dự đoán và con khám phá ra rằng trực giác của con đúng. Nhưng cho tới phút cuối con sẽ vẫn không bao giờ biết điều nào cần cho suy luận, điều nào nên bỏ qua. Và đây chính là việc ta đang làm. Ta sắp xếp biết bao nhiêu sự kiện riêng lẻ vả thử nêu ra vài giả thuyết. Ta phải nêu ra nhiều giả thuyết, lắm cái phi lý đến nỗi ta xấu hổ không dám kể cho con biết. Chẳng hạn trong vụ con ngựa Brunellus; khi thấy những dấu vết, ta đã nghĩ ra nhiều giả thuyết bổ túc và đối nghịch nhau: có thể con ngựa này sổng chuồng, có thể Tu viện trưởng đã cưỡi con tuần mã này xuống sườn núi, có thể con Brunellus đã để lại những dấu chân trên tuyết và một con ngựa khác, con Favellus, ngày hôm trước đã vương lại vài sợi bờm trong bụi cây và những cành cây nọ có thể do ai đấy làm gãy. Lúc đó ta không biết giả thuyết nào đúng, cho đến khi thấy quản hầm và đám người giúp việc lo âu tìm kiếm. Ta liền hiểu giả thuyết con Brunellus là duy nhất đúng và ta thử chứng minh bằng cách hỏi các tu sĩ, như ta đã làm. Ta đã thắng, nhưng cũng có thể thua lắm chứ. Mọi người cho rằng ta khôn ngoan vì ta thắng, nhưng họ không biết nhiều vụ ta thật ngu ngốc, vì ta đã thua. Họ cũng không biết chỉ vài giấy trước khi thắng ta còn không chắc sẽ không thua. Giờ đây, đối với những sự cố trong tu viện ta có nhiều giả thuyết hay ho, nhưng chưa có dữ kiện hiển nhiên nào cho phép ta nói giả thuyết nào đúng nhất. Thành thử, để sau này khỏi lộ ra là ngu ngốc, ta từ chối tỏ ra khôn ngoan ngay từ bây giờ. Đừng bắt ta phải suy nghĩ nữa, ít nhất cho đến ngày mai.”

Lúc đó tôi mới hiểu ra cách suy luận của thầy tôi. Theo tôi, nó có vẻ khác với cách suy luận của triết gia. Triết gia suy luận từ những nguyên lý đệ nhất, cho nên tri thức của ông ta gần như rập theo trí tuệ thần thánh. ‘Tôi hiểu khi chưa có giải đáp, thầy William sẽ tự đặt ra nhiều câu trả lời hoàn toàn khác nhau. Tôi vẫn còn thắc mắc.

“Nhưng thế nghĩa là…” tôi đánh bạo hỏi, “thầy vẫn còn xa lời giải đáp…”

“Ta đã đến rất gần một giải đáp rồi,” thầy William nói, “nhưng chưa biết cái nào.”

“Nghĩa là thầy không chỉ có một giải đáp cho những câu hỏi của thầy?”

“Adso ơi, nếu được thế thì ta sẽ đi dạy thần học ở Paris.”

“Ở Paris người ta lúc nào cũng có câu giải đáp đúng ư?”

“Đâu có,” thầy William nói, “nhưng họ lại cứ tin như đinh đóng cột vào những sai lầm của họ.”

“Thế còn thầy,” tôi ngang ngạnh như đứa ưẻ, “thầy không bao gìờ sai ư?”

“Thường chứ,” thầy đáp. “Nhưng thay vì chỉ nghĩ ra một giải đáp, ta nghĩ ra nhiều, cho nên ta không trở thành nô lệ cho giải đáp nào cả.”

Tôi có cảm tưởng thấy William hoàn toàn không tha thiết tới sự thật, vì nó chẳng là gì khác hơn sự hòa đồng giữa sự vật và trí tuệ. Ngược lại, thầy thích thú việc hình dung được nhiều khả năng có thể xảy ra.

Thú thật lúc đó tôi đâm ra thất vọng về thầy và quả tình đã trộm nghĩ “Thật may mà phán quan đã tới.” Tôi ngả về phe khao khát tìm ra sự thật, nguồn cảm hứng của Bernard Gui.

Bị giày vò hơn cả Judas vào buổi tối thứ Năm thiêng liêng[186], tôi đi cùng thầy William vào phòng ăn để dùng bữa tối, trong tâm trạng của kẻ phạm tội.

KINH TỐI

Salvatore kể về một thứ bùa yêu lạ thường.

Bữa ăn chiều dành cho hai phái đoàn thật tuyệt vời. Tu viện trưởng hẳn biết rất rõ cả về nhược điểm của con người lẫn tập quán sinh hoạt tại giáo triều (tôi phải nói ngay rằng tập quán này không phải không làm hài lòng cả các Anh em hèn mọn của huynh Michael). Đầu bếp cho biết mấy hôm trước mổ heo, định sẽ làm dồi tiết theo cách thức của vùng Monte Cassino. Nhưng cái chết khốn khổ của Venantius đã buộc họ đổ hết tiết đi, mà lại chưa kịp mó thêm. Tôi cho rằng trong mấy ngày đó ai cũng ớn chuyện giết các tạo vật của Chúa. Tuy vậy, chúng tôi vẫn được thưởng thức các món ra-gu bồ câu ướp rượu vang của vùng này, thỏ quay, bánh nướng kiểu thánh Clare, cơm trộn hạnh nhân trồng tại những ngọn đồi quanh đây - hoặc bánh flăng trong mùa chay - bánh nướng nhân lá borage, ôliu nhồi, pho mát chiên, thịt cừu xốt hạt tiêu tươi, đậu trắng và những bánh ngọt tuyệt hảo, như bánh thánh Bernard, bánh thánh Nicholas, bánh hấp thánh Lucy, rồi vang, rồi rượu mùi: rượu chanh pha rượu hạnh nhân, rượu trị thống phong và rượu long đờm khiến ai nầy đều hứng khởi, kể cả Bernard Gui vốn rất khắc khổ. Chẳng khác gì yến tiệc của những kẻ ham ăn, tục uống, trừ việc cứ mỗi ngụm rượu hay mỗi miếng ăn họ đều thành kính đọc kinh.

Cuối bữa, mọi người đều hào hứng đứng dậy. Có đôi người lấy cớ đau vớ vẩn gì đấy để khỏi phải qua nhà thờ dự Kinh Tối. Nhưng Tu viện trưởng không thấy mếch lòng, vì không phải ai cũng được hưởng đặc ân và phải tuân thủ những ràng buộc của dòng chúng tôi.

Khi các tu sĩ đến nhà thờ để dự Kinh Tối, tôi tò mò nán lại trong bếp, nơi người ta chuẩn bị khóa lại ban đêm. Tôi thấy Salvatore ôm một cái bọc lẻn ra vườn. Càng tò mò hơn, tôi đi theo và gọi y. Y tìm cách lẩn tránh, nhưng khi tôi lên tiếng hỏi, y trả lời mang trong bọc nọ (nó ngọ nguậy, như có vật gì sống trong đó) một con rắn thần.

“Cave basilischium! The rex ofserpenti, tantpleno of poison dehors! Che dicam, il veleno - Hãy coi chừng rắn thần! Vua của loài rắn, đầy nọc độc tỏa sáng khắp bên ngoài, ngay cả mùi tanh hôi cũng tiết ra và giết người! Khiến người trúng độc.., Nó có những đốm đen trên lưng, đầu như đầu gà trống, một nửa đứng thẳng trên mặt đất, nửa kia sát đất như những loài rắn khác. Và nó giết bellula…”

“Bellula?”

“Phải! Parvissimum animal - con vật tí tẹo, chỉ dài hơn con chuột chút xíu thôi, nên còn gọi là chuột xạ. Như rắn hay cóc. Khi chúng cắn, bellula chạy tìm fenicula hay cicerbita, nhai nó rồi quay lại battaglia. Người ta nói nó sinh sản qua mắt, nhưng thường không đúng.”

Tôi hỏi y làm gì với con rắn thần, y trả lời đó là việc riêng của y. Bấy giờ vì quá tò mò, tôi liền bảo rằng trong mấy ngày qua có tới bao cái chết nên không thể có chuyện gì bí mật được nữa và tôi sẽ mách thầy William. Salvatore liền van vỉ tôi kín miệng, rồi mở tay nải, cho tôi thấy một con mèo mun. Y kéo tôi lại gần rồi nhăn nhở cười, rằng y không muốn quản hầm đầy quyền thế, hay tôi trẻ và đẹp trai, hưởng tình yêu của các thôn nữ nữa, trong khi y chẳng hề được xơ múi, vì y quá xấu xí và không có gì để cho họ. Nhưng y biết một thứ bùa mê lạ thường, có thể khiến mọi đàn bà, con gái chết mê chết mệt. Phải giết một con mèo mun, móc mắt nó, rồi nhét vào hai quả trứng gà ác, mắt này vào một quả trứng, mắt nọ vào quả trứng kia (rồi y cho tôi xem hai quả trứng mà y thề đã lấy đúng của thứ gà đó). Rồi phải nhét trứng vào một đống phân ngựa cho rữa ra (y đã sẵn có một đống phân ở một góc vườn rau không ai héo lánh tới). Từ mỗi quả trứng sẽ sinh ra một tên tiểu yêu, phục tùng ta, đem cho ta mọi lạc thú trên cõi đời này. Nhưng than ôi, y bảo để bùa chú kia công hiệu, người phụ nữ ta muốn được yêu phải nhổ nước bọt lên hai quả trứng trước khi vùi vào đống phân. Chuyện này đã khiến y khổ sở, vì đúng tối ấy y phải có được cô gái nọ, để cô thực hành nghi thức bắt buộc kia mà không biết nhằm mục đích gì.

Đột nhiên người tôi bừng bừng như bốc hỏa, ở mặt, trong nội tạng hay khắp thân thế. Tôi hỏi, bằng giọng yếu ớt, có phải đêm ấy y định đưa chính cô gái nọ vào trong tu viện không. Y cười nhạo, bảo tôi quả đã thèm khát lắm rồi (tôi bảo không, tôi hỏi chỉ vì tò mò thôi) rồi y bảo trong làng có thừa đàn bà con gái, y sẽ đưa lên một người khác, đẹp hơn người tôi thích. Tôi ngờ y nói dối để tôi bỏ đi. Vả lại, tôi làm được gì chứ? Theo y suốt đêm, trong khi thầy William đang chờ tôi để làm một việc khác hẳn ư? Để gặp lại nàng (nếu người y nói đó là nàng), người mà lòng ham muốn cứ kéo tôi lại gần trong khi lý trí đẩy tôi ra xa, người tôi chẳng bao giờ nên gặp lại, dù chiếc tha mong? Chắc chắn không rồi! Nên tôi tự nhủ Salvatore đã nói thật về cô gái, Hoặc có thể y nói láo hết mọi chuyện, cái bùa yêu y nói đó chỉ là sản phẩm tưởng tượng của đầu óc mê tín, ngu muội của y, còn y sẽ chẳng làm gì hết.

Tôi bực mình đốp chát lại, bảo tối hôm đó tốt hơn y nên đi ngủ, vì đội cung thủ đang tuần tra khắp tu viện. Y đáp y rõ đường đi nước bước trong tu viện hơn đám cung thủ, với lại sương mù thế này sẽ chẳng ai thấy được ai. Y bảo: “Đúng thế đấy, bây giờ tôi chạy đi, còn cậu sẽ chẳng thấy tôi đâu, dù tôi đang vui thú với cô ả cậu thích chỉ cách có hai bộ thôi.” Tuy lời lẽ y có khác, nhưng nội dung là như thế. Tôi bỏ đi, giận dữ, vì một chủng sinh con nhà quý tộc như tôi không thể cãi cọ với tên tiện dân như vậy.

Tôi gặp thầy William và làm những việc cần làm. Có nghĩa là chúng tôi chuẩn bị dự Kinh Tối ở cuối gian giữa giáo đường, để khi tan lễ, thầy trò tôi có thể bắt tay ngay vào cuộc thám hiểm thứ hai (với tôi là thứ ba) trong lòng mê cung.

SAU KINH TỐI

Hai thầy trò vào mê cung lần nữa, tới ngưỡng cửa của “finis Africa”?, nhưng không vào được, vì không biết cái thứ nhất và thứ bảy của thứ tư là gì. Cuối cùng, Adso lại bị tương tư, dù theo kiểu rất uyên bác.

Chuyến viếng thăm thư viện lần này của chúng tôi mất nhiều thì giờ và công sức. Diễn tả bằng lời thì việc thầy trò tôi định làm đơn giản thôi, nhưng vừa soi đèn đi tới, vừa đọc những hàng chữ trên vòm cửa, vừa đánh dấu các cửa thông và các bức tường không cửa sổ lên họa đó của chúng tôi, rồi ghi những mẫu tự đầu, vừa lần theo những con đường đóng mở như trò chơi ú tim thật là lê thê. Và chán ngắt.

Trời lạnh buốt. Đêm ấy đứng gió, nên thầy trò tôi không nghe thấy những tiếng rít khe khé đã làm thầy trò tôi hết vía vào buổi chiều đầu tiên, nhưng khí ẩm và lạnh vẫn lùa vào qua những khe rãnh. Chúng tôi đeo găng len để có thể cầm sách mà không cóng tay. Nhưng đó là loại găng hở ngón, dùng để viết trong mùa đông, nên thỉnh thoảng thấy trò tôi lại phải hơ uy lên lửa hoặc thọc vào ngực hay vỗ vào nhau khi chúng tôi nhảy nhót loanh quanh, chân tê cóng.

Vì lý do đó, thầy trò tôi không tiến hành công việc liên tục, mà thỉnh thoảng lại dừng, nhìn lướt vào các tủ sách. Giờ đây thầy William, kính mới trên mũi, đã có thể nán lại đọc quyển này quyển nọ. Mỗi lần phát hiện một tên sách thầy đều reo lên mừng rỡ, hoặc vì thầy biết tác phẩm đó, hoặc thầy đã tìm kiếm từ lâu, hoặc thầy chưa từng nghe nói đến, nên thấy rất khích động và thống khoái. Nói gọn, với thầy mỗi quyến sách ấy đều như một con thú trong truyện thần thoại mà thầy gặp được ở một xứ lạ. Còn đang lật qua một cảo bản, thầy đã hối tôi tìm những quyển khác.

“Con coi xem trong tủ đó có những sách gì!”

Tôi vừa đánh vần vừa lật những quyển sách: “Historia anglorum - lịch sử nước Anh của Bede… Cũng của Bede De aedificatione templi, De tabemaculo, De temporibus et computo et chronica et circuit Dionysi, Ortogarphia, De ratione metrorum, Vita Sancti Cuthberti, Ars metrica…”

“Phải rồi, toàn bộ tác phẩm của con người đáng kính ấy.. Con xem này: De rbetorica cognatione, Locorum rhetorlcorum distinct và đây toàn là các nhà ngữ pháp, Prisclan, Honoratus, Donatus, Maximus, Victorious, Metrorlus, Eutiches, Servius, Phocas, Asper… Lạ thật, mới đầu ta tưởng đây chỉ gồm những tác giả từ Anh quốc chứ…Xem phía dưới ra sao…”

“Hisperica…famina. Cái gì thế này?”

“Một bài thơ Hibernia[187]. Con nghe nhé:

Hoc spumans mundanas obvallat Pelagus oras

terrestres amniosis fluctibus cudit margines.

Saxcas undosis molibus irruit avionias.

Infima bomboso vertice miscet glareas

asprifero spergit spumas sulco,

sonorcis frequenter quatitur flabris…”

Biển ngầu bọt ngăn chặn bờ biển của thế giới

Sóng cuồn cuộn đập vào bờ đất.

Sóng ào ào xối vào Avion bằng đá.

Dưới đáy sâu nước xoáy tung sỏi,

bọt tóe trên những bụng sóng sâu hoắm

thường bị những cơn gió gào thét thổi bay đi…)

Tôi không hiểu ý nghĩa, nhưng thầy William uốn lưỡi khi đọc khiến tôi có cảm tưởng như nghe thấy tiếng sóng và tiếng biển ngầu bọt.

“Còn quyển này? Của Aldhelm xứ Malmesbury đấy. Con nghe đoạn toàn bắt đầu bằng chữ ‘p’ này nhé: ‘Primitus pantorum procerum poematorum pio potissimum paternoque presertim privilegio panegiricum poemataque passim prosatori sub polo promulgatas’ - Lần đầu tiên tôi kết hợp thi khúc ngợi ca, thể loại tuyệt diệu trong số những thi phẩm được xem là trang trọng nhất, hơn nữa lại được Giáo hội phê chuẩn, và thi ca mọi thể loại với văn xuôi thể tự sự, nghĩa là tất cả những gì được công bố dưới gầm trời này.”

“Dân đảo ta thaấy đều dở hơi cả,” thầy William tự hào nói. “Mình coi trong tủ kia xem sao.”

“Virgil.”

“Sao ông ta lại ở đây nhỉ? Mà Virgil nào chứ? Có phải quyển Georgies không?”

“Thưa không ạ. Quyển Epitomae. Con chưa hề nghe nói tới.”

“Nhưng đó là Virgil xứ Toulouse đấy, nhà tu tự học, sáu trăm năm sau khi Chúa của chúng ta giáng sinh. Ông được coi là một học giả lớn…”

“Trong này bảo tàng nghệ thuật là thơ, tu từ học, ngữ pháp, leporia, biện chứng, hình học… Nhưng ông ấy viết bằng thứ tiếng gì vậy ạ?

“Tiếng Latin đấy. Nhưng là thứ tiếng Latin do ông tự sáng tạo, mà ông cho là hay hơn nhiều. Nghe này: ông bảo rằng thiên văn học nghiên cứu các dấu hiệu của cung hoàng đạo, gồm mặt trăng, người, tonte, piron, dameth, perfellea, belgalic, margaieth, lutamiron, taminon và raphalut.”

“Ông ấy có điên không ạ?”

“Ta không rõ. Ông không sinh ra trên hòn đảo quê hương ta. Con nghe thêm nhé: ông bảo rằng ngọn lửa có mười hai tên gọi: ignis, coquihabin (quia incocta coquendi habet dictionem), ardo, calax ex calore, fragon ex flagore flammae, rusin de rubore, fumaton, ustrax de urendo, vitius quiapene mortua membra, suo vivificat, siluleus, quod de silice siliat, unde et silex non recte dicitur, nisi ex qua scintilla silit. Và aeneon, de Aenea deo, qui in eo habitat, sive a quo elementis flatus fertur?

“Nhưng chẳng có ai nói như thế cả!”

“May thay. Song đó là thời các nhà ngữ pháp học tìm vui thú trong những câu hỏi khó hiểu hầu quên đi thế giới xấu xa. Ta nghe nói thời bấy giờ hai nhà tu từ học, Gabundus và Terentius, đã tranh luận suốt mười lăm ngày và mười lăm đêm về đại từ ‘ego’ - cái tôi. Cuối cùng họ lôi vũ khí ra choảng nhau.”

“Nhưng quyển này cũng vậy. Thầy nghe nhé…” Tôi chụp một quyển sách minh họa tuyệt đẹp với những mê cung toàn cây trái, có khi và rắn ló đầu ra. “Thầy nghe những từ này nhé: cantamen, collamen, gongelamen, stemiamen, plasmamem, sonerus, alboreus, gaudifluus, glaucicomus…”

“Những hòn đảo quê hương ta đó,” thấy William trìu mến nói. “Đừng quá nghiêm khắc với những thầy tu ở tận Hibernia xa xăm.

Tu viện này hiện hữu và chúng ta còn nói được về Đế chế La Mã thần thánh có lẽ cũng nhờ công ơn họ đấy. Bấy giờ, phần còn lại của châu Âu chỉ còn là một đống hoang tàn. Một ngày nọ các thầy tu ở tận Hibernia này không thừa nhận những lễ rữa tội của mấy linh mục xứ Gaul, vì họ khẩn ‘in nomine patris et filiae’. Không phải họ làm lễ theo một tà giáo mới và coi Chúa Giê-su là đàn bà[188], mà vì họ quên mất tiếng Latin rồi.”

“Như Salvatore?”

“Đại khái thế. Bọn Viking từ tuốt trên miền Bắc đã ngược các dòng sông, cướp phá Rome. Những đền đài của bọn ngoại đạo[189] biến thành hoang phế, lúc ấy ở đó chưa có người Cơ Đốc. Chỉ có các thầy dòng xứ Hibernia ngồi miết trong tu viện, ghi chép và đọc sách, đọc sách và ghi chép, và minh họa nữa chứ, rồi họ ngồi vào những con thuyền nhỏ bằng da thú, chèo tới những vùng đất này, rao giảng Phúc âm như thể tổ tiên con là kẻ ngoại đạo, con hiểu chứ? Con đã từng ở Bobbio, tu viện này được thánh Columba, một người trong bọn họ, dựng nên đấy. Thành ra nếu cả châu Âu chẳng còn ai biết tiếng Latin cổ xưa nữa, thì việc họ tạo ra tiếng Latin mới có gì là không nên, không phải. Họ là những người vĩ đại. Thánh Brendan tới tận đảo Hạnh Phúc và giong buồm dọc bờ địa ngục, ở đấy ngài thấy Judas bị cùm vào một tảng đá. Một ngày nọ ngài lên một hòn đảo, gặp một con thủy quái. Dĩ nhiên họ đều điên khùng cả,” thầy William nhắc lại, vẻ đắc ý.

“Những hình vẽ này đều… Con không tin nổi mắt mình nữa! Nhiều màu sắc quá!” Tôi nói và “nuốt” hết vào mắt.

“Chúng đều từ một đất nước không có nhiều màu sắc, chỉ một ít trời xanh và nhiều màu lục của đồng cỏ. Nhưng chúng ta không được nán lại đây bàn cãi về các tu sĩ xứ Hibernia. Ta muốn biết vì sao sách của họ lại nằm đây cùng với sách của những người Anh và các nhà ngữ pháp nước khác. Con nhìn bản đó của con xem, thầy trò ta đang ở đâu?”

“Trong những phòng của tháp phía Tây ạ. Con cũng đã sao chép những câu trên cuộn chữ. Thế này nhé, rời khỏi phòng không cửa sổ chúng ta sẽ tới căn phòng bảy cạnh, từ đây chỉ có một lối thông qua một phòng khác mang chữ H màu đỏ. Rồi từ phòng này qua phòng khác, đi quanh ngọn tháp, chúng ta sẽ quay lại căn phòng không cửa sổ. Sắp xếp các mẫu tự này theo thứ tự sẽ là… thầy nói đúng! HIBERNI!”

“HIBERNIA, nếu chúng ta từ phòng không cửa sổ trở lại phòng bảy cạnh, giống những phòng bảy cạnh kia, nó mang chữ A, chữ đầu của Apocalypsis[190]. Cho nên ở đây có tác phẩm của những tác giả miền Ultima Thule và của cả những nhà ngữ pháp học và tu từ học, vì những người sắp xếp thư viện này cho rằng một nhà ngữ pháp học, dù từ Toulouse, phải ở cùng chỗ với các nhà ngữ pháp học xứ Hibernia. Đó là một tiêu chuẩn để họ sắp xếp. Con thấy không? Chúng ta bắt đầu hiểu được đôi điều rồi đấy.”

“Nhưng trong những phòng ở ngọn tháp phía Đông, nơi chúng ta vào đầu tiên, con thấy chữ FONS… Thế nghĩa là gì ạ?”

“Đọc kỹ bàn đồ của con đi. Hãy đọc mẫu tự theo thứ tự các phòng chúng ta vào.”

“FONS ADAEU…”

“Không phải, FONS ADAE mới đúng. Chữ u là phòng không cửa sổ thứ hai ở tháp phía Đông, ta nhớ mà, có thể nó hợp với những chữ nào khác. Và chúng ta tìm thấy gì trong Fons Adae, nghĩa là Địa đàng, này (nên nhớ căn phòng có bàn thờ hướng về phía mặt trời mọc đặt tại đó)?

“Ở đó có nhiều Kinh Thánh, sách chú giải về Kinh Thánh, toàn những sách về Kinh Thánh.”

“Và như thế, con thấy đấy, lời của Chúa tương ứng với Địa đàng mà theo như mọi người nói thì nó ở tận phương Đông. Còn đây, về phía Tây là Hibernia.”

“Thế nghĩa là đồ án của thư viện sao chép lại bàn đồ thế giới sao ạ?

“Có lẽ. Sách vở được sắp xếp theo nước xuất xứ, hoặc theo nơi sinh của tác giả, hoặc, như trong trường hợp này, theo nơi mà lẽ ra họ phải sinh ra. Các thủ thư cho rằng nhà ngữ pháp học Virgil sinh ra ở Toulouse là do nhầm lẫn, lẽ ra ông phải sinh ở các đảo phía Tây mới đúng. Họ đã sửa lại các nhầm lẫn của tự nhiên.”

Thầy trò tôi tiếp tục đi. Qua một dãy phòng đầy những sách Khải huyền tuyệt đẹp. Một trong những phòng này là nơi tôi đã bị ảo giác. Quả thật, chúng tôi lại thấy ánh sáng từ xa. Thầy William bịt mũi, chạy tới dập tắt rồi nhổ lên đống tro. Để chắc ăn, thầy trò tôi chạy vội qua, nhưng tôi nhớ lại đã thầy ở đó quyển Khải huyền sặc sỡ tuyệt đẹp với hình mulier amicta sole - người đàn bà mình khoác mặt trời và con rồng. Chúng tôi sắp xếp lại theo thứ tự các căn phòng, bắt đầu từ căn phòng thầy trò tôi vào sau chót, mẫu tự đâu là chữ Y màu đỏ. Đọc ngược lại các mẫu tự, chứng tôi có từ YSPANI A[191], mà chữ A cuối cũng là mẫu tự tận cùng của từ HIBERNIA[192]. Thầy William bảo đó là dấu hiệu có vài phòng chứa những tác phẩm hỗn tạp.

Dẫu sao chúng tôi thấy dường như dãy phòng YSPANIA chứa nhiều sách Khải huyền, quyển nào cũng rất tuyệt vời, thầy William nhận ra kiểu làm sách Hispanic[193]. Chúng tôi nhận thấy dường như thư viện này có bộ sưu tập phong phú nhất các bản sao chép sách tông đồ trong toàn cõi đạo Cơ Đốc và một khối lượng khổng lồ sách chú giải. Những quyển đồ sộ chú giải sách Khải huyền là của Beatus xứ Liebana. Lời bình ít nhiều giống nhau, nhưng thật nhiều kiểu vẽ tuyệt vời, thầy William nhận ra vài công trình của những người mà thầy coi là các nhà minh họa nổi tiếng nhất cõi Asturias, như Magius, Pacundus và nhiều người khác.

Vừa đi vừa quan sát sách này rồi sách khác, chúng tôi tới ngọn tháp phía Nam, nơi tối hôm trước thầy trò tôi đã đến gần. Căn phòng chữ s - không cửa sổ - của cụm YSPANIA thông với một phòng chữ E. Sau khi lần lượt đi vòng quanh năm phòng của ngọn tháp, chúng tôi tới căn phòng cuối cùng mang chữ L đỏ, không có cửa thông nào khác. Đọc ngược lại, chúng tôi có từ LEONES[194]

“Leones, phía Nam. Theo bản đồ thì chúng ta đang ở châu Phi, hic sunt leones - sư tử là đây. Điều này giải thích tại sao chúng ta thầy có nhiều tác phẩm của những tác giả ngoại đạo đến thế.”

“Còn nữa ạ,” tôi nói trong lúc lục lọi các tủ sách. “Canon - Ykinh của Avicenna và quyển này chữ tuyệt đẹp mà con không biết…”

“Từ những hình trang trí ta đoán là Kình Coran, nhưng tiếc thay ta không biết tiếng A rập.”

‘Kinh Coran, Kinh Thánh của bọn ngoại đạo, một quyển sách băng hoại…’

“Nó chứa đựng một sự thông thái khác sự thông thái của chúng ra. Nhưng giờ đây hẳn con hiểu vì sao những người phụ trách thư viện này lại xép nó vào đây, nơi toàn sư tử với quái vật. Chính vì thế chúng ta cũng đã gặp ở đây quyển sách về những quái thú, như kỳ lân mà con đã thấy. Khu gọi là LEONES này chứa đựng những quyển mà những người lập ra thư viện này coi là sách giả trá. Trên kia là sách gì thế nhỉ?

“Sách bằng tiếng Latin, nhưng dịch từ tiếng A rập. Ayyub al-Ruhawi, luận về bệnh chó dại. Còn đây là quyển sách về kho tàng của trái đất. Và đây là quyển De aspectibus - Luận về vị tri tương quan của mặt trời, trái đất và các hành tinh của Alhazen…”

“Con thấy đấy, giữa những sách về quái vật và giả trá họ nhét cả những công trình khoa học mà người Cơ Đốc cũng phải học nhiều. Khi xây dựng thư viện này người ta đã suy nghĩ như thế đấy…”

“Nhưng sao họ lại xếp quyển về kỳ lân lẫn trong những sách giả trá ạ?” Tôi hỏi.

“Hiển nhiên những người lập ra thư viện này có những ý nghĩ khác thường. Hẳn họ tin rằng quyển sách nói về những con quái thú và những con vật sống ở những đất nước xa xôi phải thuộc loại sách giả trá mà những kẻ ngoại đạo truyền bá…”

“Nhưng kỳ lân có phải giả trá không ạ? Nó là con vật dễ thương nhất và là một biểu tượng cao quý. Nó tượng trưng cho Chúa Ki-tô, cho sự giữ mình trong trắng. Người ta chỉ có thé bắt nó bằng cách cho một trinh nữ vào trong rừng, khiến con vật bị quyến rũ bởi mùi hương trinh khiết của cô, chạy đến, ngả vào lòng cô, tự nộp mình cho đám thợ săn.”

“Người ta bảo thế đấy, Adso ạ. Nhưng nhiều kẻ cho đó là chuyện hoang đường, bịa đặt của bọn ngoại đạo.”

“Thật chán,” tôi nói. “Con muốn khi đi dạo ưong rừng được gặp một con kỳ lân. Nếu không thì đi dạo rừng còn thú vị gì nữa?”

“Đâu đã chắc là con vật ấy không có. Có thể trong những quyển sách này người ta minh họa khác thôi. Một khách thương Venice từng đến những đất nước rất xa xôi, theo bản đồ là gần fons parodist - nguồn cội của thiên đường, ông ta thấy cả lũ kỳ lân. Nhưng theo ông ta thì chúng cục mịch, xấu xa và đen đúa. Ta tin rằng ông ta đã thấy một con vật có một sừng trên trán. Có thể đó chính là con vật mà các bậc thầy thời có đại đã miêu tả trung thực. Họ không nhầm hết được đâu, vì được Chúa cho thấy những thứ mà chúng ta không thấy. Rồi điều miêu tả này, truyền từ bậc có thẩm quyền này tới bậc có thẩm quyền khác, thay đổi qua thêm mắm thêm muối, khiến kỳ lân trở thành con vật kỳ lạ trắng trẻo, hiền lành và dễ thương. Thành ra nếu con nghe nói trong rừng có kỳ lân thì chớ nên vào đấy với một trinh nữ, vì nó có thể giống con thú mà nhà khách thương Venice đã miêu tả hơn là trong quyển sách này.”

“Nhưng có thật các bậc thầy thời cổ đại đã may mắn được chứa khải thị về chân tướng của kỳ lân không ạ?”

“Không phải khải thị, chỉ là trải nghiệm thôi. Họ may mắn được sinh ra ở những đất nước có kỳ lân sinh sống, hoặc vào thời đất nước chúng ta cũng có kỳ lân.”

“Nhưng như thế làm sao chúng ta có thể tin cậy vào sự thông thái của người xưa, điều thầy luôn tìm kiếm và được lưu truyền qua những quyển sách giả trá mà người ta đã diễn giải tùy thích?”

“Sách làm ra không phải để ta tin mù quáng, mà phải được kiểm chứng. Khi đọc một quyển sách, ta không nên hỏi sách nói gì mà hãy hỏi sách muốn nói gì, một quy tắc mà các nhà chú giải Kinh Thánh đều tâm niệm rất rõ. Con kỳ lân, như tả trong các quyển sách này, tiêu biểu một sự thật về đạo đức hoặc ngụ ngôn hoặc biểu tượng, nhưng luôn đúng, giống như ý niệm về sự giữ mình trong trắng luôn là một phẩm hạnh cao quý. về phần sự thật theo nghĩa đen đã bổ trợ cho ba sự thật kia thì chúng ta còn phải kiểm tra xem người ta đã dựa trên kinh nghiệm nào để viết ra những điều như thế. Nên giữ lại ý tưởng cao xa, nhưng câu chữ cần được bàn bạc. Trong một quyển sách có viết rằng chỉ có thể cắt kim cương bằng máu con dê đực. Roger Bacon, người thầy vĩ đại của ta, bảo điều đó không đúng, đơn giản vì ông đã thử và thất bại. Nhưng nếu mối liên hệ giữa kim cương và máu dê có một ý nghĩa cao cả thì ý nghĩa này không mảy may bị ảnh hưởng.”

“Vậy là sự thật cao quý có thể được bộc lộ qua câu chữ giả trá,” tôi nói. “Tuy nhiên con vẫn thât vọng khi nghĩ rằng con kỳ lân này không có, hoặc chưa từng có, hoặc sẽ không thể có vào một ngày nào đó.”

“Chúng ta không được giới hạn quyền lực vạn năng của Chúa. Nếu Chúa muốn thì cũng có thể có kỳ lân chứ. Nhưng con nên tự an ủi rằng chúng hiện hữu trong sách. Những quyển sách này dù nếu không nói về sự hiện hữu có thật thì cũng về sự khả thể.”

“Nghĩa là chúng ta đọc sách nhưng đừng tin, dù đây là một phẩm hạnh thần học?”

“Còn hai phẩm hạnh thần học nữa cơ mà: hy vọng một ngày nào đó điều khả thể biến thành hiện thực và rộng lượng với những ai cả tin cho rằng điều khả thể chính là sự thật.”

“Nhưng con kỳ lân có ích lợi gì, nếu đầu óc ta không tin vào nó?”

“Nó ích lợi với ta như những dấu vết của Venantius trên tuyết có ích với chúng ta, khi huynh ấy bị lôi tới bồn chứa tiết. Con kỳ lân trong sách cũng giống như dấu vết vậy. Có dấu vết nghĩa là phải có gì đấy tạo ra dấu vết nọ.”

“Nhưng cái gì đó phải khác với dấu vết, hẳn thầy muốn nói thế?”

“Dĩ nhiên. Không phải lúc nào dấu vết cũng cùng hình dạng như vật thể đã tạo ra nổ hay do trọng lượng của vật thể ấy gây ra. Đôi khi nó chỉ phản ánh ấn tượng mà một vật thể đã in dẫu trong đầu óc ta, như thể nó là dẫu ấn của một ý niệm. Ý niệm là dấu hiệu của sự vật, còn hình ảnh là dấu hiệu của ý niệm, nghĩa là dấu hiệu của dấu hiệu. Song từ hình ảnh đó ta tái tạo ra, nếu không phải vật thể nọ, thì cũng là cái ý niệm mà những kẻ khác có được từ nó.”

“Và thầy thấy như vậy là đủ?”

“Không, vì khoa học thật sự không được phép hài lòng với những ý niệm, bởi chúng chỉ là dấu hiệu thôi, mà phải khám phá sự vật trong sự thật độc đáo của chúng. Vì thế ta rất muốn từ dấu vết của một dấu vết suy diễn ngược trở lại tới tận con kỳ lân độc đáo ở đầu chuỗi mắt xích. Giống như ta rất muốn từ những dầu hiệu lờ mờ mà kẻ giết Venantius đã đổ lại (từ những dấu hiệu này có thể suy diễn ra nhiều người) suy diễn ngược trở lại một cá nhân duy nhất, đó chính là hung thủ. Nhưng điều này luôn khó thực hiện trong một thời gian ngắn, và thiêếu những dấu hiệu khác bổ trợ.”

“Nghĩa là con luôn luôn chỉ có thể nói được về điều gì đó, mà điều này lại cho con biết về điều gì khác và cứ thế tiếp tục. Nhưng điều tối hậu, nghĩa là sự thật, không bao giờ có cả?”

“Có thể có chứ, có thể con kỳ lân độc đáo ấy có thật chứ. Nhưng con đừng lo, thế nào rồi cũng sẽ có ngày con gặp nó mà, dù có thể nó đen đủi và xấu xí.”

“Kỳ lân, sư tử, các tác giả A rập và người Moor nói chung,” đột nhiên tôi nói, “nhất định đó là châu Phi mà các sư huynh trong thư viện đã nói tới.”

‘Hiển nhiên rồi. Và như thế thì chúng ta sẽ tìm ra các nhà thơ châu Phi mà huynh Pacificus xử Tivoli đã nhắc tới.”

Và quả thật khi quay ngược lại, vào phòng chữ L, thầy trò tôi thấy một chiếc tủ có bộ sưu tập của Floro, Fronto, Apuleius, Martianus Capella và Fulgentius.

“Hóa ra đây chính là nơi Berengar nói rằng có những giải đáp cho một điều bí mật nào đấy,” tôi nói.

“Có lẽ ở đây thật. Huynh ấy dùng nhóm từ “finis Africae” khiến Malachi nổi giận, finis - ranh giới - có thể là căn phòng cuối cùng này đây, trừ phi…” Thầy chợt kêu lên: ‘Trời đất quỷ thần ơi! Con không nhận thấy gì à?’

“Gì ạ?”

“Hãy quay lại phòng chữ S nơi thầy trò ta xuất phát.”

Chúng tôi quay lại căn phòng không cửa sổ đầu tiên, nơi có câu ‘Super thronos viginti quatuor’. Phòng này có bốn cửa thông. Một dẫn sang phòng chữ Y với một cửa sổ nhìn vào sân trong hình bát giác. Một cửa khác thông sang phòng chữ p nằm dọc bờ tường ngoài, phòng này thuộc cụm YSPANIA. Cửa về phía tháp thông với phòng chữ E mà thầy trò tôi vừa đi qua, ở đây có một bức tường kín, cuối cùng là cửa thông vào căn phòng không cửa sổ thứ hai với chữ U là mẫu tự đầu. Phòng chữ S chỉnh là phòng có tấm gương - may phước nó ở ngay trên bức tường bên tay phải tôi, nếu không hẳn hồn vía tôi lại lên mấy rồi.

Nhìn kỹ bản đô tôi nhận thấy căn phòng này thật khác lạ. Tương tự những căn phòng không cửa sổ tại ba ngọn tháp kia, lẽ ra phòng chữ S này phải thông với phòng bảy cạnh ở chính giữa tháp. Nếu không thì lối vào phòng bảy cạnh phải ở phòng không cửa sổ kế bên, tức là phòng chữ U. Nhưng phòng chữ U này, ngoài lối thông qua phòng chữ T có một cửa sổ nhìn vào sân bát giác phía trong và một lối thông khác qua phòng chữ S, ba bức tường kia đều kín và kê tủ sách. Nhìn quanh, chúng tôi khẳng định điều giờ đây rõ rành rành trên bản đồ: theo logic và sự cân xứng nghiêm ngặt thì tháp này cũng phải có một phòng bảy cạnh, nhưng chẳng thấy nó đâu.

“Không có,” tôi nói. “Chẳng có phòng nào như thế.”

“Không, không thể được. Nếu không có căn phòng bảy cạnh thì những phòng này phải rộng hơn, trong khi hình dạng chúng ít nhiều giống những phòng trong các tháp kia. Có căn phòng bảy cạnh, nhưng không có lối vào.”

“Nó bị xây bít chăng?”

“Dám lắm. Và có ‘finis africae’ nơi các tu sĩ đã mon men tới vì tò mò - và giờ đây họ chết hết cả. Nó bị bít kín, nhưng không có nghĩa là không có lối vào. Chắc chắn có một lối và Venantius đã tìm ra hoặc được Adelmo tả cho biết, mà Adelmo lại nghe từ Berengar. Ta đọc lại ghi chú của Venantius xem sao.”

Thầy lôi từ áo dòng miếng giấy da của Venantius rồi đọc: “Bàn tay trên Idol tác động lên thứ nhất và thứ bảy của thứ tư.” Thầy nhìn quanh. “À, phải rồi! ‘Idolum là hình ảnh trong tấm gương, tiếng Hy Lạp là ‘eidolon’. Venantius nghĩ bằng tiếng Hy Lạp mà; trong thứ tiếng này - hơn trong ngôn ngữ của chúng ta - ‘eidolon’ vừa là hình ảnh, vừa có nghĩa là ma. Tấm gương phản chiếu và làm biến dạng hình ảnh của chúng ta; thì chính thầy trò ta đêm nọ đã tưởng đó là bóng ma đấy thôi! Nhưng bốn supra speculum[195] là gì mới được chứ? Cái gì đó ở phía trên mặt phản chiếu chăng? Thế thì chúng ta phải đứng ở một góc nào đấy so với tấm gương để quan sát xem có gì phản chiếu trong tấm gương ứng với điều Venantius đã miêu tả…”

Chúng tôi thử ở mọi vị trí, nhưng chẳng thấy gì. Ngoài hình ảnh của thầy trò tôi, tấm gương chỉ phản chiếu lờ mờ những đường nét còn lại của căn phòng, dưới ánh đèn tù mù.

“Vậy,” thầy William ngẫm nghĩ, “có thể huynh ấy ám chỉ supra speculum là phía sau tấm gương… nghĩa là bắt buộc mình phải vào phòng kế đó, vì tấm gương này chắc chắn là một cái cửa…”

Tấm gương này cao hơn một người bình thường, gắn chặt vào tường bởi một khung gỗ sồi vững chắc. Chúng tôi sờ mó bằng mọi cách, đút ngón tay vào tấm khung, thọc cả móng tay vào giữa khung gỗ và tường, nhưng tấm gương không khác một phần của bức tường, một viên đã trong bức tường đá.

“Nếu không phải phía sau thì có thể là super speculum -phía trên tấm gương. Thầy William lẩm bầm rồi vươn tay, kiễng chân, sờ khắp cạnh trên của khung gỗ. Chẳng thấy gì hết ngoài bụi bặm.

“Vả lại,” thầy William ủ rũ nói, “ngay cả nếu có một căn phòng phía sau tấm gương thì quyển sách thầy trò ta đang tìm và những người khác đã kiếm đâu còn trong đó nữa, vì Venantius đã lấy đi trước nhất, rồi chẳng biết Berengar đã mang nó đi đâu.”

“Song có thể Berengar đã mang trở lại đây.”

“Không có đâu, tối hôm đó chúng ta ở trong thư viện mà; với lại mọi dữ kiện đều cho thấy không lâu sau khi lấy trộm quyển sách huynh ấy đã chết ngay đêm hôm ấy, trong nhà tắm. Nếu không, hẳn chúng ta phải thấy huynh ấy sáng hôm sau chứ. Không sao… Tạm thời chúng ta đã xác định được đâu là ‘finis Africae’ và có được hầu như mọi dữ kiện cần thiết để hoàn chỉnh tấm bản đồ thư viện của chúng ta. Con phải thừa nhận rằng nhiều điều bí ẩn trong mê cung nay đã sáng tỏ. [Mọi điều, có thể nói như thế, trừ một. Ta tin rằng giờ đây nghiên cứu kỹ lại những ghi chép của Venantius sẽ có ích hơn mọi chuyện khác. Con thấy đấy, chúng ta đã tiếp cận những câu đố hiểm hóc của mê cung từ bên ngoài tốt hơn từ bên trong. Tối nay, đứng trước những hình ảnh dị dạng của chính mình, chúng ta sẽ không giải quyết được vấn đề đâu. Vả chăng đèn sắp cạn dầu rồi. Thành ra mình nên nhanh chóng thám thính những phần kìa của thư viện, để có thể hoàn thiện bản đồ của chúng ta].”

Thầy trò tôi liền đi qua những căn phòng khác, ghi chú mọi phát hiện lên tấm bản đồ. Chúng tôi gặp những phòng dành riêng cho những công trình toán học và thiên văn, những phòng khác toàn những tác phẩm bằng tiếng Aramaic[196] mà thầy trò tôi đều không biết, những phòng khác chứa những sách viết bằng thứ chữ lạ hơn nữa, có lẽ từ Ấn Độ. Chúng tôi đi lại giữa hai vùng mang hai hàng chữ chồng chéo IUDAEA và AEGYTUS. Để bạn đọc khỏi nhàm chán với những ghi chép về việc thầy trò tôi giải mã sự sắp xếp của thư viện, xin nói ngắn gọn thế này: sau khi hoàn chỉnh dứt khoát bản đồ, chúng tôi tin rằng thư viện quả thật được xây dựng theo hình ảnh trái đất. về hướng Bắc chúng tôi thấy có ANGLIA và GERMANI, nối với GALLIA dọc bức tường phía Tây, ở cực Tây trở sang HIBERNIA[197], qua bức tường phía Nam tới ROMA (thiên đường Latin cổ đại!) và YSPANLA[198]. về phía Nam có các vùng LEONES và AEGYPTUS, về phía Đông là IUDAEA và FONS ADAE. Giữa hướng Đông và Bắc, dọc bức tường là ACAIA, mà thầy William bảo đó là một cách hoán dụ rất hay để chỉ nước Hy Lạp cổ, và quả thế, chúng tôi thấy trong bốn phòng này rất nhiều tác phẩm của các nhà thơ và triết gia ngoại đạo cổ đại.

Thứ tự các từ này rất là kỳ quái. Lúc phải đi thẳng, lúc đi lùi, lúc theo đường vòng. Thường thì, như tôi đã nói, một mẫu tự dược dùng tạo thành hai từ khác nhau (trong trường hợp này căn phòng ấy có một tủ sách cho một đề tài và một tủ khác cho đề tài kia). Nhưng việc tìm khuôn vàng thước ngọc cho sự sắp xếp này rõ ràng vô ích. Nó thuần túy là một cách ghi nhớ, giúp thủ thư tìm ra một quyển sách nào đấy. Chẳng hạn một quyển tìm thấy trong “quarta Acaiae” nghĩa là quyển này ở trong phòng thứ tư đếm từ căn phòng có mẫu tự đầu là chữ A[199]. Để tới đó, hẳn thủ thư phải biết nằm lòng con đường vòng hay thẳng phải đi, vì ACAIA gồm bốn phòng phân bố trên một hình vuông[200] [mà phòng chữ A đầu cũng là phòng chữ A cuối, về cơ bản thật là đơn giản và chúng tôi hiểu ngay]. Thầy trò tôi cũng hiểu ngay luật chơi của những bức tường không có cửa thông. Chẳng hạn từ hướng Đông đi vào ACAIA, ta sẽ không tìm ra căn phòng nào dẫn tới những căn phòng kế tiếp trên cùng chiều đi về hướng Bắc; mê cung đóng kín tại đây; muốn tới ngọn tháp phía Bắc ta phải đi vòng qua ba ngọn tháp kia. Nhưng dĩ nhiên khi các thủ thư bước vào vùng FONS ở ngọn tháp phía Đông, họ biết rất rõ muốn đến chẳng hạn ANGLIA ở tháp phía Bắc, họ sẽ phải đi qua AEGYTUS, YSPANIA, GALLIA và GERMANE.

Chuyện thăm dò thư viện của thầy trò tôi kết thúc thành công với những phát kiến hay ho như thế đấy. Nhưng trước khi nói rằng chúng tôi hài lòng chuẩn bị đi ra (chỉ để vướng vào những sự cố khác mà tôi sẽ kể lại ngay), tôi phải thú thật với các bạn đọc một điều: tôi đã nói rằng mới đầu thầy trò tôi thực hiện chuyến thăm dò mong tìm ra chiếc chìa khóa vào nơi bí ẩn nọ; nhưng rồi trên đường đi, khi nán lại trong những căn phòng mà chúng tôi đánh dấu đề tài và cách sắp xếp, thầy trò tôi đã giở xem những quyển sách đủ thể loại, khác nào chúng tôi thám hiểm một lục địa bí ẩn hay một miền đất chưa ai biết. Hai thầy trò tôi thường ăn ý với nhau trong cuộc “thám hiểm thứ hai” này: nên khi cả thầy William lẫn tôi cùng lướt qua những quyển sách, tôi chỉ thầy xem những quyển lạ lùng nhất, còn thầy giảng giải cho tôi nhiều chuyện mà nếu tự tìm tòi thì tôi không hiểu nổi.

Nhưng một lúc nọ, khi chúng tôi đang đi quanh những căn phòng ở tháp phía Nam có tên là LEONES, thầy tôi chợt dừng lại trong một căn phòng đầy tác phầm tiếng A rập với nhiều hình vẽ lạ kỳ. Tối hôm ấy vì chúng tôi không chỉ có một mà những hai ngọn đèn, nên tôi tò mò bước sang phòng bên cạnh. Ở đó tôi phát hiện ra các nhà xây dựng thông thái và cẩn trọng của thư viện đã chất đầy một trong mấy bức tường những quyển sách chắc chắn không thể đưa cho bất kỳ ai đọc, vì chúng gồm nhiều tiểu luận khác nhau, hầu hết của các học giả ngoại đạo, về những chứng bệnh của thể xác và tinh thần. Mắt tôi tình cờ nhìn vào một quyển, không lớn, nhưng đầy những tiểu họa chẳng liên quan gì (may thay!) đến các chủ đề: hoa, khóm nho, thú vật cặp đôi và dăm cây thuốc. Tên sách là speculum amoris - tấm gương soi về tình yêu của Maximus xứ Bologna, với trích dẫn từ nhiều tác phẩm khác, toàn về bệnh tương tư. Hẳn bạn đọc hiểu rằng không cần phải thêm một quyển sách nữa mới kích thích được đầu óc tôi vốn đã tê liệt từ sáng nay, khiến nó lại bị khuấy động bởi hình ảnh cô gái.

Suốt ngày tôi đã có xua đi những ý nghĩ của mình vào buổi sáng hôm ấy, không ngớt nhủ lòng rằng chúng không xứng đáng với một chủng sinh chín chắn, tâm trí ổn định; hơn nữa, hôm ấy trong tu viện đã có quá nhiều sự cố, đủ căng thẳng khiến tôi xao lãng, lòng thèm khát của tôi đã nguội lạnh, khiến lúc ấy tôi cho rằng minh đã thoát khỏi nỗi bất an nhất thời. Thế nhưng mới chỉ nhìn quyển sách kia, tôi đã buộc phải thốt lên “De tefabula narratur - Chuyện kể về mi đấy” và tôi phát hiện ra mình tương tư nặng hơn đã tưởng (sau này đọc các sách y học tôi mới vỡ lẽ rằng người ta vẫn luồn phải chịu những đớn đau, bệnh hoạn như được tả trong sách). Thành thử dù mới chỉ liếc vội qua những trang ấy thôi “vì sợ thầy William bước vào hỏi tôi nghiền ngẫm gì chăm chú thế - mà tôi đã tin rằng mình đang mắc phải đúng thứ bệnh ấy với những triệu chứng được miêu tả thật tuyệt vời, khiến nếu quả đúng thế thì một mặt tôi buồn phiền vì phát hiện mình bị bệnh (dựa trên giám định không thể nhầm lẫn của biết bao người có thẩm quyền), mặt khác tôi hả dạ thấy hoàn cảnh của mình được miêu tả sống động đến thế, và vững tin dù nếu quả thật tôi bị bệnh, thì có thể nói rằng đó là thứ bệnh bình thường, vì vô số người khác cũng bị y như thế và hẳn các tác giả được trích dẫn trong quyển sách kia đã chỉ lấy cá nhân tôi làm điển hình để miêu tả thôi.

Cho nên tôi rất xúc động khi đọc các trang sách của Ibn-Hazm, người đã định nghĩa tình yêu là một chứng bệnh nổi loạn mà cách chữa trị vốn ở sẵn trong chính nó. Bệnh này như sau: con bệnh không muốn lành, kẻ trúng phải nó không sẵn sàng muốn khỏi (có chúa biết là đúng như vậy đấy!) Tôi liền hiểu vì sao buổi sáng hôm ấy tôi xao xuyến trước mọi vật mình nhìn thấy, dường như tình yêu chui vào trong ta qua đôi mắt, như Basil xứ Ancira cũng đã nói, và - đây là triệu chứng không nhầm lẫn được - kẻ mắc bệnh này tỏ ra quá ư vui vẻ, trong lúc cố giữ kín và tìm sự cô quạnh (như tôi buổi sáng ấy), trong khi có những biểu hiện phụ khác như quá đỗi bồn chồn và sợ hãi khiến nói không nên lời… Tôi hoảng hốt khi đọc thấy kẻ thật sự yêu mà không được thấy người mình yêu sẽ rơi vào trạng thái héo hon, thường tới mức nằm liệt giường, đôi khi cơn bệnh áp đảo não bộ khiến người bệnh mất trí, nói năng lảm nhảm (chắc chắn lúc ấy tôi chưa tới mức này, vì tôi còn rất tỉnh táo trong chuyện thăm dò thư viện). Nhưng tôi hết sức lo lắng khi đọc rằng nếu bệnh nặng hơn, có thể đưa tới chết và tự hỏi niềm hoan lạc khi tôi nghĩ tới cô gái có đáng với sự hy sinh cao nhất không - hy sinh thân xác - chưa kể những đớn đau khác mà tâm hồn có thể gặp phải.

[Chính vì tôi thấy một trích dẫn khác của ngài Basil như sau: “qui animam corpori per vitia conturbationesque commiscent, utrinque quod habet utile ad vitam necessarium demoliuntur, animamque lucidam ac nitidam carnalium voluptatum limo perturbant, et corporis munditiam atque nitorem hac ratione miscentes, inutile hoc ad vitae officia ostentdunt - Kẻ nào buộc phần hồn phải cộng sinh với phần xác qua dục vọng tội lỗi và tâm lý rối rắm, thì kẻ ấy hủy hoại những gì cần có từ cả hai phần này để tồn tại) làm phần hồn vốn chói lọi bị rối loạn bởi bùn nhơ của nhục dục, phần xác mất đi sự trong sạch và vẻ rạng ngời, khiển nó trở nên vô dụng trước những trọng trách của cuộc đời.” Quá mức! Tôi thật lòng không muốn gặp phải tình huống này!]

Tôi cũng được biết thêm, qua mấy lời của bà thánh Hildegard, rằng sự trầm cảm của mình suốt ngày hôm ấy - mà tôi cứ đinh ninh là do cảm giác đau đớn lẫn ngọt ngào vì thiếu vắng cô gái - gần gũi một cách đáng sợ cảm giác của kẻ lầm đường, lạc khỏi trạng thái hài hòa tuyệt hảo có được nơi thiên đường, vì sự trầm cảm nigra et amara -đen tối và cay đắng này do chính hơi thở của con rắn và lời đường mật của Quỷ dữ gây ra. Những kẻ ngoại đạo thông thái không kém cũng có cùng quan niệm, vì mắt tôi chợt ngó vào những hàng chữ được coi là của Abu-Bakr Muhammad ibn-Zakariyya ar-Razi. Trong quyển Liber continens - Sách về các lục địa, ông coi sự trầm cảm trong tình yêu tương tự lycanthropy, một chứng bệnh khiến nạn nhân hành xử giống lang sói. Tôi như nghẹn họng khi đọc lời miêu tả: thoạt tiên vẻ ngoài của những kẻ đang yêu dường như thay đổi, ánh mắt họ đờ đẫn, mắt họ trũng sâu không thấy lệ, lưỡi họ khô dần và nổi mụn, toàn thân khô héo và họ thường xuyên bị cơn khát hành hạ; tới mức ấy thì họ cứ nằm úp mặt cả ngày, trên mặt và ống chân nổi những vệt như bị chó cắn, sau rốt đêm đêm những nạn nhân này lang thang trong nghĩa địa như loài lang sói.

Cuối cùng tôi chẳng còn chút nghi ngờ nào nữa về tình trạng ngặt nghèo của mình khi đọc những câu trích dẫn của Avicenna[201] vĩ đại. Ông định nghĩa tình yêu là một suy nghĩ ngang ngạnh mang bản chất sầu muộn, là kết quả của việc không ngớt tơ tưởng tới hình dáng, cử chỉ hoặc thái độ của một kẻ khác giới tính (Avicenna đã miêu tả sinh động và đúng phóc trường hợp của tôi!): nó vốn không phải là bệnh, nhưng sẽ thành bệnh nếu, vì không toại nguyện, nó biến thành nỗi ám ảnh (và tại sao tôi lại cảm thầy bị ám ảnh nhường ấy, dù - xin Chúa tha tội - tôi rất thỏa mãn? Có thể vì những chuyện xảy ra đêm trước không phải là sự thỏa mãn của tình yêu chăng? Nếu thế thì làm cách nào thỏa mãn thứ bệnh này đây?) và kết quả là mắt nháy không ngớt, hơi thở không đều, khi cười, khi khóc, mạch đập loạn xạ (quả thật mạch của tôi đập loạn xạ và tôi ngạt thở khi đọc những dòng chữ này!). Avicenna đề xuất một phương pháp dứt khoát không sai, như của Galen[202] trước đó, để xem người nào đó có đang yêu thật không: bắt mạch kẻ tương tư rồi nêu tên của nhiều người khác phái, cho đến khi phát hiện tên kẻ đã khiến mạch đập rộn lên. Lúc ấy, tôi sợ thầy William đột ngột bước vào, nắm cánh tay tôi, rồi qua nhịp mạch mà đoán ra điều bí mật, xấu hổ lắm…Than ôi, Avicenna đề nghị phương pháp cứu chữa là cho hai kẻ yêu nhau nên vợ nên chồng, như thế sẽ khỏe bệnh. Dù rất sáng suốt, song ông đúng là người ngoại đạo, vì đã chẳng xét đến hoàn cảnh của gã chủng sinh dòng Benedict, vì như thế gã sẽ phải chịu vĩnh viễn không lành bệnh, hoặc tốt hơn , gã phải phát nguyện ngay từ lúc mới đi tu - do ý muốn của chính gã hoặc của người thân sáng suốt - sẽ không bao giờ vướng phải thứ bệnh này. May thay khi đề xuất phương pháp trị liệu Avicenna, dẫu không nghĩ tới dòng Cluniac, song có quan tâm đến trường hợp những kẻ yêu nhau mà không thể sum họp, nên ông khuyên cách chữa trị triệt để bằng tắm nước nóng. ( Phải chăng Berengar đã thử chữa bệnh tương tư của mình với huynh đệ Adelmo quá cố bằng cách này? Nhưng ta có thể nào mắc bệnh tương tư người cùng phái không, hay hay đó chỉ là sự thèm khát thú vật? Và phải chăng buổi tối tôi đã trải qua ấy không thú vật và đầy thèm khát? Không, dĩ nhiên không, tôi tự nhủ tức thì, buổi tối ấy ngọt ngào tuyệt đỉnh - nhưng rồi tôi nói thêm liền: không, mi sai rồi, Adso ơi, mi bị Quỹ dữ lừa mị đấy, buổi tối ấy thú vật lắm, và nếu buổi tối ấy mi phạm tội vì đã như thú vật thì giờ đầy tội mi càng nặng hơn vì không chịu nhìn nhận!) Nhưng rồi tôi đọc thấy, văn của Avicenna, cũng có những phương cách chữa trị khác, chẳng hạn nhờ những mụ già chuyên nghề ngồi lê đòi mách bôi nhọ người mình yêu - dường như các mụ già lão luyện việc này hơn đàn ông. Có thể đó là lời giải cho trường hợp của tôi, song tôi đâu tìm được mụ già (thậm chí mụ trẻ) nào trong tu viện, thành ra tôi sẽ phài nhờ một thầy dòng nào đó nói xấu giúp về cô gái, nhưng biết nhờ ai đây? Vả lại, một tu sĩ có thể biết đàn bà rõ như một mụ già ngồi lê đôi mách không? Phương cách cuối cùng của ông già người Saracen[203] này thật quá đáng, vì nó đòi hỏi kẻ tương tư khốn khổ giao hợp với nhiều gái nô lệ - phương cách này quả là không thích hợp với một tu sĩ, Như thế, cuối cùng tôi tự hỏi, một tu sĩ trẻ làm cách nào để khỏi bệnh tương tư? Không có cách gì cứu giúp y sao? Chẳng lẽ tôi phải cầu cứu Severinus với những dược thảo của huynh ấy? Cuối cùng tôi cũng đã tìm ra một đoạn của Arnold xứ Villanova mà tôi từng nghe thấy William kính cẩn nhắc tới, Ông bảo tương tư là do cơ thế thừa thãi dịch và khí, khí chất ấm và nhiệt trong cơ thể quá vượng, làm tăng lượng máu (nó sản sinh hạt giống), máu sản sinh thừa thãi hạt giống, gây ra một complexio venerea - sự thèm khát xác thịt phức tạp, khiến đàn ông thèm khát giao hợp với đàn bà. Có một virtu estimativa - cơ quan về khả năng phán xét trong đầu óc con người nằm phía sau thùy giữa của encephalus[204] (Gì thế nhỉ? tôi thắc mắc), chức năng của nó là nhận ra những intentiones -ý muốn không cảm thấy được mà giác quan đã nhận thức, và khi sự thèm khát đối tượng đã được giác quan nhận thức trở nên quá mãnh liệt, khả năng phán đoán của ta sẽ rối loạn, nó chỉ còn tận hưởng ảo ảnh của người mà ta yêu thương; lúc ấy cả tâm hồn lẫn thế xác ta đều bốc hỏa, buồn vui lẫn lộn, vì nhiệt (những lúc tuyệt vọng nó lặn sâu vào trong cơ thế, làm lạnh da) sẽ phát tiết ra ngoài vào những lúc hân hoan, khiến mặt như bốc cháy. Arnold đề nghị chữa trị bằng cách cố gạt bỏ niềm tin tưởng và hy vọng gặp lại đối tượng mình yêu, như thế lòng tơ tưởng cũng sẽ tan biến.

Ô, như thế hóa ra tôi đã lành hoặc gần lành bệnh rồi, tôi tự nhủ, vì tôi có rất ít hoặc không hy vọng gặp lại đối tượng mình tơ tưởng nữa. Hoặc nếu gặp thì cũng chẳng hy vọng giành được nàng, còn nếu giành được thì cũng không hy vọng chiếm hữu được nàng lần nữa, và nếu chiếm hữu được thì cũng không hy vọng giữ rịt được nàng, vì hoàn cảnh tu hành của tôi và vì những bổn phận đối với đẳng cấp của gia đình tôi… Mình thoát rồi, tôi tự nhủ rồi gập sách và trấn tĩnh lại, đúng lúc thấy William bước vào phòng. [Chúng tôi lại tiếp tục chuyến đi quanh mê cung (đã được tiếp cận trọn vẹn như vừa nói) và tôi thoát được nỗi ám ảnh lúc ấy của mình.

Như bạn đọc sẽ lại thấy ngay, chẳng bao lâu sau tôi bị ám ảnh trở lại, song (tiếc thay!) dưới những tình huống khác hẳn.]

ĐÊM

Salvatore bị Bernard Gui phát hiện trong tình trạng thảm hại, cô gái Adso tương tư bị bắt và bị khép tội phù thủy, mọi người đi ngủ mà lòng phiền muộn hơn trước.

Vừa xuống tới phòng ăn chúng tôi đã nghe tiếng ồn ào và thấy vài ánh sáng yếu ớt lóe lên từ phía nhà bếp. Thầy William liền, thổi phụt ngọn đèn đang cầm trên tay. Thầy trò tôi men sát tường, lại gần cửa bếp, nhận ra tiếng ồn ào vẳng từ bên ngoài vào, nhưng cửa lại mở. Rồi tiếng ồn với ánh đèn xa dần và ai đó sập cửa thật mạnh. Huyên náo thế này báo hiệu chuyện chẳng lành đây. Chúng tôi lẹ làng trở ngược qua hầm chứa cốt, chui lên giáo đường giờ đã vắng tanh, đi ra theo cửa Nam của gian ngang và thoáng thấy những ánh đuốc bập bùng trong khu hành lang.

Chúng tôi lại gần; trong cảnh náo loạn ấy hẳn thầy trò tôi cũng đã chạy vội tới như nhiều người khác đã có mặt ở đó, họ đến từ nhà ngủ hay nhà cho khách hành hương. Chúng tôi thấy đám lính cung thủ đang giữ chặt Salvatore, mặt trắng bệch như đôi mắt trắng dã của y và một phụ nữ đang gào khóc. Tim tôi thắt lại: chính là nàng, cô gái trong tâm tưởng cửa tôi. Thấy tôi, nàng nhận ra ngay và nhìn tôi với ánh mắt tuyệt vọng, van lơn. Tôi những muốn xông tới giải thoát nàng, nhưng thầy William giữ tôi lại, thì thầm đôi câu trách mắng thậm tệ. Các tu sĩ và khách khứa đang từ mọi phía đổ tới.

Tu viện trưởng đến, Bernard Gui cũng thế. Trưởng đội cung thủ báo cáo ngắn gọn với lão. Sự thể như sau:

Thừa lệnh của viên phán quan, đêm ấy đội cung thủ tuần tra khắp khuôn viên tu viện, đặc biệt chú ý lối đi từ cổng chính tới giáo đường, mấy khu vườn và mặt trước Chính Tòa (Sao vậy nhỉ? tôi thắc mắc, rồi hiểu ra: hiển nhiên vì Bernard đã nghe tin đồn từ đám người làm hoặc các đầu bếp rằng ban đêm có kẻ đi lại giữa những bức tường ngoài và nhà bếp, dù có thể lão không rõ kẻ đó là ai, và có thể tay Salvatore đần độn - giống như y đã tiết lộ với tôi về ý định của mình - đã bép xép trong nhà bếp hay chuồng trại với một gã cà chớn nào đấy, rồi gã này khiếp sợ khi bị tra hỏi xế trưa nay, đã mách lại với Bernard để lấy lòng.) Đám cung thủ thận trọng di chuyển trong màn đốm dày đặc sương mù, cuối cùng đã bắt được Salvatore cùng với cô gái, khi y đang lần mò mở cửa nhà bếp.

“Một phụ nữ ở chốn thiêng liêng này! Với một thầy dòng nữa chứ!” Bernard nghiêm khắc nói với Tu viện trưởng. “Kính thưa Đức Cha,” lão nói tiếp, “nếu chuyện này chỉ vì phạm lời thề giữ mình trong trắng thì việc trừng phạt người này sẽ thuộc quyền xét xử của Cha. Nhưng vì chúng ta không rõ việc đi lại thậm thụt của hai kẻ khốn kiếp đây có liên quan gì đến sự an toàn của mọi vị khách, nên trước tiên chúng ta phải làm sáng tỏ điều bí ẩn ấy. Này, tên bất lương kia!” Nói rồi lão giật từ ngực áo Salvatore cái bọc sờ sờ mà kẻ khốn khổ kia đang cố giấu. “Mi có gì trong này?”

Tôi đã biết rồi: trong đó có một con dao, một con mèo mun - khi mở bọc, nó meo meo điên cuồng rồi phóng mất tiêu - hai quả trứng bây giờ vỡ nhớp nháp, khiến những người kia tưởng đó là máu hay mật vàng hoặc một chất kinh tởm nào đấy. Thì ra lúc ấy Salvatore đang định vào nhà bếp, giết con mèo, móc mắt nó; ai biết y đã hứa với cô gái những gì để dụ dỗ nàng theo. Chỉ lát sau tôi vỡ lẽ ngay y đã hứa hẹn gì: đám cung thủ vừa khám cô gái, vừa cười đểu cáng và thốt ra những lời dâm đãng; chúng tìm thấy trong người cô một con gà trống nhỏ đã chết, nhưng chưa vặt lông. Khốn khổ thân cô, đêm tối mèo nào chẳng như mỉu nào, nên con gà trống cũng đen chẳng khác con mèo đã phóng mất kia. Còn tôi chỉ nghĩ đúng là chẳng tốn hao gì mấy để dụ dỗ nàng, một cô gái đói nghèo khốn khổ, người (vì tình yêu đối với tôi!) đêm trước đã không thèm lấy quả tim bò quý giá…

“Thế đấy!” Bernard kêu lên, giọng đầy lo lắng. “Mèo mun với gà trống… Chà, ta biết mấy món đồ nghề đặc biệt này quá mà…” Lão nhận ra thầy William trong số những người hiện diện. “Huynh William, Huynh cũng nhận ra chúng chứ nhỉ? Chẳng phải cách đây ba năm Huynh là phán quan ở Kilkenny, nơi xảy ra vụ một cô gái giao hợp với quỷ dữ ư? Nó đã hiện ra với ả dưới lốt một con mèo mun ấy mà.”

Tôi thấy dường như thầy tôi im lặng vì hèn nhát. Tôi giật mạnh tay áo thầy, tuyệt vọng thì thầm: “Thầy nói cho lão biết đi, nói cho lão biết con gà ấy chỉ đồ ăn thôi mà…”

Nhưng thầy gỡ tay tôi ra và lễ độ nói với Bernard: “Tôi không nghĩ rằng Huynh phải cần đến những kinh nghiệm xưa kia của tôi mới rút ra được két luận cho mình”.

“Ồ, không đâu, tôi còn nhiều nhân chứng có thẩm quyển hơn hẳn Huynh nữa mà”. Bernard mỉm cười. “Chẳng hạn Stephen xứ Bourbon, trong tiểu luận về bảy năng khiếu của Chúa Thánh Thần, kể rằng thánh Dominic, sau khi thuyết giảng tại Fanjeaux chống bọn tà đạo, đã tuyên bố với một số phụ nữ rằng họ sẽ được gặp đấng tôn sư họ hằng phục vụ bấy lâu nay. Đột nhiên một con mèo đáng sợ, to bằng con chó lớn nhảy vào ngay giữa đám phụ nữ, mắt nó to và tóe lửa, lưỡi đầm đìa máu dài tới rốn, đuôi cụt ngủn chĩa thẳng lên trời, khiến quay hướng nào nó cũng phơi bày cái chỗ bẩn thỉu phía sau, hôi kinh khủng, giống cái hậu môn mà lắm bọn hâm mộ quỷ Satan, đặc biệt là lũ hiệp sĩ Templar, luôn vẫn hôn mỗi khi chúng hội họp. Sau khi quần đảo quanh đám phụ nữ cả giờ đồng hồ, con mèo vọt tới sợi dây chuông, leo lên cao, để lại một đống uế tạp hôi hám. Chẳng phải mèo là con vật bọn Cathar luôn yêu quý đó sao? vì theo Alanus de Insulis thì cái tên Cathar từ chữ ‘catus’ - ranh ma, quỷ quyệt - mà ra, nến chúng hôn đít con vật nọ, coi nó là hiện thân của quỷ Lucifer. Chẳng phải William xứ La Verna cũng đã xác nhận trong tác phấm De legibus rằng thứ tập tục ghê tởm này có thật sao? Và không phải Albertus Magnus từng nói rằng mèo là quỷ dữ tiềm tàng sao[205]? Cũng chẳng phải sư huynh Jacques Fournier[206] kính mến của tôi từng kể rằng hai con mèo mun đã xuất hiện bên linh sàng phán quan Geoffrey xứ Carcassonne và chúng không là gì khác hơn hai con quỷ đến để nhạo báng thi hài ngài đó sao?”

Tiếng rì rầm kinh hoàng lan khắp các tu sĩ, nhiều người làm dấu thánh giá.

“Thưa Cha Tu viện trưởng, thưa Cha Tu viện trưởng,” trong lúc đó Bernard nói với vẻ đạo mạo, “có thể Đức Cha không biết những kẻ phạm tội thường làm gì với những món này! Nhưng tôi biết rõ, nhờ Chúa giúp! Tôi từng thấy những mụ[207] nanh ác thấu trời, vào lúc khuya khoắt nhất, đã cùng đồng bọn dùng mèo mun làm những trò phù thủy mà chúng không thể chối cãi: cưỡi lên lưng những con vật rồi vượt những khoảng cách bao la trong đêm tối, kéo theo bọn nô lệ mà chúng đã phù phép biến thành lũ thần ác mộng dâm dục… Rồi Quỷ hiện ra với chúng, hoặc ít ra chúng thành khẩn tin như thế, dưới dạng một con gà trổng hay một con vật đen thui nào khác, rồi chúng ăn nằm với Quỷ - xin đừng hỏi tôi như thế nào. Tôi biết chắc cách đây không lâu, ngay tại Avignon, những bùa yêu thuốc lú lẫn dầu xoa đã được chế bằng những ma thuật kiểu đó nhằm đầu độc chính Giáo hoàng của chúng ta, bằng cách đánh thuốc độc thức ăn của ngài. Đức Giáo hoàng đã tự bảo toàn được tính mạng do nhận ra thuốc độc, chỉ vì nhờ ngài đeo những viên ngọc to hình lưỡi rắn, đính nhiều hồng ngọc và ngọc lục bảo có khả năng thần thánh phát hiện ra độc tố trong thức ăn. Quốc vương Pháp đã biếu ngài mười một cái trong số những lưỡi rắn quý nhất và, đội ơn trời, nhờ thế Đức Giáo hoàng của chúng ta mới thoát chết! Đúng là kẻ thù của Đức Giáo hoàng còn âm mưu gớm ghê hơn nữa. Mọi người đều biết chuyện tên tà giáo Bernard Délicieux bị bắt mười năm về trước: người ta tìm thấy trong nhà hắn những quyển sách về thuật phù thủy, có chú thích ở những trang độc ác nhất, hướng dẫn cách nặn những hình nhân bằng sáp để mưu hại kẻ thù. Cha có tin nổi không? Trong nhà hắn người ta tìm thấy cả những hình nhân nặn Đức Giáo hoàng thật tinh xảo, vạch những vòng tròn nhỏ màu đỏ ở những chỗ trọng yếu trên cơ thể. Ai cũng biết rằng lấy chỉ treo một hình nhân như thế trước một tấm gương, rồi dùng kim đâm vào những chỗ hiểm, và… ơ, nhưng sao tôi lại dông dài về những cách thức độc ác, kinh tởm này nhỉ? Chỉ mới năm ngoái, chính Đức Giáo hoàng đã nói về chúng, đã mô tả và kết án chúng trong sắc chỉ Super illius specula - Từ trên tháp canh nhìn xuống. Và tôi thành tâm mong thư viện phong phú này của Cha có được một bản sao, để ai nấy có thể suy ngẫm đúng mức…”

“Chúng tôi có chứ, chúng tôi có chứ,” Tu viện trưởng vội vàng xác nhận, giọng đầy phiền muộn.

“Tốt quá,” Bernard nói. “Theo tôi thì vụ này xem ra sáng tỏ rồi: một tu sĩ bị cám dỗ, một mụ phù thủy với vài nghi thức mà may thay chưa được tiến hành. Để làm gì? Đó là điều chúng ta muốn biết và tôi sẵn sàng hy sinh vài ba giờ ngủ để tìm hiểu. Đức Cha cho phép tôi sử dụng một chỗ để giam giữ người đàn ông này chứ?”

“Chúng tôi có vài phòng dưới hầm lò rèn,” Tu viện trưởng đáp, “rất may ít khì dùng đến và đã để trống nhiều năm nay…”

“Chẳng biết may hay rủi đây,” Bernard nói. Rồi lão ra lệnh cho đám cung thủ tìm người chỉ đường và giam hai phạm nhân vào hai phòng cách biệt, phải trói chặt Salvatore vào những chiếc khoen trên tường, để lát nữa Bernard có thể xuống nhìn thẳng vào mặt y mà hỏi cung. Về phần cô gái, lão nói thêm, vì đã rõ cô là ai, nên tối hôm ấy không cần tra hỏi gì. Cô sẽ còn phải ra hầu tòa nữa, trước khi bị thiêu vì tội phù thủy. Nếu là phù thủy thật, hẳn cô sẽ chẳng chịu dễ dàng cung khai. Còn tu sĩ kia có thể sẽ ăn năn (lão nhìn Salvatore đang run rẩy, như để y hiểu rằng lão đang tạo cho y một cơ hội cuối cùng) cung khai sự thật và, Bernard nói thêm, tố cáo bọn đồng lõa.

Hai người ấy bị lôi đi. Một người lặng lẽ, ủ rũ như bị sốt, người kia khóc lóc, đấm đá, gào thét như một con vật sắp bị thọc tiết. Nhưng cả Bernard lẫn đám cung thủ và tôi đều không hiểu được thứ thổ ngữ quê mùa của nàng. Nàng gào thét đến mấy cũng như câm thôi. Có những từ tạo nên sức mạnh, có những từ khác càng khiến ta bất lực thêm, trong số đó có những từ thông tục của đám tiện dân; Chúa đã không ban cho họ ân huệ có thể tự diễn đạt bằng thứ ngôn ngữ phổ quát của giới trí thức và quyền lực.

Một lần nữa tôi những muốn bước theo nàng, một lần nữa thầy William lừ mắt giữ tôi lại. “Đứng yên, ngốc ạ,” thầy nói. “Cô gái coi như đã mất rồi, thành thịt thiêu sống rồi.”

Trong lúc tôi kinh hoàng nhìn cảnh tượng ấy, mắt đăm đăm dõi theo cô với vô vàn ý nghĩ mâu thuẫn, tôi cảm thấy có ai đẩy chạm nhẹ vào vai. Không rõ tại sao, nhưng chưa quay lại tôi đã biết đó là Ubertino.

“Con nhìn ả phù thủy ấy, phải không?” ông hỏi tôi. Tôi biết ông không thể biết được chuyện của tôi, ông nói thế chỉ vì, với sự nhạy bén khủng khiếp của mình về những đam mê của con người, đã bắt gặp ánh mắt nồng nàn của tôi.

“Đâu có,” tôi chối, “con đâu có nhìn cô ấy… hay đúng hơn, có lẽ con nhìn cô ấy thật, nhưng cô ấy đâu phải phù thủy… chúng ta đâu biết chắc, có thể cô ấy vô tội…”

“Con nhìn ả vì ả đẹp. Ả đẹp, phải không nào?” ông siết cánh tay tôi, hỏi một cách nồng nàn. “Nếu con nhìn ả vì ả đẹp và con thấy choáng váng (ta biết con ngây ngất, vì thứ tội lỗi mà ả bị tình nghi đã khiến con thấy ả càng quyến rũ hơn), nếu con nhìn ả và thấy thèm muốn, thì chỉ điều đó thôi đủ chứng tỏ ả là phù thủy rồi. Hãy đề phòng, con ạ.., Vẻ đẹp của thân thể chỉ đến lớp da là hết, Nếu đàn ông nhìn thấy được dưới lớp da ấy là gì, như với con linh miêu xứ Bocotia[208], họ sẽ rùng minh khi thấy đàn bà. Mọi vẻ yêu kiều ấy chỉ gồm toàn đờm dãi, máu me, thể dịch và mật. Nghĩ đến những gì ẩn trong lỗ mũi, cổ họng và bụng, con sẽ thấy toàn thứ nhơ bẩn. Nếu con tởm lợm khi chạm ngón tay vào đờm dãi hay phân, sao lại có thể khao khát ôm cái bao đựng thứ phân đó?”

Tôi thấy lợm giọng, không muốn nghe thêm nữa. Thấy tôi, cũng đã nghe thấy, liền cứu tôi. Thầy sấn sổ tới, nắm tay Ubertino, giật khỏi tôi.

“Đủ rồi, Ubertino ạ,” thầy nói. “Cô gái này sắp bị tra tấn, rồi lên giàn hỏa. Cô sẽ trở thành đúng y như Huynh nói: đờm dãi, máu me, thể dịch và mật. Nhưng sẽ có những kẻ giống như chúng ta moi từ dưới làn da của cô những thứ mà Chúa muốn che đậy và trang điểm với làn da dó. Nếu nói về chất cơ bản thì Huynh chẳng tốt đẹp gì hơn cô ấy đâu, Vậy Huynh hãy để thằng bé này được yên.”

Ubertino bối rối. “Có lẽ ta đã phạm tội rồi,” ông lẩm bẩm. “Chắc chắn ta đã phạm tội rồi. Một kẻ phạm tội có thể làm gì khác được đây?”

Bây giờ mọi người quay vào trong, vừa đi vừa bàn bạc về sự cố này. Thầy William nán lại một lúc với Michael và những Anh em hèn mọn khác. Họ hỏi thầy thấy sao.

“Giờ đây Bernard đã có được một luận cứ, tuy chưa rõ ràng: trong tu viện này lảng vảng những ông đồng bà cốt, làm những chuyện giống những vụ chống lại Giáo hoàng ở Avignon, như đã xảy ra. Đương nhiên nó không phải là bằng cớ và trước hết không thể dùng để phá rối buổi họp ngày mai. Tối nay lão sẽ cố moi từ gã khốn khổ kia vài manh mối khác nữa, song tôi chắc chắn Bernard sẽ chưa dùng tới ngay sáng mai đâu. Lão sẽ giữ phòng hờ, để sau sẽ dùng phá rối tiến trình thảo luận, nếu nó ngả theo chiều hướng không vừa ý lão.”

“Có thể nào lão ép tu sĩ kia nói gì đấy để dùng chống lại chúng ta không?” Michael xứ Cesena hỏi.

Thầy William mơ hồ đáp: “Mong là không.” Tòi hiểu nếu Salx-atore khai với Bernard những điều y đã kể với thầy trò tôi về quá khứ của y và quản hầm, nếu y bóng gió gì đấy, dù chỉ hời hợt thôi, về quan hệ của bọn họ với Ubertino, thì có thể sẽ gây ra một tình huống hết sức phiền toái.

“Dẫu sao ta cứ chờ xem chuyện gì sẽ xảy ra,” thầy William nói với vẻ bình thản. “Chuyện này Michael ạ, đằng nào cũng đã được quyết định trước rồi. Nhưng Huynh muốn thử mà.”

“Tôi muốn,” Michael nói, “và Chúa sẽ giúp tôi. Cầu thánh Francis cứu giúp tất cả chúng ta.”

“Amen,” mọi người đồng thanh đáp.

“Nhưng không chắc sẽ được đâu nhé,” thầy William nhận xét có vẻ hơi bất kính. “Thánh Francis có thể đang ở tận đâu đó, chờ đến ngày phán xét cuối cùng, chứ Ngài làm gì đã được diện kiến kim nhan Chúa.”

“Nguyền rủa tên tà giáo John!” tôi nghe thầy Jerome lầm bầm, khi mọi người về phòng ngù. “Nếu giờ đây lão cướp mất của chúng ta sự trợ giúp của các đấng thần linh[209] thì đám tội lỗi khốn khổ như chúng ta rồi sẽ ra sao?”

NGÀY THỨ NĂM

KINH ĐẦU

Cuộc tranh luận giữa các huynh đệ về sự bần hàn của Chúa Giê-su.

Cảnh tượng đêm qua khiến tim tôi day dứt bởi ngàn mối băn khoăn, nên buổi sáng ngày thứ năm chuông báo Kinh Đầu gióng giả rồi tôi mới thức dậy, khi bị thầy William lay thật mạnh, hối gấp lên vì chỉ lát nữa hai đoàn sẽ gặp nhau. Tôi nhìn qua cửa sổ phòng mình mà chẳng trông thấy gì hết thảy. Sương mù hôm qua giờ đã thành một tấm màn đục như sữa phủ kín cao nguyên.

Khi tôi bước ra ngoài trời, quang cảnh tu viện khiến tôi ngỡ như chưa từng trông thấy nó. Vài tòa nhà lớn - như giáo đường, Chính Tòa, nhà hội họp - vẫn nhận ra được từ xa, tuy mờ mờ ảo ảo, bóng kề bên bóng, còn những tòa nhà kia chỉ thấy nổi nếu đứng cách vài bước. Những bóng hình của đồ đạc và thú vật như đột nhiên vươn dậy từ cõi hư vô; còn người ta hiện ra từ màn sương như những bóng ma, mới đầu xam xám, dần dần mới nhận ra được dù không dễ dàng gì.

Sinh ra tại một xứ sở ở phía Bắc nước Ý nên tôi không lạ gì sương mù. Vào lúc khác có thể nó sẽ khiến tôi thích thú nhớ tới những đồng bằng và lâu đài nơi tôi chôn nhau cắt rốn; nhưng sáng nay, thời tiết này lại giống một cách đau đớn tâm trạng của tôi, nên nỗi sầu muộn canh cánh bên lòng lúc thức dậy cứ lớn dần theo từng bước chân, khi tôi chậm chạp đi tới nhà họp.

Còn cách vài bước, tôi trông thấy Bernard Gui đang từ giã một người mà tôi không nhận ra ngay. Rồi, khi người ấy đi ngang qua, tôi biết đó là Malachi. Huynh ấy nhìn quanh như một kẻ đang phạm tội ác, không muốn ai trông thấy. [Như tôi đã nói, người đàn ông này trông dường như luôn luôn có điều gì bí mật đen tối cần che giấu.]

Huynh không nhận ra tôi và bỏ đi. Không cưỡng được tò mò, tôi đi theo Bernard và thấy lão đang liếc xem vài tờ giấy, có lẽ Malachi vừa mới đưa. Tới cửa nhà hội họp, lão ra hiệu gọi viên đội trưởng cung thủ đang đứng gần đấy và thì thầm đôi lời với gã. Rồi lão đi vào trong. Tôi tiếp tục bám theo lão.

Đây là lần đầu tiên tôi đặt chân vào đấy. Nhìn từ ngoài thì nhà hội họp này lớn vừa phải và kiến trúc trang nhã; hóa ra nó được xây dựng lại gần đây trên phế tích giáo đường đấu tiên, có lẽ bị hỏa hoạn thiêu rụi phần nào, của tu viện.

Từ ngoài vào, ta qua cổng chính kiểu mới hình vòm nhọn không chạm trổ hoa văn, trên cùng là một cửa sổ tròn hình hoa hổng. Tới bên trong, ta sẽ gặp một tiền sảnh xây dựng trên nền của tiển sảnh cũ. Trước mặt ta là một khuông cửa khác hình vòm kiểu cổ điển với một ô trán hình bán nguyệt chạm trổ tuyệt đẹp. Hẳn đó là khuông cửa ngôi giáo đường mà nay không còn nữa.

Những hình chạm khắc trên ô trán này cũng đẹp chẳng kém cổng nhà thờ mới, nhưng không gây cảm giác bất an như ở đó. Nơi đây, Chúa Ki-tô ngồi trên ngai cũng ngự trị ở ô trán, nhưng hai bên Người là mười hai vị tông đồ trong nhiều tư thế, tay cầm những vật khác nhau, được Người giao sứ mạng đi rao giảng trong toàn cõi nhân gian. Ở mười hai ô xếp theo hình cánh cung trên đầu và dưới chân Người tạc hình ảnh các dân tộc toàn thế giới, trong một đám rước vô cùng tận, được nhận Lời của Người. Qua y phục của họ tôi nhận ra những người Do Thái, Cappadocia, A rập, Ấn Độ, Phrygia, Byzantine, Armeni, Scythia, La Mã. Song, cùng với những con người này, trong ba mươi ô tròn hình thành một vòng cung phía trên vòng cung của mười hai ô kia là cư dân của những thế giới chưa được biết, chỉ có quyển Physiologus và những tường thuật mơ hô của các nhà lữ hành nói sơ đến. Nhiều sinh vật hoàn toàn xa lạ đối với tôi, lại có sinh vật khác tôi nhận ra được. Chẳng hạn những sinh vật đôi bàn tay có sáu ngón, những thần nửa dê nửa người sinh ra từ loài sâu bọ lớn lên giữa lớp vỏ và thân cây, những nàng tiên cá có vảy ở đuôi chuyên quyến rũ thủy thủ, những Ethiop thân thể đen trùi trũi trốn nắng cháy da bằng cách dào hầm để ở, những nhân mã từ rốn trở lên là người, trở xuống là lừa, những Cyclop chỉ có độc một mắt to như tấm khiên, Scylla có đầu và ngực đàn bà, thân mình chó sói cái và đuôi cá heo, những người Ấn Độ lông lá sống trong bùn lầy và trên dòng sông Epigmarides, những nhân cẩu hễ nói là sủa, những sciopod một chân mà chạy nhanh như gió, khi cần che nắng họ nằm duỗi dài, dùng bàn chân to tướng làm ô, những astomat từ Hy Lạp, không có miệng, thở bằng mũi và chỉ sống bằng không khí, những phụ nữ Armenia có ria mép, những người lùn Pygme, những người blemyae sinh ra không có đầu, miệng ở bụng và mắt trên hai vai, những người đàn bà khổng lổ ở Biển Đỏ, cao mười ha bộ, tóc dài chấm gót, móng chân lạc đà, có đuôi bò ở đốt xương cùng và những người bàn chân quay ngược, khiến nếu truy theo dấu chân họ thì ta sẽ luôn tới nơi họ xuất phát chứ không phải nơi họ đến, những người ba đầu, lại có những người khác mắt sáng như đèn và những quái vật ở đảo Circe, thân người nhưng đầu của các thú vật hết sức khác nhau…

Những hình thù lạ kỳ này và nhiều thứ khác được chạm khắc trên khuông cửa. Nhưng không hình thù nào khiến ta lo lắng băn khoăn, vì chúng không tượng trưng cho các tội lỗi nơi trần thế hay những đọa đày dưới hỏa ngục, mà đúng hơn chỉ muốn minh chứng rằng Lời Chúa đẫ đến với toàn cõi nhân gian ta đã biết và đang lan tỏa tới những thế giới ta chưa biết; như thế, cánh cửa này là hứa hẹn vui tươi về sự đồng tâm, đoàn kết trong lời dạy của Chúa và một Giáo hội Cơ Đốc thống nhất.

Tôi tự nhủ đây là một điểm lành cho buổi họp sắp diễn ra đằng sau ngưỡng cửa này. Ở đó hôm nay những người đã trở thành thù địch của nhau vì mâu thuẫn trong diễn giải Phúc âm có thể sẽ thành công trong việc hòa giải những bất đồng của họ. Và tôi tự trách mình là kẻ tội lỗi yếu đuối đã khóc than vì những chuyện riêng tư, trong khi những sự kiện quan trọng nhường ấy cho lịch sử đạo Cơ Đốc sắp diễn ra. Tôi so sánh nỗi đau khổ nhỏ mọn của mình với triển vọng lớn lao của thanh bình và bình yên được khẳng định trong viên đá của ô trán. Tôi xin Chúa tha thứ cho sự yếu đuối của tôi và bước qua ngưỡng cửa với niềm thanh thản mới.

Vừa bước vào, tôi đã thấy đầy đủ các thành viên của hai phái đoàn ngồi đối diện nhau trên một loạt ghế dài xếp theo hai hình bán nguyệt, ngăn cách bởi một cái bàn, nơi Tu viện trưởng và Hồng y Bertrand đang ngồi.

Thầy William - tôi đi theo để giúp việc ghi chép cho thầy - xếp tôi ngồi cùng chỗ với các tu sĩ dòng Anh em hèn mọn, tức là với cha Michael, các huynh đệ của ông và các tu sĩ dòng Francisco tại giáo triểu Avignon, vì cuộc gặp gỡ này không nên có vẻ một trận thư hùng giữa người Ý và người Pháp, mà là cuộc tranh luận giữa những người ủng hộ giáo luật dòng Francisco và những kẻ chỉ trích họ, song tất cả đều thống nhất với nhau trên cơ sở lòng trung thành Thiên Chúa giáo vững chắc với giáo triều.

Cùng ngôi bên phía cha Michael có huynh Arnold xứ Aquitaine, Hugh xứ Newcastle, William Alnwick là những người đã tham dự Đại hội Perugia, cũng như Giám mục xứ Kaffa và Berengar Talloni, Bonagratia xứ Bergamo và những Anh em hèn mọn khác thuộc giáo triều Avignon. Ngồi bên phía đối diện có Lawrence Decoin, cử nhân ở Avignon, Giám mục xứ Padua và Jean d’Anneaux, tiến sĩ thần học ở Paris. Sát bên Bernard Gui, im lặng và trầm tư, có Jean de Baune - gọi theo tên Ý là Giovanni Dalbena, tu sĩ dòng Dominic. Thầy William cho tôi biết nhiều năm trước lão từng là phán quan ở Narbonne, nơi lão đã xử nhiều người phái Beghard; nhưng khi lão kết tội một tuyên bố về sự bần hàn của Chúa Ki-tô là tà đạo thì Berengar Talloni, giảng sư chủng viện của thành phố nọ, đã chống lại và kháng nghị lên Giáo hoàng. Bấy giờ Giáo hoàng John chưa dứt khoát về vấn đề này nên đã triệu cả hai người tới triều đình; tại đây họ tranh biện nhưng không đi tới được kết luận nào. ít lâu sau các tu sĩ dòng Francisco xác định lập trường của họ tại Đại hội Perugia, như tôi đá trình bày. Phía Avignon còn những người khác nữa, trong đó có Giám mục xứ Alborea.

Tu viện trưởng khai mạc buổi họp. Ông cho rằng nay là lúc thích hợp để tóm lược các sự kiện mới đây. Ông nhắc lại năm Thiên Chúa thứ 1322 Đại hội Khoáng đại của các sư huynh dòng Anh em hèn mọn họp ở Perugia, dưới sự lãnh đạo của Michael xứ Cesena, đã xác tín, với sự cân nhắc chín chắn và cấn trọng, rằng để nêu tấm gương cho cuộc sống toàn thiện, chúa Ki-tô và, tuân theo giáo huấn của Người, các tông đồ không hề sở hữu bất cứ gì chung, dù là tài sản hay thái ấp; sự thật này là một nội dung của đức tin và giáo lý Thiên chúa giáo, được suy luận từ nhiều đoạn khác nhau trong các kinh điển. Vì thế, việc từ bỏ quyển sở hữu mọi của cải trên đời là điều đáng ca ngợi và thiêng liêng, các bậc giáo phụ thời xa xưa của Giáo hội đấu tranh[210] đã tuân thủ điều luật thiêng liêng này. Hội nghị Giám mục ở Vienne năm 1312 cũng đã tán thành chân lý ấy và năm 1317, chính Giáo hoàng John, trong huấn dụ bắt đầu bằng mấy chữ “Quorundam exigit - Đòi hỏi một vài kẻ” liên quan tới tình trạng của các sư huynh dòng Anh em hèn mọn từng nhận định rằng những quyết nghị của Hội nghị nói trên đã được cấn nhắc kỹ lưỡng, sáng suốt, xác đáng và chín chắn. Như thế, vì quan niệm rằng điều gì đã được Tòa Thánh luôn khẳng định là giáo lý đúng đắn thì điều ấy luôn phải xem như đã được Tòa Thánh chấp nhận và dù thế nào cũng không được phép đi chệch, Đại hội ở Perugia chẳng qua chỉ khẳng định quyết nghị của Hội nghị Giám mục ở Vienne mà thôi, với chữ ký của những bậc thầy môn thần học thiêng liêng như các sư huynh William của Anh, Henry của Đức, Arnold xứ Aquitaine, các trưởng giáo khu và các mục sư, có cả dấu ấn của sư huynh Nicholas, mục sư của Pháp, của sư huynh William Bloc, cử nhân, của tổng mục sư và bốn mục sư giáo khu: các sư huynh Thomas xứ Bologna, Peter của giáo khu Thánh Francis, Ferdinand xứ Castello và Simon xứ Touraine. Tuy nhiên, Tu viện trưởng nói thêm, năm sau Giáo hoàng lại ban hành chỉ dụ Ad conditorem canonum - Gửi các vị soạn thảo lề luật trong giáo lý mà sư huynh Bonagratia xứ Bergamo đã kháng nghị, cho rằng nó phản lại quyền lợi dòng tu của huynh ấy. Giáo hoàng đã cho gỡ chỉ dụ này khỏi nơi niêm yết trên những cổng nhà thờ ở Avignon và sửa đổi nhiều chỗ. Nhưng thật ra ngài đã siết chặt hơn nữa, bằng chứng là ngay sau đó sư huynh Bonagratia bị tống giam một năm trong ngục thất. Không thể nghi ngờ gì nữa về quyết tâm của Giáo hoàng, vì cùng năm ấy ngài ban hành sắc lệnh Cum inter nonnullos mà nay ai cũng biết, dứt khoát kết án các luận điểm của Đại hội Perugia.

Tới đây, Hồng y Bertrand lễ độ ngắt lời Tu viện trưởng, bảo chúng ta cần nhớ rằng năm 1324 Hoàng đế Ludwig Người Bavaria đã can thiệp vào chuyện này qua Tuyên cáo Sachsenhausen, khiến sự việc phức tạp thêm để chọc tức Giáo hoàng. Y đã khẳng định những luận điểm của Đại hội Perugia mà chẳng có cơ sở nghiêm chỉnh nào (thật không hiểu nổi, Bertrand cười nhạt nói thêm, Hoàng đế đã nồng nhiệt tán thưởng sự bần hàn mà chính y chẳng thực hiện mảy may), y công kích Giáo hoàng, gọi ngài là inimicuspads - kẻ thù của hòa bình và ngài thích gây ra chuyện tai tiếng cũng như bất hòa, cuối cùng y còn gọi ngài là kẻ tà đạo, thậm chí đầu sỏ dị giáo.

“Không đúng hẳn đâu,” Tu viện trưởng thử hòa giải.

“Cơ bản là đúng,” Bertrand gay gắt đáp. Rồi lão nói thêm chính sự can thiệp không thích đáng của Hoàng đế đã buộc Giáo hoàng ban hành sắc chỉ Quia quorundam - Bởi một số kẻ và cuối cùng kiên quyết yêu cầu huynh Michael xứ Cesena đến Avignon ra mắt ngài. Nhưng huynh Michael đã gửi nhiều thư cáo lỗi, viện cớ bệnh tật - điều mà không ai hoài nghi - và đã cử các huynh John Fidanza và Umile Custodio từ Perugia đi thay. Nhưng, Hồng y nói tiếp, tình cờ nhóm Guelph[211] ở Perugia đá báo cho Giáo hoàng biết rằng huynh Michael chẳng ốm đau gì cả và đã có liên lạc với Hoàng đế Ludwig Người Bavaria. Dẫu sao chuyện gì đã qua thì đã qua rồi, nay huynh Michael trông tráng kiện và thanh thản, nên Avignon mong chờ huynh ấy đến. Tuy nhiên, tốt hơn cả, Hồng y thừa nhận, cần cân nhắc trước, như những người sáng suốt và khôn ngoan của cả hai bên đang làm bây giờ, lúc ấy huynh Michael sẽ thưa với Giáo hoàng chuyện gì, vì mục đích của mọi người vẫn là không làm vấn đề thêm trầm trọng, mà tốt hơn hãy dàn xếp trong tình huynh đệ một cuộc tranh cãi vốn không có lý do để tồn tại giữa người cha yêu quý với các con trai tận tụy và chỉ bùng lên cho đến nay do sự can thiệp của bọn người thế tục, dù đó là hoàng đế hay phó vương, những kẻ chẳng chút liên quan đến các vấn đề của Hội Thánh.

Rồi Tu viện trưởng lên tiếng. Ông bảo tuy ông là người của Giáo hội và tu viện trưởng của một dòng tu mà Giáo hội đã hàm ơn nhiều (tôi nghe rõ tiếng lẩm bẩm tỏ sự tôn kính từ cả hai nửa hình bán nguyệt), ông vẫn không nghĩ rằng Hoàng đế cần đứng ngoài những vấn đề như thế này, vì nhiều lý do mà huynh William xứ Baskerville sẽ trình bày cặn kẽ theo đúng trình tự của buổi họp. Song, Tu viện trưởng nói tiếp, sẽ là thích đáng hơn nếu phần đầu của cuộc tranh luận được tiến hành giữa những sứ giả của Giáo hoàng và các đại diện cho những người con của thánh Francis, những người đã chứng tỏ mình là lũ con tận tụy nhất của Giáo hoàng qua sự tham dự của chính họ vào cuộc gặp gỡ này. Rồi ông yêu cầu huynh Michael hay người đại diện của huynh trình bày lập trường huynh định giương cao tại Avignon.

Michael nói ông hết sức vui mừng và xúc động rằng trong những người tham dự sáng nay có Ubertino xứ Casale, người mà năm 1322 chính Giáo hoàng đã yêu cầu báo cáo tí mỉ về vấn đề bần hàn của Chúa Ki-tô. Với sự sáng suốt, trí uyên bác và niềm tin nhiệt thành mà ai nấy đều nhìn nhận thì Ubertino là người có thể tóm lược tốt nhất các điểm mấu chốt của những tư tưởng mà ngày nay, trước sau như một, vẫn là của dòng Francisco.

Ebertino đứng dậy và khi ông vừa cất tiếng là tôi hiểu ngay vì sao ông đã khơi gợi được nhiều hào hứng đến thế, cả với tư cách diễn giả lẫn một người trong triều đình. Với những cái khoa tay đầy ẩn tượng, giọng nói thuyết phục, nụ cười đầy hấp lực, luận cứ rõ ràng và hợp lý, ông đã thu hút người nghe suốt thời gian ông nói. Ông bắt đầu với một thuyết minh rất uyên bác về những lý do ủng hộ các luận điểm của Đại hội Perugia. Trước hết, ông nói, cần phải rõ rằng Chúa Ki-tô và các Tồng đồ có hai vai trò: các ngài là những chức sắc của Giáo hội với nền tảng là Tân ước, như thế các ngài có sở hữu, xét về khía cạnh quyền ban phát, để các ngài có thể ban phát cho kẻ nghèo khó và các giáo sĩ, như đã được ghi trong Chương 4 của Sách công vụ Tông đồ và không một ai tranh cãi về điểm này. Nhưng mặt thứ hai là Chúa Ki-tô và các Tông đồ cần phải được xem như là những cá nhân đặc biệt, là nền tàng của mọi sự toàn hảo tôn giáo và là những người coi nhẹ thế gian bậc nhất. Về vẫn để này có hai cách sở hữu được xem là chính đáng, một cách có tính dân sự và thế tục, được các đạo luật của Hoàng đế xác định với những từ “in bonis nostris - về của cải của chúng ta”, vì chúng ta gọi là của mình những thứ của cải mà chúng ta bảo vệ và nếu bị cướp đoạt thì chúng ta có quyền giành lại. Do đó, một cách để bảo vệ của cải riêng của mình theo nghĩa dân sự và thế tục, chống lại kẻ muốn cướp đoạt nó là kháng nghị với quan tòa của Hoàng đế (bảo rằng theo nghĩa này Chúa Ki-tô và các Tồng đô có sở hữu là lập luận tà đạo, vì như thánh Matthew nói trong Chương 5: nếu có kẻ thưa kiện anh và đoạt chiếc áo ngoài của anh thì hãy cho y cái áo choàng luôn thể; thánh Luke cũng không nói gì khác trong Chương 6, rằng Chúa Ki-tô từ bỏ mọi quyền thống trị và quyền lãnh chúa, Người cũng buộc các Tồng đồ làm y như thể, xin tham khảo thêm sách thánh Matthew, Chương 19, trong đó thánh Peter thưa với Chúa rằng họ đã bỏ hết tát cả để đi theo Người); nhưng mặt khác có thể giữ của cải trần thế vì mục đích từ thiện huynh đệ chung, trong nghĩa đó thì Chúa Ki-tô và các môn đệ đương nhiên có quyển sở hữu dăm ba thứ gì đấy, có người gọi thứ quyền này là ius fori, nghĩa là luật trời, để duy trì tự nhiên, vì nếu không có sự can thiệp của con người thì tự nhiên hòa hợp với lý trí chính đáng, trong khi ius fori là quyền lực bắt nguồn từ giao ước của con người. về vấn để liên quan đến sự sở hữu thì trước khi xảy ra chuyện phân chia của cải lần đầu tiên, chúng cũng giống những thứ ngày nay không là sở hữu của riêng ai thì ai lấy cũng được; trong một nghĩa nào đó chúng là của chung, chỉ sau khi xảy ra tội tổ tông thì tổ tiên chúng ta mới bắt đầu phân chia quyến sở hữu món này vật nọ, vì thế mới khởi sinh sự thống trị trần thế như chúng ta biết ngày nay. Nhưng Chúa Ki-tô và các Tông đồ sở hữu theo cách thứ nhất, như thế các ngài mới có áo quần, bánh mì, cá mú và như thánh Paul viết trong bức thư thứ nhất gửi Timothy: có lương thực và y phục là chúng tôi hài lòng rồi. Như thế Chúa Ki-tô và các môn đệ không giữ những vật ấy làm sở hữu mà chỉ để sử dụng thôi, sự bần hàn tuyệt đối của các ngài vẫn trọn vẹn. Giáo hoàng Nicholas II đã cống nhận điều này trong chỉ dụ Exiit qui seminat - Người đi gieo hạt giống.

Nhưng Jean d’Anneaux bên phía đối diện đứng lên nói rằng theo ông ta thì những quan điểm của Ubertino trái ngược cả với lý trí đúng đắn lẫn sự diễn giảng nghiêm túc Kinh Thánh. Với những loại của cải có thể hư hao qua sử dụng, như bánh mì và thực phẩm, thì không thể đơn giản coi là quyển sử dụng được, cũng không thể coi là quyền sử dụng trên thực tế dù đúng hay không, mà chỉ là lạm dụng thôi. Về mọi thứ mà các tín đồ cùng sở hữu thời Giáo hội sơ khai, qua suy diễn từ Chương 2 và 3 Sách công vụ Tông đồ, thì họ vốn đã có sẵn rồi, trên cơ sở cùng loại quyền sở hữu họ có trước khi cải đạo cơ. Các Tông đồ, sau khi Chúa Thánh thần giáng hạ, vẫn sở hữu nông trại ở Judaea[212]; lời phát nguyện sống không của cải không bao gồm cả những thứ ta cần đế sống và khi thánh Peter nói ngài bỏ hết tất cả thì điều đó không có nghĩa ngài khước từ tài sản. Adam từng sở hữu và có của cải. Người giúp việc được chủ trả tiển công đương nhiên không có nghĩa y sử dụng hay lạm dụng tiền ấy; những lời trong chĩ dụ Exiit qui seminat mà các Anh em hèn mọn luôn miệng nhắc đến, theo đó các sư huynh ấy chỉ sử dụng những gì được người ta bày dọn[213] cho, chứ họ không sở hữu và có quyển hành gì trên đó, những lời ấy chỉ có thể dùng cho những thứ không hư hao qua sử dụng và thật thế, nếu chỉ dụ Exiit bao gồm cả những của cải có thể hư hao qua sử dụng thì chỉ dụ này xác nhận điều vớ vẩn. Không thể phân biệt sự sử dụng trên thực tế, dù đúng hay không, với quyển hành pháp lý; mọi thứ quyền của con người, dựa trên đó người ta sở hữu của cải, đều được ghi trong những đạo luật của các vua chúa. Chúa Ki-tô, vì là một người phàm, từ lúc được hoài thai đã là chủ nhân mọi của cải trần thế, và vì là Chúa nên Người nhận được từ Chúa Cha toàn quyền trên mọi vật; Người sở hữu y phục, thực phẩm, tiền dâng cúng của tín đồ và phẩm vật của kẻ ngoan đạo; và nếu Người nghèo khó thì không phải vì Người không có tài sàn, mà do Người không nhận thành quả của tài sản ấy, vì chỉ riêng quyền hành pháp lý không làm người sở hữu thành giàu có được, nếu người ấy không thu hoạch lợi tức. Sau hết, ngay cả nếu chỉ dụ Exiit nói khác đi nữa thì đối với mọi vấn để liên quan đến đức tin và đạo đức, Giáo hoàng La Mã vẫn có thể rút lại những quyết định của các vị tiền nhiệm và thậm chí có thể quyết định ngược lại cơ mà.

Tới đây, thầy Jerome, Giám mục xứ Kaffa, hùng hổ đứng phắt dậy, giận rung cả râu, tuy cổ giữ giọng hòa hoãn. Ông mở đầu bằng một lập luận tôi thấy khá rối rắm. “Điều tôi muốn nói với Đức Thánh cha và chính tôi sẽ nói, là tôi phục tùng sự trừng phạt của ngài, vì tôi thật lòng tin rằng Giáo hoàng John là đại diện của Chúa Ki-tô, chính vì niềm tin này mà tôi đã bị bọn Saracen tống vào ngục thất. Trước tiên tôi muốn nhắc tới một sự kiện được một học giả lớn ghi lại trong một cuộc tranh luận diễn ra một ngày nọ giữa các tu sĩ rằng ai là cha của Melchizedek[214]. Bấy giờ, khi tu viện trưởng Copes được hỏi về điều này, ông đã lắc đầu kêu rằng: Khốn khổ thân mi chưa, hở Copes, vì mi chỉ lo tìm những điều Chúa không bảo mi tìm mà xao lãng những điều Người ra lệnh. Đấy, từ thí dụ này của tôi dễ dàng suy luận ra rằng Chúa Ki-tô, Đức Mẹ Đồng trinh và các Tông đồ chẳng sở hữu gì hết thảy, dù riêng hay chung, rằng sẽ là khó hiểu khi cho rằng Chúa Ki-tô là phàm nhân đồng thời là Chúa, thế nhưng tôi lại thấy rõ ai phủ nhận bằng chứng hiển nhiên đầu sẽ phải phủ nhận bằng chứng sau!”.

Ông nói một cách đắc thắng, còn tôi thấy thầy William ngước mắt lên trời. Tôi đoán thầy cho rằng tam đoạn luận của thầy Jerome thiếu sót quá. Tôi không thể bảo ông này sai, song thấy lập luận nóng nảy và ngoan cố của lão Jean de Baune còn thiếu sót hơn. Lão bảo ai xác nhận gì đấy về sự bần hàn của Chúa Ki-tô chỉ là xác nhận điều mắt họ thấy (hoặc không thấy), trong khi việc xác định Người vừa là người vừa là Chúa liên quan đến Đức Tin, thành ra không thể so sánh hai chuyện này được.

Đáp lại, thấy Jerome tỏ ra sắc sảo hơn đối thư: “Ồ, không đâu, thưa Huynh thân mến,” ông nói, “tôi nghĩ chính điều ngược lại mới đúng, vì mọi Phúc âm đều dạy rằng Chúa Ki-tô là người, cũng ăn cũng uống và như các phép lạ quá hiển nhiên của Người chứng minh, Người cũng là Chúa. Nhưng điều này thật rành rành!”

“Bọn làm ảo thuật vời lũ thầy bói cũng làm phép lạ vậy,” de Baune tự mãn nói.

“Đúng,” Jerome đáp, “nhưng bằng trò ảo thuật. Chẳng lẽ Huynh so sánh phép lạ của Chúa Ki-tô với trò ảo thuật?” Mọi người phẫn nộ lẩm bẩm rằng họ không hề nghĩ như thế, “Cuối cùng,” thầy Jerome nói tiếp, cảm thấy chiến thắng đã gần kề, “ngài Hồng y del Poggetto sẽ cho niềm tin vào sự bần hàn của chúa Ki-tô là tà đạo chăng, khí nhận định này là cơ sở giáo luật của một dòng như dòng Francisco và những người con của dòng ấy đã đi tới khắp mọi vương quốc, từ Marốc đến Ấn Độ, để truyền đạo và đổ cả máu của họ?”

“Lạy thánh Peter xứ Tây Ban Nha,” thầy William lẩm bẩm, “xin che chở chúng con.”

“Thưa Huynh vô cùng kính mến,” de Baune gào lên, sấn tới một bước, “Huynh cứ nói về máu các tu sĩ của Huynh, nhưng xin đừng quên rằng những nhà tu hành của các dòng khác cũng đã phải đổ máu của họ…”

“Với tất cả lòng kính trọng đối với ngài Hồng y,” Jerome hét lớn, “không ai trong dòng Dominic từng chết dưới tay bọn ngoại đạo cả, trong khi chỉ riêng thời của tôi đã có chín Anh em hèn mọn tử đạo rồi!”

Giám mục xứ Alborca, thuộc dòng Dominic, mặt đỏ gay, đứng phắt dậy. “Tôi có thế chứng minh rằng trước khi có Anh em hèn mọn nào đến xứ sở của bọn Tartar[215], Giáo hoàng Innocent đã phái ba tu sĩ dòng Dominic đến đó rồi!”

“Thế cơ?” Jerome khúc khích cười và nói. “Ấy, tôi bí ốc các Anh em hèn mọn đã ở xứ Tartar từ tám mươi năm rồi và họ đã xây dựng bốn chục nhà thờ trên khắp xứ đó, trong khi dòng Dominic chỉ xây được năm cái, toàn nằm dọc bờ biển và chừng mười lăm tu sĩ là hết đất. Thế là vấn đề đã được giải đáp!”

“Giải đáp cái khỉ mốc,” Giám mục xứ Alborca héc toáng, “vì những Anh em hèn mọn này, những người tạo ra bọn tà đạo cứ như chó cái đẻ con, cái gì cũng giành hết cho mình; miệng ba hoa về tử đạo, nhưng lại có nhà thờ nguy nga, áo lễ lộng lẫy, cũng buôn cũng bán như mọi nhà tu hành khác!”

“Không, thưa ngài, không,” Jerome ngắt lời, “họ không tự buôn bán đâu, mà thông qua những đại diện Tòa Thánh, các đại diện này là người sở hữu, còn các Anh em hèn mọn chỉ sử dụng!”

“Ra thế đấy?” Giám mục cười khẩy. “Vậy Huynh bán mà không thông qua những đại diện này bao nhiêu lần rồi? Tôi được biết chuyện của vài nông trang mà…”

“Nếu tôi làm thế thì tôi sai,” Jerome vội vàng ngắt lời, “không giao việc này lại cho dòng tu có lẽ là một nhược điểm của tôi!”

“Thưa các Huynh tôn kính,” Tu viện trưởng liền can thiệp, “vấn đề của chúng ta không phải là các Anh em hèn mọn có nghèo không, mà Chúa của chúng ta có nghèo không cơ…”

“Ấy thế,” thầy Jerome lại cao giọng, “về điếm này tôi có một luận điểm sắc như gươm…”

“Cầu thánh Francis che chở các con của ngài…,” thầy William nói, tỏ ra không mấy tin tưởng.

“Luận điểm ấy là,” thầy Jerome nói tiếp, “người phương Đông và Hy Lạp, vốn quen thuộc với học thuyết của các đấng giáo phụ thiêng liêng hơn hẳn chúng ta, đều tin chắc rằng Chúa Ki-tô bần hàn. Cho nên nếu những kẻ tà đạo và ly giáo[216] này đã ủng hộ rõ ràng một chân lý sáng tỏ đến thế, chẳng lẽ chúng ta lại muốn tỏ ra tà đạo và ly giáo hơn bọn họ, qua việc phủ nhận nó? Nếu những người phương Đông này nghe được một số kẻ trong chúng ta rao giảng ngược lại chân lý ấy thì họ sẽ ném đá những kẻ ấy ngay thôi!”

“Huynh nói gì lạ thế?” Giám mục xứ Alborea châm biếm. “Thế sao họ không ném đá các tu sĩ dòng Dominic là những người đã rao giảng trái ngược hẳn?”

“Tu sĩ dòng Dominic à? Hay chửa, chẳng ai từng trông thấy họ ở những nước ấy cả!”

Giám mục Alborca đỏ mặt, tía tai nói rằng tu sĩ Jerome này ở Hy Lạp có lẽ mới mười lăm năm, còn lão đã ở đây từ thời niên thiếu. Jerome đốp lại rằng thầy Alborea dòng Dominic có thể ở Hy Lạp đấy, nhưng sống cuộc đời hưởng lạc trong những dinh thự nguy nga của các giám mục, trong khi ông, một tu sĩ dòng Francisco, không chỉ ở đó mười lăm năm, mà hai mươi hai năm và đã thuyết giáo trước Hoàng đế ở Constantinople. Rồi Alborea đuối lý, liền vọt qua khoảng ngăn cách lão với những Anh em hèn mọn, lớn tiếng với những lời lẽ mà tôi không dám nhắc lại, cho thấy lão muốn giật phăng bộ râu của Giám mục xứ Kaffa, vì ngờ rằng thầy Jerome không phải là đàn ông, nên để ăn miếng trả miếng, lão định trừng trị thầy bằng cách nhét bộ râu đó vào một chỗ nào đấy.

Các Anh em hèn mọn khác vội vàng đứng chắn để bảo vệ người huynh đệ của họ. Phe Avignon thấy cần trợ giúp ông thầy tu dòng Dominic và thế là (Xin Chúa đoái thương các con trai ưu tú nhấc của Người!) nổ ra cãi vã, khiến Tu viện trưởng và Hồng y phải cố dàn hòa. Trong cảnh hỗn loạn xảy ra sau đó các Anh em hèn mọn và các thầy dòng Dominic nặng lời phỉ báng nhau, như thể người nào người nấy là một giáo dân Cơ Đốc đang quyết chiến với bọn Saracen. Chỉ có hai người vẫn ngồi yên trên ghế là thầy William bên phe này và Bernard Gui bên phe kia. Thầy William có vẻ buồn, còn lão Bernard lại vui, nếu có thể gọi cái nhếch mép cười nhạt của lão phán quan là do vui vẻ.

“Thưa thầy, không có luận cứ nào hay hơn,” tôi hỏi thầy tôi khi lão Alborea giật râu của Giám mục xứ Kaffa, “để chứng thực hay bác bỏ việc Chúa Ki-tô bần hàn ư?”

“Ờ, con có thể khẳng định cả hai, Adso ngoan ngoãn của ta ạ,” thầy William đáp, “nhưng con sẽ không bao giờ có thể dựa trên Phúc âm để xác minh chúa có coi cái áo dài Người mặc là vật sở hữu của mình không và đến mức độ nào, cái áo mà có lẽ Người sẽ vứt đi khi đã sờn hết. Và nếu con muốn thì thuyết của ngài Thomas Aquinas về sở hữu còn táo bạo hơn thuyết của dòng Anh em hèn mọn chúng ta. Chúng ta nói: chúng tôi không sở hữu gì cả và có mọi thứ để dùng. Ngài Thomas nói: anh hãy cứ coi mình là người sở hữu đi, miễn là khi có người thiếu thứ anh sở hữu, anh đưa món ấy cho họ sử dụng và hành động đó là do bổn phận của anh, chứ không phải vì tình thương. Nhưng vấn đề không nằm ở chỗ Chúa Ki-tô bần hàn, mà Giáo hội có cần phải nghèo hay không. Và ‘nghèo’ không hẳn hàm nghĩa có dinh thự hay không, mà đúng hơn có nghĩa giữ hay từ bỏ quyền ban bố luật đối với những chuyện trần thế.”

“Thế thì,” tôi nói, “chính đó là lý do tại sao Hoàng đế lại quan tâm đến thể đối với việc Anh em hèn mọn nói gì về vấn đề bần hàn.”

“Đúng vậy. Các Anh em hèn mọn đang chơi ván bài của Hoàng đế chống lại Giáo hoàng. Nhưng Marsilius và ta coi đó là trò chơi hai mặt, vì chúng ta muốn Hoàng đế ủng hộ quan điếm của chúng ta cũng như vận dụng ý tưởng của chúng ta về sự cai trị nhân bản.”

“Và thầy sẽ nói điều này khi được mời phát biểu chứ ạ?”

“Nếu ta nói ra thì ta hoàn thành được sứ mạng, đó là giải thích quan điểm của các nhà thần học vương triều. Nhưng như thế thì ta lại làm hỏng sứ mạng, vì ta phải tạo thuận lợi cho cuộc gặp gỡ thứ hai ở Avignon, mà ta không tin Giáo hoàng John sẽ đồng ý cho ta tới đó để trình bày những điều này.”

“Thế là…”

“Thế là ta bị kẹt giữa hai thế lực đối nghịch, giống như con lừa không biết nên chọn bịch nào trong hai bịch cỏ để ăn. Thời gian chưa chín muồi. Marsilius kêu gào phải có biến đổi tức khắc, mà điều này không thể được, còn Hoàng đế Ludwig chẳng khá gì hơn các vua trước, cho dù hiện giờ ngài là thành trì duy nhất chống lại một kè xẫu xa như lão John. Có lẽ ta sẽ phải nói đấy, nểu họ không giết sạch nhau trước đó. Dẫu sao, Adso ạ, con phải ghi lại hết, để ít ra đời sau còn được biết chuyện gì xảy ra ngày hôm nay.”

[“Còn cha Michael sẽ làm gì ạ?”

“Ta e rằng huynh ấy chỉ phí thì giờ ở đây thôi. Ngài Hồng y biết Giáo hoàng John hoàn toàn không nghĩ tới việc thỏa hiệp nào hết. Bernard Gui biết cần phải làm buổi họp này thất bại bằng mọi giá. Michael biết mình thế nào cũng sẽ đi Avignon, vì huynh ấy không muốn dòng tu cắt nốt những liên hệ cuối cùng với Giáo hoàng John. Huynh ấy sẽ mạo hiểm bằng chính tính mạng của mình cho chuyện này.]

Lúc chúng tôi đang trò chuyện - quả thật tôi không hiểu làm sao hai thầy trò vẫn có thể nghe được tiếng nói của nhau - thì cuộc tranh cãi đã lên tới tột đỉnh. Bernard Gui ra hiệu và đội cung thủ ùa vào tách hai phe ra. Nhưng giống những kẻ bao vây và bị vây ở hai bên tường thành, họ không ngớt chửi qua, rủa lại. Tôi ghi hú họa lại đây, chứ không thể biết câu nào của ai. Cũng thưa trước là những câu này không được nói ra lần lượt như thường xảy ra trong một cuộc tranh luận ở quê hương tôi, mà theo kiểu người vùng Địa Trung Hải, câu này át câu kia, như những đợt sóng khi biển động.

“Phúc âm nói rằng Chúa Ki-tô có một ví tiền!”

“Câm họng! Bọn mi thậm chí còn vẽ ví tiền ấy lên thập tự giá cơ mà! Thế mi nói sao về chuyện Chúa của chúng ta khí đến Jerusalem mà hàng đêm cứ phải quay về Bethany?”

“Nếu Chúa của chúng ta thích về ngủ ở Bethany thì mi là cái thớ gì mà thắc mắc về quyết định của Người?”

“Không, đồ lừa già, chúa của chúng ta quay về Bethany, vì Người không có tiền để trả phòng trọ ở Jerusalem!”

“Bonagratia, mi mới là đồ lừa ở đây! Thế Chúa của chúng ta ăn gì ở Jerusalem nào?”

“Chẳng lẽ mi nói rằng con ngựa được chủ cho ăn yến mạch đế sống thì nó là chủ sở hữu của yến mạch à?”

“Thấy chưa? Mi so sánh Chúa Ki-tô với ngựa…”

“Không, mi mới là kẻ so sánh Chúa Ki-tô với một tên giám mục buôn thần bán thánh tại giáo triều của mi, đồ đống phân!”

“Thật à? Thế Tòa Thánh đá phải kiện tụng bao nhiêu lần rồi để bảo vệ tài sản của mi?”

“Tài sản của Giáo hội, đâu phải của bọn ta! Bọn ta chỉ sử dụng nó thôi!”

“Sử dụng để tiêu xài, để xây nhà thờ tráng lệ với tượng vàng, đô gỉa nhân giả nghĩa, đồ xoen xoét đạo đức, đổ xấu xa đê tiện! Mi biết rõ rằng lòng nhân từ, chứ không phải sự bần hàn, mới là nguyên tắc của đời sống toàn thiện!”

“Đó chính là điều tay Thomas tham ăn tục uống của bọn bay đã nói đấy!”

“Liệu mà giữ mồm giữ miệng, đồ lưu manh! Người mà mi gọi là ‘tham ăn tục uống’ ấy là một vị thánh của Giáo hội La Mã đấy!”

“Nhảm nhí, thánh quái gì! Lão John phong thánh cho hắn để chọc tức các tu sĩ dòng Francisco thôi! Giáo hoàng của mi không thể tạo ra thánh, vì lão là một tên tà giáo! Không, lão là tên đầu sỏ tà giáo mới đúng!”

“Bọn ta đá nghe điều này rồi! Của tên bù nhìn người Bavaria[217] tại Sachsenhausen, được lão Ubertino của bay mớm cho!”

“Chớ nói càn, đồ heo, đồ con của mụ điếm thành Babylon[218] và mọi loại điếm! Mi biết rằng năm đó Ubertino không ở chỗ Đức Hoàng đế, mà huynh ấy ở ngay tại Avignon, giúp việc cho Hồng y Orsini và Giáo hoàng đã cử huynh ấy làm sứ giả tới Aragon mà!”

“Ta biết, ta biết, lão thực hiện lời phát nguyện sống bần hàn nơi bàn ăn của Đức Hồng y, giống như bây giờ lão sống bần hàn trong tu viện giàu có nhất bán đảo này! Ubertino, nếu mi không ở đấy, ai đã xúi bẩy lão Ludwig sử dụng những bài viết của mi?”

“Nếu Hoàng đế Ludwig đọc những bài viết của ta, thì chẳng lẽ là lỗi của ta sao? Chắc chắn ngài không thể đọc các bài viết của mi được, vì mi mù chữ mà!”

“Ta mà mù chữ à? Thế lão Francis của bọn mi trò chuyên với ngỗng là biết chữ đấy?”

“Mi ăn nói báng bổ!”

“Chính mi mới báng bổ, đổ Fraticello dê cụ.”

“Ta không hề như thế, mi biết mà!”

“Có, mi có, mi và đám Tiểu sư huynh của mi, khi bọn mi chui vào giường mụ Clare xứ Montefalco!”

“Cầu Chúa quật chết mi đi! Hồi đó ta là phán quan, còn bà Clare đã chết trong mùi hương thánh thiện!”

“Mụ Clare tỏa mùi hương thánh thiện, nhưng mi lại ngửi thầy mùi hương khác, khi mi cầu Kinh Sáng cho các bà xơ!”

“Cứ nói đi, cứ nói đi, cơn thịnh nộ của Chúa sẽ giáng trúng mi cũng như trúng thầy của mi, vì lão đã thu nhận hai tay tà đạo như tên Ostrogoth Eckhart[219] và tên đồng cốt người Anh mà bọn mi gọi là Branucerton!”

“Các huynh tôn kính ơi, các huynh tôn kính ơi!” Hồng y Bertrand và tu viện trưởng cùng kêu lên.

KINH SÁNG

Severinus cho William biết về một quyển sách lạ - William trình bày với các phái viên về một phác họa khác thường cho phương cách cai trị nơi trần thế.

Cuộc khẩu chiến còn đang kịch liệt thì một trong những chủng sinh canh cửa bước vào, rẽ lối qua cảnh hỗn loạn như người băng ngang một cánh đồng tơi bời dưới mưa đá. Cậu lại gần thầy William, khẽ thưa rằng huynh Severinus muốn nói chuyện gấp vớí thầy. Thầy trò tôi bước ra ngoài tiền sảnh đông nghẹt tu sĩ. Họ tò mò cố nghe lỏm qua những tiếng la hét ồn ào chút gì đấy của những chuyện đang xảy ra trong phòng họp. Ở hàng đầu chúng tôi thấy Aymaro xứ Alessandria; huynh chào chúng tôi với nụ cười mang vẻ chiếu cố cố hữu, thương hại cho sự ngu ngốc của trần gian. “Đúng thật, kể từ khi các dòng khất thực phát triển, Cơ Đốc giáo đã trở nên đạo đức hơn,” huynh nói.

Thầy William gạt phắt huynh ấy qua một bên, rồi tiến lại phía Severinus đang đứng ở một góc tiền sảnh đợi chúng tôi. Huynh trông có vẻ lo lắng và muốn nói chuyện riêng với thấy trò tôi, nhưng không thể nào tìm được một chỗ yên tĩnh trong cảnh hỗn loạn này. Chúng tôi đang định đi ra ngoài, thi huynh Michael xứ Cesena nhìn qua khung cửa phòng họp, gọi thắy William trở vào, vì - ông nói - cuộc cãi vã đang lắng dịu, cắn tiếp tục danh sách tham luận.

Thầy William, như con ngựa phân vân giữa hai bịch cỏ, giục huynh Severinus nói và nhà dược thảo cố hết sức để những người khác khỏi nghe thấy.

“Chắc chắn Berengar đã vào bệnh xá trước khi tới nhà tắm,” huynh nói.

“Sao Huynh biết?”

Vài tu sĩ xán lại, tò mò vì thầy chúng tôi to nhỏ với nhau. Severinus nhìn quanh, càng hạ thấp giọng hơn.

“Huynh bảo tôi rằng người ấy… hẳn phải mang gì đấy theo trong mình… Đúng, tôi tìm thấy vật gì đấy trong phòng thí nghiêm của tôi, giữa những quyển sách khác… một quyển không phải của tôi, một quyển sách lạ…”

“Hẳn là nó đấy,” thầy William hân hoan nói. “Mang đến cho tôi ngay đi.”

“Không được,” Severinus nói. “Tôi sẽ giải thích sau. Tôi đã phát hiện ra… Tôi tin rằng đã phát hiện ra điều gì đấy lạ lắm… Huynh phải đến mới được, tôi phải cho Huynh xem quyển ấy… một cách thận trọng…” Huynh chợt ngưng bặt. Chúng tôi nhận ra Jorge đã xuất hiện bên cạnh thầy trò tôi như có ma thuật, lặng lẽ theo thói quen của lão. Lão đưa hai bàn tay tới trước như mò đường, vì không quen đi lại chốn này. Người bình thường cỏ lẽ không thể hiểu những lời Severinus thì thầm, nhưng trước đây chúng tôi đã đôi lần biết thính giác của Jorge rất nhạy bén, như ở mọi người mù.

Tuy vậy lão tỏ ra chẳng nghe thấy gì hết. Thật thế, lão lần mò đi ngược hướng chúng tôi, chạm phải một trong những tu sĩ và hỏi huynh ấy gì đấy. Tu sĩ này nhẹ nhàng nắm cánh tay lão, dẫn ra ngoài. Đúng lúc ấy Michael lại xuất hiện, lần nữa gọi thầy William. Thầy tối liền quyết định. “Huynh Severinus,” thầy nói, “Huynh vui lòng trở về nơi Huynh vừa rời khỏi ngay cho. Khóa cửa bên trong và chờ tôi. Còn con,” thầy bảo tôi, “hãy đi theo lão Jorge. Cho dù lão đã nghe thấy điều gì đi nữa, ta cũng không tin lão sẽ nhờ ai dắt tới bệnh xá đâu. Dẫu sao con sẽ cho ta biết lão đi đâu nhé.”

Khi dợm quay vào phòng họp, thầy nhận thấy (tôi cũng thế) Aymaro lách qua đám đông đang chen lấn, ra ngoài để theo lão Jorge. Lúc ấy thấy William đã hành động thiếu sáng suốt, vì thầy lớn tiếng từ cuổi sảnh gọi với tới Severinus ở ngưỡng cửa ngoài: “Hãy giữ những tờ giấy ấy cho thật an toàn… đừng quay lại… nơi cất giữ chúng!” Vừa định đi theo Jorge, tôi chợt trông thấy quản hầm đứng tựa cột cửa ngoài; nghe tiếng thầy William cảnh báo, hắn liền hết ngó thầy tôi lại nhìn nhà dược thảo, mặt cãng thẳng sợ hãi. Hắn thấy Severinus bước ra ngoài, liền đi theo. Ở ngưỡng cừa, tôi sợ mất dấu lão Jorge đang chìm trong màn sương mù, còn hai người kia đang đi về hướng ngược lại, cũng sắp khuất vào làn sương. Tồi cân nhắc thật nhanh xem nên làm gì. Tôi được lệnh đi theo lão mù, song chỉ vì e lão định tới bệnh xá. Đằng này người dắt đường đã đưa lão qua hướng khác: đi ngang khu hành lang, về phía nhà thờ hay Chính Tòa. Quản hầm, ngược lại, chắc chắn đang theo nhà dược thảo, mà thầy William đang lo âu vé chuyện có thể xảy ra trong phòng thí nghiệm. Thế nên tôi liền đi theo hai người này với nhiều thắc mắc, trong đó có câu hỏi không biết Aymaro đi đâu, kể cả khi huynh ấy đi ra ngoài vì những lý do hoàn toàn khác chúng tôi.

Tôi giữ một khoảng cách vừa phải để khỏi mất bóng quản hầm. Hắn bước chậm lại vì biết có tôi đang bám theo. Hắn không chắc cái bóng đang bám sát hắn là tôi, cũng như tôi không dám chắc cái bóng minh đang bám sát ấy là hắn. Nhưng tôi chắc chắn về ý định của hắn, cũng như hắn chẳng chút hoài nghi về ý định của tôi.

Vì tôi buộc hắn phải chú ý đến tôi, nên tôi đã cản trở hắn theo Severinus quá sát. Thành ra lúc tôi trông thấy cửa bệnh xá hiện ra trong màn sương thì nó đã đóng im ỉm rồi. Tạ ơn Chúa, Severinus đã vào được trong đấy. Quản hầm quay lại để nhìn tôi lần nữa, trong khi tôi đứng bất động như một thân cây trong vườn; rồi dường như hắn đi tới quyét định, nên liền tiến về hướng nhà bếp. Tôi nghĩ mình đã hoàn thành sứ mạng [dù sao Severinus cũng là một người chín chắn, tự lo lấy được, đương nhiên huynh ấy sẽ không mở cửa cho ai cả, và vì không có việc gì để làm nữa (dĩ nhiên cũng vì nóng lòng được chứng kiến diễn tiến tiếp theo của những chuyện trong nhà họp)] nên tôi quyết định quay lại để báo cáo với thấy William. Có lẽ tôi đã sai lám: nếu tôi ở lại đó canh chừng thì có thể đá tránh được nhiều điều bất hạnh khác. Điều này nay tôi mới biết, chứ hồi đó thì không.

[Trên đường về, tí nữa tôi va phải Benno trong màn sương. Huynh mỉm cười với tôi, vẻ đổng lõa: “Severinus đá tìm thấy vật đấy từ Berengar, đúng không…”

“Thế Huynh biết gì nào?” tôi vô tình nói xẵng như với người cùng trang lứa, phần vì bực bội, phần vì khuôn mặt vốn đã trẻ của huynh ấy giờ đây còn non choẹt hơn, mang vẻ láu lỉnh gần như con nít.

“Tôi nào có ngốc đâu,” huynh đáp. “Severinus chạy tới tìm huynh William, để kể chuyện gì đấy quan trọng, còn cậu canh chừng để không ai theo dõi huynh ấy…”

“Còn Huynh để ý chúng tôi, nghĩa là đến thầy trò tôi và dược thảo sư nhiều quá đấy,” tôi bực tức gầm gừ.

“Tôi à? Dĩ nhiên tôi quan sát các người! Từ hôm kia mắt tôi không rời nhà tắm lẫn bệnh xá. Giá được thì tôi đã vào những nơi đấy rồi. Tôi sẵn sàng đổi một mắt của mình để biết Berengar đã tìm thấy gì trong Thư viện!”

“Huynh muốn biết quá nhiều về những việc chẳng liên quan gì đến Huynh. Huynh không có quyền…”

“Cậu nghĩ thế à? Tôi là một nghiên cứu sinh, tôi cổ quyền biết vật đó chứ. Tôi từ phương xa, tận rìa thế giới, tới đây để nghiên cứu Thư viện này mà Thư viện lại khép kín đối với tôi, như thể nó chứa đựng những thứ xấu xa, còn tôi…”

“Huynh để cho tôi đi!” tôi quát.

“Được thôi, tôi để cậu đi mà, cậu đã nói đủ với tôi rồi.”

“Tôi?”

“Dĩ nhiên, người ta vẫn nói qua sự lặng thinh.”

“Tôi khuyên Huynh chớ có vào bệnh xá đấy!” tôi cảnh cáo.

“Cậu hãy bình tĩnh, tôi không vào trong đó đâu. Nhưng không ai cấm cản được tôi canh chừng ngoài này.”]

Tôi không thèm nghe huynh ấy nói nữa mà quay trở về. Gã tọc mạch lăng xăng này, theo tôi, không phải là mối nguy hiểm lớn. Tôi lại gần thầy William, trình bày ngắn gọn. Thầy gật đầu tán thành, rồi ra hiệu bảo tôi im lặng. Cuộc náo loạn giờ đã lắng. Sứ giả của cả hai phe đang hôn nhau hòa giải. Giám mục xứ Alborea ca ngợi đức tin của các Anh em hèn mọn, còn thầy Jerome tán dương lòng từ thiện của các tu sĩ Thuyết giáo, ai nấy bày tỏ niềm hy vọng Giáo hội sẽ không còn quằn quại vì những mâu thuẫn nội bộ nữa. Kẻ ca tụng tính kiên định của nhóm này, người ca ngợi sự ôn hòa của nhóm kia; mọi người kêu gọi sự công bằng và khuyên nhau thận trọng. Chưa bao giờ tôi thấy nhiều người thành khẩn quan tâm đến thế tới sự chiến thắng của những đạo đức thần học căn bản.

Nhưng bây giờ Hồng y Bertrand del Poggetto mời thầy William giải thích những luận điểm của các nhà thần học vương triều. Thầy William miễn cưỡng đứng dậy, bởi biết cuộc họp này thật là vô bổ. Bất luận thế nào, thầy nôn nóng muốn bỏ đi, vì bây giờ quyển sách bí ẩn kia đối với thầy còn khẩn cấp hơn kết quả buổi họp này. Song hiển nhiên thầy không thể lẩn tránh bổn phận được.

Cho nên thấy lên tiếng với nhiều “à” “ồ” hơn bình thường hoặc thích đáng, như để chứng tỏ thầy hoàn toàn không chắc chắn về những điều mình sắp nói. Thầy mở đầu bằng sự minh xác rằng thầy thấu hiểu hoàn toàn quan điểm của những người phát biểu trước, vì thế cái mà những người khác gọi là “học thuyết” của các nhà thần học hoàng triều chẳng qua chỉ là dăm ba nhận xét rời rạc, không thể được xem là những tín điều đã được chính thức hóa.

Thầy nói, hơn nữa, căn cứ vào lượng cả mà chúa Trời đã cho thấy qua việc tạo dựng ra dòng giống con cái của Người, qua sự yêu thương tất thảy không phân biệt, trong những trang của Sáng thế ký, trong khi các linh mục và vua chúa còn chưa được để cập tới, vì rằng Chúa Trời đã ban cho Adam và con cháu ông quyền lực đối với muôn vật trên trái đất, miễn là họ tuân giữ luật Trời, chúng ta có thể suy ra Chúa Trời không chống lại tư tưởng cho rằng trong những việc trần thế thì nhân dân cần phải là người lập pháp và là mục tiêu thật sự đầu tiên của pháp luật. Về khái niệm “nhân dân”, thầy nói, có lẽ tốt nhất cần được hiểu là mọi công dân, nhưng vì công dân bao gồm cả trẻ con, cũng như phường ngu ngốc, kẻ bất lương và phụ nữ, cho nên có thể ta thống nhất với một định nghĩa hợp lý rằng nhân dân là bộ phận ưu tú của các công dân, dù thầy thấy đây chưa phải là lúc thích hợp để khẳng định ai thực sự thuộc vào thành phần ấy.

Thầy đằng hắng, xin lỗi cử tọa chắc tại không khí hôm nay quá ẩm, và đề nghị cách để nhân dân nói lên được nguyện vọng của mình có thể là một Hội nghị do tổng tuyển cử. Thầy nói rằng theo thầy việc một Hội nghị như thế được trao quyền diễn giải, sửa đổi hoặc bãi bỏ luật là đúng đắn, vì nếu luật lệ chỉ do một người duy nhất soạn ra, người ấy có thể gây tai hại do dốt nát hay ác tâm; thầy William nói thêm rằng thầy không cần nhắc nhở những người đang hiện diện về bao chuyện đã xảy ra gần đây. Tôi nhận thấy các thính giả trước đó tỏ ra khá băn khoăn về những điều thầy nói, giờ đây chỉ có thể tán thành những điều sau cùng này, vì rõ ràng mỗi người đều đang nghĩ tới một nhân vật riêng và coi kẻ ấy là vô cùng tồi tệ.

Thế, thầy William nói tiếp, nếu chỉ do một người soạn thì luật có thể chẳng ra gì, vậy nhiều người không thể làm tốt hơn sao? Dĩ nhiên, thầy nhấn mạnh, đây là thầy đang nói về luật trần thế, về việc điều hành những vấn để liên quan đến công dân. Chúa Trời đã bảo Adam đừng ăn trái của cái cây khiến ông nhận ra được điều tốt và điều xấu, và đó là luật Trời. Nhưng rồi Người đã ủy quyển, hay đúng hơn, đã khuyến khích Adam đặt tên cho muôn vật; về điểm này Người đã cho phép thần dân của Người trên trần thế được hoàn toàn tự do. Thật vậy, mặc dù ngày nay một số người cũng nói nomina sunt consequentia rerum - tên gọi là tiếp nối của sự vật, nhưng sách Sáng thế thực ra hết sức rõ ràng ở điểm này: chúa Trời đem tới cho Adam mọi giống vật để xem ông sẽ gọi chúng là gì và bất kể Adam gọi những sinh vật ấy là gì, đó sẽ là tên của chúng kể từ đấy. Dù người đàn ông đầu tiên này thừa thông minh để gọi, bằng thứ ngôn ngữ của vườn Địa đàng, tên mỗi vật và mỗi con thú tương ứng với bản chất của chúng, ta cũng không thể phủ nhân rằng việc ông hình dung ra cái tên theo ông là thích hợp nhất với bẩn chất của chúng chính là ông đã thực hiện một thứ chủ quyền. Bởi vì, như ta biết, ngày nay con người dùng những tên khác nhau để gọi cùng một khái niệm, tuy khái niệm, tức là những ký hiệu của sự vật, vẫn như nhau cho tất cả mọi người. Như thế rõ ràng “nomen”[220] dẫn ra từ “nomos”, nghĩa là từ chữ “luật”, vì nomina do con người đặt ra ad placitum - trên sự nhất trí tự do của tập thể.

Cử tọa không dám phản bác lời chứng minh thông thái này.

Do đó, thầy William kết luận, rõ ràng việc lập pháp về những vấn đề trần thế, nghĩa là trên những vấn đề của các thành phố và các vương quốc, không liên quan gì tới việc gìn giữ và chấp hành Lời của Đức Chúa Trời, một ân sủng dành riêng cho hàng giáo phẩm, không thể nhường cho ai khác. Bọn vô thần thật là bất hạnh, thầy William nói, vì chúng không có được những giáo phụ tương tự để diễn giải cho chúng Lời của Đức Chúa Trời (mọi người đều thấy tội nghiệp cho bọn vô thần). Nhưng liệu điều này có cho phép chúng ta bảo rằng bọn vô thần không có ý định lập ra pháp luật để điều hành công việc của chúng thông qua các chính phủ, vua chúa, hoàng đế hay Sultan hoặc Caliph hay bất cứ tên gọi nào tùy các Huynh thích? Và chúng ta có thể nào chối bỏ rằng nhiều hoàng đế La Mã[221] - chẳng hạn Trajan - đã anh minh thi hành quyền lực trần thế của họ được không? Và ai đã cho bọn tà đạo và vô thần năng lực thiên bẩm này để chúng làm ra luật pháp và sống trong những cộng đồng chính trị? Phải chăng đó là lũ ngụy thần thánh, tất yếu không hiện hữu của chúng (hay hiện hữu một cách không tất yếu, các Huynh hiểu sự phủ định của dạng thức này thế nào cũng được)? Chắc chắn là không. Nó chỉ có thể do Chúa của các đạo quân[222], Chúa của Israel[223], cha của Chúa Giê-su Ki-tô… Bằng chứng tuyệt vời về lòng nhân đức của Chúa Trời là Người đã ban khả năng phán xét những việc chính trị cho cả những kẻ phủ nhận uy quyền của Giáo hoàng La Mã và không chia sẻ những nghi lễ bí truyền thiêng liêng, thuần khiết và khủng khiếp của người Cơ Đốc giáo! Nhưng còn gì minh chứng hùng hồn hơn điều tôi vừa nói, rằng sự thống trị ở nhân gian và pháp quyền thế tục không liên quan gì đến Giáo hội và giáo luật của Chúa Giê-su Ki-tô, mà do Chúa Trời án định không cần đến sự chấp thuận nào của Giáo hội và thậm chí trước khi đạo giáo thiêng liêng của chúng ta hình thành?

Thầy lại húng hắng ho, nhưng lần này không chỉ riêng thầy. Nhiều người ngồi trên những ghế dài vò đầu bứt tai và đằng hắng. Tôí thấy ngài Hồng y đưa lưỡi liếm môi và ra hiệu, sốt ruột nhưng lễ độ, thúc giục thầy William hãy nói vào điểm chính. Bấy giờ thầy William liền đi ngay vào điều mà đối với mọi người, kế cả những người không cùng quan điểm, có lẽ là những kết luận trái tai của lập luận không thể phản bác của thầy. Thầy William nói rằng sự suy diễn của thầy chừng như được chính tấm gương của Chúa Ki-tô xác nhận; Người không đến thế giới này để ban phát mệnh lệnh, mà để khép mình vào những hoàn cảnh lúc ấy của thế giới này, ít nhất là đối với những luật lệ của hoàng đế La Mã[224]. Người không muốn các thánh Tông đồ có quyền ban phát mệnh lệnh và quyền cai trị, vì lẽ đó dường như việc những người kế tục các thánh Tông đồ cần từ bỏ mọi quyền lực trần thế và quyền lực cưỡng chế là một điều sáng suốt. Nếu Giáo hoàng, các Giám mục và linh mục không lệ thuộc vào quyền lực trần thế và cưỡng chế của vua chúa, thì uy quyền của vua chúa sẽ mất cơ sở pháp lý và cùng với nó là thứ trật tự đã được Chúa Trời quy định, như tôi vừa mới chứng minh. Tất nhiên có một số trường hợp tế nhị cần lưu ý, thầy William nói, chẳng hạn trường hợp bọn tà đạo; chỉ Giáo hội, với tư cách người bảo vệ Sự thật, mới có thể tuyên án về tội dị giáo của chúng, còn việc khu xử là quyền riêng của quyền lực thế tục. Khi xác minh được kẻ tà đạo, Giáo hội nhất thiết phải thông báo cho vua chúa, vì họ cần được thông tin đúng đắn về tình trạng của mọi thần dân. Nhưng vua chúa nên làm gì với kẻ tà đạo ấy? Kết tội y nhân danh Sự thật của Chúa Trời mà ông ta không phải là người có chức danh bảo vệ chăng? Vua chúa có thể và phải kết tội kẻ tà đạo, nếu hành động của y phương hại đến cộng đồng, chẳng hạn y biểu thị tà giáo của mình qua việc giết hại hoặc ngăn trở những người không cùng đức tin với y sinh hoạt tín ngưỡng của họ. Nhưng quyền hành cua vua chúa chỉ giới hạn đến mức đó, vì không ai trên cõi đời này có thể bị cưỡng bách theo những điều răn của Phúc âm bằng cực hình; nếu không, lòng tự nguyện sống theo Phúc âm sẽ biến thành gì đây, khi điều này là cơ sở để mỗi chúng ta bị phán xét trong thế giới tiếp sau? Giáo hội có thể và phải cảnh báo kẻ tà đạo rằng y đang xa rời cộng đồng tín hữu, nhưng Giáo hội không thể phán xét y trên trần thế và buộc y hành xử trái với ý muốn của y. Nếu Chúa Ki-tô muốn các linh mục của Người có được thứ quyển hành cưỡng chế này, hẳn Người đã ban bố những giới luật đặc biệt, như ông Moses[225] đã làm trong phép tắc cổ xưa. Nhưng Người đã không làm, nghĩa là Người không muốn. Hay có ai nghĩ rằng Người muốn chứ, nhưng không có thì giờ hoặc không đủ tài để nói ra trong ba năm giảng đạo? Nhưng đúng là Người không muốn, vì nếu Người muốn thì Giáo hoàng sẽ có thể áp đặt ý muốn của mình lên các vua chúa và như thế thì đạo Thiên Chúa sẽ không còn là luật lệ của tự do, mà chỉ là một thứ nô lệ không chịu đựng nổi.

Tất cả những điều này, thầy William hân hoan nói thêm, không có nghĩa là hạn chế quyền lực của bậc Chủ chiên tối cao, mà đúng hơn là đề cao sứ mạng của ngài: vì ngài là tôi tớ của các tôi tớ của Chúa Trời trên thế gian này để phục vụ, chứ không phải để được phục vụ. Và cuối cùng, không phải nói quá, sẽ là kỳ quặc nếu Giáo hoàng có quyền lực pháp lý trên những việc của đế chế La Mã, nhưng lại không có quyền trên những vương quốc khác của trái đất này. Ai cũng biết những gì Giáo hoàng phán về các vấn đề thiêng liêng có hiệu lực với thần dân của vua Pháp cũng như thần dân của vua Anh[226], song chúng cũng phải có hiệu lực đối với thần dân của Đại Hãn hay Sultan của bọn vô thần; chúng bị gọi là vô thần chính bởi vì chúng không có đức tin vào sự thật tuyệt vời này. Bởi thế, nếu Giáo hoàng cho rằng ngài có quyền lực pháp lý thế tục - với tư cách Giáo hoàng - chỉ trên những vấn đề của đế chế thôi, thì điếu này có thể biện minh cho sự hoài nghi rằng theo cùng lý lẽ đó ngài sẽ không có quyền lực pháp lý về linh hồn không chỉ trên bọn Saracen hay Tartar, mà còn cả với người Pháp và người Anh - điều này là một phạm thượng tày trời. Và đó là lý do, thầy tôi kết luận, tại sao thầy cho là đúng, khi nghĩ rằng Giáo hội Avignon sẽ làm tổn thương toàn thể nhân loại, vì tự cho mình quyền chuẩn y hay bãi nhiệm người được bầu làm Hoàng đế của dân La Mã. Giáo hoàng không có quyền hành với đế chế lớn hơn với những vương quốc khác và bởi vì vua Pháp cũng như Sultan không phụ thuộc vào sự chuẩn y của Giáo hoàng, thì xem ra không có lý do đúng đắn nào để Hoàng đế của người Đức và Ý phải phụ thuộc vào ngài. Sự phụ thuộc này không phải là quyền được Chúa Trời ban, vì Kinh Thánh không hề nói tới. Nó cũng không được quyền của các dân tộc phê chuẩn, vì những lý do đã trình bày. Còn liên quan đến cuộc tranh luận về sự bần hàn, thầy William nói thêm, quan điểm thô thiển của riêng thầy, được thầy và vài người khác như Marsilius xứ Padua và John xứ Jandun soạn thảo dưới dạng gợi ý để thảo luận, đã có những kết luận như sau: nếu các tu sĩ dòng Francisco muốn tiếp tục sống bần hàn, Giáo hoàng không thể và không nên chống lại một nguyện vọng đạo đức như thế. Dĩ nhiên, nếu giả thuyết về sự bần hàn của Chúa Ki-tô được minh chứng, thì điều này không chỉ củng cố Đức Tin của Anh em hèn mọn mà còn củng cố quan điểm Chúa Giê-su không hề ham muốn chút quyền lực pháp lý nào trên trần thế. Nhưng sáng nay thầy đã nghe nhiều vị thông thái cả quyết không thể chứng thực được rằng Chúa Ki-tô bần hàn. Do đó thầy thấy đảo ngược dẫn chứng có lẽ sẽ thích hợp hơn. Vì chưa ai khẳng định, hoặc có thể khẳng định rằng Chúa Giê-su đã mưu cầu bất cứ quyền lực pháp lý thế tục nào cho chính Người và các Tông đồ, cho nên sự thờ ơ của Chúa Giê-su với những chuyện thế gian dường như là bằng chứng đầy đủ để tin, mà không phạm tội, rằng chúa Giê-su, ngược lại, chuộng sự nghèo khó.

Thầy William nói bằng giọng rất ôn tồn, ngập ngừng diễn đạt những điều thầy tin chắc, khiến không ai trong những người hiện diện có thể đứng lên bác bỏ. Điều này không có nghĩa là mọi người đều được thuyết phục. Phe Avignon giờ đây ngồi bực tức, cau mày, lẩm bẩm bình luận với nhau, ngay cả Tu viện trưởng dường như cũng không tán thành những điều thầy nói, như thể ông cho rằng đây không phải là mối quan hệ muốn có giữa dòng của ông với đế chế. Về phần các Anh em hèn mọn, Michael xứ Cesena tò ra bối rối, thầy Jerome thất kinh, còn Ubertino trầm ngâm.

Hồng y del Poggetto phá tan sự im lặng, ông vaaxn mỉm cười thoải mái lễ độ hỏi thầy William có định tới Avignon để thưa cũng những điều này với Giáo hoàng không. Thầy William muốn biết Hồng y nghĩ sao; Hồng y trả lời rằng Giáo hoàng từng nghe nhiều ý kiến có thể bàn cãi trong đời ngài và ngài là người cha rất mực thương yêu hết thảy con cái của mình, song chắc chắn những quan niệm này của thầy sẽ khiến ngài đau lòng lắm.

Bernard Gui, nãy giờ ngồi im suốt, bây giờ mới mở miệng: “Tôi sẽ rất vui sướng nếu sư huynh William, người đã trình bày chi tiết những tư tưởng của mình khéo léo và hùng biện đến thế, sẵn lòng đệ trình chúng lên Giáo hoàng để ngài phán xét…”

“Thưa ngài Bernard, ngài đã thuyết phục được tôi rồi đấy,” thầy William nói. “Tôi sẽ không đi.” Rồi thầy nói với Hồng y với giọng cáo lỗi: “Đức Ngài biết cho, chứng viêm phổi của tôi ngăn cản tôi thực hiện một chuyến đi xa nhường ấy trong mùa này…”

“Thế sao vừa rồi Huynh lại nói dài vậy?” Hồng y hỏi.

“Để làm bằng chứng cho sự thật,” thầy William khiêm tốn đáp. “Sự thật sẽ làm cho chúng ta được tự do.”

“Không đâu!” Nghe thế Jean de Baune liền lớn tiếng. “Ở đây chúng ta không nói đến chuyện sự thật làm cho chúng ta được tự do, mà về sự tự do quá trớn muốn tự cho là sự thật!”

“Cũng có thể,” thầy William dịu dàng công nhận.

Trực giác đột nhiên cảnh báo tôi rằng một cơn giông tố khác của trái tim và lời nói sắp bùng nổ, dữ dội hơn hẳn hồi nãy. Nhưng không gì xảy ra cả. Trong lúc de Baune còn đang nói thì viên đội trưởng cung thủ bước vào, thì thầm gì đấy vào tai Bernard. Lão đứng phắt dậy, giơ tay để mọi người lắng nghe lão nói:

“Thưa các Huynh,” lão nói, “có thể buổi tranh luận bổ ích này sẽ được tiếp tục, nhưng bây giờ, một biến cố có tầm quan trọng ghê gớm buộc chúng ta phải đình chỉ buổi họp, với sự cho phép của Tu tiện trưởng. [Có lẽ vô tinh mà tôi đã đáp ứng được sự chờ đợi của Tu tiện trưởng; chả là vì Cha mong tìm ra thủ phạm đã gây những tội ác tại đây trong mấy ngày qua. Nay, tôi đã bắt được hắn rồi! Rất tiếc tôi không tóm được hắn kịp thời, lần này cũng thế…] Đã có chuyện xảy ra ngoài kia..” Lão mơ hồ chỉ ra ngoài, rồi sải bước ra khỏi phòng họp. Nhiều người bám theo lão, thầy William lá một trong những người đầu tiên. Tôi đi theo thầy.

Thầy nhìn tôi nói: “Ta e đã có chuyện xảy ra với Severinus.”

KINH TRƯA

Phát hiện Severinus bị giết, những quyển sách huynh ấy tìm đã không cánh mà bay.

Thầy trò tôi sầu não rảo bước qua sân. Viên đội trưởng cung thủ dẫn chúng tôi vô hướng bệnh xá. Khi tới nơi, chúng tôi loáng thoáng thấy trong màn sương xám dày đặc những bóng người đang khích động: các tu sĩ và người làm đang từ mọi phía đổ tới, đám cung thủ đứng canh ngoài cửa, không cho ai vào.

“Những lính canh này do tôi phái đi để tìm kiếm một kẻ có thế làm sáng tỏ nhiều chuyện bí ẩn,” Bernard nói.

“Huynh dược thảo sư à?” Tu viện trưởng điếng người hỏi.

“Không phải. Cha sẽ thấy ngay thôi,” Bernard vừa đáp vừa rẽ lối vào trong bệnh xá.

Chúng tôi bước vào phòng thí nghiệm của Severinus và nơi đây một cảnh tượng đau thương đập ngay vào mắt. Nhà dược thảo xẩu số, một cái xác mới đúng, nằm giữa một vũng máu, đầu giập nát. Chung quanh, dãy kệ như thể vừa bị một trận bão tàn phá: khắp nơi ngổn ngang bình vỡ, chai bể, sách vở, tài liệu tả tơi. Cạnh xác là một lồng cầu[227], ít nhất cũng to cỡ hai đầu người, bằng kim loại, chạm khắc công phu, đỉnh là mộc thập giá bằng vàng, gắn trên chiếc giá chạm trổ, ngắn, ba chân. Mấy lần trước tôi thấy nó nằm trên bàn bên tay trái cửa vào.

Ở cuối phòng, hai cung chủ đang giữ chặt quản hầm, dù hắn vùng vẫy kêu oan. Thấy Tu viện trưởng bước vào, hắn càng kêu to. “Thưa cha!” hắn gào lên. “Cảnh tượng đã khiển con bị nghi! Huynh Severinus đã chết khi con vào đây. Họ thấy con lúc con không thốt nên lời, trân trối đứng nhìn cảnh thảm sát này!”

Viên đội trưởng lại gấn Bernard; được lão cho phép, y liền báo cáo trước mặt mọi người: đám cung thủ được lệnh tìm bắt quản hầm. Họ đã truy lừng hắn khắp tu viện hơn hai giờ đổng hồ. Tồi nghĩ đó hẳn chính là lệnh Bernard đã ra trước khi láo vào phồng họp. Đám lính, do lạ nước lạ cái, có lẽ đã tìm kiếm không đúng chỗ; họ đâu ngờ quản hầm, vì không hay biết gì về số phận đang chờ đợi mình, cùng ở trong tiền sảnh với những người khác; sương mù càng khiến việc săn đuổi của họ khó khăn hơn. Dẫu sao, qua lời viên đội trưởng, tôi suy ra Remigio đã đi về hướng nhà bếp, sau khi tôi không bám theo hắn nữa. Có người trông thấy hắn ở đấy, liền báo cho đội cung thủ. Họ tới Chính Tòa, chỉ một lát sau khi Remigio đi khỏi. Họ gặp Jorge trong nhà bếp, lão khai vừa mới trò chuyện với quản hầm xong. Đám cung thù liền lùng sục khu đất về hướng vườn, gặp ở đó ông già Alinardo từ trong làn sương mù hiện ra tựa một bóng ma, chừng như bị lạc đường. Chính Alinardo báo có thấy quản hầm vừa mới đi vô hướng bệnh xá. Đám cung thù liền tới đó, thấy cửa mở. Vào trong, họ phát hiện Severinus đã chết, còn quản hầm đang điên cuồng lục lọi khắp các kệ, quăng mọi thứ xuống nền nhà, như đang tìm kiếm gì đấy. Thật dễ hiểu chuyện gì đã xảy ra, đội trưởng cung thủ kết luận. Remigio đã vào trong bệnh xá, tấn công và giết dược thảo sư, rồi lục lọi tìm vật đã khiến hắn giết người.

Một cung thủ nhặt chiếc lồng cầu từ dưới nền nhà, trình cho Bernard. Thật là một kết cấu tinh xảo gồm những vòng tròn bằng đồng thau và bạc, được một khung chắc chắn hơn bằng những vòng đồng thiếc niềng chặt, gắn vào thân chiếc giá ba chân. Hung thủ đã dùng nó giáng mạnh lên sọ nạn nhân; cú đập này khiến nhiều vòng tròn mảnh dẻ bị gẫy hoặc móp một bên, chính là phía đã nện xuống đầu Severinus, như các vệt máu cho thấy, thậm chí dính cả những chùm tóc và các mảnh óc trông rất khủng khiếp.

Thầy William cúi xuống để xem Severinus đã thật chết chưa. Đôi mắt kẻ xấu số, phủ một lớp màng do máu từ trên đầu chảy xuống thành dòng, đã đứng tròng; tôi thắc mắc không biết có thể nào đọc được trong con ngươi đã chết cứng kia, như từng nghe nói trong một số vụ, hình ảnh tên giết người, vết tích cuối cùng về nhận thức của nạn nhân. Tôi thấy thầy William tìm đôi bàn tay người chết để xem có vết đen trên các ngón không, tuy lần này nguyên nhân gây ra cái chết rõ ràng khác hẳn, nhưng tay Severinus mang cũng đôi găng da mà tôi thỉnh thoảng vẫn thấy khi huynh ấy làm việc với những cây cỏ nguy hiểm hay thằn lằn hoặc những cồn trùng lạ.

Trong khi đó Bernard Gui cật vấn quản hầm: “Remigio xứ Varagine, tên ngươi, đúng không? Ta đã cho người truy lùng ngươi, vì những cáo buộc khác và để xác nhận những nghi ngờ khác. Nay ta thấy mình đã hình động đúng đắn, tuy rất tiếc là quá chậm. Thưa cha,” lão nói với Tu viện trưởng, “coi như tôi chịu hoàn toàn trách nhiệm về vụ Án mạng cuối cùng này, vì tôi đã biết từ sáng nay rằng cần phải bắt giam tên này, sau khi nghe những tiết lộ từ tên khốn nạn bị bắt giữ đêm qua. Nhưng như chính Cha đã thấy, suốt buổi sáng nay tôi bận rộn với những trách nhiệm khác và đám lính của tôi đã làm hết sức của chúng…”

Lão lớn giọng nói khiến mọi người hiện diện đều có thể nghe thấy (trong lúc ấy phòng đã đông nghẹt người, họ chen chúc, nhìn những vật bị hủy hoại nằm ngổn ngang, chỉ vào xác chết, khe khẽ bàn tán về án mạng). Khi lão nói, tối liếc thấy Malachi đứng trong một đảm nhỏ, đang ủ rũ quan sát hiện trường. Viên quản hầm, lúc sắp bị lôi đi, cũng thoáng thấy huynh ấy. Hắn vùng vẫy thoát khỏi tay người cung thủ, vụt tới trước người huynh đệ của hắn, nắm áo dòng, kề sát mặt Thủ thư nói vắn tắt gì đấy với vẻ tuyệt vọng, cho tới khi bị đám cung thủ túm lại. Nhưng lúc bị thô bạo lôi đi, hắn lại quay về hướng Malachi, kêu lớn: “Huynh thề đi và tôi cũng thề!”

Malachi không trả lời ngay, như thể đang tìm lời lẽ thích đáng nhất. Rồi khi quản hầm bị lôi qua ngưỡng cửa, huynh ấy mới nói: “Tôi sẽ không làm gì hại đến Huynh.”

Thầy William và tôi nhìn nhau, không hiểu cảnh tượng này muốn nói gì. Bernard cũng quan sát thấy, nhưng không tỏ ra bực bội, mà lại mỉm cười với Malachi, như thể tán thành lời lẽ của huynh ấy và xác nhận một cuộc mặc cả nham hiểm. Rồi lão tuyên bố rằng ngay sau bữa ăn, phiên tòa đầu tiên sẽ diễn ra trong hội trường để công khai mở cuộc thầm tra vụ này. Rồi lão đi ra, truyền giam quản hầm ở lò rèn, nhưng không cho trò chuyên với Salvatore.

Ngay lúc đó chúng tôi nghe tiếng Benno gọi phía sau lưng. “Hồi nãy tôi vào đây ngay sau hai thầy trò,” huynh thì thầm, “khi phòng này mới đầy một nửa và Malachi chưa có mặt.”

“Hẳn huynh ấy vào sau,” thầy William nói.

“Không,” Benno khăng khăng, “tôi đứng gần cửa, nhìn mọi người đi vào mà. Tôi nói cho Huynh biết, Malachi đã ở trong này rồi… trước đó.”

“Trước cái gì?”

“Trước khi quản hầm vào. Tôi không dám thề, nhưng tôi tin huynh ấy từ tấm màn kia đi ra, khi ở đây đã có nhiều người rồi.” Và Benno hất hàm về phía một tấm màn to che khuất chiếc giường mà Severinus thường bảo người vừa được cho uống thuốc năm đấy nghỉ ngơi.

“Huynh định ám chỉ huynh ấy giết Severinus, rồi nấp ở đó lúc quản hầm bước vào à?” thầy William hỏi.

“Hoặc giả huynh ấy đã chứng kiến từ sau tấm màn chuyện gì xảy ra ngoài này. Nếu không, tại sao quản hầm lại van nài huynh ấy đừng làm hại hắn và để đền đáp hắn hứa không làm hại huynh ấy?”

“Có thể,” thầy William nói. “Dẫu sao, ở đây đã có một quyển sách và nó phải còn đây, vì cả quản hâm lẫn Malachi đều đi ra tay không”.

Qua lời tôi báo cáo hồi nãy, thầy William biết Benno đã rõ sự vụ và bây giờ thầy cần trợ giúp. Thầy lại chỗ Tu viện trưởng đang rầu rĩ nhìn xác Severinus, yêu cầu ông bảo mọi người đi ra, vì thầy muốn xem xét hiện trường kỹ hơn nữa. Tu viện trưởng đồng ý và đi ra, không quên nhìn thầy với vẻ hoài nghi, như trách móc thầy luôn đến trễ, khi chuyện đã xảy ra rồi. Malachi tìm cách nán lại, viện đủ lý do rất mơ hồ. Thầy William bảo thẳng chỗ này không phải là Thư viện, nên Malachi không có quyền gì hết thảy. Thầy lễ độ nhưng không khoan nhượng và trả đũa được lần Malachi không cho thầy xem xét bàn giấy của Venantius.

Khi chỉ còn lại ba chúng tôi, thầy William dọn sạch những mảnh vụn và giấy má trên một trong những chiếc bàn, rồi bảo tôi lần lượt đưa thầy những quyển sách trong bộ sưu tập của Severinus. So với lượng sách khổng lồ ở mê cung thì bộ sưu tập này chẳng là bao, nhưng cũng hàng chục quyển, đủ cỡ, trước xếp gọn ghẽ trên các kệ, giờ đây ngổn ngang trên nền nhà lẫn với những vật khác; chúng bị đôi bàn tay điên cuồng của quản hầm đảo lộn, thậm chí vài quyển bị xé, như thể hắn không tìm một quyển sách mà tìm gì đấy có thể kẹp giữa những trang giấy. Vài tờ bị giật tung khỏi bìa. Thu nhặt chúng, nhanh chóng xác định chủ đề, xếp lên bàn là việc không dễ dàng; và phải làm gấp, vì Tu viện trưởng cho chúng tôi ít thời gian thôi: các tu sĩ còn phải vào liệm thân thể bầm giập của Severinus, chuẩn bị chôn cất. Rồi chúng tôi phải đi tìm quanh, dưới những gầm bàn, sau các kệ, trong các tù xem có gì bỏ sót ở lần kiểm tra đâu tiên. Thầy William không cho Benno phụ giúp tôi, chỉ để huynh đứng canh cửa, vì nhiều người cứ sấn vào, bất chấp lệnh của Tu viện trưởng: đám người giúp việc kinh hoàng trước tin này, các tu sĩ khóc thương huynh đệ của họ, các chủng sinh mang chậu nước tới lau rửa và vải sạch để liệm xác…

Nên chúng tồi phải làm thật nhanh. Tôi chộp những quyển sách đưa cho thầy William, thầy xem xẻt rồi đặt chúng lên bàn. Nhưng rồi thấy làm vậy lâu quả, thầy trò tôi liền cùng tiến hành thế này: tôi nhặt lên một quyển, vuốt cho phẳng phiu nếu nhàu, đọc tên rồi đặt xuống. Nhiều khi chỉ là những tờ rời rạc.

“De plantis libri tres - Ba quyển sách về cây cỏ. Chán mớ đời, không phải nó,” thầy William nói rồi đập mạnh quyển sách lên bàn.

“Thesaurus herbarum - Kho tàng dược thảo” tôi nói, thầy William cáu kỉnh, “Bỏ xuống đi; chúng ta tìm một quyển bằng tiếng Hy Lạp!”

“Phải quyển này không ạ?” tôi hỏi, đưa thầy xem một tác phẩm với những trang đầy chữ bí ẩn. Thầy William nói “Không phải, đó là tiếng A rập, đồ ngu! Bacon nói đúng: bổn phận đầu tiên của học giả là học ngoại ngữ!”

“Nhưng thầy cũng đâu có biết tiếng A rập!” tôi bực mình đáp lại. Thầy William liền nói, “Ít nhất ta nhận ra được, nếu đó là tiếng A rập!” Tôi đỏ mặt, vì nghe Benno khúc khích sau lưng tôi.

Nhiều sách, lại nhiều ghi chú hơn nữa, những cuộn với hình vẽ vòm thiên đường, danh mục cây cỏ lạ trên những tờ giấy rời, có lẽ do chính người chết đã viết. Chúng tôi làm việc một lúc lâu, soi mói mọi chỗ trong phòng thí nghiệm. Thậm chí thầy William còn lạnh lùng đẩy cái xác để xem bên dưới có gì không và lục lọi cả trong áo dòng. Chẳng có gì hết thảy.

“Nó phải ở đâu đây chứ,” thầy nói. “Severinus ở trong này với quyển sách. Viên quản hầm không mang ra…”

“Y có thể giấu trong áo dòng không ạ?” tôi hỏi.

“Không, quyển sách ta thấy dưới bàn Venantius sáng hôm nọ lớn lắm. Nếu y giấu dưới áo dòng thì mình phải thấy chứ.”

“Bìa nó thế nào ạ?”

“Ta không biết. Lúc đó quyển sách đang mở và ta chi thấy nó được vài giây thôi, vừa đủ để biết đó là tiếng Hy Lạp, còn không nhớ gì khác cả. Mình tiếp tục đi; quản hâm không cầm nó theo và ta tin Malachi cũng không nốt.”

“Chắc chắn không rồi,” Benno xác nhận. “Khi quản hầm túm ngực áo Malachi, tôi thấy huynh ấy không thể giấu gì dưới áo dòng được.”

“Tốt. Xấu thì đúng hơn. Nếu quyển sách không có trong phòng này, hiển nhiên đã có người nào khác vào đây trước, ngoài Malachi và viên quản hầm.”

“Vậy là có một người thứ ba, phải chăng người này đã giết Severinus?”

“Quá nhiều người,” thầy William nói,

“Dẫu sao,” tôi hỏi, “ai có thế biết quyển sách ấy ở đây nhỉ?”

“Jorge chẳng hạn, nếu lão tính cờ nghe lỏm được chúng ta trò chuyện trong tiền sảnh.”

“Vâng,” tôi nói, “nhưng Jorge không thể nào giết nói một người khoẻ như Severinus, và tàn bạo đến thế.”

“Không, dĩ nhiên rồi. Vả lại, con đã thấy lão đi về hướng Chính Tòa và đám cung thủ thấy láo trong nhà bếp không lâu trước khi họ tìm ra quản hầm. Nghĩa là dù muốn, lão cũng không đủ thời giờ để tới đây rồi quay lại nhà bếp. [Con nên nhớ, cho dù lão có thể đi lại nhanh nhẹn tới đâu, lão còn phải men theo các bức tường, chứ đâu thể đi bừa ngang qua vườn được, nhất là đi như chạy nữa…]”

“Để con tự suy nghĩ xem nào,” tôi nói, muốn bắt chước thầy. “[Như thế thì không thể là láo Jorge rồi.] Lúc ấy Alinardo quanh quẩn gần đấy, nhưng lão đứng còn không vững, thì dù muốn cũng không thể áp đảo nổi Severinus. Viên quản hầm ở đấy, nhưng quãng thời gian từ lúc hắn rời nhà bếp đến khi đám cung thủ tới đấy quá ngắn, nên con nghĩ hắn khó lòng thuyết phục Severinus mở cửa, để tấn công và giết huynh ấy, rồi phá tan hoang như thế này. Malachi có thể đã đến trước mọi người. Thế này nhé: Jorge nghe được thấy trò chuyện với Severinus ở tiền sảnh, lão bèn tới phòng sao chép để kể với Malachi rằng trong phòng thí nghiệm của Severinus có một quyển sách của Thư viện, Malachi liền tới đây, thuyết phục Severinus mở cửa rồi giết huynh ấy. Có trời mới biết tại sao. Nhưng nếu Malachi tìm quyến sách kia thì huynh ấy phải nhận ra nó chứ, đâu cần lục lọi thế này, vì huynh ấy là Thủ thư mà! Vậy còn ai nhỉ?”

“Còn Benno,” thầy William nói.

Benno lắc đầu quầy quậy. “Không đâu, Huynh William ạ, Huynh biết tôi héo hon vì tò mò mà. Nhưng nếu tôi đã vào đây và có thể đi ra được với quyển sách, thì bây giờ tôi đâu ở đây để Huynh có bầu có bạn, mà sẽ ở đâu khác nghiên cứu báu vật của mình chứ…”

“Lập luận khá thuyết phục,” thầy William mỉm cười nói, “Tuy nhiên, Huynh cũng đâu biết mặt mũi quyển sách ấy như thế nào. Huynh có thế đã giết Severinus và bây giờ ở đây để nhận diện quyển sách ấy?”

Benno đỏ bừng mặt phản đối: “Tôi không phải là một kẻ sát nhân!”

“Không ai là kẻ sát nhân cả, cho đến khi hắn phạm tội ác ấy lần đầu tiên,” thầy William triết lý. “Dẫu sao, quyển sách ấy đã mất và điều này đủ để chứng minh Huynh không để nó lại đây. [Thật vậy, tôi biết nếu Huynh tìm ra nó, hẳn Huynh đã chuồn ra trong đám người chen chúc vừa rồi.]”

Rồi thầy quay lại trầm ngâm nhìn xác chết. Như thể mãi lúc ấy thầy mới hiểu rằng người bạn của mình đã chết. “Tội nghiệp Severinus,” thầy nói, “tôi đã nghi ngờ ngay cả Huynh và các thuốc độc của Huynh. Huynh đã tính đến khả năng bị đầu độc, bằng không Huynh đã chẳng đeo găng tay. Huynh sợ mối hiểm nguy ở thế gian, nào ngờ nó đến với Huynh từ vòm trời…” Thầy lại cầm chiếc lồng cầu, chăm chú quan sát. “Ta không hiểu tại sao họ lại dùng thứ vũ khí kỳ lạ này…”

“Vì nó ngay trong tầm tay.”

“Có lẽ. Nhưng còn những vật khác như những cái hũ, dụng cụ làm vườn… Quả là một kiểu mẫu điển hình về nghệ thuật kim loại và thiên văn học. Nó bị hư hại rồi và… Chúa ơi!” thầy kêu lên.

“Có chuyện gì thế ạ?”

“Và một phần ba của mặt trời, một phần ba của mặt trăng và một phần ba các ngôi sao bị đánh trúng…” thấy trích dẫn.

Tôi biết quá rõ câu này là từ sách Khải huyền của thánh Tông đồ John. “Hồi kèn thứ tư,” tôi la lên.

“Đúng thế. Đầu tiên là mưa đá, rồi máu, rồi nước và bây giờ là các ngôi sao… Nếu đúng thế thì thầy trò ta phải suy nghĩ lại mọi chuyện; tên sát nhân không hành động bừa bãi, mà theo một phương án… Nhưng có thể nào tưởng tượng nổi có một kẻ đầu óc ác độc đến nỗi chỉ giết người khi làm theo được những điều trong sách Khải huyền chăng?”

“Chuyện gì sẽ xảy ra với hồi kèn thứ năm ạ?” tôi kinh hoàng hỏi. Tôi cố nhớ lại: ‘Tôi thấy một ngôi sao từ trời sa xuống đất và ngôi sao ấy nhận được chìa khóa của hố sâu không đáy…’ Sẽ có ai đầy chết đuối trong giếng ư?”

“Hồi kèn thứ năm còn báo trước nhiều chuyện khác nữa,” thầy William nói. “Từ hố thẳm khói của một lò lửa lớn sẽ bốc lên, rồi châu chấu sẽ từ đó bay ra giày vò loài người với cái ngòi tương tự như của bọ cạp. Lũ châu chấu có hình dạng giống như ngựa, với vương miện vàng trên đầu và răng sư tử… Tên sát nhân kia có thể có nhiều cách thực hiện những lời trong sách Khải huyền, tùy theo ý của hắn… Nhưng chúng ta không nên theo đuổi những điều hão huyền ta vừa trích dẫn, mà hãy cố nhớ xem Severinus đã nói gì, khi báo đã tìm được quyến sách nọ…”

“Thầy bảo huynh ấy đem nó tới cho thầy, nhưng huynh ấy bảo không thể được…”

“Huynh ấy nói thế thật, rồi cuộc nói chuyện bị gián đoạn, Sao huynh ấy không thể nhỉ? Một quyển sách thì mang được chứ. Và sao huynh ấy lại đeo găng tay? Bìa quyển này có gì liên quan đến chất độc đã giết Berengar và Venantius chăng? Một cái bẫy bí hiểm, một vật nhọn tẩm thuốc độc…?”

“Một con rắn!” tôi nói.

“Sao không phải một con cá voi? Không, chúng ta lại sa vào những điều hão huyền rồi. Thuốc độc, như chúng ta đã thấy, phải xâm nhập qua đường miệng. Vả lại, đúng ra Severinus không nói huynh ấy không thể mang quyển sách đó. Mà Huynh ấy nói muốn cho ta xem nó tại đây hơn. Rồi huynh ấy đeo găng tay… Như thế chúng ra biết phải mang găng mới cầm được quyển sách này. Benno, Huynh cũng phải, làm như thế, nếu tìm được nó như Huynh hy vọng. Và vì Huynh sẵn sàng trợ giúp, Huynh có thể giúp tôi thêm. Huynh hãy trở lên phòng sao chép, canh chừng Malachi. Đừng rời mắt khỏi huynh ấy.”

“Sẵn sàng!” Benno đáp rồi đi ra, có vẻ vui sướng trước nhiệm vụ mới.

Chúng tôi không thể ngăn trở các tu sĩ khác lâu hơn nữa và họ ùa vào phòng. Đã quá giờ ăn và có lẽ Bernard đang nhóm phiên tòa trong nhà họp.

“Chẳng còn gì để làm ở đây nữa,” thầy William nói.

Rời bệnh xá, thầy trò tôi bỏ luôn cái giả thuyết tội nghiệp của tôi. Khi đi ngang vườn rau, tôi hỏi thầy William có thật tin cậy Benno không. “Không tin hẳn,” thầy William đáp, “nhưng chúng ta không nói với huynh ấy điều gì huynh ấy chưa biết và chúng ta đã làm cho huynh ấy sợ quyển sách đó. Và, sau hết, bảo huynh ấy canh chừng Malachi, cũng là để Malachi canh chừng huynh ấy, vì hiển nhiên chính Malachi cũng đang tìm quyển sách ấy.”

“Vậy thì viên quản hầm muốn gì ạ?”

“Chúng ta sẽ biết ngay ấy mà. Chắc chắn hắn cần vật gì đấy, cần gấp, để tránh khỏi mối hiểm nguy đang làm hắn kinh hoàng. Vật đó hẳn Malachi phải biết, nếu không sẽ không giải thích được việc Remigio đã tuyệt vọng cầu khẩn Thủ thư…”

“Dẫu sao quyển sách đã biến mất…”

“Điều này thật hết sức khó giải thích,” thầy William nói khi chúng tôi tới nhà họp. “Nếu nó ở đó, như Severinus đã nói với chúng ta, thì hoặc nó đã bi lấy mất hoặc vẫn còn ở đó.”

“Và vì nó không ở đấy, nghĩa là đã có người lấy mất,” tôi kết luận.

“Cũng có thể chúng ta phải suy luận từ một tiền để thứ yếu khác. Chẳng hạn: vì mọi dữ kiện đều cho thấy không ai có thể lấy nó đi…”

“Vậy nó phải còn ở đó. Nhưng nó không ở đó.”

“Khoan đã. Chúng ta nói nó không ở đó, vì chúng ta không tìm thấy. Nhưng có thể chúng ta không tìm thấy vì chúng ta đã không tìm đúng chỗ.”

“Nhưng chúng ta đã ngó khắp nơi mà!”

“Chúng ta ngó, nhưng không thấy. Hoặc có thấy, nhưng không nhận ra… Adso, Severinus đã tả cho chúng ta quyến sách ấy như thế nào? Huynh ấy đã dùng những lời lẽ gì?”

“Huynh ấy nói đã tìm thấy một quyển sách không phải của huynh ấy, bằng tiếng Hy Lạp…”

“Không! Giờ ta nhớ ra rồi. Huynh ấy nói một quyển sách lạ. Severinus là người có kiến thức, đối với người có kiến thức thì một quyển sách bằng tiếng Hy Lạp không lạ; dù nhà học giả này không biết tiếng Hy Lạp đi nữa, ít nhất huynh ấy cũng nhận ra mẫu tự. Và một học giả cũng sẽ không gọi một quyển sách bằng tiếng A rập là lạ, cho dù y không biết tiếng A rập…” Thầy ngừng nói. “Và một quyển sách bằng tiếng A rập ở trong phòng thí nghiệm của Severinus để làm gì nhỉ?”

“Nhưng tại sao huynh ấy gọi quyển sách bằng tiếng A rập là lạ?”

“Đó chính là vấn đề. Nếu huynh ấy gọi nó là lạ, vì nó có bể ngoài khác thường, ít ra là khác thường với huynh ấy, một dược thảo sư chứ không phải thủ thư…Trong các thư viện có thể có chuyện nhiều cảo bản cổ được đóng chung vào nhau, thành một tập gồm nhiều bài khác nhau và hi hữu, một bài bằng tiếng Hy Lạp, một bài bằng tiếng Aramaic…”

“… và mộc bằng tiếng A rập!” tôi kêu lên, sững sờ vì sự sáng trí này.

Thầy William lôi tôi xềnh xệch ra khỏi tiến sảnh, bảo tôi chạy tới bệnh xá. “Đồ Teuton[228] súc vật! Đồ mít đặc! Đồ ngu! Mày chỉ ngó mấy trang đầu mà không nhìn phần còn lại!”

“Nhưng, thưa thầy,” tôi há hốc miệng, “chính thầy đá xem những tờ con đưa và thầy bảo đó là chữ A rập, chứ không phải Hy Lạp mà!”

“Đúng thế, Adso, đúng thế: ta là đồ súc vật. Bây giờ thầy trò mình phải gấp rút lên! Chạy nào!”

Chúng tôi quay trở lại bệnh xá, nhưng phải vất vả mới vào được, vì các chủng sinh đang khiêng xác ra ngoài. Những kẻ hiếu kỳ khác đi đi lại lại trong phòng. Thầy William đâm bổ lại bàn, cầm những quyến sách lên, tìm cái quyển gây tai họa ẩy. Thầy quăng hết quyển này đến quyển khác trước cặp mắt kinh ngạc của những người có mặt, mở chúng ra, rồi lại mở lần nữa. Than ôi, quyển chép tay bang tiếng A rập không còn đấy nữa rồi. Tôi nhớ mang máng nó có cái bìa cũ, không chắc lắm, đã sờn nhiều, với những tấm nẹp bằng kim loại nhẹ.

“Ai đã vào đây sau khi tôi đi khỏi?” thầy William hỏi một tu sĩ. Huynh ấy nhún vai: rõ ràng là mọi người đã vào, nào biết ai là ai.

Chúng tôi cố suy nghĩ các khả năng. Malachi chăng? Có thể lắm, huynh ấy biết mình muốn gì mà, có thể huynh ấy đã theo dõi thầy trò tôi, thấy chúng tôi đi ra tay không và huynh ấy đã quay lại, chắc mẩm. Còn Benno? Tôi nhớ lúc thầy William và tôi giễu cợt nhau về bản viết bằng tiếng A rập, huynh ấy đã cười. Lúc ấy tôi nghĩ huynh ấy cười sự ngu dốt của tôi, nhưng có lẽ huynh ấy đã cười sự ngờ nghệch của thầy William: huynh ấy biết rất rõ một cảo bản cổ có thể xuất hiện dưới nhiều dạng khác nhau và có thể đã nghĩ ra điều mà thấy trò tôi lẽ ra phải nghĩ ra lúc ấy, song lại không nghĩ ra ngay: đó là Severinus không biết tiếng A rập, thành ra thật là kỳ quặc nếu dược thảo sư giữ trong các sách của mình một quyển huynh ấy không đọc được. Hay còn một người thứ ba?

Thầy William bẽ mặt quá. Tôi cố an ủi thầy; tôi bảo rằng suốt ba ngày thầy tìm kiếm một quyển sách bằng tiếng Hy Lạp, thành ra đương nhiên khi xem xét thầy phải loại ra mọi quyển không phải tiếng Hy Lạp. Thầy bảo là người thì chắc chắn phạm sai lầm thôi, nhưng có những kẻ sai lầm hơn người khác và bị gọi là ngốc; thầy là một kẻ trong số đó và tự hỏi cỏ xứng đáng cố công theo học ở Paris và Oxford không, nếu không nghĩ ra nổi rằng những bản viết tay cũng được đóng gộp thành nhóm, điều mà ngay các chủng sinh cũng biết, trừ những đứa ngu ngốc như tôi; hai gã hề như thầy trò tôi hẳn sẽ thành công lớn ở chợ phiên và chứng tôi nên làm nghề đó thay vì thử giải đoán những điều bí ẩn, nhất là khi chạm trán phải những kẻ khôn ngoan hơn mình nhiều.

“Nhưng than vãn chẳng ích gì,” thầy kết luận. “Nếu Malachi lấy thì huynh ấy đã xếp lại trong thư viện rồi. Và chúng ta chỉ có thể tìm thấy nó nếu biết cách vào finis Afiicae. Nếu Benno lấy, huynh ấy phải nghĩ sớm muộn ta cũng sẽ nghi ngờ như ta đã nghi ngờ và ta sẽ quay lại phòng thí nghiệm, bằng không huynh ấy sẽ chẳng hành động vội vã như thế. Cho nên huynh ấy đang trốn đâu đó và chắc chắn không phải trong phòng mình, vì đó là nơi chúng ta sẽ tìm đến tức thì. Do đó thầy trò ta hãy quay lại nhà họp, để xem trong buổi hỏi cung quản hầm có nói điều gì hữu ích cho chúng ta không. Vì, nói cho cùng, ta vẫn chưa thật rõ kế hoạch của Bernard; lão lùng quản hầm trước khi Severinus bị giết, mà vì những lý do khác.”

Chúng tôi trở lại nhà họp. Lẽ ra thầy trò tôi đến phòng Benno thì hay hơn, vì về sau chúng tôi được biết anh bạn trẻ này không đánh giá cao thầy William đến thế, nên không nghĩ thầy sẽ quay lại phòng thí nghiệm nhanh như vậy. Thành ra, cho rằng không bị tìm kiếm ở đấy, huynh ấy liển đi thẳng về phòng mình để giấu quyển sách.

Nhưng tôi sẽ kể chuyện này sau. Trong khi ấy nhiều sự kiện bi thảm và gây náo động diễn ra, đủ khiến mọi người quên đi quyển sách bí ẩn này. Tuy chúng tôi không quên, nhưng lại bị cuốn hút bởi những trách nhiệm khẩn cấp khác liên quan đến sứ mạng mà rốt cuộc thầy William có nhiệm vụ hoàn thành.

KINH XẾ TRƯA

Công lý tuyên phạt kẻ có tội, nhưng dường như mọi người đều bứt rứt vì thấy minh sai trái.

Bernard Gui ngồi chính giữa chiếc bàn gỗ hồ đào to tướng trong hội trường. Cạnh lão là một tu sĩ dòng Dominic làm nhiệm vụ công chứng viên và hai Giám mục trong phái đoàn của Giáo hoàng giữ vai thẩm phán. Viên quản hầm đứng trước bàn, giữa hai cung thủ.

Tu viện trưởng quay qua thầy William thì thầm: “Ta không rõ thủ tục tố tụng này có hợp pháp chăng. Hội đồng Giám mục Lateran năm 1215 đã quyết định trong điều khoản 37 rằng một người không thể bị gọi ra hầu tòa trước các thẩm phán có văn phòng cách nhà người ấy hơn hai ngày đường. Ở đây hoàn cảnh có lẽ khác, vì thấm phán đã từ xa đến, nhưng mà…”

“Phán quan đứng trên mọi quy định tài phán thông thường,” thầy William đáp, “và không phải tuân theo những quy định của luật lệ thế tục. Ông ta được hưởng đặc quyền và thậm chí không cần phải nghe các luật sư biện hộ.”

Tôi nhìn quản hầm. Remigio trông thật tiểu tụy. Hắn nhìn quanh giống một con thú đang kinh hoàng, như thể đã nhận ra những hoạt động và điệu bộ của một nghi thức tế lễ mà hắn khiếp sợ. Nay, tôi biết hắn sợ vì hai lý do khủng khiếp như nhau: một là, theo mọi biểu hiện tại hiện trường thì hắn bị bắt quả tang phạm tội ác, hai là từ hôm qua, khi Bernard bắt đầu cuộc điều tra của lão bằng việc thu thập các lời đồn đại bóng gió, Remigio đã sợ quá khứ của mình sẽ bị phơi bày và hắn càng hoảng hốt hơn khi thấy Salvatore bị bắt.

Trong khi Remigio bất hạnh nơm nớp phấp phỏng, thì Bernard Gui, vổ phần lão, lại biết cách biến nỗi sợ hãi của nạn nhân thành sự kinh hoàng. Khi mọi người chờ đợi lão tiến hành cuộc thẩm vấn thì lão không nói năng gì cả, mà đặt hai tay trên những tờ giấy trước mặt, vờ sắp xếp chúng cho ngay ngắn, nhưng lơ đãng, song thật ra lão chòng chọc nhìn bị cáo với cái nhìn độ lượng đạo đức giả (như muốn nói: đừng sợ, ngươi đang ở trong một cuộc họp của các huynh đệ, mọi người chỉ muốn điều tốt cho ngươi mà) lẫn vẻ châm biếm lạnh lùng (như muốn nói: ngươi chưa biết điều tốt cho ngươi, ta sẽ cho ngươi biết ngay thôi) và vẻ nghiệt ngã tàn nhẫn (như muốn nói: dẫu sao ta cũng là phán quan xét xử ngươi ở đây và ngươi không thoát được đâu). Tất cả những điều này quản hầm đều đã biết, nhưng sự im lặng và trì hoãn của phán quan nhằm để cho hắn thấm thía hơn, khiến hắn càng thêm nhục nhã, trạng thái băn khoăn của hắn sẽ biến thành tuyệt vọng thay vì giảm đi và hắn sẽ trở thành thỏi sáp mềm nhũn trong tay lão, phụ thuộc hoàn toàn vào lão.

Cuối cùng Bernard phá tan bầu không khí im lặng. Lão lẩm bẩm với các thẩm phán vài câu theo thủ tục, rằng bây giờ họ có thể tiến hành cuộc hỏi cung bị cáo về hai tội ác ghê tởm như nhau; một tội ai cũng thấy rành rành, vì bị cáo bị bắt quả tang giết người, nhưng không tồi tệ bằng tội thật sự khiến hắn bị truy nã, đó là tội tà giáo.

Lão phán xong, quản hầm úp mặt vào hai bàn tay mà khó khăn lắm hắn mới nhấc lên được, vì bị xiểng. Bernard bắt đầu cật vấn.

“Ngươi là ai?”

“Thưa, Remegio xứ Varagine ạ. Tôi nghĩ tôi năm mươi hai tuổi và tôi đã gia nhập chủng viện của các Anh em hèn mọn ở Varagine từ lúc còn là một đứa trẻ.”

“Thế sao lại có chuyện nay ngươi ở trong dòng Benedict?”

“Nhiều năm trước, khi Giáo hoàng ban bố chỉ dụ Sancta Romana - La Mã thần thánh, vì tôi sợ nhiễm nọc tà đạo của các Tiểu huynh đệ… tuy tôi không hề chia sẻ quan điểm của họ… tôi nghĩ tốt hơn linh hồn tội lỗi của mình nên thoát ra khỏi cái môi trường đầy cám dỗ ấy, nên mới xin và được thu nhận vào sống giữa các thầy dòng của tu viện này, nơi tôi đã phục vụ hơn tám năm với tư cách quản hầm.”

“Ngươi thoát khỏi các cám dỗ của bọn tà giáo,” Bernard chế nhạo, “hay đúng hơn, ngươi thoát khỏi cuộc điều tra của những người kiên quyết phát hiện và tiệt trừ bọn tà giáo. Các tu sĩ Cluniac lòng lành tưởng đã làm một việc nhân đức khi thu nhận ngươi và những kẻ như ngươi. Nhưng thay chiếc áo dòng không đủ để xóa sạch sự xấu xa tà đạo đồi bại trong tâm hồn, cho nên nay chúng ta mở phiên tòa tại đây để khám phá những gì đang rình rập trong những nơi sâu kín của linh hồn không hối cải của ngươi và những gì ngươi đã làm trước khi đến chốn thiêng liêng này.”

“Linh hồn tôi vô tội và tôi không hiểu ngài nói về sự đồi bại tà giáo là ý thế nào ạ,” quản hầm thận trọng nói.

“Các Huynh thấy chưa?” Bernard hét lên, quay qua mấy thẩm phán. “Bọn chúng đều cá mè một lứa cả! Khi có tên nào trong bọn chúng bị bắt, y đứng trước tòa cứ như thể lương tâm thanh thản, chẳng có gì ân hận. Nhưng chúng đâu biết đó là dấu hiệu rành rành nhất về tội của chúng, vì một người ngay thẳng luôn bối rối khi bị xét xử! Hãy hỏi hẳn có biết lý do tại sao tôi hạ lệnh bắt hắn khổng. Ngươi biết lý do đó không?”

“Thưa ngài,” quản hầm đáp, “tôi rất sung sướng, nếu được ngài cho biết ạ.”

Tôi ngạc nhiên vì thấy dường như quản hầm đối đáp những câu hỏi nghi thức bằng những lời lẽ cũng nghi thức không kém, như thể hắn rất rành các phép tắc hỏi cung, cùng các câu hỏi bẫy và đã được huấn luyện một thời gian dài để đối phó với một tình huống như thế.

“Đấy,” Bernard kêu lên, “đấy là lối trả lời tiêu biểu của bọn tà giáo không chịu ăn năn! Chúng che đậy dấu vết như loài cáo và phải khó khăn lắm mới bắt bẻ được chúng, vì đức tin của chúng cho phép chúng dối trá hòng lẩn tránh sự trừng phạt đích đáng. Chúng nhai lại những câu trả lời lập lờ, tìm cách bẫy phán quan là người phải chịu đựng quan hệ với bọn ghê tởm như chúng. Thế nào, Remigio, ngươi chưa từng có liên hệ gì với bọn gọi là Fraticello hay các Huynh đệ của Cuộc đời Thương khó hoặc bọn Beghard chứ gì?”

“Tôi đã trải qua những thăng trầm của các Anh em hèn mọn khi có cuộc tranh cãi triền miên về sự nghèo khó, nhưng tôi chưa hế gia nhập giáo phái Beghard.”

“Thấy chưa?” Bernard nói. “Hắn chối chưa từng là một tên Beghard, vì tuy bọn Beghard chia sẻ quan điểm tà đạo của bọn Fraticello, nhưng chúng coi bọn này như một nhánh chết của dòng Francisco và tự cho là thanh khiết và toàn thiện hơn. Nhưng thái độ của lũ này cũng na ná lũ kia thôi. Remigio, ngươi có thế nào chối được rằng có người đã thấy ngươi cầu nguyện trong nhà thờ, quỳ quay mặt vào tường hay nằm phủ phục, mũ liền trùm kín đầu, thay vì quỳ và chắp tay như những người khác?”

“Trong dòng Benedict, các tu sĩ cũng nằm sóng soài cầu nguyên vậy, vào thời gian thích hợp…”

“Ta không hỏi ngươi làm gì vào thời gian thích hợp, mà vào những lúc không thích hợp cơ! Thành ra đừng có chối rằng ngươi đã giữ một tư thế này hay tư thế nọ, đặc trưng của bọn Beghard! Nhưng ngươi bảo ngươi không phải là một tên Beghard… Vậy hãy cho ta biết ngươi tin cái gì?”

“Thưa ngài, tôi tin mọi điều mà người Cơ Đốc ngoan đạo cần tin…”

“Thật là một câu trả lời sùng kính! Thế người Cơ Đốc ngoan đạo tin gì?”

“Điều Hội Thánh răn dạy.”

“Hội Thánh nào? Giáo hội của bọn tự cho là toàn thiện, bọn ngụy Tông đồ, bọn Fraticello tà đạo hay Giáo hội mà chúng so sánh với mụ điếm thành Babylon, trong khi tất cả chúng ta đều thành tâm tin vào đấy?”

“Thưa ngài,” quản hầm hoang mang đáp, “xin hãy cho tôi biết Giáo hội nào ngài tin là chân chính…”

“Ta tin đó là Giáo hội La Mã, duy nhất, thánh thiện và được các Tông đồ truyền lại, do Giáo hoàng và các linh mục của ngài cai quản.”

“Tôi cũng tin như thế.”

“Khôn lanh gớm!” phán quan hét. “Từng lời từng chữ thì khéo léo lắm! Các Huynh đều đã nghe đấy! Hắn muốn nói hắn tin rằng tôi tin vào Giáo hội này, để hắn tránh phải trả lời rằng hắn tin gì! Nhưng chúng ta biết rõ những mánh khóe cáo già này rồi! Bây giờ chúng ta hãy nói về chuyện cốt lõi. Ngươi có tin rằng các phép bí tích là do Chúa Ki-tô đặt ra, rằng để thực lòng ăn năn, ngươi phải xưng tội với các tôi tớ của Chúa, rằng Giáo hội La Mã có quyền lực tháo mở và thắt buộc trên thế gian này những gì sẽ được tháo mở và thắt buộc trên cõi thiên đàng không?”

“Chẳng lẽ tôi không nên tin những điều ấy?”

“Ta không hỏi ngươi nên tin gì mà hỏi ngươi tin gì!”

“Tôi tin mọi điều ngài và các nhà thuyết giảng tài ba khác bảo tôi tin,” quản hầm, sẵn đang sợ hãi, đáp.

“A! Nhưng chẳng lẽ những nhà thuyết giảng tài ba ngươi để cập đến ấy không phải là những kẻ lãnh đạo giáo phái của ngươi sao? Khi nhắc đến các nhà thuyết giảng tài ba, ngươi muốn ám chỉ bọn đó chứ gì? Có phải bọn dối trá đồi trụy ấy [bọn tự nhận là những truyền nhân duy nhất của các thánh Tông đồ] là những kẻ ngươi theo để tiếp thụ các tín điều ngươi hiện có không? Ngươi ám chỉ rằng nếu ta tin điều chúng tin thì ngươi sẽ tin ta; còn nếu không, ngươi sẽ chỉ tin chúng!”

“Thưa ngài, tôi đâu có nói vậy,” quản hầm lắp bắp. “Ngài khiến tôi nói thế đấy chứ ạ. Tôi sẽ tin ngài, nếu ngài chỉ dạy cho tôi biết điều gì là tốt lành.

“Ô, quân này láo xược!” Bernard thét, đập tay lên bàn. “Ngươi ngoan cố nhắc lại từ ký ức cái công thức bọn chúng đã dạy ngươi trong giáo phái. Ngươi báo sẽ chỉ tin ta nếu ta rao giảng những điều giáo phái của ngươi cho là tốt lành. Bọn ngụy Tông đó luôn trả lời như thế và bây giờ ngươi cũng vậy! Có thể ngươi không biết đấy thôi, chứ miệng ngươi toàn phun ra những điều xưa kia được huấn luyện để lừa gạt các phán quan. Thành thử ngươi đã tự kết tội bằng chính những lời lẽ của mình và nếu ta không thừa kinh nghiệm của phán quan, hẳn sẽ mắc bẫy ngươi… Nhưng chúng ta hãy đi vào điểm chính yếu, hỡi tên đồi bại kia! Đã bao giờ ngươi nghe nói đến Gherardo Segarelli xứ Parma chưa?”

“Tôi có nghe nói về y,” quản hầm tái mặt đáp, nếu ta còn nhận ra được vẻ tái nhợt trên khuôn mặt tàn tạ ấy.

“Đã bao giờ ngươi nghe nói đến Fra Dolcino xứ Novara chưa?”

“Tôi có nghe nói về y.”

“Đã bao giờ ngươi gặp chính hắn và trò chuyện với hắn chưa?”

Quản hầm lặng thinh một lúc, như cân nhắc nên khai sự thật đến mức độ nào. Rối hắn quyết định đáp, giọng yếu ớt: “Tôi có gặp và trò chuyện với y.”

“Nói to lên,” Bernard hét. “Sau rốt, hãy để mọi người được nghe một lời thành thật thốt ra từ miệng ngươi! Ngươi trò chuyện với y hồi nào?”

“Thưa ngài,” quản hầm đáp, “hồi tôi là tu sĩ trong một tu viện gần Novara, bọn Dolcino tụ tập trong vùng này, có lần đi qua cả tu viện của tôi. Mới đầu không ai biết rõ chúng là ai…”

“Ngươi nói láo! Làm thế nào mà một tu sĩ dòng Francisco xứ Varagine lại ở trong một tu viện vùng Novara được? Lúc đó ngươi không ở trong tu viện mà đã là một tên trong bọn Fraticello lang thang trong vùng ấy, sống nhờ bố thí và rồi ngươi gia nhập bọn Dolcino!”

“Sao ngài có thể cả quyết vậy được?” quản hầm run rẩy hỏi.

“Ta sẽ cho ngươi thấy làm sao ta có thể cả quyết điều đó - không, ta phải cả quyết nữa cơ,” Bernard Gui nói, rồi ra lệnh điệu Salvatore vào.

Hình dạng của con người khốn khổ này, kẻ chắc chắn đã bị tra hỏi suốt đêm, không công khai, nhưng ác nghiệt hơn cuộc hỏi cung này, khiến tôi động lòng trắc ẩn. Như tôi đã kể, bình thường mặt y trông đã kinh hoàng, nhưng sáng hôm ấy nó càng giống loài thú hơn bao giờ hết. Tuy không thấy dấu hiệu bạo lực, nhưng cách y di chuyển thân hình mang xiềng xích, chân tay trật khớp, gần như bước không nổi, bị bọn cung thủ lôi đi như nắm dây kéo một con khỉ, cho thấy rất rõ cuộc tra hỏi rùng rợn hẳn đã phải được tiến hành như thế nào.

“Bernard đã tra tấn y…” tôi thì thầm với thầy William.

“Không có đâu,” thầy William đáp. “Phán quan không bao giờ tra tấn. Việc giam giữ bị cáo luôn được trao cho quyền lực thế tục.”

“Thì cũng vậy thôi!” tôi nói.

“Đâu có. Với phán quan khác chứ, ông ta giữ sạch sẽ được hai bàn tay và khi ông ta đến thì bị cáo đột nhiên tìm được sự nương tựa nơi ông ta, thấy dịu đi những đau đớn và thế là liền thổ lộ tâm can!”

Tôi nhìn thầy, kinh hoàng nói “Thầy chỉ đùa.”

“Chẳng lẽ những chuyện này là đùa ư?” thầy William đáp.

Lúc này Bernard đang hỏi cung Salvatore và cây bút của tôi không thể ghi lại những lời nói đứt quãng của y. Y mất hết nhuệ khí, giống một con khỉ đầu chó; khi y trả lời, nếu thốt ra nổi, thì lại càng pha trộn lung tung đủ thứ tiếng, mọi người phải khó khăn lắm mới hiểu được. Bernard đặt những câu hỏi sao cho y chỉ có thể trả lời “có” hoặc “không” khiến Salvatore không thể kể điều gì dối trá. Và bạn đọc của tôi có thể hình dung dễ dàng những gì Salvatore đã nói. Y kể hoặc xác nhận những gì y đã nói trong đêm trước, đó là một phần của câu chuyện mà tôi đã ráp lại với nhau: cuộc đời lang thang của y, khi là người của các phái Fraticello, Chăn chiên, ngụy Tông đồ; y đã gặp Remigio trong đám Fra Dolcino như thế nào, cùng hắn trốn thoát sau trận đánh ở núi Rebello, rồi sau bao chìm nổi trốn lánh trong tu viện Casale ra sao. Hơn nữa, y kể thêm rằng tay Dolcino tà giáo, lúc gần thua trận và bị bắt, đã trao cho Remigio một số thư để mang đi mà y không rõ mang đi đâu hoặc cho ai. Remigio giữ rịt những thư ấy bên mình, không dám đưa đi. Khi đến tu viện này, hắn sợ không dám giữ trong người, nhưng không muốn hủy, nên đã trao chúng cho Thủ thư, đúng thế, cho Malachi, để giấu ở nơi nào đó bí mật trong Chính Tòa.

Khi Salvatore nói, quản hầm căm hờn nhìn y, tới lúc không nén nổi đã hét lên: “Đồ rắn độc, đồ khỉ dâm đãng, ta từng là cha của mi, là bạn, là người che chở mi mà mi đền ơn ta như thế đấy!”

Salvatore nhìn kẻ đã che chở y, lúc này cần được che chở, rồi cố đáp: “Ông Remigio ơi, khi nào có thể được thì tôi luôn yêu kính ông. ông luôn tử tế với tôi. Nhưng ông cũng biết nhà tù[229] là như thế nào mà. Qui non habet caballum vadat cum pede - Ai không có ngựa thì phải đi bộ vậy?

“Đồ điên!” Remigio lại quát. “Mi mong thoát được à? Cả mi cũng sẽ chết như một tên tà giáo, biết không? Hãy nói rằng mi khai vì bị tra tấn, rằng mi bịa đặt hết thảy đi!”

“Thưa ông, tôi nào có biết những bọn tà giáo ấy tên là gi… Patarini, gazzesi, leoniste, amaldiste, speroniste, circoncisi[230]… Tôi đâu phải là homo literatus - người có học vấn. Tôi vô tình phạm tội, chứ không có ác tâm. Ngài Bernard cao quý biết điều này và tôi trông mong ở lòng độ lượng của ngài, nhân danh Cha và Con và Thánh thần…”

“Bản tòa sẽ độ lượng trong khuôn khổ chức vụ cho phép,” phán quan nói, “và sẽ lấy đức bao dung của người cha cứu xét thiện chí đã khiến ngươi mở lòng trước tòa. Bây giờ ngươi hãy đi đi, về phòng mà ngẫm nghĩ, tin cậy vào đức khoan dung của Chúa. Bây giờ chúng ta phải thảo luận một vấn đề rất quan trọng khác. Vậy là, Remigio, ngươi đã mang theo trong người mấy bức thư của Dolcino và đã trao cho sư huynh Thủ thư…”

“Không đúng, không đúng!” quản hầm gào lên, như thể cách bào chữa này vẫn còn hiệu quả. Nhưng Bernard đã ngắt lời hắn ngay: “Nhưng ngươi không phải khẳng định điều này, mà Malachi xứ Hildesheim cơ.”

Phán quan cho gọi Malachi, nhưng huynh ấy không có mặt trong những người hiện diện. Tôi biết huynh ấy ở trong phòng sao chép hoặc quanh bệnh xá, tìm kiếm Benno và quyển sách. Người ta đi tìm huynh ấy; khi xuất hiện, huynh ấy tỏ ra quẫn trí, cố không nhìn ai. Thấy William phàn nàn lẩm bẩm “Thế là bây giờ Benno tha hồ làm điều huynh ấy thích.” Nhưng thầy nhầm, vì tôi thấy khuôn mặt của Benno ló ra trên vai những tu sĩ khác đang chen chức quanh cánh cửa phòng họp, theo dõi cuộc hỏi cung. Tôi chỉ cho thầy William thấy. Thầy trò tôi cho rằng Benno còn tò mò trước những chuyện đang diễn ra nhiều hơn về quyển sách kia. Sau này chúng tôi được biết lúc đó huynh ấy đã dàn xếp xong một vụ đổi chác đê tiện.

Malachi xuất hiện trước các thẩm phán, mắt không một lần chạm ánh mắt quản hầm.

“Malachi,” Bernard nói, “sau khi nghe Salvatore thú nhận đêm qua, sáng nay ta đã hỏi Huynh có nhận của bị cáo hiện diện ở đây thư từ nào không…”

“Malachi!” quản hầm kêu. “Huynh đã thề sẽ không làm gì hại đến tôi mà!”

Malachi hơi quay người về phía bị cáo đứng sau lưng, nói khẽ đến nỗi tôi hầu như không nghe ra, “Tôi không thể gian. Nếu tôi có thể làm gì hại Huynh thì tôi đã làm rồi. Những thư này đã được trao cho ngài Bernard sáng nay, trước khi Huynh giết chết Severinus…”

“Nhưng Huynh biết, Huynh phải biết rằng tôi không giết Severinus mà! Huynh biết vì Huynh đã ở đó trước khi tôi đến!”

“Tôi?” Malachi hỏi. “Tôi vào đấy sau khi họ phát hiện ra Huynh.”

“Cứ cho là thế đi,” Bernard ngắt lời, “Remigio, ngươi tìm kiếm gì trong phòng thí nghiệm của Severinus?”

Quản hầm sững sờ quay nhìn thầy William, rồi Malachi, rồi lại tới Bernard. “Nhưng sáng nay tôi… tôi nghe sư huynh William, hiện đang có mặt ở đây, bảo Severinus hãy giữ gìn một số giấy tờ nào đấy… và từ tối hôm qua, từ khi Salvatore bị bắt, tôi cứ lo những bức thư này…”

“Nghĩa là ngươi biết gì đấy về những thư này!” Bernard cười đắc thắng. Tới đây quản hầm bị sập bẫy. Hắn kẹt giữa hai điều bắt buộc phải giải quyết: tự minh oan tội tà giáo và xóa tan mỗi nghỉ ngờ hắn đã giết người. Hẳn hắn đã quyết định đối phó với tội trạng thứ hai - do bản năng thôi, vì cho tới nay hắn ứng phó không theo quy luật hoặc kế hoạch nào. “Về những bức thư tôi sẽ nói sau… Tôi sẽ giải thích… Tôi sẽ kể làm cách nào chúng lọt vào tay tôi… Nhưng hãy cho tôi kể chuyện gì đã xảy ra sáng nay. Khi thấy Salvatore rơi vào tay ngài Bernard, tôi nghĩ những bức thư này sẽ được nói tới. Từ nhiều năm nay, cứ nghĩ đến chúng là lòng tôi lại bị giày vò… Rồi khi nghe các huynh William và Severinus nói về đôi ba giấy tờ… tôi không hiểu đầu đuôi… nhưng quả sợ, tôi nghĩ Malachi muốn tống khứ chúng, nên đã trao cho Severinus…. Tôi định hủy chúng nên mới tới chỗ Severinus… Cửa mở, Severinus đã chết, tôi liền lục trong những đồ đạc của huynh ấy tìm mấy bức thư… Tôi chỉ sợ…”

Thầy William thì thầm vào tai tôi: “Đó ngây ngô khốn khổ, tránh vỏ dưa lại gặp vỏ dừa…”

“Hãy cứ cho rằng điều ngươi vừa khai gần đúng sự thật đi - ta nói, gần thôi nhé,” Bernard xen vào. “Ngươi tưởng Severinus giữ những thư ấy nên đến phòng thí nghiệm tìm. Vì sao ngươi lại nghĩ rằng huynh ấy giữ? Sao trước đó ngươi lại giết những sư huynh kia? Phải chăng ngươi cho rằng những thư này có lúc đã qua tay nhiều người? Phải chăng tu viện này có tục thu thập ‘thánh tích’ của bọn tà giáo đã bị thiêu?”

Tôi thấy Tu viện trưởng giật thót người. Không có gì xảo quyệt hơn là buộc tội sưu tầm “thánh tích” của bọn tà đạo và Bernard đã rất quỷ quyệt khi gán ghép các án mạng với tà giáo và cả hai điều này với đời sống trong tu viện. Dòng suy nghĩ của tôi bị cắt ngang vì quản hầm kêu lên rằng hắn không dính líu gì đến những án mạng kia. Bernard khoan dung trấn an hắn: tạm thời lão không bàn đến chuyện này mà đang hỏi Remigio về tội tà đạo và hắn chớ cố (tới đây giọng lão trở nên nghiêm khắc) lái sự chú ý khỏi quá khứ tà đạo của hắn bằng cách nói về Severinus hay thử gieo hoài nghi lên Malachi, cho nên hắn phải quay lại chuyện các bức thư thôi.

“Malachi xứ Hildesheim,” lão quay qua nói với nhân chứng. “Huynh không phải là bị cáo ở đây. Sáng nay Huynh đã trả lời các câu hỏi và yêu cầu của bản tòa mà không tìm cách giấu giếm gì. Bây giờ, Huynh hãy nhắc lại tại đây những gì Huynh đã nói với ta sáng nay. Huynh sẽ không có chuyện gì để phải sợ hãi cả.”

“Tôi nhắc lại những điều đã nói sáng nay,” Malachi nói. “Sau khi đến đây một thời gian ngắn, Remigio được cử trông coi nhà bếp và hai chúng tôi thường gặp nhau vì những lý do liên quan đến chức trách của mình - là Thủ thư, tôi có nhiệm vụ đóng cửa toàn thể chính Tòa vào ban đêm, nghĩa là cả nhà bếp nữa. Tôi không cổ lý do gì để phủ nhận chúng tôi đã trở thành bạn thân, cũng như không có lý do gì để sinh lòng ngờ vực người này. Một ngày nọ, huynh ấy bảo tôi rằng huynh ấy hiện giữ một số tài liệu bí mật được người ta tin cần giao phó; những tài liệu này không được lọt vào tay những kẻ phàm tục nên huynh ấy không dám giữ trong người. Vì tôi quản lý trong tu viện này nơi duy nhất cầm tất cả mọi người khác, huynh ấy nhờ tôi cất giữ những giấy tờ này khỏi mọi đôi mắt tò mò; tôi đã đồng ý, không hề nghi ngờ những tài liệu này mang nội dung tà đạo, cũng không hề xem qua khi cất… Tôi cất chúng tại căn phòng khó vào nhất trong những phòng bí mật của Thư viện. Sau đó tôi quên bẵng chuyện này; mãi sáng nay, khi ngài phán quan đề cập với tôi về những giấy tờ đó, tôi liền lôi chúng ra, trao cho ngài…”

Tu viện trưởng nhíu mày lên tiếng: “Sao Huynh không cho ta biết về sự thỏa thuận giữa Huynh và quản hầm? Thư viện đâu phải là nơi để cất giữ những vật riêng của các tu sĩ!” Tu viện trưởng nói thế hầu làm sáng tỏ rằng tu viện không liên quan gì đến chuyện này.

“Thưa Cha,” Malachi bối rối đáp, “lúc ấy con thấy chuyện này có vẻ không quan trọng lắm. Con phạm tội nhưng không ác ý.”

“Dĩ nhiên, dĩ nhiên,” Bernard nói với giọng thân mật, “hết thảy chúng ta đều chắc chắn Thủ thư đã làm như thế chỉ vì thiện ý, bằng chứng là sự ngay thật của huynh ấy trong chuyện hợp tác với phiên tòa này. Trong tình huynh đệ, tôi xin Đức Cha đừng trừng phạt huynh ấy vì hành động khinh suất này trong quá khứ. Chúng tôi tin Malachi. Và bây giờ chúng tôi chỉ yêu cầu huynh ấy tuyên thệ xác nhận rằng những giấy tờ tôi sắp đưa cho huynh ấy coi là những giấy tờ huynh ấy đã đưa tôi sáng nay và được Remigio xứ Varagine ủy thác nhiều năm trước, sau khi hắn đến tu viện này.” Lão trưng ra hai tờ giấy da trong những tờ nằm trên bàn. Malachi nhìn rồi dõng dạc nói: “Tôi thề trước Đức Chúa Cha Toàn năng, trước Đức Mẹ Đồng Trinh và trước mọi vị thánh rằng đúng là những tờ này và hổi đó cũng là những tờ này.”

“Với ta thế là đủ,” Bernard nói. “Malachi xứ Hildesheim, Huynh được phép lui.”

Đúng lúc Malachi đi sắp tới cửa, đầu cúi gằm, thì một giọng nói vang lên từ đám đông hiếu kỳ chen chúc ở cuối tiền sảnh: “Huynh giấu thư từ cho hắn thì hắn cho Huynh xem đít các chủng sinh dưới nhà bếp!” Lác đác có tiếng cười và Malachi hối hả đi ra, hết lấn người bên phải lại đẩy người bên trái. Tôi dám thề rằng đó là giọng Aymaro, nhưng vừa rồi nghe the thé. Tu viện trưởng mặt đỏ bừng, quát họ phải im lặng, dọa sẽ trừng trị nghiêm khắc tất cả và ra lệnh cho các tu sĩ ra khỏi phòng. Bernard mỉm cười xảo trá; Hồng y Bertrand, ngồi bên kia phòng, cúi xuống thì thầm gì đấy vào tai Jean d’Anneaux, lão này đưa tay che miệng, cúi đầu như thể đang ho. Thầy William bảo tôi: “Quản hầm không chỉ phạm tội dâm dục để được thỏa mãn, hắn còn làm ma cô nữa. Nhưng lão Bernard chẳng quan tâm gì đến điều ấy đâu, ngoài chuyện nó khiến cho Tu viện trưởng Abo, nhà dàn xếp của đức Hoàng đế, phải lúng túng…”

Đúng lúc ấy thầy bị Bernard ngắt lời, khi lão quay qua nói với thầy. “Thưa Huynh William, tôi cũng rất muốn được Huynh cho biết sáng nay Huynh trò chuyện với Severinus về những giấy tờ gì, mà quản hầm đã nghe lỏm được và hiểu lầm.”

William không tránh né cái nhìn trừng trừng của lão. “Hắn đã hiểu nhầm tôi, quả thế thật. Lúc ấy huynh Severinus và tôi đang nói về một bản sao luận thuyết của Ayyub al-Ruhawi về chó dại, một quyển sách rất uyên bác hẳn Huynh đã biết tiếng và hẳn từng rất hữu ích cho Huynh. Bệnh dại, Ayyub nói, có thể nhận ra qua hai mươi lăm dấu hiệu rõ rệt…”

Bernard, thuộc dòng Dominic của những “Domini canes” - nghĩa là “lũ chó của Chúa Trời”[231] - thấy lúc đó không tiện mở thêm một cuộc đọ sức, liền vội nói: “Nghĩa là những chuyện ấy không liên quan gì đến vụ đang xử đây.” Phiên tòa lại tiếp tục.

“Trở lại chuyện của ngươi, sư huynh Remigio, một Anh em hèn mọn, còn nguy hiểm hơn chó dại nhiều. Nếu trong mấy ngày qua sư huynh William quan tâm đến nước dãi của bọn tà đạo hơn của chó, hẳn huynh ấy cũng đã phát hiện ra được con rắn độc nào đang làm ổ trong tu viện này rồi. Chúng ta hãy quay lại với những bức thư nọ. Giờ đây, chúng ta biết chắc rằng chúng vốn ở trong tay ngươi và ngươi cố giấu chúng như giấu thứ thuốc cực độc và thậm chí ngươi đã giết người” - Remigio vừa dợm phản đối đã bị lão phất tay chặn lại - “về chuyện giết người chúng ta sẽ nói sau… ngươi giết người, ta đang nói, để những bức thư này không bao giờ lọt vào tay ta. Vậy ngươi nhận ra những giấy tờ này là sở hữu của ngươi chứ?”

Quản hầm không đáp, nhưng sự im lặng của hắn chính là câu trả lời hùng hồn. Bernard liền hỏi dồn: “Đây là những giấy tờ gì? Đây là hai trang do chính tay tên tà giáo Dolcino viết, ít ngày trước khi bị bắt. Y giao phó cho một đệ tử đem thư tới những tên khác trong giáo phái của y vẫn còn rải rác khắp nước Ý. Tôi có thể đọc cho quý Huynh nghe mọi điều y viết trong đó, cho thấy Dolcino, sợ sắp đến ngày tàn, đã phó thác bức thông điệp của hy vọng - y nói như thế với lũ huynh đệ của mình - vào tay Quỷ dữ như thế nào! Y an ủi chúng và mặc dù những ngày tháng y nêu trong này chẳng trùng gì hết với những gì y đã nêu trong các thư trước - trong đó y đảm bảo năm 1305 Hoàng đế Frederik sẽ tiêu diệt sạch mọi linh mục - y vẫn khẳng định cuộc tiêu diệt này không còn xa mấy. Một lần nữa tên đầu sỏ tà đạo lại nói láo, bởi vì hai mươi năm hay hơn nữa đã qua kể từ ngày ấy mà chẳng tiên đoán tội lỗi nào của y thành sự thật. Nhưng chúng ta không cần bàn cãi về dự đoán lố bịch của những lời tiên tri này, mà về việc Remigio là kẻ đã được trao những thư ấy, Ngươi còn chối cãi được nữa không, hỡi tên tu sĩ tà đạo ngoan cố kia, rằng ngươi đã giao thiệp và chung sống với giáo phái của bọn ngụy Tông đồ?”

Tới đây quản hầm không còn chối cãi được nữa, “Thưa ngài,” hắn nói, “tuổi trẻ của tôi đầy rẫy lỗi lầm ghê gớm. Vì từng bị các thầy dòng của Cuộc đời thương khó cám dỗ, nên khi nghe Dolcino rao giảng tôi liền tin theo và gia nhập băng đảng của y. Vâng, đúng vậy, tôi đã sống với chúng tại Como và Valscsia, cùng chúng trốn lánh trên Núi Trọc và thung lũng Rassa, cuối cùng trốn núi Rebello, Nhưng tôi chưa bao giờ tham gia vào việc xấu xa nào, rồi khi chúng bắt đầu giở trò cướp bóc và làm chuyện bạo lực, tôi vẫn luôn giữ tính khí hiền lành, phẩm chất những người con của thánh Francis. Chính trên ngọn Rebello, tôi đã nói với Dolcino rằng tôi cảm thấy không còn khả năng tham gia chiến đấu với chúng nữa; y liền cho phép tôi bỏ ngũ, vì bảo không muốn có những tên hèn nhát dưới trướng và chỉ yêu cầu tôi mang giùm y những thư này đến Bologna…”

“Cho ai?” Hồng y Bertrand hỏi.

“Cho vài người trong giáo phái của y, Tôi tin có thế sẽ nhớ ra được tên mấy người này và khi nào nhớ ra tôi sẽ thưa với ngài,” Remigio vội cả quyết. Rối hắn bật ra tên vài người dường như Hồng y Bertrand có biết, vì lão mỉm cười vẻ hài lòng, nhìn Bernard gật đầu ra ý xác nhận.

“Tốt lắm,” Bernard nóí và ghi lại những tên nọ. Rối lão hỏi Remigio: “Sao bây giờ ngươi lại nộp bạn bè của ngươi cho ta?”

“Thưa ngài, chúng có phải bạn tôi đâu; bằng chứng là tôi không hề giao những bức thư này cho chúng, Đúng thế, tôi còn đi xa hơn nữa ấy chứ và nay tôi xin kể ra việc đó, mà bao năm qua tôi đã cố quên, ấy là: đế thoát khỏi nơi đó mà không bị quân lính của Giám mục xứ Vercelli đang phục kích dưới đồng bằng tóm cố, tôi đã có công bắt dược liên lạc với một số thủ hạ của ngài Giám mục; tôi chỉ cho họ những lối đi thuận lợi để tấn công thành lũy của Doicino, đói lấy giấy thông hành. Như chế lực lượng Giáo hội thành công là nhờ có phần cộng tác của tôi…”

“Thú vị thật. Điều này cho thấy ngươi không chỉ là một tên tà giáo mà còn là đồ hèn nhát và phản bội. Nó chẳng thay đổi chút nào tình cảnh của ngươi. Ngày đó, để cứu thân, ngươi đã bán rẻ lũ đồng bọn tội lỗi cho lực lượng của pháp luật, giống như hôm nay ngươi kết tội Malachi, người đã làm ơn cho ngươi, chẳng qua vì ngươi cố tự cứu lấy thân. Nhưng ngươi chỉ phản bội thân xác chúng, chứ không bao giờ từ bỏ lời dạy của chúng; ngươi giữ những bức thư kia làm ‘thánh tích’, mong một ngày nào đấy có can đảm, và gặp dịp không mang vạ vào thân, sẽ trao chúng đi, để lại được ân sủng của bọn ngụy Tông đồ.”

“Không, thưa ngài, không,” quản hầm nói, đầm đìa mồ hôi, hai tay run rẩy. “Không, tôi xin thề với ngài rằng…”

“Thề với thốt!” Bernard nói. “Thêm một bằng chứng về thủ đoạn xảo trá của ngươi! Ngươi muốn thề vì ngươi biết rằng ta quá rõ bọn Waldens tà đạo sẵn sàng giở mọi trò xảo trá như thế nào, thậm chí chịu chết hơn là thề thốt! Rồi khi quá sợ, chúng sẽ vờ thề thốt, song toàn lẩm bẩm những điều nhăng cuội! Nhưng con cáo tinh quái kia ơi, ta biết rõ ngươi không thuộc giáo phái của bọn Cuộc đời Thương khó ở Lyon, ngươi cố thuyết phục ta rằng ngươi không phải là thế này thế nọ, để ta khỏi nói ra chân tướng của ngươi! Ngươi muốn thế, phải không? Ngươi thề vì mong được giải tội, nhưng ta cho ngươi biết: với ta thì chỉ một lời thề không đủ! Ta có thể đòi một, hai, ba, một trăm, nhiều như ta muốn. Ta biết rất rõ bọn ngụy Tông đồ các ngươi tha tội cho bọn thà thể gian hơn là phản bội giáo phái. Như thế mỗi lời thể sẽ thêm một bằng chứng vào tội của ngươi!”

“Vậy tôi phải làm gì đây?” quản hầm rống lên, quỳ thụp xuống.

“Đừng có phủ phục như một tên Beghard! Ngươi không phải làm gì cả. Lúc này chỉ có ta biết phải làm gì,” Bernard nói, miệng nở nụ cười đáng sợ. “Ngươi chỉ cần thú nhận thôi. Ngươi sẽ bị đọa đày và kết án nếu ngươi thú nhận, nếu không thú nhận ngươi cũng bị đọa đày và kết án, vì ngươi sẽ bị trừng phạt về tội khai man! Vậy hãy thú nhận đi, để ít ra rút ngắn cuộc hỏi cung cực kỳ đau đớn này, vì nó giày vò lương tâm, tính khiêm cung và lòng trắc ẩn của chúng ta.”

“Vậy tôi phải thú nhận gì ạ?”

“Hai loại tội: thứ nhất, ngươi thuộc giáo phái của Dolcino, ngươi có cùng quan điểm tà đạo với chúng, tham gia các hoạt động chống lại cũng như xúc phạm phẩm giá của các giám mục và thành viên hội đồng thành phố, ngươi không hối cải mà vẫn tiếp tục đeo đuổi những điều dối trá và ảo tưởng này, mặc dù tên đầu xỏ tà giáo đã chết và giáo phái của y phải phân tán khắp nơi, chứ chưa bị tận diệt, thứ hai, ngươi đã đồi bại tới tận cùng tâm hồn do thực hành những điều ngươi học của giáo phái kinh tởm ấy, ngươi can tội đã loạn động chống lại chúa Trời và là kẻ gây tội ác trong tu viện này vì những lý do ta chưa thấu rõ, song chẳng cần phải làm sáng tỏ hoàn toàn, một khi ta chứng minh được rõ ràng (như bàn tòa đang làm đây) rằng tà đạo của những kẻ đã và đang rao giảng về sự bần hàn, chống lại lời giáo huấn của đức Giáo hoàng và chỉ dụ của ngài chỉ có thể dẫn đến những hành động tội ác. Đó là điều người ngoan đạo phải học và với ta thế là đủ. Ngươi thú nhận đi!”

Điều Bernard muốn thật quá rõ ràng. Lão không mảy may quan tâm ai đã giết những tu sĩ kia, mà chỉ muốn cho thấy Remigio đã tán thành những quan điểm mà các nhà thần học của Hoàng đế đã đề xướng. Một khi lão chỉ ra được mối liên hệ giữa những tư tưởng này, cũng là những tư tưởng của dòng Anh em hèn mọn tại Đại hội Perugia, với những tư tưởng của các thầy dòng Fraticello và bọn Dolcino, chỉ ra được rằng một người trong tu viện này đã tán thành hết thảy những tư tưởng tà giáo kia và là thủ phạm của bao tội ác, thì lão có thể giáng một đòn chí tử xuống các đối thủ của mình. Tôi nhìn thầy William, biết thầy hiểu rõ những điều ấy nhưng bó tay, dù thầy đã tiên liệu mọi chuyện. Tôi nhìn Tu viện trưởng, thấy mặt ông hầm hầm: ông nhận ra, quá muộn, rằng mình cũng bị lôi vào bẫy và uy quyền của ông trong vai trò người dàn xếp đã bị nghiền nát, từ nay ông sẽ chỉ còn xuất hiện với tư cách trưởng một tu viện, nơi mọi điều xấu xa của thế kỷ đã chọn để tụ về. Về phần quản hầm, tới lúc này hắn không còn biết có thể kêu oan về tội nào nữa. Song có lẽ lúc ấy hắn không còn suy tính nổi nữa rồi, tiếng khóc bật ra từ họng là tiếng khóc của tâm hồn hắn, giải thoát cho hắn những năm tháng dài lén lút ăn năn. Hay đúng hơn, sau một cuộc đời đầy bấp bênh, nhiệt tình và thất vọng, hèn nhát và phản bội, đứng trước ngày tàn không thể tránh khỏi, hắn quyết định bày tỏ đức tin thời trai trẻ, không còn thắc mắc nó đúng hay sai, mà như chỉ để chứng minh với chính mình rằng hắn vẫn còn khả năng tin vào điều gì đấy.

“Phải, đúng thế,” hắn kêu lớn, “tôi đã theo Dolcino, đã tham gia những tội ác và sự dâm loạn của y; có thế vì tôi điên nên đã lẫn lộn tình yêu Chúa Giê-su Ki-tô với niềm khao khát tự do và sự thù ghét các giám mục. Đúng là tôi đã phạm tội, nhưng tôi vô can trong những vụ đã xảy ra trong tu viện, tôi thề!”

“Tạm thời chúng ta đã đạt được đôi chút,” Bernard nói, “vì ngươi thừa nhận đã sống kiểu tà đạo của bọn Dolcino, mụ phù thủy Margaret và đồng bọn cua mụ. Ngươi có thú nhận đã ở cùng với chúng gần Trivero, khi chúng treo cổ nhiều tín đồ Cơ Đốc trung thành, kể cả một đứa trẻ vô tội mười tuổi hay không? Và khi chúng treo cổ những người khác trước mặt vợ con, cha mẹ họ, vì họ không chịu khuất phục sự chuyên chế của lũ chó má này? Bởi vì, cho tới lúc đó, mù quáng do ngạo mạn và điên rồ, bọn ngươi cho rằng sẽ không ai có thể được cứu rỗi nếu không thuộc giáo phái của bọn ngươi, phải thế không? Nói!”

“Phải, tôi đã tin và đã làm những điều ấy!”

“Và ngươi có mặt khi chúng bắt được một số môn đồ của các giám mục, rồi chúng bỏ mặc họ chết đói trong ngục thất, chúng chặt cánh tay và bàn tay một người đàn bà, rồi bỏ mặc chị ta sinh nở một đứa bé, nó chết ngay sau đó mà không được làm lễ rửa tội! Và ngươi cùng đi khi chúng đốt và san bằng các làng Mosso, Trivero, Cossila, Clecchia và nhiều địa phương khác trong vùng Crepacorio, nhiều ngôi nhà ở Mortiliano và Quorino, thiêu rụi thánh đường ở Trivero sau khi làm ô uế các hình thánh, giật đổ bia tưởng niệm trên các bàn thờ, bẻ gãy một cánh tay của Đức Mẹ Đồng Trinh, cướp chén thánh, bình hương, kinh sách, phá tháp nhà thờ, đập vỡ chuông, vơ vét mọi thứ của hội huynh đệ và tài sản của các linh mục!”

“Đúng, đúng, lúc ấy tôi có ở đó và không ai trong chúng tôi biết mình đang làm gi, chúng tòi muốn báo trước giờ phút của sự trừng phạt, vì chúng tôi là quân tiên phong của Hoàng đế, được Trời và đức Giáo hoàng thánh thiện phái đi để thúc đẩy việc thiên sứ của Hội thánh Philadelphia[232] hạ giới, khi ấy mọi người sẽ được thánh ân của Chúa Thánh thần và Giáo hội sẽ được canh tân, sau khi tiêu diệt mọi đồi trụy, sẽ chỉ còn sự toàn thiện ngự trị!”

Quản hầm như vừa bị ám ảnh vừa được soi sáng, giờ đây con đê của lặng thinh và giả vờ dường như đã đổ ụp, quá khứ của hắn đang quay về không chỉ qua lời nói mà còn bằng hình ảnh và hắn sống lại những xúc cảm đã một thời làm hắn phấn khích.

“Thế nghĩa là,” Bernard tiếp tục “ngươi thú nhận rằng bọn ngươi đã tôn kính Gherardo Segarelli như một kẻ tử đạo, bọn ngươi đã phủ nhận mọi quyền hành của Giáo hội La Mã và tuyên bố rằng cả Giáo hoàng lẫn mọi bậc giáo phụ đều không thể quy định cho bọn ngươi một lối sống khác cách bọn ngươi đang sống, rằng không ai có quyền rút phép thông công bọn ngươi, rằng kể từ thời thánh Sylvester mọi chức sắc của Giáo hội, ngoại trừ Peter xứ Morrone, đều là phường dụ dỗ và trốn tránh trách nhiệm, rằng người thế tục không cần trả thuế thập phân cho các linh mục, vì họ không còn sống trong sự toàn thiện và bần hàn như các Tông đồ nguyên thủy, cho nên chỉ cần nộp thuế thập phân cho giáo phái của bọn ngươi, vì bay là những Tông đồ và những kẻ nghèo đói duy nhất của Chúa Ki-tô, rằng cầu nguyện chúa trong một chuồng thú hay trong một giáo đường đã được ban phép thánh đều như nhau cả; ngươi cũng thú nhận bọn ngươi đã đi qua các thôn xóm rồi kêu Penitenziagite - hãy ăn năn, sám hối - để dụ dỗ dân làng, bọn ngươi xảo trá hát bài Salve Regina - Kính mừng Nữ hoàng[233] để lôi kéo quần chúng, bọn ngươi mạo nhận là những kẻ sám hối, bằng cách sống cuộc đời toàn thiện trước mắt mọi người, nhưng lại tự cho phép chiều theo mọi tà dâm và nhục dục, vì bọn ngươi không tin vào phép bí tích của hôn nhân hay mọi phép bí tích khác và vì tưởng rằng mình thanh khiết hơn mọi người khác nên bọn ngươi có thể tự cho phép làm mọi điều bẩn thỉu và xúc phạm tới thân thể của bọn ngươi và của người khác, đúng không? Nói!”

“Đúng, đúng, ta nhìn nhận đức tin chân chính mà ngày đó ta đã tin với tất cả tâm hồn, ta nhìn nhận chúng ta đã cởi bỏ y phục như dấu hiệu của sự khước từ, rằng chúng ta khước từ mọi tài sàn của mình, trong khi lũ chó các người chẳng bao giờ từ bỏ gì hết; và từ lúc ấy trở đi chúng ta không bao giờ nhận tiền bạc của ai hay mang theo trong người, chúng ta đã sống nhờ bố thí và không dành dụm gì cho ngày mai và khi người ta đón tiếp chúng ta và dọn bàn mời thì chúng ta ăn xong là đi, chứ không lấy theo những gì còn thừa trên bàn…”

“Và bọn ngươi đốt và cướp bóc để chiếm đoạt tài sản của người Cơ Đốc lương thiện!”

“Chúng ta đốt và cướp bóc vì đã tuyên bố đói nghèo là luật chung cho tất cả mọi người, nên chúng ta có quyền tước đoạt tài sản bất chính của kẻ khác. Chúng ta muốn tấn công vào đầu não của mạng lưới tham lam giăng từ xứ đạo này tới xứ đạo kia, nhưng chúng ta không bao giờ cướp phá để sở hữu, hay giết người để cướp của; chúng ta giết người để trừng phạt, để lấy máu làm thanh khiết sự uế tạp. Có thể chúng ta bị tác động bởi khát vọng công bằng người ta vẫn có thể phạm tội vì quá yêu Chúa, vì quá thừa thãi sự toàn hảo. Chúng ta là giáo đoàn tâm linh chân chính do Chúa Trời phái đi làm sáng danh ngày phán xét cuối cùng; chúng ta tìm kiếm ân thưởng trên thiên đường bằng cách thúc đẩy thời gian hủy hoại của các người. Chỉ chúng ta mới là tông đồ của Chúa Ki-tô, mọi kẻ khác đã phản bội Người, và Gherardo Segarelli vốn là một cái cây của Chúa, planta Dei pulltdans in radice fidei - một cái cây của Chúa, nhú mầm từ rễ; giáo luật của chúng ta được Chúa trực tiếp truyền cho [chứ không phải do các người, một lũ chó má và cố đạo dối trá sặc mùi lưu huỳnh hôi rình, đâu phải mùi trầm thơm ngát; các người là đồ chó má đê tiện, đồ rác rưởi thối hoắc, đồ súc sinh, tay sai của mụ điếm ở Avignon, các người sẽ phải đọa đày dưới hỏa ngục! Phải, hồi đó ta tin, linh hồn ta sùng tín, cả thân xác chúng ta cũng được giải thoát, chúng ta là thanh kiếm của chúa Trời mà]. Chúng ta cũng phải giết kẻ vô tội nữa, để có thể tiêu diệt lũ các người chóng vánh hơn. Chúng ta muốn một thế giới tốt đẹp hơn, thế giới của hòa bình, ngọt ngào và hạnh phúc cho tất cả mọi người, chúng ta muốn diệt trừ cuộc chiến tranh do lòng tham lam của các người gây ra, vì các người thống trách chúng ta do muốn kiến lập công bằng và hạnh phúc nên đã làm đổ máu chút ít… Sự thật là… sự thật là sự nóng vội đó đâu có gây thiệt hại gì nhiều và nước sông Carnasco tại Stavello ngày ấy đáng nhuộm đỏ chứ; có cả máu của chúng ta nữa mà, chúng ta nào tiếc thân mình, máu của chúng ta và máu các người, nhiều nữa, ngay tức khắc, vì những điều Dolcino tiên tri sắp tới rồi, chúng ta phải thúc đẩy tiến trình của các sự kiện…”

Toàn thân hắn run rẩy, hắn chà xát đôi bàn tay lên chiếc áo dòng như để chùi sạch những máu me hắn vừa khơi lại. “Tên háu ăn đã thuần khiết trở lại,” thầy William nói với tôi.

“Chẳng lẽ như thế là thuần khiết ư?” tôi kinh hoàng hỏi.

“Cũng có những dạng khác nữa chứ,” thầy William đáp, “nhưng dù thế nào, nó đều làm ta sợ.”

“Điều gì khiến thầy sợ nhất trong việc gìn giữ sự thuần khiết?” tôi hỏi.

“Nóng vội,” thầy William trả lời.

“Đủ rồi, đủ rồi,” Bernard kêu lên. “Bản tòa cần nghe ngươi thú tội, chứ không phải kêu gọi tàn sát. Hay lắm, ngươi không chỉ từng là, mà vẫn còn là một tên tà giáo. Ngươi không chi từng sát nhân, mà đã lại giết người. Bây giờ ngươi hãy khai đã giết các sư huynh trong tu viện này như thế nào và tại sao.”

Quản hầm hết run rẩy, nhìn quanh như vừa tỉnh một cơn mê. “Không,” hắn nói, “tôi chẳng liên quan gì đến những án mạng trong tu viện. Tôi đã thú nhận mọi việc từng làm. Đừng buộc tôi thú nhận những việc tôi không làm…”

“Nhưng còn việc gì mà ngươi không thể làm được chứ? Bây giờ ngươi định nói rằng ngươi vô tội ư? Ôi cừu non của ta, ôi mẫu mực của sự hiền hòa! Quý Huynh vừa nghe hắn nói đấy: xưa kia tay hắn ngập trong máu, còn bây gìờ hắn vô tội! Có lẽ chúng ta đã nhầm. Remigio xứ Varagine là một mẫu mực về đạo đức, một đứa con trung thành của Giáo hội, kẻ thù của kẻ thù của Chúa, hắn luôn tôn trọng thứ trật tự mà bàn tay Giáo hội đã vất vả gầy dựng trên các làng mạc và thị thành, sự yên bình trong chuyện bán buôn, cửa hàng của các nghệ nhân thủ công, kho báu của các nhà thờ. Hắn vô tội, hắn không vi phạm gì hết. Nào, sư huynh Remigio, hãy tới đây trong vòng tay ta, để ta có thể an ủi Huynh về việc Huynh bị bọn người xấu xa cáo buộc!” Rồi khi Remigio nhìn lão với đôi mắt sửng sốt như thể đột nhiên hắn tin vào lời xá tội cuối cùng, Bernard lại tiếp tục với thái độ cũ và nói với đội trưởng cung thủ bằng giọng ra lệnh:

“Ta ghê tởm phải dùng đến những biện pháp mà Giáo hội luôn phê phán khi thế quyền sử dụng chúng. Nhưng có một điều luật chi phối và hướng dẫn cả những cảm xúc riêng tư của ta. Hãy xin Tu viện trưởng một chỗ để các ngươi có thể đặt những dụng cụ tra tấn. Nhưng đừng ra tay ngay nhé. Hãy giam hắn ba ngày, xiểng tay chân lại. Rồi cho hắn xem những dụng cụ nọ. Cho xem thôi. Rồi ngày thứ tư mới tiến hành. Công lý đâu thể nóng vội, như bọn ngụy Tông đồ vẫn tưởng; công lý của Chúa cần nhiều thế kỷ mới đâu ra đấy được. Ra tay từ từ và tăng dần thôi. Và nhất là hãy ghi nhớ điều ta đã căn dặn di căn dặn lại: tránh gây tổn hại cơ thể và nguy cơ tử vong. Một trong những ân phước mà cách này ban cho phạm nhân chính là hắn được mong chờ và thưởng thức cái chết, nhưng hắn chỉ được chết sau khi đã thú nhận hết, và phải tự nguyện cơ, để tẩy uế mình.”

Đám cung thủ cúi nâng quản hầm lên, nhưng hai chân hắn trụ vững trên nền nhà, hắn vùng vẫy kháng cự, ra điều muốn nói. Được cho phép, hẳn liền nói, nhưng khó khăn lắm lời hắn mới bật khỏi miệng; hắn nói như một gã say rượu lè nhè, nghe như có gì không đúng đắn. Dần dần hẳn mới lấy lại được vẻ man dại của lần thú tội mới đây.

“Thưa ngài, đừng. Đừng, chớ tra tấn. Tôi là một tên hèn nhát. Hồi đó tôi đã phản bội, tôi đã chối bỏ đức tin ngày xưa ấy của mình suốt mười một năm sống trong tu viện này, tôi thu thuế thập phân của những người trồng nho và nông dân, chăm nom chuồng trại để bò lợn sinh sôi, làm giàu cho Tu viện trưởng; tôi đã cộng tác trong việc điều hành cơ ngơi này của tên Phản Chúa. Tôi sống phong lưu nên quên hết những ngày tháng phản loạn xưa, tôi đắm mình trong những lạc thú khoái khẩu và những thú vui khác nữa. Tôi là một tên hèn nhát. Hôm nay tôi đã bán đứng những huynh đệ xưa ở Bologna, rồi bán luôn cả Dolcino. Là thằng hèn, tôi đã cải trang thành một tên lính phe Giáo hội, chứng kiến cảnh Dolcino và Margaret bị bắt giam trong thành Bugello vào ngày thứ Bảy trước lễ Phục sinh. Tôi lang thang suốt ba tháng ở Vercelli cho tới khi có thư của Giáo hoàng Clement kết án tử hình Dolcino. Và tôi chứng kiến cảnh Margaret bị phanh thây trước mắt Dolcino; nàng rống lên khi bị mổ bụng, ôi tấm thân đáng thương mà một đêm nọ tôi đã sờ mó… Rồi khi tấm thân xác xơ của nàng bị thiêu, chúng nhào vào Dolcino, dùng kìm nung đỏ giật phăng mũi và tinh hoàn của ông. Bảo rằng ông ta không hề bật ra tiếng rên rỉ nào, như người ta đón đãi sau này, là không đúng. Dolcino to cao và khỏe, có bộ râu rậm như của quỷ sứ, tóc đỏ chảy thành lọn xuống hai vai; khi dẫn đầu chúng tôi, ông ta đội mũ rộng vành gắn lông chim, kiếm đeo ngoài chiếc áo dòng trông rất tuấn tú và oai phong. Dolcino khiến đàn ông phải sợ hãi còn đàn bà hét lên vì thích thú… Nhưng khi bị tra tấn, ông cũng rống lên không khác đàn bà vì đau đớn, như một con bê, máu đầm đìa từ những vết thương khi chúng lôi ông từ góc phố này tới góc phố kia, chúng tiếp tục hành hạ ông, sơ sơ thôi, để xem một sứ giả của Quỷ dữ có thể sống được bao lâu; ông muốn được chết, ông yêu cầu chúng kết liễu đời mình, nhưng ông chết quá muộn, sau khi lên giàn hỏa và chỉ còn là một đống thịt đẫm máu. Tôi đi theo ông ta và tự khen mình đã thoát nạn; tôi tự hào về sự khôn lanh của mình; thằng đểu Salvatore cùng đi với tôi, nó bảo tôi: sư huynh Remigio này, chúng ta thật sáng suốt nên đã hành động như những kẻ khôn ngoan, thật chẳng có gì kinh tởm bằng sự tra tấn! Nếu tôi ở vào địa vị Dolcino, hẳn ngày hôm ấy tôi đã chối bỏ đến cả nghìn thứ tôn giáo. Từ nhiều năm nay tôi đã tự nhủ sao mình lại hèn hạ thế và mừng vì mình đã hèn hạ, tuy nhiên tôi vẫn hằng mong được chứng tỏ với chính minh rằng tôi không hèn đến thế. Hôm nay, thưa ngài Bernard, ngài đã cho tôi sức mạnh đổ làm chuyện này; với tôi ngài giống như các hoàng đế tà giáo đối với bọn hèn nhát nhất trong những kẻ tử đạo. Ngài đã cho tôi can đảm để thú nhận linh hồn tôi tin gì, khi thân thể tôi lìa khỏi nó. Nhưng đừng đòi hỏi tôi phải can đảm nhiều hơn tấm thân này có thể chịu đựng. Không, đừng tra tấn. Tôi sẽ nói mọi điều ngài muốn. Tốt nhất hãy cho tôi lên giàn hỏa ngay tức thì, tôi sẽ chết ngạt trước khi bị thiêu. Đừng tra tấn tôi, như với Dolcino. Đừng. Ngài muốn cổ một xác chết và để được thế, ngài cần tôi nhận tội thay cho những xác chết kia. Đàng nào tôi cũng thành xác chết đến nơi rồi, bởi thế tôi sẽ cho ngài cái ngài muốn. Tôi giết Adelmo xứ Otranto vì căm ghét tuổi thanh niên của hắn và tài hóm hỉnh chế giễu những thứ quái vật như tôi, già nua, béo phì, lùn tịt và ngu đần. Tôi giết Venantius xứ Saivamec vì hắn quá uyên bác và đọc những sách mà tôi không hiểu. Tôi giết Berengar xứ Arundel vì ghét thư viện của hắn, còn tôi là kẻ chỉ theo đòi thần học bằng cách dùng gậy nện bọn cố đạo quá phì nộn. Tôi giết Severinus xứ Sankt Wendel… tại sao nhỉ? Tại hắn thu thập cây thuốc, còn hỏi tôi sống trên núi Rebello, chúng tôi ăn cây thuốc và cỏ mà chẳng thắc mắc gì về dược tính của chúng. Nói thật, tôi cũng có thể giết những người khác cơ đấy, kể cả Tu viện trưởng của chúng ta: dù lão đứng về phe Giáo hoàng hay Hoàng đế, lão vẫn là một trong những kẻ thù của tôi và tôi vẫn luôn thù ghét lão, kể cả khi lão nuôi tôi để tôi nuôi lão. Ngài thấy thế đủ chưa? A, chưa à, ngài còn muốn biết tôi đã giết những người này như thế nào… Ờ, tôi đã giết họ… xem nào… bằng cách gọi những thế lực từ dưới hỏa ngục lên, với sự trợ giúp của nghìn đạo quân, đặt dưới quyền chỉ huy của tôi, nhờ cái cách Salvatore đã dạy tôi. Muốn giết người đâu nhất thiết phải tự tay hạ sát, có Quỷ dữ làm việc đấy cho anh, miễn là anh biết cách chỉ huy nó.”

Hắn quỷ quyệt liếc nhìn mọi người, cười phá lên. Nhưng giờ đây là tiếng cười của một người điên, cho dù gã điên này vẫn đủ khôn ngoan để kéo Salvatore cùng rơi vào chỗ chết, để trừng phạt sự phản bội của y - như sau này thầy William chỉ cho tôi thấy.

“Thế ngươi làm cách nào chl huy Quỷ dữ?” Bernard hỏi tới, coi tình trạng mê sảng này là sự thú nhận hợp pháp.

“Chính ngài biết mà: không thể nào giao du nhiều năm ròng như thế với lũ bị quỷ ám mà lại không nhiễm thói quen của chúng! Hỡi tên đồ tể nhân danh các Tông đồ kia ơi, chính ngươi biết mà! Ngươi bắt một con mèo mun, phải không nào, không được lẫn một sợi lông trắng nào (ngươi biết mà) rồi trói bốn cẳng nó, nửa đêm đem tới một ngã tư đường, lớn tiếng gọi: Hỡi Lucifer, Diêm vương vĩ đại! Ta triệu ngươi lên và đưa ngươi vào trong thân thể kẻ thù của ta, hệt như ta đang bắt giữ con mèo này; nếu ngươi giết được kẻ thù của ta, thì ngày mai vào lúc nửa đêm, cũng tại đây, ta sẽ cúng tạ ngươi con mèo này và ngươi sẽ làm theo mệnh lệnh của ta, tuân theo những quyền lực ma thuật mà ta đang thực hành theo bí kíp của thánh Cyprian, nhân danh mọi chủ soái của những đại quân dưới âm ty như Adramelch, Alastor, Azazel là những kẻ ta đang câu khấn, cùng đám huynh đệ của chúng…” Môi run, mắt như muốn lọt khỏi tròng, hắn bắt đầu lầm bẩm cầu nguyện - hay nói đúng hơn: hắn có vẻ như đang cầu nguyện, song thật ra hắn gửi lời cầu xin đến đám chủ soái của các đạo âm binh: “Abigor, pecca pro nobis… Amon, miserere nobis… Samael, libera nos a bono… Belial eleison… Focalor, in corruptionem meam intends… Haborym, damnamus dominum… Zaebos, anum meum aperies… Leonard, asperge me spermate tuo et inquinabor… - Abigor, hãy phạm tội vì chúng tôi… Amon, hãy thương xót chúng tôi… Samael, hãy giải thoát chúng tôi khỏi điều tốt… Focalor, hãy quan tâm đến sự sa đọa của tôi… Haborym, chúng tôi nguyền rủa Chúa Trời… Zaebos, hãy banh hậu môn của ta… Leonard, hãy xịt tinh trùng của người khiến ta ô uế…”

“Thôi ngay, thôi!” mọi người trong hội trường thét lên và làm dấu thánh giá. “Lạy Chúa, xin đoái thương lũ chúng con!”

Quản hầm giờ đã im lặng. Sau khi thốt ra tên mọi thứ quỷ này, hắn ngã sấp mặt xuống đất, răng nghiến chặt, miệng sùi dãi trắng xóa. Hai bàn tay hắn, tuy đau đớn vì bị xiềng xích, mở ra nắm vào, co giật không ngớt, hai chân đá loạn trong không khí theo từng cơn đau. Thấy tôi run rẩy vì kinh hoàng, thầy William đặt tay lên đầu tôi, vỗ và bóp nhẹ gáy tồi, khiến tôi trấn tĩnh lại. “Con thấy không?” thầy nói. “Khi bị tra khảo hay bị đe dọa tra khảo, con người ta không chỉ khai những việc đã làm mà còn cả những việc muốn làm, dù không ý thức, Bây giờ Remigio thật lòng chỉ muốn chết quách.”

Đám cung thủ lôi quản hầm đi ra, người hắn vẫn không ngớt co giật. Bernard gom lại giấy tờ của lão. Rồi lão trừng trừng nhìn những người đang có mặc, ngồi như hóa đá nhưng lòng dạ vô cùng xao xuyến.

“Cuộc hỏi cung đã chấm dứt. Bị cáo đã thú nhận tội lỗi và sẽ được giải về Avignon, để xét xử lần cuối, nhằm cố gắng bảo đảm chân lý và công lý; chỉ sau phiên tòa chính thức này hắn mới bị thiêu. Thưa Cha Abo, hẳn không còn thuộc quyển Cha cai quản nữa, cũng chẳng thuộc quyền của tôi, một công cụ hèn mọn trong việc tìm sự thật. Việc thực thi công lý sẽ diễn ra ở đâu khác; những kẻ chăn chiên đã làm xong nhiệm vụ của họ, giờ đây lũ chó phải tách con cừu bị lây bệnh khỏi đàn và dùng lửa tẩy uế nó. Giai đoạn đau buồn chứng kiến con người này phạm những tội ác kinh hoàng đã kết thúc. Cầu mong từ nay tu viện được sống yên bình. Nhưng thế giới” - đến đây lão cao giọng nói với các khâm sứ - “thế giới vẫn chưa được yên bình. Thế giới tan hoang vì bọn tà đạo, chúng tìm được chỗ ẩn náu ngay cả trong các cung điện của Hoàng đế! Các Huynh hãy nhớ cho điều này: một cingulum diaboli - vòng đai của quỷ đã ràng buộc những kẻ thuộc giáo phái sa đọa của Dolcino với những bậc thầy đáng kính của Đại hội ở Perugia. Chúng ta không được phép quên rằng: trong đôi mắt Chúa Trời thì những lời lẽ lảm nhảm của kẻ khốn khổ mà chúng ta vừa trao cho công lý đâu khác gì lời của những vị thầy ngồi tiệc tùng với tay người Đức xứ Bavaria[234] bị rút phép thông công. Cội nguồn của sự độc hại tà giáo phát sinh từ nhiều bài thuyết giảng chưa bị trừng phạt, tuy có bài đáng ngưỡng mộ. Trách nhiệm của kẻ được ơn thiên triệu, như cá nhân kẻ tầm thường đầy tội lỗi này, trong việc phát hiện ra loài rắn độc tà giáo dù chúng làm ố ở đâu, là rất nặng nề và hèn mọn như Chúa gánh chịu khổ hình. Nhưng khi thực hiện nhiệm vụ thiêng liêng ấy chúng ta nghiệm ra rằng tà đạo không phải chỉ là những kẻ công khai thực hành nó. Có thể phân biệt bọn ủng hộ tà giáo qua năm biểu hiện. Một là những kẻ lén lút thăm nom bọn tà đạo khi chúng bị giam cầm trong ngục thất; hai là những kẻ than khóc việc chúng bị bắt và rừng là bạn thân của chúng (thật vậy, hiếm có kẻ nào quen biết lâu một tên tà giáo mà lại không biết gì về hoạt động của y); ba là những kẻ tuyên bố rằng bọn tà giáo bị kết án không công bằng, dù tội trạng của chúng đã được xác minh; bốn là những kẻ luôn miệng chỉ trích và có cái nhìn ngờ vực đối với những người truy bức bọn tà giáo và thuyết giảng thành công chống lại chúng, điều này có thể phát hiện từ ánh mắt, cái mũi, nét mặt mà bọn đó cố giấu giếm, chẳng hạn tỏ vẻ thù ghét những người chúng cảm thấy cay cú, tỏ ra yêu thương với những kẻ chúng thương xót vì gặp hoạn nạn; thứ năm và cuối cùng là chúng thu nhặt xương cốt của bọn tà giáo bị thiêu cháy đen, biến những thứ ấy thành vật tôn kính… Nhưng tôi cũng coi biểu hiện thứ sáu là rất quan trọng: tôi coi là bạn hữu công khai của bọn tà giáo những tác giả nào mà sách của họ (cho dù những sách này không công khai chống đối đường lối chính thống) giúp bọn tà đạo tìm thấy ở đó những tiền đề để rút ra những hệ luận xấu xa.”

Lão vừa nói vừa nhìn Ubertino. Cả đoàn Pháp đều hiểu rõ Bernard muốn nói gì. Lúc này cuộc họp đã thất bại, không ai dám tiếp tục cuộc tranh luận sáng nay, vì biết rằng mỗi lời nói ra sẽ bị đưa lên bàn cân dưới ánh sáng của những biến cố thảm khốc mới rồi. Nếu Bernard được Giáo hoàng phái tới đây để ngăn chặn sự hòa giải giữa hai nhóm, thì lão đã thành công.

KINH CHIỀU

Ubertino bỏ trốn, Benno bắt đầu tuân giữ quy định của thư viện, William ngẫm nghĩ đôi điều về những loại dục vọng khác nhau đã được chứng kiến trong ngày hôm ấy.

Khi các tu sĩ từ từ rời nhà họp, Michael tới chỗ thầy William, rồi Ubertino cũng đến nhập bọn với hai người. Chúng tôi cùng đi ra ngoài, để hội ý trong khu hành lang dưới làn sương mù chưa có dấu hiệu sẽ giảm bớt, mà bóng chiều nhập nhoạng khiến nó trông còn dày đặc hơn.

“Tôi thấy không cần bình luận về những việc đã xảy ra,” thầy William nói. “Lão Bernard đã đánh bại chúng ta rồi. Đừng hỏi tôi cái tay ngu xuẩn phái Dolcino ấy thật có tội trong tất cả những án mạng đó không. Theo tôi thấy thì không, hoàn toàn không. Thực tế là chúng ta đã lại quay về khởi điểm. Michael này, lão John chỉ muốn một mình Huynh đến Avignon thôi, song cuộc gặp gỡ lần này đã không cho Huynh những bảo đảm mà chúng ta mong đợi. Ngược lại, nó đã cho Huynh thấy sơ sơ rằng mỗi lời nói của Huynh ở đây có thể sẽ bị bóp méo như thế nào. Theo tôi thì từ đó chúng ta phải suy luận ra rằng Huynh không nên đi.”

Michael lắc đầu. “Ngược lại, tôi sẽ đi. Tôi không muốn có sự ly giáo. William ạ, bữa nay Huynh đã nói rất rõ điều Huynh muốn. Phải, nhưng đó không phải là điều tôi muốn và tôi nhận thấy các nhà thần học vương triều đã sử dụng những quyết nghị của Đại hội Perugia vượt quá những ý định của chúng ta. Tôi muốn Giáo hoàng chấp nhận dòng Francisco với lý tưởng bần hàn của nó. Và Giáo hoàng phải hiểu rằng nếu dòng không khẳng đỉnh lý tưởng bần hàn này thì nó sẽ không bao giờ có thể thu hút lại được những nhánh tà giáo của nó. Tôi sẽ đi Avignon và nếu cần tôi sẽ quy phục lão John. Tôi muốn thỏa hiệp về mọi vấn để, trừ nguyên tắc về sự bần hàn.”

Ubertino lên tiếng: “Huynh biết Huynh đang liều mạng không?”

“Đành vậy,” Michael đáp. “Còn hơn liều mất linh hồn.”

Quả ông liều mạng thật đấy và nếu lão John đúng (điều tôi vẫn không tin) thì Michael sẽ mất luôn cả linh hồn. Nay ai cũng biết Michael đã tới Avignon gặp Giáo hoàng một tuần sau những sự kiện tôi đang kể. Ông đương đầu với lão được bốn tháng, cho tới tháng Tư năm sau lão John triệu tập một đại hội Hồng y, tại đây lão gọi Michael là một tên điên, một kẻ xúi bẩy táo tợn, cứng đầu, bạo ngược của tà đạo, một con rắn độc được nuôi dưỡng ngay trong lòng Giáo hội. Người ta có thể cho rằng John có lý theo cách lão nhìn vấn để, bởi vì trong bốn tháng này Michael đã trở thành bạn của người bạn thầy tôi, một ông William khác từ Occam[235], và đã chia sẻ những quan điểm của ông ta, triệt để hơn, nhưng không khác lắm với những điều thầy tôi đã có chung với Marsilius và đã trình bày chi tiết sáng hôm ấy. Cuộc sống của những kẻ bất đồng quan điểm này ở Avignon trở nên hiểm nghèo và Michael, William xứ Occam, Bonagratia xứ Bergamo, Francis xứ Ascoli và Henri de Talheim đã bỏ trốn vào cuối tháng Năm; họ bị người của Giáo hoàng truy đuổi tới Nice, Toulon, Marseille, rồi Aigues-Mortes, tại đây Hồng y Pierre de Arrablay bắt kịp và cố thuyết phục họ quay lại, nhưng không hóa giải được ý chí chống đối, lòng căm ghét Giáo hoàng và nỗi lo sợ của họ. Tháng Sáu họ tới Pisa, được quân đội của Hoàng đế chào đón trong vinh quang và những tháng sau đó Michael công khai tố giác lão John. Lúc ấy đã quá trễ rồi. Vận may của Hoàng đế đang hồi xuống dốc; từ Avignon lão John âm mưu áp đặt lên các Anh em hèn mọn một tổng trưởng giáo mới và cuối cùng lão đã thành công. Nếu hôm ấy Michael không quyết định đi gặp Giáo hoàng thì có lẽ tốt hơn, vì như vậy ông có thể lãnh đạo sự phản kháng của các Anh em hèn mọn chặt chẽ hơn, chứ không phí nhiều tháng trời đến thế trong tay kẻ thù, khiến địa vị của chính ông trong dòng tu bị suy yếu… Nhưng có lẽ Chúa Toàn năng đã an bài như thế rồi - vả lại bây giờ tôi cũng không rõ ngày ấy ai trong bọn họ có lý. Sau bấy nhiêu năm thì chính ngọn lửa đam mê cũng đã tắt ngấm và cùng với nó là điều mà ngày ấy được coi là ánh sáng của sự thật. Giờ đây ai trong chúng ta có thể nói được Hector hay Achilles, Agamemnon hay Priam đúng, khi họ đánh nhau vì nhan sắc của một người đàn bà[236] nay đã thành tro bụi?

Nhưng tôi sa vào những chuyện lạc đề sầu muộn mất rồi. Lẽ ra tôi phải kể về đoạn cuối của buổi trò chuyện buồn bã này chứ. Michael đã quyết định rồi và không có cách nào lay chuyển được ông. Nhưng lại nảy sinh vấn đề khác mà thầy William nói thẳng ra luôn chứ không vòng vo: chính Ubertino cũng không còn an toàn nữa. Những lời đe dọa của Bernard nhắm vào ông, lòng căm thù của Giáo hoàng nay trút lên ông và sự thật là trong khi Michael vẫn còn đại diện cho một quyền lực mà người ta phải thương thuyết, thì lúc ấy Ubertino thân cô thế cô…

“Lão John muốn gặp Michael tại giáo triều của lão, còn lão muốn tống Ubertino xuống địa ngục. Nếu tôi hiểu rõ Bernard thì Ubertino sẽ bị giết nội trong ngày mai, với sương mù làm đồng lõa. Tu viện dễ dàng gánh thêm một án mạng nữa và nếu có người hỏi thủ phạm là ai, họ sẽ trả lời đó là bọn quỷ do Remigio và lũ mèo mun của hắn triệu về, hoặc một tay giáo phái Dolcino sống sót còn lẩn trốn bên trong những bức tường này…”

Ubertino lo lắng hỏi: “Vậy thì…?”

“Vậy thì,” thầy William đáp, “Huynh hãy thưa với Tu viện trưởng, xin một con ngựa, ít lương thực và thư giới thiệu đến một tu viện xa xôi nào đấy, bên kia rặng Alps. Huynh hãy lợi dụng bóng đêm và sương mù, đi ngay thôi.”

“Nhưng bọn cung thủ vẫn đang canh giữ các cổng mà?”

“Tu viện có những lối ra khác nữa mà Tu viện trưởng biết. Chỉ cần một người giúp việc dắt ngựa xuống chờ Huynh ở một khúc rẽ phía dưới kia; sau khi luồn lách vài lối đi qua những bức tường, Huynh chỉ cần vượt một quãng rừng. Huynh phải làm ngay đi, trước khi Bernard bừng tỉnh sau ngất ngây chiến thắng. Riêng tôi còn phải lo chuyện khác. Tôi có hai sứ mạng: một đã thất bại thì ít nhất sứ mạng thứ hai phải thành công. Tôi muốn nắm được trong tay một quyển sách và một người. Nếu mọi việc suôn sẻ thì Huynh sẽ thoát khỏi đây trước khi tôi tìm Huynh lần nữa, tạm biệt, nhé!” Rồi thầy dang tay ra. Ubertino xúc động ghì lấy thầy tối: “Tạm biệt, William. Huynh là một gã người Anh điên rồ và ngạo mạn, nhưng có một trái tim vĩ đại. Mình sẽ gặp lại nhau chứ?”

“Mình sẽ gặp lại nhau,” thầy William cam đoan. “Chúa muốn vậy mà.”

Tuy nhiên, Chúa lại không muốn thế. Như tôi đã nói, Ubertino chết hai năm sau đó, bị giết một cách bí ẩn. Cuộc đời của ông lão dũng cảm và nhiệt tình này thật gian nan và mạo hiểm. Có thể ông không phải là thánh, nhưng tôi hy vọng Chúa sẽ tưởng thưởng niềm tin sắt đá của ông rằng mình là một vị thánh. Càng già và phó thác mình cho ý muốn của Chúa bao nhiêu, tôi càng coi nhẹ cái đầu óc ham hiểu biết cùng ý chí muốn hành động bấy nhiêu và nhận ra phương cách duy nhất để cứu rỗi là đức tin; nó có thể nhẫn nại chờ mà không đặt quá nhiều câu hỏi. Ubertino chắc chắn có đức tin lớn lao vào máu của Chúa Giê-su trên Thập giá và sự đau đớn cực độ của Người.

Có lẽ ngay hồi đó tôi đã nghĩ như thế rồi và nhà thần bí già nua này đã nhân ra hoặc đoán một ngày nào đấy tôi sẽ nghĩ thế. Ông dịu dàng mỉm cười với tôi và ôm tôi vào lòng, nhưng không nồng nhiệt như thỉnh thoảng ông đã ôm chặt tôi trong mấy ngày trước. Ông ôm tôi như một người ông ôm cháu và tôi cũng đáp lại như thế. Rồi ông cùng Michael đi tìm Tu viện trưởng.

“Thế mình làm gì bây giờ ạ?” tôi hỏi thầy William.

“Bây giờ mình trở lại với các vụ án của mình.”

“Thầy ơi,” tôi nói, “hôm nay đã xảy ra nhiều chuyện, những chuyện nghiêm trọng cho đạo Cơ Đốc và sứ mệnh của thầy đã thất bại. Thế mà dường như thấy quan tâm đến việc giải đáp điều bí ẩn này hơn là sự mâu thuẫn giữa Giáo hoàng và Hoàng đế.”

“Người điên và con trẻ luôn nói sự thật, Adso ạ. Trên cương vị cố vấn của Hoàng đế có thể bạn ta Marsilius giỏi hơn ta, còn ta giỏi hơn trên cương vị phán quan. Thậm chí giỏi hơn cả lão Bernard Gui nữa, xin chúa tha thứ. Vì Bernard không quan tâm đến việc tìm ra kẻ có tội, mà chỉ muốn thấy kẻ bị buộc tội bị thiêu. Còn ta, ngược lại, rất thích thú khi gỡ được một nút buộc xinh xinh, phức tạp. Có lẽ cũng vì khi còn là triết gia ta đã hoài nghi không rõ thế giới có một trật tự nào chăng và ta được an ủi khi khám phá ra, dù không phải một trật tự, ít nhất cũng là một loạt liên hệ trong những phạm vi nhỏ của những việc trần thế. Cuối cùng, có lẽ còn lý do khác nữa: trong vụ này có thể có những điều đang bị đe dọa, mà chúng còn lớn lao và quan trọng hơn trận chiến giữa lão John và Hoàng đế Ludwig.”

“Nhưng đây chỉ là một vụ ăn cắp và báo thù giữa các tu sĩ thiếu đạo đức thôi mà!” tôi hoài nghi thốt lên.

“Vì một quyển sách cấm, Adso ạ. Một quyển sách cấm!” thầy William đáp.

Lúc này các tu sĩ đang kéo nhau về hướng nhà ăn, dùng bữa tối. Chúng tôi đang dở bữa thì Michael xứ Cesena ngói xuống bên cạnh, cho biết Ubertino đã đi rồi. Thầy William thở phào nhẹ nhõm.

Xong bữa, chúng tôi tránh mặt Tu viện trưởng lúc ấy đang trò chuyện với Bernard. Thầy trò tôi phát hiện ra Benno. Huynh chào chúng tôi với nụ cười gượng gạo trong lúc đi ra cửa. Thầy William bắt kịp, ép huynh ấy theo chúng tôi vào một góc nhà bếp.

“Benno,” thầy William hỏi, “quyển sách ấy đâu rồi?”

“Sách nào?”

“Benno, không ai trong chúng ta ngốc cả. Tôi nói về quyển mà hôm nay chúng ta đã lùng kiếm trong phòng thí nghiệm của Severinus, quyển mà tôi không nhận ra. Nhưng Huynh đã nhận ra ngay và quay lại lấy…”

“Huynh dựa vào đâu để cho rằng tôi đã lấy chứ?”

“Tôi nghĩ Huynh đã lấy và Huynh cũng nghĩ thế. Nó đâu rồi?”

“Tôi không nói được.”

“Benno, nếu Huynh không chịu nói, tôi sẽ thưa với Tu viện trưởng.”

“Bởi có lệnh của Tu viện trưởng nên tôi không thể cho Huynh biết được,” Benno nói, với vẻ đoan chính. “Hôm nay, sau khi chúng ta gặp nhau, đã có một chuyện mà Huynh cần biết. Vì Berengar chết nên khuyết người phụ tá thủ thư. Xế trưa nay Malachi đã đề nghị tôi giữ chức vụ đó. Tu viện trưởng đồng ý mới nửa giờ trước đây. Và sáng sớm mai, hy vọng thế, tôi sẽ được truyền thụ những bí mật của Thư viện. Đúng vậy, sáng nay tôi có lấy quyển sách ấy và đem giấu dưới nệm trong phòng mình mà chưa hề xem qua, vì biết Malachi đang để mắt theo dõi tôi. Cuối cùng Malach đã đề nghị với tôi, như tôi vừa nói với Huynh. Rồi tôi đã làm như một phụ tá thủ thư phải làm; trao lại quyển sách cho huynh ấy.”

Tôi không kềm được, liền hùng hổ.

“Nhưng Benno này, hôm qua và hôm kia Huynh… Huynh bảo Huynh cháy bỏng vì tò mò muốn biết, Huynh không muốn Thư viện giấu giếm những điều bí ẩn của nó lâu hơn nữa, Huynh bảo một học giả cần phải biết…”

Benno đỏ mặt lặng thinh, nhưng thầy William ngăn tôi lại: Adso ạ, vài giờ trước Benno ở phía bên kia. Bây giờ huynh ấy là người canh giữ nhưng bí mật mà huynh ấy từng muốn biết; trong khi canh giữ, huynh ấy sẽ có thừa thì giờ để học những bí mật này.”

“Thế những người khác thì sao ạ?” tôi hỏi. “Trước kia Benno nói, nhân danh tất cả những người có học thức mà.”

“Trước kia thôi.” thầy William nói, rồi kéo tôi đi, để mặc Benno hoang mang đứng đó.

Rồi thầy bảo tôi: “Benno là nạn nhân của một dục vọng lớn, song không giống dục vọng của Berengar hay quản hầm. Như nhiều học giả, huynh ấy thèm khát hiểu biết. Nhưng chỉ hiểu biết vì hiểu biết thôi. Khi bị ngăn trở với một phần kiến thức đó chỉ huynh ấy muốn đoạt lấy. Nay huynh ấy đọc được rồi, Malachi biết rõ người phụ tá của mình, nên đã dùng phương cách tốt nhất để có lại quyển sách và khóa miệng Benno. Con sẽ hỏi canh giữ một kho kiến thức như thế phỏng ích gì, nếu không sẵn sàng cho mọi người khác được sử dụng. Nhưng chính đó là điều khiến ta nói tới dục vọng. Sự khao khát kiến thức của Roger Bacon không phải là dục vọng: ông muốn dùng sở học của mình làm cho dân Chúa hạnh phúc, nên ông không tìm kiếm kiến chức chỉ vì kiến thức. Còn dục vọng của Benno chỉ là sự hiếu kỳ không được thỏa mãn, chỉ là niềm kiêu hãnh trí thức, là một cách để người tu sĩ làm dịu đi và biến đổi những đòi hỏi của xác thịt hoặc của thứ nhiệt tâm khiến người khác trở thành một chiến binh vì đức tin hay vì tà giáo. Đâu phải chỉ có nhục dục. Bernard Gui cũng đầy dục vọng chứ, dục vọng của lão là thứ dục vọng méo mó về công lý, trở thành đồng nhất với dục vọng về quyền lực, Lão Giáo hoàng thần thánh không còn đóng đô ở La Mã của chúng ta thèm khát giàu sang. Dục vọng của quản hầm thời trẻ là chứng thực, thay đổi và ăn năn sám hối, rồi thèm khát chết. Dục vọng của Benno là sách vở. Giống mọi dục vọng, kể cả của Onan - kẻ đã xuất tình xuống đất[237], dục vọng của Benno thật vô bổ, chẳng liên quan gì đến tình yêu, kể cả thứ tình yêu xác thịt…”

“Con biết,” tôi bất giác lẩm bẩm. Làm như không nghe thấy, thấy William nói tiếp những nhận định của mình, “Tình yêu chân chính muốn đối tượng mình yêu được điều tốt lành.”

“Có thể Benno muốn điều tốt cho những quyến sách của huynh ấy (vì bây giờ chúng cũng là của huynh ấy) và cho rằng tốt nghĩa là giữ chúng xa khỏi những bàn tay ham hố chăng?”

“Điều ích lợi của một quyển sách nằm ở chỗ nó được đọc. Một quyển sách được tạo ra từ những dấu hiệu nói về những dấu hiệu khác và những dấu hiệu này, đến lượt chúng, nói về các sự vật. Không ai đọc thì một quyển sách chứa đựng những dấu hiệu không tạo ra được khái niệm nào, nghĩa là nó câm. Thư viện này có lẽ được xây dựng lên để gìn giữ những quyển sách mà nó chứa đựng, nhưng bây giờ nó sống để chôn vùi chúng. Chính vì thế nó đã trở thành một vũng lầy tội lỗi. Quản hầm nói hắn đã phản bội. Benno cũng thế. Huynh ấy đã phản bội. Ôi, Adso ơi, thật là một ngày kinh tởm! Đầy máu và hủy diệt. Ta chán ngấy ngày hôm nay rồi. Mình hãy dự Kinh Chiều rồi đi ngủ.”

Ra khỏi nhà bếp chúng tôi gặp Aymaro. Huynh ấy hỏi tin đồn Malachi đề nghị Benno làm phụ tá có thật không. Chúng tôi chỉ có thể xác nhận.

“Hôm nay Malachi của chúng ta đã làm được nhiều chuyện thật ngoạn mục,” Aymaro nói, vẫn với nụ cười khinh miệt và khoan dung quen thuộc. “Nếu thật có công lý thì ngay đêm nay Quỷ sứ sẽ đến lôi huynh ấy đi.”

KINH TỐI

Nghe một bài giảng rằng tên Phản Chúa sắp đến; Adso khám phá ra sức mạnh của các tên riêng.

Hồi nãy buổi hát Kinh Chiều diễn ra thật lộn xộn, trong lúc quản hầm tiếp tục bị hỏi cung, còn các chủng sinh thoát vòng kiềm tỏa của thầy, đua nhau ghé những cặp mắt tò mò qua các cửa sổ và khe kẽ của hội trường xem chuyện gì đang diễn ra trong đó. Nên bây giờ là lúc toàn thế cộng đoàn cùng cầu nguyện cho hương hồn Severinus. Mọi người chờ đợi Tu viện trưởng lên tiếng và tự hỏi ông sẽ nói gì. Nhưng sau bài thuyết giáo dông dài chán ngắt của thánh Gregory theo nghi thức, sau bài hát đối và ba bài thánh vịnh được quy định sẵn, Tu viện trưởng cố bước lên bục giảng thật, song chỉ để cho biết chiều hôm ấy ông sẽ im lặng. Ông bảo đã có quá nhiều tai họa giáng xuống tu viện, khiến ngay cả người cha tinh thần cũng không được phép nói với giọng trách móc và răn bảo. Bây giờ, tất cả, không trừ một ai, cần nghiêm khắc tự vấn lòng mình. Nhưng vì phải có người thuyết giảng, nên ông đề nghị mọi người hãy nghe lời khuyên răn của tu sĩ niên trưởng, người gần đất xa trời nhất, ít dính líu nhất vào mọi đam mê trần tục vốn đã gây ra quá nhiều chuyện xấu xa. Tính theo tuổi tác thì lão Alinardo xứ Grottaferrata phải nói, song ai cũng biết tình trạng sức khỏe yếu ớt của vị sư huynh khả kính này. Kế Alinardo, tính theo trật tự không thể tránh khỏi của thời gian, là Jorge. Nên Tu viện trưởng đã yêu cầu huynh ấy nói.

Chúng tôi nghe tiếng rì rầm từ khu ghế mà Aymaro và các tu sĩ người Ý khác vẫn thường ngồi. Tôi đoán Tu viện trưởng đã ủy thác bài giảng cho Jorge mà không trao đổi chuyện này với Alinardo. Thầy William thì thầm giải thích cho tôi rằng Tu viện trưởng quyết định không thuyết giảng là sáng suốt, vì mọi lời ông nói đều sẽ bị lão Bernard và những người khác trong đoàn Avignon soi mói. Còn lão huynh Jorge, ngược lại, sẽ tự hạn chế trong các lời tiên tri huyền bí quen thuộc của mình và phe Avignon sẽ không quá chú trọng đến những điều lão nói. “Nhưng ta sẽ chú trọng,” thầy William nói thêm, “vì ta không tin Jorge đồng ý nói mà không có mục đích thật rõ rệt. Chưa biết chừng chính lão đã yêu cầu được nói.”

Jorge được đỡ lên bục giảng. Gương mặt lão sáng lên dưới ngọn đèn ba chân, nguồn sáng duy nhất của gian giữa. Ánh lửa lung linh làm đậm thêm quầng đen che khuất đôi mắt lão, trông như hai cái hốc đen ngòm.

“Thưa các Huynh vô cùng yêu quý,” lão lên tiếng, “và các vị khách rất thân mến của chúng ta. Nếu quý Huynh chịu khó lắng nghe lão già khốn khổ này… Bốn cái chết đã khiến tu viện của chúng ta rất đỗi đau buồn - chưa kể những tội lỗi xa xưa cũng như mới đây của thứ sinh vật khốn khổ nhất trong mọi sinh vật - như quý Huynh biết, không thế gán cho sự khắc nghiệt của thiên nhiên; nó vốn an bài, với nhịp điệu không thể thay đổi, cuộc sống trần thế của chúng ta từ thuở nằm nôi đến ngày nhắm mắt xuôi tay. Tất cả quý Huynh tràn ngập tiếc thương, nhưng hẳn ai nấy đều tin rằng những sự kiện đau buồn này không liên quan gì đến linh hồn quý Huynh, vì trừ một kẻ ra, tất cả quý Huynh đều vô tôi, và khi kẻ này bị trừng trị trong lúc quý Huynh tiếp tục tiếc thương những người đã mất, dĩ nhiên rồi, thì quý Huynh sẽ tuyệt đối không cần phải tự bào chữa một cáo trạng nào trước phiên tòa của Chúa. Quý Huynh tin thế đấy. Quý Huynh đúng là điên!” Jorge hét lên nghe thật kinh hoàng. “Quý Huynh là một lũ điên và ngu ngốc tự cao tự đại! Kẻ giết người sẽ hứng chịu gánh nặng tội lỗi trước Chúa, song chỉ vì hắn đã khứng chịu làm kẻ truyền đi những chỉ dụ của Người. Hệt như cần phải có kẻ phản bội Chúa Giê-su để sự huyền nhiệm của sự cứu rỗi được hoàn thành, nhưng Chúa lại cho phép nguyền rủa và phỉ nhổ kẻ đã phản bội Người[238]. Vậy thì trong những ngày này có kẻ đã phạm tội, gây chết chóc và hủy hoại nơi đây, nhưng tôi nói cho quý Huynh biết rằng sự hủy hoại này nếu không do Chúa muốn thì ít nhất cũng được Người cho phép để hạ bớt tính kiêu căng của chúng ta!”

Lão im lặng, đưa đôi mắt trống rỗng nhìn đám người đang nghiêm trang, như thể mắt lão thấu hiểu được cảm xúc, song thật ra lão đang dùng đôi tai thưởng thức sự khiếp đảm đến lặng người của họ.

“Trong cộng đoàn này,” lão nói tiếp, “từ lâu đã có con rắn độc của lòng kiêu căng cuộn mình ẩn náu. Nhưng kiêu căng gì mới được chứ? Kiêu căng vì quyền lực, trong một tu viện tách biệt với thế giới ư? Không, chắc chắn không rồi. Kiêu căng vì giàu có ư? Thưa quý Huynh, trước khi thế giới được biết này vang vọng những cuộc tranh luận triền miên về bần hàn và sở hữu, thì từ những ngày đầu của vị thánh tổ sáng lập ra dòng tu của chúng ta, chúng ta chẳng hề có gì hết; thậm chí khi chúng ta có mọi thứ, thì sự giàu có duy nhất chân thực của chúng ta là tuân giữ giới luật, cầu nguyện và làm việc. Nhưng trong công việc của chúng ta, công việc của dòng chúng ta và đặc biệt công việc của tu viện này, có một phần - phải nói là cơ bản - là học tập và bảo tồn kiến thức. Tôi nói bảo tồn chứ không tìm tòi, do đặc điểm của kiến thức - mà kiến thức là của Chúa - là trọn vẹn và đã được xác định rõ ngay từ đầu, trong sự toàn hảo của Lời mà nó tự diễn đạt về nó. Tôi nói bảo tồn, chứ không tìm tòi, vì một đặc điểm khác của kiến thức - do cũng của con người - là nó đã được xác định và hoàn thiện qua nhiều thế kỷ, từ lời thuyết giáo của các đấng tiên tri cho đến lời diễn giảng của các bậc giáo phụ. Trong lịch sử của kiến thức không có sự tiến triển, không có cuộc cách mạng mang tính thời đại, mà chỉ có nghiền ngẫm ôn tập không ngừng và siêu phàm thôi. Lịch sử con người tiến triển không ngừng, từ lúc Sáng thế qua Cứu chuộc cho đến sự trở lại của Chúa Ki-tô toàn thắng; Người sẽ xuất hiện, ngự trên một áng mây để phán xử những kẻ còn sống và những người đã chết. Nhưng tri thức của con người và của Chúa lại không tiến triển như thế, mà nó vững vàng và bất di bất dịch như một pháo đài; nếu chúng ta khiêm tốn lắng nghe tiếng nó nói, thì nó cho phép chúng ta đi theo và dự đoán được chiều hướng phát triển của lịch sử, nhưng nó không chịu ảnh hưởng của chiều hướng đó. Cho nên Chúa của dân Do Thái đã nói: Ta là Ta; còn Chúa Giê-su đã phán: Ta là con đường, là chân lý và sự sống. Đấy: kiến thức không là gì khác hơn bình giảng với tấm lòng kính sợ về hai chân lý ấy. Để làm sáng tỏ hơn hai điểm này, các đấng tiên tri, các tác giả Phúc âm, các bậc giáo phụ và các nhà thuyết giảng của Giáo hội đã nói hết mọi điều khác rồi. Đôi khi bọn tà đạo, vốn không biết gì về những điều này, cũng có đôi lời bình luận thích đáng, được tiếp thu vào truyền thống Cơ Đốc. Ngoài ra chẳng có gì để nói nữa cả. Chỉ cần tiếp tục trầm tư, chú giải và gìn giữ. Đó vốn là và tiếp tục phải là nhiệm vụ của tu viện chúng ta với Thư viện tuyệt vời của nó - chứ không gì khác cả. Người ta kể rằng ngày nọ một Caliph phương Đông đã nổi lửa đốt thư viện của một thành phố nổi tiếng, vinh quang và kiêu hãnh; khi hàng ngàn pho sách bị cháy, y bảo chúng mất cũng được thôi và nên mất nữa là khác, vì hoặc chúng lặp lại những điều Kinh Koran đã dạy, như thế chúng không cần thiết, hoặc chúng phản bác quyển Kinh mà bọn vô thần coi là thiêng liêng kia, như thể chúng có hại. Nhưng các đấng thuyết giảng của Gíao hội không suy luận theo kiểu ấy, chúng ta cũng vậy. Mọi điều liên quan đến bình giảng và làm sáng tỏ Kinh Thánh đều phải gìn giữ, vì chúng làm nổi bật sự vinh quang của Lời chúa; những điều phản bác cũng không thể bị hủy bỏ, vì chỉ khi chúng ta gìn giữ thì chúng mới có thể bị phản bác bởi những người có năng lực và được phó thác trách nhiệm, theo những cách và thời điểm Chúa chọn. Như thể trách nhiệm của đồng tu chúng ta qua bao thế kỷ và trọng trách của tu viện chúng ta ngày nay là: tự hào về chân lý mà chúng ta quảng bá, khiêm tốn và cẩn trọng gìn giữ những lời lẽ thù nghịch với chân lý, nhưng không để bị chúng làm ô nhiễm. Thế thì, thưa quý Huynh, tội kiêu ngạo có thể cám dỗ một tu sĩ học giả là gì? Đó là cho rằng nhiệm vụ của mình không phải là gìn giữ mà tìm kiếm dăm ba kiến thức chưa được Chúa ban cho nhân loại, như thể vị thiên thần cuối cùng chưa phán lời chung quyết trong sách cuối cùng của Kinh Thánh; ‘Với bất cứ ai nghe những lời sấm ngôn trong sách này, tôi xin chứng thực: ai thêm điều gì vào đó thì Thiên Chúa sẽ thêm cho người ấy những tai ương được viết trong sách này! Ai bớt điều gì trong các lời của sách sấm ngôn này, thì Thiên Chúa sẽ bớt phần người ấy được hưởng nơi quyển sách của sự sống, nơi Thành thánh và nơi những điều được viết trong sách này!’[239] Như thế, thưa quý Huynh vô phước của tôi, chẳng lẽ quý Huynh không nghĩ rằng những lời kia chẳng phác họa gì khác hơn những chuyện vừa xảy ra bên trong những bức tường này, còn những chuyện xảy ra bên trong những bức tường này chẳng phác họa gì hơn chính những thăng trầm đã gây đau khổ lên thế kỷ mà chúng ta đang sống, được xác định bằng lời nói và hành động, trong những phố thị cũng như thành quách, trong các đại học kiêu căng cũng như các đại giáo đường: đó chính là sự khắc khoải tìm những điều bổ sung cho những lời của chân lý, làm méo mó ý nghĩa của chân lý ấy, vốn đã phong phú trong các lời chú giải và chỉ đòi hỏi được dũng cảm bảo vệ, chứ không cần khai triển điên rổ? Đó chính là sự ngạo mạn đã ẩn náu và còn ẩn náu trong những bức tường này; và tôi xin nói với kẻ đã và đang rắp tâm bẻ những dấu niêm phong trên những quyển sách mà hắn không được phép đọc, rằng đó chính là sự ngạo mạn mà chúa định trừng phạt và sẽ tiếp tục trừng phạt, nếu nó không giảm bớt và chịu khuất phục. Chúng ta thì yếu ớt, còn Chúa chẳng khó khăn gì mà không tìm ra và sẽ còn tìm ra những công cụ để báo thù.”

“Con nghe thấy không, Adso?” thầy William lẩm bẩm. “Lão già này biết nhiều hơn là lão nói ra. Dù lão có nhúng tay vào những vụ này hay không thì lão cũng biết và đang cảnh báo rằng nếu tu sĩ nào tò mò tiếp tục xâm phạm Thư viện, thì tu viện sẽ không an bình trở lại được.”

Jorge lại nói tiếp, sau khi nghỉ một lúc lâu.

“Nhưng rốt cuộc ai chính là biểu tượng của lòng kiêu hãnh ấy, những hình ảnh minh họa, những sứ giả, bọn đồng lõa cùng những tên mang cờ hiệu ấy diễn tả niềm tự hào của ai? Sự thật, ai đã và có lẽ vẫn đang tiếp tục hành động bên trong những bức tường này để cảnh báo chúng ta rằng thời giờ sắp đến rồi[240] và để an ủi chúng ta, vì nếu thời giờ đã gần kề thì những đau đớn hẳn sẽ không thế chịu đựng nổi, nhưng không phải là vô hạn, vì chu kỳ lớn của vũ trụ này sắp đến hồi kết thúc? Ôi, quý Huynh hiểu rõ tất cả và quý Huynh sợ thốt ra cái tên ấy, vì đó cũng là tên của quý Huynh và quý Huynh sợ nó. Quý Huynh sợ nhưng tôi đây không hề sợ và tôi sẽ lớn tiếng gọi cái tên này để tạng phủ quý Huynh quặn thắt vì khiếp hãi, răng đập vào nhau khiến lưỡi quý Huynh đứt lìa, máu quý Huynh đông lại thành tấm màn đen che phủ mắt quý Huynh… Nó chính là con vật kinh tởm, nó là tên Phản Chúa!”

Lão ngừng một lúc lâu. Mọi người dường như chết lặng đi. Vật duy nhất lay động trong toàn giáo đường là ngọn lửa trên cái giá ba chân, nhưng ngay cả những cái bóng do nó hắt ra dường như cũng đông cứng lại. Âm thanh yếu ớt duy nhất là tiếng Jorge thở hổn hển khi lão gạt mồ hôi trán. Rồi Jorge tiếp tục.

“Có lẽ quý Huynh muốn nói với tôi: không, nó chưa đến mà, đầu là dấu hiệu nó đang đến? Chỉ kẻ khờ dại mới nói thế! Thì những dấu hiệu ấy - những tai họa được báo trước - sờ sờ ngay trước mắt chúng ta đấy, ngày này qua ngày khác, trong đại giảng đường của thế giới và trong hình ảnh thu nhỏ của tu viện này… Người ta bảo rằng khi gần tới thời điểm đó thì một quốc vương nước ngoài sẽ nổi dậy ở hướng Tây, y lắm mưu gian, vô thần, giết người như ngóe, giả trá lọc lừa, tham vàng, nhiều thủ đoạn, gian ác, thù hận và khủng bố những người ngoan đạo, và trong thời gian trị vì, y không thích bạc mà chỉ quý vàng! Tôi biết rõ vừa nghe thế quý Huynh vội tính toán xem người tôi nói ấy giống Giáo hoàng John hay Hoàng đế Ludwig hoặc vua Pháp hoặc ai đấy tùy ý thích của quý Huynh, để quý Huynh có thể nói được rằng: y là kẻ thù của ta, còn ta đứng về phe chính nghĩa! Nhưng tôi không ngây thơ vậy đâu; tôi sẽ không lọc ra cho quý Huynh một ai cả. Tên Phản Chúa, khi nó đến, nó sẽ đến mọi nơi và với mọi người, và ai cũng đều là một bộ phận của nó. Nó sẽ ở trong những đám thổ phỉ cướp phá thành thị và thôn quê, trong những dấu hiệu bất ngờ trên bầu trời, khi cầu vồng bỗng dưng xuất hiện, như sừng và lửa, trong khi ta nghe thấy tiếng than van rền rĩ và biển cả sục sôi. Người ta bảo rằng người và thú sẽ sinh ra quái vật, song điều đó có nghĩa là lòng dạ con người nuôi dưỡng hận thù và bất hòa. Đừng tìm kiếm quanh quý Huynh những con vật được minh họa trên những tấm giấy da mà quý Huynh thích thú! Người ta bảo rằng những người vợ trẻ mới lấy chồng sẽ sinh ra những đứa trẻ thơ vừa lọt lòng đã nói sõi, chúng bảo thời giờ đã gần kề và chúng xin được bị giết. Nhưng đừng tìm kiếm chúng tại những làng mạc dưới chân núi này làm gì, vì những đứa trẻ quá tinh khôn đã bị giết bên trong những bức tường này rồi! Giống những đứa trẻ trong lời tiên tri, chúng có diện mạo của người già lão, có bốn chân như trong lời tiên tri, chúng là những hồn ma, những thai nhi còn trong bụng mẹ mà đã bật ra được những lời thắn chú. Những điều này đã được ghi chép hết cả, quý Huynh có biết không? Sách vở ghi chép rằng sẽ có biến động trong tầng lớn cao sang, trong thứ dân, trong các thánh đường, rằng những mục sư xấu xa sẽ xuất đầu lộ diện, chúng là lũ đồi bại, khinh người, tham ăn, ham hưởng lạc, hám lợi, thích chuyện trò phù phiếm, khoe khoang, kiêu ngạo, tham lam, kênh kiệu, dâm đãng, dương dương tự đắc, kẻ thù của Phúc âm, sẵn sàng cự tuyệt nẻo chính, khinh miệt lời ngay, chúng thù ghét mọi nẻo đường của lòng mộ đạo, không chịu ăn năn sám hối cho nên chúng sẽ gieo rắc hoài nghi, thù hận giữa anh em, gieo rắc sự đồi bại, tàn ác, ganh tị, lãnh đạm, cướp bóc, say sưa, quá độ, dâm đãng, nhục dục, gian dâm và đủ mọi thứ xấu xa khác. Nỗi ưu phiền, tính khiêm cung, lòng yêu hòa bình, bần hàn, lòng trắc ẩn, sự mủi lòng sẽ tiêu tan… Đấy, thưa tất cả các vị đang hiện diện ở đây, tu sĩ của tu viện này và các vị khách quyền uy từ bên ngoài, quý Huynh không nhận ra chính mình ư?”

Trong lúc Jorge ngừng nói người ta nghe có tiếng sột soạt. Đó là tiếng Hồng y Bertrand vặn vẹo trên ghế. Tôi nghĩ dẫu sao Jorge cũng đã ăn nói như một nhà giảng đạo đại tài, khi thống trách các tu sĩ huynh đệ thì lão cũng không nương tay với các vị khách. Tôi sẵn sàng đợi tất cả để được biết lúc ấy trong đầu óc Bernard đang diễn ra những ý nghĩ gì và của cả những kẻ béo phị trong đoàn Avignon nữa.

“Và lúc đó, đúng lúc đó,” giọng Jorge vang như sấm, “tên Phản Chúa sẽ phạm thượng xuất đầu lộ diện, bắt chước Chúa Ki-tô. Lúc đó (nghĩa là lúc này đây) mọi vương quốc sẽ bị quét sạch, đâu đâu cũng sẽ đói nghèo, mất mùa và mùa đông cực kỳ khốc liệt. Và những đứa trẻ thời bấy giờ (chính là bây giờ) sẽ không còn ai quản lý giúp tài sản, lưu trữ thực phẩm trong nhà kho cho chúng, chúng sẽ mòn mỏi mua bán trong chợ búa. Phước thay những kẻ đã chết hay những sẽ kẻ sống sót được! Rồi kẻ thù, kẻ gây ra sự diệt vong sẽ xuất hiện, nó sẽ huênh hoang, khoác lác, giở đủ trò đạo đức để lừa mị toàn trái đất và lấn lướt người công tâm. Syria sẽ sụp đổ và khóc than những đứa con của nó. Cilicia sẽ ngẩng cao đẩu cho đến khi xuất hiện kẻ được gọi đến đế phán xét ả. Từ trên chiếc ngai huy hoàng, con gái của Babylon sẽ đứng bật lên để uống chén đắng. Cappadocia, Lycia và Lycaonia sẽ cúi đầu vì bao người bị tiêu diệt trong sự đồi bại của chúng. Doanh trại và chiến xa của lũ mọi rợ sẽ xuất hiện tứ phía đế chiếm cứ đất đai. Ở Armenia, Pontus và Bithynia thanh niên sẽ chết vì đao kiếm, thiếu nữ bị bỏ tù, trai gái sẽ phạm tôi loạn luân. Pisidia, tự kiêu trong vinh quang, sẽ bị bắt nằm sóng soài, gươm sẽ xả đôi nước Phoenicia, Judaea sẽ phải khoác đồ tang chế và chuẩn bị cho ngày hứng nhận đọa đày vì sự ô uế của nó. Đâu đâu cũng đầy rẫy chuyện kinh tởm và thê lương, tên Phản Chúa sẽ đánh bại phương Tây và triệt hạ những con đường mua bán, tay nó sẽ cắm gươm với lửa và lửa sẽ bùng lên cuồng nộ: sức mạnh của nó là sự báng bổ, tay nó là thủ đoạn, tay phải nó mang tới tàn phá, tay trái nó mang đến sự tối tăm. Đây là những nét đặc trưng của nó: đầu nó bốc lửa phừng phừng, mắt phải đỏ ngầu, mắt trái xanh như mắt mèo có hai con ngươi, lông mày trắng phau, môi dưới sưng vểu, mắt cá chân yếu ớt, bàn chân to sù, ngón tay cái dài ngoằng và nát ngướu!”

“Dường như đó là chân dung của chính lão đấy,” thầy William khúc khích thì thầm. Thật là một nhận xét độc địa, nhưng tôi thầm cảm ơn thầy đã lên tiếng, vì tóc tôi đã bắt đầu dựng cả lên vì chết khiếp. Cố nén lắm tôi mới khỏi bật cười, hai má phồng lên, tôi phì hơi qua đôi môi mím chặt, nghe rất rõ trong sự im lặng tiếp sau những lời của lão già, nhưng may thay ai cũng ngỡ có người nào đấy húng hắng ho hoặc khóc hoặc rùng mình và họ đều có lý.

“Đó là lúc,” Jorge nói tiếp, “tất cả sẽ thành ra hỗn loạn, con cái sẽ vung tay chống trả bố, vợ sẽ âm mưu hại chồng, chồng sẽ lôi vợ ra tòa, chủ sẽ bất nhân với người giúp việc, còn người giúp việc sẽ bất tuân chủ, người già cả sẽ không còn được kính trọng, bọn trẻ đòi cai trị, lao động trở thành việc vặt vãnh vô ích cho mọi người, nơi nơi ca ngợi sự phóng túng, trụy lạc, bừa bãi trong nếp ăn lối ở. Rồi hiếp dâm, ngoại tình, khai man, những tội lỗi vô luân sẽ ào ào như sóng, rồi bệnh tật, bợ đỡ, bùa chú và những vật thể bay sẽ xuất hiện trên bầu trời, giữa những người Cơ Đốc hiền lương sẽ nói lên bọn tiên tri giả, bọn ngụy tông đồ, bọn đồi bại, bọn mạo danh, bọn phù thủy, bọn cưỡng dâm, bọn cho vay cắt cổ, bọn khai man và bọn giả mạo; kẻ chăn chiên sẽ biến thành chó sói, linh mục sẽ nói dối, tu sĩ sẽ thèm khát chuyện trần gian, người nghèo sẽ không chịu nhậm lẹ cứu giúp chủ, bọn quyền thế sẽ thiếu lòng nhân, người chính trực sẽ phải gánh chịu điều oan khuất. Mọi thành phố chấn động vì động đất, dịch bệnh lan tràn khắp nơi, cuồng phong sẽ xới tung đất, đồng ruộng sẽ nhiễm độc, biển sẽ tiết ra chất dịch màu đen, những điều kỳ lạ sẽ diễn ra trên mặt trăng, các tinh tú sẽ tách rời quỹ đạo của chúng, những ngôi sao lạ sẽ cắt ngang xẻ dọc bầu trời, tuyết sẽ rơi giữa mùa hè và mùa đông sẽ nóng nực. Những giờ khắc của tận thế sẽ tới và thời gian sẽ chấm dứt… Vào giờ thứ ba của ngày đầu tiên một giọng nói mạnh mẽ sẽ rổn rảng trên bầu trời, một đám mây màu tía sẽ đến từ phương Bắc, kéo theo sấm chớp, mưa máu sẽ rơi xuống mặt đất. Sang ngày thứ hai quả đất sẽ văng khỏi chỗ nó tựa vào, và khói của một ngọn lửa khổng lồ sẽ tuôn qua những cổng thiên đường. Sang ngày thứ ba, từ bốn góc vũ trụ những vực thẳm của trái đất sẽ rầm rầm chuyển động. Những đỉnh bầu trời sẽ mở toang hoác, không gian sẽ đầy những cột khói và mùi lưu huỳnh sẽ nồng nặc cho đến giờ thứ mười. Tinh mơ ngày thứ tư, vực thẳm sẽ hóa lỏng, phác ra những tiếng nổ và mọi công trình kiến trúc sẽ sụp đổ. Vào giờ thứ sáu ngày thứ năm uy lực của ánh sáng và bàn xoay của mặt trời sẽ bị hủy diệt, trái đất sẽ tối đen cho tới chiều, trăng sao sẽ không ló dạng. Vào giờ thứ tư ngày thứ sáu bầu trời sẽ toác từ hướng Đông tới hướng Tây, các thiên thần có thể nhìn xuống trần gian qua kẽ nứt và muôn loài trên mặt đất có thể thấy các thiên thần đang ngó xuống trần. Rồi mọi người sẽ trốn lên núi, để những thiên thần chính trực khỏi nhìn thấy. Vào ngày thứ bảy, chúa Ki-tô sẽ đến trong hào quang của Chúa Cha. Lúc ấy những người chính trực sẽ được phán xét, xem hồn và xác họ có được hưởng ơn phước vĩnh hằng không. Nhưng đây không phải là điều để quý Huynh trầm tư mặc tưởng chiều nay, hỡi các sư huynh kiêu hãnh! Những kẻ tội lỗi sẽ không nhìn thấy bình minh của ngày thứ tám, khi một giọng nói ngọt ngào và êm ái vang lên từ hướng Đông, ngay chính giữa bầu trời và người ta sẽ thấy Tổng thiên thần, vị chỉ huy mọi thiên thần, với mọi thiên thần tiến tới cùng Người, ngự trên cỗ xe mây, lòng tràn đầy hân hoan, bay vụt trong không gian để giải phóng những kẻ hạnh phúc vì đã giữ lòng tin và mọi người hoan hỉ vì sự hủy diệt thế giới này được toàn vẹn! Nhưng chiều hôm nay, điều này sẽ không làm cho chúng ta thích thú kiêu hãnh! Thay vào đó, chúng ta sẽ ngẫm ngợi về những lời Chúa sẽ phán để xua đuổi những kẻ không được cứu rỗi linh hồn: Hỡi kẻ bị kết tội, hãy tránh xa ta và đi vào ngọn lửa vĩnh cửu mà Quỷ dữ và tay sai của nó chuẩn bị cho ngươi! Tự ngươi đã gây ra nó thì bấy giờ ngươi hãy vui hưởng đi! Hãy tránh xa ta, hãy chui xuống bóng tối triền miên cùng ngọn lửa không bao giờ dập tắt nổi! Ta tạo ra ngươi, nhưng ngươi lại trở thành môn đồ của kẻ khác! Ngươi trở thành tôi tớ của chủ khác, vậy hãy cút vào trong bóng tối mà ở với nó, với con rắn độc không bao giờ chịu nằm yên, kể cả lúc nó nghiến răng! Ta cho ngươi tai để nghe Lời Thánh, thế mà ngươi lại đi nghe lời bọn tà đạo! Ta tạo ra miệng ngươi để ngươi vinh danh Chúa, nhưng ngươi lại dùng nó nói những điều dối trá của bọn thi sĩ và những câu đố của lũ quản trò ở chợ! Ta ban cho ngươi mắt để tháy ánh sáng của những lời ta giáo huấn, nhưng ngươi lại chăm chắm nhìn vào bóng tối! Ta là một quan tòa nhân đức, nhưng công minh. Ai cũng sẽ nhận dược thưởng phạt tương xứng với công tội của mình. Ta rất muốn khoan hồng với các ngươi, nhưng ta không thấy chút dầu nào trong lọ của các ngươi. Ta rất muốn động lòng từ tâm, nhưng đèn của các ngươi ám đầy khói. Hãy tránh khỏi mắt ta… Chúa sẽ nói như thế đấy. Và những kẻ đó… có thể là chúng ta… sẽ phải chịu đọa đày đời đời kiếp kiếp. Nhân danh Cha và Con và Thánh Thần.”

“Amen,” mọi người đồng thanh đáp.

Các tu sĩ lặng lẽ nối nhau thành một hàng dài trở về phòng mình. Các Anh em hèn mọn và người phe Giáo hoàng chẳng thiết trò chuyện với nhau nữa, nên đều tìm nơi tĩnh mịch nghỉ ngơi. Lòng tôi nặng trĩu.

“Đi ngủ thôi, Adso,” thầy William bảo tôi, trong lúc leo cầu thang lên khu dành cho khách hành hương. “Đêm nay mình không tiện lang thang đâu. Lão Bernard Gui dám có ý tưởng dùng xác hai thầy trò mình để báo hiệu sự tận thế của thế giới đấy. Sáng mai chúng ta phải có có mặt tại Kinh Sớm, vì ngay sau đó Michael và các Anh em hèn mọn khác sẽ rời khỏi đây.”

“Lão Bernard cũng sẽ đi luôn với các tù nhân chứ ạ?” tôi khẽ hỏi.

“Chắc chắn lão chẳng còn gì để làm ở đây nữa. Lão muốn về tới Avignon trước Michael, cốt để huynh ấy tới trùng lúc phiên tòa xử quản hầm, một Anh em hèn mọn, tà đạo và giết người. Giàn thiêu quản hầm sẽ như ngọn đuốc giải hòa, soi sáng buổi gặp gỡ đầu tiên giữa huynh Michael và Giáo hoàng.”

“Còn Salvatore và… cô gái sẽ ra sao?”

“Salvatore sẽ đi cùng với quản hầm, vì y sẽ phải xác nhận tại phiên tòa. Đổi lại, có lẽ Bernard sẽ tha cho y mạng sống. Có thể lão để cho y trốn đi rồi sai người theo giết, cũng có thể lão tha y thật, vì một người như lão Bernard đâu chú ý gì đến một kẻ như Salvatore. Ai biết được? Có thể Salvatore sẽ trở thành một tên cướp tàn bạo trong một cánh rừng nào đấy ở Languedoc…”

“Còn cô gái?”

“Ta đã bảo rồi: cô ấy coi như đã bị thiêu sống. Nhưng cô ấy sẽ bị thiêu trước, ngay trên đường đi, để khai sáng cho ngôi làng nào đó của phái Cathar bên bờ biển. Ta nghe nói Bernard sẽ gặp đồng sự của lão là Jacques Fournier[241] (con hãy ghi nhớ cái tên này; hiện thời hắn thiêu những người phái Albigen, nhưng hắn nuôi nhiều tham vọng cao hơn) và ném một ả phù thủy xinh đẹp lên giàn hỏa sẽ làm tăng uy danh của cả hai…”

“Chẳng lẽ không thể làm gì để cứu họ ư?” tôi kêu lên. “Tu viện trưởng không thể can thiệp ư?”

“Can thiệp cho ai chứ? Cho quản hầm, kẻ đã thú nhận tội ác ư? Cho một tên đê tiện như Salvatore ư? Hay con nghĩ đến cô gái?”

“Nếu thế thì đã sao?” tôi liều lĩnh nói. “Dẫu sao trong ba người chỉ cô ấy thật sự vô tội, thầy biết cô ấy không phải là phù thủy mà…”

“Con cho rằng sau những chuyện đã xảy ra ấy, Tu viện trưởng sẽ liều nốt chút uy danh còn sót của ông ư?”

“Nhưng ông đã nhận trách nhiệm về việc Ubertino trốn thoát đó thôi!”

“Ubertino là một tu sĩ trong tu viện của ông và không bị kết tội nào cả. Ngoài ra, con nói vớ vẩn gì thế? Ubertino là một nhân vật quan trọng; Bernard chỉ có thể lén lút sát hại huynh ấy thôi.”

“Nghĩa là quản hầm nói đúng: tiện dân luôn phải gánh chịu cho mọi người, cho cả những kẻ bênh vực họ, thậm chí cho cả những người bằng lời kêu gọi sám hối đã xúi họ làm loạn như Ubcrtino và Michael! Tôi quá tuyệt vọng nên cứ nghĩ cô gái là một Fratlcello, bị quyến rũ bởi viễn ảnh huyền nhiệm của Ubcrtino, chứ không phải một thôn nữ phải hứng chịu những điều chẳng liên quan gì đến mình.

“Thế đấy,” thấy William buồn bã đáp. “Còn nếu con thật sự muốn tìm một tia sáng le lói của chân lý thì ta cho con biết rắng một ngày kia những tay đầu sỏ như Giáo hoàng và Hoàng đế, để tạo hòa bình với nhau, sẽ bước qua xác những bọn tép riu lâu nay vẫn choảng nhau vì phục vụ cho hai phe. Và Michael hoặc Ubertino sẽ bị đối xử như cô gái của con hôm nay thôi.”

Nay tôi biết ngày đó thầy William đã tiên đoán, hay đúng hơn, đã dùng tam đoạn luận suy diễn, dựa trên những nguyên tắc của triết học tự nhiên. Nhưng lúc ấy, lời tiên đoán và tam đoạn luận của thầy không an ủi tôi được tí nào. Điều chắc chắn duy nhất là cô gái sẽ bị thiêu. Và tôi cảm thấy có trách nhiệm, vì khác nào nàng phải chuộc trên giàn hỏa tội lỗi mà tôi đã phạm với nàng.

Tôi xấu hổ bật khóc, chạy về phòng mình. Suốt đêm ấy tôi cắn vào nệm rơm và tuyệt vọng nức nở, vì ngay đến gọi tên người minh yêu để khóc than thương xót - như trong những tiểu thuyết võ hiệp sĩ mà tôi với các bạn từng đọc ở tu viện Melk - tôi cũng không được phép.

Đó là mối tình trần thế duy nhất trong đời tôi mà thuở ấy và mãi mãi về sau tôi không được biết tên.

NGÀY THỨ SÁU

KINH SỚM

Các ông hoàng ngồi dự lễ, còn Malachi ngã gục xuống đất.

Thầy trò tôi xuống dự Kinh Sớm. Vào cuối đêm, hay gọi là đầu một ngày mới sắp đến cũng thế, trời vẫn còn mù sương. Khi băng qua khu hành lang, hơi ẩm thấm vào tận xương cốt của tôi vẫn còn đau như dần sau một đêm trằn trọc. Tuy giáo đường lạnh lẽo, song tôi vẫn quỳ dưới mái vòm cao, thở phào nhẹ nhõm vì được che chở trước thiên nhiên và cảm thấy khuây khỏa trong hơi ấm của những người khác và qua tiếng kinh cầu.

Khúc thánh vịnh vừa cất lên thì thầy William chỉ vào hàng ghế đối diện chúng tôi: giữa Jorge và Pacificus xứ Tivoli có một chiếc bỏ trống. Đó là chỗ của Malachi, huynh ấy luôn luôn ngồi cạnh lão mù. Không phải chỉ thầy trò tôi nhận thấy sự vắng mặt kia. Phía bên này tôi bắt gặp cái liếc nhìn lo lắng của Tu viện trưởng, chắc chắn ông quá rõ những sự vắng mặt như thế này luôn báo trước điều chẳng lành. Phía bên kia tôi để ý thấy lão Jorge lộ vẻ bồn chồn khác mọi ngày. Gương mặt lão, bình thường vốn khôn dò vì đôi mắt trắng không thần, hầu như tối sầm lại, còn đôi bàn tay bồn chôn và nóng nảy. Thật vậy, thỉnh thoảng lão lại sờ soạng chiếc ghế bên cạnh như hy vọng người vắng mặt sẽ hiện ra bất cứ lúc nào mà lão sợ không nhận ra.

“Thủ thư ở đâu được nhỉ?” tôi thì thầm hỏi thầy William.

“Malachi,” thấy William đáp, “lúc này là người duy nhất nắm trong tay quyển sách đó. Nếu huynh ấy không là thủ phạm các án mạng thì có lẽ huynh ấy không biết những nguy hiểm ẩn chứa trong quyển sách đó…”

Chẳng có gì để nói thêm nữa. Thầy trò tôi chỉ còn biết chờ. Và chúng tôi đã chờ: thầy William, tôi, Tu viện trưởng - ông không ngớt nhìn đăm đăm vào chiếc ghé trống - và Jorge với đôi bàn tay không ngừng sờ soạng dò tìm trong bóng tối.

Cuối giờ cầu nguyên, Tu viện trưởng nhắc nhở các tu sĩ và chủng sinh cần chuẩn bị cho Lễ trọng Giáng sinh; do đó, theo tập quán, thời gian trước Kinh Ngợi Ca sẽ dùng để chứng tỏ tinh thần hòa hợp của toàn cộng đồng qua việc tập một số bài hát được quy định cho dịp ấy. Thật vậy, tập thể những kẻ mộ đạo này đã được tập luyện thành như một người duy nhất, một giọng du dương duy nhất qua quá trình tập luyện nhiều năm, họ thật đã hợp thành một linh hồn duy nhất trong tiếng hát của họ.

Tu viện trưởng mời mọi người hát bài “Sederunt - Ngồi xuống dự lễ”:

Sederunt principes Các ông hoàng ngồi xuống

et adversus me và lên tiếng chống lại con

loquebantur, iniqui Những kẻ xấu

persccuti sunt me khủng bố con.

Adiuva me, Domine Lạy Chúa, xin hãy giúp con,

Deus meus, salvum me Chúa của con, xin hãy cứu rỗi con

Fac propter magnum Bởi lòng bác ái

misericordiam tuam, vĩ đại của Người.

Tôi tự hỏi chẳng hay Tu viện trưởng có cố ý chọn bài thánh vịnh nọ để hát trong cái đêm đáng nhớ ấy không, bài hát mang tiếng kêu cứu của kẻ bị truy bức cầu khẩn Chúa, van xin được cứu vớt khỏi những ông hoàng độc ác. Và kia, các sứ giả của ông hoàng vẫn còn hiện diện tại buổi lễ, họ được nhắc nhở rằng dòng tu của chúng tôi đã sẵn sàng chống lại sự truy bức của những kẻ quyền thế suốt bao thế kỷ qua như thế nào, nhờ mối liên hệ đặc biệt với Chúa Trời, Chúa của mọi đạo binh[242]. Quả thật, đoạn đầu của bài hát đã gây một ấn tượng vô cùng mạnh mẽ.

Âm tiết đầu tiên nhất loạt xướng lên, chậm mà trang nghiêm với hàng chục giọng trầm choán ngập gian giữa rồi bay bổng trên đầu chúng tôi, nghe như trỗi lên từ giữa lòng quả đất. Khi những giọng khác bắt đầu kết lại bằng một loạt láy và ngân cao vượt cái âm trầm và liên tục kia thì nó không tắt mà tiếp tục - vững vàng như quả đất - chế ngự suốt khoảng thời gian đủ để một người đọc chậm rãi và uyển chuyển mười hai lần bài kinh “Kính mừng”. Những người đang cầu nguyện được âm tiết ngân dài này, biểu tượng của sự vĩnh hằng, truyền cho niềm tin tưởng nên những giọng ca khác (nhất là của các chủng sinh) như hết còn sự hãi, cùng dựng lên trên nền đá vững chãi này những đỉnh, những cột trụ, những xà kèo từ những nốt nhạc như hóa lỏng phụ họa. Trong lúc lòng dạt dào mê mẩn với tiếng ngân ở những nốt climacus hay porrectus, torculus hay salicus[243], tôi tưởng như những giọng hát kia muốn bảo với tôi rằng linh hồn (của những người đang hát và của tôi, kẻ đang nghe) không thể nào kham nổi tình cảm chứa chan nên sẽ bùng theo những giọng hát ấy để diễn đạt niềm vui, nỗi đau, lời ngợi ca, tình yêu trong cảm giác ngây ngất của những âm thanh ngọt lịm. Trong khi đó, những giọng hát trần thế vẫn không sút giảm, như thể sự hiện diện đầy đe dọa của kẻ thù, của bọn quyền thế khủng bố dân Chúa vẫn chưa giải quyết xong, cho tới khi tiếng ầm ầm như sóng biển của nốt nhạc duy nhất kia bị át hoặc ít ra bị kìm hãm bởi những tiếng hallelujah[244] hoan hỉ của những người hát đối lại; lúc đó tất cả hòa thành một hợp âm oai nghiêm và toàn hảo ở nốt resupine.

Sau khi từ “sederunt” được hắt ra một cách khó nhọc, từ “principes” bay bổng lên không gian với sự bình thản trang trọng của thiên thần Seraphim. Tôi không còn thắc mắc ai là những kẻ uy lực lên tiếng nói chống lại tôi (chống lại chúng tôi); bóng của con ma đang ngồi đó đe dọa đã tan biến.

Còn những bóng ma khác cũng tan biến ngay lúc đó, tôi tin thế, vì khi nhìn lại chỗ ngồi của Malachi - sau khi tôi bị giọng hát trầm bổng cuốn hút mất một lúc - tôi thấy hình dáng Thủ thư trong số những người đang cầu kinh kia, như thế chưa từng thiếu vắng huynh ấy. Tôi nhìn thầy William, thấy một nét an tâm trong mắt thầy. Nhìn từ xa, tôi cũng thấy trong mắt Tu viện trưởng một vẻ an tâm tương tự. Về phần Jorge, lão lại một lần nữa vươn tay ra, rồi giật vội về ngay khi chạm phải thân thể người ngồi bên cạnh. Nhưng tôi không biết những cảm xúc gì đã dấy lên trong lòng lão.

Bây giờ ca đoàn đang hân hoan hát câu “Adiuva me”, âm “a” tươi sáng vui vẻ lan khắp nhà chờ, ngay cả âm “u” có vẻ cũng không ảm đạm như trong từ “sedurant”, mà đầy khí lực thiêng liêng. Nguyên tắc đòi hỏi các tu sĩ và chủng sinh khi hát phải ngồi thẳng người để họng không bị vướng mắc, đầu ngẩng lên, quyển sách hát gần ngang tầm vai nên họ có thể đọc mà không cần cúi đầu, khiến không cần gắng sức mà hơi vẫn dễ dàng thoát ra từ ngực. Nhưng lúc ấy vẫn còn là canh khuya, nên tuy lớn tiếng ca hát hoan hỉ song nhiều người vẫn còn ngái ngủ, họ đắm chìm khi ngân một nốt nhạc dài, thỉnh thoảng lại gục đầu, mặc cho sóng nhạc cuốn đi. Trong tình huống đó, những kẻ có nhiệm vụ đánh thức vẫn soi đèn vào mặt từng người để đánh thức cả phần xác lẫn phần hồn của họ.

Cho nên trước tiên một người đi đánh thức đã nhận thấy Malachi lắc lư một cách kỳ quái, như thể huynh ấy đột nhiên đắm mình trở lại trong làn sương Cimmerie[245] của một giấc ngủ mà có lẽ hồi tối huynh ấy không được hưởng. Người đánh thức ấy tiến lại, rọi đèn vào mặt Malachi, khiến tôi chú ý. Thủ thư không có phản ứng nào. Người kia đụng nhẹ vào Malachi và huynh ấy nặng nề chúi tới trước. Người đánh thức chỉ vừa kịp đỡ lấy Malachi trước khi huynh ấy ngã nhào xuống đất.

Tiếng hát chậm lại, giọng ca tắt ngắm, mọi người hoang mang mất một lúc. Thầy William đứng bật ngay dậy, chạy lại chỗ Pacificus xứ Tivoli đang cùng với người đánh thức đặt Malachi nằm xuống đất, bất tỉnh.

Thầy trò tôi đến nơi gần như cùng lúc với Tu viện trưởng. Dưới ánh đèn, chúng tôi nhìn thấy gương mặt con người khốn khổ ấy. Tôi đã miêu tả diện mạo Malachi rồi, nhưng đêm nay, dưới ánh đèn, nó mới đúng là hình ảnh của cái chết: mũi nhọn, đôi mắt sâu hoắm, thái dương hõm xuống, hai tai nhăn nheo, trắng bệch, dái tai vểnh, da mặt cứng đờ, căng và khô, hai má vàng bủng đầy những đốm đen. Đôi mắt vẫn mở và hơi thở nặng nhọc thoát qua đôi môi khô héo. Huynh há hốc miệng; vì tôi khom người sau lưng thầy William - lúc ấy đang cúi xuống - nên tôi thấy cái lưỡi đen sì ngọ nguậy giữa hai hàm răng. Thầy William quàng tay qua vai Malachi, đỡ dậy, tay kia gạt lớp mồ hôi nhễ nhại trên trán huynh. Malachi cảm thấy có người chạm đến mình, cảm thấy có ai đó hiện diện; huynh nhìn trân trân về phía trước, nhưng rõ ràng không thấy gì, chắc chắn không nhận ra ai đứng trước mặt. Huynh nâng bàn tay run rẩy nắm ngực áo thầy William, kéo thầy xuống khiến mặt hai người gần sát nhau, rồi huynh ấy khò khè thốt ra đôi lời yếu ớt: “Huynh ấy bảo tôi… đúng thật… Nó có sức mạnh của nghìn con bọ cạp…”

“Ai đã bảo Huynh?” thầy William hỏi, “Ai?”

Malachi cố nói nữa. Nhưng huynh đã run bần bật, đầu ngật ra sau. Mọi thần sắc, mọi nét của sự sống biến mất cả rồi. Huynh đã chết.

Thầy William đứng dậy. Thầy nhận ra Tu viện trưởng đang đứng bên cạnh, nhưng ông không nói với thầy một lời nào. Rồi thầy thấy lão Bernard Gui sau lưng Tu viện trưởng.

“Thưa ngài Bernard,” thầy William hỏi, “ai đã giết người này, sau khi ngài đã tài tình đến thế để tìm ra và giam giữ những tên sát nhân?”

“Xin đừng hỏi tôi,” Bernard đáp. “Tôi không hề nói đã trao cho pháp luật mọi tên tội phạm được thả lỏng trong tu viện này. Nếu làm được, tôi sẽ rất sẵn lòng.” Lão nhìn thầy William. “Nhưng những tên đó bây giờ tôi phải trao cho sự nghiêm khắc… hay lòng độ lượng quá mức của Cha Tu viện trưởng.” Tu viện trưởng mặt cắt không còn hạt máu, đứng lặng thinh. Rồi Bernard bỏ đi.

Ngay lúc ấy chúng tôi nghe có tiếng khóc thút thít, nghẹn ngào. Đó là Jorge, được một tu sĩ nâng đỡ, đang quỳ trên ghỗ. Hẳn tu sĩ này đá kể với lão chuyện vừa xảy ra.

“Sẽ không bao giờ chầm dứt…” giọng lão ngắt quãng. “Chúa ơi, xin hãy tha thứ cho tất cả chúng con!”

Thầy William cúi xuống xác chết thêm một lúc nữa. Thầy nắm hai cổ tay, lật lòng bàn tay ra phía ánh sáng. Đầu ba ngón đầu tiên của bàn tay phải đen thẫm.

KINH NGỢI CA

Chọn một quản hầm mới, nhưng chưa có thủ thư mới.

Tới giờ Kinh Ngợi Ca rồi ư? Thế là sớm hay muộn hơn? Từ lúc ấy trở đi tôi mất hết ý niệm về thời gian. Có lẽ đã nhiều giờ trôi qua, cũng có thể ít hơn, trong lúc xác Malachi được quàn trong nhà thờ, trên một giàn táng, có các sư huynh đứng quanh thành hình bán nguyệt. Tu viện trưởng chỉ thị cử hành tang lễ tức thì. Tôi nghe ông gọi Benno và Nicholas xứ Morimondo tới. Chưa đầy một ngày, ông nói, tu viện đã mất đi thủ thư và quản hầm. “Huynh,” ông bảo Nicholas “sẽ đảm nhận nhiệm vụ của Remigio. Huynh biết công việc của nhiều người trong tu viện. Huynh cử ai đấy trông coi lò rèn thay và hãy lo ngay những việc cần thiết trong nhà bếp và nhà ăn cho hôm nay. Huynh được miễn các buổi lễ. Huynh đi đi.” Rồi ông nói với Benno: “Mới chiều hôm qua Huynh được chỉ định làm phụ tá cho Malachi. Hãy lo việc mở cửa phòng sao chép và coi chừng đừng để ai lên thư viện một mình.” Benno rụt rè thưa chưa được truyền cho những bí mật của thư viện. Tu viện trưởng nghiêm khắc nhìn huynh ấy. “Không ai bảo Huynh sẽ được truyền. Huynh hãy lo cho công việc tiếp tục chạy, coi đó như lời cầu nguyện cho các sư huynh quá cố của chúng ta… và cho những ai sẽ phải chết. Mỗi tu sĩ sẽ chỉ được làm việc với những quyển sách đã được trao. Ai muốn, cứ tra cứu thư mục. Không hơn nữa. Huynh được miễn Kinh Chiều, vì lúc ấy Huynh phải khóa tất cả lại.”

“Thế con ra bằng cách nào ạ?” Benno hỏi.

“Ừ nhỉ. Ta sẽ khóa những cửa dưới sau bữa tối vậy. Thôi Huynh đi đi.”

Benno đi ra cùng với mấy người kia, tránh mặt thầy William, mà thầy lại muốn nói chuyện với huynh ấy. Trong khu hát kinh chỉ còn một nhóm nhỏ ngồi lại: Alinardo, Pacificus xứ Tivoli, Aymaro xứ Alessandria và Peter xứ Sant’Albano. Aymaro nhếch mép cười.

“Chúng ta hãy tạ ơn Chúa,” huynh ấy nói. “Tên thủ thư người Đức chết rồi, e rủi ro có tay thủ thư mới còn man mọi hơn nữa ấy chứ.”

“Các Huynh nghĩ ai sẽ được chỉ định vào chức vụ ấy nhĩ?” thầy William hỏi.

Peter xứ Sant’Albano mỉm cười bí hiểm. “Sau những chuyện xảy ra vài ngày qua, vấn đề không còn là thủ thư nữa, mà là Tu viện trưởng…”

“Suỵt!” Pacificus nói với huynh ấy. Còn Alinardo nói với vẻ trầm tư quen thuộc “Họ sẽ lại phạm bất công khác thôi… như vào thời của ta vậy. Phải ngăn chặn họ mới được!”

“Ai thế?” thầy William hỏi.

Pacificus liền thân mật nắm tay thầy, kéo về phía cửa, xa người tu sĩ già một quãng.

“Alinardo… Huynh biết mà… chúng tôi yêu quý huynh ấy lắm. Với chúng tôi, huynh ấy tượng trưng cho truyền thống xa xưa và thời vàng son của tu viện… Nhưng đôi khi huynh ấy nói mà không biết mình nói gì. Chúng tôi đều lo lắng về thủ thư mới. Người này phải xứng đáng, chín chắn và uyên bác… Chỉ cần thế thôi.”

“Cần biết tiếng Hy Lạp không?” thầy William hỏi.

“Và tiếng A rập, như truyền thống bắt buộc. Nhiệm vụ này đòi hỏi thế. Nhưng trong chứng tôi có nhiều người có khả năng này. Tôi đây, nếu có thể nói thế được, Peter này và Aymaro…”

“Benno biết tiếng Hy Lạp.”

“Benno quá trẻ. Tôi không rõ vì sao hôm qua Malachi lại chọn huynh ấy làm phụ tá, nhưng mà…”

“Thế Adelmo có biết tiếng Hy Lạp không?”

“Tôi nghĩ là không. Không, chắc chắn không.”

“Nhưng Venantius biết. Berengar nữa. Tốt lắm, cám ơn Huynh.” Chúng tôi bỏ đi ra ngoài, rồi xuống bếp tìm chút gì ăn.

“Sao thấy lại muốn tìm ra ai biết tiếng Hy Lạp ạ?” tôi hỏi.

“Vì tất cả những người chết có dấu ngón tay thâm đen đều biết tiếng Hy Lạp. Thành ra sẽ không sai nếu cho rằng người chết kế tiếp sẽ ở trong số những người biết tiếng Hy Lạp. Kể cả ta. Con được an toàn.”

“Thầy nghĩ gì về những lời cuối cùng của Malachi?”

“Con đã nghe rồi đấy. Bọ cạp. Hồi kèn thứ năm báo hiệu nhiều chuyện, trong đó có lũ châu chấu với ngòi như ngòi bọ cạp sẽ đến giày vò con người. Và Malachi cho chúng ta biết có ai đó đã cảnh báo huynh ấy rồi.”

“Hồi kèn thứ sáu,” tôi nói, “loan báo lũ ngựa có đầu sư tử, mõm phun khói, lửa và lưu huỳnh, người cưỡi khoác giáp che ngực màu lửa, ngọc da cam và lưu huỳnh.”

“Nhiều thứ quá. Nhưng án mạng kế tiếp có thể sẽ xảy ra gần tàu ngựa. Mình phải để mắt đến nó. Và phải chuẩn bị cho hồi kèn thứ bảy. Sẽ còn hai nạn nhân nữa. Những ai có khả năng bị chấm nhất nhỉ? Nếu mục tiêu là điều bí mật của finis Afiicae thì người biết nó sẽ bị chấm đấy. Theo ta nghĩ chỉ có thể là Tu viện trưởng thôi. Trừ phi âm mưu nhắm chuyện gì khác. Con vừa nghe mấy huynh kia nói đấy, âm mưu phế truất Tu viện trưởng, nhưng Alinardo lại nói tới nhiều người - ‘họ’ thế này, ‘họ’ thế kia…”

“Chúng ta phải cảnh báo Tu viện trưởng,” tôi nói.

“Cảnh báo chuyên gì chứ? Rằng họ định giết ông à? Ta không có bằng chứng thuyết phục. Ta chỉ suy diễn như thể ta nghĩ giống tên sát nhân. Nhưng nếu y theo đuổi một ý đồ khác thì sao? Và nhất là nếu không chỉ có một kẻ sát nhân thì sao nào?”

“Thầy định nói gì chứ ạ?”

“Ta không biết rõ. Nhưng như ta đã nói với con, mình phải hình dung mọi tình huống, cả trật tự lẫn hỗn loạn.”

KINH ĐẦU

Nicholas kể nhiều chuyện lúc hướng dẫn hai thầy trò thăm viếng kho tàng dưới hầm mộ.

Nicholas xứ Morimondo, với chức vụ mới là quản hầm, đang chỉ thị cho những người lo chuyện nấu nướng, còn họ cho huynh biết về cung cách hoạt động trong nhà bếp. Thầy William muốn nói chuyện với Nicholas, nhưng huynh yêu cầu chúng tôi chờ một lúc, cho đến khi huynh xuống hầm mộ chứa kho tàng để giám sát việc lau bóng những hòm kính đựng thánh tích, vì đó vẫn là nhiệm vụ của huynh. Ở đấy huynh sẽ có nhiều thì giờ hơn để trò chuyện với thầy trò tôi.

Quả nhiên, lát sau huynh mời chúng tôi đi theo. Huynh vào giáo đường, vòng ra phía sau bàn thờ chính (trong lúc các tu sĩ đang đặt một giàn táng tại gian giữa để quàn thi hài Malachi) và dẫn chúng tôi xuống một tam cấp hẹp. Tới cuối tam cấp chúng tôi lọt vào trong một căn phòng rất thấp, trán hình vòm, được những cột trụ to bằng đá thô chống đỡ. Chúng tôi đang ở trong hầm mộ, nơi tàng trữ bảo vật của tu viện, nơi Tu viện trưởng bo bo giữ gìn và chỉ cho phép mở cửa để đón những khách thật quan trọng vào những dịp hết sức đặc biệt.

Chung quanh là các hòm đủ cỡ, chứa những báu vật đẹp tuyệt vời sáng ngời dưới ánh đuốc (do hai phụ tá tin cẩn của Nicholas thắp lên): những áo tế bằng vàng, những mũ miện vàng nạm ngọc, những hòm chạm khắc bằng nhiều kim loại khác nhau đựng thánh tích, những đồ vật bằng men huyền và ngà. Nicholas say mê cho chúng tôi xem một quyển Phúc âm, bìa là những tấm men đẹp không tưởng tượng nổi, gồm những ô viền vàng, đậm nhạt muôn màu muôn vẻ và đóng chắc bằng đá quý giả làm đinh. Huynh cho chúng tôi xem một khung chứa tượng tinh xảo với hai cột trụ bằng đá da trời và vàng làm khung cho cảnh mai táng Chúa Ki-tô đắp nổi bằng bạc, đính khung là một thập giá bằng vàng nạm mười ba viên kim cương trên nền đá mã não sẵn, mặt trước trang trí theo hình vỏ sò với đá mã não và hồng ngọc. Rồi tôi thấy một bức tranh bộ đôi bằng ngà cẩn vàng chia thành năm phần, vẽ năm cảnh cuộc đời Chúa Ki-tô, chính giữa là hình một con cừu non[246] lông xoắn lỗ chỗ như tổ ong, mạ bạc, phết bộc thủy tinh giả kim cương, một hình ảnh nhiều màu duy nhất trên nền trắng như sáp.

Khi thuyết minh cho chúng tôi những vật này, cử chỉ của Nicholas đầy tự hào, gương mặt huynh rạng rỡ. Thầy William ca ngợi những thứ vừa được xem, rồi hỏi Malachi là người như thế nào.

[“Huynh hỏi lạ thật thôi,” Nicholas nói. “Chính Huynh cũng biết huynh ấy mà.”

“Thì vẫn, nhưng không đủ. Tôi không thật rõ huynh ấy đã giấu giếm những suy nghĩ gì và…,” thầy ngập ngừng như e dè việc nhận xét về người vừa mới mất, “chẳng biết huynh ấy có suy nghĩ nào không.”]

Nicholas thấm nước bọt vào một ngón tay, chà lên một mặt pha lê chưa được bóng lắm, rồi không nhìn thầy, trả lời với nụ cười dè dặt: “[Điều này thì Huynh chẳng cần phải hỏi]… Nhiều người bảo Malachi có vẻ rất thâm trầm, sâu sắc, nhưng ngược lại mới đúng, huynh ấy rất nông cạn. Theo Alinardo thì huynh ấy ngốc nữa là khác.”

“Alinardo mang mối hiềm thù với người nào đấy vì một chuyện hồi xưa, khi huynh ấy không được vinh dự làm thủ thư.”

“Tôi cũng có nghe nói về chuyện ấy, nhưng việc này lâu rồi, ít nhất cũng đã năm mươi năm. Khi tôi đến đây thì thủ thư là Robert xứ Bobbio và các tu sĩ già có rỉ tai nhau vé một việc bất công đối với Alinardo. [Hồi đó tôi không muốn tìm hiểu thêm, vì cảm thấy làm thế là bất kính với các tu sĩ tuổi tác cao, vả lại tôi không muốn tin lời đồn đại.] Bấy giờ Robert có một phụ tá; khi người phụ tá này qua đời, Malachi, tuy còn rất trẻ, đã được chỉ định vào chức vụ ấy. Nhiều người cho rằng Malachi không xứng đáng, huynh ấy bảo mình biết tiếng Hy Lạp và Ả rập nhưng đâu có đúng, huynh ấy chỉ giỏi bắt chước, sao chép thật đẹp các văn bản bằng những thứ tiếng này thôi, nhưng chẳng hiéu những thứ mình sao chép ấy có nội dung gì. Alinardo nói bóng gió rằng Malachi được đặt vào vị trí này để tạo thuận lợi cho những âm mưu của kẻ thù của Alinardo. Nhưng hồi đó tôi không hiểu huynh ấy ám chỉ ai. Chuyện là như thế. Người ta luôn xì xầm rằng Malachi canh giữ Thư viện như một con chó giữ nhà, nhưng không biết mình canh giữ gì. Vì thế người ta cũng thì thầm chống Berengar khi Malachi chọn huynh ấy làm phụ tá. Người ta bảo anh chàng trẻ tuổi này chẳng khôn ngoan gì hơn thầy, mà chỉ là kẻ nuôi mưu đồ gian trá thôi. Họ còn nói - hẳn chính Huynh cũng đã nghe những tin đồn này rồi - rằng giữa huynh ấy với Malachi có mối quan hệ khác thường… Chuyện tầm phào ấy mà. Rồi, như Huynh biết đấy, người ta lại bàn tán về Berengar với Adelmo; mấy vị sao chép trẻ tuổi bảo rằng Malachi âm thầm đau khổ vì ghen tuông kinh khủng… Rồi lại có lời xì xào về quan hệ giữa Malachi với Jorge. Không, không phải như Huynh có thể nghĩ đâu - chưa hề có ai than phiền về đức hạnh của Jorge! - nhưng Malachi, với tư cách Thủ thư, lẽ ra phải theo truyền thống chọn Tu viện trưởng làm người cha xưng tội, còn mọi tu sĩ khác đến xưng tội với Jorge (hoặc với Alinardo, nhưng lão huynh này nay đã gần như lẫn rồi)… Ấy, họ bảo tuy thế nhưng Malachi lại bàn bạc quá thường với Jorge, như thể Tu viện trưởng dẫn dắt phần hồn của Malachi, còn Jorge điều khiển thân xác, hành động và công việc của huynh ấy. Thật vậy, như chính Huynh biết và có lẽ cũng đã thấy, nếu ai đó muốn biết một quyển sách cổ đã bị quên khuấy hiện nằm chỗ nào, người ấy không hỏi Malachi mà hỏi Jorge. Malachi giữ thư mục và lên Thư viện tìm quyển ấy, nhưng Jorge mới là người biết mỗi tên sách có ý nghĩa gì…”

“Sao Jorge lại biết nhiều về Thư viện đến thế nhỉ?”

“Huynh ấy là người cao tuổi thứ nhì, sau Alinardo, đã ở đây từ thời trẻ. Jorge hẳn đã ngoài tám mươi rồi, người ta bảo huynh ấy mù ít nhất cũng bốn mươi năm, có thể còn lâu hơn nữa…”

“Trước khi bị mù, huynh ấy làm cách nào mà uyên bác vậy?”

“Ồ, có nhiều huyền thoại về huynh ấy lắm. Nghe đâu từ hồi còn là một đứa trẻ huynh ấy đã được ân điển của Chúa; ở bản quán Castile huynh ấy đã đọc những sách của các học giả Ả rập và Hy Lạp từ khi còn bé. Ngay cả sau khi b| mù, thậm chí hiện nay, huynh ấy vẫn ngày ngày ngồi nhiều tiếng đồng hồ trong Thư viện, bảo những người khác đọc thư mục và đem sách đến cho huynh ấy, rồi một chủng sinh đọc to hết giờ này đến giờ khác cho huynh ấy nghe. [Huynh ấy nhớ dai lắm, không mau quên như Alinardo đâu. Nhưng Huynh hỏi những chuyện này để làm gì?]

“Giờ đây Malachi và Berengar đã chết, còn ai biết những bí mật của Thư viện nữa?”

“Còn Tu viện trưởng và bây giờ ông sẽ phải truyền cho Benno… nếu Tu viện trưởng muốn…”

“Sao Huynh lại bảo ‘nếu Tu viện trưởng muốn’?”

“Vì Benno còn trẻ quá và huynh ấy được chỉ định làm phụ tá thủ thư lúc Malachi còn sống; phụ tá thủ thư khác thủ thư chứ. Theo truyền thống thì sau này thủ thư sẽ trở thành tu viện trưởng…”

“À, thế đấy… Cho nên người ta mới ham chức thủ thư. Thế thì cha Abo có thời từng là thủ thư nhỉ?”

“Không, cha Abo thì không. Ông được bổ vào chức vụ này trước khi tôi đến đây, khoảng ba mươi năm rồi. Trước đó ông Paul xứ Rimini là Tu viện trưởng, người ta đồn nhiều chuyện lạ lùng về con người kỳ lạ này. Nghe nói ông ngốn sách khiếp lắm, đến mức thuộc lòng hết mọi quyển trong Thư viện đấy, nhưng ông bị một chứng bệnh lạ: ông không thể viết được. Người ta mới gọi ông là ‘Abbas agraphicus’ - Tu viện trưởng không cầm được bút… Ông trở thành Tu viện trưởng khi còn rất trẻ; nghe đồn ông được nhà thần học béo lùn Algirdas xứ Cluny đỡ đầu… Nhưng đó là chuyện ngồi lê đôi mách của mấy thầy dòng ấy mà. Dẫu sao ông Paul cũng đã trở thành tu viện trưởng và ông Robert xứ Bobbio kế nhiệm chức thủ thư; nhưng ông Robert này cứ suy yếu dần vì bệnh hoạn và mọi người biết ông sẽ không đủ sức khỏe để lãnh đạo tu viện, nên khi ông Paul xứ Rimini mất tích…”

“Ông chết à?”

“Không, ông mất tích, tôi không rõ đầu đuôi câu chuyện ra sao. Một ngày nọ ông làm một chuyến đi xa rồi không quay về nữa; có lẽ ông bị bọn cướp giết trên đường đi cũng nên… Dẫu sao, khi ông Paul mất tích, ông Robert không thể kế nhiệm, thế là xảy ra nhiều âm mưu mờ ám. Người ta đồn Tu viện trưởng hiện giờ là con hoang của lãnh chúa vùng này, lớn lên trong tu viện ở Fossanova và hồi là thanh niên đã chăm lo cho thánh Thomas khi ngài qua đời tại đó và được trao nhiệm vụ đưa thi thể khổng lồ của ngài xuống cầu thang của một ngọn tháp mà ai cũng nghĩ rằng khó qua lọt… Đó là giờ phút vinh quang của ông ấy, những kẻ độc mồm độc miệng ở đây bảo thế… Cuối cùng ông được bầu làm Tu viện trưởng, dù trước đó không hề là thủ thư; rồi có ai đó, tôi cho là Robert, đã truyền cho ông những bí mật của Thư viện.”

[“Thế tại sao lại chọn Robert?”

“Tôi không rõ. Tôi luôn cố tránh không đi sâu vào các chuyện này. Các tu viện của chúng ta là chốn thiêng liêng, nhưng khi dính dáng tới chức vụ Tu viện trưởng thì đôi khi người ta âm mưu nhiều quỷ kế xấu xa, rất xấu xa. Xưa nay tôi luôn chỉ quan tâm đến các thứ kinh và hòm đựng thánh tích thôi, chứ không muốn dính líu gì tới những chuyện kia…] Bây giờ Huynh rõ tại sao tôi không biết Tu viện trưởng có muốn truyền những bí mật nọ cho Benno hay không, vì làm như thế khác nào chỉ định huynh ấy - một thanh niên nông nỗi, một nhà ngữ pháp học[247] bán khai từ tuốt phía Bắc xa xôi - làm người kế vị của mình; huynh ấy biết được gì về đất nước này, tu viện này và những quan hệ của nó với các lãnh chúa trong vùng?”

“Nhưng Malachi cũng đâu phải người Ý, Berengar cũng vậy, thế mà cả hai vẫn được cử phụ trách Thư viện.”

“Có một chuyện bí ẩn, Huynh ạ. Các tu sĩ xì xào rằng nửa thế kỷ qua hay hơn nữa tu viện này đã từ bỏ truyền thống của nó… chính vì thế nên năm mươi năm trước, có lẽ trước nữa cơ, Alinardo đã khao khát chức vụ thủ thư. Trước kia thủ thư luôn là người Ý - đất nước này đâu hiếm những đầu óc vĩ đại. Với lại, Huynh thấy đấy…” Đến đây Nicholas ngập ngừng như miỗn cưỡng nói ra những điều sắp nói. “… Huynh thấy đấy, Malachi và Berengar đều đã chết, chưa biết chừng để họ khỏi trở thành tu viện trưởng cũng nên.”

Huynh khích động huơ tay trước mặt như để xua đi những ý nghĩ lẽ ra không nên có, rồi làm dấu thánh giá. “Tôi nói lăng nhăng gì thế nhỉ? Huynh thấy đấy, trong nhiều năm qua đã xảy ra lắm chuyện nhục nhã trên đất nước này, cả trong các tu viện, lẫn triều đình của Giáo hoàng và trong những nhà thờ… Tranh giành quyền lực, tố cáo tà giáo để chiếm lộc thánh của ai đấy… Xấu xa quá! Tôi mất niềm tin ở loài người rồi; nhìn đâu tôi cũng toàn thấy âm mưu cả. Rồi tu viện của chúng tôi cũng sẽ tới tình trạng ấy thôi, nó sẽ thành ra một ổ rắn độc nhờ ma thuật huyền bí trong cái nơi từng là hòm đựng tay chân các bậc thánh. Huynh hãy nhìn xem: đây là quá khứ của tu viện này đấy!”

Nói xong huynh chỉ vào những bảo vật nằm rải rác chung quanh, rồi bỏ qua những thập giá và bình thánh, dẫn chúng tôi tới xem những hòm đựng thánh tích tượng trưng cho vinh quang của nơi này.

“Huynh xem này,” huynh nói, “đây là đầu cây giáo đã đâm vào sườn[248] của Đấng Cứu thế!” Chúng tôi thấy một hộp vàng, nắp pha lê, bên trong có tấm đệm màu tía, trên đặt một mẩu sắt hình tam giác, trước kia gỉ sét, nay được khôi phục bóng loáng nhờ cọ miết với dầu và sáp. Nhưng chưa phải là đáng kể lắm. Vì trong một hộp khác bằng bạc nạm thạch anh tím, mặc trước trong suốt, tôi thấy một mảnh gỗ tôn quỷ của Thánh giá, do Thái hậu Helena, mẹ của Hoàng đế Constantine, đích thân đem tới tu viện này, sau khi bà hành hương đến những thánh địa, khai quật đồi Golgotha và mộ Chúa Giê-su, rồi cho dựng trên đó một Đại Giáo đường.

Rồi Nicholas chỉ cho chúng tôi xem nhiều vật khác nữa mà tôi không thể kể tất cả về số lượng và sự hiếm có của chúng. Một hòm thánh tích toàn bằng ngọc màu xanh biển đựng một cái đinh từ Thập tự giá. Trong một cái ống đặt trên tấm đệm bằng những bông hống nhỏ đã khô có một mẩu của chiếc vương miện gai; trong một hộp khác, cũng trên tấm đệm bằng hoa khô là một mảnh vải bàn màu vàng của bữa tiệc ly. Rồi có ví tiền của thánh Matthew tết bằng những chiếc vòng bạc; trong một cái ống hình trụ cột bằng một dải ruy băng màu tím đã sờn vì thời gian và niêm bằng vàng là một mẩu xương cánh tay của thánh nữ Anne. Tôi thấy dưới một cái chuông thủy tinh những vật kỳ diệu nhất trong các vật kỳ diệu: trên một tấm đệm đỏ đính ngọc trai là một mảnh máng cỏ ở Bethlehem và một mảnh dài chừng bàn tay của chiếc áo choàng mầu tía của thánh John, người đã viết Phúc âm, hai vòng dây xích đã cùm chân thánh Tông đồ Peter ở La Mã, sọ thánh Adalbert, thanh gươm của thánh Stephen, xương ống chân của thánh nữ Margaret, một ngón tay của thánh Vitalis, một rẻ xương sườn của thánh nữ Sophia, cằm thánh Eobanus, phần trên xương bả vai của thánh Chrysostom, nhẫn đính hôn của thánh Joseph, một cái răng của thánh John - Người rửa tội, cây gậy của Moses, một mảnh dải đăng ten rất đẹp đã bị tua từ tấm áo cưới của Thánh nữ Đồng trinh Maria.

Rồi những vật khác không phải thánh tích nhưng vẫn mãi mãi là chứng tích cho những điều kỳ diệu và những vật kỳ diệu do các tu sĩ đã du hành tới những nơi xa xôi nhất trên trái đất mang về tu viện: một con rắn thần và một con rắn nhiều đầu, cả hai đều nhồi bông, một sừng tê giác, một quả trứng mà một ẩn sĩ tìm thấy trong một quả trứng khác, một miếng bánh bằng hạt manna đã nuôi sống dân Do Thái khi vượt qua sa mạc[249], một răng cá voi, một quả dừa, xương vai một động vật trước nạn lụt Hồng thủy, một ngà voi, xương sườn một con cá heo. Rồi nhiều thánh tích nữa mà tôi không nhận ra được là gì và những hòm đựng có lẽ còn quý hơn các thánh tích nọ; vài thánh tích có vẻ rất cổ (xét trên sự khéo léo của những chiếc hộp đựng chúng và sắc bạc xỉn đen); một loạt những mảnh xương, vải, gỗ, kim loại, thủy tinh. Lại có cả các lọ con đựng những thứ bột màu thẫm, tôi được biết một trong những lọ ấy đựng tro tàn của thành phố Sodom, một lọ khác chứa vôi vữa của những bức tường thành Jericho. Toàn những thứ mà một hoàng đế sẵn sàng đổi cả một ngôi thành, dù chỉ để lấy những vật xoàng xĩnh nhất; chúng không chỉ tượng trưng nguồn uy danh vô biên mà còn là sự giàu sang vật chất thật sự của tu viện, nơi bảo tồn chúng.

Tôi tiếp tục đi quanh ngắm nghía, không thốt nên lời; Nicholas đã ngừng kể lể, vì mỗi vật đã có một cuộn giấy giải thích rồi. Tôi tự do lang thang giữa những vật diệu kỳ vô giá được phô trương ấy, lúc thì say sưa ngắm dưới ánh đuốc sáng trưng, lúc chỉ nhìn lướt trong tranh tối tranh sáng vì những phụ tá của Nicholas đã cầm đuốc đến một chỗ khác trong hầm mộ. Tôi bị mê hoặc bởi những mẩu sụn đã ngả vàng, vừa thần bí vừa ghê tởm, trong sáng mà cũng thật huyền bí, bởi những mẩu áo bạc màu, xơ xác từ thời xa xưa nào đấy, đôi khi được cuộn đặt trong lọ như một cảo bản đã nhạt màu, bởi những vật liệu bở vụn lẫn với miếng vải được dùng để lót nằm; đó là những di tích thiêng liêng - bị giam hãm trong những cấu trúc bằng pha lê hay kim loại với kích thước nhỏ nhoi, học đòi dáng vẻ lạnh lùng của những ngôi nhà thờ lớn bằng đá có đủ cả tháp lẫn lầu chuông - của một kiếp người từng như dã thú (biết suy nghĩ) nay dường như đã biến thành khoáng chất cả rồi. Phải chăng đó là cách người ta chôn cất thi thể các vị thánh để chờ ngày thằn xác phục sinh? Phải chăng các cơ thể kia sẽ được tái tạo từ những mảnh vụn này, và dưới ánh mắt chói ngời của Chúa, chúng sẽ có lại mọi khả năng nhạy cảm tự nhiên và sẽ ngửi thấy hết, thậm chí minimas differentia odorum - cả sự khác biệt mùi nhỏ nhất, như Pipernus đã viết?

Thầy William chạm nhẹ vai tôi, kéo tôi ra khỏi sự trầ¬m ngâm. “Ta đi đây,” thầy nói, “ta lên phòng sao chép. Ta còn vài thứ phải tra cứu…”

“Nhưng thầy đâu thể có sách được,” tôi nói. “Benno đã được chỉ thị…”

“Ta chỉ phải tra xét lại những quyến đã đọc hôm trước thôi; tất cả vẫn còn trong phòng sao chép, trên bàn Vénantius. Con cứ ở đây, nếu muốn. Hầm mộ này là bàn tóm tắt tuyệt vời của những buổi tranh luận về sự bần hàn mà con đã theo dõi mấy ngày qua đấy. Và bây giờ hẳn con hiểu vì sao các sư huynh của con choảng nhau tơi bời khi họ giành giật địa vị tu viện trưởng.”

“Nhưng thầy có tin những gì Nicholas đã kể không? Những án mạng này liên quan đến sự tranh giành chức quyền thật à?”

“Ta đã bảo con rằng hiện thời ta không muốn nói ra các giả thuyết. Nicholas đã nói nhiều chuyện. Có chuyện khiến ta quan tâm. Nhưng bây giờ ta định lần theo một dấu vết khác. Có thể cũng dấu vết ấy thôi, nhưng từ một hướng khác. Đừng để những cái hòm này cám dỗ con quá mức nhé. Ta đã từng thấy nhiều mảnh của cây thánh giá mà Chúa bị đóng đinh rồi, ở các nhà thờ khác. Nếu những mảnh này đều là thật thì Chúa Giê-su không chỉ chịu khổ hình trên hai tấm ván đóng vào nhau mà trên cả một cánh rừng cơ.”

“Thầy!” tôi sửng sốt nói.

“Đúng thế đấy, Adso ạ. Thậm chí có những kho tàng phong phú hơn đây nữa. Trước đây một thời gian, trong nhà thờ lớn ở Cologne ta đá thấy sọ của thánh John - Người rửa tội[250] - lúc ngài mười hai tuổi.”

“Thật ạ?” tôi kinh ngạc kêu lên. Nhưng rồi nói thêm, vì hoài nghi: “Nhưng Người rửa tội bị chém đầu lúc lớn tuổi hơn nhiều mà!”

“Cái sọ lúc ngài lớn tuổi hẳn phải ở một kho tàng khác,” thầy William nói, mặt thật trang nghiêm. Tôi chịu không bao giờ hiểu nổi lúc nào thầy nói đùa. Ở nước tôi, khi đùa người ta nói gì đấy rồi phá lên cười, khiến mọi người cùng cười theo. Đằng này thầy William chỉ cười khi nói những điều nghiêm chỉnh, còn rất nghiêm trang khi nói điều được coi là đùa.

KINH SÁNG

Adso đã mơ khi nghe bài “Dies irae[251]”, gọi là có ảo giác cũng được - tùy người định nghĩa.

Thầy William chào Nicholas rồi đi lên phòng sao chép. Còn tôi xem kho tàng đủ rồi nên quyết định vào nhà thờ cầu nguyện cho linh hồn Malachi. Tôi chưa hề quý mến con người từng khiến tôi khiếp sợ này, và tôi không chối cãi rằng trong một thời gian dài đã tin huynh ấy là thủ phạm các vụ án mạng. Nhưng giờ đây tôi được biết có lẽ huynh ấy là một kẻ đốn mạt đáng thương, bị dồn nén bởi những đam mê không được thỏa mãn, một cái bình sành giữa những bình sắt, cáu kỉnh vì lầm lạc, lặng lẽ và lản tránh vì tự biết chẳng có gì để nói. Tôi cảm thấy ân hận đôi chút và nghĩ rằng cầu nguyện cho số phận của huynh ấy ở thế giới bên kia có thể giúp lương tâm mình đỡ bị cắn rứt.

Ánh sáng trong giáo đường yếu ớt và nhợt nhạt; xác người xấu số nằm lù lù ở đó, giữa tiếng rì rầm đơn điệu của các tu sĩ đang đọc kinh cầu hồn.

Ở tu viện xứ Melk, tôi đã nhiều lần chứng kiến cảnh một sư huynh nào đó qua đời. Không thể gọi đấy là một dịp hoan hỉ, song dường như tôi thấy nó thanh thản, nhẹ nhàng và chân thật. Lúc ấy các tu sĩ thay phiền nhau vào thăm, dùng lời lẽ tốt lành an ủi kẻ hấp hối; ai nấy thầm nghĩ huynh ấy quả có phúc, vì sắp kết thúc cuộc đời đức hạnh của mình và sẽ sớm nhập vào ca đoàn của các thiên thần trong niềm vui sướng vĩnh hằng. Một phần của sự thanh thản và chút hơi hướm của lòng ganh tị sùng tín này hẳn đã truyển qua kẻ hấp hối, nên cuối cùng huynh ấy đã nhẹ nhàng nhắm mắt. Còn những cái chết ở đây trong mấy ngày qua thật khác biết bao! Cuối cùng tôi đã thầy tận mắt nạn nhân của lũ bọ cạp tay sai quỷ dữ từ finis Afiicae chết như thế nào. Chắc hẳn Venatius và Berengar cũng đã chết như thế; trong lúc nhờ nước làm dịu cơn đau, mặt họ cũng nhăn nhúm như mặt Malachi vậy.

Tôi ngồi ở phía cuối nhà thờ, co ro chống lại giá buốt. Khi thấy đã ấm được đôi chút, tôi mấp máy môi hòa vào tiếng đống ca của các sư huynh đang cầu nguyện. Tôi cứ máy môi mà hầu như chẳng biết mình đang hát gì, trong lúc đầu không ngớt gục lên gục xuống và mắt chỉ muốn nhắm nghiền. Nhiều phút dài lê thê qua đi, tôi nghĩ mình đã ngủ gật rồi thức giấc ít nhất cũng ba, bốn lần. Rồi ca đoàn bắt đầu hát bài “Dies irae”… Bài ca tác động vào tôi như liều thuốc mê. Tôi thiếp đi, thiu thiu ngủ thi đúng hơn, rơi vào một trạng thái lơ mơ, mệt lử, cuộn tròn người như một thai nhi trong bụng mẹ. Sương mù vây bủa linh hồn tôi, khiến tôi như lạc vào một cõi không thuộc thế gian này và tôi đã có một ảo giác hay một giấc mơ, muốn gọi cách nào cũng được.

Theo những bậc thang chật chội, tôi bước xuống một lối đi thấp, như thể đi vào hầm kho tàng, nhưng tôi tiếp tục đi xuống nữa đến một hầm mộ rộng hơn, đó là nhà bếp trong Chính Tòa. Chắc chắn dó là nhà bếp, nhưng ở đấy không chỉ có sự hối hả lăng xăng nơi bếp và lò, mà còn có tiếng bễ, tiếng búa, như thể các thợ rèn của Nicholas tụ tập hết cả về đây. Mọi vật đỏ rực trong lò và vạc, những chiếc bình sôi sùng sục bốc hơi nghi ngút, bong bóng sủi to lên mặt rồi luân phiên nổ bụp. Những đầu bếp trở các xiên nướng trong không trung, trong lúc các chủng sinh tụ hết cả ở đây nhảy lên chụp bắt gà qué và những gia cầm khác cắm trên những xiên sắt nóng đỏ. Bên cạnh dó, những người thợ rèn ra sức nện búa dinh tai nhức óc, tia lửa từ những chiếc de bắn lên thành chùm tung tóe, quyện với những tia phun ra từ hai chiếc lò.

Tôi không rõ mình đang ở trong hỏa ngục hay cõi thiên đường đầy nước trái cây ép và lủng lẳng xúc xích như Salvatore có thể đã tưởng tượng. Nhưng tôi không có thì giờ để ngẫm nghĩ, vì bị một đám người lùn đầu to như cái bình ùa vào, cuốn theo, đẩy tới ngưỡng cửa nhà ăn, rồi tống tôi vào.

Sảnh đường dược bày biện cho một buổi yến tiệc. Tường treo đầy những tấm thảm to lẫn cờ quạt, nhưng các hình ảnh trang trí trên đó không phải là thứ thường trưng bày để mở mang trí óc người ngoan đạo hay ca tụng vinh quang của vua chúa. Ngược lại, chúng dường như được gây cảm hứng từ những minh họa bên lề trang sách của Adelmo, mô phỏng những hình ảnh ít khủng khiếp và vui nhộn hơn của huynh ấy: những con thỏ nhảy múa quanh cây nêu, sông rạch đầy cá, còn cá cự quăng mình vào những cái chảo rán do những con khỉ đầu bếp mặc áo giấm mục chìa ra, những quái vật bụng to nhảy nhóc quanh những cái ấm nước bốc hơi nghi ngúc.

Tu viện trưởng ngồi chính giữa bàn, mặc lễ phục, áo khoác thùng thình thêu màu tía, tay cầm nĩa như cầm quyền trượng[252]. Cạnh ông là Jorge đang nốc vại rượu to, còn Remigio, ăn mặc như lão Bernard Gui, đang cầm quyển sách có hình dáng một con bọ cạp, thành kính đọc về cuộc đời các vị thánh và những đoạn trong Phúc âm, song đó là những câu chuyện về Chúa Giê-su bông đùa với một thánh tông đồ, nhắc nhở rằng ông là một tảng đá và trên tảng đá lì lợm lăn trên cánh đồng đó Người sẽ dựng xây Giáo hội của Người, hoặc chuyện thánh Jerome bình giảng Kinh Thánh, bảo rằng Chúa muốn trật mông thành phố Jerusalem. Hễ quản hầm dọc xong câu nào là Jorge lại rú lên cười, đấm tay xuống bàn, kêu lớn: “Trời ạ, ngươi sẽ là tu viện trưởng kế nhiệm!” Lão nói đúng y thế đầy, cầu Chúa tha thứ cho tôi.

Được Tu viện trưởng vui vẻ ra hiệu, các trinh nữ nối nhau bước vào như đám rước. Đó là một đoàn phụ nữ xiêm y lộng lẫy, mới đầu tôi ngỡ nhận ra được người chính giữa là mẹ tôi, nhưng rồi biết mình lầm, vì chắc chắn đó là cô gái khủng khiếp như một đạo quân cờ xí rợp trời. Khác chăng nàng đội vương miện với ngọc trai trắng tết đôi, hai chuỗi ngọc trai thả hai bên mặt, quyện với hai hàng ngọc trai khác trên ngực nàng, hạt nào hạt nấy đính lủng lẳng một viên kim cương to như quả mận. Hơn nữa, hai tai nàng còn lòng thòng những chuỗi ngọc trai màu xanh, nối thành xâu chuỗi quanh cái gáy trắng ngần và thẳng băng như ngọn tháp ở Liban. Áo choàng của nàng màu ốc tía[253], nàng cầm một cái ly chân bằng vàng, nạm kim cương mà không hiểu vì đâu tôi biết có chứa chuốc độc dưới dạng cô đặc, lấy trộm của Severinus ngày nọ. Theo sau người phụ nữ rực rỡ như ánh ban mai này là những bóng hình đàn bà khác. Một nàng khoác chiếc áo thêu màu trắng bên ngoài chiếc áo màu thẫm, tô điểm với chiếc khăn đôi choàng vai thêu hoa dại; người thứ hai khoác áo choàng màu vàng bằng tơ Đa mát trên một chiếc áo hồng nhạt, điểm những chiếc lá xanh và hai hình vuông lớn dệt thành một mê cung tối tăm; nàng thứ ba mang chiếc áo màu ngọc lục bảo thêu những con thú nhỏ màu đỏ, hai tay cầm một chiếc khăn thêu màu trắng; tôi không để ý đến y phục của những nàng kìa, vì đang mải nghĩ xem họ là ai mà lại tháp tùng cô gái nọ, bây giờ nàng lại giống Đức Mẹ Đồng Trinh. Và vì mỗi cô cầm trong tay một cuộn giấy hoặc dường như cuộn giấy ló ra từ miệng mỗi nàng nên tôi nhận ra họ là Ruth, Sarah, Susanna và những người đàn bà khác trong Kinh Thánh.

Tới đây Tu viện trưởng lớn tiếng kêu: “Vào đây đi, hỡi lũ con hoang!” Thế là một đoàn người khác kéo vào phòng ăn; toàn những thánh nhân, y phục trang trọng và lộng lẫy, nên tôi nhận ngay ra họ. Chính giữa là một người ngồi trên ngai, Chúa Ki-tô đấy, nhưng đồng thời cũng là Adam, chiếc áo choàng màu tía cài trên vai với một chiếc vòng to bằng hồng ngọc và ngọc trai, đầu đội vương miện giống như của cô gái, tay Người cầm một ly lớn có chân, đầy tiết heo. Các thánh nhân quen thuộc khác, mà tôi sẽ nói sau, bao quanh Người, cùng với một đội cung thủ của vua Pháp, y phục xanh hoặc đỏ, tay cầm khiên màu ngọc lục bảo nhạt mang chữ lồng của Chúa Ki-tô. Để tỏ lòng kính trọng, viên đội trưởng đưa chiếc ly cho Tu viện trưởng và nói [Sao ko kelle terre per kelle fini ke ki kontene, trenta anni le possette parte sancti Benedict[254].]. Tu viện trưởng liền đáp: “Age primum et septimum de quatuor - di chuyển cái thứ nhất và cái thứ bảy của cái thứ tư” mọi người cất tiếng hát “In finibus Africa - trong tận cùng châu Phi, amen.” Rồi tất cả cùng ngồi xuống dự lễ.

Khi hai nhóm đối diện nhau vừa giải tán, được Tu viện trưởng ra lệnh, Solomon liền bày bàn, James và Andrew đem tới một bó cỏ, Adam ngồi ngay chính giữa, Eve nằm xuống một cái lá, Cain bước vào kéo theo một cái cày, Abel mang một cái xô để vắt sữa con Brunellus, Noah ca khúc khải hoàn chèo thuyền vào, Abraham ngồi dưới một góc cây, Isaac nằm trên chiếc bàn thờ bằng vàng của thánh đường, Moses ngồi xổm trên một tảng đá, Daniel hiện ra trên giàn táng trong vòng tay Malachi, Tobias nằm duỗi dài trên giường, Joseph gieo người vào giạ lúa, Benjamin tựa vào một bao tải và còn nhiều người nữa, nhưng lúc này hình ảnh trở nên không rõ ràng. David đứng trên một cái gò, John trên nền đất, Pharaoh trên cát (tất nhiên rồi, tôi tự nhủ, nhưng tại sao?), Lazarus trên bàn, Chúa Giê-su trên thành giếng, Zaccheus trên những cành cây, Matthew trên ghế đẩu, Raab trên gốc rạ, Ruth trên rơm, Thecla trên thành cửa sổ (khuôn mặt xanh xao của Adelmo hiện ra bên ngoài như cảnh báo bà có thể ngã xuống vực), Susanna trong vườn, Judas giữa những nấm mộ, Peter trên ngai Giáo hoàng, James trên một cái lưới, Elias trên yên ngựa, Rachel trên mộc cái bọc. Và thánh Tông đồ Paul buông kiếm, lắng nghe Esau phàn nàn, trong khi Job than thở trên một đống phân và Rebecca mang áo quán chạy tới để giúp ông, Judith mang một cái chăn, Hagar mang một tấm vài liệm, vài chủng sinh khiêng một cái nồi to bốc hơi nghi ngút, rồi Venantius xứ Salvemec từ trong đó nhảy ra, khắp người đỏ máu heo, bắc đầu phân phát dồi tiết.

Phòng ăn mỗi lúc một đông hơn, mọi người ăn ngấu nghiến. Jonas đem tới bàn mấy quả bầu, Isaiah mang rau cỏ, Ezekiel ít quả mâm xôi, Zaccheus hoa sung dâu, Adam mang chanh, Daniel đậu lupin, Pharaoh mang hạt tiêu, Cain ác-ti-sô, Eve mang quả vả, Rachel táo, Ananias mang ít quả mơ to như kim cương, Leah đem hành, Aaron ô liu, Joseph mang một quả trứng, Noah mang nho, Simeon mang hạt đào, trong khi Chúa Giê-su vừa hát bài “Dies irae” vừa vui vẻ rót lên các đĩa một ít giấm vắt từ miếng bọt biến Người lấy từ ngọn giáo[255] của một tay cung thủ của vua Pháp.

[“Hỡi các con, hỡi lũ chiên ngoan của ta,” Tu viện trưởng, đã ngà ngà say, lên tiếng, “các con không thể ăn mặc tồi tàn như bọn cùng khổ mà ngồi dự tiệc được! Tất cả hãy tới đây, tới phòng quần áo của ta để ta đóng bộ cho!” Rồi ông giũ cái thứ nhất và cái thứ bảy của cái thứ tư trồi lên từ đáy tấm gương, dị dạng như bóng ma, tấm gương vỡ toang, rồi lễ phục đủ màu, bẩn thỉu và rách rưới, đính đầy đá quý từ những ngóc ngách của mê cung nhảy ra, rơi xuống đất. Zacharias là người đầu tiên, lấy một bộ màu trắng, rồi tới Abraham một bộ màu xám lông chim sẻ, Lot bộ màu lưu huỳnh, Lazarus bộ xanh như xác chết, Jonas bộ xanh nước biển, Thekla bộ màu lửa, Daniel bộ màu sư tử, Judas bộ màu bạc, Johannes bộ màu triclina, Adam bộ màu da người, Rahab bộ đỏ tươi, Eve bộ màu cây nhận thức, những người kia lấy hoặc bộ sặc sỡ hoặc màu đằm, nâu hoặc nhợt nhạt, bộ màu gỗ hoặc đá hoặc gỉ hoặc muối tiêu hoặc lửa và lưu huỳnh, Chúa Giê-su hóa trang thành chim bồ câu, cười hô hố và trách Judas đã không bao giờ hiểu được trò đùa trong sancta laetitia - niềm vui thánh thiện.]

Tới đây Jorge gỡ cái vitra ad legendum - mắt kính, đốt một bụi cây đang cháy, Sarah đưa cho lão củi do Jephtha mang đến, Isaac khuân xuống và được Joseph chẻ nhỏ; trong lúc Jacob mở giếng và Daniel ngồi bên hồ thì người làm mang nước tới, Noah mang rượu vang, Hagar mang một túi da đựng rượu, Abraham mang một con bê bị Raab buộc vào cột, trong khi Chúa Giê-su đưa sợi dây thừng cho Elijah trói chân nó. Rồi Absalom túm lông, Peter đưa cầy kiếm, Cain cắt tiết, Herod để máu nó chảy, Shem quăng bộ độ lòng và phân, Jacob thêm dáu, Molessadon thêm muối, Antiochus đặt nó lên giàn lửa, Rebecca nấu, Eve là người nếm đấu tiên rồi buồn nôn, nhưng Adam bảo không sao cả, vỗ lưng Severinus khi huynh ấy đề nghị thêm rau thơm. Rồi chúa Giê-su bẻ bánh mì và phân phát cá, Jacob kêu rầm trời vì Esau đã ăn sạch hết xúp, Isaac đang nhai ngấu nghiến một con dê con nướng, Jonah chén cả một con cá voi luộc, còn Chúa Giê-su nhịn ăn bốn mươi ngày và bốn mươi đêm.

Trong khi đó mọi người vào ra, mang những thịt thú rừng hảo hạng săn được đủ cỡ đủ màu, Benjamin luôn lấy miếng to nhất, còn Maria luôn chọn miếng ngon nhất, trong lúc Martha luôn miệng phàn nàn phải rửa chén đĩa. Rồi họ xẻ thịt con bê cái, lúc ấy đã trở nên thật to, John lấy cái thủ, Abessalom chọn bộ óc, Aaron cái lưỡi, Sampson cái hàm, Peter cái tai, Holofernes cái đầu, Leah miếng mông, Saul cái cổ, Jonah cái bụng, Tobias cái lá lách, Eve xương sườn, Maria cái ức, Elizabeth âm hộ, Moses cái đuôi, Lot mấy cái chân và Ezekiel xương xẩu. Trong khi đó Chúa Giê-su ngấu nghiến ăn một con lừa, thánh Francis ăn một con chó sói, Abel ăn một con cừu non, Eve ăn một con cá chình biển, Người rửa tội ăn một con châu chấu, Pharaoh ăn một con bạch tuộc (dĩ nhiên, tôi tự nhủ, nhưng tại sao?) còn David đang ăn ruồi Tây Ban Nha[256] và nhảy bổ vào một cô gái nigra sed formosa - đen nhưng đẹp, trong khi Sampson cắn vào mông một con sư tử, còn Thecla hét lên bỏ chạy, một con nhện đen sì lông lá đuổi theo.

Hiển nhiên mọi người đã say rồi, vài người trượt trên vũng rượu, vài người khác ngã vào vại, chân thò ra ngoài, bắt tréo như hai cái cọc, mọi ngón tay của Chúa Giê-su đều đen khi đưa ra những trang sách và nói: cầm lấy ăn đi, đây là những câu đố của Synphosius, kể cả câu đố về con cá - con trai của Chúa Trời và Đấng Cứu Thế của các ngươi.

Adam nằm ngửa nốc rượu, rượu chảy ra từ sườn ông. Noah ngủ mê chửi Ham, Holofernes ngáy thản nhiên, Jonah ngủ say, Peter thức canh cho tới khi gà gáy, còn Chúa Giê-su giật mình thức giấc khi nghe lão Bernard Gui và lão Bernand del Poggetto âm mưu thiêu cô gái, Người kêu lên: Lạy Cha, nếu đó là ý Cha, xin hãy để con không phải uống chén rượu này[257]! Rồi kẻ rót không khéo, người lại uống ngon lành, kẻ chết lúc đang cười, kẻ cười cho đến chết, kẻ cầm bình rượu, kẻ uống từ ly của người khác. Susana hét lên rằng sẽ chẳng bao giờ trao tấm thân ngà ngọc của mình cho quản hầm và Salvatore đổi lấy một quả tim bò bỏ đi, Pilate lang thang quanh nhà ăn như một linh hồn lạc lối xin nước để rửa tay[258], còn Fra Dolcino, đội mũ gắn lông chim, đem nước tới, rồi cởi áo quần, khúc khích cười, phơi bày hạ bộ đỏ lòm máu, trong lúc Cain chế nhạo y và ôm kiều nữ Margaret xứ Trent, rồi Dolcino bật khóc, tái tựa đầu lên vai Bernard Gui, gọi lão là Giáo hoàng thiên thần, Ubertino an ủi y với cái cây sự sống, Michael xứ Cesena an ủi y với cái ví tiền bằng vàng, những nàng Maria vẩy thuốc cao lên người y, còn Adam thuyết phục y cắn một quả táo vừa mới hái.

Rồi những vòm trán của Chính Tòa mở ra, Roger Bacon từ trên trời hạ xuống trên một cái máy bay unico homine regente - do một người duy nhất điều khiển. Rồi David gảy đàn lia, Salome đeo bảy tấm khăn mạng nhảy múa, cứ mỗi tấm khăn rơi xuống nàng lại chồi một trong bảy hồi kèn và chỉ ra một trong bảy dấu ấn niêm phong, tới khi chỉ còn lại amicta sole - người phụ nữ mình khoác mặt trời. Ai cũng bảo chưa từng có tu viện nào vui nhộn thế này và Berengar lật áo tu của mọi người, đàn ông cũng như đàn bà, hôn lên hậu môn họ. [Rồi mọi người nắm tay nhau, bắt đầu nhảy múa. Chúa Giê-su ăn mặc giả làm ông chủ, John già làm lính canh, Peter giả giác đấu chuyên dùng lưới, Nimrod giả thợ săn, Judas giả tên chỉ điểm, Adam giả người làm vườn, Eve giả chợ dệt, Cain giả thổ phỉ, Abel giả mục tử, Jacob giả người chạy, Zaccharias giả mục sư, David giả vua, Jubal giả kè hát rong, Jacobus giả ngư phủ, Antiochus giả đầu bếp, Rebecca giả người gánh nước, Molcssadon giả kẻ ngu ngốc, Martha giả nữ tỳ, Herodes giả tên điên, Tobias giả Thầy lang, Joseph giả thợ mộc, Noah giả bợm rượu, Isaac giả nông dân, Hiob giả kẻ đau buồn, Thamar giả gái điếm, Rahel giả cô gái duyên dáng, còn Maria giả bà chủ ra lệnh cho gia nhân lấy những túi rượu mới, vì ông con mất dạy không chịu biến nước thành rượu[259] theo nguyện vọng của bà.]

Rồi Tu viện trưởng nổi giận, bảo đã tổ chức một bữa tiệc vui vẻ thế này mà không được ai tặng gì cả; thế là mọi người thi nhau biếu ông những món quà quý giá: bò đực, cừu, sư tử, lạc đà, nai đực, bê, ngựa cái, một cỗ xe mặt trời, cằm của thánh Eubanus, đuôi thánh nữ Ubertina, tử cung thánh Venantia, cổ thánh nữ Burgosina năm mười hai tuổi chạm trổ như một cái ly và một bản sao quyển Pentagonum Slomonis - Lầu năm góc của vua Salomon. Nhưng Tu viện trưởng hét lên rằng họ đang tìm cách đánh lạc hướng, để ông không chú ý đến thái độ của họ, vì sự thật họ đang cướp phá kho tàng trong hầm mộ, nơi tất cả chúng tôi đột nhiên đang tụ tập, và một quyển sách quý nhất đã bị mất cắp nói về bọ cạp và bảy hồi kèn, ông ra lệnh cho đám cung thủ của vua Pháp khám mọi kẻ tình nghi. Và mọi người xấu hổ vì chúng tìm thấy một tấm vải sặc sỡ trên người Hagar, một cái ấn vàng trên người Rachel, một tấm gương bạc ở ngực Thecla, một ống hút dưới cánh tay Benjamin, một khăn phủ giường bằng lụa trong đống áo quần của Judith, một ngọn giáo trong tay Longinus, một bà vợ người hàng xóm trong vòng tay Abimalech. Nhưng tồi tệ nhất là khi chúng tìm thấy một con gà ác trên người cô gái, đen và đẹp như một con mèo cùng màu, chúng liền gọi cô là phù thủy và ngụy Tông đồ, thế là mọi người nhảy xổ vào nàng để trừng phạt. Người rửa tội chặt đầu nàng, Abel mổ bụng nàng, Adam đuổi nàng đi, Nebuchadnezzar dùng bàn tay bốc lửa vẽ những dấu hoàng đạo lên ngực nàng, Elijah chở nàng đi trên cỗ xe lửa, Noah dìm nàng xuống nước, Lot biến nàng thành một cột muối, Susanna buộc nàng tội dâm loạn, Joseph phản bội nàng với một người đàn bà khác, Ananias tống nàng vào một bếp lò, Sampson xiểng nàng lại, Paul trừng phạt nàng bằng roi, Peter đóng nàng - lộn ngược đầu -vào giá thập tự, Stephen ném đá nàng, Lawrence nướng nàng trên một cái vỉ, Bartholomew lột da nàng, Judas tố giác nàng, quản hầm thiêu nàng, còn Peter chối mọi điều[260]. Rồi họ leo lên thân xác nàng, ném phân lên nàng, đánh rắm vào nàng, tiệu tiện lên đầu nàng, ói mửa lên ngực nàng, giật tóc nàng, cầm đuốc đang cháy quất vào mông nàng. Thân thể cô gái, trước đẹp đẽ và tươi mát là thế, giờ đây bị xẻ thành từng mảnh tung tóe giữa những tủ kính và những hòm thánh tích bằng vàng và pha lê trong hầm mộ. Hay nói đúng hơn, không phải thân thể cô gái văng đầy hầm mộ mà những mẩu thịt xương của hầm mộ đang quay tít, dần dần định hình thành thân thể cô, giờ đây là khoáng chất, rồi nó lại rã ra và tản mát, thành thứ bụi thiêng của những khúc đoạn của thân thể, để rồi chúng được gom lại đây bởi sự báng bổ điên cuồng. Như thể một cơ thể khổng lồ duy nhất, qua thiên niên kỷ, đã rã thành những phần nhỏ và chúng được sắp xếp để choán đầy hầm mộ này, tuy huy hoàng hơn nơi giữ cốt của các tu sĩ quá vãng thật đấy, nhưng cũng giống nhau thôi. Như thế cấu trúc chắc nịch của hình hài con người, kiệt tác của sự tạo dựng, đã vỡ tan thành nhiều hình dạng ngẫu nhiên đơn lẻ, trở thành hình ảnh tương phản của chính nó, một thứ hình hài không còn lý tưởng nữa mà trần tục, từ cát bụi và những mảnh vụn hôi rình, chỉ có thể tượng trưng cho cái chết và sự hủy diệt…

Bây giờ tôi không còn tìm thấy những kẻ dự tiệc hay những quà cáp họ mang đến đâu nữa rồi, khác nào mọi khách khứa của buổi chè chén giờ đây đều ở trong hầm mộ cả, người nào cũng thành cái bã ướp khô, thành sự hoán dụ trong mơ của chính mình, Rachel thành khúc xương, Daniel thành cái răng, Sampson cái hàm, chúa Giê-su thành một mảnh vải màu tía. Khác nào đến gần cuối, bữa tiệc đã biến thành màn thảm sát cô gái, thành màn thảm sát phổ biến và tôi đang chứng kiến nơi đây kết quả cuối cùng của màn thảm sát ấy, những thân xác (không, mọi xác thân cát bụi và trần tục của những kẻ tham ăn, tục uống dự bữa tiệc) biến thành một thi thể duy nhất, tan xương nát thịt như thân thể Dolcino sau khi bi tra tấn, thành một kho báu kinh tởm và rực rỡ, trải ra hết cỡ như tấm da của con vật bị treo lên rồi lột da, nhưng vẫn còn giữ được những đường gân, tạng phủ và mọi bộ phận khác, kể cả nét mặt, như thể chúng đã hóa thạch. Tấm da với mọi nếp gắp, nép nhăn, vết sẹo, những chỗ bằng phẳng mượt như nhung, lông rậm như rừng, lớp dưới biểu bì, ngực, hạ thể trở thành một tấm lụa Đa mát lộng lẫy, những vú, móng chân, lớp chai dưới gót, những sợi lông mi, mắt khô hay ướt, thịt môi, xương sống thanh mảnh, cấu trúc của xương, tất cả đều đã thành bột cát, tuy chúng vẫn giữ nguyên hình dạng riêng và vị trí tương ứng, những cái cẳng rỗng và meèm như giày ống, còn thịt nằm bẹt bên cạnh như chiếc áo lẽ thêu đầy đủ mạch máu đỏ tươi, đống đồ lòng như được chạm trổ, trái tim nhẫy nhụa đỏ màu hồng ngọc, hàm răng tựa ngọc trai đều như chuỗi hạt đeo cổ mà lưỡi là tấm lắc màu hồng và xanh, những ngón tay như hàng nến, còn bụng như tấm thảm được trải ra mà rốn là nút thắt của những sợi chỉ… Từ mọi ngóc ngách trong hầm mộ, cái thi thể lớn được chia ra nằm trong những hòm kính và những hộp thánh tích, song vẫn được tái tạo thành một toàn thể bao la và phi lý đang toét miệng cười, thì thầm với tôi, bảo tôi chết; nó cũng chính là cái thân thể đã ăn nhậu và nhào lộn một cách tục tĩu tại bữa tiệc đấy, nhưng dường như bất động ở đây trong sự tàn lụi đui mù và câm điếc không sờ thấy được của nó. Còn Ubertino nắm cánh tay tôi, bấu móng tay vào da thịt tôi, thì thầm: “Con thấy đấy, cái mà ban đầu điên rồ hân hoan và cười cợt thú vị cũng chính là cái mà bây giờ và tại đây bị trừng phạt và tưởng thưởng, giải thoát khỏi sự cám dỗ của đam mê, bị đông cứng vĩnh viễn, được trao cho băng giá vĩnh hằng để bảo tồn và thanh lọc, tránh khỏi trụy lạc nhờ chiến thắng trụy lạc, vì chẳng có gì biến nổi cái đã là cát bụi và khoáng chất thành cát bụi thêm nữa, mors est quies viatoris, finis est omnis laboris… Cái chết là sự yên nghỉ của kẻ lữ hành, chấm dứt mọi vất vả…”

Chợt Salvatore, sáng sực như một con quỷ, bước vào hầm mộ, kêu lên: “Ngốc ạ! Cậu không thấy đây là con Lyotard[261] lớn ư? Cậu sợ gì chứ? Món pho mát với bột nhào đây này!” Rồi đột nhiên hầm mộ sáng đỏ lên và nó lại thành ra nhà bếp, nhưng giống bên trong một cái dạ con lớn lầy nhầy hơn là nhà bếp, chính giữa là một con vật đen như quạ, có cả nghìn bàn tay, bị xích vào một ghi lò to và nó dang những cái tay này vồ bất cứ ai quanh đấy, rồi như người nông dân khát nước vắt chùm nho, con thú khổng lồ này bóp những người bị nó vồ, bẻ nát họ, chân một số người này, đầu một số người kia, nhai ngấu nghiến, rồi ợ ra lửa có lẽ hôi hơn cả lưu huỳnh. Nhưng, thật là một điều bí ẩn kỳ diệu, cảnh tượng kia không làm tôi sợ nữa mà tôi ngạc nhiên thấy mình có thế thoải mái ngắm nhìn con “quỷ tốt” này (tôi nghĩ thế thật) mà rốt cuộc chẳng phải ai khác hơn Salvatore, vì bây giờ tôi đã biết hết về thân xác con người trần tục, những đau khổ và mục nát của nó rồi và tôi chẳng còn sợ gì nữa. Thật thế, dưới ánh sáng của ngọn lửa giờ đây chừng đã dịu và thân tình kìa, tôi thấy lại mọi thực khách của buổi dạ tiệc, họ mang lại hình dạng cũ, họ ca hát và nói rằng mọi việc đang trở lại từ đầu. Trong số đó có cả cô gái, toàn vẹn và đẹp tuyệt trần; nàng nói với tôi: “Không sao đâu, không sao đâu, rồi anh thấy: em sẽ còn đẹp hơn trước nữa cơ; hãy để em đi để thiêu một lúc trên giàn hỏa, rồi mình sẽ gặp nhau lại ở đây!” Rồi nàng chìa ra cho tôi, lạy Chúa thứ tội, âm hộ của nàng; tôi bước vào đó và thấy mình ở trong một cái hang đẹp như chốn bồng lai thời hoàng kim, suối trong như sương, hoa quả sum suê và những cây lủng lẳng món pho mát với bột nhào. Mọi người cám ơn Tu viện trưởng về bữa tiệc vui, bày tỏ cảm tình với ông và tâm trạng vui vẻ của họ bằng cách xô đẩy, đá, xé áo quần ông, đẩy ông nằm dưới đất rồi quất roi vào dương vật ông, còn ông vừa cười vừa năn nỉ họ ngừng cù nách ông. Rồi những sư huynh Cuộc đời Thương khó cưỡi lũ ngựa phì ra những bụm hơi lưu huỳnh đi vào; họ giắt ở thắt lưng những cái ví đầy vàng dùng để biến sói thành cừu, biến cừu thành sói, rồi tôn chúng làm hoàng đế với sự hoan nghênh của đại hội quốc dân đang ngợi ca quyền năng tuyệt đối vô biên của Chúa. “Ut cachinnis dissoivatur, torqueatur rictibus - Hãy cười ha hả cho hân hoan rạng rỡ, ngoác môm ngoác miệng đến méo xệch cả mặt!” Chúa Giê-su hét lên, vung vẩy mão gai. Giáo hoàng John đi vào, nguyền rủa cảnh hỗn độn và nói: “Với đà này ta không biết nó sẽ chấm dứt ở đâu!” Nhưng mọi người chế giễu lão rồi đi ra, Tu viện trưởng đi đầu, dẫn theo đàn heo để tìm nấm truýp trong rừng. Tôi dịnh di theo họ thì thẫy thầy William trong một góc phòng, từ mê cung bước ra, trong tay là một thỏi nam châm đang kéo nhanh thầy về hướng Bắc. “Thầy ơi, đừng bỏ con!” tôi kêu. “Con cũng muốn xem trong finis Africae có gì!”

“Con đã thấy rồi mà!” tiếng thầy đáp từ xa. Rồi tôi thức dậy khi những lời cuối cùng của bài ca cho lễ tang đang chấm dứt trong giáo đường:

Lacrimosa dies illa Ngày ấy đầy nước mắt

qua resurget ex favilla từ tro tàn kẻ bị kết án phục sinh

iudicandus homo reus: trở thành người xử án:

hide ergo parce deus! xin Chúa tha thứ cho hắn!

Pie lesu dondne Chúa Giê-su sùng đạo

dona els requiem. Hãy ban cho chúng bình an.

Cho thấy ảo giác của tôi cũng chớp nhoáng như mọi ảo giác; nếu nó có dài hơn khoảnh khắc thốt ra tiếng “amen,” như cách nói của tục ngữ, thì cũng chỉ lâu gần bằng hát bài kinh “Dies irae” thôi.

SAU KINH SÁNG

William giải thích giấc mơ của Adso.

Tôi bàng hoàng đi ra cổng chính giáo đường, thấy một nhóm người đang túm tụm ở đấy; các Sư huynh dòng Francisco sắp ra đi và thầy William đã từ phòng sao chép xuống để chia tay họ.

Tôi làm theo thầy, tôi với họ cũng ôm nhau tạm biệt như giữa các huynh đệ. Rồi tôi hỏi thầy bao giờ những người phe kia sẽ lên đường cùng với các cù nhân. Thầy bảo họ đã đi nửa giờ trước rồi, trong lúc thầy trò tôi còn ở trong hầm mộ chứa kho báu, hoặc lúc tôi mơ - tôi nghĩ thế.

Tôi hoảng hốt mất một lúc rồi trấn tĩnh lại. Như thế lại tốt hơn. Tôi sẽ không thể chịu đựng nổi cảnh những người bị kết tội (tôi muốn nói đến quản hầm tồi tệ khốn khổ với Salvatore… và dĩ nhiên cả cô gái nữa) bị lôi tới chốn xa xăm biền biệt. Vả lại, tôi vẫn còn hoang mang vì giấc mơ, nên cảm xúc như mụ mị đi.

Khi đoàn Anh em hèn mọn kéo ra cổng để rời tu viện, thầy William và tôi còn nán lại trước giáo đường, lòng buồn rười rượi, dù vì lý do khác nhau. Rồi tôi quyết định kể với thầy về giấc mơ của mình. Tuy ảo giác đó rất lộn xộn và phi lý, nhưng tôi vẫn nhỡ rõ lạ thường, từng hình ảnh, từng hành động, từng lời nói. Và thế là tôi kể hết, không bỏ sót chút gì, vì tôi biết giấc mơ thường là những thông điệp bí ẩn mà những người uyên bác có thể đọc ra những sấm ngôn rõ ràng.

Thầy William lặng lẽ nghe, rồi hỏi: “Con có biết đã mơ gì không?” “Đúng như con đã kể với thầy…” tôi bối rối đáp.

“Dĩ nhiên ta hiểu mà. Nhưng con có biết rằng phần lớn điều con vừa kể đã được viết ra rồi không? Con đã thêm người và sự kiện trong mấy ngày qua vào bức tranh quen thuộc với con, vì con đã đọc câu chuyện về giấc mơ này của con đâu đó rồi, hoặc con từng nghe kể hổi nhỏ, trong trường hay trong chủng viện. Đó chính là chuyện “Coena Cypriani - bữa tiệc của thánh Cyprian[262]”

Tôi lúng túng mất một lúc, rồi nhớ ra. Thầy nói đúng! Có lẽ tôi đã quên mất tên của câu chuyện, nhưng có tu sĩ trẻ hay chủng sinh ương bướng nào lại không cười mỉm hay cười ồ về những cảnh tượng khác nhau, bằng văn xuôi hay văn vần, của câu chuyện này, mà theo truyền thống là tập tục mùa Phục sinh và đùa vui trong chủng viện? Tuy trong số các sư huynh dạy dỗ chủng sinh có những vị nghiêm khắc ghét cay ghét đắng hoặc cấm đoán tác phẩm này, nhưng chẳng chủng viện nào lại không có các tu sĩ to nhỏ kể với nhau về nó dưới nhiều dạng rút gọn và sửa đổi; có vị còn thành kính sao chép, bảo rằng đằng sau tấm màn vui nhộn tiềm ẩn những bài học luân lý bí mật, những vị khác lại khuyến khích lưu hành, vì họ bảo qua giễu cợt mà các chủng sinh có thể dễ nhớ hơn những đoạn nào đấy của Kinh Thánh. Một bản bằng thể thơ đã được dâng tặng Giáo hoàng John VIII, mang đề từ: “Ludere me libuit, ludentem, papa Johannes, accipe. Ridere, si placet, ipse potes. - Con thích đùa, thưa Giáo hoàng John, hãy chấp nhận con, kẻ bông đùa này. Chính Ngài cũng có thể cười, nếu muốn”. Nghe nói Hoàng đế Charles Hói đầu[263] đã đích thân dựng câu chuyện này thành một vở kịch vui thần bí bằng văn vần để các công khanh của ngài giải trí khi dự tiệc.

Ridens cadit Gaudericus Gaudericus lăn ra cười

Zacharias admiratur, Zacharius sửng sốt,

supinus in lectulum Anastasius nằm phè

docet Anastasius trên giường, dạy học

Tôi đã bị các thầy mắng nhiếc không tiếc lời, khi tôi cùng bè bạn chủng sinh đọc các đoạn như trên. Tôi nhớ ở tu viện Melk có một tu sĩ già thường bảo rằng một người đức hạnh như ngài Cyprian không thể nào viết một thứ khiếm nhã, nhại Kinh Thánh một cách báng bổ như thế, đó phải là của một tên vô thần hay một gã hề thì đúng hơn là của một vị thánh tử đạo… Đã nhiều năm qua tôi quên bẵng những câu chuyện đùa vui trẻ thơ ấy. Vậy tại sao hôm nay câu chuyện Coena lại hiện ra sinh động đến thế trong giấc mơ của tôi? Tôi vẫn luôn nghĩ giấc mơ là thông điệp của Chúa hoặc tệ nhất cũng là những điều ngớ ngẩn được lặp lại lộn xộn trong hồi ức, khi ta ngủ, về những chuyện đã xảy ra trong ngày. Giờ đây tôi hiểu ra ta cũng có thể mơ thấy sách, do đó có thể mơ thấy những giấc mơ.

“Ước gì ta là Artemidorus đó có thể giải đoán đúng đắn giấc mơ của con,” thầy William nói. “Nhưng ta thầy dù không có sự uyên bác của Artemidorus đi nữa thì cũng dễ hiểu những chuyện đó thôi. Tội nghiệp con, mấy ngày qua con đã phải trải qua một loạt sự kiện mà trong đó dường như mọi quy luật đúng đắn đều mất hết tác dụng. Thành ra sáng nay hồi ức về một loại hài kịch, trong đó thế giới bị miêu tả lộn ngược, dù với ý định khác, đã trở về trong tâm trí mơ mơ màng màng của con. Con đã thêm vào đấy những hồi ức mới nhất, những âu lo, những sợ hãi của con. Từ những minh họa bên lề sách của Adelmo con tiếp tục làm hồi sinh một ngày hội hóa trang lớn mà mọi thứ dường như đều diễn ra ngược cả; thế mà, giống như trong Coena, mỗi người trong giấc mơ này đều làm chính cái việc họ đã thật sự làm trong đời. Cuối cùng con tự hỏi trong giấc mơ thế giới nào là giả và đi ngược đầu nghĩa là gì. Giấc mơ của con không còn phân biệt đâu là dưới, đâu là trên, đâu là sống và đâu là chết nữa. Giấc mơ ấy đã hoài nghi những điều con được dạy bảo.”

“Giấc mơ của con,” tôi nghiêm trang đáp, “chứ không phải con. Thế thì giấc mơ đâu phải là thông điệp của Chúa, mà chỉ là những mê sảng ma quỷ thôi và chẳng chứa chút sự thật nào!”

“Ta không rõ, Adso ạ,” thầy William nói. “Chúng ta đã có trong tay quá nhiều sự thật rồi, nên nếu một ngày nào đấy có người khăng khăng đòi rút ra được một sự thật ngay từ những giấc mơ của chúng ta, thì điều đó có nghĩa là thời gian của tên Phản chúa thật sự sắp tới rồi. Tuy nhiên, càng nghĩ về giấc mơ của con, ta càng thấy dường như nó hé lộ nhiều điều. Có thế không hé lộ cho con, nhưng cho ta. Xin lỗi, nếu ta dùng những giấc mơ của con để lập ra những giả thuyết của ta; ta biết như vậy là không phải đối với con, ta không nên làm thế… Nhưng ta tin rằng tâm hồn ngủ gật của con đã thấu hiểu nhiều điều hơn ta trong sáu ngày tỉnh táo…”

“Thật ạ?”

“Thật chứ, Cũng có thể không. Ta thấy giấc mơ của con hé lộ, vì nó trùng hợp với một trong những giả thuyết của ta. Con đã giúp ta nhiều lắm. Cám ơn con.”

“Nhưng trong giấc mơ của con có gì khiến thầy quan tâm đến thế? Nó vô nghĩa như mọi giấc mơ thôi mà!”

“Nó có một ý nghĩa khác, giống như mọi giấc mơ và ảo giác, Phải giải đoán nó như một phúng dụ hay một phép loại suy…”

“Như Kinh Thánh ạ?”

“Giấc mơ là sách kinh, và nhiều sách kinh chẳng là gì khác cả, ngoài những giấc mơ.”

KINH TRƯA

Tìm hiểu chuyện kế nhiệm của các thủ thư, có thêm dữ kiện về quyển sách bí ẩn.

Vừa mới từ trên phòng sao chép xuống, thầy William đã quyết định lên trở lại. Thầy xin phép Benno tra cứu thư mục, rồi lật thật nhanh. “Nó phải ở đâu đây thôi,” thầy nói, “ta mới thấy nó một giờ trước đây…” Thầy dừng ở một trang. “Đây rồi,” thầy nói, “con đọc đề mục này đi.”

Dưới một đề mục duy nhất [finis Africae] có bốn nhan đề, cho thấy đây là một quyển sách với nhiều bản văn. Tôi đọc:

(Tiếng A rập) Về những lời nói của kẻ khờ dại.

I. ar. de dictis cuiusdam stulti

(Tiếng Syriac) Tiểu luận về thuật giả kim từ Ai Cập.

II. syr. libellus alchemicus aegypt.

Tường thuật của thầy Alcofitba về buổi tiệc

III. Expositio Magistri Alcofribae

của thánh Cyprian,

de coena beati Cypriani

giám mục Carthago.

Cartaginensis Episcop

Quyển sách thiếu các trang đầu

IV. Liber acephalus de stupris virginum

về sự gian dâm với các trinh nữ và lạc thú xác thịt với gái làng chơi.

et meretricum amoribus

“Gì thế ạ?” tôi hỏi.

“Quyển sách của chúng ta đấy,” thấy William thì thầm. “Đó là lý do tại sao ta bảo rằng giấc mơ của con đã gợi ta nhớ đến điều gì đấy. Bây giờ ta biết chắc điều ấy rồi. Quả thật,” thầy liếc nhanh các trang trước và trang sau, “quả thật, đây là những quyển ta đã nghĩ tới, tất cả. Nhưng đây không phải là điều ta muốn kiểm lại. Xem này. Con có bảng viết đó không? Tốt. Bây giờ chúng ta phải tính toán và cố nhớ lại thật rõ điều Alinardo đã nói với thấy trò ta hôm trước, cũng như những gì chúng ta nghe được từ Nicholas sáng nay. Này nhé, Nicholas bảo huynh ấy đến đây được khoảng ba mươi năm, bấy giờ cha Abo đã được bầu làm Tu viện trưởng rồi. Tu viện trưởng trước là Paul xứ Rimini. Đúng không? Cứ cho rằng việc kế nhiệm này xảy ra vào khoảng năm 1290, trước hay sau một đôi năm không đáng kể. Nicholas cũng bảo khi huynh ấy tới đây thì Robert xứ Bobbio đã là thủ thư. Đúng chứ? Rồi Robert chết, chức vụ này được trao cho Malachi, cứ cho là vào đầu thế kỷ này đi. Con ghi đi. Tuy nhiên, trước khi Nicholas tới, có một thời gian Paul xứ Rimini là thủ thư. Ong ta giữ chức vụ này bao lâu? Chúng ta không được biết. Chúng ta có thể tra cứu sổ sách của tu viện, nhưng ta nghĩ Tu viện trưởng hiện đang cất giữ chúng, mà lúc này ta không tiện hỏi mượn ông. Giả thử Paul được bổ nhiệm chức thủ thư sáu mươi năm trước. Con ghi đi. Tại sao Alinardo lại phàn nàn về chuyện năm mươi năm trước, chức thủ thư lẽ ra phải trao cho huynh ấy mà lại vào tay người khác? Huynh ấy ám chỉ Paul xứ Rimini chăng?”

“Hoặc Robert xứ Bobbio!” tôi nói.

“Có lẽ thế. Nhưng bây giờ con hãy nhìn vào thư mục này. Như Malachi đã cho chúng ta biết hôm đầu tiên[264], các đề mục được ghi theo thứ tự thời gian sách nhập vào Thư viện. Ai ghi chúng vào sổ? Thủ thư! Do đó, dựa trên sự thay đổi nét chữ ở những trang này chúng ta có thể định được thứ tự của các thủ thư. Bây giờ chúng ta coi thư mục này ngược từ cuối lên trước nhé, nét chữ cuối cùng là của Malachi, [rất Gothic], con thấy đó. Nó chỉ chiếm vài trang thôi. Tu viện không nhập được nhiều sách trong ba mươi năm cuối này. Rồi, xem ngược trở lên, chúng ta gặp một loạt trang với nét chữ run rẩy. Ta thấy rõ ràng sự có mặt của Robert xứ Bobbio, một người ốm yếu. Có lẽ Robert không giữ nhiệm vụ này lâu. Rồi chúng ta thấy gì? Hết trang này đến trang kia viết bằng nét chữ khác, ngay ngắn và tự tin, ghi hàng loạt sách mới nhập (kể cả nhóm sách ta vừa xem xét hồi nãy), thật đáng nể. Paul xứ Rimini hẳn đã phải tốn nhiều công sức! Rất nhiều, nếu con nhớ lại Nicholas đã kể ông ta trở thành tu viện trưởng khi còn trẻ. Cứ cho rằng chỉ trong vài năm mà con người ngốn sách này đã làm giàu cho tu viện bấy nhiêu sách đi. Nhưng chẳng phải Nicholas cũng đã kể rằng ông Paul này bị gọi là Abbas agraphiats - Tu viện trưởng không viết được, vì mang tật, hoặc bệnh Lạ, khiến ông không thế viết nổi ư? Vậy ai đã viết những trang này? Phụ tá thủ thư của ông, ta nghĩ thế. Nhưng nếu ngẫu nhiên người phụ tá này được chỉ định làm thủ thư thì người ấy sẽ tiếp tục viết và chúng ta có thể hình dung được tại sao ở đây lại có nhiều trang cùng một kiểu chữ. Như thế giữa Paul và Robert hẳn phải có một thủ thư khác, được chọn cách đây khoảng năm mươi năm, là đối thủ bí ẩn của Alinardo, lúc ấy lớn tuổi hơn, hy vọng được kế nhiệm ông Paul. Rồi người này chết và chẳng hiểu sao Malachi[265] lại được chỉ định thay, ngược với lòng mong đợi của Alinardo và những người khác.”

“Nhưng sao thầy chắc trình tự đúng là như thế? Cứ cho rằng nét chữ này là của người thủ thư vô danh kia, thì sao ông Paul lại không thể viết các đề mục trong những trang trước nữa?”

“Vì trong những sách nhập vào họ ghi tất cả những chỉ dụ và sắc lệnh của Giáo hoàng là những thứ có ngày tháng chính xác. Ta muốn nói là nếu con tìm thấy ở đây chỉ dụ Firma cautela - Sự phòng ngừa vững chắc của Giáo hoàng Boniface VIII[266], để năm 1296, thì con biết rằng chỉ dụ này không được nhập vào Thư viện trước và có lẽ cũng không quá lâu sau năm đó. Như vậy ta có được những cột mốc thời gian, tạm gọi thế, trải theo những năm này; nên nếu ta cho rằng ông Paul xứ Rimini trở thành thủ thư năm 1265 và thành tu viện trưởng năm 1275, rồi ta tìm ra được nét chữ của ông - hay của người nào khác, không phải Robert xứ Bobbio - kéo dài từ năm 1265 đến năm 1285, thì ta phát hiện có mười năm sai biệt.”

Thầy tôi quả rất là sắc sảo. “Thế thầy rút ra những kết luận gì từ sự sai biệt này?” tôi hỏi.

“Chẳng có kết luận nào cả,” thầy đáp. “Chỉ có vài tiền đề thôi.”

Rồi thầy đứng dậy, tới trò chuyện với Benno. Huynh ấy vẫn ngồi yên sau chiếc bàn quen thuộc của mình - chứ chưa dám đổi sang bàn của Malachi, cạnh thư mục - song có vẻ rất bất an. Thầy William nói vài câu lãnh đạm. Chúng tôi chưa quên câu chuyện bực mình chiều hôm trước.

“Thưa sư huynh Thủ thư, tuy Huynh vừa nhận chức vụ mới rất uy quyền, song tôi vẫn mong Huynh sẽ trả lời cho một câu hỏi. Buổi sáng hôm trước, khi Adelmo và những người khác thảo luận về những câu đố dí dỏm, rồi Berengar lần đầu tiên nói bóng gió tới finis Africae, có ai đề cập đến Coena Cypriani không nhỉ?”

“Có,” Benno đáp, “tôi chưa nói với Huynh sao? Trước khi họ tranh luận về những câu đố của Symphosius, chính Venantius đã nhắc đến Coena, rồi Malachi nổi giận, bảo đó là một tác phẩm xấu xa và nhắc nhở chúng tôi rằng Tu viện trưởng đã cấm không ai được đọc nó…

“Tu viện trưởng à?” thầy William nói. “Hay thật. Cám ơn Huynh Benno.”

“Khoan,” Benno nói, “tôi có chuyện muốn nói với Huynh”. Huynh ra hiệu bảo chúng tôi theo ra khỏi phòng sao chép, tới cầu thang dẫn xuống nhà bếp, để những người kia khỏi nghe thấy. Môi huynh run run.

“Tôi sợ quá, Huynh William ạ,” huynh ấy nói. “Họ đã giết Malachi. Bây giờ tôi là kẻ biết quá nhiều chuyện. Ngoài ra, nhóm người Ý ghét tôi… Họ không muốn có một thủ thư ngoại quốc nữa… Tôi tin rằng những người kia bị giết cũng chính vì lý do này… Tôi chưa từng kể với Huynh về chuyện Alinardo căm thù Malachi, về nỗi cay đắng của huynh ấy.”

“Ai là người đã giành mất của huynh ấy chức thủ thư nhiều năm trước?”

“Tôi không biết. Huynh ấy luôn nói rất mập mờ về chuyện đó, với lại nó dã quá xưa rồi. Những người liên quan hẳn đều đã chết cả. Nhưng nhóm người Ý quanh Alinardo vẫn nổi… không, họ từng nói thì đúng hơn, rằng Malachi là bù nhìn… do một người nào khác dặt vào vị trí này, với sự đồng lõa của Tu viện trưởng… Tôi nào có biết, nên tôi… Tôi đã vướng vào cuộc tranh giành giữa hai phe thù nghịch… Tôi chỉ mới nhận thầy điều này vào sáng nay… Nước Ý là một đất nước đầy rẫy âm mưu, ở đây họ đầu độc cả các Giáo hoàng, thành thử Huynh hãy hình dung một gã nhóc khốn khổ như tôi đây… Hôm qua tôi ù ù cạc cạc, nên cứ nghĩ quyển sách này đã gây ra mọi chuyện, nhưng bây giờ tôi không còn dám chắc nữa. Đó chỉ là cái cớ thôi: Huynh thấy đấy, tìm được quyển sách rồi mà Malachi vẫn cứ chết… Tôi phải… Tôi muốn… Tôi muốn bỏ trốn. Huynh khuyên tôi nên làm gì?”

“Bình tĩnh nào. Bây giờ Huynh cần lời khuyên à? Chiều hôm qua Huynh cứ như là chúa tể thế gian cơ mà. Đồ ngốc! Nếu hôm qua Huynh giúp tôi thì có thể chúng ta đã ngăn chặn được vụ án mạng sau cùng này. Chính Huynh là người đã đưa Malachi quyển sách và nó đã gây ra cái chết cho Malachi. Nhưng ít nhất hãy cho tôi biết một điều: Huynh có cầm quyển sách trong tay, có sờ và đọc nó không? Nếu có, tại sao Huynh vẫn bình an vô sự?”

“Tôi không biết. Tôi thề đã không đụng vào nó; hay nói đúng hơn, tôi có đụng vào khi lấy nó trong phòng thí nghiệm, nhưng không mở ra. Tôi giấu nó dưới áo dòng, rồi đem nhét dưới nệm rơm trong phòng của tôi. Tôi biết Malachi đang theo dõi, nên trở lên phòng sao chép ngay. Sau đó, khi được Malachi mời làm phụ tá, tôi đã đưa quyển sách cho huynh ấy. Tất cả câu chuyện là như thế.”

“Chẳng lẽ Huynh muốn tôi tin rằng Huynh không hề mở nó ra?

“Có, tôi có mở ra trước khi giấu, để biết chắc đó đúng là quyển sách Huynh cũng đang tìm kiếm. Đầu tiên là một cảo bản bằng tiếng A rập, rồi một bản tôi nghĩ là tiếng Syriac[267], rồi tới một bản tiếng Latin, cuối cùng là một bản tiếng Hy Lạp…”

Tôi sực nhớ những chữ viết tắt thầy trò tôi đã thấy trong thư mực. Hai tên đầu được ghi bằng “ar.” và “syr.” Đúng là quyển sách ấy rồi! Nhưng thầy William vẫn khăng khăng hỏi dồn: “Huynh có sờ vào nó mà Huynh không sao cả: vậy, không phải hễ đụng vào nó là chết. Huynh có thể cho tôi biết gì về bản tiếng Hy Lạp không? Huynh có xem không?”

“Thoáng qua thôi. Chỉ đủ để biết nó không có tên; nó bắt đầu như thể thiếu mất một phần…”

“Liber acephalus… Quyển sách thiếu các trang đầu.” thầy William lẩm bẩm.

“Tôi thử đọc trang đầu, nhưng thú thật vốn liếng tiếng Hy Lạp của tôi nghèo nàn lắm để hiểu được, tôi cần nhiều thì giờ hơn]. Rồi tôi càng thêm tò mò vì một chi tiết khác, liên quan đến những trang tiếng Hy Lạp này. Tôi không giở hết các trang, vì không thể giở được. Những trang này - biết giải thích thế nào đây? - ẩm, dính bết vào nhau. Rất khó tách tờ này khỏi tờ kia. Vì những tấm giấy da này kỳ lắm… mềm hơn những giấy da khác, còn trang đầu hư hại, gần như bở rạn. Thật là… chậc, lạ lẫm.”

“‘Lạ lắm’, chính là cái từ Severinus đã dùng,” thầy William nói.

“Giấy da này có vẻ không như giấy da… Như vải, nhưng rất mịn…” Benno nói tiếp.

“Charta lintea hay là giấy vải lanh,” thầy William nói. “Huynh chưa thấy bao giờ ư?”

“Tôi có nghe nói, nhưng chắc chưa từng thấy trước đây. Nghe nói nó rất đắt và dễ rách. Nên hiếm được dùng. Người A rập làm ra, phải thế không ạ?”

“Họ là những người đầu tiên[268]. Nhưng ở Ý này cũng có sản xuất, tại Fabriano. Và cũng… À, phải, dĩ nhiên rôi!” Mắt thầy William sáng lên. “Quả là một phát giác tuyệt vời! Hoan hô, Benno! Cám ơn Huynh! Phải rồi, tôi đoán rằng loại sách bằng charta lintea tại Thư viện này phải rất hiếm hoi, vì không thấy nhập vào nhiều cảo bản mới. Vả lại, nhiều người sợ loại giấy vải lanh này không chịu nổi qua bao thế kỷ như giấy da, có lẽ đúng thế thật. Chúng ta hãy tưởng tượng xem, nếu họ cần gì đó ở đây không bền vững mãi với thời gian hơn đồng thau… Giấy vải lanh chăng? Hay lắm. Tạm biệt. Và đừng lo nữa. Huynh không bị nguy hiểm đâu.”

Thầy trò tôi rời khòi phòng sao chép, để Benno ở lại, bình tĩnh hơn, tuy chưa hoàn toàn an tâm.

Chúng tôi tìm thấy Tu viện trưởng trong nhà ăn. Thầy William tới xin được thưa chuyện với ông. Không thể trì hoãn được, Tu viện trưởng Abo đồng ý lát nữa gặp thầy trò tôi tại tư thất.

KINH XẾ TRƯA

Tu viện trưởng không chịu nghe William trình bày, mà lại dông dài về ngôn ngữ của đá quý và tỏ ý muốn huynh chấm dứt việc tiếp tục điều tra những sự cố đau buồn nọ.

Căn hộ của Tu viện trưởng ở ngay trên nhà họp. Vào cái ngày quang quẻ và lông gió ấy, từ cửa sổ căn phòng rộng rãi và xa hoa, nơi ông tiếp chúng tôi, ta có thể nhìn thấy Chính Tòa đồ sộ cao vọt sau mái giáo đường.

Tu viện trưởng đang đứng bên cửa sổ, chiêm ngưỡng nó, rồi trịnh trọng chỉ cho chúng tôi xem.

“Một thành trì tuyệt diệu,” ông nói, “sự cân xứng của nó tóm gọn quy tắc vàng đã chi phối việc thiết kế con tàu của Noah[269]. Nó được chia thành ba tầng, vì ba là con số của Chúa Ba Ngôi, là số các thiên thần đã đến thăm Abraham, là số ngày Jonah ở trong bụng con cá lớn và số ngày Chúa Giê-su cũng như Lazarus nằm trong huyệt; ba lần Chúa Ki-tô xin Chúa Cha cho khỏi phải uống chén đắng và ba lần Người ẩn cư, cầu nguyện với các thánh Tông đồ. Ba lần thánh Peter chối Chúa và ba lần Chúa Ki-tô hiện ra với các môn đệ sau khi Phục sinh. Có ba đức tính thần học, ba ngôn ngữ thiêng liêng, ba phần của linh hồn, ba hạng sinh vật có tri thức: thiên thần, con người và quỷ dữ; có ba loại âm thanh: vox, flatus, pulsus và lịch sử loài người có ba kỷ nguyên: trước, trong và sau khi luật của Chúa ra đời.”

“Một sự hòa hợp tuyệt diệu của các tương ứng huyền bí,” thầy William tán đồng.

“Con số bốn cũng thế,” Tu viện trưởng nói tiếp, “nó rất dồi dào các bài học tinh thần. Bốn phương, bốn mùa, bốn nguyên tố[270], rồi nóng, lạnh, ấm và khô; rồi sinh ra, lớn lên, trưởng thành và già lão; bốn loại sinh vật: trên thiên đường, dưới đất, trên không và dưới nước; bốn màu chính tạo thành cầu vổng; bốn năm để có một năm nhuận.”

“Vâng, đúng như thế,” thầy William nói, “rồi ba cộng bốn thành bảy, một con số huyền bí tuyệt đối, còn ba nhân bốn thành mười hai, con số các thánh Tông đô, mười hai nhân mười hai thành một trăm bốn mốơi bổn, là con số những người được Chúa chọn.” Tu viện trưởng không có gì để thêm vào màn phô trương kiến thức thần bí cuối cùng về thế giới lý tưởng của các con số, nên thầy William có thể đi ngay vào vấn đề.

“Chúng ta cần phải bàn bạc về những sự kiện mới đây mà con đã suy nghĩ rất kỹ,” thầy nói.

Tu viện trưởng quay lưng về phía cửa sổ, nghiêm khắc nhìn thẳng vào mặt thầy William. “Quá kỹ thì phải. Huynh William ạ, ta phải thú nhận là đã chờ đợi nhiều hơn nữa ở Huynh. Huynh đến đây được gần sáu ngày rồi; ngoài Adelmo, trong sáu ngày đó đã có thêm bốn tu sĩ chết, hai bị Tòa án Tôn giáo bắt giữ - đó là công lý, đúng thế, nhưng chúng ta có thể tránh được nhục nhã này nếu ngài phán quan không buộc phải bận tâm đến những án mạng trước đấy - và cuối cùng buổi gặp gỡ do ta chủ trì đã kết thúc thảm hại, chính vì những hành động tội lỗi đó… [Hẳn Huynh phải thừa nhận rằng, ta được phép hy vọng có một cách giải quyết khác, khi yêu cầu Huynh điều tra về cái chết của Adelmo…]

Thầy William bối rối im lặng. Không còn nghi ngờ gì nữa, Tu viện trưởng có lý quá. [Tôi đã nói ngay từ đầu câu chuyện tôi kể lại này, rằng thầy tôi rất thích làm người khác ngạc nhiên về sự suy luận nhậm lẹ của mình, thành ra khi bị trách cứ đã chậm chạp, mà không phải vô cớ, chỉ việc thầy bị tổn thương tự ái là chuyện dễ hiểu.]

“Thưa Đức Cha, đúng vậy,” thầy công nhận, “con đã không đáp ứng được sự trông đợi của Cha, nhưng con xin giải thích tại sao. Những án mạng này không nảy sinh từ một vụ cãi cọ hay báo thù nào giữa các tu sĩ, mà từ những hành động mà đầu dây mối nhợ dính líu tới lịch sử xa xưa của tu viện…”

Tu viện trưởng lo lắng nhìn thầy. “Huynh muốn nói gì chứ? Ta cũng đã nhận thấy chìa khóa của vấn để không phải là chuyện xấu xa của quản hầm, một chuyện dính líu tới một câu chuyện khác. Chính câu chuyện khác này, câu chuyện mà có lẽ ta biết, nhưng không thể nói ra… ta hy vọng nó được Huynh làm sáng tỏ rồi cho ta hay…”

“Đức Cha đang nghĩ tới một hành động nào đấy mà Cha được biết qua xưng tội…” Tu viện trưởng quay nhìn chỗ khác, còn thầy William nói tiếp: “Nếu Đức Cha muốn rõ con có biết - mà không phải từ Đức Cha - rằng giữa Berengar và Adelmo, giữa Berengar và Malachi có những quan hệ phi đạo đức không, thì có, con có biết, ai trong tu viện cũng đéu biết chuyện này…”

Mặt Tu viện trưởng đỏ gay. “Ta nghĩ nói những chuyện như thế trước mặt chú chủng sinh này là không nên. Bây giờ, cuộc gặp gỡ giữa hai đoàn đã kết thúc, ta nghĩ Huynh không cần chú ấy ghi chép giúp nữa. Đi đi, chú bé,” ông hách dịch ra lệnh cho tôi. Tôi bẽ bàng lui ra. Nhưng vì tò mò, tôi núp sau cánh cửa mà tôi đã để hé hòng nghe lỏm cuộc đối thoại.

Thầy William nói tiếp: “Thưa, những quan hệ phi đạo đức kia, dù có thật đi nữa, cũng không liên quan mấy tới những sự cố đau thương này. Chìa khóa của vấn đề nằm ở chỗ khác mà con nghĩ Cha đã hình dung được rồi. Mọi chuyện xoay quanh việc ăn cắp và sở hữu một quyển sách vốn được giấu trong finis Africae, và bây giờ đã trở về lại đó nhờ nỗ lực của Malachi; tuy nhiên, như Cha đã thấy, chuỗi án mạng này không vì thể mà chấm dứt.”

Họ im lặng một lúc lâu, rồi Tu viện trưởng nói tiếp, giọng ngập ngừng và đứt quãng như một người sửng sốt trước những phát giác bất ngờ. “Không thể thế được… Huynh… Làm sao Huynh biết về finis Africae Huynh đã vi phạm luật cấm của ta và đã vào Thư viện rồi ư?”

Lẽ ra thầy William phải nói thật, nhưng như thế Tu viện trưởng sẽ nổi cơn thịnh nộ không biết tới đâu. Mặt khác dĩ nhiên thầy cũng không muốn nói dối. Nên thầy chọn lối trả lời bằng cách hỏi ngược lại: “Không phải lúc đầu gặp gỡ Đức Cha đã bảo rằng một người như con, đã cả con Brunellus thật chính xác mà chưa hề thấy nó trước, sẽ chẳng khó khăn gì hình dung ra những nơi người ấy không được phép vào ư?”

“Hóa ra là thế,” Tu viện trưởng đáp. “Nhưng sao Huynh lại nghĩ như đã nghĩ?”

“Nếu phải kể làm thế nào con đã đi tới kết luận của mình thì sẽ rất dài dòng. Nhưng người ta đã gây ra một loạt án mạng để ngăn trở nhiều người phát hiện một việc gì đấy mà người ta không muốn họ phát hiện. Giờ đây tất cả những người biết gì đấy về những bí mật của Thư viện, do có quyền biết hoặc qua thủ đoạn, đều đã chết. Chỉ còn một người duy nhất: chính là Cha.”

“Có phải Huynh định ám chỉ.,. Huynh định ám chỉ…” Tu viện trưởng nói [như một người giận đến gân cả cổ].

“Xin đừng hiểu nhầm con,” thầy William nói, tuy có lẽ thầy định ám chỉ thế thật. “Con nói rằng có một người biết và không muốn ai khác biết điều này. Ngoài người ấy ra, Cha là người cuối cùng biết, nên Cha có thể sẽ là nạn nhân kế tiếp. Trừ phi Cha kể cho con điều cha biết về quyển sách cấm đó và nhất là ai trong tu viện có thể biết điều Cha biết; chưa biết chừng người đó còn biết hơn nữa về Thư viện.”

“Trong này lạnh quá,” Tu viện trưởng nói. “Chúng ta ra ngoài đi.” Tôi nhanh chóng lùi xa khỏi cửa và chờ họ ở đầu cầu thang. Thấy tôi, Tu viện trưởng liền mỉm cười.

“Chú tu sĩ trẻ này đã phải nghe biết bao điều lo lắng trong mấy ngày qua! Lại đây, chú bé, đừng để bị buồn phiền quá nhé. Theo ta thấy thì dường như người ta tưởng tượng ra nhiều âm mưu hơn là có thật…”

Rồi ông giơ một bàn tay để ánh nắng chiếu sáng một chiếc nhẫn tuyệt đẹp đeo trên ngón áp út, biểu tượng quyền lực của ông. Những viên đã quý của chiếc nhẫn lấp lánh đầy vẻ rực rỡ.

“Con nhận ra nó, phải không?” ông hỏi tôi. “Biểu tượng uy quyền, song cũng là gánh nặng của ta đấy. Nó không phải là đồ trang sức, mà là biểu tượng sáng ngời về lời của Chúa, mà ta là kẻ giữ gìn.” Những ngón tay ông chạm vào viên đá, hay đúng hơn là vào sự sắp xếp của những viên đá màu sắc khác nhau tạo thành một kiệt tác nghệ thuật đáng khâm phục của con người và tự nhiên. “Đây là thạch anh tím,” ông nói, “nó là tấm gương của sự khiêm cung, nhắc nhở chúng ta tới mưu trí và sự ngọt ngào của thánh Matthew; đây là chalcedony, biểu hiện của lòng nhân từ, biểu tượng của lòng mộ đạo của Joseph và thánh James Già; đây là ngọc thạch anh, chứng tỏ đức tin và gắn liền với thánh Peter; đây là sardonyx, biểu tượng sự tử vì đạo, nhắc ta nhớ tới thánh Bartholomew; đây là ngọc saphir, hy vọng và sự suy niệm, đá của thánh Andrew và thánh Paul; và đây là beryl, học thuyết đúng đắn, hiểu biết và lòng bao dung, các đức tính của thánh Thomas… Ngôn ngữ của ngọc mới tuyệt vời làm sao,” ông nói tiếp, đắm chìm trong ảo ảnh thần bí, “những người thợ mài ngọc trong truyền thuyết đã chuyển ngôn ngữ này từ tấm áo lễ đính ngọc ngà châu báu của Aaron[271] và từ Các miêu tả Jerusalem thiên đường trong sách Tông đồ. Do đó, những bức tường của Zion[272] được trang hoàng cũng với những thứ đã quý như trên tấm áo lễ của người anh ngài Moses, ngoại trừ ngọc granit đỏ, mã não, onyx được nói đến trong sách Xuất hành, trong quyển Khải huyền thay bằng ngọc chalcedony, sardonyx, chrysoprase và jacinth.”

[Thầy William định nói, nhưng Tu viện trưởng đưa tay làm cử chỉ ngăn lại, rồi nói tiếp: “Ta nhớ lại một bài kinh cầu mà mỗi viên đá quý đều được miêu tả có vần điệu kính dâng Thánh nữ Đồng trinh. Chiếc nhẫn đính hôn của bà được ca ngợi là một bài thơ biểu tượng đầy những sự thật cao xa, diễn tả bằng ngôn ngữ cô đọng của những hạt đã quý đã cần nó: jaspis biểu tượng cho đức tin, chalzedon cho từ tâm, ngọc lục bảo cho sự trong sạch, sardonyx cho đời sống tĩnh lặng của người trinh nữ, hồng ngọc cho trái tim nhỏ máu trên núi Sọ, chrysolith lấp lánh muôn màu cho phép lạ muôn hình vạn trạng của Đức Bà Maria, hyazinth cho lòng nhân đức, amethyst óng ánh từ màu hồng nhạt tới màu xanh cho tình yêu Thiên Chúa… Trên mặt nhẫn ấy còn nhiều thứ khác nữa cũng rất đáng nói tới, chẳng hạn pha lê nhắc nhở tới sự trong trắng của tâm hồn và thể xác, lynkur - tương tự hổ phách - biểu tượng của sự tiết chế; nam châm, chất hút sắt, tượng trưng việc Thánh nữ Đồng trinh Maria dùng cây cung của tấm lòng Mẹ nhân hậu kéo nhẹ dây đàn của những trái tim hối cải… Nghĩa là toàn những khoáng chất quý giá cẫn chiếc nhẫn của ta, như con thầy, dù chúng nhỏ đến mức khiêm nhường.”]

Ông xoay ngón tay, ánh nhẫn rực rỡ khiến tôi lóa cả mắt, như thể ông muốn làm tôi choáng váng. “Một ngôn ngữ kỳ diệu, phải không? Với những bậc chủ chiên khác, đá quý còn tượng trưng nhiều thứ nữa cơ. Với Giáo hoàng Innocent III thì hồng ngọc nói lên sự bình tĩnh và nhẫn nại, ngọc hồng lựu nói lên lòng từ ái. Với thánh Bruno thì ngọc xanh biển tập trung kiến thức thần học trong tính chất của những tia tinh khiết nhất của nó. Ngọc lam tượng trưng niềm vui; sardonyx gợi lên thiên thần Seraphim, topaz gợi lên thiên thần Cherubim, ngọc thạch anh tượng trưng ngôi báu, chrysolite tượng trưng quyền thống trị, saphir tượng trưng đức hạnh, mã não tượng trưng quyền lực, bery tượng trưng các lãnh địa, hồng ngọc tượng trưng các tổng thiên thần và ngọc lục bảo tượng trưng các thiên thần. Ngôn ngữ của ngọc rất đa dạng, mỗi thứ diễn đạt nhiều sự thật khác nhau, tùy theo ta hiểu chúng theo nghĩa nào, tùy theo chúng xuất hiện trong ngữ cảnh nào. Và ai quyết định mức độ diễn giải và ngữ cảnh thích hợp ấy? Chú bé ạ, con biết những điều này, vì người ta đã dạy con rồi mà: đó chính là kẻ có thẩm quyền[273], người bình giải đáng tin cậy nhất trong tất cả mọi người và là người uy tín nhất, do đó thiêng liêng nhất. Nếu không, làm thế nào diễn giải được biết bao dấu hiệu mà thế gian đặt ra trước đôi mắt của những kẻ tội lỗi chúng ta, làm cách nào tránh khỏi những hiểu nhầm mà Quỷ dữ lôi kéo chúng ta vào? Con nên nhớ: Quỹ dữ vô cùng căm ghét ngôn ngữ của ngọc, như thánh nữ Hildegard đã xác nhận. Con thú tanh hôi ấy nhìn thấy trong đó một thông điệp được soi sáng bởi những ý nghĩa và mức độ tri thức khác nhau và nó chỉ muốn tiêu diệt thông điệp ấy, bởi vì nó chính là Kẻ Thù, nó nhận ra trong sự rực rỡ của những viên đã quý dư âm những sở hữu tuyệt vời của chính nó trước khi nó sa ngã[274] và hiểu rằng ánh sáng chói lọi này được tạo ra từ lửa mà lửa là nỗi đau khổ của nó.” Ông chìa nhẫn cho tôi hôn và tôi quỳ xuống. Ông xoa đầu tôi. “Bé con ạ, thành ra con phải quên những điều sai lầm hiển nhiên mà con đã nghe mấy ngày nay. Con đã gia nhập dòng tu cao quý nhất, vĩ đại nhất trong mọi dòng tu, mà ta là một tu viện trưởng và con chịu sự sai khiến của ta. Nghe lệnh của ta: con hãy quên và giữ kín miệng mãi mãi. Con thề đi.”

Xúc động và khuất phục, chắc chắn lẽ ra tôi đã thế rồi. Và nếu thế, bạn đọc thân mến, bây giờ bạn sẽ không được đọc ký sự trung thực này của tôi. Nhưng ngay lúc đó thầy William đã can thiệp, có lẽ không phải để ngăn cản tôi thế mà vì một phản xạ bản năng, do bực tức, để ngăn chặn, để phá cái bùa mê mà Tu viện trưởng đã tung ra.

“Thằng bé này liên quan gì đến chuyện ấy? Con vừa hỏi Cha một điều, con vừa cảnh báo Cha về một mối hiểm nguy, con vừa yêu cầu Cha cho con biết một cái tên… Giờ đây Cha cũng muốn con hôn chiếc nhẫn và thề sẽ quên những điều con đã được biết hoặc nghi ngờ ư?”

“À, Huynh…” Tu viện trưởng buồn bã đáp, “Ta không chờ đợi một thầy dòng khất thực hiểu truyền thống đẹp đẽ của dòng chúng ta, hoặc tôn trọng sự ăn nói dè dặt, những bí mật, những bí ẩn của lòng từ thiện… phải, lòng từ thiện và ý thức về danh dự và lời thề tịnh khẩu, nền tảng của sự vĩ đại của dòng chúng ta… Huynh đã nói với ta về một câu chuyện lạ lùng, một câu chuyện khó tin. về một quyển sách cấm đã gây ra một loạt án mạng, về một người nào đó biết những điều mà chỉ mình ta được biết… Toàn những chuyện hoang đường, những lời cáo buộc vô nghĩa. Huynh cứ nói những chuyện ấy đi, nếu muốn, nhưng sẽ chẳng ai tin Huynh đâu. Và dù vài yếu tố trong câu chuyện dựng lại đấy tưởng tượng của Huynh đúng đi nữa… ừ, thì bây giờ tất cả đã lại nằm dưới sự kiểm soát của ta, dưới quyền xét xử của ta rồi. Ta sẽ xem xét chuyện này, ta có phương tiện, ta có quyền hành. Ta đã sai lầm ngay từ đầu, khi yêu cầu một người ngoài, dù khôn ngoan và đáng tin cậy đến dâu, điều tra những việc thuộc trách nhiệm của riêng ta. Nhưng Huynh đã phát hiện ra, như Huynh vừa cho ta biết; mới đầu ta tưởng nó liên quan đến sự vi phạm lời thề giữ mình trong trắng và (ta thật thiếu thận trọng) ta muốn một người nào khác cho ta biết về cái điều ta đã nghe qua lời xưng tội. Tốt, bây giờ Huynh đã nói cho ta biết. Ta rất cám ơn Huynh về những gì Huynh đã làm hay cố làm. Việc gặp gỡ của hai phái đoàn đã xong rói, sứ mạng của Huynh cũng kết thúc. Ta nghĩ triều đình của Hoàng đế đang nóng lòng chờ đợi Huynh; người ta không muốn một người như Huynh vắng mặt lâu. Ta cho phép Huynh rời tu viện. Hôm nay có lẽ đã muộn rôi. Ta không muốn Huynh ra đi sau khi mặt trời lặn, vì đường sá không an ninh. Huynh sẽ lên đường sáng sớm mai. Ấy, đừng cám ơn ta, vì ta thật là vui có Huynh ở đây, một sư huynh giữa chúng huynh đệ, được bầy tỏ sự kính trọng Huynh với lòng hiếu khách của chúng ta. Bây giờ Huynh có thể lui về với cậu chủng sinh này để chuẩn bị hành lý. Sáng sớm mai ta sẽ chào tạm biệt Huynh lần nữa. Ta chân thành cảm ơn Huynh. Dĩ nhiên, Huynh không cần tiếp tục điều tra nữa. Đừng làm phiền các tu sĩ thêm. Huynh lui được rồi đấy.”

Đó quả không chỉ là cho phép lui, mà là đuổi cổ. Thầy William cáo từ rồi chúng tôi đi xuống cầu thang.

“Thế nghĩa là sao ạ?” tôi hỏi, chẳng hiểu gì nữa cả.

“Thử lập một giả thuyết xem sao. Hẳn con đã học được cách rồi mà.

“Con học được rằng phải lập ít nhất hai giả thuyết, cái này đối nghịch cái kia và cả hai đều không thể tin được. Vâng, thế thì…” Tôi nuốt nước bọt, việc lập giả thuyết khiến tôi hồi hộp. “Giả thuyết thứ nhất: Tu viện trưởng đã biết hết mọi chuyện và nghĩ rằng thầy sẽ không phát hiện được gì. [Khi Adelmo chết, ông ủy thác cho thầy công việc điều tra, nhưng dần dà ông vỡ nhẽ rằng câu chuyên rắc rối hơn nhiều và liên quan tới chính ông thế nào đây và bây giờ ông không muốn thầy phát hiện ra mối liên quan này…] Giả thuyết thứ hai: Tu viện trưởng chưa hề nghi ngờ gì (điều gì thì con không rõ, vì con không biết thầy nghĩ những chuyện gì). Nhưng dẫu sao ông tiếp tục cho rằng đó là do chuyện cãi vã giữa… giữa các tu sĩ đồng tính luyến ái… Bây giờ, dù sao thầy cũng đã khiến ông mở mắt ra, nên đột nhiên ông hiểu rằng có chuyên gì đấy khủng khiếp, ông nghĩ tới một cái tên, và ý thức rõ rệt về kẻ chịu trách nhiệm trong các án mạng. Nhưng bây giờ ông muốn giải quyết vấn đề và dứt khỏi thầy, để cứu vãn thanh danh tu viện.”

“Giỏi. Con bắt đầu suy luận khá đấy. Trong cả hai trường hợp con đều thấy Tu viện trưởng của chúng ta quan tâm đến thanh danh của tu viện ông. Dù ông có thể là kẻ sát nhân hay nạn nhân kế tiếp đi nữa, ông đều không muốn những tin làm mất danh dự cộng đồng thiêng liêng này lan quá những ngọn núi kia. Cứ việc giết các tu sĩ của ông, nhưng chớ đụng đến thanh danh tu viện. À, đồ…” thầy William điên tiết. “Đồ con hoang của một lão chúa đất, đồ chim công có được chút danh hão vì đã đào huyệt chôn cất lão Aquinas, đồ túi da đựng rượu vênh váo, hiện hữu chỉ nhờ đeo cái nhẫn to bằng đít chai! Tự kiêu, ngạo mạn, bọn Cluniac các người đều thế cả, tệ hại hơn bọn vương công, bảo hoàng hơn vua!”

“Thầy ơi…” bị xúc phạm, tôi liền đánh bạo nói.

“Con im ngay, con với chúng cùng một giuộc cả thôi. Lũ các người có phải dân đen hay con cái của dân đen đâu. Nếu một gã nông dân xin đi theo thì hẳn các người sẽ thu nhận ngay đấy, nhưng như ta đã thấy hôm qua, các người không ngần ngại nộp y vào tay thế tục. Nhưng các người sẽ không trao một kẻ của các người, không bao giờ, hắn phải được che đậy. Tu viện trưởng Abo có thể nhận ra tên khốn kiếp kia, sẵn sàng đâm chết hắn trong hầm mộ chứa kho tàng và phân chia trái thận của hắn vào những thánh tích, miễn cứu được thanh danh tu viện… Còn để cho một tu sĩ dòng Francisco, một Anh em hèn mọn hạ lưu phát hiện cái ổ chuột trong tòa nhà thiêng liêng này ư? Ấy, không được đâu, điều này Tu viện trưởng Abo không cho phép bằng mọi giá. Cám ơn sư huynh William, Hoàng đế cần Huynh, Huynh thấy cái nhẫn của ta đẹp nhường nào, xin cáo từ, Nhưng bây giờ sự thách thức không chỉ là giữa ta và Abo, mà giữa ta và toàn bộ câu chuyện: ta sẽ không rời khỏi những bức tường này cho đến khi ta tìm ra. Lão muốn sáng sớm mai ta đi, phải không? Được, đây là nhà của lão mà; nhưng tới sáng mai ta phải biết. Ta phải biết.”

“Thầy phải biết? Bây giờ còn ai ép được thầy nữa?”

“Chẳng có ai từng buộc chúng ta biết cả, Adso ạ. Chúng ta phải biết, chỉ thế thôi, dù không biết hoàn toàn.”

Tôi còn đang hoang mang và bẽ bàng về những lời thầy William phỉ báng dòng tu của tôi và các tu viện trưởng dòng này, nên tôi cố biện minh phần nào cho Tu viện trưởng Abo, bằng cách lập ra giả thuyết thứ ba - mà tôi nghĩ mình đà thành thạo lắm rồi. “Thưa thầy, thầy không xét đến khả năng thứ ba,” tôi nói. “Chúng ta đã nhận thấy trong những ngày vừa qua và sáng nay điều dường như đã quá sáng tỏ sau những giãi bày tâm sự của Nicholas và những lời đồn đại thầy trò ta đã nghe trong nhà thờ, đó là có một nhóm tu sĩ người Ý không sẵn lòng chấp nhận sự kế nhiệm của những thủ thư ngoại quốc; họ cáo buộc Tu viện trưởng không tôn trọng truyền thống, và như con hiểu thì họ nấp sau Alinardo, đẩy huynh ấy tới như một ngọn cờ để đòi hỏi một cách quản trị khác trong tu viện. [Con hiểu rất rõ điều này, vì tuy chỉ là một chủng sinh con vẫn thường nghe nói tới những cuộc tranh chấp, những mối thù và những âm mưu trong tu viện.] Cho nên Tu viện trưởng e rằng những phát hiện của chúng ca có thể như trao vũ khí cho kẻ thù, mà ông lại muốn giải quyết hết sức thận trọng chuyện này…”

“Có thể. Nhưng lão vẫn là một túi da đựng rượu vênh váo và sẽ tự đâm đầu vào chỗ chết.”

Lúc ấy thầy trò tôi ở trong khu hành lang. Gió thổi càng lúc càng mạnh hơn, trời tối dần, dù mới chỉ sau giờ thứ chín. Sắp hoàng hôn rồi, Chúng tôi chỉ còn rất ít thì giờ. [Lúc Kinh Chiều thế nào Tu viện trưởng cũng sẽ thông báo với mọi tu sĩ rằng thầy William không được quyền đi khắp nơi và đặt câu hỏi nữa]. “Muộn rồi,” Thầy William nói, “và khi có ít thời giờ, người ta phải cố giữ bình tĩnh. Chúng ta phải hành động như thể muốn bao nhiêu thì giờ cũng có. Ta có một chuyện cần giải quyết: làm cách nào thâm nhập vào được finis Africae vì câu giải đáp cuối cùng chắc hẳn nằm ở đây. Rồi chúng ta phải cứu một người, người nào thì ta chưa dứt khoát rõ. Cuối cùng chúng ta nên chờ đợi gì đấy ở hướng chuồng ngựa, con cần để mắt đến mới được… Ơ, gì mà chộn rộn thế kia…”

Quả thật, khoảng đất giữa Chính Tòa và khu hành lang nhộn nhịp khác thường. Vừa mới rồi một chủng sinh từ tư thất của Tu viện trưởng chạy về hướng Chính Tòa. Bây giờ Nicholas từ nơi đó bước ra, nhắm thẳng hướng nhà nghỉ. Ở một góc, nhóm sáng nay - Pacificus, Aymaro và Peter - đang miệt mài thảo luận với Alinardo, như cố thuyết phục huynh ấy điều gì đấy.

Rồi dường như họ đạt tới một quyết định. Aymaro đỡ ông già Alinardo - vẫn còn ngần ngừ - đi về hướng tư thất của Tu viện trưởng. Họ vừa bước vào trong dó thì Nicholas cũng từ nhà nghỉ đi ra, dắt Jorge đi cùng hướng ấy. Thấy hai tu sĩ Ý kia bước vào đây, Nicholas thì thầm gì đó vào tai Jorge. Người tu sĩ già lắc đầu. Tuy vậy họ vẫn tiếp tục đi về hướng nhà họp.

“Tu viện trưởng đang cố nắm lấy tình hình…” thầy William hoài nghi nói. Nhiều tu sĩ nữa, vốn làm việc trong phòng sao chép, từ Chính Tòa bước ra. Ngay sau họ là Benno. Huynh đi về phía chúng tôi, lo lắng hơn bao giờ hết.

“Mọi người trong phòng sao chép băn khoăn lắm,” huynh nói. “Chẳng ai chịu làm việc, chỉ toàn xôn xao bàn tán… Có chuyện gì thế nhỉ?”

“Chuyện là cho đến sáng nay những người bị tình nghi nhất đếu đã chết cả. Cho tới hôm qua ai cũng dè chừng Berengar ngu ngốc, gian trá và dâm đãng, rồi quản hầm, một kẻ tà giáo đáng nghi, cuối cùng là Malachi mà mọi người đều không ưa… Bây giờ họ chẳng còn biết phải coi chừng ai và họ cần tìm ra gấp một kẻ thù, một con dê tế thần. Và người này nghi ngờ người nọ; có vài người sợ, như Huynh chẳng hạn; có người lại thích hù dọa người khác. Các Huynh đều khích động cả. Adso, thỉnh thoảng con nhớ để mắt đến các chuồng ngựa nhé. Ta đi nghĩ một chút đây.”

Lẽ ra tôi phải sửng sốt mới đúng: đi nghĩ khi thầy chỉ còn vài giờ thật chẳng khôn ngoan tí nào. Nhưng bây giờ tôi đã hiểu rõ thầy: thân thể thầy càng được nghỉ ngơi thì đầu óc thầy càng làm việc cật lực.

GIỮA KINH CHIỀU VÀ KINH TỐI

Kể vắn tắt những giờ dài hoang mang.

Tôi thấy thật khó kể lại những gì đã xảy ra trong mấy giờ tiếp theo, giữa Kinh Chiều và Kinh Tối.

Thầy William đã đi khỏi. Tôi lang thang quanh đáy chuồng ngựa mà chẳng thấy có điều gì không bình thường. Đám mã phu đang dẫn ngựa vào chuồng. Gió lộng làm chúng sợ. Ngoài ra tất cả đều yên ắng.

Tôi vào trong nhà thờ. Ai nấy đều đã ngồi vào chỗ của mình, nhưng Tu viện trưởng nhận thấy thiếu Jorge. Ông khoát tay ra hiệu hoãn buổi lễ. Ông gọi Benno, định bảo huynh đi tìm ông già, nhưng Benno không có ở đây. Ai đó bảo có lẽ huynh đang chuẩn bị đóng phòng sao chép vào buổi tối. Tu viện trưởng bực bội bảo đã quyết định Benno không đóng gì hết mà, vì huynh ấy không biết quy luật. Aymaro xứ Alessandria đứng lên: “Nếu Cha đồng ý, con sẽ đi gọi huynh ấy…

“Không ai yêu cầu gì Huynh cả,” Tu viện trưởng cộc lốc nói, Aymaro lại ngồi xuống, không quên ném cho Pacificus xứ Tivoli một cái nhìn bí hiểm. Tu viện trưởng gọi Nicholas, nhưng huynh ấy không có mặt. Có ai nhắc ông rằng Nicholas đang chuẩn bị bữa ăn chiều. Tu viện trưởng làm một cử chỉ bực dọc, như không vui vì đã để mọi người thấy ông bực mình.

“Ta muốn có Jorge ở đây,” ông kêu lên. “Hãy tìm huynh ấy! Huynh đi đi!” ông ra lệnh cho tu sĩ thầy các chủng sinh.

Một người khác cho ông biết Alinardo cũng vắng mặt luôn. “Ta biết,” Tu viện trưởng nói, “Huynh ấy không khỏe.” Tôi ngồi gần Peter xứ Sant Albano, nghe huynh ấy nói với Gunzo xứ Nola bên cạnh bằng thứ thổ âm thô kệch của vùng Trung Ý mà tôi hiểu được phần nào, “tôi cũng nghĩ thế. Hôm nay, sau khi gặp Tu viện trưởng, ông già đáng thương tỏ ra quẫn trí lắm. Abo cư xử chẳng khác lão điếm đàng ở Avignon!”

Các chủng sinh hoang mang tợn; với tâm hồn ngây thơ và nhạy cảm của những thiếu niên, họ cảm thấy một sự căng thẳng bao trùm lên khu hát kinh, giống như tôi vậy. Tiếp theo là những giây phút im lặng và lúng túng. Tu viện trưởng ra lệnh hát vài bài thánh vịnh và ông chọn bừa ba bài không được giáo luật quy định cho Kinh chiều. Mọi người nhìn nhau rồi bắt đầu hát bằng giọng trầm. Rồi tu sĩ phụ trách chủng sinh trở lại, theo sau là Benno, huynh ấy ngồi vào chỗ của mình, đầu cúi gằm. Jorge không có trong phòng sao chép hoặc phòng của huynh ấy. Tu viện trưởng ra lệnh bắt đầu buổi lễ.

Xong buổi lễ, trước khi mọi người đi ăn tối, tôi chạy đi gọi thầy William. Thầy mặc nguyên áo xống, nằm dài bất động trên nệm rơm. thầy bảo không ngờ đã muộn thế rồi. Tôi thưa vắn tắt những chuyện đã xảy ra. Thầy lắc đầu.

Ở cửa phòng ăn chúng tôi trông thấy Nicholas. Vài giờ trước đây huynh đã đi cùng Jorge. Thầy William hỏi huynh lúc đó ông già có vào gặp Tu viện trưởng ngay không. Nicholas trả lời rằng Jorge phải đợi một lúc lâu ngoài cửa, vì Alinardo và Aymaro xứ Alessandria đang ở trong phòng. Khi Jorge được tiếp, huynh ấy ở trong đó một lúc, còn Nicholas đứng ngoài chờ. Rồi Jorge ra, yêu cầu Nicholas đi cùng tới nhà thờ, lúc ấy vẫn vắng tanh; còn một giờ nữa mới tới Kinh chiều.

Tu viện trưởng thấy chúng tôi trò chuyện với Nicholas, liền khiển trách: “Huynh William, Huynh vẫn điều tra à?” nhưng ông vẫn mời thầy ngồi cùng bàn ăn như thường lệ, vì lòng hiếu khách của các tu sĩ dòng Benedict là thiêng liêng.

Bữa ăn chiều lặng lẽ hơn mọi ngày và buồn tẻ. Tu viện trưởng ăn uống thờ ơ, đầu óc nặng trĩu những ý nghĩ khiến ông phiền muộn. Ăn xong, ông bảo các tu sĩ gấp gáp đi dự Kinh Tối.

Vẫn chẳng thấy tăm hơi Alinardo và Jorge. Các tu sĩ chỉ chiếc ghế trống của ông già mù và xì xào bàn tán. Tan lễ, Tu viện trưởng yêu cầu mọi người đọc một bài cầu nguyện đặc biệt cho Jorge xứ Burgos. Không rõ ông muốn nói tới sức khỏe của thân thể hay tinh thần. Ai nấy đều hiểu một tai họa mới sắp ập xuống cộng đồng của họ. Rồi Tu viện trưởng ra lệnh mọi tu sĩ phải về ngay phòng mình, gấp gáp hơn thường lệ. Ông bảo không ai, và ông nhắn mạnh “không ai”, được đi lại bên ngoài nhà nghĩ. Các chủng sinh đang hãi sợ là những người đầu tiên đi ra, mũ sụp xuống mặt, đầu cúi, không trao đổi nhận xét hay huých nhau, cười đùa, ngoéo chân ngầm như vẫn thường chọc ghẹo nhau (tuy là tu sĩ mầm non, song chủng sinh vẫn là trẻ con, nên những lời trách mắng của thầy không làm họ cư xử khác trẻ con bao nhiêu).

Khi người lớn nối nhau đi ra, tôi kín đáo nhập vào hàng, sau nhóm tu sĩ mà bây giờ tôi gọi là “nhóm người Ý”. Pacificus đang lẩm bẩm với Aymaro: “Huynh có thật tin là cha Abo không biết Jorge ở đâu chăng?” và Aymaro trả lời: “Có thể cha biết huynh ấy đang ở đâu chứ và sẽ không bao giờ trở lại từ chỗ đó nữa. Có lẽ ông già muốn quá nhiều, còn cha Abo không muốn huynh ấy nữa rồi…”

Khi thầy William và tôi làm ra vẻ đi về khu nhà cho khách hành hương, chúng tôi thoáng thấy Tu viện trưởng quay trở vào Chính Tòa qua cửa nhà ăn vẫn còn để ngỏ. Thầy William bảo hãy đợi một lúc. Rồi khi thấy chung quanh chẳng còn ai, thầy bảo tôi đi theo thầy. Chúng tôi lẹ làng băng qua bãi đất trống, đi vào nhà thờ.

SAU KINH TỐI

William phát hiện, gần như ngẫu nhiên, bí mật để vào finis Africae.

Như hai kẻ ám toán, chúng tôi nấp gần cửa vào, sau một cột trụ; từ đây thầy trò tôi có thể quan sát phòng nguyện với chiếc bàn thờ tạc các đầu lâu.

“Abo vào để đóng cửa Chính Tòa đấy,” thầy William nói. “Gài cửa từ bên trong rồi thì ông chỉ có thể đi ra qua lối hầm giữ cốt thôi.”

“Rồi sao nữa ạ?”

“Rồi mình sẽ thấy ông làm gì.”

Chúng tôi không phát hiện được ông đã làm gì. Một giờ qua đi mà ông vẫn chưa xuất hiện. Ông vào finis Africae rồi, tôi nói. Có lẽ, thầy William đáp. Tôi hăm hở đưa thêm nhiều giả thuyết nữa: có lẽ ông lại đi qua phòng ăn để ra ngoài và đi tìm Jorge. Thầy William đáp: Cũng có thể. Có thể Jorge đã chết, tôi tưởng tượng thêm. Có thể ông lão ở trong Chính Tòa và đang giết Tu viện trưởng. Có thể cả hai người đang ở một chỗ nào khác và ai đấy đang rình rập họ. “Những người Ý” muốn gì? Và tại sao Benno lại sợ hãi đến thế? Phải chăng huynh ấy chỉ đeo mặt nạ để lừa chúng tôi? Tại sao huynh ấy nấn ná trong phòng sao chép lúc Kinh Chiều, nếu huynh ấy không biết cách đóng cửa phòng hay cách ra? Phải chăng huynh ấy cố tìm những lối đi trong mê cung?

“Tất cả đều có thể,” thầy William nói. “Nhưng chỉ một điều duy nhất đang hoặc đã hoặc sắp xảy ra. Song ít ra Thượng đế cuối cùng cũng đã ban cho chúng ta một điều gì đó chắc chắn.”

“Điều gì ạ?” tôi hỏi, tràn trề hy vọng.

“Đó là sư huynh William xứ Baskerville, người cứ tưởng thấu hiểu hết mọi sự, lại không biết cách vào finis Africae. Tới chuồng ngựa, Adso, mình tới chuồng ngựa đi.”

“Nhỡ Tu viện trưởng thấy thì sao?”

“Mình sẽ giả thành hai con ma.”

Tôi thấy giải pháp này không ổn, nhưng không nói gì. Thầy William càng thêm bứt rứt. Chúng tôi đi ra cửa Bắc và băng qua nghĩa trang, gió rít từng cơn và tôi cầu xin chúa Trời đừng khiến chúng tôi gặp phải hai con ma, vì đêm ấy tu viện này không thiếu những linh hồn bị giày vò. Chúng tôi đến chuồng ngựa, nghe lũ vật hoảng sợ hơn bao giờ hết trước những cơn gió lồng lộn. Cửa chính của chuồng có một lưới sắt rộng cao ngang tầm ngực, nhìn vào bên trong được. Trong bóng tối chúng tôi phân biệt rõ hình dáng lũ ngựa. Tôi nhận ra Brunellus là con đầu tiên bên tay trái. Bên phải nó, con ngựa thứ ba trong hàng ngẩng đầu lên, nhận ra sự có mặt của thầy trò tôi, liền cất tiếng hí. Tôi mỉm cười, nói “Tertius equi.”

“Con nói gì?” thấy William hỏi.

“Thưa, chẳng có gì ạ. Con vừa nhớ tới tay Salvatore khốn khổ. Y định làm bùa phép vớ vẫn gì đấy với con ngựa này và bằng thứ tiếng Latin bởi y gọi nó là ‘tertius equi’. Như thế sẽ là chữ u”

“Chữ u?” thầy William hỏi. Vừa rồi thầy có nghe mà chẳng quan tâm đến những lời tầm phào của tôi.

“Vâng, vì ‘tertius equi’ không có nghĩa là con ngựa thứ ba, mà là thứ ba của ‘con ngựa’, hay chữ thứ ba của từ ‘con ngựa’ nghĩa là chữ u[275]. Nhưng toàn chuyện vớ vẩn ấy mà…”

Thầy William nhìn tôi và dường như tôi thấy sắc diện thầy biến đổi trong bóng tối. “Xin Chúa phù hộ cho con, Adso ơi!” thầy bảo tôi. “Phải rồi, đây là suppositio materialis - sự thay thế vật chất mà; câu con vừa nói ấy phải đoán de ditto - theo chữ, chứ không de re - theo nghĩa được… Ta thật là ngu!” Thầy vỗ mạnh lên trán, nghe bộp một cái, tôi nghĩ thầy tự trừng phạt mình. “Con ơi, đây là lần thứ hai trong ngày hôm nay sự thông thái đã buột ra từ miệng con, lần đầu trong giấc mơ và bây giờ khi tỉnh thức! Chạy đi, chạy ngay về phòng con, lấy đèn, hay tốt hơn lấy cả hai cây đèn mình đã cất giấu. Đừng để ai trông thấy và tìm thầy trong nhà thờ ngay nhé! Đừng hỏi gì hết! Đi ngay đi!”

Tôi không hỏi gì hết mà chạy đi liền. Hai ngọn đèn ở dưới giường tôi, đầy sẵn dầu và tôi đã cời bấc cừ trước rồi. Đã lửa sẵn trong áo dòng. Ôm chặt hai dụng cụ quý báu sát ngực, tôi chạy vào trong nhà thờ.

Thầy William đang đứng dưới ngọn đèn ba chân, đọc lại bản giấy da có những ghi chú của Venantius.

“Adso,” thấy bảo tôi, “primum etseptimum dequatuor không có nghĩa là cái thứ nhất và thứ bảy của bốn, mà là của từ ‘quatuori” Tôi ngẩn người một lúc, nhưng rồi sáng ra: “Super thronos viginti quatuor”. Câu viết kia! Câu thơ kia! Những từ này được khắc phía trên tấm gương!

“Nhanh lên,” thầy William nói, “có thể chúng ta còn kịp cứu một mạng người!”

“Ai ạ?” tôi hỏi, khi thầy đang lần mò những sọ người để mở lối vào hầm giữ cốt.

“Mạng một kẻ không đáng sống,” thầy đáp. Chúng tôi đã ở dưới đường ngầm, đèn thắp sáng, đi về phía cửa dẫn tới nhà bếp.

Tôi đã nói trên kia là tới đây ta phải đẩy một cánh cửa gỗ, lọt vào trong bếp đằng sau lò sưởi, dưới chân cầu thang cuốn dẫn lên phòng sao chép. Vừa đang đẩy cánh cửa, thầy trò tôi nghe phía tay trái có những tiếng động trầm đục, từ bức tường cạnh cửa, cuối dãy các hốc chứa sọ và xương. Ở đây, thay vì hốc cuối cùng, là một bức tường trơ trụi bằng những tảng đã lớn vuông vức, chính giữa có một tấm bia cũ kỹ khắc vài chữ lồng nhau đã mờ tịt. Những âm thanh kia dường như phát ra từ sau hay từ trên tấm bia, một phần bên kia bức tường, một phần gần như trên đầu chúng tôi.

Nếu ngay đêm đầu tiên xảy ra chuyện tương tự, hẳn tôi đã nghĩ liền đến các tu sĩ quá cố. Nhưng nay tôi lại chờ đợi điều xấu hơn từ những tu sĩ đang sống. “Có thể là ai nhỉ?” tôi hỏi.

Thầy William mở cửa rồi bước ra phía sau lò sưởi. Vẫn nghe thấy những tiếng đập dọc bức tường cạnh cầu thang, như thể có ai đó bị nhốt trong bức tường, hay trong bề dày (thật ra là to lớn) ở giữa bức tường trong của nhà bếp và tường ngoài của tháp phía Nam.

“Có người bị nhốt trong đó,” thầy William nói. “Ta vẫn luôn tự hỏi chẳng biết trong Chính Tòa lối đi như mắc cửi này có đường nào khác tới finis Africae không. Hiển nhiên có. Từ hầm chứa cốt, trước khi lên nhà bếp, có một khoảng tường âm, đẩy nó ra, sẽ gặp một cầu thang song song với cầu thang này, ẩn trong tường và dẫn thẳng lên căn phòng không cửa sổ.”

“Nhưng hiện ai ở trong đó ạ?”

“Người thứ hai. Người thứ nhất đang ở trong finis Africae , còn người thứ hai cố sức để tới chỗ người thứ nhất, nhưng người ở trên kia hẳn đã chặn máy móc mở các cửa ra vào. Thế là người khách bị mắc bẫy. Và y đang vùng vẫy dữ dội, vì ta nghĩ chẳng có nhiều không khí trong khoảng không gian chật hẹp này đâu.”

“Ai thế ạ? Chúng ta phải cứu người ấy chứ!”

“Chúng ta sẽ biết ngay y là ai. Còn để cứu y thì chỉ có thể nhờ máy móc từ trên kia thôi, chứ ở dưới này chúng ta đâu biết cách vận hành bí mật của nó. Hãy gấp lên trên kia.”

Thế là chúng tôi chạy lên phòng sao chép, rồi từ đây vào mê cung và nhanh chóng tới ngọn tháp phía Nam. Tôi phải chậm bước hai lần, khum tay che đèn vì tối hôm ấy gió lùa qua những khe hở, thành bao luồng tỏa đi cùng khắp, rền rĩ qua các phòng ốc, làm những tờ giấy vương vãi trên các bàn kêu xào xạc.

Chỉ lát sau chúng tôi vào trong căn phòng có tấm gương, lần này thầy trò tôi đã chuẩn bị sẵn sàng cho trò chơi biến dạng đang chờ đợi. Chúng tôi giơ cao đèn soi sáng câu tiết tuốt trên tấm khung. SUPER THRONOS VIGINTI QUATUOR… Bây giờ thì bí mật đã quá rõ ràng: từ QUATUOR có bảy chữ cái và chúng tôi phải ấn vào chữ Q với chữ R. Tôi hồi hộp, muốn chính tay mình làm. Tôi đặt phắt đèn lên chiếc bàn ở giữa phòng, nhưng vì sốt ruột nên đã để ngọn lửa liếm vào bìa một quyển sách đang nằm trên đó.

“Coi chừng, đồ ngu!” thầy William hét lên và thổi phù tắt ngọn lửa. “Con muốn đốt Thư viện hẳn?”

Tôi xin lỗi và dợm châm lại đèn. “Không cần đâu,” thầy William nói, “đèn của ta cũng đủ rồi. Con cầm lấy, soi cho ta, vì câu này nằm quá cao mà con không với tới nổi. Mình phải khẩn trương lên mới được.”

“Nếu có kẻ cầm sẵn vũ khí ở trong đó thì sao ạ?” tôi hỏi, khi thầy William, dù cao lớn, đang kiễng chân sờ câu tiết nọ trong sách Khải huyền, mò mẫm tìm những chữ cái quái ác.

“Soi đèn cho ta nào, quỷ tha ma bắt con đi, và đừng bao giờ sợ: Chúa ở cùng chúng ta mà!” thầy trả lời, không ăn nhập vào đâu cả. Những ngón tay thầy chạm vào chữ Q của QUATUOR. Tôi đứng sau vài bước nên thấy rõ hơn việc thầy đang làm. Tôi đã nói trên kia rằng các chữ cái của những câu tiết có vẻ được tạc hay khắc vào tường; dường như các chữ của từ QUATUOR có khung kim loại, đằng sau là một bộ máy diệu kỳ gắn ẩn vào tường. Khi bị ấn vào, chữ Q kêu cách một tiếng sắc nhọn, cũng như thế khi thầy William nhấn vào chữ R. Cả khung kính tựa hô rung chuyển và mặt kính bật ra phía sau. Hóa ra tấm gương là một cánh cửa mà bản lề gắn bên phía trái. Thầy William thò tay vào khe hở giữa cạnh phải gương và bức tường, kéo về phía mình. Cánh cửa cọt kẹt mở về phía chúng tôi, Thầy William lách qua khe hở, tôi hối hả lách theo, giơ đèn cao quá đầu.

Hai giờ sau Kinh Tối, cuối ngày thứ sáu, giữa đêm khuya rạng ngày thứ bảy, chúng tôi đã đột nhập vào finis Africae.

NGÀY THỨ BẢY

ĐÊM

Để tiêu đề tóm tắt hết được các phát hiện kỳ lạ ở đây, thì trái với thông lệ, nó sẽ phải dài bằng chính Chương này.

Thầy trò tôi đứng trên ngưỡng cửa một căn phòng nồng nặc mùi không khí lưu cữu và sách mốc meo, hình dạng tương tự ba căn phòng bảy cạnh không cửa sổ. Cây đèn tôi đang giơ cao soi sáng vòm nhà trước hết, khi tôi hạ tay xuống từ phải sang trái, ngọn lửa hắt ánh sáng mờ mờ lên những kệ sách xa xa, kê dọc các bức tường. Cuối cùng, ngay giữa phòng, chúng tôi thấy một cái bàn phủ đầy giấy, một người ngồi bất động đằng sau, dường như đang chờ đợi chúng tôi trong bóng tối, nếu người đó còn sống. Ánh đèn còn chưa cho thấy diện mạo y, thầy William đã lên tiếng.

“Chào Huynh Jorge kính mến,” thầy nói. “Có phải Huynh đang chờ chúng tôi không?”

Sau khi chúng tôi tiến tới vài bước, ánh đèn soi sáng gương mặt lão già đang nhìn thầy trò tôi như thể thấy được vậy.

“Huynh William xứ Baskerville đấy à?” lão hỏi. “Tôi đã chờ Huynh từ xế trưa nay, trước Kinh Chiều, khi tôi tới giam mình trong này. Tôi biết Huynh sẽ tới mà.”

“Còn Tu viện trưởng?” thầy William hỏi. “Phải đó là người đang gây ra tiếng động trong cầu thang bí mật không?”

Jorge ngần ngừ một lúc. “Lão vẫn còn sống à?” lão hỏi. “Tôi tưởng lão đã chết ngạt rồi chứ.”

“Trước khi chúng ta trò chuyện,” thầy William nói, “tôi muốn cứu ông ấy. Huynh mở được từ trên này.”

“Không,” Jorge mệt mỏi đáp, “không được nữa rồi. Việc vận hành được điều khiến từ dưới đó, bằng cách ấn vào tấm bia, trên này một đòn bẫy sẽ bật lên, mở một cánh cửa phía đàng kia, sau cái tủ ấy”. Lão ngoái đầu về phía sau, ra hiệu. “Ngay cạnh chiếc tủ đó Huynh sẽ thấy một ròng rọc gắn vài đối trọng, điều khiển việc vận hành từ trên này. Nhưng khi nghe tiếng ròng rọc quay, dấu hiệu cho biết Tu viện trưởng Abo đã vào bên dưới kia, tôi liền giật đứt sợi thừng giữ các đối trọng. Bây giờ lối đi đã bị bít kín cả hai đầu, mà Huynh sẽ chẳng bao giờ sửa được giàn máy này. Tu viện trưởng kể như đã chết.”

“Sao Huynh lại giết ông ấy?”

“Hôm nay, khi vời tôi đến, lão bảo nhờ Huynh mà lão đã khám phá ra mọi chuyện. Lão vẫn chưa biết điều tôi từng cố bảo vệ - lão chẳng bao giờ hiểu chính xác những báu vật và mục đích của Thư viện. Lão đòi tôi giải thích điều lão chưa biết. Lão muốn finis Africae được mở cửa. Nhóm người Ý đã yêu cầu lão chấm dứt điều họ gọi là sự bí ẩn mà tôi và các bậc tiền nhiệm của tôi đã duy trì. Sự thèm khát điều mới lạ đã thôi thúc họ…”

“Và hẳn Huynh đã hứa với ông rằng Huynh sẽ đến đây kết liễu đời mình, như Huynh từng kết liễu mạng sống của những người khác, để bảo toàn thanh danh tu viện mà không ai hay biết tí gì. Rồi Huynh chỉ cho ông cách để sau đó ông đến đây kiểm tra việc Huynh tự sát. Nhưng thay vì tự sát, Huynh đã chờ để giết ông. Chẳng lẽ Huynh không nghĩ rằng ông có thể vào đây qua lối tấm gương ư?”

“Không, Abo quá thấp; lão chẳng đời nào với tới nổi câu tiết ấy, Tôi cho lão biết lối đi kia mà chỉ còn mình tôi biết thôi. Đó chính là lối tôi vẫn dùng từ nhiều năm nay, vì nó dễ đi hơn khi tôi chẳng còn nhìn thấy gì nữa. Tôi chỉ cần đến phòng nguyện, rồi lần theo xương người chết tới cuối đường thôi.”

“Thế là Huynh đã dẫn dụ ông đến đây, biết rằng mình sẽ giết ông…”

“Tôi không thể tin lão được nữa. Lão đã sợ hết vía rồi. Trước kia lão nổi danh vì tại Fossanova lão đã đưa được một xác người xuống cầu thang xoáy. Vinh quang hão. Còn bây giờ lão chết vì không tự đưa nổi thân mình lên cầu thang dành cho chính lão.”

“Huynh đã sử dụng lối đi này từ bốn mươi năm nay. Khi biết mình sắp mù và không thể làm chủ Thư viện được nữa, Huynh đã hành động rất tinh ranh. Huynh bố trí để một người mình tin cẩn được bầu làm Tu viện trưởng; rồi Huynh bảo ông ta chỉ định Robert xứ Bobbio làm thủ thư, người mà Huynh tha hồ khuynh loát, rồi đến Malachi, người cần được Huynh giúp đỡ và chẳng bao giờ bước một bước mà không hỏi ý Huynh trước. Huynh là chủ nhân tu viện này từ bốn mươi năm nay. Nhóm người Ý đã nhận thấy thế, Alinardo không ngừng nhắc lại điều ấy, nhưng chẳng ai chịu nghe vì cho rằng giờ đây huynh ấy lẩn thẩn rồi. Tôi nói đúng không? Nhưng Huynh vẫn đợi chờ tối và không thể bít lối vào qua tấm gương được, vì cơ quan vận hành nằm ẩn trong tường. Tại sao Huynh lại đợi chờ tôi? Sao Huynh dám chắc tôi sẽ đến?” Thầy William hỏi, giọng nói cho thấy rõ thầy đã đoán ra câu trả lời, nhưng mong được nghe, như đó là phần thưởng cho tài nghệ của mình.

“Ngay từ ngày đầu tiên tôi đã biết Huynh sẽ hiểu đầu đuôi câu chuyện. Qua giọng nói của Huynh, qua cách Huynh dẫn dụ tôi tranh luận về một đề tài mà tôi không muốn đả động đến. Huynh giỏi hơn bọn kia, Huynh sẽ đạt tới lời giải đáp bằng cách nào đấy. Huynh hiểu rằng chỉ cần biết suy nghĩ và hình dung lại suy nghĩ của người khác trong đầu óc mình là đủ. Rồi tôi nghe Huynh đặt câu hỏi với các tu sĩ khác, câu nào cũng đúng. Nhưng Huynh không hề hỏi về Thư viện, như thể Huynh biết hết mọi bí mật của nó rồi. Một tối nọ tôi đến gõ cửa phòng Huynh, nhưng Huynh không có đó. Huynh chỉ có thể ở đây thôi. Nhà bếp mất hai cây đèn, tôi nghe một người giúp việc nói thế. Cuối cùng hôm trước, khi Severinus tới gặp Huynh trong tiền sảnh nhà họp để nói về một quyển sách, thì tôi chắc chắn Huynh đã lần ra dấu vết của tôi rồi.”

“Nhưng Huynh đã nghĩ ra cách chớp quyển sách ấy khỏi tay tôi. Huynh đến gặp Malachi, lúc ấy chẳng biết ất giáp gì. Do ghen tuông, gã ngu xuẩn ấy cứ bị ám ảnh bởi ý tưởng Adelmo đã cướp mất Berengar yêu quý của hắn, vì bây giờ Berengar thèm khát một thân hình tươi trẻ hơn. Malachi không rõ Venantius liên quan gì đến chuyện này, còn Huynh lại làm hắn điên đầu hơn nữa. Có lẽ Huynh đã bảo hắn rằng Berengar có quan hệ với Severinus và Berengar đã thưởng cho Severinus[276] một quyển sách từ finis Africae. Tôi không biết đích xác Huynh kể gì với Malachi, nhưng điên cuông vì ghen, hắn đã tìm Severinus và giết chết huynh ấy. Nhưng Malachi không có thì giờ lục tìm quyển sách Huynh đã miêu tả cho hắn biết, vì lúc ấy quản hầm bước vào. Chuyện có phải thế không?”

“Đại khái thế.”

“Nhưng Huynh đâu có muốn Malachi chết. Có lẽ hắn chưa từng ngó tới những quyển sách trong finis Africae vì hắn tin tưởng Huynh và tuân lệnh cấm của Huynh. Hắn chỉ lo chiều chiều chuẩn bị dược thảo nhầm làm kinh hồn những kẻ đột nhập Thư viện. Severinus cung cấp những thứ này cho hắn. Đó chính là lý do khiến hôm qua Severinus để Malachi vào bệnh xá, vì hằng ngày hắn vẫn đến đấy nhận các lá thuốc tươi được Severinus sắp sẳn, theo lệnh của Tu viện trưởng. Tôi đoán đúng không?”

“Huynh đoán đúng đấy. Tôi đâu muốn Malachi chết. Tôi bảo hắn phải tìm lại quyển sách, bằng mọi giá và mang về lại đây, nhưng đừng mở ra. Tôi bảo hắn quyển sách này có sức mạnh của nghìn con bọ cạp. Nhưng lần đầu tiên tên điên rồ ầy muốn chủ động làm. Tôi đâu muốn hắn chết, vì hắn là một tay sai trung thành. Huynh không cần nói với tôi điều Huynh biết, vì tôi rõ Huynh biết mà. Tôi không định làm Huynh thêm tự đắc đâu, vì Huynh đã tự lo lấy chuyện đó rồi. Sáng nay trong phòng sao chép tôi nghe Huynh hỏi Benno về quyển Coena Cypriani. Tôi biết ngay Huynh đã đến rất gần sự thật. Tôi không rõ Huynh phát hiện ra bí mật của tấm gương bằng cách nào, nhưng khi nghe Tu viện trưởng bảo Huynh đã để cập tới finis Africae, thì tôi chắc chắn chẳng mấy chốc Huynh sẽ đến đây. Nên tôi mới chờ Huynh. Thế bây giờ Huynh muốn gì?”

“Tôi muốn,” thầy William nói, “xem cảo bản cuối cùng trong tập sách có một bản tiếng A rập, một bản tiếng Syriac và một bàn diễn giải hay bản sao của Coena Cypriani. Tôi muốn xem bản bằng tiếng Hy Lạp, có lẽ do một người A rập hay một người Tây Ban Nha hoàn thành, mà Huynh, với tư cách phụ tá của Paul xứ Rimini, đã tìm ra khi Huynh bố trí để được phái về nước mình nhằm thu thập những cảo bản đẹp nhất về sách Khải huyền ở Léon và Castile. Những sách Huynh lùng kiếm được ấy đã làm Huynh nổi danh và được trọng vọng ở tu viện này, khiến Huynh giành được chức thủ thư, lẽ ra thuộc về Alinardo - lớn hơn Huynh mười tuổi. Tôi muốn xem bản bằng tiếng Hy Lạp viết trên giấy lụa, thứ giấy bấy giờ rất hiếm và được chế tạo ở Silos, gần Burgos, quê của Huynh. Tôi muốn xem quyển sách Huynh đã lấy trộm ở đó sau khi đọc xong, để không ai được đọc nó nữa, và Huynh đã cất giấu ở đây, khéo léo bảo vệ, chứ không hủy đi, vì một người như Huynh không hủy sách mà chỉ canh giữ, không cho ai đụng tới. Tôi muốn xem quyển hai, tập Thơ ca của Aristotle, quyển mà ai cũng tin là chưa hề được viết hay đã thất truyền và có lẽ Huynh đang giữ một bản duy nhất.”

“William, nếu là thủ thư thì Huynh sẽ là một thủ thư tuyệt vời đấy,” Jorge nói với giọng thán phục lẫn tiếc rẻ. “Thế là Huynh biết hết cả rồi. Này, tôi tin là có một cái ghế ở cạnh bàn bên phía Huynh đấy. Ngồi đi. Phần thưởng của Huynh đấy.”

Thầy William ngồi và đặt ngọn đèn tôi đã đưa xuống bàn, soi sáng khuôn mặt Jorge từ dưới lên. Lão già cầm một pho sách nằm trước mặt, đưa thầy. Tôi nhận ra bìa sách: chính là quyển tôi đã mở trong bệnh xá và cho rằng đó là một cảo bản tiếng A rập.

“Đây, Huynh đọc đi, giở nó đi, William,” Jorge nói. “Huynh đã thắng.”

Thầy William nhìn pho sách nhưng không động đến ngay, mà lấy từ áo dòng đôi găng tay, không phải đôi hở ngón thầy thường dùng, mà đôi Severinus đeo khi chúng tôi tìm thấy xác huynh ấy. Thầy chậm rãi mở cái bìa đã sờn và dễ nát. Tôi lại gần, cúi nhìn qua vai thầy. Jorge rất thính tai, nghe thấy tiếng động tôi vừa gây ra. “Bé con, chú cũng ở đây à?” lão hỏi. “Ta cũng sẽ cho chú xem… sau đó.”

Thầy William liếc nhanh mấy trang đâu. “Theo thư mục thì đây là một cảo bản tiếng A rập về những lời nói của một kẻ khờ dại nào đấy,” thầy nói. “Về chuyện gì thế nhỉ?”

“À, về những truyền thuyết ngớ ngẩn của bọn vô thần ấy mà. Những chuyện này bảo rằng bọn khờ dại có những nhận xét khôn ngoan khiến ngay cả bọn thầy tu của chúng kinh ngạc và các vua Hồi thích thú…”

“Cảo bản thứ hai bằng tiếng Syriac, nhưng theo thư mục thì đây là bản dịch một tiểu luận về thuật giả kim ở Ai Cập. Sao nó lại ở trong bộ này?”

“Đó là một tác phẩm Ai Cập từ thế kỷ thứ ba trong thời đại chúng ta. Nó liên quan chặt chẽ với tác phẩm tiếp theo, nhưng không nguy hiểm bằng. Nào ai thèm nghe những điều nhảm nhí của một tên giả kim Phi châu. Hắn quy việc tạo dựng thế gian cho tiếng cười của Chúa Trời…” Lão ngẩng đầu lên đọc vanh vách, với trí nhớ phi thường của một kẻ suốt bốn mươi nãm nay vẫn nhắc đi nhắc lại cho chính mình những điều đã dọc khi còn sáng mắt: “Khi Chúa Trời cười thì bảy vị thần được sinh ra để cai trị thế gian, khi Người bật cười thì ánh sáng hiện ra, khi Người cười tiếng thứ hai thì nước xuất hiện và khi tiếng Người cười sang tới ngày thứ bảy thì linh hồn xuất hiện… Ngớ ngẩn. Tác phẩm tiếp theo cũng thế, được viết bởi một trong vô số tên ngu xuẩn tự đặt cho mình việc chú giải quyển Coena… Nhưng Huynh đâu quan tâm đến những thứ này.”

Quả thật thầy William đã lật nhanh các trang, tới bản tiếng Hy Lạp. Tôi thấy ngay các trang của bản này làm bằng một chất liệu khác, mềm hơn; trang đầu gần như bở nát, một phần lề đã rã, đầy những vệt mờ do ẩm ướt và thời gian, như ở mọi quyển sách. Thầy William đọc những dòng mở đầu, thoạt tiên bằng tiếng Hy Lạp, rồi dịch ra tiếng Latin, đoạn thầy tiếp tục bằng thứ tiếng ấy để tôi cũng có thể biết được quyển sách tai hại này bắt đầu như thế nào:

Trong quyển một chúng tôi đã trình bày về bi kịch và cho thấy qua gợi thương hại và sợ hãi, nó tạo nên sự hồi hộp phấn chấn, sự thanh lọc những xúc cảm này như thế nào. Như đã hứa, bây giờ chúng tôi muốn bàn về hài kịch (cũng như về trào phúng và kịch câm) và xem thử nó đạt tới việc thanh lọc niềm đam mê ấy ra sao, qua khơi dậy sự thích thú những điều nực cười. Chúng tôi đã nói trong ‘quyển sách về linh hồn, rằng niềm đam mê như thế đáng được quan tâm hơn cả, bởi vì con người, duy nhất trong các sinh vật, có khả năng cười. Chúng tôi sẽ xác định hài kịch về loại hành động nào là bắt chước, tiếp theo chúng tôi sẽ khảo sát những phương cách để hài kịch gây được cười và những phương cách nào là hành động và cách ăn nói. Chúng tôi sẽ cho thấy sự nực cười của cách hành dộng phát sinh, từ việc đánh đồng cái tối hảo với cái thậm xấu và ngược lại, từ gây ngạc nhiên qua đánh lừa, từ sự bất khả, từ sự vi phạm các quy luật của tự nhiên, từ sự tầm phào và không hợp lý, từ việc tầm thường hóa các nhân vật, từ việc sử dụng các kịch câm hài hước và dung tục, từ sự không hài hòa, từ sự lựa chọn những điều tầm thường nhất. Rồi chúng tôi sẽ trình bày điều nực cười trong cách nói năng phát sinh từ việc hiểu lầm những từ tương tự cho những vật khác nhau và những từ khác nhau cho những vật tương tự, từ tinh ba hoa và lặp đi lặp lại, từ trò chơi chữ, từ những từ giảm nhẹ[277], từ những cách phát âm sai và từ những từ thô tục.

Thầy William dịch khá khó khăn, vì phải tìm từ chính xác, thình thoảng lại ngừng. Vừa dịch thầy vừa cười, như thể nhận ra điều mình chờ đợi. Thầy đọc to trang đầu, rồi ngừng, như thể không màng biết thêm, rồi lật nhanh những trang tiếp theo. Nhưng sau vài trang thầy không lật được nữa, vì có ít trang dính vào nhau ở rìa góc trên và dọc trên đầu, như vẫn xảy ra khi giấy mủn vì ẩm, kết thành một thứ bột hồ. Jorge thấy tiếng giở sách sột soạt đã ngừng, liền thúc giục thầy William.

“Nữa đi chứ, đọc đi, giở tiếp đi. Sách của Huynh đấy, Huynh đã giành được nó rồi mà.”

Thầy William cười, như thế thú vị. “Jorge, thế nghĩa là Huynh đâu thật coi tôi là khôn ngoan! Huynh không nhìn được thôi, chứ tôi đang đeo găng mà. Với những ngón tay vụng về thế này thì tôi đâu thể tách từng trang ra được, mà sẽ phải tháo găng, thấm ngón tay vào lưỡi, như đã tình cờ làm sáng nay khi đọc sách trong phòng sao chép, thành ra đột nhiên điều bí ẩn này trở thành sáng tỏ đối với tôi: để giở tiếp, tôi sẽ phải tiếp tục thấm nước bọt, cho đến khi một lượng lớn thuốc độc ngấm vào miệng. Tôi nói đến loại thuốc độc mà một ngày năm xưa Huynh đã lấy trong phòng thí nghiệm của Severinus. Có lẽ Huynh đã lo lắng từ ngày ấy rồi, vì Huynh đã nghe ai đấy trong phòng sao chép tỏ ý tò mò, hoặc về finis Africae, hoặc về quyển sách thất lạc của Aristotle hoặc về cả hai. Tôi tin rằng Huynh đã giữ ống thuốc ấy một thời gian dài, định sử dụng nó vào lúc Huynh cảm thấy nguy hiểm. Và mấy hôm trước Huynh đã cảm thấy điều đó, khi Venantius tới quá gần đề tài của quyển sách, cùng lúc ấy Berengar - do bộp chộp, kiêu căng, cố làm Adelmo nể phục - tỏ ra không kín dáo như Huynh hằng hy vọng. Nên Huynh đã tới đây, giăng bẫy. Vừa kịp lúc, vì vài đêm sau Venantius đột nhập vào đây, lấy trộm quyển sách này, thèm thuồng giở ra xem, không khác ăn tươi nuốt sống. Chỉ lát sau huynh ấy cảm thấy trong người khó chịu, liền chạy xuống bếp tìm cách cấp cứu, rồi chết ở đấy. Tôi có nhầm không?

“Không. Nói tiếp đi.”

“Còn lại đơn giản thôi. Berengar tìm thấy xác Venantius trong nhà bếp, sợ sẽ có điều tra, vì nói cho cùng Venantius đột nhập được vào Chính Tòa vào ban đêm là nhờ trước đó Berengar đã tiết lộ với Adelmo. Hắn không biết nên làm gì, bèn vác cái xác lên vai, thả vào thùng tiết, để mọi người tưởng Venantius chết đuối.”

“Huynh làm cách nào biết được chuyên đã xảy ra như thế?”

“Huynh cũng biết thế mà. Tôi thầy cách Huynh phản ứng, khi người ta tìm thấy một mảnh vải của Berengar vấy máu[278]. Tên liều lĩnh ngu ngốc đó đã dùng miếng vải ấy lau tay sau khi thả Venantius vào thùng tiết. Nhưng vì Berengar biến mất, vậy hắn chỉ có thể biến đi cùng với quyển sách đã khêu gợi sự tò mò của hắn lúc đó. Và Huynh chờ đợi xác hẳn sẽ được tìm thấy ở đâu đó, không đẫm máu mà trúng độc. Phần còn lại rõ ràng thôi. Severinus tìm thấy quyển sách, vì trước tiên Berengar tới bệnh xá để đọc nó, tránh mọi cặp mắt tò mò. Malachi, do Huynh xúi giục, đã giết Severinus, rồi cũng chết luôn, khi hắn quay lại đây mong khám phá quyển sách có điều gì cấm kỵ đến nỗi đã khiến mình thành kẻ sát nhân. Và như thế chúng ta có lời giải thích về mọi xác chết… Ngu làm sao…”

“Ai?”

“Tôi. Vì một nhận xét của Alinardo mà tôi đã tin rằng loạt án mạng này xảy ra theo thứ tự bảy hồi kèn trong sách Khải huyền: mưa đá cho Adelmo này, song hắn chết vì tự sát; máu cho Venantius này, song chỉ do một ý định quái gở của Berengar; nước cho chính Berengar này, song đó chỉ là một hành động ngẫu nhiên của hắn; phần ba của bầu trời cho Severinus này, song Malachi đã đập chết huynh ấy bằng chiếc lồng cầu, vì đó là vật duy nhất hắn vớ được trong tầm tay. Và cuối cùng bọ cạp cho Malachi… Sao Huynh lại bảo hắn quyển sách có sức mạnh của nghìn con bọ cạp?”

“Vì Huynh đấy. Alinardo đã kể với tôi về ý tưởng của huynh ấy, rồi tôi nghe ai đó bảo rằng chính Huynh cũng thấy ý ấy thật thuyết phục… Tôi liền đinh ninh những cái chết này do thiên cơ chi phối, chứ tôi nào có trách nhiệm gì đâu. Tôi mới bảo Malachi nếu hắn tò mò thì theo thiên cơ hắn sẽ bỏ mạng. Hắn đã chết như thế thật.”

“Ra thế đấy… Tôi đã nghĩ ra một mô hình sai để giải thích những bước hành động của tội phạm, còn phạm nhân chỉ tình cờ làm theo mô hình ấy. Và cũng chính mô hình sai này đã khiến tôi lần ra dấu vết Huynh. Ngày nay ai cũng bị ám ảnh bởi sách Khải huyền của thánh John, nhưng theo tôi thấy thì Huynh là người suy nghĩ về nó nhiều nhất, không phải vì những ức đoán của Huynh về tên Phản Chúa mà ì Huynh đến từ một đất nước đã làm ra nhiều quyển Khải huyền tuyệt vời nhất. Bữa trước có người bảo tôi chính Huynh đã mang về cho Thư viện những cảo bản đẹp nhất của quyển này. Rồi một ngày nọ, Alinardo nói lảm nhảm về một kẻ thù bí ẩn đã được phái đi Silos tìm sách (tôi nổi tính tò mò khi huynh ấy bảo kẻ thù này đã sớm trở về với thế giới tối tăm. Mới đầu tôi tưởng người mà huynh ấy nói tới đã chết yểu, nhưng thật ra huynh ấy ám chỉ sự đui mù của Huynh). Silos ở gần Burgos, và sáng nay tôi tìm thấy trong thư mục một loạt quyển mua được, toàn sách Khải huyền từ Tây Ban Nha, trong thời kỳ Huynh đã hoặc sắp ké nhiệm Paul xứ Rimini. Trong nhóm sách mua được ấy có cả quyển này đây. Nhưng tôi không dám chắc về điều mình đã suy đoán, cho đến khi biết quyển sách bị mất cắp này làm bằng giấy lụa. Rồi tôi nhớ lại Silos và chắc chắn mình đoán đúng. Dĩ nhiên, khi ý tưởng về quyển sách mang chất độc chết người dần hình thành thì ý tưởng về một mô hình theo sách Khải huyền bắt đầu sụp đổ, tuy tôi không hiểu tại sao cả hai ý tưởng, về quyển sách này và các hồi kèn, đều hướng vào Huynh. Nhưng tôi đã hiểu câu chuyện về quyển sách này rõ hơn; vì được mô hình Khải huyền dẫn dắt, nên càng ngày tôi càng buộc phải nghĩ tới Huynh và những ý kiến tranh luận của Huynh về tiếng cười. Cho nên chiều hôm nay, khi không còn tin vào mô hình Khải huyền nữa, tôi khăng khăng bắt Adso phải canh chừng chuồng ngựa. Ở đó, hoàn toàn do tình cờ, Adso đã trao cho tôi chìa khóa vào finis Africae?

“Tôi không hiểu được ý Huynh,” Jorge nói. “Huynh tự hào chỉ cho tôi thấy cách Huynh đã qua suy luận lần ra dấu vết của tôi, nhưng rồi lại bảo đến được đây nhờ theo một suy luận sai. Huynh muốn nói gì với tôi chứ?”

“Chẳng nói gì với Huynh cả. Tôi chưng hửng, thế thôi. Nhưng không quan trọng. Cái chính là: tôi đến đây rồi.”

“Chúa Trời đã thổi bảy hổi kèn. Và Huynh, dù nhầm lẫn, cũng nghe thấy tiếng vọng không rõ ràng của âm thanh ấy.”

“Huynh đã nói điều này trong bài giảng chiều hôm qua. Huynh đang cố tự thuyết phục rằng toàn bộ sự việc diễn tiến theo một thiên cơ, để che đậy sự thật Huynh là một kẻ giết người.”

“Tôi không giết ai cả. Người nào cũng đã chết theo số phận dựa trên tội lỗi của người nấy. Tôi chỉ là một công cụ thôi.”

“Hôm qua Huynh nói Judas cũng là một công cụ. Nhưng điều đó không giúp hắn thoát khỏi đọa đày.”

“Tôi chấp nhận nguy cơ bị đọa đày. Chúa sẽ giải tội cho tôi, vì Người biết tôi hành động đó vinh danh Ngưòi. Nhiệm vụ của tôi là bảo vệ Thư viện.”

“Vài phút trước đây Huynh sẵn sàng giết cả tôi và thằng bé này nữa…”

“Huynh chỉ khôn ngoan hơn, chứ không tốt lành hơn những người kia đâu.”

“Tôi tránh được bẫy của Huynh rồi, bây giờ sao đây?”

“Để xem,” Jorge đáp. “Tôi chưa hẳn đã muốn Huynh phải chết; có thể tôi thuyết phục được Huynh. Nhưng trước hết hãy cho tôi biết: làm sao Huynh đoán được đó là quyển hai của Aristotle?”

“Những lời nguyền rủa của Huynh đối với tiếng cười hiển nhiên chưa đủ để tôi đoán ra đâu; mấy điều tôi nghe được qua cuộc tranh luận của Huynh với những người kia cũng thế. [Dăm ba ghi chú của Venantius đã giúp tôi thêm đấy.] Mới đầu tôi không hiểu ý nghĩa của những ghi chú này. Nhưng có những sự liên hệ tới một viên đá vô liêm sỉ lăn trên bình nguyên, tới những con ve sẽ ra rả từ mặt đất, tới những cây vả đáng kính. Tôi đã từng đọc thứ gì đó giống như thế. Mấy ngày qua tôi đã kiểm chứng điều này: đó là những ví dụ Aristotle đã dùng trong quyển một bộ Thơ ca và trong Tu từ học. Rồi tôi nhớ lại Isidore xứ Sevilla đã định nghĩa hài kịch là một thứ kể vềstupra virginum et amores meretricum - sự gian dâm với trinh nữ và lạc thú xác thịt với gái làng chơi… Dần dà quyển hai này hình thành vóc dáng trong đầu tôi. Tôi có thể kể cho Huynh nghe gần như hết, mà không cần đọc những trang Huynh định dùng để đầu độc tôi. Comedy (hài kịch) phát sinh từ nhữngkomai - nghĩa là từ những làng mạc của dân quê - để vui chơi sau bữa ăn hay tiệc tùng. Hài kịch không kể về những kẻ quyền uy hay danh tiếng, mà về những con người tầm thường và buồn cười, nhưng không ẩn ý xấu xa hay độc ác; kịch không kết thúc bằng cái chết của các nhân vật. Nó đạt được tác dụng của sự khôi hài qua việc chỉ ra những khuyết điểm và tật xấu của con người bình thường. Ở dây, Aristotle coi khuynh hướng cười là một sức mạnh có tác dụng tốt, hàm chứa luôn giá trị nhận thức: những câu đố dí dỏm và những ẩn dụ bất ngờ - trong đó sự vật được trình bày khác chúng vốn là, tưởng như nói dối - thật ra buộc ta phải xem xét kỹ hơn, để rồi ta bảo rằng: à, sự vật hóa ra là như vậy đấy, thế mà mình không biết. Chân lý đạt được nhờ miêu tả con người và thế giới xấu xa hơn chúng vốn là, hoặc như chúng ta vẫn nghĩ; dù thế nào thì chúng vẫn không được như trong những thiên anh hùng ca, những bi kịch và cuộc đời các vị thánh. Đúng vậy không?”

“Gần như thế. Huynh đã rút ra những điều này nhờ đọc các sách khác à?”

“Phải, trong đó có nhiều điều Venantius đang tìm hiểu. Tôi tin rằng huynh ấy lùng kiếm quyển sách này từ lâu rồi. Hẳn huynh ấy đã nhận ra trong thư mục những dấu hiệu mà tôi cũng đã thấy và tin rằng đó chính là quyển sách huynh ấy cố tìm. Nhưng huynh ấy không biết cách vào finis Africae, nên khi nghe Berengar tiết lộ với Adelmo về chuyện đó thì huynh ấy liền lao vào như chó săn lùng theo vết thỏ.”

“Đúng thế đấy. Lúc ấy tôi hiểu ra ngay. Tôi biết đã đến lúc phải bảo vệ Thư viện bằng mọi cách…”

“Và Huynh đã phết thứ mỡ độc kia lên sách. Hẳn là vất vả lắm nhỉ… trong bóng tối…”

“Lúc ấy hai bàn tay tôi nhìn rõ hơn mắt Huynh đấy. Tôi đã lấy ở chỗ Severinus một cái bàn chải và cũng đã dùng găng. Độc đáo, phải không nào? Huynh phải mất công mới đoán ra dược…”

“Đúng vậy. Tôi lại cứ nghĩ đến một dụng cụ phức tạp hơn, chẳng hạn cái ghim tẩm độc hay tương tự thế. Phải công nhận giải pháp của Huynh thật là kiểu mẫu: nạn nhân tự đầu độc khi chỉ có một mình và chỉ ở mức độ hắn muốn đọc quyển sách tới đâu…”

Tôi rùng mình nhận thấy lúc này đây hai kẻ đang dàn binh trong một trận tử chiến lại thán phục lẫn nhau, như thể người này hành động chỉ để được người kia thán phục. Tôi chợt nghĩ đến các kỹ xảo Berengar đã dùng để dụ dỗ Adelmo, đến những hành động giản dị và tự nhiên mà cô gái đã dùng để khêu gợi đam mê và thèm muốn của tôi, chúng thật chẳng thấm thía gì so với mưu trí và tài nghệ điên rồ mà hai người này đã sử dụng để chinh phục nhau, chẳng đáng kể gì so với hành động quyến rũ nhau đã diễn ra bảy ngày qua và đang diễn ra trước mắt tôi lúc này đây, như thể người này bí mật hẹn hò với người kia, thầm khao khát được người mình vừa sợ vừa ghét tán dương.

“Nhưng bây giờ Huynh hãy cho tôi biết,” thầy William nói, “tại sao? Tại sao Huynh lại muốn che giấu quyển này hơn nhiều quyển khác? Huynh đã che giấu những luận thuyết về đồng cốt gọi hồn là những trang sách có thể báng bổ Chúa, nhưng không đến nỗi khiến Huynh phải giết người; thế mà vì quyển này Huynh đã làm hại các huynh đệ và đày đọa chính mình? Có biết bao quyển sách khác nói về hài kịch, bao quyển khác nữa ca ngợi tiếng cười. Sao quyển này lại khiến Huynh sợ nhường ấy?”

“Vì nó do Triết Gia[279] viết. Tác phẩm nào của lão cũng đều hủy diệt một phần kiến thức mà Cơ Đốc giáo đã tích lũy qua hàng bao thế kỷ. Các bậc giáo phụ đã rao giảng mọi điều cần biết về sức mạnh của Lời; nhưng chỉ cần Boethius chú giải lời của Triết Gia, sự bí nhiệm thiêng liêng của Lời liền biến thành trò chế nhạo của những phạm trù và tam đoạn luận của con người. Sách Sáng thế đã nói những điều cần biết về thành phần vũ trụ, nhưng chỉ cần đọc lại bộ Vật lý[280] của Triết Gia là vũ trụ sẽ được quan niệm lại bằng những khái niệm bầy nhầy chán ngắt, khiến tí nữa thì gã A rập Averroes[281] đã thuyết phục được mọi người rằng thế giới này vĩnh hằng. Chúng ta đã tỏ tường về các tên gọi thiêng liêng, thế mà lão thầy tu dòng Dominic[282] - kẻ đã được Tu viện trưởng Abo chôn cất - bị Triết Gia quyến rũ, đã đặt lại hết, dựa trên những phương cách đầy kiêu căng của lý trí tự nhiên. Thế là cái vũ trụ mà Aeropagite cho rằng tự bộc lộ với những ai biết cách ngước nhìn dòng thác rực rỡ của nguyên nhân tiên khởi điển hình đã trở thành nơi tàng trữ dấu hiệu trần thế mà họ quy cho một tác nhân trừu tượng. Trước kia, ta thường ngước lên trời và chỉ cau mày hạ cố liếc nhìn vũng lầy vật chất; bây giờ ta nhìn xuống đất và qua bằng chứng trần thế mà tin vào trời. Mỗi lời nói của Triết Gia, mà giờ đây ngay cả các bậc thánh lẫn các Giáo hoàng[283] cũng dựa vào để thề thốt, đã đảo ngược hình ảnh của thế giới. Nhưng lão chưa đảo ngược nổi hình ảnh của Chúa. Nếu quyển sách này trở thành… nếu nó đã trở thành đối tượng để diễn dịch công khai, thì hẳn chúng ta đã vượt qua lằn ranh cuối cùng mất rồi.”

“Nhưng điều gì đã khiến Huynh sợ hãi trong việc tranh luận về tiếng cười? Huynh đâu thể triệt bỏ tiếng cười bằng cách loại bỏ quyển sách này.”

“Không, chắc chắn rồi. Nhưng tiếng cười là sự yếu đuối, trụy lạc, dại dột của xác thịt chúng ta. Nó là cách tiêu khiển của tên nông dân, sự quá trớn của gã say rượu; ngay cả Giáo hội cũng đã khôn ngoan cho phép bọn này trác táng trong thời gian một ngày đêm vào dịp đình đám, hội hè, chợ phiên để xả bớt thể dịch, hầu lãng quên những dục vọng và các đòi hỏi khác… Tuy nhiên tiếng cười vẫn là thứ đê tiện, là vật bảo hộ của kẻ khờ dại, là điều huyền nhiệm mất thiêng cho bọn bình dân. Thánh Tông đồ Paul cũng đã nói: ‘thà kết hôn còn hơn bị thiêu đốt’[284]. Thay vì nổi loạn chống lại trật tự được kiến lập của Chúa, cứ việc đem nó ra mà cười cợt và đùa vui thỏa thích qua những nhạo báng thô lỗ sau bữa ăn, khi đã nốc cạn bình này hũ nọ, cứ việc bầu một tên vua của bọn ngu ngốc, rồi sống buông thả trong nghi thức của lũ heo, bầy lừa, chơi trò trác táng đảo điên… Còn ở đây, đây này” - mấy ngón tay Jorge đập xuống bàn, gần quyển sách thầy William đang để mở - “ở đây chức năng của tiếng cười đã đảo ngược, đã được nâng lên thành nghệ thuật, những cánh cửa của thế giới học thức mở toang đón nó, nó trở thành đối tượng của triết học và của thần học xảo trá… Hôm qua Huynh đã thấy kẻ vô học có thể nghĩ ra và thực hiện những hành động tà giáo khủng khiếp nhất hạng như thế nào rồi, vì chúng chối bỏ luật của Chúa và của tự nhiên. Nhưng Giáo hội có thể giải quyết được nạn tà giáo của bọn vô học, bởi chúng tự hủy diệt vì ngu dốt. Sự điên cuồng ngu xuẩn của Dolcino và bè lũ chẳng bao giờ gây nổi khủng hoảng trong trật tự của Chúa. Hắn rao giảng bạo lực thì sẽ chết vì bạo lực, chẳng để lại được dấu tích gì, sẽ tàn như một ngày hội hóa trang, và nếu trong ngày hội ấy thế giới được tạo ra lộn ngược trên mặt đất trong một khoảnh khắc thì cũng chẳng hại gì. Miễn là hành động này không biến thành kế hoạch, miễn là thứ tiếng thông tục đó không tìm ra được tiếng Latin để diễn đạt. Tiếng cười giải thoát bọn nông nô khỏi nỗi sợ Quỷ dữ, vì trong bữa tiệc của bọn khờ khạo Quỷ dữ cũng hiện ra nghèo nàn và ngu ngốc, vì thế có thể điều khiển nó được. Nhưng quyển sách này có thể dạy rằng tự giải thoát khỏi nỗi sợ Quỷ dữ là khôn ngoan. Khi gã nông nô cười, khi rượu vang òng ọc trong cổ họng, hắn cảm thấy mình là chủ, vì hắn đã đảo ngược địa vị của mình và của chúa đất; nhưng quyển sách này có thể dạy những kẻ học thức sự trí trá và, từ lúc ấy, những ngón gian xảo có thể được dùng để hợp pháp hóa sự đảo ngược kia. Rồi cái mà ở gã nông nô, may mắn thay, vẫn còn là một hành động do bụng dạ sai khiến sẽ biến thành hành động được não bộ sai khiến. Tiếng cười thích hợp với con người là dấu hiệu về sự giới hạn của chúng ta, vì chúng ta vốn là những kẻ tội lỗi. Nhưng từ quyển sách này nhiều kẻ có đầu óc đồi trụy như Huynh sẽ rút ra thứ tam đoạn luận cực đoan, trong đó tiếng cười là cứu cánh của con người! Tiếng cười khiến gã nông nô quên sợ hãi được một lúc. Nhưng người ta phải khứng chịu luật pháp vì sợ hãi, mà tên gọi đúng đắn của nó là lòng kính sợ Chúa. Quyển sách này có thể làm bùng lên đốm lửa của quỷ Lucifer, gây nên trận hỏa tai mới cho toàn thế giới và tiếng cười có lẽ sẽ được định nghĩa là một nghệ thuật mới để xóa bỏ sợ hãi, mà ngay cả Prometheus[285] cũng không được biết. Lúc cười, gã nông nô chẳng quan hoài gì đến cái chết, nhưng rồi khi cơn phóng túng qua đi, nghi thức lại bắt hắn sợ chết, theo đúng thiên thư. Và từ quyển sách này có thể nảy sinh ý định phá hoại mới, đó là thủ tiêu cái chết thông qua chôn vùi sợ hãi. Và chúng ta, những sinh linh tội lỗi, sẽ ra sao nếu không còn biết sợ, không còn cái năng khiếu có lẽ đáng quý hơn cả trong các năng khiếu trời cho, đó là nhìn xa thấy trước hơn hết? Hàng bao thế kỷ qua các bậc thuyết giảng của Giáo hội và các đấng giáo phụ đã chắt lọc những tinh hoa thơm ngát của kiến thức thiêng liêng, để thông qua chiêm nghiệm về những điều cao quý mà cứu vớt con người khỏi sự bất hạnh và cám dỗ của điều đê tiện. Và quyển sách này - vì nó cho rằng hài kịch là liều thuốc tuyệt vời, với thể loại trào phúng và kịch câm của nó, sẽ thanh lọc được những đam mê qua trình diễn tật xấu, khuyết điểm, yếu kém - sẽ lôi cuốn bọn ngụy học giả ra sức cứu vớt điều cao quý bằng phương cách đảo ngược hiểm ác: thông qua chấp nhận điều đê tiện. Quyển sách này có thể khiến người ta nảy ra ý nghĩ mơ ước trên quả đất (như thầy Bacon của Huynh từng hy vọng về phép thần thông tự nhiên) thừa mứa bồng lai tiên cảnh. Nhưng đó chính là thứ chúng ta không thể và không được phép có. Huynh hãy cứ nhìn những tu sĩ trẻ trơ trẽn đọc quyển Coena Cypriani nhố nhăng nhai lại nọ mà xem. Nó bóp méo Kinh Thánh biết chừng nào! Tuy nhiên, khi đọc nó họ biết nó xấu xa. Nhưng ngày nào lời của Triết Gia biện minh cho những trò đùa bên lề trang sách do sự tưởng tượng sa đọa của đầu óc, thì ôi thôi ngày ấy, đúng vậy, cái bên lề sẽ nhảy tót vào chính giữa và mọi dấu vết của trung tâm sẽ biến mất sạch. Dân Chúa sẽ biến thành một lũ quái vật nhoi lên từ những vực thẳm của các vùng đất chưa ai biết tới, và khi ấy vùng ngoại vi của thế giới ta biết sẽ trở thành trung tâm của vương quốc Cơ Đốc giáo, lũ Arimaspi[286] sẽ chễm chệ trên ngai của thánh Peter, bọn Blemmye sẽ làm chủ các tu viện, bọn lùn bụng phệ, đầu to sẽ quản thủ thư viện! Bọn tôi đòi sẽ đặt ra luật lệ mà thật ra là vô pháp luật và chúng ta (lúc ấy có cả Huynh nữa đấy) sẽ phải tuân theo. Một triết gia Hy Lạp (mà lão Aristotle của Huynh có trích dẫn ở đây như một kẻ tòng phạm và có thẩm quyến gian trá) bảo phải dùng tiếng cười đánh bạt sự nghiêm trang của đối phương, vì tiếng cười đối chọi với sự nghiêm trang. Sự khôn ngoan của các đấng giáo phụ đã đưa đến chọn lựa như sau: nếu tiếng cười là niềm vui thú của giới bình dân, thì phải dùng sự nghiêm khắc kiềm chế sự phóng túng đó, khiến họ bẽ mặt và kinh hãi. Và đám tiện dân chẳng có phương tiện nào để làm tao nhã tiếng cười của họ, cho đến khi họ dùng nó làm công cụ chống lại sự nghiêm trang của các bậc chăn dắt linh hồn, những người phải dẫn họ đến cuộc đời vĩnh cửu và cứu họ khỏi những cám dỗ của dạ dày, hạ bộ và mọi thứ thèm khát xấu xa. Nhưng nếu một ngày kia có kẻ gióng lên những lời của Triết Gia và do đó nói năng như một triết gia, nâng tiếng cười lên tới mức một vũ khí huyền ảo, nếu thuật ăn nói thuyết phục bị thay bằng thuật chế nhạo, nếu những topic của sự kiên trì xây dựng những hình ảnh của sự cứu rỗi bị thay bằng những topic[287] của sự nôn nóng triệt phá và đánh đổ mọi hình ảnh thánh thiện và đáng kính, thì ôi thôi, ngày ấy, kể cả Huynh, William ạ, cùng mọi kiến thức của Huynh, cũng sẽ bị cuốn phăng thôi!”

“Sao được? Tôi sẽ đem sự hóm hỉnh của mình ra đọ với sự hóm hỉnh của người khác chứ. Đó sẽ là một thế giới tốt hơn cái thế giới mà lửa và sắt nung đỏ của Bernard Gui hạ nhục lửa và sắt nung đỏ của Dolcino.”

“Lúc đó chính Huynh cũng sẽ mắc mưu Quỷ dữ. Lúc đó Huynh sẽ chiến đấu cùng với phe bên kia trong trận chiến cuối cùng diễn ra ở Armageddon. Nhưng tới ngày đó Giáo hội phải một lần nữa áp đặt được luật của mình lên cuộc chiến. Chúng tôi chẳng sợ gì sự báng bổ, bởi vì ngay cả trong lời Chúa Trời nguyền rủa, chúng tôi vẫn nhận ra hình ảnh biến dạng của sự nổi giận của Đức Jehovah, khi Người nguyền rủa lũ thiên thần phản loạn. Chúng tôi cũng không sợ bạo lực của những kẻ giết các vị chăn chiên nhân danh sự đổi mới tưởng tượng nào đấy, vì đó cũng chính là thứ bạo lực mà bọn vua chúa đã dùng để cố tiêu diệt dân Israel. Chúng tôi không sợ sự khắc nghiệt của bọn Donatist, sự tự sát điên rồ của bọn Circumcellion, thú tính của bọn Bogomil, sự thanh khiết ngạo mạn của bọn Albingensian, sự cần thấy máu chảy của bọn tự hành xác, sự điên cuồng tội lỗi của các sư huynh phái Tinh thần tự do. Chúng tôi rành rẽ hết thảy bọn này và gốc rễ tội lỗi của chúng, đó cũng chính là gốc rễ sự thánh thiện của chúng tôi. Chúng tôi không sợ, nhất là chúng tôi biết làm thế nào để tiêu diệt chúng, hay đúng hơn, biết làm cách nào để chúng tự hủy diệt - cái lũ kênh kiệu thổi phồng tới tột đỉnh ý muốn được chết, nảy sinh từ đáy những vực sâu hun hút của chính chúng. Thật ra, tôi phải nói rằng sự hiện hữu của chúng là rất quý báu đối với chúng tôi, điều này đã ghi trong sách Trời rồi, vì tội lỗi của chúng thúc đẩy chúng tôi đạo đức, sự báng bổ của chúng cổ vũ chúng tôi ngợi ca, cách ăn năn sám hối bừa bãi của chúng điều chỉnh sở thích của chúng tôi về lòng hy sinh, sự nghịch đạo của chúng khiến lòng mộ đạo của chúng tôi ngời sáng, hệt như cần có Lucifer cùng sự phản loạn và nỗi tuyệt vọng của y để hào quang của Chúa rực rỡ hơn, khởi đầu và kết thúc của mọi niềm hy vọng. Tuy nhiên nếu một ngày nào đấy - không chỉ là ngoại lệ cho giới bình dân nữa, mà là sự tu luyện khổ hạnh của kẻ uyên bác, tận tụy vì bằng chứng bất khả hủy diệt của Kinh Thánh - nghệ thuật giễu cợt trở thành chấp nhận được và có vẻ cao quý, phóng khoáng, chứ không máy móc nữa, nếu một ngày nào đấy có ai nói (và có người chịu nghe): “Tôi cười vào hiện thân của Chúa,” ngày ấy chúng tôi sẽ không có vũ khí nào để chống lại lời báng bổ này, vì nó sẽ triệu tập những thế lực đen tối của vật chất trong thân xác, thể hiện trong tiếng rắm với tiếng ợ và hai thứ tiếng này sẽ đòi quyền được xì ra chỗ nào chúng thích, vốn là quyền dành riêng cho tinh thần!”

“Lycurgus[288] đã cho dựng tượng ca ngợi tiếng cười.”

“Huynh đọc điều này trong tiểu luận của Cloritian, kẻ đã cố giải tội nghịch đạo cho kịch câm, bằng cách kể chuyện một bệnh nhân được thầy thuốc chữa lành qua việc giúp hắn cười. Chữa làm gì, nếu Chúa đã định chuỗi ngày trần tục của hắn tới lúc kết thúc?”

“Tôi không tin thầy thuốc đã chữa lành hắn. Ông ta dạy hắn cười nhạo bệnh tật của hắn đấy chứ.”

“Bệnh tật không thể xua đuổi như trừ tà được. Phải tiêu diệt.”

“Với cơ thể người bệnh luôn à?”

“Nếu cần.”

“Huynh đúng là Quỷ dữ,” thầy William liền nói.

Jorge dường như không hiểu. Nếu lão nhìn được, hẳn tôi sẽ nói rằng lão sững sờ nhìn người đang trò chuyện với mình.

“Tôi ư?” lão hỏi.

“Phải. Họ đã nói dối Huynh. Quỷ không phải Satan, Quỷ chính là tính kiêu căng của tinh thần, là đức tin không chút mỉm cười, là sự thật chẳng hề bợn hoài nghi. Quỷ tàn nhẫn vì nó biết nó đi đâu và khi đi nó luôn quay về nơi nó xuất phát. Huynh chính là Quỷ, và Huynh sống trong bóng tối giống như Quỷ. Nếu Huynh muốn thuyết phục tôi thì Huynh đã thất bại rồi. Tôi căm ghét Huynh, Jorge ạ, và nếu được, tôi sẽ lôi cổ Huynh xuống cầu thang, kéo qua sân, trần truồng, đít cắm lông gà, mặt vẽ như một tay hề làm trò tung hứng, để cả tu viện cười Huynh và hết sợ Huynh. Tôi muốn bôi mật khắp người Huynh, rồi lăn Huynh vào lông gà, túm dây thòng cổ kéo Huynh tới chợ phiên, để nói với mọi người: kẻ này đã công bố sự thật tới các người, bảo các người rằng sự thật có mùi vị của chết chóc và các người đã tin, không phải tin vào lời hắn, mà vào tính tàn nhẫn của hắn. Giờ đây ta nói cho các người biết rằng trong sự hoạt động quay cuồng vô tận của những điều khả thể, Chúa cũng cho phép các người tưởng tượng ra một thế giới trong đó kẻ cho mình là người diễn giải sự thật chẳng khác gì hơn một con quạ vụng về nhai lại những điều nó đã học từ lâu.”

“Mi còn tệ hại hơn Quỷ dữ, tên Anh em hèn mọn kia ơi,” Jorge nói. “Mi đúng là một tên hề, như lão thánh Francis đã tạo ra tất cả bọn mi. Mi giống lão, kẻ đã de toto corpore fecerat linguam - biến toàn thân thể thành một cái lưỡi, thuyết pháp mà làm trò như tên bán thuốc rong, khiến người keo kiệt sửng sốt vì đã dúi những đồng tiền vàng vào tay hắn, hắn xem rẻ sự cầu khẩn của các nữ tu vì không thuyết giảng mà lại hát bài ‘Miserere - xin thương xót chúng con’, đã ăn xin bằng tiếng Pháp, đã lấy một mảnh gỗ mô phỏng những động tác của một người kéo vĩ cầm, đã giả làm một kẻ sống lang thang để làm bẽ mặt những tu sĩ háu ăn, đã trần truồng gieo người lên tuyết, đã trò chuyện với muông thú và cây cỏ, đã biến vở kịch về Chúa Giáng sinh thành quang cảnh nông thôn, giả tiếng cừu lớn be he gọi cừu non ở Bethlehem… Một dòng tu hay thật là hay. Không phải sư huynh Diotisalvi xứ Florence là một Anh em hèn mọn sao?”

“Phải chứ,” thầy William mỉm cười. “Chính là người đã đến chủng viện của những tu sĩ Thuyết giáo, bảo sẽ không chịu ăn nếu họ không đưa trước cho huynh ấy một mảnh áo của sư huynh John để giữ làm thánh tích; nhận mảnh áo xong, huynh ấy liền đem chùi đít rồi quăng vào đống phân, lại còn lấy gậy khuấy nó trong đống phân rồi kêu lớn: Khổ thân tôi, các huynh ơi, giúp tôi với, vì tôi đánh rơi thánh tích trong hố xí mất rồi!”

“Rõ ràng mi thích thú câu chuyện này. Có lẽ mi cũng nên kể câu chuyện về sư huynh Paul Millemosche, một Anh em hèn mọn khác, luôn một thể. Một ngày nọ huynh ấy ngã sóng soài trên băng tuyết; bà con chế giễu và một người hỏi huynh có thích nằm trên cái gì thoải mái hơn không, huynh bảo: có, vợ ngươi… Đó là cách mi và lũ huynh đệ của mi tìm chân lý đấy.”

“Đó là cách thánh Francis dạy người ta nhìn vào sự vật từ một hướng khác.”

“Nhưng bọn ta đã khép họ vào kỷ luật rồi, lũ huynh đệ của mi ấy. Hôm qua mi thấy rồi đấy. Họ đã trở lại với đội ngũ của bọn ta, không còn ăn nói như phường dốt nát nữa. Bọn dốt nát không được phép nói. Nếu ai cũng được phép đọc, quyển sách này có thể sẽ biện minh cho ý tưởng rằng ngôn ngữ của bọn dốt nát là phương tiện chuyển tải sự thông thái. Phải ngăn chặn điều này và ta đã làm rồi. Mi bảo ta là Quỷ, thế là sai: ta vốn là bàn tay của Chúa.”

“Bàn tay của Chúa tạo dựng chứ không che giấu.”

“Có những ranh giới không được phép vượt qua. Chúa đã ra lệnh rằng một số giấy tờ nhất định phải mang mấy chữ ‘hic sunt leones - đây là những sư tử’.”

“Chúa cũng tạo ra quái vật. Tạo ra cả Huynh nữa. Và Người muốn mọi sự đều được nói đến.”

Jorge giơ đôi bàn tay run rẩy, kéo quyển sách về phía mình, nhưng không xoay ngược[289] và vẫn để mở để thầy William vẫn có thể đọc thuận chiều. “Thế tại sao,” lão nói, “Người lại để quyển sách này thất lạc suốt hàng bao thế kỷ và chỉ còn sót lại một bản sao duy nhất, mà bản sao của bản sao ấy chẳng biết trôi nổi tới tận đâu, chỉ có Chúa biết, để rồi bị chôn vùi hàng bao nhiêu năm trong tay một tên vô thần không biết tiếng Hy Lạp, sau đó nằm lăn lóc trong xó xỉnh một thư viện cổ, nơi ta, chứ không phải mi, đã được ơn Thiên triệu, tìm ra nó và cất giấu thêm nhiều năm nữa? Ta biết, ta biết như thể đôi mắt ta thấy nó được viết với những chữ bằng kim cương, chúng thấy được những điều mi không thấy. Ta biết đó là ý Chúa, ta đã diễn giải nó và đã hành động. Nhân danh Cha và Con và Thánh thần.”

ĐÊM

Xảy ra hỏa hoạn. Vì quá thiện nên hóa ác.[290]

Lão già lặng im. Lão xòe cả hai bàn tay đặt lên quyển sách, như vuốt ve các trang giấy, làm cho chúng phẳng phiu để dễ đọc hơn, hoặc như muốn bảo vệ quyển sách khỏi móng vuốt của một con ác điểu.

“Dẫu sao thì mọi việc đều uổng công cả rồi,” thầy William nói với lão. “Bây giờ chuyện đã xong. Tôi đã tìm thấy Huynh, tìm thấy quyển sách và những người kia đã chết vô ích.”

“Không vô ích đâu,” Jorge đáp. “Có lẽ chết hơi nhiều thật. Nhưng nếu mi cần chứng cớ rằng quyển sách này đáng nguyền rủa thì mi đã có rồi đấy. Và để bảo đảm họ không chết vô ích thì thêm một cái chết nữa đâu phải là quá nhiều.”

Nói xong, lão dùng hai bàn tay xương xẩu, gần như trong suốt, chậm chạp xé những trang cảo bản mềm nhũn thành từng mảnh nhỏ, tống vào miệng, từ từ nuốt như đang ăn bánh thánh và muốn biến nó thành thịt da mình.

Thầy William trân trối nhìn lão như bị thôi miên, dường như không hiểu chuyện gì đang xảy ra. Rồi thầy tĩnh trí lại, cúi tới trước, hét: “Huynh làm gì thế?” Jorge cười, nhe lợi răng nhợt nhạt, nhớt dãi vàng vàng nhểu từ đôi môi xám ngoét xuống mấy sợi râu cằm bạc lưa thưa.

“Mi đang chờ hồi kèn thứ bảy, phải không? Bây giờ mi hãy lắng nghe tiếng nói nhé: ‘Hãy niêm phong những gì bảy tiếng sấm đã truyền, chứ đừng viết, hãy lấy và nuốt nó, nó sẽ làm bụng ngươi đắng ngắt nhưng môi ngươi sẽ ngọt như mật[291]. Mi thấy chưa? Nên giờ đây ta dùng thân xác mình làm nấm mồ niêm kín điều không được nói ra ấy.”

Lão cười, đúng thế đấy, Jorge đã cười. Lần đầu tiên tôi nghe lão cười! Lão cười trong họng, dù môi lão không hề tỏ nét tươi vui và trông lão gần như khóc. “William, mi không chờ đợi thế này, không chờ đợi một kết thúc như thế này, nhỉ? Lão già này, nhờ ơn Chúa, lại thắng keo nữa, đúng không?” Rồi khi thầy William định giật quyển sách từ tay lão, Jorge đoán được vì cảm thấy không khí rung động, liến lùi lại, tay trái ghì quyển sách vào ngực, tay phải vẫn tiếp tục xé giấy và nhét vào miệng.

Lão ở phía bên kia bàn, còn thầy William, vì không với tới lão được, vội vã cố chạy quanh vật chướng ngại kia. Nhưng thầy hất đổ chiếc ghế của mình vì áo dòng mắc vào đấy, thành thử Jorge đoán được tiếng náo động kia. Lão lại cười, lần này to hơn nữa, vươn tay phải sờ soạng tìm ngọn đèn, nhanh thật không ngờ. Lão lần theo sức nóng, chạm trúng ngọn lửa, liền đè ngay tay lên đó, chẳng nề đau đớn; đèn tắt phụt. Căn phòng thoắt tối đen. Lần cuối cùng thầy trò tôi nghe tiếng cười của Jorge. Lão nói: “Cứ tìm ta đi! Bây giờ ta là người thấy rõ nhất!” Rồi lão lặng im, không gây tiếng động nào khác nữa. Chân lão di chuyển thật lặng lẽ khiến hai thầy trò không lường được lão ở chỗ nào. Chúng tôi chỉ nghe, thỉnh thoảng thôi, tiếng lão xé giấy lúc chỗ này, lúc chỗ khác trong căn phòng.

“Adso!” thầy William kêu. “Hãy đứng chắn ở cửa. Đừng để lão thoát ra.”

Nhưng thầy nói trễ quá, vì trước đó vài giây tôi nóng lòng muốn nhảy bổ vào lão, nên khi phòng vừa sụp tối tôi đã vọt tới, chạy vòng chiếc bàn, ngược hướng của thầy tôi. Tôi nhận ra quá muộn rằng làm như thế là đã để Jorge chạy được tới cửa, vì lão có thể di chuyển chắc chắn lạ thường trong bóng tối. Phía sau lưng chúng tôi có tiếng xé giấy nghe hơi yếu, vì nó đến từ phòng bên cạnh. Đồng thời, hai thầy trò lại nghe một âm thanh khác, càng lúc càng chói tai: tiếng bản lề ken két.

“Tấm gương!” thầy William kêu lên. “Lão muốn nhốt chúng ta trong này!” Theo hướng tiếng động, hai thầy trò lao về phía cửa; tôi vấp phải một cái ghế, bầm cả chân, nhưng mặc kệ, vì tôi lập tức nhận ra nếu bị Jorge nhốt thì thầy trò tôi sẽ chẳng đời nào thoát ra được: trong bóng tối chúng tôi sẽ không bao giờ tìm ra cách mở cửa, vì không biết phải điều khiển cái gì và như thế nào phía bên này tấm gương.

Tôi tin thầy William cũng chạy với nỗi tuyệt vọng như tôi, vì tôi cảm thấy thầy ở ngay bên cạnh khi cả hai thầy trò tới được ngưỡng cửa và cùng cố hết sức lấy thân mình tì vào lưng tấm gương đang khép dần về phía mình. Chúng tôi đến vừa kịp, cánh cửa ngừng đóng, nó chịu thua sức ẩy của thầy trò tôi và mở ra lại. Hiển nhiên Jorge cảm thấy cuộc đọ sức này chênh lệch nên đã chuồn mất. Chúng tôi ra khỏi căn phòng đáng nguyền rủa đó, nhưng giờ đây không biết lão đã lủi hướng nào, mà chung quanh vẫn tối như mực.

Đột nhiên tôi sực nhớ: “Thầy ơi! Con vẫn còn đá lửa đây này!”

“Thế con còn chờ gì nữa?” thầy William kêu lên. “Tìm đèn và đốt lên!” Tôi chạy ngược vào trong bóng tối, vào finis Africae, mò mẫm tìm đèn. Nhờ phép lạ của Chúa nên tôi tìm thấy ngay, rồi thọc tay vào áo dòng moi đá lửa. Tay tôi run lẩy bẩy, đánh lửa hai ba lần không được, trong lúc thầy William đứng ở cửa hổn hển: “Nhanh lên, nhanh lên!” Cuối cùng tôi đánh được lửa.

“Nhanh lên!” thầy William lại hối. “Bằng không lão sẽ ngốn sạch Aristotle mất!”

“Và chết!” tôi lo sợ kêu lên, chạy ra với thầy, cùng tìm kiếm.

“Ta đâu cần biết lão quái vật đó chết hay sống!” thầy William vừa kêu vừa chạy loạn xạ, chăm chú nhìn mọi hướng. “Mạng lão đã tận rồi, với những gì lão đã ngốn. Nhưng ta muốn có quyển sách đó cơ!”

Rồi thầy dừng lại, bình tĩnh hơn nói tiếp: “Khoan đã. Nếu chúng ta cứ tiếp tục như thế này thì sẽ chẳng đời nào tìm thấy lão. Suỵt. Mình yên lặng một chút nào.” Chúng tôi nín thở. Và trong sự tĩnh lặng chúng tôi nghe cách không xa lắm tiếng người va vào tủ và tiếng vài quyển sách rơi xuống. “Hướng này!” thầy trò tôi cùng hét lên.

Chúng tôi chạy về hướng tiếng động, nhưng chỉ lát sau đã phải chậm bước lại. Vì tối hôm ấy ngoài trời có cuồng phong, nên gió máy không ngớt gào rú trong Thư viện, ngoại trừ finis Africae. Thầy trò tôi chạy càng nhanh thì gió càng mạnh, đe dọa thổi tắt ngọn lửa mà chúng tôi đã phải vất vả mới thắp lại được. Vì chúng tôi không thể đi nhanh hơn, nên phải làm sao để Jorge cũng bước chậm lại. Nhưng thầy William nảy ra ý trái ngược, liền hét: “Chúng ta theo kịp lão rồi, lão già ơi, chúng ta có đèn lại rồi!” Thật là một quyết định khôn ngoan, vì có lẽ điều “tiết lộ” này đã làm Jorge lo ngại, khiến lão bước vội hơn, ảnh hưởng xấu tới sự nhạy cảm thần diệu - khả năng nhìn trong bóng tối - của lão. Chỉ lát sau đã nghe có tiếng động khác, và khi chúng tôi theo hướng đó bước vào căn phòng chữ Y của cụm phòng YSPANIA, thầy trò tôi thấy lão nằm sóng sượt trên nền nhà, hai tay vẫn giữ chặt quyển sách, cố nhỏm lên giữa đống sách ngổn ngang rơi xuống từ chiếc bàn lão vừa đụng phải, làm đổ nhào. Lão cố đứng dậy, nhưng vẫn tiếp tục xé sách, quyết chí nuốt ngấu nghiến con mồi của lão càng nhanh càng tốt.

Khi thầy trò tôi bắt kịp lão thì lão đã đứng dậy được rồi. Cảm thấy sự hiện diện của chúng tôi, lão vừa đối mặt với hai thầy trò, vừa lùi lại. Giờ đây, dưới ánh đèn đo dỏ, mặt lão trông mới khủng khiếp làm sao: nét mặt méo mó hẳn đi, một dòng mồ hôi ròng ròng trên trán, trên má lão trông thật thâm hiểm, đôi mắt bình thường trắng dã như đã chết giờ đây đỏ sọc máu, từ miệng rơi ra những mẩu giấy, trông lão giống một con thú háu đói ních đầy bụng rồi nên không thể nuốt thêm nổi nữa. Rúm ró vì sợ hãi, vì thuốc độc thừa thãi đang lan tràn khắp huyết mạch, vì quyết tâm tuyệt vọng và quỷ quái, hình dáng đáng kính của lão giờ đây trông ghê tởm và dị hợm. Khi khác thì lão có thể khiến hai thầy trò phì cười đấy, nhưng lúc này đây chúng tôi cũng chỉ còn như những con thú, những con chó săn đuổi con mồi.

Lẽ ra nên điềm tĩnh tóm lão, nhưng thầy trò tôi lại hung hãn nhào vào lão; lão quằn quại, hai tay vẫn ghì quyển sách trên ngực. Tôi túm lão bằng tay trái, còn tay phải cố giơ cao ngọn đèn, nhưng đã để ngọn lửa táp vào mặt lão. Thấy nóng, lão bật ra một tiếng kêu như bị nghẹt, gần như rống, những mẩu giấy văng ra khỏi miệng, tay phải lão liền rời quyển sách, vụt vươn tới ngọn đèn, đột ngột giật khỏi tay tôi, quăng đi…

Ngọn đèn rơi trúng đống sách nằm ngổn ngang và mở chình ình. Dầu đổ ra, một tờ giấy mỏng manh tức khắc bắt lửa, bùng lên như bó củi khô. Mọi chuyện xảy ra trong nháy mắt, như thể từ bao thế kỷ qua những trang giấy cổ này khao khát một cuộc đốt phá và đang hoan hỉ vì đột nhiên được thỏa mãn khát vọng được cháy rụi ấp ủ từ thời nảo thời nào. Thầy William hiểu ngay chuyện gì đang xảy ra nên buông lão ra. Thấy đã thoát, lão liền lùi lại vài bước. Thầy William phân vân một lúc, không biết nên tóm lại lão hay nên gấp rút dập tắt đống lửa còn chưa lớn mấy. Song chừng như thầy phân vân quá lâu. Một quyển sách cũ hơn cả bùng cháy tức thì, lửa bốc có ngọn.

Những luồng gió nhẹ - bình thường có thể làm tắt một ngọn đèn lung linh - lại khiến ngọn lửa bùng mạnh hơn, thậm chí còn khiến tàn lửa bay tung tóe.

“Dập lửa ngay! Nhanh lên!” thầy William kêu. “Kẻo cháy hết cả!”

Tôi nhào tới đống lửa, rồi đứng sững lại, vì không biết phải làm gì. Thầy William chạy theo để giúp tôi. Thầy trò tôi chỉ giơ hai tay không về phía đám cháy, trong lúc mắt tìm xem có gì để dập. Đột nhiên tôi lóe lên một ý: tôi tuột áo dòng qua đầu rồi cố ném lên ngay giữa đống lửa. Nhưng lúc này ngọn lửa đã quá cao, đốt tiêu luôn chiếc áo của tôi và càng cháy lớn hơn. Tôi phải rụt đôi bàn tay cháy sém, quay qua thầy William, thấy Jorge đang lại mon men đến gần, ngay sau lưng thầy. Hơi nóng bây giờ rất mạnh nên lão có thể nhận ra rất dễ dàng và chắc chắn ngọn lửa ở chỗ nào. Lão ném luôn quyển sách của Aristotle vào đấy.

Thầy William nổi khùng, xô lão thật mạnh. Jorge ngã sầm xuống nền nhà đầu va vào góc một cái tủ… Nhưng thầy William - tôi tin rằng đã nghe thầy bật ra một lời nguyền rủa khủng khiếp - chẳng ngó ngàng gì đến lão. Thầy quay lại đống sách. Muộn quá rồi. Quyển của Aristotle, hay chút gì còn lại sau bữa ăn của lão già, đã phừng phừng cháy.

Trong khi ấy một ít tàn lửa đã bay tung tới những bức tường, các quyển sách trong một chiếc tủ khác đã cong queo dưới ngọn lửa thịnh nộ. Giờ đây trong phòng không phải chỉ có một mà những hai đám cháy.

Nhận thấy chúng tôi không thể tay không dập được lửa, thầy William liền quyết định dùng sách để cứu sách. Thầy chụp một quyển được đóng chắc và vừa tay nhất, thầy nghĩ thế, cố dùng làm vũ khí để dập tắt nguyên tố thù địch kia. Nhưng đập quyển sách bìa đóng đinh tán lên đống sách đang cháy đỏ thầy chỉ làm tàn lửa bắn ra nhiều thêm. Thầy cố dùng chân rải tàn lửa thì chỉ đạt tác dụng ngược lại: những mẩu giấy cháy dở dập dờn bay lên như những cánh dơi, trong khi đó gió liên kết với người bạn bồng bềnh trên cao ấy, thổi chúng đi để thiêu hủy thứ vật chất nằm dưới đất của những trang giấy khác.

Rủi thay đây là một trong những căn phòng bừa bộn nhất mê cung. Những cuộn cảo bản lủng lẳng trên kệ; nhiều quyển sách khác bung ra, giấy long khỏi gáy, trông như những cái lưỡi bằng da thuộc khô héo theo năm tháng, thè khỏi những cái miệng há hốc; trên bàn hẳn đã chất đầy bản viết mà Malachi (không có ai phụ tá trong mấy ngày qua) bỏ bê, chưa xếp lại đúng chỗ. Thế nên sau khi Jorge làm đổ sách, căn phòng đầy những tờ giấy da, chỉ chờ biến thành thứ nguyên tố khác.

Trong nháy mắt căn phòng đã thành một lò than, một bụi cây cháy rực. Những tủ sách cũng tham gia cuộc tế lễ này và bắt đầu kêu răng rắc. Tôi nhận ra tất cả mê cung không gì khác hơn một giàn thiêu khổng lồ để tế lễ, sẵn sàng chờ tia lửa đầu tiên.

“Nước. Chúng ta cần nước!” thầy William nói, nhưng rồi thêm: “Nhưng tìm đâu ra nước trong hỏa ngục này?”

“Trong nhà bếp, dưới bếp!” tôi kêu lên.

Thầy William ngơ ngác nhìn tôi, ánh lửa cuồng nộ khiến mặt thầy trông đỏ gay, rồi thầy kêu lên: “Phải, nhưng tới khi chúng ta xuống đến đó, rồi lên trở lại thì… Quỷ thần ơi! Dẫu sao căn phòng này coi như tiêu rồi, có lẽ căn phòng kế bên cũng thế luôn. Mình xuống ngay đi. Ta sẽ tìm nước, còn con chạy ra ngoài báo động. Mình cần nhiều người!”

Thầy trò tôi tìm được lối tới cầu thang, vì đám cháy soi sáng cả những phòng kế bên, nhưng càng xa càng kém rõ, nên chúng tôi lại phải mò mẫm khi băng qua hai phòng cuối. Bên dưới, ánh trăng mờ mờ chiếu vào phòng sao chép, từ đây chúng tôi đi xuống nhà ăn. Thầy William lao vào nhà bếp, còn tôi lao tới cửa nhà ăn, lóng ngóng mở từ phía trong. Hì hục mất một lúc tôi mới mở được; khích động đã khiến tôi thành ra vụng về và đoảng vị. Tôi nhào ra sân cỏ, chạy về hướng nhà nghỉ; rồi chợt nhận thấy không thể đánh thức từng tu sĩ được, tôi nảy ra một ý, liền chạy vào nhà thờ, tìm lối lên tháp chuông. Tới nơi, tôi nắm hết các sợi dây thừng, gióng chuông báo động. Tôi giật hết sức và khi sợi dây chuông chính rút lên, nó kéo tôi theo. Lúc ở trong Thư viện hai mu bàn tay tôi đã bị cháy sém, nhưng lòng bàn tay vẫn chưa sao, bây giờ bỏng rát, khi tôi nắm dây thừng tuột xuống cho tới lúc chúng rướm máu, phải buông ra.

Dẫu sao đến lúc ấy tôi gây ồn ào cũng đủ rồi. Tôi chạy ra ngoài vừa kịp để thấy những tu sĩ đầu tiên từ nhà nghỉ túa ra và nghe từ phía xa tiếng lao xao của đám người làm trước cửa phòng họ tạm trú. Tôi không thể giải thích rõ ràng cho mọi người, vì không nói gãy gọn nổi và những từ đầu tiên bật ra khỏi miệng lại là thứ tiếng Đức mẹ đẻ của tôi. Tôi đưa bàn tay ứa máu chỉ lên những cửa sổ ở cánh Nam Chính Tòa, nơi các ô thạch cao đang sáng rực khác thường. Qua mức độ sáng, tôi hiểu trong lúc mình chạy từ trên đó xuống và rung chuông thì lửa đã lan sang những phòng khác rồi. Mọi cửa sổ của “châu Phi” và suốt mặt trước giữa nó với ngọn tháp phía Đông giờ đây bập bùng bao ánh lửa hình dạng khác nhau.

“Nước! Lấy nước!” tôi hét lên.

Mới đầu chẳng ai hiểu tôi nói gì. Các tu sĩ đã quá quen coi Thư viện là một nơi thiêng liêng và bất khả xâm phạm, nên họ không thể nào ngờ nổi nó lại bị đe dọa bởi một tai họa tầm thường lẽ ra chỉ xảy ra với một mái lều quê kệch. Những người đầu tiên nhìn lên các cửa sổ liền làm dấu thánh giá, lẩm bẩm vài ba từ sợ hãi; tôi biết họ đang nghĩ đến ma quỷ sắp hiện hình. Tôi túm áo họ, khẩn khoản nói, mong họ hiểu, cho tới khi có kẻ dịch những thổn thức của tôi thành lời nói của con người.

Đó chính là Nicholas xứ Morimondo. Huynh nói: “Thư viện đang cháy!”

“Đúng thế,” tôi thều thào, quỵ xuống, kiệt sức.

Nicholas tỏ ra rất năng nổ, huynh lớn tiếng ra lệnh cho đám người làm, chỉ bảo các tu sĩ đứng chung quanh, phái người này đi mở các cửa khác trong Chính Tòa, hối những người khác đi tìm nước và mọi loại xồ chậu. Huynh chỉ huy những người có mặt tới các giếng và bình chứa nước trong tu viện. Huynh ra lệnh cho đám người chăn bò dùng lừa và la chuyên chở vại nước… Nếu một kẻ có quyền hành ban ra những chỉ thị này thì người ta sẽ tuân theo ngay đấy, nhưng bọn người làm vốn quen tuân lệnh của Remigio, những người sao chép quen theo lệnh của Malachi, còn mọi người quen tuân lệnh Tu viện trưởng. Nhưng hỡi ôi, không ai trong ba người này hiện diện. Các tu sĩ nhìn quanh tìm Tu viện trưởng để xin chỉ thị và được ủy lạo, nhưng không thấy ông đâu; chỉ mình tôi biết lúc đó ông đã chết hoặc đang hấp hối vì bị nhốt trong một ngách hẹp thiếu không khí, giờ đây đang biến thành một lò lửa, một con bò đực của Phalaris[292].

Nicholas đẩy những người chăn bò đi hướng này thì vài tu sĩ lại đẩy họ qua hướng khác, tưởng như thế tốt hơn. Vài sư huynh rõ ràng đã mất bình tĩnh, những sư huynh khác còn ngái ngủ. Tôi cố giải thích cho mọi người rõ sự vụ, vì bây giờ tôi nói trôi chảy lại được rồi, nhưng cần nhắc lại rằng tôi gần như trần truồng sau khi ném áo dòng định để dập tắt lửa, thêm hình ảnh thiếu niên của tôi ngày đó, tay máu me, mặt lem luốc mồ hóng, thân thể nhẵn nhụi kỳ quái, đang cóng vì lạnh, chắc chắn khó tạo được tin tưởng.

Cuối cùng Nicholas kéo được vài sư huynh và mấy người giúp việc vào bếp, đã được ai đấy mở cửa rồi. Một tu sĩ khôn ngoan cầm theo vài bó đuốc, chúng tôi thấy nhà bếp cực kỳ hỗn độn; tôi hiểu thầy William đã phải lật tung mọi thứ để tìm nước và chậu.

Ngay lúc ấy tôi thấy thầy William xuất hiện ở cửa nhà ăn, mặt cháy sém, áo dòng bốc khói, tay xách một cái nồi to: hình ảnh não lòng của sự bất lực. Tôi xót thương thầy quá. Tôi hiểu dù thầy mang lên tới tầng hai một nồi nước mà không bị sánh và nhiều lần như thế, thầy cũng chẳng đạt được mấy. Tôi nhớ lại câu chuyện về thánh Augustine, khi ngài thấy một cậu bé dùng thìa cố múc cạn nước biển: cậu bé là một thiên thần, làm thế để trêu ghẹo một vị thánh muốn thấu hiểu những huyền nhiệm về bản chất của Chúa. Và, giống thiên thần ấy, thầy William mệt lả tựa vào thành cửa, nói với tôi: “Không thể được, chúng ta không thể nào dập nổi, dù với mọi tu sĩ của tu viện. Thư viện tiêu rồi.” Nhưng khác thiên thần kia, thầy William khóc.

Tôi ôm chặt thầy, khi thầy giật một tấm khăn bàn để khoác lên người tôi. Cuối cùng thầy trò tôi đã thất bại, nên không làm gì nữa, chỉ quan sát những diễn tiến chung quanh.

Thật là một cảnh hối hả hỗn loạn: người ta chạy tay không lên cầu thang xoáy ốc, gặp những người khác đã chạy lên, cũng tay không, vì tò mò và bây giờ đang chạy xuống tìm chậu. Những người khôn ngoan hơn lập tức đi tìm xô và chậu, để rồi phát hiện ra nhà bếp không đủ nước. Đột nhiên một đàn la thồ những chiếc vại to ùa vào gian phòng lớn, những người chăn bò hạ vại xuống và dợm khuân nước lên. Nhưng họ không biết cách lên phòng sao chép, mãi một lúc mới có người chỉ lối và khi họ đi lên thì đụng phải những người đang kinh hoàng chạy xuống. Vài chiếc vại bị vỡ, nước lênh láng mặt đất, tuy vậy những vại kia cũng được những bàn tay hăng hái chuyền lên cầu thang. Tôi theo nhóm người ấy, rồi thấy mình đứng trong phòng sao chép. Khói dày đặc tuôn ra từ lối lên Thư viện; những người cuối cùng hồi nãy cố lên ngọn tháp phía Đông đang đi trở xuống, ho sặc sụa, mắt đỏ ngầu và bảo không thể nào vào hỏa ngục đó được nữa.

Rồi tôi thấy Benno, mặt mày méo mó, đang từ tầng dưới đi lên với một chậu nước khổng lồ. Nghe những người kia nói thế, huynh liền mắng chửi: “Hỏa ngục sẽ nuốt hết các người, đồ hèn!” Huynh quay lại, như muốn tìm người trợ giúp, trông thầy tôi. “Adso ơi,” huynh kêu lên, “Thư viện… Thư viện…” Rồi huynh không chờ tôi trả lời mà chạy ào tới chân cầu thang, liều lĩnh xông vào đám khói. Đó là lần cuối cùng tôi thấy huynh ấy.

Tôi nghe có tiếng răng rắc phía trên. Đá với vôi vữa từ trần phòng sao chép đang rơi xuống. Viên đá đỉnh vòm, tạc hình một bông hoa, long ra, suýt rơi trúng đầu tôi. Nền mê cung đang oằn xuống.

Tôi phóng xuống tầng dưới và chạy ra ngoài. Vài người làm hăng hái mang tới mấy cái thang, họ định leo lên cửa sổ các tầng trên và đưa nước lên theo lối này. Nhưng những chiếc thang cao nhất chỉ vừa tới nổi cửa sổ phòng sao chép và những người đã leo lên không thể mở được cửa sổ từ bên ngoài. Họ gọi xuống, bảo phải vào mở từ bên trong, nhưng lúc này chẳng ai dám lên đó nữa.

Trong lúc ấy tôi ngước nhìn lên những cửa sổ tầng trên cùng. Cả Thư viện bây giờ đã biến thành một lò than duy nhất, nghi ngút khói, khi lửa ào từ phòng này qua phòng khác, lan thật nhanh giữa hàng ngàn trang giấy khô queo. Mọi cửa sổ đều sáng rực, một cụm khói đen bốc lên từ mái: lửa đã bắt sang xà nhà. Chính Tòa tưởng chừng kiên cố và bất khuất, trong tình huống này đã bộc lộ những chỗ yếu của nó: tường nứt vì ruỗng từ bên trong, gạch đá bở vụn khiến lửa có thể táp vào bất cứ chỗ nào có gỗ.

Đột nhiên vài cửa sổ vỡ nát, như thể bị một lực ép từ bên trong, tàn lửa tóe ra ngoài trời thành những đốm sáng lấm chấm dập dờn trong màn đêm đen thẫm. Gió đã dịu; thật là tai họa, vì gió mạnh có thể thổi tắt tàn lửa, còn gió nhẹ sẽ cuốn chúng theo, thổi bùng lên và sẽ biến những mẩu giấy da lượn lờ trong không trung thành những mảnh đuốc âm ỉ khó trị. Rồi tôi nghe một tiếng nổ: nền mê cung đã sụp ở đâu đó và các xà nhà đang rực cháy hẳn đã đổ ập xuống tầng dưới. Giờ đây tôi thấy những lưỡi lửa bốc lên từ phòng sao chép, nơi cũng đầy sách với tủ và giấy rời trải khắp các bàn, sẵn sàng khích động tàn lửa. Tôi nghe những tiếng kêu than đau khổ của một nhóm người sao chép, họ vò đầu rứt tóc và còn định quả cảm leo lên cứu những tờ giấy da thân yêu của mình. Vô ích: nhà bếp và nhà ăn giờ đây đầy những kẻ mất hồn, chạy lung tung, vướng chân vướng cẳng nhau. Họ va phải nhau, ngã lăn quay; những người đang bưng chậu làm sánh nước để cứu hỏa, những con la được dắt vào bếp ngửi thấy lửa liền nện vó, phóng ra các cửa, đá lăn long lóc người lạ và cả các mã phu kinh hoàng của chúng. Dù sao chăng nữa, không có ai điều khiển, rõ ràng cái đám nông nô lẫn những con người thông thái, ngoan đạo nhưng vụng về này đang cản trở luôn cả những cách cứu vãn may ra khả dĩ.

Cả tu viện lâm vào cảnh náo loạn, nhưng đó mới chỉ là mở màn của tấn thảm kịch thôi. Vì được gió hỗ trợ, tàn lửa túa ra như mây từ các cửa sổ và mái nhà giờ đây đang từ mọi phía ập xuống mái giáo đường. Ai cũng biết những nhà thờ nguy nga nhất đều dễ tổn hại thế nào khi gặp lửa: nơi thờ phượng Chúa trông đẹp và khéo bảo vệ như thành Jerusalem thiên đường là do mặt ngoài bằng đá mà nó kiêu hãnh phô trương, song tường và trần đều dựa vào một bộ sườn bằng gỗ đáng khâm phục nhưng mỏng mảnh, và nếu ngôi giáo đường bằng đá với những cột trụ hiên ngang như cây sồi, cao tận vòm mái, gợi nhớ đến các khu rừng khả kính nhất, thì ruột những cột trụ này thường bằng gỗ sồi, nhiều thứ linh tinh trang trí trong nhà thờ cũng bằng gỗ: các bàn thờ, khu hát kinh, ván sơn ốp tường, các loại ghế, chân nến. Ngôi nhà thờ của tu viện, với cái cánh cửa tuyệt đẹp đã quyến rũ tôi hôm đầu tiên ấy, cũng thế. Nó bắt lửa trong nháy mắt. Các tu sĩ và mọi người đứng đó hiểu ngay sự sống còn của tu viện đang cực kỳ lâm nguy, nên ai nấy liền hăm hở lao vào chống lại mối nguy mới, thành thử càng náo loạn hơn.

Chắc chắn giáo đường dễ vào và dễ chống cháy hơn Thư viện. Thư viện phải hứng chịu bất hạnh chính vì sự bất khả đột nhập của nó, vì cái điều huyền bí đã bảo hộ nó, vì nó có quá ít lối ra vào. Còn nhà thờ vốn luôn mở rộng lòng như bà mẹ cho mọi người trong giờ cầu nguyện, giờ đây cũng mở rông cửa đón mọi người vào lúc nó cần cứu giúp. Nhưng đã hết sạch nước rồi, hoặc cùng lắm chỉ tìm thấy rất ít nước trữ sẵn, còn các giếng cung cấp nước một cách bủn xỉn và chậm chạp như xưa nay, không đáp ứng được nhu cầu khẩn thiết. Lẽ ra mọi tu sĩ có thể dập tắt được đám cháy trong nhà thờ chứ, nhưng lúc này chẳng ai biết phải làm cách nào. Hơn nữa, lửa lan từ trên mái, nên khó công kênh người lên để dập bằng đất hay giẻ. Rồi khi lửa xuống tới dưới rồi thì ném đất cát lên cũng vô ích, vì trần nhà sập, đè lên không ít người đang chữa cháy.

Thế là bên cạnh những tiếng than tiếc bao tài sản bị cháy có thêm những tiếng kêu đau đớn vì mặt bị cháy nám, chân tay giập nát, thân thể bị vùi dưới những mái vòm cao thình lình ụp xuống.

Gió lại trở nên hung hãn hơn, khiến ngọn lửa càng lan dữ dội. Tiếp sau nhà thờ, các nhà kho và chuồng trại cũng bắt lửa. Lũ vật kinh hoàng giật đứt dây buộc, đá sập cửa, chạy tán loạn khắp nơi, chúng hí, rống, be he, ủn ỉn nghe rất khủng khiếp. Nhiều con ngựa bị tàn lửa bắn lên bờm, thế là chúng rực lửa, không khác lũ vật từ địa ngục trồi lên, phi ào ào vô định và không ngừng nghỉ qua đồng cỏ, giày xéo mọi thứ trên đường. Tôi thấy lão Alinardo - đi lang thang, không hiểu chuyện gì đang xảy ra - bị con tuấn mã Brunellus mang vầng hào quang lửa đá ngã, bị kéo lê trên đất rồi nằm rớt lại đó, chẳng còn ra hình hài gì nữa. Nhưng tôi không có thời gian và cách gì để cứu hay khóc than cho cái chết của lão, vì những cảnh tượng tương tự đang xảy ra khắp mọi nơi.

Những con ngựa bốc cháy đã mang lửa tới những nơi mà gió chưa đưa tới: bây giờ lò rèn và nhà của các chủng sinh bùng cháy. Từng đám người chạy từ đầu này tu viện tới đầu kia, không chủ đích hoặc vì những chủ đích hão huyền. Tôi thấy Nicholas đầu bị thương, áo dòng tơi tả, giờ đây bó tay, đang quỳ trên con đường trước cổng, nguyền rủa tai họa Chúa đã gây ra. Tôi thấy Pacificus xứ Tivoli, từ bỏ mọi ý định trợ giúp, đang cố túm một con la điên cuồng chạy qua; khi túm được rồi, huynh ấy hét lên bảo tôi hãy làm như huynh ấy để thoát khỏi cảnh tượng thu nhỏ kinh hoàng này của Armageddon.

Tôi tự hỏi thầy William ở đâu, sợ thầy bị kẹt dưới một bức tường sập nào đấy. Sau một hồi lâu tìm kiếm, tôi mới gặp thầy ở gần khu hành lang. Tay thầy cầm cái túi đi đường: khi lửa lan tới nhà cho khách hành hương, thầy đã chạy lên phòng để ít nhất cứu lấy những thứ quý giá nhất của mình. Thầy cũng xách theo cả cái túi của tôi, nên tôi tìm được chút đồ để mặc. Chúng tôi ngồi nghỉ, hổn hển quan sát những chuyện xảy ra chung quanh.

Đến lúc này thì tu viện đã tiêu rồi. Gần như mọi tòa nhà đều cháy, cái ít cái nhiều. Những cái còn nguyên vẹn có lẽ sẽ chẳng tồn tại lâu, vì mọi thứ, từ những yếu tố thiên nhiên đến việc cứu chữa hỗn loạn của mọi người giờ đây đều góp phần khiến lửa lan xa. Chỉ những khu không có nhà cửa mới an toàn, như vạt đất trồng rau, cái vườn bên ngoài khu hành lang… Chẳng thể làm gì được nữa để cứu các tòa nhà ấy. Bỏ ý định cứu chúng, thầy trò tôi có thể an toàn đứng ngoài trời quan sát mọi chuyện.

Chúng tôi nhìn ngôi nhà thờ giờ đây đang cháy chậm lại. Đặc trưng của những công trình xây dựng lớn này là bốc cháy rất nhanh ở những phần bằng gỗ, rồi âm ỉ trong nhiều giờ, có khi nhiều ngày. Chính Tòa lại cháy khác. Ở đây chất dễ cháy nhiều hơn hẳn, nên sau khi lan khắp phòng sao chép, ngọn lửa đã tràn xuống tầng bếp. Còn tầng trên cùng, nơi mới đây và hàng bao thế kỷ qua từng là mê cung, giờ đã tan hoang thấy rõ.

“Nó vốn là Thư viện vĩ đại nhất thế giới Ki-tô giáo,” thầy William nói. “Nay,” thầy nói tiếp “tên Phản Chúa đã thật sự sắp đến rồi, vì chẳng kiến thức nào ngăn cản được hắn nữa. Với lại, đêm nay chúng ta đã thấy mặt hắn rồi đấy.”

“Mặt ai ạ?” tôi kinh ngạc hỏi.

“Ta muốn nói tới Jorge. Nơi khuôn mặt ấy, cái khuôn mặt bị biến dạng vì thù ghét triết học, lần đầu tiên ta thấy dung mạo tên Phản Chúa, hắn không đến từ bộ tộc của Judas như sứ giả của hắn đã loan tin, hay từ một đất nước xa xôi. Tên Phản Chúa có thể sinh ra từ chính lòng mộ đạo, từ lòng yêu Chúa hay chân lý quá mức, cũng như kẻ tà đạo sinh ra từ bậc thánh và kẻ bị ám ảnh từ nhà tiên tri vậy. Hãy sợ các nhà tiên tri, Adso ạ, và những kẻ sẵn sàng chết vì chân lý, vì theo thông lệ họ làm nhiều người khác chết theo, thường là chết trước, có khi chết thay họ. Jorge đã làm chuyện quỷ quái, vì lão yêu chân lý của lão một cách thô bỉ đến nỗi lão dám làm mọi chuyện để tận diệt sự giả trá. Jorge sợ quyển thứ hai của Aristotle, vì có lẽ nó thật sự dạy làm cách nào bóp méo dung mạo của mọi sự thật, để chúng ta không trở thành nô lệ cho những hoang tưởng của mình. Có lẽ sứ mạng của những ai yêu nhân loại là làm cho con người cười nhạo chân lý, là làm chân lý bật cười, vì chân lý duy nhất là học cách giải thoát chúng ta khỏi sự điên cuồng đam mê chân lý.”

“Nhưng thưa thầy,” tôi rầu rĩ đánh bạo thưa, “bây giờ thầy nói như thế vì thầy bị tổn thương trong cùng tận tâm hồn thầy. Tuy nhiên, có một chân lý thầy đã phát hiện đêm nay, đó là chân lý mà thầy đạt được qua diễn giải các manh mối thầy đã chiêm nghiệm trong mấy ngày qua. Jorge đã thắng, nhưng thầy đã đánh bại lão, vì thầy đã vạch trần âm mưu của lão…”

“Chẳng có âm mưu nào cả,” thầy William nói, “và ta phát hiện ra nó do sơ suất thôi.”

Lời khẳng định này là sự tự mâu thuẫn và tôi không rõ thầy William có thật muốn thế chăng. “Nhưng đúng là những dấu vết trên tuyết đã dẫn đến con Brunellus,” tôi nói, “đúng là Adelmo đã tự tử, đúng là Venantius không chết đuối trong bồn, đúng là mê cung được bố trí như thầy đã hình dung, đúng là người ta vào finis Africae bằng cách chạm vào từ ‘quatuor’, đúng là quyển sách bí ẩn nọ là của Aristotle… Con có thể kể tiếp mọi điều đúng mà thầy đã phát hiện nhờ kiến thức của mình…”

“Ta không bao giờ hoài nghi chân lý của các dấu hiệu, Adso ạ; chúng là những thứ duy nhất con người ta có được để định hướng trên thế gian. Điều ta không hiểu là mối tương quan giữa các dấu hiệu. Ta truy ra Jorge nhờ một mô hình theo sáchKhải huyền, tưởng rằng mọi án mạng vừa rồi đều dựa trên đó, song đó chỉ là ngẫu nhiên thôi. Ta truy ra Jorge trong khi lùng kiếm một thủ phạm của mọi án mạng này, và rồi thầy trò ta phát hiện ra rằng mỗi vụ do một kẻ khác gây ra hoặc chẳng do ai cả. Ta truy ra Jorge trong khi theo đuổi kế hoạch của một kẻ đồi bại nhưng có lý trí, song hóa ra lão chẳng có kế hoạch nào cả, hay đúng hơn kế hoạch ban đầu của Jorge đã vuột khỏi tay lão, dẫn đến một loạt nguyên nhân và những nguyên nhân phụ cùng những nguyên nhân mâu thuẫn nhau, chúng tự diễn tiến, qua việc tạo ra những mối tương quan không xuất phát từ một kế hoạch nào cả. Thế thì ta khôn ngoan ở chỗ nào? Ta đã ngoan cố đeo đuổi một cái từa tựa trật tự, khi lẽ ra ta phải biết rõ rằng trong vũ trụ này không hề có trật tự.”

“Nhưng khi hình dung một trật tự sai sót, thầy cũng đã tìm thấy gì đấy…”

“Điều con nói ấy rất hay, Adso ạ, ta cám ơn con. Trật tự mà đầu óc chúng ta hình dung giống một cái lưới hay một cái thang, làm ra nhằm đạt được gì đấy. Sau đó phải bỏ thang thôi, vì thấy dù nó ích lợi, nhưng vô nghĩa. Er muoz gelîchesame die leiter abewerfen, sô er an ir ufgestigen…[293] Leo lên được rồi thì quẳng ngay thang đi. Có phải tiếng nước con nói thế không?”

“Tiếng Đức của dân tộc con nghe như thế thật. Ai đã nói với thầy vậy?”

“Một nhà thần bí ở nước con đấy. Ông đã viết ở đâu đấy, ta quên mất rồi. Cũng chẳng cần thiết để ai đó phải tìm ra lại cảo bản này một ngày nào đấy. Chân lý duy nhất hữu ích là những công cụ; hãy quẳng chúng đi sau khi đạt mục đích.”

“Thầy chẳng có lý do gì để tự trách móc cả. Thầy đã nỗ lực rồi.”

“Nỗ lực của con người là quá ít ỏi. Thật khó chấp nhận ý nghĩ không thể có trật tự trong vũ trụ, vì chấp nhận thì sẽ mạo phạm ý muốn phóng khoáng của Chúa Trời và sự toàn năng của Người. Thành ra tự do của Chúa lại chính là bản án mà chúng ta phải hứng chịu, hay ít ra là bản án cho sự ngạo mạn của chúng ta.”

Lần đầu tiên và cũng là cuối cùng trong đời, tôi dám thốt ra một kết luận thần học: “Nhưng làm sao một tồn tại tất yếu lại hiện hữu hoàn toàn dựa trên sự khả thể được? Thế thì đâu là sự khác biệt giữa Chúa và hỗn mang khởi thủy? Khẳng định Chúa tuyệt đối toàn năng và tuyệt đối tự do quyết định há chẳng ngầm chứng tỏ Chúa không hiện hữu sao?”

Thầy William nhìn tôi nói, gương mặt không lộ chút cảm xúc nào, “Làm sao một kẻ học thức có thể tiếp tục truyền bá kiến thức nếu hắn xác nhận câu hỏi của con?” Tôi không hiểu ý nghĩa lời lẽ của thầy. “Phải chăng thầy muốn nói,” tôi hỏi, “rằng sẽ không còn kiến thức có thể truyền đạt nữa, khi thiếu tiêu chuẩn chính yếu của chân lý, hay thầy cho rằng thầy không thể truyền đạt được thêm nữa điều thầy biết, vì những người khác không cho phép thầy làm chuyện đó?”

Ngay lúc đó một mảng mái nhà ngủ đổ xuống đinh tai nhức óc, tàn lửa tung lên như mây. Vài con cừu và dê chạy qua trước mặt chúng tôi, hãi hùng be he. Một đám người làm cũng vừa la ó vừa chạy ngang, suýt xô ngã thầy trò tôi.

“Nơi đây hỗn loạn quá,” thầy William nói. “Non in commotione, non in commotione Dominus - Không khích động, Chúa không bị khích động.”

Trang cuối

Tu viện cháy luôn ba ngày ba đêm và mọi nỗ lực cuối cùng đều vô ích. Vào sáng sớm ngày thứ bảy của thầy trò tôi ở chốn này, khi những người sống sót thấy rõ không thể cứu nổi tòa nhà nào nữa, khi những kiến trúc đẹp nhất chỉ còn trơ lại những bức tường ngoài đổ nát và khi ngôi nhà thờ nuốt chửng ngọn tháp, đổ ụp như thể tự co rúm lại - thì lúc ấy chẳng còn ai muốn chống chọi lại sự trừng phạt của Chúa Trời nữa. Người ta nản chí dần khi chạy đi lấy mấy xô nước cuối cùng, trong lúc nhà họp và căn hộ tuyệt đẹp của Tu viện trưởng vẫn còn cháy. Rất lâu trước khi ngọn lửa lan tới các xưởng nơi mé xa, đám tôi tớ đã cố cứu thật nhiều thứ và quyết định lùng về hướng làng quê để bắt lại ít ra một số con vật đã sổng chuồng trong lúc hỗn loạn hồi đêm.

Tôi thấy vài người giúp việc liều mạng chui vào trong đống đổ nát của giáo đường: tôi đoán họ tìm cách xuống hầm mộ để thuổng lấy vài thứ quý giá trước khi chạy đi. Tôi chẳng rõ họ thành công không, hay hầm mộ đã sụp rồi, hay bọn vô lại ấy bị vùi trong lòng đất khi toan mò đến kho tàng.

Trong khi đó dân làng đang chạy đến để giúp một tay hoặc tìm cách hôi của. Phần lớn người chết vẫn còn dưới đống hoang tàn nóng hừng hực. Vào ngày thứ ba sau hỏa hoạn, sau khi chữa chạy người bị thương và chôn cất những xác chết tìm thấy bên ngoài đống đổ nát, các tu sĩ và mọi người khác thu tóm hành trang của mình rồi rời bỏ tu viện vẫn còn ngút khói như một nơi đáng nguyền rủa. Họ tản đi những đâu tôi không rõ.

Thầy William và tôi rời khỏi vùng này trên hai con ngựa thầy trò tôi tìm thấy đi lạc trong rừng; giờ đây chúng tôi coi chúng như res nullius - vật vô chủ. Chúng tôi nhắm hướng Đông. Trở lại Bobbio, chúng tôi bắt đầu nghe những tin xấu về Hoàng đế. Số là ngài tiến vào La Mã, được dân chúng suy tôn làm Hoàng đế. Cho rằng không thể có bất cứ thỏa thuận nào với lão John, ngài đã dựng Nicholas V làm Giáo hoàng. Marsilius được phong làm cha sở La Mã, nhưng do sai lầm hay yếu kém của ông, nhiều chuyện đã xảy ra tại thành phố này, mà tôi rất đau buồn khi kể lại. Chẳng hạn những linh mục trung thành với Giáo hoàng John và không chịu làm lễ đã bị tra tấn, một tu viện trưởng dòng Augustine bị ném vào hầm sư tử ở Capitoline[294]. Marsilius cùng John xứ Jandun đã tuyên cáo Giáo hoàng John là tà đạo và lão bị Hoàng đế Ludwig kết án tử hình. Nhưng sự cai trị kém cỏi của ngài khiến bọn lãnh chúa địa phương chống đối và quốc khố kiệt quệ. Khi nghe những tin tức ấy, thầy trò tôi liền hoãn lại việc xuống La Mã và tôi hiểu thầy William không muốn chứng kiến tận mắt những sự cố làm tiêu tan hy vọng của mình.

Khi tới Pomposa, chúng tôi nghe tin La Mã đã nổi dậy chống lại Hoàng đế Ludwig, khiến ngài phải trở về Pisa, trong khi các sứ thần của lão John ca khúc khải hoàn tiến vào thành phố của giáo hoàng.

Trong khi đó, Michael xứ Cesena nhận thấy sự có mặt của mình ở Avignon chẳng đem lại kết quả nào, mà ngược lại sợ cho tính mạng của mình, nên đã trốn về Pisa với Hoàng đế Ludwig. [Cùng lúc, Castruccio, lãnh chúa vùng Lucca e Pistoia qua đời khiến Hoàng đế mất đi người ủng hộ trung thành.]

Chẳng bao lâu sau, thầy tôi dự đoán những chuyện sẽ xảy ra và biết vị Hoàng đế người Bavaria này sẽ về Munich[295], chúng tôi quay ngược lộ trình và quyết định sẽ đến đó trước, một phần cũng vì thầy William cảm thấy ở Ý sẽ không an toàn. Trong những năm tháng kế tiếp, Ludwig thấy liên minh của các lãnh chúa Ghibelline[296] ủng hộ ngài tan rã; năm sau, Giáo hoàng Nicholas, do ngài dựng nên, tự tròng thòng lọng vào cổ tới quy thuận lão John.

Khi tới Munich, tôi đầm đìa nước mắt vì phải chia tay thầy William. Số mạng thầy bấp bênh, còn gia đình tôi muốn tôi quay về Melk. Sau cái đêm bi thảm nọ, sau khi thầy William thổ lộ với tôi về sự mất tinh thần của mình lúc nhìn cảnh tượng tu viện hoang tàn, thầy trò tôi không nhắc tới chuyện đó nữa, như thể đã ngầm thỏa thuận. Cả trong buổi chia ly buồn rầu ấy cũng vậy.

Thầy khuyên bảo tôi nhiều điều quý giá về chuyện học hành trong tương lai của tôi và tặng tôi cặp kính Nicholas đã làm cho thầy, vì thầy có lại kính cũ rồi. Tôi còn trẻ nên chưa cần, thầy bảo thế, nhưng một ngày kia nó sẽ thành cần thiết (và quả thật tôi đang kẹp nó trên mũi, khi viết những dòng này). Rồi thầy ôm tôi với lòng âu yếm của một người cha và chia tay tôi.

Tôi không bao giờ gặp lại thầy nữa. Mãi về sau tôi nghe nói thầy đã chết trong trận dịch lớn hoành hành khắp châu Âu vào giữa thế kỷ này[297]. Tôi luôn cầu nguyện Chúa đón nhận linh hồn thầy và tha thứ nhiều hành động ngạo mạn thầy đã phạm do lòng tự cao trí thức của thầy.

Nhiều năm sau, khi đã trưởng thành, tôi có dịp sang Ý, do Tu viện trưởng của tôi phái đi. Không cưỡng nổi cám dỗ, trên đường về tôi đánh vòng thật xa để thăm lại những gì còn sót của tu viện xưa.

Hai ngôi làng trên sườn núi chẳng còn ai, đất đai chung quanh hoang hóa. Khi tôi leo lên tới đỉnh cao nguyên, cảnh điêu tàn hoang phế hiện ra khiến tôi ứa nước mắt.

Những tòa nhà to lớn và nguy nga từng làm tráng lệ chốn này, nay chỉ còn là những tàn tích rải rác, như đã từng xảy ra trước kia với những công trình kiến trúc vĩ đại của bọn tà đạo cổ đại ở kinh thành La Mã. Dây leo phủ kín các mảng tường, cột trụ và dăm tấm đệm đầu cột còn nguyên vẹn. Cỏ dại tràn lan trên nền đất, không còn biết đâu là chỗ trồng rau, đâu là vườn hoa ngày trước. Chỉ có vị trí nghĩa trang là còn nhận ra được, vì vài nấm mộ vẫn còn cao hơn mặt đất. Dấu hiệu duy nhất của sự sống là vài con chim đang săn thằn lằn và rắn trườn giữa sỏi đá hay bò trên những bức tường như rắn thần. Cánh cửa nhà thờ chỉ còn lại vài mảnh đã mủn vì mốc. Còn được nửa ô trán trên cổng chính, tôi vẫn thoáng thấy ở đó con mắt trái của Chúa Ki-tô ngồi trên ngai và chút ít khuôn mặt sư tử, toác hoác vì mưa nắng, xỉn vì địa y.

Chính Tòa, trừ bức tường phía Nam đã đổ nát, dường như còn đứng vững, thách đố thời gian. Hai ngọn tháp ngoài cùng, phía trên vách đá, trông gần như không suy suyển, trừ các cửa sổ tựa những hốc mắt trống rỗng mà những dòng lệ lầy nhầy là đám dây leo mục rữa. Bên trong, công trình của nghệ thuật bị tàn phá lẫn với công trình của thiên nhiên và mắt tôi nhìn ngang qua nhà bếp mênh mông tới bầu trời rộng mở, vì các tầng trên và mái đã đổ ụp như những thiên thần gãy cánh. Những gì chưa phủ rêu xanh thì vẫn đen màu khói từ nhiều thập kỷ trước.

Lục lọi trong đống gạch vụn, thỉnh thoảng tôi lại tìm thấy những mảnh giấy da ngày ấy đã bay xuống từ phòng sao chép và Thư viện, tồn tại như châu báu vùi dưới lòng đất. Tôi bắt đầu thu nhặt, như để ráp lại những trang giấy bị long của một quyển sách. Rồi tôi để ý thấy trong một ngọn tháp có một cầu thang xoáy ốc, tuy lung lay nhưng còn nguyên vẹn, dẫn lên phòng sao chép. Từ đấy leo lên một đống gạch đá thoai thoải tôi tới được tầng Thư viện, nhưng nó chỉ còn như một thứ bao lơn gắn vào những bức tường ngoài, nhìn xuống đâu cũng toàn thấy hoang tàn.

Dọc một mảng tường tôi tìm thấy một tủ sách đã mục vì nước và mối ăn mòn, kỳ lạ sao vẫn đứng ngay ngắn, tôi chịu không hiểu nó thoát được hỏa hoạn bằng cách nào. Trong đó còn vài trang sách. Những tờ còn lại khác tôi lục lọi thấy trong những đống đổ nát bên dưới. Chẳng thu hoạch được mấy, song tôi đã bỏ nguyên một ngày để lượm lặt, như thể trông đợi một thông điệp đến với tôi từ những disiecta membra - mảnh giấy da rời rạcấy của Thư viện. Một số mảnh giấy da đã phai, vài mảnh khác cho thấy một hình ảnh mờ nhạt nào đấy hoặc bóng mờ của một hay nhiều từ. Đôi khi tôi tìm thấy những trang giấy mà nhiều câu còn đọc được hết; nhưng thường là những bìa sách còn nguyên vẹn, nhờ những đinh tán kim loại xưa kia… Những bóng sách ma thôi, nghĩa là nhìn bên ngoài tưởng sách không hề hấn gì, nhưng bên trong hư hại hết cả. Tuy nhiên đôi khi tôi tìm được nửa trang giấy, thấy rõ lời mở đầu hay một nhan đề.

Tôi gom góp mọi thánh tích có thể tìm được, nhét đầy hai túi đi đường, bỏ lại những vật dụng cần dùng khác để cứu kho tài liệu nghèo nàn này.

Trên đường về, và sau này ở Melk, tôi đã bỏ ra nhiều giờ, cố giải đoán những mẩu giấy sót lại này. Từ một từ hay hình ảnh mờ nhạt tôi thường có thể nhận ra của tác phẩm nào đấy. Về sau, khi tìm được những bản sao khác của các quyển sách ấy, tôi tha thiết nghiên cứu chúng, như thể định mệnh đã để lại cho tôi di sản này và việc tôi nhận ra được một bản sao chép hư hại cũng giống như nhận ra một dấu hiệu tỏ tường từ trời cao bảo tôi rằng: Tolle et lege - hãy cầm lấy và đọc đi! Cuối thời gian tái tạo kiên trì, tôi có trước mặt một thứ tạm gọi là thư viện nhỏ gồm những mảnh giấy, những trích dẫn, những câu chưa hoàn tất, những mẩu sách không toàn vẹn, biểu tượng của cái thư viện vĩ đại hơn đã biến mất kia.

Càng đọc đi đọc lại danh mục này tôi càng tin đó chỉ là một kết quả ngẫu nhiên, chứ chẳng chứa đựng một thông điệp nào. Tuy nhiên những trang sách không đầy đủ ấy đã theo tôi suốt cuộc đời còn lại kể từ ngày đó; tôi thường tham khảo chúng như một lời tiên tri và hầu như có cảm tưởng những điều tôi viết trên những trang giấy này mà bạn đang đọc, thưa độc giả không quen biết, chỉ là một bài thơ chắp nhặt, một bài tụng ca tượng trưng, một bài thơ acrostic[298] mênh mông chẳng nói lên hay nhắc lại được gì ngoài những điều các mẩu giấy ấy đã gợi cho tôi, tôi cũng không biết cho đến nay mình đã nói về chúng hay chúng nói qua miệng mình. Nhưng bất kỳ khả năng nào trong hai điều ấy có thể đúng đi nữa, càng nhủ đi nhủ lại câu chuyện phát sinh từ chúng, tôi càng thấy khó hiểu nổi phải chăng nó chứa đựng một ý định vượt khỏi tiến trình tự nhiên của các sự kiện và thời gian kết nối chúng. Thật khổ tâm cho người tu sĩ già này, trên ngưỡng cửa của cái chết mà không biết những chữ mình viết ra ấy có ẩn chứa ý nghĩa nào chăng, hoặc hơn một, hoặc nhiều, hoặc chẳng có ý nghĩa gì hết thảy.

Nhưng việc tôi không còn khả năng thấy được này có lẽ là do tác dụng của cái bóng mà màn đen vĩ đại phủ xuống thế gian già nua khi nó đến gần.

Est ubi gloria nunc Babyloniae - vinh quang của Babylon nay đâu rồi? Tuyết năm xưa đâu rồi? Thế giới đang quay cuồng điệu múa Macabré[299]; đôi khi tôi có cảm tưởng dòng sông Danube đầy thuyền bè chở những kẻ ngu xuẩn tới một nơi tăm tối.

Bây giờ tôi chỉ còn biết yên lặng. O quam salubre, quam iucundum et suave est sedere in solitudine et tacere et loqui cum Deo! - Thật bổ ích biết bao, sung sướng và ngọt ngào biết bao, được ngồi trong cô quạnh, lặng im và trò chuyện cùng Chúa. Chẳng bao lâu nữa tôi sẽ hợp nhất với căn nguyên của mình, và tôi không còn tin đó là Chúa của quang vinh mà các tu viện trưởng dòng tôi đã nói với tôi, hay Chúa của niềm vui như thuở ấy các Anh em hèn mọn đã từng tin, thậm chí có lẽ không cả Chúa của lòng nhân ái. Gott ist ein lauter Nichts, ihn rührt kein Nun noch Hier[300] - Chúa không là gì hết thảy, Người chẳng mảy may quan hoài đến Bây giờ hoặc Nơi đây… Chẳng bao lâu nữa tôi sẽ đi vào sa mạc bao la ấy, bằng phẳng tuyệt vời và mênh mông, nơi trái tim thật sự thành kính ngừng đập trong hạnh phúc. Tôi sẽ chìm vào bóng tối của Chúa, vào sự tĩnh lặng tột cùng và sự hợp nhất khôn tả, lúc ấy mọi bình đẳng và mọi bất bình đẳng sẽ mất đi, và trong vực sâu thăm thẳm ấy linh hồn tôi sẽ tự biến mất, chẳng còn biết bình đẳng hay không bình đẳng hoặc bất cứ gì khác và mọi dị biệt sẽ bị lãng quên. Tôi sẽ ở nơi khởi thủy đơn sơ, trong sa mạc tĩnh lặng chưa từng có sự đa dạng, trong chốn riêng tư mà không ai thấy đích thực là chỗ của mình. Tôi sẽ rơi vào thẩn tính tĩnh lặng và hoang vu, nơi thư nhàn và vô ảnh.

Phòng sao chép lạnh quá, ngón tay cái của tôi nhức buốt. Tôi để lại di cảo này, chẳng biết cho ai, cũng chẳng biết về chuyện gì nữa: stat rosa pristina nomine, nomina nuda tenemus[301] - bông hồng ngày ấy nay chỉ còn lại cái tên, chúng ta cũng chỉ còn trơ lại cái tên thôi.

PHỤ LỤC “TÊN SÁCH VÀ Ý NGHĨA”[302]

Rosa que al prado, encarnada,

te ostentas presentüosa

de grana y carmín bañada:

campa lozana y gustosa:

pero no, quesiendo hermosa

también serás desdichada.

Juana Inés de la Cruz

Hỡi đóa hồng đỏ trên đồng cỏ kia

Đang nở xòe mọi cánh

Tươi thắm màu son,

Rực rỡ diễm kiều, hương thơm ngào ngạt

Nhưng, không lâu đâu, bởi khi quá đẹp

Mi sẽ phải chịu kiếp khổ đau.

Juana Inés de la Cruz[303]

Từ ngày viết xong Tên của đóa hồng tôi thường nhận được thư độc giả yêu cầu giải nghĩa câu kết bằng tiếng Latin ở cuối truyện, cũng như lý do vì sao tên sách bắt nguồn từ đó. Tôi trả lời thế này: đó là một câu thơ sáu âm tiết trích từ De contemptu mundi[304] của Bernardo Morliacense, một tu sĩ dòng Benedict sống vào thế kỷ thứ mười hai, trong đó ông thay đổi một chút về đề tài Ubi sunt[305]. Lối nói quen thuộc - “Đâu rồi những vĩ nhân ngày trước, những thành đô quang vinh, những giai nhân tuyệt sắc? Tất cả đều biến mất…” (hay như Villon viết sau này: Mais où sont les neiges d’antan?[306]) - được ông khai triển thêm rằng tất cả những điều tuyệt vời xa xưa ấy nay chỉ còn trơ lại cái tên thôi. Tôi mới nhớ lại Abelard[307] đã dùng câu Nulla rosa est[308] làm thí dụ để chỉ ra rằng ngôn ngữ có thể nói về những gì đã qua lẫn những sự vật không hề có trên đời. Qua đó, tôi xin để tùy độc giả tự rút ra kết luận cho mình.

Người thuật chuyện chớ nên diễn dịch tác phẩm của mình - bằng không, ông ta đã chẳng viết truyện - bởi tiểu thuyết là bộ máy sản xuất những cách diễn dịch. Tuy nhiên một trong những trở ngại chính trong việc thực hiện ý định tuyệt diệu này lại là việc phải đặt tên cho quyển truyện. Tiếc thay, tên sách tự nó đã là chìa khóa đưa đến một ý nghĩa rồi. Không ai tránh được những liên tưởng mà các tên sách như Đỏ và đenhay Chiến tranh và hòa bình gợi ra. Tôn trọng độc giả nhất là những tên sách chỉ mang tên nhân vật chính nhưDavid Copperfield hay Robinson Crusoe; nhưng việc nêu tên nhân vật chính cũng có khi lại là sự can thiệp quá mức từ phía tác giả, chẳng hạn nhan đề Le Père Goriot (Lão Goriot) của Balzac khiến độc giả chú ý vào nhân vật ông già, tuy đây cũng là chuyện về nhân vật Rastignac và nhân vật Vautrin tự Collin. Có lẽ ta nên thành thật về sự không thành thật với độc giả, như Dumas Cha, đã không giấu giếm rằng quyển Ba chàng ngự lâm pháo thủ của ông chính ra kể về anh chàng thứ tư. Tuy nhiên đây là sự xa xỉ hiếm thấy với một tác giả, hẳn chỉ có thể xảy ra do sơ ý.

Quyển tiểu thuyết của tôi mới đầu mang tên Tu viện của tội ác. Tôi đã bỏ tên này, vì nó hướng sự chú ý của người đọc thuần vào hành động tội phạm và rất thích hợp, quả đáng tiếc, để lôi cuốn loại khách chỉ ham hồi hộp gay cần tìm mua lấy một quyển, mà có thể họ sẽ thất vọng. Ước mơ của tôi là quyển sách mang cái tên đơn giản Adso xứ Melk. Nghe rất vô thưởng vô phạt, bởi rốt cuộc Adso chính là nhân vật thuật chuyện. Nhưng các nhà xuất bản nước tôi không ưa việc lấy tên nhân vật đặt tên cho sách, ngay cả Fermo e Lucia cũng đã bị đổi tên[309], còn thì trong văn chương tiếng Ý chỉ có vài thí dụ nhưLemmonio Boreo, Rubé hay Metello - quá ít nếu so với vô số nhân vật mà văn chương các nước khác mang tên, như dì Lisbeth, Bà Bovary, Wilhem Meister, Barry Lyndon, Tom Jones hay Tonio Kröger[310].

Tên của đóa hồng tình cờ nảy ra trong đầu và tôi thấy thích, vì hoa hồng là một biểu tượng với cơ man ý nghĩa, đến nỗi gần như thành không còn ý nghĩa nào nữa: hồng bí nhiệm, cuộc chiến hoa hồng, tiểu thuyết hoa hồng, vẻ duyên dáng của những bông hồng tuyệt vời, hoa hồng sống kiếp bông hồng, la vie en rose, hoa hồng là hoa hồng là hoa hồng, bông hồng nhỏ, bông hồng nhỏ đỏ… Độc giả rối tinh rối mù, chẳng biết nên hiểu cái tên như thế nào và dù hiểu thấu từng chữ trong câu kết bằng tiếng Latin, độc giả đó cũng phải thử hết giả thuyết này đến giả thuyết khác cuối cùng mới tìm ra giải đáp. Tên sách nên khiến người đọc phải ước đoán chứ không nên lái họ suy nghĩ về một hướng duy nhất.

Không điều gì làm tác giả một quyển tiểu thuyết phấn chấn hơn khi biết có những cách diễn dịch chính mình không hề nghĩ tới, được độc giả gợi ý. Khi viết sách biên khảo, chuẩn mực để tôi đánh giá tài năng các nhà điểm sách là của một quan tòa: tôi xét xem họ có hiểu đúng ý tôi muốn nói không. Với tiểu thuyết thì hoàn toàn khác. Tác giả có thể gặp những cách giải thích mà ông ta thấy là kỳ quái, vô lý, nhưng dù sao ông ta vẫn nên giữ im lặng, để người khác dựa vào văn bản làm cái việc phản bác. Còn thì phần lớn các cách diễn dịch đem ra ánh sáng những tương quan ngữ nghĩa mà chính tác giả khi viết không hề nghĩ đến. Điều đó nghĩa là thế nào?

Một nhà ngữ văn người Pháp, bà Mireille Calle Gruber, đã phát hiện cách chơi chữ tế nhị, qua việc liên hệ từ i semplici (trong nghĩa những kẻ chất phác) với i semplici trong nghĩa dược thảo, và bà cho rằng tôi nói đến “cỏ độc” của tà đạo. Tôi có thể trả lời rằng từ “semplici” trong cả hai nghĩa được dùng nhiều trong sách vở thời đó, từ “cỏ độc” cũng thế. Mặt khác tôi biết rõ thí dụ của Greimas về tính đồng vị, điều này xảy ra khi ta gọi nhà dược thảo là “bạn của những kẻ chất phác”. Tôi có cố ý chơi chữ hay chăng? Bây giờ tôi có nói chi nữa cũng chẳng quan trọng gì, vì văn bản đã xong xuôi rồi và tự nó tạo ra những tương quan ngữ nghĩa của nó.

Lúc đọc các bài điểm sách, tôi rất hài lòng khi thấy một nhà phê bình (những người đầu tiên là Ginevra Bompiani và Lars Gustafsson) nêu bật nhận xét ngắn gọn mà nhân vật William đưa ra lúc cuối buổi xét xử của tòa án tôn giáo (chương Ngày thứ năm - Kinh Xế Trưa). “Điều gì khiến thầy sợ nhất trong việc gìn giữ sự thuần khiết?” Adso hỏi và William trả lời: “Nóng vội.” Ngày đó tôi vẫn rất thích hai dòng chữ này và đến nay vẫn thế. Nhưng sau đó một độc giả chỉ cho tôi thấy ở các trang sau nhân vật Bernard Gui, khi dọa sẽ dùng cực hình tra tấn viên quản hầm, có nói: “Công lý đâu thể nóng vội, như bọn ngụy Tông đồ vẫn tưởng, Công lý của Chúa cần nhiều thế kỷ mới đâu ra đấy được.” Độc giả nọ liền đặt ngay một câu hỏi chính đáng: tôi muốn tạo tương quan gì giữa sự nóng vội mà William lo ngại và thái độ bất kể thời gian của Bernard. Lúc đó tôi chợt nhận ra là đã có chuyện gì đấy không ổn. Câu đối đáp ngắn giữa Adso và William chưa được ghi trong bản thảo, mãi đến lúc sửa bản in thử tôi mới thêm vào: do muốn giữ nhịp điệu hài hòa của câu tôi còn cần thêm một nhịp ngắt câu, trước khi tôi cho viên phán quan phát biểu tiếp. Thế là trong khi cho William ghê tởm sự nóng vội (vốn cũng nghĩ thế nên tôi thích câu trả lời này lắm), tôi quên bẵng sau đó chỉ một lúc Bernard Gui cũng nói về sự nóng vội. Nhận xét của Bernard tự nó chỉ là một kiểu nói mà người ta chờ đợi ở một phán quan, đại loại: “Mọi người đều bình đẳng trước pháp luật.” Tuy nhiên, nếu đem đối chiếu với câu nói của William về sự nóng vội, câu của Bernard lại tạo ra một nghĩa bí ẩn, và độc giả có lý khi tự hỏi phải chăng cả hai đã nói cùng một điều, hay sự thù ghét của William đối với sự nóng vội không giống hẳn của Bernard. Văn bản đã hoàn tất, và tự nó nảy sinh những tương quan ngữ nghĩa mới của nó. Dù lúc viết ra có chủ ý hay không, giờ đây đứng trước những câu hỏi hay những thách thức đa nghĩa, chính tôi cũng khó khăn khi diễn dịch điều mâu thuẫn, tuy tôi hiểu rằng trong đó có một (hay có lẽ nhiều) ý nghĩa.

Có lẽ tác giả nên giã từ dương thế khi viết xong. Để khỏi cản trở hành trình của văn bản.

Chú Thích

[1] Tiếng Ý: secentesco, như thế mới phù hợp với thời gian sống và hoạt động của giáo sĩ Jean Mabillon (1632-1704). Bản tiếng Anh nhầm là thế kỷ 18 (ngoài hai chú thích của tác giả được ghi rõ ở chương này, mọi chú thích còn lại trong sách là của người dịch - LCC).

[2] Lần thứ nhất do giáo sĩ Mabillon, lần thứ nhì do linh mục Vallet.

[3] Ngày 21 tháng Tám 1968, quân đội Liên bang Xô Viết và hầu hết các nước trong khối quân sự Varsava đã tiến vào nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Tiệp Khắc, dập tắt công cuộc cải cách nhân bản vừa được thực hiện bước đầu ở nước này.

[4] Một thị trấn ở hạ lưu sông Danube (Áo). Ở đây có tu viện dòng Benedict, xây dựng năm 1089.

[5] Bút danh của linh mục kiêm nhà sử học nổi tiếng Jean Mabillon (1632-1704).

[6] Tức là tiếng Tây Ban Nha. Thời Trung Cổ, Tây Ban Nha gồm hai vương quốc chính: Castille (phía Tây) và Aragon (phía Đông); Castille lớn gấp ba, bốn lần Aragon. Do đó, ngôn ngữ Castille trở thành ngôn ngữ chính khi hai vương quốc này hợp nhất thành nước Tây Ban Nha vào năm 1469.

[7] Khải huyền: tên quyển sách cuối cùng trong Kinh Thánh (Tân ước), nói đến tên Phản Chúa và tận thế.

[8] Tên một tác phẩm của Umberto Eco: Apocalittici e integrati, 1964, Milan, NXB Bompiani, tập hợp nhiều bài viết phê phán cách phê bình của giới truyền thông.

[9] Bản tiếng Anh nhầm là “tiếng Ý”.

[10] Giáo phụ: khoảng sáu, bảy chục nhà thần học lớn, thường là các nhà thuyết giảng và giám mục, có ảnh hưởng quyết định trong thời kỳ đầu - cho tới thế kỷ thứ 8 - của Giáo hội; các nghiên cứu uyên bác của họ được xem là chuẩn mực cho nhiều thế kỷ tiếp theo, được nhiều tác giả và nhà thuyết giảng của Hội Thánh sứ dụng.

[11] Liber aggregationis seu liber secretorum Alberti Magni, Londinium, juxta pontem qui vulgariter dicitur Flete brigge, MCCCCLXXXV. (Chú thích của tác giả). Albertus Magnus (1193-1280), triết gia, nhà thần học, nhà khoa học tự nhiên Đức, tu sĩ dòng Dominic, thầy của thánh Thomas xứ Aquino.

[12] Một triều đại ở Anh, từ 1485 đến 1603.

[13] Les Admirables Secrets d’Albert le Grand, A Lyon, Chez les Héritiers Beringos, Fratres, à l’Enseigne d’Agrippa, MDCCLXXV; Secrets merveilleux de la magie naturelle et cabalistique du Petit Albert, A Lyon, Chez les Héritiers Beringos, Fratres, à l’Enseigne d’Agrippa, MDCCXXIX. (Chú thích của tác giả).

[14] Thomas xứ Kempis (1380-1471): tu sĩ dòng Augustine, nhà thần bí, tác giả tập De imitatione Christi - Nguyện noi gương Chúa Ki-tô.

[15] Phúc âm của Mác, 15:33 thuật lại như sau về hai thời điểm lúc Chúa Giê-su bị hành hình: “Đến giờ thứ sáu, khắp đất đều tối tăm mù mịt cho tới giờ thứ chín” và chú thích “Nghĩa là từ giữa trưa cho đến ba giờ chiều!” (Chân lý, Bình an, Hy vọng; Tân ước - bản tiếng Việt năm 1967 - của Thánh kinh Hội Mỹ quốc). Tuy nhiên, để giản tiện và tránh nhầm lẫn, dưới đây người dịch sẽ gọi những Kinh Giờ Thứ Ba cho tới Kinh Giờ Thứ Chín là Kinh Sáng, Kinh Trưa và Kinh Xế Trưa.

[16] Tân ước, Phúc âm theo Giăng (có bản phiên âm là Glo-an), 1:1-2.

[17] Tân ước, thơ thứ nhất của Paul (Phao-lồ) gửi cho người Corinth (Cô-Rinh-Tô), 13:12.

[18] Trước khi học được kỹ thuật làm giấy của Trung Quốc (thông qua các nhà buôn A rập), châu Âu chỉ biết dùng da dê hoặc da bê để viết.

[19] Louis là tên trong tiếng Anh, tiếng Đức là Ludwig.

[20] Tuy gọi là Thánh Đế chế La Mã (Holy Roman Empire), tiếng Đức là Heiliges Römisches Reich, nhưng từ lúc hình thành (962) đến khi tan rã (1806), Đế chế do vua Đức trị vì. Nếu là người nối ngôi, tân vương sẽ được các tuyển hầu (Kurfürsten) bày tỏ sự tín nhiệm qua tuyên thệ trung thành, nếu vua đương quyền bị truất hoặc không có người nối ngôi, tân vương sẽ do các tuyển hầu bầu chọn. Cương vực thay đổi tùy thời, gồm nước Đức và toàn bộ hoặc một phần của nhiều nước láng giềng, như Áo, Ý, Pháp, Thụy Sĩ, Hà Lan…

[21] Jacques Duese xứ Cahors (1245-1334), được bầu làm Giáo hoàng John XXII năm 72 tuổi.

[22] Avignon: từ năm 1309 đến 1376, do tình hình La Mã bất ổn định, Giáo hoàng Clement V, một người Pháp bị vua Pháp Philip Tuấn Tú khuynh loát, đã thiên đô về Avignon, một thành phố nhỏ trên sông Rhône, gần biên giới Pháp-Ý. Suốt thời kỳ “ly giáo lớn”, từ 1378 đến 1417, Giáo hội Thiên Chúa giáo có hai giáo hoàng, một ở La Mã và một ở Avignon.

[23] Caesar: danh xưng các hoàng đế La Mã trước khi Thành Đế chế La Mã hình thành, gọi theo tên nhà chính khách và quân sự lỗi lạc Julius Caesar (100-44 trước TL).

[24] Ludwig Người Bavarla (1287-1347), vua Đức kiêm Hoàng đế Ý.

[25] Templar: dòng của các tu sĩ hiệp sĩ thời Thập tự chinh thứ nhất, thành lập năm 1119, đánh quân Hồi giáo, bảo vệ người Cơ Đốc hành hương đến Jerusalem. Bấy giờ, dòng Templar rất giàu có và lắm thế lực, có cơ sở trên khắp nước Pháp, Anh và nhiều nước châu Âu. Năm 1307, khi nó trở thành mối đe dọa lớn cho hoàng gia Pháp, vua Philip Tuấn Tú đã vu cho dòng này nhiều tội trạng, như tà đạo hoặc đồng tính luyến ái (bấy giờ ngang với tội “thú dâm”) để vừa tiêu diệt vừa chiếm đoạt tài sản của dòng này. Năm 1312, dưới sức ép của vua Pháp, Giáo hoàng Clement V đã giải tán dòng Templar.

[26] Hình phạt nặng nhất trong đạo Cơ Đốc, vì theo giáo lý, kẻ chịu hình phạt này sẽ mãi mãi bị đày đọa nơi hỏa ngục.

[27] Do thánh Benedict thành lập năm 529. Tinh thần xuyên suốt Luật dòng là: cầu nguyện và làm việc.

[28] Đường hành hương tới San Giacomo: đây là những con đường đi bộ khá gian khổ - được quy định sẵn - tới thành phố San Giacomo de Compostela, ở Tây Bắc Tây Ban Nha. Từ thế kỷ 11, hằng năm đông đảo tín đồ đạo Thiên Chúa từ nhiều nước hành hương đến đấy (ngoài La Mã và Jerusalem). Tương truyền thánh Jacob đã tới truyền đạo tại Tây Ban Nha vào thế kỷ thứ 8.

[29] Boethius (430-524): triết gia, chính khách La Mã, góa phụ.

[30] Những nhân vật này đều trái ngược với hình ảnh của họ trong Kinh Thánh.

[31] Hibernia: tên cổ của Ireland; Northumbria: trước thế kỷ 10 là một vương quốc ở Đông Bắc nước Anh (England) ngày nay, ngay sát dưới Scotland. (England chỉ là một bộ phận của Vương quốc Anh - United Kingdom.)

[32] Đối với đạo Cơ Đốc thời bấy giờ, đó là tín đồ đạo Do Thái và đạo Hồi.

[33] Roger Bacon (1214-1292): tu sĩ dòng Francisco, triết gia, nhà thần học, nhà khoa học Anh.

[34] Một Chúa ba ngôi: một giáo điều cơ bản của đạo Cơ Đốc.

[35] Bốn Phúc âm (Tân ước) của Ma-thi-ơ, Mác, Luca và Giăng.

[36] Alanus ab Insulis: nhà triết học kinh viện Pháp (1120-1203), tên thật là Alain xứ Lillo.

[37] Bản tiếng Anh dịch nhầm là tháp phía Nam. Vả lại, tháp phía Nam nằm sâu trong khuôn viên, rác không thể nào tràn xuống từ đó được.

[38] Isidor: Tổng giám mục Sevilla, khoảng năm 600.

[39] Quãng 9 giờ sáng.

[40] Công tố viên kiêm thẩm phán các tòa án tôn giáo đầy uy quyền thời Trung cổ do Giáo hội Thiên Chúa giáo La Mã lập ra ở nhiều nước châu Âu.

[41] Thomas xứ Aquino (1224-1274), ta quen gọi là Thomas d’Aquln, người Ý, tu sĩ dòng Dominic, nhà triết học và thần học nổi tiếng nhất thời Trung cổ, một trong 33 người được ban danh hiệu “nhà thuyết giảng của Hội Thánh” (Doctor of the Church). Năm 1322, ông được phong thánh.

[42] Ý William nói sẽ giữ kín những điều được thổ lộ - như các cha cố phải giữ kín trọn đời mọi điều bổn đạo đã tin cậy thổ lộ khi xưng tội (dù khủng khiếp đến đâu).

[43] Sultan, Emir hay Callph… là danh hiệu vua một nước Hồi giáo.

[44] Một thành phố nhỏ ở Pháp, không phải thủ đô nước Áo.

[45] Thổ ngữ, không phải tiếng Latin. Ở châu Âu thời Trung cổ tiếng Latin (cả nói lẫn viết) là ngôn ngữ của giới trí thức - chủ yếu là các tu sĩ.

[46] Ý tưởng về một chính quyền lý tưởng cho toàn thế giới đã có từ thời cổ đại, do một số triết gia Hy Lạp gợi ra.

[47] Amen (tiếng Hê-brơ): xin được như nguyện.

[48] 12 giờ trưa.

[49] Đoạn từ “Tôi nhìn thấy một chiếc ngai giữa trời cao…” cho đến “Những thân hình có Thánh Linh nhập vào… ngời sáng vì được khải huyền” được tác giả Umberto Eco mượn của Tân ước, sách Khải huyền 4:2-11 và 5:8.

[50] Armageddon: nơi sẽ diễn ra trận quyết chiến giữa hai phe Thiện-Ác, khi tận thế (sách Khải huyền, 16:16 - cỏ bàn viết là Harmageddon).

[51] Con cháu của Nô-ê muốn xây một ngọn tháp cao thấu trời xanh. Để trừng phạt tội ngạo mạn, Chúa Trời khiến chỉ sau một đêm họ đã nói đủ thứ tiếng; vì không hiểu nhau được nữa, tháp Babel phải bỏ dở, họ đi tứ tán, trở thành tổ tiên mọi dân tộc trên thế giới. (Cựu ước, Sáng thế, 11:9.)

[52] Quãng 12 giờ.

[53] Một tên gọi khác của dòng Benedict, do dòng này họp đại hội cải cách tại tu viện ở Cluny (Pháp).

[54] Ubertino xứ Casale (1259-khoảng 1330): tu sĩ dòng Francisco, một trong những thủ lĩnh phái Tinh thần chống lại Giáo hoàng John XXII.

[55] Dante Alighieri (1265-1321): tác giả tập thơ Thần khúc (Divina Commedia).

[56] Thánh Bonaventura (1221-1274): năm 1257 được bầu làm Tổng trưởng giáo dòng Francisco, trung dung về vấn đề “bần hàn”.

[57] Minorite: tên gọi chính thức các tu sĩ dòng Francisco.

[58] Phái Tinh thần: một trong các phái của dòng Francisco, chủ trương sống bần hàn, nhưng không hành động quá khích.

[59] Frate (tiếng Latin): sư huynh; Fraticello: tiểu sư huynh.

[60] Maria xứ Magdalen: theo Phúc âm, bà là một gái giang hồ, được Chúa Giê-su cải hóa, đã theo Chúa không khác mười hai thánh tông đồ; thậm chí khi phục sinh, Chúa đã hiện ra trước nhất với bà.

[61] Tu viện trưởng đến gặp William khoảng từ 9 giờ sáng (giờ thứ ba; xem Chương trước) đến quãng 12 giờ trưa (giờ thứ sáu), nghĩa là buổi sáng. Bản tiếng Ý và tiếng Anh đều nhầm là “xế trưa”.

[62] Aragon: một vương quốc ở phần đất phía Đông Tây Ban Nha ngày nay.

[63] Constantinople (thành phố của Constantin): thủ đô đế quốc Byzantine, một đế quốc hùng mạnh, đầu não của giáo hội Cơ Đốc phương Đông, bị Thổ Nhĩ Kỳ tiêu diệt năm 1457, từ năm 1930 đổi tên thành Istanbul.

[64] Xưa người ta tin rằng thần thánh ngát mùi hương trầm, còn quỷ dữ nồng nặc mùi lưu huỳnh.

[65] Marsilius xứ Padua: sinh khoảng năm 1275 ở Padua, triết gia, nhà thần học, y học. Năm 1324, tiểu luận ‘Người gìn giữ hòa bình’ dâng tặng Hoàng đế Ludwig Người Bavaria của ông bị Giáo hoàng John kết án tà đạo, ông phải trốn chạy. Năm 1328, cùng với William xứ Occam và Michael xứ Cessna theo Ludwig về Munich, làm cố vấn và chết ở đây vào năm 1343.

[66] Ý nói chiếc nôi của Chúa Giê-su (“máng cỏ” cho cừu, dê) trong hang đá ở Bethlehem.

[67] Theo Tổng giám mục Isidor xứ Sevilla (khoảng năm 600 sau TC) loài người trải qua sáu kỷ nguyên, mỗi kỷ nguyên khoảng một nghìn năm: 1) từ Adam 2) từ Noah 3) từ Abraham 4) từ Moses 5) từ vua David 6) từ Chúa Giê-su Ki-tô giáng sinh. Kỷ nguyên thứ 7 của chúng ta sẽ tận thế.

[68] Apollyon (tiếng Hy Lạp); kẻ hủy diệt. Khi vị thiên sứ thứ năm thổi loa, châu chấu bay ra rải trên mặt đất. Chúng “có vua đứng đầu, là sứ giả của vực sâu, tiếng Hê-bơ-rơ gọi là A-ba-đôn. tiếng Gờ-réc là A-bô-ly-ôn” (Khải huyền, 9:11)

[69] Có thể vì người Do Thái xưa ghép số vào mỗi mẫu tự của họ, từ con số “chung quyết” họ đoán chuyện tương lai.

[70] Bản tiếng Ý ‘orientate” (xem thêm đoạn kế chót của Chương trước) bản tiếng Anh in nhầm là tháp phía Bắc.

[71] Bảng con là một tấm gỗ phết sáp, dùng một vật nhọn để viết.

[72] Các nước Bắc Âu: Đan Mạch, Thụy Điển. Na Uy.

[73] Al-Kuwarizmi, cũng viết là Al-Chwarizmi (780-835? 850?), học giả bách khoa, nhà toán học, thiên văn học và địa lý học Ba Tư.

[74] Chimera: quái vật đuôi rắn, mình dê, đầu sư tử.

[75] Manticore: quái vật thân sư tử đỏ, đầu người, đuôi bọ cạp.

[76] Tên gọi xưa của nước Pháp.

[77] Tiếng Đức thời Trung cổ.

[78] Dionysios Areopagita là bút hiệu (dựa theo tên vị Giám mục đầu tiên của Athens) của một triết gia ẩn danh Hy Lạp vào khoảng năm 500.

[79] Xem sách Khải huyền, Tân ước.

[80] ‘Dòng các sư huynh Thuyết giáo’, gọi tắt là dòng Dominic, do thánh Dominic sáng lập vào đầu thế kỷ 13.

[81] Một trong những tên người Âu thời Trung cổ gọi nước Trung Hoa.

[82] Hebdomadary: người được chỉ định lĩnh xướng đọc kinh trong suốt một tuần.

[83] Theo Phúc âm của Ma-thi-ơ, khi Chúa Glê-su giáng sinh có sao chổi xuất hiện. Ba nhà chiêm tinh phương Đông nhận biết điềm lành, đã mang lễ vật. trong đó có trầm hương, dõi theo sao chổi nọ đến tận hang đá ở Bethlehem ra mắt Người.

[84] Y học Hy Lạp được coi là cội nguồn của y học phương Tây.

[85] Khu hành lang là nơi để các tu sĩ đi dạo và tĩnh tâm. ở các tu viện cổ, nó gồm bốn hành lang, đấu vào nhau theo hình vuông hoặc chữ nhật, một bên là tường kín. bên kia là bờ tường thấp, ngồi được, có nhiều cột chống đỡ; ở giữa thường là vườn.

[86] Thời Trung có, người Âu học được nhiều kiến thức của nhân loại như triết học của Aristotle, y học, thiên văn, toán, quang học… qua những tộc Bắc Phi đô hộ (hầu hết) Tây Ban Nha từ thế kỷ 8 đến thế kỷ 15.

[87] Thomas xứ Aquino, ngoài danh hiệu “nhà thuyết giảng của Giáo hội’, còn có thêm biệt hiệu ‘nhà thuyết giảng thiên thần” (the angelic doctor).

[88] Ám chỉ Aristotle, vì Stagira là sinh quán của triết gia.

[89] Bình thường có thể xưng hô khác, nhưng khi xưng tội phải xứng Cha, con - vì lúc ấy người nghe xưng tội đại diện Chúa phán xử.

[90] Tự sát, trong đạo Thiên Chúa, là một trong những tội trọng.

[91] Theo quan niệm của đạo Cơ Đốc, lịch sử loài người gồm ba kỷ nguyên: trước, trong và sau khi thế gian có Luật của Chúa Trời.

[92] Một giáo phải bị coi là “tà đạo”.

[93] Ý nói Giáo hoàng bấy giờ không phải người Ý.

[94] Ở miền Nam nước Pháp.

[95] Dịch theo bản tiếng Ý. Câu tiếng Anh “as if the good Odo of Cluny were still abbot - như thể Cha Odo nhân đức xứ Cluny vẫn còn là tu viện trưởng? dễ khiến độc giả hiểu nhầm rằng thánh Odo (878-942) là người gốc gác xứ Cluny và từng là trưởng tu viện trong truyện này, trong khi ông là người xứ Le Mans, sinh thời là trưởng tu viện dòng Benedict ở Cluny (Pháp).

[96] Điều này không hẳn chỉ là hư cấu: tương truyền trước khi thành lập dòng tu mang tên ngài, thánh Benedict nổi tiếng đức hạnh nên được một số tu sĩ con nhà quý tộc mời làm huynh trưởng; nhưng vì ngài cố khép họ sống theo khuôn phép ‘làm việc và cầu nguyện’, nên đã bị họ đầu độc hai lần, song đều thoát nạn.

[97] Bấy giờ Venice là một “nước cộng hòa” độc lập, đứng đầu là “Đại thống lĩnh” (Doge).

[98] Thành Jerusalem thiên đường: khi tận thế, trời và đất cũ biến mất, trời và đất mới xuất hiện, thánh thánh Jerusalem mới (tượng trưng cho thành của Chúa Trời) sẽ từ trên trời hạ xuống - Tân ước, sách Khải huyền, 21:1-2.

[99] Một nhân vật truyền thuyết của đạo Thiên Chúa.

[100] Aquinos: người xứ Aqulno, chỉ thánh Thomas.

[101] Abelard (1079-1142), triết gia và nhà thần học Pháp. Khi làm gia sư cho Héloise - cháu gái của giáo sĩ Fulbert - hai người đã yêu nhau. Rồi Héloise có thai; để Abelard khỏi mang tiếng, họ “bí mật” lấy nhau, với sự đồng ý của Fulbert. Sau đó Abelard khuyên nàng tạm lánh vào tu viện để tránh áp lực của Fulbert. Ngỡ Héloise bị phụ rẫy, Fulbert đã cho người “thiến” Abelard để trả thù cho cháu gái. Sau đó, cả Abelard lẫn Héloise đều đi tu.

[102] Câu này có hai nghĩa: a) Con là Petrus (thánh Phê-rô) b) Con là tảng đá.

[103] Khi thầy tế lễ cả (Caiaphas) hỏi Chúa Giê-su “Ngươi có phải là con Chúa Trời chăng?”, Chúa đáp: “Chính người đã nói thế đấy nhé.” (Mat, 26:64)

[104] Cựu ước, Giê-rê-mi-a, 13:26.

[105] Nghĩa bóng: tấm gương cho kẻ không có lòng tin.

[106] Sodom và Gomorrah: hai thành phố trụy lạc trong Kinh Thánh, bị Chúa Trời san bằng vì phạm tội thú dâm và ái ân đồng tính (Cựu ước, Sáng thế ký, 19).

[107] Noonday demon: quỷ buổi trưa - thuở xưa người ta dị đoan rằng giữa trưa dễ bị quỷ phá rối nhất. Có Từ điển dịch là quỷ dâm dục.

[108] Ngôi đền do vua Do Thái Solomon (965-926 trước TL) xây; thờ Chúa của đạo Do Thái.

[109] Theo Kinh Thánh, đây là hai trong nhiều bậc thiên thần.

[110] Đồi Golgotha: núi Sọ, nơi Chúa Giê-su bị đóng đinh trên thập tự giá.

[111] Ý nói tuy cũng đi tu song linh mục các giáo xứ vẫn liên hệ thường xuyên với giáo xứ và bổn đạo, nghĩa là với thế tục, chứ không sống tách biệt hoàn toàn khỏi thế tục như thầy đồng trong các tu viện.

[112] Bản tiếng Ý và tiếng Đức đều viết nhiều năm! Trong bản tiếng Anh thành hai năm, không khớp với “tám năm” như lời quản hầm cho biết ở một chương sau.

[113] Chúa Trời sai hai thiên thần xuống Sodom để hủy diệt thành phố sa đọa này; gặp họ, Lot (cháu của Abraham - tổ phụ dân Do Thái và A rập) mời vào nhà nghỉ qua đêm. Hay tin Lot có khách, người Sodom “từ trẻ đến già, không trừ ai gọi Lot ra rồi bảo: “Những người vào nhà ông đêm nay đâu rồi? Hãy đưa họ ra cho chúng tôi chơi” (Sáng thế ký, 19:1-5). Được thiên thần mách bảo, Lot cùng hai cô con gái là ba người duy nhất thoát chết. “Để bảo tồn dòng giống cho cha” hai cô đã bàn nhau chuốc rượu Lot và phạm tội loạn luân (Sáng thế ký, 19:16-38).

[114] Sau khi Chúa Giê-su bị bắt, trước khi gà gáy có ba người hỏi thánh Peter (Phê-rô) có quen biết Người không, cả ba lần ngài đều chối không biết, ứng với lời Chúa trước đó đã phán với ngài. Rồi ngài hối hận nên được Chúa tha thứ, trở thành Giáo hoàng đầu tiên.

[115] Judas (vốn cũng là một môn đệ của Chúa Giê-su) đã bán Chúa cho lính La Mã. Sau hối hận, nhưng vì phạm tội trọng tự tử nên không được tha thứ.

[116] Tân ước, sách Khải huyền.

[117] Những cột trụ của Hercules: để cướp bò của Geryoneus (thử thách thứ mười), Hercules phải vượt Địa Trung Hải để qua Đại Tây Dương, nhưng bị núi đá chắn đường ở eo biển Gibraltar ngày nay, nên đã rút gươm xẻ núi. Thần thoại Hy Lạp gọi vách đá này là cột trụ của Hercules và là nơi tận cùng thế giới mà con người có thể biết tới. Ý nói đó là ranh giới, không thể đi xa hơn nữa.

[118] Tương truyền Constantine I (280-336), vào tối hôm trước trận quyết chiến với đối thủ có lực lượng mạnh hơn hẳn, đã mơ thấy Chúa Trời ban cho một dấu hiệu. Hôm sau ông chiến thắng, trở thành hoàng đế La Mã và Byzantine. Để tạ ơn Chúa Trời phù hộ, năm 315-317 Constantine I lập di chiếu dâng hiến Giáo hoàng Silvester I và các giáo hoàng kế nhiệm thành phố La Mã, nước Ý và mọi vùng đất thuộc đế chế ở phía Tây của Byzantine. Năm 1457 di chiếu này bị phanh phui là do chính văn phòng Tòa Thánh giả mạo vào thế kỷ 8, nhưng mãi đến thế kỷ 19 Tòa Thánh mới chịu thừa nhận.

[119] Những đoạn về bảy hồi kèn được dẫn từ Tân ước, sách Khải huyền.

[120] Mane, Tekel, Peres: những dấu hiệu cảnh báo tai ương (Cựu ước, sách Daniel, 5:25-30).

[121] Tiếng Ý: E come vedil Vedi: (con) đã thấy! Bản tiếng Anh in nhầm thành “And as you say” - “Và như con nói”. Không hợp văn cảnh!

[122] Sách Khải huyền, 12:1 (có bản dịch là “người đàn bà có mặt trời bao bọc”).

[123] Sơn nhân lão quái (Old man of the Mountain): biệt danh người đương thời gọi Raschid ad-Din Sinan (1133 - 1192), thủ lĩnh một phái Hồi giáo hoạt động ở vùng núi phía Bắc Ba Tư trong thời Thập tự chinh thứ ba, chủ yếu phái thủ hạ đi hành thích. Tương truyền kẻ ám toán được cho dùng ma túy trước khi làm nhiệm vụ để quên sợ!

[124] Ám chỉ quân Mông Cổ từng cai trị nước Nga suốt ba thế kỷ, chiếm nhiều nước châu Âu, cho tới tận Ba Lan.

[125] Luận về thuốc men của Quintus Serenus, Hiện tượng, Sách của Aesopus luận về động vật tự nhiên… vân vân…

[126] Bấy giờ trên trái đất này còn nhiều nơi chưa được “khám phá”: chẳng hạn châu Mỹ, châu Đại dương…

[127] Theo thần thoại Hy Lạp: Hades vừa chỉ Diêm vương, vừa chỉ âm phủ.

[128] Ở Tây Nam nước Pháp.

[129] Từ Pháp hoặc Ý người ta có thể vượt Địa Trung Hải đến Jerusalem.

[130] Theo Kinh Thánh (Cựu ước), vùng Palestin là đất Chúa Trời hứa dành cho Abraham và dân tộc Do Thái - con cháu của ông.

[131] Judas (người Do Thái), một đồ đệ của Chúa Giê-su, đã can tội bán Chúa cho quân La Mã. Rồi khi Tổng trấn Pilate hỏi nên tha cho Chúa hay tên trộm, đám dân Do Thái tụ tập trước dinh đòi tha cho tên trộm, chứ không tha Chúa Giê-su, nên Chúa bị đóng đinh. Dựa vào hai điều này, và cả do ganh ghét nhiều người Do Thái ăn nên làm ra, thậm chí rất giàu, nên cho đến nay không ít giáo dân đạo Thiên Chúa vẫn gán cho dân Do Thái tội “giết’ Chúa Giê-su.

[132] Thời Trung cổ, tá điền phải nộp một phần mười thu nhập cho lãnh chúa và nhà thờ.

[133] Một số dân tộc như Do Thái, A rập, vài bộ tộc châu Phi… có tục lệ cắt bao quy đầu nam giới.

[134] Để cải thành giáo dân đạo Thiên Chúa.

[135] Thánh Thomas xứ Aquino và thánh Bonaventura.

[136] Sách Khải huyền, 19:17-18.

[137] Bernard Gui là tên theo tiếng Pháp, còn Bernado Guidoni là tên theo tiếng Latin (hoặc tiếng Ý).

[138] Thần thoại Hy Lạp: Ariadne là con gái vua Minos, đã đưa Thesus một cuộn chỉ, nhờ thế Thesus thoát khỏi mê cung.

[139] Adam và Eve sinh hai con trai, tên Cain và Abel. Vì Abel được Chúa Trời thương hơn nên bị Cain giết chết. Chúa Trời phán hỏi Cain: “Em ngươi đâu?”, Cain đáp: ‘Con không biết. Con là người canh giữ em con sao?” (Cựu ước, sách Sáng thế, 4:9).

[140] Salvatore trộn cả tiếng Pháp, lẫn tiếng “Đức bồi” (vielleicht: có thể).

[141] Fra Dolcino (???-1307): Fra (tiếng Ý): sư huynh! Dolcino chịu ảnh hưởng thuyết bần hàn của dòng Francisco, nên theo một giáo phái tôn là “Huynh đệ Tông đồ” của Gherardo Segarelli. Năm 1300 Dolcino trở thành thủ lĩnh giáo phái này, mưu dùng bạo lực tiêu diệt Giáo hội La Mã, vì hàng giáo phẩm cao cấp sống cực kỳ xa hoa. Năm 1306, Giáo hoàng Clement V kêu gọi một cuộc “Thập tự chinh” chống Dolcino. Thất trận, Dolcino rút về núi Rebello, bị quân lính của giám mục Vercelli triệt đường lương thảo, rồi bị bắt. Dolcino bị thiêu sống năm 1307.

[142] Tân ước, Ma-thi-ơ, 3:2.

[143] Sách Huấn ca (Cựu ước).

[144] Thứ Bảy Thánh: Thứ Bảy của lễ Phục sinh.

[145] Belial: Một tên gọi của quỷ.

[146] Tiệc ly: Bữa ăn chiều cuối cùng của Chúa với các môn đệ, trước khi bị quân La Mã bắt, sau đó bị đóng đinh trên thập giá.

[147] Chúa Giê-su cũng sống dậy ba ngày sau khi bị đóng đinh.

[148] Một phe nhóm tôn giáo và chính trị ở Do Thái thời Chúa Giê-su, bám từng câu chữ vào luật Moses (luật đạo Do Thái).

[149] Áo lót chẽn dài của các tu sĩ, viên chức, luật sư ngày xưa.

[150] Giáo hội “bán” chức sắc, kể cả chức Hồng y, thậm chí đút lót để được bầu thành Giáo hoàng, là chuyện có thật thời Trung Cổ.

[151] Thời đạo Thiên Chúa chưa thành quốc giáo ở La Mã, tín đồ đạo này bị bách hại.

[152] Miền cực xa xôi (Thule, miền tuốt trên mạn Bắc - theo người cổ Hy Lạp và La Mã).

[153] Sách tóm lược về biểu tượng của thú vật.

[154] Bản tiếng Anh dịch nhầm thành sự “sợ hãi”.

[155] Có bản dịch là Nhã ca (Cựu ước).

[156] Theo Kinh Thánh (Cựu ước): trên đường tiến về vùng đất hứa Kanaan, bị ngôi thành Jerecho kiên cố cản trở, thủ lĩnh dân Do Thái là Joshua đã cho lính đi quanh thành, thổi kèn suốt sáu ngày. Đến ngày thứ bảy tường thành sập.

[157] Loại hương liệu đắt nhất, giá hơn 10.000 đô-la Mỹ một ki lô.

[158] Đoạn từ “Người con gái này đột nhiên hiện ra…” cho đến “… tựa một đạo hùng binh cờ xí rợp trời ấy là ai, là ai?” được Umberto Eco mượn từ Cựu ước, sách Diễm ca (có bản dịch là Nhã ca) 4:1-15 và 7:2-9.

[159] Các nhà tu ẩn ở sa mạc bên Ai Cập, vào khoảng thế kỷ thứ 3.

[160] Giảng viên và Châm ngôn là hai sách trong Cựu ước.

[161] Chúa Trời nặn ra người đàn ông đầu tiên từ bụi đất, đặt tên là Adam; rồi để Adam có bầu bạn, Chúa Trời lấy rẻ sườn Adam nặn ra người đàn bà đầu tiên, Adam gọi bà là Eve (Cựu ước, sách Sáng thế.)

[162] Khi phục sinh, Chúa Giê-su hiện ra với bà Maria Magdalen trước hết.

[163] Mẹ Chúa Giê-su, Đức bà Maria, được gọi là Đức Mẹ vô nhiễm nguyên tội - không nhiễm “tội tổ tông”.

[164] Tam đoạn luận của Aristotle có 64 phép suy luận, nhưng chỉ có 19 phép là logic. Vào thế kỷ 12, trong một bài vè, các nhà triết học kinh viện đã đặt tên cho 19 phép này, chia thành bốn hình thức suy luận. Theo đó, Darii là phép suy luận thứ ba của hình thức thứ nhất, nghĩa là xuất sắc.

[165] Ý nói tuy cũng là tu sĩ như linh mục, song vì các thầy dòng sống trong tu viện, tách biệt hẳn với thế giới bên ngoài, nên họ mới thật là những người hoàn toàn xa lánh cuộc đời thế tục.

[166] Thời bấy giờ người đồng tính luyến ài bị coi như phạm tội “thú dâm” và sẽ bị thiêu sống.

[167] Lời Chúa Giê-su phán với các tông đồ: “Sao ngươi nhìn thấy cái rác trong mắt anh em mình, mà không thấy cây đà trong mắt ngươi?” (Tân ước, Lu-ca, 6:41).

[168] “Họ cứ ở vậy như tôi thì tốt cho họ. Nếu không tiết dục được, họ cứ kết hôn, vì thà kết hôn còn hơn bị [lửa dục] thiêu đốt” (Paul, thư thứ nhất gửi tín hữu Corinth, 7:8-9).

[169] Chính là Areopaglte.

[170] Loại củ mọc tự nhiên dưới mặt đất trong rừng ở một số vùng. Rất hiếm và rất đắt, giá vài nghìn đô la một kí. Gần đây người ta huấn luyện chó cho sứ mạng “cao quý” này, vì chó không ăn nấm như heo.

[171] Nấm truýp tiếng Ý là tartufi (đọc là ta-tu-phi), hao hao âm tiếng Đức der Teufel (đọc là đè-toi-phần).

[172] Michael xứ Cesena: Tổng trưởng giáo dòng Francisco, kết án Giáo hoàng John XXII là tà giáo, năm 1329 bị Giáo hoàng John rút phép thông công.

[173] Giữa Giáo hoàng Boniface VIII (1235-1303) và vua Pháp Philip IV (Philip Tuấn Tú) có tranh chấp gay gắt về quyền hành và quyền lợi. Tháng Chín năm 1303 vua Philip sai người đột nhập dinh Giáo hoàng ở Anagní - gần Rome, đòi Boniface thoái vị; Giáo hoàng cự tuyệt, nên bị đánh đập và cầm giữ (sử sách gọi là ‘vụ ám toán ở Anagni’). Sau khi được dân chúng ở đó giải thoát. Boniface chạy về Rome, nhưng chỉ ít tuần sau đã qua đời. Giáo hoàng Benedict XI nối ngôi được một năm thì mất. Kế nhiệm là Giáo hoàng Clement V, người Pháp, chịu sự thao túng của vua Philip IV (cụ thể, ông đã dời giáo triều từ Rome về Avignon). Tuy Boniface VIII đã chết, song Philip IV vẫn căm thù, nên ép Clement V truy tố những ai tôn thờ Giáo hoàng tiền nhiệm.

[174] Truyền thống của Tòa Thánh: suốt thời gian bầu Giáo hoàng mới, các Hồng y tập trung trong một phòng kín, nội bất xuất ngoại bất nhập (để tránh bị khuynh loát hoặc mua chuộc - chuyện này có thật!) cho đến khi bầu xong.

[175] Nguyên văn tiếng Ý “E a ciascuno promette di sostenelo nelle sue pretese al soglio”. [E a ciascuno: Và với mỗi người) Dịch giả tiếng Anh sót chữ “a” nên dịch nhầm thành ‘And each one promises to support his claim to the throne - mỗi người hứa ủng hộ y (viên bá tước) giành ngai vàng”]

[176] Ngày 7/8/1312, sau hơn hai năm bị giam giữ, các Hồng y mới thỏa thuận được việc bầu Giáo hoàng John XXII, lúc ấy 72 tuổi.

[177] Midas: nhân vật thần thoại Hy Lạp.

[178] Dựa trên lời Chúa Giê-su phán với thánh Peter (Phê-rô), người sẽ là Giáo hoàng đầu tiên. “Ta sẽ giao chìa khóa nước Thiên đàng cho ngươi; điều gì ngươi buộc dưới đất thì cũng sẽ phải buộc ở trên trời, điều gì ngươi mở dưới đất, cũng sẽ được mở ở trên trời” (Ma-thi-ơ, 16:19).

[179] Chuyện này có thật! Chẳng hạn đầu thể kỷ 16, để có tiền xây dựng (từ năm 1506 đến 1629) đại giáo đường mang tên thánh Peter (Phê-rô) đồ sộ và nguy nga nhất thế giới - cho tới nay - ở Vatican, Giáo hoàng Leo X cho phép các giám mục trên toàn châu Âu bán giấy xả tội tạm thời hoặc vĩnh viễn. Con chiên được quyền mua cho mình hoặc thân nhân, giữ sẵn chỗ trên Thiên đường, thậm chí để người đã chết được thoát khỏi lò lửa luyện ngục. Đây là một trong những lý do đã khiến Martin Luther, một tu sĩ dòng Augustine ở Đức, phản đối kịch liệt được giới bình dân và quý tộc cấp thấp ủng hộ, dấy thành phong trào chống lại Tòa Thánh La Mã, đưa đến việc thành lập đạo Tin Lành; các mục sư đạo này không đại diện Chúa Trời trên trái đất, cũng không có quyền quyết định gì về phần hồn của con chiên.

[180] Tên gọi khác của các thầy dòng Dominic, vốn là những cố vấn tin cậy của các Giáo hoàng.

[181] Tiếng Ý: novantenne. Giáo hoàng John thọ 90 tuổi (1245-1334). Bản tiếng Anh tính nhầm thành 85 tuổi.

[182] Bertrand del Poggetto (1280-1352). Hồng y, cháu của Giáo hoàng John XXII.

[183] Bernard Gul (1261-1331): tu sĩ dòng Dominic. Năm 1307 là phán quan vùng Toulouse, đã góp phần tận diệt giáo phái Cathar.

[184] Silos ở Tây Ban Nha. Bọn “ngoại đạo” ở đây chính là người Moor (A rập) đã đô hộ đất nước này từ thế kỷ 8 đến 15.

[185] Tức là những nguyên lý không thể suy diễn từ nguyên lý nào khác cao hơn.

[186] Buổi tối mà Judas sẽ ‘bán’ Chúa.

[187] Tên nước Ireland thời Đế chế La Mã.

[188] Khi làm dấu thánh giá, giáo dân Cơ Đốc đều lẩm nhẩm: “Nhân danh Cha và Con và Thánh thần. Amen”, tiếng Latin là “in nomine paths et filio et spiritis sanctis”. Filio là “(của) con trai”, còn filiae (như trong câu in nomine paths et filiae) là “(của) con gái” - như thế Chúa Giê-su là… đàn bà.

[189] Trước khi đạo Cơ Đốc trở thành ‘quốc giáo’ vào khoảng thế kỷ thứ 3, dân La Mã thờ nhiều thần.

[190] Khải huyền.

[191] Tây Ban Nha.

[192] Xem hình vẽ: từ tháp phía Nam theo tay trái qua tháp phía Tây, dãy phòng Yspania và Hibernia có chung ba phòng mang mẫu tự lần lượt N, I và A.

[193] Thuộc Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha ngày nay.

[194] Leo: sư tử - leones: số nhiều của Leo.

[195] Bản tiếng Anh in nhầm là supra idolum - phía trên hình ảnh.

[196] Một trong những thứ tiếng cổ của vùng Cận Đông. Sinh thời, Chúa Giê-su nói thứ tiếng này.

[197] Tên Latin các nước Palestin, Ai Cập, Anh, Đức, Pháp và Ireland xưa.

[198] Tên Latin La Mã và Tây Ban Nha-Bồ Đào Nha xưa.

[199] Chính xác hơn: phòng thứ tư đếm từ căn phòng có mẫu tự đầu là chữ A của vùng Acaia.

[200] Hình tam giác cụt (giữa hai tháp Đông và Bắc) thì đúng hơn (xem hình).

[201] Avicenna hay Ibn Sina (980-1037), triết gia và thầy thuốc Ba Tư nổi tiếng. Thế kỷ 12, tác phẩm triết học và y học của ông được dịch ra tiếng Latin; suốt 700 năm quyển Canon medicinae (Y kinh) của ông được châu Âu công nhận trong giảng dạy và chữa trị.

[202] Galen (129-199): thầy thuốc nổi tiếng thời cổ đại. Tác phẩm y học của ông từng là kinh điển ở châu Âu.

[203] Tên phương Tây gọi chung người A rập thời bấy giờ.

[204] Não bộ.

[205] Thời Trung cổ phần lớn người dân châu Âu thất học, nên thường mê tín. Thậm chí, họ còn tin lời phán quan rằng kẻ bị tố cáo là phù thủy có thể chứng tỏ được sự vô tội chẳng hạn qua việc nắm một thanh sắt nung đỏ mà tay không hề hấn gì, hoặc bị cột đaá vào chân ném xuống sông mà không chìm.

[206] Jacques Fournier (1285-1342): khi làm Giám mục, kiêm phán quan địa phận Pamiers, vùng Languedoc (sát biên giới Pháp-Tây Ban Nha), đã tiếp tục công việc của Bernard Gui, tiêu diệt giáo phái Cathar vào năm 1325; được bầu làm Giáo hoàng Benedict XII vào năm 1334, kế nhiệm John XXII.

[207] Tiếng Ý “donne”, bản tiếng Anh dịch nhầm thành “men”.

[208] Boeotia là tên một vùng ở Hy Lạp, song người dịch không tìm được tích này.

[209] Các Giáo hoàng được Chúa ban toàn quyền buộc hay mở (Ma-thi-ơ 16:20), cho nên nếu Giáo hoàng John XXII, người kế tục thánh Phê-rô, quyết định mọi người, kể cả thánh Francis, phải chờ đến ngày phán xét cuối cùng mới được diện kiến Chúa Giê-su, thì các tu sĩ dòng Anh em hèn mọn sẽ không có ai nói giúp với Chúa, bênh vực họ trước Giáo hoàng John XXII.

[210] Giáo hội Cơ Đốc được hiểu gồm ba thành phần, một thành phần gồm các tín hữu trên trần thế đấu tranh chống lại tội lỗi.

[211] Phe thân Giáo hoàng ở Ý, chống lại Hoàng đế Đức.

[212] Phía Nam vùng Palestin thời bấy giờ.

[213] “Anh em hèn mọn” (dòng Francisco) là một dòng khất thực.

[214] Melchizedek: một nhân vật huyền thoại, vua nước Salem, mà Cựu ước không ghi lai lịch.

[215] Các dân tộc thuộc vùng châu Á của Nga. Ở đây có thể có nghĩa rộng hơn, chẳng hạn kể cả người Mông Cổ.

[216] Vào thế kỷ 4 đã có sự ly giáo do một số bất đồng với Giáo hội La Mã về giáo lý và sinh hoạt tôn giáo. Vào thế kỷ 11, những vấn đề này trầm trọng hơn, nên hàng giáo phẩm Hy Lạp và các nước Đông Âu đã ly khai, lập ra các Giáo hội Chính thống cho đến ngày nay. Vào thế kỷ 14 Giáo hội La Mã còn trải qua ‘cuộc đại ly giáo’ (1378-1417); giáo triều ly khai nằm ở Avignon, có giáo hoàng riêng, đối lập với Giáo hội ở La Mã.

[217] Hoàng đế Ludwig Người Bravia.

[218] Mụ điếm thành Babylon: điển tích này ở trong sách Khải huyền (Tân ước), vốn ám chỉ đế chế La Mã, song ở đây ám chỉ Quỷ dữ hoặc tên Phản Chúa.

[219] Eckhart (1260-1328), người Đức, tu sĩ dòng Dominic, có nhiều trước tác ảnh hưởng sâu đậm lên đời sống tinh thần châu Âu thời Trung cổ, được gọi là “thầy Eckhart”. Năm 1326 bị cáo buộc tội tà giáo, đưa về giáo triều Avignon xét xử và chết ở đây.

[220] Nomen (tiếng Latin): tên.

[221] Ý nói những hoàng đế La Mã, “ngoại đạo”, trước khi đạo Cơ Đốc thành quốc giáo.

[222] Không rõ tích này! Sách Khải huyền, 19:14 viết: “Các đạo binh trên trời đều mặc vải gai mịn, trắng và sạch, cưỡi ngựa bạch theo Ngài”.

[223] Israel: Abraham là tổ phụ dân Do Thái, sinh ra Isaac, Isaac sinh ra Esau và Jacob; Jacob được Chúa Trời đặt tên là Israel, tiếng Hê-brơ nghĩa là: “Kẻ vật nhau với Chúa Trời.” (theo tích sách Sáng thế, 32:23-29, một đêm nọ Jacob đã vật nhau với một người vô danh, cuối cùng người đó phán: “Người ta sẽ không gọi ngươi là Jacob nữa, nhưng là Israel, vì ngươi đã đấu với Thiên Chúa và người ta, và ngươi đã thắng”). Bản Kinh Thánh tiếng Việt của Toà Tổng Giám mục T.P Hồ Chí Minh, 1998, chú thích Israel nghĩa là “Thiên Chúa mạnh”.

[224] Khi Chúa Giê-su sinh ra, vùng Cận Đông (trong đó có Palestin) và nhiều vùng khác chịu sự thống trị của đế quốc La Mã.

[225] Người đã làm ra giáo luật của đạo Do Thái.

[226] Chỉ đến năm 1534, khi vua Henry VIII ly khai, lập giáo hội Thanh giáo ở Anh.

[227] Dụng cụ thiên văn cổ hình quả cầu, gồm nhiều chiếc vòng tượng trưng cho vị trí những vòng tròn chính của vũ trụ.

[228] Tên một tộc German “mọi rợ” thời cổ, về sau các nước láng giềng dùng để gọi dân Đức một cách khinh miệt hoặc đùa.

[229] Nguyên văn “famiglia del bargello”; nghĩa đen là “gia đình của cảnh sát trưởng” (như bản tiếng Anh dịch). Nghĩa bóng: nhà tù (bargello).

[230] Tên một số giáo phái.

[231] Dòng Dominic được các Giáo hoàng đặc biệt tin cậy, nên phần lớn phán quan của tòa án tôn giáo thuộc dòng này. Vì họ rất nghiệt ngã, nên các Dominicani (tu sĩ dòng Dominic) bị người đương thời gọi trại thành “Domini canes” - lũ chó của Chúa Trời - để chửi xéo.

[232] Một trong bảy Hội thánh trong sách Khải huyền.

[233] Đức Bà Maria.

[234] Hoàng đế Ludwig.

[235] William xứ Occam (1285-1349: người Anh, một trong những thủ lĩnh dòng Francisco chống lại Giáo hoàng John. Năm 1324 bị triệu về Avignon xét xử vì tội “tà giáo”. Tháng Năm năm 1328, cùng Tổng trưởng giáo Michael xứ Cesena trốn khỏi Avignon, về với Hoàng đế Ludwig ở Pisa. Bị Giáo hoàng rút phép thông công. Năm 1330, theo Ludwig về Munich.

[236] Hector, Achilles, Agamemnon, Priam là tên một số nhân vật trong trường ca The Odyssey của nhà thơ Hy Lạp Homer (thế kỷ 8 trước TC) kể về cuộc phiêu lưu đầy gian truân của Odyssey và các chiến hữu trên đường về quê hương, sau cuộc chiến tranh kéo dài mười năm ở thành Troy vì nàng Helene tuyệt sắc.

[237] Onan là con Judah, có người anh bị chết vi làm mất lòng Chúa Trời; tuân lời bố, Onan lấy chị dâu để “người anh có con nối dõi”, nhưng khi ăn nằm với chị dâu, đã xuất tinh xuống đất, để anh mình không có người nối dõi. Hành động này không đẹp lòng Chúa Trời, nên Chúa cũng khiến Onan phải chết luôn (Cựu ước, sách Sáng thế, 38:9).

[238] Ám chỉ chuyện Judas đã bán Chúa.

[239] Đúng ra là “Với bất cứ ai… thì Thiên Chúa sẽ bớt phần người ấy được hưởng nơi cây sự sống và Thành thánh, là những thứ được tả trong sách này (Tân ước, sách Khải huyền, 22:18-19).

[240] “Phúc thay người đọc, phúc thay những ai nghe những sấm ngôn đó và tuân giữ các điều chép trong đó, vì thời giờ đã gần đến.” (Khải huyền,1:3).

[241] Jacques Fournier, xem chú thích chi tiết về nhân vật này ở chương “Ngày thứ tư - Đêm”.

[242] Sách Khải huyền, 19:14 viết: “Các đạo binh trên trời đều mặc vải gai mịn, trắng và sạch, cưỡi ngựa bạch theo Ngài.” Đến nay hình như vẫn chưa có chú giải nào thật rõ ràng về điểm này.

[243] Tên một số nốt nhạc thời trung cổ.

[244] Lời ngợi ca thiên Chúa.

[245] Cimmerie (theo Horner nhà thờ cổ Hy Lạp, thế kỷ 8 trước TC): một dân tộc thần thoại sống ở một vương quốc xa xôi toàn sương mù và bóng tối.

[246] Tiếng Ý “mlstico agnello”: con cừu non huyền nhiệm, bản Đức ngữ dùng tiếng Latin “Agnes Del”: con cừu non của Chúa Trời. Phúc âm, Giăng, 1:29 viết: “Qua ngày sau, Giăng [Người rửa tội] thấy Đức Chúa Jesus đến cùng mình, thì nói rằng: Kìa, Chiên con của Đức Chúa Trời, là Đấng cất tội lỗi của thế gian đi.” Như thế, Cừu non là biểu tượng của Chúa Giê-su Ki-tô! Bản tiếng Anh in nhầm “lamb” (cừu non) ra “lamp” (ngọn đèn) thành vô nghĩa!

[247] Ở một Chương trước tác giả cho Benno nghiên cứu về “Tu từ học”!

[248] Khi Chúa Giê-su bị đóng đinh, một tên lính La Mã đã dùng giáo đâm vào sườn Chúa để xem Người còn sống hay đã chết.

[249] Tích Moses dẫn dắt dân Do Thái trốn khỏi Ai cập, về miền đất hứa – Cựu ước, xuất hành (Exodus), 18:31.

[250] Theo truyền thuyết là người đã rửa tội cho Chúa Giê-su trên sông Jordan.

[251] Ngày phán xét cuối cùng.

[252] Gậy biểu trưng của uy quyền.

[253] Giống ốc nhỏ, tiết một chất màu đỏ tía, dùng nhuộm vải; xưa kia ở châu Âu chỉ vua chúa và Hồng y mới được quyền mang loại vải màu này.

[254] Câu này trộn tiếng Pháp và tiếng Latin (bồi), về chuyện gì đấy “ba mươi năm sở hữu bởi thánh Benedict”.

[255] Tích Chúa Giê-su bị lính La Mã cho uống giấm để hạ nhục khi chịu đóng đinh trên thập giá (Các Phúc âm – Tân ước).

[256] Một loại trùng có chất kích dục.

[257] Tại vườn Ghết-sê-ma-ni Chúa Giê-su đã cầu nguyện “Lạy Cha, nếu có thể được, xin cho con khỏi uống chén này” (Tân ước, Mát-thêu, 26:38) ba lần – nghĩa là khỏi phải chịu khổ hình đóng đinh trên Thập giá.

[258] Khi tuyên án hành hình Chúa Giê-su, tổng trấn Pilate (Phi-la-tô)… lấy nước rửa tay trước đám đông dân Do Thái và nói: “Ta vô can trong vụ đổ máu người này”. (Tân ước, Mát-thêu, 27:25).

[259] Tích Chúa Giê-su, trong một tiệc cưới, đã làm phép hoá nước lã thành rượu nho.

[260] Đều là các tích trong Kinh Thánh.

[261] Bản tiếng Ý: “con liotarda lớn trong sách Gióp (Job)” bản tiếng Đức cũng thế. Nhưng trong sách Gióp (Hiob theo tiếng Đức) - Cựu ước cũng như toàn bộ Kinh Thánh không có con liotarda hay Lyotard nào! Bản tiếng Pháp (Le Nom ơe la nose, của Jean-Noel Schifano, Edition Grasset, 2010) dịch là con Béhémoth! Quả thật, trong sách Gióp, 40:15-24 có “quái thú” Behemoth (tựa như hà mã, voi, trâu và dê) trên cạn và con Leviathan dưới nước (bản Kinh Thánh của Tòa Tổng Giám mục TP. Hồ Chí Minh, 1998, dịch là con giao long.)

[262] Cyprian (200-258): giáo phụ, năm 243 là giám mục Carthage (hay giờ là một thành phố thương mại của Hy Lạp, nay thuộc Tunisia), thánh tử đạo.

[263] Charles II, vua Pháp (giữa thế kỷ 9), kiêm hoàng đế La Mã.

[264] Theo bản tiếng Ý. Bản tiếng Anh: ‘Như con biết là không chính xác’.

[265] Bản tiếng Anh in nhầm là Robert.

[266] Boniface VIII (1294-1303), xem Chương ‘Ngày thứ nhất - Kinh Trưa”. Cà hai bản tiếng Ý lẫn tiếng Anh đều In nhầm là Boniface VII (Giáo hoàng đối lập, 974 và 984 - 985).

[267] Thường được biết dưới tên “tiếng Aramaic’, một ngôn ngữ cổ. xưa kia phổ biến ở vùng Cận Đông. Sinh thời, Chúa Giê-su nói thứ tiếng này.

[268] Người A rập học được kỹ thuật làm giấy của Trung Quốc, rồi truyền sang châu Âu.

[269] Chúa Trời phán bảo Noah (Nô-ê) đóng một con tàu ba tầng để tránh nạn Hồng thủy (Sáng thế. 6:16).

[270] Gồm đất, nước, không khí và lửa.

[271] Aaron là thầy cả (chức vụ cao nhất) đầu tiên của đạo Do Thái; anh của Moses.

[272] Tên ngọn núi thiêng ở Jerusalem, chỗ Chúa Trời ngự - theo đạo Do Thái, sau được dùng để gọi cả thành phố này.

[273] Ám chỉ các giáo phụ.

[274] Lucifer vốn là sao Mai; vì nổi loạn chống lại Chúa Trời nên bị “rơi” xuống trần - hoặc địa ngục.

[275] Salvatore tưởng tertius equi nghĩa là, “con ngựa thứ ba”, nhưng equi: của con ngựa (dạng sử hữu cách trong tiếng Latin của từ equus - con ngựa). Vậy tertius equi (thứ ba của con ngựa) nghĩa là thứ ba của từ equus, chính là chữ ‘u”.

[276] Bản tiếng Anh dịch nhầm thành ‘Severinus đã thường cho Berengar một quyển sách từ finis Africae’.

[277] Diminutive; chẳng hạn: quyển sách nhỏ là từ giảm nhọ của từ quyển sách.

[278] Bản tiếng Anh dịch nhầm thành: một mảnh vải vấy máu của Berengar (stained with Berengar’s blood) - đúng ra là máu heo.

[279] Chỉ Aristotle (384-322 trước TL): triết gia cổ đại Hy Lạp, học trò của Plato, thầy của Đại đế Alexander.

[280] Vật lý: bộ sách của Aristotle về nguyên lý của tự nhiên.

[281] Tên A rập là Ibn Rushd (1126-1198), triết gia hàng đầu của đạo Hồi, rất tôn sùng Aristotle, nên đã không mệt mỏi kết nối triết học của Aristotle với Hồi giáo.

[282] Ám chỉ thánh Thomas xứ Aquino.

[283] Bản tiếng Anh dịch nhầm là các đấng Tiên tri.

[284] Câu đầy đủ là: “Nếu không tiết dục được, họ cứ kết hôn, vì thà kết hôn còn hơn là bị [lửa dục] thiêu đốt”, Thư thứ nhất gửi tín hữu Corinth, về “Hôn nhân và độc thân”, 7:9.

[285] Thần thoại Hy Lạp: thần Prometheus ăn cắp lửa cho loài người, bị thần chúa tể Zeus trừng phạt, sau được Hercules giải thoát.

[286] Một dân tộc huyền thoại sống tại các vùng rìa của mặt đất (hình cái đĩa).

[287] Tập hợp những quy tắc tổng quát, những châm ngôn hay ý tưởng về nhiều vấn đề khác nhau (gọi theo tên tập tiểu luậnTopika của Aristotle).

[288] Lycurgus (800?- 730? trước TL) nhà lập pháp nổi tiếng của thành quốc Sparta.

[289] Bản tiếng Ý: “ma capovolto” - nhưng xoay ngược. Như thế William không thể đọc thuận chiều được. Bản tiếng Anh dịch sai theo. Bản tiếng Đức đúng.

[290] Tên của Chương này hơi khó hiểu: “Xảy ra hỏa hoạn, vì quá đạo đức nên các thế lực của địa ngục đã thắng thế”; người dịch đặt lại cho dễ hiểu.

[291] Khải huyền, 10:4 và 10:9.

[292] Phalaris (?-554 trước TL), bạo chúa Hy Lạp ở Acragas (nay thuộc Sicily), đã nướng sống các đối thủ trong một con bò bằng đồng thau. Khi bị lật đổ, y cũng phải chịu chung số phận.

[293] Tiếng Đức thời Trung Cổ.

[294] Ngọn đồi nhỏ nhất trong bảy ngọn của Rome.

[295] Munich (München) là thủ phủ của Bavaria (nay là bang Bayern của Cộng hòa Liên bang Đức).

[296] Thành viên một đảng của giới quý tộc ở Ý, từ thế kỷ 12 đến 15 ủng hộ Hoàng đế Đức.

[297] Trong những năm 1348-1352, châu Âu bị dịch hạch hoành hành, khiến khoảng 25 triệu người chết, bằng 1/3 số dân châu Âu lúc đó.

[298] Bài thơ mà những chữ đầu (hoặc cuối) dòng ghép lại thành một hoặc nhiều từ (chiết cú thi).

[299] Hay là Điệu luân vũ “Chết”, thịnh hành ở châu Âu vào thế kỷ 14-16, khi có người quá vãng.

[300] Tiếng Đức trong nguyên tác, thơ của Angelus Silesius (1624-1677), thi sĩ kiêm nhà thần học Đức.

[301] Thơ của Bernardo Morliacense, thế kỷ 12, tu sĩ dòng Benedict.

[302] Trích phần đầu tập “Phụ lục cho Tên của đóa hồng” - “Postille aIl nome della rosa”, Umberto Eco, 1983; bản dịch tiếng Đức của Burkhart Kroeber, Hanser Verlag, München, 1984.

[303] Juana Inés de la Cruz (1651-1695): nhà thơ nữ Mexico.

[304] De contemptu mundi: Coi khinh sự đời.

[305] Những cái đó (Những người đó) nay đâu.

[306] Tuyết ngày xưa giờ biết tìm đâu? - Điệp khúc trong “Ballade des dames du temps jadis” (Bài ca về những phụ nữ thời xa xưa), năm 1460.

[307] Abelard: xem chú thích ở Chương Ngày thứ hai - Kinh Sáng.

[308] Chẳng có bông hồng nào cả.

[309] Quyển tiểu thuyết nổi tiếng của Alessandro Manzoni Fermo và Lucia, 1827, bị đổi thành I promessi sposi (Hôn phu và hôn thê).

[310] Bản tiếng Ý chỉ kể ra: cô em họ Bette, Barry Lyndon, Amance và Tom Jones. Đây là một ví dụ cho thấy dịch giả Đức B. Kroeber hơi quá “phóng tay”.