Thân tặng Jeff & Cha mẹ tôi

Thực ra chúng ta chưa bao giờ chinh phục được thế giới, chưa bao giờ hiểu rõ; chỉ là chúng ta nghĩ chúng ta có quyền kiểm soát thế giới. Thậm chí ta còn không biết vì sao mình lại phản ứng theo một cách nhất định trước các tổ chức sinh vật khác, và tha thiết cần chúng theo nhiều cách khác nhau đến thế.

- Edward O. Wilson, Biophilia*

•

Nhà sinh vật học, tác giả cuốn sách BIOPHILIA xuất bản năm 1984. Thuật ngữ biophilia được ông giới thiệu mang ý nghĩa “thúc đẩy mối liên kết với các dạng sống khác.”

LƯU Ý VỀ TÊN NGƯỜI

Câu chuyện này trải dài khắp mười lăm đất nước với cách xưng hô tên gọi các cá nhân khác nhau. Chẳng hạn theo truyền thống của Trung Quốc, họ được gọi trước tên, trong khi rất nhiều người Indonesia lại chỉ có duy nhất tên không thôi. Khi phải quyết định nhắc đến ai đó như thế nào - theo họ hay tên nếu người đó có cả hai - tôi đã chọn cách dựa vào cái tên mà theo tôi là sẽ ghi dấu ấn đậm nét hơn với độc giả trong lúc theo đuổi sự nhất quán cùng với quan hệ cá nhân của tôi với người đó.

Nguồn: Ng Heok Hee, Maurice Kottelat, và Tim M. Berra

LỜI MỞ ĐẦU

TAIPING, MALAYSIA, THÁNG 11 NĂM 2004

Chan Kok Kuan vẫn chưa về. Lo lắng đến mất ngủ, cha anh - ông Chan Ah Chai - đứng bên cửa sổ nhìn đăm đăm ra bên ngoài, mong thấy một dấu hiệu của cậu con trai qua màn mưa trắng xóa. Cơn mưa bắt đầu từ lúc nửa đêm và đến bốn giờ sáng vẫn còn đang trút ào ào xuống mặt đất - làm nước ngập hết đường phố và tràn ngập các hồ trong các vườn hoa công cộng, nơi những cây còng* trăm tuổi tỏa tán lá khổng lồ trên đường Residency.

•

Còn gọi là cây muồng tím, muồng ngủ, me tây…, ở các nước khác được biết đến là cây saman, rain tree, monkey pod.v.v…

Chàng thanh niên Chan ba mươi mốt tuổi, thân hình dẻo dai và tính tình cởi mở vốn không phải kiểu người ra ngoài lúc tối muộn mà không gọi về. Anh đã về nhà ăn tối như thường lệ sau khi làm việc cả ngày ở cửa hàng cá cảnh do anh tự mở từ mấy năm trước. Ngay từ khi còn nhỏ anh đã luôn yêu thích những thứ có vây. Giờ thì anh đã trở thành chuyên gia về một giống loài cụ thể: cá rồng châu Á, loài cá nhiệt đới đắt đỏ nhất thế giới.

Ở Trung Quốc sinh vật này được gọi là long ngư - cá rồng, vì thân hình dài uốn lượn với những cái vẩy lớn lấp lánh và tròn như đồng xu của nó. Vào độ trưởng thành, loài cá ăn thịt này có thể dài bằng một thanh gươm của samurai, khoảng sáu mươi đến chín mươi centimet, với đủ loại ánh màu. Cặp râu mọc ra từ môi dưới và hai cái vây ngực mỏng tang khỏa nước từ hai bên thân gợi dáng hình của một chú rồng đang bay lượn. Sự tương đồng này khiến người ta tin tưởng rằng loài cá này sẽ mang lại thịnh vượng và may mắn, đồng thời đóng vai trò như một thứ bùa bảo vệ để xua đuổi tà ma và tai ương.

Tiếng tăm của giống cá này nổi lên vào cùng khoảng thời gian Chan Kok Kuan từ bỏ công việc thợ hàn để theo đuổi ước mơ bán cá cảnh của mình. Thiên hạ đồn rằng một chú cá rồng quý hiếm đã được người mua Nhật Bản trả tới 150 ngàn đô la. Tuy Chan không phục vụ nhóm khách quý tộc đó, nhưng anh có tài chọn những con cá khỏe mạnh không bệnh tật, với màu ánh kim được yêu thích và dữ tướng. Cửa hàng của anh lúc nào cũng duy trì tới năm mươi cá thể, được nhốt trong những cái bể riêng để ngăn chúng khỏi đánh nhau đến chết. Hầu hết chúng là cá non, chỉ to bằng cỡ lòng bàn tay hay đế giày của Chan là cùng, và được bán với giá tới 1.500 đô một con cho những tay chơi ở địa phương và các đại lý phân phối sẽ mang chúng đi khắp thế giới.

Một trong những doanh nhân kiểu đó đã gọi tới đây hồi chiều nay, hỏi mua hết chỗ cá còn lại trong cửa hàng. Cha anh, lúc đó cũng đang phụ giúp ở cửa hàng như mọi ngày, đã nghe lỏm được cuộc trò chuyện và cảnh báo con trai chỉ nên chấp nhận tiền mặt. Bây giờ, trong lúc nhìn ra ngoài cửa sổ vào màn mưa như thác đổ, ông già Chan tự hỏi có phải con trai mình đã trở lại cửa hàng sau bữa tối để gặp người mua này và quyết định ở lại tránh bão luôn hay không. Khoảng gần sáu giờ sáng, ngay khi cơn mưa tạnh hẳn, người cha liền trèo lên chiếc xe máy và lái vào thị trấn.

Sáng hôm ấy trời rất đẹp. Bầu không khí mang mùi đất ẩm và đường phố đều đen bóng và trơn trượt, những vũng nước nhỏ lấp lóa ánh vầng dương vừa nhô ra khỏi các đám mây. Vẻ bình yên của thị trấn làm ông Chan Ah Chai trấn tĩnh lại. Ông đã sống ở Taiping suốt sáu mươi tư năm cuộc đời mình, quê hương ông trước đây từng là một điểm nghỉ dưỡng trong chế độ thực dân còn ngày nay nổi tiếng trong giới những người về hưu muốn tìm kiếm một cuộc sống bình lặng. Sau ba thập kỉ làm việc quần quật trong một nhà máy cao su, giờ đây ông dành hết những tháng ngày còn lại của cuộc đời với việc cho cá ăn, thay nước và đóng gói các đơn hàng cùng con trai.

Rẽ vào một dãy các cửa hàng quen thuộc trên Jalan Medan Bersatu, ông trông thấy ngay cửa hàng cá cảnh Kuan vẫn còn đang đóng cửa. Nhưng ngay khi xuống khỏi xe máy và tiến lại gần cửa, ông phát hiện ổ khóa đã biến mất. Nâng tấm phên cửa lên, ông thận trọng bước vào không gian nhỏ hẹp, tối om với nhiều bể cá đang hắt ra ánh sáng mờ mờ từ những ngọn đèn neon. Khi mắt đã làm quen với bóng tối, ông trông thấy cửa hàng vẫn gọn gàng ngăn nắp, cá vàng và cá bảy màu vẫn lờ lững bơi trong bể của chúng.

Thế nhưng khi bước tiếp, giày của ông giẫm lên lớp kính vỡ lạo xạo. Ông nhìn xuống và trông thấy một vệt thẫm đỏ trên sàn bê tông. Vệt máu này lại dẫn tới những vệt máu to hơn, dường như có một con thú bị thương đang cố trốn thoát bằng cả bốn chi. Điều mà người cha này tìm thấy ở cuối con đường ghê sợ này sẽ in dấu trong tâm trí ông và làm ông giật mình tỉnh giấc giữa đêm trong suốt phần đời còn lại: Cậu con trai yêu quý của ông đang nằm nát bấy trên mặt đất, bị đâm đến mười nhát. Anh đã chết - do bị chém một cách tàn bạo, cổ anh bị cứa đứt sâu đến nỗi đầu gần lìa hẳn ra.

Ông già bắt đầu run rẩy không kiểm soát nổi trong lúc lảo đảo lao ra ngoài cầu cứu. Nhưng mọi chuyện đã quá muộn. Cảnh sát chẳng tìm thấy hung khí hay một dấu vân tay nào. Ví của nạn nhân vẫn còn nguyên trong túi quần, không mảy may mất gì. Chỉ duy nhất một thứ đã bị mất. Phía trên thân thể vô hồn của Chan Kok Kuan, những bể cá rồng trống trơn. Hơn hai mươi con cá rồng đã biến mất.

PHẦN I

“RỒNG ẨN TRONG CUNG ĐIỆN THOẢI MÁI CỦA CHÚNG”

(ISAIAH 13:22)

CHƯƠNG MỘT

Thám tử thú cưng

NEW YORK

Vào một buổi sáng thứ Ba lạnh buốt trong tháng Ba năm 2009, đồng hồ báo thức của tôi réo inh ỏi lúc 4:00 sáng. Đến 6:45 tôi đã đang đứng run rẩy bên ngoài một khu nhà ở South Bronx cùng Trung úy John Fitzpatrick và ba cảnh sát dưới quyền, tất cả đều vừa mới tốt nghiệp Học viện. Toàn bộ khung cảnh đều toát lên một màu xám - những con đường đầy ổ gà, lớp tuyết đầy muội đen, bầu trời cuối đông - chỉ trừ có các sĩ quan cảnh sát là những chủ thể duy nhất mang một chút ánh màu xanh lục. Thay vì bộ đồng phục NYPD* tiêu chuẩn, họ đều mặc đồng phục xanh ô liu và đội mũ trùm tai, chẳng khác nào những chàng lính biệt kích Smith trong chương trình Gấu Yogi. Lúc họ cùng tiến lên trên con đường chưa được dọn tuyết, một cô gái trẻ đi qua còn trêu chọc: “Chẳng phải các anh nên ở trong rừng sao?”

•

Phòng cảnh sát New York.

Fitzpatrick phớt lờ cô gái và vẫn dán đôi mắt đã được huấn luyện vào một trong những ngôi nhà gạch cao tầng đang xếp hàng phía trước trông như những quân cờ domino. Suốt từ năm 1996 tới giờ anh vẫn luôn đi tuần như thế ở khu vực này. Với tư cách (đại loại là) một cảnh sát Brooklyn, hậu duệ của một gia đình cảnh sát Brooklyn, người đàn ông bốn mươi mốt tuổi ấy có dáng vẻ rất điển hình: một thân hình cao lớn cùng mái tóc húi cua và cái cằm chẻ. Kẹp dưới nách anh là tập hồ sơ có chứa bức ảnh của nghi phạm mà anh đang tìm - anh tin rằng hắn có mang súng và rất nguy hiểm.

Bên trong tòa nhà, tiền sảnh chỉ được thắp sáng mờ và u ám. Thang máy mở ra ồn ào và chúng tôi chen chúc vào trong, chầm chậm lên tầng tám. Trên hành lang dài, tiếng giày của các cảnh sát vang vọng trước khi dừng ở bên ngoài cửa một căn hộ. Fitzpatrick đập cửa. Nửa phút trôi qua mà không có gì xảy ra. Anh lại đưa tay lên, lần này đập mạnh hơn và lâu hơn. Một đứa nhỏ khóc váng lên ở cuối hành lang. Cuối cùng, một giọng đàn ông khàn đục vì ngái ngủ cũng vọng ra: “Ai đấy?”

“Cảnh sát môi trường liên bang đây!” Fitzpatrick thông báo.

“Ai kia?” Giọng kia hỏi, nghe có vẻ hoang mang thực sự.

Cánh cửa hé mở lộ ra một thanh niên trẻ đậm người với hai cánh tay phủ đầy hình xăm, đang mặc một chiếc quần pyjama vải fannel, mắt nheo lại trước ánh sáng. Tên anh ta là Jason Cruz. Khi được hỏi anh ta có biết điều gì đã khiến cảnh sát ghé thăm mình, anh ta chỉ lắc đầu và nói: “Tôi không biết gì cả.”

“Chúng tôi đến,” Fitzpatrick thông não cho anh ta, “là vì con cá sấu mà anh đang rao bán trên Craigslist.”

❀ ❀ ❀

Tôi đang làm một phóng sự về các vật nuôi hoang dã cho chương trình khoa học trên đài NPR, và tôi đã mất tới sáu tháng mới xin được đi theo Fitzpatrick, một thám tử của Cục Bảo vệ Môi trường Thành phố New York, trong một chuyến thi hành công vụ của anh. Khi gọi cho anh lần đầu vào mùa hè năm ngoái, tôi đã được nghe anh kể cả đống chuyện kì lạ trong bộ sưu tập chuyện vật nuôi thời hiện đại của mình. Trong thời gian làm ở bộ phận cảnh sát chống các hoạt động mua bán thú hoang bất hợp pháp của thành phố, anh đã đụng độ với đủ thứ, từ những bàn tay gorilla bị cắt rời đến một ngàn hai trăm chú rùa bị nhồi nhét trong một căn phòng gác mái theo kiểu Tribeca phô trương, chủ của chúng thậm chí còn chẳng còn chỗ để đặt giường. Lại còn một người đàn ông ở Harlem nuôi hẳn một con hổ tên Ming và một con cá sấu tên Al trong căn hộ mà mẹ anh ta ở cùng tám đứa trẻ. Một gia đình giàu sụ ở Brooklyn đối xử với chú khỉ Diana giống Phi châu của mình như đứa con gái thứ hai. Con khỉ cái thuộc một giống linh trưởng hiếm nhất trên thế giới, thậm chí họ đã dọa sẽ tử thủ trong nhà nếu kiểm lâm cố mang nó đi. Rồi chủ nhân của một cửa hàng đồ quý hiếm nổi tiếng trong khu SoHo đã phải vào tù vì không những đã bán một bộ xương tinh tinh và răng nanh hải mã mà còn bán cả các bộ phận cơ thể người nữa. Thi thoảng người ta lại thấy một gã cò mồi nổi danh có tên gọi Ngài Bất cứ thứ gì xuất hiện trong chiếc xe cà tàng của gã, quảng cáo các loại thú vật kì lạ, cả còn sống và đã chết.

Bất cứ thứ gì. Đó chính là chủ trương của hoạt động buôn bán động vật hoang dã của thành phố này. Quả nhiên, khi Fitzpatrick hỏi anh chàng Cruz trong chiếc quần pyjama làm thế nào mà có được con cá sấu đang rao bán ấy, Cruz chỉ nhún vai và bảo: “Đây là khu Bronx mà. Ông muốn mua gì chẳng được.”

Bên trong căn hộ nhỏ và ngăn nắp là một chiếc sô pha da màu đen, ti vi màn hình phẳng, một bức ảnh chụp đường chân trời ở Manhattan được lồng khung kính, một con chó đang cất tiếng sủa từ trong nhà vệ sinh. Chim kêu rúc rích trong phòng bếp. Fitzpatrick bước đến chỗ ba chiếc bể thủy tinh và ngắm nghía một con thằn lằn da báo, một chú Nile monitor* cỡ nhỏ - một loại thằn lằn khi trưởng thành đầy đủ sẽ có sọc vàng và xanh, lưỡi chẻ và thích ăn thịt mèo. Chiếc bể thứ ba không nuôi gì, chỉ chứa một chút nước. Fitzpatrick cúi đầu vào nhìn và hít ngửi một cách nghi ngờ. “Thế giờ con cá sấu đâu rồi?” Anh hỏi.

•

Một loại kỳ đà có kích thước rất lớn khi trưởng thành.

“Tôi trả lại rồi,” Cruz nói, khăng khăng tuyên bố mình đã mua con bò sát đó từ một người lạ ở ngoài cửa hàng PetSmart trên phố Pelham Parkway. Dù nó chỉ dài có ba mươi centimet, bạn gái anh ta cho rằng nó có đầy đủ khả năng phát triển lớn lên và nhất quyết đòi bỏ nó đi vì đứa con gái hai tuổi của họ. Sau tối hậu thư đó, Cruz bảo anh ta đã cố bán lại con cá sấu trên mạng, nhưng Craigslist đánh dấu quảng cáo của anh ta, thế nên anh ta đành trả lại nó cho gã đã bán nó cho mình. “Gã là người Puerto Rico,” anh ta cung cấp thông tin.

Fitzpatrick ghi lại điều này vào sổ. “Bây giờ chỉ còn có vài triệu người như thế ở khu Bronx này thôi,” anh nói khô khốc.

Tôi cũng thất vọng vì Fitzpatrick đã để lỡ mất con cá sấu ngay trong tầm tay như thế. Tôi đã hi vọng lần này cũng giống với cảnh anh khóa mõm con cá sấu dài chín mươi phân bằng băng dính rồi lái xe đưa nó đến Sở thú Bronx, suốt đường đi con vật vẫn vùng vẫy trên ghế hành khách phía trước của anh. Hơn nữa, Cruz chẳng có vẻ gì giống với mô tả của Fitzpatrick về những kẻ cuồng cá sấu - loại người điển hình cho tính hung hăng và đầu gấu. Loại cá sấu cảnh vốn được yêu thích đặc biệt trong các băng đảng xã hội đen và buôn bán thuốc phiện, nhưng Cruz không có vẻ như vậy. Trước khi con gái anh ta ra đời, anh ta còn từng nuôi chó pit bull*, bằng chứng là đai buộc cổ bằng da màu đen có gắn đinh đang treo trên tường; nhưng hóa ra con chó đang sủa trong nhà tắm lại là giống poodle*.

•

Một giống chó săn dữ tợn.

•

Giống chó nhỏ có bộ lông dày và xoăn.

“Vậy là người ta có thể gặp rắc rối thực sự với một con, đại loại như, một con cá sấu hả?” Cruz hỏi Fitzpatrick, vẫn còn choáng váng trước những gì đang xảy ra.

Cô bạn gái đang bụng mang dạ chửa của anh ta xuất hiện từ trong phòng ngủ, vừa đi vừa ngáp và có vẻ khó chịu khi nói thêm: “Cả đống người vẫn bán cá sấu suốt đấy thôi.”

“Đó là hành vi phạm pháp,” Fitzpatrick bảo họ, giải thích rằng bang New York nghiêm cấm việc buôn bán cá sấu sống, nhưng thành phố còn đi xa hơn thế, cấm tiệt mọi loại vật nuôi hoang dã từ bò cạp đến chồn sương hay gấu Bắc Cực. Cả con Nile monitor cũng bất hợp pháp nốt và nó sẽ bị tịch thu. Cruz có vẻ tan nát cõi lòng lúc bạn gái anh ta tìm được một cái hộp giày rỗng. Anh chàng quyến luyến nhấc con thằn lằn nhỏ xíu vào đó, không quên quấn nó trong chiếc áo phông cho nó đỡ bị lạnh.

“Ở đây cũng không có mấy loài anh được giữ lại đâu,” Fitzpatrick khuyên nhủ, “trừ chó, mèo, cá vàng, hoàng yến…”

“Tôi phải có đến hai mươi con vẹt mẫu đơn* ấy!” Cruz kêu lên.

•

Tên một giống vẹt nhỏ có lông màu xanh, mỏ màu đỏ, thường bắt cặp theo đôi suốt vòng đời.

Vào trong bếp, Fitzpatrick kiểm tra chồng lồng chim xếp tầng nuôi những chú vẹt màu xanh với lớp lông ngực màu vàng, mỏ đỏ, xem như được phép giữ chúng lại.

“Nếu không có con nhỏ, tôi còn mang cả rắn chuông và rắn hổ về đây, mấy thứ kiểu đó ấy,” Cruz nói vẻ thèm thuồng, giải thích rằng anh ta yêu động vật từ khi còn là một đứa trẻ, đặc biệt là sau chuyến đi khỏi Bronx để tới thăm bà dì ở Florida. Ở đó lũ cá sấu cứ điềm nhiên sưởi nắng ở vườn sau và ngâm mình trong bể bơi. Trong lúc chờ cảnh sát ghi lệnh triệu tập ra tòa, anh chàng còn gọi điện cho mẹ kể là mình sắp lên kênh Thế giới động vật.

“NPR* chứ,” tôi nói bằng khẩu hình rồi chau mày, nhớ lại nhà sản xuất của mình đã yêu cầu phải có kịch tính cao - một thứ gì đó cùng kiểu như linh dương đầu bò ở Queens.

•

National Public Radio - Đài Phát thanh Quốc gia.

Cúp máy xong, Cruz quay sang nhìn tôi và nói giọng triết lý: “Cô biết không? Kiểu như cô thì thích động vật nhưng lại chán ghét cái cảnh chỉ thấy vài loại lặp đi lặp lại. Cô tới một tiệm thú cưng, họ có con này con kia - nhưng cô biết là ai ai cũng nuôi những con đó rồi. Thế là cô phải cố mà tìm một cái gì đó khác lạ.”

“Thành thật mà nói, vấn đề chính là ở chỗ đó,” Fitzpatrick nói trong lúc trao lại giấy triệu tập. “Khi đó anh sẽ dính phải những loài nguy hiểm.”

Nhưng có vẻ như Cruz không nghe thấy câu ấy, anh chàng còn đang vẩn vơ nghĩ có dễ mà mua được con trăn dài bốn mét rưỡi nghe đồn đang được rao bán đó không.

❀ ❀ ❀

NGƯỜI TA CHO RẰNG có nhiều loài vật hoang dã đang sinh sống trong những ngôi nhà Mỹ còn hơn cả trong sở thú ở Mỹ. Thế nhưng cái ham muốn của những người như Cruz khi nuôi một con cá sấu trong phòng khách nhà mình đang phản bác lại những lý thuyết cổ điển về việc nuôi thú cưng. Trước đây người ta tin rằng loài người giữ vật nuôi vì một kiểu tình yêu vô điều kiện, hoặc vì một phản ứng dễ thương (thuật ngữ khoa học) lầm lạc buộc chúng ta phải quan tâm tới các loài thú khác như cách ta chăm sóc con cái của mình. Cá sấu chẳng đáng yêu mà cũng không dễ thương chút nào, ít nhất theo nghĩa có thể ôm ấp hay có đôi mắt to, khuôn mặt tròn và cái đầu quá cỡ như trẻ sơ sinh hay tụi chó lùn. Thay vào đó, sức hấp dẫn của chúng dường như lại nằm ở cán cân ngược lại - sự dữ tợn của con vật, bản chất hoang dã và không thể thuần hóa của nó.

Theo một cách nào đấy, những thứ Cruz nuôi nhốt trong căn hộ ở Bronx của anh ta có thể được coi là đã có tiền lệ lịch sử từ rất lâu rồi. Đó là bộ sưu tập các sinh vật kỳ lạ được sưu tầm để trưng bày. Bầy thú ấy lần đầu tiên xuất hiện trong lịch sử trước sự kiện đô thị hóa, khi mối tiếp xúc với động vật hoang dã còn rất hiếm hoi, và việc nuôi các loài vật này gần như là đặc quyền của hoàng gia và giới quý tộc. Các vị vua vùng Lưỡng Hà thu nhận các loài quái thú ở nơi khác như vật triều cống, họ xây nên những khu vườn thượng uyển để nuôi chúng, được gọi là paradeisoi, về sau đây sẽ là hình mẫu cho Vườn Địa Đàng trong Kinh Thánh. Các pharaoh ở Ai Cập thì sưu tầm khỉ đầu chó, hà mã và voi từ vùng sa mạc Sahara của Phi châu và cho ướp xác chúng để mang theo về thế giới bên kia. Trong thế giới cổ xưa, người Hy Lạp mang động vật hoang dã từ các chuyến viễn chinh về, truyền thống này được những kẻ chinh phục La Mã của họ tiếp nối, rồi sau đó họ hành quyết công khai những con quái thú ấy trong các đấu trường, trở thành thú tiêu khiển phổ biến trong suốt năm trăm năm. Tháp London có đàn xiếc thú hoàng gia trứ danh từ năm 1204. Ở bờ bên kia Đại Tây Dương, vua Moctezuma* đã khiến những kẻ chinh phục đến từ Tây Ban Nha phải choáng ngợp trước vườn thượng uyển tráng lệ của mình, nơi nuôi dưỡng những loài chim nước và linh miêu quý hiếm, mỗi loài lại có những bác sĩ riêng. Cùng với việc người châu Âu khám phá ra Tân Thế Giới, khao khát hướng tới các loài vật hoang dã càng tăng mạnh, Thời kì Phục hưng đã chứng kiến việc phát minh ra “những phòng trưng bày” của cá nhân. Đến thế kỉ mười tám, giới quý tộc phát cuồng vì khỉ và vẹt, coi chúng là những món đồ chơi thượng lưu.

•

Thủ lĩnh cuối cùng của người Aztec (khoảng 1460 - 1520).

Con người là giống loài độc nhất có thôi thúc thuần hóa và nuôi dưỡng gần như mọi chủng loài động vật có xương sống. Trong cuốn sách kinh điển xuất bản năm 1984 Sự thống trị & Tình yêu: Quá trình hình thành của vật nuôi, nhà địa lý học nhân văn Yi-Fu Tuan* đã mô tả khuynh hướng này như là một bài tập thực hành quyền lực - một trò chơi thống trị xuất phát từ mong muốn điều khiển các thế lực siêu nhiên của con người. Theo giáo sư Tuan, việc nuôi thú cưng phản ánh lòng tham của chúng ta đối với các biểu tượng địa vị, với thứ mà nhà triết học Jean-Paul Sartre gọi là “khẩu vị trần tục, đeo bám, thấp kém, hữu cơ và yếu ớt của sinh vật,” những điều làm nền tảng cho mọi loại hàng hóa xa xỉ.

•

Đoạn Nghĩa Phu, Giáo sư Địa lý người Mỹ gốc Trung Quốc.

Cửa hàng bán thú cưng thời hiện đại lần đầu tiên xuất hiện ở các đô thị của Mỹ hồi những năm 1890; cùng với nó là phong trào nhập khẩu hàng loạt những loài động vật ngoại lai từ châu Á và Nam Mỹ. Việc nuôi động vật trong nhà bùng nổ ở Mỹ trong thời kì kinh tế tăng trưởng nóng sau Thế chiến II, và kể từ thập kỉ 70, trào lưu này đã tăng trưởng gấp ba lần. Lần đầu tiên trong lịch sử, số hộ gia đình người Mỹ nuôi thú cưng còn nhiều hơn là số hộ không nuôi con nào, trong đó có khoảng 86 triệu con mèo và 78 triệu con chó. Nhưng không ai biết có tất cả bao nhiêu loài “ngoại lai”, chủ yếu là vì mọi người không đồng thuận được với nhau cách định nghĩa thế nào là một con thú cưng “ngoại lai.” Liệu

một loài động vật bản địa nhưng hoang dã như chồn hôi có được tính không? Thế còn lợn ỉ? Hơn nữa còn nhiều vấn đề sâu xa phức tạp, đó là hầu hết hoạt động mua bán đều diễn ra ở chợ đen, bất chấp cả luật tiểu bang lẫn liên bang.

Những năm 1980 là thời kì hoàng kim của chim hoang dã trong thị trường chợ đen. Bùng nổ tiếp sau đó là “thương vụ bò sát,” tên tắt của các vụ mua bán liên quan đến loài bò sát và động vật lưỡng cư như rùa, tắc kè và kỳ giông. “Đấy mới là món hút tiền to,” Fitzpatrick bảo tôi. Anh kể với tôi cái lần giả làm người sưu tập bò sát để tiến hành mua một loài rùa phát quang đang bị đe dọa nghiêm trọng từ đảo Madagascar với giá 18.000 đô la. Trên mai chú rùa là một hình ngôi sao phát sáng rực rỡ. Trong lúc giao dịch, người bán hàng cho anh xem một bức ảnh của con rùa độc nhất vô nhị - một con river cooter* bạch tạng, cả cơ thể nó là một màu xanh lục bảo nhạt - và nói rằng đã có người trả cho anh ta tới 101.000 đô để đổi lấy con vật nhưng anh ta còn chờ cái giá cao hơn.

•

Tên một loại rùa nước ngọt sinh trưởng ở vùng miền trung và đông Hoa Kỳ.

Hồi ấy, do lo ngại sẽ bị soát người, Fitzpatrick đã tuồn khẩu súng của mình vào trong ngăn kéo ở một căn phòng khác, nên khi đội yểm trợ của anh đến muộn, anh bắt đầu sợ đổ mồ hôi. Dù người bán hàng đã không chống cự khi bị bắt, nhưng những kẻ buôn lậu rùa giá trị lớn vẫn thường có đủ loại hành vi bạo lực. Interpol đã cảnh báo rằng các đường dây tội phạm có tổ chức buôn lậu động vật không khác gì cách chúng buôn vũ khí, ma túy hay buôn người - loại tội ác hủy hoại môi trường ấy thường song hành cùng tệ tham nhũng, rửa tiền, thậm chí là giết người.

❀ ❀ ❀

CHÍNH FITZPATRICK là người đầu tiên nói với tôi về loài cá rồng Á châu. Trước đó tôi vẫn nghĩ cá cảnh chỉ cao hơn cây trồng trong chậu một bậc. Giả sử có ai đó cho tôi biết cá chính là loài chiếm số lượng áp đảo trong đám thú cưng hoang dã - rằng chúng là loại vật nuôi thường thấy nhất, với hơn 100 triệu cá thể đang bơi lội trong khắp các bể cá trên toàn nước Mỹ - thì tôi cũng chẳng buồn để tâm làm gì. Thứ duy nhất hấp dẫn ở lũ cá là chúng chẳng có vẻ hài hước chút nào và thường gắn liền với tuổi thơ.

Hồi tôi còn nhỏ, cha mẹ đã mua cho tôi một bể cá vàng để thay thế cho một chú chó hay chú mèo. Ngày nọ khi tôi sắp tròn sáu tuổi, tôi để ý thấy có bong bóng thổi ra từ những cái miệng nhỏ của lũ cá và thắc mắc có phải chúng đang nói chuyện với nhau. Chạy đi lấy ống nghe bác sĩ Fisher-Price của mình, tôi đẩy một cái ghế tới cạnh bể cá và trèo lên để lắng nghe những tiếng nhỏ vang lên từ dưới nước. Tôi chẳng nghe được gì. Kể từ đó tôi phớt lờ chúng và chúng cũng tiếp tục lờ tịt tôi.

Tuy nhiên không phải ai cũng chán ngán chúng giống tôi. “Trong thành phố này chúng tôi phải đối mặt với một vấn đề, đó là về một loại cá.” Fitzpatrick kể với tôi. “Cá rồng!” Tôi nghe nhầm thành “cần sa*” và hóa ra sự liên tưởng ấy lại khá đúng. Căn cứ theo Luật các loài có nguy cơ tuyệt chủng, người ta không thể mang cá rồng châu Á vào Hoa Kỳ để làm vật nuôi một cách hợp pháp. Thế nhưng hoạt động buôn lậu loài vật này lại tràn lan khắp quốc gia. Fitzpatrick thuật lại cho tôi cuộc vây bắt ở một công xưởng ngầm bẩn thỉu tại Brooklyn, nơi những người phụ nữ còng lưng bên máy khâu, các mẩu vải vụn vương vãi khắp sàn nhà - tất cả chỉ là bình phong cho việc buôn bán cá. Một lần khác, nhờ tin chỉ điểm, anh đã tóm được một gã đàn ông gốc Malaysia ở Queens đang lén tuồn cá rồng qua Sân bay JFK trong những cái túi nước đóng gói trong một cái va li. Fitzpatrick lưu ý rằng ngay cả những giống rẻ tiền nhất cũng được bán với giá vài ngàn đô la, từ khởi điểm đó giá còn tăng cao hơn nữa tùy thuộc vào màu sắc, màu đỏ được yêu thích nhất. “Với một bộ phận dân châu Á, cá rồng được coi là biểu tượng của sự may mắn và thịnh vượng, hoặc hiện thân của địa vị,” anh giải thích. “Và con vật đã bị khai thác quá mức trong ngành buôn bán thú cưng cũng vì những lí do đó.”

•

Trong tiếng Anh tên của cá rồng là arowana, khá giống với marijuana, nghĩa là cần sa.

Tuy nhiên nỗi ám ảnh với cá không chỉ giới hạn trong văn hóa châu Á. Giống như một tài phiệt ngân hàng ở phố Wall chẳng hạn. Ông ta đã bật khóc sau khi bị bắt giữ vì sở hữu vài con và thừa nhận rằng mình không thể cưỡng lại sức hấp dẫn kiểu nguy hiểm của nó. “Mấy năm nay chúng tôi toàn gặp các vụ không liên quan gì đến người châu Á - toàn dân da trắng,” Fitzpatrick nói. Mùa hè năm ngoái người ta đã bắt được hai người đến từ Long Island ở biên giới Canada, đang lái xe về từ Montreal cùng với bốn con cá đang bơi trong hộp đựng lốp xe dự trữ. Lại còn một thanh niên trẻ bị bắt quả tang buôn bán cá rồng ở ngôi nhà ngoại ô của gia đình anh ta. Fitzpatrick lý luận rằng có thể họ coi việc buôn lậu cá an toàn hơn các loại hàng cấm giá trị cao khác như ma túy hay súng - đặc biệt là ở New York, nơi chỉ có hai mươi cảnh sát môi trường thường trực phụ trách toàn bộ khu vực rộng lớn so với khoảng ba mươi tư ngàn cảnh sát thành phố.

Theo anh, những kẻ buôn lậu động vật hoang dã bị thúc đẩy vì lòng tham thuần túy, khi họ dự đoán đâu là món hàng cấm hời nhất thế giới. Nhưng người chơi thú thì chỉ vì một niềm dam mê mà chính anh cũng có thể thông cảm. “Tôi nghĩ đa phần những người nuôi các loài vật này đều yêu thiên nhiên, và bản thân việc ấy không xấu,” anh nói. “Chỉ có điều họ đã yêu sai cách mà thôi.”

Hồi mới tốt nghiệp chuyên ngành sinh vật học, Fitzpatrick từng dành hai tháng để nghiên cứu chim trong rừng rậm Venezuela. Ở đó, anh sụt gần mười lăm cân, nuôi hẳn một bộ râu Grizzly Adam trọn vẹn, mắc đủ chứng bệnh ngoài da kì quái trước khi nhận ra mình là đứa con của thành phố. Anh vẫn yêu thích các loài động vật nhiệt đới - nhưng chỉ là đứng ngắm từ xa. Vật nuôi duy nhất của anh là một chú chó Malta* chỉ to cỡ cái bình bia mà anh không chịu cho tôi biết tên. “Chẳng lẽ là Snowball (Bóng tuyết) à?” Tôi hỏi.

•

Giống chó nhỏ có lông xù, rất hoạt bát và thân thiện.

“Kiểu thế!” Anh nói.

“Flufferbutter (bơ xù bông) á?”

“Cô hiểu ra rồi đấy!”

❀ ❀ ❀

TỐI ĐÓ KHI VỀ NHÀ, tôi tìm kiếm về loài cá rồng châu Á xem mình còn biết được gì thêm không. Fitzpatrick từng nói rằng tên chính thức của loài này là lưỡi xương* Á châu - “cái tên rất kém hấp dẫn” - do phần xương dài trong lưỡi, hàm răng nhọn tua tủa hai bên mà con cá dùng để bắt và nghiền nát con mồi trong miệng của nó.

•

Tên tiếng Anh dịch nghĩa từ tên tiếng Latin.

Tôi được biết rằng loài lưỡi xương là một trong những giống cá cổ xưa nhất còn sống trên trái đất. Các mẫu hóa thạch xưa nhất có niên đại từ thời cuối kỷ Jura hoặc đầu kỷ Phấn Trắng. Các hóa thạch ấy cho thấy các sinh vật khổng lồ với những chiếc răng nanh ghê gớm quần thảo khắp các vùng biển thời tiền sử, săn lùng ngư long và xà đầu long. Ngày nay họ Osteoglossidae (trong tiếng Hy Lạp osteo nghĩa là “xương,” và gloss nghĩa là “lưỡi”) không còn sinh sống ở đại dương nữa mà là ở các sông ngòi và hồ vùng nhiệt đới. Ở đây, họ Osteoglossidae cũng bao gồm một trong những loài cá nước ngọt lớn nhất thế giới: loài arapaima Amazon. Những con cá arapaima có thể dài đến gần bốn mét rưỡi và nặng 270 cân. Ngoại trừ giống cá khổng lồ này, phần còn lại trong họ Osteoglossidae thường được biết đến với tên cá rồng - tất cả đều là những sinh vật dài, mỏng dẹp trong bộ giáp vẩy lớn, nặng nề và óng ánh của chúng.

Loại dữ tợn nhất trong họ này (hay ít nhất là nhào lộn điêu luyện nhẩt) là giống ngân long Nam Mỹ, còn được gọi là khỉ nước, vì nó có khả năng bật cao tới hai mét trên không trung để đớp bọ, chim, rắn hay dơi đang đu mình lủng lẳng trên cành cây. (Bạn đừng google cụm từ cá rồng ăn vịt con.) Năm 2008, khi một người đàn ông New Jersey thò tay vào trong bể cá ở Thủy cung Adventure của Camden để chạm vào một con cá rồng bạc, con cá định làm gỏi bàn tay của ông ta luôn. Trong vụ kiện cáo sau đó, nạn nhân kết tội nó vì “những vết thương thể xác đau đớn” và đứa con trai ba tuổi của ông ta đã phải chịu đựng “sang chấn tâm lý nghiêm trọng, chứng đau đầu, buồn nôn, ám ảnh tinh thần kéo dài và các cơn kích động lặp đi lặp lại” sau khi chứng kiến vụ việc.

Bất chấp hay có lẽ chính vì tính hung dữ này mà loài ngân long lại là vật nuôi phổ biến ở Mỹ - và là loại thú cưng hoàn toàn hợp pháp - một cá thể non có giá từ 30 đến 50 đô la. Người ta nhận diện được tổng cộng bảy loài cá rồng (với ba loài khác còn đang khiến các nhà khoa học tranh cãi) ở Nam Mỹ, châu Phi, Đông Nam Á, New Guinea và Úc. Chỉ có các loài đến từ châu Á là bị cấm ở Mỹ.

Tuy nhiên, ở các quốc gia khác thì cá rồng châu Á lại là hàng hóa được yêu thích rộng rãi trong thị trường xa xỉ phẩm hợp pháp. “Quên dầu lửa và kim cương đi, ở Đông Nam Á thì thứ xếp hàng đầu lại là cá,” tôi từng đọc được điều đó trong tạp chí Practical Fishkeeping dành cho người chơi cá. Bài báo mô tả một bộ sưu tập gồm năm mươi cá thể có tổng giá trị đến một triệu đô la được đặt dưới sự bảo vệ 24/24 ở Jakarta, Indonesia như thế nào. “Trong khi ngoài thiên nhiên, giống cá này ngày càng hiếm thì với những người giàu có nhất châu Á, độ phổ biến của nó lại càng tăng.”

Trong vài trường hợp, cá còn được nuôi dưỡng tại những trang trại giống như những nhà tù - các cơ sở bên trong núp mình sau các bức tường, đài quan sát, lại còn cả đàn Rottweiler* đi tuần xung quanh khu vực vào ban đêm nữa. Lý do của tất cả những biện pháp an ninh nghiêm ngặt này trở nên rõ ràng hơn khi tôi tìm hiểu sâu hơn trong mục lưu trữ các thông tin báo chí nước ngoài. Các tin tức ghi chép lại về việc tội phạm trộm cắp cá gia tăng trên khắp vùng Đông Nam Á. Ở Malaysia, năm con cá rồng từng bị đánh cắp khỏi căn hộ của một nữ chủ nhân có tổng giá trị còn cao hơn tất cả các tài sản khác của bà ta cộng lại. Ở Singapore, đất nước vẫn tự hào vì tỷ lệ tội phạm thấp nhất thế giới, người ta từng ghi nhận tới bốn vụ trộm như vậy trong cùng một tuần. Một tên trộm đấm bà già chủ nhà vì đã đuổi theo khi hắn bỏ chạy cùng con cá đoạt giải của bà đựng trong một thùng nước sóng sánh. Hắn phải chịu án phạt ba năm tù và lãnh mười hai cú bổ từ cái gậy ba toong ướt sũng.

•

Một giống chó săn hung dữ và thông minh, thường được huấn luyện để trông nhà.

Về chuyện ai là kẻ đón nhận lũ cá, vài người đoán rằng những tên trộm thực chất là người yêu cá và không thể trả nổi số tiền khổng lồ. Người khác lại nghi ngờ rằng có những tổ chức tội phạm đứng sau lưng bọn trộm - một dạng “mafia ngành cá”. Giả thuyết này thêm phần đáng tin do một câu chuyện đau lòng xảy ra ở Indonesia, một người buôn bán cá rồng cùng các đồng phạm có trang bị vũ khí của gã đã bắt cóc và giữ làm con tin một người mua cá Nhật Bản để đòi tiền chuộc.

Tuy nhiên, bất chấp những tội ác này, việc mua bán các cá thể được nuôi từ trang trại là hoàn toàn hợp pháp, không chỉ ở châu Á mà còn ở hầu hết các nước, bao gồm cả Canada và châu Âu - một ngoại lệ lớn duy nhất (ngoài Hoa Kỳ) là Úc. Nước này cấm buôn bán cá rồng để bảo vệ quần thể động vật nhiệt đới của riêng nước họ. Mấy năm trưởc, một bà nội trợ bốn mươi lăm tuổi đã bị bắt ở sân bay Melbourne khi cố đưa lậu vào nước Úc năm mươi mốt con cá sống, trong đó có cả một con cá rồng châu Á, được giấu dưới chiếc váy xòe rộng của bà ta. “Chúng tôi bắt đầu nghi ngờ từ khi nghe thấy những âm thanh lạ,” một nhân viên hải quan sau đó đã kể lại với báo chí.

Những câu chuyện buôn lậu ngớ ngẩn như thế đã làm tôi thức rất khuya, lướt qua hàng trăm bài báo tôi đã in ra và trải khắp sàn phòng khách nhà mình. Tuy nhiên càng đọc nhiều thì tôi càng thấy tình hình không giống buôn lậu ma túy lắm, mà na ná như cảnh săn tìm tranh quý ở Manhattan hơn. Hai thương vụ giống nhau từ những mức giá cao chót vót, người mua ẩn danh, đến các mẫu vật bị đánh cắp, kẻ trung gian mua bán lươn lẹo, thậm chí cả những món hàng giả tinh xảo nữa. Dù là so sánh theo cách nào, có vẻ như từ rất lâu rồi loài cá rồng châu Á đã đẩy con người đến những thái cực nguy hiểm.

Một mùa hè nọ hồi còn học đại học, tôi đã đọc cuốn sách In the Shadow of Man* của Jane Goodall, và kể từ đó tôi luôn mơ ước được làm một chuyến phiêu lưu vào rừng rậm để viết nên một câu chuyện tuyệt vời về động vật hoang dã. Cùng khoảng thời gian bắt đầu tò mò về loài cá rồng, tôi giành được một khoản hỗ trợ cho dự án báo chí ở nước ngoài. Giờ tôi đã biết mình sẽ sử dụng nó như thế nào: tự tôi sẽ đi tìm hiểu nơi khởi nguồn của tất cả những chú cá bị buôn lậu kia và cái gì đã khiến cho loài này có sức hút khó cưỡng đến thế. Nhân vật của Goodall là loài linh trưởng bậc cao, biết sử dụng công cụ lao động - còn tôi thì có lũ cá lưỡi xương nóng tính.

•

Tạm dịch: Nội tâm con người.

Điểm xuất phát của tôi rất dễ thấy. Nổi lên ở trung tâm thế giới cá cảnh muôn màu của Đông Nam Á là một người dẫn đầu xu hướng trứ danh thường được biết đến với tên Kenny Ông Cá, một triệu phú nghiện thuốc lá nặng, rất thích cởi trần chụp ảnh cùng những bể cá xếp đặt xung quanh mình. Tên thật của Ông Cá là Kenny Yap, ông là Chủ tịch Hội đồng quản trị của một trang trại cá cảnh có lợi nhuận cao đến mức nó đã được niêm yết trên thị trường chứng khoán Singapore. Gần đây báo chí Singapore ca ngợi ông là chàng độc thân nổi tiếng nhất đất nước và kêu gọi ông làm người dẫn chương trình truyền hình thực tế mua lại bản quyền của Donal Trump, chương trình Người tập sự. Để vào được trang web chính thức của ông, tôi phải nhấp chuột vào lỗ rốn trên ảnh ông.

Sau này nghĩ lại tôi thấy cái rốn ấy chẳng khác nào hố thỏ mà mình đã ngã vào, và mãi ba năm rưỡi sau mới trồi được lên.

CHƯƠNG HAI

Loài cá rồng

SINGAPORE

“Chào mừng đến Đảo Quốc của chúng tôi!” Kenny gửi email cho tôi vào một ngày thứ Bảy khi tôi đã tới Singapore, vùng đất ở mũi cực nam của Đông Nam Á, phần dấu chấm trên dấu chấm than của bán đảo Mã Lai. “Hẹn gặp cô thứ Hai tới, chúc cô có cuối tuần bù khú vui vẻ nhé! Kenny Ông Cá.”

Hồi đó là tháng Năm, mới hai tháng sau vụ bắt hụt chú cá sấu và tôi không thể ở xa khu South Bronx hơn thế - cả về vị trí lẫn cảm xúc. Singapore là một thành phố sạch sẽ và vệ sinh đến mức kì lạ, gần như người ta luôn có thể di chuyên xuyên qua các tòa trung tâm thương mại gắn điều hòa. Cuối tuần đó tôi lang thang qua khu trung tâm mua sắm đẹp lung linh tới tận khu bến cảng và thấy một bức tượng trắng khổng lồ mình cá đầu sư tử đang phun nước xuống vịnh Marina. Đó là tượng Merlion, biểu tượng quốc gia của Singapore do hội đồng xúc tiến du lịch khởi xướng từ những năm 1960. Năm 1979, một nhà thơ sinh ra tại nơi này tên là Edwin Thumboo đã tưởng tượng ra cảnh Ulysses đối đầu với biểu tượng này và ngâm lên đoạn: “Chẳng có, chẳng có đâu thời xưa/Ai nghĩ ra được vật này/Nửa mình sư tử, nửa mình ngư.”

Một biểu tượng nhân ngư khác của Singapore - Kenny Ông Cá - dường như cũng nổi tiếng không kém gì tượng Merlion. Thứ Hai, lái xe taxi của tôi không vui vẻ gì khi đi vào khu công nghệ nông nghiệp ở mạn tây bắc đảo - cho đến khi biết tôi tới đó để gặp Kenny. “Tôi có gặp ông ấy một lần trong quán cà phê,” lái xe hào hứng kể với tôi. “Ông ấy là người đã phát triển việc kinh doanh của gia đình lên một tầm cao mới.”

Công ty cá cảnh của Kenny, Tập đoàn Qian Hu Corporation Ltd., (pháp âm trong tiếng Trung là chien who, có nghĩa là “ngàn hồ”), đặt tổng hành dinh ở cuối con đường uốn lượn, lối vào xanh mướt được đánh dấu bằng một bức tượng cá dọn bể* màu xanh trắng có vẻ vô hại, uể oải. Cuối đường lái xe vào có một dãy nhà kho có sàn xi măng ướt nhẹp và một quán cà phê ngoài trời đang phát những bài nhạc Trung Hoa trên loa. Một tấm biển chỉ sang một khu spa cá, nơi nhốt những chú cá tuế trong bể để rỉa lớp da chết ở chân du khách và mấy cái hồ quầy nhỏ để lũ trẻ dùng lưới bắt cá. Với lớp sơn màu xanh nhạt, toàn bộ nơi này cho người ta cái cảm giác giống như ở Disneyland. Gần như trên mọi mặt phẳng có thể, người ta đều treo các tấm ảnh cắt ra từ báo chí có khuôn mặt Kenny vui sướng hạnh phúc y hệt nhau.

•

Nguyên gốc: suckerfish.

Tôi tìm thấy chính ông Chủ tịch ấy trong góc văn phòng ở tòa nhà một tầng khiêm tốn, ngồi đằng sau chiếc bàn làm việc màu đen, hồng và xanh. Ở tuổi bốn mươi tư, trông ông gày gò như một cậu thiếu niên với khuôn mặt tròn trịa, trẻ trung tươi rói lên khi thấy tôi đến. Ông mặc quần jean và áo sơ mi trắng cộc tay có thêu logo con cá dọn bể mà tôi đã nhìn thấy lúc mới đến. Có năm bức ảnh treo thành một hàng phía trên đầu ông. Có vẻ chúng đều là cảnh Kenny khỏa thân chụp cùng lũ cá.

“Cởi trần thôi,” ông chỉnh lại, chỉ vào một bức ảnh đang ngồi giạng chân, hai cánh tay ướt ôm một túi cá koi*. “Thế kia mà là khỏa thân à?”

•

Giống cá chép cảnh có nhiều màu sắc.

“Làm sao tôi biết được,” tôi thật thà nói. “Có thể lắm chứ.”

“Thôi được. Không phải đâu, tôi có mặc quần lót, nhưng lại đặt túi cá ở giữa.” Kenny giải thích là lúc đó ông đang chụp ảnh hộ chiếu thì chợt nảy ra ý thêm gia vị cho buổi chụp và lột sạch quần áo chỉ chừa mỗi cái quần lót. “Tôi nghịch ngợm và ham vui lắm, cô biết không?” Ông nói rồi mời tôi một chai nước và dựa người ra sau ghế, tự mở một chai cho mình. “Tôi cần nước. Đêm qua hơi quá chén mà.”

Rõ ràng việc Kenny trở thành một biểu tượng văn hóa không phải là ngẫu nhiên. Vốn là một người làm marketing bậc thầy, tự ông đã nghĩ ra biệt danh của mình và bắt đầu xuất bản bộ lịch hàng năm với những câu trích dẫn của bản thân để quảng cáo cho lũ cá ông bán*. Thế nhưng dù được dàn dựng kĩ đến mức nào, hình ảnh dân chơi của ông thành công chính là nhờ xuất thân bần hàn. Ông là con trai út trong một gia đình nông dân chăn nuôi lợn có chín đứa con. Thập kỉ 80 của thế kỉ trước, chính phủ Singapore bị ám ảnh với hình ảnh đất nước sạch đẹp và loại bỏ ngành nuôi lợn. Vì thế, gia đình ông chuyển đổi các ngăn chuồng của mình thành hồ bê tông để nuôi cá bảy màu. Năm 1989, khi Kenny - người con đầu tiên trong nhà vào được đại học - còn đang theo đuổi ngành marketing ở trường Đại học Ohio, một người anh trai gọi điện báo cho ông biết mưa lớn đã cuốn trôi sạch lũ cá trong hồ của họ. Năm sau đó, ông về nhà để phụ giúp gia đình gây dựng lại trang trại.

•

Chẳng hạn: “Suy nghĩ không thực tế, như kiểu mong mình vô hình để bằng cách nào đó chạm vào người khác thì chẳng khác nào trèo lên cây mà đòi bắt cá.”

Mấy anh em đầu tư toàn bộ tài sản gom góp được vào một lô hàng bốn ngàn con cá dọn bể vây cao, một loài cá sống ở tầng đáy sông Dương Tử, Trung Quốc, đang cực kì thịnh hành trong giới buôn cá cảnh vào thời bấy giờ (mặc dù nó vô cùng không thích hợp để nuôi trong hộ gia đình vì nó có thể phát triển đến kích thước của một con cá sấu; nó nằm ngay đầu danh sách truy lùng của Trung úy Fitzpatrick). Nhưng chỉ hai ba tuần sau, lũ cá đã chết sạch do không chịu được chấn động của công trường xây dựng trong trang trại. Sau này, Kenny quyết định lấy hình ảnh loài cá này để làm logo công ty - loài cá thân thiện trên cổng ra vào trên áo sơ mi của mình - hòng nhắc nhở mọi người về tầm quan trọng của việc đa dạng hóa danh mục kinh doanh cá cảnh.

“Làm ăn không thể chỉ dựa vào một loại cá,” Kenny bảo tôi và chỉ ra hiện nay công ty ông đang xuất khẩu hơn một ngàn giống cá tới 80 nước khác nhau. Tuy nhiên cá rồng vẫn chiếm tới 20% lợi nhuận từ cá, theo Kenny đó là do nó có giá trị rất cao. Ông nói không biết gì về chuyện loài cá này được đưa lậu vào nước Mỹ, bởi nơi đây bị ông coi là “thị trường bần tiện.”

“Con cá rồng đắt nhất mà ông từng bán giá bao nhiêu?” Tôi hỏi.

“70 ngàn đô la cho một con trưởng thành,” Kenny thản nhiên nói, kể thêm là một người mua đến từ Nhật đã từng mua hẳn ba con như vậy từ nhiều năm trước, một bộ ba “cá rồng đỏ đẹp” bảy hoặc tám tuổi. Đó là độ tuổi chớm trưởng thành ở loài cá này, vì chúng vốn có tuổi thọ vài thập kỷ, tuy nhiên khi nuôi nhốt trong bể thì chúng thường chết sớm hơn.

“Thật ra không phải con nào cũng đắt thế đâu,” Kenny giải thích thêm rằng thường cá rồng sẽ được rao bán lúc được sáu tháng tuổi, khi mới chỉ dài bằng một chiếc bút chì và được định giá từ một đến hai ngàn đô la. “Mọi người muốn nuôi chúng từ bé để xây dựng mối quan hệ với chúng.” Trước đây ông từng nói với báo chí rằng cá rồng có thể được huấn luyện như chó mèo để ở bên chủ mỗi khi người chủ cảm thấy không vui (dù chúng bị nhốt trong bể đi nữa). Mặt trái của mối liên hệ gần gũi này là con cá thường có những cơn nổi đóa bất ngờ và có thể tỏ ra “như một đứa trẻ được nuông chiều.”

Tất nhiên Kenny cũng biết rằng ngay cả những mốt nuôi cá thời thượng nhất cũng chóng hết thời. Chẳng hạn năm 2001, giới nuôi cá cảnh châu Á phát cuồng vì một loài vật lai tên là louhan* hay flowerhorn*,có hình dạng giống cá rô phi với cái bướu phình ra ở trên đầu, cứ như não nó nằm ngoài hộp sọ vậy. Vì lí do gì đó mà người ta bắt đầu đồn đại hình hoa văn trên cái bướu tiên đoán được số trúng giải độc đắc. Chẳng bao lâu cá la hán bị hét giá cắt cổ, các con đẹp nhất có giá tới hàng chục ngàn đô la. Lúc cao trào, số lượng cửa hàng bán cá ở Singapore tăng gấp ba lần chỉ trong một năm. Người ta lao đi mua bể. Thức ăn cho cá trở nên khan hiếm. Rồi bong bóng bất ngờ nổ tung khoảng năm 2005. Bể cá bị vứt khắp các phố. Cửa hàng đóng cửa. Sự việc xảy ra y hệt như một chương trong cuốn sách kinh điển của Charles Mackay xuất bản năm 1841, cuốn Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds*.

•

Tên tiếng Trung của cá la hán.

•

Tên tiếng Anh của cá la hán.

•

Tạm dịch: Những ảo tưởng phổ biến khác thường và sự điên loạn của đám đông.

Tuy nhiên Kenny tin chắc rằng số phận loài cá rồng sẽ không bao giờ giống như cá la hán, bởi có hai lí do giúp nó giữ giá lâu dài. Đầu tiên là cái tên ý nghĩa của nó: cá rồng. Trong văn hóa Trung Hoa, sinh vật huyền thoại này không phải một con quái vật đáng sợ, mà là một biểu tượng cái thiện được yêu thích. “Rồng của phương Đông được coi là sự hiện hữu của triển vọng tương lai, sự thịnh vượng và thiện lương, không như rồng phương tây,” Kenny giải thích đồng thời vươn người tới, đặt hai bàn tay lên mặt bàn. “Rồng phương Tây lúc nào cũng đại diện cho cái ác, rồi phun lửa hại người… Không phải thế!” Ông đập mạnh tay xuống rồi bất ngờ cười phá lên. “Thứ hai…” - Kenny lấy lại vẻ điềm tĩnh - “giống cá này thực sự rất hiếm. Cô không thể bán tràn lan trên thị trường được.”

❀ ❀ ❀

TUY NHIÊN, nó hiếm đến mức nào thì chưa ai biết rõ cả. Trong giới khoa học, loài cá rồng châu Á từ lâu đã được xếp chung vào một giống Scleropages formosus, với dải phân bố rất rộng trong sông ngòi và hồ nước khắp Đông Nam Á. Người ta cho rằng môi trường sống tự nhiên của nó kéo dài từ miền Nam Việt Nam, Campuchia, Thái Lan và có thể cả Myanmar, xuống tới bán đảo Malay và các đảo Sumatra, Borneo.

Tuy nhiên, vấn đề phức tạp ở đây là cá rồng có quá nhiều màu sắc, với những cái tên chồng chéo: huyết hồng, ớt đỏ, kim long quá bối, hoàng kì ngân long, tro kì ngân long, lam Mã Lai, huyết kì kim long, v.v… Một số màu được coi là hiếm hơn và được săn đón nhiều hơn các màu khác. Màu sắc được thèm muốn nhất - hay ít nhất là màu yêu thích truyền thống - là huyền thoại huyết long, giống cá chỉ sinh trưởng duy nhất trong một hệ thống hồ hẻo lánh ở trung tâm đảo Borneo. Ngược lại, màu lục - loại không được đặt cho một cái tên cao sang nào - lại là màu phổ biến nhất. Tới tận những năm 2008, các nhà nghiên cứu của Hội Bảo tồn Động vật Quốc tế còn báo cáo rằng người dân vùng nông thôn Campuchia vẫn ăn thịt cá rồng xanh, mặc cho số lượng cá thể loài này đã sụt giảm thê thảm trước nạn khai thác quá đà để buôn bán.

Thực ra, mới cách đây không lâu, tất cả các nhánh của giống cá rồng châu Á đều bị coi là thực phẩm nhiều hơn là cá cảnh. Năm 1964, khi Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) thành lập một nhóm đặc biệt chuyên trách về sự sống còn của các loài cá nước ngọt, cá rồng châu Á vẫn còn là “một nguồn thực phẩm quan trọng đối với các cư dân sinh sống trong đầm lầy,” và là thú tiêu khiển nổi tiếng với những người đi câu ở Malaysia. Tuy nhiên, do các báo cáo số lượng sụt giảm mà nó đã được thêm vào mục các loài vật gặp nguy cơ trong Sách Đỏ của IUCN. Chính điều này đã dẫn đến việc tên loài cá này được nêu ngay trong Phụ lục I của Hiệp định về Buôn bán các loài động thực vật hoang dã có nguy cơ tuyệt chủng (CITES). Ngày nay CITES là một trong số các hiệp định có khung đồng thuận lớn nhất thế giới, điều chỉnh các hoạt động liên quan tới động thực vật gặp nguy cơ xuyên qua lãnh thổ của 186 nước thành viên. Các loài vật và cây cối trong Phụ lục I được coi là các loài quý hiếm nhất và gần như bị cấm buôn bán trên thị trường quốc tế. Kể từ năm 1975, khi Hiệp định bắt đầu có hiệu lực, việc mua bán cá rồng châu Á đã rơi vào tình trạng đó.

Hồi ấy lệnh cấm không có ý nghĩa nhiều bởi loài cá này còn chưa được mua bán trên thị trường quốc tế, ít nhất là trên diện rộng. Tuy nhiên ở địa phương, các nhà buôn cá cảnh đã chú ý đến nó. Năm 1967, chủ một cửa hàng cá cảnh ở bắc Malaysia tên là Chew Thean Yang đang lái xe xuyên qua rừng để đi thu mua cá thì bắt gặp một con cá rồng màu vàng được rao bán ở chợ cóc ven đường. Con cá đã chết, nhưng ông choáng ngợp trước vẻ đẹp của nó, ngưỡng mộ lớp vẩy sáng bóng và cặp râu vểnh ra từ dưới cằm. Ông yêu cầu người ngư dân bắt sống một con cho mình để bày trong cửa hàng ở Penang. Đặt cho con cá cái tên kim long ngư, cá rồng màu vàng, chẳng bao lâu sau Chew bán được các cá thể non với giá sáu ringgit Malaysia một con (khoảng 2 đô la).

Giới buôn cá cảnh chỉ biết tới mỗi loại màu vàng và màu lục cho đến tận cuối những năm 1970, khi dân đi phượt Indonesia mò vào tận sâu trong những cánh rừng nguyên sinh của đảo Borneo và phát hiện ra loại siêu cấp huyết long. Đầu những năm 1980, các nhóm buôn lậu tuồn loại cá này ra khỏi Indonesia vào Đài Loan. Ở đó, chúng trở thành đối tượng được sùng bái. Màu đỏ không những là màu yêu thích trong văn hóa Trung Hoa mà bản thân con cá cũng được coi là biểu tượng của may mắn theo các quy luật phong thủy. Như Kenny đã giải thích với tôi, từ “cá” trong tiếng Trung, yú, được phát âm giống với “dư”; còn “nước,” shui là từ lóng chỉ sự “giàu có” trong tiếng Quảng Đông.

Nhưng khi tôi hỏi Kenny ông có tin rằng cá rồng thực sự mang lại may mắn hay không, ông lại cẩn trọng lựa lời: “Nuôi cá mang đến cho ta cảm giác cân bằng. Tôi nghĩ nếu cô hạnh phúc hơn, nếu cô thư giãn hơn thì cô có thể đưa ra những quyết định sáng suốt hơn. Các mối quan hệ trong gia đình cũng tốt đẹp hơn. Vì vậy, tổng hòa lại, chúng có thể mang vận may đến cho cô.”

“Nhưng không có gì cụ thể liên quan đến cá rồng à?” Tôi gặng hỏi.

“À thì, cũng có chuyện này chuyện kia,” ông nói. “Bởi vì loại cá này, tôi nghĩ là chúng rất gắn bó với chủ. Chúng cảm nhận được những thứ mà con người còn chưa biết…”

Cá rồng vốn có đặc tính nhảy cao để bắt con mồi nên chúng thường bật ra khỏi các bể kính không có nắp và khi người ta tìm thấy thì nó đã chết trên sàn nhà. Có lẽ để biện hộ cho việc tổn thất một khoản tiền lớn như thế, các chủ nuôi đã tự huyễn hoặc rằng hành động này giống như Chúa Jesus, rằng con cá hiến dâng sinh mạng để cứu chủ nhân của nó. Quanh trang trại của Kenny xuất hiện rất nhiều giai thoại như vậy. Chẳng hạn, câu chuyện về “Chú cá may mắn” kể chuyện con cá của một doanh nhân Indonesia giàu có đã tìm đến cái chết để ngăn ông ta khỏi cho đối tác không đáng tin cậy vay một khoản tiền lớn (doanh nhân này đã dự đoán chính xác điềm gở từ cái chết của con cá và hoãn khoản cho vay lại). Hành động “hi sinh” kiểu này được nhắc đến nhiều nhất trong các câu chuyện về cá rồng. Nhưng cũng có những câu chuyện khác: Cá rồng bảo vệ một căn hộ khỏi đám cháy hay lũ trộm; cá rồng làm tan vỡ hôn nhân bằng cách quấy nhiễu người vợ bất cứ khi nào ông chồng ra ngoài; thậm chí cả chuyện cá rồng giết người - người ta đồn rằng một người đàn ông đã chết trên một con kênh vì bủn xỉn, tiếc tiền mua thức ăn cho cá.

❀ ❀ ❀

GIỮA NHỮNG NĂM 1980, chợ đen bùng nổ và giới sùng bái cá rồng đã lan rộng, trải dài từ Đài Loan sang Nhật Bản. Thiên hạ đồn rằng cá được mang lậu vào Nhật trong các chai rượu whiskey. Trong lúc đó, nông dân ở khắp Đông Nam Á bắt đầu nuôi loại cá này do tỷ lệ cá thể trong tự nhiên giảm đáng kể, đó là một kì công bởi trước kia người ta cho rằng việc nuôi cá rồng là bất khả thi sau những nỗ lực thuần dưỡng bị thất bại từ những năm 1920. Thời điểm này, chính mức giá trên trời đã thúc đẩy người nông dân tìm cách hiện thực hóa việc nuôi cá rồng: đào hồ trên nền đất, đổ đầy nước đen có chứa tannic vào đó, tách riêng cá nhỏ trước khi những con cá lớn kịp ăn chúng. Năm 1990, CITES chuyển toàn bộ chi cá Indonesia của loài cá rồng châu Á sang Phụ lục II ít bị cấm đoán ngặt nghèo hơn, cho phép buôn bán xuyên biên giới các cá thể được nuôi tại trang trại. Động thái này là nhằm triệt tiêu hoạt động mua bán bất hợp pháp và thay thế bằng hoạt động hợp pháp.

Nhưng ý tưởng ấy đã thất bại. Cá tự nhiên vẫn bị bắt trộm, và vào năm 1995, toàn bộ loài cá rồng lại trở về với Phụ lục I. Tuy nhiên, đến lúc đó CITES đã chấp thuận một thử nghiệm. Nếu một trang trại có thể chứng minh việc họ đã nhân giống được cá rồng châu Á, - tức là một con cá được sinh ra bởi cặp cá cha mẹ cũng sinh trưởng trong môi trường nuôi nhốt - CITES sẽ chứng nhận tư cách xuất khẩu hợp pháp cho cá từ trang trại đó. Mỗi con cá non hợp pháp trên phải được gắn chip siêu nhỏ để định vị và đi kèm giấy chứng nhận xác thực, giống như một tác phẩm nghệ thuật vậy.

Singapore xuất khẩu lô cá gắn chip thử nghiệm đầu tiên sang Nhật vào tháng Mười hai năm 1994: Ba trăm con cá, mỗi con dài mười tám centimet, tổng trị giá lô hàng là một triệu đô la. Chỉ trong vòng hai năm, tới đầu năm 1997, CITES đã chứng nhận cho chín trang trại cá rồng ở Singapore, Malaysia và Indonesia được phép xuất khẩu cá rồng hợp pháp. Công ty Qian Hu của Kenny gia nhập danh sách này năm 2000, cùng với năm cổ phiếu của nó được niêm yết trên thị trường chứng khoán Singapore, đây cũng là lần đầu tiên có một trang trại cá được lên sàn.

Trong văn phòng mình, Kenny khoe với tôi một tập sách gáy xoắn dày cộp tựa đề “Trang trại cá được nhắc nhiều nhất ở Singapore,” trong đó có các bài báo cắt ra từ hồi ông bắt đầu nổi lên như hình ảnh đại diện của giới cá cảnh cao cấp thế hệ mới. Người Singapore ngưỡng mộ ông với tư cách là đứa con hiếu thảo vì đã đưa việc kinh doanh của gia đình lên tầm quốc tế, là một nông dân triệu phú, là nhà bảo hộ uy tín của một ngành nghề truyền thống mà chính phủ từng gọi là “nền công nghiệp úa tàn.” Singapore xuất khẩu nhiều cá cảnh hơn bất kì quốc gia nào khác, và triều đại của Kenny đã góp phần quảng bá diện mạo mới mẻ hấp dẫn cho một ngành thương mại khiêm tốn trong lịch sử - với loài cá rồng ở vị trí bá vương thay vì cá bảy màu.

Kenny tiết lộ với tôi ông sắp tiến hành một bước đi lớn nữa. Ngay trước chuyến thăm của tôi, ông tuyên bố công ty sẽ đầu tư bốn triệu đô la vào một trung tâm nghiên cứu chuyên tạo ra “cá rồng nòi.” Đứng đầu trung tâm này là một nhà khoa học tên Alex Chang, anh sắp nhận bằng tiến sĩ ngành gen phân tử cá trường Đại học Quốc gia Singapore.

Alex tham dự cùng chúng tôi trong phòng làm việc của Kenny để nói về các mục tiêu nghiên cứu của anh. Ngài tiến sĩ tương lai là một người đàn ông vui vẻ, khuôn mặt tròn trịa, gần bốn mươi tuổi. “Chúng tôi đang tìm kiếm những gen quyết định màu sắc hoặc các đặc tính cụ thể,” anh giải thích, “với mục tiêu tối thượng là cố lai tạo ra một loại cá rồng theo ý muốn.”

Trong lúc anh nói tràng giang đại hải nào là vây lớn hơn, màu vẩy sáng hơn, nào là những chú cá rồng đang bơi trông giống rồng thật uốn lượn trên không đến thế nào, tôi để ý thấy một chút xun xoe trong giọng điệu của anh ta, không giống Kenny. Khi tôi hỏi Alex anh ta có tin rằng cá rồng thực sự mang lại vận may không, anh cũng đồng tình với ông chủ của mình về các lợi ích chung chung khi nuôi cá, nhưng thêm vào là cá rồng rất đặc biệt: “Nó có sức lôi cuốn riêng, rồi cô sẽ thấy.”

Alex đồng ý dẫn tôi đi một vòng, vì mấy tiếng nữa Kenny sắp phải đi Quảng Châu dự một cuộc họp quan trọng. Trung Quốc đại lục đã nổi lên thay thế Nhật Bản, trở thành thị trường lớn nhất cho loài cá rồng, giờ đây cá rồng đã trở thành biểu tượng của sự thăng cấp trong tầng lớp trung lưu đang bùng nổ của đất nước này. Trước khi bàn giao tôi cho nhân viên, Kenny kể nốt câu chuyện cuối cùng - về chú cá đầu tiên của ông, con cá vàng bị rách đuôi mà ông mua lúc bảy hay tám tuổi với giá 50 cent. Khi mang con cá về nhà, Kenny bị các anh cười chê suốt. “Cô biết không, tôi chẳng bận tâm!” Ông nói, khuôn mặt trở nên nghiêm túc. “Tôi vẫn thích chú cá của mình. Tôi vẫn chăm sóc nó.” Ông quyết định rằng con cá tuyệt vời là bất kì loại cá nào mà mình thích, bất kể quảng cáo nói gì hay mốt lúc ấy ra sao. “Cô cần phải có ý kiến riêng về một thứ gì đó thì mới thích nó được. Cô phải tự mình định nghĩa thế nào là đẹp.”

❀ ❀ ❀

BÊN NGOÀI, mặt trời buổi trưa tỏa nắng gay gắt hơn, thêm nhiều khách viếng thăm trong những chuyến xe buýt miễn phí đã tới quán cà phê ngoài trời. Phần lớn khu vực nhà kho không mở cửa cho khách thăm quan, nhưng cái kho phía sau quán cà phê được dành để bán lẻ. Hàng dãy bể cá xếp hàng, trong đó tôi chỉ nhận diện được một số loại ít ỏi, chẳng hạn cá vàng hay cá bảy màu, còn phần đa tôi không hề biết tên. Alex chỉ cho tôi một loại cá tròn nhỏ nhắn sinh ra đã có cấu trúc xương dị thường khiến chúng có thể phồng lên như bong bóng, và các loại khác thực sự đã được xăm môi để trông như đang tô son.

Đi ngang qua dãy bể này, tôi thấy một tấm biển neon màu hồng và một bức tượng cá rồng đánh dấu lối vào khu vực trung tâm thu hút sự chú ý của trang trại Qian Hu: phòng trưng bày cá rồng mang tên “Ngôi nhà của Rồng”. Hai cánh cửa kính màu mở ra không gian mát lạnh như trong hang động, trong đó trưng bày các kệ màu xanh thẫm có bể kính gắn đèn bên trên. Cảnh ở đây hơi giống với phòng triển lãm Đá quý Hoàng gia ở Tháp London, ngoại trừ ống thoát nước dưới sàn, vài vũng nước, lớp sơn bong tróc và đám “đá quý” lừ mắt nhìn bạn trong lúc bơi theo vòng tròn. Phản ánh đúng phong cách trưng bày tối giản thường thấy ở loài này, mỗi bể kính chỉ chứa duy nhất một con cá rồng, ngoài ra không còn gì khác - không có đá, không có cây cũng chẳng có cảnh nền.

Khi đi tới cửa sổ gần nhất được gắn biển kim long quá bối cao cấp, tôi cố gắng thực hành lời khuyên của Kenny và tự đưa ra ý kiến cá nhân về con cá. Nó dài cỡ một con dao thái, lưng thẳng không có vây đúng như kiểu thường thấy ở loài cá săn mồi trên mặt nước, bao phủ toàn bộ cơ thể nó là lớp vẩy to, lấp lánh. “Thân hình nó trông giống như một thỏi vàng vậy,” Alex nói bằng giọng ngưỡng mộ.

Tôi thì nghĩ nó giống như được mạ vàng hơn, với những lá vàng mạ được đặt ở những nơi khiến cho một màu nâu tối của đầm lầy như chảy ra từ đằng lưng và đuôi nó. Alex giải thích rằng những đốm vàng rải rác trên phần lưng màu nâu bùn này khiến nó được gọi là quá bối*. Dù nó là một loài vật được săn đón, tôi vẫn không thấy nó đẹp đẽ gì. Nó chậm rãi bơi quanh cái bể chật hẹp, giữ thăng bằng bằng hai cái vây ngực nhỏ giống như bánh lái. Toàn bộ cử động của nó tập trung ở phần thân sau uốn lượn và phần đuôi. Còn về phần mặt - à thì, đó cũng chẳng phải chỗ đẹp nhất của con vật. “Đầu hình viên đạn,” như cách Alex gọi, có vẻ nhỏ một cách kì lạ so với thân thể. Khuôn miệng như đang ngáp, giống loài chó bull. Sau này, lúc một người bạn xem lại đống ảnh tôi chụp, anh ta kêu lên: “Trông xấu tệ!”

•

Khi trưởng thành con cá sẽ có một dải màu suốt qua lưng.

“Cô có thấy cái cách nó nhìn chằm chằm vào cô không?” Alex háo hức chỉ. Đúng thế thật. Đôi mắt to của con cá dường như theo dõi tôi mà không cần chuyển động, giống như một bức chân dung trong phòng triển lãm vậy. Thực ra con cá không có biểu hiện gì lạ, chính tôi đã gán cho nó cái biểu cảm ấy.

Dù có nhiều cái tên mỹ miều, thực ra cá rồng châu Á chỉ gồm ba loại: hồng, vàng và xanh lục. Người ta nhốt cá màu vàng trong những cái bể có đèn trắng. Bể đen và đèn hồng thì nhốt cá hồng. Chỉ có một con màu xanh đang được trưng bày ở đó, dưới tấm biển ghi rằng nó từng thuộc về ngôi sao điện ảnh Hồng Kông Chow Yun-fat*.

•

Châu Nhuận Phát.

“Hai năm trước, nếu cô tới đây, cô sẽ thấy người ta thường muốn huyết long cơ. Giờ thì mọi người lại thích kim long,” Alex nói. “Mốt cứ thay đổi chóng mặt ấy.” Anh ta cũng nhận xét thêm rằng gần đây ai nấy cũng đều săn đuổi loại “vây lớn.”

Nhìn kĩ hơn, tôi nhận ra không phải người ta chỉ nhốt mỗi một con cá rồng. Mỗi chiếc bể lại có một con cá dọn bể nhỏ đang bám vào mặt kính để làm vệ sinh. “Bọn chúng có bao giờ ăn thịt cá dọn bể không?” Tôi hỏi.

“Tôi nghĩ là bọn cá dọn bể chẳng ngon lành gì,” Alex nói, giải thích rằng lũ cá rồng này được ăn tôm sống mỗi ngày, dù về lý thuyết thì chúng ăn mọi thứ biết cử động. “Trừ thịt người - hoặc những thứ to hơn chúng.”

Cảm giác yên bình kì lạ gần như bất khả xâm phạm của nơi này bị khuấy động khi một đám trẻ con dự tiệc sinh nhật ùa vào qua cánh cửa chính. Lũ trẻ chạy ào ào trên lối đi, vừa chạy vừa rú lên vui sướng, mặc dù hình như chúng chẳng nhìn vào cá mấy mà tập trung vào biển ghi giá nhiều hơn. “Ôi trời!” Một cô bé kêu lên. “5.188 đô la cho con cá kia!” (Tất cả giá ở đây đều kết thúc bằng con số 8 may mắn.)

“Cá to là vô giá,” một cậu nhỏ bảo cô bé, lặp đi lặp lại câu này khi cô bé không chú ý đến cậu. “Những con cá to thật sự vô giá luôn nhé. Cá to thật ấy, vô giá.”

❀ ❀ ❀

KHI CHÚNG TÔI TRỞ LẠI không gian ngập nắng bên ngoài, Alex giải thích rằng anh bị hấp dẫn bởi ngành kinh doanh này từ rất sớm, bởi “thực sự mong muốn làm việc gì đó liên quan đến cá.” Trong lúc học ngành sinh vật học ở trường Đại học Quốc gia Singapore, anh đã mơ về việc giải mã những bí ẩn sinh học của loài cá mình yêu thích: cá rồng châu Á. Nhưng mọi người ở trường đều bảo anh đừng phí công sức nữa. Loài cá này có vòng sinh sản từ ba đến sáu năm, mà để lấy tấm bằng tiến sĩ, anh cần phải theo dõi ít nhất hai vòng như thế. Thời gian đó, anh liên tục bắt gặp hình ảnh Kenny trên bản tin. Rốt cuộc, Alex cũng thu đủ can đảm để tiếp cận ông.

Kenny thích ý tưởng của Alex về việc nghiên cứu cá rồng, nhưng cũng chỉ ra một rào cản trong việc hợp tác của họ. Trước khi Kenny đồng ý hợp tác, ông bảo Alex phải thuyết phục người anh thứ ba của mình, Yap Kim Choon, một người đàn ông “ít học và không biết nói tiếng Anh, anh ấy cũng sẽ chửi thẳng mặt nếu nghĩ những gì cậu đang nói với anh ấy là nhảm nhí.” Alex đã nghe tiếng tăm người anh này của Kenny từ trước - mọi người trong giới buôn cá đều biết. “Ông ấy ghét giới trí thức,” Alex kể với tôi. “Nếu cô chỉ biết nói chuyện lý thuyết, ông ấy sẽ bảo cô biến đi ngay. Ông ấy sẽ bảo cô ngậm muối còn nhiều hơn ăn cơm.”

Trong lúc chúng tôi nói chuyện, Alex dẫn tôi ra khỏi khu thăm quan, ngang qua các tòa nhà vào khu nuôi cá xuất khẩu. Một người đàn ông tóc muối tiêu đang đứng trong đó, nhìn vào một bể kính khổng lồ chứa rất nhiều cá. Ông ta chăm chú quan sát chúng đến nỗi ép cả mũi vào mặt kính. Cá rồng là loài có ý thức lãnh thổ, và thường ta không thể nhốt hai con vào cùng một bể (trừ khi đó là một cặp giao phối) nếu không chúng sẽ đánh nhau đến chết. Tuy nhiên, kì lạ thay, ta lại có thể nhốt nguyên một đàn cá với nhau, vào lúc này dường như chúng thi hành một thỏa thuận đình chiến.

Trông người đàn ông này giống như một phiên bản già hơn, chua chát hơn của Kenny, tôi đoán đây chính là người anh thứ ba Yap Kim Choon mà tất cả mọi người đều gọi là Ah-Choon (nghe như Ắt xì). Ah-Choon quản lý việc kinh doanh cá rồng, bởi ông đã nuôi giống cá này từ những năm 1980, hồi Kenny còn đang học đại học ở Ohio. Câu nói có kinh nghiệm thực tiễn chưa đủ sức mô tả mối quan hệ của Ah-Choon với lũ cá rồng, ông thậm chí còn nuôi những con non nhất trong mấy cái lò ấp đặt ngay ở nhà mình. Ở Trung Quốc, ông còn nổi tiếng hơn cả Kenny.

Lúc này Ah-Choon đã quay lại, thoáng gật đầu với Alex và tôi trước khi quay về với lũ cá. “Ông ấy đang tìm kiếm ánh vàng kim đặc biệt cho vảy cá - bí mật kinh doanh đấy nhé,” Alex thì thào.

Thay vì tiếp cận trực tiếp Ah-Choon về việc tiến hành nghiên cứu gen trên cá rồng châu Á, Alex đã mất hai năm trời chỉ để nói chuyện về cá với ông. Anh giải thích về các kiến thức khoa học phía sau những loại thuốc dành cho cá mà Ah-Choon vốn biết rất rõ. Họ cùng bàn về những hạn chế đáng buồn trong việc gây giống, rằng họ không tài nào phần biệt nổi giới tính của chúng chứ chưa nói đến việc ghép cặp hai con theo ý muốn. Cuối cùng, Ah-Choon cũng hỏi Alex có thể làm gì để cải thiện tình hình, và anh đã đưa ra đề nghị của mình. “Kenny tới chỗ tôi và bảo: ‘Tôi chẳng biết cậu làm thế nào, nhưng rốt cuộc cậu đã thuyết phục được anh ba nhà tôi, giống như một phép lạ.’ Giờ tôi đang làm việc gắn kết chặt chẽ với ông ấy,” Alex tự hào nói với tôi khi chúng tôi đến cửa phòng thí nghiệm tương lai của anh.

Tôi bắt chước anh ta tháo giày trước khi bước vào căn phòng mát mẻ màu xanh dương.

“Chà chà,” tôi nói rồi đột nhiên nhận ra ở đây thực sự chưa có gì để mà khen ngoài sàn nhà bê tông. Phòng thí nghiệm vẫn đang được xây dựng và gần như trống trơn, trừ các tấm biển để chỉ khu vực vi sinh, bệnh lý học, khu nào cho kính hiển vi và bảo quản lạnh. Tuy nhiên, chẳng bao lâu nữa Alex sẽ có đầy đủ các bộ phận ấy và vận hành. Anh nói cốt lõi của cuộc nghiên cứu là làm thế nào để tiến hành thụ tinh trong ống nghiệm cho loài cá rồng.

Tôi không hiểu sao việc đó lại khó khăn đến thế. Để giải thích, anh ta vẫy tôi đi ra cửa, xỏ giày lại và thả bước về phía bồn nhựa màu xanh có chứa những con cá màu cam - trắng ở gần đó. “Được rồi, đây là cá koi, một loại cá chép,” anh nói rồi vớt một con đực uốn éo lên, cái miệng nhỏ của nó bất lực đớp đớp không khí. Anh lật ngửa người nó lên, bóp một cái, và con cá… phun giống.

“Lúc nào chúng cũng luôn sẵn sàng,” Alex nói một cách ngưỡng mộ. Anh chỉ ra rằng cá rồng không bao giờ dễ thỏa hiệp thế. “Chúng rất dữ, chúng là thú ăn thịt và có những cái răng cực sắc. Chúng tiết ra ít tinh trùng đến nỗi cô không thể bóp ra như thế này được. Chúng tôi đã thử rất, rất nhiều lần.” Khuôn mặt anh ta tối lại trước kí ức không mấy dễ chịu ấy.

Điều đó có nghĩa là, xét theo nhiều khía cạnh, thụ tinh cho cá rồng khá đơn giản: Tất cả những gì ta có thể làm là thả chúng vào một cái hồ và chờ cho chúng tự hành sự. Và chờ đợi. Chờ đợi. Như Kenny từng bảo tôi: “Chúng ít khi nổi hứng lắm.”

Hơn thế nữa, chúng còn nổi danh là kén cá chọn canh, chúng sẽ không tùy tiện bắt cặp với bất kì con cá rồng nào ở gần. Một khi đã chọn, phần lớn cá rồng chung thủy với bạn tình trọn đời. Tuy nhiên thế hệ hai của chúng lại khá ít ỏi. Alex giải thích rằng mỗi con đực chỉ có một bên tinh hoàn hoạt động, còn mỗi con cái chỉ có một buồng trứng, sinh ra tầm vài chục trứng cỡ bằng viên bi. Ngay từ đầu tỷ lệ sinh sản thấp ở loài này là một phần nguyên nhân gây giảm sút số lượng cá thể ngoài tự nhiên.

“Qua đây,” Alex gọi, “tôi chỉ cho cô mấy cái hồ trước khi trời mưa.” Mặt trời đột ngột biến mất và bầu trời trĩu nặng những đám mây khi tôi rảo bước theo anh ta xuôi con đường đất tới một dãy ao bùn hình chữ nhật được che chắn bằng lưới màu đen và hàng cây hạnh nhân Ấn Độ rào quanh.

“Trông thì có vẻ yên bình tĩnh lặng lắm, nhưng ở bên dưới, việc thụ tinh đang diễn ra sôi nổi đấy,” Alex nói, nhìn đăm đăm vào làn nước đục. Anh nói cho tôi biết cá rồng bắt đầu mùa ghép đôi khi mùa mưa tới, quá trình ấy có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng. Trong suốt khoảng thời gian này, mỗi cặp cá lượn vòng quanh nhau từ mũi đến đuôi, bơi gần lên mặt nước, đặc biệt vào lúc bình minh. Khoảng một hai tuần trước khi đẻ trứng, chúng bắt đầu bơi cạnh nhau, sát sạt đến nỗi chạm vào nhau. Cuối cùng, con cái sẽ thả ra một bọc trứng màu cam để con đực thụ tinh trước khi ngậm chúng vào miệng. Lúc này con đực sẽ ấp trứng trong một tháng rưỡi, nhịn đói hoàn toàn suốt quãng thời gian ấy.

Cá rồng biết yêu. Nghe có vẻ phức tạp. Tôi tự hỏi chúng có thể làm gì ở dưới đó nữa. “Đã có ai từng nghiên cứu về chúng trong môi trường tự nhiên chưa?” Tôi hỏi, giải thích rằng mình hi vọng được thấy chúng trong môi trường sống tự nhiên.

Alex kể tôi nghe về nhà nghiên cứu đã khám phá ra chuyện người dân Campuchia ăn các loại cá rồng xanh lục, nhưng giờ cô ấy đã ở Úc để nghiên cứu loài ếch rồi. Vả lại, Alex không nghĩ vậy. Người ta biết rất ít về cá rồng châu Á ngoài tự nhiên. “Số lượng đã bị thu hẹp quá rồi,” anh nói, giờ đây nội việc tìm thấy một con cá hoang dã đã cực kì khó khăn rồi.

“Việc đó có làm anh buồn không?” Tôi hỏi.

“Không hẳn,” anh nói. “Chính bởi giá trị thương mại của chúng mà người ta mới phối giống và bảo vệ chúng như báu vật.” Anh nói rằng cá rồng châu Á không giống như hổ Tasmania - “Mất hết, mất sạch sành sanh rồi.”

Chừng nào người ta còn nuôi chúng như vật cưng, cá rồng sẽ không thể tuyệt chủng hoàn toàn được, anh lập luận như vậy. Thêm vào đó, ít nhất về mặt lý thuyết cũng còn tồn tại một nút “undo*”, đó chính là khả năng một ngày nào đó cá nuôi trong trang trại cũng có thể được thả về thiên nhiên.

•

Lệnh quay lại tình trạng trước đó trong tin học.

Bên cạnh đó, Alex nói rằng cá rồng châu Á vẫn còn tồn tại hoang dã, dù số lượng cực ít. Ngay cả con siêu cấp huyết long cũng có thể vẫn còn đâu đó trong khu rừng Kapuas vĩ đại của đảo Borneo - đặc biệt là trong hệ thống hồ nước ngọt khổng lồ có tên Danau Sentarum. “Tôi cực kì chắc chắn rằng ở cái hồ đó, thậm chí cho đến bây giờ, vẫn còn đầy cá.”

“Chỗ đó có đi vào được không?” Tôi hỏi, thắc mắc liệu mình có thể đến được nơi ấy không.

“Rất khó tiếp cận,” anh nói. “Tôi không biết liệu có con thuyền nào chịu đi đến đó không.”

Trong lúc nhìn chăm chú vào đáy hồ để tìm lũ cá rồng nhởn nhơ bên dưới, tôi cố mường tượng ra những tổ tiên hoang dã của chúng trong một cái đầm tối đen cách đây cả thế giới. Rồi tôi nhìn con cá trước mắt mình, hậu duệ của chúng đã được định sẵn sẽ trở thành những vật cưng giá trị cao, chỉ được lượn vòng trong những cái bể kính mãi mãi.

Alex không thấy buồn về chuyện đó, còn tôi thì đã bắt đầu nghĩ có thể mình sẽ khác.

CHƯƠNG BA

Cartel* cá rồng

•

Trong kinh tế học, cartel là một thỏa thuận của các công ty cạnh tranh để kiểm soát giá hoặc loại bỏ một đối thủ cạnh tranh mới gia nhập thị trường.

SINGAPORE - MALAYSIA - INDONESIA

Cá rồng chính là một trong những ví dụ điển hình nhất của nghịch lý thời hiện đại: việc nhân giống hàng loạt các loài vật có nguy cơ tuyệt chủng. Từ những năm 1990, khi chương trình chăn nuôi được khởi xướng, CITES đã theo dõi xuất khẩu hợp pháp khoảng 1,5 triệu con cá rồng châu Á, và con số đó còn chưa bao gồm các thị trường nội địa khổng lồ bên trong chính các nước nuôi cá.

Rất nhiều người Singapore dường như cảm thấy người Mỹ đã nhầm lẫn khi chọn cấm nhập khẩu một loài vật được nuôi nhan nhản như thế. “Trước khi đến đây, chắc có lẽ cô nghĩ chỉ có một hai con như loài gấu trúc nhỉ!” Martin Toh, thư kí Câu lạc bộ Cá Singapore bảo tôi, tưởng tượng ra sự ngây thơ của tôi. Tôi quen Martin qua người lái xe taxi đã đón tôi từ chỗ trại cá của Kenny. Anh ta là một người hâm mộ cá rồng không biết nói tiếng Anh và phải vật lộn để mô tả được tình yêu mình dành cho cá. Đi được nửa tuyến đường thì tài xế đưa tôi điện thoại của anh ta, và Martin đã ở đầu dây bên kia, mời tôi tới ăn tối để nói chuyện vê cá rồng. Tối đó, một người đàn ông có má lúm đồng tiền trong bộ vest đã xuất hiện ở khách sạn của tôi. Anh lái chiếc xe tải mà tôi đã có thể khẳng định ngay nó không phải chiếc xe chết chóc của một kẻ giết người hàng loạt, bởi được trang trí toàn hình cá. “Cô muốn ăn ếch không?” Anh ta hỏi.

Món ếch chiên ngon nhất hóa ra lại ở tận bên kia thành phố, trong quầy bán đồ ăn vỉa hè ở một khu dân cư. Các chung cư ở đây giống như một dạng nhà ở xã hội và khoảng 80% dân số Singapore đang sinh sống trong các tòa nhà như thế này. Trong lúc chúng tôi lái xe đến đó, Martin nói với tôi rằng các căn hộ được trợ cấp vừa chật chội vừa ngột ngạt. Anh lấy làm bực bội vì các nhà chức trách về nhà ở không cho phép họ giữ các bể cá quá một mét hai.

Cuộc sống ở Singapore tiện lợi nhưng bị kiểm soát chặt chẽ: tụ tập quá năm người ở nơi công cộng phải xin giấy phép, điều đó khiến các câu lạc bộ chơi cá gặp nhiều vấn đề. Martin là một giám đốc bán hàng cho Exxon, mới ba mươi lăm tuổi, đã có vợ và hai con, anh tìm đến thú chơi cá cảnh như một lối thoát cho cuộc sống. “Ai nấy đều rất tốt,” anh ta nói, “trừ khi cô bắt đầu nói: “Cá của tôi đẹp hơn cá của anh.”

Anh ta kể với tôi, bởi ở đây quá thiếu phương tiện để xả căng thẳng nên đã có khá nhiều vụ cãi cọ liên quan đến cá. Đôi khi những bất đồng này còn dẫn tới các trò chơi xấu. Anh bạn Colin Lim của Martin vừa mất cả một hồ đầy cá rồng, giá trị ước tính cả 30 ngàn đô la, và anh ta nghi chúng bị đầu độc. Sau này, khi tôi tim gặp Colin, một kĩ sư tài năng với cái bĩu môi buồn thảm, anh tâm sự rằng anh đã tìm được một thùng bột clo rỗng ở gần hồ cá trong trụ sở câu lạc bộ của mình. Tôi hỏi ai lại muốn giết lũ cá của anh ta, anh chỉ nhún vai và nói không có dấu vết gì. “Bọn họ biết cá của tôi sắp đẻ,” anh ta thì thào cứ như điều đó giải thích tất cả vậy.

Những âm mưu lắt léo xung quanh loài cá rồng thường làm cho người ta khó tìm được câu trả lời thẳng thắn. Chẳng hạn như Martin không chịu nói cho tôi biết anh ta có cả thảy bao nhiêu cá rồng, chỉ bảo: “Tôi không đếm xuể.” Khi bị thúc ép, anh ta nói thêm: “Cô đang hỏi người khác có bao nhiêu của cải đấy. Thế không hay chút nào!” Thay vì cho tôi xem đàn cá rồng của riêng, anh ta lại dẫn tôi đi xem cá của người khác, giới thiệu tôi với chủ của một công ty tuyển dụng vẫn khoe khoang chuyện mình có tới hàng trăm con cá, vài chục con trong số đó đang bơi lội trong những cái bể đặt ở cửa sổ mặt trước văn phòng ông ta. Vì loài này được nuôi phổ biến khắp thành phố, chưa nói đến các cơ sở nhân giống ở khắp khu vực, Martin cho rằng nó không thực sự gặp nguy cơ tuyệt chủng.

Tuy nhiên, sự thật là chẳng ai tính đến số lượng cá nuôi làm cảnh cả - ít nhất là theo các nhà sinh vật hoang dã. “Một con cá nuôi nhốt chẳng khác nào cá chết nếu xét từ quan điểm bảo tồn sinh vật,” giám đốc khu vực Đông Nam Á của tổ chức TRAFFIC Quốc tế Chris Shepherd nói với tôi như vậy, lập luận rằng chẳng ai lại mang một con cá rồng cảnh trở lại môi trường tự nhiên của nó trước khi chọn lọc nhân tạo làm cho việc đó thành bất khả thi cả - hơi giống như việc ném một chú chó chồn* xuống lãnh nguyên* vậy. Shepherd gọi các trang trại thương mại nuôi những loài sắp tuyệt chủng là “cơn ác mộng” của mình, bởi nó mở ra một kẽ hở cho việc buôn lậu: Các loài vật bị bắt trộm trong thiên nhiên sẽ được bán đi dưới cái mác vật nuôi. Cuối những năm 1990, ông đã điều tra việc buôn bán cá rồng và phát hiện ra rất nhiều trang trại có buôn lậu cá tự nhiên.

•

Loài chó giống chồn, mình dài, chân ngắn.

•

Những vùng Bắc Cực trơ trụi bằng phẳng rộng lớn của châu Âu, châu Á và Bắc Mỹ, nơi tầng đất cái đã bị đóng băng vĩnh cửu.

Theo Tổ chức Minh bạch Quốc tế, Singapore nằm trong tốp đầu các quốc gia ít tham nhũng nhất trên thế giới. Thế nhưng rất nhiều cá cảnh có xuất xứ từ các nơi khác ở Đông Nam Á đã được thông quan tại đây. Khoảng 95% cá rồng châu Á được xuất đi khắp thế giới từ các trang trại cá ở hai nước láng giềng Malaysia và Indonesia, nơi giá lao động bèo bọt, đất đai phì nhiêu hơn và tệ tham nhũng phổ biến hơn.

Một tuần sau khi tới Singapore, tôi rời đảo quốc này và tiến lên phương bắc, vượt qua eo biển Johor vào đất Malaysia để ghé thăm nhà sản xuất cá rồng lớn nhất nước này, một công ty có tên là Xian Leng (phát âm là xi-an leng). Mãi đến sau này tôi mới biết đó là cả một sự kiện may mắn, bởi một vị giáo sư của trường Đại học Malaya kể với tôi rằng ông từng phải đóng giả làm một tay chơi cá giàu sụ thì mới được phép nhìn thoáng qua các trại cá của Xian Leng. Ông đã sốc khi tôi kể với ông rằng công ty này cử hẳn một tài xế lái BMW đen đến Singapore đón tôi.

Thực ra, họ không gửi BMW đến rước tôi mà để đón một người mua Nhật Bản mới bay từ Osaka sang, tôi chỉ là người được mời đi cùng vị khách này mà thôi. Cả sự việc này nữa cũng là điều may mắn đặc biệt. Những nhà sưu tầm hàng đầu Nhật Bản vốn nổi tiếng là sành sỏi và kín miệng, đa phần trong số đó nghe đồn là thành viên yakuza, một dạng tội phạm có tổ chức của Nhật. Trong lúc nghiên cứu, tôi đã xem bộ phim Nhật phát hành năm 1993 có tên là Cá rồng chiên. Bộ phim là câu chuyện hư cấu kể về một nữ thám tử được thuê để lần theo dấu con siêu cấp huyết long, nhưng lại rơi vào lưới tình với một tên anh chị nắm vai trò chủ chốt trong đường dây buôn lậu cá. Cặp đôi cùng nghe Mahler* trong lúc đút cho nhau ăn món cá cảnh quý hiếm. Tôi phải đồng ý với các nhà bình phim rằng bộ phim “vô cùng tệ hại,” nhưng nó cũng đã gieo chút ý tưởng vào đầu tôi về kiểu người Nhật tôi sắp gặp: vest đen, xăm trổ, thiếu mất ngón út.

•

Tên một nhà soạn nhạc giao hưởng người Áo.

Thay vào đó, con người bước vào sảnh đến của sân bay Changi ở Singapore trông chẳng khác gì một cậu thiếu niên. Anh ta mặc quần bò thiết kế và để tóc mái dài chấm lông mi. Tôi không phải người duy nhất thấy kinh ngạc. Tài xế của Xian Leng nhìn chằm chằm vẻ khó tin rồi vừa cười vừa hỏi: “Cậu bao nhiêu tuổi rồi?”

“Ba mươi,” người mua kia nói với vẻ phẫn nộ rõ ràng. Rồi anh ta chỉ ngón cái vào tôi hỏi: “Cô ấy là ai?”

Tên của người mua này là Satoru Yamamoto; và mặc dù anh đích thực là một người sành sỏi về cá rồng cao cấp, nhưng hóa ra anh ta không phải nhà sưu tập tư nhân. Thay vào đó, anh giống như một người môi giới nghệ thuật trong ngành cá cảnh và làm việc cho Công ty Công nghiệp Cá Kamihata, doanh nghiệp cá cảnh lớn nhất Nhật Bản. Tôi tìm hiểu được điều này trong lúc chúng tôi đi ô tô ra khỏi Singapore, lái thêm hai tiếng lên phía bắc để tiến vào bán đảo Johor ở cực nam của Malaysia. Ngành công nghiệp cá cảnh ở đây bùng nổ từ những năm 1950, khi người ta còn đánh bắt cá hoang dã từ những dòng suối trong rừng. Ngày nay khu rừng ấy gần như đã biến mất, thay vào đó là các nông trường trồng cây cọ dầu để sản xuất ra loại dầu thực vật được dùng trong quá nửa các sản phẩm đóng gói ở siêu thị. Trong những năm gần đây, loại cây này được trồng rộng rãi ở Malaysia và Indonesia. Tuy nhiên, trong con mắt ngây thơ của tôi, những dãy cọ dầu dài bất tận này trông hấp dẫn theo kiểu nhiệt đới - cứ như một thiên nhiên hoang dã được sắp đặt gọn gàng vậy.

Đến chiều, chúng tôi tới được thị trấn Batu Pahat, ở đây chúng tôi được gặp Ng* Huan Tong, là nhà sáng lập và giám đốc điều hành Xian Leng. Báo chí đã phong cho Ng là phiên bản Kenny Ông Cá của Malaysia, chỉ ra rằng cả hai người đàn ông cùng là con của gia đình nông dân chăn nuôi lợn, và đều là những người đầu tiên mang trang trại cá cảnh lên sàn chứng khoán của nước mình. Kenny ra mắt năm 2000, một năm sau đó Ng tiếp bước, đưa công ty của mình lên sàn chứng khoán Kuala Lumpur.

•

Phát âm là “Nghinh”.

Nhưng sự giống nhau của họ chỉ dừng ở đó. Trong khi Kenny xây dựng hình ảnh bản thân là một tay chơi hào nhoáng, khăng khăng bảo mọi người gọi mình là Kenny hoặc Ông Cá, thì Ng sống cùng vợ và sáu đứa con ở tầng trên cửa hàng cá cảnh và chắc chắn là một “ông Ng” rất truyền thống. Không như Kenny, trông ông ta thật sự giống một nông dân, đậm người, hơi khòng, tóc mỏng và khuôn mặt dãi dầu mưa nắng. Ông bỏ học năm 1971, khi mới mười ba tuổi, để giúp việc ở quán ăn của gia đình sau khi họ bỏ việc nuôi lợn. Trong những năm cuối của thời niên thiếu, ông bắt đầu nuôi cá nhiệt đới trong sân nhà và thành lập Xian Leng sau khi phát hiện một con cá rồng của mình bắt đầu sinh sản.

Năm 2002, một năm sau khi lên sàn, ông Ng bán một con cá được quảng cáo là đắt nhất mọi thời đại - một con cá rồng bạch tạng có đôi mắt đỏ. Tin tức nói rằng con cá mang về 20 triệu yên (khoảng 150.000 đô la Mỹ) từ một người mua Nhật Bản ẩn danh. Hồi đó, công ty của Ng chỉ có vài đối thủ cạnh tranh. Ngày nay nó phải đua chen với hơn tám mươi trang trại ở Singapore, Malaysia và Indonesia, dẫn đến việc cạnh tranh giá rất khó khăn. Nếu Kenny luôn tươi cười và ca tụng slogan của công ty: “Chúng tôi mang niềm vui đến cho bạn!” thì biểu cảm thường trực trên khuôn mặt ông Ng là nỗi lo. Ngay cả khi cười, trông ông cũng như đang nhăn nhó.

Tối đó, trong lúc dùng bữa tôi với món cà ri đầu cá ở một nhà hàng sân vườn bên cạnh cửa hàng nhà mình, ông Ng đã thẳng thắn thừa nhận với tôi rằng ông hối hận vì đã lên sàn. “Tôi đã tưởng đời còn chưa đủ thử thách,” ông nói và nuốt một ngụm bia. Giờ lúc nào ông cũng phải chịu sức ép của Hội đồng quản trị. “Các ngành kinh doanh khác, sau khi lên sàn có thể tăng gấp đôi hay gấp ba và hơn thế nữa. Ngành nông nghiệp thì không thể.”

Ông giải thích rằng đó là lí do vì sao ông cần một thị trường Mỹ mở cửa, chính vì thế ông mới quyết định cho tôi tham quan các trang trại cá thường đóng cửa im ỉm của mình. Hợp chủng quốc Hoa Kỳ là quốc gia nhập khẩu nhiều cá cảnh nhất từ mọi nơi trên trái đất, nhưng đã kiên quyết cự tuyệt việc kinh doanh hợp pháp các loài vật nằm trong danh sách gặp nguy cơ tuyệt chủng. Ng muốn chỉ cho tôi thấy cả một bầy cá rồng đông đảo đang sinh sôi nảy nở trong các hồ cá của mình.

Tám giờ sáng hôm sau, ông tới đón Satoru và tôi trong một chiếc xe jeep màu xanh, và chúng tôi khởi hành đi qua những ngọn đồi xanh rì, những ngôi nhà màu hồng và một đám nữ sinh đeo khăn quàng đồng phục màu nâu, cả đám phải nhảy lên lề đường để tránh xe chúng tôi. Sau cùng, chúng tôi cũng rẽ vào một con đường đất chạy xuyên qua nông trường cọ dầu. Nằm khuất sau đám cây là một trang trại rộng năm mươi mẫu Anh*, bao quanh bằng hàng rào thép. Bên trong trại, chín mươi sáu hồ cá đào trên lớp đất đỏ sáng lấp lánh như những viên ngọc hổ phách dưới ánh mặt trời buổi sáng. Khoảng năm ngàn con cá rồng - lứa trưởng thành - đang ẩn nấp dưới mặt nước màu nâu đó, thỉnh thoảng lại bật lên không trung để bắt những con gián sống mà các công nhân ném cả vốc xuống hồ. Ng tin rằng chính thực đơn đặc biệt này đã mang lại màu sắc đặc trưng cho cá của ông. Ông tự mình nuôi lũ gián trong một nhà kho có mùi ngọt ngào kì lạ, để lũ gián phát triển thành số lượng lớn trong những ngăn gỗ hở.

•

Đơn vị đo diện tích, 1 mẫu Anh bằng khoảng 4.000 mét vuông.

Lúc này ông dẫn chúng tôi vào một nhà kho rộng hơn thế nhiều, chứa hàng dãy bể cá, mỗi bể chứa một con cá rồng duy nhất to hơn một cái kẹo dẻo cá Thụy Điển* rất nhiều, mặc dù ít màu sắc hơn. Đáng lẽ những con cá này phải có màu vàng - loài đặc trưng của Malaysia - nhưng trông chúng lại ánh lên màu bạc với những cái vây hoe vàng.

•

Tên một thương hiệu kẹo dẻo nhiều màu hình con cá.

Điểm mạo hiểm khi mua một con cá rồng non là bạn không thể biết được lớn lên trông nó sẽ như thế nào. Bọn cá này không “trổ mã” thành màu sắc trưởng thành của chúng mãi cho đến khi tới độ sinh sản chín muồi, mà giai đoạn này kéo dài tới ba năm với cá rồng kim long và sáu năm với huyết long.

Việc của Satoru là nhìn vào một con non trông giống hệt các con non khác và tiên đoán tương lai của nó. Trán anh ta lấm tấm mồ hôi, anh đã bắt đầu bằng cách loại các khiếm khuyết không thể chấp nhận được. “Vây bụng bị rách,” anh ta nói, chỉ vào một con và vẽ chữ X lên bể cá bằng bút màu đỏ.

“Đầu có u,” anh ta nói về con tiếp theo.

“Con này có tật ở mắt. Mắt trái không đều.”

“Môi dưới bị trề.”

“Vây tẽ.”

Cuối cùng, anh ta dừng lại ngưỡng mộ con cá thứ sáu. “Con này có màu ánh kim đậm,” anh ta nói rồi lắc đầu nuối tiếc. Những điểm màu trắng nhờ chỉ ra rằng đuôi con cá đã từng bị gãy. Rốt cuộc, anh ta đánh dấu MUA cho mười cái bể. Ng có vẻ chán nản. Ra ngoài, ông thì thầm bảo tôi rằng thường thì công ty của Satoru phải đặt hàng ít nhất một trăm con.

Nhìn toàn cảnh trại cá yên bình, chính tôi cũng không khỏi thất vọng phần nào. Với từng ấy lời đồn thổi về buôn lậu, cướp bóc và tội phạm có tổ chức ở Malaysia, tôi đã tưởng mình sẽ bước vào một vùng Viễn Tây đầy bọn trộm cá cơ. Thay vào đó, Ng dành cả buổi chiều đưa chúng tôi đi qua vùng thôn quê yên bình, Satoru thì gà gật ở ghế trước. Chúng tôi không chỉ thăm các trại cá rồng mà còn cả khu nhân giống cá vàng, cá bảy màu cũng như đủ loại cá kì lạ bất ngờ khác. Có lúc, Ng chỉ vào một chú cá y hệt chiếc pancake màu đen bé xíu trong cái hồ nông và nói với tôi một cách trìu mến: “Cá đuối con. Mới sinh sáng nay. Chưa từng trông thấy thế giới.”

❀ ❀ ❀

THEO TỔ CHỨC CÁ CẢNH QUỐC TẾ, ngành kinh doanh này giao dịch số lượng loài lớn hơn nhiều so với bất kì một ngành công nghiệp nào khác: hơn bảy ngàn loài. Những loại cá biển nuôi nhốt trong các bể nước mặn gần như đều được đánh bắt ngoài đại dương, nhưng cá nước ngọt chiếm tới 90% lượng cá được buôn bán. Trong số đó lại có 90% là cá sinh ra từ các trang trại, chủ yếu ở châu Á.

Dường như với tôi, đó lại là một điều tốt đẹp, khi phần lớn cá cảnh không phải do người ta bắt về từ thiên nhiên nữa. Tuy nhiên, các ý kiến chỉ trích lại cho rằng ngành chăn nuôi này làm mất đi lợi ích kinh tế trong việc bảo tồn thiên nhiên. Hãy lấy Malaysia làm ví dụ. Đất nước này hầu như không để ý gì đến việc bảo tồn các con suối nhỏ trong rừng, cũng chính vì vậy mà ngay từ đầu, nơi đây đã là trung tâm hoạt động buôn bán cá cảnh.

Khi tôi nhận ra lúc này mình đang ở đất nước của cá rồng - chính nơi quê hương nguồn cội của loài cá này - tôi đã hỏi liệu nó có còn sinh sống trong các dòng sông ở địa phương không. “Không còn cá rồng đâu,” Ng bảo tôi. “Hiếm lắm.”

Đến một trong các điểm dừng của chúng tôi, Ng đã giới thiệu tôi với Raymond Cheah, Chủ tịch Hiệp hội Cá Liên bang Malaysia. Ông là một người hiền lành với đôi mắt sáng và rất yêu thích cá bảy màu. Ông còn mời tôi đi cùng trong chuyến thu thập cá và các thực vật thủy sinh từ vùng thôn quê chung quanh. Vài ngày sau đó, tôi gặp Raymond và một người chơi cá ở Phần Lan mới ghé thăm tên là Tor Kreutzman. Người đàn ông này cao lớn vạm vỡ, có mái tóc trắng phau và bộ râu đen, ông luôn dành những kì nghỉ của mình để săn tìm các giống cá quý hiếm.

“Hồi tôi tới đây vào những năm 1980, chẳng có gì ngoài đỉa,” Tor bảo tôi trong lúc chúng tôi lái xe trên một đường cao tốc đẹp đẽ. “Khoảng mươi mười hai năm trước, con đường này mới chỉ có một làn xe chạy.” Ông nhớ lại hồi ấy còn rất nhiều cheo cheo* chỉ to cỡ con chó nhỏ.

•

Tên một loại động vật nhỏ, họ nai, hiện nay chỉ còn tìm thấy ở các cánh rừng nhiệt đới ở châu Phi, Ấn Độ và Đông Nam Á.

“Giờ chẳng còn mấy đâu,” Raymond nói sau tay lái chiếc xe tải.

“Chúng đã bị ăn thịt,” Tor nói.

Trong bữa sáng, Raymond nói ở quanh đây chúng tôi có thể mua được bất kì loại đặc sản nào: thịt hổ, thịt voi, kể cả gấu chó. “Việc đó là bất hợp pháp,” ông nói, “nhưng nếu cô quen người chủ…” Sau đó ông nhắc thêm rằng mỗi năm có ít nhất một người dân ở đây bị hổ ăn thịt. Vài năm trước còn có người bị trăn nuốt chửng.

Tuy nhiên, không còn dễ tìm được những khu rừng rậm nữa. Chúng tôi đi qua những tấm biển cảnh báo có voi đi ngang nhưng chẳng thấy voi đâu. Khỉ nhảy nhót trên cây ở hai bên vệ đường, tụ tập trong một vạt rừng thưa trông giả tạo y như hậu trường phim điện ảnh. Cuối cùng, chúng tôi phải đi bộ qua một nông trường cọ dầu, ở đó Tor dùng một cái lưới nhỏ để bắt cá chọi Xiêm từ một con lạch đầy bùn. Raymond nói ngày trước ở con sông gần đó từng có cá rồng màu xanh, nhưng giờ không còn nữa. “Bởi số tiền trả giá cho chúng,” ông nói. “Cái giá rất, rất điên rồ.”

Một cách nữa để những con cá cảnh được chăn nuôi trở nên phản lại những người anh em hoang dã của chúng chính là mức độ phổ biến tăng lên khi chúng được nuôi nhiều. Thay vì kiềm chế bớt cơn cuồng cá rồng châu Á, việc nhân giống thương mại cho loài này dường như càng thổi phồng thêm tên tuổi chúng, làm nảy sinh hàng loạt các vụ trộm bắt đầu từ những năm 2000. Trong một khoảng thời gian, tôi đã tự hỏi có phải những tội ác này đã thuộc về quá khứ. Cả Ng và Kenny Ông Cá đều chẳng nhắc gì đến các vụ trộm cướp. “Ăn trộm một con cá không đơn giản như trộm một món đồ trang sức đâu,” Kenny bảo tôi.

Tuy nhiên, Raymond mách tôi rằng chẳng ai muốn nhắc về mặt tối của việc kinh doanh cá cảnh cả. “Hầu hết những người nuôi cá rồng đều rất kín tiếng,” ông nói. “Họ chỉ kể với cô một nửa thôi, và sau đó họ dừng lại.” Để cho tôi thấy chuyện thật, ông đưa tôi tới gặp bạn mình là Tony Tan. Ông này là chủ nhân của một trang trại có tên Tập đoàn Cá rồng châu Á Wo Long. Lại nép mình trong một nông trường cọ dầu khác, nơi đó không khác gì một doanh trại quân đội: chẳng có gì ngoài một bức tường bê tông cao vút cắm hàng rào thép gai. Một tháp canh nổi lên trên cổng chính, và một loạt những tiếng sủa dữ tợn chào đón chúng tôi, mặc dù chẳng thấy tăm hơi lũ chó đâu vì chúng bị nhốt trong chuồng đến tận đêm.

Khi cánh cổng hé mở, Tony lao về phía xe tải của chúng tôi. Ông có dáng người dẻo dai, rắn chắc, da đen sạm vì nắng và miệng ngậm một điếu thuốc. Trước đây ông từng là thợ sửa xe hơi và đã khởi nghiệp nuôi cá “kiểu hảo hán” như ông vẫn nói, tức là từ con số không và tự mình làm nên tất cả. Đầu tiên, ông nuôi cá vàng và cá koi. Nhưng lũ này chỉ lãi được chút ít, nên ông chuyển sang cá rồng, dù việc ấy không hề dễ dàng.

Chỉ vào ba công nhân đang vá một cái lỗ trên hàng rào lưới màu xanh, ông kể với tôi rằng mới hai tuần trước, một tên trộm đã trèo qua tường trại và cắt thủng hàng rào, trộm mất ba mươi con cá trong đêm. Ông nói vụ đó chẳng thấm là bao nếu so với vụ việc từ ba năm trước, mười gã có vũ trang đã xông vào trại của ông vào một đêm nọ. Chúng xông qua cổng, gí một khẩu súng vào thái dương ông, rồi trói ông lại cùng bảy công nhân khác. Bọn cướp trong bốn giờ đã bắt hết cá và đưa chúng vào một cái xe tải. Có lúc chúng còn nghỉ giải lao để nấu nướng và lấy trứng gà của Tony ăn. Lúc hai giờ sáng, khi cuối cùng chúng cũng bỏ đi, chúng đã bắt được tổng cộng 60 con cá lớn và 402 con non. Đó là vụ cướp có vũ trang thứ hai ở trại này. Trong một thập kỉ nuôi cá rồng, Tony nói ông từng bị cướp tám lần.

Tôi hỏi ông nghĩ kẻ nào đã bắt cá. “Bọn chúng là dân chuyên nghiệp đấy,” ông nói, đoán rằng lũ cá có thể đã bị đưa lậu lên phương bắc qua biên giới Thái Lan. Ông từng trình báo năm vụ với cảnh sát, nhưng chẳng ích gì. “Tôi rất thành thật. Có sao nói vậy, Chính phủ của chúng tôi chẳng làm được gì. Họ chỉ biết cái này thôi.” Ông xoa hai ngón tay vào nhau để ám chỉ tiền.

Theo lời Tony, sự việc đáng sợ nhất xảy ra khoảng năm tháng trước khi tôi đến, khi mười lăm gã xông vào trại vào một buổi chiều, đe dọa sẽ bắt cóc và tra tấn ông nếu ông không kí khống các giấy tờ bảo chứng việc chuyển nhượng nửa triệu đô la Mỹ. Ông đã kí. Sau khi chúng bỏ đi, ông đã chặn giao dịch chuyển tiền. Tên thủ lĩnh trẻ của một băng nhóm địa phương đã bị bắt và ở tù bốn ngày trước khi được bảo lãnh tại ngoại để chờ xét xử.

Tối hôm đó, khi chúng tôi ăn tối cùng Tony với món cá chuối rán giòn, tôi hỏi ông đã bao giờ đụng mặt kẻ tấn công trong thị trấn chưa. Ông chỉ qua cửa nhà hàng vào con phố tối om bên ngoài và bảo: “Xe của nó kia kìa.”

“Đó là lí do tôi không thích nuôi cá rồng,” Raymond thì thầm. “Ít nhất ban đêm tôi có thể an tâm ngon giấc.”

❀ ❀ ❀

NHỮNG CÂU CHUYỆN ĐEN TỐI quanh loài cá rồng khiến người ta chóng mặt và thật khó hòa hợp với bức tranh lớn hơn về thú vui này. Chắc chắn những người chơi cá mà tôi từng gặp đểu vô hại. Họ tự gọi mình là hội cuồng cá rồng, chưng những hình xăm cá tạm thời, và lên các diễn đàn mạng để thể hiện niềm đam mê của mình bằng loạt các biểu tượng cảm xúc. Rất nhiều người nói về việc nuôi cá như một cách xả căng thẳng tuyệt vời, mang đến sự bình yên và điềm tĩnh.

Đêm trước khi tôi rời Singapore, Martin từ Câu lạc bộ Cá đưa tôi tới căn hộ của cha anh. Căn phòng được trang trí bằng ván ốp màu đỏ bóng lộn để tô điểm thêm cho con siêu cấp huyết long. Chúng tôi ngồi ở bàn ăn, tắt hết đèn, cùng nhấm nháp soda cam và ngắm nhìn bể cá được chiếu sáng. Martin coi trọng việc tôi được chiêm ngưỡng con cá đúng cách, để tôi “hiểu” được anh thấy gì trong một con cá rồng.

“Hãy tưởng tượng giờ là một giờ sáng,” anh hướng dẫn tôi bằng giọng nhẹ nhàng. “Cô đang căng thẳng. Cô vừa bị sếp mắng… Giờ hãy ngắm con cá.” Bàn tay anh lướt êm trong không trung. “Hãy nhìn cái đuôi chuyển động.”

Đúng là tôi bị hút về phía những cử động uyển chuyển của thân thể uốn lượn ấy một cách kì lạ. Nhưng tôi không thể tưởng tượng được chuyện mình ngắm nhìn một con cá hàng giờ mỗi đêm, như rất nhiều người chơi cá vẫn kể. Tất nhiên, tôi còn chẳng phải một người nuôi cá điển hình chứ chưa nói đến fan cuồng cá rồng. Thú nuôi cá thường là trò của đàn ông, đặc biệt lại là cá rồng nữa. “Cá rồng là cái thú của đàn ông,” Ng Huan Tong đã nói với tôi như vậy khi ở trang trại của ông. “Đàn bà không thích những sinh vật như vậy.” Một người Malaysia khác mô tả loài này như một kẻ bất kham: “Nó rất hung dữ. Nó là một chàng cao bồi, giống Nhóc Billy* ấy.” Ông ta bắn ngón tay vào không khí rồi gọi cá rồng là “Ronald Reagan của loài cá.”

•

Biệt danh của một nhân vật sống ngoài vòng pháp luật có thật trong lịch sử nước Mỹ.

Tên của Reagan có vẻ được nhắc đến nhiều thật - có lẽ vì hình ảnh cao bồi của chính ông, hoặc vì cá rồng châu Á bắt đầu nổi lên từ thời kì của Reagan hồi thập kỉ 1980. (Trùng hợp ở chỗ Reagan cũng là vị tổng thống Hoa Kỳ duy nhất mang một Đệ nhất Ngư* vào Nhà Trắng - một con cá vàng tên là Ron, sống trong cái bình có dấu triện của tổng thống.)

•

Tác giả dùng chữ First Fish trong nguyên tác để chơi chữ, vì những thứ liên quan đến tổng thống Mỹ đều được gắn thêm từ First, chẳng hạn như First Lady, First Daughter…

Một biểu tượng khác của thập kỉ 1980 thường được nhắc tới là Rambo. Tôi để ý thấy kiểu đứng tiêu chuẩn của các nông dân - thậm chí cả vài dân chơi hạng nặng - khi khoe một con cá rồng trong hồ giống cách ôm khẩu bazooka ghê gớm. Hình ảnh thường được đưa lên các danh thiếp hay tài liệu quảng bá, trong đó người nuôi đứng trong nước hồ ngập đến bụng, một tay tóm phần gần đuôi (không phải việc dễ dàng gì, tốt nhất phải đeo găng thật dày khi làm) kẹp dưới nách còn tay kia kẹp đóng chặt miệng con vật, rồi ôm nó ngang người như ôm súng.

Tất cả những việc này dường như đều ngốc nghếch và hiền hòa - chỉ là đóng giả làm anh hùng - đến nỗi thật khó để tin những chuyện đen tối quanh cá rồng là thật. Tuy nhiên, quả thật người ta đồng thời cũng cảm nhận được một chút hung hiểm gắn liền với loài cá này. Một nhân vật trong nghị viện Malaysia từng báo cáo về “lời đe dọa” dưới hình thức tin nhắn có chứa ảnh chụp một con cá rồng đã chết. “Giờ tôi lo ngại cho sự an toàn của bản thân,” ông ta kể với báo chí.

Có đầy rẫy những lời đồn về bạo lực liên quan đến cá rồng. Vụ tồi tệ nhất mà tôi xác thực được chính là thảm án Chan Kok Kuan ba mươi mốt tuổi bị đâm đến chết. Anh là một thợ hàn chuyển sang mở cửa hàng cá cảnh ở miền bắc Malaysia. Năm năm sau vụ án, người ta vẫn không bắt được kẻ sát nhân (hay những kẻ sát nhân.) Sau chuyến xe buýt dài ba giờ từ thủ đô Kuala Lumpur tới thăm quê nhà Taiping của Chan, tôi tìm thấy cửa hiệu năm xưa nay đã đóng cửa. Sau này, khi tôi liên lạc được với gia đình nạn nhân, người cha Chan Ah Chai giải thích rằng từ ngày phát hiện ra thi thể bị chém nát của con trai, ông đã yêu cầu đóng cửa nơi ấy vĩnh viễn và nói: “Buôn cá là một nghề vừa nguy hiểm vừa bấp bênh.”

Taiping chỉ cách hồ Bukit Merah có ba mươi hai kilômet, theo lời đồn đây là nơi sinh sống của loài kim long. Trải rộng trên diện tích bảy ngàn mẫu Anh, khoảng nước xanh rờn rộng bao la ấy được cho là một trong những nơi cuối cùng trên mảnh đất Malaysia vẫn còn tồn tại cá rồng hoang dã. Tuy nhiên, khi tới, tôi thấy đó chẳng còn là thiên nhiên hoang dã nữa, thay vào đó là một khu nghỉ dưỡng khổng lồ có những cầu trượt nước, các trò chơi trong lễ hội, nhà hàng bán thức ăn nhanh trên các cầu cảng sáng rực. Ở ngôi làng gần đó, một ngư dân kể với tôi hồi thập niên 1990 ông đã bắt được biết bao cá rồng ở đây, nhưng giờ chúng đã biến mất: “Chẳng còn con nào cả.” Gần đây, một người chủ trì chương trình thực tế về cá đã phải bí mật thả một con cá rồng nuôi xuống hồ để giả vờ bắt được nó trên sóng truyền hình.

Tôi đã bắt đầu có cảm giác loài quái vật bí ẩn ở đây không phải những con cá rồng được định giá cao đang bơi trong các bể kính ở khắp nơi trên thế giới, mà chính là một con cá rồng hoang dã. Câu chuyện này giống như truyền thuyết Quái vật chân to hay Quái vật hồ Loch Ness vậy - một sinh vật mà người ta vẫn bàn tán và tin là có thật nhưng chưa ai thực sự nhìn thấy. Tất nhiên cũng có người tuyên bố rằng đã trông thấy chúng. Anh chàng Martin của Câu lạc bộ Cá kể với tôi là đã từng thấy một con cá rồng ở Bukit Merah trong lúc đi nghỉ ở đấy. Tuy nhiên, lúc bị hỏi dồn, anh ta lại cười có vẻ không thoải mái và chữa ngượng: Anh ta chỉ nhìn thấy một thoáng lấp lánh vàng dưới mặt nước.

Với tôi, có vẻ như nếu thực sự tồn tại cá rồng hoang dã, có thể chúng sẽ sống ở một vùng xa xôi, kém phát triển hơn nhiều. Trong lúc đứng ăn McDonald giữa những cây hương bồ đong đưa và ngắm màn sương sớm từ dưới hồ bay lên, tôi nghĩ mông lung biết đâu không phải loài kim long từng phát triển mạnh ở những vùng này, mà chính là con siêu cấp huyết long trong truyền thuyết, con Ferrari trong các loài cá, đến từ Indonesia. Theo một nghĩa nào đó, tôi cảm thấy siêu cấp huyết long mới là một con cá rồng thật sự, chính nó mới thúc đẩy thị trường cá rồng nở rộ và thu hút cơn cuồng màu đỏ của người Trung Quốc. (“Đó là lí do Pepsi không xâm nhập nổi vào châu Á,” Martin đã giải thích với tôi rằng một lon nước màu xanh dương không có cơ hội chiến thắng nào trước lon Coca màu đỏ.) Alex Chang, nhà khoa học đứng đầu nhóm nghiên cứu của Kenny Ông Cá, đã bảo tôi rằng vẫn có khả năng bắt gặp một con siêu cấp huyết long đâu đó nhảy bật lên khỏi mặt nước ở đảo Borneo. Bản thân cái tên ấy đã nhuốm mùi phiêu lưu không thể nhầm lẫn, gợi cho người ta liên tưởng tới những cánh rừng nguyên sinh chứa đầy sinh vật huyền bí. Tôi nuốt nốt mấy miếng khoai tây chiên cuối cùng và quyết định rằng hòn đảo trứ danh kia sẽ là điểm đến tiếp theo - để truy tìm một con cá rồng hoang dã.

❀ ❀ ❀

ĐÁNG LẼ TÔI PHẢI NHẬN RA Borneo không phải một nơi nhỏ bé. Nó gần như là một tiểu lục địa - là hòn đảo lớn thứ ba thế giới và là viên ngọc quý của Quần đảo Mã Lai, một quần thể gồm hơn hai mươi lăm ngàn đảo lớn nhỏ nằm giữa Đông Nam Á và nước Úc. Trong hầu hết thiên niên kỉ vừa qua, Borneo bị tách biệt khỏi phần còn lại của thế giới. Những người Âu Châu đầu tiên đặt chân lên đảo vào năm 1521 là một bộ phận trong đội tiên phong của Magellan trên hành trình vòng quanh thế giới (dù bản thân Magellan đã không thể đi xa đến thế, do đã bị giết ở Philippines). Tuy nhiên, người thời đó đã không thể vượt qua nổi địa hình lầy lội trên đảo. Mãi đến thế kỉ mười chín, người Hà Lan và người Anh mới lần đầu tiên thật sự khám phá được hòn đảo.

Ngày nay có ba quốc gia cùng chia nhau đảo Borneo: Indonesia, Malaysia và vương quốc giàu trữ lượng dầu mỏ Brunei. Vương quốc nhỏ bé này thậm chí còn sở hữu một trang trại rộng hơn chính nó ở Úc. Siêu cấp huyết long tới từ Kalimantan - Borneo thuộc Indonesia - vốn chiếm phần lớn của đảo, tức hai phần ba diện tích ở phía nam. Trong cuốn sách hướng dẫn du lịch của tôi, Kalimantan xuất hiện như một khu vực xám xịt trống trơn, điểm thu hút du lịch duy nhất của nó là một khu bảo tồn đười ươi ở mũi phía nam. Địa điểm Pontianak thậm chí còn chẳng được nhắc tới. Nó là một thành phố cảng xù xì với nửa triệu dân, nằm nép mình trên dải đồng bằng toàn đầm lầy của sông Kapuas vĩ đại, nơi tôi mong đợi sẽ tìm được con siêu cấp huyết long.

Người ta bảo các nhóm cướp có vũ trang vẫn lượn khắp dòng sông này để tấn công vào những trang trại nuôi cá rồng nằm dọc hai bên bờ. “Ở đó có rất nhiều trại cá - quá nhiều,” Alex Chang bảo tôi. “Một số trang trại có diện tích bằng nửa Singapore luôn.”

Tôi cho rằng các nông dân nuôi cá sẽ biết chỗ tìm cá hoang dã, vì hồi đầu họ phải đánh bắt từ thiên nhiên để tạo nên ngành thương mại này. Thế nhưng mãi mà tôi vẫn chẳng bắt liên lạc được với người dân nào ở đây, y như lời cảnh báo của một nhà ngư học ở trường Đại học Quốc gia Singapore. “Các trại cá ở đó được bảo vệ nghiêm ngặt. Gần như là do mafia bảo trợ vậy,” ông từng nói. “Nếu quen đúng người thì cô an toàn, nhưng nếu không thì sẽ nguy đến tính mạng… có thể lắm.”

Cuối cùng, một thương nhân tôi gặp ở Singapore cũng đã dắt mối cho tôi liên lạc với một thanh niên tên là Willy Sutopo, cha anh ta là người sáng lập trại cá lâu đời nhất trong thị trấn. Anh ta đồng ý giúp tôi tìm hiểu tình hình. Từ Malaysia, tôi bay khoảng 1.400 kilômet về phương nam, tới thủ đô Jarkata của Indonesia, nơi Willy đã dành nửa cuộc đời ở đó. Anh ta gặp tôi ở sân bay, một thanh niên Indo gốc Hoa hai mươi tám tuổi, chân đi dép tông, mặc quần soóc kẻ ca rô và áo thun Nike màu đỏ. Anh ta từng theo học ngành kế toán vài năm ở trường Đại học Purdue, Tây Lafayette, bang Indiana; trong lúc chúng tôi cùng ngồi chờ chuyến bay đến Borneo, anh ta kể với tôi là Pontianak cũng không khác mấy so với Tây Lafayette. Cả hai thành phố đều chỉ có một rạp chiếu phim và một trung tâm thương mại. Cả hai đều đầy rẫy lời đồn thổi. “Tất cả mọi người đểu quen biết nhau,” anh ta nói. “Chẳng vui tí nào.”

Willy ngủ suốt chuyến bay chín mươi phút trong lúc chúng tôi bay về phía đông bắc ngang qua biển Java, mặt nước bên dưới chúng tôi rải rác những điểm chấm là các hòn đảo nhỏ. Khi cuối cùng đường bờ biển phía tây của đảo Borneo cũng hiện trong tầm mắt, tôi nhìn xuống để ngắm con sông Kapuas ngoằn ngoèo như một chú rắn bằng bùn lầy đang vòng quanh thành phố Pontianak, một tập hợp hỗn độn những ngôi nhà thấp mái xanh mái đỏ.

Trong truyền thuyết Indonesia, pontianak là một ma cà rồng nữ, đã chết trong lúc mang thai và quay lại báo thù bằng cách cắt đứt bộ phận sinh dục của nam giới. Từ những năm 1700, vị sultan* đầu tiên của Pontianak đặt cho thành phố cái tên này vì nghĩ đã trông thấy một bóng ma như thê ẩn hiện quanh lầu đài của mình. Người dần địa phương rất tin vào cầu chuyện này và luôn đề phòng những phụ nữ có nước da nhợt nhạt và mái tóc dài - chẳng may mô tả ấy lại trùng khớp với nhân dạng của tôi. Trong phòng vệ sinh của sân bay nhỏ và hỗn loạn ấy, một người phụ nữ mặt mày nghiêm trang, đầu quấn khăn đã chụp bức ảnh trực diện tôi đang rửa tay rồi lao ra khỏi cửa.

•

Một tước hiệu chỉ nhà vua được dùng ở các xứ nơi Hồi giáo là quốc giáo. Ban đầu sultan trong tiếng Ả Rập có nghĩa là “sức mạnh”, “quyền lực” hoặc “sự thống trị”. Vào khoảng năm 1000, sultan trở thành vương hiệu và đến khoảng năm 1250 thì được dùng rộng rãi ở nhiều nước châu Á và châu Phi.

Cũng vào khoảng thời gian thành phố mang cái tên Pontianak đầu những năm 1700, dòng người đào vàng bắt đầu tới đây từ miền nam Trung Hoa. Như ở các nơi khác tại Đông Nam Á, họ tạo nên các kongsi, hay hiệp hội thương lái, vừa giống một hội kín vừa giống một tiểu bang tự quản. Ngày nay đa phần dân trong thành phố vẫn là gốc Hoa, rất nhiều người chính là hậu duệ của những người đào vàng đầu tiên ấy, và ngành buôn cá rồng cũng rất phù hợp với truyền thống của các kongsi. Nông dân nuôi cá là tầng lớp giàu có trong thành phố.

Một chiếc SUV màu đen với cửa kính đen đang chờ Willy và tôi ở sân bay. Trong lúc chúng tôi tăng tốc trên những con phố đầy xe máy, tôi bắt gặp vài thoáng hình ảnh chủ đạo ở đây: đàn ông ngồi trên những cái ghế nhựa thấp ngoài quán cà phê để hút thuốc; một nhà máy sản xuất đỉnh của các thánh đường hồi giáo, nơi hàng chồng hình trăng lưỡi liềm lấp lánh dưới ánh nắng; và một bảng hiệu khổng lồ có ảnh người đàn ông Mã Lai với nụ cười tỏa sáng đang quảng cáo chương trình làm giàu nhanh chóng có liên quan tới siêu cấp huyết long.

“Nếu cô bước chân vào bất kì một ngôi nhà nào, nhiều khả năng cô sẽ thấy họ đang nuôi một con cá rồng hơn là không nuôi,” Willy bảo tôi. “Nó giống như niềm tự hào địa phương vậy.” Rất nhiều người dân ở đây kiếm tiền bằng cách nuôi cá đến một kích cỡ nhất định rồi bán lại. Điểm dừng chân đầu tiên của chúng tôi là một ngôi nhà nhỏ màu trắng của chú Willy, ông ta có nuôi khoảng sáu con cá trong căn bếp chứa đầy chảo wok* của mình.

•

Một loại chảo sâu lòng, chuyên để làm các món xào của người Hoa.

Một trong số đó có màu đỏ thẫm đến nỗi trông gần như màu đen. “Con cá yêu thích của chú tôi đấy,” Willy nói trong lúc chúng tôi ngồi trên sàn trải bạt ni lông để ngắm nhìn con vật kì lạ. “Nó là con cá rồng sống có màu sẫm nhất.” Thường những con cá như thế này sẽ bị mù bởi màu sắc của chúng là để ngụy trang trong môi trường sinh trưởng hoàn toàn tối đen. Nhưng con này lại không mù.

Việc cá rồng có thể đổi màu tùy thuộc vào môi trường sống của chúng khiến người ta có thể làm giả một vài màu nhất định. Đặt một con cá màu xanh trong bể trắng, sau một thời gian nó bắt đầu có ánh vàng. Đặt một con màu đỏ trong bể đen và nó sẽ đỏ thẫm hơn. Tôi tự hỏi con cá này sẽ trông như thế nào ngoài tự nhiên khi không có tất cả những sự tác động ấy. Tôi đã rong ruổi khắp nơi suốt hai tuần, thăm tới năm trại cá rồng và trông thấy biết bao nhiêu cá trong hồ lẫn trong bể - nhưng vẫn chưa gặp con nào “có vẻ” từng thuộc một hệ sinh thái nào đấy.

Mặc dù tôi chẳng còn muốn thăm thú một trại cá nào khác, nhưng trại của nhà Willy chỉ cần đi ngược lên thượng nguồn sông Kapuas có nửa giờ và tôi rất háo hức thoát khỏi thành phố để đến gần nơi sinh trưởng tự nhiên của loài cá này hơn. Tuy nhiên trong lúc lái xe qua những cánh đồng lúa xanh rì, Willy nói với tôi rằng người ta không thể tìm được cá rồng hoang ở vùng hạ nguồn này nữa. Nếu chúng thực sự còn tồn tại - và anh ta nghĩ là rất có khả năng - thì hẳn chúng phải sống ở các vùng thượng nguồn xa hơn, trong một hệ thống hồ xuất hiện theo mùa và các khu rừng ngập nước đan xen nhau được biết đến với cái tên Danau Sentarum. Chính Willy cũng chưa từng đặt chân tới Sentarum và không hề muốn đến. Anh ta đã đưa một người mua Nhật Bản đi được nửa đường đến đó và không thích trải nghiệm ấy chút nào: đường xấu, chỗ ngủ nghỉ không thể chấp nhận nổi, thức ăn không nuốt được. Anh ta không phải người thích cuộc sống khó khăn.

Suốt nhiều năm liền, trại cá của gia đình Willy được duy trì rất ngăn nắp. Tuy nhiên gần đây cha anh lại quyết định rằng để mặc cho nó thuận theo tự nhiên sẽ đẹp hơn. Lúc chúng tôi đến nơi, tôi để ý thấy cỏ mọc hoang trên bờ các hồ nhân tạo. Chúng tôi dành cả buổi sáng để ngắm lũ siêu cấp huyết long - một vài con trong số chúng gần bằng tuổi chúng tôi, suýt soát ba mươi tuổi. Đó là những con cá thế hệ đầu tiên cha của Willy mang về từ Sentarum khi còn là một tiều phu chuyên đi sâu vào rừng ở đó. Tuy nhiên giờ đây bọn chúng đều đã thích nghi với cuộc sống an nhàn. Một công nhân ném lũ ếch sống xuống mặt nước, cá rồng lập tức bật lên đớp lấy mấy cẳng chân khẳng khiu của lũ ếch, giờ đây những cái răng nanh sáng lóa của chúng chuyển sang màu cam nhiều hơn là đỏ.

Vì lí do an toàn, trang trại được viền quanh bằng bốn bức tường gạch, còn hồ thì đào cách sông ba trăm mét. Khi lời cầu nguyện vang lên ở phía xa, chúng tôi đi trên một trảng cỏ tới tận chỗ mép nước, nhìn qua hàng rào thép gai vào những chiếc xà lan đi qua. Willy kể với tôi là người hàng xóm kế bên nhà anh vừa mới bị cướp. Ông ta là người kí được hợp đồng cung cấp độc quyền cho Kenny Ông Cá. “Tôi nghe được từ một nguồn khá tin cậy, nhưng không xác minh được,” anh ta nói. “Chuyện này khá bí mật.”

Tôi hỏi liệu chúng tôi có thể mạo hiểm đi xuống nước - để ít nhất cũng trông thấy nơi lũ cá rồng từng sống - nhưng Willy bảo ở đây không an toàn. Sau đó anh ta đưa tôi đi thuê một chiếc thuyền một người chèo, ông lái thuyền vẫn thường chèo thuyền qua lại các bờ sông ken đặc những ngôi nhà sàn bằng gỗ xập xệ. Đàn ông tắm trên sông, lũ trẻ thì mặc độc quần nhỏ để bơi và hú hét khi chúng tôi qua. Một nhóm ba người phụ nữ che ô hồng đi trên một con thuyền khác cắt ngang đường chúng tôi.

Trong lúc chúng tôi lướt lên thượng nguồn dưới cái nắng dữ dội của mặt trời vùng xích đạo, tôi nheo mắt nhìn về dòng nước ở xa. Sông Kapuas là con sông dài nhất Indonesia, uốn lượn trên quãng đường khoảng 1.120 kilômet, gần bằng khoảng cách từ New York tới Chicago. Xuyên suốt từng ấy dặm đường, tôi vẫn cảm nhận được cái đầm lầy đã sản sinh ra con siêu cấp huyết long đang hút tôi lại gần như nam châm. Tôi muốn tới nơi hoang dã ấy - để chứng kiến con cá thực sự là một phần của thế giới tự nhiên.

Tôi dành những ngày còn lại trong tuần cố tìm cách đi đến Sentarum và ngày càng nản chí. Có vẻ như việc ấy là bất khả thi. Không có con thuyền bình thường nào đi xa đến thế. Mỗi tuần có một chuyến bay tới thị trấn nằm ở trung tâm vùng đất ấy, nhưng nó thường bị hủy và bạn rất dễ bị mắc kẹt ở đâu đó vì mưa lớn. Vấn đề nghiêm trọng hơn nữa là rào cản ngôn ngữ: Có rất ít người trong thành phố này nói được bất kì câu tiếng Anh nào, và ra khỏi Pontianak thì tình hình càng tệ hơn.

Ngoài chuyện không kiếm được ai đi cùng, không có cách nào giao tiếp với dân địa phương, không biết gì về đường đi lối lại trong đầm lầy và kinh nghiệm câu cá chỉ là một con số không tròn trĩnh, tôi còn không thể lưu lại đảo Borneo vô thời hạn. Tôi phải bay về Singapore, một nơi cách đây hơn 640 kilômet. Cả thế giới cá cảnh đang tụ hội về đó cho sự kiện hoành tráng nhất thế giới dành cho cá cảnh, một dịp được quảng cáo là “Nơi bạn không thể không ước được đặt chân tới!”

CHƯƠNG BỐN

Aquarama

SINGAPORE

Vài ngày sau, tôi đã đang đứng chớp mắt choáng váng trước những ngọn đèn sáng rực ở Trung tâm Hội nghị và Triển lãm Suntec Singapore.

“Sao nước cô lại không cho nuôi cá rồng ở Mỹ nhỉ?” Một người đàn ông nhỏ thó mang tấm bìa kẹp hồ sơ, đeo kính gọng bạc và mặc áo sơ mi màu xám có cầu vai hỏi tôi. Ông ta nãy giờ vẫn lượn khắp đại sảnh của trung tâm triển lãm trước khi dừng chân trước mặt tôi. Thẻ tên của ông ta ghi là TS. Ling Kai Huat của Cơ quan Nông sản và Thú y, trưởng ban giám khảo của Hội thi Cá cảnh Quốc tế Aquarama. Đây là phiên bản dành cho cá của Cuộc thi chó Westminster, một sự kiện được tổ chức ở Singapore cứ hai năm một lần kể từ năm 1989, mở màn cho hội chợ diễn ra trong bốn ngày. Năm nay bốn mươi lăm vị giám khảo đến từ khoảng hai mươi nước cùng tập trung lại đây để đánh giá hơn một ngàn buổi trình diễn cá cùng tranh tài cho các giải cao nhất.

Những cái bể nước chảy róc rách trưng bày lũ cá vàng “sang trọng” với đôi má phình to và cặp mắt lồi - nhiều con béo múp đến nỗi chúng bơi giống hệt như các nhà du hành vũ trụ đang bật nhảy trên mặt trăng. Cá chọi Xiêm với những cái đuôi bồng bềnh nằm trong các khoang hình vuông nhỏ ngăn cách nhau bằng các tấm bìa cứng có thể rút lên để trình diễn một màn chiến đấu tranh giành lãnh thổ. Cá tra mắt tròn nằm im như tượng hoặc đang mút mặt kính, lộ ra cái mồm há hốc đến gớm. Những chiếc bể màu xanh nước biển chứa san hô, cá hề và một loại cá chìa vôi kì lạ gầy trơ xương đang ngóc đầu lên khỏi những tảng đá. Ở đó còn có cá bảy màu, lại bảy màu và thêm nhiều bảy màu nữa, với những cái đuôi xòe ra như váy của vũ công flamenco đủ mọi sắc màu và kiểu dáng.

Cá rồng được trưng bày ở trung tâm triển lãm, lượn vòng trong những cái bể của chúng như những vũ công bơi đồng đội kém cỏi. Chúng được nhóm lại theo màu sắc, mỗi bể một màu. Như thường lệ, hai nhóm chính là siêu cấp huyết long cổ điển và kim long Mã Lai, gần đây vừa nổi lên thành mốt. “Người Nhật thích màu vàng,” Ling bảo tôi. “Người Trung Quốc thì thích màu đỏ.” Ông ta nói chuyện chọn con chiến thắng phụ thuộc vào thẩm mỹ cá nhân, “giống như thời trang cho nữ giới vậy.”

Mặc dù về lý thuyết, việc chấm điểm của giám khảo là tuyệt mật với báo chí và công chúng, nhưng Ling đề nghị chỉ cho tôi các quy trình đánh giá một con cá rồng: Đầu tiên là nghiên cứu màu sắc của nó, hình dáng cơ thể, kích thước và vây. Vây dài đang là mốt hiện nay, cũng như bộ sống lưng gù làm đầu con cá gục xuống như hình chiếc thìa. Hãy chú ý đến những điểm không đạt chuẩn. Bất kể ở các phần khác con cá có đẹp đến thế nào, nếu nó có PLJ, tức là “một cái cằm trề,” (cơ bản giống như sai khớp cắn), nó không thể chiến thắng. Tương tự, nếu nó bị tật “mắt cụp,” một phản ứng kì bí ở cá rồng nuôi trong bể kính, khi chúng nhìn xuống quá nhiều đến mức không thể ngước lên nữa, con cá đó cũng không đạt.

“Chẳng hạn con này chắc chắn bị loại,” Ling nói khi dừng lại để chỉ vào một con cá rồng đang nhìn chằm chằm xuống dưới. “Trông nó buồn quá.” Ông ta nhướn mày khoa trương. (Tuy nhiên một con cá bị tật như thế không còn là một tổn thất nữa. “Bác sĩ Cá rồng,” một kĩ sư người Singapore chuyển nghề thành bác sĩ thẩm mỹ cá đã đi tiên phong trong việc dùng dụng cụ cắt kim cương để sửa tròng mắt cho cá rồng từ hồi những nám 1990. Hai thập kỉ sau, giờ đây người ta có hẳn ngành nghề chuyên sửa vây, cằm và nâng mí mắt cho cá.)

Ling nói tiếp: Thế bơi cũng rất quan trọng, giống như cá tính của con người, càng hung dữ càng tốt. Rồi đến các đặc điểm riêng. Giống như một tác phẩm hội họa tuyệt vời, một con cá đẹp cũng phải tuân theo bộ quy chuẩn được thiết lập từ trước đến một mức độ nào đó, đồng thời cũng phải phá cách ở một mức nhất định chính những truyền thống kia. Nói cách khác, người ta muốn có một chú cá vừa dễ nhận ra lại vừa mới lạ. Một thứ vừa quen vừa lạ. Một thứ mới.

Một phương tiện mang đến sự mới lạ chính là đột biến. Chẳng hạn một con cá rồng đặc biệt dị thường có thể có cặp vây dính liền, hoặc thi thoảng có tới hai cái đầu. Hội chứng đột biến được săn lùng nhất cho tới giờ vẫn là bạch tạng, một hiện tượng rất hiếm xuất hiện trong tự nhiên. Một con cá bạch tạng thật sự xuất hiện trên thị trường từng gây xôn xao chẳng khác nào một bức tranh đã bị thất lạc của Vermeer*. Tuy nhiên, năm nay, gây sốc cho tất cả mọi người là ai đó đã đăng kí trưng bày một đàn gồm mười con bạch tạng tại triển lãm. Đến nay vẫn chưa rõ chủ của chúng là ai, vì các bể cá chỉ được đánh số; nhưng dù đó là ai, ông ta cũng đã thuê hẳn một vệ sĩ riêng, một chàng thanh niên đứng canh gác với khẩu súng lục gắn bên hông. Tôi dừng lại để ngắm một hàng cá rồng trắng toát đang bơi song song ma quái, như thể những phiên bản cẩm thạch của một con cá đã chết từ cả thiên niên kỉ trước. Tôi hỏi người vệ sĩ chúng đáng giá bao nhiêu. Anh ta nhún vai và nói: “Với người không thích thì chúng chẳng đáng giá một xu.”

•

Johannes Vermeer hay Jan Vermeer là họa sĩ người Hà Lan thời Baroque, nổi tiếng với các tác phẩm về đời sống hiện thực.

Chuyến đi của Ling dừng trước một con siêu cấp huyết long dài khoảng bốn mươi lăm centimet đang chậm rãi bơi từng vòng ngắn trang trọng. Nó có hình dáng kinh điển giống lưỡi dao, miệng cong vòng sâu khiến người ta liên tưởng tới một ông già không có cằm. Tuy Ling không thể tiết lộ con cá nào đoạt giải, - kết quả vẫn đang được kiểm đếm - ông ta không tiếc lời ngợi khen con cá này, so sánh trạng thái khỏe mạnh rõ ràng và sắc đỏ của nó với những tay hàng xóm kém ấn tượng hơn.

Đúng là con cá trông đặc biệt đỏ, với cặp má màu hồng cherry tiệp màu với lớp vảy; mặc dù thực sự mà nói ta khó có thể phân biệt màu thật của nó là gì, vì cái bể trưng bày được chiếu sáng bằng loại đèn hồng đỏ dành riêng cho bể cá. Mắt của nó cũng phản chiếu loại ánh sáng này. Chúng sáng lấp lánh với hai con ngươi đen bất động, không chớp gì cả, đến nỗi làm tôi nhớ đến câu chuyện của một nhà văn Argentina tên là Julio Cortazar. Câu chuyện về một người đàn ông đã bị ám ảnh với một con kỳ giông Axolotl* được trưng bày ở Vườn bách thảo Paris. Ông ta nhìn nó chăm chú đến mức cảm thấy mình bị mắc kẹt trong ý thức của nó, cùng theo dõi cơ thể của chính mình bước xa khỏi bể kính. “Hơn tất cả, chính đôi mắt của chúng đã ám tôi,” ông ta giải thích. “Tôi cảm thấy một nỗi đau câm lặng, có lẽ chính nó đang theo dõi tôi, thu hút sức mạnh của tôi để thâm nhập vào một điều bất khả xâm phạm trong cuộc sống của chúng. Chúng không phải là con người, nhưng tôi chưa tìm được mối liên hệ sâu sắc đến thế với bất kì loài vật nào. Lũ kỳ giông giống như các nhân chứng của một sự kiện nào đó và đôi khi cũng là những quan tòa kinh khủng.”

•

Kỳ giông Mexico hay khủng long sáu sừng. Axolotl là một loài kỳ giông kéo dài tính trạng thơ ấu, có quan hệ gần gũi với kỳ giông hổ.

Tôi đứng ngắm con Huyết long đến khi Ling ra hiệu chúng tôi phải đi tiếp. Cuối ngày hôm đó, bể của chú cá sẽ được gắn một chiếc ruy băng đỏ thắm báo hiệu nhà vô địch. Với con cá, điều này đồng nghĩa với bốn ngày bị cánh paparazzi* quấy rối. Với chủ của nó, điều này tương ứng với thêm một số không nữa vào giá trị của con vật. Tuy nhiên, tất cả những việc này chẳng là gì nếu so với quyền được khoe khoang. Trong một cuộc thi cá rồng ở Jarkata gần đây, một người đàn ông đã vác hai khẩu súng vào để hạch hỏi tại sao con cá của ông ta không chiến thắng. Một giám khảo người Anh kể với tôi ông sẽ không bao giờ nhận lời đi đánh giá cá rồng nữa - vì ông không muốn cái đầu của mình bị cắt đứt.

•

Các thợ săn ảnh để đăng báo.

❀ ❀ ❀

SÁNG HÔM SAU, tôi lẻn vào buổi lễ khai mạc hội chợ ngay khi người phát biểu đầu tiên - không ai khác ngoài Kenny Ông Cá - đang đăng đàn, dàn đèn flash lóe sáng trước nụ cười thương hiệu của ông. “Tôi có thể dùng một ẩn dụ ở đây không?” Ông hỏi đám đông, kích thích vài tiếng cười khúc khích chờ đợi. Những câu ẩn dụ về cá là ngón nghề của Kenny. Tôi biết điều đó là vì nỗ lực download cuốn sách Sự trỗi dậy của một doanh nghiệp châu Á* của ông (“Chỉ $103.95! $19.95!”) đã mang lại cho tôi một chương đọc thử tên là “12 lời khuyên từ Cá để bạn kinh doanh thành đạt!!”, một chỉ dẫn để các doanh nghiệp đúc rút bài học từ các loại cá khác nhau. (Chẳng hạn bài học từ cá rồng là phải thiết lập một cấu trúc nội bộ khỏe mạnh.) Lúc này Kenny đang vươn người tới micro. “Thời gian giống như một con cá mà bạn đang cố bắt bằng tay không,” ông nói. “Nó cứ trượt đi mãi!”

•

Tạm dịch từ nguyên tác The Rise of an Asian Entrepreneur.

Một tràng những tiếng cười và xì xồ vẳng lại từ đám đông. Năm nay Aquarama đã thu hút hơn bốn nghìn ba trăm người trong nghề đến từ tám mươi quốc gia, từ Hoa Kỳ đến Nhật Bản, đến Congo, Kazakhstan và Papua New Guinea. Kenny nói về sự ngoan cường của ngành này trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế toàn cầu vừa qua, chỉ ra rằng không phải tất cả những người bán cá khi kinh doanh thất bại đều về nhà và giết sạch lũ cá của mình. Đó là một bài phát biểu kì lạ. Đối với những người có trí nhớ tốt, có lẽ đó là sự an ủi lạnh lẽo. Trong một ngày rưỡi cuối hội chợ, khi cửa được mở cho công chúng vào tham quan - khoảng mười lăm ngàn người sẽ đến triển lãm - thua xa con số năm mươi ngàn trong ngày khai mạc Aquarama hơn hai mươi năm trước.

Bị ảnh hưởng nặng nề vì các trò chơi kĩ thuật số, việc nuôi cá giờ cũng được xếp vào hạng mục những thú chơi cổ lỗ sĩ như xếp hình hay thu thập đồng xu. Lớp người xưa kể lại quá khứ bằng giọng bi thương, nhớ lại khi những cao thủ chơi cá nuôi cá trong nhà kho ở sân sau, lùng sục những giống mới, vất vả tìm cách nhân giống chúng và tự hào là thành viên của một xã hội cá cảnh thịnh vượng.

Tuy nhiên, nghịch lý ở chỗ ngành cá cảnh vẫn tiếp tục tăng trưởng, giờ đây đã tiến lên mức bán đại trà và tập trung vào các loại cá bình dân mà những nhà bán lẻ của Mỹ như Walmart có thể bán rẻ hơn bao giờ hết. Tính trên toàn cầu, giá trị xuất khẩu cá cảnh năm 1976 chỉ đạt 21 triệu đô la. Ngày nay, theo Tổ chức Thực phẩm và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc, con số này đã là 300 triệu. Thêm vào đó chi phí vận chuyển, lợi nhuận từ việc bán lẻ và bán phụ kiện, rất có thể ngành công nghiệp này đã lên đến con số gần 15 tỷ. Tiền cá giống không nhiều bằng chi phí vật dụng cần cho chúng: bể, thức ăn, đèn, lọc, sỏi, lâu đài nhựa. Điều này cũng đúng với ngành kinh doanh vật nuôi nói chung: Tiền chi cho phụ kiện luôn nhiều hơn. Nếu bản thân vật nuôi đã trở thành một loại hàng thì chúng ta đang mua sắm hàng hóa để phục vụ chính hàng hóa.

Tuy nhiên, ngay cả sự phung phí tiền bạc ấy cũng đã có tiền lệ trong lịch sử. Dễ thấy là những người chi mạnh tay nhất cho các phụ kiện của cá chính là các ông chủ La Mã cổ đại. Trong thế kỉ một trước Công nguyên, các hồ cá được gọi là piscinae trở thành mốt thời thượng trong giới thống trị cấp cao. Bọn họ cho khoét những cái hang nhân tạo bên trong đá ở bờ biển, trang trí bằng đài phun nước và thác nước, các bức tượng và lối đi lát đá, thậm chí cả những hàng hiên bằng đá cẩm thạch. Loài vật nuôi dưới nước yêu thích nhất mọi thời đại của người La Mã là con lươn, một biểu tượng khó hiểu của dương vật, bắt đầu được phát giá không tưởng. Đó là còn chưa kể tới các loại trang sức bằng đá quý trên mình nó. Người ta đồn rằng mẹ của Hoàng đế Claudius còn đeo hoa tai cho con lươn của bà ta (dù nó còn chẳng có phần dái tai bên ngoài). Dần dần, cá cảnh đi liền với sự suy đồi tới mức chính khách vĩ đại Cicero đã dùng từ piscinarii, có nghĩa là “chủ hồ cá” để ám chỉ sự trác táng của nhà giàu. “Bọn chúng là lũ ngu,” ông viết. “Dường như bọn chúng hi vọng rằng những hồ cá của mình vẫn an toàn, bất chấp nền Cộng hòa đã sụp đổ.” Rốt cuộc, Cicero đã đúng. Rome sụp đổ và piscinae tan hoang, những con lươn từng được chăm bẵm trong đó lại trườn về biển.

❀ ❀ ❀

DÙ CON NGƯỜI ĐÃ BẮT ĐẦU nuôi cá cảnh trong hồ và bình nước từ cả thiên niên kỉ nay, nhưng các bể cá hiện đại đã có gốc rễ bắt nguồn từ nước Anh từ giữa thế kỉ mười chín, nơi lịch sử tự nhiên thực sự là nỗi ám ảnh. Kì lạ thay, câu chuyện bắt đầu khi Nathaniel Bagshaw Ward, một bác sĩ và nhà nghiên cứu côn trùng nghiệp dư thành London thấy được con nhộng của bướm đêm năm 1829. Ông ta mang nó về và để vào một cái bình thủy tinh. Nhiều tháng sau, ông thấy con nhộng không thoát xác, nhưng một cây dương xỉ lại mọc lên từ đám mốc ẩm. Điều làm Ward thấy khó hiểu là cái cây vẫn mọc cho dù ông ta chưa một lần tưới nước. Ông ta đi đến một khám phá quan trọng: Cây cối có thể sinh trưởng trong một cái bình kín ngăn chặn sự thoát nước ra bên ngoài. Hơi ẩm bốc ra từ cây cối tụ lại bên trong lớp kính rồi nhỏ giọt xuống như sương trên mặt đất, tạo nên một hệ sinh thái kín. Phát hiện này về sau được gọi là “bể Ward” hay nhà kính, chính nó đã thổi bùng lên cơn cuồng dương xỉ. Đến cuối những năm 1840, hầu như không có phòng khách thời Victoria nào được gọi là hợp mốt nếu thiếu “viên ngọc quý màu xanh,” như Shirley Hibberd đã gọi. Ông đóng vai trò như một Martha Stewart* trong thời đại của mình. Những “vật cưng màu xanh ngọc màu mỡ này sáng bóng lên một cách khỏe mạnh và lấm tấm những giọt sương ấm áp”, chúng chẳng khác nào các ti vi màn hình phẳng của thế kỉ mười chín. Người ta ngồi trong phòng khách nhà họ và chăm chú ngắm nhìn những cái lá mọc to dần phía sau lớp kính.

•

Nữ hoàng truyền thông của Mỹ.

Chẳng bao lâu người thời Victoria đã chán ngắm dương xỉ và bắt đầu muốn nhiều hơn thế. Họ đã được trợ giúp ngay. Với một nền tảng kiến thức khoa học khá mới mẻ, nhà hóa học Robert Warington có ý tưởng úp ngược cái bể Ward xuống, đổ đầy nước vào đó, trồng các cây mọc dưới nước và thả cá vào - từ đó phát minh ra cái gọi là bể Warrington (không hiểu sao nó lại được thêm vào một chữ r), về sau người ta đổi tên nó thành aquarium - bể cá cảnh. Trước kia người ta cũng đã nuôi cá trong bể kính, nhưng họ phải liên tục thay nước nếu không con cá sẽ chết. Lý thuyết mà Warington trình bày trong một bản nghiên cứu trước Hội Hóa học năm 1850 là nếu cả cây và cá cùng được nuôi dưỡng trong một bể với môi trường khép kín, các loại cây sẽ tiết ra đủ ôxy để nuôi cá. Khái niệm tưởng như rất đơn giản này thực chất lại mang tính cách mạng, bởi con người chưa nắm rõ các kiến thức cơ bản về sự hô hấp và quang hợp ở cây cối mãi cho đến cuối thế kỉ mười tám.

Cũng giống như cơn cuồng cá la hán dự đoán xổ số ở Singapore hồi đầu những năm 2000, thú chơi bể cá của người Anh những năm 1850 cũng bùng phát trong thời gian ngắn. Nó ăn khớp với thói quen khá mới là đi nghỉ ở biển và lôi cả đám người ra đầy các bãi biển, tay thùng tay xẻng để đem về những loài sinh vật kẹt trong các bãi nước do sóng xô vào đá. Chẳng bao lâu sau, hải quỳ lại nổi lên thành mốt thời thượng và nhà văn George Henry Lewes đã nói đùa rằng chúng chỉ khó nuôi hơn hà mã một tí thôi. Ông ta đã nói đúng. Nuôi dưỡng những sản vật từ biển không hề dễ dàng gì. Đến những năm 1860, theo lời nhà tự nhiên học John George Wood thì “chín trên mười bể cá đã bị bỏ không, và theo mọi nhẽ, cơn sốt bể cá đã đi đến giai đoạn cuối, không bao giờ còn xuất hiện được nữa, giống như hàng trăm cơn sốt tương tự.”

Nhưng ở các nơi khác, sự việc còn chưa kết thúc. Cũng như cây cà chua vốn gốc gác ở dãy núi Andes nhưng lại mang một sinh mạng khác hẳn trong tay người Ý, tuy bể cá được phát minh ra ở Anh nhưng lại phát triển mạnh mẽ khi du nhập vào Đức. Nếu cơn sốt của người Anh tập trung vào cuộc sống dưới đại dương thi người Đức lại là dân tộc đầu tiên nuôi dưỡng cá nước ngọt. Năm 1856, một giáo viên tên là Emil Adolf Rossmassler đã viết bài báo Der See im Glase (Hồ trong bể kính), quảng bá thú vui này như một cách để phổ cập kiến thức khoa học. Rốt cuộc, chiếc bể này được hình thành dựa trên những hiểu biết sơ khai của thứ mà ngày nay chúng ta gọi là một hệ sinh thái. Nó chính là một mô hình thế giới thu nhỏ, một bức tranh lý tưởng của sự cân bằng hoàn hảo, trong đó sự hô hấp của cá (hít vào ôxy, thở ra cacbon điôxit) và sự quang hợp của cây cối (hít vào cacbon điôxit, thở ra ôxy) tạo nên một thế giới vi mô tự tương hỗ.

Ấy vậy nhưng đây cũng chỉ là một ảo tưởng. Các đo đạc ở thế kỉ hai mươi hé lộ rằng cây trồng trong bể kính chỉ thải ra một lượng ôxy rất nhỏ, ít nhất là so với lượng ôxy trong không khí bị hấp thụ nhanh chóng vào nước. Ngược lại, lượng cacbon điôxit mà cây hít vào từ trong bể cá cũng không đáng kể gì. Nói một cách khác, toàn bộ cơn sốt bể cá hồi những năm 1850 là dựa trên sự hiểu lầm. Điều cho phép cá còn sống trong môi trường nuôi nhốt không phải là sự cân bằng hoàn hảo của thực vật và động vật mà đúng hơn là nhờ vào hình dáng của chính cái bể ấy. Nhờ việc xóa bỏ thuế kính của nước Anh năm 1845, các tấm kính lớn được dùng để làm thành những chiếc bể hình chữ nhật, tăng kích thước mặt tiếp xúc giữa nước và không khí, cho phép việc thẩm thấu nhanh ôxy vào nước, và quan trọng hơn cả là làm chậm lại việc chuyển CO₂ vào không khí. Không có cái gì gọi là “sự cân bằng hoàn hảo của tự nhiên” ở đây cả, không thể có một trạng thái ổn định - dù là trong bể kính lẫn ngoài thiên nhiên. Chỉ có sự thay đổi liên tục.

Nếu lúc đầu thú chơi bể cá là một cách để những con người bình thường có thể khám phá thiên nhiên ở gần nhà, khao khát hướng tới những loài cá ngoại lai dần thúc đẩy các cuộc thám hiểm vào những vùng đất chưa ai từng đặt chân tới. Cuối thế kỉ mười chín, các doanh nhân Đức lập những trạm thu mua ở khắp các vùng đất xa xôi thuộc châu Á, châu Phi và Nam Mỹ. Khi các thủy thủ Đức mang về càng nhiều giống loài mới và các nhà ngư học Đức cung cấp những mô tả khoa học về chúng, kiến thức về thế giới tự nhiên không ngừng được mở rộng.

Từ văn hóa khai phá này, ở cửa ngõ của thế kỉ hai mươi nổi lên một nhà thiên nhiên học người Frankfurt tên là Adolf Kiel, người tiên phong trong thú vui chơi cá, “cha đẻ của các loại cây sống dưới nước” và là ông ngoại của một huyền thoại mà tôi sắp được gặp.

❀ ❀ ❀

Trong lúc Kenny Ông Cá đang phát biểu với đám đông ở Aquarama, một người Mỹ trong chiếc áo sơ mi hoa kiểu Hawaii gõ vào vai tôi. “Heiko Bleher kìa,” ông ta thì thào và tôi quay lại, trông thấy một người đàn ông râu ria xồm xoàm đứng ở cuối phòng, nổi bật như một cây cột báo hiệu. Ông ta đang đội một chiếc mũ vành rộng của Úc và mặc áo parka* màu vàng tươi bên ngoài chiếc áo thun đen in hình một con cá nhiệt đới tròn xoe. Khoác trên vai chiếc túi đeo chéo bằng da, ông ta trông như vừa bước xuống khỏi máy bay. “Hãy hỏi ông ta về vụ bị bắt ở Brazil vì tội đạo chích sinh học*,” người Mỹ kia nói vẻ tinh quái.

•

Một loại áo khoác lót lông để chống gió.

•

Một kiểu vi phạm về tác quyền sinh học, tự cho mình quyền sở hữu một sinh vật sống đã tồn tại của một quốc gia hay một dân tộc vì những mục đích thương mại.

Tôi đã nghe nói rất nhiều về Heiko. Ông ta vốn là một người buôn cá chuyển nghề thành nhà thám hiểm thiên nhiên lừng danh. Ông ta thích nói rằng mình tới từ “khắp nơi trên thế giới,” nhưng thực chất ông sinh ra trong một boong ke giữa đống đổ nát tại Frankfurt những năm 1940, không xa cửa hàng cây và cá cảnh của ông ngoại mình, một trong những cửa hàng lớn nhất vào thời đó. Ở tuổi sáu mươi tư, theo giấy tờ, Heiko cư trú ở ngoại ô Milan, nhưng lại dành hầu hết thời gian của mình đi chu du khắp các chốn xa xôi hẻo lánh để tìm giống cá mới, ông tuyên bố là mình đã khám phá ra - hay tái khám phá - khoảng năm ngàn loài. (Theo cách nói của giới buôn bán, “tái khám phá” một loài cá có nghĩa là tìm được một giống chỉ được biết đến trong viện bảo tàng, ghi lại sự xuất hiện và các hành vi của nó trong tự nhiên rồi giới thiệu nó một cách lý tưởng với người chơi cá.)

Heiko thường được gọi là “Indiana Jones của ngành cá nhiệt đới,” nhưng ông coi đó là một lời sỉ nhục, bởi tự tin là mình khá hơn bất kì nhân vật tưởng tượng nào. Tuy nhiên, một vụ tai tiếng rùm beng đã làm hoen ố hình ảnh ngôi sao của ông ta. Mùa thu năm 2008, ông bị bắt ở Brazil cùng với cô vợ mới toanh hai mươi chín tuổi của mình (kém ông ba mươi tư tuổi), vì tội cố xuất cảnh trái phép một con cá được bảo quản trong phoóc môn và cồn ra khỏi đất nước đó. Ông tuyên bố mình trở thành mục tiêu chơi xấu do công khai phản đối việc phá hoại rừng nhiệt đới. Nhưng tiếng tăm về sự kiêu ngạo của ông ta đã vang xa đến nỗi việc ông phải trải qua ba ngày rưỡi trong nhà tù mà ông gọi là “tồi tệ nhất hành tinh” dường như chỉ khiến người khác cười cợt nhiều hơn là cảm thông.

Khi tôi tới chào hỏi, Heiko kể với tôi ông ta vừa đến trong chuyến bay xuyên đêm. “Ngày hôm kia tôi còn đang ở Canada, cuối tuần trước thì ở Ba Lan, còn cuối tuần trước nữa thì ở Thổ Nhĩ Kỳ. Cứ cách bảy tuần là tôi lại đi thu thập.” Ông trao cho tôi một tấm danh thiếp vẽ hình một con cá miệng giống như chiếc cưa xích. “Cá đao răng lớn đấy,” ông nói, giải thích rằng mình đã phát hiện được một con dài tới ba mươi mét hồi năm 1982 trong lúc đi lặn đêm dưới một cái hồ có cá sấu ở miền bắc nước Úc. Ông ta tuyên bố đó là con cá nước ngọt lớn nhất từng được tìm thấy trong thế kỉ hai mươi.

Chủ yếu tôi muốn nói chuyện với Heiko vì nghe đồn ông ta từng thám hiểm tận vùng Sentarum của đảo Borneo, quê hương của con siêu cấp huyết long. Tôi chỉ vừa mở miệng hỏi thì ông ta đã bị phân tâm khi thoáng thấy một ông già người Nhật đang ngồi ghé trên chiếc ghế cao đặt trước một gian triển lãm nổi bật. Đó chính là Shigezo Kamihata, vị Chủ tịch tám mươi ba tuổi của công ty Kamihata Fish Industries Ltd, nổi tiếng với dòng cá koi cao cấp. Gương mặt ông Kamihata đã lấm chấm đồi mồi tuổi tác. Ông mặc một bộ vest vải sọc và đeo kính râm tối màu. Ông nhìn Heiko qua lớp kính râm với biểu cảm khôi hài.

“Kamihata-san* là nhà thám hiểm số hai thế giới,” Heiko vui vẻ bảo tôi thay lời giới thiệu.

•

Thêm -san vào sau tên gọi của người Nhật theo kiểu lịch sự xã giao.

Ông già khẽ cúi đầu chào rồi nắm tay tôi. Làn da của ông mỏng tang như tờ giấy gạo. Giống như Heiko, ông là thế hệ thứ ba trong một gia đình buôn cá cảnh, ông nội của ông là người đầu tiên nhân giống cá koi năm 1877. Sau này lớn lên, Kamihata bắt đầu sưu tầm các loại cá hoang dã, thực hiện những chuyến thám hiểm đắt đỏ bằng máy bay thuê, cùng với cả một đội thợ lặn. Lúc này ông vươn tay ngang qua quầy và đưa cho tôi một cuốn sách tựa đề Những chuyến thám hiểm rừng rậm trong đời thực của Kamihata để truy tìm các loài cá nhiệt đới*, bìa sách in hình ông đang đứng trên một tảng đá, tay chống nạnh, ở giữa một dòng sông cuộn đục ngầu.

•

Tạm dịch từ nguyên tác The True-Life Jungle Adventures of Kamihata in Search of Tropical Fish.

Heiko nhanh chóng giằng cuốn sách khỏi tay tôi để chỉ cho tôi xem với vẻ tự hào rõ rệt, ngay dòng đầu tiên của chương một: “Một ngày nọ ông Heiko Blether, một nhà thám hiểm người Đức, đã gọi cho tôi và nói: “Tôi rất muốn chỉ cho ông thấy những phần còn chưa được khám phá của rừng Amazon.” Chỉ đến sau này tôi mới chú ý thấy dòng tiêu đề trên đầu trang: “Heiko làm chúng tôi tức ứa gan.” Chương đầu này mô tả cuộc thám hiểm năm 1989, khi đó Heiko đã không đến đón Kamihata ở sân bay, đặt một khách sạn không ra gì, gái gú, thức khuya dậy trễ và đặc biệt lông lá đến mức tìm rận trên người ông ta chẳng khác nào “tìm kim trong đống rơm.”

Tuy nhiên, thứ hấp dẫn tôi nhất là chương áp chót trong cuốn sách của Kamihata: “Tìm kiếm cá rồng châu Á hoang dã ở Borneo.” Năm 1993, cả ông ta cũng đã thực hiện một chuyến đi tới Sentarum, quê hương xa xôi của loài cá rồng, hòng tìm một con siêu cấp huyết long. Ông giải thích với tôi rằng vùng đầm lầy ấy là nơi sinh sống của tộc Iban, một dân tộc nổi tiếng về săn bắn, và cho tôi xem những bức ảnh chụp một người đàn ông xăm trổ đầy mình và một người phụ nữ đang ôm cái sọ khổng lồ của con cá sấu. Ngay từ đầu những năm đầu thập niên 1990 mà Kamihata cũng đã không còn tìm được siêu cấp huyết long ở quê hương của nó. Các ngư dân báo rằng họ đã tìm suốt nhiều tháng mà không thấy dấu vết nào. Ông sợ rằng đến bây giờ thì có thể cá rồng có nguy cơ tuyệt chủng thật sự.

Heiko nhún vai: “Nước rộng bao la như thế. Không thể đoan chắc được, đặc biệt vì nơi ấy lại quá xa xôi. Người ta không đi tới tận đó để sưu tập cá trừ khi đó là loại cực kì hiếm.” Ông ta nói sẽ đích thân dẫn tôi đi Sentarum nếu không vì đã lên kế hoạch một loạt các cuộc triển lãm nối tiếp nhau ở Úc, Philippines và Iran. Thay vào đó ông ta mời tôi: “Cô hãy đi cùng tôi tới rừng Amazon ở Colombia,” và mô tả kế hoạch ông dự định tới thăm nơi mà ông tuyên bố là vùng hoang dã cuối cùng còn sót lại trên trái đất.

Rồi ông thò tay vào túi đeo chéo và lôi ra cuốn sách mới nhất của mình để khoe với Kamihata. Bìa sách là một bức ảnh đen trắng của một phụ nữ tóc vàng với kiểu bới tóc cầu kì, viền ảnh là những loại hoa và thực vật ở rừng Amazon. “Đây là tiểu sử của mẹ tôi những năm 1950,” ông ta nói và giở đến trang ảnh - những người phụ nữ trong bộ lạc với bộ ngực chảy xệ, một người đàn ông đang huơ cái đầu teo tóp cắm trên cây gậy và một cái thùng chứa sọ và xương người. Ông ta trỏ tay vào trang ảnh cuối: “Đây là những nhà truyền giáo bị bộ tộc sống cùng chúng tôi ăn thịt.”

Kamihata cúi người tới để nhìn cho rõ hơn, ông nhướn đôi lông mày. “Ở đâu đây?” Ông lạnh nhạt hỏi.

“Mato Grosso ở Brazil. Hồi bé tôi từng sống ở đó sáu tháng.”

Trong khi ông Kamihata đáng kính mãi sau này mới trở thành một nhà thám hiểm rừng danh, Heiko lại thực sự là con nhà nòi. Sau Thế chiến II, mẹ ông ta là bà Amanda Flora Hilda Bleher, con gái của Adolf Kiel - “cha đẻ cây thủy sinh,” đã khởi nghiệp kinh doanh thú cưng gửi qua đường bưu điện ở Frankfurt. Bà chuyên nhập khẩu các loại động vật ngoại lai từ khắp nơi trên thế giới. Trong những năm tháng đó, bà đã thu thập được loại “cá vua” ngày ấy, một loại cá đĩa tròn hoàn hảo từ Amazon - sau này nó trở thành loài cá cảnh đắt nhất thế giới - dành cho cuộc triển lãm trong chuồng khỉ ở Vườn thú Frankfurt đã bị tàn phá. Bà bị mê hoặc bởi hình dáng hoàn hảo của con vật, cơ thể mỏng dẹt y như chiếc lá và cặp môi cong ngọt ngào. Do vậy khi một bà đồng Gypsy khuyên bà đi Brazil, trong tầm trí bà chỉ còn hình ảnh của con cá đĩa Amazon hiếm quý mà bà mới được thấy một lần. Năm 1953, sau khi li dị chồng, Amanda gói ghém đồ đạc cùng bốn đứa con mình và lên đường theo đuổi loài cá này trong một vùng đất còn không có trên bản đồ của rừng nhiệt đới Amazon, thường được truyền tụng là “địa ngục xanh.” Là con út trong nhà, Heiko mới lên chín khi mấy mẹ con mắc kẹt ở vùng cách ly và bị một lính Đức Quốc xã bắt được trên đường đào tẩu.

Chuyến phiêu lưu đầu tiên ấy kéo dài gần hai năm, sau đó mấy mẹ con trở về nhà ở Frankfurt. Tuy nhiên năm 1958, họ quay lại Brazil, lần này là ở hẳn và Amanda đã thành lập một cơ sở nhân giống cá cùng một trang trại nuôi trồng cây thủy sinh bên ngoài Rio De Janeiro. Năm 1962, ở tuổi mười tám, Heiko chuyển sang Mỹ để nghiên cứu ngư học ở trường Đại học Nam Florida ở Tampa, tại đó ông làm việc cho vài trại cá lớn nhất trong vùng, tự tạo danh tiếng cho mình là một thợ nuôi cá tài năng có thể thuần hóa những cá thể từ thiên nhiên sinh đẻ thành công trong môi trường nuôi nhốt. Hai năm sau, ông trở lại Rio và sáng lập công ty cá cảnh riêng chuyên xuất khẩu và bắt đầu đi khắp Amazon trong các chuyến thu thập. Cuối năm 1964, khi mới hai mươi tuổi, ông đã khám phá ra loài mới đầu tiên được đặt tên khoa học theo tên ông - Hemigrammus bleheri. Loài sóc đầu đỏ vẫn được ông duy trì này là loại cá nhiệt đới bán chạy thứ hai trong mọi thời đại. Nó là một trong số mười loài cá, bao gồm cả một chi*, mà sau này đều sẽ được ghi danh theo tên ông.

•

Chi (genus) là một đơn vị phân loại dùng để chỉ các nhóm loài có kiểu hình tương tự và mối quan hệ tiến hóa gần gũi với nhau.

Trong lúc tôi đi theo Heiko vào khu trưng bày cá của Aquarama, tôi để ý thấy ông bị thu hút bởi bể cá đĩa Amazon, loại cá mà mẹ ông đã tìm kiếm hơn nửa thế kỉ trước. Sau nhiều thập kỉ chiếm ngôi vương trong dòng cá cảnh cao cấp, cá đĩa đã mất ngai vàng vào tay cá rồng - dù trong trái tim Heiko thì không như thế. Trong cuốn sách xuất bản năm 2006 của mình, Cá đĩa nhà Bleher* tập I, ông nhấn mạnh: “Giới chơi cá đĩa không có giới hạn nào và không nghi ngờ gì nữa, loài cá này sẽ luôn là số một… Đã từng có lúc một con cá được trao tay với giá 10.000 đô la hoặc hơn. Thậm chí có người còn bán cả nhà để mua một con cá đĩa đặc biệt, và mất luôn cả vợ con vì chuyện đó.”

•

Tạm dịch từ nguyên tác Blehers Discus: Volume I.

Tuy nhiên, ông không hề thấy ấn tượng trước bộ sưu tập ở Aquarama. “Lũ cá họ trưng bày ở đây rất nghèo nàn. Con cá đĩa hạng nhất ở đây chỉ đáng để tôi quăng sọt rác,” ông nói sau khi dừng lại ngắm con đoạt giải, một con bạch tạng ánh vàng có đôi mắt đỏ. Ông phàn nàn về trình độ của giám khảo: “Một trong các giám khảo đến từ nước Anh chẳng hiểu về cá đĩa nhiều hơn tôi hiểu về sự sống sao Diêm Vương!”

Heiko phiền lòng vì những con cá đĩa được trưng bày ngày nay không có gì giống với loài sinh vật tinh tế mà mẹ ông từng phải lòng: một con cá tròn hoàn hảo, màu xanh nhạt với những đường sọc dọc. Sau nhiều năm, hầu hết do bàn tay của những người nuôi ở châu Á, loài cá đĩa đã bị nhân giống thành thứ Heiko gọi là một tập hợp lòe loẹt đủ các loại màu, với những cái tên kiểu da báo, da rắn, bàn cờ, xanh kim cương và máu bồ câu. Giờ ngày càng khó tìm ra giống thuần chủng.

Sự khinh thường của Heiko dành cho cá đĩa phản ánh mối rạn nứt sâu sắc hơn trong giới cá cảnh từ mấy thập kỉ gần đây. Những loài được nhân giống chọn lọc trong môi trường thuần hóa ngày càng trở nên phổ biến, đặc biệt ở châu Á. Trong khi đó, một nhóm các nhà ngư học, chủ yếu ở Âu Châu, lại quan tâm nhiều hơn tới các chủng loài hoang dã và tỏ ra khinh khi trước một con “cá đỏ” giả hiệu, như cách họ vẫn gọi chúng. Nếu một phe coi đó là nghệ thuật chơi cá thì phe kia lại muốn để tự nhiên, và muốn hạn chế can thiệp nhiều nhất có thể.

Sự phân ly trong lý thuyết triết học được thể hiện ở loại bể cá mà mỗi phe chọn. Chẳng hạn Heiko ủng hộ “bể cá sinh cảnh*” với mục đích tái tạo lại một khung cảnh sinh thái cụ thể, đem những loài động thực vật ở một con sông hay cái hồ lại với nhau - và không bao giờ kết hợp lộn xộn, chẳng hạn một chú cá châu Phi với cây ở Amazon. Bể sinh cảnh đối lập với bể “thủy sinh” phổ biến do một người chơi cá ở Nhật tên là Takashi Amano khởi tạo. Ông ta còn được tờ Wall Street Journal đặt biệt danh là Nhà hiền triết bể cá. Bể thủy sinh là những bể kính bên trong trồng nhiều loại cây được tỉa tót thật cẩn thận cùng cách sắp đặt những viên đá theo kiểu Zen*. Những đàn cá nhỏ được thả bơi lội trong đó như những “nhân vật phụ.” Mục đích của chúng là để hoàn thiện thiên nhiên. Với Heiko, bản thân thiên nhiên đã hoàn hảo. Không ai có thể vượt qua được chính nó.

•

Nguyên tác Biotope là phong cách thủy sinh mà người chơi có xu hướng mô phỏng một khung cảnh thủy sinh dưới mặt nước.

•

Phong cách trang trí nội thất truyền thống của Nhật.

Vì lí do này, khi Heiko chú ý thấy tất cả mọi người đều đang trầm trồ mười chú cá rồng bạch tạng - dù đó có là những con “quái vật” lạ lùng và nhân tạo - ông ta lừ mắt với lũ cá cùng đám đông đang bị chúng thu hút. Tuy nhiên, tôi thì chỉ tò mò muốn biết câu chuyện đằng sau những sinh vật tuyệt vời kia và bắt đầu đi tìm một lời giải thích.

❀ ❀ ❀

TÔI TÌM ĐƯỢC người chịu trách nhiệm đàn cá bạch tạng, một nông dân Malaysia gốc Hoa ba mươi tư tuổi tên là Alan Teo, đang đứng ngay phía trước bể trưng bày, trông vừa phấn khởi lại vừa kiệt sức. Anh ta đeo kính gọng vàng, mang khuy măng séc vàng, một chiếc bút mạ vàng đang cài trên túi áo sơ mi cổ Tàu hàng may đo. Cả mái tóc rẽ ngôi đen nhánh của anh ta cũng sáng bóng lên dưới ánh đèn của phòng trưng bày. Theo tính toán của chính Teo, anh ta mới được ngủ tổng cộng bảy tiếng trong suốt năm ngày vừa qua. “Tôi thấy căng thẳng,” Teo thú thật và cau mày nhìn lũ cá. “Nước ở đây rất tệ, ánh sáng cũng sai hết.”

Một đội cảnh sát đã hộ tống đàn cá rồng tới triển lãm, còn vệ sĩ riêng thì đứng canh suốt để ngăn bể bị đầu độc. “Với tư cách là người nhân giống độc nhất của những con cá đắt nhất thế giới,” Teo nói, “cô sẽ có rất nhiều kẻ thù.” Anh ta không thể quên được chuyện xảy ra sáu năm trước với con cá đĩa số một - nó đã biến mất chỉ sau một đêm.

Theo lời Teo, những con cá bạch tạng là kết quả của một nghiên cứu tối mật kéo dài nhiều năm ròng. Ngày đó, anh ta mở một trại nuôi cá rồng khiêm tốn ở Malaysia và phát hiện ra một con cá của mình đã ngẫu nhiên sinh ra một con bạch tạng duy nhất. Lời đồn về con cá này tới tai một nhà tài phiệt than đá ở Indonesia - một tỉ phú có cả một vườn thú riêng chuyên nuôi các loài bạch tạng ở tận sâu trong những khu rừng của vùng phía đông đảo Borneo. Con người quyền lực này đã tới tận trại của Teo, ngồi im lặng hàng giờ liền để ngắm nhìn chú cá rồng nhỏ bơi qua bơi lại. Ngày hôm sau, ông ta tuyên bố là mình sẽ tài trợ cho một chương trình nhân giống. Teo phải chờ ba năm để chú cá bạch tạng của mình đến tuổi sinh sản, tạo ra một lứa cá mới có vẻ ngoài bình thường nhưng mang gen lặn tính trạng di truyền bạch tạng. Mãi ba năm sau nữa anh ta mới nhân giống được cho con cá ban đầu đẻ ra nhiều cá bạch tạng hơn. Trong thời gian đó, theo những mệnh lệnh khắt khe của mạnh thường quân, Teo phải ngưng bán cá tuyệt đối.

“Chúng tôi ưu tiên cho những người nổi tiếng và thành viên hoàng tộc,” Teo nói, giải thích rằng hiện nay những chú cá bạch tạng này chỉ được bán theo diện chào mời riêng. Đến nay anh ta bán chưa đến mười con, tất cả người mua đều ẩn danh và mỗi con được gửi tới một nước khác nhau. Gần đây, một quan chức cấp cao trong Đảng cộng sản Trung Quốc đã mua một con với giá 300.000 đô la. Một con khác được bán cho một trùm sòng bài ở Las Vegas, người này đã yêu cầu chuyển nó tới Canada, ở đó việc buôn bán loài cá này được coi là hợp pháp chứ không như ở Mỹ. Con cá duy nhất cùng loại này ở Đài Loan thuộc về một ông trùm tư bản ngành nhựa, người đã xây dựng đế chế của mình bằng việc sản xuất lông bàn chải đánh răng.

“Có người nghĩ đây chỉ là chuyện đồn đại, nhưng nó là thật đấy,” Teo nói về câu chuyện của mình. “Con cá này đã cho tôi thấy rất nhiều thứ mà tôi chưa từng mơ đến.” Anh ta giơ hai bàn tay với những ngón dài và thanh tú của mình lên, để cho tôi thấy chúng đã run rẩy thế nào trong cái ngày anh ta chuyển một con cá bạch tạng vào khu phòng riêng của vị sultan bang Johor* - một nhân vật khét tiếng vì bị cáo buộc là giết một thằng bé vác gậy golf cho ông ta vì nó trót cười khi ông ta đánh trật một lỗ.

•

Một bang trong Liên bang Malaysia.

Tôi hỏi Teo liệu tôi có thể gặp một trong những người chủ của lũ cá bạch tạng được không, và anh ta đã cân nhắc điều này. Sultan của Johor đang nằm trên giường hấp hối. Con trai ông ta thì có thể, nhưng người này còn khó lường hơn cả ông bố - nổi tiếng vì đã bắn chết một người trong một hộp đêm - và anh này cũng không ham hố cá mấy. Rồi Teo nghĩ ra một ý tưởng. Anh ta nói thực tế một trong số những người chủ cá bạch tạng có thể sẽ sẵn lòng cho tôi gặp, rồi Teo xin phép đi gọi điện thoại.

Trong lúc anh ta vắng mặt, Heiko Bleher lại đến chỗ tôi để đánh giá bầy cá bạch tạng, đôi mắt vằn tia máu của ông ta còn đỏ hơn mắt lũ cá. “Ba trăm ngàn đô,” ông ta chế nhạo. “Tôi không thèm trả đến ba mươi xu cho con cá kia.” Rồi ông ta nói tôi sẽ không bao giờ tìm được câu trả lời cuối cùng cho bất kì điều gì liên quan đến thế giới cá rồng này đâu. “Khi dính tới loài cá này, chẳng ai chịu nói thật với cô cả.”

Tuy nhiên, khi Teo tái xuất hiện, anh ta đã giới thiệu thành công tôi với một trong các khách hàng của mình. Vài ngày sau khi Aquarama kết thúc, tôi bay khoảng 3.200 cây số ngang qua Biển Đông để tới điểm đến cuối cùng - tự mình đi gặp mặt một ông chủ của con cá có giá tới sáu chữ số.

CHƯƠNG NĂM

Hang ổ của rồng

ĐÀI LOAN - ĐẢO BORNEO CỦA INDONESIA

Chiều muộn ngày thứ Năm, tôi đứng chờ trên bãi cỏ sạch tinh tươm như cỏ Astro Turf* trước mặt một ngôi nhà lớn màu trắng có cổng mái to đùng ở khu ngoại ô thành phố Chiayi*. Thành phố này nằm ở vùng đồng bằng phía tây nam của Đài Loan. Tháng Năm đã nhường chỗ cho tháng Sáu và những tia nắng mềm mại đang rọi chiếu những đầm sen xung quanh. Tôi dừng lại để nhìn vào bên trong một chuồng chim xây quanh một cái cây, trong đó là một đôi chim màu xanh lông mượt như nhung, đầu đen và đuôi dài - loài chim ác là xanh, quốc điểu của Đài Loan và không được phép nuôi làm thú cưng trong nội địa, nhưng người ta vẫn nuôi bất chấp luật cấm.

•

Một thương hiệu cỏ nhân tạo chuyên cung cấp cỏ cho các sân chơi thể thao.

•

Thành phố Gia Nghĩa.

Trước thềm Aquarama, tôi đã đặt mục tiêu gặp được một người chơi Nhật Bản trong nhóm tinh hoa, nhưng chưa tìm được bất kì đầu mối nào. Chẳng hạn khi tôi hỏi người nuôi cá rồng ở Malaysia, ông Ng Huan Tong, rằng ai đã mua con cá bạch tạng giá kỉ lục 20 triệu yên của ông ta hồi năm 2002, ông ta bảo mình quên rồi. “Một ông chủ lớn,” ông ta nói và lắc đầu như thể cái tên chỉ chực bật ra. “Một người mê cá rồng.”

Tôi không phải người duy nhất tự hỏi liệu một nhân vật bí hiểm như vậy có tồn tại thực hay không. “Cô không thể nào biết chắc về những câu chuyện cá rồng này đâu,” một vị giám khảo ở Aquarama đã cảnh báo tôi. “Họ trả những khoản tiền khổng lồ. Nhưng không ai biết người mua là ai. Không ai biết nó đang ở đâu.”

Tuy nhiên, bây giờ cuối cùng tôi đã được giới thiệu để gặp một trong những nhà sưu tập thượng lưu ấy - rốt cuộc một người đàn ông cao lớn ở độ tuổi lục tuần cũng đi ngang qua bãi cỏ, nụ cười chào đón hé lộ hàm răng trắng bóng. Đó là Su Wen Hung, người còn được gọi là nhà tài phiệt lông bàn chải, Chủ tịch công ty Rai Hsing Plastic Machinery Works thành đạt, và là chủ nhân của con cá rồng bạch tạng duy nhất ở Đài Loan.

“Ông ấy còn sản xuất cả tóc cho Barbie đấy,” người đồng hành với tôi thì thầm. Đó là Stephanie Lee, một nhà báo trẻ làm việc cho tạp chí chuyên về cá của Đài Loan AquaZoo, tờ báo này đã đăng một bài về con cá rồng của Su. Cô ấy cùng sếp của mình, Osmond Chao, một người cuồng kiểu tóc đuôi ngựa, đã đón tôi vào tối hôm kia ở sân bay Đài Bắc, chúng tôi đã lái xe suốt ba tiếng về phía nam đến thành phố Chiayi. Suốt hai mươi tư giờ qua, chúng tôi lưu lại tại một khách sạn mà Su sở hữu và đã đi xem ngôi nhà mới ông ta đang xây dựng. Ông ta định sẽ xây một cái bể cao từ sàn đến tận trần nhà để trưng bày con cá. Tuy nhiên, chủ yếu chúng tôi giết thời gian và chờ được gặp đích thân chủ nhân của nó.

Thực ra chuyện tôi đến Đài Loan khá là hợp lý, bởi đây là nơi thú chơi cá rồng bùng nổ từ thập niên 1980 trước khi nó lan rộng khắp châu Á. Người ta vẫn còn tranh cãi rằng điều gì đã kích thích cơn cuồng cá này. Theo văn hóa Trung Hoa, việc nuôi thú cưng từ lâu đã được coi là thú chơi của giới thượng lưu - loài vật cưng được yêu chiều nhất trong lịch sử có lẽ là những con chó Bắc Kinh trong cung cấm. Người ta nói rằng chúng được bú trực tiếp từ các bà vú ở Tử Cấm Thành. Tuy nhiên trong Cách mạng Văn hóa thập niên 60 và 70, Trung Quốc đã cấm nuôi thú vì là hành vi “tư sản.” Cuối thập niên 1980, khi chính phủ Trung Quốc vẫn còn mô tả việc nuôi thú cưng trong nhà là “sản phẩm của một xã hội tư bản chủ nghĩa bệnh hoạn” thì người Đài Loan đã phát hiện ra cá rồng châu Á và bỗng chốc tạo ra một loại cá biểu tượng cho quyền lực tối thượng. Phải chăng người Đài Loan muốn chống đối Đảng cộng sản Trung Quốc? Hay họ muốn lưu giữ di sản văn hóa của Trung Hoa? Hay đơn giản chỉ vì người châu Á nói chung thích cá? Một nhà sinh vật học chuyên về cá người Hungary và đang làm việc ở Singapore về sau này đã nói với tôi: “Cô hãy nhìn vào mối quan hệ của họ với bất kì thứ gì xuất phát từ dưới nước, cô sẽ thấy nó rất khác với mối quan hệ trong xã hội chúng ta - nó mang tính cảm xúc hơn nhiều.”

Tuy nhiên ngài tài phiệt lông bàn chải thì chẳng có cảm xúc tẹo nào. Ông ta chẳng nói gì nhiều hơn về con cá rồng của mình so với những người nuôi cá khác nói về lũ cá bảy màu giá 2 đô la của họ. Ở Đông Nam Á, thú vui nuôi cá thường được gọi là “chơi cá”; và ông Su có cả tá những thú vui khác trong quỹ thời gian của mình, chẳng hạn những chiếc xe Harley-Davidson và những mô hình trực thăng cất đầy trong kho nhà của ông ta. Ảnh chụp những chú bồ câu đạt giải thưởng được gắn dọc bên tường, còn cúp trao cho những chú chó chăn cừu giống Đức thì lấp lánh trên kệ. Ông ta nuôi bồ câu trên mái nhà. Chó thì nhốt trong chuồng riêng, từ đó vẳng ra những tiếng sủa kinh khủng làm rung cả chấn song sắt. “Ông ấy muốn lũ thú nuôi của mình phải hoàn hảo,” Stephenie nói. “Ông ấy chỉ thích những thứ rất hiếm và quý, không một ai khác có.”

Su kể với chúng tôi ông ta đã trả 150.000 đô la cho con cá bạch tạng - bằng nửa mức giá của con cá đã được bán cho vị quan chức Trung Quốc ở Aquarama, mặc dù nó vẫn thuộc những cái giá cao nhất tôi từng nghe. Ông ta nói số tiền ấy không là gì cả; ông ta còn có một chú bồ câu giá gấp đôi, và một con chó giá gấp bốn lần số đó. Khi vợ ông ta đi ngang qua phòng khách, tay khệ nệ túi đồ vừa mua sắm, ông ta dừng lời để vẫy chào vợ rồi thì thầm rằng mình đã bớt một số 0 khi nói với vợ giá của con cá rồng.

Tôi vô cùng ngạc nhiên khi biết thậm chí con cá rồng bạch tạng còn không ở trong khuôn viên ngôi nhà này. Trong lúc chờ ngôi nhà mới của Su hoàn thiện, nó được nuôi ở phòng phía sau của một tiệm cá cảnh bên kia thành phố, đó là một không gian trưng bày sang trọng nơi lũ cá rồng bơi sau các bể kính đặt trong những bức tường ốp gỗ. Tối hôm trước tôi đã trông thấy con cá đoạt giải, dành một khoảng thời gian tôi cho là đủ lịch sự để ngắm nghía sinh vật dị thường như làm bằng sáp ấy. Dấu hiệu màu sắc duy nhất trên người nó là một vệt màu cam nhạt ở chóp vây trông như những tia sáng đầu tiên của bình minh. Thật sự Su đã tốn 150.000 đô cho nó ư?

Việc xác nhận ai đã trả bao nhiêu cho con cá nào cũng giống như chứng thực những mức giá bị người trung gian mua bán tranh thổi phồng lên hàng ngày vậy - hoàn toàn bất khả thi. Các tờ báo chuyên về cá cũng không biết kiêng dè gì mấy. Ngay cả tôi cũng thấy mình bị giằng xé giữa hai tâm trạng: hoài nghi và cổ vũ, tôi nghi ngờ chính mức giá cao chót vót mà mình rất muốn xác nhận. Trong một phút do hiểu nhầm, khi tôi nghĩ Stephanie bảo rằng con cá của Su giá 50.000 đô la chứ không phải 150.000, tôi đã tức giận vì mình mất công đi xa đến thế chỉ vì một con cá rẻ tiền. Giống như những hình thức tìm kiếm sự kích thích khác, từ BASE* đến cocain, việc theo đuổi loài cá đắt tiền này cũng có những tác động tương tự, cứ chạm đến một đỉnh cao này thì ta lại cần đến một đỉnh cao khác.

•

Một chất có chứa khoảng 60% amphetamine (chất kích thích).

Với tôi, ông chủ Guo Xianming của tiệm cá cảnh đang nuôi nấng chú cá bạch tạng còn thú vị hơn bản thân con cá. Gần đây ông ta đã tới thăm quan vườn thú bạch tạng ở Borneo do vị tài phiệt than đá tài trợ cho chương trình nhân giống của Alan Teo. Trong bữa trà phục vụ trên chiếc bàn bóng loáng vốn là một thân cây ở phía trước tiệm, Guo cho tôi xem những bức ảnh chụp lũ khỉ trắng như tuyết và cá sấu trắng mờ bên cạnh một cái mỏ than đen sì như thể chính nó đã hút hết màu sắc của những con vật kia.

Tôi vẫn còn buồn vì không thể tự mình thám hiểm sâu trong nội địa Borneo. Trước khi tới Đài Loan, tôi đã thử một lần nữa tìm cách tới Sentarum, nhưng việc đó đơn giản là bất khả thi. Một đại lý du lịch lo lắng cảnh báo tôi về các nhóm khủng bố đạo Hồi đang ẩn nấp trong rừng - thành viên của nhóm Jemaah Islamiyah, họ có thể tận dụng cơ hội trong kì bầu cử tổng thống sắp tới của Indonesia để bắt cóc một du khách phương Tây hòng gây sự chú ý. “Hơn nữa, còn có bộ tộc săn đầu người,” ông ta nói.

Dù tôi không tin các bộ lạc bản xứ vẫn còn tục săn đầu người, nhưng tôi không biết tí gì về nhóm khủng bố kia. Khi tôi gửi email tới quan chức an ninh của Đại sứ quán Hoa Kỳ ở Jakarta, dường như ông ta không lo lắng mấy. “Khu vực ấy cực kì hẻo lánh,” ông ta xác nhận, nhưng ông cũng chưa từng nghe nói có ai, dù là người Mỹ hay nước khác, từng bị bắt cóc ở tây Borneo cả.

Kì lạ là, chính tôi lại biết một vụ như thế, mặc dù nó chẳng liên quan gì đến bọn khủng bố đạo Hồi hay tộc săn người cả - mà liên quan đến cá rồng. Năm 1998, người ta báo cáo rằng Yoichi Kawashima, người con trai ba mươi mốt tuổi của một nhà nhập khẩu cá ở Nhật, đã bị bắt cóc ở Pontianak và bị giam mười ngày để đòi tiền chuộc. Thủ phạm là một nhóm đàn ông mang dao rựa, súng lục và lựu đạn. Tôi đã đọc về sự việc này trên một tờ báo của Nhật, trên đó không hề nêu tên của thủ lĩnh tội phạm kia, mặc dù sau này tôi đã tìm hiểu được đó là một nông dân nuôi cá rồng có tiếng người Indonesia. Ở Đài Loan, có vẻ như tôi trông thấy cái cau mày nghiêm nghị của ông ta ở khắp mọi nơi. Ảnh của ông ta được trưng trên tường cửa hàng cá của Guo. Nó cũng có trong phòng khách nhà Su. Người đàn ông này đã bán những con siêu cấp huyết long cho họ.

Tất cả những điều này làm tôi có cảm giác bối rối như cá bị mang ra khỏi nước. Và đáng lẽ chúng đã đủ để khiến tôi phải vui vẻ mà ra về, bỏ lại sau lưng vương quốc đầm lầy của đám xã hội đen bán cá. Như Martin của Câu lạc bộ Cá từng nói với tôi ở Aquarama: “Cô cố tự mình kiểm chứng xem điều gì là thật, nhưng cô không thể làm được đâu. Vì một phần sự thật đã bị che đậy. Nên dù cô có nghe thấy điều gì đi nữa thì đó cũng chỉ là những mẩu vụn vặt.”

Anh ta nói đúng. Tôi đã chán việc phải vật lộn để hiểu những lời đồn đại. Xét đến chuyện đó, thậm chí tôi còn chán việc nhìn lũ cá rồng hơn. Tôi quyết định rằng thực ra tôi thấy con cá xấu hoắc, với bản mặt xương xẩu, cái môi trề hờn dỗi và cặp râu trông như con giun. Bể của chúng luôn có vẻ quá chật, và tôi thấy tệ hại khi phải nhìn chúng vất vả chuyển hướng. Bất chấp bản thân, tôi lo là chúng buồn bực đến khủng khiếp, “bị giam cầm vĩnh viễn trong một địa ngục câm lặng để mà suy ngẫm trong vô vọng,” giống như những con kỳ giông axolotl trong câu chuyện của Cortazar.

Khi ngồi trong căn phòng ốp gỗ ở cửa hàng cá cảnh Đài Loan, nhìn con cá bạch tạng nhợt nhạt như bị bệnh đang lượn vòng trong bể của nó, tôi lại có tất cả những suy nghĩ quen thuộc này. Nhưng ngoài ra còn có cả những điều khác nữa. Tôi chợt nhận ra rằng cái truyền thuyết được dựng nên cùng với loài cá rồng không chỉ là tìm kiếm bản chất nào đó của thiên nhiên hoang dã, hay một thứ hung dữ và hơi đáng sợ như tôi từng tin tưởng nữa. Nó còn là công cuộc tìm kiếm một điều đối lập: sự kiểm soát. Ngay từ đầu, việc đưa một con cá rồng vào trong phòng khách nhà bạn rất có thể là cách để giới thiệu một con quái vật đen tối, đáng sợ vào cái lồng an toàn, văn minh mà bạn đang sống; nhưng nó nhanh chóng biến thành một phương tiện chinh phục. Đó là chuyện bạn bắt được một loài săn mồi nguyên thủy vẫn ẩn thân dưới dòng nước đen ngòm và lột sạch sự hung dữ của nó, cho đến khi chỉ còn lại một sinh vật trong suốt như lông bàn chải đánh răng và bị tẩy trắng từ đầu đến chân như tóc của một cô Barbie.

Tôi nghiền ngẫm con cá trước mặt mình đã trải qua nhiều biến đổi đến thế nào từ nguồn gốc tự nhiên của nó và tự hỏi liệu tổ tiên nó có còn sống trong đầm lầy hay không. Câu hỏi ấy cứ gặm nhấm tôi mãi vì những lí do tôi không tài nào giải thích đầy đủ được. Tôi chỉ biết mình phải trở lại Borneo. Tôi phải tìm ra con cá rồng hoang dã ấy, để thấy tận mắt sự thật. Đêm hôm sau, tôi hủy chuyến bay về nhà và bắt đầu chặng quay đầu ì ạch của riêng mình.

❀ ❀ ❀

TRONG GIỚI CÁ CẢNH, mọi con đường đều dẫn trở lại với Kenny Ông Cá. Vậy nên tôi không hề thấy ngạc nhiên chút nào khi rốt cuộc cũng tìm được một người đi thám hiểm cùng mình tới Sentarum, và người đó chính là nhà cung cấp độc quyền siêu cấp huyết long cho Kenny. Hery Cheng, một người Indonesia gốc Hoa hai mươi chín tuổi, là chủ trang trại cá rồng lớn nhất ở Pontianak do cha anh ta sáng lập năm 1980. Một ngày sau khi tôi rời Đài Loan và bay trở lại Borneo thuộc Indonesia, Hery dẫn tôi lên đỉnh một tháp canh để ngắm toàn bộ những hồ cá bằng bê tông của anh ta ở cạnh sông Kapuas. Khoảng năm bức tường ngăn cách trang trại của anh ta với nhà hàng xóm, Willy Sutopo - chính là nhà lai tạo đã tháp tùng tôi trong chuyến đi đầu tiên tới Borneo. Tôi nhớ lại Willy từng nói có lời đồn trang trại bên cạnh - trại của Hery - vừa bị cướp. Khi tôi hỏi Hery về chuyện này, anh ta bảo chuyện ấy không đúng, rồi cười và nhíu mày. “Đúng là người ta hay bép xép với cô nhỉ,” anh ta bảo.

Nội chuyện Hery có thể cười xòa trước một câu hỏi như thế cũng cho thấy anh ta khác biệt. Willy thì thấy lo lắng khi đi cùng một nhà báo. Ngược lại, Hery nổi bật lên như một pháo đài điềm tĩnh giữa một biển lời đồn đại. Anh có nét mặt buồn ngủ và một mái đầu luôn luôn bù xù, dường như lúc nào cũng có vẻ đang chầm chậm rít thuốc lá. Anh tự học tiếng Anh cũng theo cái kiểu dửng dưng như khi đồng ý đi cùng tôi tới Sentarum. Anh đã nói rõ rằng chúng tôi không có cơ hội tìm thấy một con siêu cấp huyết long nào trong tự nhiên đâu. Tuy nhiên, anh sẵn sàng thử.

Trạm dừng đầu tiên của chúng tôi là gặp một nông dân dạn dày sương gió tên William Albertos Tomey, chính là người đã đi cùng Shigezo Kamihata - “nhà thám hiểm thứ hai thế giới” - tới Sentarum năm 1993. Đây là chuyến thám hiểm tôi đã đọc được trong cuốn sách mà ông Kamihata cho tôi ở Aquarama, trong đó có một bức ảnh cái hồ rộng lớn và một hòn đảo bé xíu. Người ta bảo rằng trên đó có chôn một vị vua và dân địa phương tránh tới đó vào ban đêm, tin rằng hồn ma của ông vua này vẫn còn ám ảnh nơi đó. Tuy nhiên ông Kamihata khăng khăng chọn hòn đảo ấy làm nơi cắm trại; và một trong những người dẫn đường của ông cho rằng anh ta bị đánh thức giữa đêm bởi một đốm lửa xanh phát ra từ một tảng đá, trên đá xuất hiện khuôn mặt của một ông già.

Nhiều năm sau, lúc này Tomey đang vẽ cho chúng tôi một tờ bản đồ đầm lầy theo trí nhớ của ông ta, nói đùa về chuyện ông đã làm đoàn Kamihata bị lạc ở đó như thế nào. Ông ta khoanh tròn một điểm ở giữa tờ giấy - chính là hòn đảo nhỏ kì lạ - và nói rằng đó là nơi chúng tôi sẽ tìm được người Iban bản xứ có thể dẫn chúng tôi tới chỗ con Huyết long.

Theo lời Kamihata, thủ lĩnh bộ lạc đó đã mời đoàn của ông ở lại ba đêm, hứa hẹn mỗi đêm họ sẽ được chọn một người đàn bà khác nhau. “Tôi tưởng tượng là họ muốn có dòng máu của chúng tôi - hay chính xác hơn là DNA,” Kamihatat viết về cộng đồng cách biệt ấy, “giống dịch vụ ngựa giống ở người vậy.” Ông nói rằng mình đã từ chối lời đề nghị và nói với tộc trưởng: “Mục đích duy nhất của chúng tôi là thăm nơi sinh trưởng của Huyết long hoang dã.”

Sau khi đưa tôi tấm bản đồ vẽ tay, Tomey báo cho Hery biết tin cuộc thi cá rồng ở địa phương vốn đã lên lịch vào tháng Bảy vừa bị hủy, vì người ta lo ngại cuộc bầu cử tổng thống Indonesia sắp tới có thể khiến Borneo bất ổn. Quả thực, những người nông dân gốc Hoa này từng trở thành mục tiêu trong những thời kỳ bất ổn chính trị trước đây. Giai đoạn kinh khủng nhất là năm 1998, khi đế chế đã kéo dài ba thập kỉ của Suharto sụp đổ, những người thiểu số gốc Hoa bị tấn công trên khắp Indonesia, họ chỉ đại diện cho phần trăm dân số rất nhỏ nhưng lại kiểm soát một phần lớn tài sản của đất nước. Giống như nhiều người khác, Hery cùng gia đình anh đã phải trốn chạy sang Malaysia trong những tuần tồi tệ nhất.

Tôi đã nghe nói về cuộc khủng hoảng, về chuyện những chiếc xe tăng lao vào vệ sĩ của những trang trại cá rồng lớn nhất như thế nào, dường như việc đó lại càng thêm phần bí ẩn đen tối cho con cá. Tuy nhiên, tôi không nhận ra hồi đó ở Borneo này mọi chuyện còn thế nào nữa. Hery đã giải thích cho tôi sau khi chúng tôi rời khỏi trại của Tomey và lái xe đi mua đồ dùng ở một siêu thị.

Trong khi gần một nửa dân số ở Borneo thuộc các giáo phái đạo Hồi khác nhau, khoảng hơn một phần ba dân số là người Dayak, một tên gọi nôm na để chỉ hàng chục bộ tộc bản địa như Iban. Cuối những năm 90, chiến tranh nổ ra giữa những người Dayak và người Madura. Trong vòng hơn ba mươi năm, chính phủ đã cho tái định cư những người Hồi giáo từ hòn đảo nghèo khó, khô cằn Madura tới đây. Trước khi cuộc xung đột cuối cùng được bình ổn năm 2002, hơn một ngàn người đã thiệt mạng và 180.000 người khác phải tha hương. “Tôi nghĩ thậm chí người Dayak còn ăn thịt người Madura,” Hery nói. Chắc hẳn anh trông thấy nỗi kinh hoàng trên mặt tôi bởi anh cười toe toét trân an tôi và nói thêm: “Không sao đâu!”

Tôi vẫn còn đang cố hiểu những gì vừa được nghe kể thì chúng tôi đã tới siêu thị, một tòa nhà lớn với đèn neon sáng trưng và những lối đi rộng rãi, bóng loáng. Một cậu bé chạy trên lối đi và nhảy vào vòng tay Hery - đó là đứa nhỏ nhất trong ba đứa con của anh, đang đi mua sắm cùng vú nuôi. Hery đã không gặp thằng bé một thời gian vì vừa chia tay vợ gần đây. Anh kể với tôi chuyện đó khó khăn như thế nào và trường tư ở đây đắt đỏ ra sao. Anh cùng với tất cả những người gốc Hoa khác đều phải cho con học trường tư, bởi hệ thống trường công ở Indonesia dạy đạo Hồi. Dường như đây chỉ là những vấn đề khá thường gặp, nhưng trong lúc tôi đứng giữa khung cảnh thân thuộc, sạch sẽ kì lạ ấy, cùng chọn dầu gội đầu với Hery, tôi lại thấy mình vẫn mải lo lắng về chuyện ăn thịt người.

Tôi không chắc mình có tin câu chuyện về bộ tộc ăn thịt người trong thời hiện đại của Hery hay không. Tuy nhiên sau này tôi đã xác thực được là anh nói đúng. Trong cuộc chiến sắc tộc, quả thực những nhóm Dayak đã chặt đầu các nạn nhân và ăn gan của họ để làm sống lại một tập tục cổ xưa giữa những thợ săn người. Một thầy tu người Hà Lan chứng kiến cảnh hỗn loạn ấy đã kể lại với phóng viên người Anh tên Richard Lloyd Parry như sau:

Anh phải cố gắng hiểu quan điểm của những người Dayak ngày nay. Họ bị chính phủ phớt lờ. Họ không có vai trò chính trị gì. Không một ai nắm giữ những vị trí trọng yếu, không một ai có tầm ảnh hưởng trong quân đội… Tất cả những gì họ có là đất đai, mảnh đất đã là của họ từ ngàn đời nay. Giờ chính quyền đến chiếm đoạt nó… Các công ty khai thác gỗ đến, rồi lại thêm những mối quan tâm thương mại khác… Chỉ có một và một điều duy nhất kích động tất cả những chuyện này mà thôi: đó là sự bất lực.

Sáng sớm ngày hôm sau, Hery đón tôi bằng chiếc xe truyền động bốn bánh màu xám, và chúng tôi khởi hành trên một con đường mòn của những người đi đào vàng ngày xưa, chạy dọc theo sông Kapuas. Phần lớn con đường không tệ lắm - chắc chắn là không xấu đến mức ngăn bác tài Hussein lái xe xuống những con dốc thẳng đứng, bẻ lái quanh những khúc cua ngoặt, hay lướt qua mấy chiếc xe máy và đạp chân phanh ngay phía trước ổ gà, lũ trẻ hoặc mấy chiếc xe tải chất cao nghệu những sọt quả đen có gai của cây cọ dầu.

Cách đây không lâu, phần lớn đảo Borneo đều không thể đi nổi. Tuy nhiên, trong thập kỉ 1980 và 1990, những người tiều phu đã chặt hết rừng nhiệt đới ở đây với tốc độ chóng mặt, họ xuất khẩu nhiều gỗ hơn cả Mỹ Latin và châu Phi cộng lại - chủ yếu là tới các nước giàu có như Hoa Kỳ hay Nhật Bản. Tiếp theo những cây cọ dầu xuất hiện. Từ những năm 1990 đến 2005, diện tích đất được khai phá để trồng cọ dầu khắp đất nước Indonesia đã tăng gấp ba lần. Toàn bộ việc phá rừng và phát triển này mang đến kết quả là dễ dàng tiếp cận các khu vực hẻo lánh hơn, và đến lượt nó lại dẫn đến sự gia tăng buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp.

Hiện nay, trên lý thuyết người ta chỉ mất mười hai giờ để lái xe hết bốn trăm tám mươi kilômet về phía đông bắc từ thành phố Pontianak đến thượng nguồn sông Kapuas. Nhưng nếu lốp xe bị xịt và có mấy nhóm xin tiền “mãi lộ” (là những nhóm đàn ông mang theo dao cùng một thùng quyên tiền và đẩy một cái cây chắn đường), rồi xe tải lại bị kẹt qua đêm đằng sau một chiếc xe bị hỏng, thì chuyến đi kéo thành hai ngày. Chúng tôi qua đêm trong một thị trấn tên là Sintang, ở một khách sạn mà Hery muốn tránh né, bởi có lần anh từng đếm được đến ba mươi mấy con gián trong phòng. Tôi ngủ như một xác ướp quấn trong cái màn mà tôi không biết làm thế nào để mắc.

Đến tận lúc ấy, khu rừng nguyên sinh mà tôi mong gặp vẫn còn chưa thấy tăm hơi. Sáng hôm sau lúc chúng tôi đi tiếp, tôi hỏi Hery về một tòa nhà trang trí mái cong mà tôi tưởng là một cái đền xây trên trảng cỏ. “Chỗ đó để xin bằng lái xe,” anh nói. Một DMV*.

•

Sở Quản lý xe cơ giới của Mỹ.

Tôi nhìn đăm đăm ra ngoài cửa sổ và cố mường tượng quá khứ, khi người phương Tây đầu tiên tới được thượng nguồn sông Kapuas - ông ta là một quan chức Hà Lan tên là George Muller, ngay sau đó đã bị người Dayak chặt đầu năm 1825. Công bằng mà nói, mọi chuyện có thể sẽ khác nếu ông ta không đi thẳng tới gặp một vị sultan Mã Lai để thuyết phục vị này kí vào một thỏa ước công nhận quyền cai trị của người Hà Lan. Vị sultan đã lập tức ra giá cho cái đầu của Müller.

Làng Semitau, tiền đồn cuối cùng ngoài rìa Sentarum là lãnh thổ cuối cùng của người bản địa rơi vào ách thống trị của đế quốc, tận cuối năm 1916. Trong hầu hết thế kỉ sau đó, nơi đây chỉ là một vùng đất nghèo nàn với những túp lều tranh và ống nước bằng tre nứa. Rồi cơn bão cá rồng bùng nổ và cả đống tiền đổ về đây, mang về nhựa đường và ống nước. Hery và tôi đến nơi lúc đã xế chiều, chúng tôi ngạc nhiên khi biết có một nhà trọ nhỏ mang tên Khách sạn Cá rồng Borneo vừa mới được khai trương phục vụ các nhà buôn cá. Hai tấm ảnh lớn chụp thánh địa Mecca được treo trong tiền sảnh, và một cửa hàng ở bên kia đường bán thứ cà phê sánh đặc như dầu mỏ.

Chúng tôi quyết định qua đêm trước khi mạo hiểm đi lên trên nữa và tối đó Hery dẫn tôi đi gặp người đã bán cho cha anh con cá rồng đầu tiên hồi thập niên 1970. Haji sống trong một ngôi nhà sàn xây bên trên đầm lầy. Ông trạc lục tuần, có hàng ria con kiến và mặc một cái xà rông* màu xanh, “vẫn còn vài con cá rồng tự nhiên đấy, nhưng không phải ở quanh đây đâu,” ông nói với tôi thông qua Hery. “Trong thiên nhiên cá lớn hơn, đẹp hơn, đỏ hơn.” Đã bốn, năm năm kể từ lần cuối ông tận mắt nhìn thấy.

•

Loại váy truyền thống của Indonesia.

Khi tôi giở tấm bản đồ vẽ tay của chúng tôi ra, Haji chỉ ngón tay vào điểm chính giữa. “Pulau Melayu,” ông gọi tên hòn đảo, “Iban.” Sau này chúng tôi tìm thấy tộc người ấy ở hòn đảo nhỏ bé này, đúng y như ông Kamihata đã nói trong cuốn sách của mình.

❀ ❀ ❀

SÁNG HÔM SAU, Hery và tôi khởi hành lên thượng nguồn trong một chiếc xuồng nhỏ của con rể ông Haji. Chẳng bao lâu chúng tôi đã đi ngang qua một khu rừng sinh trưởng thứ cấp* mới ở độ tuổi còn non. Những đường sọc trong lớp đất sét dọc bờ sông cho thấy mực nước ở đây còn thấp. Mùa khô đang đến. Thi thoảng chúng tôi lại đi qua những ngôi nhà nổi của các ngư dân theo mùa ở đây, họ sẽ nhanh chóng chuyển xuống hạ nguồn để làm việc cho những nông trường cọ dầu.

•

Sinh trưởng thứ cấp là quá trình sinh trưởng ở thực vật do sự phân chia của các mô phân sinh bên (lateral meristems) làm thực vật phát triển thân, rễ theo chiều ngang (làm nó to ra). Sinh trưởng thứ cấp xảy ra ở cây hai lá mầm.

Hery buồn bực vì chúng tôi không tìm nổi một con Huyết long trong đám ngư dân địa phương. Việc thu mua hàng mới từ sâu trong đất liền đang ngày càng trở nên cấp bách vì lũ cá rồng ở Pontianak đẻ ngày càng ít. Nguyên nhân gần như chắc chắn là do nhiễm độc thủy ngân, một tác dụng phụ của việc khai thác vàng trái phép mà các trại cá đang sử dụng, gây ra sự ô nhiễm với nguồn nước. Ngày nay số vàng còn sót lại trong lòng sông chẳng đáng giá là bao - chắc chắn không nhiều bằng tiền bán cá rồng - nhưng không ai có thể ngăn nổi hủ tục ấy. Hery kể rằng mới hai ngày trước chuyến đi của chúng tôi, một đám đông giận dữ đã đốt trụi sở cảnh sát để phản đối sự can thiệp của chính quyền.

Đầu giờ chiều, xuồng của chúng tôi vòng qua một khúc quanh và Sentarum đột ngột trải ra trước mắt, một khoảng bao la xanh màu trà. Phía bắc là những đỉnh núi xanh nhạt của rặng Kapuas Hulu. Ở ngay chân núi, không thể nhầm lẫn được, chính là Pulau Melayu, hòn đảo trong cuốn sách của ông Kamihata, nhỏ xíu như một dấu chấm làm ngắt quẵng đường chân trời.

Mất một lúc chúng tôi tưởng là không thể tới được nơi đó. Mực nước thấp hơn chúng tôi đã nghĩ và xuồng bị kẹt trong bùn. Nhưng chúng tôi đã cố bằng tất cả sức lực và cuối cùng cũng trèo lên được bờ đá dốc đứng. Nếu bề ngoài hòn đảo đã mang vẻ một ý tưởng lạc điệu trong thế giới này thì giờ nó càng phi thực hơn nữa, bởi hoàn toàn trống trải. Không thấy bóng dáng những người Iban đáng lẽ phải dẫn chúng tôi tới chỗ con siêu cấp huyết long đâu hết.

“Để tôi đeo khuyên mũi vào cho cô chụp ảnh nhé,” Hery đề nghị, cố làm tôi vui lên.

Chúng tôi leo lên một đường mòn ngắn tới đỉnh ngọn đồi trung tâm dốc đứng để nhìn toàn cảnh hồ nước phản chiếu bầu trời xanh. Tôi có cảm giác gờn gợn như đang đứng giữa con ngươi của một tròng mắt nào đó.

Nghĩ đến chuyện này, bản thân hòn đảo cũng là một thứ lạ lùng. Người bản địa nói nó có ma thuật, kiểu như bạn có thể chọc một cái gậy xuống đất là nó bắt đầu mọc thành cây vậy. Trên một bãi cỏ nằm giữa đám bụi cây, tôi phát hiện một tảng đá lớn có hình vẽ nguệch ngoạc bên trên mà tôi nhận ra từ cuốn sách của Kamihata - bia mộ của vị vua được cho là đã ám hòn đảo này.

Tuy nhiên, khi Hery và tôi nghe tiếng cười vẳng lại từ các tán cây, đó không phải là một giọng nói siêu nhiên nào cả. Chúng tôi quay lại và thấy một ngư dân Malaysia đen trũi vì nắng, mặc chiếc quần đùi màu xanh. Ông ta vừa đi hết đường mòn và đang đứng cười sằng sặc trước ánh mắt bất ngờ của hai chúng tôi. Khi Hery giải thích việc chúng tôi đang làm ở đây - việc tôi đã từ New York tới tận đây để tìm kiếm một con cá rồng và muốn người Iban dẫn tôi đi như thế nào - người đàn ông càng cười dữ dội hơn, chảy cả nước mắt.

Khi lấy lại được bình tĩnh, ông ta giới thiệu mình là Ali và tuyên bố với một nụ cười toe toét rằng chúng tôi đã chọn đúng thời điểm tồi tệ nhất để ghé thăm Sentarum, khoảng thời gian hai tuần mà người Iban thực sự bỏ lại ngôi làng họ đang sinh sống ở thượng nguồn cách đây vài giờ. Nước cạn quá không đi thuyền tới đó được, còn đi bộ thì dốc lại quá cao.

Tôi nheo mắt nhìn theo hướng ông ta đang chỉ, cái bờ ở phía xa kia, và nói rằng trông nó đâu có xa đến thế. Ali khăng khăng là chỗ đó nhìn thế thôi chứ xa lắm. Ông ta đã cố đi bộ và tưởng mình chết đến nơi. Ông diễn tả lại chuyện ấy bằng cách cúi người xuống, thở khò khè, rên lên với mỗi bước chân nhấc khỏi lớp bùn vô hình.

Khi tôi hỏi chuyến leo núi sẽ mất bao lâu, khuôn mặt ông đột ngột xịu xuống. Ông quay sang Hery và nói tôi đùa chắc - ở đó có cả cá sấu. Ông chỉ vào chỗ cá sấu đang sinh sản và nói rằng những con trưởng thành bơi qua bơi lại suốt.

Tôi nhìn ngang qua mặt nước u ám và tự hỏi còn cái gì khác lẩn lút bên dưới mà tôi không thấy được. Theo lời Ali, ông ta đã bắt được năm mươi con cá rồng hai hoặc ba năm trước, nhưng giờ thì chẳng còn con nào cả. Rồi ông thay đổi câu chuyện và bảo tháng Một năm nào ông cũng bắt được năm mươi con.

“Càng hỏi càng chẳng ra sao,” Hery bảo. “Tôi không nghĩ ông ta đang nói thật đâu.”

Khi chúng tôi quay lại đường mòn để ra về, Ali vỗ vào lưng tôi một cách thân thiện, tôi quay lại và thấy bàn tay ông đang giơ ra một món quà. Đó là một con cá khô, cứng đờ và có cả râu. Khi tôi bảo ông mình không thể nhận nó, ông xé nó thành mấy miếng và đưa tôi cái bụng.

Ở chân đồi chúng tôi tìm thấy gia đình Ali, hai người đàn bà và ba đứa trẻ chen chúc trong một cái thuyền đánh cá nhỏ. Người già hơn, mặc chiếc áo thun DKNY và đi tông, mang theo một cái giỏ, bà ta tự hào nắm chân lôi một con đại bàng ra khỏi giỏ, lông của nó mắc cả vào nan giỏ. Khi tôi hỏi sao nó không bay đi, bà ta cười và làm hành động như chặt đứt khuỷu tay, ám chỉ rằng cánh của nó đã bị bẻ gẫy.

Chúng tôi đứng đó một lúc để nhai miếng cá muối, nhìn chú đại bàng kia bước tập tễnh và kêu. Nó có bộ lông màu hạt dẻ, cái đầu và lông chân trắng. Thật lâu sau khi đã trở về New York, tôi vẫn còn bị ám ảnh bởi kí ức về chú chim từng được tung bay tự do này, cũng như về con cá mà tôi không thể tìm thấy.

PHẦN II

BÊN RÌA THẾ GIỚI ĐÃ BIẾT

CHƯƠNG SÁU

Con cá còn sống

NEW YORK

Việc thần tượng loài cá không có gì mới mẻ. Năm 1905, một người nông dân đang tìm kiếm phân dơi để làm phân bón cho cây trồng đã trèo vào sâu trong hang La Pileta ở miền nam Tây Ban Nha và phát hiện ra một hình vẽ từ thời tiền sử. Kích thước và sự chân thực của nó làm ông ta nghẹn thở. Chú cá “Đại Ngư” với thân hình béo mập và dài một mét rưỡi được khắc họa trên tường hang động từ mười tám nghìn năm trước, lúc đầu người ta tưởng chú thuộc giống cá thờn bơn. Ở thuở sơ khai của nền văn minh, người ta tin rằng các vị thần của dân tộc Sumer*, bao gồm cả triết nhân Adapa* hình dáng như loài cá, đã trèo ra khỏi vịnh Ba Tư bằng chân trần. Khi người Assyria giành được quyền lực khoảng 2.500 năm trước Công nguyên, họ thờ phụng Dagon, một “quái vật biển có nửa thân trên là người / nửa thân dưới là cá” (theo lời mô tả sau này của John Milton). Nhưng chính những người Ai Cập cổ đại mới là dân tộc để lại nhiều bằng chứng vật chất nhất về sự tôn thờ các sinh vật dưới nước của họ.

•

Một nền văn minh cổ ở phía nam Lưỡng Hà, Iraq, tồn tại trong thời kỳ đồ đồng đá và thời kỳ đồ đồng sớm.

•

Trong truyền thuyết về bảy vị triết nhân của người Mesopotami, Adapa là vị triết nhân đầu tiên, là nhân vật đã vô tình từ chối sự bất tử.

Trong phòng trưng bày Ai Cập cổ của Viện bảo tàng Anh Quốc, các bạn có thể bỏ lỡ những di vật khiêm tốn của lòng sùng bái ấy giữa các đám đông đang xúm lại để xem xác ướp Cleopatra và Phiến đá Rosetta. Nhưng trong một góc yên tĩnh ở bên lề, tôi từng đứng ngắm một chiếc hộp đặt trong khung kính. Nó rộng khoảng mười lăm centimet và đang đựng một thứ trông như ngón cái được quấn băng kín mít. Tấm biển bên dưới nó có ghi:

XÁC ƯỚP MỘT CON CÁ TRONG QUAN TÀI BẰNG GỖ ĐƯỢC SƠN MÀU TRIỀU ĐẠI PTOLEMAIOS HOẶC LA MÃ, SAU NĂM 305 TRƯỚC CÔNG NGUYÊN

Người Ai Cập cổ đại ướp xác một số lượng lớn loài cá, thường là trong những chiếc quan tài đá riêng và được chôn ở những khu nghĩa trang xinh đẹp dành cho cá. Khi tôi xin hẹn để được chiêm ngưỡng bộ sưu tập lớn ở tầng hầm lưu trữ rộng thênh thang bên dưới viện bảo tàng, một nhà khảo cổ trẻ tuổi đã dẫn tôi đi qua một loạt nhà kho đầy chặt xác ướp của người tới một hành lang nọ. Ở đó anh ta lôi ra một ngăn kéo chứa đầy rắn và cá. Trông chúng không còn ra hình hai loài vật ấy chút nào, mà chỉ là những cuộn vải giả nhồi trong lọ thủy tinh. Tuy nhiên, với người cổ đại, chúng chính là những vật liên lạc thần thánh, được những người hành hương mua về để truyền tải lời nguyện cầu của họ tới các vị thần.

Cũng như những lần thế giới thay đổi quan niệm khác, ý tưởng cá chỉ là bậc dưới của loài người trong “chuỗi sinh vật vĩ đại” được cho là xuất phát từ thời Hy Lạp cổ, đặc biệt do ảnh hưởng của Aristotle. Trong số những đóng góp vĩ đại nhất của triết gia này cho lối suy nghĩ của người phương tây - như lý luận học, đạo đức học, siêu hình học và triết học chính trị - thì các bài viết về cá của ông lại thường không được nhắc đến. Nhưng Aristotle thực sự đã suy nghĩ nhiều về chúng. Với tư cách là nhà sinh vật học đầu tiên, ông tổ của ngành khoa học nghiên cứu sự sống, hẳn ông cũng đã ảnh hưởng to lớn đến thế giới hiện đại. Ngày nay, tác phẩm dài nhất cũng là áng văn bị lãng quên nhất của ông - mười tập cuốn Historia Animalium hay là Lịch sử Muôn loài. Trong đó, ông cố gắng sắp xếp các sinh vật sống dựa trên mức độ phức tạp, đánh giá chúng trên một scala naturae, “các thang sự sống.”

Aristotle viết cuốn Historia Animalium trong khoảng thời gian sống ở Lesbos, hòn đảo nơi ông rút về ở ẩn sau cái chết của người thầy Plato năm 347 trước Công nguyên. Sau khi được truyền lại chức vị lãnh đạo Học viện, vị triết gia trẻ tuổi khó lòng chọn địa điểm nào đẹp hơn để chiêm nghiệm về thế giới tự nhiên, tránh xa giới chính trị ở Athens. Một cái phá nước trong vắt cắt sâu vào đảo, và Aristotle dành nhiều ngày liền ở những bãi nông, nghiên cứu cá đuối, cá mập, cá bống và cá quân. Trong lúc quan sát những phôi sứa ở các giai đoạn phát triển khác nhau, ông lấy làm kinh ngạc trước bí ẩn của sự kế thừa. Ông lập luận rằng cha mẹ không chỉ truyền lại cho con cái vật chất mà còn cả một tác nhân tổ chức nào đấy - điều mà ngày nay chúng ta đã biết chính là ADN.

Người thầy Plato của Aristotle là một người theo thuyết sáng tạo luận*, tin tưởng rằng Chúa tạo ra vũ trụ rồi biến những tội đồ thành thú vật để trừng phạt hành vi xấu. Những kẻ hằn học biến thành chim, kẻ ngu ngốc biến thành rắn và những kẻ dốt nát nhất biến thành cá. Ngược lại, Aristotle không tin vào một nhà thiết kế tối thượng, mà cho rằng bản thân tự nhiên là thiêng liêng và bất biến. Trong một áng văn đầy nhiệt huyết tên là “Lời mời tới Sinh vật học,” ông đã viết rằng nghiên cứu về mọi thiên đường đều không sâu sắc và quan trọng bằng việc tìm hiểu những giống loài thấp kém nhất trên mặt đất. “Vì trong mọi tạo vật của thiên nhiên đều ẩn giấu điều gì đó phi thường,” ông quan sát. “Nếu ai mà có ý nghĩ rằng nghiên cứu những loài động vật khác là việc làm thấp kém, thì chính người đó cũng nên nghĩ điều tương tự về mình.” Đây chính là hồi kèn báo hiệu của sinh vật học hiện đại - dù tiếng gọi ấy đã không được chú ý trong suốt hai nghìn năm khi khoa học suy tàn vì thời đại mê tín dị đoan.

•

Thuyết sáng tạo linh hồn, cho rằng Chúa đã sáng tạo ra vạn vật.

Sau thời kì Cổ điển*, những quái vật kì bí và rắn biển chen vào nhiều trang trong các sách lịch sử tự nhiên cho đến tận thế kỉ mười sáu, khi các triết gia của thời kì Phục hưng bắt đầu đào bới lại các bản tóm tắt của bách khoa toàn thư như một phần trong sự thức tỉnh rộng lớn hơn về văn hóa. Thế nhưng, trong khi Aristotle đã biết phân loại động vật thành các nhóm liên quan đến nhau thì các học giả của thời Phục hưng chỉ biết liệt kê chúng - và danh sách của họ cũng rất ngắn. Tới tận cuối những năm 1700, các nhà tự nhiên học của châu Âu mới chỉ biết tới vài ngàn loài, với chỉ 150 loài cá. Hơn thế, con số đó càng mơ hồ hơn bởi thuật ngữ nhập nhèm, dẫn đến những mô tả dư thừa về cùng một loài dưới những cái tên khác nhau.

•

Thời ki lịch sử văn hóa nhân loại tập trung quanh vùng Địa Trung Hải, bao gồm văn hóa Hy Lạp và La Mã cổ đại.

Trong cách tường thuật truyền thống của lịch sử, một danh nhân duy nhất trong thời kì Khai sáng* đã bước lên đặt lại trật tự cho sự hỗn loạn. Nhà sinh học phân loại* người Thụy Điển tên là Carl Linnaeus chia mỗi một vương quốc tự nhiên (động vật, thực vật và khoáng vật) thành các lớp, rồi lại chia lớp thành hạng, giống và cuối cùng là loài. Đáng chú ý hơn cả, ông còn sáng tạo ra hệ thống danh pháp nhị thức - ý tưởng gán cho mỗi loài một cái tên chỉ bao gồm hai từ Latin - vẫn được sử dụng cho đến tận ngày nay. Từ đầu tiên sẽ định nghĩa giống (chẳng hạn Homo, nghĩa là “người”), và từ thứ hai là tên loài (chẳng hạn sapiens, nghĩa là “có trí khôn”). Trước đó, các loài sinh vật thường có những cái tên dài loằng ngoằng và khó dùng. Chẳng hạn, cá tuyết Đại Tây Dương được gọi là Gadus dorso triterygio, ore cirrato, corpore albicante, maxilia superiore longiore, cauda parum bifurca (cá tuyết có ba vây lưng, một cái miệng có râu và hàm trên chìa ra, đuôi chỉ hơi rẽ nhánh). Linnaeus rút gọn nó còn là Gadus morhua.

•

Thế kỉ 18 ở châu Âu, khi người ta cho rằng chính lý trí và khoa học (chứ không phải “tôn giáo”) sẽ làm cho nhân loại tiến bộ.

•

Một nhà sinh vật học chuyên nghiên cứu để phân loại sinh vật thành các nhóm/loài.

Hài lòng trước sự thông thái của chính mình, Linnaeus tin rằng ông ta được Chúa chọn lựa để hé lộ trật tự thiêng liêng của Tạo hóa và trở thành hình mẫu cho tính kiêu ngạo sau này luôn là đặc trưng của cuộc chinh phục thiên nhiên thời hiện đại. “Chưa có con người nào từng chứng tỏ được mình là một nhà thực vật học hay động vật học lỗi lạc hơn,” ông ta từng viết trong bộ năm cuốn hồi kí của mình. “Chưa có ai từng cải cách cả một ngành khoa học, từ đó tạo ra một kỷ nguyên mới như thế.” Nếu những lời này nghe có vẻ hơi quá vụng về thì có lẽ là bởi Linnaeus biết rằng còn có người khác nữa vẫn trong bóng tối có khả năng làm được những điều trên.

Ngạc nhiên thay, lần đầu tôi biết tới con người bị lãng quên này là khi đến thăm Hội Linnean ở London, tổ chức hoạt động trong ngành Sinh vật học lâu đời nhất thế giới, được thành lập vào năm 1788. Trụ sở Hội nằm trong một tòa nhà xây bằng đá vôi lớn ở ngay cạnh Học viện Hoàng gia, tiền sảnh của nó chứa những di vật đáng kinh ngạc như là “hộp bút chì được cho là Linnaeus đã dùng.” Như để hoàn thiện bầu không khí kiểu điện thờ, một bức tượng nhỏ bằng đồng của chính nhà tự nhiên học được dựng trong thư viện để khách viếng thăm đặt các bó hoa tưởng niệm trước móc khóa đôi giày của ông ta. Tuy nhiên, khi tôi đề cập với thủ thư là mình muốn tìm hiểu các tác phẩm về cá của Linnaeus, nụ cười của bà kém tươi đi. “Linnaeus không thích bất kì thứ gì có nhớt,” bà ta nói. “Rõ ràng cá không phải mối tình đầu của ông ấy.”

Bà giải thích rằng Linnaeus có một người bạn tên là Peter Artedi, hai người gặp nhau năm 1729, khi cả hai là sinh viên ở trường Đại học Uppsala, ở bên ngoài Stockholm, Thụy Điển. Bộ đôi cùng chia sẻ niềm dam mê với lịch sử tự nhiên vào thời điểm mà hầu như không có nổi một chương trình giảng dạy nào cho chủ đề này. Để tránh cạnh tranh với nhau, cả hai đồng ý chia đôi toàn bộ thế giới sống. Trong khi Linnaeus chọn thực vật (mối tình đầu của ông), chim muông và côn trùng thì Artedi ôm toàn bộ các loại có nhớt, bao gồm cả cá (mối tình đầu của ông ta), ếch nhái và rắn. Họ chia sẻ các loại động vật có lông, lúc này chưa được gọi là động vật có vú. Cả hai còn đồng thuận thêm một bước nữa là nếu một người chết trước thì người còn lại sẽ chăm lo cho việc xuất bản tác phẩm của bạn mình.

Artedi lớn hơn Linnaeus hai tuổi và được nhìn nhận là thông minh hơn. Ông ta có thiên hướng chiêm nghiệm phân tích sâu sắc hơn và tỉ mỉ đến khổ sở. Ông dành nhiều ngày liền chỉ với một con cá, đếm đi đếm lại những vây, tia vây và các đốt sống của nó, mô tả mọi chi tiết của nó: đầu, thân, vảy, mắt, lỗ mũi, lưỡi v.v… Trong lúc đốt đèn suốt đêm thâu ấy, ông đã đặt nền móng cho các quy tắc hiện đại của bộ môn ngư học, và có lẽ cả động vật học nữa, bao gồm hầu hết các phương pháp vẫn được dùng đến tận ngày nay.

Năm 1735, sáu năm rưỡi sau ngày Linnaeus và Artedi gặp gỡ lần đầu, cả hai đều đang sống ở Hà Lan, phân loại những bộ sưu tập riêng của các quý ông Hà Lan giàu có. Trong một đêm trong trẻo nhưng không trăng cuối tháng Chín, Artedi rời một buổi tiệc ở nhà người bảo trợ của mình ở Amsterdam và bắt đầu đi bộ một quãng ngắn về căn hộ của ông, một tuyến đường ông đã quá quen. Sáng hôm sau, thi thể ông được tìm thấy đang nổi trong một con kênh, mặt ngửa lên trời, quần áo vẫn còn nguyên từ áo khoác ngoài, mũ đến tóc giả, chỉ có một chiếc giày biến mất. Vết sưng trên đầu cho thấy ông đã ngã đập đầu vào con đê đá.

Bất chấp những suy diễn hoang đường của nhà ngư học Theodore Pietsch, - người đã viết cuốn sách lịch sử Cái chết kì lạ của Peter Artedi* kể lại câu chuyện nói trên - không có bằng chứng nào cho thấy Linnaeus có dính dáng đến cái chết của Artedi. Nhưng không chỉ có một mình Pietsch nghi ngờ rằng nhà tự nhiên học nổi tiếng có thể đã chôm rất nhiều ý tưởng vĩ đại từ nghiên cứu của người bạn quá cố. Vào thời điểm Artedi qua đời, ông chỉ vừa mới hoàn thành bản thảo để đời của mình, cuốn Ichthyologica. Dù Linnaeus đã giữ lời hứa xuất bản nó, nhưng ông cũng mất tới hai năm rưỡi để làm điều đó. Trong khoảng thời gian này, ông đã kịp cho ra đời mười cuốn sách của chính mình, đảm bảo vị thế là cha đẻ của ngành phân loại sinh vật học, kể cả khi các nghiên cứu của ông bắt chước cấu trúc phân loại mà Artedi đã vạch ra.

•

Tạm dịch từ nguyên tác The Curious Death of Peter Artedi.

Sống tới tuổi thất thập, Linnaeus trải qua phần đời còn lại với tư cách là một học giả được tôn kính. Ông đã gửi những sinh viên mà ông gọi là “tông đồ” của mình đi khắp địa cầu hòng theo đuổi các loài mới. Sáu trong số mười chín chàng trai trẻ này đã chết trong hành trình tìm kiếm, bao gồm cả người bị đánh đến chết ở Senegal và một người khác tự cắt cổ trên thảo nguyên ở Nga. Sinh viên đầu tiên phải nhận kết cục thảm thương là người bị trúng bệnh sốt nhiệt đới ở châu Á trong lúc đang cố gắng để có một con cá vàng còn sống - khi đó cá vàng là loài hiếm và được khao khát nhất trong giới hoàng tộc châu Âu.

Đã từng có thời người ta sẵn sàng chết vì một con cá, hay ít ra là vì một mục đích cao cả hơn mà nó đại diện. Trong đại kỉ nguyên khám phá thiên nhiên, một thời kì kéo dài hơn hai trăm năm từ thế kỉ mười tám đến thế kỉ hai mươi, tâm điểm của sự khai phá chuyển từ việc vẽ bản đồ các vùng đất chưa ai biết tới phân loại các loài thực và động vật bên trong vùng đất ấy. Được đặc tính tự thân vận động của Chủ nghĩa lãng mạn* thúc đẩy, các nhà tự nhiên mang theo lưới, bình thủy tinh, kẹp và hộp thu thập đã nâng tổng số các loài vật đã biết lên tới gần một trăm lần, từ 4.162 loài do Linnaeus liệt kê năm 1758 tới 415.600 loài trong những cuốn sách cuối thập kỉ 1800.

•

Chủ nghĩa lãng mạn vừa là trào lưu văn học, vừa là phương pháp sáng tác, mang một nội dung lịch sử xã hội cụ thể, được hình thành ở Tây Âu sau Cách mạng tư sản Pháp năm 1789.

Tôi đã khám phá ra một sự hoài niệm của thời kỳ này trong thú vui chơi cá cảnh, nhưng có lẽ không nhiều như Heiko Bleher, nhà tìm kiếm vĩ đại người Đức mà tôi gặp ở Aquarama. Heiko chẳng khác nào người bước ra từ thế kỉ mười chín - chính xác là hồi đầu thế kỉ ấy, trước khi khoa học gia được công nhận là một ngành nghề, khi mà các nhà tự nhiên học nghiệp dư chính là các hiệp sĩ giang hồ thời ấy.

“Tôi không nghĩ trong giới cá cảnh này còn có người nào khác có cả một đội quân người hâm mộ mù quáng chạy theo sau và hô vang: “Heiko! Heiko! Heiko!” như thế đâu,” một người trong nghề bảo với tôi khi ở Aquarama.

Tuy nhiên, Heiko cũng không thiếu kẻ thù. Dường như người ta yêu và căm ghét ông với cùng một cấp độ đam mê, đôi khi là cả hai cùng một lúc. Trên hết, ở ông tỏa ra sức hấp dẫn đặc biệt của một người sinh nhầm thời: một người phiêu lưu ngổ ngáo, một kẻ bất tuân quy tắc vui vẻ. Tôi cảm tưởng ông không phải là người dễ dàng bị cản lại bởi một khu cá sấu đang làm ổ, và là người có thể đưa tôi đến với con cá rồng hoang dã kia.

Tuy nhiên không phải tôi nghĩ sẽ có lần được gặp lại Heiko. Mùa hè từ Borneo về nhà, tôi đã sẵn sàng gạt hết cá mú ra khỏi đầu dù việc ấy tỏ ra rất khó khăn. Trong chuyến bay dài tới New York, thất bại trong việc tới tận nơi sinh trưởng của con siêu cấp huyết long cứ giày vò tâm tư tôi mãi như bệnh lỵ vậy. Có lẽ tôi mắc phải căn bệnh sau khi ăn bụng con cá khô trong đầm lầy ấy. Trong lúc quyết tâm đi tìm con cá rồng hoang dã, tôi đã kéo dài chuyến đi của mình, kết quả là tôi đã phải chọn một tuyến đường vòng về nhà đến mức suýt thì thất hứa với mẹ. Tôi đã hứa sẽ trở về đúng ngày để dự một tiệc cưới - đám cưới của chính tôi.

Thực ra tôi đã cưới từ sáu tháng trước rồi, trong một buổi tối tháng Mười hai lạnh thấu xương ở Manhattan, ở một nhà hàng tại Quảng trường Union, kiểu nhà hàng với những tấm rèm màu nâu sậm nặng nề và món tráng miệng cầu kì. Đó cũng chính là tuần tôi gặp Trung úy Fitzpatrick lần đầu tiên trong văn phòng của anh ở Queens. Lúc ấy chuyến săn tìm con cá rồng này thậm chí còn không nằm trong suy nghĩ của tôi. Vậy là Jeff (chú rể) không có lí do gì để nghi ngờ anh đã cưới phải một cô gái có gì đó bất thường, với mức độ thờ ơ hoàn toàn lành mạnh đối với cá cảnh.

Dù đám cưới chỉ ở quy mô nhỏ với các thành viên trong gia đình nhỏ của cả hai bên, tiệc tiếp tân mà tôi đang trở về dự lớn hơn nhiều. Bây giờ là tháng Sáu và những thân cây hành chỉ vừa ra nụ trong khoảng sân đầy cỏ nhà bố mẹ tôi, một ngôi nhà bằng đá ở ngoại ô Wilmington, Delaware, nơi bữa tiệc được tổ chức. Trong lúc đó, tôi đã rút gọn chuyến trở về từ Borneo của mình sát đến nỗi chỉ cần lỡ một chuyến bay thôi là nhiều khả năng tôi sẽ bỏ lại Jeff một mình chống đỡ mười chín bà cô, ông chú của tôi, để giải thích làm thế nào tôi lại đá anh ấy chỉ vì một con cá nhiệt đới.

Điều ấy giải thích rất nhiều cho biểu cảm lướt trên mặt anh khi tôi lúng túng bước qua cửa căn hộ của chúng tôi, chỉ một ngày trước sự kiện. Một nỗi day dứt trong lòng tôi được gỡ bỏ khi thấy hình ảnh người đàn ông tóc đen đang nằm ườn ra ghế sô pha bật dậy, giật tấm poster to đùng có hình ảnh con cá koi đoạt giải ra khỏi tay tôi và ôm choàng lấy tôi. “Em nhỏ nhắn hơn nhiều đấy,” anh nói. Đúng vậy thật. Tôi đã tìm được một cách khác thường nhưng cực kì hiệu quả để giảm cân trước đám cưới: điên cuồng chạy theo loại cá cảnh đắt đỏ nhất thế giới.

Tôi mừng vì được về nhà, bất chấp cảm giác lấn cấn rằng mình đã bỏ lại công việc còn dang dở ở Borneo. Đầu óc rối rắm và mệt mỏi, tôi nằm cuộn tròn trên ghế sô pha như một con sóc trong tổ trên tầng thứ hai mươi lăm, lải nhải luyên thuyên về chuyện bộ tộc ăn thịt người và tôi đã suýt soát tới được quê hương của con siêu cấp huyết long đến thế nào. Bên ngoài cửa sổ phòng khách, chóp nhọn của tòa nhà Empire State nháy mắt thân thương với tôi giữa biển ánh sáng của thành phố.

Điều tiếp theo tôi biết là tôi bật dậy giữa đêm đen, người mướt mát mồ hôi, tim đập thình thịch, còn không biết mình đang ở đâu (phòng ngủ của tôi), chứ chưa nói đến chuyện tôi là ai. Sau khi cân nhắc cẩn thận, tôi kết luận căn phòng này là một đầm lầy, tưởng nhầm chiếc giường là một con thuyền dài và sàn gỗ là mặt nước đen. Còn người đàn ông nằm bên tôi - trong một lùm chăn nhấc lên hạ xuống nhẹ nhàng - là ai thì tôi không hiểu nổi. Một lúc lâu sau, tôi nằm yên hết sức có thể. Cuối cùng, tôi giơ tay dò khẽ trên đầu giường, với tới bề mặt tối bóng nhẫy và bị sốc vì cảm giác gỗ cứng và lạnh chạm vào ngón tay mình. Mọi chuyện ùa về trong tôi như một giọt mực lan tỏa khi rơi xuống nước.

“Có chuyện gì xảy ra với con ở trong rừng à?” Mẹ hỏi tôi trong đêm tiệc, bà đang cau mày nhìn tôi. Thực ra, bà lườm tóc tôi nhiều hơn là lườm tôi. Chiều hôm trước, tôi đã cắt tóc để chuẩn bị cho bữa tiệc này, đồng thời nhuộm nó sang màu đỏ. Mặc dù trước đó suốt cả đời tôi đã để tóc vàng tự nhiên, nhưng lúc này tôi buộc phải thể hiện rằng mình có một khía cạnh mới nào đó. (Tôi cũng không thể không để ý là mình đã chọn cái màu đỏ quạch như chính con cá đó.) Khi tôi nhìn vào gương và không nhận ra khuôn mặt của chính mình, tôi hoảng hốt yêu cầu người thợ kia tẩy màu nhuộm cho tôi. Kết quả là tóc tôi giờ thành tông màu cam có thể so sánh với màu lông đười ươi. Một người mẹ sẽ để ý đến những chi tiết như vậy.

Sự căng thẳng trong lúc đuổi theo các băng cướp cá cuối cùng cũng ngấm vào tôi. Tôi đã không ngủ ngon ở Borneo, với một bên tai phải nhét bông để tránh lũ gián chui vào, tai kia để không (bên tai úp xuống gối) để cảnh giới trong đêm. Tôi cảnh giác thế là đúng, bởi vì bộ ba ông ba bị mà tôi đã dễ dàng gạt bỏ trong lúc ham hố theo đuổi mục tiêu của mình - những tên khủng bố Hồi giáo, “mafia cá” và bộ tộc săn người Iban - đã nhanh chóng hiện hình rõ ràng hơn. Hai tuần sau khi tôi về nhà, một nhóm Jemaah Islamiyah có liên hệ với al-Quaeda đã cho người đánh bom tự sát trong bữa buffet sáng ở khách sạn Ritz-Carlton và Marriott gần với khách sạn tôi đã ở tại Jarkata, giết chết bảy người và làm năm mươi người bị thương. Ở Malaysia, một nông dân nuôi cá rồng đã phải khâu năm mũi trên đầu sau khi lũ trộm tập kích ông ta và cướp mất hai trăm con cá. Và câu chuyện rùng rợn hơn cả, tôi tìm được những tài liệu ghê rợn về chuyện chặt đầu người - thậm chí là nướng thịt người - mà Hery đã kể cho tôi nghe ở Borneo.

Đáp lại câu hỏi của mẹ, tôi bảo mình không gặp chuyện gì khủng khiếp trong rừng cả. Tôi chỉ không tìm được một con cá - để kết nối điểm Z (là con cá rồng bạch tạng) với điểm A (con cá hoang dã), vẽ ra một ranh giới với thế giới nhân tạo, nơi các loài vật rốt cuộc cũng sẽ trở về môi trường tự nhiên đã sản sinh ra chúng. Chỉ thế thôi. Nhưng tôi không thực sự cảm thấy mình là con người như trước kia nữa. Nó giống như tôi đã chạm lưỡi vào một thứ chua chát chứ không ngọt ngào, nhưng vẫn gây nghiện y như thế. Giờ tôi cảm thấy mình buộc phải cắn một miếng, rồi lại một miếng nữa cho đến khi đã ngấu nghiến toàn bộ trái đắng ấy. Tôi cảm thấy chắc chắn rằng nếu mình gặp được người Iban, tới được quê hương của con siêu cấp huyết long, vùng hoang dã thực sự ấy, thì tôi sẽ thành công. Vấn đề là tôi đã ở rất gần con cá hoang dã khi nó trượt khỏi tầm tay mình.

CHƯƠNG BẢY

Những nhà thám hiểm

NEW YORK

Sang tháng Bảy, những cơn ác mộng đã giảm dần và có thể tôi đã kết thúc nốt câu chuyện về cá rồng của mình để sống tiếp nếu không phải vì bất ngờ nghe tin từ Heiko. Ông ta vừa từ vùng rừng núi ở Úc trở về ngôi làng ở Ý mà ông sinh sống, dù ông ta có thể sống ở bất cứ đâu, và đang chuẩn bị tới Tehran để giảng mấy buổi vẽ cá cảnh. Heiko yêu đất nước Iran. Ở đó ai nấy đều yêu thích cá bởi luật Sharia* cấm người ta nuôi chó và lại có ác cảm với mèo. Từ Trung Đông, ông sẽ tới tham dự một hội nghị cá cảnh ở Los Angeles và đã sắp xếp chuyến bay có chặng nghỉ năm tiếng ở New York. “Cô mời tôi một ly espresso của Ý nhé?” Ông viết cho tôi và gợi ý luôn Thủy cung New York. Đó không phải là địa điểm đầu tiên tôi nghĩ tới cho một ly espresso.

•

Luật của đạo Hồi.

Thủy cung New York nằm mãi ngoài đảo Coney, ở mũi cực nam của Brooklyn, từ chỗ tôi ở đến đó phải đi mất một giờ tàu điện ngầm. Để đón được Heiko ở sân bay rồi tới thủy cung và trở lại sân bay trong khung giờ ngắn như vậy, tôi sẽ phải lái xe - một việc tôi gần như không bao giờ làm trong thành phố. Cuối tuần trước khi Heiko đến, tôi thuê một chiếc Zipcar và lái thử tuyến đường bốn mươi tám kilômet đi hai chiều ấy với Jeff. Ngày thứ Năm tiếp theo, tôi tự thuê một chiếc xe thứ hai, cẩn thận lái theo hướng Grand Central Parkway tới một chỗ đỗ xe ngắn hạn ở sân bay JFK rồi đi bộ tới sảnh đến quốc tế để chờ Heiko.

Về sau tôi đã trở thành một chuyên gia chờ đợi Heiko. Vào thời điểm viết cuốn sách này, tôi đã phải đứng chờ Heiko ở bốn lục địa khác nhau. Tôi đã chờ ông mười ngày ròng rã giữa Yangon nóng bức đến khô cổ, trong lúc bị một ông thầy tu đáng ngờ bám theo. Tôi đã phải chờ Heiko ở một triển lãm thú cưng ở Nuremberg, sau khi ông nhờ tôi trông quầy hộ một lát và bảo sẽ quay lại ngay. Kì thực ông rời khỏi tòa nhà đó và lái xe đến hẳn một thành phố khác. Một lần, trong lúc tôi đang đứng chờ Heiko ở Bogota, tôi cảm giác run rẩy và quay cuồng kì lạ, hóa ra tôi đang ở tâm một trận động đất. Tôi còn phải chờ Heiko bên ngoài một trạm xe lửa ở vùng quê nước Ý, ngay cạnh một cột điện thoại công cộng không ngừng đổ chuông trong lúc tôi dõi theo mặt trời nhô lên rồi lại lặn xuống. Có lúc một người phụ nữ gốc Phi tốt bụng còn mua tặng tôi cây kem sôcôla. Vì lịch sự mà tôi phải ăn nó mặc dù tôi hơi bị dị ứng với sôcôla. Lúc lòng bàn tay tôi bị ngứa, tôi không rõ đó là do dị ứng hay sự căng thẳng vì phải chờ đợi Heiko nữa.

Nhưng vào lúc tôi đứng ở sân bay JFK, tay vung vẩy chìa khóa của chiếc xe đi thuê thì mọi chuyện vẫn còn đầy màu hồng. Hơn nữa lần đầu tiên trễ hẹn không phải lỗi của Heiko. Chuyến bay của ông bị chậm một tiếng, rồi lại còn tắc nghẽn ở chỗ lấy hành lý hay hải quan nữa. Thực tế, suốt hơn bốn mươi phút, ông đã đứng gần đến mức tôi có thể trông thấy chiếc mũ rộng vành màu đen của ông nhấp nhổm sốt ruột suốt trong đám đông ở bên kia tấm kính ngăn cách.

Rất may tôi đã biết đường mang theo cuốn sách - chính là cuốn mà Heiko tặng tôi ở Aquarama, hồi ký của mẹ ông. Giờ tôi mới mở nó ra lần đầu tiên từ khi ở Singapore về và ngắm nhìn bức ảnh đẹp một cách huyền ảo của người phụ nữ tóc vàng ở độ tuổi tứ tuần, đội chiếc mũ tròn nhỏ có đính lông chim màu trắng, mấy chiếc lông vũ có thể chạm cả tới má bà.

“Cuốn sách này kể một câu chuyện hoàn toàn có thật - về một người phụ nữ can trường, Amanda Flora Hilda Bleher,” đó là lời đề tựa của Heiko. Ông giải thích rằng cuốn hồi ký ghi lại những chuyến thám hiểm của mẹ ông khi vào rừng Amazon hồi những năm 1950, khi bà mang bốn đứa con, Heiko tám tuổi, các anh chị em khác lần lượt là mười, mười hai và mười bốn tuổi, vào cuộc săn lùng loài cá được khao khát nhất - và hồi đó là đắt nhất - trong giới cá cảnh. Cả nhà phiêu lưu tới tận sâu trong Mato Grosso (nghĩa là “rừng rậm”), một tiểu bang của Brazil rộng hơn Pháp và Anh cộng lại. Đó cũng là vùng đất đã nuốt chửng Đại tá Percy Fawcett năm 1925 khi ông đi tìm nền văn minh vĩ đại được cho là đã từng phát triển mạnh bên trong khu rừng Amazon. Tôi vừa mới đọc cuốn Thành phố Z đã mất* của David Grann, viết về cuộc khám phá của Fawcett nên tôi biết, chẳng hạn một đoàn giải cứu lên đến một trăm người đã chết trong hơn mười ba chuyến đi lần theo số phận của Fawcett. Tôi trộm nghĩ làm gì có người đàn bà đầu óc bình thường nào lại vác theo bốn đứa trẻ con tới một nơi mà, như chính Amanda từng mô tả, “mỗi tuần lại có những người biến mất không một dấu vết…, nơi người Anh điêng hoang dã sinh sống, nơi sốt rét, sốt phát ban và bệnh hủi tràn lan, sông dày đặc cá sấu, cá hổ, cá đuối có nọc độc và cá chình điện”?

•

Tạm dịch từ nguyên tác: The Lost City of Z.

Sinh năm 1910 ở Frankfurt, Amanda mất mẹ từ khi còn đỏ hỏn và được cha nuôi nấng. Ông Adolf Kiel có cái đầu hình quả trứng đà điểu tròn trịa với bộ ria mép đen sì hình bàn chải đánh răng. Ông bước vào ngành kinh doanh cây thủy sinh hồi những năm 1880. Cô gái Amanda từ sớm đã giúp cha quản lý các cửa hàng cây thủy sinh, đến tận năm hai mươi tám tuổi mới kết hôn với một người bán thịt tên là Ludwig Bleher. Bốn đứa trẻ lần lượt ra đời, đứa bé nhất là Heiko, sinh ra ở một boong ke tại Frankfurt ngày 18 tháng Mười năm 1944, đúng cái năm mà các lực lượng Đồng minh san phẳng thành phố này. Thời gian đó Ludwig đang phục vụ trong quân đội Quốc xã. Cuối cùng ông ta bị bắt ở Pháp và bị cầm tù trong một trại giam của Mỹ. Khi trở về nhà năm 1946, ông biến thành một người hoàn toàn khác và thường xuyên nổi cơn cuồng nộ. Amanda li dị chồng, giành quyền nuôi con và khởi nghiệp kinh doanh riêng (theo lời Heiko là “dịch vụ buôn bán thú cưng qua đường bưu điện đầu tiên trên trái đất”), chuyên cung cấp những loài độc, lạ. Bà nhanh chóng kiếm được một con cá sấu sông Nile về nuôi, và trở nên nổi tiếng năm 1950, khi chiếc rương chứa tám mươi con rắn độc cất trong cốp xe bà đang đỗ ở Munich bị đánh cắp. Khi biết có gì bên trong, tên trộm đã bỏ mặc cái rương giữa phố, rồi một đám trẻ phát hiện ra nó, về sau người ta tìm thấy lúc lũ trẻ đang chơi đùa với rắn. Sau tai nạn đó, báo chí tâng bốc Amanda là “người phụ nữ có trái tim Tarzan,” và viết “cuộc sống của bà cũng đầy sắc màu và rực rỡ như chính những con cá cảnh bà bán.”

“Ciao*,” Heiko nói, rốt cuộc cũng thoát khỏi chỗ hải quan. Ông đang mặc quần bò bó, đi giày mũi nhọn, mặc chiếc áo sơ mi cài khuy dáng rộng cùng chiếc túi da đeo chéo qua vai. Ông hôn vào cả hai má tôi, râu ria xồm xoàm như một trái dừa, rồi tuyên bố chuyến bay nối tiếp của ông đã bị đẩy lên hai tiếng - ông còn chẳng có thời gian uống espresso ở sân bay chứ chưa nói đến Thủy cung New York. Tay vẫy ra hiệu hối tiếc còn mắt thì đã chăm chú vào mặt đồng hồ, ông ra dấu cho tôi chạy theo. Trong lúc chúng tôi len lỏi ở sân bay, ông đọc cho tôi gửi một email tới người sẽ đón ông ở Los Angeles, báo anh ta biết giờ đón mới. Thêm một tiếng “ciao” nữa là Heiko biến mất qua cổng an ninh. Tôi đứng nhìn cái mũ đen của ông xa dần với cảm giác như bị đi lố ở cửa xoay, lại quay về chỗ xuất phát.

•

Xin chào! / Tạm biệt!

Trở lại với chiếc xe thuê, tôi xoay chìa khóa và để làn gió nóng của điều hòa phả vào mặt mình. Rồi tôi mở cuốn hồi kí của Amanda ra đọc tiếp.

Năm 1953, ở độ tuổi bốn mươi, bà Amanda bị cuốn hút vì đám cá đĩa như một cái cây mọc lên hướng về phía mặt trời. Trong hai năm tiếp theo, bà và các con đã nhiễm đủ loại bệnh từ sốt rét, tả lỵ tới những con bọ bám chặt lấy da đầu Heiko gây đau đớn. Dù đôi chỗ có hơi cường điệu, cuốn sách kể lại câu chuyện gia đình gồm năm mẹ con đã bị cách ly ở một trại phong như thế nào, bị bộ tộc những người Anh điêng trần như nhộng và mang ống thổi tiêu truy sát, cuối cùng vẫn sống sót sau một tai nạn xe buýt chết chóc ở Andes, hậu quả là Amanda bị tật vĩnh viễn ở chân, suốt đời phải dùng gậy chống. Vượt trên tất cả, họ được tiếp xúc với cuộc sống hoang dã tuyệt vời ở sâu trong rừng rậm Brazil, mặc dù rất buồn vì không tìm được loài cá đĩa như mong muốn. Theo lời bà Amanda, đứa con út của bà, Heiko, lại là đứa nhạy cảm nhất. Bà kể lại rằng cậu bé Heiko đã khóc khi chứng kiến người ta siết dây thòng lọng vào một con báo gấm. “Heiko muốn thả con báo đi,” bà viết. “Nhưng mãi nhiều năm sau này tôi mới thực sự nhận ra nỗi khổ mà chú báo ấy đã phải chịu đựng.”

Đó là một gợi nhắc ngầm tới khoảng thời gian ba năm bà bị nhốt trong phòng giam như một con cá trong bể kính, sau khi bà trở về Frankfurt năm 1955, lúc ấy bà bị định tội “làm gián điệp dựa trên những lời chứng giả tạo,” vì đã buôn cá ở Đông Đức. Amanda bị giữ ở phòng biệt giam trong lúc bốn đứa con phải tự xoay xở lo cho nhau và xác của cha bà, ông Adolf Kiel, được phát hiện. “Cha đã ngã trên cầu thang ở gian nồi hơi, hay đã bị kẻ nào đẩy xuống?” Amanda viết.

Khi cuối cùng cũng được thả năm 1958, Amanda quyết tâm bỏ lại nước Đức mãi mãi. Bà tập hợp các con khi ấy đều đã ở tuổi vị thành niên lại và khởi hành tới Brazil, ở đó bà mở một công ty xuất khẩu cá và cây cảnh bên ngoài Rio. Bà sống ở đó hơn ba mươi năm trước khi mất năm 1991, trước ngày sinh nhật thứ tám mươi mốt không lâu.

❀ ❀ ❀

SÁU THÁNG SAU cuộc gặp gỡ chớp nhoáng của chúng tôi ở sân bay, Heiko lại gửi thư cho tôi bảo ông sắp sang New York lần nữa vào tháng Ba để dự tiệc tối thường niên của Câu lạc bộ Các nhà thám hiểm trong buổi lễ gia nhập của ông. Ông mời tôi ăn tối sau đêm gala ấy, và tôi lập tức đồng ý, háo hức mong được hỏi ông biết bao câu hỏi chưa có lời đáp về loài cá rồng.

“Cô biết không, tôi vừa hoàn thành chuyến thám hiểm thứ 856,” ông kể với tôi bên đĩa sushi ở trung tâm Manhattan, vừa nói vừa vuốt râu với vẻ mặt tự mãn. “Ở Câu lạc bộ Các nhà thám hiểm, chẳng ai chịu tin lời tôi. Chưa từng có thành viên nào của họ thực hiện nhiều chuyến đi đến như thế.” (Về sau tôi tự tính: như thế tức là mỗi tháng một chuyến kể từ lúc mới sinh. Liệu điều đó có thể xảy ra không?)

“Có vẻ như nghề phiêu lưu thám hiểm đang cạn kiệt nhân tài,” tôi ướm lời.

“Cô nói đúng,” Heiko nói, gật đầu tán thưởng trong lúc rót rượu sake ấm vào hai chiếc cốc gốm màu đen của chúng tôi. Ông nói với tôi rằng chủ đề bữa tiệc tối của Câu lạc bộ Các nhà thám hiểm năm nay là vũ trụ, và ông ước gì người ta tập trung vào hành tinh của chúng ta trước khi lo lắng về các ngôi sao. “Dù sao thì,” ông nói và giơ cốc sake của mình lên, “Salute!* Rất vui được gặp cô.”

•

Xin chào!

Ông vừa trở về từ vùng hẻo lánh ở rừng Amazon thuộc Colombia, chuyến đi này ông từng mời tôi theo cùng ở Aquarama và bảo rằng, khi tới đó ông đã phân loại được thêm năm trăm loài cá, ít nhất mười phần trăm trong số chúng chưa được khoa học biết tới, trong đó còn có một loài cá đĩa mới. Tôi không chắc phải hiểu thế nào về chuyện này.

Tôi từng nghe những lời đồn đại trong giới này về chuyện Heiko không được chào đón ở Brazil kể từ lần bị bắt năm 2008 vì vi phạm bản quyền sinh học, - ông bị buộc tội cố chuyển các sinh vật được bảo tồn ra khỏi đất nước này mà không xin phép - nên bây giờ ông phải đi vào Amazon theo ngả biên giới của quân du kích này. Ông kể với tôi rằng lực lượng vũ trang Colombia buộc ông phải kí một thỏa thuận miễn trách nhiệm tuyên bố rằng nếu ông mất tích thì sẽ không ai đi tìm ông. “Cô biết đấy, lúc nào bọn họ luôn bảo tôi: “Nguy hiểm lắm, ông không toàn mạng mà ra ngoài được đâu.” Tôi chẳng bao giờ thèm tin mấy câu chuyện đó,” ông nói. “Đó là nơi bình yên nhất trên trái đất này. Chúng tôi chẳng gặp ai hết. Kể cả dân Anh điêng cũng không sống ở đó nữa. Chỉ có động vật hoang dã và rừng nguyên sinh mà thôi. Chúng tôi cắm trại ngoài trời hàng đêm. Nơi ấy là thiên đường.”

“Ông có bao giờ ở nhà không?” Tôi hỏi, thắc mắc về biệt thự từ thế kỉ mười chín mà ông sở hữu ở vùng nông thôn nước Ý, gần Milan.

“Thực ra, năm nay là năm đầu tiên mà tôi về nhà thường xuyên,” ông vừa nói vừa nuốt một miếng cá hồi sống. “Vì vợ tôi đang mang thai. Con đầu lòng.”

Từ lâu Heiko đã có tiếng sát gái, nhưng ông chỉ mới kết hôn cùng khoảng thời gian với tôi. Ông đã sáu mươi lăm, hơn bố tôi một tuổi, còn tôi ba mươi, trẻ hơn vợ ông một tuổi. Ông gặp Natasha ở Uzbekistan, khi cô vẫn còn là thiếu nữ, một sinh viên đại học được ông thuê làm phiên dịch. Tôi cô tưởng tượng Heiko trong vai trò một người đàn ông của gia đình, nhưng không thể. Thậm chí ông còn không thích lũ thú nhà, bảo rằng chúng ngu hết mức chịu đựng. Ông khăng khăng rằng hồi mình còn bé, tất cả lũ thú cưng nhà ông đều là động vật hoang dã - chẳng hạn con rái cá đã bắt cá cho ông mỗi ngày ở Amazon đến tận lúc vài tên thổ dân hằn học nào đấy đầu độc nó, làm ông thương tiếc mãi khôn nguôi.

“Tôi còn từng nằm cùng một con trăn dài ba mét hàng đêm,” có lần ông kể với tôi. “Con nhóc chẳng bao giờ “Ị” vào ban đêm. Một con vật thông minh.” Nhưng trí khôn của con trăn cái không là gì so với chú khỉ mũ của ông: “Ý tôi là, thằng nhóc ấy hiểu bốn thứ tiếng. Tôi chỉ cần nói là nó luôn làm đúng. Tôi đưa cho nó một cái búa và ít đinh để nó đóng bảng lên. Tôi đưa nó xà phòng giặt, và nó giặt quần áo cho tôi.” Nghe có vẻ đúng là một con vật hữu ích để nuôi trong nhà.

Trước đây Heiko chỉ về ngôi nhà ở Ý không quá sáu tuần mỗi năm, nhưng bây giờ ông lại sắp sửa bước vào cuộc thám hiểm vĩ đại là đời sống gia đình. Ông cho là mình nên có mặt vào thời điểm đứa bé ra đời vào mùa hè năm đó. “Tôi sẽ chỉ đi tiếp mấy chuyến trong mùa thu, bốn năm chuyến gì đó,” ông nói. “Chắc chắn là có ba chuyến ở vùng Amazon và một ở Ecuador, có thể tôi sẽ quay lại Iran một chuyến nữa, vì họ lại mời tôi, rồi tôi muốn làm thêm một chuyến ở châu Phi…”

Đôi đũa trong tay tôi bất động giữa không trung, tôi chỉ biết ngồi đó mà nghe cả một danh sách dài các địa điểm. Người đàn ông này là ai chứ? Ông từng tuyên bố mình là người duy nhất trên trái đất mang cả bốn chủng kí sinh trùng sốt rét trong máu (P.falciparum, P.vivax, P.malarie và thậm chí cả chủng P.ovale rất hiếm thấy)? Đột nhiên tôi muốn vươn tay sang bên kia bàn để chọc thử xem ông là người thật hay giả. Nhưng thay vì làm vậy, tôi chỉ vẽ phác bản đồ Borneo trên tờ giấy ăn của mình, nhìn chằm chằm vào chỗ mà tôi tin là quê hương của siêu cấp huyết long, rồi chuyền sang Heiko. “Ông đã đến cái hồ này chưa?”

“Rồi,” ông hớn hở nói. “Hồi thập niên 1980. Ít nhất hai mươi năm rồi tôi chưa quay lại đó.”

“Ông có trông thấy con cá không?”

“Có.”

“Nó có to không?”

Ông nhún vai: “Cô sẽ thấy chúng nếu cô ở lại đó vài ngày. Thường cô sẽ thấy chúng nhảy lên. Như ở Amazon ấy.”

“Có thể không còn nữa.”

“Không, chắc chắn còn. Điều đó phụ thuộc vào việc cô đi đến đâu thôi.”

Tôi đăm chiêu gõ bút lên mặt bàn và nghĩ lại một lượt các chủ đề tôi đã muốn viết: nhà nhập khẩu cá người Nhật Bản bị bắt cóc (Heiko nói rằng ông ta đã biến mất khỏi giới cá cảnh); những lời cáo buộc về chuyện các cuộc thi cá rồng đều đã bị sắp xếp (“Như cô đã thấy, giờ nghề này cứ như giới mafia thực thụ vậy, nhưng tôi vẫn không nghĩ vậy.”) chỉ còn lại một chủ đề duy nhất - một điều mà tôi đã được nghe đi nghe lại nhiều lần ở Đông Nam Á: Quan điểm rằng chính CITES phải chịu trách nhiệm cho cái giá cắt cổ của loài cá rồng châu Á. Với tất cả sự tham lam và mong muốn trục lợi quanh con cá, thật ngớ ngẩn khi chỉ trích một đạo luật bảo tồn đầu tiên hòng gìn giữ khoảng ba mươi lăm ngàn cá thể gì đó. Tôi đã nghĩ Heiko có thể cười nhạo tôi hay thậm chí là tức giận. Chắc chắn tôi đã không ngờ tới phản ứng thực tế của ông.

Đôi mắt đục ngầu do lệch múi giờ và vì rượu sake của ông tối sầm lại. “Lẽ ra không nên có bất kì một luật bảo tồn động vật nào mới đúng,” ông nói.

Theo quan điểm của ông, cách nhanh nhất để biến một loài sinh vật nào đó thành thứ hàng hóa xa xỉ, dẫn tới việc đảm bảo sự suy vong của chúng, chính là tuyên bố chúng chính thức được bảo tồn. Ông kể với tôi hồi còn là một cậu bé ở Brazil, mỗi sáng ông đều thức dậy với khung cảnh hàng trăm hàng ngàn con vẹt xanh với cái đầu xám bạc nhô lên khỏi những bụi cây để hong khô lông dưới ánh mặt trời. Số lượng vẹt nhiều đến nỗi có thể làm tối cả bầu trời. Giờ thì loài vẹt ấy đã tuyệt chủng trong tự nhiên. “Nhưng vì sao chứ?” Heiko hỏi. “Bởi vì năm 1975, người ta đã cho nó vào danh sách bảo tồn.”

Ông đang nói tới loài vẹt đuôi dài Spix (Cyanopsitta spixii), được đặt tên theo nhà tự nhiên học người Đức Johann Baptist von Spix, người đầu tiên bắt được một cá thể loài này năm 1819 bên bờ sông Rio São Francisco ở mạn đông bắc Brazil, trước khi thám hiểm rừng Amazon. Ở trong rừng, ông còn bắt được con cá rồng đầu tiên được giới khoa học biết đến. Năm 1975, loài vẹt này được đặt chung với cá rồng châu Á trong Phụ lục I của CITES, chính là bản danh sách đầu tiên về các loài bị cấm mua bán trên thị trường quốc tế. Khi thị trường cá rồng bùng nổ, những nhà sưu tầm cao cấp vội vã săn tìm cả loài Spix nữa. Đến năm 1990, trên thế giới chỉ còn lại một con chim hoang dã duy nhất. Người ta trông thấy nó lần cuối cùng vào ngày 5 tháng 10 năm 2000, ở bang Bahia thuộc Brazil.

“Você viu esta ararinha?” “Bạn có trông thấy con vẹt này chưa?” là câu hỏi được in trên tờ poster phân phát khắp đất nước, trong đó là ảnh một con vẹt đuôi dài Spix, lớp da đen không có lông viền quanh mắt con chim khiến nó giống như đang đeo mặt nạ của Zorro vậy. Ngày nay người ta ước tính chỉ còn hơn một trăm con vẹt đuôi dài còn sống, tất cả đều ở trong môi trường nuôi nhốt, hầu hết thuộc bộ sưu tập riêng của một vị hoàng thân ở Qatar. Theo quan điểm của Heiko, sự biến mất của loài vẹt này là hậu quả trực tiếp từ việc đưa chúng vào danh sách của CITES. Khi viết về sự tuyệt chủng đáng buồn của loài chim này trong cuốn sách xuất bản năm 2006 của mình, Lời bàn của Bleher: Quyển I, ông kết luận rằng: “Bất kì thứ gì ‘được bảo vệ,’ thì sẽ biến mất chỉ trong nháy mắt.”

Điều này nghe có vẻ khá cực đoan - đặc biệt là khi tôi biết được rằng loài Spix vốn đã nổi tiếng quý hiếm từ cuối những năm 1950, chỉ còn rất ít con sống sót ở khu vực rừng khô hạn mà loài này từng trú ngụ. Tuy nhiên, dù các chuyên gia có thể phản đối được kí ức về đàn chim khổng lồ của Heiko thì ông cũng không hề đơn độc trong quan điểm của mình về những chuyện đã xảy ra với loài chim bé nhỏ: Ngay cả trong nội bộ các nhà bảo tồn, tôi cũng đã nghe được tên loài vẹt này như một minh chứng cho tác dụng ngược của danh sách CITES là đẩy nhu cầu lên cao.

Phải chăng số phận tương tự đã rơi xuống đầu loài siêu cấp huyết long? Có phải nó cũng đã biến mất khỏi tự nhiên? Hay việc bảo tồn loài cá rồng châu Á đã có hiệu quả? Bất chấp mọi ràng buộc của bản thân, tôi lại bị hút về đảo Borneo để tìm ra câu trả lời. Đến lúc Heiko trở lại New York vào tháng Ba năm sau để dự buổi tiệc thường niên năm 2011 của Câu lạc bộ Các nhà thám hiểm, tôi đã có một kế hoạch.

❀ ❀ ❀

TÔI CHƯA TỪNG NGHE NÓI tới Câu lạc hộ Các nhà thám hiểm trước khi Heiko nhắc tới. Khi tra cứu về nó, tôi được biết nhóm này được thành lập ở New York năm 1904 - mặc dù trước đó nó hẳn nó đã tồn tại lâu rồi. Bảng thành tích của câu lạc bộ qua nhiều năm tháng cho thấy mức độ khám phá của thế kỷ hai mươi ngày càng được đẩy lên đỉnh cao. Hai trong số những thành viên sớm nhất của câu lạc bộ, Robert Peary và Frederick Cook đều cho rằng mình là người đầu tiên đặt chân tới Bắc Cực (dù có thể cả hai còn chưa tới nơi); Ronald Amundsen, người đầu tiên tới Nam Cực. Trong thập niên 1950, ngài Edmund Hillary và Tenzing Norgay đã lần đầu tiên leo tới đỉnh Everest. Thập niên 1960, Neil Armstrong và Buzz Aldrin đặt chân lên mặt trăng, trong khi Jacques Piccard và Don Walsh lần đầu lặn tới độ sâu gần 11.000 mét, chạm đến đáy vực sâu nhất của đại dương, Rãnh Mariana. Dù áp lực nước ở độ sâu đó lên tới gần 17.000 pound trên một inch vuông, họ đã bị sốc khi đụng phải một con cá bơn lúc tàu lặn tự do của họ chạm xuống bùn.

Ngày nay câu lạc bộ có khoảng ba ngàn thành viên tới từ sáu mươi quốc gia trên khắp bảy châu lục. Tháng Ba hàng năm, khoảng 1.300 người sẽ tới New York dự tiệc tối sang trọng ở phòng Đại tiệc của khách sạn Waldorf Astoria. Năm 2011, ở bữa tiệc thường niên lần thứ 107, chủ đề Vũ trụ đã được thay thế bằng Lời tiên tri của người Maya, phỏng theo lời dự đoán rằng ngày tận thế 21 tháng 12 năm 2012 sắp tới gần. Tôi đến nơi lúc người ta đang phục vụ rượu cocktail, tìm đường đi lên cầu thang uốn lượn và rẽ đám đông tụ tập quanh quầy bar để tìm Heiko. Món rượu đêm đó là Zombie, nước cam tươi pha cùng rhum và ngải đắng, để vinh danh người mới nhất đoạt Huân chương cao quý của Câu lạc bộ Thám hiểm: nhà Nhân chủng học Wade Davis người Canada. Trong thập niên 1980, Davis đã điều tra các bản báo cáo về những thây ma sống ở Haiti - các nô lệ tinh thần dường như đã đội mồ sống dậy - và ông phát hiện ra rằng những thầy lang theo thuật phù thủy Voodoo đã khống chế các nạn nhân của mình nhiều năm liền bằng cách chuốc thuốc neurotoxin* trích xuất từ cá nóc phơi khô.

•

Độc tố thần kinh.

Người pha chế tự giới thiệu mình là John và kể với tôi ông ta đã làm việc cho sự kiện này suốt hai mươi tám năm qua. Ông nói mình nhớ cái thời còn được phục vụ những món khai vị kì quái. “Bọ cạp, gián, sâu bột,” ông kể. “Chúng tôi còn từng có món martini với tròng mắt cừu bên trong thay cho quả ô liu.” Tôi hỏi chuyện gì đã làm thông lệ ấy thay đổi, ông lẩm bẩm gì đó về việc PETA* can thiệp vào. “Cô giết gián thì được, chứ không được ăn nó,” ông ta phàn nàn, lắc đầu tiếc nuối.

•

People for the Ethnical Treatment of Animals: Một tổ chức bảo vệ động vật được thành lập ở Mỹ.

Sự thật có nhiều điểm phức tạp hơn thế. Câu lạc bộ này có cả một truyền thống lâu đời về việc ăn thịt các loài động vật hoang dã - một thói quen có lịch sử từ tận thời La Mã cổ đại. Người thời ấy đặc biệt yêu thích thịt hươu cao cổ. Thói quen ấy sống dậy mạnh mẽ trong thế kỉ mười chín như một phần trong cơn cuồng về lịch sử tự nhiên. Năm 1904, thực đơn của bữa tiệc đầu tiên của câu lạc bộ là gấu Bắc Cực nướng; năm 1978 là thịt voi hầm. Không khó đoán lắm, khi câu lạc bộ đi từ một thời đại bị ám ảnh với việc thống trị thiên nhiên sang bảo tồn thiên nhiên, thì việc tiệc tùng với món thịt động vật hoang dã trở nên hơi tế nhị. Giữa những năm 1980, hoàng tử Phillip của Anh Quốc, khi đó là Chủ tịch Hiệp hội Thiên nhiên hoang dã Thế giới, đã rút khỏi Câu lạc bộ Thám hiểm trong cơn phẫn nộ khi biết rằng mình đã được phục vụ món bít tết từ thịt hà mã và sư tử.

Đáng lẽ truyền thống này của hội đã tiêu đời hẳn nếu không nhờ Gene Rurka, một nhà sinh vật học, vốn là một nông dân và thợ săn động vật lớn - đã gia nhập câu lạc bộ từ những năm 1990 và nắm giữ ghế “Chủ tịch Động vật hoang dã,” chuyên giám sát việc chuẩn bị các món đặc sản như thịt rái cá ướp, ngọc dương dê, chân giò kăngguru, mắt bê chiên giòn, thịt cá sấu, thịt linh dương hun khói và patê chim bồ câu. Dù câu lạc bộ đã không còn phục vụ các món ăn từ động vật có nguy cơ tuyệt chủng, nhưng chính Rurka đã từng săn và ăn thịt cả voi rừng châu Phi, món mà ông ca ngợi rằng rất ngon. Tuy nhiên, Rurka vẫn tuân thủ việc chỉ dọn ra các món động vật hoang dã “còn số lượng lớn,” ở đây có nghĩa là rất nhiều loài sâu bọ. Năm 2001, một tá khách khứa bao gồm cả vợ của Rurka là Marianne, đã ăn món nhện đen* tempura chưa chín và phải đến bệnh viện vì phản ứng dữ dội với lông còn sót lại trên cẳng chân nhện. Những tai nạn kiểu này, cộng với thực tế là các dòng tít về món mousse giòi che lấp hết những bài viết về các diễn giả đáng kính, chính là lí do khiến hội phải bỏ qua những món quái dị vào năm tôi tham dự.

•

Loại nhện lớn ở Nam Âu.

❀ ❀ ❀

BÊN TRONG PHÒNG ĐẠI TIỆC, ánh đèn chùm pha lê được chỉnh mờ đi. Sấm rền vang. Những tia sét màu xanh chập choạng. Máy phun sương nhả ra những bụm khói lớn trong khi các vị shaman* đóng khố, sơn mặt và đội mũ lông chim bước ra từ đám đông, vừa nhảy vừa đánh trống. Bữa tiệc giả ngày tận thế Maya làm tôi càng khó tìm Heiko. Rốt cuộc, tôi đầu hàng và tìm một chỗ ngồi ở gần cuối phòng để theo dõi vị Chủ tịch danh dự của câu lạc bộ, James Fowler, cựu dẫn chương trình Vương quốc Hoang dã, nói lời mở đầu cho các tiết mục trình diễn động vật hoang dã. Đây lại là một truyền thống lâu đời khác của Câu lạc bộ Thám hiểm, đồng thời cũng là vấn đề đau đầu cho các nhân viên ở khách sạn Waldorf Astoria. Vài năm trước, có một con cú tuyết đậu lên đèn chùm và không chịu bay xuống. Lần khác lại có mấy chú lạc đà tè bậy ngay trong thang máy, tạo ra cả một trận lụt nho nhỏ. Năm nay, tất cả các con vật đều phải có dính dáng tới vương quốc Maya: một con báo lông đen nhánh, một con chồn đuôi rung và một chú gấu trúc Mỹ vừa thức dậy.

•

Pháp sư của người Maya.

Đứng bên cạnh bục sân khấu thay đổi liên tục là một người đàn ông cao lớn và gày gò mặc bộ tuxedo như thể đang treo trên cái mắc quần áo. Đó là một vị giáo sư danh dự của Harvard đã tám mươi mốt tuổi, ông Edward Osborne Wilson, một trong những nhà Sinh vật học vĩ đại nhất còn sống. Chắc chắn ông là nhà tự nhiên học có ảnh hưởng nhất trong thời đại của chúng ta, và cũng là tác gia hàng đầu thế giới trong ngành côn trùng học chuyên về kiến.

Hồi còn là một cậu bé lớn lên ở nam Alabama, một ngày kia Wilson đi câu trên một cầu cảng gần vịnh Mexico, ở ngay cạnh biên giới Florida. Hôm đó ông bị một con pinfish* nhỏ bay lên khỏi mặt nước và đụng trúng con ngươi, khiến ông mù mắt phải. Wilson cho rằng nhờ việc này mà ông đã buộc phải tập trung vào những loài sinh vật mình có thể cầm trên tay để nghiên cứu trong khoảng cách gần. Đó là cách ông đến với bộ môn côn trùng học. Tuy nhiên, trong những thập kỉ gần đây thì lĩnh vực nghiên cứu của Wilson đã mở rộng ra và bao quát toàn bộ các dạng sống trên trái đất.

•

Một loại cá biển nhỏ chuyên dùng làm mồi sống để câu cá lớn hơn, vây có ngạnh rất nhọn và sắc bén.

Kể từ những năm 1980, ông đã gióng lên hồi chuông báo động về cuộc khủng hoảng tuyệt chủng trên phạm vi lớn. Trước khi loài người bắt đầu định cư trên khắp trái đất, tốc độ tuyệt chủng của động vật trong tự nhiên chỉ xấp xỉ một loài trong một triệu năm. Ngày nay, theo Wison, trái đất đang để mất sự sống với tốc độ nhanh gấp một trăm cho tới một ngàn lần. Ông cho rằng nếu không kìm chế lại, tới cuối thế kỷ này, các hoạt động của con người có thể dẫn tới sự tuyệt chủng hoặc nguy cơ tuyệt chủng của hơn một nửa các loài động và thực vật.

Khi khán giả trong khán phòng Waldorf chìm vào im lặng, Wilson dựa vào bục phát biểu và dừng một giây để lôi ra cặp kính gọng sừng quá khổ từ túi áo khoác ra. Ông quay lại nói với đám đông: “Một trong những nghi thức thiêng liêng nhất định nghĩa cho tính nhân văn, nếu trên đời này có một điều như thế, chính là nỗ lực hết sức mình để tìm hiểu và cứu vớt những dạng sống còn lại trên trái đất.” Theo thuyết “hòa hợp giữa con người và tự nhiên” do Wilson đề xuất năm 1984, loài người có “thiên hướng bẩm sinh tập trung vào sự sống và các tiến trình của sự sống” - điều đó cũng có nghĩa là chúng ta đã được lập trình để tìm ra vẻ đẹp trong các dạng sống khác. “Chúng ta có được ý thức trọn vẹn nhất của một loài sinh vật,” ông viết, “và sẽ không tìm được ý nghĩa đặc biệt nào nếu tách rời khỏi các dạng sống khác.”

Để bổ trợ cho lý thuyết này, một nhóm các nhà sinh vật đã đo đạc những thay đổi về thể chất của những người ngày ngày ngắm đàn cá nhiệt đới bơi qua bơi lại trong bể kính và phát hiện ra huyết áp của họ giảm đáng kể. Một nghiên cứu khác cho thấy bệnh nhân nha khoa sẽ thư giãn hơn đáng kể trong lúc ngắm cá. Một giả thuyết còn cho rằng chúng ta có thể bị hút về “chuyển động Heraclitean”, một hình mẫu “luôn luôn biến đổi nhưng cũng luôn giữ nguyên,” giống như cách vịt bơi, bò đi lại, sự chuyển đổi của ánh sáng và bóng tối khi các đám mây trôi qua, lửa trong lò sưởi hay các cơn sóng vỗ vào bờ. Tất cả những ví dụ trên đều tương phản quyết liệt với những di chuyển bất quy tắc và đột ngột thường cảnh báo hiểm nguy - như một loài thú săn mồi nhảy lên, một con rắn tấn công. Đây chính là sự giải thích khoa học cho điều Kenny Ông Cá đã nói với tôi, rằng “ngắm cá mang lại cho cô một kiểu cân bằng nhất định.”

Những nghiên cứu như thế hỗ trợ cho một ý tưởng bao quát hơn rằng thiên hướng thẩm mỹ của chúng ta là bẩm sinh, rằng chúng có liên quan tới những thảo nguyên Phi châu xa xôi, nơi giống người Homo lần đầu xuất hiện từ hai triệu năm trước. Ở đó chúng ta đã phát triển một cái gọi là “cấu trúc thảo nguyên,” đó là lí do vì sao - theo Wilson - chúng ta bị thu hút tới các đồng cỏ điểm xuyết những hàng cây. Kết quả là, chúng ta ra sức sáng tạo lại môi trường giống thảo nguyên ở tất cả mọi nơi, từ nghĩa trang tới các trung tâm mua sắm ở ngoại ô. Trong không gian đô thị, chúng ta treo ảnh phong cảnh và động vật để tái tạo lại nơi sinh trưởng yêu thích của mình. Tuy nhiên, dù thế nào thì việc bắt chước sự đa dạng sinh học này cũng là một chiến lược khiếm khuyết. “Các vật nhân tạo nghèo nàn hơn một cách đáng kể so với cuộc sống mà chúng cần phải nhái lại,” Wilson viết. “Chúng chỉ là một tấm gương phản chiếu suy nghĩ của loài người. Bám lấy chúng chẳng khác nào ta cứ rút dần vào bên trong từng lớp một, mỗi lần rút đi lại bỏ lỡ mất một chi tiết, lại chìm nghỉm thêm một chút, rốt cuộc ta chỉ trồi lên trên một bề mặt không có sự sống, trong đó mọi thứ đã được sắp đặt lại.”

Nếu chúng ta bị hấp dẫn bởi một môn nghệ thuật tái tạo lại mối đồng cảm muốn có với các dạng sống khác, vậy thì chẳng phải việc nuôi cá đã đi trọn một vòng? Chẳng phải chính lũ cá cảnh đã là một tác phẩm nghệ thuật mang tính đại diện trực tiếp nhất? Một tác phẩm… bị nhốt trong bể.

❀ ❀ ❀

“TÔI TÌM CÔ MÃI,” một giọng nói vang lên, tôi ngước mắt lên và trông thấy một người đàn ông trong bộ vest Ý tinh tế đang cau mày với mình vẻ hơi khó chịu. Tôi nhận ra cái giọng càu nhàu ấy, cả đôi mắt hơi gần nhau và bộ râu giống gấu ấy, nhưng vẫn phải mất một lúc tôi mới ráp chúng lại được với nhau. Hóa ra là Heiko - mà không có cái mũ. Tôi không biết là ông bị hói. “Tới đây!” Ông nói và sải bước đi ngang qua phòng dạ tiệc về phía một chiếc bàn. Ở đó có một người phụ nữ mặc váy hoa dáng rộng, trưng diện cặp kính râm to đùng đi kèm mái tóc cắt kiểu bob màu xám. Đó là quý bà Cá mập Eugenie Clark lừng danh, nổi tiếng với những nghiên cứu về cá mập và các loại cá có độc. Năm năm trước, bà bị chuẩn đoán mắc bệnh ung thư phổi và bác sĩ bảo bà chỉ còn sống được sáu tháng. Ở tuổi tám mươi chín, với năm đời chồng, - bà đã li dị bốn ông chồng và hiện vẫn sống với người chồng thứ năm - bà vẫn còn thường xuyên đi lặn có bình khí.

“Genie, tôi muốn giới thiệu với bà một quý cô trẻ rất tốt tính!” Heiko hét lên qua phòng tiệc và đẩy tôi tới trước. “Cô ấy cũng nghiên cứu về cá đấy! Cá rồng!”

Trong thập niên 20, hồi bà Clark vẫn còn nhỏ, một ngày kia cha bà đi bơi ở biển và không bao giờ trở lại. Không lâu sau đó, nỗi ám ảnh của bà với lũ cá bắt đầu ở Thủy cung New York nguyên bản ở Công viên Battery. “Năm ngoái tôi có trở lại,” bà buồn rầu kể với tôi. “Phế tích vẫn còn đó. Tôi còn trông thấy những gì còn lại của bể nuôi cá mập cơ.”

Tới thập niên 1950, khi thế giới còn hiếm hoi những nhà nữ sinh vật biển, Clark dồn tâm sức nghiên cứu cá mập, loài cá dữ bị hiểu lầm nhiều nhất đại dương. Bộ phim Hàm cá mập năm 1975 đã giúp ích cho bà, lôi kéo sự chú ý của công chúng tới loài cá này. Nhưng bà dành hầu hết sự nghiệp của mình để phản bác lại luận điểm sai lầm rằng cá mập là loài quái vật ăn thịt người đáng ghét. Thực tế, trong khi tổng cộng cá mập ăn thịt không quá chục người mỗi năm thì chúng ta đã ăn khoảng hai mươi sáu cho đến bảy mươi ba triệu con cá mập. Lần duy nhất có một con từng tấn công Clark, bà vỗ vào mõm nó và nó lập tức lùi lại.

“Một phụ nữ rất, rất đáng quý,” Heiko nói khi chúng tôi bước lùi khỏi bàn. “Bà ấy khiến tôi nhớ đến mẹ mình nhiều lắm.” Tôi chợt nhận ra rằng trong khi Clark đã gắn bó với biển cả - kẻ chiếm mất cha bà - từ thời thơ ấu và dành cả đời để giải mã những con quái vật của biển thì động lực của Heiko cũng là lòng hiếu thảo mãnh liệt và sự vô thức. Ông đã không thể ngừng truy tìm loài cá đĩa, chính là con vật tròn trịa và mỏng dẹt đã lôi kéo mẹ ông tới với Amazon hơn nửa thế kỉ trước. Ông vừa hoàn thành tác phẩm để đời của mình, cuốn sách dài 1.300 trang tựa đề Cá đĩa của nhà Bleher: Tập II, nhưng rồi lại nghĩ đáng lẽ mình nên làm thêm cả Tập III.

Con gái bé bỏng của Heiko đã ra đời mùa hè trước, đúng như dự đoán, ông đặt tên cô bé theo mẹ mình. Giờ ông kể với tôi là vừa nhận được một tin nhắn của vợ. Ở bờ bên kia Đại Tây Dương, trong một ngôi nhà nông trang ở ngoài Milan, Amanda Flora Bleher vừa bước được bước đầu tiên khi mới tám tháng tuổi.

❀ ❀ ❀

TÔI KỂ CHO HEIKO NGHE những phần chính trong kế hoạch của mình và ông đã hứa sẽ “nói kỹ” về nó trong ngày hôm sau. Vì thế, sáng sớm hôm sau, tôi bắt chuyến tàu điện ngầm đến Upper East Side và lê bước qua lớp tuyết của mùa đông kéo dài tới một biệt thự kiểu Tudor đã được tu bổ lại, vốn là trụ sở lâu đời của Câu lạc bộ Các nhà thám hiểm. Bên trong, các bức tường được ốp gỗ tối màu. Ánh sáng chiếu xuyên vào phòng qua 114 cửa sổ kính màu. Con gấu Bắc Cực nhồi bông ở chiếu nghỉ trên tầng hai phát ra tiếng gầm yếu ớt khi tôi bước qua.

Tôi chậm rãi trèo lên cầu thang, ngắm nhìn những bức tranh sơn dầu vẽ phong cảnh châu Phi và vùng Bắc Cực ảm đạm. Mãi đến tầng sáu, tầng trên cùng của tòa nhà, tôi mới trông thấy Heiko đang đứng trong ánh sáng tự nhiên dịu nhẹ ở đại sảnh dành để vinh danh các thành viên. Ông đang mặc một chiếc áo len đen bên ngoài sơ mi và đeo cà vạt hình gấu teddy, chính mấy chú gấu ấy cũng đang đeo cà vạt. Như mọi khi, ông đã lại đội chiếc mũ rộng vành màu đen, rất phù hợp với phục trang đội lên đầu của những bức chân dung mà ông đang ngắm nghía trên tường, khuôn mặt nào cũng đang đội một cái gì đó, hoặc mũ trùm lông dày cộm, mũ nan, mũ phi công hay bộ du hành vũ trụ.

“Theodore Roosevelt,” ông lẩm bẩm lúc ngắm bức ảnh đen trắng chụp vị tổng thống thứ hai mươi sáu. Sau thất bại đáng hổ thẹn trong cuộc bầu cử năm 1912, ông lên đường thám hiểm một nhánh sông tối tăm chưa có trên bản đồ của Amazon, tên là Dòng sông Nghi hoặc. Dù những khó khăn của chuyến đi đã khiến ông như đang tự sát, ông vẫn đủ sức viết về quần thể động vật ở đó. Heiko đổ lỗi cho ông vì đã mang tiếng xấu đến cho cá hổ.

Phần lớn bức tường không treo ảnh phụ nữ, bởi nữ giới không được phép gia nhập Câu lạc bộ mãi đến năm 1981. Tôi dừng bước để chiêm ngưỡng bức ảnh Jane Goodall. Chỉ mới hai tuần trước đây, tôi đã tới trường Đại học New York để nghe bà nói chuyện. Sau đó tôi còn đứng trong hàng người ngoằn ngoèo dài quanh tòa nhà, dù cảm thấy hơi ngốc nghếch, để chờ bà kí tặng cho cuốn sách Mảng tối của Con người đã quăn queo của tôi. Bất chấp những lời đã sắp sẵn trong đầu, khi đến lượt mình, tôi suýt thì nghẹt thở vì câu đã chọn để nói: “Đây là một trong những cuốn sách yêu thích của tôi.” (Tôi đã quyết định rằng nói “cuốn sách yêu thích” thì hơi quá.)

Ngược ngạo ở chỗ, bức chân dung Nhà thám hiểm của bà lại được đặt ngay cạnh Phòng trưng bày Vật kỉ niệm, nơi Heiko đang đi xem. Đầu các con thú nhồi bông được gắn khắp các bức tường, da của các loài mèo lớn phủ trên đồ gỗ, còn chiếc sừng của một con voi ma mút thì treo trên xà nhà. Từ bên kia phòng nhìn sang là bức chân dung toàn thân của nhà thám hiểm người Đan Mạch Peter Freuchen, ông này đã tự tay dùng búa đập nát những ngón chân bị đóng băng của mình trong lúc đi vẽ bản đồ Vịnh Hudson.

“Ta có nên bàn luôn bây giờ không?” Tôi hỏi.

Heiko gật đầu, dừng lại ở một cái bàn nhỏ hình tròn bên cạnh dương vật dài chín mươi centimet của một con cá voi. Tôi thò tay vào trong túi và lôi ra tấm bản đồ Borneo, mở các nếp gấp và vuốt phẳng nó, bàn tay tôi vô tình đặt ngay tại trái tim màu xanh dương của nó - Sentarum. Tôi giải thích với Heiko rằng mình muốn tìm hiểu dứt khoát liệu có còn cá rồng châu Á ở đó không, hòng giải mã tác động thực sự của việc thương mại hóa các giống loài. Tôi tin rằng ông chính là người duy nhất có thể giúp tôi.

“Ông có muốn đi cùng không?” Tôi hỏi.

Tôi đã rất lo. Tối hôm trước tôi đã phải chặn đường đi vệ sinh của Wade Davis - chính là nhà Nhân chủng học nổi danh có mái tóc màu cát đã từng đi săn đuổi truyền thuyết zombie của Haiti. Tôi đã hỏi ông về công việc ông từng làm ở Borneo. Tôi được biết ông đã không quay lại hòn đảo từ khi người đồng nghiệp Thụy Sĩ của mình, Bruno Manser, bị mất tích một cách bí ẩn vào năm 2000. “Rõ ràng anh ấy đã bị giết,” Davis kể với tôi. Khi tôi hỏi liệu Davis có từng đụng mặt bộ tộc Iban, những kẻ đang kiểm soát vùng đất quê hương của loài Huyết long hay không, ông nói mình chưa từng gặp, và gọi phần đó của đảo Borneo là “tận cùng đất nước Indonesia.” Điều này làm tôi thực sự bị chững lại: Nếu ngay cả Wade Davis, một nhà thám hiểm nằm trong biên chế của Hội Địa lý Quốc gia và một trong những nhà nhân chủng học có bề dầy thành tích nhất trên thế giới, mà còn coi một vùng đất là nơi khó tiếp cận đến thế, thì cơ hội của tôi mong manh đến mức nào, nhất là nếu không có Heiko đi cùng.

Lúc này, khi ánh sáng ban mai đang tràn ngập căn phòng Vật kỉ niệm, Heiko đặt một ngón tay lên bản đồ, trầm ngâm vẽ những đường tròn quanh khu vực cái hồ. Rồi bàn tay ông vạch một đường ngang qua đảo tới tận dòng sông xa xôi nhất. “Mahakam,” ông nói. “Đây là nơi tôi đã muốn đến từ lâu lắm rồi.” Ông kể cho tôi nghe về loài cá heo nước ngọt độc nhất chỉ sống ở đó, loại cá heo duy nhất trên đời mà ông còn chưa tận mắt thấy.

“Thế còn việc thám hiểm Sentarum thì sao?” Tôi lại hỏi.

“À, nó đã được Tyson Roberts tìm hiểu kĩ càng rồi còn gì, cô không biết ư,” Heiko gàn. “Ông ta còn xuất bản cả sách rồi cơ đấy.”

Tôi đã không biết chuyện đó. Thực ra tôi còn chưa bao giờ nghe đến cái tên Tyson Roberts. Tôi cảm thấy một sự thất vọng ê chề từ sâu trong lòng vì cái đầm ấy đã được người khác khám phá rồi.

“Ông ta là người Mỹ nhưng sống ở Thái Lan. Ngay bây giờ thì ông ta đang ở Panama. Tôi sẽ gặp ông ta sau chuyến đi Amazon.” Heiko lại chuyển sang Columbia một lần nữa. Sau Panama ông sẽ đi Iran, rồi Philippines, Singapore, Australia và New Guinea. Ông phải có mặt ở Tajikistan vào tháng Tám để lấy chiếc Heikomobile, một con Mercedes bán cạn đặt làm riêng cho ông. Hai năm trước nó đã bị hỏng ở biên giới Kyrgyzstan, mãi đến giờ mới sửa xong. Từ đó, ông chờ giấy phép để lái tới Tibet, nơi ông hi vọng tìm được loài cá sống ở độ cao cao nhất mà lịch sử từng ghi chép được, hơn 1.800 mét. Trong lúc ông liệt kê những hành trình này, tôi cảm thấy kế hoạch vĩ đại trong đó hai chúng tôi cùng tìm được con Huyết long tiêu tan dần như cát trôi qua kẽ ngón tay. Rõ ràng Heiko không có chút hứng thú nào để trở lại Sentarum, và dù thế nào thì ông cũng chẳng còn chỗ trống trong lịch trình nữa. Tôi đành phải cố liên lạc với Tyson Roberts thôi.

Lúc này trụ sở câu lạc bộ dần đông thành viên lui tới. Heiko dựng đứng cái túi đeo lên và lục tìm bên trong. “Tôi mang cho cô cái này, nhưng mà nó bị vỡ trong túi mất rồi,” ông nói và kéo ra một hộp dâu phủ sôcôla của Ý, loại đi kèm với các câu trích dẫn văn học: “Hãy đọc mọi thông điệp.”

Trên tàu điện ngầm về nhà, tôi bóc lớp giấy gói. Một mảnh giấy ăn mỏng ghi câu trích bằng bốn loại ngôn ngữ: “Vật tầm thường nhất cũng trở nên hấp dẫn ngay khi bạn che giấu nó.” Tôi gỡ sôcôla ra khỏi quả dâu và thảy nó vào miệng. Trong lúc nhai tôi cân nhắc câu nói này mới hợp với con cá rồng hoang dã làm sao. Viên tiếp theo trích một câu thơ Ý: “Tôi khát khao, luôn luôn khát khao, ôi tôi mới khát khao làm sao!”

CHƯƠNG TÁM

Quyền định danh

NEW YORK – SINGAPORE

Rốt cuộc tôi cũng tìm được Tyson Roberts. Một tháng sau thời điểm trên, tôi lần theo dấu vết Tyson Robert tới một căn hộ cho thuê ở Panama, ông đang dưỡng thương sau một trận tắc mạch máu ở chân, khiến ông phải nằm viện tới tám ngày. Ông tới Panama với tư cách là cộng tác viên của Viện Nghiên cứu Nhiệt đới Smithsonian, nhưng giờ thì ông không được dùng đến chân. “Tôi giờ là nỗi hổ thẹn vô bờ bến của họ,” ông khổ sở nói khi tôi gọi điện. “Tôi đã hoàn toàn thay đổi cuộc đời mình.” Ông đã gần bảy mươi mốt tuổi và trong suốt bốn mươi năm qua, đã chọn Bangkok thành nhà mình, dù có lúc này lúc khác. Giờ ông không thể bay về nhà trong tình trạng này vì áp suất có thể giết chết ông bằng cách đẩy chỗ nghẽn mạch máu lên thẳng hai lá phổi, gây ra tắc mạch phổi. Nói cách khác, giờ ông đã mắc kẹt. Tình hình còn tệ hơn nữa vì ông còn sắp mất cả ngôi nhà được phân cho chuyên gia của mình. Ông không biết giờ mình phải đi đâu.

Tôi tìm kiếm Tyson trên mạng, nhưng phải mất một thời gian tôi mới nhận ra chính xác mình vừa gọi điện cho ai - một nhà ngư học lớn tuổi, người có lẽ từng giết và ngâm hóa chất nhiều loài cá hơn bất kì ai trên đời. Một phần lí do tôi không thể coi trọng sự nổi tiếng của ông ta xuất phát từ tính chính danh mỏng manh trong nghiệp nghiên cứu. Về cơ bản, ông chỉ là một cộng tác viên tự do. Nhiều năm trước Tyson đã bị loại khỏi Harvard trước khi ra khơi tới những vùng nước xanh thẳm hơn, rất giống Aristotle bị Học viện Plato đuổi. Tuy nhiên, không như Aristotle, Tyson chưa bao giờ ngừng viễn du. Trong quãng thời gian nửa thế kỉ, ông đã nổi danh là một kẻ cô độc bất trị. “Ông ấy có thể khá dữ dằn đấy,” một nhà ngư học trẻ người Mỹ sau này kể với tôi. “Cô chỉ cần ngáng đường ông ấy một lần thôi là sẽ lãnh đủ.”

Tuy nhiên, lúc cầm ống nghe cách xa tai, tất cả những gì tôi biết là nghe ông Tyson như đang nói qua cái loa cỡ đại. Giọng ông rõ ràng không phải thứ duy nhất quá khổ trên người ông - ông phàn nàn rằng mình không tìm nổi loại tất y khoa* cỡ XXL. Có lẽ điều vĩ đại nhất ở ông chính là trí tuệ kiểu thần thoại. Tâm trí ông giống như một mê cung chứa đầy những giao lộ, lối đi bí mật và những cái bẫy khiến người khác gần như không thể thoát ra một khi đã đi vào đó.

•

Tất áp lực dành cho bệnh nhân bị suy tĩnh mạch mãn tính.

“Nào, cô có biết điều bí mật nhỏ bé kinh tởm, bẩn thỉu, lắt léo của giới buôn cá rồng không?” Đột nhiên Tyson nói khi đã thao thao bất tuyệt đến hai mươi phút trên điện thoại với một loạt những lần đánh lạc hướng. “Có cả một ngành công nghiệp tu chỉnh cá đấy.” Ở Thái Lan, ông nghe nói rằng cá rồng châu Á được nhuộm bằng màu thực phẩm y như người ta làm nước ngọt vị dâu và vị cam vậy. Nó làm ông nghĩ lại loại bơ thực vật hồi những năm 1950, một chất màu trắng trông như đất sét, đi kèm những túi phẩm màu cam để trộn vào.

“Chờ tí,” Tyson bỗng nói. “Có cái gì cháy trên bếp rồi. Hi vọng chỉ là nước.”

Hóa ra không phải nước mà là món đậu hầm.

Nhân nói về thị trường cá rồng giả, Tyson lan man sang chủ đề lịch sử nghệ thuật, đặc biệt là những bức tượng cổ của Campuchia. Trong lĩnh vực này, Tyson cũng được coi là chuyên gia có tiếng. Những tác phẩm yêu thích của ông - mà theo ông là “tác phẩm nghệ thuật vĩ đại nhất từng được tạo ra” - là “những bức chân dung” của các vị vua Khơme từ thế kỉ thứ năm. Ông ước lượng rằng chỉ có một trên hai mươi tượng vật có ở các bảo tàng là thật, và việc đi tìm những bức tượng giả đã trở thành thú vui của ông.

Lái Tyson về với đề tài Borneo chẳng khác nào việc dồn đuổi một con chồn sương. Nhưng dần dần tôi cũng có thể lắp ráp tương đối câu chuyện: Hồi năm 1976, ngay sau khi rời Harvard, Tyson đã đi thám hiểm hòn đảo này với danh nghĩa của Học viện Smithsonian. Ông bị hút về phía dòng sông Kapuas, dòng sông dài nhất Indonesia, có lẽ bởi nó cũng giàu quần thể cá nhất. Xưa kia dòng sông này từng là một phần của lưu vực Sunda rộng lớn, diện tích không kém gì vùng Amazon và nước Congo. Tyson đồng hành cùng với một nhà khoa học người Indonesia, nhưng chẳng bao lâu sau khi họ lên thượng nguồn sông Kapuas, ông này bị triệu hồi về Jakarta. Những người Indonesia nghĩ rằng Tyson sẽ phải về cùng, nhưng ông không về mà lại đi tiếp cùng một đoàn thủy thủ không biết nói tiếng Anh. Các nhà chức trách ở Jakarta hết sức khó chịu vì lo rằng họ có thể phải chịu trách nhiệm vụ mất tích của một người Mỹ, nhưng Tyson vẫn dành sáu tuần nữa đi thu thập cá ở Sentarum và phát hiện ra vùng đất còn khá hoang sơ, chưa bị con người chạm tới.

“Tôi chắc chắn rằng ngày nay Kapuas đã bị hủy hoại trên diện rộng,” ông nói. “Tôi có cảm giác thế này: Hễ mình tới một nơi nào thì chỉ trong vòng mười tới ba mươi năm sau là sẽ chẳng còn con cá nào ở đó nữa. Điều đó đã xảy ra với gần như tất cả mọi nơi tôi từng tới trong đời.”

“Ông đã từng trông thấy con cá rồng châu Á hoang dã thật chưa?” Tôi hỏi.

“Ồ, tôi còn thu thập được vài con ấy chứ.”

Ông không nhớ chính xác chỗ đã bắt mấy con cá - đã nhiều năm rồi ông không giở cuốn sách Những loài cá nước ngọt ở Tây Bornea của chính mình ra, - nhưng hồi ông đi nghiên cứu những năm 1970, ở đó vẫn còn khá nhiều cá. Ông vẫn còn nhớ mang máng rằng những con cá rồng này có nhiều màu sắc dù không nổi bật. Ông nhớ như in rằng không lâu trước chuyến đi của mình, cá rồng đã được đưa vào danh sách các loài gặp nguy cơ tuyệt chủng, đầu tiên là do IUCN (Hội liên hiệp Bảo tồn Thiên nhiên), rồi sau đó là CITES. “Theo tôi, thông tin của họ toàn không đúng,” ông nói, thêm rằng nguồn dữ liệu cho việc liệt kê của họ thường là từ các vị lãnh đạo phòng ban ngư nghiệp mà từ lâu đã không héo lánh tới thực địa. Cũng như Heiko, Tyson thấy rằng việc tuyên bố một loài vật nào đó đang gặp nguy cơ tuyệt chủng không phải lúc nào cũng tốt: “Làm thế chỉ khiến giá thị trường của chúng tăng vọt, đôi khi còn tăng như điên.”

Tôi kể với Tyson rằng tôi muốn lần theo bước chân ông và tìm hiểu xem số phận loài cá rồng Huyết long đã ra sao trong những năm bị con người can thiệp, để xem nó có còn sót lại trong thiên nhiên hoang dã hay không. “Tôi đã cố thuyết phục Heiko đưa tôi đi,” tôi nhắc lại.

“Nếu có đi cùng lão thì cô phải chuẩn bị tinh thần tự lo lấy thân,” Tyson cảnh báo. “Bởi vì rất có thể lão sẽ bỏ lại cô ở ngay hồ Sentarum.”

Khi Tyson còn được đưa vào viện ở Panama, Heiko đã bay từ Amazon qua thăm, đúng như dự định ông đã kể với tôi, và còn mang theo một món quà chúc lành bệnh. Đó là một loài lươn mới nhỏ xíu để Tyson viết mô tả. Nhưng Tyson phàn nàn rằng Heiko không ghi lại chính xác mình bắt được nó ở dòng sông nào. “Lão nói lão không bao giờ nhầm,” Tyson phàn nàn về ông bạn. “Lão bảo: ‘Tôi đã gặp cả chục ngàn loài, và có thể nhận ra từng loài một trong số chúng.’ Ai mà làm được thế cơ chứ! Đến Chúa còn chẳng làm nổi! Mà có khi Ngài chẳng buồn để tâm.”

Ông Tyson đã nói trọn vẹn ba tiếng đồng hồ thì chợt nhớ ra một lời đồn ông từng nghe, một điều gì đó bị vùi sâu trong bộ óc phi thường của ông, giống như tấm séc đặt nhầm trong một văn phòng đầy nhóc tài liệu của bảy thập kỷ. Lời đồn ấy thế này: một nhánh mới chưa từng được mô tả của cá rồng nằm sâu trong miền nam Myanmar, một vùng đất từ lâu đã bị thế giới bên ngoài lãng quên bởi bàn tay sắt của một nhóm vũ trang. Ông từng trông thấy một bức ảnh không xác thực của con cá đó, cho thấy những cái vẩy lớn đặc trưng cùng thân hình giống rồng của một con cá rồng. “Nhưng toàn thân nó bị phủ kín bằng chữ viết tay,” ông kể với tôi, “hoặc một thứ gì đó khiến tôi muốn đặt tên cho nó là Scleropages scriba. Giống như nó bị ai viết chữ lên vậy. Nó đẹp tuyệt.”

“Ông có định đặt tên cho nó không?” Tôi hỏi, tưởng tượng ra cảnh con vật bị người ta ghi chữ lên như một cuộn giấy da cổ và trong một phút điên rồ còn tự hỏi trên ấy có viết gì.

“Tôi chưa có cá thể nào!” Tyson gào lên. Rồi ông im lặng lần đầu tiên trong nhiều tiếng đồng hồ. Một ý tưởng chợt nảy ra trong ông. “Sao cô không cử chồng cô tới đó bắt cho tôi vài con, rồi tôi sẽ đặt tên nó theo tên cô?”

Tôi cười. Tôi không biết mình nên thấy nực cười vì ông đang gợi ý đi bắt một con cá rõ ràng là không thể bắt nổi, hay bị xúc phạm vì ông thản nhiên bỏ qua ý nghĩ cử tôi đi. Lý do duy nhất khiến Tyson biết tôi đã kết hôn là vì vài tiếng trước, khi ông còn đang cáu um vì gặp trục trặc với email, tôi đã cố giúp ông và lỡ nhắc tới chuyện chồng tôi là một kĩ sư ở Google. Nhưng đó là tất cả những gì ông biết. Chẳng hạn, ông không hề biết rằng Jeff lớn lên ở trung tâm Manhattan, là hậu duệ của một dòng dõi dân New York đã quá thích nghi với cuộc sống đô thị tới mức mẹ chồng tôi từng bảo cây cối khiến bà buồn bực. Hồi anh trai Jeff còn bé tí, anh ấy trông thấy một trảng cỏ và gọi cái vật chất xa lạ ấy là “nước màu xanh lá.” Khi Jeff lên chín, cha anh nhận một công việc ở vùng thôn quê New Jersey và chuyển cả gia đình tới đó. Khi họ lái xe tới ngôi nhà năm phòng ngủ trên một đoạn đường cụt nhiều cây cối, em trai Jeff hỏi người gác cửa đâu rồi. Đêm đầu tiên, cả ba cậu bé lôi đệm của họ vào phòng ngủ nhỏ nhất. Một tháng sau, họ phải chuyển về New York. Tất cả những điều này lóe lên tâm trí tôi, trộn lẫn với một chút nhức nhối vì lòng tự trọng bị tổn thương, vì vậy tôi nói giọng phản đối với ông Tyson: “Tôi nghĩ tôi mới là người có khả năng đi.”

“Thế sao?” Tyson nhanh chóng bật lại như một con rắn. “Thế sao cô còn chưa làm đi?”

“Tôi không nghĩ mình được trang bị đầy đủ,” tôi nói.

“Cô thừa đủ!” Ông hét lên. “Vì Chúa!”

“Tôi không biết… Chúng tôi sống ở Manhattan…”

Nhưng Tyson không chịu nghe tôi nói nữa. “Lại còn là phụ nữ!” Ông lẩm bẩm. “Phụ nữ thì có bao giờ phải chịu tội!”

Ý tưởng về Myanmar (hay Miến Điện như người phương Tây từ lâu đã quen gọi) chỉ gợi lên trong tôi đoạn phim chập chờn và bị nhiễu sóng về các ông thầy tu đi lại trong bộ áo cà sa. Tôi chỉ hiểu biết rất mơ hồ rằng chính phủ nơi ấy không được thân thiện, ấm áp cho lắm. Mãi đến sau này, khi giở cuốn Miến Điện / Myanmar: Điều ai cũng cần biết thì tôi mới đọc được dòng đầu tiên: “Myanmar có lẽ là quốc gia bí hiểm và khép kín nhất trong thế giới hiện đại, chỉ xếp sau Bắc Triều Tiên.”

“Gần như là cô đang ở thế kỷ trước vậy,” Tyson kể với tôi, nhớ lại nhiều năm về trước ông từng vượt biên qua biên giới Thái vào vùng đất do quân nổi dậy chiếm đóng và thuê quân khởi nghĩa với những khẩu Kalashnikov* dẫn mình đi tìm cá trên dòng Tenasserim Lớn. Ông nhớ lại khoảng thời gian kinh hoàng bọn họ đã trải qua khi phải ngụp lặn trên sông giữa cái nắng chang chang và bom cũ của Anh do quân đội Tatmadaw - quân của chính quyền Miến Điện - liệng trên đầu.

•

Súng trường tự động AK.

“Ông có thấy an toàn không?” Tôi hỏi.

“Tôi cảm thấy an toàn ở mọi nơi tôi từng đến,” Tyson nói, “ngoại trừ việc ngồi đây ngay lúc này. Tôi có thể chết bất kì phút nào.”

Vì chính ông đã khám phá vùng thượng nguồn sông Tenasserim Lớn, ông biết ở đó không có cá rồng. Vậy là chỉ còn nửa dưới hạ nguồn nơi ông chưa bao giờ tới được. Ông cho tôi các chỉ dẫn để lẻn vào một làng chài ông không nhớ nổi tên mà người lạ bị cấm vào và chờ thời gian đủ lâu để thu được lòng tin của dân địa phương. “Nếu cô kể cho họ biết mình theo đuổi cái gì và họ tin cô, thì vậy là đủ. Nếu họ không tin cô thì… tôi cũng chẳng biết được, nhỉ?”

“Tôi sẽ cân nhắc chuyện đó,” rốt cuộc tôi nói, nhưng chỉ để làm ông nguôi ngoai. Mặc dù bị kích thích, tôi đã phải nghĩ ngợi quá lâu về con siêu cấp huyết long đến nỗi không thể ngay lập tức đổi động cơ. Về mặt sinh học mà nói, mấu chốt của cuộc sống chính là độ linh hoạt - khả năng thích ứng, ứng biến, thay đổi chiến thuật ngay giữa chừng - và tôi tuyệt nhiên chẳng có tí lợi thế nào theo thuyết Darwin. Tôi chỉ là con chó đứng dưới gốc cây có con sóc ở trên cành. Tôi sẽ đứng đó cho đến tận tối mịt, đến tận lúc bị lôi vào, rồi lao vào phòng khách, ịn mũi lên lớp kính mà sủa cái cây khiến tất cả mọi người mất ngủ cả đêm. Ví dụ cụ thể: Suốt hai năm trời tôi đã nhìn ra ngoài cửa sổ phòng làm việc của mình, dán mắt vào các cột ống khói và thác nước, qua sông Đông và bên kia Brooklyn, băng qua Đại Tây Dương và sa mạc Sahara, qua bán đảo Ả Rập, Ấn Độ Dương và Biển Đông, tới tận trung tâm đảo Borneo. Nếu Heiko không chịu đưa tôi tới Sentarum, tôi biết rằng rồi mình sẽ tìm ra cách tới đó. Tôi không định thay đổi mục tiêu của mình ngay lúc này. Bất kì suy nghĩ nào về việc chạy theo một loài cá trong lời đồn đại nào đó ở Myanmar sẽ phải chờ đợi.

Tôi tiếp tục cố gắng lái Tyson trở lại đề tài Borneo, tới Sentarum, tới Iban (rõ ràng ông chẳng buồn để tâm đến họ, vì họ không phải là cá), và tất nhiên là tới con siêu cấp huyết long. Nhưng tôi không moi được gì thêm từ ông. Lúc này Tyson đã nói chuyện điện thoại với tôi hơn bốn tiếng. Tôi nghĩ đó là cuộc điện dài nhất trong đời tôi. Tôi tưởng tượng ra ông đang cô đơn và bệnh tật, sắp bị đuổi ra khỏi một căn hộ mốc meo, sặc mùi đậu hầm cháy khét. “Nghe này,” tôi bảo, “ông giữ gìn sức khỏe nhé.”

“À, chết tiệt,” Tyson lẩm bẩm qua ống nói. “Tôi không quá hào hứng với cơ may của mình đâu. Tôi vui khi được kể chuyện xưa, bởi tôi nghĩ mình chỉ có từng ấy.” Nhưng ngay khi nói xong những lời này, ông lại quay về với chủ đề cá rồng Myanmar, con cá cuối cùng sẽ ghi tên ông vào lịch sử các loài vật. Ông đảm bảo với tôi là mình sẽ sống đủ lâu để được mô tả nó. Thực tế, ông còn cam đoan điều đó. Nó là một con cá đáng để người ta phải cố sống vì nó.

❀ ❀ ❀

Suốt gần 250 năm qua, kể từ khi Linnaeus sáng tạo ra nguyên tắc phân loại hiện đại, gần hai triệu loài sinh vật đã được đặt tên và mô tả. Các nhà khoa học không nhất trí được còn bao nhiêu loài để khám phá, nhưng hầu hết các ước tính đều dự đoán con số có thể hơn gấp ba, hoặc còn nhiều hơn thế. Chính E.O.Wilson từng nói: “Tất cả những gì chúng ta biết chắc là ‘chúng ta chỉ mới bắt đầu khám phá sự sống trên Trái Đất.’”

Trong thế kỷ hai mươi mốt này, khám phá ra một loài mới thì khó đến đâu? Chà, điều đó phụ thuộc vào việc bạn đang tìm cái gì. Trong gần hai triệu loài hiện đã được ghi vào sách, khoảng 1,5 triệu là động vật (để phân biệt với thực vật, nấm, vi khuẩn, vi rút và các loại tương tự vốn mới được biết đến rất sơ sài). Trong những loài động vật đã được kiểm kê, phần lớn - khoảng hai phần ba - là côn trùng. Ngày càng có nhiều loài côn trùng được phát hiện hơn số đã được mô tả - theo ước tính là khoảng gấp năm lần. Thế nên tìm kiếm một con bọ thì khá là dễ dàng.

Nhưng nếu bạn muốn phát hiện ra một động vật có xương sống như chính bạn thì tốt nhất là nên theo đuổi một loại cá. Như Malanie Stiassny, ủy viên Ban quản trị ngành Ngư học ở Viện bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ đã nói: “Có rất nhiều cá trên hành tinh này. Chúng ta chỉ biết chút ít về một vài loài trong số chúng, còn thì gần như mù tịt về tất cả những loài còn lại.” Đáng ngạc nhiên là thế giới này chứa đựng nhiều cá hơn tất cả các loài có xương sống khác cộng lại. Nói cách khác, bạn có thể cộng toàn bộ loài động vật có vú, chim muông, bò sát và lưỡng cư - đến tận con chim sẻ và kỳ giông, cá sấu và chuột chũi cuối cùng trên đời - thì con số cũng không thể lớn bằng tổng các loại cá. Hiện nay có khoảng ba mươi ngàn loài đã được ghi vào sách, và mỗi năm thêm khoảng 350 loài mới được mô tả.

Việc phát hiện ra một vài loài cá thực sự giống như tiểu thuyết. Trong các trường hợp khác, những loài cá đã được khoa học biết đến bỗng lại được phân chia thành các loài khác nhau dựa trên các quan sát mới. Năm 2003, điều này xảy ra với cá rồng châu Á khi một bài báo trên tờ tạp chí của Pháp lập luận rằng không chỉ có một loại cá rồng duy nhất, mà thật ra là bốn loài. Nghiên cứu này cho rằng sự khác biệt về màu sắc - xanh lá, bạc, vàng và đỏ - hoàn toàn tách biệt các con cá với nhau, cả về mặt di truyền học lẫn hình dáng, đủ để cấu thành các loài khác nhau. Tác giả chính là một nhà ngư học người Pháp trẻ tuổi tên là Laurent Pouyaud, và các phản ứng dữ dội sau đó cho thấy việc định danh cho một loài cá rồng mới có thể gây tranh cãi đến mức nào.

Nghiên cứu của Pouyaud gây ra sự phản đối mạnh như vậy một phần là vì định nghĩa của một loài có tác động to lớn trong việc chúng có đáng được nhận sự bảo vệ vì số lượng sắp tuyệt chủng hay không. Bằng việc phân chia cá rồng châu Á thành bốn loài riêng biệt, Pouyaud quyết định rằng loại màu xanh lá nên giữ nguyên tên gọi Scleropages formosus. Anh đặt tên mới cho ba màu kia - bao gồm cả con siêu cấp huyết long lừng danh - về lý thuyết tước bỏ đặc quyền được bảo vệ của chúng, vì loài cá vừa được đặt tên kia không xuất hiện trong bất kì danh sách chính thức nào của các loài gặp nguy cơ.

Hầu hết giới khoa học phản đối nghiên cứu trên và tiếp tục xem cá rồng châu Á là một chủng loài duy nhất. Tuy nhiên, lý do của họ có lẽ ít liên quan đến khía cạnh khoa học của vấn đề, hay những hậu quả nhãn tiền của nó với loài cá hoang dã, mà là vì bê bối trước đó của Pouyaud cũng về việc đặt lại tên cho một sinh vật nổi danh khác: loài cá vây tay (tên tiếng Anh phát âm là seel-uh-kanth).

Cá vây tay thuộc một bộ cá thường thấy trong các mẫu hóa thạch từ thời tiền sử và được cho là đã tuyệt chủng cùng với loài khủng long, cho đến tận năm 1938, khi một phụ nữ Nam Phi trông thấy một con bị lọt vào mẻ cá đánh bắt ở vùng nước sâu. Con cá dài một mét rưỡi màu xanh nước biển với những cái vây như tay người và “cái đuôi chó cún nhỏ” là một trong những phát hiện đáng kể nhất trong ngành động vật học của thế kỉ hai mươi. Cá vây tay không chỉ là một “hóa thạch sống” (theo cách dùng từ của Darwin), một kẻ bám trụ, một trong những “dấu vết của một bộ sinh vật từng một thời chiếm ưu thế,” mà nó còn trám vào chỗ của “mắt xích” còn thiếu của quá trình tiến hóa từ cá lên động vật trên cạn. Dù nói thế không hoàn toàn chính xác, nhưng đúng là cá vây tay là một loại “cá có vây chân” hiếm thấy, khi vây của chúng mọc từ vùng bụng mập tròn và di chuyển tiến lùi y như chân. Và như thế, nó có liên quan đến loài cá đầu tiên bước ra khỏi mặt nước cách đây 300 triệu năm, đem lại sự trỗi dậy cho tất cả các loài xương sống trên cạn, bao gồm cả chúng ta. Loài cá có vây chân còn sống duy nhất từng được biết đến ngày nay là một loại cá phổi nước ngọt. Một thời gian dài, có hẳn một cuộc tranh cãi kịch liệt xem cá phổi hay cá vây tay mới là họ hàng cá gần nhất với chúng ta.*

•

Năm 2013, cuộc tranh cãi cuối cùng cũng kết thúc khi Trung tâm nghiên cứu của MIT và Harvard giải mã được bộ gen cá vây tay, để trình lên một nhóm các chuyên gia quốc tế phân tích và họ đã kết luận rằng cá phổi chiến thắng. (Ghi chú của tác giả)

Vậy là vào năm 1999, bốn năm trước khi Pouyaud nhắm vào cá rồng, anh ta đã xuất bản một nghiên cứu mô tả hẳn một loài cá vây tay mới sống ở bờ bên kia Ấn Độ Dương, đây đúng là một tin giật gân. Tuy nhiên Pouyaud lại không phải là người thực sự phát hiện ra loài cá này. Thực tế đó là một nhà ngư học người Mỹ có tên là Mark Erdmann. Anh ta đã phát hiện nó trong một khu chợ lúc đi nghỉ tuần trăng mật ở hòn đảo Sulawesi của Indonesia. Buồn thay cho Erdmann, anh ta đã bị vuột mất con cá. Anh đã dành thời gian để tìm con khác - mãi đến gần một năm sau mới thành công. Trong lúc một đội các nhà sinh vật học ở Mỹ phân tích ADN của con cá vây tay thì Pouyaud tiếp cận được một cá thể ở một viện nghiên cứu Indonesia, nơi nó được lưu trữ, và cùng với năm nhà khoa học Indo khác, anh ta mô tả và đặt tên cho con cá, chẳng hề nhắc gì tới người phát hiện ra nó.

Một chuỗi những lời buộc tội vi phạm bản quyền khoa học nối tiếp theo đó. Để đáp trả, Pouyaud cùng hai đồng nghiệp Pháp khác gửi một bức ảnh cho tờ tạp chí Thiên nhiên đầy quyền lực, bức ảnh cho thấy một con cá vây tay Indonesia ở khu chợ cá địa phương từ năm 1995. Hành động này nhằm chứng minh người Pháp đã biết đến nó từ lâu trước Erdmann. Tuy nhiên, ngay trước khi bài báo được in, một nhân viên của Thiên nhiên đã phát hiện ra bức ảnh là giả - nó chính là bức ảnh Erdmann chụp con cá vây tay khó khăn lắm mới tìm được của anh ta, sau khi đã bị chỉnh sửa cho nằm trên một miếng gỗ. Thay cho bài biện hộ, tờ Thiên nhiên đăng một bài vạch trần lời nói dối. Kể từ đó, Pouyaud vẫn còn bị mang tiếng xấu, nên những tuyên bố của anh ta về loài cá rồng châu Á bị phần lớn người trong giới phớt lờ.

❀ ❀ ❀

Vậy là người duy nhất cố tách bạch các chi trong loài cá này đã không gặt hái được nhiều thành công, và kể từ đó chưa có ai đụng tới đề tài này nữa. Tuy nhiên, con cá mà Tyson Roberts kể cho tôi nghe không phải chỉ là một loại biến thể màu sắc - nó còn có hoa văn, một điều dường như ám chỉ rằng nó thực sự là độc nhất. Không lâu sau cuộc nói chuyện của chúng tôi, tôi tìm được một bức ảnh mờ mịt lưu truyền trên mạng về một con cá rồng có những dấu vết lạ lùng như thư pháp trên mình, vì thế mà nó được đặt tên là batik. Không ai biết bức ảnh trên từ đâu ra. Vài người nghĩ nó là ảnh giả.

Tuy nhiên, nếu trên đời này còn một giống cá rồng chưa được biết tới tồn tại, thì hẳn nhiên là nó sẽ ở Myanmar, vùng đất nằm vắt vẻo giữa Trung Quốc và Ấn Độ như hình một chú khỉ, phần đuôi trải dài của nó đặt giữa những dòng nước tối ở biển Andaman và những ngọn núi xanh biếc của Thái Lan. Phần lớn vùng lãnh thổ này đã bị ngăn cách khỏi thế giới bên ngoài từ sau một cuộc đảo chính quân sự năm 1962. Như một người bạn chuyên chơi cá cảnh từng nói với tôi: “Ngày nọ bạn có thể đi vào đó, ngay hôm sau lại không thể ra được.”

Nhưng kể cả nếu con cá kia có tồn tại đi nữa, rất có thể một nhà khoa học ở đâu đó đã thu được một cá thể và đang sẵn sàng mô tả nó. Khả năng này đè nặng trong lòng Tyson, ông đã thúc giục tôi phải điều tra chút ít và hỏi thăm “một cách tinh tế’ về loài cá mới tiềm năng kia. “Nhưng phải hết sức bí mật đấy nhé,” ông cảnh báo. “Đừng có kể với người Singapore, bởi vì bọn họ sẽ thèm con cá đến chết đi được.”

Tôi không cần phải tìm hiểu đâu xa. Chỉ vài tuần sau khi nói chuyện với Tyson, tôi đã quay lại Singapore để tham dự Aquarama lần thứ hai. Trong bữa trưa với nhà sinh vật học phân tử László Orbán của Phòng nghiên cứu Khoa học Sự sống Temasek, tôi đã được biết cả anh ta cũng nghe nói về con cá rồng Myanmar kia - thực tế, anh ta còn nhận được các mẫu vật để phân tích gen.

Trái tim tôi nặng trĩu như một hòn đá chìm xuống nước sâu. Dù lúc đầu tôi chỉ muốn giúp Tyson, nhưng ý tưởng khám phá ra một loài vật mới cũng đã hấp dẫn tôi.

“Con cá đó rất, rất khác với những con còn lại - thậm chí còn đẹp hơn cả những con cô tìm được ở đây,” Orbán nói. Anh là một người Hungary nhẹ nhàng với tình yêu sâu sắc dành cho loài cá, đến nỗi khi nói về chúng mắt anh long lanh hẳn. “Nó có một hoa văn màu sắc rất đặc biệt trên bộ vẩy, thực sự rất đẹp. Tôi chỉ trông thấy vài bức ảnh, nhưng…”

Chờ đã! Chỉ có ảnh thôi à?

Hóa ra Orbán không có mẫu cá nào mà chỉ là hai mẩu nhỏ cắt ra từ vây của nó. Anh ta nói đó là tất cả những gì anh ta cần để phân tích gen. “Có khi còn ít hơn cả lớp đất dưới móng tay cô ấy chứ.” Hai mẩu vây này được một nhà ngư học người Đức tên là Ralf Britz ở Viện bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London gửi tới.

“Tôi cho là ông ta có con cá phải không?” Tôi hỏi.

“Tôi không biết.” Orbán nhún vai. “Cô phải hỏi ông ta.”

❀ ❀ ❀

Khi trở về nhà, tôi gọi ngay cho Ralf Britz ở Viện bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London. Trên điện thoại ông ta có vẻ khá dễ chịu, hỏi rằng liệu tôi có thể gọi lại sau bốn mươi lăm phút nữa không, rồi vội vã đi về nhà và bỏ mặc tôi đánh vật với cái máy trả lời tự động của ông ta suốt cả buổi sáng hôm ấy, với những cuộc điện thoại gọi cách nhau không lâu. Dù việc này không làm tôi yêu quý gì ông ta cho cam, nhưng lúc ấy tôi vẫn chưa hiểu thế là thế nào. Thay vào đó, tôi chỉ rầu rĩ lập luận rằng chỗ nào có vây thì chỗ đó thường có cá. Hơn nữa, vào thời đại ngày nay, chẳng phải chỉ một miếng vây bé tẹo - một mẩu thịt không hơn - là đủ để một nhà khoa học mô tả về một loài mới? Chẳng phải nó chứa toàn bộ thông tin về con cá ấy dưới dạng ADN hay sao?

Chỉ sau hơn hai tháng và nửa tá email sau đó tôi mới gặp được Britz lần nữa trên điện thoại ở London. Ông ta đã lảng tránh tôi vì không giữ con cá. Ông ta kiếm được mẩu vây đã gửi cho Orbán từ một nguồn nào đó ở Myanmar mà ông từ chối nêu tên. Trong khi ông ta háo hức được mô tả một loài cá rồng mới, ông khăng khăng rằng việc có được toàn bộ cá thể - tức con cá thật - “là tuyệt đối cần thiết.”

Và nó cũng gần như bất khả thi. “Như cô đã biết, Myanmar là một đất nước rất khó tới làm việc,” ông ta nói với tôi bằng trọng âm Đức lạnh lùng. “Con cá này xuất hiện ở dòng sông Tenasserim, mãi trên vùng núi, và khả năng cô tới được đó là rất thấp.”

Ông ta đang nói từ kinh nghiệm bản thân. Ông đã đến Myanmar bảy lần trong thập kỉ vừa qua và vẫn chưa tìm được con cá rồng. Năm kia, khi ông đã nghĩ rốt cuộc mình cũng tới được quê hương của nó thì chính phủ thu hồi giấy phép của ông vào phút chót. “Tôi chưa từng thấy quốc gia nào bị kiểm soát chặt chẽ đến thế,” ông nói. “Họ biết từng đường đi nước bước của tôi.”

Khi nghĩ lại tôi mới thấy điều này không hề có vẻ hứa hẹn gì. Thế nhưng sự bi quan của ông ta hầu như chẳng tác động nổi tôi, bởi trái tim tôi còn đang hân hoan khi nhận ra con cá rồng kia vẫn còn là một mục tiêu có thể theo đuổi. “Ông có nghĩ đó là một loài khác không?” Tôi hỏi.

“Tôi không thể nói trước được,” ông ta nói và chọn lựa từ ngữ thật cẩn thận. “Có thể đúng nhưng cũng có thể không.”

Tôi không chắc quy ước trong chuyện này là gì khi mà có tới hai nhà ngư học cùng theo đuổi một con cá, nhưng vẫn áp dụng ý tưởng mơ hồ, ngây thơ về sự hợp tác vui vẻ, tất cả cùng nhau làm việc vì một nền khoa học tiên tiến hơn. Để nhắm tới mục đích này, tôi hết sức nhẹ nhàng hỏi Britz có biết Tyson Roberts không.

“Cô mà tìm được nhà ngư học nào không biết ông ấy thì tôi sẽ rất ngạc nhiên đấy. Ông ấy là một nhân vật sáng chói. Ai cũng biết ông ấy cả.” Dường như ông ta muốn nói gì thêm, nhưng lại dừng ở đó.

“Ông có biết Heiko Bleher không?” Tôi hỏi.

Britz cười không thoải mái lắm. “Cô liệt kê hết bọn họ rồi! Có, tôi biết Heiko, có chứ.” Lại là sự im lặng kiềm chế đó.

“Thực ra tôi đã hi vọng ông ấy có thể đi cùng tôi để tìm con cá,” tôi thú nhận. “Vì tôi nghĩ nếu có ai đó có thể…”

Britz rên lên và bật ra từ “không.”

“Ông không nghĩ ông ấy làm được à?”

“Có thể ông ta sẽ xoay xở được, nhưng tôi không nghĩ ông ta sẽ làm việc đó một cách hợp pháp,” ông ta nói, chỉ ra tất cả những rào cản cấm xuất khẩu ở Myanmar. “Nếu là cô, tôi sẽ không giao du với ông ta đâu.”

❀ ❀ ❀

QUÁ MUỘN.

Tôi đã kể cho Heiko nghe về con cá rồng Myanmar có hoa văn chữ viết khi gặp ông ở Aquarama mất rồi. Lúc ấy ông đang ngồi uống cà phê, vành mũ cao bồi đội nghiêng tầm mắt, áo sơ mi mở phanh đến tận bụng, tôi thản nhiên thả thính rồi quan sát biểu hiện cá cắn câu gần như không thể nhận biết nổi của ông. Đôi cánh mũi chỉ khẽ phập phồng. Nhưng khi tôi cho ông xem bức ảnh mờ nhòe tôi tìm được trên mạng, ông vươn cả người tới để xem con cá. “Con này đúng là khác,” ông nói.

Tôi tin rằng Heiko là người lí tưởng để theo đuổi một con cá rồng trong tin đồn, vì hai lí do: (1) Có thể nói rằng ông đủ khả năng đi đến bất cứ đâu. Chính Ralf Britz từng kể: “Ông ta đã từng đi đến những nơi mà tôi phải thừa nhận rằng không thể có người thứ hai tới được, bởi sự kiên trì của mình.” Tenasserim - mũi cực nam của Myanmar, một trong những mảnh đất vĩ đại còn chưa được khám phá của thế giới - sẽ là một bài thử thách khả năng thực sự dành cho ông. Và (2), ông sẽ không muốn giữ con cá làm của riêng. Vốn là một nhà tự nhiên học chuyên đi thực tế theo kiểu thời Victoria, ông không mô tả các loài mới mà lại chuyển các loài này đến những nhà khoa học của phòng thí nghiệm, như lúc ông mang con lươn tới cho Tyson làm quà chúc bình phục khi đến thăm ông bạn ở bệnh viện Panama vậy. Còn ai thích hợp hơn Heiko để tìm về cho nhà ngư học vĩ đại niềm vui cuộc đời!*

•

Nguyên văn his poisson de résistance, nghĩa là điện trở biến dạng của ông ấy - tác giả chơi chữ.

Tuy nhiên, lúc gặp Heiko, tôi vẫn chưa tìm ra nguồn gốc mẩu vây; và tôi biết ông sẽ không muốn theo đuổi một con cá nếu người khác đã có nó. Thêm vào đó, còn nhiều trở ngại khác phải tính đến.

“CITES tạo ra một rào cản,” Tan Heok Hui - “chàng trai cá” ở Đại học Quốc gia Singapore đã chỉ ra điều này khi tôi đến gặp anh ta. “Đáng ra nó phải điều chỉnh việc buôn bán quốc tế, nhưng thực tế nó lại cản trở nghiên cứu khoa học.” Anh ta kể với tôi rằng làm việc với những loài động thực vật đã được liệt kê trong Sách Đỏ khó khăn tới mức nhiều nhà khoa học đã phải bỏ cuộc ngay từ đầu. Điều đó có nghĩa là một vài loài sinh vật quý hiếm nhất trên thế giới đáng ra phải được chú ý tới thì rốt cuộc lại không được vậy.

Tan cũng biết về con cá rồng batik, nhưng nói anh ta không quan tâm đến việc theo đuổi nó bởi quá nhiều khó khăn về phía giới chức trách. Khi tôi kể với anh rằng chính Tyson đã gợi ý cho tôi đi bắt con cá, Tan bảo: “Không, không, đừng làm thế.”

“Có vẻ như ông ấy nghĩ việc đó dễ như ăn kẹo,” tôi nói.

“Ông ấy nói có vẻ dễ thôi. Nhưng nếu cô bị bắt vì mang con cá về cho ông ấy, thì cô là đồ ngốc.”

Tuy nhiên quan điểm của Tyson là: con cá đâu có được bảo vệ - làm có thể “bảo vệ” một loài hoàn toàn mới mẻ đối với khoa học? Tất nhiên điều này còn phải cân nhắc lại: Không ai có thể nói chắc rằng nó là một loài mới, tách biệt hẳn loài cá rồng châu Á, cho đến khi nó được chính thức mô tả; nhưng làm gì có ai mô tả được nó nếu còn chưa bắt được con nào.

Thêm nữa, không phải CITES là rào cản duy nhất. Theo Công ước về Đa dạng Sinh học, một hiệp định toàn cầu được kí từ đầu những năm 1990, ‘các quốc gia có chủ quyền đối với các tài nguyên sinh học của đất nước họ.” Nói cách khác, Myanmar sở hữu hoàn toàn con cá bản địa này tới tận cái vẩy cuối cùng. Xâm nhập vào đất nước họ và lấy đi dù chỉ một mẩu vây nhỏ mà không được cho phép cũng có thể là vi phạm pháp luật nước sở tại và cấu thành tội ăn cắp nguồn gen, hay ăn cắp sinh học. Đó là lí do Heiko phải vào tù ở Amazon hồi năm 2008 - vì đã cố ra khỏi Brazil cùng với những loài cá được bảo tồn.

Tuy nhiên tôi nghĩ mình sẽ lo vụ giấy tờ sau. Bước đầu tiên là phải khám phá xem liệu con cá rồng Myanmar ấy có tồn tại thật không đã. Khi đã xác nhận được rằng Ralf Britz không sở hữu mẫu vật nào ở London, tôi gửi email cho Heiko để hỏi thẳng ông có muốn đi tìm con cá cùng tôi không, còn nghiêm trang viết thêm rằng: “Tôi nghĩ chúng ta có thể có một đóng góp thật sự cho khoa học vì việc này.” Nhưng có thật tôi nghĩ như thế không? Có thật chuyện này chỉ vì khoa học không?

❀ ❀ ❀

Ngay từ đầu, niềm vinh quang của việc phát hiện và đặt tên cho cá đã là một phần quan trọng trong thú chơi cá cảnh. Đến những năm 1930, rất nhiều loài mới đã gia nhập thương trường. Năm 1935, một cuốn sách hướng dẫn chơi cá của Mỹ đã liệt kê được khoảng 243 loài. Năm 1955, cha đẻ của ngành công nghiệp cá cảnh nhiệt đới là Herbert Axelrod đã cho xuất bản cuốn Sổ tay Các loài cá cảnh nhiệt đới của mình, con số lúc này đã tăng vọt lên thành 410 loài. Các chương giới thiệu tập trung vào việc làm thế nào để thu thập cá từ thiên nhiên, làm thế nào gửi một loài cá chưa được xác định đến chỗ các nhà ngư học để định danh cho nó, và cách người ta đặt tên khoa học cho cá.

Xuất thân trong tầng lớp công nhân ở Bayonne, New Jersey, Axelrod là một nhân vật lập dị và đầy tham vọng. Ông thành lập tờ Tạp chí Người chơi cá cảnh nhiệt đới năm 1952 ở tuổi hai mươi lăm và phát triển nó thành Nhà xuất bản TFH (có biệt danh là Hãng General Motors của thế giới thú cưng), là nơi phát hành những đầu sách như Chuột Mỹ hiện đại và Lợn Guinea cho những ai yêu thích. Ông nổi lên trong thập kỉ sau Đại chiến Thế giới II, đúng lúc vật nuôi trở thành một loại hàng hóa thời thượng - chính ở thời này mà chó thuần hóa trở nên phổ biến và người ta bắt đầu xây dựng các trang trại chó. Cá nhiệt đới không nằm ngoài xu thế. Trước đây người ta bắt chúng từ môi trường tự nhiên và chỉ được vài người nuôi nhân giống trên diện nhỏ lẻ thì nay đã được nhân giống hàng loạt ở các trang trại tại Florida. Axelrod nhanh chóng trở thành người nhân giống vĩ đại nhất thế giới, báo cáo cho rằng ông trữ tới sáu triệu con cá trong năm trang trại gần Tampa. Ở một trong những trang trại này, ông đã thuê chàng trai trẻ mới chân ướt chân ráo từ Brazil sang - anh chàng kiêu ngạo kì diệu có tên Heiko Bleher.

Là huyền thoại đầu tiên trong giới cá cảnh, Axelrod tự nhận mình là một nhà thám hiểm gan dạ. Năm 1965, tờ Sports Illustrated viết rằng ông đã thực hiện hơn bốn mươi cuộc thám hiểm tới Nam Mỹ, châu Phi, châu Úc, quần đảo Fiji, Indonesia, Thái Lan, Ấn Độ và Quần đảo Mã Lai. Theo lời Axelrod, ông có thể đọc tên bảy ngàn loài cá ngay tại chỗ.

Chính Axelrod là người mang lại danh tiếng cho Heiko với tư cách cộng tác viên của Tạp chí Người chơi cá cảnh nhiệt đới. Trong một khoảng thời gian, hai người thân thiết như cha con. Nhưng rồi đến năm 1976, họ cùng lên đường trên tuyến Cao tốc xuyên Amazon - chuyến đi kết thúc không mấy tốt đẹp. (Heiko buộc tội Axelrod bỏ mặc ông giữa rừng rậm mà không có lương thực dự trữ.) Sau đó họ không nói chuyện với nhau suốt hai năm. Tuy nhiên, đến cuối những năm 1980, họ đã hòa giải và bắt đầu hợp tác trong một cuốn sách về cá mang lại cái kết cho các cuốn sách khác, sách hướng dẫn dễ hiểu về mọi loài cá từng được buôn bán. Nhưng sự cộng tác này cũng kết thúc chua chát và Axelrod đâm đơn kiện người mình bảo trợ. Từ lâu ông đã được tờ Sports Illustrated mô tả là “vô cùng yêu thích việc tranh cãi và kiện tụng.” Một luật sư có quen biết cả hai đã mô tả sự thù địch của Axelrod rất chính xác là vấn đề danh dự: “Herb coi chuyện này là ‘Ta giỏi hơn cậu và có nhiều con cá được đặt theo tên ta hơn cậu,’ rồi ông ấy quyết tâm hủy diệt Heiko.”

Cuối cùng Axelrod thắng kiện. Theo lời Heiko, ông đã mất sạch tiền tiết kiệm trong ba mươi năm và cả bảy ngôi nhà ông sở hữu vào thời đó. Nhưng điều làm ông hối hận nhất là khi mẹ ông mất năm 1991, ông đã không được gặp bà suốt hai năm trời bởi quá bận rộn với việc kiện cáo ở New Jersey.

Trong khi đó, Axelrod kiếm được cả một gia tài giúp ông có khả năng mua trọn bộ bốn nhạc cụ tứ tấu của hãng Stradivari, trị giá 50 triệu đô la. Sau này ông đã hiến tậng toàn bộ số tiền cho Học viện Smithsonian năm 1998. Khung thời gian ấy lại có vẻ hoàn hảo để được giảm một khoản thuế kếch xù khỏi hợp đồng bán công ty TFH của ông trị giá 80 triệu đô la. Tuy nhiên, chẳng bao lâu sau, chính ông lại vướng vào một vụ kiện với người mua công ty, khi họ phát hiện ra các giấy tờ bị làm giả, cáo buộc rằng Axelrod đã dùng công ty để tiêu xài hoang phí cho các dam mê cá nhân từ xì gà cho đến các cô nhân tình. Điều này đã khiến IRS* điều tra. Tháng Tư năm 2004, Axelrod, khi đó bảy mươi sáu tuổi, bị chính thức buộc tội trốn thuế và đã trốn chạy tới Cuba. Hai tháng sau, ông ta bị bắt ở Berlin và cuối cùng bị dẫn độ về New Jersey để chịu án mười sáu tháng tù giam.

•

Cơ quan Thuế Liên bang.

Bất chấp lần xuống dốc này, tên tuổi Axelrod vẫn được vinh danh bất tử với mười sáu loài cá (bao gồm cả một loài cá vây tay đã tuyệt chủng) và cả một chi sinh vật. Nổi tiếng hơn cả trong đó là cá neon đỏ, Cheirodon axelrodi, loài cá cảnh bán chạy nhất mọi thời đại. Axelrod tuyên bố ông đã phát hiện ra loại cá nhỏ bé có cái bụng đỏ rực và một sọc dọc thân như đèn neon ở một nhánh phụ của dòng sông Amazon vào năm 1954. Nhưng sau này Hiệp hội Danh pháp Động vật Quốc tế đã phát hiện ra ông ta mua nó từ một cửa hàng vật nuôi ở New Jersey.

Heiko, đương nhịên, chính là tên gốc để đặt cho loài cá sóc đầu đỏ, Hemigrammus bleheri, theo lời ông thì nó là loại cá bán chạy thứ hai trong mọi thời đại. Tôi hi vọng ông sẽ không thể từ chối cơ hội tăng thêm một cấp cho tấm lưới của mình.

❀ ❀ ❀

Heiko mất hơn một tháng mới trả lời tôi về chuyện Myanmar. Email của ông tới với tôi vào ngày cuối cùng của tháng Tám, ông vừa mới bị tai nạn khủng khiếp, gợi nhớ lại vụ tai nạn của ông với bà mẹ trên dãy Andes từ năm mươi bảy năm trước. “Tôi hết sức xin lỗi vì trả lời cô muộn thế này,” ông viết, “nhưng tôi chỉ vừa trở về tối hôm qua sau một chuyến phiêu lưu hoành tráng băng qua Tajikistan, Uzbekistan, Turkmenistan và Iran. Ở đó tôi đã gặp phải một tai nạn kinh khủng sau những khám phá và cả những nỗi thất vọng ghê gớm. Tai nạn xảy ra Chủ nhật tuần trước, gần biên giới Thổ Nhĩ Kỳ.” (Ghi chú: Tôi đã chỉnh lại tất cả những chỗ viết sai chính tả. Bức thư cứ như được gõ bằng ngón chân cái của ông ấy vậy.)

Heiko đã tới Tajikistan để thu hồi chiếc xe Heikomobile bị hỏng ở đó từ hai năm trước và mới được sửa lại. Tuy nhiên, Tajikistan có thể không phải là nơi đáng tin cậy nhất để sửa một chiếc Mercedes bán cạn đặt chế tạo riêng. Khi Heiko đang phóng xe ra khỏi rặng núi Zagros của miền tây Iran, toàn bộ phần bánh sau - cả trục xe và các thứ - rơi ra, và ông đã bị “văng ra khỏi cửa xe,” ngã giập chân trái, lúc này đang phải bó bột. Ông dính “sẹo (sic) khủng khiếp khắp người,” và “đầu bị khâu (sic) bao nhiêu mũi.”

Tất cả những chuyện này đều khá kịch tính. Thế nhưng, tôi thấy mình vẫn đọc lướt qua những chi tiết rùng rợn như một người đi tìm vàng đang sàng cát cho đến khi mắt tôi tham lam bám lấy một cục quặng vàng ở đoạn gần cuối: “Vâng, tôi rất mong được trở lại Myanmar.” Cụ thể là Heiko rất mong được khám phá vùng đất aqua incognita của mũi cực nam - chính là phần đuôi con khỉ, Tenasserim.

Ông nói rằng vấn đề duy nhất là ông còn tới bốn chuyến thám hiểm nữa phải thực hiện trước tháng Mười hai (với một cái chân bó bột ư?), “và không biết bao nhiêu bài giảng với hội nghị nữa.” Nhưng ông nghĩ mình có thể lên kế hoạch một chuyến đi vào tháng Hai, tức là năm tháng nữa. Lúc ấy sẽ rơi vào mùa khô ở Myanmar, thời điểm ông thích đi thu thập ở đó, vì cá sẽ tập trung nhiều hơn trong khoảng nước hẹp hơn. “Giờ tôi sẽ đi ngủ,” ông viết. “Nhưng tôi nghĩ chúng ta có thể thực hiện được đấy.”

Tôi thì không dám chắc. Tyson nói thì nghe có vẻ bắt được con cá rồng rất dễ. Tuy nhiên tôi đã khám phá ra rằng dòng sông Tenasserim, nơi được cho là đã tìm thấy con cá, chính là chiến trường của cuộc nội chiến kéo dài nhất thế giới.

Bấy giờ là cuối mùa hè năm 2011. Mùa thu trước đó, Myanmar vừa có cuộc tổng tuyển cử bầu tổng thống đầu tiên trong hai mươi năm, nhưng nó đã bị Liên Hiệp Quốc phủ quyết là gian lận, còn Tổng thống Obama thì lên án là “vừa không dân chủ vừa không công bằng.” Sau cuộc bầu cử, bạo lực lại một lần nữa nổ ra ở các khu vực biên giới. Trong lúc đọc các báo cáo về những cuộc chạm trán và leo thang quân sự giữa các lực lượng của chính phủ và các bộ tộc đòi li khai, tôi lạc lối giữa một rừng các tên viết tắt. Nào là DKBA (Democratic Karen Buddhist Army - Quân đội Phật tử Karen Dân chủ), KNLA (Karen National Liberation Army - Quân đội Giải phóng Quốc gia Karen), KIO (Kachin Independence Organization - Tổ chức Kachin Độc lập), nào KIA (Kachin Independence Army - Quân đội Kachin Độc lập), cộng thêm các nhóm nổi loạn và mujahieen đạo Hồi, tất cả đều đánh nhau với Tatmadaw, quân đội chính phủ Myanmar - trong những thời điểm khác nhau và theo từng liên minh khác nhau.

Hơn nữa, tôi còn có một mối lo ngại khác: Có thể tôi còn chẳng xin nhập cảnh được vào đất nước này. Myanmar nổi tiếng là đất nước thường xuyên từ chối cấp thị thực cho các nhà báo và phóng viên, ngay cả những người tới đó chỉ để đi du lịch. Tôi lo ngại rằng chỉ cần kiểm tra tên tôi trên Google một lần là họ sẽ biết nghề nghiệp của tôi, và tôi sẽ bị từ chối, để cho Heiko đi tìm con cá rồng mà không có tôi.

Vì vậy, vào tháng Chín, tôi đã phải đứng xếp hàng trước Tòa án Dân sự ở thành phố New York, nhận họ của Jeff là Korn, để tôi có thể vào Myanmar với tư cách khách du lịch mà không gây nghi ngờ gì. Vấn đề duy nhất mà tôi sớm biết được là tôi bị buộc phải thông báo công khai việc thay đổi họ này cùng với địa chỉ của mình, thế là tiêu tùng mục đích ẩn danh.

Cách duy nhất để lách luật là tôi đệ đơn thỉnh cầu lên tòa án xin bảo vệ hồ sơ của mình, một lựa chọn vốn được đề ra để dành riêng cho các trường hợp bị bạo hành gia đình. Trong lúc ngồi trên ghế băng cứng ngắc của tòa, chờ đợi thỉnh cầu niêm phong hồ sơ đổi tên của mình được chấp thuận, tôi nghĩ về chuyện mọi người khác ở tòa đã đối xử tử tế khác thường với mình thế nào, nói nhỏ nhẹ ra sao, dù không ai nhìn thẳng vào mắt tôi, mà thay vào đó là lịch sự nhìn vào một điểm nào đó ở phía sau tai tôi. Nếu phải lựa chọn một thời điểm, thì đó chính là giây phút tôi bắt đầu nghi ngờ rằng mối quan hệ của mình với cá rồng không hẳn là lành mạnh 100%.

❀ ❀ ❀

Rốt cuộc tôi cũng được cấp thị thực bốn tuần để tới Myanmar trong tháng Hai, tôi dự định gặp Heiko và đi tìm con cá rồng trong lời đồn cho Tyson. Tuy nhiên, trước đó tôi cũng còn những việc dang dở của chính mình. Mùa mưa vừa mới bắt đầu ở Borneo. Theo ngư dân địa phương, đó là thời điểm vẫn còn có thể bắt được cá rồng trong năm. Tôi quyết tâm một lần nữa tìm hiểu điều gì đã xảy ra với con siêu cấp huyết long.

PHẦN III

SIÊU CẤP HUYẾT LONG

CHƯƠNG CHÍN

Thời đại của
những bể cá cảnh

ĐẢO BORNEO CỦA MALAYSIA – SARAWAK

Năm 1852, nhà thám hiểm người Áo Ida Pfeiffer mặc bộ váy thời Victoria chỉn chu, đi trên một con thuyền gỗ dài dọc sông Borneo của loài cá sấu ăn thịt người. Hạ trại đêm ở một ngôi nhà dài tại Dayak, bà được dành cho vị trí danh dự bên cạnh bếp lửa, ở đó bà nằm dưới hai cái sọ người và một cái đầu vừa mới bị chặt. “Gió thổi vào lều làm những cái sọ khô va nhau liên tu bất tận,” sau này bà viết, “mùi hôi thối từ chiếc đầu lâu mới thì thật không thể chịu nổi, thi thoảng cơn gió còn đưa nó phả thẳng vào mặt tôi… Không tài nào ngủ nổi, và tôi đã phát sốt vì kinh hoảng.”

Tôi tìm thấy tên của Ida lần đầu tiên trong một đợt khảo sát về những loài cá ở Sentarum, ngay khi tôi chuẩn bị quay lại Borneo một mình, hơn hai năm sau chuyến đi đầu tiên của tôi tới đó. “Các thám hiểm (và kiến thức) về quần thể cá,” tôi đọc được, “bắt đầu với Ida Pfeiffer, người đã khám phá ra vùng hồ Kapuas vào năm 1852.” Chờ đã - cái gì cơ? Một phụ nữ châu Âu trong những năm 1850, khi mà hầu hết phụ nữ đều bị bó buộc với công việc nội trợ, đã tới được tận cái đầm mà mãi thế kỉ hai mươi mốt này tôi còn khó tiếp cận ư?

Tôi nhanh chóng biết được rằng Ida là một nữ tác giả người Áo, nổi tiếng nhờ ghi chép lại những chuyến đi của mình. Hồi còn là một bé gái ở Vienna, bà đã mơ rằng chiếc xe ngựa nào đó đi ngang qua sẽ cuốn bà tới một vùng đất xa xôi nào đó. Tuy nhiên, trước khi đến được bất kì nơi nào, bà đã kết hôn và sinh hạ hai con, kết cuộc trở thành một bà góa ở tuổi trung niên, không tài sản và phải dạy piano trong phòng khách nhà mình. Vì lòng mộ đạo, bà sắp xếp một chuyến đi tới Đất Thánh, xuất bản cuốn sách về chuyến hành hương này và bán chạy đủ để trang trải cho chuyến thám hiểm thứ hai tới Iceland. Sau đó bà tuyên bố với hai người con trai đã trưởng thành của mình rằng bà mong muốn đi thăm thú Brazil, chỉ có điều bà không nhắc tôi một chi tiết nho nhỏ - đó là bà dự định đi đường vòng về nhà, đánh một vòng quanh cả địa cầu.

Tôi lập tức chúi mũi vào cuốn sách bán chạy nhất hồi năm 1850 của Ida - Chuyến đi vòng quanh thế giới của một Quý bà. Biết nói thế nào nhỉ, bà ấy không thực sự là một người phụ nữ tốt tính. Bà háo hức nói xấu người ta và phàn nàn quá nhiều về sự giúp đỡ của những người bề dưới (chẳng hạn một người hầu bị bệnh chân voi làm bà ăn mất cả ngon). Điều trớ trêu là khi cuối cùng đã có cơ hội ngắm phần còn lại của thế giới, Ida lại gần như toàn thấy sự thiếu sót. Bà kết tội Rio de Janeiro bẩn thỉu còn các tộc người Anh điêng ở Amazon thì hoang dã. Bà cảm thấy bị xúc phạm vì tập tục yêu đương tự do của người Tahiti. Khi tới Quảng Châu, bà cải trang thành nam giới để tự do đi lại trên đường, Ida cũng chẳng thích thú gì người Trung Quốc, tuyên bố rằng họ hèn nhát và giả dối. Sau hàng tháng trời mắng nhiếc “những quốc gia hủ bại và ngoại đạo” khắp vùng Viễn Đông, bà mới thở ra một hơi nhẹ nhõm khi cuối cùng cũng tới được nước Nga Cơ đốc giáo - tại đây bà nhanh chóng bị tống vào tù vì bị nghi làm gián điệp. Sau này bà viết rằng người Nga có vẻ ngoài ngu ngốc và thô lỗ, lối hành xử của họ hoàn toàn khớp với vẻ ngoài ấy. Cuốn sách của bà gặt hái thành công vang dội.

Thành công tới mức chỉ một năm sau khi xuất bản nó, bà đã lại lên đường nghiên cứu cho tập tiếp theo, Chuyến đi thứ hai vòng quanh Thế giới của một Quý bà. Xuất phát từ London trên một chiếc tàu chở hàng hướng tới Mũi Hảo Vọng, bà dự định đi trọn một vòng quanh trái đất theo hướng ngược lại, từ châu Âu hướng về phía đông thay vì phía tây như trước. Hành trình này đưa Ida tới vùng đất Tây Ấn, - Indonesia ngày nay - nơi bà trở thành người Âu châu đầu tiên ghi dấu mình trong các bộ lạc ăn thịt người Batak ở Sumatra. Bà nổi tiếng vì tuyên bố mình quá già và quá cứng đầu nên khó mà thành món ăn ngon được. Trên đảo Borneo, bà đặt chân tới nước Sarawak ở bờ tây bắc, do James Brooke “người Rajah trắng” kiểm soát. Ông ta là một nhà buôn kiêm nhà thám hiểm lập dị, đã chiếm đánh cả một vùng lãnh thổ cho nước Anh, bất chấp việc không hề được hoàng gia chính thức thụ phong. Brooke cai trị vùng bờ biển ấy như một thái ấp riêng, đồng thời tiến hành một chiến dịch đẫm máu hòng loại bỏ nạn cướp biển và săn người trong vùng. Bởi ông ta vừa bị triệu tập về London để điều trần những tội ác chống lại người bản xứ, Ida thất vọng khi không gặp được ông ta. Thay vào đó, bà được cháu trai ông là Đại tá John Brooke đón tiếp. Người cháu này đã cố thuyết phục Ida không đi vào sông Batang Lupar - còn được biết đến với cái tên sông Cá sấu ăn thịt người.

Tuy nhiên Ida không hề chùn bước. Tháng Một năm 1852, bà đã tiến lên thượng nguồn con sông vào vùng lãnh thổ hoang dã của tộc Dayak ăn thịt người. Lầy lội và u ám, vùng rừng nguyên sinh rộng bao la chỉ nhắc nhở bà về Amazon, dù thậm chí nơi này đất còn ẩm ướt hơn. Những khoảng rừng rậm chìm trong làn sương dày đặc che chắn cả những con voi lùn, tê giác hai sừng, những con nai chỉ to bằng lũ thỏ, đười ươi lông đỏ rực, lợn râu và khỉ mũi vòi* với những cái mũi trông y như cái còi xe đạp đang mong muốn người ta bóp nó.

•

Tất cả những loài vật được nhắc đến trong câu này đều là loài đặc hữu ở đảo Borneo.

Ngoài các tay chèo trên chiếc thuyền dài, bạn đồng hành duy nhất của Ida là một người dẫn đường Mã Lai tới từ bờ biển, chẳng mất nhiều thời gian, bà đã đánh giá anh ta là lười biếng và hỗn xược. Mỗi tối, khi mặt trời tắt nắng, bà lại trèo lên một cái thang khác - người phụ nữ bé nhỏ, lưng hơi khòng, váy xòe buộc túm trên hông - để xuất hiện trên ngưỡng cửa một ngôi nhà dài gần nhất. Với người Dayak, hẳn hình ảnh vị khách trong bộ váy tề chỉnh ấy phải kì lạ lắm. Trang phục thông thường của bộ tộc họ là những vòng cổ bằng hạt thủy tinh, vỏ sò và răng người, cẳng tay và bắp chân họ đeo đầy vòng đồng, còn đầu thì cài từng túm lông chim trĩ sao. Nước da của bà trắng bệch với đôi mắt đen nghiêm nghị và đôi môi mỏng dính mím lại thành một đường thẳng khinh khỉnh. Để tránh ánh nắng gay gắt và những cơn mưa xối xả, trên đầu bà không chỉ là chiếc mũ nan từ Ball mà còn cả một tàu lá chuối to đùng.

Mười bảy ngày sau khi đặt chân lên đất liền, Ida đã tới được chân dãy núi và bà leo lên bằng đôi chân trần, bởi bà đã phải bỏ lại cả giày lẫn tất trong quá trình trèo đèo lội suối. Dây leo quấn chặt quanh chân và eo bà. Các cành cây lòa xòa tạo thành những cái lán mát mẻ cho bà dừng chân nghỉ ngơi. Cuối cùng, bà đi bằng thuyền nhỏ dọc một con sông hẹp chảy qua những rừng cây rậm tới mức không có tia nắng nào lọt qua được tán cây. Rồi dòng suối nhỏ này lại đổ ra một khoảng nước rộng lớn hơn: một cái hồ rộng mênh mang có màu sắc và nhiệt độ nước y như món xúp hành âm ấm. Ida chưa từng trông thấy thứ tương tự. Những gốc cây trơ trụi chọc thẳng lên khỏi mặt nước y như những chiếc totem do bàn tay con người cắm xuống. Nếu không phải vì thi thoảng còn nghe được tiếng chó sủa hay gà gáy, hẳn bà sẽ nghĩ nơi này không có người ở.

Ida đã vô tình đặt chân tới Sentarum, vùng đồng trũng rộng lớn của những cái hồ và rừng đầm lầy xuất hiện theo mùa mà sau này Tyson Roberts tiếp tục đi khám phá vào năm 1976. Cũng tại nơi đây, nỗ lực tìm con siêu cấp huyết long của tôi đã lao vào ngõ cụt trên một hòn đảo bé xíu tên là Pulau Melayu năm 2009. Nói cho công bằng thì Ida thật ra không phải người “khám phá” ra Sentarum, và không chỉ vì con người đã sinh sống ở nơi đó cả nghìn năm rồi. Quan khâm sai của chính phủ Hà Lan là L.C. Hartmann từng đi ngang qua khu vực này vào năm 1823, gần ba thập kỉ trước Ida. Tuy nhiên, khi có thêm hai người Hà Lan khác tìm cách trở lại những cái hồ nước đen ở đây, họ đã biến mất một cách bí ẩn. Đó là vào mùa khô.

Tuy nhiên, gần như chắc chắn là Ida chẳng hề hay biết gì về câu chuyện trong quá khứ này, và bà hoàn toàn sững sờ trước nơi mình vừa tìm thấy. Bị cái đầm như mê cung hấp dẫn, bà những muốn dừng lại nghỉ qua đêm với dân địa phương. Nhưng người dẫn đường Mã Lai - chính là “tay đầy tớ láo xược” - đã từ chối bởi quá sợ hãi đám thổ dân ăn thịt người sống ở đó.

❀ ❀ ❀

Một trăm sáu mươi năm sau, tháng Mười hai năm 2011, tôi đứng ngay tại nơi Ida từng khởi đầu chuyến đi của bà năm xưa, nhìn ngắm vùng cửa sông rộng rãi và đầy bùn của dòng sông Cá sấu ăn thịt người. “May mà chúng chỉ ăn thịt đàn ông!” Anh trai tôi gửi mail bảo tôi như vậy. Nhưng cái tên này chẳng phải chuyện đùa. Loài cá sấu nước mặn Crocodylus porosus sinh sống trên con sông này không chỉ là loài bò sát lớn nhất thế giới còn sống, mà còn là loại động vật săn mồi có tập quán chiếm đóng lãnh thổ lớn nhất vẫn còn đi lại trên mặt đất. Trong quán cà phê Tình bạn ở làng chài Lingga ngái ngủ, tôi đã từng ngưỡng mộ những bức hình chụp con cá sấu lưng trắng nổi danh tên là Quý ngài độc thân vui tính, được mệnh danh là Moby Dick* của loài cá sấu. Trong suốt mười năm, nó đã khủng bố các làng mạc, ăn thịt người dân trong lúc lẩn tránh xạ thủ, pháp sư và các phiên bản Dundee Cá sấu* ném lựu đạn về phía nó nữa. Năm 1993, cuối cùng những thợ săn làng Dayak cũng lôi được con quái vật ra khỏi mặt nước bằng một loạt đạn súng trường. Dài gần sáu mét và nặng hơn một tấn, con cá sấu đã chết trông như một thân cây đổ với nụ cười nhăn nhúm.

•

Tên của một chú cá voi trong tiểu thuyết cùng tên.

•

Tên một nhân vật thợ săn cá sấu trong bộ phim truyền hình cùng tên.

Tuy nhiên tôi chẳng trông thấy con cá sấu nào trong lúc đứng nhìn cơn mưa rào đang trút nước xuống bờ bên kia. Bây giờ là mùa mưa, và tôi đã trở lại đảo Borneo để tới Sentarum vào mùa nước nổi, khi cá rồng tụ tập lại để sinh sản. Liệu tôi có tìm thấy những con siêu cấp huyết long trong đám rễ cây chằng chịt ở trên đầm không? Hay chúng đã không còn nữa?

Trong lúc chờ đợi những cơn mưa lấp đầy các hồ ở sâu bên trong đất liền, tôi tới bang Sarawak của Malaysia ở phía tây bắc đảo Borneo để tham dự một hội thảo về nuôi cá rồng ở thành phố thủ phủ Kuching. Khi một quan chức dễ mến ngành ngư nghiệp đề nghị cho tôi đi cùng hai nhân viên của ông ta lên thượng nguồn sông Cá sấu ăn thịt người, tôi chớp ngay cơ hội để lần theo con đường bà Ida Pfeiffer đã mở ra từ những năm 1850 - dù tôi hiểu rằng một khách du lịch như tôi đã không còn có thể tới được tận Sentarum theo đường này nữa.

Thực tế tôi đã đến gần được cái đầm hơn một trăm sáu mươi kilômet khi đi từ hướng bắc, so với cách tiếp cận từ hướng tây nam như lần trước. Tuy vậy, vẫn có hai vật cản ngăn tôi đạt được mục đích: chính là dãy núi mà Ida đã phải trèo qua bằng chân trần, và một vấn đề còn nghiêm trọng hơn: đoạn biên giới giữa Malaysia và Indonesia bị đóng cửa từ khi có tranh chấp quân sự nổi lên giữa hai quốc gia hồi những năm 1960. Người ta bảo rằng sắp tới sẽ có một trạm kiểm soát cho người nhập cảnh, nhưng bây giờ vẫn chưa mở cửa.

Bản đồ Tây Borneo

Thực ra tôi bị thu hút về Sarawak không phải vì những lí do thực tế, mà chỉ vì sự lãng mạn mang tính lịch sử của nó. Mỗi ngày đào sâu thêm về câu chuyện của loài cá rồng, tôi lại càng trân trọng điều này hơn. Bờ biển tây bắc Borneo là trung tâm nhộn nhịp nhất của đảo hồi những năm 1850 - thập kỉ đã chứng kiến phát minh bể cá ở nước Anh, cũng như việc khám phá ra vài bí ẩn thâm sâu nhất của thế giới tự nhiên ở Tây Ấn. Ida Pfeiffer không phải nhà thám hiểm duy nhất đi theo con đường này. Một người khác cũng đã làm vậy, đó là nhà tự nhiên học thực địa vĩ đại nhất của thế kỉ mười chín, và cũng là hình mẫu cho các nhà thám hiểm thời hiện đại mà tôi từng gặp gỡ.

❀ ❀ ❀

Năm 1852, đúng vào cái năm Ida tới Sentarum, giữa Đại Tây Dương, một chàng trai trẻ mảnh khảnh, đeo kính cận đứng trên chiếc thuyền cứu sinh, ra sức tát nước đang bị ngấm vào thuyền. Con tàu đưa chàng Alfred Russel Wallace hai mươi chín tuổi từ Amazon ở Brazil về lại London đã bốc cháy, và Wallace phải kinh hãi chứng kiến công sức làm việc bốn năm trời của mình tan thành mây khói theo đúng nghĩa đen. Lửa liếm vào các cánh buồm và toa hàng, nơi Wallace cất giữ gần như mọi ghi chép của mình cùng với hàng ngàn mẫu vật (trong đó có hàng trăm mẫu vật giới khoa học chưa từng biết tên) mà ông đã mạo hiểm cả mạng sống để thu thập. Con vật duy nhất sống sót sau thảm họa là một chú vẹt.

Wallace trải qua mười ngày lênh đênh trên xuồng trước khi cả ông và thủy thủ đoàn được một con tàu đi ngang qua cứu vớt. Khi về tới London, ông đã thề thốt là từ nay không còn chuyện thu thập gì nữa. Nhưng chẳng bao lâu sau, cơn ngứa chân đã trở lại. Ông chọn Tây Ấn là điểm đến tiếp theo - Archipelago của Mã Lai - bởi những hòn đảo này được biết tới là quê hương của các loài động vật quý hiếm đáng thèm muốn nhất. Không như các nhà tự nhiên học xuất thân thượng lưu ở thời kì đó, Wallace chỉ có tài sản rất khiêm nhường và hi vọng sẽ trang trải chuyến đi của mình bằng cách bán các mẫu vật cho viện bảo tàng hoặc nhà sưu tầm tư nhân thông qua một đại lý ở London.

Mùa xuân năm 1854, Wallace đến Singapore, ở đây ông gặp gỡ vị Rajah Trắng - James Brooke - những người mà Ida Pfeiffer đã bỏ lỡ. Với lời hứa bảo vệ của Brooke, Wallace quyết định hướng tới Borneo, và tới Sarawak vào tháng Mười một cùng lúc với những cơn mưa đầu tiên trong mùa mưa năm đó. Ông hạ trại bên ngoài Kuching và khởi hành đi thu thập côn trùng và động vật - đặc biệt là loài đười ươi giống người to lớn ở Borneo -orangutan. Sau khi bắn chết và nhồi bông con đười ươi mẹ còn đang cho con bú, ông ta tự tay nuôi nấng đứa con sơ sinh của nó và dần trở nên gắn bó với “con thú nhỏ” của mình, bắt đầu ghi lại những thiên hướng rất giống loài người của nó.

Trong khoảng thời gian này, gần năm năm trước khi Darwin cho xuất bản cuốn Nguồn gốc Muôn loài, Wallace đã thai nghén cuốn Định luật Sarawak, viết rằng “mọi loài vật mới sinh ra đều trùng hợp cả về thời gian và không gian với những loài gần gũi đã tồn tại trước nó.” Ông đã sắp nắm bắt được một ý tưởng mang tính cách mạng. Nhưng ông vẫn chưa thể tìm ra cơ chế vận hành đằng sau nó: Làm thế nào lại có hiện tượng này xảy ra.

Ba năm sau, ông vẫn còn lưu lại Tây Ấn, lúc này đặt đại bản doanh ở hòn đảo nhỏ xíu mang tên Ternate, và mắc bệnh sốt rét ở đó. Giữa những cơn sốt nóng lạnh bột phát, suy nghĩ của ông không ngừng vờn quanh các câu hỏi: Làm thế nào mà các loài mới được khởi tạo? Thực ra một giống loài là gì? Nhớ lại tác phẩm ông đã từng đọc trước đó cả chục năm - cuốn Tham luận về Quy tắc dân số của Thomas Malthus - Wallace xem xét những áp lực như bệnh tật hay nạn đói không ngừng ngăn cản sự sinh sôi của loài người như thế nào. Ông nhận ra rằng cũng chính những lực lượng ấy có tác dụng tương tự lên loài vật, và thường là trong những chu kì nhanh hơn. Từ kinh nghiệm của riêng mình, ông quan sát thấy trong nội bộ các loài, những biến thể nhỏ vẫn thường đem lại cho một cá thể những lợi thế nhất định so với loài vật khác - chẳng hạn những con chim ưng có móng vuốt sắc nhọn hơn để bắt mồi, hay những chú hươu cao cổ có cần cổ dài hơn để vươn tới tầng lá cao hơn.

Đột nhiên ý tưởng đến với ông như một tia chớp: Chính những khác biệt nhỏ này, do chịu áp lực như Malthus từng miêu tả, có thể đã sản sinh ra những dạng sống có mức độ chuyên môn cao hơn. Loài vật nào thích nghi tốt hơn với môi trường sống của chúng thì sẽ tồn tại, loài nào kém thích nghi sẽ chết - vậy là loài mới ra đời. Khi cơn sốt của Wallace qua đi, ông nhanh chóng việt một bài tiểu luận có tên “Về thiên hướng các loài tách biệt vĩnh viễn với nguyên mẫu của chúng,” rồi gửi nó tới cho thần tượng Charles Darwin để ông ta “xem xét.”

Phải chăng vị quý tộc giàu có, lớn hơn Wallace tới mười lăm tuổi với những mối quan hệ tốt hơn nhiều đã đánh cắp ý tưởng của ông ta? Bất chấp những giả thuyết rằng Darwin có thể đã mượn một vài chi tiết, câu trả lời về cơ bản vẫn là không. Dù trùng hợp đáng kể, nhưng có vẻ như cả hai người trong cùng thời điểm đã độc lập đi đến cùng một giả thuyết về sự tiến hóa nhờ chọn lọc tự nhiên. Cái ý tưởng mà Wallace chợt lóe lên trong cơn sốt thì Darwin đã ấp ủ suốt hai mươi năm ròng, do lo ngại những phản đối mang tính tôn giáo mà lý thuyết này có thể gây ra.

Dĩ nhiên, nhà khoa học lớn tuổi hơn cảm thấy đau đớn vô cùng trước viễn cảnh tác phẩm để đời của mình bị hớt tay trên. “Mọi sự sáng tạo của tôi, dù nó đã đi đến mức nào, sẽ bị hủy hoại,” ông viết cho bạn mình, nhà địa lý nổi danh Charles Lyell. Ông này sau đó đã vội vã sắp xếp một cuộc họp khẩn ở Hội Linnean*. Tại đây, vào ngày 1 tháng Bảy năm 1858, lý thuyết của Darwin đã được công bố lần đầu tiên, cùng bài tiểu luận của Wallace nằm ở phần cuối cùng.

•

Hội nghiên cứu về lịch sử tự nhiên, sự tiến hóa và hệ thống phân loại sinh vật, ra đời từ năm 1788 ở London do Ngài James Edward Smith sáng lập.

Khi còn đang mải chu du trên những hòn đảo cách đó nửa vòng trái đất, Wallace nhận được một bức thư giải thích điều gì đã xảy ra. Đáng lẽ ông có thể phản ứng cay đắng hơn. Thay vì vậy, ông chỉ thấy vinh dự vì tên mình đã được tham dự vào sự kiện. Ông dành bốn năm tiếp theo ở vùng Tây Ấn, vậy là tổng cộng mất tám năm, một phần vì không đủ tiền về nhà. Sau khi đã giải quyết được một câu đố, ông lại sắp sửa mở ra cánh cửa tới câu đố tiếp theo - và lần này thì nhân vật trung tâm là cá rồng châu Á.

❀ ❀ ❀

Dần dà, Wallace bắt đầu xem sự phân bổ của muôn loài là một bức tranh ghép mà sau khi hoàn thành, người ta sẽ thấy được lịch sử địa chất của trái đất. Trên các hòn đảo gần Ball và Lombok, chỉ cách nhau gần ba mươi lăm kilômet, ông kinh ngạc khi phát hiện ra các chủng loài động vật khác nhau hơn cả hệ động vật của ông và Nhật Bản. Sau cùng, ông kết luận rằng có hai quần thể động vật sinh trưởng ở vùng Archipelago của Mã Lai: một ở phía tây, do hổ, tê giác và các loài linh trưởng thống trị, còn một quần thể ở phía đông lại đặc trưng với những loài chuột túi, gấu koala và những loài chim thiên đường. Năm 1859, ông đề xuất một đường ranh giới chạy theo hướng đông bắc qua eo biển hẹp giữa hai đảo Ball và Lombok - một đường chia cắt mà ngày nay chúng ta biết tới với cái tên Đường Wallace. Ông nghi ngờ rằng những hòn đảo nằm phía tây của đường ranh giới này, chẳng hạn như Ball và Borneo, từng gắn liền với lục địa Á châu, còn các đảo ở phía đông gồm Lombok, Sulawesi và New Guinea thì gắn với châu Úc.

Những phần thẫm màu thể hiện tiến trình liên kết của các mảng lục địa chính trong các giai đoạn băng giá khi mực nước biển hạ xuống còn 200 mét.

Phương pháp vẽ địa hình đáy biển bằng sóng âm phản xạ về sau này sẽ chứng minh Wallace đã đúng. Đường ranh giới của anh lần theo rìa của Thềm Sunda, phần mở rộng của thềm lục địa châu Á. Trong các kỷ băng hà, khi mực nước biển còn thấp hơn bây giờ, đất liền nối cả hai bờ châu Á và châu úc với các hòn đảo ở ngoại vi của chúng. Nhưng trong vòng 50 triệu năm qua, mực nước sâu giữa hai thềm lục địa đã trở thành rào cản chia cắt thảm thực vật và quần thể động vật ở đây.

Wallace đã khởi xướng nên một lĩnh vực hoàn toàn mới: địa sinh học, môn khoa học nghiên cứu về sự phân bố của các loài qua không gian và thời gian. Sau này, ông chia cả quả địa cầu thành tám phần theo hệ động vật, ngày nay các nhà khoa học vẫn còn sử dụng cách phân chia này. Tuy nhiên, hơn một thế kỉ sau đó vẫn còn một điều bí ẩn xung quanh Đường Wallace làm đau đầu các nhà khoa học. Một trong những bằng chứng rõ rệt nhất cho cách phân chia này là sự phân bổ của các loài cá. Chẳng hạn, những loài cá nước ngọt được tìm thấy ở Bornea và các loài sống cách chúng hàng ngàn cây số ở châu Úc không hề trùng lặp nhau - ngoài một ngoại lệ duy nhất. Rốt cuộc thì loài cá rồng làm gì ở cả hai bên của đường ranh giới này?

Chuyện cá rồng sinh trưởng ở châu Úc là hợp lý bởi người ta tin rằng loài cá này tiến hóa trên siêu lục địa Gondawana, nửa phía nam của Pangaea*. Siêu lục địa này từng có lúc chứa cả châu Úc với vùng đất rộng lớn ở phương nam: Nam Mỹ, châu Phi, Nam Cực và Madagascar. Khi Gondwana tan rã, tổ tiên của các loài cá rồng khác nhau đã trôi dạt trên khắp các lục địa ở nam bán cầu. Nhưng tại sao lại có cá rồng ở Đông Nam Á, một nơi vốn chưa bao giờ thuộc về Gondawana? Suốt một thời gian dài người ta vẫn tin rằng bằng cách nào đó loài cá này đã bơi từ châu Úc đến đây. Nhưng ý kiến này không đứng vững được trước câu hỏi làm thế nào một loài sinh vật đã thích nghi với nước ngọt lại có thể thực sự băng qua được các đại dương.

•

Một siêu lục địa từng tồn tại trong đại Trung sinh, thuộc liên đại Hiển sinh.

Cuối cùng, vào năm 2000, hai nhà nghiên cứu người Nhật đã giải được câu đố hóc búa. Bằng cách dùng đến “đồng hồ phân tử,” ý tưởng cho rằng sự tiến hóa của ADN diễn ra gần như không ngừng nghỉ, họ cho thấy loài cá rồng châu Á và cá rồng châu Úc đã từng có chung một tổ tiên gần nhất quãng độ 140 triệu năm trước trong Kỷ Phấn Trắng Sớm - sớm hơn rất nhiều so với những gì con người từng nghĩ dựa trên sự giống nhau của chúng.* Thế nhưng phát hiện đáng kinh ngạc thật sự lại là khi hai nhà nghiên cứu nhận ra chính xác điều gì đã xảy ra trên bề mặt trái đất vào thời kì các loài bị chia tách: Đó là khi tiểu lục địa Ấn Độ tách rời khỏi châu Phi, bắt đầu hành trình trôi dạt 100 triệu năm của nó về phía châu Á, va phải châu lục này rồi khai sinh ra dãy Himalayas.

•

Cá rồng không phải là một loài cá lâu đời như cá mút đá hay cá mập, nhưng ở chúng đúng là có điểm gì đó đặc biệt. Khoảng 215 triệu năm trước cuối Kỷ Tam Điệp, một lớp cá có tên khoa học là teleost (cá xương thật) xuất hiện và dần dần trở thành loài vật có xương sống thành công nhất trên trái đất - ngày nay chúng đại diện cho khoảng 96% số loài cá còn tồn tại. Loài đầu tiên đã thống trị biển cả trong lớp cá vô địch này rất có thể chính là cá lưỡi xương, cá rồng cũng thuộc bộ cá này. Rõ ràng loài cá rồng đã tìm thấy thiết kế tối ưu ở thân thể dài mảnh và những cái lưỡi như mũi dao găm, nên chúng gần như không mấy thay đổi kể từ thời ấy (Chú giải của tác giả.)

Có vẻ như loài cá rồng châu Á đã lên một chuyến tàu cực chậm băng qua nơi mà ngày nay là biển Ả Rập, rồi xuôi theo những tuyến đường thủy thời tiền sử của Đông Nam Á tới tận nơi ngày nay là đảo Borneo, sâu trong thềm lục địa Sunda. Loài cá này đã chứng kiến lịch sử của trái đất - sự hình thành vùng đất ngay dưới chân chúng ta.

❀ ❀ ❀

Ngược lại, nỗ lực thực hiện lại một hành trình nghẹt thở của tôi lại có vẻ khá yên bình. Đêm đầu tiên của tôi trên sông Cá sấu ăn thịt người, tôi nằm cuộn tròn trên nền của một căn lán bằng gỗ bên cạnh hai nhân viên ngư nghiệp với lông ngực khỏe khoắn đang ngáy o o đều đặn. Chong Ted Kin và Amri Bin Sulai đã cùng nhau đi ngang dọc khắp vùng nông thôn Sarawak suốt mười năm nay để kiểm tra giấy phép đánh cá. Đặt lưng xuống chiếu một cái là họ ngủ ngay tắp lự, tôi phải nhón chân bước qua họ để tắt đèn. Rồi tôi nằm xuống trong bóng tối ẩm ướt bên dưới một con thằn lằn tặc lưỡi thành tiếng từ trên trần nhà - tôi không hề biết thằn lằn làm được điều này.

Ngoài chuyện khó ngủ, trải nghiệm tôi trải qua trong quá trình ngược lên thượng nguồn con sông không hề giống chuyện của Ida Pfeiffer chút nào. Cứ cho là giữa chúng tôi đã có cả một thế kỉ rưỡi, nhưng tôi vẫn thấy ngạc nhiên vì phần này của Borneo đã phát triển đến thế nếu so với những vùng đất tôi từng trông thấy. Thứ nhất, giả thuyết của tôi về chuyện chúng tôi sẽ di chuyển bằng thuyền hóa ra thật là ngây thơ. Một trong các nhân viên ở phòng ngư nghiệp giải thích chuyện họ thậm chí còn chẳng có thuyền, là vì “dưới nước rất lắm cá sấu.” Thay vào đó, chúng tôi chỉ mất một ngày đi đường bộ để băng qua vùng lãnh thổ mà Ida mất tới ba tuần mới đi hết.

Sáng hôm sau, trong lúc chúng tôi lái xe xuống phía nam, Chong và Amri bắt đầu hát gelombang, gelombang, tiếng Mã Lai nghĩa là “sóng vỗ,” vờ như chúng tôi đang bập bềnh trên sóng nước chứ không phải trồi sụt trên con đường đất bùn đầy hố lún, hòng an ủi tôi. Tôi nhìn ra ngoài cửa sổ và thấy những cánh đồng lúa đã nhường chỗ cho các hàng cọ dầu dài bất tận quen thuộc - mối họa lớn nhất với sự đa dạng sinh học ở Borneo, cùng với nạn chặt phá rừng. “Giờ thì nó hái ra tiền đấy,” Chong nói, lập luận rằng sự phát triển này có lợi cho khu vực. “Một khi đã mở cửa rừng thì thiên nhiên hoang dã sẽ ngày càng bị đẩy lùi, biến mất hoặc tuyệt chủng,” anh thừa nhận. “Đó là những vấn đề mà các nhà bảo vệ môi trường nêu ra. Nhưng tôi nghĩ chuyện ấy cũng đâu quan trọng đến thế. Chúng ta vẫn phải kiếm tiền chứ.”

Tôi nghĩ về những cánh rừng nguyên sinh ở miền đông Bắc Mỹ, gần như đã bị chặt phá hết cả vào thời điểm nào đó sau khi Tân Thế Giới bị thuộc địa hóa. Một điều tương tự đang xảy ra ở Borneo này, nhưng với tốc độ nhanh hơn nhiều. Ít nhất 25% rừng xanh ở đây đã bị dọn sạch kể từ giữa thập kỉ 1980. Ngày nay, những vùng “rừng rậm nguyên sinh” mà Alfred Russel Wallace từng ngưỡng mộ chỉ còn không đầy một nửa.

Điều đó không có nghĩa là sân sau nhà tôi và nhà Chong được tạo ra như nhau. Những cánh rừng nhiệt đới như ở Borneo này chỉ chiếm chưa tới 6% diện tích đất của thế giới, nhưng lại chứa hơn một nửa những loài sinh vật từng được biết đến. Quần thể động thực vật ở đây - mà đặc biệt là của Archipelago Mã Lai - cực kỳ đa dạng. Một trong những nguyên nhân là do tính cô lập của các hòn đảo, khiến chúng trở thành nơi vun trồng cho sự hình thành các loài. Chẳng phải tự nhiên mà Wallace và Darwin đều lần lượt giác ngộ trong lúc nghiên cứu các loài động vật của vùng Archipelago Mã Lai và Galápagos.

Một điều nghịch lý tồn tại song song trong thế giới cá là: Nước ngọt chỉ chiếm 2,% toàn bộ lượng nước trên trái đất, hầu hết lại còn bị đóng băng hoặc ở sâu trong lòng đất. Phần còn lại, chưa tới một phần vạn của lượng nước trên hành tinh này, tạo thành tất tật sông ngòi, suối, hồ và ao trên đời. Ấy vậy mà chính cái phần nhỏ bé ấy lại chứa gần một nửa các loài cá. Hồ chính là phiên bản đảo của thế giới nước - chúng là những phòng thí nghiệm tự nhiên cho các thử nghiệm tiên hóa cơ bản.

Không may là các loài vật ở đảo - và cả cá nước ngọt - cũng dễ tuyệt chủng hơn, bởi chúng chỉ chiếm giữ các khu vực nhỏ lẻ và tiến hóa trong môi trường ít loài ăn thịt, ít cạnh tranh và bệnh tật hơn. Năm 1967, ngành địa sinh học do Wallace khai sinh đã bước vào một trang sử mới, khi nhà sinh thái học Robert MacArthur và E.O. Wilson nghĩ ra thuật ngữ địa sinh học hòn đảo để mô tả những nghiên cứu về đảo và cuộc sống trên đó. Theo mô hình của MacArthur và Wilson, khi một nửa hệ sinh thái của một hòn đảo bị hủy hoại, gần 10% các loài sinh vật trên đó sẽ biến mất. Đến lúc 90% môi trường đã bị biến mất thì khoảng một nửa các loài sinh vật cũng bị tuyệt diệt. Ví dụ điển hình nhất là những gì đã xảy ra ở Singapore. Tại hòn đảo này, hơn 95% rừng nguyên sinh đã bị chặt hạ. Mô hình này tuyên đoán rằng đảo quốc Sư tử sẽ mất gần 75% các loài động và thực vật. Trên thực tế, con số thực có thể đã lên tới 73%, theo một nghiên cứu khác.

Cá rồng châu Á chưa bao giờ có nguồn gốc từ Singapore. Tuy nhiên, hồi những năm 1980, sau khi quốc gia này gia nhập CITES, chính phủ đã bắt đầu tịch thu các cá thể ở những cửa hàng cá cảnh địa phương và thả chúng vào khu bảo tồn thiên nhiên trên đảo. Từ đó, một số lượng lớn cá rồng đã được phối giống và phát triển mạnh. “Chúng tôi đang lâm vào thế tiến thoái lưỡng nan thú vị,” nhà sinh vật học nước ngọt Peter Ng nói với tôi từ hồi ở Đại học Quốc gia Singapore. Các loài bản xứ cần được bảo tồn, còn những loài ngoại lai đáng lẽ phải bị xóa sổ hoặc kiểm soát. “Tôi là nhà sinh vật học kiểu cũ. Tôi tin vào một câu thần chú đơn giản: Tiêu diệt mọi loài ngoại lai tận gốc rễ.”

“Anh có thực sự nghĩ đến chuyện giết chúng không thế?” Tôi hỏi.

“Chúng tôi đang rất bối rối,” Ng thừa nhận, nói thêm rằng cũng có vài tiền lệ tồn tại với các loài ngoại lai đang gặp nguy cơ tuyệt chủng. Trường hợp gần đây nhất mà anh gặp phải là loài ô-pốt* ở Australia thì được bảo tồn, trong khi lại bị bắn giết theo hệ thống ở New Zealand, bởi chúng là loài gặm nhấm gây hại ở đây. Giờ thì không ai có thể quyết định việc phải nghĩ về loài cá rồng châu Á như thế nào được nữa: Đối tượng kì bí và quý giá hay loại hàng hóa sản xuất hàng loạt hoặc một loài ngoại lai đang gặp nguy hiểm. Điểm dễ thấy duy nhất: Nó đã không chỉ là một loài cá nữa.

•

Loài thú có túi ở Australia.

❀ ❀ ❀

Sau khoảng ba tiếng lái xe, chúng tôi tới một thị trấn nhỏ tên là Lubok Antu ở thượng nguồn sông Cá sấu ăn thịt người, nơi Chong và Amri định kiểm tra một trại nuôi cá rô phi. Chong bảo tôi Lubok Antu có nghĩa là Phá* Ma. “Nơi này là một thị trấn cao bồi,” anh ta nói, giải thích rằng nó đánh dấu đường biên giới nơi các công nhân nhập cư người Indonesia tràn vào Malaysia. Nó cũng nổi danh là tuyến buôn lậu gỗ cùng với động vật hoang dã như đười ươi hay cá rồng non. Vì cá rồng không sinh sống ở phía bên này dãy núi, nên nếu có một con xuất hiện nơi đây thì cũng có nghĩa là nó được mang tới từ bên Sentarum, chỉ cách một đường biên giới sang. Tuy nhiên, vài ngày trước, lúc còn ở Kuching, tôi đã thăm một trạm giải cứu cá rồng công khai từ các vụ buôn lậu và phát hiện một cảnh tượng khác thường: Nơi bảo tồn cá mà chẳng có nổi một con cá. Sau mười tám tháng hoạt động, người ta chưa từng cứu nổi một con nào. Lúc này, khi đứng trước nơi được coi là trung tâm buôn lậu cá, tôi tự hỏi điều đó có nghĩa là không có con cá nào bị buôn bán trái phép, hay là không có vụ nào từng được báo cáo, hay là chẳng còn con cá nào để mà bắt cả?

•

Vùng nước mặn rộng lớn có dải đất, cát chặn ở trước, ngăn cách với biển, thông ra biển nhờ một dòng nước hẹp và chảy xiết.

Càng đến gần đầu nguồn, con sông càng khác xa với những gì bà Ida từng mô tả. Một cái đập thuỷ điện khổng lồ được xây dựng hồi những năm 1980 đã xả đầy nước vào rừng, biến nó thành cái hồ màu xanh ngọc rộng mênh mông, toả sáng rực rỡ tương phản với bờ hồ đất đỏ của nó. Những ngọn cây đã chết chọc lên khỏi mặt nước như những bàn tay xương xẩu ở nơi trước đây từng là rừng. Cơn lụt do con đập gây ra đã đẩy khoảng ba ngàn người Dayak ra khỏi hai mươi sáu căn nhà dài, buộc họ phải đào mồ đào mả trước khi xây dựng. Giờ thì ngôi nhà duy nhất nằm ở rìa phía xa của cái hồ nhân tạo là một khách sạn hạng sang - Khu nghỉ dưỡng nhà dài Batang Ai do Hilton điều hành, quảng bá một trải nghiệm đặc trưng của bản địa.

Trên bản đồ, Sentarum trông như ở ngay sau khúc quành, nhưng thực ra một rặng núi hùng vĩ nằm chắn ngang giữa tôi và cái đầm bên kia biên giới ở Indonesia. Trong lúc tôi quan sát những đỉnh núi xanh mướt và cố tưởng tượng cảnh bà Ida trèo qua chúng, tôi đã sẵn sàng ra đi. Thế giới mà bà từng trông thấy đã không còn tồn tại nữa - ít nhất là ở phía này ngọn núi trên đất Malaysia.

Chúng tôi lái xe tới trạm kiểm soát nhập cảnh quốc tế mới mà tôi từng nghe kể, nhưng nó vẫn chưa hoạt động. Công trường xây dựng vắng tanh, ngoại trừ một công nhân duy nhất đang đội chiếc mũ cứng. Tiến vào khu vực trung lập đến gần một cánh cổng lớn bị khoá, chúng tôi bước xuống xe và nhìn chòng chọc sang đất Indonesia. Ai cũng có thể đi bộ quanh cái cổng, nhưng tôi đã được cảnh báo rằng lén lút băng qua biên giới có thể khiến tôi ăn đạn. Thay vào đó, tôi trèo lên hàng rào bê tông và để hai cánh tay lủng lẳng qua chấn song như một con đười ươi, những ngón tay tôi ngọ ngoạy không ngừng. Quê hương của con siêu cấp huyết long đang ở ngay trước mũi tôi, chỉ cách có bốn mươi tám kilômet về phía trước. Nhưng tôi sẽ không thể tới được đó theo đường này.

CHƯƠNG MƯỜI

Con cá ma

BORNEO THUỘC INDONESIA - KALIMANTAN

Rốt cuộc, tôi bay về phương nam tới Kalimantan - Borneo thuộc Indonesia - chính nơi ngõ cụt của cuộc truy lùng hai năm trước.

Tuần thứ hai của tháng Mười hai, tôi hạ cánh trở lại thành phố cảng Pontianak và lập tức thấy ấm lòng trước hình ảnh một người đàn ông đang chờ mình ở sân bay - Hery Cheng, người cung cấp cá của Kenny Ông Cá, cũng là người đã cùng tôi đi tới Sentarum năm 2009. Bất chấp cái nóng oi ả miền nhiệt đới, bản “Hãy để tuyết rơi!” vẫn đang được phát trên radio của xe anh.

“Ông già Santa đã ghé thăm Borneo đấy à?” Tôi hỏi trong lúc chúng tôi đi qua thị trấn.

“Có lẽ tôi chính là Santa chăng,” anh nói và nháy mắt. Lần cuối tôi gặp Hery là lúc anh đang li thân, nhưng giờ vợ chồng anh đã tái hợp và đưa cả ba đứa con của họ tới Trung Quốc mừng lễ Giáng sinh. Điều đó có nghĩa là anh không thể trở lại Sentarum cùng tôi. Tuy nhiên, tôi cũng đã vỡ lẽ ra rằng đi cùng một tay buôn cá như Hery có thể mang lại vài nguy cơ. Không chỉ vì khả năng những người bản địa không tin tưởng người Trung Quốc có thể ngăn chúng tôi lại gần mấy cái hồ, mà nếu chúng tôi thực sự tìm được một con Huyết long, không đời nào Hery lại chỉ chụp vài bức ảnh rồi ném nó trở lại mặt nước. Trong lúc uống nước ở trung tâm thương mại, anh cố thuyết phục tôi mang về bất kì con cá rồng nào tôi tìm được. “Chúng sẽ sung sướng hơn nhiều khi ở trong tay tôi!” Anh nói, mắt ánh lên vẻ tinh quái. Anh biện luận rằng con cá sẽ được sống trong một “cung điện” (những cái hồ của anh) và được cho ăn sơn hào hải vị như gián và ếch nhái.

Vì tôi sẽ không đi cùng Hery, tôi sắp xếp để tới Sentarum cùng các thành viên của một tổ chức phi lợi nhuận đặt tại Pontianak tên là Riak Bumi, nhiệm vụ của họ là bảo vệ khu vực hồ và giúp đỡ những người dân quanh đó - hai vấn đề tương phản lẫn nhau. Chỉ bốn ngày sau, tôi đã thấy mình đang ở trên một chiếc thuyền dài màu xanh lá cây, đi qua hòn đảo nhỏ Pulau Melayu, nơi mà công cuộc tìm kiếm của tôi đã kết thúc năm 2009. Đi cùng tôi là ba người đàn ông thuộc nhóm Riak Bumi: một chàng trai trẻ trung thực và thích phiêu lưu tên Hermanto, anh đã đi cùng tôi từ Pontianak, và hai người địa phương khác: Pa Itam, ông cụ độc thân sáu mươi tuổi mặc chiếc áo khoác NEW YORK màu xám, và Jim Sambi, một anh chàng ngoài ba mươi tuổi dẻo dai, đã từng chén món cá rồng trong bữa tối từ thuở thơ bé. Lần này tôi sẽ trông thấy Sentarum cùng những con người coi nó là nhà.

Ngồi ở mạn đuôi thuyền, Pa Itam khéo léo đưa chúng tôi qua hồ vào khu rừng ngập nước, một mê cung những bụi cây nổi lên từ con nước đen ngòm. Chẳng bao lâu sau mấy cái thân cây đầy mấu đã cao hơn mặt nước, những thân dây leo uốn éo che khuất tầm nhìn. Hướng nào cũng giống hệt như nhau. Hồi giữa những năm 1980, nhà sinh thái học người Hà Lan Wim Giesen, người đầu tiên nghiên cứu chuyên sâu về khu vực hồ này, đã viết trong một bản báo cáo gửi Quỹ Thiên nhiên hoang dã Thế giới như sau: “Phần lớn thời gian trong một năm, những cái hồ này tạo thành một mê cung lối đi trên mặt nước và vùng nước mở phức tạp, việc định hướng ở đây rất nguy hiểm. Bản đồ cũng chẳng giúp được gì.” Nếu Pa Itam có đang đi theo một con đường hẳn hoi thì tôi cũng mù tịt; nhưng ông đã lội qua những con nước này từ hồi thập niên 70.

Công viên Quốc gia Danau Sentarum như chúng ta biết ngày nay vốn là tám mươi ba cái hồ nước đen được nối lại với nhau bằng những khu rừng ngập nước, bao gồm một trong những hệ thống hồ nước ngọt đa dạng sinh vật nhất trên trái đất. Những loài chim nước kiêu hãnh vụt bay trên đầu chúng tôi. Ẩn nấp trong khu rừng ngập nước là hai trong số những loài bản địa nổi tiếng nhất của đảo Borneo, đười ươi và khỉ mũi vòi, cùng với ba loài cá sấu đặc chủng. Thế nhưng, Sentarum vẫn có thể lặng lẽ và yên bình một cách vờ vịt, mặt hồ của nó phẳng lặng khôn dò như một tấm gương màu đen.

Tới mùa hè, mực nước xuống thấp tới khoảng mười hai mét, khi các dòng sông nhỏ chảy vào dòng Kapuas rộng lớn, hút cạn những cái hồ theo mùa đến mức người ta có thể lái xe máy ngang qua đầm lầy còn lại. Tuy nhiên, trong mùa mưa, - lúc tôi tới vào tháng Mười hai năm đó thì đang vào giữa mùa - những dòng sông này chảy ngược lại, đóng vai trò là những cái van xả lũ cho dòng Kapuas. Vào mùa đông, hơn 90% vùng đất Sentarum chìm trong nước, khiến người ta cảm tưởng đây là một đại dương trong đất liền.

Dù có vẻ ngoài không mấy hiếu khách, thực ra cái đầm này đã có lịch sử cư trú từ lâu đời. Bằng chứng về các hoạt động của con người ở nơi này đã có niên tại từ ba mươi nghìn năm trước, dựa trên mức độ cacbon trong than bùn, cho thấy có nhiều hoạt động đốt lửa hơn chứ không chỉ là do biến động khí hậu. Ngày nay, có hai nhóm người chính sống tại Sentarum, nhóm đông nhất là người Mã Lai, hậu duệ của những thương nhân Hồi giáo đã đi tới tận thượng nguồn hồi thế kỉ mười bảy và những người Dayak bản xứ đã được họ đồng hóa. Tiếp theo là những người Dayaks không cải theo đạo Hồi, phần lớn trong số họ thuộc về tộc Iban. Kể từ năm 1970, đa số những người dân tộc này lại gia nhập Công giáo. Trong phái đoàn nhỏ bé của chúng tôi, Pa Itam là người Mã Lai còn Jim và Hermanto đều là người Iban.

Năm 1982, Sentarum được quy hoạch thành khu bảo tồn thiên nhiên chủ yếu vì nó được coi là môi trường sinh sống quý giá của loài cá rồng. Bốn năm sau, khi Wim Giesen - một nhà nghiên cứu thực địa nay đã “gác kiếm” - đặt chân tới đây, “nơi đó thực sự chỉ là một khoảng trống trên bản đồ,” ông kể với tôi như vậy khi tôi gọi điện lúc ông đang nghiên cứu tại quê nhà ở Hà Lan. “Tôi đã nghĩ mình sẽ cắm trại tại đó, nhưng làm gì có chỗ đất khô nào.” Thay vào đó, ông phải sống trên một cái nhà bè và phải nhảy xuống mặt nước tám mươi mấy độ F* để bơi hay kéo bè. “Đổ mồ hôi ở dưới nước đúng là một chuyện kì lạ,” ông nhớ lại.

•

Khoảng 30°C.

Giesen đã rất ngạc nhiên khi phát hiện có tới ba ngàn người sinh sống bên trong đầm, rất nhiều gia đình trong số đó đã sinh sống ở đây nhiều thế hệ. Từ ấy đến giờ, khi những tuyến đường buôn lậu mở rộng trong khu vực này, dân số đã tăng hơn gấp ba lần. Trong mùa đánh bắt cá, những gia đình du mục đến từ các ngôi làng ở hạ nguồn trên các nhà bè. Với lượng người gia tăng này, dân số của loài cá giảm đi đáng kể. Đến giữa những năm 2000, lượng cá đánh bắt được đã giảm 40% so với cuối thập kỉ 1990.

Thi thoảng, chúng tôi đi ngang qua một vài mái nhà xây trên những cây cột trên mặt nước. Ông Pa Itam gợi ý cả đoàn nghỉ chân qua đêm ở nhà cháu gái ông, và ngay trước khi trời tối, chúng tôi đã tới một cái làng bé xíu, nơi mái ngói xanh trắng của nhà thờ Hồi giáo lấp lánh trong ánh chiều tà. Vì ở quá gần xích đạo, nơi này hiếm khi có buổi chạng vạng, và ngày chuyển sang đêm trong chớp mắt như thể tắt công tắc đèn. Bóng tối đã phủ kín trong lúc chúng tôi len lỏi qua những cái bè trôi nổi và loạng choạng trèo qua mấy tấm ván trơn trượt. Chỉ mới một năm trước, nơi này còn chưa có điện đóm gì; giờ thì máy phát đang chạy ầm ầm và mấy bóng đèn neon không có chụp toả ánh sáng nhợt nhạt trên lớp ván gỗ.

Bên trong một ngôi nhà gỗ mái nhọn và được trang trí bằng vỏ sò, Pa Itam ngồi thẳng xuống nền nhà trước mặt cái ti vi, đặt mũ lên đầu gối, châm một điếu thuốc và ôm ghì lấy thằng cháu họ Adi Muhammad Akbar khi nó đi qua. Một chương trình thời sự đang phát thông tin cảnh sát đã bắn chết bốn người biểu tình phản đối các trang trại trồng cọ dầu ở Sumatra.

Bữa tối, cô cháu gái Pa Itam trong bộ tạp dề mang ra các món cá khô, canh cá và cá chiên giòn rụm như thịt xông khói, cùng một món rau xanh rất ngon có tên là dương xỉ xương cá. Cả đám chúng tôi quây thành vòng tròn, ngồi ăn ngay trên nền nhà. Chẳng bao lâu căn phòng đã chật cứng những người hàng xóm trong làng, họ tò mò khi thấy người lạ tới. Một bà mẹ gầy gò vung vẩy cây nhang trong không khí để bảo vệ đứa bé bế trên tay.

“Nhang chống muỗi à?” Tôi hỏi.

“Không,” Jim nói, “chống tà ma đấy.” Rồi anh nhún vai. “Tất nhiên cả chống muỗi nữa.”

Theo lời ông Pa Itam, làng này là nơi đầu tiên những người ngoài đến để tìm siêu cấp huyết long. Khi các thương nhân Trung Quốc tới năm 1982, chính ông đã đưa họ tới đây để khảo sát người dân. Sau chuyến khám phá đó, một trong những người nọ quay trở lại trên thuyền dài và mang theo một cái máy phát điện cùng máy chiếu phim, mời mọi người trong làng xem một bộ phim tối hôm đó. Cả làng tụ tập vì sự kiện lớn ấy. Trong lúc đó, tay lái buôn kia chuồn ra hồ bằng cái thuyền của gã và bắt hết số cá rồng gã có thể chở được. Ba thập kỉ sau, vết thương của vụ đó vẫn còn chưa lành trong lòng mọi người.

“Phim đó là gì thế?” Tôi hỏi.

“Rambo,” tất cả cùng đồng thanh trả lời.

Một người đàn ông da đen với đôi mắt như hình cái đĩa lắc đầu hối tiếc và nói bằng tiếng Mã Lai. “Đã từng có rất, rất nhiều cá rồng ở đây,” Jim phiên dịch. “Không phải hàng ngàn, mà là hàng triệu.” Thế nhưng chỉ vài năm sau thì loài siêu cấp huyết long đã bị khai thác cạn kiệt. Theo lời Wim Giesen, vào thời điểm chuyến đi năm 1986 của ông ta, việc tìm một con cá thôi cũng khó khăn như “tìm vàng” rồi. Khi ông đến thăm các làng bản xứ, người dân sẽ chỉ vào một ngôi nhà mới hay chiếc thuyền mới mà bảo rằng người chủ đã mua được nó sau khi bắt được một con cá rồng. Bản thân Giesen thì chưa bao giờ trông thấy một con cá hoang dã nào.

Đến năm 1990, theo lời dân làng, một con cá rồng có giá từ 1,2 đến 1,3 triệu rupiah, tương đương với hơn 500 đô la Mỹ. Họ đoán rằng giờ đây con số đó phải cao gấp năm lần - nếu ai đó tìm được một con. Nhưng cá rồng đã biến mất sạch. Họ bắt được một con năm 2007, một con năm 2008, và một con vào năm 2009. Kể từ đó, ba năm rồi họ không trông thấy một con cá rồng nào.

❀ ❀ ❀

Sáng hôm sau, trong lúc chúng tôi chào tạm biệt cháu gái của Pa Itam và lại khởi hành trên dòng nước đen, tôi nhìn xuống dòng chảy êm ả và tự hỏi, nếu đã quá lâu mà chưa có ai lại thấy con siêu cấp huyết long, phải chăng nó đã biến mất thật?

Còn một nơi cuối cùng để tìm câu trả lời - những người Iban ở Nhà dài Meliau, nhóm kiểm soát trại nuôi cá rồng nổi tiếng nhất trên mảnh đất Sentarum.

Ngay khi cái nóng của mặt trời ban trưa bắt đầu thiêu đốt, chúng tôi trông thấy đích đến của mình sau một khúc quanh trên sông. Ngôi nhà dài bằng cỡ hai toa tàu hoả và đứng sừng sững trên mấy cái cột, nó là một tập hợp lộn xộn của gỗ màu xám và các tấm tôn gợn sóng. Các dây phơi đầy quần áo chăng khắp bên ngoài nhà như những lá cờ.

Sau khi neo thuyền ở một cái bè nổi và trèo lên bậc thang ọp ẹp, chúng tôi ngó vào trong - một hành lang rộng rãi, mát mẻ nối liền mười ba cánh cửa, sau mỗi cánh cửa là một hộ gia đình. Một người đàn bà có búi tóc bạc trông thấy Jim và vui vẻ kêu lên bằng tiếng Iban: “Mày lớn quá rồi!” Rồi bà ta nhìn từ đầu đến chân tôi và hỏi: “Cô ta tới bắt cá đấy à?”

Khi Jim giải thích rằng chúng tôi tới để tìm cá rồng hoang dã, chúng tôi biết được một tin quan trọng. Hai tháng trước, một thợ câu cá người Mỹ tên là Robert đã đi qua làng này trên đường săn tìm cá lóc. Nổi tiếng là loài cá hung dữ, lũ cá lóc có thân dài hình trụ với cái miệng rộng đầy răng sắc. Chúng có nguồn gốc từ châu Á và châu Phi, cực giỏi thích ứng với môi trường ngoài lãnh thổ tự nhiên của mình - thậm chí chúng có khả năng sống sót trên cạn tới bốn ngày. Người ta cũng biết là chúng có thể trườn trên đất để tìm đường giữa hai con nước cách nhau tới 400 mét. Năm 2002, loại cá này xuất hiện trong một cái hồ ở Crofton, Maryland, được cho là đã lang thang ra khỏi một khu chợ đồ tươi sống châu Á. Cơn kích động sau đó không chỉ gợi cảm hứng cho một mà là tới ba bộ phim hạng B: Nỗi kinh hoàng cá đầu rắn*, Frankenfish* và Đầm cá đầu rắn.

•

Tên tiếng Anh của cá lóc là snakeheard fish.

•

Nhại lại tên nhân vật trong phim kinh dị Frankenstein.

Vậy nên Robert đã đi xa tới tận chốn này vì cái thú câu được một sinh vật khét tiếng như vậy. Thay vào đó, trong ngày đi câu thứ ba, anh ta đã tóm được một con siêu cấp huyết long khổng lồ cỡ bằng một chiếc giày trượt tuyết, thân lấp lánh và giãy giụa không ngừng. Anh ta chẳng biết nó là giống gì, nhưng người dẫn đường của anh ta, một chàng trai trẻ đến từ nhà dài này, đã khôn ngoan chụp một bức ảnh trước khi thả nó ra. Tôi săm soi bức ảnh anh thợ câu da trắng to lớn đội mũ có miếng che gáy, đang giơ cao một con cá màu đỏ cam, miệng bị bóp há ra, mang phồng lên. Một bên mắt cá trông thấy được đang lườm vào máy ảnh.

Tôi ước mình có thể nói rằng tôi đã lập tức thấy vui mừng khi nghe nói con siêu cấp huyết long tái xuất hiện, rằng trái tim tôi ngập tràn vui sướng khi biết nó chưa bị tuyệt diệt trong đầm lầy. Trong ngần ấy năm, biết bao nhiêu loại người đã săn đuổi giống loài này, vậy mà một con quái vật to lớn như thế đã trốn được hầu hết, còn ngày càng phát triển và đỏ đậm hơn. Nhưng phản ứng đầu tiên của tôi lại là:

Anh ta đã đánh bại mình.

Không chỉ thế - tôi còn để thua một người Mỹ chỉ đang đi nghỉ. Trong lúc cố tiêu hoá cái tin khó nuốt này, tôi nhìn kĩ hơn bức ảnh và trông thấy con cá ấy như đang ngậm thìa trong miệng. “Robert dùng một cái thìa để bắt con cá ấy,” Jim giải thích.

“Tại sao con cá lại cố ăn một cái thìa cơ chứ?” Tôi hỏi.

“Cá nào chẳng cố ngậm thìa.”

“Nhưng thìa có ăn được đâu!” Tôi phản đối.

Đây có lẽ là lúc thích hợp để thú nhận rằng trong đời tôi chưa một lần đi câu cá. Rõ ràng điều cơ bản nhất của cơ bản là có rất nhiều loài cá bị hấp dẫn bởi một thứ lấp lánh trong ánh sáng mặt trời, chẳng hạn như một cái thìa được buộc vào móc câu. Và cũng rõ ràng là cá rồng không phải ngoại lệ. Tôi thì chẳng biết phải làm gì với mẩu thông tin này.

Tôi đã luôn nghe nói rằng cách tốt nhất để săn loài này là dùng một chiếc đèn pin chiếu xuống nước tìm kiếm đôi mắt nó lấp lánh gần mặt nước vào ban đêm. Theo lẽ tự nhiên, tôi muốn người dẫn đường của Robert - chàng trai trẻ có tên là Sodik với một hình xăm mèo hoang đang nhe nanh trên lưng - dẫn tôi ra hồ vào tối hôm đó. Tuy nhiên, khi tôi đề nghị, cậu ta có vẻ đau khổ và bảo giá hôm đó không phải đêm Giáng sinh thì cậu ta sẵn lòng.

Tôi thấy hoang mang. Hôm ấy mới là 14 tháng Mười hai.

Về sau tôi được biết Giáng sinh ở Sentarum đến sớm. Như phần lớn những người Dayak khác ở đảo Borneo, tộc Iban ở Meliau cũng đã cải đạo sang Công giáo, và cả cái đầm này chỉ có duy nhất một người giảng đạo, chịu trách nhiệm mang ngày lễ tới cho khoảng hai mươi tư ngôi làng cách xa nhau nhiều giờ đi thuyền. Mỗi năm, kể từ tháng Mười, nhà thuyết giáo sẽ đi từ nhà dài này đến nhà dài khác. Ngày mai, theo lịch ông ta sẽ ghé Meliau, và các thành viên trong nhà đều trở về dự lễ, rất nhiều người trở về từ Malaysia, nơi họ làm việc trong các công ty khai thác gỗ và xây dựng.

Một vấn đề khác trong việc thuyết phục ai đó mạo hiểm ra ngoài sau khi trời tối là không ai còn đi săn cá rồng theo cách đó nữa. Khả năng tìm được cá thấp đến nỗi họ thấy không đáng phải thực hiện chuyến đi như thế. Thực ra, ngư dân duy nhất còn biết cách câu cá cũ thì nay đã bị mù.

Tuy nhiên, rốt cuộc vẫn có một người đàn ông cao lớn, khắc khổ tên là Badong đồng ý dẫn tôi đi, miễn là tôi không có ý định ở lì ngoài đó đến tận khi thực sự định vị được một con cá rồng. Xét cho cùng, đã mười năm nay ông ta có bắt được con nào đâu. Jim và Hermanto đều nói họ sẽ đi cùng, vậy là đêm đó cả bốn chúng tôi ngồi bó gối trên thuyền, choàng áo poncho màu xanh và đội mũ nan khi cơn mưa nhỏ bắt đầu. Chẳng bao lâu, mây đã che mờ mặt trăng và bóng đen hoàn toàn bao phủ chúng tôi. Badong bật bóng đèn đeo trên trán lên, nó chiếu sáng một đường hầm xuyên qua những thân dây leo vắt ngang tầm mắt và kêu to lời cảnh báo át tiếng động cơ: Đôi khi lũ rắn sẽ thả mình xuống từ trên cây do bị ánh sáng thu hút. Nếu chuyện ấy xảy ra, anh ta bảo, tốt nhất là nhảy ra khỏi thuyền.

Trong giây phút đó, khi nhớ lại những gì đã đọc về loài trăn da lưới châu Á (loại rắn dài nhất thế giới, có thể lên tới sáu mét), cũng như những vụ sét đánh, cá sấu và cả một trường hợp có thật là đười ươi hiếp dâm phụ nữ, tôi bắt đầu chùn bước về việc mình đang làm ở Borneo này. Bác sĩ của tôi đã cảnh báo về việc không nên nhúng mình xuống nước, bởi các loại kí sinh trùng trong ốc có thể gây ra bệnh bại liệt vĩnh viễn. Tôi còn định mạo hiểm đến thế nào nữa để theo đuổi một con cá mà thậm chí tôi còn không cho là đẹp? Đến lúc này, loài cá rồng chỉ gợi lên trong tôi cảm xúc khinh ghét công khai và nỗi oán giận khó chịu, y như bà Ida Pfeiffer với bất cứ thứ gì trên đời mà bà vô tình gặp phải. Tôi đang đuổi theo con siêu cấp huyết long như một tay cảnh sát trưởng săn đuổi kẻ tội phạm vậy.

Mải mê với những suy nghĩ này, và không thể nhìn quá vài mét phía trước mũi thuyền, tôi không nhận ra chúng tôi đã tới nơi cho đến khi Badong tắt động cơ và lặng lẽ chèo vào một rừng ngập mặn. Trong vòng tròn ánh sáng mờ mờ từ cái đèn trên trán anh ta, tôi nhận ra loại cây hình cái quạt trong cuốn sách mà ông Kamihata đáng kính (“nhà thám hiểm số hai thế giới”) đã tặng tôi ở Aquarama. Đó là cây sắn - loại cây mà những phụ nữ Iban dùng để dệt chiếu, còn đàn ông dùng làm vật trang sức truyền thống cho dương vật (tôi đọc thấy như vậy). Đó cũng là loại cây mà con cá rồng tìm kiếm trong kì sinh sản, những rễ cây cung cấp chốn trú ngụ tuyệt vời để trốn tránh, săn mồi và nhảy bật lên.

Badong chiếu đèn xuống dưới hồ, tìm đôi mắt con cá rồng, nhưng cơn mưa lúc này đã nặng hạt hơn, giội nước xuống mũ của chúng tôi. Bất chấp mưa to, những loại côn trùng có cánh bu quanh ánh đèn càng làm mọi thứ khó nhìn hơn. Nheo mắt trông xuống khoảng nước đục ngầu, tôi nhớ lại Heiko từng kể chuyện lặn đêm ở đây mà không có một dụng cụ hỗ trợ nào mà rùng mình. Tôi nghĩ chắc chắn ông sẽ biết phải làm gì trong tình huống này. Còn tôi thì mù tịt.

Sau khoảng một tiếng quần thảo đám cây rừng ngập mặn bằng đèn pin, nước mưa bắt đầu ngập đến chân chúng tôi, Jim và Hermanto trông ướt nhẹp đến tội nghiệp. Tôi không định làm người bỏ cuộc đầu tiên. Nhưng khi Badong hỏi tôi đã thỏa mãn chưa, tôi thấy nhẹ nhõm hẳn. “Hơi khó kiếm vì mực nước lên cao rồi,” anh ta bảo tôi thông qua Jim làm phiên dịch. “Mùa khô thì dễ hơn nhiều.” Lời khuyên này hơi khó nghe bởi tôi đã từng băng qua cả Borneo trong một mùa khô nọ, chỉ để được khuyên phải trở lại vào mùa mưa, sau đó tôi đã phải nghiên cứu tỉ mỉ các hình thái thời tiết và đảo lộn quá trình di chuyển để đảm bảo quay lại đây đúng vào mùa nước nổi cao nhất. Có lẽ giờ đây chẳng còn mùa nào trong năm thích hợp để đi tìm Huyết long nữa.

Đêm đó, sau khi tôi đã thay quần áo khô và làm cả gia đình ấy sợ chết khiếp lúc tháo kính áp tròng, tôi được nằm nghỉ trên một tấm đệm hoa ở phòng khách nhà họ. Trong lúc nghĩ ngợi về những sự kiện ngày hôm đó, tôi nhớ tới Ida Pfeiffer và tự hỏi có cái sọ người nào treo trên xà nhà hay không. Jim kể với tôi rằng các gia đình trong nhà dài vẫn còn giữ lại chúng - rằng anh ta đã lớn lên trong một căn phòng đầy sọ người. Dù một phần trong tôi đã đồng tình với cuốn sách hướng dẫn là “đã đến lúc để vụ săn người ở đảo Borneo âm thầm chìm vào sự lãng quên,” tôi vẫn tò mò muốn xem vài cái sọ, và Jim đã đồng ý hỏi loanh quanh giúp tôi.

Nhưng anh ta chẳng nhờ vả được ai. Một bộ gồm bảy cái sọ vừa bị tiêu huỷ trong trận hoả hoạn. Một bộ sưu tập khác thuộc về một phụ nữ có chồng đang đi vắng, và bà ta quá sợ không dám cho chúng tôi xem các chứng tích ấy. Bà ta không sợ sọ người mà sợ một cái sọ rất đặc biệt - sọ của một naga, một loài rồng của bộ tộc Iban. Khi tôi hỏi trông nó thế nào, bà ta cân nhắc một lát, ước lượng kích thước bằng đôi bàn tay rồi nói gì đó với Jim, anh ta dịch lại như sau: “Giống một cái đầu chó.” Ở gia đình cuối cùng Jim tới hỏi, một bà già kể với chúng tôi rằng những cái sọ bà được kế thừa từ cha bà, cha thì nhận từ ông nội bà, được cất trong một cái hộp kín mà bà chưa bao giờ mở ra. Chưa từng một lần. Thậm chí ông nội bà cũng chưa dám nhìn vào trong đó lần nào.

Ngủ thiếp đi, tôi khẽ giật mình tỉnh giấc khi nghe tiếng người đến gần. Nhưng đó chỉ là bà cụ chủ nhà tới để giắt lại cái màn chống muỗi màu hồng mà cụ đã mắc cho tôi.

❀ ❀ ❀

Khi Ida Pfeiffer rời Sentarum năm 1852 và bắt đầu chuyến hành trình dài xuôi dòng sông Kapuas vĩ đại, một cảm xúc lạ lùng đã đến với bà. Sau khi dành cả một thập kỉ tìm kiếm lỗi lầm ở gần như mọi nền văn hoá bà chạm mặt khắp địa cầu, bà lại phát hiện ra mình thực sự mến tộc săn người Dayak ở Borneo và thấy tiếc khi phải chia tay họ. Bà thấy họ là những người trung thực, tốt bụng, khiêm nhường, yêu thương con trẻ và kính trọng người già. “Tôi thấy mình buộc phải đặt họ cao hơn bất kì giống người nào mà tôi từng biết.”

Còn về cái thực tế nho nhỏ là họ cắt và bảo quản thủ cấp kẻ thù, bà không thể không nghĩ người Âu châu cũng tệ như thế hay còn hơn. “Chẳng phải mỗi trang sử của chúng ta cũng chứa đầy những hành động phản trắc và sát nhân hay sao?” Bà viết, nhắc đến chuyện Napoléon có thể đã trang trí cả cung điện Versailles bằng hộp sọ của hàng triệu người.

Ida những muốn ở lại lâu hơn với người Dayak. Nếu làm vậy, có thể bà đã bắt gặp con siêu cấp huyết long. Tuy nhiên, bà sẽ không phải là người “khám phá” ra loài cá này, bởi một nhà tự nhiên học người Đức là Salomon Müller đã tìm ra nó, dù là phiên bản màu xanh, ở sông Barito dưới phương nam từ mười sáu năm trước đó, năm 1836. Hành trình qua Tây Ấn của Müller là một tấn thảm kịch. Cả bốn đồng nghiệp nghiên cứu khoa học của ông đều bị chết, ba người chết bệnh còn một người chết trong cuộc nổi dậy ở đảo Java. Thực tế, trong số mười tám nhà nghiên cứu được Hiệp hội Lịch sử Tự nhiên vùng Tây Ấn do Hà Lan cử tới khu vực này trong ba mươi năm, chỉ có bảy người sống sót trở về châu Âu. Müller may mắn là một trong số họ, an toàn quay về Hà Lan, tại đây ông đã chuyển ít nhất sáu con cá rồng châu Á được bảo quản tới chỗ người đồng nghiệp Hermann Schlegel ở Viện bảo tàng Lịch sử Tự nhiên tại Leiden. Năm 1840, Müller và Schlegel cho xuất bản bản mô tả con cá dưới cái tên Osteoglossum formosum, cũng cùng chi cá rồng Nam Mỹ và chọn tên Latin cho nó là Formosum, nghĩa là “xinh đẹp.” (Loài này về sau được phân lại thành Scleropages formosus, sau khi người ta khám phá ra thêm hai giống cá rồng châu Úc có nhiều điểm tương đồng hơn.) “Loại cá này rất phổ biến,” Müller và Schlegel đã viết. “Thịt của nó không ngon lắm và hơi khô.” Bài nghiên cứu này là một dấu mốc, đánh dấu loại cá đầu tiên của đảo Borneo được mô tả.

Có thể Ida đã để lỡ mất con siêu cấp huyết long bơi qua phía dưới lớp váy lót của bà, nhưng bà thực sự có mang về một bộ sưu tập cá cho nhà ngư học nổi tiếng nhất thể kỉ 19, vị bác sĩ quân y Pieter Bleeker đồn trú ở Batavia, thành phố Jarkata ngày nay. Để thể hiện lòng biết ơn, Bleeker đã đặt tên cho một loài mới theo tên bà: Engraulis pfeifferi, loại cá lẹp* đầu ngắn. Than ôi, hoá ra ai đó đã mô tả loài này mất rồi, và niềm vinh dự được trở nên bất tử cùng với một loài cá cơm đã bị tước đoạt từ Ida. Vậy là ngay từ thời ấy, việc tìm ra một cái gì đó mới mẻ thực sự cũng đã rất khó khăn rồi.

•

Một giống thuộc họ cá cơm.

❀ ❀ ❀

Đối thủ cạnh tranh vô tình của Darwin là Alfred Russel Wallace lại không gặp phải vấn đề tương tự. Sau tám năm ở Archipelago Mã Lai, cuối cùng ông cũng trở về London năm 1862 cùng con số choáng váng 125.660 mẫu vật, trong đó hơn một ngàn loài là giống mới. Trong tất cả những điều xinh đẹp Wallace đã để mắt đến, có lẽ không loài nào khiến ông xúc động sâu sắc hơn một loại chim vua của xứ sở thiên đường trông giống như đá quý mà ông đã bắt gặp ở hòn đảo Aru hẻo lánh. Sau này ông đã viết về sinh vật ngoại lai đẹp mê hoặc có bộ lông màu đỏ son với bộ ngực trắng muốt, một vòng xanh lục đậm và cái đuôi dài mười lăm phân với phần chóp đuôi xoắn ốc như sau:

Tôi biết số người châu Âu từng được cẩm trên tay sinh vật bé nhỏ hoàn hảo mà giờ tôi đang được ngắm nhìn đây ít ỏi đến thế nào, và những gì người ta biết về nó ở Âu châu còn khiếm khuyết ra sao… Tôi nghĩ về những năm tháng dài trong quá khứ, khi từng thế hệ loài sinh vật bé nhỏ này ngự trị trên ngai của chúng - năm này qua năm khác được sinh ra, lớn lên và chết đi giữa những cánh rừng tối tăm u ám, mà không có một đôi mắt trí tuệ nào nhìn ra sự đáng yêu của chúng; thật là một sự hoài phí cái đẹp vô cùng. Những ý nghĩ như thế làm nảy sinh cảm giác độc chiếm. Thật buồn vì một mặt những sinh vật tuyệt vời như thế này chỉ sống cuộc đời chúng và phô diễn những nét quyến rũ của chúng trong các khu vực hoang dã không gọi mời quần chúng, những nơi bị diệt vong từ trước cả thời kì man di mọi rợ; mặt khác, nếu loài người văn minh có bao giờ đặt chân đến những vùng đất xa xôi này, và mang theo ánh sáng đạo đức, trí tuệ và vật chất tới chốn thâm sơn nguyên sinh này, chúng ta có thể chắc chắn rằng người đó sẽ làm xáo trộn những mối quan hệ cân bằng hoàn hảo của thiên nhiên hữu cơ và phi hữu cơ nơi đây đến mức gây ra sự biến mất, và cuối cùng là tuyệt chủng, của những sinh vật mang cấu trúc và vẻ đẹp tuyệt vời mà chỉ mình anh ta mới đủ tư cách tán dương và tận hưởng. Sự cân nhắc này chắc chắn phải nhắn nhủ chúng ta rằng mọi sinh vật trên đời đều không được tạo ra cho loài người.

Tổng kết trên chính là hình ảnh thấy trước của thế giới về sau này, khi cụm từ “một sự hoài phí vẻ đẹp vô cùng” không còn gợi người ta nhớ đến loài chim chưa được khám phá, mà là vô vàn những sinh vật đã bị huỷ diệt vì chính sự cô đơn của chúng. Mục đích của vẻ đẹp này đã trở thành đề tài tranh cãi căng thẳng giữa Wallace và Darwin, vì Wallace không bao giờ chấp nhận lý thuyết của Darwin về sự chọn lọc giới tính, ý tưởng rằng cuộc cạnh tranh để được giao phối đã mang lại những kết quả huy hoàng như đuôi loài công. Thay vào đó, Wallace tin rằng màu sắc loài vật được quyết định bởi thuyết vị lợi và chủ yếu là vấn đề cải trang hoặc cảnh báo. Với Wallace, sự tiến hoá không bao giờ có thể giải thích đầy đủ về vẻ đẹp - đặc biệt không phải ở cấp độ như anh đã chứng kiến. (Cả hai nhà khoa học đều không dự đoán được giả thuyết biophilia của E.O.Wilson sau này: rằng cái đẹp nằm trong não của người thưởng thức, rằng tình yêu của nhân loại với các dạng sống khác có thể là một mối liên hệ bản năng giữa chủng Homo sapiens và thiên nhiên.)

Mặc dù hành trình tới Đông Ấn đã là chuyến đi cuối cùng của Wallace, bởi ông dành phần đời còn lại để làm dày thêm vốn hiểu biết của mình về những năm tháng đó. Sống tới tuổi chín mươi, ông chứng kiến thời đại của ô tô và máy bay trong khi bản thân lại trở thành một thứ tương tự như cỗ xe ngựa kéo. Kiểu nghiên cứu khoa học - tự học, nghiên cứu độc lập - như ông nhanh chóng mất dần.

❀ ❀ ❀

Quãng thời gian của chính tôi ở đảo Borneo cũng đi đến hồi kết. Một ngày trước khi trở lại bờ biển, sau khi đã nói lời tạm biệt với Pa Itam và trở về vùng đất khô hơn, tôi thuê một tài xế cùng với Jim và Hermanto đến thăm những ngôi nhà dài cổ của người Iban nằm rải rác trên những ngọn đồi phía đông Sentarum. Trong lúc xóc nảy trên đoạn đường bùn lầy dưới ánh mặt trời buổi sáng, chúng tôi đi qua một người đàn ông có vẻ cổ kính, chân bước tập tễnh bất thình lình xuất hiện. Ông lão có bộ râu màu xám và trên đầu đội một cái mũ của người lái xe tải. Đôi chân trần thò ra khỏi quần soóc của ông trông mảnh khảnh như chiếc gậy ông đang dùng để chống. Nhận ra ông là trưởng tộc trong một căn nhà dài gần đó, người lái xe tấp vào để mời ông lên cùng. Khi ông già trèo lên ghế sau, nhấp nháy một nụ cười không răng, khuôn mặt nhăn nhúm vì những nếp nhăn, tôi để ý thấy cổ họng ông có một hình xăm cây cối. Mùi mồ hôi ẩm bùn của ông tràn ngập chiếc xe.

Vài phút sau, chúng tôi tới được nhà dài của ông lão. Được xây trên vùng đất khô ở chân đồi, trông nó có vẻ rất cổ. Hầu hết những ngôi nhà dài mới hơn đều được dựng từ những tấm gỗ màu xám bản nhỏ, cong oằn dưới sức nặng những bước chân, nhưng ngôi nhà này đặc trưng với những miếng ván tối màu dày cộp từ loại gỗ ngày nay không thể tìm thấy nữa. Một chiếc đài chạy pin đang chơi bản techno của bài We are the world. Trên hiên, một nhóm đàn ông trẻ có cả hình xăm và xỏ khuyên - phong cách nửa truyền thống, nửa punk* - đang ngồi tô đậm một tấm bản đồ của công viên quốc gia để chỉ ra phạm vi các khu vực bảo tồn.

•

Phong cách thời trang gai góc, nổi loạn.

“Cộng đồng này đã ở đây bao lâu rồi?” Tôi hỏi Jim.

Anh ta dịch lại câu hỏi cho ông cụ trưởng tộc, ông trả lời ít nhất 100 năm, có khi là 150, nhưng ông không chắc lắm. Ông nói mình sinh năm 1914. Ở tuổi chín mươi bảy, ông vẫn có thể đi bộ đi và về thị trấn gần nhất chỉ trong một ngày, mà đó là quãng đường xe ô tô đi mất ba tiếng đồng hồ. Ông nói tiếp, mẹo của ông là không ăn đồ chiên rán. “Nếu cô ăn quá nhiều cholesterol,” Jim dịch lại, “đầu gối của cô sẽ phát phì.”

“Thế ông đã ăn siluk bao giờ chưa?” Tôi hỏi và dùng tên bản địa của cá rồng.

Nhận ra từ ấy, ông trưởng tộc gật đầu mạnh mẽ. “Nhiều lần,” Jim dịch. “Ăn một con cá rồng giống như uống vitamin tổng hợp vậy!”

Tôi muốn biết cuộc sống đã thay đổi ra sao trong những năm qua. Ông cụ nghĩ một lát rồi nói các bộ tộc từng gây chiến với nhau rất nhiều. Nhà dài của ông từng được trang trí bằng sọ người. Trong Thế chiến thứ hai, với sự cổ xuý của người Anh, những chiến binh Dayak đã chặt đầu lính Nhật xâm lược đảo Borneo. Giờ đây những cái sọ cũ đều được chôn ở một nghĩa trang cách đây ba tiếng đi bộ, sâu trong rừng; chỉ còn một cái sọ duy nhất trong nhà dài này. Ngày nay con người chiến đấu trong một cuộc chiến khác. “Vì những vùng đất được bảo vệ,” ông nói, ám chỉ những chàng trai và tấm bản đồ bằng vải của họ. Các trang trại cọ dầu đang nuốt dần đất đai của họ.

Ông trưởng tộc dẫn chúng tôi đến ngưỡng cửa nhà một bà già. Bà mời Jim, Hermanto và tôi trèo lên một cây gỗ có khía rãnh đặt dốc đứng để lên nóc nhà. Trên đó chất đầy sọt mây và chiếu cuộn tròn. Bụi vẩn lên trước ánh sáng khi chúng tôi ngồi xuống, trước mặt chúng tôi là một bát bỏng gạo và một chai rượu gạo tên là tuak. Bà rót thứ rượu này ra mấy cái cốc thiếc có trang trí hình bông hoa. Lúc ấy, con trai của bà lại biến mất trên một cầu thang khác và lúc trở lại, tay anh ta cầm chiếc đĩa kim loại bày cái sọ đen thui bên trên, trên đầu hộp sọ là một vòng hoa khô nhìn như vương miện liễu gai.

Vừa vẫy những ngón tay trên đầu, bà cụ vừa bắt đầu lẩm bẩm khấn. Jim thì thầm rằng bà cụ đang kể với các linh hồn rằng ngày hôm nay thời tiết rất đẹp nên không có lí do gì để họ nguyền rủa chúng tôi cả. Hermanto tròn xoe mắt, anh ta lủi xuống dưới cầu thang và nhìn lén lên trên qua một cái lỗ ở sàn. Tiếp theo, bà cụ ném bỏng gạo vào sọ người, hầu hết bị rơi vào hai hốc mắt. Bà tưới rượu trên cái miệng cười quái gở và tự mình uống một ngụm. Rồi bà chỉ vào tôi và ra dấu là tôi nên làm theo.

Trong lúc tưới tuak từ cốc của mình lên bộ răng lởm chởm đen sì, tôi hỏi người này là ai. Bà cụ kể với Jim bà nghĩ cái sọ này thuộc về một người lính Nhật đã bị cha bà giết. Nhưng bà không dám chắc. Cha bà để lại năm cái sọ, trong đó chị gái bà đã chôn bốn cái. Chẳng ai biết cái sọ nào là của ai nữa cả. Họ không hề ghi lại chuyện đó.

“Sao bà ấy lại giữ lại cái sọ này?” Tôi hỏi Jim.

“Bà ấy bảo nó giống như một biểu tượng,” Jim nói, “như một vật gia truyền, một thứ của tổ tiên để lại.”

Bản thân tôi từng chơi trò săn tìm kho báu, đuổi theo một con cá dường như chỉ thuộc về một thời đại khác. Cá rồng châu Á không hề tuyệt chủng - nó đang có mặt trong những bể kính trên khắp thế giới. Nhưng thời đại của nó trong tự nhiên đã đi đến hồi kết. Mặc dù con siêu cấp huyết long vẫn chưa hoàn toàn tuyệt chủng ở Sentarum, nhưng nó đã trở nên hiếm hoi đến mức mỗi khi có một con xuất hiện, nó trở thành đề tài bàn tán của cả vùng đầm lầy. Giờ không còn ai ăn nó để bổ sung vitamin như trước nữa.

Một cuộc khai phá thực sự đòi hỏi phải có những vùng đất chưa ai đặt chân tới. Tâm trí tôi trôi dạt cả trăm cây số về phía tây bắc, tới một khu rừng hẻo lánh nghe đồn là nơi che giấu chiếc chén thánh trong thế giới loài cá này, con cá rồng batik của Myanmar. Có thực tồn tại một loài sinh vật chưa con người nào biết đến trong từng ấy năm hay không? Giọng nói sang sảng của nhà ngư học già Tyson Roberts vang vọng trong đầu tôi, xúi giục tôi đi theo con cá ấy: “Nếu cô là một người du hành thực thụ, cô có thể thu thập nó về cho tôi. Và tôi sẽ công bố nó nếu có nó trong tay. Tôi sẽ sống tới ngày ấy.”

❀ ❀ ❀

Ở hiên nhà, ông trưởng tộc ngồi xuống một cái chiếu và giục tôi tới ngồi đối diện với ông. Ông khoá đôi mắt lấp lánh của mình với mắt tôi, ríu rít chuyện trò bằng những ngữ âm cao và giọng mũi của ông.

“Họ kể một câu chuyện về sự hình thành trái đất,” Jim dịch trong một khoảng dừng. “Tất cả chúng ta là cùng một thể. Cá. Rừng cây. Loài vật. Tất cả đều giống nhau. Cả cá rồng cũng vậy.”

Chắc chắn rồi, đó chỉ là một câu nói rập khuôn. Nhưng ông già nói đúng 100%. Wallace và Darwin đã dạy chúng ta rằng “những mối quan hệ tự nhiên” mà Linnnaeus từng mô tả chính xác là những mối quan hệ theo nghĩa đen - những cái nhánh của cùng một cây phả hệ. Những kẻ lang thang trên mặt đất như chúng ta đây chẳng qua chỉ là một nhánh khác của loài cá, vốn đã thích nghi vượt bậc so với những tiền bối đi trước và trở thành thế lực thống trị địa cầu mạnh hơn bất kì thế lực nào trước đó.

Rồi ông lão lại kể câu chuyện thứ hai, lần này sát thời hiện đại hơn nhiều. Câu chuyện kể về một người lạ mặt đã xuất hiện ở Meliau ba năm trước cùng với cái móc câu mắc vào má anh ta. Sau khi một thầy lang được gọi tới để lấy cái móc câu ra, tất cả mọi người bỗng nhận ra kẻ lạ mặt chẳng phải người mà chính là vua cá.

“Chờ đã,” tôi hỏi khi câu chuyện đến hồi kết, dù không biết bắt đầu từ đâu. “Chuyện ấy mới xảy ra từ ba năm trước thôi à?”

Jim dịch lại câu hỏi và ông già gật đầu quả quyết.

Rồi ông ta cúi xuống gần đến mức mặt ông chỉ còn cách mặt tôi có vài phân và bắt đầu nói giọng khẩn trương, háo hức tiết lộ một điểm quan trọng cuối cùng. “Cá rồng cũng giống như một bóng ma - anh ta có thể biến mất,” Jim dịch lại. “Cá rồng không tuyệt chủng mà chỉ đang ẩn nấp.”

PHẦN IV

LOÀI CÁ SỐ #32.107

CHƯƠNG MƯỜI MỘT

Quái vật
con người tạo nên

NEW YORK → TOKYO

Nhà ngư học vĩ đại người Mỹ Tyson Roberts đã biến mất. Tôi đã không nghe tin tức gì từ ông suốt sáu tháng, kể từ lần ông gửi cho tôi một đoạn phim gây sốt ghi lại cảnh một người đi biển lướt sóng và bị cá voi sát thủ tấn công. (“Nếu nó là giả thì quả thực nó đã được dàn dựng cực kì công phu”). Lúc đó là mùa xuân, không lâu sau cuộc điện thoại đầu tiên và duy nhất của chúng tôi. Vào thời điểm đó, Tyson còn đang dưỡng bệnh ở Panama, bị kẹt ở bên kia quả địa cầu so với ngôi nhà tại Thái Lan của ông.

Giờ đã là tháng Một, tôi vừa từ Borneo trở về và Tyson đã không còn thư qua tin lại với tôi nữa. Tôi cố gọi đến số điện thoại cũ của ông ở Panama, nhưng đường dây đã bị ngắt kết nối. Ông từng lo sợ phải rời khỏi nơi ở tạm của mình và chưa biết tiếp theo mình sẽ đi đâu. Nhưng tôi ngờ rằng ông không thể đi được xa. Do chứng nghẽn mạch nặng của ông nên một chuyến bay dài có thể khiến ông tử vong, bởi áp suất cao sẽ đẩy thẳng cục máu đông vào hai lá phổi của ông.

Tôi phải tìm Tyson khẩn cấp vì đang chuẩn bị đi Myanmar trong vòng một tháng nữa để thu thập con cá rồng thư pháp cho ông, để ông tuyên bố loài vật mới (nếu thực sự nó đúng là như vậy.) Thời gian là yếu tố then chốt. Không chỉ có nhà ngư học Ralf Britz ở Viện bảo tàng Lịch sử Tự nhiên ở London theo đuổi con cá, mà còn có tạp chí cá cảnh của Đức là Amazonas cũng vừa cho đăng hai bức ảnh được cho là chụp con cá đó. Bức ảnh cho thấy một con cá rồng có những hình hoạ tiết màu vàng đồng phức tạp, vừa bất quy tắc lại vừa trùng lặp. “Kể từ khi phong thanh nghe được những lời đồn về loài cá này, chúng tôi đã cố gắng thu thập nhiều thông tin hơn,” bài báo tiếng Đức viết. “Lai lịch chính xác của loài cá vẫn còn là một bí mật.”

Trong khoảng ba thập kỉ, Tyson đã hoạt động với vai trò là cộng tác viên nghiên cứu - một dạng nhà nghiên cứu cá tự do - cho Viện nghiên cứu Nhiệt đới Smithsonian lừng danh ở Thành phố Panama, viện Smithsonian duy nhất đặt bên ngoài nước Mỹ. Nhưng ngay cả Smithsonian cũng không biết Tyson đang ở đâu. Một nhân viên hành chính nói cô nghĩ ông đã tới Suriname ở vùng duyên hải đông bắc Nam Mỹ. Nhưng đã nhiều tháng rồi không ai nghe tin tức gì của ông. Ông không để lại số điện thoại hay địa chỉ chuyển tiếp nào. Thư từ của ông thì ngày một đầy lên. Liệu người khổng lồ của ngành ngư học có ổn không? Hay là tôi đang đi tìm cá cho một ông già đã chết?

❀ ❀ ❀

Ít nhất thì tôi còn biết là Heiko vẫn sống. Ông đã lại đi đây đi đó với tốc độ siêu phàm sau vụ tai nạn khủng khiếp trong chiếc Heikomobile. Tuy nhiên, chỉ còn chưa đầy một tháng là tới ngày hẹn đi khám phá Myanmar của chúng tôi mà ông vẫn chưa xác nhận được ngày giờ cụ thể. Tất cả những gì tôi biết được là ông định bay từ Ấn Độ tới đó vào quãng tháng Hai. Tôi không hiểu làm sao để ông xin được thị thực vào những phút chót như thế, vì tôi đã phải đăng kí trước tận ba tháng với vé máy bay khứ hồi mua sẵn, chưa kể đến chuyện thay tên đổi họ. Nhưng dường như ông chẳng hề lo lắng. Về phần mình, tôi đã được chính phủ của họ chấp thuận khoảng thời gian lưu trú dài nhất ở Myanmar là bốn tuần, trọn vẹn tháng Hai. Vì vậy, nếu Heiko xuất hiện thật thì tôi sẽ có mặt ở đó để gặp ông.

Hầu hết các đêm tôi đều thao thức lo chuyện Heiko sẽ cho tôi leo cây. Những đêm khác thì tôi lại lo lắng điều ngược lại. Tại sao tôi lại nghĩ mình nên mạo hiểm đi vào một khu rừng hẻo lánh có thể chứa cả mìn cơ chứ? Đầu tiên, tôi còn chẳng biết phải mang theo những thiết bị gì. Thanh ngũ cốc PowerBars chăng? Thuốc chống độc? Thậm chí tôi không biết mình có nên gói theo cả lều hay không. Ở Borneo tôi đã ở chung với người bản xứ, nằm giữa những bao gạo trong nhà kho hoặc nằm xếp lớp trên sàn cùng tất cả mọi người. Nhưng nếu ở đó còn chẳng có dân địa phương thì sao? Tôi có một kí ức mơ hồ là Heiko từng ngủ tơ hơ ngoài trời mà không có màn chống muỗi. Tôi thì không thực sự thuộc tuýp người đó.

Ngay cả nếu tôi có làm được việc đó thì chuyện cuộn mình lại mà ngủ trên nền đất rừng cũng không phải lựa chọn khôn ngoan ở Myanmar, bởi đất nước này có tỉ lệ tai nạn liên quan đến rắn rết cao nhất thế giới. Theo cuốn Những loài rắn độc nguy hiểm tại Myanmar, gần như tất cả các loại rắn độc trên khắp đất nước đều hoạt động mạnh nhất vào ban đêm, trong cuốn sách còn có hẳn một phụ lục về các cách sơ cứu vết rắn cắn do Joe Slowinski viết. Ông là trưởng bộ môn Khoa học Bò sát tại Học viện Khoa học California, vậy mà rốt cuộc ông cũng chết vì bị rắn cắn ở Myanmar. Năm 2001, khi Slowinski đang nghiên cứu các loài bò sát và lưỡng cư ở chân dãy núi Himalaya thì bị một con rắn cạp nong cắn vào ngón tay, tiêm vào ông chất độc neurotoxin cực mạnh. Trong hai mươi chín giờ sau, mười bốn đồng nghiệp của ông cùng bốn trợ lý người Miến Điện liên tục làm hô hấp nhân tạo và đánh điện cầu cứu một chiếc trực thăng cứu hộ của chính phủ mà không được. Slowinski dần dần rơi vào trạng thái tê liệt toàn thân cho đến khi ông thốt ra miệng những lời cuối cùng: “Hãy để tôi chết.”

Hổ mang chúa. Rắn hổ mang kính. Hổ mang thường. Myanmar có quá nhiều rắn đến nỗi vài loài còn chưa kịp có tên. Lang thang trên vùng đất hoang dã ấy càng bội phần nguy hiểm bởi tình trạng cơ sở hạ tầng và thông tin liên lạc yếu kém nói chung. Tôi đọc được rằng số điện thoại di động bình quân trên đầu người của nước này còn ít hơn cả Bắc Triều Tiên. Ngay cả nếu tôi có kiếm được một cái điện thoại thì gần như chắc chắn các cuộc gọi đều bị tình báo quân đội nghe lén, và sóng điện thoại cũng không hoạt động được ở vùng sâu vùng xa phía nam, nơi tôi định đi tìm cá. Jeff muốn tôi kiếm một cái điện thoại vệ tinh. Nhưng ở Myanmar, điện thoại vệ tinh bị cấm tiệt, và nghĩ đến việc phá luật là tôi đứng ngồi không yên. Hơn tất cả, tôi lo rằng Heiko sẽ lao vào một cuộc mạo hiểm điên rồ nào đó và khiến chúng tôi phải vào tù (như rất nhiều người từng cảnh báo tôi). Giống hệt mẹ mình, rốt cục, ông cũng đã từng ở phía đối chọi với luật pháp đó thôi.

❀ ❀ ❀

Nực cười thay, chính con người từng trốn tránh tôi trên điện thoại - Ralf Britz ở Viện bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London - lại là người duy nhất nhận điện thoại của tôi. Có vẻ như ông đã mở lòng với tôi hơn, nhưng vẫn không chịu cho tôi tiếp xúc với mối liên lạc của ông ở Myanmar, một chuyên gia trong ngành ngư học đặc chủng ở địa phương. “Tôi có quen biết cô đâu,” Ralf cảnh giác nói. “Giá mà chúng ta có thể gặp nhau làm cốc bia…”

Thực sự, tôi phải khâm phục Ralf vì hành xử rất cẩn trọng. Chúng tôi càng nói chuyện thì tôi lại càng thấy trong lòng mình mâu thuẫn. Tôi cảm thấy có lỗi vì mình có thể đang tìm cách đánh cắp con cá rồng batik khỏi tay ông ta. Tôi cũng hiểu mối quan tâm ông dành cho việc tìm kiếm nó - tôi cũng cảm thấy điều tương tự. Tôi đã đọc quá nhiều về Alfred Russel Wallace đến nỗi đầu óc tôi bị kẹt lại trong thời đại Victoria và mải mê với những khám phá đầy lãng mạn. Không giống như con siêu cấp huyết long mà giờ tôi đã từ bỏ, loài cá chưa từng được biết tới này đại diện cho một cơ hội khám phá thực sự - một thứ hiếm có trong thế giới hiện đại ngày nay. Dường như tôi đã quá may mắn khi có cơ hội này: Trong thâm tâm tôi vẫn ấp ủ viễn cảnh rằng loài sinh vật tiền sử này, với những cái vẩy có hình thư pháp bí ẩn, đã chờ tôi tìm ra nó suốt từng ấy năm.

Nếu Heiko qua được và đến gặp tôi ở Myanmar, bất kì con cá rồng nào ông bắt được đương nhiên cũng sẽ đến tay ông bạn già Tyson, ngay từ đầu ông đã đề nghị tôi đi tìm con cá. Nhưng nếu Heiko cho tôi leo cây và Tyson không bao giờ xuất hiện thì sao? Tôi cần một kế hoạch dự phòng, và tôi đã rất khéo léo đề cập chuyện này với Ralf. “Liệu ông có khi nào muốn bắt con cá đó không?” Tôi hỏi sau một quãng dừng nói không được thoải mái lắm, và lập tức cảm thấy mình là kẻ hai mặt.

“Tất nhiên, nhưng tôi chẳng biết làm thế nào bắt được nó cả, thật đấy.” Không như Tyson, Rail chẳng có chút niềm tin nào vào nhiệm vụ lần này của tôi - dường như ông ta coi đó là một thảm họa gần như hài hước. “Tôi nghĩ khả năng cô tới được Tenasserim rất thấp,” ông ta nói thẳng, chỉ ra rằng riêng việc xin giấy phép của quân đội cho phép tôi xuống miền nam cũng đã mất nhiều tháng rồi. Từ đó, tôi sẽ phải trèo qua những ngọn đồi. “Và nói thật, tôi sẽ rất ngạc nhiên nếu cô xin được giấy phép để lên núi. Ngạc nhiên cực kì đó.”

Khi tôi nói với ông ta mình định bắt đầu bằng cách tự giới thiệu mình với Bộ Ngư nghiệp, ông ta phá lên cười ngặt nghẽo. “Cô thực sự nghĩ mọi việc theo tiêu chuẩn Mỹ nhiều quá,” ông nói, rồi mô tả cho tôi một cánh cổng nghiêm trang và những người lính gác dữ tợn không biết nói tiếng Anh. Theo quan điểm của Ralf, tôi sẽ chẳng đi đến đâu nếu không có mối quan hệ ở bên trong bộ máy. “Có lẽ cô nên đặt chuyến bay chuyển tiếp ở London,” ông ta nói, chắc là để chúng tôi có thể uống cốc bia với nhau và ông ta được dịp đánh giá tôi trực tiếp.

Nhưng lịch trình của tôi đã được vạch sẵn, và tôi không thể thay đổi chúng mà không làm lộn tùng phèo tấm thị thực Myanmar khó khăn lắm mới xin được. Hơn nữa, tự tôi đã chọn điểm trung chuyển là Tokyo, vì một lí do cụ thể. Giờ tôi hỏi Ralf ông ta có chút hứng thú gì với cá koi không.

“Không,” ông nói thẳng với vẻ mỉa mai rất đặc trưng, “bởi chúng không thực sự là cá.”

❀ ❀ ❀

Không thực sự là cá ư? Thế “cá” thực chất là gì? Ngạc nhiên thay, thế giới không có một định nghĩa khoa học rõ ràng. Chim chóc, động vật có vú, bò sát, lưỡng cư và các loài côn trùng đều là các lớp của thế giới động vật. Nhưng nhóm sinh vật chúng ta gọi là cá lại là tập hợp hổ lốn của các cơ chế rất khác biệt, thuộc về nhiều lớp. Lâu lâu lại có một nhà ngư học đề đạt cách mới để định nghĩa cá là gì - thường là một biến thể nào đó của các đặc tính sống dưới nước, máu lạnh, có xương sống, có mang, vẩy và vây. Thế nhưng các trường hợp ngoại lệ thì đầy rẫy: hầu hết lươn sống trong đầm đều không có vẩy lẫn vây; cá hồi và một số loại cá mập là máu nóng; cá phổi thì còn lâu mới là loại cá duy nhất có phổi hay một phương tiện khác để hít thở theo nhịp. (Ngay cả cá rồng cũng làm được điều đó.)

Tôi đã gặp câu hỏi những đặc điểm nào được coi là cá trong một hoàn cảnh khác, khi biết rằng một con cá rồng nuôi nhốt không được tính là cá theo nghĩa sinh thái học. (Hẳn các bạn còn nhớ câu cửa miệng của các nhà sinh vật học theo phái bảo tồn: “Một con cá nuôi trong nhà chẳng khác nào một con cá đã chết.”) Ralf cũng đưa ra quan điểm tương tự thế. Ông ta đang nói về sự chọn lọc nhân tạo, kĩ thuật tác động gen kiểu cũ mà Darwin nghiên cứu để hiểu cách thức động vật được hình thành theo thời gian. Liệu sinh sản chọn lọc có làm biến đổi sâu sắc một con cá đến nỗi nó trở thành thứ hoàn toàn khác không? Rốt cuộc, chó nhà ngày nay đâu còn là sói nữa. Mèo nhà cũng chẳng phải mèo rừng. Lợn thịt khác hẳn lợn lòi.

Khi Ralf nói rằng cá koi “không phải cá thật,” ông ta đang ám chỉ đến tính nhân tạo của chúng. Theo định nghĩa của ông ta, cá đích thực phải hoàn toàn ở nơi hoang dã, là những thành phẩm xinh đẹp của sự tiến hoá thông qua chọn lọc tự nhiên, là hiện thân tao nhã của hình dáng phục vụ chức năng. Thực tế tôi đã quá chú tâm vào việc tìm một con cá rồng hoang dã đến mức coi việc đó khác hẳn chuyện ngắm cá nuôi nhà ai đó đã cho thấy rất có thể tôi cũng đồng tình với ông. Tôi biết Heiko cũng nghĩ như vậy. Tôi còn nhớ sự chán ghét của ông với các loài cá đĩa loè loẹt được lai giống nhân tạo ở Aquarama, ông còn gọi chúng là “những con quái vật kinh khủng.”

Chính Darwin cũng đã viết rằng tám mươi chín loài cá vàng ông đếm được “đáng phải gọi là kì quái.” Cá vàng là loại cá duy nhất ông biết chúng đã chịu những biến đổi đáng kể bởi quá trình chọn lọc nhân tạo. Với những cái đầu lòe loẹt kì quái, hai bên má phồng to và đôi mắt đít chai, ông viết rằng cá vàng chính là minh chứng cho thấy “có một định luật luôn đúng là khi bị tách khỏi điều kiện sống tự nhiên, loài vật biến đổi và các chủng loài mới có thể được hình thành khi áp dụng sự chọn lọc.”

Darwin không hề biết là trong thời đại của ông cũng có một sinh vật nhân tạo tương tự như thế đang nổi lên: loài cá koi của Nhật. Ở Aquarama, Heiko đã kể với tôi rằng cá koi mới là loại cá cảnh đắt nhất thế giới, chứ không phải cá rồng. (Các fan cuồng của cá rồng né tránh điều này bằng cách tuyên bố cá rồng châu Á là loại cá cảnh nuôi bể đắt nhất thế giới, bởi vì cá koi được nuôi trong hồ.) Heiko nói ông từng biết có con cá koi trị giá ba triệu đô. Khi tôi hỏi nó có gì mà đặc biệt đến vậy, ông sốt ruột nói đó chỉ là một phần của một truyền thống khác: Cá koi được đấu giá như một tác phẩm nghệ thuật, mỗi con cá được chụp ảnh ở nhiều góc độ rồi in trong những cuốn danh mục bóng bẩy. Chủ của con cá đoạt giải sẽ trở nên nổi tiếng khắp Nhật Bản. “Ai nấy đều biết đến,” Heiko nói. “Khi ai đó mua được con cá ấy, anh ta có thể nhân giống nó như một con ngựa đua. Họ có hẳn một nòi giống. Cô sẽ không có được điề u đó với cá rồng, ít nhất là chưa.”

Nhưng đó dường như chính là đích đến của cá rồng. Theo lời Ralf, sự chuyển hóa đã bắt đầu - và sẽ tăng tốc đáng kể nếu phòng thí nghiệm mới của Kenny Ông Cá thành công trong việc tạo ra “những con cá rồng theo ý muốn.” Chính vì thế, tôi định dừng chân ở Tokyo để xem hội chợ cá koi lớn nhất Nhật Bản và điều tra xem chuyện gì sẽ xảy ra khi một loài cá hoang dã được thuần hóa - nói theo kiểu ví von là khi một con sói chuyển hóa thành chú chó nhà.

Ngay trước khi rời New York, rốt cuộc tôi cũng nghe được tin của Tyson, bất chấp những lo sợ của tôi, ông vẫn còn sống. Tin nhắn của ông cụt lủn và có phần bí ẩn: “Vâng, tôi đang ở Suriname. Mừng được nghe tin từ cô. Tôi phải đi ngay, không có thời gian trả lời chi tiết hơn. Tôi sẽ báo lại cô ngay về chuyện sông Tenasserim.”

Vài ngày sau, một tin nhắn khác dài hơn, nhưng không kém phần khó hiểu xuất hiện và từ đó tôi dần nhận ra Tyson chẳng hề biết tôi là ai. Suốt chừng ấy thời gian, tôi thì chuẩn bị làm theo lời nhờ cậy của ông ta nhân danh khoa học. Ấy vậy mà ông đã quên tiệt rằng chúng tôi từng nói chuyện, chứ chưa nói tới việc ông còn kể cho tôi nghe về con cá rồng trong lời đồn ở Myanmar.

Nhìn lại những trao đổi từng có giữa chúng tôi, tôi xem lại đoạn phim ông từng gửi về một người đàn ông lướt sóng bị cá voi sát thủ tấn công. Tôi đã thử tìm hiểu một chút trên mạng và phát hiện nó gần như chắc chắn là clip giả, một quảng cáo cho cửa hàng bách hóa ở Cộng hòa Dominic. Nếu Tyson từng bị lừa một lần, thì có lẽ chuyện cá rồng batik cũng chỉ là một trò lừa bịp khác. Đột nhiên tôi cảm thấy mình vừa dấn thân vào một trò ngớ ngẩn kinh khủng, nhưng dường như đã quá muộn để quay lại.

❀ ❀ ❀

Còn chưa kịp sẵn sàng gì cả, tôi đã thấy mình đang ôm tạm biệt Jeff ở sân bay. Ba mươi sáu tiếng sau, tôi đã vã nước lạnh vào mặt và đứng chết run ở một sảnh triển lãm rộng mênh mông tại Trung tâm Ryutsu ở Tokyo, ngắm một con cá koi tên là Mika bơi qua bơi lại trong một cái bể bằng vải bạt màu xanh ngắt to bằng bể bơi trẻ em. Mika bốn tuổi, dài bảy mươi sáu centimet, có thân hình màu trắng với những vết đỏ son trên lưng, như thể ai đó bị vấp ngã và hắt sốt cà chua lên người nó vậy.

Chắc chắn là nó có vẻ ngoài và lối sống y như một con cá, có vẩy, vây và mang. Hoạt động chính của nó là bơi đi bơi lại trong cái bể nhỏ cho đến khi chạm mõm vào thành bạt, lúc ấy nó sẽ lưỡng lự ngạc nhiên theo kiểu: Ô, một bức tường! rồi đổi hướng, rồi lại bơi đến khi chạm mõm lần nữa. Đó có phải hành vi thông thường của cá koi không nhỉ? Hay Mika là nạn nhân của nhân giống cùng phả hệ? Trong dòng dõi nhà cá chép, cô nàng thuộc loại hoàng tộc vì là con gái của New Smile, một nữ hoàng cá có bức chân dung quá khổ đang treo trên tường ở giữa bốn mươi ba nhà quán quân khác của TRIỂN LÃM CÁ KOI TOÀN NHẬT BẢN đình đám. Triển lãm này được tổ chức hàng năm kể từ năm 1968.

Không như mẹ mình, Mika chưa giành được giải thưởng quan trọng nào. “Năm nay thật không may cho nó vì nó mất một cái vẩy,” ông chủ Rick Costantino của nó nói. Anh ta là một kĩ sư hóa học đến từ Seatle, lúc này anh chỉ vào một điểm nhỏ màu hồng nhạt làm hỏng một trong các đốm màu đỏ trên lưng nó. Giống như các thí sinh khác, một năm qua Mika được gửi tại một khách sạn cá koi ở trên các dãy núi Alps Nhật Bản*, và Costantino chỉ mới được làm quen lại với con cá của mình gần đây. Anh thất vọng khi phát hiện ra nó đã có một đợt phát triển bộc phát, đẩy nó vào hạng mục tám mươi centimet, giống như một đô vật xếp chót bảng trong một hạng cân vậy. “Nó đang phải thi với những con cá dài hơn nó tới năm centimet,” anh ta nhấn mạnh.

•

Cách gọi thông dụng của Nhật với các dãy núi thấp hơn núi Phú Sĩ. Ở Nhật chỉ có Phú Sĩ được gọi là Núi vì nó là ngọn núi duy nhất đứng một mình, tất cả các núi khác thấp hơn đều là “đỉnh núi” của những dãy núi trùng điệp có tên chung là Alps Nhật Bản.

Hơn 1.400 con cá koi đủ kích cỡ từ một con chuột nhảy đến chó bull đang bơi tung tăng trong những cái hồ xanh giống hệt nhau đặt khắp sảnh. Mỗi con cá lại mang màu sắc khác nhau từ đỏ, trắng, đen, vàng đến xanh hoặc hỗn hợp xanh với màu khác. Vài con có những cái vẩy lấp lánh như kim cương hoặc viền vẩy nổi bật lên như lưới cá. Vài con khác lại “trần trụi,” mà không có cái vẩy nào. Quán quân năm nay trông hơi giống Jackson Pollock với màu đỏ, trắng và đen. Theo cuốn Giáo phái Koi của Michugo Tamadachi, người ta có thể dễ dàng bán nó bằng với số tiền “mua được một chiếc ô tô Rolls-Royce.” Nhưng tôi chưa nói chuyện với ai từng nghe về chuyện một quán quân đáng giá hơn vài trăm ngàn đô la, ngay ở cái nơi được coi là sân chơi đắt giá nhất cho loài cá rồng này.

Với tôi, cá koi chỉ đơn giản là những con vật dễ thương, với đôi má ngọt ngào và cái bụng mũm mĩm. Nếu có gì xuất chúng thì đó hẳn là 101 loại biến thể màu sắc rực rỡ đã được sản sinh ra trong vòng một thế kỉ, từ một loại cá chép có màu nước mũi, một trong những loài cá xoàng xĩnh nhất, kém hấp dẫn nhất từng sống trong làn nước của quả đất này.

❀ ❀ ❀

Mới chỉ hai mươi nghìn năm trước, tất cả động vật đều là loài hoang dã, chỉ có vài ngoại lệ là mấy chú sói được huấn luyện thành chó nhà. Khoảng mười nghìn năm trước, cuộc cách mạng Thời kì đồ đá mới nổ ra, chứng kiến việc thuần hoá trên diện rộng các loại gia súc như cừu, dê và trâu bò. Theo một tính toán gần đây, gia súc nuôi trong trại chiếm đến 65% động vật có xương sống trên cạn tính theo trọng lượng, loài người cùng các thú cưng của chúng ta chiếm phần lớn con số còn lại. Động vật hoang dã chỉ còn chưa đầy 3% tổng số động vật. Như nhà động vật học Jams Serpell của trường Đại học Pennsylvania đã viết: “Chỉ trong vòng vài nghìn năm, các loài vật được thuần hoá đã thực sự thay thế những người anh em hoang dã của chúng trên hầu hết bề mặt trái đất.” Tuy nhiên, dưới mặt nước từ lâu đã là một câu chuyện khác hẳn - nó là lãnh thổ cuối cùng còn lại của các loài vật hoang dã.

Những người đầu tiên nuôi cá trong những cái hồ nhân tạo có lẽ là người Sumer cổ đại sinh sống ở Mesopotamia (Iraq ngày nay) khoảng hơn sáu nghìn năm trước. Cá là nguồn nguyên liệu cho tầng ngậm nước đầu tiên, rồi tầng này cấp nước cho hệ thống tưới tiêu đầu tiên, tạo ra mùa vụ thu hoạch ngũ cốc đầu tiên và một đợt bùng nổ dân số tương quan với nó, sinh ra thành phố đầu tiên trên thế giới và ngôn ngữ viết đầu tiên. Cả người Ai Cập cổ đại cũng nuôi các loài cá như rô phi sông Nile trong hồ. Nhưng chúng ta không thể biết chắc chắn liệu có loại cá nào trong số đó là thực sự thuần hoá hay không - tức là, liệu chúng có phản ứng lại với áp lực chọn lọc nhân tạo liên quan đến một cuộc sống dưới sự kiểm soát của con người hay không. Hay chúng chỉ là “những con mồi bị bắt,” tức là (theo ngôn ngữ chuyên môn của các nhà phong tục học) các đặc điểm sinh học của chúng vẫn nguyên vẹn, không hề thay đổi so với những người anh em sống ngoài thiên nhiên.”

Việc chăn nuôi cá trên diện rộng, được biết đến như là nghề nuôi trồng thuỷ sản, có lẽ được phát minh ra ở Trung Hoa khoảng ba nghìn năm trước, với việc nuôi nhiều loại cá chép trong những cánh đồng lúa nước và những cái hồ ở trại nuôi tằm. Thuở bình minh của thiên niên kỉ đầu tiên, người La Mã bắt đầu nuôi loại cá chép thường thấy ở sông Danube để làm các món ăn ngon. Rồi ở thế kỉ mười hai, việc nuôi loại cá ấy trở thành một ngành kinh doanh thịnh vượng ở khắp châu Âu. Dần dần, loài cá ấy bắt đầu biến đổi khi nó thích nghi một cách tự nhiên với môi trường do con người tạo ra: thân hình giống ngư lôi săn lại, mập mạp, to béo hơn. Miệng nó rộng hơn, ruột dài hơn, tất cả những sự tiến hoá cho phép nó sinh trưởng tốt trong những cái hồ đông đúc.

Cuối cùng, loại cá chép đã được thuần hoá này được nhân rộng ra tận phương đông, tới những dãy núi Alps Nhật Bản, nơi người nông dân nuôi thả loài cá này làm nguồn đạm dự trữ cho những tháng mùa đông dài dằng dặc và khắc nghiệt. Bị vùi bên dưới lớp tuyết dày tới sáu mét trong phần lớn thời gian của một năm, những con cá này sống trong bóng tối tuyệt đối, rất có thể chính nó đã thúc đẩy sự xuất hiện của những con đột biến có màu sắc đầu tiên mà con người biết đến đầu những năm 1800. Qua nhiều năm, các nông dân tách bầy những con cá màu đỏ, vàng, và trắng khỏi nơi nuôi thả tại nhà họ để cho sinh sản chọn lọc, dần dà sản sinh ra nishikigoi, có nghĩa là “cá chép thêu”, hay gọi tắt là koi.

Sang đầu thế kỉ hai mươi, cá koi và cá vàng là hai giống cá thuần hoá duy nhất trên thế giới. Rồi, đầu những năm 1900, cá chọi Xiêm và cá bảy màu phụ thuộc chặt chẽ vào sự chọn lọc nhân tạo cũng nhanh chóng được nhân rộng với đủ chủng loại hình dạng và màu sắc. Tới năm 1935, cuốn sách hướng dẫn về cá cảnh phổ biến nhất liệt kê tám loại thuần hoá. Năm 1955, con số đó là mười. Ngày nay có hơn năm mươi giống cá đã được nhân giống chọn lọc để làm vật nuôi và có tới hơn ba trăm chủng loại.

Sự sinh sôi nảy nở của các loài cá thuần hoá diễn ra trong một phạm trù rộng lớn hơn: sự gia tăng bùng nổ của ngành nuôi trồng thuỷ sản từ những năm 1950, năng suất nuôi cá cho thị trường tiêu thụ tăng gấp bảy mươi lần. Nhờ cuộc “cách mạng xanh” này, loài người đã có thể ăn nhiều cá hơn bất kì thời nào trước đó, ngay cả khi 90% nguồn cung cá biển của thế giới đã ở mức năng suất tối đa hoặc bị đánh bắt cạn kiệt. Năm 2009, khi tôi lần đầu tới thăm các trại cá rồng ở Đông Nam Á, theo tổ chức Liên Hiệp Quốc thì số cá nuôi lần đầu tiên trong lịch sử đã vượt lượng cá đánh bắt được. Đa phần trong số 250 loài đang được nuôi ở hồ cá ngày nay đều nằm đâu đó trong ranh giới mơ hồ của việc bị thuần hoá.

Trong lúc đứng ngắm cá koi bơi lội trong bể của chúng ở Tokyo, tôi bắt đầu hiểu ra tại sao cá rồng lại trở thành biểu tượng của thế giới hoang dã với tôi. Từ lâu cá đã là loại thực phẩm hoang dã cuối cùng của loài người, cùng với bò sát và các loài lưỡng cư, nó cũng là loại vật nuôi hoang dã cuối cùng. Tuy nhiên, trong những thập kỉ gần đây, điều đó đã thay đổi. Tôi tự hỏi còn bao lâu nữa trước khi mấy con cá rồng hung hăng kia trở nên béo phục phịch và tự mãn giống cá koi.

Thuần hoá phá vỡ những hành vi thông thường ở cá. Chúng trở nên béo hơn và yếu ớt hơn, với bộ não nhỏ hơn. Chúng đánh mất những bản năng tự nhiên và ưu thế cạnh tranh. Chẳng hạn, các nhà khoa học đã phát hiện ra khi cá hồi nuôi sổ lồng vào biển Đại Tây Dương và giao phối với cá hồi ngoài tự nhiên, con cái của chúng không thể tìm được đường về với nước ngọt để sinh sản. Các chuyên gia cảnh báo rằng về sau, sự giao phối chéo như vậy có thể dẫn tới sự tuyệt chủng của các cá thể hoang dã.

Ở trang trại cá của Kenny Ông Cá, Alex Chang đã lập luận rằng bảo tồn cá rồng châu Á trong môi trường nuôi nhốt mang lại cho chúng ta khả năng tái hoà nhập chúng về với thiên nhiên vào một ngày nào đó. Nhưng sự thể không diễn ra như vậy được. Hãy ví dụ về cá chép thường: Ngày nay IUCN xếp hạng nó trong số “100 loài xâm nhập tồi tệ nhất thế giới,” đồng thời cũng liệt kê nó là “đe doạ bị tuyệt chủng.” Điều này nghe có vẻ ngược đời là vì những con cá chép tìm thấy ngoài tự nhiên bây giờ đa phần là cá nuôi sổ lồng. Trong khi đó, loại cá hoang dã thật sự thì đang biến mất - đi theo vết xe đổ của loài bò rừng châu Âu (tên tiếng Anh là aurochs, từ gốc tiếng Đức là ur-ox hay “bò nguyên thuỷ”), tổ tiên của loài bò hiện đại, đã đi đến bước tuyệt chủng từ thế kỉ mười bảy.

❀ ❀ ❀

Trong đêm cuối của tôi ở Tokyo, sau khi rời triển lãm cá koi và tìm đường về khách sạn dưới những ánh đèn như phim viễn tưởng, tôi nghĩ thành phố này thật thích hợp để tôi tìm kiếm loại cá-thời-kì-sau của mình, cá koi. Nhưng tôi đã quá ngán những sinh vật nhân tạo trong thế giới do con người tạo ra rồi. Giờ tôi đã sẵn sàng du hành tới một đất nước bị kẹt trong quá khứ để tìm kiếm một “ur-fish”, một con cá nguyên thuỷ, một loài vật còn chưa có tên.

Trong buổi sáng cuối cùng của tôi ở Nhật, tôi thức giấc để đáp chuyến bay đi Myanmar với tâm trạng thấp thỏm về cuộc phiêu lưu phía trước. Lúc lăn người dậy kiểm tra email, rốt cuộc tôi đã nhận được một tin nhắn từ Heiko: Ông đang đến. Ông sẽ gặp tôi ở Yangon trong hai tuần nữa.

CHƯƠNG MƯỜI HAI

“Các nhà chức trách
sẽ theo dõi bạn”

MYANMAR

Bên dưới tôi không có gì ngoài một thảm màu xanh lục. Nó cuộn lại thành những đợt sóng nhấp nhô dưới tia nắng sáng trắng loá mắt. Từ Tokyo, tôi bay hết sáu tiếng tới Bangkok. Giờ tôi đang trên một chuyến bay ngắn sang Myanmar, nơi chúng tôi sắp hạ cánh tới thủ đô cũ, Yangon. Tôi nhận ra hẳn là mình đang nhìn xuống những ngọn đồi Tenasserim, dãy núi thấp còn cổ xưa hơn cả dãy Himalayas, chính nó đã tạo nên cái đuôi trên bản đồ đất nước này. Khi đó là tháng Hai năm 2012, và thế giới đã biết đến 32.106 loài cá. Tôi gí mũi vào kính cửa sổ và tự hỏi phải chẳng con số 32.107 đang chờ đợi tôi dưới cánh rừng khổng lồ bên dưới.

So với các nước láng giềng, Myanmar vẫn còn sở hữu tỉ lệ rừng nguyên vẹn khá lớn, chủ yếu vì lịch sử biến động của đất nước này kể từ sau Thế chiến thứ hai đã cản trở sự phát triển. Trước đó, người Anh cai trị vùng đất này - dưới cái tên Miến Điện - như là một tỉnh thuộc Ấn Độ. Bất chấp sự khai thác và bỏ bê với tư cách sân sau thuộc địa, nơi này vẫn là một trong những vùng đất trù phú nhất của Đông Nam Á.

❀ ❀ ❀

Nhưng sự chiếm đóng của quân Nhật đã để lại một mảnh đất tang thương. Sau chiến tranh, dưới sự lãnh đạo của Tướng Aung San, người sáng lập Đảng Cộng sản Miến Điện, đất nước này giành được độc lập từ tay người Anh vào năm 1948 - sáu tháng sau chính vị tướng này đã bị đối thủ chính trị ám sát. Không còn vị lãnh tụ được yêu kính, quốc gia non trẻ chật vật tìm chỗ đứng. Đến thập kỉ 1980, quốc gia này trở thành một trong những nước nghèo nhất và bị cô lập nhất thế giới. Vị tướng thống trị Ne Win vốn là cựu nhân viên bưu điện, nổi tiếng với thói mê tín dị đoan Thần số học. Ông ta khiến tình hình thêm tồi tệ bằng cách bắt buộc huỷ bỏ một số mệnh giá đồng nội tệ và thay thế chúng bằng những đồng tiền chia hết cho số chín. Việc đổi tiền là bất khả thi. Tài sản tiết kiệm cả đời người của dân chúng biến mất sau một đêm.

Tất cả những điều này dẫn đến sự phản kháng mạnh mẽ. Năm 1988, học sinh, sinh viên cả nước tiến hành một cuộc biểu tình trên diện rộng chống lại cơ chế áp bức. Phản ứng của chính quyền rất tàn bạo: Quân đội khai hoả súng máy, giết hơn ba ngàn người. Năm sau đó, như để xoá sạch lịch sử nô lệ, chính quyền quân sự không chỉ đổi tên đất nước từ Miến Điện sang Myanmar mà còn đặt lại tên cho vô số thành phố, thị trấn, đường phố, sông ngòi và núi non.

Những năm tiếp theo không có nhiều sự biến chuyển. Than Shwe, một vị tướng khác lên nắm quyền lực năm 1992. Nổi tiếng là người lánh đời, năm 2005, ông ta cho dời đô từ Yangon tới vùng đất bị bệnh sốt rét hoành hành có tên là Naypyidaw (Nơi ở của các vị vua), cách đó khoảng 360 kilômet về phía bắc. Trong lúc đó, Myanmar vẫn là nước có mức thu nhập bình quân đầu người thấp nhất Đông Nam Á - thấp hơn cả Lào và Campuchia.

Sau khi chính phủ tăng giá nhiên liệu năm 2007, gây ra những thiệt hại to lớn cho người nghèo, hàng ngàn nhà sư đã xuống đường trong bộ Áo vàng Cách mạng, tên gọi bộ áo tu màu đất của họ. Mặc dù Myanmar là đất nước mộ đạo Phật, quân đội vẫn không hề nương tay. Các nhà sư bị đánh đến bất tỉnh và bị bắn bằng đạn cao su, sau đó là bằng đạn thật. Chính phủ mất ba ngày mới dập tắt được các cuộc phản đối.

Khi cuối cùng tướng Than Shwe cũng quyết định về hưu vào tháng Mười một năm 2010, người kế nhiệm do đích thân ông ta lựa chọn - cựu sĩ quan quân đội Thein Sein - đã chiến thắng trong một cuộc bầu cử mà Liên Hiệp Quốc coi là trò khoa trương giả dối. Chưa tới một năm sau đó, khi tôi bước ra khỏi máy bay vào cái nóng hừng hực đến mức làm mờ cả mặt tiền dát vàng của sân bay, tôi đã tưởng mình sẽ bước vào vùng đất phản địa đàng* của Orwell.

•

Tác giả nhắc tới tiểu thuyết năm 1984 của nhà văn George Orwell về đề tài chống phát xít.

Thay vào đó, bên trong sảnh đến có điều hoà nhiệt độ, tôi phát hiện một đám đông người nước ngoài xếp hàng ở chỗ hải quan: tây ba lô đến từ châu Âu, những nhà ngoại giao người Mỹ, các thương nhân Trung Hoa và các chủ nhà băng Singapore. Tôi đã đến cùng với mùa xuân Miến Điện.

❀ ❀ ❀

Sau này nhìn lại, người ta có thể trông thấy những chấm xanh hi vọng đầu tiên ló ra khỏi tuyết trắng từ tận tháng Ba năm trước, khi vị tổng thống mới Thein Sein thừa nhận những vấn đề của quốc gia, chẳng hạn như “những nỗi thống khổ không được nói ra” dọc theo những đường biên giới tang tóc vì chiến tranh. Rồi vào tháng Mười (lúc tôi lên kế hoạch cùng Heiko để theo đuổi con cá rồng batik), quốc hội Myanmar đã hợp pháp hoá các nghiệp đoàn thương mại vốn bị cấm từ năm 1962. Cuối tháng Mười một (lúc tôi phiêu lưu tới Borneo), Hillary Clinton đã trở thành vị ngoại trưởng Mỹ đầu tiên tới thăm đất nước này sau hơn nửa thế kỉ. Một cơn lũ các nhà đầu tư kéo đến tiếp theo, làm căng cơ sở hạ tầng của Yangon tới mức tối đa. Tất cả các khách sạn đều đã bị đặt kín. Ở ngoài nhìn vào, các chuyên gia tranh cãi rằng liệu có chăng sự thay đổi thật sự và liệu nó có kéo dài được lâu. Còn trong nội địa thì khách du lịch vẫn lũ lượt kéo đến.

Gần như tất cả các khách du lịch này đều thăm quan trên một lịch trình đã được chuẩn bị sẵn sàng và được chính phủ cấp phép. Chuyến đi sẽ đưa họ ngược lên cố đô cuối cùng của Myanmar, thành phố Mandalay rồi xuôi xuống những con nước mù sương ở Hồ Inle, cuối cùng sang phía tây tới thành phố cổ Bagan, nơi có hàng ngàn ngôi đền sáng lấp lánh dưới cái nắng của vùng đồng bằng miền trung. Có vẻ như không một ai khác định đi xuống phương nam như tôi, hay ít nhất cũng không đi qua địa điểm Golden Rock*, một tảng đá đặt chông chênh trên đỉnh núi mà người dân thường nói là giữ thăng bằng trên một sợi tóc của Đức Phật.

•

Ngôi đền nằm trên tảng đá cheo leo sát mép núi, nổi tiếng nhất Myanmar.

Bất chấp diện tích trải dài hàng ngàn kilômet, khu vực Tenasserim (hay còn gọi là Tannitharyi) chỉ chiếm không đầy nửa trang giấy trong cuốn sách hướng dẫn du lịch của tôi bởi nó quá khó tiếp cận. Trong thời hiện đại, Tyson Roberts là nhà ngư học duy nhất từng thu thập cá ở dòng Tenasserim Lớn. Ông đã lẻn vào qua ngả Thái Lan với sự giúp đỡ của quân nổi dậy Karen cùng những khẩu Kalashnikov. Bọn họ đã phải cẩn thận chọn đường băng qua rừng rậm để tránh những bãi mìn. Những chuyến đi mạo hiểm tới phần thượng nguồn ấy còn lâu mới được coi là đã khám phá tỉ mỉ vùng đất này.

Vì Tyson không tìm được con cá rồng nào, Heiko và tôi sẽ cần phải tới phần hạ nguồn sông Tenasserim. Tôi không biết có làm được việc đó hay không, - Ralf Britz rõ ràng không nghĩ vậy - nhưng tôi vẫn cố xua đi mọi nghi hoặc trong lòng mình trong lúc đứng ở hàng người chờ kiểm tra an ninh ở Sân bay Quốc tế Yangon. Ngay giữa đám đông khách nước ngoài như thế, tôi vẫn lo lắng về việc bị phát hiện là phóng viên. Nếu có ai hỏi, tôi không chắc phải giải thích tại sao mình lại mang theo máy ghi âm, máy tính xách tay, thiết bị cắm trại và bản đồ khu vực chiến sự. Thêm vào những lo ngại trên, tôi lại còn mang theo quá nhiều tiền mặt, dầy tới mức không nhét vừa trong ví mình và phải nhét vào đủ chỗ trên người. Đất nước này không chấp nhận loại thẻ tín dụng hay séc du lịch nào, còn máy ATM thì không tồn tại. Một khi đã bước chân tới đây, bạn không có cách nào nhận được tiền.

Chứng hoang tưởng của tôi càng trầm trọng thêm vì tất cả những gì tôi đã đọc về bộ máy giám sát khét tiếng của Myanmar, vốn được xây dựng theo nguyên mẫu KGB của Liên Xô cũ và mật thám Trung Quốc. Một hệ thống chỉ điểm viên rộng lớn được cho là đã kiểm soát toàn bộ cư dân, nghe lỏm khắp hang cùng ngõ hẻm từ tiệm trà tới đền chùa. Cuốn sách của tôi nhấn mạnh: “Vào một thời điểm nào đó trong hành trình của bạn, (và có thể bạn sẽ không biết là lúc nào đâu) các nhà chức trách sẽ theo dõi bạn.” Lãnh sự quán Hoa Kỳ cảnh báo khách du lịch cần đề phòng email và điện thoại bị giám sát và đồ đạc cá nhân bị lục soát.

Tuy nhiên các nhân viên ở bàn nhập cảnh và hải quan chỉ đơn giản vẫy tay bảo tôi qua. Ở bên ngoài, tôi tìm thấy chàng trai trẻ của nhà nghỉ Quê hương 2 - nơi tôi đã đặt trước - mặc chiếc váy truyền thống gọi là longyi, đang tươi cười và giơ tấm biển đề tên tôi. Cậu ta dẫn tôi cùng một nhóm nhỏ khách du lịch ba lô tới chỗ một chiếc xe tải xanh và trắng cổ lỗ sĩ đang đứng phơi nắng. Chiếc xe rồ máy một cách kì quái. Trong lúc chúng tôi tiến vào thành phố, tôi rướn cổ ngóng ra ngoài cửa sổ mở, cảm giác làn gió phả vào mặt như một hơi thở nóng bỏng. Các nhà sư chân đất đi bộ ngang qua phố. Phụ nữ mang theo những chiếc ô sặc sỡ, khuôn mặt trát kem chống nắng màu vàng tên là thanaka. Bên lề đường, tôi trông thấy một cái chậu đầy gà chết nhũn như chổi lông phủi bụi.

Nhà trọ Quê hương 2 là một ngôi nhà ba tầng màu xanh lá nằm ở ngoại ô thành phố với một quán cà phê vui vẻ bày tràn ra vỉa hè. Sau khi nhận phòng, tôi chỉ vào tấm bản đồ treo trên tường đằng sau quầy lễ tân và hỏi cô gái làm giấy tờ cho mình rằng liệu tôi có thể đi du lịch tới sông Tenasserim Lớn không.

“Được chứ, được chứ,” cô nói trước sự ngạc nhiên của tôi, và bảo tôi đăng kí với Dịch vụ tổ chức du lịch Myanmar do nhà nước sở hữu. Cô còn chỉ đường cho tôi đi bộ tới văn phòng ấy ở trung tâm thành phố.

Lúc khởi hành xuống phố, tôi cố giữ mắt nhìn vào vỉa hè, bởi những cái hố thông thẳng xuống cống đang bốc mùi hôi thối nồng nặc. Nhưng rất khó để không nhìn lên. Những đại lộ rợp bóng cây của Yangon là nơi tập trung đông nhất những tòa nhà thời kì thuộc địa trên khắp vùng Đông Nam Á. Sau khi người Anh chinh phục thành phố này năm 1885, họ đã tái thiết lại thủ đô Myanmar theo phong cách thời kì chuyển giao giữa hai thế kỉ. Hơn một thế kỉ sau đó, hầu hết những kiến trúc này vẫn còn vẹn nguyên, rực rỡ sắc màu dù đã có phần xuống cấp, giống như một bức vẽ bằng bút chì bị tẩy dở, mờ nhòe đi, nhạt bớt đi và đầy vệt bẩn.

Đối diện với một ngôi chùa hai nghìn năm tuổi đánh dấu vị trí trung tâm thành phố, tôi tìm được mặt tiền tòa nhà có tấm biển đã bong tróc ghi hàng chữ màu hồng cherry: “DỊCH VỤ TỔ CHỨC DU LỊCH.” Bên trong, một chiếc quạt trần bám bụi thổi lật vài tờ quảng cáo đặt trên cái kệ kim loại gần như trống không.

“Không được,” người phụ nữ đứng sau quầy gỗ sậm màu nói thẳng khi tôi hỏi về chuyện thăm sông Tenasserim Lớn. “Bị cấm.”

❀ ❀ ❀

Có vẻ như tôi không làm được gì nhiều trừ việc ngồi chờ Heiko tới, nhưng mãi hai tuần sau ông mới đến. Rất may tôi đã xoay xở được một mối liên lạc ở đây để tới gặp trong thời gian chờ đợi. Không lâu trước khi rời New York, tôi biết được Kenny Ông Cá có một nhà cung cấp độc quyền ở Myanmar tên là U Tin Win (U là kính ngữ phát âm là ooo*). Nhận được email của tôi, ông ta trả lời rất nhanh: “Gửi Emily, gửi lời chào nồng nhiệt từ Yangon (Rangoon), Myanmar. Trong thời gian cô ở Yangon, con trai tôi là Mr. Ye Hein Htet sẽ tháp tùng cô. Thỉnh thoảng sẽ có cả tôi và vợ tôi nữa. Vợ chồng tôi đã ngoài 60 và không được nhanh nhẹn cho lắm.”

•

Người Miến Điện thường không có họ, nhưng tên của họ lại bao gồm hai hoặc ba phần. Để làm vấn đề thêm phức tạp, mỗi cái tên lại đi kèm cả tá kính ngữ, tùy thuộc vào quan hệ của người đó với người nói (Chú giải của tác giả.)

Quả nhiên, lúc 8 giờ 59 phút sáng sau khi tôi tới Myanmar được một ngày, một chàng trai trẻ ăn mặc gọn gàng với khuôn mặt vuông và cặp kính dày đã xuất hiện trước cửa Nhà nghỉ Quê hương 2. Đây chính là Ye Hein Htet, anh bảo tôi có thể gọi mình là Hein. Trong lúc chúng tôi lái xe đến trang trại của gia đình anh ở ngoại ô Yangon, anh kể với tôi mình từng khám phá khắp Myanmar cùng cha, “Mr. Tin Win,” để tìm kiếm các loại cá cảnh - dù chưa bao giờ lên tận sông Tenasserim Lớn.

Đường trải nhựa dần nhường chỗ cho đường đất trong lúc chúng tôi đi qua một khu chợ ngoài trời. Ở đó có những người phụ nữ đội nón lá đi mua rau củ và hoa. Cuối cùng chúng tôi cũng tới một ngôi nhà nông trang màu xanh khiêm tốn, bao quanh là một bức tường trang trí những đường viền vàng, cắm hàng rào thép gai bên trên. Chờ chúng tôi ở đỉnh dốc là cha mẹ Hein, một cặp vợ chồng đáng kính đang ngồi cạnh nhau: ông Tin Win trong chiếc váy longyi màu nâu với mái tóc trắng như tuyết, và vợ ông - bà Tin Pyone - mặc một chiếc váy batik in hoa, búi tóc đen cuộn sau gáy. Khi họ đứng lên để chào tôi, tôi thấy cả hai đều không cao đến vai mình.

Bên trong ngôi nhà nhỏ được sơn màu xanh lá bạc hà và trang trí bằng những tấm rèm màu vàng cùng đồ gỗ sậm màu. Trên bàn cà phê, ai đó đã bày sẵn một khay cam bổ miếng và mấy chai coca bên cạnh một chồng sách về cá xếp gọn gàng - một trong số đó chắc chắn là cuốn giới thiệu vẽ các loại cá ở Myanmar do chính Tin Win viết. Bên kia phòng là bàn thờ Đức Phật, một bể cá có những chú cá vàng tí hon lấm chấm đốm xanh, và một màn hình ti vi to đang chiếu slide mở đầu của một bài thuyết trình PowerPoint. “Nếu cô có thể bớt chút thời giờ quý báu…,” ông Tin Win nói và khiêm tốn chỉ về phía ti vi.

Trước khi kinh doanh cá cảnh, Tin Win từng là giáo sư hóa học và để chuẩn bị cho chuyến viếng thăm của tôi, ông đã làm sẵn bốn bài thuyết trình đầy đủ thông tin. Tôi có thể tóm tắt như sau: Thứ nhất, cá ở Myanmar rất giống ông Tin Win và gia đình ông - nhỏ nhắn, nhiều màu sắc, bị đánh giá thấp và (theo đúng từ yêu thích của ông Tin Win) lại rất quý giá. Nhiều loài cá tí hon thuộc về chi Danio với những cái chấm nhỏ, đốm và sọc mà bạn phải nheo mắt mới thấy được. Con cá trong bể của ông Tin Win là một loài mới mà ông được tự hào đặt tên là Danio tinwini theo tên mình năm 2009. Tên ông cũng được đặt cho một loại lươn màu đen trắng là Mastacembelus tinwini, do chính Ralf Britz mô tả chứ không phải ai khác. Điều này dẫn tới hiểu biết quan trọng thứ hai mà tôi nhanh chóng thu được là: Gần như chắc chắn tôi đang ở trong phòng khách của mối liên lạc bí mật ở Myanmar của Ralf, cái người mà ông ta đã không chịu hé lộ với tôi.

Điều này trở nên rõ ràng không có gì để bàn cãi trong bài thuyết trình thứ hai tiêu đề “Các nhà ngư học thời xưa và ngày nay quan tâm đến quần thể cá ở Myanmar.” Sau loạt ảnh các nhà tự nhiên học của thế kỉ mười chín với râu tóc rậm rạp, tôi thích thú khi thấy một slide có hình Tyson Roberts. Trước đây tôi không thể tìm được ảnh của ông trên mạng. (Tin Win gọi ông là “Robert Tyson,” điều này khá hợp lý vì sau này tôi mới biết Tyson lại gọi Tin Win là “Win Tin.”) Trang slide chiếu ảnh một người đàn ông to béo với mái tóc xám đang ngồi gù lưng bên chiếc kính hiển vi và gọi Tyson là “một nhà ngư học xuất chúng”, người “hồi sinh ngành nghiên cứu cá của Myanmar sau Thế chiến thứ hai.”

Tôi sắp sửa kể cho Tin Win nghe mình tới để thu thập con cá rồng Myanmar về cho Tyson thì nhìn thấy slide tiếp theo, bức ảnh một người đàn ông gọn gàng với chòm râu dê, mặc chiếc áo sơ mi màu xanh vỏ chanh: Ralf Britz. Thực ra, Ralf có mặt trong rất nhiều ảnh của Tin Win: thư giãn trong một chiếc võng, uống bia, lội sông… Không như Tyson, rõ ràng ông ta là một người bạn thân thiết của gia đình.

Sau này tôi biết được Ralf không chỉ đặt tên con lươn theo tên Tin Win và là đồng tác giả cuốn sách của ông, mà còn giúp ông thay đổi cả cuộc sống. Tin Win lớn lên ở Mandalay trong thập niên 40 và 50, bên cạnh một nghệ sĩ có hồ cá vàng mê hoặc cậu. Chàng trai Tin Win cũng trở thành người chơi cá hồi năm 1972, cùng khoảng thời gian anh gặp vợ mình là Tin Pyone, cũng là một nhà hóa học. Sau bảy năm hôn nhân, Hein chào đời. (“Một đứa con trai quý báu và khó khăn lắm mới có,” Tin Pyone nói.) Ở Myanmar, kiếm sống chỉ với đồng lương giáo sư là việc rất khó khăn. Tin Win kể với tôi toàn bộ lương tháng của ông chỉ đủ mua không quá 1.200 cốc trà (một cốc trà cùng lắm là 25 cent). Nhưng ngay cả với đồng lương còm cõi ấy, giữa lúc đất nước điêu tàn và giới trí thức tan tác, ông vẫn tiếp tục nghiên cứu cá trong thời gian rảnh. Ông không thể chính thức mô tả một loài nào bởi không có chuyên môn và cũng không đủ thiết bị phù hợp. Hơn nữa, như tất cả những người khác ở Myanmar trong khoảng thời gian đó, ông gần như bị cô lập hoàn toàn khỏi phần còn lại của thế giới do chính phủ quân phiệt. Điều này có nghĩa là không một ai sống trong đất nước này đủ tư cách mô tả con cá rồng batik hay bất kì một loại cá nào ở bản địa. Kể từ năm 1963, cũng chưa có nhà ngư học nào của Miến Điện làm việc đó.

Cuối thập kỉ 90, một trong những sinh viên của Tin Win vô tình gặp Ralf trong tiệm trà ở Yangon và đã giới thiệu với ông ta vị giáo sư mê cá của mình. Tuy nhiên, khi Ralf yêu cầu được đến xem bể cá của ông, Tin Win đã rất sợ. Vào thời đó, giao thiệp với người nước ngoài có thể gặp nguy hiểm. Nhưng ông vẫn chấp nhận rủi ro và một tình bạn đã nảy nở. Ralf gợi ý rằng có thể có cả một thị trường chưa được khai phá dành cho những giống cá nhỏ bé, sặc sỡ của Myamnar. Năm 1998, Tin Win nghỉ hưu và mở một tiệm cá cảnh xuất khẩu. Hai năm sau, ông trở thành nhà cung cấp độc quyền cho Kenny Ông Cá.

Để kết luận cho các bài thuyết trình của mình, Tin Win hé lộ rằng ông biết mọi điều về con cá rồng batik. Đầu những năm 2000, lần đầu tiên ông nghe được về một giống cá lạ ở miền nam có màu xanh lúc còn bé nhưng khi lớn lên lại bắt đầu lộ ra các hoa văn hồng nhạt, chúng đậm dần thành màu đồng. Thậm chí ông còn thu được một con, nhưng nó đã bị đánh cắp khỏi ngôi nhà này. Các nhà chức trách bắt được tên trộm, tống gã vào tù, nhưng họ không thu hồi được con cá. Tin Win chắc chắn nó đã bị bán cho một đối thủ cạnh tranh. Ông gọi loài mới này là Cá may mắn Chaung Phya, theo tên con suối nơi ông tin là nó đã được tìm thấy. “Có lẽ tôi chính là người đầu tiên đưa nó lên mạng Internet - đó là lỗi của tôi,” ông nói, giải thích rằng kể từ đó, con cá rồng đã bị lén đưa ra khỏi đất nước. “Tôi sợ rằng chẳng bao lâu nữa sẽ không còn cá hoang dã đâu.”

Ông kể với tôi Ralf đã yêu cầu ông bắt một con, nhưng ông không nghĩ mình làm được, bởi vì dòng Tenasserim Lớn là lãnh thổ của quân nổi dậy.

Tôi thú nhận rằng chính Tyson đã bảo tôi đến lấy cho ông một con.

“Tôi nghĩ cô không thể tìm tới tận gốc gác của nó đâu,” Tin Win nói. “Chính phủ không cho phép người nước ngoài đến đấy, rừng sâu lắm.”

❀ ❀ ❀

Tất cả những điều trên đều chẳng hứa hẹn chút nào và tôi tốn nhiều thời gian lo lắng rằng mình đã trói buộc Heiko vào một cuộc thám hiểm nhiều nguy cơ thất bại. Tôi liên tục tự trấn an rằng ông biết mình đang lao vào cái gì, bởi ông không lạ lẫm gì với những khó khăn trên đường khám phá - ngay cả ở đây đi nữa. Hồi những năm 1980, khi mới có vài người nước ngoài được phép đến Miến Điện, ông đã nghiên cứu cá ở miền bắc và viết một bài báo cực hay. Một người chơi cá từng kể với tôi anh ta đọc đi đọc lại bài đó đến mức giấy rã ra.

Tuy nhiên tôi vẫn cảm thấy ăn năn mỗi lần nghe lại điệp khúc không thể tới được quê hương con cá rồng batik. Còn tận mười ngày mới đến lúc Heiko tới, để giữ đầu óc tránh xa những vấn đề trước mắt, tôi ghé thăm chùa Shwedagon, địa điểm Phật giáo được sùng kính nhất Myanmar. Ngôi chùa nằm ở trên đỉnh Yangon như một chiếc vương miện bằng vàng. Tôi tới lúc chiều tối, khi ánh hoàng hôn đang khiến ngọn tháp cao một trăm mét như rực cháy, soi tỏ hàng ngàn viên kim cương và đá quý được gắn lên phần mái trên của nó. Đám đông phật tử đi vòng quanh ngôi chùa, quỳ xuống cầu nguyện hay chụp ảnh selfie phía trước tường thần phật. Tôi theo dõi một vị sư rón rén bước qua một con gián.

Đạo Phật dạy người ta tôn trọng tất cả các dạng sống, dù nó có thấp kém đến đâu, ở đó động vật và con người được kết nối trong vòng luân hồi sinh tử và tái sinh. Khi tôn giáo này được truyền từ Ấn Độ qua Trung Hoa ở thiên niên kỉ đầu tiên, nó cũng mang theo tập tục phóng sinh cho những con vật bị bắt để tích đức. Sau khi bắt được một chú cá định dành cho bữa tối chẳng hạn, người ngư dân có thể quyết định thả nó ra.

Cũng vào khoảng thời gian này, xuất hiện những ghi chép đầu tiên về một loại cá chép thường có màu xám, dù thi thoảng lại có một con đỏ hơn xuất hiện như một mái tóc đỏ trong gia đình toàn người tóc nâu vậy. Một nghìn năm trước, những cá thể dị biệt có màu sắc sáng hơn này được coi là vật thiêng. Khi bị bắt, chúng sẽ được tha chết và thả vào những cái “hồ vị tha” trên đất chùa. Đầu thế kỉ mười ba, loại cá mới sinh ra ngắn và béo hơn, vây dài hơn và đuôi tẽ đôi - cho đến khi cá vàng mà chúng ta biết ngày nay xuất hiện. Trong một thời gian, cá vàng là đồ chơi riêng của hoàng gia. Tuy nhiên, đến những năm 1500, loại thú nuôi này đã phổ biến đến mức cả người giàu và người nghèo đều nuôi chúng trong những cái bình sứ.

Trớ trêu ở chỗ, nghi thức phóng sinh cho những con vật hoang dã lại sản sinh ra loại cá nuôi trong nhà đầu tiên, giờ đây chúng bơi lội trong những cái bình thuỷ tinh khắp thế giới với dân số lên đến hàng triệu con.

❀ ❀ ❀

Tôi cảm thấy như chính mình cũng đang bơi vòng quanh trong bể. Đám khách du lịch cùng tôi bay tới đây đều đã đi hết, hướng lên phía bắc, và nhân viên của Nhà nghỉ Quê hương 2 dường như bắt đầu nhìn tôi tò mò. Sáu ngày trước khi Heiko đến, để thoát khỏi sự nhòm ngó trong nhà nghỉ, tôi bắt một chuyến taxi ngắn để đi thăm ba con voi bạch tạng trong một ngôi làng ngoại ô. Được tôn sùng là biểu tượng của sự thanh khiết và quyền năng, ba con vật xuất hiện trong nội địa khoảng mười năm trước. Giống như những con cá thiêng ngày xưa, chúng nhanh chóng bị bắt và được trưng bày làm biểu tượng của quyền năng thiêng liêng.

Ba chú voi bây giờ ngự trong một cái đình bằng bê tông với phần mái dát vàng. Với lớp da hồng chứ không hẳn là trắng, chúng có đôi mắt to như hạt ngọc và lông màu vàng. Bị xích chân trước, chúng chỉ lắc lư lên xuống như những bệnh nhân trong viện tâm thần. Một tấm biển đề NHỜ VOI TRẮNG MÀ ĐẤT NƯỚC SẼ ĐƯỢC YÊN BÌNH, THỊNH VƯỢNG VÀ TRÁNH ĐƯỢC MỌI TAI ƯƠNG.

Tôi không chịu nổi thêm nữa. Sau khi vào xem voi cùng tôi, anh chàng nghệ sĩ hip hop kiêm lái xe taxi của tôi đề nghị dẫn tôi tới nơi ở của người chống đối nổi tiếng nhất Myanmar. Aung San Suu Kyi là con gái của vị lãnh tụ bị ám sát năm xưa, tướng Aung San. Bà bị giam lỏng trong nhà gần hai thập kỉ qua trước khi được thả vào năm ngoái. Ngôi nhà từ lầu bị coi là cấm địa của bà giờ là địa điểm du lịch nổi tiếng, theo lời anh tài xế.

Tôi bắt đầu nghĩ là không phải vậy sau khi anh ta thả tôi xuống một bãi cỏ hoang vắng nằm giữa đường cao tốc và một bức tường đá có hàng rào nhọn hoắt. Tôi đã tưởng anh ta cũng bước ra, giống như ở chỗ con voi, nhưng thay vào đó thì anh ta lại lái xe đi mất.

Tôi đi bộ tới một cái cổng đóng kín và nhìn lên tấm ảnh đen trắng của tướng Aung San, hai bên nó là máy camera an ninh chĩa thẳng vào mặt tôi. Không có đường vào. Tất cả những gì tôi có thể làm là chờ lái xe quay lại, vài phút sau anh ta về thật.

“Anh đi đâu đấy?” Tôi hỏi sau khi trèo vào xe và anh ta lái đi.

“Tôi phải đi đổ xăng,” anh ta nói. “Đừng lo. Cô không gặp rắc rối gì đâu.” Rồi anh ta thêm: “Tôi thì có thể chứ cô không sao đâu.”

Câu đó thực ra chẳng làm tôi thấy khá hơn.

❀ ❀ ❀

Tôi tự nhủ rằng mình chỉ ngày càng hoang tưởng thôi, rằng không ai quan tâm những gì tôi sắp làm đâu. Nhưng ngay hôm sau, - năm ngày trước khi Heiko đến - chuyện lạ đã xảy ra. Tôi đi xuống nhà để ăn sáng và một trong mấy cậu bé ở nhà nghỉ chào tôi như thường lệ: “Wazzzzzzzup?” (Cậu ta đón chào tất cả khách khứa ở đây bằng ngôn ngữ của họ - “Bonjour” với người Paris, “Good morning” với người London, “Wazzzzzzupp?” với người New York.) Tuy nhiên, sáng hôm đó, cậu ta còn cúi người tới và thêm vào bằng giọng tinh quái: “Cô đã đến thăm nhà của Aung San Suu Ki!”

Tôi cứng đờ cả người. Làm sao cậu ta biết được?

Khi gọi cho Jeff từ điện thoại ở sảnh, tôi kể cho anh chuyện đã xảy ra rồi lập tức thấy hối hận khi nghĩ có thể đường dây này bị nghe lén. Anh bình tĩnh khuyên tôi xem trang Wikitravel về nhà nghỉ Quê hương 2 và nói nó có vài thông tin quan trọng về bọ rệp.

Trang web không chỉ khẳng định nhà trọ có chấy rận mà còn nói rằng nó “RẤT gần gũi với chính quyền, vì nhà nghỉ này thuộc sở hữu của con rể một vị tướng cấp cao!… Vì vậy hãy cẩn thận khi gửi bưu thiếp ở hòm thư dưới quầy lễ tân - có thể nó sẽ bị ai đó bạn không trông đợi đọc trước…”

Tôi nhìn cậu bé phục vụ bữa sáng một cách nghi ngờ lúc ra ngoài để cho thoáng đầu óc, cố giải mã bằng cách nào cậu ta nghe được chuyện tôi đi đâu ngày hôm trước. Mặt trời nóng rực ập xuống đầu tôi, tôi bắt đầu bị mất nước và phải dừng ở một tiệm trà. Lúc tôi đến được mái chùa dát vàng ở trung tâm thành phố thì đã là đầu giờ chiều, tôi quyết định trả vé vào cửa và ngó nghiêng một chút. Ngôi đền cổ nhỏ và kém ấn tượng hơn so với vẻ bề ngoài. Tuy nhiên, ngay khi chuẩn bị ra về, tôi dừng lại để xem một huy hiệu hình con cá bằng đá quý trên một bàn thờ ở đó. Một vị sư tiếp cận tôi, tự giới thiệu và đề nghị trả lời bất kì câu hỏi nào. Anh ta cao và gày nhưng dẻo dai, ở độ tuổi hai mươi với cái đầu trọc lốc.

“Con cá này có ý nghĩa gì?” Tôi hỏi.

Nhà sư trẻ nói rằng nó là biểu tượng của lòng quả cảm. Anh ta giải thích rằng nếu không sợ hãi, mọi sinh linh đều có thể bơi qua biển khổ mà không sợ bị chìm. Rồi anh ta lại hỏi tôi có thích ở nhà nghỉ Quê hương 2 không.

“Sao anh biết tôi đang ở đâu?” Tôi hỏi, bị bất ngờ đến nỗi không thể tỏ ra lịch sự.

“Tôi đã đi theo cô,” anh ta vui vẻ nói.

“Nhưng tôi đã đi bộ hàng giờ liền rồi.”

Anh ta gật đầu, khuôn mặt vẫn giữ biểu cảm bình thản mà tôi không đọc nổi.

Tôi lẩm bẩm là mình phải đi rồi chuồn xuống cầu thang về phía lối ra. Ngay khi tôi chuẩn bị bước ra ngoài nắng, một cô gái trẻ chắn đường tôi, gí một con chim sẻ đang giãy giụa vào mặt tôi. Đầu tiên tôi không hiểu nổi việc cô ta đang làm. “Thả nó ra!” Tôi kêu lên, chính tôi cũng phải ngạc nhiên vì mức độ giận giữ của mình. Rồi tôi nhận ra là cô ta chỉ đang kiếm sống: Cô ta muốn tôi cho cô ta tiền để thả con chim này để tích đức. Tôi nhanh chóng dúi một tờ đô la bẩn thỉu vào tay cô ta và cô ta thả nắm tay ra, sinh vật nhỏ bé lao vút lên trần nhà như một thợ lặn lao lên tìm dưỡng khí.

❀ ❀ ❀

Tôi không biết liệu nhà sư kia đi theo mình vì tò mò thuần tuý hay vì lí do nào hiểm ác hơn. Quá nhiều ngày không có việc gì để làm ngoài lo lắng đã khiến tôi rơi vào trạng thái sợ ngày tận thế. Tôi quyết định bỏ nhà nghỉ Quê hương 2 và tới một khách sạn boutique mới toanh của Singapore ở trung tâm thành phố. Nó không chỉ cho tôi cảm giác riêng tư hơn mà còn có điều hoà nhiệt độ và một thú xa xỉ hơn nữa: mạng wifi, để tôi có thể liên lạc với Heiko dễ dàng hơn nếu cần thiết. Và rồi, chỉ hai ngày trước khi ông dự định đến, tôi kiểm tra email và trái tim đập thình thình trước lời nhắn trong hòm thư đến. Dòng tiêu đề là “tin tức không may, khủng khiếp.”

“Emily thân mến,” tôi đọc, “tôi cực kì (vô cùng) xin lỗi cô, nhưng tôi phải huỷ chuyến bay đến Myanmar hôm nay…”

CHƯƠNG MƯỜI BA

Râu cá sấu

MYANMAR

Tôi tê liệt đến nỗi không buồn nổi. Heiko sẽ không đến. Hơn thế nữa, thậm chí tôi còn không thể cáu tiết với ông. Ông nói em trai nhỏ của vợ mình - Natasha - bị ốm nặng, và họ đã cãi nhau suốt một tuần về chuyện phải làm gì. Rốt cuộc ông không được đi vì nhà có việc như vậy.

Tôi đã ở Yangon gần hai tuần chờ Heiko tới, để thực hiện một thành tích kiểu siêu nhân mà ông vốn nổi tiếng hay làm được, dù suốt thời gian ấy tôi đã mất dần niềm tin, bắt đầu nghi ngờ rằng ngay cả Heiko cũng không thể tới được sông Tenasserim Lớn. Giờ ông không đến được và tôi nghi ngờ gấp đôi chuyện mình có thể tự đi đến đó.

Tuy nhiên, đằng sau sự thất vọng ê chề, tôi vẫn cảm thấy chút nhẹ nhõm. Thứ nhất, tôi không phải lo về chuyện lôi kéo Heiko vào một chuyến khám phá vô ích. Hơn thế nữa, tôi nhận ra cách nhìn của mình về con cá rồng batik đã thay đổi trong thời gian tôi lưu lại Yangon. Tôi không còn coi nó là hoàn toàn “chưa được khám phá” nữa. Dù nó chưa được chính thức mô tả trong các tài liệu, nhưng ở Myanmar này, nó đã nổi tiếng với một vài người. Cho nên việc tôi mò tới tận Tenasserim để mang cá về cho một nhà ngư học người Mỹ nghe hơi hướm trịch thượng trong khoa học một cách đáng ghét. Nếu có ai xứng đáng được quyết định số phận của nó thì tôi tin người ấy chính là Tin Win, ông đã dành quá nhiều phần cuộc đời mình để nghiên cứu về những loài cá bị lãng quên của Myanmar.

Trên thực tế, Tin Win vẫn thường hay hỏi han tôi. Khi tôi kể với ông là Heiko đã hủy bỏ kế hoạch, nhưng tôi vẫn muốn cố đi tìm con cá một mình, con trai ông là Hein đã đề nghị đi cùng tôi tới tận thị trấn ven biển Myeik, thủ phủ của miền cực nam đất nước. Tin Win nghĩ ở đó ít nhất tôi có khả năng trông thấy con cá trong nhà ai đó, và tôi đã dự định sẽ xin phép (và nhiều khả năng bị từ chối) đi tới sông Tenasserim Lớn một cách chính thức. Myeik về cơ bản được mở cửa với khách nước ngoài, mặc dù chúng tôi bị giới hạn trong phạm vi thành phố và cuốn sách hướng dẫn của tôi cảnh báo các chuyến bay từ đó rất hay bị hủy dẫn tới “khả năng cao bị kẹt ở đó nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần.” Bất chấp chuyện đó, tôi vẫn mua hai vé khứ hồi. Vào ngày thứ Ba mà đáng lẽ tôi cùng Heiko phải khởi hành chuyến khám phá cùng nhau, tôi đi cùng Hein trên chuyến bay ghé nhiều chặng*. Chặng đến Myeik của chúng tôi kéo dài hai giờ.

•

Khi máy bay ghé nhiều địa điểm khác nhau nhưng chỉ có một số hiệu chuyến bay.

Trong lúc chúng tôi bay ngang biển Andaman hẻo lánh, tôi nhìn xuống mặt nước xanh ngọc lấm chấm tám trăm hòn đảo nhỏ. Trong một thiên niên kỉ, quần đảo rộng lớn này là quê hương của dân du cư Moken, một bộ tộc săn bắt hái lượm gần như cả trên bờ và dưới nước, còn được biết đến với tên gọi là dân du mục trên biển. Họ di chuyển trên những đội thuyền nhỏ, mỗi gia đình nhỏ chung nhau một chiếc thuyền được đục từ một thân cây duy nhất. Năm 2004, người Moken đã áp dụng những kiến thức của mình vê gió, thủy triều và hành vi của động vật để tiên đoán được đợt sóng thần đã làm chết gần ba trăm ngàn người. Dù bộ lạc này sống ở ngay tâm điểm của con sóng vĩ đại nhất, nhưng họ đã rút lên đồi cao từ trước nên không tổn thất một người nào cả. Kể từ đó, chính phủ Myanmar và Thái Lan đã buộc những người này phải lưu trú cố định trên đất với nỗ lực đồng hóa họ.

Dù biển Andaman có tiếng là thiên đường chưa bị con người chạm tay đến, nhưng nhà sinh vật biển Mark Erdmann - người khám phá ra cá vây tay Indonesia - kể với tôi rằng hai năm trước ông đã tới đó lặn và thất vọng ê chề. “Về cơ bản chúng tôi đã đến chậm một năm,” ông nói. “Trên mặt nước mọi chuyện vẫn còn tuyệt vời. Những hòn đảo huy hoàng và bờ cát trắng phau với những khu rừng nhiệt đới trải dài tới tận bãi biển. Nhưng dưới mặt nước, bọn họ đã cho phép người Trung Quốc vào vơ vét sạch cả nguồn hải sản.” Ông mô tả vào ban đêm, đèn của những chiếc tàu đánh cá bằng lưới rà sáng rực như một thành phố trên biển. “Hầu hết các vỉa đá ngầm đã bị vét sạch và cho nổ. Chúng tôi còn thấy cả vài quả bom đánh cá ngay trên đầu mình.”

Đó là chuyện ngoài biển. Tôi hi vọng đi theo hướng ngược lại, tức là hướng đông, về phía những ngọn đồi rồi xuống thung lũng sông Tenasserim, nơi diễn ra cuộc nội chiến dài nhất thế giới kể từ năm 1948. Trên lý thuyết, chính nó đã ngăn trở mọi sự phát triển và bảo tồn khu rừng này. Hầu hết những người sống trong thung lũng đều thuộc các bộ lạc thiểu số được gọi là Karen. Họ đã không ngừng đấu tranh đòi tự trị kể từ khi Miến Điện giành được độc lập từ tay người Anh. Theo Bộ ngoại giao Hoa Kỳ, Myanmar có cả một lịch sử lâu dài về việc xâm phạm nhân quyền với người Karen. Hơn ba mươi năm qua, hàng ngàn người đã bị buộc phải tị nạn trong những khu trại nằm dọc biên giới Thái Lan.

Chỉ mới vài tháng trước, có vẻ như cuộc chiến đã leo thang trở lại khi người ta nhận được báo cáo các cuộc giao tranh tăng lên. Chỉ vài tuần trước khi tôi đến, quân đội Myanmar và Karen đã đồng ý một thỏa thuận ngừng bắn chưa từng có. Lần đầu tiên trong sáu mươi tư năm, một nền hòa bình mong manh đã được duy trì trên những khu rừng ẩm thấp rậm rạp của Tenasserim.

Với tôi, có vẻ như vận may không tưởng này chính là khoảnh khắc để tôi đi tìm cá rồng batik. Tuy nhiên, khi hạ cánh xuống sân bay Myeik bé xíu, tôi bắt đầu nhận ra không dễ để mình thoát khỏi thành phố. Khi chúng tôi đi ngang bãi cỏ từ máy máy ra đến cổng, các nhân viên an ninh mặc đồng phục, đeo kính râm phản quang đã dừng chúng tôi lại để tra hỏi Hein bằng tiếng Miến Điện. Anh nói với họ tên của bạn cha mình, một người dân bản xứ nay đang làm việc trong ngành dầu cọ đã đồng ý đảm bảo cho chúng tôi. Sau khi gọi điện, các nhân viên này cho phép chúng tôi đi qua, và tôi nhận ra Ralf Britz đã nói đúng, ở đây tôi sẽ chẳng đi được đến đâu nếu một mình.

Người bạn trên đã cử một cộng tác viên đến đón chúng tôi, một anh chàng cằm chảy xệ lái chiếc SUV màu trắng bật nhạc sàn ầm ĩ. Anh ta đeo kính Ray-Ban và nói chuyện với chiếc tai nghe Bluetooth bằng tốc độ của một tay môi giới chứng khoán trong lúc chúng tôi đi vào thành phố. (Ấy vậy mà tôi đã đọc được thông tin là điện thoại di động không hoạt động ở vùng này kia đấy.) Mãi sau này Hein mới nói cho tôi biết cuộc nói chuyện như tên lửa kia về chủ đề gì: Người đàn ông đang cố gắng tìm cách đưa tôi ra khỏi thành phố và lên phía sông Tenasserim Lớn.

❀ ❀ ❀

Mặc dù tôi không định vi phạm bất kỳ luật nào, nhưng cái khả năng ấy vẫn lơ lửng trong không khí và sau này tôi sớm biết được ở Myeik chẳng có con cá rồng nào. Điều này trở nên rõ ràng sau khi tôi gặp bạn của ông Tin Win, “ông chủ lớn” (như cách Hein gọi) mặc chiếc longyi đen và đi dép tông, ông sốt sắng đề nghị trợ giúp cuộc tìm kiếm của tôi. Ông đưa chúng tôi đi một tour chóng mặt quanh thành phố mà chủ đề là đi tìm cá rồng, dù chuyến đi khá ngắn ngủ do bắt buộc phải thế. Về cơ bản, nó chỉ là việc đến thăm cái bể cá nhà ai đó từng có một con cá rồng. Không ai giải thích với tôi điều này. Vì vậy, từ góc nhìn của tôi, chúng tôi đơn giản là đến gặp một người đàn ông gày gò xăm trổ trong chiếc áo thun sát nách, ông này chỉ cho tôi thấy một cái bể cá rỗng không đặt dưới hàng dây phơi trong sân nhà mình. Tôi bảo ông ta rằng nó rất đẹp.

Theo ông chủ lớn, người dân ở đây gọi cá rồng là me chaung mwae hay “lông cá sấu.” Ông ta giật lông ở cánh tay tôi để minh họa.

“Nhưng cá sấu làm gì có lông,” tôi bảo.

Hein giải thích rằng từ đó dịch sát nghĩa hơn là “râu cá sấu,” bởi vì tiếng Miến Điện không phân biệt giữa râu và tóc hay là lông mày. Tôi ghi chép thật cẩn thận, nhưng sau này mới nghĩ ra là cá sấu cũng làm gì có râu. Ngay cả cái tên loài cá này cũng đã gây khó hiểu và bí ẩn rồi.

Lúc này tôi đã thu hút một nhóm nhỏ những người dân tò mò. Dù người phương Tây hiện nay là đối tượng mới lạ ở Myeik, nhưng trước đây không phải lúc nào cũng vậy. Trước khi bị cô lập trong thời hiện đại, thành phố này từng là cửa ngõ sầm uất của người Trung Quốc, một cảng giao thương chính giữa vương quốc Xiêm (Thái Lan ngày nay) và châu Âu. Chiều hôm đó, trong lúc vị chủ nhà của chúng tôi làm nốt vài việc trong văn phòng ông ở trung tâm thành phố, Hein cùng tôi lang thang ở đường đi dạo cũ của người Anh, ngắm những chiếc thuyền đánh cá đậu chật cả bến cảng, nơi dòng Tenasserim Lớn chảy ra biển Andaman. Những cây cọ dầu đung đưa trong gió. Ở hòn đảo đối diện có bức tượng Phật khổng lồ đang nằm tựa trên một cánh tay.

Nhìn qua hàng rào, Hein trông thấy những con cá thòi lòi* dùng cặp vây như chân của chúng để trườn ngang mặt bùn bên dưới, y như cách tổ tiên của mọi loài động vật trên cạn có thể đã thực hiện từ 300 triệu năm trước. Anh kể với tôi là cha anh đã yêu cầu anh bắt và bảo quản loài này để dành cho một thư viện cá ở Myanmar mà ông mơ ước sau này sẽ được mở tại Yangon.

•

Một loài cá lưỡng cư có khả năng di chuyển và tìm kiếm thức ăn trên cạn, tên gọi trên là do chúng có cặp mắt lồi ở trên đỉnh đầu.

Những năm gần đây, thông lệ thu thập cá thể cho các viện bảo tàng đã làm nổ ra các cuộc tranh luận gay gắt. Phe phản đối viện dẫn trường hợp kinh điển của loài chim anca lớn*: một giống chim cao gần chín mươi phân, không biết bay và từng phân bố ở Bắc Đại Tây Dương tới miền nam Tây Ban Nha trước khi tuyệt chủng vào giữa thế kỉ 19 do những nhà sưu tầm quá hăng hái của các viện bảo tàng. Bạn có thể nghĩ những ví dụ như vậy thuộc về quá khứ. Nhưng điều tương tự cũng đã xảy ra trong thời hiện đại này với loại cá siêu sao: cá vây tay. Các nhà khoa học quá háo hức khi khám phá ra “hóa thạch sống” chưa tuyệt chủng, suýt nữa thì họ làm nó tuyệt chủng thật. Từ năm 1952 đến 1992, chính các viện bảo tàng đã bắt ít nhất 173 con trong tổng số khoảng 200 đến 600 cá thể sinh sôi rất chậm chạp này. Tổ chức IUCN đã tuyên bố loài này bị đe dọa nghiêm trọng và nó rơi vào Phụ lục I trong Sách Đỏ cùng với cá rồng châu Á.

•

Thuộc họ chim Alcidae.

Một vài lời chỉ trích các bộ sưu tập nhân danh khoa học còn đi xa tới mức phản đối luôn cả thông lệ tiêu chuẩn trong việc bảo quản “mẫu vật” để chính thức hóa một loài mới được phát hiện. Trong guồng quay của cuộc đi săn, tôi đã tránh không nghĩ quá nhiều về một thực tế khó chịu là thu thập mẫu vật cá rồng batik cũng đồng nghĩa với việc giết chết nó. Thành thực mà nói, tôi không thể tưởng tượng cảnh mình giết chết một con cá có khả năng đang có nguy cơ tuyệt chủng. Thế nhưng tất cả những nhà ngư học tôi từng nói chuyện đều khăng khăng là sự hi sinh ấy cần thiết để chính thức mô tả một loài mới. Giờ khi Heiko đã không còn liên quan đến việc này, tôi vẫn chưa giải được câu đố mình sẽ làm gì nếu thực sự tìm được con cá - một viễn cảnh mà tôi phải tự trấn an mình là khó có khả năng xảy ra.

Tuy nhiên, tối đó trong bữa ăn, chủ nhà của chúng tôi đã tuyên bố một câu đầy bất ngờ: Sáng hôm sau, ông dự định đưa vài nhà tư vấn người Malaysia đến một trang trại cọ dầu mới ngoài thành phố. Ông có thể gửi tôi đi từ đó vào núi Tenasserim, ở đó tôi sẽ được phỏng vấn một ngư dân từng bắt cá batik để kiếm sống. Chỉ có một trở ngại đáng kể duy nhất là có thể tôi sẽ không được ra khỏi ô tô.

Nghe không giống một giấy phép chính thức, nhưng tôi vẫn quyết định sẽ nắm lấy cơ hội này.

❀ ❀ ❀

Sáng hôm sau, tôi dậy từ khi trời chưa sáng để chờ trước cửa khách sạn, chân toát cả mồ hôi vì hồi hộp. Hơn năm giờ sáng, một chiếc SUV tấp vào với ba người đàn ông ngồi bên trong, tôi đã gặp cả ba trong bữa tối hôm trước. Những tia nắng đầu tiên trong ngày hắt ánh sáng vàng lên mặt đất trong khi chúng tôi lái xe ra khỏi thành phố theo những người Malaysia, một đám mây bụi vẩn lên đằng sau xe họ. Những túp lều mái lá nằm rải rác bên đường. Lũ học trò nhỏ nhảy nhót vụt qua trong những bộ đồng phục màu xanh lá. Cuối cùng, chúng tôi cũng vẫy tay chào chiếc xe kia khi nó dừng lại ở một trang trại, và đi tiếp tới núi Tenasserim. Khi cái nóng của buổi sáng tăng dần, bầu không khí mang lại cảng giác dính dấp, căng thẳng như sữa trước khi sôi vậy.

Chẳng bao lâu sau con đường đất bắt đầu dốc lên, và khung cảnh hiện ra tươi xanh hơn, mát mẻ hơn. Hai tiếng sau chúng tôi đã tới đích đến là làng Tenasserim, một tập hợp những ngôi nhà thấp với mái ngói đỏ nằm nép mình ở chỗ quành của sông Tenasserim Lớn, nơi nó rẽ sang hướng tây đổ ra biển. Đây chính là nơi Ralf Britz đã thề là tôi không bao giờ tới được - nơi ông ta nói có thể sẽ tìm thấy con cá rồng batik.

Tôi đã tưởng sẽ thực hiện một cuộc phỏng vấn âm thẩm với một ngư dân ở ghế sau ô tô. Tuy nhiên, trước sự ngạc nhiên của tôi, một quan chức địa phương từ Đảng Liên đoàn Thống nhất và Phát triển - đảng của các vị tướng lãnh đạo - đã đích thần tới chào tôi. Một người đàn ông gầy gò, tươi cười trong chiếc mũ màu xanh dẫn tôi đi theo con đường đẩy bụi tới một ngôi nhà thấp bằng gỗ, bên trong là sàn nhà sáng bóng và đổ đạc bằng gỗ liễu gai.

Một người đàn ông to cao quãng độ ngũ tuần ngồi trong một chiếc ghế bành, ông đội chiếc mũ có vành và đeo túi ngang bụng: chính là người đánh cá chuyên bắt cá batik. Ông có mười người con và mười đứa cháu, ông ta giải thích thông qua một thông dịch viên rằng mình lớn lên ở Tenasserim và cả đời đã biết về con cá rồng có hoa văn chữ viết. Nhưng nó chẳng qua chỉ như những con cá khác ở chợ, - một loại cá ăn được - cho mãi đến giữa những năm 2000, khi một người đàn ông có tên là Myint Too tới tìm nó.

Tôi không những đã nghe về người này mà còn gặp ông ta ở Yangon. Ông ta vốn là đối thủ cạnh tranh của Tin Win, từng tuyên bố mình đang nỗ lực nuôi cá batik cho sinh sản ở một nơi hẻo lánh tại miền nam, nơi mà người nước ngoài không được phép đặt chân tới, mặc dù ông ta khăng khăng mình chưa bán bất kì con nào ra nước ngoài. Đó là một việc vốn không thể thực hiện một cách hợp pháp nếu không có giấy phép của CITES.

Tuy nhiên, ngư dân này kể với tôi rằng Myint Too đã thuê ông ta hàng năm bắt càng nhiều cá rồng càng tốt. Ở thời điểm đó, ông ta ước tính mình đã chuyển hơn một ngàn con tới Yangon. Ông ta nói loài cá này từng có rất nhiều trong tự nhiên, thậm chí chúng sống cả trong những con suối nhỏ gần làng. Bây giờ, để tìm được nó, ông ta phải đi mất hai ngày xuống phía nam, tới một nhánh sông có tên là Tenasserim Nhỏ mãi sâu trong rừng rậm, nơi nhóm du kích Karen kiểm soát.

Tôi hỏi mình có thể tiếp cận khu vực có loại cá này không, và tất cả đàn ông trong phòng đều cười ồ. “Tôi nghĩ lần tới cô có thể tới đó,” một người nói. “Bởi vì giờ họ vừa mới kí một hòa ước.”

Còn về chuyện xem cá batik, người đánh cá than rằng ngay lúc này ông ta không có con nào - lại một lần nữa tôi tới sai thời điểm. Ông ta bắt cá rồng ở con nước nổi khi chúng tới kì sinh sản. Nhưng Heiko lại khăng khăng sắp xếp chuyến đi của chúng tôi trong mùa khô.

Thất vọng ê chề, tôi cảm ơn mấy người đàn ông vì họ đã dành thời gian cho mình. Vị quan chức chính phủ dẫn tôi ra ngoài, bước vào làn không khí ám mùi cá và đưa tôi xuống một khu chợ trên sông, nơi mấy người phụ nữ bán các loại cá họ bắt được hàng ngày. Từ đó, chúng tôi trèo xuống những bậc thang bằng bê tông để tới bờ sông đầy bùn. Một chú lợn đang lục tìm thức ăn trong bãi rác ở đó. Tôi nhìn lên chỗ dòng sông rộng biến mất vào một thung lũng xanh um và nhớ lại điều Ralf Britz đã nói: “Đã biết bao lần tôi mơ về chuyện đi đến Tenasserim. Ở đó sẽ có biết bao nhiêu điều còn ẩn giấu.”

Ngay lúc đó, một trong mấy người đàn ông gọi chúng tôi ở trên bờ, tuyên bố rằng chúng tôi phải đi ngay lập tức - đã có nhà chức trách khác bắt đầu đặt câu hỏi.

Chúng tôi trở lại Myeik ngay trưa hôm đó.

❀ ❀ ❀

Dù có vẻ như tôi đã không có cách nào tìm được con batik, nhưng chuyến bay quay về Yangon của chúng tôi còn tới mấy ngày nữa. Vì vậy Hein và tôi giết thời gian bằng cách đi thăm thú các loại cá địa phương. Chúng tôi tới thăm một nơi bán những con tôm hùm sặc sỡ như một chiếc tàu vũ trụ tráng men và một nhà máy chế biến, nơi hàng ngàn con mực ướp cay đang nằm phơi mình dưới nắng.

Trong đêm cuối của chúng tôi ở làng, ông chủ nhà mời chúng tôi tới lễ khánh thành và tiệc khai trương ở một hòn đảo gần đó. Đó là một nhà máy chế biến cá chuyên xuất khẩu sang Trung Quốc và Nhật Bản. Chạng vạng tối, chúng tôi dùng một chiếc thuyền gỗ cọt kẹt để băng qua cảng và lên đoạn dốc tới một câu lạc bộ đồng quê sang trọng. Ở đó, đám thương nhân ngồi thoải mái trên những chiếc ghế bành bằng liễu gai, một tay cầm ly rượu, tay kia cầm thuốc lá.

Trong bữa tối, Hein và tôi ngồi cùng với một nhóm các nhà băng Singapore. Họ kể với chúng tôi rằng chuyến thăm của Hillary Clinton gần đây đã kéo theo cả lũ các nhà đầu tư. Giờ đây ai nấy đều muốn cắn một miếng bánh Tenasserim và áp lực dọn rừng để đón các trang trại cọ dầu là rất lớn. Tôi đã để ý thấy một tấm biển màu xanh của nhà nước đặt ở chỗ nhìn ra bến cảng với tuyên bố khu vực này PHẢI TRỞ THÀNH BÁT DẦU CỦA MYANMAR (đây là một cách chơi chữ vì Đồng bằng Irrawaddy thường được gọi là “bát cơm” của Myanmar).

Không lâu sau món thứ ba, điện thoại của Hein đổ chuông. Ông Tin Win vẫn thường định kì gọi để liên lạc với hai chúng tôi. Tuy nhiên lần này ông báo tin quan trọng. Một ngư dân vừa đến Myeik, mang theo hai con cá batik. Ngày mai một người buôn bán cá cảnh ở địa phương là U Myeik (rõ ràng được đặt tên theo quê quán) sẽ đưa chúng tôi tới mua hai con cá ấy ngay trước chuyến bay của chúng tôi. Sau khi Hein cúp máy, anh có vẻ bị sốc. Rồi anh bắt đầu cười không ngừng được. Cuối cùng anh kể cho tôi nghe cha mình đã kết thúc cuộc gọi như thế nào: “Con trai, nếu không lấy được con cá thì đừng về nữa!”

Tin Win định sẽ gửi con cá rồng tới cho Ralf Britz.

Sáng hôm sau, U Myeik gặp chúng tôi ở khách sạn. Anh ta là một chàng trai trẻ không biết cười với mái tóc đen rối nùi. Tôi ngồi sau xe máy của anh ta còn Hein thì đi theo trên một chiếc xe thuê tới địa điểm cách chúng tôi vài cây số: một mái nhà tranh của gia đình anh ngư dân, có bán đồ ăn vặt ở mặt trước. Các túi khoai tây chiên và kẹo kẹp trên mấy sợi dây thừng giăng ngang lối vào như một tấm rèm kết bằng hạt. Bên trong, không gian chật hẹp len chặt những món đồ bình dị và mấy chồng gạo. Ở một góc nhà, trên chiếc bàn thấp gỉ sét là một cái bể hình vuông màu xanh được chiếu đèn quá sáng đến mức chúng tôi khó nhìn vào. Trong đó là hai con cá rồng quá to so với cái bể.

Đúng, chúng là cá rồng. Tôi nhận ra cái miệng hờn dỗi mà ở bất kì đâu cũng là biểu cảm không may, đôi mắt phẳng dẹt phản chiếu ánh sáng y như những nút bấm trong thang máy kia. Đồng thời, hai con cá này cũng khác với bất kì con nào tôi từng gặp, nó có màu xanh nhờ, phủ những hoa văn loằng ngoằng như giun màu đồng bên trên. Chúng nhắc tôi nhớ đến những người phụ nữ tộc Chin ở phương bắc, họ xăm hình đầy mặt, thậm chí cả trên mi mắt. Những hình vẽ trên mình con cá trông rất giống chữ viết tròn của Miến Điện, và tôi những muốn hoa văn ấy thực sự nói lên điều gì đó - bầt kì điều gì. Kể cả là quảng cáo Budweiser thì tôi cũng vẫn vui. Nhưng Hein đọc kĩ các dấu vết ấy và tuyên bố chúng vô nghĩa.

Hai chú cá được bắt từ một nhánh sông hẻo lánh của dòng Tenasserim, do anh trai của người ngư dân chở bằng thuyền suốt quãng đường mười tiếng đồng hồ từ Myeik tới đây. Anh ta là một thợ sửa máy kéo gầy trơ xương, có bộ răng to. Lúc này anh chào chúng tôi, vui ra mặt, và mời chúng tôi ngồi xuống hai chiếc ghế nhựa không đồng bộ. Trên tấm bản đồ tôi mang theo, anh ta chỉ cho chúng tôi thấy làng của mình và chỗ đã bắt lũ cá rồng, sâu hơn về phía nam so với chỗ tôi từng đến. Anh ta nói mãi đến gần đây khu đó vẫn còn chiến sự. Nhưng hai mươi ngày trước, nhóm du kích Karen đã xuống núi chỉ để đến thăm, không mang vũ khí. Anh ta cho chúng tôi xem bức ảnh nhỏ của ông nội mình, ông đã nhận được huy chương danh dự vì chiến đấu chống lại chính nhóm du kích kia hồi những năm 1940.

Trong lúc tôi ngắm nghía khuôn mặt người đeo kính trong bức ảnh cũ kĩ, cuộc mặc cả diễn ra. Người đàn ông đòi Hein trả 300 đô la cho hai con cá rồng. Hein mặc cả còn 200. Họ cự nự nhau. Rồi Hein bước ra ngoài và gọi về nhà cho cha ở Yangon, nói chuyện thì thầm và gật đầu lia lịa. Sau khi tắt máy anh trở lại và chốt giá 250 đô. Con số ấy cách xa cả dặm so với cái giá ở Tokyo hay Thượng Hải, nhưng nó cũng là cả gia tài đối với người ngư dân và gia đình anh ta.

Vấn đề duy nhất là Hein không muốn mang cá rồng lên máy bay cùng chúng tôi, ngộ nhỡ gặp rắc rối. Bất chấp việc bị cô lập, Myanmar vẫn là thành viên của CITES từ năm 1997 (dù thực tế ở đây hiệp ước ấy hiếm khi được thi hành). Dù Hein không mang cá ra khỏi đất nước nhưng anh không chắc về các quy định trong nước và nghĩ sẽ thận trọng hơn khi yêu cầu chúng được chuyên chở tới Yangon. Tiền nong sẽ được thu xếp thông qua U Myeik.

Trong lúc đám đàn ông bàn bạc chi tiết, tôi quỳ xuống sàn để ngắm hai con cá rồng kĩ hơn, một trong hai con có một vết xước chảy máu ở bên hông, có thể nó đã bị thương lúc bị bắt. Vì cặp đôi này bị bắt cùng nhau, và vì chúng không cố giết nhau (một biểu hiện của tình thương mến thương nơi loài cá rồng), tôi chắc hẳn chúng là một cặp.

Cặp tình nhân đáng thương. Tôi thấy tội nghiệp cho chúng, bị bắt từ vùng nước tối trong rừng, nhét trong cái bể xanh xa lại đèn đuốc sáng rực này, rồi sẽ lại bị hi sinh trên bệ thờ khoa học và trói buộc vào Viện bảo tàng Lịch sử Tự nhiên của London mãi mãi. Nếu Ralf Britz tuyên bố cá rồng batik là một loài mới, một trong hai con này sẽ bị coi là “nguyên mẫu” của loài, số phận đã định nó sẽ vĩnh viễn đại diện cho loài của mình, được bảo tồn trong một cái kho mát lạnh, tối om của bảo tàng.

Ngắm con cá vừa quen vừa lạ, giống như một tác phẩm thất lạc của Picasso trên áp mái nhà ai đó, tôi cố quyết định xem mình có thực sự nghĩ chúng là một loài mới không, hay chỉ là một biến thể khác của loài cá rồng châu Á cũ kĩ. Tôi chỉ có thể chắc chắn một điều: Loài cá ở Tenasserim này đã bị cô lập một thời gian rất dài, nhưng giờ đây sự vô danh của chúng sắp chấm dứt.

Đây không phải là cách tôi tưởng tượng ra cảnh đi tìm con batik chút nào: một chuyến xe SUV có điều hòa, kết thúc là cái nhìn chớp nhoáng về dòng sông Tenasserim; con cá thần thánh được chuyên chở như cốc cà phê mang đi trong cái hộp styrofoam; và một cái giá cắt cổ theo tiêu chuẩn Myanmar được trao tay. Trong lúc nhìn lũ cá từng là cá hoang ấy, rõ ràng tôi cảm thấy khó chịu. Về lý thuyết, tôi đã đạt được điều mình muốn, đã tìm được những con cá rồng có họa tiết bí ẩn kia. Tuy nhiên, lúc này tôi phải xem xét lại điều mà mình vừa mới góp phần gây ra. Mãi về sau này tôi mới bất ngờ ngộ ra điều đó khi vô tình đọc một đoạn văn do Charles Kingsley viết từ năm 1855 - ông cũng là một người chơi cá:

Sự thực là niềm vui khi tim ra một loài mới quá lớn; nó là một mối nguy hiểm về mặt đạo đức; bởi nó mang theo cái cám dỗ nhìn vào thứ ta vừa tìm được với tấm lòng sở hữu như thể nó là sáng tạo của chính ta; niềm tự hào của ta, như thể Chúa còn chưa biết đến nó sau từng ấy thời gian; thậm chí còn gây ra tị hiềm vì vinh dự được đặt tên cho nó theo tên ta, và được ghi danh trong cuốn Kỷ yếu của Hội gì-gì-ấy với tư cách là người khám phá ra nó, cứ như tất cả thiên thần trên trời còn chưa từng ngưỡng mộ nó, lâu thật lâu trước khi ta được sinh ra hay nghĩ đến.

Chính tôi cũng không miễn nhiễm trước quyền năng thay đổi con người của cá rồng. Hay cả ông Tin Win nữa. Một thời gian sau Hein nói hớ ra với tôi. Anh bảo rằng lúc đầu cha anh định kiếm mẫu vật cho Ralf Britz, nhưng giờ ông đã thay đổi ý định: Ông có thể giữ lại hai con cá cho riêng mình thôi.

❀ ❀ ❀

Công việc của chúng tôi đã xong, Hein và tôi đáp chuyến bay trở lại Yangon. Ở một trạm chuyển tiếp trong thị trấn ven biển Dawei, một người đàn ông Miến Điện tóc bạc bước lên máy bay và lại gần chỗ tôi nói: “Chắc cô là người đã tới Tenasserim!”

Vì là hành khách nước ngoài duy nhất nên tôi rất dễ bị nhận diện, nhưng sự việc này khiến tôi lo lắng không yên vì chuyến đi ngắn của tôi tới chỗ dòng sông đáng lẽ phải là chuyện bí mật. Tôi càng lo ngại hơn khi nhân viên an ninh ở sân bay Myeik tuyên bố rằng chính quyền đang đi tìm một người phụ nữ có mô tả nhân dạng giống tôi đã ghé thăm làng Tenasserim.

Tôi bảo người lạ trên máy bay là ông đã lầm. Tuy nhiên, ông ta vẫn tự giới thiệu mình là nhà sinh vật học U Tin Than của Quỹ Động vật Hoang dã Thế giới (WWF) và đề nghị được nói chuyện với tôi ở Yangon.

Sáng hôm sau, tôi gặp ông ta trong một tiệm cà phê kiểu phương Tây mới ngay bên cạnh khách sạn của tôi, trong lòng không chắc phải mong chờ điều gì. “Vậy là cô đã đến sông Tenasserim?” ông ta hỏi lại trong lúc đi vào khoang ngồi và đặt một chồng sách lên bàn, bao gồm cả cuốn sách của chính mình: Giới thiệu về các Loài thú có vú lớn của Myanmar.

“Không,” tôi nói một cách không thoải mái. Tôi vẫn còn bị chấn động vì thông báo của nhân viên an ninh ở sân bay và cũng thấy cần phải bảo vệ những người đã đưa tôi tới rặng đồi đó.

Tin Than khăng khăng: “Cô chưa đến làng Tenasserim sao?”

“Bị cấm mà,” tôi lẩm bẩm.

Ông ta nhìn tôi dò hỏi nhưng vẫn nói tiếp, giải thích rằng ông đã luôn muốn nghiên cứu con sông bởi vị trí địa lý bị cô lập của nó. Ông ta tin rằng ở đó đầy các loại cá đặc hữu chưa được khám phá.

Trong lúc chúng tôi nói chuyện, tôi biết được Tin Than vốn là dân ở duyên hải phía tây Myanmar, mặc dù ông dành phần lớn thời gian trong hai thập kỉ tị nạn ở Thái Lan, ở đó ông kiếm được công việc nghiên cứu sinh vật ở thực địa cho tổ chức WWF, giám sát việc bảo tồn động vật hoang dã trong đất nước mình. Để điều tra các hoạt động buôn bán động vật hoang dã trái phép, ông đã bí mật lẻn vào Tenasserim, sống cùng những người săn bắt trộm. Thay vì thiên đường chưa bị con người chạm tới như tôi hình dung, ông mô tả về vùng đất vô pháp vô thiên, ở đó cứ mỗi ngày lại có vài chú voi và hổ còn sót lại biến mất dần.

Lúc vô tình chạm mặt tôi trên máy bay chiều hôm trước, ông ta vừa từ chuyến đi đánh giá tác động môi trường của một dự án khu liên hợp công nghiệp tỷ đô trở về. Các nhà phát triển dự án của nước ngoài định xây dựng nó trên làng Dawei còn say ngủ, cách Myeik khoảng 240 kilômet về phía bắc. Khu liên hợp này sẽ bao gồm một cảng nước sâu, các nhà máy thép và phân bón, một nhà máy lọc dầu và một nhà máy nhiệt điện. Một đường cao tốc từ bốn tới tám làn sẽ cắt xuyên qua rặng núi nối tới tận Bangkok.

Tenasserim một lần nữa lại đóng vai trò là cửa sau của Trung Quốc, con đường từ đó hàng hóa châu Á tiến sang phương Tây. Bằng cách chuyển hóa khu vực này, chính phủ Myanmar hi vọng cạnh tranh với Thâm Quyến ở miền Nam Trung Quốc, cũng từ một làng chài bước lên siêu đô thị, nơi sản xuất ra khoảng 90% đồ điện tử của toàn thế giới. Chính cuộc bùng nổ công nghiệp hóa ở Trung Quốc này đã mở ra thị trường tiêu thụ cá rồng, đồng thời gây ô nhiễm cho khoảng 80% sông ngòi của chính họ đến mức cá cũng khó sống. Có vẻ như người Trung Quốc vẫn khao khát thiên nhiên hoang dã, vậy nên cái đó trên đất nước họ chỉ còn rất ít.

Tương tự như vậy, tôi không chỉ thất vọng vì đã không được chứng kiến con cá rồng batik ở nơi sinh trưởng tự nhiên của nó, mà còn buồn vì nhận ra những khu rừng tôi từng ghé thăm không còn được coi là thiên nhiên hoang dã thật sự trong mắt các chuyên gia nữa. Kể cả Borneo. Kể cả bán đảo Mã Lai. Thậm chí là Tenasserim. Tất cả những khu rừng này đã bị hủy hoại nghiêm trọng trong vòng vài thập kỉ ngắn ngủi. Theo lời Heiko, trên toàn thế giới chỉ còn hai địa điểm thực sự được coi là rừng nhiệt đới hoang dã: một cánh rừng ở New Guinea và một nơi ở Amazon. Khi hủy chuyến đi tới Myanmar, một lần nữa ông mời tôi đi cùng trong chuyến khám phá khu vực hẻo lánh của Amazon thuộc Colombia. Đó sẽ là cơ hội cuối cùng để tìm cá rồng hoang - một loài ngân long được biết đến với cái tên khỉ nước. Tuy nhiên, ngay lúc này tôi đã quá mệt - và quá thất vọng với Heiko - để nghĩ đến chuyện đồng ý.

Tôi hỏi Tin Than về con cá rồng, nhưng ông ta nói mình chưa từng nghe về nó, bởi chuyên môn của ông là thú có vú. Tuy nhiên, sau này ông cũng bắt đầu nói về một loại cá lạ ông bắt gặp ở những rặng đồi xa xôi. “Tôi không biết tên nó,” ông nói, thêm vào là một con cá có thể có giá đến hàng chục ngàn đô la. “Họ bắt được nó ở vùng sâu xa nhất của rừng Tenasserim.”

Ông đã bắt gặp nó trong bể cá ở một trang trại cọ dầu của người đàn ông giàu có và quyền lực nhất Myanmar. Tôi nghe nói người này là nhà sưu tập cuồng nhiệt cá koi cao cấp - và cũng là bạn của Myint Too, người cung cấp độc quyền cá rồng batik.

Khi Tin Than cho tôi xem những bức ảnh ông ta chụp con cá, mọi nghi ngờ của tôi biến mất: Nó chính là một con batik. Ông ta nói công nhân ở đó bất chấp tất cả, kể cả mạng sống, để tìm cá trong khu vực nguy hiểm. “Họ đang bí mật làm việc đó,” ông nói. “Họ không muốn kể cho ai khác.” Tin Than lo ngại rằng loài cá này sẽ nhanh chóng biến mất khỏi thiên nhiên.

“Hồi trước tôi sẽ gặp nguy hiểm nếu nói chuyện với cô một cách công khai như thế này,” ông ta nói. “Nhưng giờ thì không, tôi nghĩ vậy.” Rồi ông nhìn đăm đăm một lúc lâu vào bức ảnh con cá rồng của mình. “Hồi xưa chúng tôi đã bị cô lập như những con cá sống trong những con lạch.”

❀ ❀ ❀

Cá rồng đã biến mất. Ý tôi là cặp cá trong chiếc bể màu xanh mà Hein thay mặt cha anh đã mặc cả mua - chúng đã biến mất.

Hein và tôi trở lại Yangon vào tối thứ Sáu, hai con cá đáng lẽ phải đi sau chúng tôi trên một chuyến tàu chở hàng vào ngày Chủ nhật. Nhưng chúng không xuất hiện. Cả thứ Hai và thứ Ba cũng không thấy đâu.

“Gã này làm sao ấy,” Tin Win lo ngại về U Myeik, điện thoại di động của anh ta đã bị tắt, nếu không thì cũng đổ chuông mà không ai nghe máy. Tin Win nhờ người bạn ở miền nam hỏi thăm hộ. Nhưng người ta không biết cả cá lẫn người đánh cá đang ở đâu. Người ngư dân nọ còn chưa được trả tiền, nên không có chuyện anh ta ôm tiền bỏ trốn.

Chuyện gì đã xảy ra? Trong bữa trưa ở một nhà hàng Trung Hoa tên là Con vịt vàng, Tin Win đoán có thể ai đó rất quyền lực không muốn loài cá mới được chính thức mô tả, bởi việc đó sẽ làm lộ nguồn gốc của con cá và ảnh hưởng xấu đến hoạt động buôn lậu. Phải chăng đối thủ của ông là Myint Too đã can thiệp vào chuyến hàng? Hay còn một kẻ khác?

Tôi chờ con cá cũng y như đã từng chờ Heiko. Mệt mỏi. Nóng nực. Luôn trong trạng thái lo lắng hồi hộp. Giữa lúc mọi chuyện bị ngưng trệ như vậy, tôi nhận được một email hoảng hốt của Tyson, hỏi tôi đã tìm được con cá rồng cho ông chưa. “Tôi nghe nói ai đó đang ráo riết săn lùng một cá thể,” ông viết. Làm sao ông ta biết?

Vì thấy tội lỗi nên tôi trì hoãn việc trả lời. Làm sao tôi có thể giải thích chuyện gì đã xảy ra? Tyson đã chỉ đường dẫn lối cho tôi lần theo con cá - chỉ để dẫn dắt người của đối thủ Ralf đến đúng chỗ nó.

Rốt cuộc, tôi đành phải từ bỏ việc chờ đợi người ta tìm được con cá rồng. Tôi rời Myanmar khi bí ẩn vẫn chưa được giải quyết. Nhưng thậm chí tôi còn chưa về được đến nhà thì một bức thư điện tử khó hiểu của Heiko đã tới. “Tôi đã thuyết phục được Tyson mô tả loài Scleropages như một loài mới từ Myanmar,” ông tuyên bố, đề cập tới cá rồng bằng tên giống loài của nó, rồi giải thích là ông định in bài mô tả của Tyson trên tạp chí khoa học Aqua do ông làm chủ và cũng là chủ biên. “Nhưng đừng nói cho ai biết!”

Heiko hỏi liệu tôi có bất kì thông tin nào về nơi con cá batik sống không. “Tyson chưa bao giờ đến đó nhưng lại có mẫu vật,” ông viết, yêu cầu tôi gửi cho bất kì một bức ảnh chất lượng cao nào mà tôi đã chụp con vật hay quê hương của nó. “Thấy không, đây là những việc tôi đã muốn làm cùng cô, mà không thể, do bị huỷ vào phút chót.”

Chuyện này thật khó hiểu vì toàn bộ ý nghĩa chuyến đi Myanmar của tôi là để kiếm về một mẫu vật cá rồng cho Tyson mô tả loài mới. Tôi đã thất bại. Vậy làm thế nào Tyson có con cá ở mãi tận bên kia thế giới, ở vùng Nam Mỹ? Không thể có chuyện ông đặt được tay lên hai con cá đã biến mất của Tin Win, đặc biệt là trong khoảng thời gian ngắn như thế. Nhưng Heiko lại tuyên bố bài mô tả của Tyson sẽ có mặt trong số tạp chí tháng sau - một bước ngoặt gần như xảy ra tức thời.

Tôi bỗng thấy tức giận: Heiko đã bỏ mặc tôi ở giữa một đất nước khép kín nhất thế giới, nơi tôi phải trải qua gần một tháng trời mất trí. Trong khi đó ông ta vẫn chiến thắng nghịch cảnh và tìm thấy con cá rồng batik đã bị đánh cắp khỏi bàn tay chuyên gia hàng đầu trong đất nước ấy về các loại cá bản địa. Giờ Heiko lại còn cả gan xuất hiện ở phút chót và đòi hỏi ảnh và thông tin về nơi cư ngụ của con cá. Nếu Tyson thực sự đã có mẫu vật, sao ông ta còn cần tôi mang về?

Tôi lại phải tự hỏi: Tyson có hay không có con cá?

PHẦN V

VÀO TẬN HANG Ổ

CHƯƠNG MƯỜI BỐN

Nghịch lý giá trị

NEW YORK → GENEVA

Lịch sử khám phá khoa học đầy rẫy những trò đâm lén sau lưng và trộm cắp bản quyền. Đặc biệt ngành ngư học đã có cả một truyền thống giả dối hèn hạ từ lâu đời. Ngay từ năm 1818, John James Audubon đã lừa người đồng nghiệp là nhà tự nhiên học Constantine Rafinesque chính thức mô tả một con cá giả với những chiếc vẩy chống đạn, mà ông ta gọi là “điều kì diệu của Ohio.” Mất cả mấy thập kỉ sau, các nhà tự nhiên học người Mỹ mới lấy lại được uy tín của họ. Năm 1872, giám đốc một viện bảo tàng của Úc đang đi du lịch tại Queensland đã được phục vụ một món cá phổi đặc biệt có phần mõm trông như cái xẻng. Ông ta gửi bức hoạ con cá đó cho một nhà ngư học, người này đặt tên loài cá là Ompax spatuloides. Loại “cá phổi thứ bảy” này đã có trong sách vở suốt năm mươi năm, cho đến khi có một báo cáo vô danh trên tờ báo Sydney hé lộ rằng nó đã bị làm giả từ mỏ của thú mỏ vịt, đầu cá phổi, thân cá phèn và đuôi con lươn. Đến nay vẫn chưa biết ai chịu trách nhiệm cho việc này.

Trên đường từ Myanmar về nhà, tôi đã cố tìm hiểu làm thế nào Tyson có thể kiếm được con cá batik. Rốt cuộc, ông ta đang ở Suriname, điểm tận cùng của Nam Mỹ. Chẳng lẽ có ai đó đã đánh cắp cá rồng của Tin Win rồi mang nó đi nửa vòng trái đất ngay dưới mũi chúng tôi ư? Hay bằng cách nào đó Tyson đã kiếm được một con khác?

Dần dần, tôi đành tin rằng có một giả thuyết thứ ba hợp lý hơn - và điều này hoàn toàn là lỗi tại tôi. Tôi lo ngại là Tyson đã quá tin vào mình, tưởng tôi sẽ thực hiện thành công nhiệm vụ mang về một cá thể cho ông, nên ông đã cầm cờ chạy trước tàu hoả và hứa mô tả nó trên tạp chí của Heiko - một con cá ông đã không có và sẽ không có được.

Ngay khi trở lại New York, tôi gọi cho Tyson. Lúc này tôi đã sốt sình sịch. Ông ấy thì lại đang có tâm trạng tuyệt vời. “Tôi nghe cô rõ cực kì!” Ông nói. “Cứ như là cô cũng ở trong phòng này vậy.” Rồi ông nói thêm: “Mà tôi đang không mặc quần áo gì đâu. Suriname ấy mà, lúc nào có thể là tôi lột sạch quần áo ngay.”

“Nghe có vẻ mọi chuyện ở đó rất tốt.”

“Chà, chà, chà,” ông lẩm bẩm, như đang xoa hai bàn tay vào nhau. “Được rồi.” Rồi ông im lặng một cách bất thường, chờ tôi báo cáo với ông kết quả chuyến đi của mình. Thay vào đó tôi lại bắt đầu lải nhải thật lâu, thật dài để quanh co trì hoãn hết mức có thể cái kết luận mà tôi không còn lựa chọn nào khác là phải tuyên bố huỵch toẹt: “Nên tôi đã không lấy được con cá, không may là thế.”

Tyson lặng im rồi nói: “Không có bất kì cái gì ư? Không có cả cá đuối gai? Hay cá rồng?” (Ông gợi ý cá đuối như một giải thưởng an ủi.)

“Không, rất tiếc là không.”

“Chà!”

Tôi kể với ông chuyện một nhà buôn cá cảnh có vị tài phiệt đầy quyền lực chống lưng đã độc chiếm nguồn cung cá rồng batik từ sông Tenasserim bị cấm đoán như thế nào. Thậm chí tôi còn thú nhận rằng Tin Win, và người con trai ông đã đi cùng tôi, còn cố mua một con cá rồng cho đối thủ cạnh tranh của Tyson là Ralf. “Nhưng họ cũng không có được nó,” tôi nhanh chóng thêm vào, bỏ qua bất kì chi tiết nào về hai con cá rồng mất tích.

“Kinh khủng thật,” Tyson nói. “Tôi rất buồn khi nghe điều đó.”

“Thật sao?”

“Không! Cô làm tôi vui cả ngày rồi đấy! Nghe này, Ralf Britz đúng là thứ đồ chuột bọ” ông nói. “Hắn là một thằng cha rất bẩn tính. Chấm hết.” Tyson kể với tôi ông nghi ngờ - dù không chứng minh được - rằng Ralf đã cướp công trình của ông về cá chạch sau khi phát hiện ra bản thảo ông để ở một tủ tài liệu khoá kín tại trường Đại học Quốc gia Singapore. Sau đó Ralf nói rằng chuyện ấy thật vô lý vì ông ta thậm chí không có mặt ở Singapore thời điểm đó. Nhưng Tyson vẫn cho rằng thủ đoạn gian trá đã trở thành một hành vi bắt buộc trong những năm gần đây, do các giới hạn với việc thu thập đã bị tăng theo cấp số nhân trong nửa sau sự nghiệp của ông. “Vì thế nên những người làm việc trong ngành ngư học theo hệ thống đã trở nên căng thẳng, giằng co và thực sự cạnh tranh. Sự gian dối bùng nổ khắp mọi nơi.”

Dường như đó là lúc thích hợp để hỏi về bức thư kì lạ tôi nhận được của Heiko, trong đó tuyên bố rằng bản mô tả cá rồng batik của Tyson sắp được xuất bản. Tôi trông đợi được nghe rằng mọi chuyện chỉ là hiểu lầm. Thay vào đó Tyson lại im lặng một lần nữa.

“Được rồi,” cuối cùng ông nói. “Đáng lẽ Heiko phải giữ bí mật chuyện này… Vậy nên nếu lão có nói gì với cô về một bài báo sắp sửa đăng trên tạp chí của lão… Lão có hỏi cô về ảnh không?”

“Có.”

“À, đáng lẽ không nên!” Tyson kêu. “Cô có thể là một biến số.”

“Tôi chỉ thấy hơi khó hiểu,” tôi mạo muội. “Chắc ông phải có mẫu vật trong tay rồi nếu muốn có tư cách mô tả nó.”

“Sự việc lắt léo lắm,” ông nói. “Tôi không được phép tiết lộ thông tin gì.” Rồi ông cười khùng khục. “Hãy chờ đến khi nó được xuất bản.”

Không may, tôi không thể cứ ngồi chờ mà không làm gì. Heiko đã hỏi xin tôi ảnh chụp cá rồng batik, và ông muốn đăng nó lên tạp chí cùng với bài mô tả của Tyson về loài này. Tôi phải quyết định trả lời ông ta như thế nào. Một mặt, đúng là tôi có những bức ảnh đẹp về con cá. Mặt khác, tôi không hiểu làm thế nào Tyson đã kiếm được một con và không muốn gợi nhắc đến chính mình trong một trường hợp gian lận khoa học, khi những bức ảnh của tôi làm cho Tyson có vẻ như có thứ mà ông không có. Tôi lo ngại khi tưởng tượng ra cảnh Tin Win ở Myanmar trông thấy tên tôi trong phần ghi chú bức ảnh và tin rằng tôi đã chơi trò hai mặt với ông.

Tôi cân nhắc các lựa chọn của mình. Tôi có thể nói dối và bảo Heiko là tôi không có ảnh, mặc dù ông biết tôi đã trông thấy con cá. Vấn đề thực sự là tôi không muốn làm ông tức giận - bởi bất chấp phán đoán của bản thân, tôi vẫn không thể không nghĩ về chuyến thám hiểm Amazon mà ông đã mời tôi đi cùng vào cuối mùa hè này. Cánh rừng nhiệt đới rộng lớn nhất còn sót lại trên trái đất trải ra trong tâm trí tôi như một chốn Địa đàng, nơi cuối cùng tôi cũng có thể tìm được con cá rồng hoang dã còn sống giữa thiên nhiên hoang dã thực sự. Những lời mô tả của Heiko về chuyện đi bộ xuyên rừng nguyên sinh cách xa thế giới văn minh nhiều ngày trời đã cầm tù tôi trong sự hồi hộp. Dù nghe có vẻ điên rồ đến đâu khi cố thử đi phiêu lưu cùng ông lần nữa, tôi vẫn chưa nói không.

Điều này làm vấn đề thêm phức tạp và tôi vật vã suy nghĩ có nên gửi ảnh con cá batik cho ông hay không. Cuối cùng chính Jeff là người nghĩ ra một giải pháp. Đầu tiên tôi bảo anh chuyện đó thật lố bịch, và đúng là như thế. Nhưng rồi dần dần tôi đành xuôi theo vì không nghĩ ra cách nào tốt hơn. Tôi đứng nhìn qua vai khi anh tải những bức ảnh ở Myanmar của tôi vào máy tính của anh ấy.

Xưa kia người ta cần đến sự nhẫn nại và kĩ năng tuyệt vời mới thu được hình ảnh rõ nét của một con cá còn sống bằng máy chụp phim. Tuy nhiên, ngày nay, gần như bất kì ai với một chiếc máy ảnh kĩ thuật số tương đối tốt đều có thể làm được điều đó, và những bức hình tôi chụp khá tươm tất, chúng cho thấy những hình hoạ tiết lạ lùng, rối rắm trên mình con cá rồng một cách rõ nét. Jeff chăm lo vụ đó. Chỉ bằng vài cú nhấp chuột, anh cẩn thận chỉnh sửa lại hình ảnh, làm tối và mờ chúng, giảm dung lượng, chèn một điểm sáng vào giữa mặt con cá. Khi anh làm xong, trông tôi như một tay phó nháy đặc biệt vụng về. Chúng tôi hi vọng rằng nếu mấy bức ảnh đủ tệ, Heiko sẽ không muốn dùng chúng.

Và cách đó đã thành công. “Cảm ơn,” ông viết cộc lốc sau khi thấy chúng, “nhưng không may là chúng không thể in được.”

Chỉ đến sau này tôi mới nhận ra là mình đã hạ cấp tôi mức nào: Để tránh vướng vào một vụ làm cá giả, tôi đã phải làm giả một con cá.

❀ ❀ ❀

Cá rồng đã mang đến ảnh hưởng rất xấu cho cuộc đời tôi. Nhưng tôi không đơn độc. Gần đây nhất, trong khoảng thời gian tôi theo đuổi con cá, nó cũng đã hạ bệ một vị chánh thanh tra của Cảnh sát Quốc gia Indonesia (tương đương với FBI ở Mỹ). Tháng Ba năm ngoái, Tướng Susno Duadji đã bị kết án ba năm rưỡi tù giam vì tội nhận hối lộ liên quan đến một chuyện tranh chấp quanh trang trại cá rồng ở Sumatra.

Trong lúc đó, mọi sự trở nên hỗn loạn ở Malasia, nơi ngành công nghiệp cá rồng đang bùng nổ, đẩy những người nông dân trồng lúa ra đường và cá tràn ngập thị trường. Rất nhiều trang trại chào mời cách thức đầu tư là bán cá bố mẹ và chia tiền lời từ cá con. Đôi khi đây chỉ là chiêu trò lừa đảo - một dạng lừa đảo đa cấp, trong đó cùng một con cá bị bán đi bán lại nhiều lần cho nhiều người mua khác nhau. Mọi thứ trở nên xấu xí. Nông dân cáo buộc lẫn nhau về các ao hồ bị nhiễm độc. Cảnh sát bắn chết một tên trộm cá giữa ban ngày sau màn truy đuổi tốc độ cao trên ô tô ngang qua những con phố đông nghẹt người. Giá bị đẩy lên quá cao rồi rớt mạnh. Kết quả là Ng Huan Tong - đối tác người Malaysia của Kenny Ông Cá, người đã thẳng thắn chia sẻ với tôi về những dự cảm của ông trước áp lực của nền kinh tế - đã từ chức giám đốc điều hành sau khi một cuộc thanh tra kiểm toán phát hiện gần 30 triệu đô la Mỹ dùng để xây hồ nuôi cá đã biến mất. “Sự việc khá tệ,” một người trong cuộc kể với tôi. “Ông ta không được tiếp cận cửa hàng, trang trại và tất cả mọi thứ của mình.”

Gần quê nhà tôi hơn, một tấn kịch lớn cũng đã diễn ra ở New York. Không bao lâu sau khi tôi đi cùng Trung uý Fitzpatrick trong chuyến lùng sục cá sấu hồi năm 2009, kẻ buôn lậu cá rồng mà anh bắt được năm năm trước ở sân bay JFK đã tái xuất. Simon Chaw sinh sống ở Queens, là một người giao thực phẩm gốc Trung Quốc ba mươi bảy tuổi, đã đổi sang nghề bán ga. Một lần nữa, anh ta bị bắt khi đi nghỉ ở quê nhà Malaysia trở về với một chiếc va li cá rồng nhốt trong những chiếc túi nước. Lần này hành lý của anh ta bị thất lạc khi trung chuyển ở Hồng Kông. Khi cuối cùng nó cũng tới được New York, hải quan để ý thấy chiếc va li đã bị rò nước. Vụ việc bị kéo qua hết toà này đến toà kia trong hơn hai năm. Hiện nay Chaw đang thụ án một năm tù giam ở Trại giam Metropolitan ở Brooklyn - cùng một nơi từng giam giữ John Gotti Jr., thủ lĩnh băng tội phạm gia đình Gambino, thành viên al-Qaeda Najibullah Zazi, kẻ đứng đằng sau âm mưu đánh bom hệ thống tàu điện ngầm New York.

Khi tôi tới thăm Chaw trong tù, tôi thấy ra anh ta là một người chơi cá hiền lành chỉ mong ngóng được đoàn tụ với con cá rồng Rosie yêu quý của mình. Anh ta ngờ rằng giờ nó đang bị nhốt trong một thuỷ cung công cộng ở Texas. (Anh ta chưa được phép chính thức biết nơi nuôi nó.) Khi được hỏi anh thấy điểm gì khó cưỡng lại nơi loài cá rồng châu Á, anh nói: “Tôi tin rằng loài cá này mang đến sự bình yên và may mắn.” Anh ta chẳng hề bận tâm là chính mối quan hệ lằng nhằng của mình với loại cá này đã khiến anh phải chịu cảnh tù tội sau song sắt.

Khi bị bắt, Chaw phàn nàn với một đặc vụ của cơ quan Cá và Động vật hoang dã Hoa Kỳ rằng thật “vớ vẩn” khi cá rồng châu Á bị cấm ở Mỹ, trong khi loài cá này được nuôi hàng loạt ở các trại cá. Khi ngài thẩm phán trách mắng anh ta về lời nhận xét này ở phiên toà, không một ai thuộc hệ thống luật pháp biết gì về loài cá này, trong biên bản nó còn được mô tả là “một loại cá vàng mình dẹt.” Tôi có cái nhìn rộng lớn hơn về toàn cảnh sự việc, nhưng ngay cả tôi cũng không biết phải nhìn nhận lời phản đối của Chaw ra sao. Sự thật là có một câu hỏi cơ bản vẫn đang khiến tôi băn khoăn: Tại sao ngay từ đầu loại cá này lại bị cho là buôn bán bất hợp pháp?

❀ ❀ ❀

Để tìm câu trả lời, tôi lần theo một chuỗi văn bản luật ngược về Luật Lacey năm 1900, Bộ luật Bảo tồn động vật hoang dã đầu tiên cấp liên bang, vẫn được áp dụng để xử các vụ buôn lậu cho đến ngày nay. Nó được đặt theo tên nghị sĩ bang Iowa John Lacey, ông là người cảnh báo rằng “thế giới đang trở nên vô giá trị như một miếng cam đã bị mút sạch nước.” Bộ luật này vốn là để siết chặt lại những quy định lỏng lẻo của liên bang về loài vật được phép săn đã được thông qua từ cuối những năm 1800. Khi ấy, thiên nhiên hoang dã của Hoa Kỹ đang gặp rắc rối lớn. Do nạn săn bắn quá đà, hai loài vật biểu trưng từng có số lượng cực lớn đã biến mất hoàn toàn: loài bò rừng bison (hay còn gọi là trâu Mỹ) và chim bồ câu di cư. Bò bison đã được cứu trong gang tấc dù có thành phần AND bò nhà lẫn trong hệ gen của nó. Bồ câu di cư thì không được may mắn như vậy. Loài chim xinh đẹp có màu lông nhạt này đã từng có lúc chiếm từ 25 đến 40% số lượng chim của toàn nước Mỹ, nay đã bị săn bắn hàng loạt để làm thức ăn hoặc chỉ để tiêu khiển. Con cuối cùng còn sót lại, tên là Martha, đã chết trong một vườn thú ở Cincinnati năm 1914. Ba năm rưỡi sau, chú vẹt đuôi dài Carolina cuối cùng cũng chết ở đó. Nó là một loại chim có bộ lông ba màu đỏ, xanh và vàng, bị săn để lấy lông. Nó là loại vẹt đặc trưng duy nhất của miền Đông nước Mỹ.

Nhìn trước tương lai, Luật Lacey được sửa đổi trong thập niên 30 để cấm việc vận chuyển động vật hoang dã không chỉ trái với luật liên bang mà còn là bất kì điều luật nào của nước ngoài. Đến lúc này, quy tắc bảo tồn mới của người Mỹ đã bắt đầu được lan rộng khắp toàn cầu. Ngay từ năm 1911, Hoa Kỳ đã dẫn dắt Anh Quốc, Nhật Bản và Nga kí vào Hiệp ước Lông hải cẩu Bắc Thái Bình Dương - một hiệp định quốc tế đầu tiên bảo vệ động vật hoang dã. Chỉ riêng trên quần đảo Pribilof cô độc ở phía đông biển Bering, việc giết hàng loạt hải cẩu chỉ để lấy bộ lông mềm mượt của chúng đã làm giảm số lượng từ hai triệu con xuống còn ba trăm ngàn. Nhờ áp dụng hạn ngạch săn bắn trong hiệp định, dân số hải cẩu đã gần khôi phục lại mốc lịch sử của nó hồi những năm 1950. Bầy hải cẩu ồn ào, quẫy đạp ấy đã cho thấy rằng điều luật bảo tồn thiên nhiên hiệu quả cần phải được áp dụng xuyên biên giới.

Tuy nhiên, đến cuối Đại chiến Thế giới II, người Mỹ vẫn có thể mang về sau kì nghỉ ở nước ngoài của mình nào là giày da cá sấu, vẹt đuôi dài hay thảm làm từ da sư tử mà không bị hỏi han gì. Nhưng việc đó sắp phải thay đổi. Tổ chức Liên Hiệp Quốc non trẻ khi đó đã khai sinh ra IUCN, và năm 1963, cơ quan này kêu gọi phải có hiệp định để quy định việc buôn bán các động vật gặp nguy cơ tuyệt chủng. Một thập kỉ sau, đại diện từ tám mươi tám quốc gia đã tới Washington DC để quyết định loài nào được đặt vào ba danh sách bảo tồn với mức độ khác nhau. Tới năm 1975, khi CITES bắt đầu có hiệu lực, bản danh sách bị hạn chế nghiêm ngặt nhất - Phụ lục I - chứa hơn năm trăm loài động vật và hơn bảy mươi loại cây. Tất cả các loại sinh vật này - bao gồm cả cá rồng châu Á - bị cấm hoàn toàn việc buôn bán qua biên giới.

Một tuần sau khi từ Myanmar trở về, tôi bay tới Geneva để tham dự hội nghị lần thứ hai mươi sáu của Uỷ ban Động vật CITES, được tổ chức ở toà nhà đối diện với trụ sở cũ của Liên Hiệp Quốc, ở đó cờ của các quốc gia bay phấp phới trong gió tháng Ba. Bên trong trung tâm hội nghị, khoảng 150 nhà khoa học tới từ khắp thế giới tập trung lại để đưa ra các kiến nghị liên quan đến những loài vật đang gặp nguy hiểm nhất thế giới. Năm nay, các loài dưới nước thống trị thời gian biểu. Ở đây đang diễn ra những cuộc bàn luận về việc đưa cá mập, cá heo và san hô vào danh sách, về việc quy định hạn mức duy trì cá ngựa từ Đông Nam Á, sò lớn từ Thái Bình Dương và cá tầm từ biển Caspi.

“Khi CITES lần đầu tiên ra đời, mục đích chính là đặt ra một hàng rào bảo vệ các loài sinh vật,” trưởng nhóm khoa học gia của CITES, Tom De Meulenaer nói với tôi giữa các buổi thảo luận. Nhà khoa học người Bỉ trong bộ vest đen nghiêm túc này đã từng dự buổi họp bàn đầu tiên của Uỷ ban Động vật năm 1988, khi mới chỉ có hai mươi thành viên ngồi quanh một bàn. Ông nói rằng hồi khởi đầu: “Tất cả chỉ là cấm và cấm mọi thứ.”

Tuy nhiên, cùng với thời gian, tôn chỉ đó đã thay đổi. Các chuyên gia nhận ra rằng thị trường ngoại thương còn xa mới gây nguy hiểm cho các loài động vật bằng việc khai thác ở địa phương hay đánh mất môi trường sinh trưởng. Dần dần, CITES bắt đầu chuyển từ triết lý bài mậu dịch sang ủng hộ thương mại bền vững. Điều này chủ yếu liên quan đến câu chuyện bảo tồn thành công nhất trong hai mươi lăm năm cuối thế kỉ hai mươi: sự hồi sinh của loài cá sấu. Sau Chiến tranh Thế giới II, cơn cuồng da cá sấu để làm giày, thắt lưng và túi xách đe doạ xoá sổ loài bò sát này ra khỏi bề mặt trái đất. Đáp lại, CITES đã cố cấm tiệt việc buôn bán. Tuy nhiên, rốt cuộc giải pháp lại đến từ cách tiếp cận hoàn toàn trái ngược: cho phép thu thập có kiểm soát các quả trứng từ thiên nhiên để cho sinh sản trong môi trường nuôi nhốt lấy da và bán. Đến giữa những năm 1990, mười sáu trên tổng thể hai mươi ba loại cá sấu đã biết của thế giới đã khôi phục số lượng một cách ấn tượng. Dần dần, hoạt động mua bán trái phép biến mất nhờ các trại nuôi cá sấu.

Thành công này khiến CITES bắt đầu cấp chứng nhận cho trang trại cá rồng châu Á vào thập niên 1990. Tuy nhiên hơn mười năm sau, khi tôi bắt đầu đi tìm cá rồng hoang dã ở Đông Nam Á, không một ai nói về chuyện hồi sinh dân số nữa. Thay vào đó, loại cá này dường như đã biến mất khỏi thiên nhiên. Có lẽ chỉ có một cách giải thích đơn giản: Không giống các trại cá sấu, nơi mang lại giá trị kinh tế cho động vật hoang dã với tư cách là nguồn đẻ trứng, việc chăn nuôi cá rồng thực sự là một hệ thống khép kín, gần như không đem lại lợi ích gì cho việc bảo tồn loài cá ấy ở môi trường tự nhiên.

Vì lí do này, và nhiều nguyên nhân khác, việc cho phép chăn nuôi vì mục đích thương mại các loài động vật gặp nguy cơ tuyệt chủng vẫn còn gặp nhiều tranh cãi. “Rất thường xuyên, việc đó chỉ càng làm tăng nhu cầu,” giám đốc chính xác của tổ chức TRAFFIC Quốc tế, Sabri Zain đã nói với tôi như vậy, chỉ ra ví dụ về việc nuôi hổ. Trong thiên nhiên chỉ còn lại khoảng 3.200 chú hổ hoang dã thì một con số ước tính là năm tới sáu ngàn con đang được nuôi ở Trung Quốc để lấy xương, da và thịt. Người Trung Quốc dám chắc việc này sẽ loại bỏ hoạt động săn bắn trộm, nhưng Zain và hầu hết các nhà sinh vật học theo phe bảo tồn đều phản đối. “Chỉ cần một sự tăng nhu cầu nhỏ nhất thôi cũng đủ sức quét sạch toàn bộ dân số loài hổ,” ông lập luận.

Tôi ngạc nhiên khi biết rằng rất nhiều chuyên gia ủng hộ việc thu hoạch động thực vật từ thiên nhiên nếu số lượng của chúng cho phép. Tuy nhiên, những người vận động quyền cho động vật chiếm số đông trong hội thảo lại thấy việc này là táng tận lương tâm - đặc biệt trong trường hợp vật nuôi trong nhà. Hiệp hội Nhân đạo Quốc tế so sánh việc cá bắt ngoài thiên nhiên cũng như hoa bị cắt khỏi cành, chúng giống nhau ở đời sống ngắn ngủi. Các nhóm khác phản đối toàn bộ việc nuôi nhốt động vật. “Cá nhân tôi thấy bể cá là một trò độc ác không thể hiểu nổi,” D.J. Schubert của Viện An sinh Động vật nói với tôi. “Ngay cả với một con cá vàng, đó hẳn là một cuộc sống khủng khiếp.”

Schubert không phải người duy nhất nghĩ như vậy. Trong những năm gần đây, các cuộc vận động quyền cho động vật trên khắp hành tinh ngày càng chú trọng đến loại cá từng bị coi nhẹ này. Ở châu Âu, vài chính phủ thậm chí đã bắt đầu pháp lí hoá vấn đề này: Năm 2004 tại thành phố Monza nước Ý đã đã cấm nuôi cá vàng trong bình vì hình dạng của chúng hạn chế lượng ôxy và các cạnh tròn của chiếc bình khiến chú cá có cái nhìn “méo mó với hiện thực.” Hà Lan nhanh chóng nối bước. Ở Vương quốc Anh, Đạo luật An sinh Động vật năm 2006 cấm việc trao cá vàng làm phần thưởng trong các hội chợ, cũng như bán cá sống cho trẻ dưới mười sáu tuổi. Năm 2010, việc này đã dẫn đến vụ bắt giữ một cụ bà sáu mươi sáu tuổi người Anh. Bà ta đã bị phạt 1.000 bảng, nhận lệnh giới nghiêm và phải đeo vòng chân kiểm soát vì đã bán một chú cá vàng cho cậu bé mười bốn tuổi.

Dù những câu chuyện trên nghe có vẻ ngớ ngẩn, nhưng chúng là dấu hiệu cho thấy một cuộc cách mạng đang gần kề. Ngày càng có nhiều nhà ngư học bắt đầu thừa nhận trí tuệ của loài cá, điều này vốn từ trước đến nay vẫn bị bỏ qua. Một nhóm người Anh đã viết trong bài báo Cá và Ngư nghiệp nêu rõ sự thay đổi lớn trong ngành này vào năm 2003:

Ngày nay ta đã không còn thấy (hay ít nhất là giảm hẳn) hình ảnh loài cá nhàm chán và trí tuệ cấp thấp, chủ yếu hoạt động dựa trên “bản năng” với rất ít sự linh hoạt trong hành vi, nhất là với định kiến “não cá vàng*” của chúng nữa. Bây giờ cá cũng được xem xét trên bậc thang trí tuệ xã hội, tuân theo các chiến lược của Machiavelli về kiểm soát, trừng phạt và hoà giải.

•

Nguyên văn three-second memory - giả thuyết trí nhớ ngắn hạn của cá chỉ tồn tại ba giây.

Theo một nhà sinh vật học tiến hóa người Mỹ tên là Gordon Burghardt, một số loại cá thậm chí còn biết chơi. Khi đi nghiên cứu cho cuốn sách Nguồn gốc trò chơi của Động vật, ông chỉ mới bắt đầu nghi ngờ, dần dần ông viết hẳn một chương dài nhất về những con cá chép và cá nhái trong đầm nhảy bên trên những chú rùa. Một trong số những ví dụ thuyết phục hơn của ông là về loài cá quái bạc, chúng có tiểu não lớn nhất trong các loài cá và dường như chúng thích thú với việc giữ thăng bằng quả bóng bằng miệng. Dù cá rồng có họ hàng rất gần với lũ cá mê thể thao nói trên nhưng chúng chưa bao giờ gây ấn tượng với tôi về tính thông minh nhanh nhẹn cả. Tuy nhiên, một chuyên gia ở Thủy cung New England từng đảm bảo với tôi rằng chúng thể hiện một trí thông minh kỳ lạ.

Từ lâu tôi vẫn tự hỏi những loài vật thông minh như vậy có thấy buồn chán khi sống trong bể cá không. Khi tôi đặt câu hỏi này với Svein Fossa, cựu chủ tịch Hiệp hội Cá cảnh Quốc tế mà tôi đã gặp ở Aquarama, ông chỉ ra sự mâu thuẫn của những người khó chịu vì sợ cá rồng buồn chán, trong khi rất, rất nhiều loại cá khác đang bị chèn ép đến chết trong những chiếc tàu đánh cá hay bị bỏ lại thoi thóp trên sàn tàu. Ông tưởng tượng rằng nếu được lựa chọn thì chú cá thà làm vật nuôi của người còn hơn, “nếu chúng biết suy nghĩ, dù tôi nghi ngờ chuyện đó,” ông nói thêm. “Tôi tin rằng rất nhiều loài động vật, bao gồm cả cá, đều là sinh vật có tri giác - nhưng thế nào là có tri giác?”

Trong suốt những năm quen biết Fosså, một người Na Uy cao lớn với đôi mắt xanh tròn xoe, đeo kính gọng tròn và đôi má đỏ hồng, tôi đã luôn nghĩ về ông như một triết gia biết tất tần tật về cá cảnh (mặc dù ông thích cụm từ “người bạn đồng hành động vật” hơn là “thú cưng”). Fosså kể với tôi rằng ông đã tham gia các buổi họp của CITES về ngành công nghiệp cá cảnh từ năm 1999, và hồi ấy ông rất ngây thơ về cách thức hoạt động của hiệp ước này: “Tôi đã tưởng vấn đề ở đây là về khoa học, về lẽ phải. Tôi mới sai lầm làm sao.”

Theo quan điểm của Fosså, tất cả mọi chuyện đều liên quan đến chính trị. Để nêu một ví dụ, ông kể lại chuyện năm 2010, người ta đã đề nghị đưa cá ngừ vây xanh của Đại Tây Dương vào Phụ lục I. Loại cá này vốn là nguyên liệu nổi tiếng để làm sushi và số lượng của chúng đã giảm hơn 80% kể từ thời điểm bắt đầu kỉ nguyên đánh bắt cá, rõ ràng nó đang bị đe dọa bởi việc buôn bán trên thị trường quốc tế*. Tuy nhiên, những nhà vận động hành lang quyền lực do Nhật Bản dẫn đầu đã ngăn chặn thành công lời đề nghị này. Trong khi đó, cả một chi ếch cạn của Trung Mỹ mà một nửa số loài trong đó là những loại ếch thường đã rơi vào Phụ lục II bởi không có ai thèm quan tâm đến việc phản đối. “Chúng bị đưa vào chỉ đơn giản vì có quá ít loài bị liệt kê đến nỗi tất cả mọi người đều nghĩ: “Chà, chúng ta phải liệt kê cái gì đó chứ nhỉ,” Fossa nói với tôi điều này ở Geneva.

•

Chính cá ngừ vây xanh - chứ không phải cá rồng cháu Á hay cá koi - mới là loài cá đắt nhất thế giới. Năm 2013, một con cá nặng 221 kilogram đã được bán với giá 1,8 triệu đô la. (Ghi chú của tác giả)

“Ngay cả những người đề nghị việc đó cũng nói rằng loài ếch này không hiếm lắm,” bạn của ông Fosså là Jim Collins nói thêm. Ông là người vận động hành lang còn lại của ngành công nghiệp thú nuôi có tham dự hội nghị. Collins là một người Anh mê bò sát, ông sở hữu bộ sưu tập rắn chuông lớn nhất thế giới và cũng có một người bạn thân mất năm ngoái do bị rắn hổ mang chúa cắn. Collins lừ mắt nhìn những nhà hoạt động vì quyền động vật ở bên kia phòng, gọi họ là “lũ điên.”

“Bọn họ sẽ chẳng chịu dùng những lời tử tế như thế với chúng ta đâu,” Fosså đáp lời.

Tuy nhiên, cả hai người đàn ông đều ghét cay ghét đắng những người vận động cho lệnh cấm buôn bán toàn bộ động vật hoang dã. “Cô có thể hỏi họ liệu người ta có được buôn bán châu chấu không, và họ sẽ bảo không,” Collin phàn nàn, lập luận ràng liệt kê các loại động vật mà không có mục đích gì là hành động phản tác dụng, bởi con người thực sự đi thu thập những loài nằm trong Sách Đỏ chỉ để cho vui.

Fossa đồng tình: “Ngay khi cô kêu lên con gì đó rất hiếm, lập tức sẽ có những kẻ muốn có nó.”

Tôi cũng từng nghe lập luận này trước đây, không chỉ mỗi Heiko nói mà còn cả trong giới học giả nữa. Vài năm về trước, một nhóm do nhà sinh vật học người Pháp Franck Courchamp dẫn đầu đã tìm cách khảo sát xem con người đánh giá sự khan hiếm như thế nào bằng cách đong đếm những khó khăn mà khách tham quan một sở thú ở Paris chấp nhận trải qua chỉ để xem vài con thú nhất định. Họ ghi nhận khách trả bao nhiêu tiền, đi bộ lên bao nhiêu bậc cầu thang và liệu họ có chịu đi dưới một vòi phun nước hay không. Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng mọi người dành gấp đôi thời gian để nhìn một chú ếch hay tắc kè được đánh dấu là hiếm gặp so với khi chúng chỉ được ghi là ếch hay tắc kè bình thường.

Một lý thuyết kinh tế tiêu chuẩn từ lâu đã tuyên bố rằng chỉ mỗi việc buôn bán không chắc sẽ đẩy các loài vật đến chỗ tuyệt chủng, bởi chi phí ngày càng tăng dành cho việc săn lùng những cá thể cuối cùng của một loài đang giảm dần dân số. Nói cách khác, đến một lúc nào đó, bạn sẽ phải bỏ ra nhiều tiền để bắt con cá rồng cuối cùng trong đầm hơn là giá trị nó có thể thu được trên thị trường. Courchamp thì không nghĩ vậy. Năm 2006, ông cùng những người khác đã đề xuất một mô hình mới, tích hợp một khía cạnh cơ bản trong hành vi của loài người. Kể từ thời của Adam Smith*, các nhà kinh tế học đã hiểu biết rộng rãi về “nghịch lý giá trị,” hay một tên gọi khác là “nghịch lý nước và kim cương.” Trong khi nước có giá trị thực tiễn vô cùng to lớn, nó lại chẳng đáng giá chút nào trong trao đổi. Ngược lại, các loài động vật hiếm lại giống như kim cương. Chính giá trị bị thổi phồng của chúng càng đẩy mạnh việc khai thác bất cân đối, khiến chúng ngày càng hiếm hơn nữa và do đó đáng thèm muốn hơn nữa, cho đến khi chúng bị hút vào xoáy nước tuyệt chủng.

•

Nhà kinh tế học nổi tiếng của Scotland, sống ở thế kỉ 18.

Khi tôi hỏi Fossa ông có nghĩ việc tuyên bố cá rồng châu Á là loài cá gặp nguy cơ tuyệt chủng cao nhất thế giới cũng chính là hành động tự nó gây ra kết quả đó hay không, tương tự như khi người ta cho bán một bộ sưu tập hạn chế, ông cân nhắc câu hỏi thật kĩ. “Rất khó trả lời,” ông nói, “nhưng ít nhất thì nhu cầu dành cho nó cũng đã leo thang khủng khiếp khi nó được đưa vào Sách Đỏ - người ta khám phá ra điều đó rồi.”

Còn về chuyện làm thế nào mà ngay từ đầu con vật đã được ghi vào Phụ lục I thì tôi không tài nào làm sáng tỏ vấn đề. Vài người còn nhớ được những ngày đầu tiên của hiệp ước đánh giá cách tiến hành việc này là hơi bừa bãi. Các loài động vật bị liệt kê hàng loạt mà không có tranh biện thật sự hay bằng chứng khoa học gì. Những người đưa ra nghị quyết thường chỉ nói chuyện khơi khơi và không để lại nhiều tài liệu kiểm chứng. Dường như không có ai kì vọng tôi đào bới được gì nhiều trong quá khứ.

❀ ❀ ❀

Tuy nhiên tôi đã bỏ qua một cuộc họp về hải sâm và bắt một chuyến xe buýt đi xuyên thành phố tới kho lưu trữ của Cơ quan thư ký CITES. Hầu hết các tài liệu từ thời đầu đã bị ném đi, chỉ còn lại đúng một giá sách chứa các tệp hồ sơ. Nhưng tôi vẫn thấy nản lòng khi ngồi ở một chiếc bàn họp và bắt đầu lật giở qua cả một núi tài liệu màu vàng.

Tôi đã biết chuyện giữa những năm 1960, tổ chức IUCN đã sáng lập một nhóm riêng để cứu các loại cá nước ngọt. Tại Singapore, tôi lần tới Eric Alfred, cựu giám đốc ngành động vật ở Viện bảo tàng Quốc gia, ông cũng là người phụ trách xác định loài vật nào đang gặp nguy cơ tuyệt chủng ở Đông Nam Á. Lớn lên ở bán đảo Mã Lai hồi những năm 1930, công việc của ông là di chuyển khắp bán đảo khi nó vẫn còn là “một vùng hoang sơ rộng lớn,” để hỏi han các ngư dân xem loài cá nào đang ngày càng hiếm gặp. Cuối cùng, Alfred gợi ý hai loài để đưa vào Sách Đỏ của IUCN dành cho Những loài vật gặp nguy cơ tuyệt chủng, cả hai loại cá làm thức ăn này đều tái tạo dân số rất chậm và đều phổ biến với giới câu cá: đó là cá chép vàng lớn Jullien và cá rồng châu Á. Cặp đôi sau đó đã xuất hiện trong Phụ lục I của CITES hồi những năm 70. Câu hỏi là Tại sao? Trong số tất cả những loài cá trên đời, tại sao lại thêm chúng vào một hiệp định hạn chế thương mại quốc tế trong khi vấn đề của chúng chỉ có ở địa phương - đó là đánh bắt quá đà và mất dần nơi sinh trưởng?

Đến lúc tôi gặp được Alfred năm 2011, ông đã ở độ tuổi tám mươi và đã rời xa thế giới cá từ ba thập kỉ trước đó. Những dòng suối nguyên sơ của tuổi trẻ ông giờ đã cạn kiệt, thay vào đó là những trang trại cọ dầu kéo dài bất tận. Ông thú nhận mình không hề biết rằng cá rồng châu Á lại trở thành một vật nuôi thời thượng và đắt tiền đến thế. Trong lúc chúng tôi ngồi ở vườn trước nhà ông trên một quả đồi yên tĩnh trông xuống trung tâm Singapore, ông nói cho tôi biết từng ấy năm đã dạy cho ông điều gì: “Nói đến vấn đề bảo tồn, chúng ta nên bảo vệ môi trường thay vì động vật. Cứ để mặc cho chúng tự chăm lo lấy thân.”

Rốt cuộc tôi cũng mò ra được bản liệt kê đầu tiên dành cho cá rồng châu Á trong đống tài liệu ấy. Nó đã được đánh dấu D - viết tắt từ “delete” (xóa bỏ). Nói cách khác, đáng lẽ con cá phải bị loại khỏi bản thảo vì thiếu chứng cứ ủng hộ cho việc đưa nó vào danh sách. Vì lí do gì đấy mà nó vẫn còn ở lại. Không ai biết tại sao - cũng như không ai biết được hậu quả vô tình do sự nổi danh đó mang lại.

CHƯƠNG MƯỜI LĂM

Bước ra thế giới

NEW YORK → STOCKHOLM

Sự vô danh có thể mang lại an toàn cho một loài cá hơn là danh tiếng.

Nhưng tôi chỉ vừa từ Geneva về chưa đầy một tháng thì bản mô tả con cá rồng batik của Tyson đã xuất hiện trong số tháng Tư năm 2012 của tạp chí Aqua của Heiko. Thế giới cá cảnh xôn xao trước tin mới. “Scleropages inscriptus là một loại cá rồng mới!” Một trang blog nổi tiếng tuyên bố, ghi nhận rằng nó là “loại cá cuối cùng mà chúng tôi mong đợi vẫn còn chưa được khám phá bởi cá rồng gần như ở vị trí độc tôn trong làng cá cảnh châu Á.” Một nhà bình luận còn tiên đoán một cách lo ngại rằng “con cá này cần có vệ sĩ riêng.”

Tyson đặt tên loài mới là inscriptus vì các biểu tượng như mê cung trên da nó và đặt nó trong chi Scleropages cùng với cá rồng châu Á và châu Úc. Còn về mẫu vật bí ẩn, tài liệu tuyên bố người ta thu được một cặp cá đã chết từ người cung cấp ở Myeik. Bằng cách nào đó chúng đã được chuyển tới Thái Lan, và giờ đang nằm trong một viện bảo tàng lịch sử tự nhiên. Tôi nhìn chằm chằm vào bức ảnh chụp một con cá chết nằm nghiêng, miệng há ra và một bên mắt mờ đục. Nó gần như cùng kích cỡ và có cùng hoa văn loằng ngoằng như hai con cá rồng đã bị đánh cắp khỏi tay Tin Win. Tuy nhiên, khi không có những biểu hiện sống, trông nó thật sự khác biệt: dẹt hơn, xám hơn. Bài mô tả không nói gì đến chuyện ai đã kiếm được mẫu vật.

“Người này ẩn danh và tôi sẽ không tiết lộ,” Tyson nói khi tôi gọi điện đến chúc mừng ông. Tôi bắt gặp ngay lúc ông đang gói đồ đạc để rời căn hộ ở Suriname của mình, sức khỏe ông đã hồi phục đủ để ông đáp chuyến bay xa đến tận Stockholm, ông định trải qua mùa hè ở đây. “Như thế thật không phải với ông bạn tôi. Ông ấy làm trong ngành buôn cá cảnh, và tôi chỉ có thể nói sự việc trông vậy mà không phải vậy thôi.”

Điều tôi thực sự muốn biết là làm thế nào Tyson mô tả được một cá thể có thật nằm ở cách ông nửa vòng trái đất. Để xác định con cá rồng ấy là một loài mới, chẳng lẽ ông và nó không cần phải ở chung trong một phòng? Hỏi ông điều này chẳng khác nào dùng đuôi mèo ngoáy mũi một chú gấu. Ông gạt tôi đi ngay và xin phép đi kiểm tra món bò bít tết mà ông nghĩ mình để quên trên lò - chỉ có điều sau đó ông nhớ ra rằng mình đã ăn nó. “Lần trước người ta gọi điện thì tôi đang nấu món mỳ spaghetti,” ông nói. “Nó bắt cháy nhanh đến nỗi chẳng buồn cười chút nào đâu.”

Kì lạ thay, người biện hộ cho Tyson lại không ai khác ngoài Ralf Britz, ông ta đã gửi bản mô tả của Tyson cho tôi qua email cùng một dòng chữ Latin: Aiea jacta est, “cái chết đã được báo trước.” Tôi tưởng tượng ra cảnh Ralf đang gò lưng trong một chiếc ghế để vuốt ve một con cá trê. Tuy nhiên khi tôi tới gặp ông ở London, ông làm tôi ngạc nhiên khi nói bạn không cần phải ở trong cùng một phòng với cá thể mà mình đang mô tả. “Tất nhiên cô sẽ muốn như thế,” ông nói. “Cô sẽ muốn tự mình nhìn vào nó và không tin vào những gì người khác nói với cô.” Nhưng việc đó không phải là tuyệt đối cần thiết.

Vậy ra đây không phải một vụ giả mạo trong ngành ngư học như tôi từng lo sợ. Có vẻ như người cộng tác ẩn danh của Tyson chỉ việc gửi cho ông các số đo và ảnh chụp mẫu vật. Đó là việc chấp nhận được, dù không hẳn là lí tưởng. Còn về chuyện nó có thực là một loài mới hay không, Ralf đồng ý rằng rất có thể, dù ông ta phản đối cách tiếp cận của Tyson là chỉ dựa trên màu sắc. Nếu con cá rồng batik là một loài riêng rẽ, tại sao siêu cấp huyết long, kim long, ngân long, và cả lục long nữa không phải là loài riêng, giống như anh chàng người Pháp tai tiếng Pouyaud từng biện luận?

Về sau tôi phải công nhận rằng một phần nguyên nhân nằm ở việc thiếu sự nhất trí về định nghĩa thế nào là một loài. Mặc dù khái niệm ấy đối với ngành sinh vật học cũng là vấn đề cốt lõi như nguyên tố với ngành hóa học hay hạt trong ngành vật lý, nhưng các nhà sinh vật học chưa bao giờ có thể đồng ý về một định nghĩa duy nhất. Chẳng hạn Darwin tuyên bố đó là một nỗ lực vô ích. “Thực sự đáng buồn cười khi chứng kiến những luồng ý kiến khác nhau của vô số cá nhà tự nhiên học mỗi khi họ nói về “loài,” ông đã viết như vậy từ năm 1856. “Tôi tin rằng tất cả nguyên nhân là do việc cố định nghĩa một thứ không định nghĩa nổi.”

Ngày nay, có hơn hai mươi định nghĩa về loài khác nhau chưa được kiểm chứng. Định nghĩa mà phần lớn trong chúng ta vẫn được học ở trường là của nhà điểu cầm học Ernst Mayr. Năm 1940, ông định nghĩa loài là một tập hợp dân số lai giống trong nội bộ. Đây là một “khái niệm loài về mặt sinh học,” và rất nhiều nhà khoa học vẫn còn tin nó là định nghĩa tối ưu của chúng ta hiện nay. Tuy nhiên, những người bất đồng coi đó chỉ là “một huyền thoại trong sách,” khi chỉ ra các loại vật lai rất phổ biến trong tự nhiên - hổ sư tử (lai giữa hổ và sư tử), hay lừa ngựa (ngựa vằn lai lừa), và gấu xám trắng (gấu xám lai gấu Bắc Cực), và còn nhiều nữa. Quan trọng hơn, rất nhiều cơ chế, chẳng hạn như vi khuẩn, không tái tạo dân số thông qua giao phối mặc dù chúng ta cũng phải chia chúng thành các loài.

Để khắc phục các rắc rối này, những năm 1960 chứng kiến một định nghĩa thay thế dần nổi lên, “định nghĩa loài theo hệ phát sinh.” Định nghĩa này bỏ qua toàn bộ hoạt động giao phối, thay vào đó, nó dựa trên sự di truyền từ một tổ tiên chung nhất. Về lý thuyết thì định nghĩa này rất hợp lý, các cơ chế liên quan đến nhau cùng chia sẻ những đặc tính chung vì chúng có cùng một lịch sử tiến hóa. Tuy nhiên trong thực tế, nó đảo lộn trật tự sắp xếp theo bản năng mà chúng ta thường dùng để phân chia thế giới tự nhiên. Chẳng hạn lớp bò sát bây giờ lại bao gồm cả chim, vì cùng tiến hóa từ khủng long. Còn cá ư? Chúng ta không có cách nào giản lược cây phả hệ các loài để chỉ còn một nhánh riêng cho cá, vì cả động vật lưỡng cư, bò sát, chim và thú có vú đều là đại diện cho các nhánh con từ cùng một dòng. Chính vì điều này mà Stefen Jay Gould đã phải buồn bã viết trong báo cáo năm 1981 rằng “chắc chắn không có thứ gì gọi là cá cả.”

Gould dùng cách nói hài hước để chỉ ra cách nghĩ mới này thách thức triệt để lối phân loại truyền thống từ thời Aristotle. Mặc dù vị cha đẻ người Hy Lạp của ngành sinh vật học không nói rõ ra, nhưng ông chủ yếu dựa vào “định nghĩa loài theo hình thái học” kiểu cũ. Năm 1923, nhà di truyền học người Mỹ George Harrison Shull đã viết rất hay rằng các loài vật chỉ nên được định nghĩa dựa trên “sự quan sát tổng thể đơn giản mà bất kì con người có trí tuệ nào đều có thể thực hiện được với sự trợ giúp tối thiểu, chẳng hạn như một chiếc kính lúp cầm tay.” Về cơ bản, đó cũng chính là lập luận của Tyson trong trường hợp con cá rồng batik.

Dù Ralf có muốn tự mình mô tả loài cá rồng mới này như thế nào đi nữa, ông nói với tôi rằng ông vẫn rất mừng khi cuối cùng nó cũng được xuất hiện trong sách vở. “Giờ đây nó đã là một chủ thể. Trước đây thì không phải,” ông nói và chỉ ra rằng một khi đã được đặt tên chính thức thì loài vật này có thể sẽ được thêm vào các cơ sở dữ liệu, chẳng hạn như Danh sách đỏ của IUCN. “Điều đó cũng đồng nghĩa sẽ kéo theo nhiều sự quan tâm cần thiết cho loài cá này, giúp cho chúng ta biết được nhiều hơn về nó và thậm chí còn cứu được nó khỏi bị tuyệt chủng.”

Tuy nhiên, kiểu quan tâm như vậy cũng có mặt trái. Năm 2006, một nhóm các nhà sinh vật học từ Mỹ và Lào đã khuyến cáo trên tờ Khoa học rằng một bản mô tả khoa học có thể đẩy loài vật vào tình cảnh hiểm nghèo, chẳng khác nào một lời quảng cáo “hàng mới” cho giới mộ điệu và làm phát sinh những thị trường mới, với tư cách là một “tấm bản đồ kho báu đích thực cho những người đi thu thập vì mục đích thương mại.” Các tác giả so sánh tình huống tiến thoái lưỡng nan này với những lĩnh vực nghiên cứu có ứng dụng liên quan tới khủng bố sinh học. Bạn sẽ không muốn xuất bản một cuốn sách hướng dẫn cách gửi thư chứa vi khuẩn bệnh than. Vậy có lẽ bạn cũng không muốn xuất bản một tấm bản đồ dẫn lối tới chỗ những chú cá.

Chỉ vài tuần sau khi Tyson giới thiệu cá batik với thế giới, trưởng nhóm nghiên cứu của Kenny Ông Cá là Alex Chang đã tiết lộ là công ty anh ta cũng có hai cá thể. Khi Alex cho tôi xem một đoạn video mờ mịt quay trên điện thoại di động của hai mẫu vật quý giá trên, tôi nghĩ trông chúng giống như những con tôi đã gặp ở Myanmar. Tôi phải tự hỏi liệu có phải rốt cuộc Tin Win - vốn là nhà cung cấp độc quyền ở Myanmar cho Kenny - đã thực sự thu hồi được hai con cá rồng ở sân bay mà không nói với tôi rồi chuyển chúng ra khỏi đất nước, tới chỗ khách hàng nổi tiếng của ông ta hay không.

Dù sao tôi cũng không nghĩ như vậy. Alex bảo rằng con cá là do nhà cung cấp ở Malaysia chuyển tới, tôi thấy khá hợp lý. Tuy nhiên, dù là thế nào, họ cũng đã phải mang lậu chúng ra khỏi Myanmar - và gần như chắc chắn là bắt chúng từ tự nhiên*.

•

Mặc dù người ta vẫn có thể lập luận rằng một loài mới với giới khoa học thì không phải chịu những rào cản trong buôn bán, vì tên của nó không xuất hiện trong bất kì một danh sách được bảo vệ nào, nhưng CITES đã nhanh chóng ra một thông báo rằng cá rồng batik cũng được coi như cùng một loại với cá rồng châu Á xét theo mục đích buôn bán quốc tế.

❀ ❀ ❀

Bất chấp những nguy cơ khi mô tả một loài vật mới, tôi vẫn thiên về hướng đồng ý với Ralf rằng chúng ta không thể bảo vệ những gì chúng ta không hiểu. Hơn nữa, tôi đã học được rằng còn rất nhiều điều cần khám phá ở loài cá. Khi mới khởi sự viết bài về cá rồng châu Á, tôi cho là mình sẽ bắt đầu bằng cách tìm đến một nhà nghiên cứu chuyên về loại cá này trong tự nhiên - chỉ có điều tôi phát hiện ra trên đời này không có ai như vậy. Cái ảo tưởng phổ biến rằng nền khoa học hiện đại đã bao trùm được hết toàn bộ thế giới sống, rằng mỗi một khe hở đều có một chuyên gia nào đó không thực sự đúng.

Mãi đến giữa thế kỉ hai mươi, các nhà sinh vật học vẫn thường phân chia chuyên môn trong một nhóm cụ thể của động vật - chẳng hạn cá hay chim hay giun đất. Đến thập niên 1950 và 1960, cuộc cách mạng tế bào nổ ra trong lĩnh vực này “như một cơn lũ,” theo lời của E.O. Wilson - độc quyền tài trợ. Số lượng các nhà sinh vật học tế bào chạy đua giải mã bộ gen phình to ra, trong khi các chuyên gia về những nhóm cơ chế sinh vật dần bị gạt sang bên, công việc nghiên cứu của họ bị coi là môn khoa học cổ lỗ sĩ. “Ngày nay rất khó để tìm được một người chỉ thuần túy nghiên cứu về cá,” Tan Heok Hui, người đàn ông của cá tại Trường Đại học Quốc gia Singapore nói với tôi. “Vài người tin rằng như thế là hơi lỗi thời rồi.”

Tôi đã tìm được một trong những nhà sinh vật học cuối cùng theo trường phái truyền thống từ ông Tyson. Ông đã được rèn luyện trong một môn khoa học cũ gọi là phương pháp phân loại. Như một đồng nghiệp trẻ từng bảo tôi: “Có lẽ ông ấy là người đã xác định nhiều loại cá hơn bất kì ai còn sống.” Háo hức được gặp trực tiếp ông lần đầu tiên, tôi bay tới Stockholm sau khi Tyson phát hành bài nghiên cứu được một tháng và tìm đường tới lối vào bên hông của Viện bảo tàng Lịch sử Tự nhiên của Thụy Điển, nơi ông ở trong mùa hè đó. Một dáng người to cao mặc áo sơ mi sọc đỏ và quần màu xám có dây đai lục tục đi xuống cầu thang để dẫn tôi vào. Ông có cái mũi bị rỗ, mái tóc bạc bù xù và mí mắt sụp bên trên đôi mắt xanh lơ.

“Rất vui khi cô đến!” Ông nói vui vẻ trong lúc dẫn tôi đi vào một hành lang tới phòng thí nghiệm rộng rãi với những cái tủ màu trắng và cửa sổ lớn nhìn ra một bãi cỏ xanh. Thực sự mọi mặt phẳng có thể để đồ đều chất đống những cái bình thủy tinh với kích cỡ khác nhau chứa loại chất lỏng màu cam, bên trong là những cái xác lạ lùng, khủng khiếp của những loại cá đã chết từ lâu. “Tất cả những cái bình cô trông thấy đều là những bộ sưu tập, hầu hết chưa được phân loại,” Tyson nói. “Tôi vẫn đang phân loại dở.”

Trong quá trình năm mươi năm, Tyson đã để lại một đống những loại cá bị ngâm tẩm trong lúc ông lặn lội khắp quả địa cầu như một vị thần ngoại giáo của ngành ngư học, tay cầm chiếc lưới cá thay vì cây đinh ba. Ông đã thu thập tất cả các loại cá trong phòng này, từ châu Phi những năm 1960 và 1970, khi mới chỉ là một sinh viên của trường Stanford và sau đó là trợ lý giáo sư ở Harvard. Khi rời Harvard năm 1975, sau khi không giành được vị trí giáo viên chính thức trong một thời đại mà chuyên môn của ông không còn được cần đến nữa, ông đấu tranh để được mang bộ sưu tập này đi cùng mình tới Học viện Khoa học California, ông sống năm năm tiếp theo ở đó. Từ thập niên 1980, ông đã trở thành cộng tác viên nghiên cứu cho Viện Nghiên cứu Nhiệt đới Smithsonia ở Panama, nhưng đó chỉ là một mối quan hệ lỏng lẻo. Thực tế, ông là một nhà nghiên cứu lưu động, chuyển hết từ viện bảo tàng này tới đại học kia rồi lại tới một bảo tàng khác. “Ông ấy di chuyển như điên vậy,” một đồng nghiệp lâu năm kể với tôi. “Không ai biết ông ấy kiếm tiền từ đâu. Thực sự ông ấy sống bằng một số tiền rất nhỏ.”

Lúc này Tyson đặt mình vào một cái ghế ở cạnh bàn làm việc để cho tôi thấy bản thảo ông đang duyệt lại về cá oarfish - chính là loại cá ông đã mô tả như một tác phẩm để đời của mình (hay là một trong những tác phẩm để đời). Oarfish là một loại cá biển khổng lồ, gần như bước ra từ thần thoại, thuộc lớp Regalecus, có nghĩa là vua vì phần sọ màu đỏ như vương miện trên đầu chúng. Chúng là loại cá có xương dài nhất thế giới, từng có con dài gần tám mét - bằng chiều cao của tòa nhà hai hoặc ba tầng. Các thủy thủ thời xưa thường nhầm chúng với rắn biển, mặc dù loại cá này hiếm khi được trông thấy trừ khi chúng rời khỏi đại dương, điều này đôi khi vẫn xảy ra. “Chúng bơi ra khỏi nước để trèo lên bờ, chẳng khác nào tự sát,” Tyson giải thích và cho tôi xem bức ảnh khoảng ba mươi lính hải quân Hoa Kỳ đang nâng thân mình của một con oarfish tại California. Một khi con cá quyết định lên bờ, người ta không tài nào thay đổi ý định của nó được nữa. Cứ trói nó và kéo ra biển là nó lại lao vào đất liền lẫn nữa. Cô độc, ngoan cố và lang thang khắp các đại dương trên thế giới, chúng làm tôi liên tưởng tới chính Tyson.

“Tôi vẫn còn vài loại cá chưa phân loại xong,” ông nói và nhìn khắp phòng. Ông giật hai sợi dây đai quần, nhấc mình khỏi ghế, khòng lưng xuống bệ cửa sổ, gập đôi người lại để xem xét một đám mẫu vật. “Để xem tôi có tìm được thứ tôi đã trông thấy hôm nọ không… À, đây rồi!”

Ông nhặt một cái bình cao lên, cúi người để xoáy cái nắp và lôi ra một con cá nhỏ nước tong tong có chiều dài bằng một chiếc giày với phần mõm giống một cái kìm. Đó là cá quái bạc, một trong những sinh vật thông minh có não bộ lớn. Các nhà nghiên cứu đã thấy chúng chơi bóng trong bể của mình. Tuy nhiên Tyson tin rằng con này là loại mới và khác với tất cả những loại ông từng trông thấy.

Ông cố kéo cho miệng nó mở ra rồi đưa cho tôi con cá. “Xem xem cô có lôi nó ra được không,” ông nói và chỉ vào một mảnh giấy bị nhét trong mồm nó cứ như một vận may trong chiếc bánh quy đoán vận thực sự kinh tởm vậy. Con cá chỉ là một xác chết lạnh ngắt, cứng hơn tôi tưởng và sặc mùi độc chất hóa học. Ngón út của tôi thò xuống nửa cuống họng nó thì tôi trông thấy một cái nhíp và tôi liền đổi hướng. Mảnh giấy nói rằng con cá tên là Mormyrops nigricans. Tyson nghĩ cái tên không đúng. Ông lao về phía máy tính của mình để tra cứu về con vật. “Không giống nhau hả?” Ông nói, nhìn qua lại giữa con cá trong tay tôi và con trên màn hình. “Hay là giống nhỉ?”

Với tôi trông chúng khá giống nhau. Nhưng Tyson lại cúi xuống và bắt đầu đếm vẩy. “Xem chúng to thế nào này!” Ông nói và chọc vào con cá. “Thấy không! Thấy tôi nói về cái gì chưa!”

Tôi chẳng thấy gì. Tôi còn đang bận nghĩ con cá này chui vào bình năm 1973 như thế nào. Khi đó Tyson còn là một giáo sư trẻ măng ở Harvard, đang tiến hành nghiên cứu sông Congo ở Zaire cho Hội Địa lý Quốc gia. Rồi bốn mươi năm có lẻ sau đó, nó được ra khỏi bình, và bụp - Zaire đã không còn tồn tại nữa (giờ đây nó đã là Cộng hòa Dân chủ Congo), còn Tyson đã là một ông già gần bảy mươi hai tuổi không có chỗ ở cố định, bị cao huyết áp, chứng tắc mạch, viêm khớp và đau chân. Căn bệnh này ông đổ lỗi cho việc đi lại quá nhiều trong lúc làm việc. Bệnh béo phì đã lẻn vào đời ông ở tuổi trung niên. Chứng mất ngủ khiến ông bị mệt mỏi kinh niên. Nếu ông nhét con cá trở lại cái bình, tôi tự hỏi rồi có bao giờ nó lại được ra nữa không?

“Xem lại con cá này có khiến ông nhớ lại nhiều kí ức không?” Tôi hỏi.

“Vô vàn kí ức,” Tyson nói. Ông kể cho tôi nghe về cái hồ, nơi ông bắt được loài quái bạc, hồ Mai-Ndombe. Ở đó mặt nước màu đen như mực và rộng đến nỗi có thể nhìn thấy nó từ trên mặt trăng, ông đã khám phá ra một loại cá mới ở đó, con cái của loài này lại rực rỡ hơn con đực - một điều hiếm thấy trong thế giới động vật - và ông đã đặt tên nó là transvestitus.

Lớn lên ở Los Angeles hồi thập niên 40, Tyson khởi đầu là một cậu bé đi thu thập các tổ chim có trứng bên trong, cho đến khi mẹ cậu bảo rằng nếu cậu cứ tiếp tục làm vậy thì sẽ chẳng còn chú chim nào nữa. Vậy là cậu chuyển sang tìm đá, khoáng vật, hoá thạch, nấm, châu chấu và bướm. Dần dần, cậu bắt đầu giăng lưới bắt tôm sông ở sông Los Angeles, hồi hai bên bờ vẫn còn khá hoang sơ. Chẳng bao lâu cậu chuyển sang dam mê cá và dành hàng giờ nghiên cứu bộ sưu tập tầm cỡ thế giới ở Trường Đại học Stanford.

Tyson kể rằng từ bé ông đã quyết định sẽ không bao giờ kết hôn hay có con bởi ông biết mình muốn trở thành một nhà sinh vật học chuyên về vùng nhiệt đới và sẽ dành cả đời để du hành. Nhờ nỗi ám ảnh độc nhất ấy của ông, giờ đây thế giới chúng ta đã biết nhiều điều hơn về cá ở châu Phi, Đông Nam Á, New Guinea và Nam Mỹ. Trong nhiều trường hợp, các hệ sinh thái dưới nước mà ông từng nghiên cứu đến nay đã bị phá huỷ.

Tuy nhiên Tyson sống qua một thời đại mà ngành sinh vật học truyền thống đã bị xem thường chẳng khác nào bộ môn sưu tầm tem. Các bộ sưu tập lịch sử tự nhiên không còn nhận được tài trợ để duy trì đúng mức. Thậm chí có nhiều trường hợp chúng còn bị vứt ra ngoài. Bất chấp những tranh cãi gần đây về chuyện thu thập các hệ động vật có xứng đáng được ca ngợi hay không, chính những thư viện các dạng sống như thế đã là nền tảng của khoa học sinh học. Ở Viện bảo tàng Lịch sử tự nhiên của Thụy Điển, chúng ta thực sự đang đứng bên trên một tầng hầm chứa đầy những cá thể do chính Linnaeus bảo quản từ 250 năm năm trước.

Tôi đi theo ông Tyson xuống một hành lang dẫn vào thư viện sách, nơi ông muốn tới để tra cứu về một loại cá lạ trong bình từ cuốn Danh mục các loại cá nước ngọt của châu Phi từ năm 1909. Ông tìm được ba tập sách bọc da và thảy chúng lên một chiếc bàn. Cuốn đầu tiên bật mở ra đúng trang có hình vẽ của một con cá quái bạc trông nghiêng như một ông già cằm hô. “Tôi luôn thích bức này,” ông nói. “Trông cái mặt nó kìa.”

Rồi ông giở tiếp vài trang nữa và thấy một con cá mảnh dẻ với những cái sọc của hổ, hàm răng sắc nhọn và đuôi tẽ ba. “Đây là một loài cá ở Congo mà tôi chưa bao giờ bắt được. Chưa bao giờ gặp… chưa bao giờ luôn…” Ông nhắc lại câu ấy thêm năm sáu lần nữa, vừa nói vừa lắc đầu. Không thèm cân nhắc đến chuyện chính ông là người đã bắt được gần như tất cả những loại cá khác ở Congo mà thế giới được biết đến. Chỉ duy nhất loại cá này là thoát được.

Tôi cũng đồng cảm với ông. Tôi tự hỏi liệu năm mươi năm tới, tôi có còn bị con cá rồng hoang dã mà mình chưa bắt được ám ảnh nữa không. Tôi cũng tự hỏi liệu năm mươi năm tới có còn ai biết nhiều về cá như ông Tyson hay không. Khi thế hệ hiện nay chết đi, sẽ không còn chuyên gia nào chuyên nghiên cứu các nhóm sinh vật nữa, vài nhóm trong số đó thực sự rất rộng. Có loài có thể biến mất trước cả khi có ai để ý đến chúng.

“Những người mang danh là nhà sinh vật học tế bào về cơ bản là dốt nát,” Tyson phàn nàn. “Họ không thực sự hiểu được mối quan hệ giữa các sự vật.” Tối giản sự sống xuống cấp độ gen làm ông nổi điên. Gần đây các công ty ở Mỹ còn bắt đầu đăng kí bản quyền cho những phần mục ADN phát sinh trong tự nhiên nữa. “Với tôi đó là một hành động báng bổ,” ông nói. “Tôi không tin vào Chúa. Tôi là người vô thần. Nhưng làm vậy vẫn là báng bổ!”

Sang năm sau, năm 2013, Toà án Tối cao Hoa Kỳ đã phủ quyết việc cấp bản quyền này. Tuy nhiên, thế giới ngày càng tiến gần với thương mại hoá sự sống đến tận gốc rễ hơn. Năm 2010, Hiệp ước về Đa dạng Sinh học đã khởi xướng Nghị định thư Nagoya, tạo ra khung pháp lý để củng cố quyến định đoạt của các quốc gia với các nguồn lực sinh vật của họ. Lấy ví dụ, về mặt lý thuyết, điều này có nghĩa là các nông dân Đông Nam Á nuôi cá từ Amazon sau này sẽ phải chia sẻ lợi nhuận với các nước Nam Mỹ, gốc gác của lũ cá này. Năm 2011, Malaysia đã đăng kí bản quyền cho giống kim long của nổi tiếng của họ. Giờ đây người Indonesia cũng đang tiến hành các thủ tục để làm điều tương tự với siêu cấp huyết long.

Trong lúc tôi ngồi trước mặt Tyson ở thư viện, chứng kiến ông nổi đoá lên vì cơn sốt đổ xô đi đăng kí bản quyền cho các sản phẩm thuần tuý từ sự tiến hoá và chọn lọc tự nhiên, khuôn mặt ông đỏ lựng và hai nắm tay siết lại. Bỗng nhiên ông bùng nổ. “Bắn bỏ chúng đi! Giết hết đến tận tên khốn cuối cùng dính dáng đến việc này!” Ông kêu lên. “Không! Không bao giờ, không bao giờ, không bao giờ, không bao giờ được!”

Sau này tôi mới nhận ra mình đã nghe được câu nói này ở đâu trước đó. Như một vị vua của ngành ngư học đã phát điên, ông Tyson vừa mới thốt ra những lời chăng chối của Vua Lear*.

•

Nhân vật trong vở kịch cùng tên của văn hào Shakespear.

❀ ❀ ❀

Tôi không bao giờ biết được làm thế nào Tyson kiếm được con cá rồng batik, dù tôi cũng có những suy đoán của mình. Tôi nghĩ con cá ấy đến từ một nhà buôn cá cảnh ở Thái Lan, người đó đã kiếm được ai đó lén tuồn con cá ra khỏi Myanmar. Theo các tài liệu của ông Tyson, hai cá thể mà ông mô tả được thu thập từ năm 2011 - thậm chí trước cả khi tôi đặt chân đến Yangon. Có lẽ Tyson không biết đến con cá ấy mãi cho đến sau này. Hoặc có lẽ chuyện ông khuyến khích tôi đi tìm một cá thể thứ ba khi đã có trong tay hai con cho thấy việc thu thập cá có thể trở thành hành động tham lam đến thế nào.

Dù sao đi nữa, con cá rồng batik cũng nhanh chóng chìm vào quên lãng. Sau khi được mô tả, dường như nó không còn làm ông Tyson bận tâm nữa. Tôi cũng đã bỏ qua nó: Mục tiêu của tôi chuyển hướng sang một con cá khác, loài cá rồng bạc của Amazon, Osteoglossum bicirrhosum. Ngay lần đầu tiên chúng tôi trò chuyện, ông Tyson đã khuyến khích tôi viết về nó. Hồi đó tôi bỏ qua gợi ý này. Loài cá này chưa bị liệt vào danh sách gặp nguy cơ, vì vậy nó vẫn được mang vào biên giới Mỹ một cách hợp pháp, các con nhỏ được bán với giá chỉ từ 30 đến 50 đô. Rõ ràng là tôi cũng đánh giá sự hiếm có như bất kì người nào - tôi không quan tâm tới một con cá được cho là phổ biến.

Tuy nhiên, theo lời ông Tyson, con cá bạc mới đích thực là một arowana (cá rồng), cái tên ấy tới từ ngôn ngữ của tộc Tupí-Guaraní, cũng từ đó chúng ta có những từ như jaguar (báo đen) và tapioca (bột sắn). Cùng với người họ hàng từ Phi châu, cá rồng bạc là giống đầu tiên được chính thức mô tả năm 1892, và cũng là loại đầu tiên gia nhập thế giới cá cảnh ở giữa thế kỉ hai mươi. So với các loại biến thể màu sắc đa dạng ở loài cá châu Á và châu Úc, cá rồng bạc giống như một mẫu vật chưa được tô điểm - mẫu vật đầu tiên thu thập được. To hơn các loại khác một chút và phần khung xương linh hoạt giống rắn hơn cả, loại này có sức bật tốt nhất trong họ cá rồng, chính vì vậy chúng có biệt danh là khỉ nước. Cái miệng gần như một chiếc cầu kéo theo chiều thẳng đứng khiến cho con cá có vẻ ngoài hơi giống rôbôt. Ấn tượng này được làm dịu đi phần nào nhờ cái đuôi thon về cuối, với một phần viền gợn sóng như tấm khăn.

Dù có mức giá thấp, Tyson nói với tôi rằng cá rồng bạc là loại mang tới lợi nhuận khá lớn ở Amazon. Ông mô tả ngư dân đi vào vùng đầm lầy vào mùa sinh sản mỗi năm và bắt các con cá non trong miệng cá bố. Tuy nhiên, gần đây tôi nghe nói sản lượng đánh bắt được mỗi năm lại giảm đi khoảng 70%. Sự suy giảm này có nguyên nhân một phần là do nước dâng cao hạn chế đường tiếp cận của các ngư dân và đẩy lũ cá rồng vào sâu hơn trong rừng. Tuy nhiên tôi vẫn băn khoăn liệu thời tiết có phải là nguyên nhân duy nhất không.

Vài năm trở lại đây, Trung Quốc đã thò ống hút vào rừng Amazon và thu về hàng triệu con cá rồng bạc, quảng bá chúng như là “món khai vị” - để tiến tới cá rồng thật sự sau này. Trên đường tới Borneo mùa thu trước, tôi đã ghé qua Quảng Châu, ở đó tôi gặp một nhân viên cũ của Kenny Ông Cá tên là Lin Jieming. Anh ta đã tách ra kinh doanh riêng với mảng cá rồng bạc. Lin đưa tôi tới cơ sở nuôi cách ly ba mươi ngàn con cá rồng bạc mà anh nhập về hàng tháng trước khi phân phối chúng ra khắp cả nước. Anh ta nói rằng mỗi năm người Trung Quốc mua về hơn một triệu cá thể - mặc dù nhu cầu còn cao gấp hai lần như thế. Các nhà cung cấp của anh ta đã báo lại rằng ngày càng khó tìm được loại cá này.

Phải chăng cả loài cá bạc này cũng đang thu hẹp lại, tiến dần đến mức khan hiếm? Tôi hi vọng tìm được câu trả lời bằng cách đi cùng Heiko tới rừng Amazon. Ít nhất có một nhà ngư học không nghĩ đó là một ý kiến hay. “Nghe này, hãy tin tôi, đừng đi thực địa với Heiko tới bất kì đâu, bởi vì ông ta sẽ làm cô thất vọng,” ông đã cảnh báo tôi. “Có cho tôi tất cả trà ở Trung Quốc thì tôi cũng chẳng đi cùng ông ta đâu.”

Tôi không lo chuyện Heiko sẽ cho tôi leo cây lần nữa, vì không như vận rủi của chúng tôi ở Myanmar, lần này đây không phải ý tưởng của tôi mà là của chính ông. Điều làm tôi lo lắng là rõ ràng ông không để tâm gì đến chuyện an toàn. Ông bảo tôi rằng trong đời ông chưa từng đưa ra quyết định nào dựa trên sự sợ hãi, việc đó thì tôi đã bắt đầu tin là thật. Chẳng hạn vào năm chúng tôi gặp gỡ, ông thản nhiên mời tôi đi cùng trong chuyến thu thập ở thung lũng Caquetá của Colombia - sau này tôi đọc được rằng đó là vùng sản xuất cocaine lớn nhất thế giới và bị những tên buôn ma tuý và các nhóm du kích kiểm soát. Ông không hề nhắc tới chi tiết đó.

Trong những năm gần đây, Heiko đi vào Amazon qua ngả Colombia thay vì Brazil. Ông nói đó là vì vùng Amazon của Colombia vẫn còn những cánh rừng mưa nguyên sinh ít được khám phá nhất. Người khác thì bảo đó là vì ông không được đón chào ở Brazil từ khi bị bắt vì tình nghi trộm cắp sinh học và bị tống giam ở Manaus. “Tôi sẽ không đời nào đi thám hiểm cùng ông ta, kể cả có được trả tiền đi nữa,” một nguồn tin trong giới cá cảnh báo tôi, “vì tôi có thể chắc 100% là mình sẽ vi phạm pháp luật.”

Tất cả những điều này làm tôi thấy khá bất an. Vì vậy, sau khi từ Stockholm trở về New York, trước khi đồng ý đi cùng chuyến thám hiểm kéo dài hai tuần vào cuối mùa hè đó, tôi nghiêm túc điều tra nhánh sông hẻo lánh mà Heiko dự định tới, nơi có tên gọi là Calderón. Amazon không chỉ là một con sông duy nhất mà đúng hơn là cả một hệ thống nhánh sông rộng bao la, trải dài tới tận hơn tám mươi ngàn kilômet mặt nước. Hai trong số các nhánh phụ của nó - dòng Madeira và Negro - đã nằm trong số mười con sông lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, nhìn chung chỉ có dân địa phương và vài học giả là biết được tên của các nhánh sông tại đây, ngay cả những nhánh lớn nhất.

Trường hợp Calderón cũng vậy. Không có nhiều thông tin về nơi này, nhưng tôi tìm được một bản báo cáo của chính phủ nói rằng các “hoạt động buôn lậu ma tuý” đã kết thúc ở khu vực này từ những năm 1990. Năm 1998, một giáo phái theo thuyết khải huyền tên là León de Judá đã chuyển đến đây. Giáo phái này tôn sùng Ezequiel Gamonal, một ông thợ chữa giày nhỏ thó, nóng tính từng tuyên đoán thế giới sẽ đi đến tận diệt năm 2000. Vào thời khắc chuyển giao giữa hai thiên niên kỉ, thế giới đích thực đã kết thúc… với Gamonal, ông này chết đúng vào năm đó ở tuổi tám mươi hai. Sau cái chết của ông ta, cộng đồng này vẫn tồn tại và tiếp tục mặc kiểu quần áo trong Kinh Cựu Ước phỏng theo thiết kế trong một bộ phim Hollywood do Cecil B. DeMille làm đạo diễn: Mười điều răn. Tôi xem những bức ảnh chụp đàn ông trong bộ áo choàng thời La Mã, râu ria rậm rạp và cảm thấy nhẹ nhõm ghê gớm. So với lũ mafia vung vẩy súng ống, tôi có thể đối phó được một giáo phái hậu tận thế như vậy ổn hơn. Hơn thế nữa, báo cáo còn khẳng định sự tồn tại của cá rồng - dù nó nêu lên các lo ngại rằng số lượng loài này đã giảm thiểu nghiêm trọng do cách đánh bắt bằng chất độc.

Cảm thấy an tâm, tôi lên kế hoạch gặp Heiko ở Bogota vào cuối tháng Tám. Sau đó, hai tuần trước khi khởi hành, tôi hoảng hốt nhận ra mình đã hiểu sai lộ trình. Sông Calderón là địa điểm thứ hai chúng tôi sẽ đi nếu thời gian cho phép. Nơi đầu tiên và quan trọng nhất là Putumayo, một nhánh sông chính của Amazon, nơi đánh dấu biên giới phía nam của Colombia với Ecuador và Peru trước khi chảy vào đất Brazil, ở đó nó có tên là Içá. Tôi lao vội tới cuốn Atlas về sông Amazon của viện Smithsonian mới mua và đọc: “Putumayo-Içá là một trong những thung lũng cô lập nhất của Lòng chảo Amazon.” Thế cơ đấy!

Tài liệu nói tiếp rằng trong khu vực này từng có rất ít nghiên cứu khoa học bởi vị trí quá hẻo lánh, và bởi tất cả những kẻ buôn lậu ma tuý và các nhóm chiến binh ở đó. Đặc biệt, Putumayo cũng là đại bản doanh của FARC, viết tắt trong tiếng Tây Ban Nha của Các lực lượng vũ trang cách mạng Colombia, một nhóm nổi tiếng hay bắt cóc người quanh khu vực và giam họ trong rừng. “Chỗ đó là một điểm nóng, và ý tôi không phải là chuyện nhiệt độ,” một nhân viên của Bộ ngoại giao Hoa Kỳ đã trả lời bức thư hốt hoảng của tôi như vậy. “Đó là một trong những nơi chiếm đóng cuối cùng của các nhóm du kích. Nhiều năm qua đã có nhiều người Mỹ bị mất tích ở đó… Tôi xin lỗi nếu đã làm cô hoảng sợ, nhưng đó là một nơi tôi sẽ không muốn đến.”

Tôi tìm được một học giả đã viết một cuốn sách về Putumayo, chỉ có điều chính bà cũng sợ phải đi tới dòng sông ấy. Tôi gọi cho một nhà nhân chủng học đang nghiên cứu khu vực liền kề nơi đó ở Peru. Ông bảo tôi mình không hề bén mảng tới phía biên giới Colombia kể từ khi một đồng nghiệp của ông ở Trường Đại học Wisconsin bị bắt cóc tại đó hồi thập niên 1980. Mọi thứ đều có vẻ mờ mịt trước khi tôi bắt gặp một dự án mới có nhiệm vụ bảo tồn đa dạng sinh học ở Lòng chảo Putumayo do Quỹ Thiên nhiên hoang dã Thế giới (WWF) điều hành. Khi tôi bắt liên lạc được với điều phối viên Camilo Ortega ở Bogota, tôi biết được anh vừa trở về từ một ngôi làng ở Putumayo Thượng sau khi tham dự một lễ hội tôn vinh chính loài cá rồng. Anh gửi cho tôi những bức ảnh chụp đám diễu hành có các hình nộm cá bằng giấy khổng lồ giống như những con rồng trong lễ hội của người Trung Quốc vậy.

Điều này nghe có vẻ rất hứa hẹn. Nhưng khi tôi hỏi Ortega về chuyện làm việc ở khu vực đó, anh nói: “Chắc chắn là rất khó khăn,” rồi anh thừa nhận với một tiếng cười cả thẹn, rằng đội của anh gần như “đã bị bắt cóc” hồi đầu năm, anh phát âm từ đó là “bắt coóc”. Các nạn nhân chỉ bị nhốt vài ngày. Tuy nhiên sau đó WWF đã quyết định ngừng đưa người của họ vào khu vực này.

Tuy nhiên Putumayo không phải là một dòng sông nhỏ. Nó dài hơn 1.600 kilômet và chảy qua bốn quốc gia. Cố gắng định nghĩa cho toàn bộ chiều dài đó cũng giống như hỏi về tình hình chính trị từ Tehran đến Tel Aviv vậy. Khi tôi cho Ortega biết tên ngôi làng mà chúng tôi sẽ được thả xuống từ một chiếc máy bay nhỏ, anh có vẻ rất ngạc nhiên. “Chỗ đó vô cùng khó tới,” anh nói, dù anh không nghĩ các nhóm du kích sẽ có mặt ở khu vực hẻo lánh như thế. Anh nghĩ ở đó thậm chí còn không có người.

Rốt cuộc, tôi quyết định tin tưởng Heiko. Bất chấp những lo ngại của tôi, ông đã đi thám hiểm ở Amazon từ những năm 1950. “Ông ấy gần như được sinh ra ở đó,” người bạn Holger Windelov của ông trấn an tôi khi tôi gọi điện tôi nhà ông này ở Đan Mạch chỉ hai ngày trước chuyến đi vì lo lắng. “Ông ấy đã ở trong khu rừng đó từ nhỏ.”

Winderlov là một nhà nhập khẩu cây thuỷ sinh đã về hưu, trước đây từng mua hàng từ mẹ Heiko. Tôi gọi cho ông ấy là vì ông là người duy nhất tôi biết từng thực sự đi thám hiểm cùng Heiko. Năm 1996, hai người đàn ông đã tới tận sông Iténez dọc biên giới phía tây của Brazil với Bolivia, lần theo con đường mà bà Amanda Bleher đã đi cùng Heiko và các con năm 1954. Heiko đã kể cho tôi nghe về chuyến đi ấy - rằng khu rừng như ông còn nhớ đã biến mất, bị xoá sổ để lấy đất làm trang trại chăn nuôi, và những người Anh điêng chân đất trước kia nay đi ủng cao su và xem ti vi. Tuy nhiên, theo lời của Winderlov, chuyến đi ấy là một trải nghiệm nhớ đời. Suốt một tuần họ chỉ gặp có vài người. Heiko tìm cá còn Winderlov tìm cây thuỷ sinh. Ông kể với tôi rằng quyết tâm của Heiko không gì sánh được. Ông giong thuyền ngoài sông quá nửa đêm và lặn xuống dòng nước đen kịt.

“Trong đó không có những thứ nguy hiểm hay sao?” Tôi hỏi.

“Có, nhưng Heiko có bao giờ nghĩ về nguy hiểm đâu,” Winderlov trả lời. “Ông ấy không biết sợ… Có phải là từ đó không nhỉ?”

Vì lí do gì đó mà tôi bảo ông là đúng như vậy.

Winderlov chỉ có một cảnh báo: “Đừng nghĩ cô có thể quyết định mình sẽ làm gì ở đó - ông ấy mới là người quyết định. Nếu cô đi cùng cô sẽ phải làm theo ông ấy. Nếu không ông ấy sẽ bỏ cô lại.”

CHƯƠNG MƯỜI SÁU

Kế hoạch C

COLOMBIA

Dù tôi đã không lường trước được, nhưng việc tôi có mặt ở Amazon cũng dễ đoán - thậm chí là không tránh khỏi. Câu chuyện nào về cá cũng đều kết thúc ở đây. Nam Mỹ chứa đựng nhiều chủng loại cá hơn bất kì lục địa nào khác, bởi con sông lớn nhất thế giới đang chảy xuyên qua nó. Bắt đầu chỉ là một dòng chảy nhỏ trong con suối ở dãy Andes, rặng núi nhô cao và khô ráo phía trên bờ biển Thái Bình Dương, nó thu thập thêm sức mạnh trong quãng đường chảy về phía tây để cuối cùng chảy ra biển Đại Tây Dương với năng lượng mạnh tới nỗi cách cửa biển hơn 160 kilômet mà người ta vẫn còn nếm được vị nước ngọt. Dòng sông khổng lồ này cũng có một lòng chảo khổng lồ tương ứng, nó có kích thước bằng cả phần đất liền của nước Mỹ, cõng trên mình nó cánh rừng nhiệt đới lớn nhất thế giới và cũng là bà mẹ đỡ đầu của sự đa dạng sinh thái của trái đất. Người ta đã biết đến hơn ba ngàn loại cá sinh sống nơi đây.

Để theo đuổi một loài trong số đó - con cá rồng bạc - tôi đã đặt mục tiêu của mình thấp hơn những chuyến phiêu lưu trước đó. Lần này tôi không theo đuổi loại cá đắt giá và cực kì quý hiếm là siêu cấp huyết long ở tận sâu trong Borneo, thứ mà không ai nghĩ tôi sẽ tìm được. Tôi cũng không định đi tìm chén thánh của các loại cá mới ở vùng chiến sự bị cấm đoán của Myanmar nữa. Thay vào đó tôi chuyển sang Kế hoạch C: bám theo nhà thám hiểm vùng nước ngọt vĩ đại nhất còn sống để ông giúp tôi tìm kiếm một con cá mà chính ông nghĩ là không khó bắt. Tôi cảm thấy tự tin rằng rốt cuộc mình cũng có được một con cá rồng hoang dã trong tầm tay.

Vào ngày cuối cùng của tháng Tám, tôi bay tới thủ đô Bogota của Colombia để gặp Heiko. Tôi đến lúc trời đã tối và tôi run rẩy vì không khí lạnh trên dãy Andes trong lúc chiếc taxi chở tôi tới một khách sạn nhỏ ở một con phố tối tăm gần trung tâm thành phố. Bên trong, sàn đá cẩm thạch sáng bóng như gương. Tôi tưởng sẽ gặp Heiko đang ngồi trong một trong những chiếc ghế da màu đen, đôi mắt mệt mỏi bên dưới vành mũ. Nhưng trong sảnh không còn ai, trừ một người phụ nữ ở quầy lễ tân đang làm thủ tục nhận phòng cho một chàng trai trẻ. Anh ta rất to con nhưng lại tạo cho người khác ấn tượng về một đứa trẻ to xác, với làn da mịn màng đẹp đẽ, thân hình mũm mĩm mềm mại và ánh mắt hoang mang mất phương hướng.

Tôi chỉ vừa nhận được chìa khoá phòng mình thì chiếc điện thoại màu đen trên quầy đổ chuông ầm ĩ. Nhân viên lễ tân trả lời: “Buenas noches.” Cô ta lắng nghe một lát rồi đưa ống nói cho tôi trước sự ngạc nhiên của tôi. Chỉ có thể là Heiko.

“Xin chào?”

Đó không phải là Heiko. Đó là một người đàn ông nói bằng trọng âm Tây Ban Nha, bảo tên ông ta là Humberto. Ông ta nói nhanh đến nỗi tôi không theo kịp, mặc dù cũng nắm được ý chính: Heiko không có mặt ở Bogota như đáng ra phải thế. Thậm chí ông còn không có ở Nam Mỹ. Nhưng ông gửi lời nhắn là tôi cứ tiếp tục đi một mình đến Amazon. Ông sẽ gặp tôi ở đó.

Tôi đã nghe câu này trước đây rồi.

Trên phòng mình, tôi mở email ra và đọc “lời nhắn khẩn cấp từ Heiko.” Ông bị kẹt ở Frankfurt vì chiến dịch đình công trong ngành hàng không và bảo tôi nên bay tới thị trấn bến cảng vào Amazon tên là Leticia cùng một người Ba Lan tên là Michal cũng tham gia chuyến đi này. Sáng hôm sau, người xuất khẩu cá ở địa phương là Humberto mà tôi vừa nói chuyện trên điện thoại sẽ cho chúng tôi đi nhờ tới sân bay.

Đêm đó, tôi chìm vào giấc ngủ chập chờn, một lần nữa mơ thấy mình đang ở trên một con thuyền giữa dòng nước đen. Nửa đêm, tôi thức giấc và nhận ra cơn rung lắc mình cảm nhận được không chỉ là trong ác mộng - nó là một trận động đất. Chiếc giường đang thực sự rung bần bật bên dưới tôi. Quá mệt tới mức không thể xử lý nổi một cơn khủng hoảng khác, tôi nằm lại xuống giường và để mặc cho dãy Andes - chính dãy núi mà 11 triệu năm trước đã dâng lên và tạo ra vùng Amazon - đưa mình vào giấc ngủ.

❀ ❀ ❀

Người Ba Lan tham gia chuyến đi chính là cậu bé lớn xác tôi trông thấy khi nhận phòng. Tôi cũng đã ngờ ngợ từ trước đó. Thực ra, tối hôm trước tôi đã hỏi có phải anh ta đến đây để gặp Heiko Bleher không, nhưng anh ta chỉ vẫy tay như thể từ chối giao tiếp. Hoá ra đó là vì anh ta không nói tiếng Anh hay tiếng Tây Ban Nha, mà chỉ nói tiếng Ba Lan.

Thực ra nói như vậy không hoàn toàn đúng. Anh ta đã tự học tiếng Anh suốt cả mùa hè để chuẩn bị cho chuyến đi. Thế nhưng mỗi lần nói chuyện, tôi vẫn có cảm giác như mình đang làm anh ta bị đau thật sự vậy. Sau khi gặp nhau ở sảnh khách sạn sáng hôm đó, chúng tôi đã ngồi kế bên nhau trong im lặng, chờ Humberto xuất hiện để đưa cả hai tới sân bay. Rốt cuộc tôi hỏi: “Anh có cảm nhận được trận động đất đêm qua không?” Tôi lăn hai cánh tay để mô tả. “Động đất ấy. Động đất.”

Đột nhiên mắt anh sáng lên. “Có! Có!” Anh nói. Tôi đã phá vỡ sự im lặng.

Dần dà tôi thu được vài mảnh thông tin từ Michal. Tên đầy đủ của anh là Michal Babinski (chữ Michal phát âm giống như trong Mikhail Gorbachev). Anh hai mươi bảy tuổi. Và anh cũng không phải người đi rừng thành thạo như tôi từng hi vọng. Thay vào đó, anh là nhân viên của một cửa hàng thú cưng ở Gdansk, chưa bao giờ rời khỏi châu Âu. Thực tế, thậm chí anh còn chưa đi cắm trại bao giờ. Anh là một người hiểu biết về cá, đã thắng một cuộc thi nho nhỏ do nhà sản xuất bể cá của Ba Lan là Aquael tài trợ. Tên của nhà máy đó được in trên chiếc áo khoác đen và mũ lưỡi trai mà anh đang mặc. Chuyến đi này chính là giải thưởng của anh.

Khi tôi hỏi Michal anh biết gì về FARC không, anh im lặng cắn móng tay qua lại cứ như hộp mực của cái máy đánh chữ với biểu cảm sợ hãi trên mặt. Anh nói rằng hôn thê của anh, một cô gái làm việc cho cửa hàng thịt, đã rất lo lắng. Rồi cả hai chúng tôi lại chìm vào yên lặng, mải mê suy nghĩ. Michal, anh chàng to lớn với cái ba lô nhỏ cứ như anh chỉ ra ngoài đi dã ngoại, còn tôi thì cõng chiếc ba lô nặng chịch tới mức không đứng lên nổi. Tôi thực sự đã phải thảy nó lên một cái ghế, thụp xuống để tựa nó lên hông rồi lăng mình tới để đứng lên. Tôi đã có cả một mùa hè để chuẩn bị, và tính đến tất cả những lần tôi được cảnh báo rằng Heiko có thể bỏ lại tôi một mình giữa rừng, tôi đã quyết tâm sẽ tự lực cánh sinh tối đa. Ở một cửa hàng đồ thể thao tại New York, người bán hàng vốn là cựu chiến binh từ Iraq đã thuyết phục tôi đầu tư vào một thứ có tên QuikClot, anh ta hướng dẫn tôi đắp nó lên vết thương bị đạn bắn và cảnh báo là khi tiếp xúc với da nó sẽ khiến bỏng rát. Tôi cũng mua những viên thuốc lọc nước; các thanh prôtêin chống đói, bộ xử lý rắn cắn (bao gồm một con dao sắc lẻm, một cuộn dây và một tờ ghi chú bảo bạn nên đi tới bệnh viện); và hai cái khăn khô chỉ dài cỡ sáu centimet nhưng hứa hẹn sẽ nở ra thành khăn tắm cỡ thường khi được thấm nước. Jeff đã thuê cho tôi một chiếc điện thoại vệ tinh làm tôi rất cảm kích. Sự biết ơn giảm đi chút ít với mấy tấm pin năng lượng mặt trời to đùng mà anh bắt tôi mang theo để sạc cho chiếc điện thoại. Tôi đã cố tình “để quên” chúng một cách tiện lợi ở dưới gầm giường, nhưng bị bắt quả tang, thế nên bây giờ chúng bị buộc bên ngoài ba lô của tôi và va vào nhau lanh canh mỗi khi tôi bước đi, hơi xấu hổ một chút.

“Ôi trời ơi!” Humberto Zea kêu lên khi ông ta cố nhấc cái túi của tôi. Ông ta là người dẻo dai, có mái tóc cắt cua, vội vã ào vào trong sảnh và tuyên bố chúng tôi đã bị muộn. Cả hai chúng tôi cùng kéo cái ba lô lên xe ông ta và đẩy nó vào trong cốp. Michal gập người ở ghế sau còn tôi trèo lên ngồi cạnh Humberto.

Trong lúc chúng tôi thẳng tiến tới sân bay, tôi biết được ông ta là thế hệ thứ hai trong gia đình buôn cá đã quen biết Heiko từ thập niên 90. “Ông ấy là người rất đặc biệt,” Humberto nói, trấn an tôi là Heiko biết rõ cần phải xử lý đám du kích thế nào. “Tôi không biết làm sao ông ấy làm được thế. Ông ấy biết cách xử lý tình huống.” Humberto kể khi đi thám hiểm, Heiko ăn không từ một thứ gì và đã kháng được cả muỗi. “Có cả triệu con muỗi ở chỗ cô sắp tới,” ông ta thêm vào rồi liếc xéo qua tôi, “mà chúng thích da thịt trắng trẻo lắm đấy.”

Trước đây Humberto đã từng đi cùng Heiko để tìm các loại cá mới cho thị trường cá. Cả 150 loài hiện nay Humberto đang xuất khẩu, bao gồm cá rồng, đều được bắt từ thiên nhiên thay vì nuôi trong trại. Điều này là chuyện bình thường ở Nam Mỹ. Khi nói tới ngành ngư nghiệp, gần như không nơi đâu có thể cạnh tranh với châu Á, nơi sản xuất phần lớn số cá nuôi.

Tuy nhiên bây giờ, mỗi năm sản lượng cá rồng đánh bắt được lại càng thấp hơn nhu cầu của người Trung Quốc. Humberto nói rằng nguồn cung đã sụt giảm trong thập kỉ vừa qua, nên gần như không còn con cá rồng bạc nào xuất khẩu từ Colombia thực sự có nguồn gốc tại đây nữa. Thay vào đó, chúng bị đưa lậu ra khỏi Brazil, nơi loài vật này từ lâu đã được mặc định bảo vệ vì nó không xuất hiện trong “danh sách trắng” rất ngắn các loài vật được phép xuất khẩu.

Đáng ngạc nhiên là Humberto lại khăng khăng rằng ngành buôn cá cảnh không phải thủ phạm gây ra số phận đáng buồn của loài cá rồng Colombia - mà là cuộc chiến chống ma tuý của nước Mỹ. Kể từ những năm 1990, người Mỹ đã chi hàng triệu đô la không chỉ để trợ giúp quân đội Colombia chiến đấu với bọn buôn ma tuý FARC, mà còn để xịt thuốc diệt cỏ vào các nơi trồng thuốc phiện. Những khẩu súng phun sương này thường trượt và thải ra cả đống thuốc vào rừng nhiệt đới. Người dân ở đây bị bệnh. Dù Mỹ vẫn tuyên bố hợp chất hoá học của họ “thực sự không độc với cá,” nhưng các chuyên gia từ lâu đã phản đối điều này. Cá rồng đặc biệt dễ bị tổn thương do chúng là giống săn mồi trên mặt nước, trực tiếp tiêu thụ những con cá bị nhiễm độc. “Chính phủ đổ lỗi cho những nhà buôn cá,” Humberto nói khi chia tay chúng tôi ở sân bay, “nhưng họ không phải là vấn đề.”

Dựa vào tất cả những gì vừa nghe, tôi bắt đầu lo ngại rằng việc tìm được một con cá rồng hoang dã có thể không đơn giản như tôi đã nghĩ. Tôi còn đang nghiên ngẫm vấn đề suốt chuyến bay hai tiếng về phương nam thì Michal đột nhiên kêu: “Pseudotrophéu socolofi.” Tôi nhìn sang và thấy anh ta đang chỉ vào một con cá có màu xanh điện ngoài bìa cuốn sách đang đặt trên đùi tôi. Tôi xem phần ghi chú. Anh nói đúng.

Cuốn sách này là hồi ký của một nhà nhập khẩu cá nhiệt đới người Mỹ, mô tả bằng cách nào mà thị trấn Leticia, nơi chúng tôi sắp tới đã biến thành trung tâm của ngành buôn cá cảnh hồi thập niên 1950. Leticia là một cảng chính kết nối Trapezium, phần đất kéo dài về phía nam từ Putumayo và mang lại cho Colombia con đường duy nhất tiếp cận vùng trung tâm Amazon. Người ta chỉ có thể đến nơi này bằng thuyền hoặc máy bay. Ngay cả trong thời nay cũng không có con đường nào để đi vào hay ra khỏi đây.

Khi đến nơi, chúng tôi được hướng dẫn tới gặp một người tên là Jimmy ở sân bay nhỏ bé màu vàng. Nhưng cũng chẳng có Jimmy nào xuất hiện. Heiko đã cho tôi tên của một cái khách sạn không lái xe taxi nào từng nghe nói tới. Vậy nên Michal và tôi mất cả nửa tiếng đứng chờ trên vỉa hè giữa cái nóng sực của buổi chiều muộn. Sân bay bắt đầu vắng người. Mặt trời lặn ở đường chân trời.

Cuối cùng tôi nhận ra Jimmy là một ngư dân địa phương đã đứng ở đó trong suốt thời gian qua. Anh ta là người gầy gò mặc chiếc áo cầu thủ bóng đá đang ngồi nhìn chúng tôi từ bên kia đường trên một cái xe máy. Chú của anh ta đã cử anh tới đón hai người sắp đi cùng Señor Bleher tới rừng Putumayo. Nhưng Jimmy chỉ nhìn Michal và tôi thoáng một cái - dù chúng tôi là hai người duy nhất đứng chờ ngoài sân bay - và thậm chí không buồn nghĩ rằng hai người đó chính là chúng tôi.

❀ ❀ ❀

Rốt cuộc tối muộn hôm đó Heiko cũng đến. Tôi nghe tiếng ông trong sân khách sạn và vội chạy ra ngoài, tự hỏi mình có bị ảo giác khi nghe ra giọng ông không. Nhưng đúng là ông đang ở đó, mặc một chiếc áo kaki, đội mũ màu ôliu và đeo cặp kính tráng gương kiểu phi công. Đằng sau cặp kính khuôn mặt ông trông thật kinh khủng. Do cuộc đình công ở Frankfurt, ông đã trải qua năm mươi hai giờ ở các sân bay và trên máy bay. “Lũ người Đức khốn kiếp,” ông nói. “Bọn họ cứ việc làm gì mình muốn thôi.” Rồi ông hỏi tôi: “Anh chàng Ba Lan đâu?”

“Đang ngủ,” tôi nói, hi vọng Heiko cũng làm việc tương tự. Thay vào đó, ông tiết lộ một cuộc khủng hoảng mới: Chuyến bay của chúng tôi tới Putumayo đã khởi hành sớm một ngày và giờ không còn chuyến nào trong một tuần nữa. Chưa rõ còn cách nào khác để chúng tôi tới đó không. Heiko muốn thuê một chiếc thuỷ phi cơ, nhưng Colombia đã xoá sổ hết những loại này để chống buôn lậu ma tuý. Một tiếng đồng hồ tiếp theo ông tiếp tục bàn bạc các lựa chọn bằng tiếng Tây Ban Nha với Fausto, chú của Jimmy, một ngư dân tóc bạc có bộ ria quặp. Cặp kính bạc của ông Fausto bị mất một bên gọng và ông thay nó bằng sợi dây.

Rồi Heiko tuyên bố là ông đang chết đói, chúng tôi đi vào thị trấn, ngang qua một công viên nhỏ đầy phân chim. Lúc chiều tôi đã trông thấy một bầy lớn những con vẹt kêu keng kéc thả bậy ở đó. Cuối cùng chúng tôi đến một nhà hàng trên phố chính, ngồi bên ngoài, giữa âm thanh hỗn tạp của âm nhạc và còi xe máy. Heiko gọi món pirarucu, tên địa phương của cá hải tượng, người anh em họ to lớn của cá rồng. Tôi để ý thấy ở đây cá hải tượng - chứ không phải cá rồng - mới là ngôi sao, nó có mặt trong các bức ảnh treo tường cũng như tên của các quán xá nơi đây. Rất dễ nhận ra tại sao. Nó không chỉ là loại lớn nhất trong họ cá lưỡi xương mà còn là một trong những loài cá nước ngọt lớn nhất thế giới, có kích thước và hình dáng gần giống một con cá đuối điện. Có thể các bạn nghĩ ai lại đi nuôi một loài vật như thế. Tuy nhiên tôi đã nhìn thấy nó trong những hồ cá ở khắp Đông Nam Á, nơi nó được chào mời như món hàng cao cấp, một con cá rồng dạng lớn. Năm 2009, khi hai người đàn ông bị chết đuối bí ẩn ở hồ Kenyir của Malaysia, người ta đổ cho nguyên nhân là do Quái vật Kenyir, một con cá hải tượng bị đồn là phát triển quá lớn so với bề của nó và bị thả vào hồ. Người ta tin rằng con cá đã đâm thủng thuyền của hai nạn nhân.

Dù câu chuyện này gần như chắc chắn là bịa đặt, nhưng cá hải tượng đúng là có thói quen đâm sầm vào những loại thú ăn thịt cũng như con mồi; với chiều dài lớn nhất con người từng ghi nhận là bốn mét hai, cú đâm có thể khá mạnh. Tuy nhiên ngày nay hải tượng hiếm khi đạt tới một nửa kích thước ấy, bởi chúng đã bị khai thác gần cạn kiệt với biệt danh “cá tuyết của Amazon,” nổi tiếng vì lớp thịt không có xương của chúng. Gần đây các nhà nghiên cứu phát hiện ra số lượng loài này đã giảm sút hoặc bị khai thác tới 93% ở các địa điểm kiểm tra, đồng thời các nỗ lực nuôi cho sinh sản ở loài này vẫn chưa đi đến đâu. Thế nhưng tên của nó vẫn có mặt trên thực đơn ở khắp Nam Mỹ. Ở đây người ta ướp muối và cuộn miếng thịt lại như điếu xì gà để bảo quản trong cái nóng vùng nhiệt đới.

Người phục vụ đã đảm bảo với chúng tôi là món pirarucu của anh ta còn tươi, nhưng Heiko mới cắn một miếng đã nhổ toẹt ra và tuyên bố nó bị ướp muối. Đĩa thứ hai được mang ra và ông cũng trả lại. Bực bội, ông tuyên bố mình thà đi ngủ với cái bụng đói và chúng tôi cùng lê bước về khách sạn.

Sáng hôm sau, chúng tôi đi tới một doanh trại quân đội để xin đi nhờ trên chuyến bay chở hàng; nhưng chuyến bay mỗi tháng chỉ có một lần tới vùng ngoại vi Putumayo ấy lại vừa mới khởi hành. Vậy là chỉ còn một lựa chọn: đi bằng thuyền. Như thế tức là chúng tôi phải di chuyển 240 kilômet trên nhánh chính sông Amazon vào Brazil, rồi rẽ trái vào dòng Putumayo, ở đó nó có tên là Içá. Dù chuyến đi rất dài nhưng Fausto cổ vũ chúng tôi. Ông nói rằng trong mùa mưa, các ngư dân Colombia bắt cá rồng bạc ở một nhánh phụ của sông lá Içá Purité, chúng tôi có thể tìm thấy một cái hồ lớn tên là El Lago Grande ở nơi đó. Ông nói rằng trong cái hồ ấy không chỉ có cá rồng, mà còn cả cá đĩa, loại cá mà mẹ Heiko đã theo đuổi trong những năm 1950, và con trai bà chưa từng ngừng theo đuổi ở khắp những vùng nước mới. Có vẻ như đó là câu quyết định vấn đề. Heiko tuyên bố chúng tôi sẽ đi tới Purité và bắt đầu sắp xếp một chiếc thuyền.

Lúc đầu tôi không thích thú gì ý tưởng băng qua biên giới vào Brazil. Tôi lo là chúng tôi không có các giấy tờ cần thiết, mặc dù Heiko chẳng có vẻ gì là sợ. Tuy nhiên, dần dần tôi thấy sự thay đổi kế hoạch này có thể lại hoá may. Ai cũng nói rằng cá rồng ở Brazil vẫn còn khá nhiều, bởi nước này chiếm tới hai phần ba Amazon. Tôi phải thừa nhận là nghe theo lời khuyên của một người đánh cá Colombia có vẻ là cách tốt nhất để tìm con cá hoang dã.

Tuy nhiên, trong lúc chuẩn bị cho chuyến khởi hành sắp tới, tôi nghe tiếng Heiko chửi thề trong sân: “Merda!” Tôi ra ngoài và thấy ông chủ thuyền mà Heiko đã thuê, một người Anh điêng Ticuna tên là Esteban Melendez Holanda, đang giải thích bằng tiếng Tây Ban Nha là chúng tôi phải mất thêm một ngày nữa mới xin được giấy phép vào Brazil cùng với lượng xăng cần có để tới được tận Purité. Với tôi thêm một ngày không là gì. Rốt cuộc, Theodore Roosevelt đã mất tới hai tháng để đi xuôi dòng Nghi Hoặc năm 1914. Còn Alfred Russel Wallace thì biến mất trong rừng Amazon tới bốn năm hồi giữa thế kỉ 19 cơ mà.

Hiển nhiên cả hai người kể trên đều không cần phải đảm bảo cho anh nhân viên cửa hàng thú cảnh ở Gdansk phải có mặt trên chuyến bay về Ba Lan vào cuối tuần. Theo thoả thuận với nhà sản xuất bể cá đã tài trợ chuyến đi cho Michal, Heiko phải mua vé máy bay và ông không định trả thêm phí đổi chuyến, điều đó có nghĩa là chúng tôi khá eo hẹp về thời gian. Cả hai chúng tôi nhìn Michal, anh ta đang chơi xếp bài trên điện thoại. Heiko xoa trán. “Lúc nào tôi cũng gặp rắc rối,” ông nói. “Nhưng lần này đúng là rắc rối thật rồi.”

Một trong những rắc rối này còn là việc ông không lấy được tấm bản đồ nào từ viện địa lý ở địa phương. Sáng hôm đó ông đã ra về trong tâm trạng tức tối. Bây giờ ông yêu cầu tôi mang tấm bản đồ của mình ra, chăm chú nghiên cứu nó rồi đập ngón tay vào một nhánh phụ hoàn toàn mới ở phần bên kia của Amazon, dòng Jandiatuba ở Brazil.

Tất cả những con sông chúng tôi đề cập tới đều nằm ở phía bắc, nhưng dòng sông này lại chảy vào Amazon từ cao nguyên Brazil ở phương nam. Tuy nhiên chuyện làm tôi sợ nhất là vị trí quá gần với thị trấn du lịch Leticia của nó.

“Gần quá!” Tôi phản đối, tưởng tượng một con sông đầy chặt những người đi du ngoạn trong ngày.

Heiko cười phá lên. “Nhìn theo tay tôi này.” Ông di tay theo hình dáng ngoằn ngoèo của con sông tới tận thượng nguồn. “Thấy nó dài thế nào chưa. Chỗ này chẳng có ma nào đâu. Không ai đi tới đó hay từng đi tới đó cả. Có thể còn có cả vài bộ lạc Anh điêng chưa ai biết đến nữa.”

Tôi nghi ngờ chuyện đó. Làm gì có chuyện Heiko, Michal và tôi, trong thời gian không đầy một tuần, có thể tới được những bộ lạc Anh điêng chưa ai biết đến cơ chứ. Cũng chẳng ai đảm bảo được là lựa chọn ngẫu nhiên này lại có cá rồng. Rốt cuộc, tại sao những người ngư dân ở Colombia lại gợi ý chúng tôi đi hơn 560 kilômet tới tận dòng Purité nếu họ vẫn còn có thể bắt được nó ở ngay quê nhà? Tôi hỏi Heiko những điều trên, nhưng ông chỉ gạt bỏ những lo ngại của tôi. “Cá rồng có mặt ở khắp lòng chảo Amazon này, chỉ trừ phía trên thác nước,” ông nói. “Đừng lo. Chúng ta sẽ bắt được cả đống.”

❀ ❀ ❀

Đêm đó, tôi thức dậy giữa cơn mưa rào đổ rầm rầm xuống mái nhà. Tới 4 giờ sáng, cơn mưa vẫn tiếp tục đổ xuống khi tôi gặp Heiko và Michal ở mảnh sân đã ngập nước. Chúng tôi cùng chất đồ dùng lên cốp xe taxi. Chúng tôi đi xe qua thị trấn tối om tới bến cảng, lật đật bước trên những tấm ván trơn trượt, đung đưa một cách đáng ngại trong lúc mang tất cả lên thuyền. Hầu hết đồ nghề của Heiko đều nhét vừa trong một cái hòm bằng nhôm lồi lõm, dán băng dính và nhãn giấy chằng chịt đến nỗi tôi nghĩ hẳn nó đã đồng hành cùng ông nhiều thập kỉ.

Tôi đã sai. Nó mới có một năm tuổi.

Thứ duy nhất Heiko không mang là nước đóng chai, vì ông nói mình luôn uống thẳng từ sông; ông cũng càu nhàu vì hàng lít nước mà tôi đã thuyết phục Michal là chúng tôi cần phải vác theo để được uống nước tử tế. Heiko càng buồn bực hơn vì kích thước chiếc tàu, vốn không phải cái ông đã chọn. Ông kêu ca vì nó quá lớn, khó lòng đi qua những con lạch nhỏ. Nhưng giờ đã quá muộn để đổi nó. “Đành phải mượn một cái xuồng của người Anh điêng vậy,” ông thở dài.

Với tôi, cái thuyền gỗ chẳng có vẻ gì là to. Nó được sơn màu xanh lơ với những đường viền màu vàng, thân tàu hẹp chỉ vừa chỗ cho hai hàng ghế băng mà lúc này chúng tôi đang ngồi, trên đầu phủ tấm bạt nhựa. Ghé mông ở đuôi thuyền, người lái thuyền Esteban không được che chắn gì nhưng vẫn cười nồng hậu với chúng tôi trước khi khởi động máy. Một làn hơi dầu diesel xộc lên trong không khí và chúng tôi khởi hành, hướng vào Amazon trong bóng tối, nước mưa lạnh châm vào mặt chúng tôi đằng sau lớp vải áo poncho dày dặn. Áo của Heiko có màu xanh hoàng gia như tấm áo choàng phù thuỷ, chiếc mũ trùm cũng được viền chỉ bạc như màu râu của ông. Ngồi ở gần mũi tàu, ông cúi người tới, chống tay trên đầu gối và nhìn ra phía trước như thuyền trưởng Ahab đang đi lùng con cá voi trắng.

Khi nhắc tới những chuyến đi biểu tượng để tìm cá, tiêu chuẩn của văn học Anh luôn hướng về dòng nước mặn. Câu chuyện nổi tiếng nhất - Moby-Dick - thậm chí còn chẳng nói về cá, mà là về một loại thú có vú. Heiko phẫn nộ vì các loài cá nước ngọt đã bị mô tả hời hợt không chỉ trong trí tưởng tượng chung mà còn cả trong giới khoa học. “Trên hành tinh này chỉ còn rất ít nhà ngư học chuyên về cá nước ngọt,” ông nói với tôi. Sông và hồ có lẽ chính là cái nôi của tiến hoá và sự đa dạng sinh học - nhưng đại dương bao la lại quyến rũ hơn. Những năm 1980 Heiko đã gặp Jacques Cousteau ở thành phố Manaus của Brazil, nơi nhà đại dương học đang quay phim tài liệu trên sông Amazon trong một lần hiếm hoi ông lạc ra khỏi biển cả. “Rất kiêu căng,” Heiko nhớ lại, lẩm bẩm là trong bộ phim của Cousteau không có lấy một con cá đĩa. “Lão ta chẳng bao giờ hiểu về nước ngọt cả.”

Gần đây, đài BBC đã mời Heiko tới London để tư vấn tư liệu cho chương trình Hành tinh Trái đất. “Tôi đã kể cho họ nghe về những dạng sống thú vị nhất trên hành tinh này,” ông nói, lấy ví dụ một con cá tên là golomyankas*, sinh sống ở hồ Baikal của Siberia, hồ cổ nhất và sâu nhất thế giới. Ông giải thích rằng loài cá này sống ở tầng sâu hơn 914 mét, nơi áp lực nước khiến nó không thể nào sinh sản được. Kết quả là con cái mang thai phải bơi lên gần mặt nước, nơi nó nhanh chóng bị nổ tung để thả những con non trở về với đáy hồ. Cuối cùng, Heiko nói các nhà sản xuất không nghĩ rằng công chúng sẽ quan tâm tới một loại cá nhỏ như vậy. Thay vào đó, họ tập trung vào cá heo.

•

Cá dầu.

Khi bình minh lên, cơn bão đã qua và bầu trời xám xịt bắt đầu trong dần. Heiko rót cà phê từ cái bình ủ nhiệt ra và phân phát bánh sandwich chuối. Chúng tôi cuộn tấm bạt che lại, để lộ lớp khung thuyền và nhìn ra ngoài mặt sông rộng lớn màu nâu và hai bên bờ sông bùn lầy trải rộng. Bất chấp cơn mưa lúc sáng, bây giờ vẫn là mùa khô và nước ở mực thấp khác thường - khô hạn hơn bất kì lần nào Heiko từng chứng kiến ở Amazon này. Vì thế nơi này không còn những chiếc tàu lớn nữa. Khi một cái xuồng đông người lướt qua, Estaban gọi với ra bằng tiếng Tây Ban Nha, rằng đó là chuyến tàu chuyên chở khách tới São Paulo de Olivença, thị trấn nhỏ nơi chúng tôi sẽ rẽ phải để vào Jandiatuba.

“Tôi luôn thấy ngạc nhiên khi người ta bảo tôi là họ sẽ đi du lịch sông Amazon,” Heiko nói, chỉ ra nhánh chính của con sông đã bị chặt phá rừng và xói mòn đến thế nào. Ông kể lại rằng sự huỷ hoại này chỉ trong vòng một thế hệ. Trong năm mươi năm qua, người ta đã chặt phá và đốt trụi nhiều diện tích rừng nhiệt đới của Amazon hơn trong cả năm thế kỉ trước. Những người chăn nuôi gia súc, nông dân và thợ gỗ với quy mô công nghiệp chiếm phần lớn con số phá hoại này. Gần đây hơn nữa, những người dân tái định cư cũng bắt đầu xâm lấn rừng.

Cứ mỗi chuyến đi khám phá ông lại phải vào sâu hơn nữa, tới những góc hẻo lánh hơn nữa để tìm khu vực thiên nhiên hoang sơ. Theo thống kê chính thức mới nhất, sông Amazon có hơn một ngàn nhánh phụ. Trong cuộc săn lùng miền hoang dã của mình, Heiko tuyên bố ông đã thực sự tới tất cả các nhánh phụ lớn. “Nhánh mà lúc này chúng ta đang đi là nơi duy nhất tôi chưa đào sâu,” ông nói.

Nói xong ông liền ngả ra nằm ngủ dưới ánh nắng ấm áp, hai cánh tay gập dưới đầu, vành mũ kéo xuống che khuất kính râm. Michal bắt chước với đôi tai nghe trên tai. Tôi ngồi đối diện chỗ họ nằm và nghĩ về tuyên bố của Heiko. Về bản chất ông sắp sửa kết chuyến với sông Amazon, hay ít nhất là với các nhánh phụ lớn của sông. Dù điều này còn nhiều nghi vấn, nhưng ý tưởng ấy vẫn khiến tôi có cảm giác u sầu, như thể cả thế giới nằm trong một chiếc bể cá và chúng tôi đã đi đến thành bể.

Có lần Heiko làm tôi ngạc nhiên khi nói rằng ông có cảm giác mình sống trong thời đại thích hợp nhất để làm một nhà thám hiểm. Các phương tiện di chuyển hiện đại cho phép ông tới được nhiều địa điểm chỉ trong vài ngày, khi mà những người đi trước ông phải mất tới nhiều tháng, thậm chí nhiều năm mới tới được. “Tôi có thể hoàn thành mười sáu chuyến trong một năm, còn họ không làm nổi trong một đời, ngay cả mẹ tôi cũng không làm được như vậy,” ông nói.

“Nhưng chẳng phải sẽ hơi buồn nếu ông có thể tới những nơi đó dễ dàng đến thế sao?” Tôi hỏi.

“Chà!” Ông ngẫm nghĩ một lát. “Tất nhiên đi thám hiểm như Wallace thì rất kì thú. Nhưng giờ cô có thể trông thấy nhiều hơn, có thể hiểu nhiều hơn rất nhiều.”

Ngày vẫn trôi qua và Heiko đã thức giấc, cái nóng ban chiều dần dần giảm bớt. Tuy nhiên, trời càng về tối thì chúng tôi càng thấy lạ vì vẫn chưa tới được Jandiatuba, trong khi trên bản đồ nó có vẻ rất gần. Lúc năm giờ ba mươi, mặt trời lặn sau lưng chúng tôi, sáu giờ ba mươi trời đã tối mịt. Heiko trèo lên mũi tàu để quan sát mặt nước bằng ngọn đèn pha yếu ớt chớp tắt để Estaban trông thấy mình đang đi đâu từ đằng đuôi tàu. Lúc này trên sông chỉ còn mỗi thuyền của chúng tôi. Chúng tôi đã đi hơn mười hai tiếng. Sét đánh bập bùng ở đằng xa.

Hơn tám giờ, cuối cùng chúng tôi cũng trông thấy ánh đèn neon ở gần bờ. Khi lại gần, tôi có thể nhìn ra được một cầu cảng nổi: ván gỗ sáng lên vì tảo bám, một người đàn ông ngủ trên võng, một tấm biển sơn cái tên thị trấn lạ hoắc bằng mực đỏ.

Heiko trông thấy tấm biển và rống lên: “Esto no es São Paulo de Olivençal!” Trong lúc ông đang ngủ, Esteban đã đi quá mất chỗ rẽ. Chúng tôi đã bỏ xa Jandiatuba hơn bảy giờ đồng hồ. Rốt cuộc chúng tôi đã tới Içá - dòng Putumayo.

❀ ❀ ❀

Tôi rất vui sướng. Heiko thì không. Tôi có cảm giác như chính số phận đã đưa tôi đến ngưỡng cửa của cá rồng. Heiko thì nghĩ chúng tôi đang gặp rắc rối thực sự. Chúng tôi đã tới thị trấn Santo Antonia do Içá, nằm ngay cửa sông Içá, cũng là nơi Heiko tuyên bố là nơi “tồi tệ nhất vùng Amazon.” Ông nói có lần ông đếm được tới năm con chuột trong phòng khách sạn của mình. Ông nói thà phải ở tù còn hơn.

Chúng tôi cần tới mười hai giờ nữa nếu muốn đi tiếp lên dòng Içá tới Purité. Heiko không chắc là chúng tôi còn đủ xăng để tới đó rồi quay về. Ông đòi được xem bản đồ lần nữa rồi hết nhìn từ nó sang tôi, lại nhìn từ tôi sang nó. Ông thở dài. Ông di ngón tay hết đường này đến đường kia.

Đêm đó chúng tôi ngủ luôn trên ghế băng ở trên tàu, muỗi vo ve quanh tai. Trời vẫn còn tối và Michal đang ngáy o o khi tôi thức dậy vì tiếng vỗ của Heiko gọi người trông bến trong chiếc võng dậy bán xăng cho chúng tôi. Tôi xem đồng hồ: mới 3:57 phút sáng. Tôi ngồi lên và trông thấy Heiko hướng dẫn Esteban đi tiếp đến sông Purité xa xôi, nơi chúng tôi sẽ tìm được cá rồng theo lời của những ngư dân ở Colombia. Ông đã quên luôn chuyện trở lại dòng Jandiatuba, gần hơn nhiều mà những người Anh điêng cũng chưa ai biết đến.

“Tôi chỉ không muốn quay lại,” ông nói khi quay sang và thấy tôi đang nhìn. Có lẽ đúng vậy thật. Hoặc có thể ông chỉ tỏ ra tử tế vì biết tôi tha thiết muốn tìm cá rồng như thế nào - và dòng Purité dường như là cơ hội tốt nhất của chúng tôi.

Dù sao giờ chúng tôi cũng có hẳn một chuyến đi dài trước mắt. Khi mặt trời lên, cá heo nước ngọt màu hồng như Pepto-Bismol* nổi lên đây đó trên mặt nước. Tôi có thể thấy Içá vẫn xanh hơn Amazon rất nhiều dù bản thân nó cũng là một con sông lớn. “Nó chỉ là một trong những nhánh phụ nhỏ hơn của Amazon mà đã lớn đến thế này,” Heiko tấm tắc khen. Lần cuối ông đến đây là năm 1977, khi ông phát hiện ra một trong những loại cá đáng tự hào nhất - con cá đĩa màu đỏ đầu tiên, một chú cá rực rỡ với những đường vạch trắng và cặp vây màu được in hình trên chiếc áo phông đen ông đang mặc lúc này. Ông kể với tôi chỉ tìm thấy một con duy nhất, rồi ông đem nó về cho lai giống với cá loại khác, con cá trở thành tổ tiên của loại cá đĩa đỏ ở khắp mọi nơi, vì người ta không bao giờ lại tìm được nó trong thế giới hoang dã nữa.

•

Tên một loại thuốc tiêu hoá có bao bì màu hồng.

Thi thoảng chúng tôi lại đi qua dăm mái nhà gỗ do những người nông dân nghèo sống ở ven biển dựng lên để chiếm đất. Heiko dừng lại ở từng nhà, trèo lên những bậc thang dốc để hỏi bằng tiếng Bồ Đào Nha xem có ai từng trông thấy con cá như trên áo ông chưa. Một người đàn ông đứng ở ngưỡng cửa, vây quanh là năm đứa trẻ đảm bảo với Heiko là ông có thể tìm được con cá đĩa ấy ở Purité. Tâm trạng tốt hơn hẳn, Heiko cảm ơn người nông dân và phát kẹo cam cho lũ trẻ, đứa nhỏ nhất mút mát lớp ni lông gói kẹo trong lúc một con côn trùng bay vo ve quanh ngón tay nó.

Trở lại thuyền, Heiko cẩn thận đánh dấu lại tên của làng này trên tấm bản đồ của tôi rồi đặt nó xuống ghế ngồi. Đột nhiên, một cơn gió mạnh thổi nó xuống sông. “Cứt thật!” Ồng kêu lên rồi nhảy qua mấy cái túi tới chỗ đuôi thuyền. Esteban dừng máy và quay thuyền lại. Nhưng chẳng ích gì - tấm bản đồ duy nhất của chúng tôi đã chìm.

Tôi muốn khóc. Ngày hôm qua chúng tôi vừa mới đi lạc xa đến thế, kể cả với một tấm bản đồ dẫn đường, giờ tôi không nghĩ mình có thể đến được Purité nữa.

CHƯƠNG MƯỜI BẢY

Cá rồng ở đây

BRAZIL

Nhưng chúng tôi vẫn đến được Purité. Mãi chiều muộn chúng tôi mới tới được cửa sông hẹp do hai bên bị cây cối chen lấn. Không có dấu hiệu nào của cuộc sống con người nơi đây, dù có rất nhiều cá. Chúng nhảy lên không trung bởi âm thanh từ thuyền của chúng tôi. “Để thông báo là chúng rất vui khi chúng ta tới,” Heiko nói. “Tôi tin như vậy, lũ cá nhảy lên vì vui mừng. Giống như cá heo. Như con người.”

Esteban lái vào một cái hồ nhỏ tách ra khỏi nhánh sông chính và neo tàu ở một chỗ trống giữa các tán cây. Khi ông ta tắt động cơ, sự im lặng hoàn hảo bao phủ khung cảnh. Heiko phá vỡ sự yên lặng ấy bằng một tiếng ùm khi nhảy xuống dòng nước đen, sau khi đã lột sạch quần áo, trên người chỉ còn lại mỗi chiếc quần lót màu xanh. Điệu bộ màu mè như đang diễn trên sân khấu, ông bơi ếch ngang qua hồ rồi biến mất dưới mặt nước, trồi trở lại, đầu tóc lấp lánh như một trái ôliu. “Không ai muốn tắm hả?” Ông gọi Michal và tôi. “Nước tuyệt lắm!” Bơi tiếp vài vòng nữa, ông chậm rãi trèo lên khỏi mặt nước đen và lắc người như một chú chó bị ướt. “Các vị thấy tôi ở trần bơi giữa cái hồ có cả ngàn con cá hổ chưa, và chúng không hề ăn thịt tôi.”

Hồi đầu năm đó Heiko đã viết bài “Hướng dẫn cuối cùng về Cá hổ” cho tạp chí Practical Fishkeeping, mở đầu bằng câu: “Chuyện cá hổ ăn thịt người hoàn toàn là chuyện thần thoại.” Heiko không tin có bất kì con vật nào ăn thịt người, trừ khi có lẽ người đó đã chết từ trước. Khi một con cá sấu bị tìm thấy lúc đang tiêu hoá một người đàn ông ở Úc, Heiko bảo rằng rõ ràng ông ta đã bị mưu sát và vứt xác cho cá sấu ăn để che đậy tội ác.

Với trường hợp cá hổ, Heiko không phải là người duy nhất đứng ra bảo vệ chúng. Tiếng xấu của cá hổ có từ thời Theodore Roosevelt, ông ta gọi nó là “loài cá dữ tợn nhất thế giới,” sau khi suýt chết trong chuyến đi khám phá ở Amazon năm 1914. Tuy nhiên gần đây, rất nhiều nhà ngư học đã phản bác rằng tiếng tăm của cá hổ đã bị thổi phồng, chỉ ra rằng chúng chủ yếu chỉ ăn vây của những con cá khác và thực ra khá nhút nhát.

Duy có Tyson thì lại không đồng tình. “Các nhà ngư học đang ở trạng thái phủ nhận mọi thứ,” ông bảo tôi. “Họ thừa nhận rằng đúng là nếu bạn đu đưa một bàn tay trong nước, một con cá hổ có thể cắn đứt ngón cái hay ngón út của bạn. Nhưng họ lại không chịu thừa nhận rằng nếu bạn đi vào nhầm chỗ và cả bầy cá đói ở quanh đó, cơ thể bạn sẽ chẳng còn lại miếng nào.” Ông cho tôi xem những bức ảnh chân thực về một người đàn ông ở Brazil được cho là đã bị cá hổ ăn thịt. “Nhìn này,” - ông lại còn chỉ rõ - “chúng ăn mất da đầu, thịt sạch môi và nhãn cầu.” Theo lời Tyson, những người bảo vệ cá rồng tuyên bố con cá sẽ không bao giờ ăn nhãn cầu. “Vớ va vớ vẩn,” ông nói.

Tuy nhiên, có một thực tế không ai tranh cãi: Dòng sông Purité đầy nhóc cá hổ. Khi Esteban giăng lưới ở mạn tàu để kiếm bữa tối, ông chỉ bắt được mỗi cá hổ. Chúng to bằng bàn tay tôi, thân màu bạc với phần bụng đỏ rực cùng hàm răng cưa đáng sợ. Heiko cho tôi xem bằng cách dùng một cái que để kéo môi dưới của nó xuống. Ông thả con cá vào một cái bình trưng bày nhỏ rồi hướng dẫn Michal thò tay vào trong giữ con cá đang giãy giụa gí sát vào một bên mặt kính để ông chụp ảnh cho rõ. Michal có vẻ sợ chết khiếp, nhưng Heiko trấn an anh ta: “Chỉ cần không đặt tay gần miệng nó là được.” Rồi ông chỉ vào một vết sẹo lớn màu trắng ở dưới ngón cái: “Một con giống thế này đã cắn hẳn một miếng lớn khỏi tay tôi đấy. Nó chỉ đang cố tự vệ.”

Cá hổ không phải mối lo duy nhất trong dòng Amazon này. Ở đây còn có cá candiru nổi tiếng, một loại cá da trơn có thân hình giống một cây tăm, loại động vật có xương sống duy nhất ngoại trừ dơi hút máu mà chỉ sống bằng máu tươi. Bình thường candiru chui vào mang những con cá lớn, bám vào đó bằng những cái ngạnh nhỏ xíu, hút no nê máu rồi lại bơi ra và vùi mình xuống lòng sông để tiêu hoá. Tuy nhiên, thỉnh thoảng candiru lại nhầm lẫn, có lẽ là do nhầm dòng nước tiểu với urê thải ra từ mang cá, nên đã chui vào nhầm chỗ - một dương vật hay âm đạo hay thậm chí là hậu môn người. Điều này rất tệ cho cả con candiru lẫn vật chủ, vì con cá chắc chắn sẽ chết, còn con người thì bị kẹt với một con cá chết ở vị trí bất lợi nhất. Năm 1987, nhà ngư học George Boulenger giới thiệu một cá thể candiru với Hội Động vật London và tuyên bố: “Cách duy nhất để ngăn nó khỏi chui vào bàng quang, ở đó có thể gây ra chứng viêm nặng dẫn đến tử vong, là ngay lập tức cắt cụt dương vật.”

Nhiều câu chuyện đã được thêu dệt từ chi tiết này, mặc dù tính xác thực của chúng còn rất mơ hồ. Heiko không tin bất cứ câu chuyện nào. Ông nghi ngờ người Anh điêng bịa ra chúng để ngăn người da trắng khỏi tè vào nước uống của họ. Sau đó, khi ông tìm được một con candiru bám trong mang của một con cá khác, ông đã cho tôi thấy những cái ngạnh nhỏ xíu của nó trước khi thả nó về với dòng nước mà ông đang lội đến ngang bụng. Việc đó xảy ra chỉ vài phút sau khi một con lươn điện trồi lên ngay bên cạnh ông như một cặp kính viễn vọng, há miệng hớp hơi, bởi vì đó là cách con lươn thở. Cách săn mồi của nó là chích dòng điện lên tới 860 volt vào con mồi, về lý thuyết, điện năng ấy đủ sức giết chết một người.

Nhưng Heiko khăng khăng bảo rằng sống trong rừng rậm còn an toàn hơn băng qua một con phố ở New York. Ông nói mọi truyền thuyết về những loài vật hoang dã đáng sợ chỉ là sản phẩm của Hollywood từ những bộ phim Tarzan kiểu cũ của thập niên 1930 và 1940. “Cô không phải sợ gì cả,” ông nói với tôi trong lúc lội ở dòng nước đầy cá hổ, tay giăng cái lưới để bắt những con cá nhỏ. Ông quan sát từng con một, rồi ném hầu hết chúng qua vai và vẩy một con cá ép vây khỏi ngón tay. Tìm được thứ gì đáng quan tâm ông đều nhét nó vào một cái túi nhựa đựng đầy nước. Chúng sẽ ở yên đó đến lúc ông chụp ảnh xong, rồi ông sẽ thả hoặc bảo quản chúng. “Tôi chụp lại mọi thứ để lập danh sách các loài cá ở đây,” ông giải thích.

Trong lúc Heiko thu thập cá, Esteban nhóm lửa đun nước để nấu bữa tối rồi giúp tôi mắc võng giữa hai cái cây non. Cái võng đi kèm một cái màn chống muỗi có khoá kéo mở ra như bóc vỏ chuối, tôi đã mua nó ở New York và thực tập buộc nó trong công viên Quảng trường Washington cho đến khi một người lang thang tốt bụng cảnh báo là tôi sẽ gặp rắc rối với pháp luật. Dù đã gợi ý tôi mang võng, Heiko lại mang theo lều cho ông và Michal. Họ dựng lều ngay gần đó. Khoảng bảy giờ, trời tối đen như mực trừ vài ngôi sao trên đầu chúng tôi. Chúng tôi ngồi trên lớp cỏ mục, ăn cá hổ luộc chín, món yêu thích của Heiko, và nghe dàn hợp âm ếch nhái như thể chúng đang nhảy nhót xung quanh trên những cây gậy pogo.

Cho đến gần đây, chỗ cắm trại của chúng tôi vẫn còn ngập trong nước. Nơi này là một trong những khu rừng ngập nước lớn nhất ở Amazon, mỗi năm ngập trong nước khoảng sáu tháng. Trong mùa mưa, cả cá rồng và cá đĩa đều về đây sinh sản giữa những thân cây. Giờ là mùa khô và nước đã rút đi nhiều, theo lý thuyết sẽ dễ tìm được cá hơn.

Sau bữa tối, chúng tôi dong thuyền ra mặt hồ tối om và bắt đầu tìm kiếm. Heiko cúi người trên mũi thuyền, đầu ngón chân co quắp để xem xét mặt nước bằng một cái đèn pin, thi thoảng lại dùng lưới bắt thứ gì đó thú vị. Cuối cùng ông nói với Esteban: “No hay nada.” Chẳng có con cá đĩa nào ở đây. Cũng không có cá rồng. Để tìm chúng, có vẻ như chúng tôi sẽ phải đi đến cái hồ lớn mà bác ngư dân Fausto đã kể.

❀ ❀ ❀

Sáng sớm hôm sau, chúng tôi khởi hành lên thượng nguồn. Thi thoảng chúng tôi cũng phải dừng lại ở những dòng suối nhỏ do thuyền to quá không vào được. Trong lúc Michal và Esteban ở lại trên thuyền, Heiko băng rừng bằng chân trần, tôi lẵng nhẵng bám theo sau. “Cảm giác đi chân trần thích lắm,” ông nói trong một chuyến đi như vậy lúc bước qua một cái hang tatu. “Cô cảm giác được thiên nhiên. Cảm giác được mình đang ở đâu.”

Ông trèo xuống một con lạch và bắt đầu phân loại cá trong cái lưới cầm tay của mình. “Dưới mỗi cái lá lại có một con Apistogramma” ông thở hắt ra, nhắc tới tên một vật nuôi phổ biến chỉ to bằng cái kẹp giấy. Ông đã tìm được một con cá mà ông nghĩ là loài mới từ đêm hôm trước - một sinh vật nhỏ xíu có những chấm xanh, chóp vây màu đỏ và một đường sọc đen chia đôi cơ thể nó. Giống như con cá đĩa yêu quý của Heiko, Apistogramma thuộc một nhánh cá tiến hoá khá nhanh gọi là Cichlidae. Trong những năm gần đây, các nhà sinh vật học trường phái bảo thủ đã bắt đầu bị chia rẽ trong việc quyết định xem loài vật nào cần được bảo vệ nhất - những loại thuộc nòi giống linh hoạt mà việc bảo tồn chúng có thể đảm bảo cho tương lai thích nghi và sự hình thành loài mới trong quá trình tiến hoá, hay những loài cổ xưa nhất, như cá rồng chẳng hạn. Một mặt, cá rồng là loài độc nhất vô nhị, một dư âm từ những kỷ nguyên xa xôi. Mặt khác, nó đã là một ngõ cụt trong thuyết tiến hoá và chỉ thay đổi rất ít trong hơn 100 triệu năm. Điều gì là quan trọng hơn - bám lấy lịch sử sự sống hay là tạo điều kiện cho tương lai? Với tôi, có vẻ như đó là một vấn đề không thể lựa chọn được.

Vì giờ đang là mùa khô, tất cả những con lạch nhỏ đều bị thu hẹp lại. Ở một chỗ gần như nước chỉ rỉ ra, Heiko tìm được khoảng 150 con cá trong một lần tung lưới. “Cô có tưởng tượng được ở chỗ ít nước như thế này mà lại có lắm cá thế không?” Ông nói và giải thích rằng trong những tuần tới con lạch này sẽ khô kiệt hẳn và tất cả chỗ cá này sẽ chết sau khi đã để lại trứng của chúng trong bùn. Chỗ trứng sẽ ở nguyên đó cho đến khi nở ra vào mùa mưa tới.

Quay trở lại thuyền, chúng tôi tiếp tục xuôi dòng Purité, đây đó lại xuất hiện những bãi cát trắng phau - dấu tích của một thời kì xa xưa khi toàn bộ phần phía tây Amazon còn là một đại dương lớn trong nội địa. Giữa buổi sáng, Heiko chọn một chỗ đặc biệt xinh đẹp để dừng lại và chụp ảnh những con cá ông đã thu thập được. Ông lôi theo cái hòm bằng nhôm của mình lên cát và tạo ra một khung cảnh những cành cây xanh để đặt bình cá nhỏ lên đó. Khi ông yêu cầu tôi mang tới một thùng trong số nước uống ít ỏi của chúng tôi, tôi vui vẻ vâng lời vì tưởng là cuối cùng cái nóng như thiêu đốt cũng ảnh hưởng đến ông. Rồi tôi nghe thấy tiếng ục, ục, ục và kinh hoàng khi trông thấy ông đổ nước vào bể cá. Lý do của ông là vì nước sông đen quá. Ông quỳ xuống trong nắng, chiếc mũ lưỡi trai màu đen xoay ngược, thủ thỉ cùng con cá như thể một nhiếp ảnh gia thời trang: “Xòe vây ra nào” và “Nào cưng ơi, ta biết em yêu ta mà” và “Đúng rồi! Đúng rồi! Đúng! Đúng!”

Esteban thả lưới từ trên thuyền và chẳng bao lâu sau ông ta đã gọi to lên đầy phấn khích bằng tiếng Tây Ban Nha. Ông đã bắt được một con cá đuối to bằng chiếc mũ sombrero*. Nó có màu nâu với những chấm tròn viền đen và cái đuôi nhọn hoắt. Ông lôi nó lên bãi sông và giơ cao lên bằng cách nắm lấy hai mang cá, cặp mang nằm ở vị trí như một chiếc quai ở trên đôi mắt đặc biệt nhạy cảm của nó. Loài cá đuối Amazon này, cũng giống như cá heo và những bãi cát trắng nơi đây, là một chứng tích khác của quá khứ xa xôi khi dòng sông còn kết nối với Thái Bình Dương. Gần đây vài loại cá đuối đã trở nên phổ biến trong giới buôn cá cảnh, thậm chí có những mức giá ngang ngửa với cá rồng.

•

Loại mũ rộng vành truyền thống của người Mexico, có màu sắc trang trí rất sặc sỡ.

Tuy nhiên lý do Heiko muốn bắt một con cá đuối là vì ông Tyson đã yêu cầu. “Tyson sẽ vui lắm đây,” Heiko nói trong lúc nghiên cứu con cá trên bãi cát. “Tôi chưa từng trông thấy con nào như thế này.” Ông bảo tôi chụp cho mình một bức với con cá, nó bất ngờ chích vào bàn tay ông (mặc dù nhăn nhó đau đớn, Heiko vẫn nói rằng nó chỉ đang tự vệ). Vì mục đích khoa học - chứ không phải báo thù - ông tuyên bố rằng mình buộc phải giết sinh vật tội nghiệp này. Ông nhét nó vào một cái túi nhựa lớn rồi đổ phóc môn vào, phần thuốc còn lại ông đặt cạnh những chai nước. “Đừng có uống cái này,” ông nói, “nếu không cô sẽ chết đấy.”

Ngay khi đó chúng tôi bị giật mình trước hình ảnh bất ngờ của một chiếc thuyền đỏ trắng lớn đang tiến tới khúc quành, hướng lên thượng nguồn. Trên đó đông chặt những người đang toả ra hai bên mạn thuyền cả tầng trên và tầng dưới, vài người trong số họ vẫy tay khi thuyền đi qua. Chúng tôi chưa từng gặp ai trên sông Purité, nơi đó có vẻ hoàn toàn không có người ở. Thế những người này là ai? Họ đang đi đâu?

Câu trả lời đến lúc ban chiều, khi chúng tôi nghe thấy một tiếng cầu kinh kì lạ phát qua loa và thoáng trông thấy một toà nhà xây trên bãi cỏ bên trên dòng sông. Một người phụ nữ đang giặt đồ bên bờ sông đầy bùn đã giải thích rằng họ là một cộng đồng tôn giáo. Cho đến gần đây, có năm mươi người sống ở đó. Giờ thì hơn một trăm người khác vừa tới. Heiko đã gặp những giáo phái như vậy ẩn náu khắp rừng Amazon. Ghê tởm sự hiện diện của những kẻ xâm lấn rừng, ông từ chối đi lên chào hỏi họ.

Cuối giờ chiều là khoảng thời gian trong ngày mà Heiko hi vọng sẽ trông thấy bầy vẹt bay về phía hoàng hôn, nhưng chúng tôi chỉ nhìn thấy vài cặp đôi lẻ tẻ. “Thật đáng thất vọng vì cô không gặp con chim nào,” ông nói. Heiko tin rằng rừng ở Purité đã bị người ta săn bắn quá nhiều - ông cho rằng điều này là hợp lý vì chúng tôi đã tới đây theo lời khuyên của một người Colombia chuyên đi câu trộm cá. “Từ góc nhìn của lũ động vật, tôi vô cùng thất vọng. Con người hẳn đã làm nhiều chuyện ở đây. Nếu không thì phải còn nhiều loài vật nữa.”

Ông bắt đầu nghĩ tới đứa con gái hai tuổi của mình ở Milan. “Tôi muốn đem Amanda đi thăm rừng khi rừng vẫn còn tồn tại. Thế hệ tiếp theo sẽ chẳng trông thấy gì hết.”

Đêm đó, Heiko dẫn Michal và tôi vào rừng để ngắm lũ côn trùng, nhưng chúng tôi không tìm được nhiều lắm. Khi tôi chỉ cho ông thấy một con bọ màu nâu khá lạ với cái đầu màu đen, ông bảo tôi đó chỉ là một con gián rừng của Amazon. Ngày hôm sau, Heiko phát hiện dấu chân của một con báo sư tử trên bùn. Lát sau, khi chúng tôi nghe được tiếng sột soạt, thứ lao ra khỏi bụi rậm lại là thứ chúng tôi ít ngờ tới nhất. “Tận trong rừng rậm sâu nhất như thế này, chúng ta đã tìm được một động vật hoang dã: một con chó!” Heiko kêu lên.

Con chó có lông màu vàng và gầy đến nỗi trông nó như bộ xương di động, nhưng cái đuôi của nó vẫn vẫy vui vẻ. Chúng tôi không còn ở gần cộng đồng thờ phượng kia nữa, nên Heiko nghĩ hẳn con chó đã bị đám thợ săn bỏ lại. “Chắc còn mẩu bánh mì cũ để cho nó đấy,” ông nói, nhưng tôi không tìm được gì. Khi ông quay lại với lũ cá của mình, tôi mò trong đống thanh prôtêin dự trữ bí mật và cho con chó ăn từng miếng một. Esteban cúi người xuống một bên mạn thuyền. “Cómo se llama?” Ông ta hỏi con chó. Tên mày là gì?

Theo lời nhà động vật học James Serpell của trường Đại học Pennsylvania, từ xưa loài người đã yêu thích những con chó sói được thuần hoá để làm thú cưng, trước cả khi sử dụng chúng cho bất kì mục đích nào khác như đi săn chẳng hạn. Ông lập luận rằng sự thuần hoá động vật - một phát minh có thể sánh ngang với các dụng cụ bằng đá, tôn giáo, ngôn ngữ, toán học và thậm chí cả công nghệ hiện đại về tầm ảnh hưởng của nó tới nền văn hoá của loài người - có thể đã bắt đầu chỉ từ mong muốn giản đơn cần sự bầu bạn với thú vật. Ngay cả ngày nay, rất nhiều bộ lạc vẫn còn mang cá thể non của các loài khác về cho bú và nuôi nấng.

Một giả thuyết song song nữa mà gần đây đã thu hút được nhiều sự chú ý trong giới khoa học gia là chó, cũng như mèo, có thể đã tự thuần hoá chính mình. Có thể những con sói có tính cách nhất định đã bắt đầu lảng vảng gần các khu trại của con người hòng bòn mót chút xương xẩu, rồi phối giống với những con vật tương tự khác và tự lựa chọn bị thuần hoá theo thời gian. Sự thật đáng chú ý hơn là chính chúng ta, với tư cách một loài, cũng đã làm những việc tương tự. Trong quá trình tiến hoá từ các tổ tiên giống vượn của mình, loài người hiện đại đã phát triển cơ thể theo những con đường giống với cách các loài vật được thuần hoá biểu hiện: mặt ngắn lại, răng nhỏ đi, đường nét nữ tính hơn. Có vẻ như, theo một cách bí ẩn nào đó, chúng ta cũng đã tự thuần hoá. Có lẽ chúng ta nhận ra nét hoang dã mình đã đánh mất ở những con cá - thậm chí cả khi bây giờ chúng ta đang huỷ hoại nó.

Chiều muộn hôm đó, tôi đang ngồi cạnh Heiko ở mũi tàu thì động cơ giật cục và tắt hẳn, một sự im lặng phủ khắp con sông. Trong lúc chúng tôi chờ Esteban đổ đầy bình xăng, Heiko khoanh hai tay lại và nhìn lên bầu trời, lúc này đang mang màu u ám của một cây dừa cạn. Ông nói với tôi rằng hồi ông còn nhỏ và sống trong rừng Amazon, động cơ còn chưa tồn tại. “Chỉ có mái chèo,” ông nói.

Nỗi hoài niệm trong giọng ông làm tôi cảm động theo. Đột nhiên tôi thấy buồn kinh khủng. Khi mới lần đầu tiên viết bài về cá rồng, tôi đã bị hút về phía những lời đồn thổi và kịch tính cao trong thế giới cá, tới những cá tính lập dị và nỗi ám ảnh của con người trong giới ấy. Nhưng không có cách nào để nghĩ về cá rồng - hay bất cứ loại cá nào - mà không phải đối mặt với một sự mất mát quá lớn tới mức trí não loài người khó mà hiểu nổi. Cho đến nay, tôi đã tới đây là để tìm một con cá hoang dã, để trải nghiệm chính tự nhiên hoang dã ấy, và tất cả những gì tôi có trong chuyến đi của mình chỉ là một giáo phái, một con gián, và một con chó đang chết đói. Bất chấp bản thân, nước mắt dâng lên trong mắt và chảy tràn xuống má tôi.

Nếu Heiko có biết chuyện đó thì ông cũng không nói gì. Ông tiếp tục nhìn lên trời. “Yên bình quá,” ông nói. “Có lẽ cô sẽ thấy nhớ điều này khi quay lại New York.”

❀ ❀ ❀

Bóng tối bao trùm khi chúng tôi tới được El Lago Grande. Hồ Lớn. Trong bóng tối, tôi chỉ có thể nhận ra hình dáng những bờ sông cây cối chằng chịt, tối tăm và khôn dò đang hắt những cái bóng lẫn vào nước như đang nhuộm nó. Đây chính là cái hồ mà Fausto và Jimmy đã kể lại là nơi ngư dân Colombia bắt được hàng ngàn, hàng vạn con cá rồng, tuồn lậu những con non ra khỏi đất Brazil vào mỗi mùa mưa. “Có vẻ như một cá rồng đang sắp nhảy lên mặt nước,” Heiko nói khi đứng ở mũi thuyền, nhìn mặt nước màu chàm. Tôi căng mắt ra để nhìn xem ông thấy gì, nhưng việc ấy là vô nghĩa trong ánh sáng đang tắt dần.

Chúng tôi dựng trại trên một con dốc bằng đất, trong lúc Heiko ở lại trên thuyền để chụp những con cá ông vừa bắt được ngày hôm đó, chùm sáng từ chiếc đèn pin của ông chiếu rọi bể cá làm nó trông giống chiếc quan tài bằng vàng. Estaban đang luộc một trong những con cá ấy để ăn tối. “Anh có thể kể lại là anh đã ăn một con Geophagus camopiensis xinh đẹp!” Heiko nói với Michal.

“Tôi thấy không sao hết,” Michal nói.

Khoảng chín giờ, chúng tôi trèo lên thuyền và khởi hành vào màn đêm đen như nhung, tim tôi đập thình thịch vì hồi hộp. Vì động cơ sẽ làm lũ cá sợ chạy mất nên Heiko đang ngồi phía trước để lái thuyền trong lúc Esteban nhận phần đuôi. Tuy nhiên, khoảng mười phút sau, chúng tôi đã gần như bị kẹt và Heiko lại tức điên lên vì kích cỡ của con thuyền. Thêm mười phút nữa và ông vẫn cố gắng chèo, mỗi sải tay đưa chúng tôi nhích lên phía trước một khoảng gần như không nhận thấy được. Phải mất nửa tiếng sau chúng tôi mới tới được một rừng ngập mặn gần nhất, thuyền nhanh chóng đâm sầm vào nó. “Chưa bao giờ trong đời tôi đi thu thập cá đĩa trong một con thuyền to và vụng về như thế này!” Heiko nói. “Thực sự là bất khả thi mà!”

Tuy nhiên ông vẫn nằm úp bụng xuống và cúi mặt qua thân thuyền để chiếu đèn pin vào khoảng nước mịt mù. Tôi có thể trông thấy gan bàn chân ông vẫn còn đang bị xước vì chỗ gai cọ dầu ông giẫm phải khi đi bộ chân trần trên đất liền. Ông nhận xét bằng tiếng Tây Ban Nha rằng nước có vẻ không sâu lắm, điều đó không hứa hẹn gì vì cá đĩa thích bơi ở tầng nước sâu. “Tôi không nghĩ chúng ta sẽ tìm được cá đĩa ở đây,” ông nói. “Tôi thực sự không nghĩ vậy. Tôi không nghĩ có cá đĩa ở đây nữa cơ.”

Chúng tôi không còn lựa chọn nào khác là bật động cơ lên để tìm ở những chỗ sâu hơn trên hồ này. Trong lúc chúng tôi rẽ nước, Heiko chiếu đèn lên đám cá sấu Nam Mỹ có tên là caiman. “Rắn,” ông nói và chiếu đèn vào một đôi mắt đỏ ngầu lủng lẳng trên cây. Một con vật lớn nhảy qua bụi cây và Heiko đoán nó là một con chuột lang nước, loài gặm nhấm lớn nhất thế giới hoặc một con heo vòi, tuy giống lợn nhưng lại có họ hàng gần hơn với ngựa hoặc tê giác. Michal cũng tìm kiếm những con vật đó cho đến khi anh ta hắt đèn pin vào mắt Heiko quá nhiều đến nỗi ông cấm luôn việc làm của anh chàng.

Dần dần chúng tôi tới được một rừng ngập mặn thứ hai và Heiko lại biến mất nơi mũi tàu. “A,” giọng ông từ bên dưới vọng lên. “Dừng!” Ông đã tìm được một con cá bướm, từng là “vua của các loại cá cảnh” vào thời ông nội của Heiko, trước khi cá đĩa đẩy nó ra khỏi ngai vàng, để đến một ngày cá đĩa lại phải nhường chỗ cho cá rồng. Ông đã bẫy được một con cá hình tam giác màu bạc với bốn cái sọc dọc màu đen và đưa tấm lưới cho Michal, anh ta cố bắt con cá bằng tay không.

“Không, không được làm theo cách đó,” Heiko sốt ruột nói, giật cái lưới và úp ngược nó lại để con cá dễ dàng rơi tõm vào một cái nồi chứa đầy nước, ông đang dùng tạm nó làm bể cá. “Anh luôn luôn phải tránh cầm trực tiếp cá trên tay - chúng có lớp nhầy rất nhạy cảm.”

Một lúc lâu sau, ông tiếp tục nhìn qua mép thuyền, lẩm bẩm bằng tiếng Tây Ban Nha và thu lấy những con cá nhỏ. Cuối cùng ông bực tức thở hắt ra và nói nửa vời: “Ông muốn bắt cá sấu đấy à?”

Esteban đã chèo lái cho chúng tôi về phía một con cá sấu nhỏ, nhưng thuyền kềnh càng quá mức. Chúng tôi lao vào thân cây đước và con cá sấu bỏ đi.

Tôi đã tưởng bây giờ chúng tôi cuối cùng cũng đi tìm cá rồng. Nhưng thay vào đó, Heiko đột nhiên bảo tối nay đến đây thôi. “Vamos,” ông nói và chỉ cho Esteban quay lại chỗ cắm trại. Tôi hốt hoảng hỏi về chuyện tìm cá rồng. Heiko trả lời có phần mệt mỏi là ông đã căng mắt ra tìm suốt nhưng chẳng thấy gì cả.

Đêm xuống chính là lúc để bắt cá rồng, khi nó nổi lên gần mặt nước, tính cảnh giác đã chùng xuống và đôi mắt của chúng phản chiếu ánh sáng đèn pin. Vì chúng tôi đã đi xa đến nước này - và Heiko còn phải đưa Michal về cho kịp chuyến bay - chúng tôi chỉ có một đêm nay ở El Lago Grande mà thôi. Với tôi có vẻ như Heiko đã từ bỏ quá dễ dàng. Thế còn câu chuyện ông lùng sục bên ngoài suốt đêm trong dòng nước đen thì sao? Cứ như ông đang trừng phạt tôi vì cái hồ này không có con cá của ông - con cá đĩa vậy. “Ông có nghĩ ban ngày chúng ta cũng trông thấy cá rồng không?” Tôi hỏi sau khi chúng tôi đã về trại.

“Vấn đề là cái hồ này quá rộng - cô có để ý thấy không hử?” Heiko nói trong lúc cà răng qua mạn thuyền và súc miệng bằng nước đen. “Và cá rồng là loại cá cô độc, không phải sao?”

Nghe loáng thoáng được câu chuyện, Estaban nhìn lên, khuôn mặt sáng bên trên ngọn đèn lồng mà ông ta đang cầm. “Quería arowana?” Ông ta hỏi và gật đầu về phía tôi. Cô ấy muốn cá rồng sao?

“Si,” Heiko nói. “Difícil, no?”

Esteban lặng lẽ gật đầu - rất khó khăn.

❀ ❀ ❀

Tôi gần như không ngủ được mà chỉ nằm nghe những hợp âm điên rồ của lũ côn trùng. Tôi có thể cảm nhận từng giờ ban đêm trôi đi, cùng với cơ hội cuối cùng của tôi để tìm được một con cá rồng hoang dã. Lúc bình minh, tôi nhảy ra khỏi võng của mình, chệu chạo nuốt món súp lá cây và nhìn quả cầu mặt trời vàng óng dâng lên trên El Lago Grande, cảm thấy chán nản và nhụt chí. Bầu trời trong vắt và cái mát lạnh của buổi đêm vẫn còn nấn ná. Nhưng khung cảnh bình yên này chỉ nhắc tôi nhớ lại rằng đêm đã qua - khu rừng đã chìm vào giấc ngủ. Cơ hội tốt nhất để tìm một con cá rồng của tôi đã biến mất.

Esteban là người dậy thứ nhì. Ông ta trèo qua mạn thuyền, nơi ông nằm ngủ, cười rạng rỡ với tôi trong lúc lội qua bãi bùn để tìm củi đốt lửa. Tiếp theo Heiko ra khỏi lều, làu bàu với tôi. Trong lúc uống cà phê, ông tuyên bố rằng mình vẫn còn phải chụp ảnh đám cá đang để tạm trong mấy cái nồi từ đêm qua. Trong lúc đó, ông bảo Esteban đưa tôi đi xem liệu có tìm được cá rồng hay không. Trước viễn cảnh có thể phải chụp ảnh với nhiều con cá hổ hơn nữa, Michal cũng chọn đi cùng tôi.

Sau bữa sáng, ba chúng tôi trèo lên thuyền, bỏ Heiko lại và tiến ra hồ lớn, tới một bãi đước ở hướng ngược lại. Tại đó Esteban tắt động cơ và để chúng tôi trôi một lát. Hôm đó trời rất đẹp. Mặt nước đen phản chiếu bầu trời xanh. Hai chú chim trắng đập cánh bên trong những tán cây dầy đặc và một con gì đó trông giống tắc kè vừa nhảy qua mặt nước.

Sau vài phút, Esteban giơ một ngón tay lên môi và rón rén bước tới mũi thuyền, nhấc tấm lưới xanh có viền là những bong bóng màu da cam lên. Ông ta đứng bất động một lát, mắt dán vào mặt nước. Rồi bằng một cử động bất ngờ và trơn tru, ông kéo cái lưới lên, làm nó rơi xuống thuyền với một tiếng bịch rất lớn, khiến lũ chim giật mình kêu líu ríu trong rừng đước.

Điều gì đó ở Esteban khuyến khích sự tự tin của tôi. Tôi tin vào ông, một người Anh điêng Ticuna tốt bụng, đẹp trai và vui tính. Ông thường cho thuyền đi chậm lại mỗi khi trông thấy tôi cố lắp kính áp tròng vào mắt mà không được vì gió mạnh.

Giờ ông kéo lưới vào và nhấc nó lên, nước vẫn nhỏ tong tong. Trong lưới không có gì. Ông cau mày và chỉ cho tôi vấn đề ở đâu. Ngoài chuyện giờ là ban ngày, hoàn toàn không phải lúc để đi bắt cá rồng và chúng tôi lại còn đi bằng thuyền có động cơ trong khi mọi người đều biết là bạn phải lặng lẽ tiếp cận con cá, thì lưới của chúng tôi còn thủng lỗ chỗ nữa. “Muchas piranhas,” Esteban nói và lắc đầu tiếc nuối.

Dù vậy ông vẫn cố thử lần nữa, lần này bắt được một con cá màu bạc mất đuôi. Tiếp theo là một con cá to và loè loẹt với các hoạ tiết như da báo, giống một vị huấn luyện viên aerobics từ thập niên 1980.

Trong lúc đứng cạnh Esteban nhìn ông xử lý tấm lưới một cách khéo léo, bình tĩnh, bất chấp bản thân, tôi cân nhắc lại tình huống nhờ ánh mặt trời ấm áp trên đầu. Ngày xửa ngày xưa tôi đã muốn biết tại sao một loại cá cảnh lại khó cưỡng đến nỗi người ta phải đem lậu nó vào nước Mỹ, mạo hiểm cả sự tự do của mình. Ba năm rưỡi cùng quãng đường qua mười lăm nước sau đó, giờ tôi đang ở Brazil (có thể là xâm nhập bất hợp pháp) để tự mình đuổi theo con cá ấy. Ở thời điểm nào đó, mọi chuyện đã vượt tầm kiểm soát.

Nhưng đáng lẽ lần này phải là nỗ lực hợp lý nhất trong cuộc săn lùng của tôi. Không như những lần cố gắng đầy tham vọng trước đó, lần này tôi đã quyết tâm tìm một con cá rồng không chính thức gặp nguy cơ tuyệt chủng và nó sống ở một cái hồ mà dân đánh cá vẫn đến bắt thường xuyên. Hơn nữa, tôi không đi một mình mà còn đi cùng Heiko Bleher, nhà thám hiểm tầm cỡ thế giới, người đã tuyên bố là đã một tay tạo dựng ngành buôn bán cá rồng hồi những năm 1960.

Thế mà tôi vẫn không thể tìm được nó.

Tôi nghĩ về mẹ của Heiko, bà Amanda Bleher, người không bao giờ tìm được con cá đĩa đã khiến bà vác cả đám con cái băng qua cái địa ngục xanh ở nơi này để tìm kiếm. Tôi nghĩ về Alfred Russel Wallace, đứng trên một chiếc tàu cứu hộ ở giữa biển Đại Tây Dương, nhìn công sức bốn năm gầy dựng của mình hoá thành tro tàn trong ngọn lửa đã huỷ diệt con tàu đưa ông trở về nước Anh. Trong tay ông chỉ còn lại một chiếc hộp thiếc duy nhất mà ông cứu được từ đám cháy. Hoá ra, bên trong nó lại là những hình vẽ về các loại cá ở Amazon của ông, và một trong số chúng là bức phác hoạ tinh tế của một con cá rồng. Nửa thế kỉ sau, ông vẫn còn cố gắng trong vô vọng để xuất bản những bức vẽ ấy, bởi không có một viện bảo tàng nào muốn chúng khi không có vật mẫu.

Trên bề nổi, những chuyến đi tới Amazon của bà Amanda Bleher và Alfred Russel Wallace đều là những thất bại thảm hại. Nhưng tôi ngờ rằng không ai trong số hai người đó chọn khác đi nếu có cơ hội làm lại. Trường hợp của tôi cũng tương tự. Nếu tôi thất bại thì có sao? Ngay từ đầu, câu chuyện đã không còn là đi tìm một con cá hoang dã nữa - không hẳn là thế - mà là phiêu lưu khám phá và thấu hiểu, cả ba điều trên tôi đều đã thu hoạch được rất nhiều.

Esteban cười yếu ớt với tôi. Những nỗ lực của chúng tôi rõ ràng là vô vọng. Tôi gật đầu đồng ý. Đã đến lúc từ bỏ và trở về chỗ cắm trại để bắt đầu chuyến đi dài về nhà. Tôi ngồi xuống cạnh Michal, và Esteban trèo lên tàu. Ông bật động cơ, nó gầm lên khi khởi động, cắt ngang sự yên tĩnh. Trước âm thanh bất ngờ ấy, một thứ gì đó nhảy lên khỏi mặt nước như một cái nút chai sâm banh khi bật mở. “Cá rồng!” Esteban kêu lên, chỉ ngón tay xuống nước.

Tôi rút lại lời nói! Tất cả mọi chuyện đều là về con cá ấy!

Cả ba chúng tôi bật dậy và đứng nhìn trân trối vào chỗ nước khoả ra nơi một vệt màu bạc vừa mới nhảy lên. Rồi Esteban có một ý tưởng. Chúng tôi sẽ không rón rén đi lại và rình con cá rồng như cách truyền thống nữa. Không, chúng tôi sẽ làm ngược lại. Ông bật động cơ lần nữa, lao con thuyền vào thẳng trong đám đước và bắt đầu đi dọc đường rìa của nó. Michal và tôi đập tay xuống thùng xăng, vừa đập vừa hú hét. Đột nhiên một con cá rồng khác nhảy lên dọc thân thuyền. Rồi một con khác nữa, con cá này to đùng, lộn người hai vòng trên không trung. Có lẽ nó phải dài đến chín mươi centimet, lớp vảy bạc lấp lánh với phần bụng ửng hồng. Khi lao lên không trung, nó đã rời khỏi mặt nước hoàn toàn và trong một khoảnh khắc lơ lửng ngang tầm mắt, nó cũng nhìn chúng tôi khi chúng tôi nhìn vào nó.

“Oa!” Michal nói, anh ta không quen với những màn trình diễn mãn nhãn như thế này.

Esteban thì mừng ra mặt.

Còn tôi? Tôi nhớ lại câu chuyện bạn tôi là Amos Yu ở Borneo đã kể. Amos yêu các loại cây - anh điều hành một vườn ươm - và anh bị ám ảnh với việc tìm được một loại cây đặc biệt: Nepenthes platychila, một cái cây nắp ấm màu đỏ biết bẫy và tiêu hoá côn trùng bên trong những cái lá đặc biệt của nó. Loại cây này được cho là loài đặc hữu của cánh rừng nhiệt đới nguyên sinh trên dãy Hose xa xôi của đảo Borneo. Vì thế Amos đã thực hiện một chuyến đi đắt đỏ và gian khổ tới đó. Anh tìm được loại thu hải đường mà người ta chưa gặp lại trong hơn một trăm năm. Nhưng không có cây nắp ấm. Anh trở lại đó lần thứ hai và vượt qua hai thác nước mới tới được chỗ một bức tường đá sa thạch, nơi người ta tin là có cây nắp ấm mọc. vẫn không có. Anh trở lại lần thứ ba và lên tới thác nước thứ ba. Vẫn không có. Trong chuyến đi lần thứ tư, sau khi tiêu tốn tám năm và 20.000 đô la để theo đuổi loại cây này, anh tìm được nó ngay trong ngày đầu tiên, mọc trên một thân cây. Nó không đặc biệt xinh đẹp và anh thậm chí không bao giờ cố bán nó. Tuy nhiên, cảm xúc trong anh vẫn vỡ oà đến mức suýt nữa anh đã khóc. Anh cảm thấy vui sướng hân hoan và tự hào quá đỗi - và một niềm cảm kích vì đã được sinh ra trong một thế giới lạ lùng và tuyệt vời đến thế - nhưng hơn bất kì điều gì, anh thấy nhẹ nhõm khôn tả. Khi tìm được thứ mình tìm kiếm suốt bấy nhiêu năm, anh đã thoát khỏi vòng kiềm toả của nó với cuộc đời mình, được trả tự do khỏi câu thần chú đang trói buộc anh. Trong lúc chiêm ngưỡng loài cây khiêm tốn ấy, mà lúc này anh đã nhận ra rằng nó cũng chỉ là một cái cây, ý nghĩ đầu tiên của anh là: “Ta không cần quay lại đây nữa!”

Tôi cũng cảm thấy chính xác điều tương tự. Trong chuyến đi dài về nhà, chúng tôi sẽ hết sạch nước uống vì Heiko đã dùng để đổ vào bình cá, rồi hết xăng và nhờ một người Anh điêng Ticuna tốt bụng tiếp cho mà không chịu lấy tiền. Khi cả chỗ xăng ấy cũng đã cạn, khiến Michal có nguy cơ lỡ chuyến bay, Heiko chạy ào tới mũi thuyền và chộp lấy mái chèo mà chèo như điên trên dòng sông Amazon.

“Ôi Chúa ơi!” Michal nói khi ngẩng đầu khỏi trò Sudoku, rồi lại quay về với trò chơi.

“Cô biết không,” Heiko gọi tôi giữa những hơi thở nặng nhọc, khi tôi cũng đi tìm một mái chèo khác trong vô vọng, “chuyện này lúc nào, lúc nào cũng xảy ra. Tôi không bao giờ có nổi một chuyến nào - trong số chín trăm chuyến - khám phá xuôi chèo mát mái cả.”

Trải qua tất cả, tôi vẫn được an ủi với nhận thức rằng mình đã tìm được mục tiêu của cuộc săn đuổi, một con cá hoá ra cũng không có gì đặc sắc hơn hệ sinh thái vĩ đại xung quanh nó. Bất chấp mọi việc, cá rồng cũng chỉ là một con cá, cũng bình thường và phi thường như bất kì con cá nào.

Ít nhất thì cho đến lúc này, nó vẫn còn tồn tại ở đó - ngoài thiên nhiên.

Phác thảo cá rồng bạc của Alfred Russel Wallace năm 1851.

LỜI KẾT

Trong ngày sinh nhật thứ mười sáu, một người bạn đã tặng tôi năm con cá vàng trong một cái bình chật ních. Bốn con nhanh chóng nối đuôi nhau chết. Con thứ năm mà tôi đặt tên là Stephen vẫn sống, và sống rất lâu. Lúc nằm ườn trên giường mình, tôi quan sát thân hình màu lòng đỏ trứng gà của nó bên trên giá sách. Giờ khi đã ở một mình, nó không còn bơi nhiều nữa mà chỉ nằm trên sàn bể kính, rõ ràng là rất phiền muộn. Tôi trông thấy sự tồn tại song song giữa cuộc đời nó và cuộc đời tôi: Tôi ở trong phòng mình, nó ở trong cái bình, cả hai chúng tôi đều không khám phá được thế giới rộng lớn hơn. Điểm khác biệt duy nhất đó là nó không được lựa chọn.

Một ngày kia, khi thấy rõ là Stephen sẽ còn ở lại với tôi lâu nữa, tôi quyết định làm một điều gì đó để thêm thắt gia vị cho cuộc đời tẻ nhạt của nó. Tôi lái xe tới một cửa hàng thú cảnh, nhân viên ở đó chỉ cho tôi tới một dãy hàng chứa những toà lâu đài nhựa và những chiếc xương thổi bong bóng. Tôi không nghĩ mấy thứ đồ trang trí nhân tạo này lại làm Stephen vui lên được. Thay vào đó tôi bảo anh ta là mình muốn mua một cái cây thuỷ sinh thật - loại mà con cá có thể bắt gặp trong tự nhiên. Anh ta nhún vai, biến mất ra phía sau cửa hàng và lại xuất hiện với một cái túi nhỏ chứa nước, bên trong có chứa một cây dương xỉ dài.

Tôi không biết mình đã trông chờ Stephen phản ứng ra sao khi tôi trồng cái cây trong bể của nó. Nhưng niềm vui thích rõ ràng của nó khiến tôi khó mà không hài lòng. Nó bơi vòng quanh như cách tôi hiểu là sung sướng tột độ. Khi nó không bơi quanh cái cây, nó trồi lên mặt nước để dành cho tôi những nụ hôn biết ơn bé tí xíu.

Ngày hôm sau, nó chết.

Sau này tôi biết được rằng có thể cái cây đã thả ra vài loại vi khuẩn chết chóc nào đó. Stephen không phải là nhảy cẫng lên sung sướng mà có khi là quằn quại vì đau đớn. Những nụ hôn gió của nó là những hơi thở hấp hối.

“Cái cây đã giết con cá của tôi,” tôi kể cho người chơi cá ở Phần Lan là anh Tor Kreutzman khi nhắc lại câu chuyện mười lăm năm sau đó.

“Không, cô đã giết con cá của mình,” anh ta nói.

Anh ta đã nói đúng. Sự thống trị trên những sinh vật khác có thể trở thành gánh nặng trách nhiệm. Ngay cả những ý định tốt đẹp nhất cũng có thể trở nên sai trái khủng khiếp.

❀ ❀ ❀

Sau khi từ Amazon trở về, tôi biết được Heiko đã nói đúng: Thực sự có những bộ lạc da đỏ chưa ai phát hiện đang sống trong vùng thượng nguồn sông Jandiatuba, dòng sông mà chúng tôi đã suýt đi quá trong lúc ông ngủ trưa. Họ được gọi là flecheiros, hay Người Mũi Tên, bởi vì gần như tất cả những gì người ta biết về họ là họ bắn những mũi tên tẩm độc vào người lạ lỡ bước ngang qua lãnh thổ của họ.

Mối quan hệ của tôi với Heiko luôn là như vậy: Ngay khi tôi chắc chắn rằng ông toàn ba hoa bốc phét thì một trong những tuyên bố khoa trương của ông hoá ra lại có phần sự thật. Chẳng hạn, trong lời đề tựa cho cuốn hồi kí của mẹ mình, ông viết rằng bà “có lẽ là người phụ nữ phi thường nhất thế kỉ hai mươi” - không chỉ là một nhà tự nhiên học khó ai sánh bằng mà còn là một nhà vô địch tennis, bóng bàn, trượt băng và trượt patanh nữa. Bà cũng là người chiến thắng trong hơn 148 cuộc đua xe máy địa hình (“nữ đấu thủ duy nhất”), và là một trong những người phụ nữ đầu tiên lái xe máy, tàu lượn cũng như ô tô.

Nghe thì có vẻ như điều này hơi quá lố.

Thế nhưng khi tôi tới thăm căn biệt thự từ thế kỉ mười chín của ông ở ngoại ô Milan, ông đã lôi ra một cái va li nhôm móp méo và một chiếc túi vải màu xanh quân đội có chứa các giấy tờ của bà Amanda, đã mốc meo từ những năm tháng bà ở trong rừng rậm Brazil. Bên trong chồng giấy màu vàng, tôi tìm thấy những bức ảnh một người phụ nữ trẻ đã lao đi trong đôi giày patanh, đang đua xe máy với chiếc mũ phi công trên đầu, và đang vuốt ve một cựu nhân tình tên là Bob, Heiko kể người này chính là cánh tay phải bí mật của Hitler.

Bà Amanda viết rất nhiều nhật kí, nhiều trang trong số đó là những dòng chữ viết tháu trên loại giấy nhàu nhĩ vẫn còn vụn gỗ mà Heiko đoán là giấy vệ sinh hồi bà phải đi tù ba năm ở Frankfurt vì bị nghi ngờ làm gián điệp. Tôi thức suốt đêm đó để chụp lại những gì có thể. Sau này, khi tôi nhờ một học giả người Đức đọc qua các tài liệu này, ông xác nhận rằng bà Amanda đúng là đã viết trên những tờ giấy vệ sinh thời hậu Chiến tranh Thế giới II. Ông ta nói rằng mình vẫn chưa hoàn toàn hiểu được chuyện Hitler lại có thể có một cánh tay phải tên là Bob.

Vậy nên tôi đã học được cách cân nhắc cẩn thận những gì Heiko nói, kể cả khi nó hoang đường cỡ nào. Tuy nhiên tôi vẫn không thể đồng tình với tuyên ngôn của ông là chính việc bảo vệ động vật đã dẫn đến sự tuyệt diệt không thể tránh khỏi của chúng. Hãy cân nhắc đến chuyện loài cá sấu đã được cứu thoát khỏi nạn tuyệt chủng nhờ CITES. Hay cá chép răng đặc Devils Hole chẳng hạn. Nó là loại cá đầu tiên được ghi danh vào Luật về các loài vật có nguy cơ tuyệt chủng của Mỹ năm 1967, sinh sống trong một lòng suối chỉ rộng bằng một cái tủ quần áo ở Nevada. Không có những sự can thiệp sâu rộng của con người - một cơ sở ấp nở trứng của liên bang, những trạm cứu trợ nhân tạo, những cuộc chiến dành chủ quyền mặt nước lên tới tận Toà án Tối cao - thì chắc chắn loài này đã ra đi. Thay vào đó ngày nay vẫn còn vài chục con duy trì sự sống nhờ trợ giúp.

Đồng thời, ý kiến của Heiko cũng có phần nào là sự thật: Việc tuyên bố một loài vật gặp nguy cơ tuyệt chủng có thể khiến nó đáng được khao khát hơn và vì vậy càng làm tăng việc khai thác nó, và chắc chắn đó là những gì đã xảy ra với cá rồng châu Á. Tuy nhiên một vấn đề đau đầu khác có lẽ là chúng ta làm thế nào để quyết định loài nào cần bảo vệ ngay từ đầu. Làm thế nào chúng ta đặt ưu tiên lên một loài động vật so với một loài khác, trong khi có quá nhiều loài đang gặp nguy hiểm? Những con thú ấm áp và có thể ôm ấp được nhìn chung vẫn thu hút nhiều sự chú ý hơn các sinh vật kém hấp dẫn hơn như cá. Nhưng bài học dành cho việc bảo tồn thời hiện đại là rất rõ ràng: Cách tiếp cận vấn đề đúng đắn duy nhất là theo thuyết tổng thể - bảo tồn các hệ sinh thái trong tình trạng trọn vẹn của nó.

Điều thú vị ở chỗ Brazil cũng đã đi đến cùng một kết luận về những Người Mũi Tên của họ. Trước đây chính phủ bảo vệ những tộc người da đỏ bị cô lập bằng cách thiết lập mối liên hệ và đặt ra luật lệ cho cuộc sống của họ, một chính sách cầm chắc mang đến sự huỷ hoại với lối sống của họ - không những thế còn mang cả các mầm bệnh chết người mà họ còn chưa phát triển hệ miễn dịch để chống lại. Hồi cuối những năm 1980, các nhà chức trách thay đổi lập trường và thực thi chính sách không thiết lập quan hệ với những bộ tộc này, thay vào đó họ khoanh vùng các khu rừng đang nuôi dưỡng những tộc người này và bảo tồn toàn bộ hệ thống. Hoá ra dòng sông nơi Người Mũi Tên sinh sống - dòng Jandiatuba - lại chảy qua thung lũng Javari, một khu vực được bảo tồn có diện tích gấp đôi đất nước Thụy Sĩ. Người ta tin rằng ở đây có mật độ tập trung đông nhất những bộ lạc chưa được liên lạc với thế giới bên ngoài. Thực sự không có người ngoài nào được phép bước chân vào khu vực bảo tồn. Kể cả các nhà khoa học. Không một ai hết. Hiệp hội người da đỏ Quốc gia của Brazil giám sát các vùng biên giới và thực hiện những chuyến giám sát trên không để theo dõi các hành động xâm nhập bất hợp pháp của người đốn gỗ.

Bảo vệ người da đỏ cũng có tác dụng phụ là bảo vệ hàng triệu acre vuông đa dạng sinh học. Thung lũng Javari vẫn còn là một trong những điểm giàu các loài sinh vật nhất trên trái đất - một nơi hiếm hoi để các loài cá sống ẩn danh một cách đích thực. Khi tôi nhận ra đó chính là khu vực mà Heiko đã muốn khám phá, đầu tôi quay mòng mòng. Tôi tưởng tượng ra cảnh chúng tôi hứng chịu làn mưa mũi tên tẩm độc. Hoặc tệ hơn, xoá xổ cả một bộ lạc da đỏ chỉ vì chứng bệnh ho. Có lẽ chúng tôi sẽ không đi được đủ xa để thâm nhập vào vùng đất được bảo tồn. Nhưng Heiko đã bảo tôi là mục tiêu của ông là tới tận thượng nguồn, nơi ông hi vọng sẽ phát hiện ra những loài cá chưa được biết tới.

Rất lâu sau khi đã về nhà, tôi vẫn bị ám ảnh bởi dòng sông Jandiatuba, nơi chúng tôi đã để hụt mất. Tôi hoàn toàn tin tưởng rằng thung lũng Javari nên tiếp tục được ở trong vòng bí ẩn và không thể khám phá nổi. Rốt cuộc, khi chúng ta chạm vào sự sống, chúng ta sẽ làm thay đổi nó. Thế nhưng quả thực rất khó để giữ con người tránh xa nơi ấy. Mỗi lần thoáng bắt gặp cuốn Atlas vùng Amazon của mình là tôi lại day dứt khôn nguôi vì cơ hội hụt mất ấy - một khao khát cháy bỏng được biết điều gì ẩn trong những dòng nước chưa từng được khám phá ấy.

Chúng tôi không cần phải băn khoăn lâu. Năm 2014, Heiko đã trở lại Amazon và đi ngược lên dòng Jandiatuba, ở đó ông không chạm trán với Người Mũi Tên mà gặp những kẻ đi đào trộm vàng ở lòng sông. Du hành vào sâu trong nhánh phụ chính của con sông, ông khám phá ra một quần thể động vật phong phú, những loại ông chưa từng gặp lại kể từ khi còn bé: vẹt và chim diệc, ếch nhái và rắn, chuột lang và rái cá lớn quý hiếm. Trong số 181 loài cá ông đã ghi lại, ông dự tính có khoảng 20 đến 25 loài chưa từng được khoa học biết đến. Cá rồng bạc cũng cư trú ở đó với số lượng ít ỏi. Những người câu cá Colombia đã đến đó trước ông.

❀ ❀ ❀

Heiko không phải là người duy nhất vẫn còn đi thám hiểm. “Giữ bí mật nhé, cô bé,” Tyson Roberts tinh quái dặn dò tôi trong lần gần nhất ông gọi điện, thú nhận là ông định trở lại Myanmar, “tới vùng đất của những bãi mìn, gián điệp và xạ thủ” để tìm các loài mới. Sự kiện xuất bản cuốn sách để đời của ông về loại cá lưỡi xương lớn nhất thế giới trong năm 2012 - Systematics, Biology, and Distribution of the Species of the Oceanic Oarfish Genus Regalecus (tạm dịch - Khoa học phân loại, Sinh học và Sự phân bố của các loài cá trong Chi cá Hải tượng Regalecus) - dường như đã tiếp thêm sinh lực cho ông. Bất chấp sức khoẻ mong manh, Tyson vẫn quay trở lại Myanmar rồi sau đó lại khởi hành sang bên kia quả địa cầu.

Trong lúc đó, đối thủ của ông là Ralf Britz - một chuyên gia về loại cá nhỏ nhất thế giới từng biết đến, một con cá tuế chỉ to bằng một hạt kẹo ngậm Tie Tac - cũng nối gót ông không xa. Ralf cũng đã trở lại Myanmar nơi ông tiếp tục khám phá thêm các loại cá nhỏ bé như cá hút máu Danionella Dracula, chúng có những cặp răng nanh bé xíu và cá dương vật Danionella priapus*, con đực của loài này mang theo dương vật ở giữa hai vây xương chậu của nó. Khi cuối cùng tôi cũng gặp được Ralf ở Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London, ông đã không có đôi mắt đỏ (như Tyson sau này hỏi lại) mà là mắt xanh lơ, tóc bạc lởm chởm và một cái mũi khoằm. Giống như Tyson, ông ta cũng kêu ca về sự thay đổi bản chất của sinh học, chuyển từ nghiên cứu toàn bộ hệ động vật sang phân tích ADN của chúng. “Chắc chắn chúng ta đang để mất đi kiến thức,” ông nói. “Trên diện rộng.”

•

Vô tình đây lại là loại cá thứ ba mươi được đặt tên theo dương vật. Chỉ có một loại cá duy nhất, con cá bống được chính thức mô tả năm 1801 là mang tên âm đạo - Trypauchen vagina (Ghi chú của tác giả).

Năm 2014, chính Ralf là người đã thông báo trên một trang blog nổi tiếng về cá cảnh tin tức đau buồn về cái chết của người bạn và người đồng sự lâu năm của ông. “Nếu không có sự giúp đỡ của ông ấy thì tôi đã không đi được đến đầu trong cuộc săn lùng cá rồng batik của mình. Ông Tin Win đã ra đi ở tuổi bảy mươi.” Ralf đã viết. “Kiến thức sâu rộng và niềm đam mê của Tin Win dành cho các loại cá nước ngọt Myanmar khiến ông trở thành chuyên gia về cá giàu kiến thức nhất ở Myanmar.” Tên tuổi ông sống mãi cùng một loại lươn có ngạnh và cá ngựa vằn màu vàng được đặt theo tên ông, cũng như công ty xuất khẩu cá cảnh mà con trai Hein và bà goá phụ Tin Pyone của ông tiếp tục điều hành. Ngay trong những giờ phút cuối cùng, khi Tin Win biết rằng trái tim mình sắp dừng nhịp, ông vẫn mơ ước được mở một viện bảo tàng trưng bày các loại cá bản địa của Myanmar.

Trong một thời đại mà ngành ngư học không còn đại diện cho lĩnh vực được quan tâm nhất, chính tấm lòng nhiệt huyết để tìm hiểu và giao tiếp với thiên nhiên là điều làm tôi ngưỡng mộ nhiều nhất trong thú chơi cá. Tôi luôn bị ấn tượng với những người chơi nghiêm túc thuộc tên biết bao nhiêu loại cá. Chính Linnaeus đã viết rằng đó chính là bước đầu tiên tới sự thông tuệ: “Vì nếu cái tên đã mất thì kiến thức về sự vật cũng chẳng còn.” Chính những con người một lòng đam mê ấy là cái móc nối còn tồn tại từ thế kỉ mười chín, khi các nhà tự nhiên học nghiệp dư khai sinh ra ngành sinh học hiện đại. Ngày nay họ chú ý tới những loại cá mà tất cả mọi người bỏ qua, để ý tới tình cảnh nơi quê hương của chúng, và trong nhiều trường hợp thậm chí còn duy trì cả các “hộp báu,” để giữ lại một số lượng các cá thể bị bắt đang suy giảm dần ngoài tự nhiên.

Tất nhiên, họ cũng khai thác cá và kéo chúng ra khỏi thiên nhiên để thả vào những chiếc bình nữa. Những người ủng hộ lập luận rằng số lượng cá bị lấy đi là tối thiểu. Tuy nhiên, mỗi năm trên thế giới có 100 tấn cá biển bị thu thập để làm vật nuôi, trong khi 100 triệu tấn bị khai thác làm thức ăn. Trong thế giới cá nước ngọt, sự phá hoại nơi sinh sống của chúng thậm chí gây ra mối nguy lớn hơn cả việc đánh bắt. Chẳng hạn Brazil đã chấp thuận các kế hoạch xây dựng hơn 150 cái đập dọc sông Amazon trong mười sáu năm tiếp theo để tiếp thêm năng lượng cho một đất nước khát điện. Một vài con đập trong số đó sẽ là những cái đập lớn nhất thế giới, bao gồm đập Belo Monte, được xây dựng trên sông Xingu, nơi một loại cá da trơn màu đen trắng tuyệt đẹp có tên là cá mút kính ngựa vằn trú ngụ. Những người chơi cá quan tâm đến việc nhân giống cho nó than thở một nghịch lý là nó bị cấm xuất khẩu trong khi toàn bộ nơi sinh trưởng của nó sẽ bị huỷ hoại trước năm 2019. Họ chỉ ra rằng việc khai thác cá để buôn bán cá cảnh chưa từng dẫn loài nào tới bước tuyệt chủng. Tôi tin rằng đó là sự thực - hay ít nhất là tôi chưa tìm được trường hợp nào như vậy.

Tuy nhiên khái niệm tuyệt chủng có thể là một chỉ dấu sai lầm cho những điều đang thực sự xảy ra với thế giới tự nhiên, bất chấp sự rõ ràng hấp dẫn trong khái niệm đó. Câu chuyện thực sự về đời sống hoang dã chỉ được kể trong phần màu xám, cái phần làm tuyệt giống của loài vật. Ở Borneo, tôi đã chứng kiến siêu cấp huyết long từ một loại cá thường, giờ trở nên cực kì khan hiếm. Ở Myanmar, các ngư dân ở Tenasserim báo cáo rằng ngày càng khó tìm được được cá batik hơn, họ ngày càng phải đi sâu hơn vào trong rừng. Trên khắp vùng Amazon, tôi cũng nghe những câu chuyện tương tự về cá rồng bạc và tự hỏi liệu sự sụt giảm ấy có ảnh hưởng gì đến cá heo sông và rái cá lớn, những con vật coi nó là thức ăn hay không.

Cá bạc ngày nay đang được nhân giống ngày càng nhiều ở châu Á, nhưng bản thân việc này cũng mang lại những vấn đề của riêng nó. Ở Borneo, ngay bên ngoài Sentarum, tôi đã đến thăm một ngôi làng nơi người dân nuôi các loại cá rồng trong một cái hồ cách vùng có thể bị lụt không xa mấy. Các chuyên gia cho rằng gần như không thể tránh được các vụ thả cá vô tình như vậy, và vài con siêu cấp huyết long ít ỏi còn sót lại chẳng bao lâu sẽ trở thành một loài cá ngoài đảo bị buộc phải cạnh tranh với những con cá xâm thực to lớn hơn, khoẻ hơn đến từ đất liền. Loài người đã đồng hoá các dạng sống trên đất liền từ hàng thiên niên kỉ nay, rải những loại động vật thống trị giống nhau ra khắp quả địa cầu. Giờ chúng ta lại đang làm vậy dưới nước nữa, một phần không nhỏ là vì ngành cá cảnh. Rất nhiều loại trong số hơn bảy ngàn loài mà ngành này di chuyển khắp thế giới rốt cuộc sẽ bị thả ra các dòng sông và hồ nước ở bản địa. Cuộc săn lùng những thứ mới lạ đã mang lại hệ quả ngược là trộn lẫn mọi thứ với nhau, với kết quả khó tránh là sự tương đồng tẻ nhạt.

Bất chấp khao khát không ngừng nghỉ tìm kiếm cái mới của chúng ta, có vẻ như Kenny Ông Cá đã nói đúng: ít nhất trong lúc này cá rồng vẫn chứng minh được ngôi vương trong thế giới vật nuôi. Từ New York cho tới Thượng Hải, hội cuồng cá rồng tiếp tục lao vào loài cá thời tiền sử này, đam mê mang họ tới những giới hạn không tưởng. Năm 2015, một người được coi là chuyên gia tầm cỡ thế giới về cá rồng châu Á - Alex Chang, trưởng bộ phận nghiên cứu của Kenny Ông Cá - đã bị bắt ở Úc khi cố đưa lậu hai mươi con cá rồng châu Á (trong số các loại cá khác) vào nước này trong túi hành lý của mình.

Đọc về vụ bắt giữ Alex trên bản tin, tôi nghĩ lại những ngày đầu tiên viết bài ở Singapore của mình, khi nhà khoa học vui tính này là người đầu tiên dẫn tôi đi xem tận mắt cá rồng, và còn nói không ngớt về chuyện trông con cá giống một thỏi vàng ra sao. Kể từ đó, tôi vẫn luôn tìm tới anh để hỏi thăm những kiến thức sinh học về loài này. Alex đã dành sáu năm nghiên cứu việc sinh sản và hệ gen của nó để đạt được tấm bằng tiến sĩ. Giờ thì anh đang đối mặt với mười năm tù giam ở Úc.* Tôi vẫn không tài nào hiểu được tại sao.

•

Tháng Mười một năm 2015, sau vài tháng đi tù và gần một năm quản thúc tại gia, Alex đã nhận bản án một năm chín tháng tù giam nhưng được thả ngay do đã hoàn thành kì hạn.

Thậm chí chính tôi cũng gặp khó khăn khi phải tách mình ra khỏi cá rồng, một thứ đã thống trị cuộc sống của tôi. Bất chấp việc đã tìm ra mục tiêu, thực tế tôi vẫn không thể ngừng tìm kiếm. Khi Heiko lên kế hoạch quay lại Amazon và di chuyển lên Jandiatuba, ông đã mời tôi đi cùng trong chuyến ấy. Bất chấp bản thân, tôi đã nghiêm túc cân nhắc lời đề nghị, cho đến khi cuối cùng Jeff cũng đưa ra ý kiến và khăng khăng bảo rằng nỗi ám ảnh của tôi đã đi quá xa. Vậy là tôi dừng lại.

Bây giờ chúng tôi đang chờ đợi một đứa bé chào đời, em bé tên Pisces. Ngày nào đó có thể con tôi sẽ muốn nuôi cá. Về phần mình, tôi nghĩ Stephen sẽ vẫn là con cá cuối cùng của tôi. Kí ức về cái miệng há hốc hớp không khí của nó vẫn làm tôi co rúm người lại. Tuy nhiên tôi vẫn mua một cái bể Wardian, tiền thân của bể cá ngày nay, mà vị bác sĩ người London Nathaniel Bagshaw Ward đã phát minh năm 1829. Nó cao khoảng ba mươi centimet, trông như một nhà kính nhỏ và được dán kín hoàn hảo để hơi nước không thoát ra, tạo ra một hệ sinh thái tự duy trì. Ở bên trong tôi trồng một cây dương xỉ, nó vẫn lên xanh tốt cho dù tôi không hề tưới lấy một lần trong suốt cả năm. Thi thoảng, tôi nhìn vào cái hộp đẫm sương màu xanh mát trong căn hộ nhỏ ở thành phố của mình và lại được trở về với thiên nhiên hoang dã.

LỜI CẢM ƠN

Cuốn sách này ra đời là nhờ tài kể chuyện bẩm sinh của Trung úy John Fitzpatrick. Một chiều mùa hè nọ, tôi bất ngờ gọi điện cho anh, nghe anh kể và thậm chí tôi gần như không kịp ghi chép nữa. Hồi đó tôi còn chưa biết chút gì về việc buôn lậu thú hoang dã. Tôi cũng chẳng mảy may quan tâm tới cá. John bất ngờ qua đời tháng Năm năm 2014 do một cơn trụy tim ở tuổi bốn mươi sáu, bỏ lại người vợ yêu quý cùng đứa con gái mới ba tháng tuổi. Tôi cảm thấy mình thật may mắn biết bao vì đã kịp ghi lại được một buổi sáng trong cuộc đời đầy nhiệt huyết của anh. Tôi sẽ mãi mãi biết ơn vì anh đã khởi động cho tôi một chuyến khám phá vĩ đại.

Tôi đã không thể thực hiện một dự án tham vọng đến thế nếu không có sự tài trợ hào phóng của giải thưởng Pulitzer Traveling Fellowship. Tôi cũng xin cảm ơn trường Đại học Báo chí Columbia, đặc biệt là Marguerite Holloway, Arlene Morgan, và John Bennet, giọng nói của các anh chị vẫn còn văng vẳng bên tai tôi lúc tôi xem lại cuốn sách này. Tôi mắc nợ Jonathan Weiner, người đã sớm truyền cảm hứng cho tôi theo đuổi ngành Văn học.

Abigail Koons - người đại diện tài ba của tôi, đã vun đắp cho dự án này kể từ ngày nó vẫn còn là một mầm cây ý tưởng, chị đã cho tôi biết bao nhiêu lời động viên và phản hồi chín chắn trong suốt nhiều năm, cổ vũ tôi tới đích cuối cùng. Ở nhà xuất bản Scribner, tôi xin cám ơn Colin Harrison vì sự hỗ trợ không ngừng nghỉ của anh, Katrina Diaz vì phần biên tập gợi cảm hứng, Sarah Goldberg vì đã yêu thích đón nhận dự án này, Nan Graham vì sự động viên ngay từ thuở ban đầu, và Paul Whitlach vì sự nhiệt tình và những hiểu biết sâu sắc của anh. Tôi biết ơn đôi mắt tinh tường của Steve Boldt đã rà soát bản thảo tỉ mỉ và chu đáo, Kyle Kabel đã thiết kế phần bên trong sang trọng và Na Kim vì bìa ngoài đẹp đẽ. Xin gửi lời cám ơn tới Jessica Yu, Angela Baggetta, và Kathleen Zrelak vì những nỗ lực quảng bá tận tình của họ, và Kara Watson và Ashley Gillian vì những gì họ đã làm cho việc marketing cuốn sách này.

Beth Rashbaum đã dành cho cuốn sách những ý kiến biên tập về ngôn ngữ thực sự vô giá, đặc biệt là việc nắn lại cấu trúc phức tạp của sách. Jessica Seigel đã giúp cải thiện cuốn sách hiệu quả vô cùng nhờ đôi mắt bình luận thông thái của chị, chị chính là xương sống của toàn bộ dự án này và đặc biệt là trong bản thảo cuối cùng. Bậc thầy viết lách Hillary Rettig cũng đã trợ giúp tôi rất nhiều trong giai đoạn đầu tiên và đến nay vẫn là một người bạn tốt của tôi. Tôi cũng xin cảm ơn Alexandra Shelly và Nancy Rawlinson vì những hiểu biết quý giá trong nghề. Jad Abumrad của Radiolab lúc đầu đã khích lệ tôi theo đuổi một câu chuyện về ngành công nghiệp cá cảnh - dù tôi chưa bao giờ tìm được cho anh con linh dương đầu bò ở Queens.

Tôi biết ơn sâu sắc Kelly Caldwell, Liesl Schwabe, và Stephanie Paterik, họ không chỉ chia sẻ tình bạn và những tràng cười vui vẻ mà còn có rất nhiều thông tin hữu ích trên vô số bản thảo của tôi. Laura Castellano Richards, người đã tìm hiểu về Kenny Ông Cá kể từ lần đầu tiên tôi nhấp chuột vào cái rốn trên ảnh của ông, cuốn sách đã được cải thiện rất nhiều nhờ những lời nhận xét của cô, còn tôi thì hạnh phúc vì tình bạn cô dành cho tôi. Brooke Borel đã cho tôi những góc nhìn sắc sảo ngay từ các chương đầu. Neuwrite 2 là một diễn đàn hữu ích, nhờ đó tôi hiệu đính được nhiều thông tin khoa học.

Đến giai đoạn đối chiếu thực tế, Karen Fragala-Smith đã thực hiện nhiệm vụ tương đối nặng nề ấy bằng một tinh thần nhiệt tình đáng nể giúp quy trình bớt vất vả. Brad Scriber cũng đóng góp công sức vào việc kiểm tra lại và nhận lấy những phần cực kỳ nặng nề về các thông tin khoa học và lịch sử. Mark Szorc đã dịch các đoạn trích trong nhật ký của Amanda Bleher từ nguyên bản tiếng Đức và cung cấp hiểu biết của một chuyên gia về những vấn đề cốt lõi như là loại giấy vệ sinh từ thời hậu chiến Thế giới II. Kristen Brown đã cẩn thận ghi lại biết bao nhiêu giờ phỏng vấn.

Xin cảm ơn Heiko Bleher - con người có một không hai, cùng với vợ ông là Natasha Khardina vì sự ủng hộ của bà. Chính ông là người đã khơi nguồn cảm hứng để tôi viết cuốn sách này, và cũng là người phải chịu đựng tôi trong rất nhiều tuần đi viết bài. Lúc bắt đầu dự án này, tôi đã không hề biết mình sẽ được gặp gỡ Tyson Roberts và Ralf Britz, tôi cảm thấy mình không thể may mắn hơn nữa. Tôi mang ơn từng người một vì đã dành thời gian chia sẻ với tôi niềm đam mê mãnh liệt đã làm động lực cho hai nhà khoa học vĩ đại. Tôi xin cảm ơn Kenny Ông Cá - một người không ai bắt chước được - và người luyện cá rồng Alex Chang vì đã soi đường dẫn lối cho tôi trong thế giới cá rồng.

Cùng vô số những người khác đã hào phóng dành thời gian và kiến thức của họ cho tôi trong quá trình tôi viết sách, gồm có: Jake Adams, Syed Abas Alattas, Glen Axelrod, Eddie Badaruddin (“Mr.Bad”), Sahibol Anwar Bin Arbae, Ahmad Bin Don, A. Cuneyt Bird, Binti Brindamour, John Carberry, Chan Weng Kei, Frank Chang, Simon Chaw, Li-Wei chih (“Neoprodigy”), Vincent Chong, Keith Davenport, John Dawes, Bernd Degen, Scott Dowd, Albert Ee, Hans-Georg Evers, Takehito Fuikui, Mark Gardner, Richard Garriott, Steve Gibbons, Dave Goh, Richard Goh, Eben Haezer, Hariflin, Hermanto, Hermanus Haryanto, Hlaing Win, Hla Win, Esteban Melendez Holanda, Hsu Chiao Chen, En Ibrahim, Daniel Indarta, Pa Itam, Jap Khiat Bun, Lorie Karnath, Cedric Koh, Pa Juniardi, Eugene Jussek, Tsuyoshi Kawakami, Wilford Landong, Larry Law, Patrick Law, Terry Law, A.J. Lee, William Lee, Hendri Leong, Lin Jieming, Ling Kai Huat, Steven Lundblad, Kate McGill, Andy Moo, Sandy Moore, Ester Mous, Myint Too, Nahary Latifah, Michael Neo, Ng Huan Tong, Max Ng, John Niemans, Manabu Ogata, Raka Dwi Permana, Russell Peters, Phelisonia, Eko B. Priyonggo, Michael Salter, Jim Sambi, Doyle Schafer, Willie Si (“Dr. Arowana”), Andrew Soh, Soe Nyunt Tun, Julian Sprung, Su Wen Hung, Stan Sung, Stephen Suryaatmadja, Suwandi, Yasumasa Takahashi, Admond Tan, Tan Cheng Kiat, Kevin Tan, Jimmy Tan, Tan Lai Soon, Tan Nam Wah, Tony Tan, Tris Tanoto, Tin Tin Aye, Michael Toh, Kamphol Udomritthiruj, Henny van Groesen, Don Walsh, Masahiro Yamamoto, Satoru Yamamoto, Desmond Yeoh, Yamazaki Daiya, Yamazaki Yoshiyuki, Alvin Yap, Andy Yap, Yap Kim Choon, Amos Yu, Humberto Zea, và Pedro Zea. Tôi đặc biệt mang ơn Martin Toh vì đã dẫn dắt tôi vào Hội cuồng cá rồng; Hery Cheng và Willy Sutopo đã tiếp đón tôi tại Borneo; Khor Harn Sheng vì đã lái xe đưa tôi đi khắp Malaysia và cần mẫn làm phiên dịch cho tôi; Andrew Lim đã dọn đường cho tôi làm báo; Raymon Cheah vì đã chào đón tôi trong nhà anh; Tor Kreutzman vì tính hài hước và góc nhìn sâu sắc của anh; Stephanie Lee và Osmond Chao vì đã bầu bạn với tôi ở Đài Loan.

Trong suốt dự án này, tôi đã rất may mắn được nghe các ý kiến thông thái của Svein Fossa, không chỉ về ngành kinh doanh cá cảnh mà còn cả những vấn đề triết lý rộng hơn bao quanh thú chơi này. Ở Hiệp hội Cá cảnh Quốc tế, Gerald Bassleer và Alex Ploeg đều cho tôi những thông tin quan trọng. Tháng Bảy năm 2014, tôi vô cùng đau buồn khi biết Ploeg, cùng với vợ, con trai và bạn anh đã chết trên chuyến bay số hiệu 17 của Hãng hàng không Malaysia bị bắn hạ trên bầu trời Ukraine. Chúng tôi sẽ rất nhớ sự tốt tính và những nụ cười dễ lây lan của anh.

Rất nhiều nhà khoa học đã giúp đỡ tôi tận tình, gồm có: Carol Colfer của Trung tâm Nghiên cứu Lâm nghiệp Quốc tế, Oliver Coomes của Trường Đại học McGill; Walter Courtenay Trường Đại học Florida Atlantic; Lisa Curran Trường Đại học Stanford; Richard Dudley Trường Đại học Cornell; Fabrice Duponchelle Học viện Nghiên cứu Phát triển, Trường Marseilles; Mark Erdmann của Hiệp hội Bảo tồn Quốc tế; Carl Ferraris của Học viện Khoa học California; Maurice Kottelat, Chủ tịch của Hiệp hội Ngư học châu Âu; Sven O. Kullander của Viện Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Thụy Điển; John Long Trường Đại học Flinders; Camilo Mora của Trường Đại học Hawaii; Ng Heok Hee, Peter Ng, và Tan Heok Hui của Trường Đại học Quốc gia Singapore; László Orbán của Phòng thí nghiệm Khoa học sự sống Temasek; Theodore Pietsch của Trường Đại học Washington; Fabrice Teletchea của Trường Đại học Lorraine; và Mohd Zakaria-Ismail của Trường Đại học Malaya. Trong lĩnh vực bảo tồn thiên nhiên, tôi đặc biệt mang ơn Chris Shepherd và Sabri Zain của tổ chức TRAFFIC Quốc tế; Heri Valentinus của Riak Bumi; Tom de Meulenaer, Vincent Fleming, và David Morgan của CITES; Steve Edwards, cựu nhân viên IUCN; Grahame Webb Hiệp hội Quản lý Thiên nhiên hoang dã Quốc tế; Johanna Fischer của Tổ chức Thực phẩm và Nông nghiệp của Liên Hiệp Quốc; Teresa Telecky của Hiệp hội Nhân văn Quốc tế; Sandre Altherr của Pro Wildlife; D. J. Schubert của Tổ chức Vì quyền Động vật; và Colman O’Criodain, Yuyun Kurniawan, AlbertusTiju, Adam Tomasek, u Tin Than, và Elizabeth Wetik của Quỹ Thiên nhiên hoang dã Thế giới. Marshall Meyers của Hội đồng Liên tư vấn ngành Công nghiệp Thú nuôi đã cũng cầp rất nhiều kiến thức về bức tranh pháp lý của việc buôn bán động vật hoang dã, cũng như Paul Chapelle của Cơ quan Cá và Động vật hoang dã Hoa Kỳ, Craig Hoover và Rick Parsons, cựu nhân viên USFWS, và Thiếu tá Scott Florence của Sở Bảo vệ Môi trường New York.

Trên hết, tôi vô cùng biết ơn gia đình mình. Như Hein đã từng nói với tôi về ông Tin Win: “Không có tình yêu của cha, tôi sẽ không thể thành công đến thế.” Tôi cũng có cảm nhận y hệt về cha mẹ mình, Julie và Henry Voigt. Ông bà không chỉ có những nhận xét quan trọng trong bản thảo và những lời khuyên thực tế trong quá trình tác nghiệp của tôi, mà còn tặng tôi tình yêu thương vô bờ bến suốt cả đời. Tôi may mắn có thêm một cặp phụ huynh tuyệt vời thứ hai nhờ hôn nhân, Susan và David Korn, cha mẹ chồng đã cổ vũ tôi từng bước một trong dự án này. Chồng tôi, Jeff Korn, là chỗ dựa vĩ đại nhất và không bao giờ dao động kể từ cái đêm đầu tiên tôi nói với anh: “Vậy là có một con cá như thế này…”

LƯU Ý
VỀ NGUỒN TÀI LIỆU

Đã có rất, rất nhiều người - ngoài những người xuất hiện trong cuốn sách này - giúp tôi hiểu thêm về câu chuyện của cá rồng và những nền văn hóa bao quanh nó. Những người khác thì cung cấp cho tôi các khóa học cấp tốc về ngành ngư học và lịch sử của ngành khoa học tự nhiên. Mới đầu đó chỉ là một tầng sách về cá, sau này đã phát triển thành cả một giá sách, và giờ nó cũng đã đầy ứ ự như một quả cầu tuyết. Mặc dù tôi rất tiếc khi không thể ghi tất cả những con người, cuốn sách hay bài nghiên cứu đã đóng góp cho quá trình nghiên cứu của tôi, tôi vẫn trích dẫn những nguồn tư liệu chính như dưới đây.

Lời mở đầu

Tôi biết ơn gia đình Chan vì đã chia sẻ câu chuyện về con trai họ - Chan Kok Kuan. Tôi đã không thể tìm được họ nếu không nhờ Danny Lim và Tong Yee Siong đã chịu khó đi dò hỏi ở Malaysia - đó cũng là đoạn duy nhất trong cuốn sách này mà khoảng cách địa lý và rào cản ngôn ngữ đã khiến tôi buộc phải dựa vào các nhà báo địa phương. Tong đã dịch các bài phỏng vấn còn những tài liệu, ghi chú và ảnh chụp của Lim đã giúp tôi tái hiện lại những sự việc trong ngày 11 tháng Năm, 2004 ấy.

Chương một: Thám tử thú cưng

Về câu chuyện của Richard Ogust và 1.200 con rùa của anh ta, xin hãy xem bộ phim tài liệu của PBS năm 2006 The Chances of the World Changing. Để lần theo nỗi ám ảnh của con người với các động vật ngoại lại suốt tiến trình lịch sử, tôi đã dựa vào vô số nguồn, gồm có Looking at Animals in Human History của Linda Kalof (London: Reaktion Books, 2007); In the Company of Animals: A Study of Human-Animal Relationshipscủa James Serpell (Oxford: B. Blackwell, 1986); Dominance & Affection: The Making of Pets của Yi-Fu Tuan (New Haven: Yale University Press, 1984); Pets in America: A History của Katherine C. Grier (Chapel Hill: University of North Carolina Press, 2006); và Companion Animals in Society của Stephen Zawistowski (Clifton Park, NY: Thomson/Delmar Learning, 2008). James Serpell đã giúp tôi hiểu ra các dữ liệu về việc sở hữu thú nuôi ở Mỹ. Các thống kê tôi trích dẫn nằm trong Khảo sát về chủ nuôi thú trong nhà trên toàn nước Mỹ năm 2015-2016 do Hiệp hội các nhà sản xuất các sản phẩm cho thú cưng của Mỹ tiến hành. Lần đầu tiên tôi đọc được là có nhiều thú nuôi từ nước ngoài đang sống trong các gia đình Mỹ hơn cả trong sở thú từ bài báo của Lauren Slater: Nỗi ám ảnh với miền hoang dã: Sức hấp dẫn nguy hiểm của việc sở hữu những con thú ngoại lai, trên tờ Địa lý Quốc gia (tháng Tư năm 2014). Nhà báo Bryan Christy đã điều tra rất kĩ về nạn buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp và kết luận rằng nó có thể là kiểu buôn lậu lãi nhất thế giới, không có ngoại lệ.

Phân loại cá rồng cũng không phải việc đơn giản, và tôi cám ơn Carl Ferraris vì đã hướng dẫn tôi trải qua những kiến thức phức tạp đó. Từ lâu người ta đã biết là loài cá hải tượng của Nam Mỹ và cá rồng châu Phi có họ hàng gần gũi hơn những loại cá rồng còn lại. Trong cuốn Check List of the Freshwater Fishes of South and Central America (Porto Alegre, Brazil: EDIPUCRS, 2003), Ferraris, Roberto E. Reis, và Sven O. Kullander đã đặt hai loại này vào cùng một chi riêng của Araipaimatidae - vị trí này cũng đã được tiếp thu trong cuốn Catalog of Fishes do William N. Eschmeyer và Ronald Fricke (San Francisco: California Academy of Sciences) biên tập, thông tin được đăng tải tại trang http://researcharchive.calacademy.org / research /ichthyology /catalog /fishcatmain.asp. Những nguồn khác, bao gồm cuốn Fishes of the World của Joseph S. Nelson (Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, 2006) tái bản lần thứ tư, vẫn tiếp tục phân loại tất cả cá rồng và cá hải tượng trong chi Osteoglossidae. (Vấn đề càng thêm phần phức tạp khi Nelson cũng đưa cả cá bướm vào chi này). Trong chương này cũng như các chương sau, nguồn tư liệu chính của tôi trong ngành sinh học chuyên về cá là cuốn The Diversity of Fishes: Biology, Evolution, and Ecology của S. Helfman, Bruce B. Collette, Douglas E.Facey, và Brian W. Bowen (Hoboken, NJ: Wiley-Blackwell, 2009), tái bản lần thứ hai.

Để đọc lại các bài báo về cá rồng mà tôi nhắc tới, hãy xem trên tờ Straits Times của Singapore “High-security fish farm is big business” (November 20,2004), “Yet another fish theft-seven arowana lost” (March 24, 2002), “Jail, cane for bid to steal fish” (April 15, 2005), “Stolen catch” (July 21, 2002), “Learn from the fishes” (March 22, 2002), và “Who can be Singapore’s Donald Trump?” (March 16, 2008); “Therapeutic hobby of keeping fish,” the New Straits Times of Malaysia (February 6, 1995); “Arowana become popular pet of super rich,” Practical Fishkeeping (March 25, 2008); “Importer kidnapped for 11 million yen ransom in Jakarta,” theDaily Yomiuri of Japan (January 13,1999); “Fishy noise hides undercover job,” the Herald Sun of Australia (June 7,2005); và “Qian Hu: A bigger fish than meets the eye?,” the Business Times of Singapore (April 4,2002).

Chương hai: Loài cá rồng

Bài thơ “Ulysses by the Merlion” của Edwin Thumboo được xuất bản trong tuyển tập cùng tên (Singapore: Heinemann Educational Books, 1979). Còn về các loài cá rồng châu Á, tôi đã dựa vào dữ liệu của Ng Heok Hee của Trường Đại học Singapore và Maurice Kottelat của Hiệp hội Ngư học châu Âu, cũng như Danh Sách Đỏ các loài gặp nguy cơ của IUCN. Một nghiên cứu về tác động của ngành thương mại với cá hoang dã ở Campuchia là “Đánh bắt, buôn bán và bảo tồn cá rồng châu Á Scleropages formosus ở Campuchia”, tác giả Jodi J.L. Rowley, David A. Emmet và Seila Voen, Bảo tồn thủy sản: Hệ sinh thái biển và nước ngọt 18 (tháng Mười một / Mười hai 2008). Nguồn thông tin của tôi về hệ thống phân phối cá rồng toàn cầu tới từ Tim M. Berra, Freshwater Fish Distribution (Chicago: University of Chicago Press, 2007).

Tan Heok Hui của Viện bảo tàng Raffles về Nghiên cứu Đa dạng sinh học thuộc trường Đại học Quốc gia Singapore đã cung cấp nhiều thông tin sâu rộng về ngành ngư học nói chung cũng như cho phép tôi được tiếp cận nhiều tài liệu lịch sử. Tôi biết ơn giám đốc phụ trách các bộ sưu tập Kelvin Lim vì đã lục tìm bài báo năm 1969 “Conserving Malayan fresh-water fishes” của Eric R. Alfred, Malayan Nature Journal 22 (1969). Phần sách viết về sự giới thiệu cá rồng với giới buôn cá cảnh dựa trên một bài phỏng vấn cá nhân với Chew Thean Yeang ở cửa hàng của ông tại Penang, Malaysia. Để tìm hiểu lịch sử chi tiết nghề nuôi cá rồng châu Á ở Singapore, mời xem cuốn The Dragon Fish của John Dawes, Lim Lian Chuan và Leslie Cheong (Waterlooville: Kingdom Books,1999). Các thống kê về lượng xuất khẩu cá cảnh của Singapore được xin từ Cơ quan Nông sản và Thú y Singapore.

Chương ba: Cartel cá rồng

Tất cả các số liệu liên quan đến CITES đều có thể được tìm thấy trong website của hiệp định này, cites.org/eng, trong đó có cả cơ sở dữ liệu buôn bán và các cơ sở bắt-nuôi đã đăng kí. Các thông tin về cọ dầu nằm trong website của Quỹ Thiên nhiên hoang dã Thế giới, cụ thể là worldwildlife.org/pages/which-everyday-products-contain-palm-oil.

Con số ước lượng rằng ngành cá cảnh dao động khoảng 7.000 loài tới từ con số tổng 5.325 loài nước ngọt nằm trong danh sách Những cái tên tiêu chuẩn của Cá nước ngọt trong ngành Thủy sinh vật cảnh do Roberto R. Hensen, Alex Ploeg, và Svein A. Fossa viết (Maarssen, the Netherlands: Ornamental Fish International, 2010) và 1.802 loại cá biển trong “Hé lộ nhu cầu của ngành thương mại cá từ đại dương; số lượng và chủng loại cá nhập khẩu vào Hoa Kỳ” của Andrew LRhyne, Michael F. Tlusty, Pamela J. Schofield, Les Kaufman, James A. Morris Jr., và Andrew w. Bruckner, PLOS ONE 7 (May 21, 2012). Các bạn cũng hãy xem: “Quy mô của Ngành thương mại cá cảnh” của Alexx Ploeg trong cuốn International Transport of Live Fish in the Ornamental Aquatic Industry do Svein Fossa, Gerald Bassleer, và Alex Ploeg biên tập. (Maarssen, the Netherlands: Ornamental Fish International, 2007). Con số ước đoán 90% cá cảnh nước ngọt hiện nay là cá nuôi tới từ tổ chức Thực phẩm và Nông nghiệp (FAO) của Liên Hiệp Quốc (fao.org/fishery/topic/13611/ en). Các nguồn tư liệu khác về ngành thương mại cá cảnh bao gồm “Uncovering an obscure trade: Threatened freshwater fishes and the aquarium pet markets” của Rajeev Raghavan, Neelesh Dahanukar, Michael F. Tlusty, Andrew L. Rhyne, K. KrishnaKumar, Sanjar Molur, Alison M. Rosser, Biological Conservation164 (2013), và “The benefits and risks of aquacultural production for the aquarium trade” của Michael Tlusty, Aquaculture 205 (2002).

Lời đe dọa tính mạng với chính trị gia Malaysia We Choo Keong được ghi lại trong bài báo “Wee báo cáo “lời đe dọa đến tính mạng,” trên tờ Star Online (ngày 7 tháng Tư năm 2011). Để tìm hiểu lịch sử định cư của người Hoa ở Tây Borneo và vai trò các kongsi trong khu vực, mời xem cuốn Golddiggers, Farmers, and Traders in the “Chinese Districts” of West Kalimantan, Indonesia của Mary Somers Heidhues (Ithaca, NY: Southeast Asia Program Publications, Cornell University, 2003).

Chương bốn: Aquarama

“Kỳ giông” của Jilio Cortazar xuất hiện trong tuyển tập truyện ngắn của ông mang tên Final del Juego (Buenos Aires: Editorial Sundamericana, 1964). Giá trị xuất khẩu toàn cầu của các loại cá cảnh từ năm 1976 đến hiện tại được lấy từ nguồn của FAO. Giá trị của ngành công nghiệp này có thể từ 15 tỷ đến 30 tỷ đô la. Tôi trích dẫn một con số khiêm tốn hơn dựa vào thông tin từ Keith Davenport của Hiệp hội Buôn bán Thủy sinh vật cảnh.

Để biết thêm về nghiên cứu lịch sử nuôi cá từ thời La Mã cổ đại, mời đọc bài Piscine: Artificial Fishponds in Roman Italy (Chapel Hill, NC: University of North Carolina Press, 1997) của Higginbotham. Phát minh bể cá cảnh được kể lại trong cuốn sách có minh họa của Lynn Barber The Heyday of Natural History 1820-1870 (Garden City, NY: Doubleday, 1980). Cuốn sách lại dẫn tôi tới các tác phẩm của Philip Henry Gosse, người đã truyền bá rộng rãi thú vui này trong những năm 1850. Một cuốn sách có ích khác là của Stephen Jay Gould, “Seeing Eye to Eye, Through a Glass Clearly,” Natural History 106 (July/August 1997), Bernd Brunner có cuốn The Ocean at Home: An Illustrated History of the Aquarium (New York: Princeton Architectural Press, 2005), và sách của Albert Klee The Toy Fish: A History of the Aquarium Hobby in America-the First One Hundred Years (Pascoag, RI: Finley Aquatic Books, 2003). Cuốn này lại dẫn tôi đến với “The Myth of the Balanced Aquarium” của James W. Atz, Natural History 58 (1949). Để biết thêm nhiều điều về lịch sử hình thành môn sinh thái học và bí ẩn về trạng thái ổn định trong tự nhiên, mời đọc cuốn sách của Donald Worster Nature’s Economy: A History of Ecologicalldeas, tái bản lần thứ hai. (New York: Cambridge University Press, 1994).

Nguồn tư liệu chính của tôi về thời thơ ấu của Heiko Bleher và cuộc đời mẹ ông, bà Amanda Bleher từ chính cuốn hồi kí của bà, Itenez: River of Hope (Miradolo Terme: Aquapress, 2009), được xuất bản ba mươi năm sau ngày bà viết ra nó. Để xác định nhiều nhất có thể về những ngày đầu của gia đình Bleher, tôi đã dành nhiều thời gian tra cứu trong giấy tờ và nhật kí của bà Amanda, cũng như đọc lại các bài báo về việc kinh doanh xuất khẩu cá và các loại cây thủy sinh của bà cũng như cha bà, ông Adolf Kiel. Tôi đã nói chuyện với chị gái của Heiko là bà Irene Bleher, và năm 2012 tôi cũng đã đến thăm bạn thân của bà Amanda là Eugen Jussek. Hai người bạn đã gặp nhau lần đầu tiên ở Frankfurt trong Thế chiến thứ hai và duy trì mối liên lạc suốt đời. Jussek là một nhà tâm lý học ở Los Angeles chuyên về thôi miên và tiền kiếp, bà nhớ lại đã từng khiêu vũ với Amanda trong chất giọng trầm khàn của nữ ca sĩ Zarah Leander và bà đã cho tôi một góc nhìn vô cùng quan trọng về tính cách cũng như cuộc đời của bạn bà.

Chương năm: Hang ổ của rồng

Thông tin về những chú chó hoàng cung Trung Hoa là từ cuốn sách của James Serpell In the company of Animals: A Study of Human-Animal Relationships (Oxford: B. Blackwell, 1986). Trích dẫn lời của vị linh mục tại Borneo xuất hiện trong cuốn sách viết về bạo lực giữa các bộ lạc Dayak và người Madur của Richard Lloyd Parry In the Time of Madness: Indonesia on the Edge of Chaos (London: Jonathan Cape, 2005). Thống kê về lượng gỗ bị đốn hạ trong Borneo tới từ Lisa Curran của trường Đại học Stanford. Bà đã dành gần bốn mươi năm để nghiên cứu hòn đảo này. Sự tăng trưởng của ngành công nghiệp cọ dầu được định lượng trong bài “Sự phát triển của cọ dầu ảnh hưởng thế nào tới đa dạng sinh học?” của Emily B. Fitzherbert, Matthew J. Struebig, Alexandra Morel, Finn Danielsen, Carsten A. Brill, Paul F. Donald, và Ben Phalan, Trends in Ecology and Evolution 23 (October 2008).

Chương sáu: Con cá còn sống

Heiko Bleher đã viết một loạt bài báo rất nhiều thông tin về lịch sử việc nuôi cá trong nhà cho tờ Nutrafin Aquatic News, ấn bản 1-4. Câu chuyện về người nông dân Tây Ban Nha đã phát hiện ra “Loài cá lớn” được kể lại trong cuốn sách của José Bullón Gimenez là The Pileta Cave: National Monument since 1924 (Alcalá del Valle, Spain: La Serrania, 2006). Bản mô tả của John Milton về loài cá vàng Assyria Dagon xuất hiện từ dòng 462-63 trong cuốn Paradise Lost (1667). Thông tin về những xác ướp cá của nền văn minh Ai Cập cổ đại tới từ một cuộc trò chuyện với Salima Ikram của trường Đại học American của Cairo và cuốn sách Divine Creatures: Animal Mummies in Ancient Egypt (New York: American University in Cairo Press, 2005) của bà.

Khi viết về các nghiên cứu sinh vật học của Aristotle, tôi không chỉ dựa vào tác phẩm của chính ông như History of Animals, mà còn xem cả bộ phim tài liệu năm 2011 của đài BBC: Aristotle’s Lagoon do Armand Marie Leroi dẫn chính, sau đó ông còn viết thêm một cuốn sách cũng về đề tài này The Lagoon: How Aristotle Invented Science (New York: Bloomsbury Circus, 2014). Một nguồn tư liệu đáng tin cậy khác là James Lennox, “Aristotle’s Biology,” The Stanford Encyclopediaof Philosophy (Spring 2014 edition), do Edward N. Zalta biên tập (http://plato.stanford.edu/archives/spr2014/entries/aristotle-biology/). Bản dịch của Lennox cho cuốn sách “Invitation to Biology” xuất hiện trong Aristotle: On the Parts of Animals (Oxford: Oxford UniversityPress, 2001).

Hình tượng Peter Artedi mà tôi xây dựng chủ yếu dựa trên cuốn tiểu thuyết lịch sử của Theodore W. Pietsch mang tên The Curious Death of Peter Arterdi: A Mystery in the History of Science (New York: Scott & Nix, 2010), cuốn sách đã vét cạn từng giọt cuối cùng trong những nguồn tư liệu ít ỏi còn lại về Artedi. Tôi rất biết ơn Pietsch vì đã nói chuyện với tôi về nghiên cứu chuyên sâu của ông về tầm ảnh hưởng của Artedi với Linnaeus. Hai tài liệu khác cũng đã giúp tôi rất nhiều: bài “Peter Artedi, founder of modern ichthyology” do Alwyne Wheeler viết, ông cũng chính là người đã đưa ra các gợi ý rằng đóng góp tổng thể của Artedi với ngành sinh vật học đã bị bỏ qua, và bài viết của Gunnar Broberg “Petrus Artedi in his Swedish context,” cả hai đều được in trong tập Proceedings of the Fifth Congress of European Ichthyologists, Department of Vertebrate Zoology, do Sven Kullander và Bo Fernholm biên soạn (Stockholm: Swedish Museum of Natural History, 1987).

Những hiểu biết của tôi về thời đại hoàng kim của các chuyến thám hiểm tự nhiên được hình thành từ nhiều nguồn, nhưng tôi thấy hai tài liệu đặc biệt khai sáng cho tôi là: cuốn sách của Paul Lawrence Farber Finding Order in Nature: The Naturalist Tradition from Linnaeus to E. O. Wilson(Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2000) và sách của Richard Conniff The Species Seekers: The Heroes, Fools, and the Mad Pursuit of Life on Earth (New York, W.W.Norton, 2011).

Chương bảy: Những nhà thám hiểm

Như đã nhắc tới trong các ghi chú cho chương 4, thông tin về bà Amanda Bleher của tôi tới từ chính những áng văn và giấy tờ của bà, cũng như từ trí nhớ của những người quen biết bà. Tony Juniper, tác giả cuốn Spix’s Macaw: The Race to Save the Worlds Rarest Bird (New York, Washington Square Press, 2002), cung cấp một góc nhìn của chuyên gia về lịch sử các loài và là một ý kiến phản biện cho quan niệm việc liệt kê các loài vật trong CITES đóng góp vào sự tuyệt diệt của chính chúng. Nghiên cứu về các “zombie” ở Haiti của Wade Davis được viết chi tiết trong cuốn The Serpent and the Rainbow: A Harvard Scientists Astonishing Journey into the Secret Society of Haitian Voodoo, Zombis, and Magic (New York: Simon & Schuster, 1985).

Khi viết về Edward O. Wilson, tôi dựa vào cuốn tự truyện của ông, Naturalist (Washington, DC: Island Press, 1994), và cuốn The Future of Life (New York: Alfred A. Knopf, 2002). Tốc độ các loài tuyệt chủng trên toàn cầu dựa trên một mô hình toán học còn nhiều tranh cãi. Những con số tôi đưa ra là con số được tán thành gần đây nhất của Wilson. Để đọc toàn bộ giả thuyết biophilia của Wilson, hãy đọc cuốn Biophilia (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1984) và hợp tuyển The Biophilia Hypothesis (Washington, DC: Island Press, 1993) do Stephen R. Kellert và Wilson biên soạn. Cuốn sách thứ hai đề cập chi tiết hai nghiên cứu liên quan đến những tác động về mặt sinh lý học của việc ngắm cá bơi trong bể: “Looking, talking and blood pressure: The physiological consequences of interaction with the living environment” của Aaron Katcher, E. Friedmann, A. Beck, và J. Lynch, New Perspectives on Our Lives with Companion Animals, do Katcher và Beck biên tập (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1983); và “Comparison of contemplation and hypnosis for the reduction of anxiety and discomfort during dental surgery” do Katcher, H. Segal, và Beck biên soạn, American Journal of Clinical Hypnosis 1 (1984). Gần đây, những kết quả tương tự cũng được báo cáo trong “Marine biota and psychologicalwell-being: A preliminary examination of dose-response effects in anaquarium setting” do Deborah Cracknell, Mathew P. White, Sabine Pahl, Wallace J. Nichols, và Michael H. Depledge viết Environment and Behavior (28 tháng Bảy, 2015).

Để biết thêm nhiều chi tiết về Eugenie Clark, mời đọc tự truyện của bà, The Lady and the Sharks (New York: Harper & Row, 1969). Số lượng ước tính cá mập bị giết đến từ “Global estimates of shark catches using trade records from commercial markets” do Shelly C. Clarke, Murdoch K. McAllister, E.J. Milner-Gulland, G.P. Kirkwood, Catherine G.J. Michielsens, David J.Agnew, Ellen K.Piktch, Hideki Nakano và Mahmood S.Shivji viết, Ecology Letters 9 (tháng Mười, 2006).

Chương tám: Quyền định danh

Có rất nhiều bàn cãi xung quanh tổng số lượng loài vật trên trái đất, và cả về số lượng những loài đã được mô tả, phụ thuộc vào nguồn tư liệu dẫn xuất và các phương pháp dùng để tránh sự trùng lặp. Tôi đã dựa vào bản chỉnh sửa thứ hai của “Numbers of Living Species in Australia and the World” của Arthur Chapman cho Nghiên cứu các nguồn sinh vật học của Úc (tháng Chín 2009). Mời các bạn đọc “Global species richness estimates have not converged” của M. Julian Caley, Rebecca Fisher, và Kerrie Mengersen, Trends in Ecology & Evolution 29 (April 2014); và “How many species are there on earth and in the ocean?” của Camilo Mora, Derek P. Tittensor, Sina Adi, Alastair G. B. Simpson, và Boris Worm, PLOS Biology 9 (April 2011). Mora và Caley đã giúp tôi hiểu ra những dữ liệu nói gì.

Lời trích dẫn của Melanie Stiassny có trong bài phát biểu của bà năm 1997 cùng với Ian J. Harrison, “Vanishing from freshwater: Species decline and the machinery of extinction,” Viện bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ (amnh.org/science/biodiversity/extinction/Dayl/bytes/Stiassny Pres.html). Số lượng trung bình các loài cá được phát hiện mỗi năm dựa trên Catalog of Fishes (mời xem chương 1).

Tài liệu chia cá rồng châu Á thành các loài khác nhau là “The different colour varieties of the Asian arowana Scleropages formosus (Osteoglossidae) are distinct species: Morphologic and genetic evidences” của Laurent Pouyaud, Tomy Sudarto, và Guy G. Teugels, Cybium 27 (2003). Dù Pouyaud hồi đáp lại yêu cầu được phỏng vấn, tôi đã gặp được người đồng tác giả của ông là Sudarto ở Jakarta và Mark Erdmann, người khám phá ra con cá vây tay của Indonesia ở Bali. Để biết thêm về cuộc tranh cãi xung quanh con cá vây tay Indonesia, mời đọc “Tangledtale of a lost, stolen and disputed coelacanth,” Nature (July 13, 2000) của Heather McCabe và Janet Wright. Cuốn sách của Samantha Weinberg A Fish Caught in Time: The Search for the Coelacanth (New York: HarperCollins, 2000) cung cấp nhiều chi tiết thú vị về toàn bộ câu chuyện cá vây tay. Về nghiên cứu sắp xếp toàn bộ bộ gen của cá vây tay, mời đọc “The African coelacanth genome provides insights into tetrapod evolution” do tập hợp nhiều chuyên gia quốc tế thực hiện, Nature 496 (ngày 18 tháng Tư, 2013).

Con số tăng trưởng các loài cá trong ngành công nghiệp cá cảnh có từ bài báo khai sáng của Svein A. Fossa “Man-made fish: Domesticated fishes and their place in the aquatic trade and hobby,” OFI Journal 44 (tháng Hai năm 2004). Thông tin về Herbert Axelrod xuất hiện trong “The strange fish and stranger times of Dr. Herbert R. Axelrod,” Sports Illustrated (ngày 3 tháng Năm, 1965); “A life of money and myths,” Star-Ledger (25 tháng Tư, 2004); và Discus do Bernd Degen và Herbert Axelrod viết (Ruhmannsfelden, Germany: Degen Mediahouse, 2011). Tôi cũng rất biết ơn cháu trai của ông Herbert Axelrod là Glen Axelrod và Gary Hirsch vì góc nhìn của họ.

Chương chín: Thời đại của những bể cá cảnh

Lần đầu tiên tôi bắt gặp tên của bà Ida Pfeiffer là trong cuốn The fishes of Danau Sentarum National Park and the Kapuas Lakes Area, Kalimantan Barat, Indonesia của Maurice Kottelat và Enis Widjanarti, Raffles Bulletin of Zoology 13 (2005). Nguồn tư liệu tốt nhất về Ida Pfeiffer là chính Ida, đặc biệt là những cuốn sách của bà A Womans Journey Round the World (London: Peter Duff & Co, 1852) (vì sự nhất quán của các tập, tôi đã dịch tiêu đề thành A Lady’s Journey Round the World); A Lady’s Second Journey Round the World (New York: Harper & Brothers, 1856); và The Last Travels of Ida Pfeiffer: Inclusive of a visit to Madagascar, with a biographical memoir of the author (New York: Harper & Brothers, 1861). Về góc nhìn hiện đại đối với những chuyến du hành của Ida, mời đọc Woman on the road: Ida Pfeiffer in the Indies của Mary Somers Heidhues, Archipel 68 (2004).

Để kể câu chuyện về Alfred Russel Wallace, tôi đã dựa vào các tác phẩm của chính ông là The Malay Archipelago (New York: Harper & Brothers, 1869) và My Life: A Record of Events and Opinions (New York: Dodd, Mead & Company, 1905), cũng như rất nhiều nguồn tư liệu gián tiếp khác, gồm cả cuốn sách của Peter Raby Alfred Russel Wallace: A Life (Princeton, NJ: Princeton University Press, 2001); sách của Loren Eiseley Darwin and the Mysterious Mr. X: New Light on the Evolutionists (New York: Dutton, 1979); sách của David Quammen Song of the Dodo: Island Biogeography in an Age of Extinction (New York: Scribner, 1996); của Jonathan Rosen Missing link: Alfred Russel Wallace, Charles Darwin’s neglected double, nhà xuất bản New Yorker (12 tháng Hai, 2007), bài giới thiệu của Tony Whitten cho cuốn The Malay Archipelago (Singapore: Periplus Editions, 2008).

Nghiên cứu giải thích bí ẩn cả một thế kỉ về việc làm thế nào cá rồng lại xuất hiện ở Đông Nam Á là của Yoshimori Kumazawa và Musumi Nishida “Molecular phylogeny of Osteoglossoids: A new model for Gondwanianorigin and plate tectonic transportation of the Asian arowana,” Molecular Biology and Evolution 17 (2000). John A. Long có một nghiên cứu thú vị về sự tiến hóa của loài cá, mô tả chi tiết bằng cách nào loài cá lưỡi xương trở thành thế lực thống trị đại dương trong The Rise of Fishes: 500 Million Years of Evolution (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2011).

Các thống kê về trữ lượng loài vật phong phú của các khu rừng mưa nhiệt đới tới từ cuốn sách của Edward O. Wilson: The Future of Life (New York: Alfred A.Knopf, 2002). Để tìm hiểu tốc độ phá rừng Ở Borneo, mời đọc Borneo: Treasurelsland at Risk (Frankfurt am Main: WWF Germany, 2005). Thống kê về độ đa dạng của các loại cá nước ngọt được nhắc đến trong Stiassny và Harrison (chương 8). Số liệu các loài vật đã bị tuyệt chủng ở Singapore xuất hiện trong bài báo của Barry W. Brook, Nayjot S. Sodhi, và Peter K. L. Ng: “Catastrophic extinctions follow deforestation in Singapore,” Nature so 424 (24 tháng Bảy, 2003). Tôi cũng tìm được nhiều điều hữu ích trong ấn phẩm tái bản lần thứ năm của Richard B. PrimacksEssentials of Conservation Biology (Sunderland, MA:Sinauer Associates, 2010).

Chương mười: Con cá ma

Các bản báo cáo chi tiết về khu vực hồ của Wim Giesen: Danau Sentarum Wildlife Reserve: Inventory, Ecology and Management Guidelines cho Quỹ Thiên nhiên hoang dã Thế giới (1987) và Habitat Types and Their Management: Danau Sentarum cho tổ chức Wetlands International (1996) mang đến những thông tin vô giá về đặc tính hệ sinh thái của vùng Sentarum. Một vài nghiên cứu khác được xuất bản trong tập Borneo Research Bulletin 41 (2010) cũng cung cấp những thông tin nền tảng quan trọng, bao gồm “Danau Sentarum National Park,Indonesia: A historical overview” của Julia Aglionby, “Fluid landscapesand contested boundaries in Danau Sentarum” của Emily E. Harwell; và “Interacting threats and challenges in protecting Danau Sentarum” của Valentinus Heri, Elizabeth Linda Yuliani, và Yayan Indriatmoko. Những cuộc trò chuyện với nhà nhân chủng học Carol Colfer và nhà sinh vật học ngư nghiệp Richard Dudley đã giúp tôi rất nhiều. Người sáng lập Riak Bumi là Valentinus Heri đã cho tôi biết những góc nhìn quý giá về cuộc sống ở Sentarum và tử tế sắp xếp cho tôi một chuyến đi.

Cũng như đã nói ở trên, các tư liệu về Ida Pfeiffer chủ yếu được thu thập từ những bài viết của chính bà. Về câu chuyện đằng sau các cá thể gốc của cá rồng châu Á, mời đọc “The types of Osteoglossum formosum Muller & Schlegel, 1840 (Teleostei, Osteoglossidae)” của Martien J. P. Van Oijen và Sancia E. T. Van Der Meij, Zootaxa 3722 (2013). Tôi khám phá ra cá cơm biển đầu ngắn trong các nghiên cứu của Pieter Bleeker ở Hiệp hội Triết học Hoa Kỳ tại Philadelphia. Đoạn trích dẫn của Alfred Russel Wallace xuất hiện trong cuốn phiêu lưu kí kinh điển của ông The Malay Archipelago(NewYork: Harper & Bros, 1869).

Chương mười một: Quái vật do con người tạo nên

Nghiên cứu “The dangerously venomous snakes of Myanmar” của Alan E. Leviton, Guinevere O. U. Wogan, Michelle S. Koo, George R. Zug, Rhonda S. Lucas, và Jens V. Vindum xuất hiện trong Proceedings of the California Academy of Sciences 54 (14 tháng Mười một, 2003). Để tìm hiểu về toàn bộ cái chết bi thảm của Joe Slowinski, mời đọc “Bit” của Mark W. Moffett, Outside Magazine (4 tháng Một, 2002).

Những thách thức trong việc định nghĩa một con cá đã được mô tả súc tích trên trang 3 của Helfman et al. (Chương 1). Những đoạn viết của Charles Darwin về cá vàng xuất hiện trong cuốn sách của ông tựa đề The Variation of Animals and Plants Under Domestication: Tập I (London: John Murray, 1868). Để xem đầy đủ tất cả những gì Darwin từng viết về cá, mời đọc Darwins Fishes: An Encyclopedia of Ichthyology, Ecology, and Evolution của Daniel Pauly (New York: Cambridge University Press, 2004).

Về chủ đề thuần hóa động vật, tôi đã dựa vào vô số nguồn tư liệu, bao gồm cuốn sách của Juliet Clutton-Brock’s Animals as Domesticates: A World View through History (East Lansing: Michigan State University Press, 2012), đặc biệt là phần lời tựa của James A. Serpell, từ đó dẫn tôi đến năng lượng sinh khối ước đoán của các loài động vật có xương sống được thuần hóa trong cuốn sách của Vaclav Smil’s General Energetics: Energy in the Biosphere and Civilization (NewYork: Wiley, 1993); cuốn sách tái bản lần thứ hai: Genetics and the Behavior of Domestic Animals do Temple Grandin và Mark J. Deesing (London: Academic Press, 2014) biên tập; và cuốn Domestication của Clive Roots (Wesport, CT: Greenwood Press, 2007).

Fabrice Teletchea của trường Đại học Lorraine đã giúp tôi tìm hiểu những thông tin về một ngành nghiên cứu bị bỏ lơ là sự thuần hóa loài cá. Teletchea và Pascal Fontaine lập luận rằng 250 loại cá được nuôi trong hồ ngày nay nằm trong dải động vật bị thuần hóa của bài viết “Levels of domestication in fish: Implications for the sustainable future of aquaculture,” Fish and Fisheries so 15 (2014). Về câu chuyện loại cá chép thường, tôi cũng đã dựa vào bài báo của E. K. Balon “About the oldest domesticates among fishes,” Journalof Fish Biology 65 (2004); và bài của Svein A. Fossa “Man-made fish: Domesticated fishes and their place in the aquatic trade and hobby,” OFI Journal (tháng Hai, 2004), hai bài viết đã cung cấp những dữ liệu lịch sử về việc thuần hóa loài cá để làm thú vui. Để biết lịch sử chi tiết của loài cá koi, mời đọc sách của Michugo Tamadachi The Cult of the Koi (Neptune City, NJ: TFH Publications, 1990).

Dữ liệu về sự phát triển của ngành nuôi trồng thủy sản tới từ FAO. Hành vi của những loại cá nuôi và tương tác của chúng với cá hoang dã được mô tả chi tiết trong cuốn sách tái bản lần thứ hai của Rex A. Dunham Aquaculture and Fisheries Biotechnology: Genetic Approaches (Wallingford: CABI, 2011). Để tìm hiểu về các tác động của việc lai giống giữa loài hoang dã và cá hồi nuôi, mời đọc các tài liệu như “Fitness reduction and potential extinctionof wild populations of Atlantic salmon, Salmo salar, as a result ofinteractions with escaped farm salmon” của Philip McGinnity, Paulo Prodohl, Andy Ferguson, Rosaleen Hynes, Niall ó Maoiléidigh, Natalie Baker, Deirdre Cotter, Brendan O’Hea, Declan Cooke, Ger Rogan, John Taggart, và Tom Cross, Proceedings of the Royal Society B 270 (7 tháng Mười hai, 2003).

Chương mười hai: Các nhà chức trách sẽ theo dõi bạn

Cuốn Catalog of Fishes (đọc chương 1) luôn cập nhật danh sách những loại cá đã biết. Vô số các nguồn khách cung cấp những thông tin sơ đẳng về lịch sử Miến Điện, bao gồm cuốn sách của Emma Larkin Finding George Orwell in Burma (New York: Penguin Press, 2004) và Everything Is Broken: A Tale of Catastrophe in Burma (New York: Penguin Press, 2010); và cuốn sách của Thant Myint-U’s River of Lost Footsteps: A Personal History of Burma (New York: Farrar, Straus and Giroux, 2006) và Where China Meets India: Burma and the New Crossroads of Asia (New York: Farrar, Straus và Giroux, 2011).

Lịch sử sơ khai của cá vàng là một đề tài khá mờ mịt. Có vài tác phẩm giúp tôi hiểu ra phần nào: bài viết của E. K. Balon “About the oldest domesticates among fishes,” Journal of Fish Biology 65 (2004); bài viết của Svein A. Fossa “Man-made fish: Domesticated fishes and their place in the aquatic trade and hobby,” OFI Journal (tháng Hai 2004); và cuốn sách của Li Zhen Chinese Goldfish (Morris Plains, NJ: Tetra Press, 1990).

Chương mười ba: Râu cá sấu

Để biết thêm về cuộc tranh luận với việc thu thập mẫu vật, mời đọc “Avoiding (Re) extinction,” của Ben A. Minteer, James P. Collins, Karen E. Love, và Robert Puschendorf, và lá thư phản hồi “Specimen collection: An essential tool” do hơn một trăm nhà khoa học, trong đó có cả Ralf Britz và E. O. Wilson đăng trên tờ Science 344 (2014). Dữ liệu về việc thu thập cá vây tay tới từ bài viết của Michael N. Bruton và Sheila E. Coutouvidis “An inventory of all known specimens of the coelacanth Latimeria chalumnae, with comments on trends in the catches,” trên tờ Environmental Biology of Fishes 32 (tháng Chín 1991).

Lời trích dẫn của Charles Kingsley về mối nguy hiểm khi theo đuổi các loài mới xuất hiện trong cuốn sách của ông Glaucus: Or, The Wonders of the Shore (London: Macmillan and Company, 1855). Thant Myint-U đã mô tả chi tiết về việc xây dựng cảng nước sâu ở Dawei trong cuốn Where China Meets India: Burma and the New Crossroads of Asia (New York: Farrar, Straus and Giroux, 2011). FAO đã kết luận rằng 80% của năm mươi ngàn kilômet đường sông chính ở Trung Quốc đã xuống cấp đến mức chúng không còn là môi trường sinh trưởng tốt cho cá được nữa (http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries_regions/chn/index.stm).

Chương mười bốn: Nghịch lý giá trị

Để biết thêm về John Audubon và Constantine Rafinesque, mời đọc cuốn sách của Lynn

Barber: The Heyday of Natural History, 1820-1870 (Garden City, NY: Doubleday, 1980). Câu chuyện về con cá phổi giả tới từ Helfman et al. (Chương 1).

Vụ án của cựu chánh thanh tra lực lượng Cảnh sát Quốc gia Indonesia Susno Duadji rất phức tạp, dính dáng đến những cáo buộc tham nhũng trong vụ cứu ngân hàng Century của Indonesia; một vụ án thông đồng giữa Cảnh sát Quốc gia Indonesia và ủy ban Bài trừ nạn Tham nhũng Indonesia; và các cáo buộc là Duadji đã bị trừng phạt vì làm chứng chống lại một quan chức cao cấp trong một vụ án mạng. Bất chấp tất cả những điều trên, Duadji chỉ phải ra tòa và nhận một tội khá nhẹ là nhận tiền hối lộ trong vụ tranh chấp với một trại cá rồng. Tôi đã dựa vào các bài báo của BBC và Bộ phận Tình báo của tờ the Economist đã tìm hiểu về tấn kịch chính trị kéo dài này.

Để hiểu thêm về Luật Lacey và Luật Hải cẩu, mời đọc ấn bản thứ ba của cuốn sách The Evolution of National Wildlife Law (Wesport, CT: Praeger, 1997) của Michael J. Bean và Melanie J. Rowland. Câu nói John Lacey “quả cam bị mút kiệt” xuất hiện trong cuốn sách xuất bản năm 1901 của ông: Address to the League of American Sportsmen, New York. Vấn đề nguồn ADN của gia súc làm hỏng thế hệ bò rừng bison hiện đại được mô tả trong bài “Out West, with the buffalo, roam some strands of undesirable DNA,” trên tờ New York Times (9 tháng Một, 2007). Để biết thêm về chim bồ câu di cư, mời đọc cuốn sách của Joel Greenberg: A Feathered River Across the Sky (New York: Bloomsbury, 2014).

Lịch sử chính thức của CITES được ghi lại trong cuốn sách của Willem Wijnstekers: Evolution of CITES, tái bản lần thứ chín. (Châtelaine-Geneva, Switzerland: CITES Secretariat, 2011). Tôi cũng dựa vào cuốn sách EndangeredSpecies Threatened Convention: The Past, Present and Future of CITES (London: Earthscan, 2000) do Jon Hutton và Barnabas Dickson biên tập. Chương của Henriette Kievit được quan tâm đặc biệt là “Conservation of the Nile Crocodile: Has CITES Helped or Hindered?” Grahame Webb của tổ chức Quản lý Thiên nhiên hoang dã Quốc tế, người giữ ghế Chủ tịch của Nhóm các chuyên gia về cá sấu của IUCN đã cho tôi biết nhiều thông tin về các trại nuôi cá sấu. Để tìm hiểu thông tin về các trại nuôi hổ, mời đọc các tài liệu như cuộc phỏng vấn của Diane Toomey với nhà hoạt động vì thiên nhiên Judith Mills: “How Tiger Farming in China Threatens Worlds Wild Tigers,” Yale Environment 360 (20 tháng Một, 2015).

Đoạn trích về sự thay đổi trong hiểu biết của con người về trí tuệ loài cá đến từ bài viết “Learning in fishes: From three-second memory to culture” của Kevin N. Laland, Culum Brown, và Jens Krause, Fish and Fisheries 4 (2003). Các nghiên cứu mà tôi mô tả về việc con người đánh giá độ hiếm có trong thiên nhiên ra sao là nghiên cứu “Fatal attraction: Rare species in the spotlight” của Elena Angulo, Anne-Laure Deves, Michel Saint Jaime, và Franck Courchamp, Proceedings of the Royal Society B 276 (2009); và “Rarity, value, and species extinction: The anthropogenic allee effect” của Franck Courchamp, ElenaAngulo, Philippe Rivalan, Richard J. Hall, Laetitia Signoret, Leigh Bull, và Yves Meinard, PLOS Biology 4 (tháng Mười hai, 2006).

Chương mười lăm: Bước ra thế giới

Bản mô tả của Tyson Roberts cho cá rồng batik xuất hiện với tên gọi “Scleropages inscriptus, a new fish species from Tanantharyi or Tenasserim River Basin, Malay Peninsula of Myanmar (Osteoglossidae; Osteoglossiformes)” trên tạp chi Aqua 18 (15 tháng Tư, 2012). Có mấy tài liệu đã giúp tôi hiểu ra “vấn đề phân loài” bao gồm nghiên cứu của Werner Kunz Do Species Exist?: Principles of Taxonomic Classification (2012); của Carl Zimmer “What Is a Species?,” Scientific American (2008); và một ấn bản đặc biệt về đề tài này trong Reviews in Fish Biology and Fisheries 9 (1999). Câu kết luận của Stephen Jay Gould “trên đời chắc chắn không có cái gì gọi là cá cả” xuất hiện trong tiểu luận của ông là “What, if anything, is a zebra?” Natural History (tháng Bảy 1981). Để tìm hiểu về những mối nguy hiểm đi kèm với việc mô tả một loài mới, mời đọc “Scientific description can imperil species” của Bryan L. Stuart, Anders G. J. Rhodin, L. Lee Grismer, và Troy Hansel, Science 26 (26 tháng Năm, 2006).

Cuốn tự truyện của Edward O. Wilson: Naturalist (Washington, DC: Island Press, 1994), lần đầu kể câu chuyện về “cuộc chiến tế bào” của giai đoạn giữa thế kỉ hai mươi. Bài bình luận độc lập của Nathan K. Lujan và Larry M. Page “Libraries of Life,” trên tờ the New York Times (27 tháng Hai, 2015), dẫn chứng sự bỏ bê với các bộ sưu tập lịch sử tự nhiên. Để biết thêm chi tiết về cuộc khủng hoảng này, mời đọc Collection Building in Ichthyology and Herpetology do Theodore Pietsch và William D. Anderson Jr. biên tập (Lawrence, KS:American Society of Ichthyologists and Herpetologists, 1997).

Khi viết về Amazon, tôi đã dựa vào vô số nguồn tư liệu, đặc biệt là cuốn The Smithsonian Atlas of the Amazon của Michael Goulding, Ronaldo Barthem và Efrem Ferreira (Washington, DC: Smithsonian Books, 2003). Bản báo cáo tôi nhắc đến về Calderon là “Natural Resource Protection and Monitoring Commission to the Calderon River and Amacayacu National Park Buffer Zone,” Fundacion Entropika (tháng Ba - tháng Mười một, 2008).

Chương mười sáu: Kế hoạch C

Để biết thêm về quần thể cá ở Trung và Nam Mỹ, bao gồm các loại cá tại Amazon, mời đọc Check List of the Freshwater Fishes of South and Central America của Roberto E. Reis, Sven O. Kullander, and Carl J. Ferraris (Porto Alegre, Brazil: EDIPUCRS, 2003). Cuốn sách của Michael Goulding The Fishes and the Forest: Exploration in Amazonian Natural History (Berkeley: University of California Press, 1981) có một nghiên cứu rất chi tiết về loài cá rồng bạc, nó đã được tìm hiểu cặn kẽ hơn nhiều so với người anh em châu Á của nó. Chẳng hạn, các bạn có thể đọc bài “Potential threat of the international aquarium fish trade to silver arawana Osteoglossum bicirrhosum in the Peruvian Amazon,” Oryx 40 (tháng Tư, 2006).

Cục Đặc trách chất gây nghiện Quốc tế và thực thi pháp luật giữ quan điểm rằng chất diệt cỏ glyphosate “hoàn toàn không độc với cá” trong “Fact Sheet: Eradication of Illicit Crops: Frequently Asked Questions” (ngày 30 tháng Mười một, 2001). Kể từ đó đã có nhiều cuộc nghiên cứu lật lại vấn đề này. Chẳng hạn như bài “Toxicity and effects of a glyphosate-basedherbicide on the Neotropical fish Prochilodus lineatus” do Vivian do Carmo Langiano và Claudia Martinez viết trên tờ Comparative Biochemistryand Physiology 147 (tháng Ba, 2008). Tháng Ba năm 2015, sau khi tổ chức Y tế Thế giới tuyên bố glyphosate có thể là nguyên nhân gây ra ung thư ở người, Colombia đã cho ngừng việc phun thuốc bằng trực thăng trên các cánh đồng từng là nơi trồng ma túy. Ngày nay những nông dân trồng thuốc phiện đã chuyển sang nuôi cá rồng bởi lợi nhuận mang lại còn cao hơn (“Trading coca forfish farms,” trên tờ Toronto Star [24 tháng Tám, 2013]).

Trên chuyến bay tới Leticia, tôi đã đọc cuốn sách của Ross Socolof: Confessions of a Tropical Fish Hobbyist (Bradenton,Florida: SocolofIndustries,1996), một nguồn tin nội bộ về thế giới cá cảnh của thế kỉ hai mươi. Nghiên cứu về sự sụt giảm số lượng loài cá hải tượng là “Understandingfishing-induced extinctions in the Amazon” của Leandro Castello, Caroline Chaves Arantes, David Gibbs Mcgrath, Donald James Stewart, và Fabio Sarmento De Sousa, Aquatic Conservation: Marine and FreshwaterEcosystems 25 (tháng Mười, 2015). Thông tin diện tích rừng Amazon bị hủy hoại trong năm mươi năm còn nhiều hơn trong năm thế kỉ trước cộng lại đến từ cuốn sách của Scott Wallace, The Unconquered: In Search of the Amazons Last Uncontacted Tribes (New York: Crown Publishers, 2011).

Chương mười bảy: Cá rồng ở đây

Để biết thêm về chuyến thám hiểm của Theodore Roosevelt qua rừng Amazon, mời đọc cuốn sách của Candice Millard, The River of Doubt: Theodore Roosevelts Darkest Journey (New York: Doubleday, 2005). Bài báo của Richard Conniff, “Shocking truth about piranhas revealed!” trên tờ the New York Times (3 tháng Một, 2013), cung cấp sự phản biện cho hình ảnh cá hổ đã bị Roosevelt đánh giá quá khắt khe. Để biết thêm về cá candiru, mời đọc cuốn sách của Stephen Spotte, Candỉru: Life and Legend of the Bloodsucking Catfishes (Berkeley, CA: Creative Arts Book Company, 2002).

Giả thuyết của James Serpell về sự thuần hóa vật nuôi bắt đầu bằng việc giữ thú nuôi trong nhà xuất hiện trong cuốn sách của ông là In the Company of Animals: A Study of Human-Animal Relationships (Oxford: B. Blackwell, 1986). Giả thuyết tiền đề về việc tự thuần hóa được khai thác trong một hội nghị năm 2014 về Sự thuần hóa vật nuôi và Tiến hóa của loài người do Học việc Salk chủ trì. Nội dung này có thể tìm được trên mạng tại trang http://carta.anthropogeny.org/events/domestication-and-human-evolution.

150 năm sau ngày Alfred Russel Wallace cứu thoát được bản thảo khỏi đám cháy trên con tàu đang chìm của ông, cuốn sách có tựa đề Fishes of the Rio Negro (São Paulo: Editora da Universidade, 2002) của ông cuối cùng cũng được xuất bản.

Lời kết

Câu chuyện về Người Mũi Tên và Thung lũng Javari được kể lại trong cuốn sách sống động của Scott Wallace, The Unconquered: In Search of the Amazons Last Uncontacted Tribes (New York: Crown Publishers, 2011). Ước đoán về số lượng cá bị thu thập trong thiên nhiên để làm vật nuôi so với thức ăn xuất hiện trong bài viết của John Dawes “International Experience in Ornamental Marine Species Management-Part I: Perspectives,” OFI Journal 26 (tháng Hai, 1999). Lần đầu tiên tôi đọc được một nghiên cứu của Gen S. Helfman, Fish Conservation: A Guide to Understanding and Restoring Global Aquatic Biodiversity and Fishery Resources (Washington, DC: Island Press, 2007), nghiên cứu này đã cho tôi tầm nhìn tổng thể về vô số vấn đề ảnh hưởng tới cá nước ngọt, bao gồm cả việc buôn bán cá cảnh và các loài xâm lấn. Để biết thêm về con đập đang đe dọa Amazon, mời đọc bài “Proliferation of hydroelectric dams in the Andean Amazon and implications for Andes-Amazon connectivity,” của Matt Finer và Clinton N. Jenkins, PLOS One (18 tháng Tư, 2012).

Tôi mắc nợ Sven Kullander vì đã đếm số lượng các loại cá được đặt tên theo dương vật trong blog vui nhộn của anh là Fish Matter.