TRUNG DUNG
Phan Văn Các
Giới thiệu và dịch chú

Chia sẽ ebook : http://downloadsachmienphi.com/
Tham gia cộng đồng chia sẽ sách : Fanpage : https://www.facebook.com/downloadsachfree
Cộng đồng Google :http://bit.ly/downloadsach

LỜI DẪN

Trung dung vốn là tên một thiên, thiên thứ 31 trong 49 thiên của sách Lễ kí, sau được tách ra thành một trong “Tứ thư” trở thành kinh điển của Nho gia. Tương truyền là tác phẩm của Tử Tư 子 思 sống đầu thời Chiến Quốc.

Tử Tư (483-402 tr CN), họ Khổng, tên Cấp 伋, là cháu đích tôn của Khổng Tử. Sử kí Khổng Tử thế gia chép: “Khổng Tử sinh Lí 鯉, tự Bá Ngư 伯 魚. Bá Ngư sinh Cấp, tự Tử Tư”. Sử kí còn cho biết Tử Tư “thường khốn ư Tống. Tử Tư tác Trung dung” (từng bị khốn ở nước Tống. Tử Tư làm ra thiên Trung dung). Sự tích cuộc đời Tử Tư ngày nay không thể khảo rõ được. Theo sự ghi chép của sách Mạnh Tử thì Tử Tư từng được Lỗ Mậu Công 魯 謬 公 và Phí Huệ Công 費 惠 公 tôn làm người hiền, đãi theo lễ thầy học, nhưng rốt cuộc vẫn không được dùng. Hán thư - Nghệ văn chí ghi tên sách Tử Tư tử 子 思 子, 23 thiên, đã thất truyền. Trịnh Huyền và Khổng Dĩnh Đạt đều nói Trung dung trong sách Lễ kí là do Tử Tư làm ra. Tống Nho đã khẳng định thuyết đó, cho rằng “thử thiên nãi Khổng môn truyền thụ tâm pháp, Tử Tư khủng kì cửu nhi sai dã, cố bút chi ư thư, dĩ thụ Mạnh Tử” (thiên này chính là tâm pháp truyền thụ của Khổng môn. Tử Tư e lâu ngày sẽ sai lạc đi, nên chép vào sách để trao cho Mạnh Tử - Chu Hi – Trung dung chương cú). Trong mạch truyền đạo thống, Tử Tư là cái gạch nối giữa Tăng Tử ở trước với Mạnh Tử ở sau, được tôn là “Thuật Thánh”. Đời sau phần nhiều coi Trung dung là trước tác của Tử Tư, và ghép Tử Tư với Mạnh Tử làm một học phái gọi là “Tư Mạnh học phái”. Các học giả cận đại có người hoài nghi, cho rằng trong Trung dung có những câu như “Kim thiên hạ, xa đồng quỹ, thư đồng văn, hạnh đồng luân”, hẳn là tác phẩm ở buổi giao thời Tần – Hán, chứ không phải của Tử Tư.

Hàn Phi Tử. Hiển học khi trình bày “Nho phân vi bát” coi “Tử Tư chi Nho” là một học phải độc lập. Tư tưởng của Tử Tư thành một học phái là điều có thể khẳng định song tình hình thực tế của tư tưởng Tử Tư thì còn phải tiếp tục nghiên cứu.

Quách Mạt Nhược, Dương Vinh Quốc cho Trung dung là tác phẩm của học phái Tư Mạnh thời Tiên Tần. Phùng Hữu Lan coi là tác phẩm của học phái Mạnh Tử thời Tần – Hán. Toàn thiên lấy “Trung dung” làm chuẩn mực đạo đức và quy luật tự nhiên tối cao. “Trung dung” là khái niệm được Khổng Tử nêu ra trước nhất “Trung dung chi vi đức dã, kì chí hĩ hồ! Dân tiển cửu hĩ” (Trung dung là cái đức tốt đến cực điểm. Mọi người thiếu cái đức đó đã lâu lắm rồi - Luận ngữ Ung dã). Với Khổng Tử, “Trung dung” là một phạm trù quan trọng trong tư tưởng triết học và đạo đức của ông, có nghĩa là cái nguyên tắc chung nhất nắm lấy “trung” như quy luật vận động của sự vật, không thiên lệch. Thật ra cội nguồn của tư tưởng này đã có từ lâu. Nghiêu lúc nhường ngôi cho Thuấn đã nhấn mạnh rằng cai trị xã hội phải “doãn chấp kì trung” 允 執 其 中 (Luận ngữ Nghiêu viết). Chu Công cũng đề xướng thực hành “trung đức” 中 德 (Thượng thư. Tửu cáo) và nhấn mạnh rằng khi xử kiện và dụng hình phải “trung chính” 中 正 (Thượng thư. Lã hình). Quan niệm chuộng “trung” trong Chu Dịch càng thể hiện rõ. Hào từ của các hào trung (tức là hào Nhị và hào Ngũ) trong 64 quẻ hầu hết đều tốt lành. Thời Xuân Thu, quan niệm “trung hoà” 中 和 được phát triển. Như Án Anh nêu ra ngũ vị điều hoà thành mĩ canh (canh ngon), ngũ sắc hiệp hoà thành văn thái (màu sắc đẹp đẽ), ngũ thanh tương hoà thành mĩ nhạc, quân tử nghe thấy “tâm bình đức hoà” (Tả truyện. Chiêu Công nhị thập niên).

Trên cơ sở ấy, Khổng Tử nêu lên khái niệm “Trung dung” nâng quan niệm “trung hoà” lên tầm triết học. Ông nói: “Quân tử trung dung, tiểu nhân phản trung dung” (Lễ kí, Trung dung). Chữ “dung” 庸 có ba nghĩa:

(1) nghĩa là “dụng” 用. Trình Huyền thời Đông Hán nói: “Danh viết Trung dung giả, dĩ kì kí trung hoà chi vi dụng dã. Dung, dụng dã” (Đặt tên là Trung dung, vì nó ghi lại cái tác dụng của trung hoà. Dung tức là dụng - Thích văn và Lễ kí chính nghĩa).

(2) nghĩa là “thường đạo” 常 道. Trịnh Huyền chú Lễ kí. Trung dung nói rằng: “Dung, thường dã. Dụng trung vi thường đạo dã” (Dung là đạo thường. Dụng trung vi thường đạo dã” (Dung là đạo thường. Lấy trung làm đạo thường, đạo không thay đổi). Hà Yến thời Nguỵ Tam Quốc nói “Dung, thường dã. Trung hoà khả thường hành chi đức” (Dung là thường. Trung hoà là đức có thể luôn luôn thi hành – Luận ngữ Ung dã chú).

(3) nghĩa là “bình thường” 平 常 (Chu Hi Trung dung chương cú).

Tư tưởng “Trung dung” của Khổng Tử thừa nhận “lưỡng đoan” hai đầu đối lập của sự vật là tồn tại khách quan và chủ trương thái độ “hoà nhi bất đồng” đối với hai đầu đối lập ấy. Ông nhấn mạnh “chấp lưỡng dụng trung” 執 両 用 中 không “quá”, không “bất cập”.

Tư tưởng “Trung dung” của Khổng Tử vừa là thế giới quan, lại vừa là một phương pháp cơ bản để đối xử với tự nhiên, xã hội và nhân sinh, có tính thực tiễn rất mạnh. Chẳng hạn về chính trị, ông chủ trương “danh chính ngôn thuận”, “lễ nhạc hưng nhi hình phát trúng” và “khoan dĩ tế mãnh, mãnh dĩ tế khoan, chính thị dĩ hoà” (Khoan hậu giúp cho nghiêm mãnh, nghiêm mãnh giúp cho khoan hậu, chính sự nhờ vậy được điều hoà - Tả truyện. Chiêu Công nhị thập niên). Về kinh tế, ông chủ trương “huệ nhi bất phí’, “lao nhi bất oán”, “dục nhi bất kham” (Luận ngữ. Nghiêu viết) và “Thi thủ kì hậu, sự cử đắc trung, liễm tòng kì bạc”. (Ra ơn thì hậu, làm việc thì trung, thu lấy thì bạc - Tả truyện. Chiêu Công thập nhất. Thập nhị nhiên). Về đạo đức, luân lí, ông coi “trung dung” là “chí đức”, chủ trương “trực đạo nhi hành” (Luận ngữ. Vệ Linh Công).

Về mĩ học, ông chủ trương văn chất kiêm bị (coi trọng cả nội dung lẫn hình thức), “lạc nhi bất dâm, ai nhi bất thương” (Luận ngữ, Bát dật). Tư tưởng “trung dung” của Khổng Tử vừa có mặt hợp lí là khẳng định các mặt đối lập của sự vật dựa vào nhau mà tồn lại, thừa nhận trạng thái cân bằng của sự vật trong những điều kiện nhất định, nhưng cũng có mặt tiêu cực là đòi hỏi giữ vững hạn độ của sự vật, ngăn chặn sự chuyển hoá.

Sau Khổng Tử, Trung dung (tương truyền là của Tử Tư) cho rằng “trung” là “thiên hạ chi đại bản” (cái gốc lớn của thiên hạ, và “trung dung” là tiêu chuẩn đạo đức tối cao. Các nhà Nho về sau không ngừng giải thích bổ sung và phát huy “Trung dung”. Với Trình Chu, “Trung dung” chẳng những trở thành phương pháp cơ bản để nhận thức thế giới và chuẩn mực cơ bản để xử sự tiếp vật của Nho gia mà còn thấm vào tâm lí xã hội của con người nói chung.

Trung dung kế thừa tư tưởng “Trung dung” của Khổng Tử và gắn nó với đạo đức nhân tính: “trung dã giả, thiên hạ chi đại bản dã; hoà dã giả, thiên hạ chi đại đạo dã. Trí trung hoà, thiên địa vị yên, vạn vật dục yên” (chương thứ nhất) và chỉ ra: “Quân tử trung dung, tiểu nhân phản trung dung”. Coi “chí thành” là cõi đạo đức tối cao và là bản nguyên của thế giới; “Thành giả, thiên chi đạo dã; thành chi giả, nhân chi đạo dã” và nói rõ “Thành giả, bất miễn nhi trúng, bất tư nhi đắc, thung dung trung đạo, thánh nhân dã” (chương thứ hai mươi) “Duy thiên hạ chí thành, vi năng kinh luân thiên hạ chi đại kinh, lập thiên hạ chi đại bản, tri thiên địa chi hoá dục” (chương thứ ba mươi hai). Trung dung cũng đã trình bày hai hình thái tu dưỡng là “tôn đức tính” và “đạo vấn học”. “Cố quân tử tôn đức tính nhi đạo vấn học, trí quảng đại nhị tận tinh vi, cực cao minh nhi đạo Trung dung” (chương thứ hai mươi bảy). Hai hình thái này còn được gọi là “tự thành minh, vị chi tính, tự minh thành, vị chi giáo” (chương thứ hai mươi mốt) trung dung cũng đề ra quá trình học tập và quá trình nhận thức “bác học chi, thẩm vấn chi, thận tư chi, minh biện chi, đốc hành chi” (chương thứ hai mươi).

Từ thời Tống, Trung dung cùng với Đại học và Luận ngữ, Mạnh Tử được gọi chung là “Tứ thư”.

Ở Việt Nam, trong thời đại khoa cử, Trung dung cũng như Tứ thư nói chung đều rất được đề cao. Ngoài những công trình chung về “Tứ thư” như đã giới thiệu trong Đại học dịch chú (thuộc bộ giáo trình này), có những sách chuyên nghiên cứu Trung dung. Hiện có trong Thư viện Viện nghiên cứu Hán Nôm các cuốn chuyên khảo sau đây.

(1) Trung dung diễn ca 中 庸 演 歌 do Phạm Thiếu Du 范 少 遊 soạn. Cao Xuân Dục 髙 春 育 đề bạt.

Sách diễn nôm 33 chương sách Trung dung. Là một bản viết (chép lại từ bản in năm 1891) mang kí hiệu AB-540.

Sách này đóng chung trong tập diễn ca Dịch quái cùng một số bản diễn Nôm khác. (Phạm Thiếu Du tức Phạm Đình Toái).

(2) Trung dung giảng nghĩa 中 庸 耩 義

Giải nghĩa 33 chương sách Trung dung, dựa theo bản chú thích của Chu Hi. Sau mỗi câu chữ Hán, có một câu giải nghĩa bằng chữ Nôm. Không rõ dịch giả. Kí hiệu AB 278.

(3) Trung dung thuyết ước 中 庸 説 約

Sách do Lê Văn Ngữ 藜 文 敔, tự là Ứng Hoà soạn năm Bảo Đại 2 (1927). Kí hiệu sách A. 2595.

Sách tóm lược nội dung 33 chương sách Trung dung và đầu sách có bức thư chữ Nôm của tác giả gửi thống sứ Bắc Kì lúc đó.

Bằng chữ quốc ngữ có bản Trung dung chính văn trích dịch của Phan Bội Châu trong Khổng học đăng, quyển I hoàn thành năm 1929. Trong tác phẩm này, tác giả vừa trích dịch Trung dung vừa khảo cứu các vấn đề “Mệnh, tính, đạo với trung hoà”, “Trung dung”, “Đạo với Trung dung”, “Chân lý của quỷ thần”, “Đạo thuộc về chữ Thành”, “Luân lí ở trong thành chi đạo”. “Thành chi đạo thuộc về tu thân”, “Chính trị ở trong thành chi đạo”, “Hai bậc người ở trong thành chi đạo”, “Kể công phu làm cho đến thành chi đạo”, “công phu Thận độc”.

Giới thiệu sách này tác giả nói:

“Sách này là chân đích phái của Khổng học, cũng in như sách Đại học. Nhưng Đại học có ý dễ hiểu, Trung dung thời thiệt khó hiểu…

Tiết thứ nhất… có câu “thiên mệnh chi vị tính”, tiết cuối cùng được câu “thượng thiên chi tái, vô thanh vô xú”… ‘toàn bộ sách mở đầu ra chữ thiên, thắt đuôi lại cũng chữ thiên… chỉ cốt nói rõ “Thiên chi đạo”.

Nhưng đạo của trời cũng chỉ ở nơi lòng người… mà ý nghĩa tinh thần thời tóm vào trong một chữ “thành”.

…Hai chữ “thành thân” lại là cốt tuỷ ở trong bản sách này”.

Ngoài ra có bản dịch của Đoàn Trung Còn trong bộ Tứ thơ, NXB Thuận Hoá Huế in lại năm 1996.

Trong tập sách chuyên khảo Nho giáo xưa và nay, NXB Văn hoá, Hà Nội, 1994, tác giả Quang Đạm đã dành trên 100 trang sách để nghiên cứu “Từ thuyết đồng quy đến thuyết Trung dung” và “vấn đề học tập” là những nội dung liên quan trực tiếp đến Trung dung.

Bản dịch chú này của chúng tôi, trong khuôn khổ bộ Ngữ văn Hán Nôm của Viện nghiên cứu Hán Nôm dành cho chương trình đào tạo sau đại học, được thực hiện trên cơ sở tham khảo ý kiến của các tác giả trong và ngoài nước, trong đó có bản dịch chú của Tiền Huyền, Nhạc Lộc thư xã năm 1994. Kính mong độc giả chỉ giáo.

Chương thứ nhất

Tiết thứ 1

Thiên mệnh chi vị tính; suất tính chi vi đạo, tu đạo chi vị giáo.

天 命 之 謂 性 , 率 性 之 謂 道 , 修 道 之 謂 教.

Dịch nghĩa:

Mệnh Trời gọi là “tính”, phát triển thuận theo “tính” gọi là “đạo”, tu dưỡng theo “đạo” gọi là “giáo”.

Chú giải:

1. Thiên mệnh 天 命: Mệnh trời, một trong những phạm trù trọng yếu trong hệ thống tư tưởng của Khổng Tử. Chỉ tính tất yếu khách quan mà sức người không thể thay đổi được. (xin xem chú thích 1, thiên Nghiêu viết, sách Luận ngữ  trong bộ giáo trình này).

Tử Tư phát huy tư tưởng “thiên mệnh” của Khổng Tử mà nêu ra mệnh đề “Thiên mệnh chi vị tính”, thực chất đây là một định nghĩa về tính.

2. Tính là gì? – Tính là cái mà tự nhiên bẩm phú cho người mà người ta bẩm thụ lấy. Thuộc về “thiên” thì gọi là “mệnh”, phú vào người ta rồi thì gọi là “tính”.

Khổng Tử đã có bàn đến “tính”. Ông nói: “Tính tương cận dã, tập tương viễn dã” (Bản tính người ta đều gần giống nhau, nhưng do chịu những ảnh hưởng khác nhau mà thành khác xa nhau - Luận ngữ Dương Hoá).

Mạnh Tử nêu ra thuyết “tính thiện” 性 善 “Mạnh Tử đạo tính thiện” (Mạnh Tử nói rằng tính là thiện - Mạnh Tử Đằng Văn Công thượng). Về sau, ông đã giải thích và phát triển thêm về nhân tính và kiên trì “nhân tính vi thiện”. Ông nói: “Nhân tính chi thiện dã, do thuỷ chi tựu hạ dã. Nhân vô hữu bất thiện, thuỷ vô hữu bất hạ” (Tính người ta là thiện, cũng giống như nước luôn chảy xuống chỗ thấp. Người ta chẳng có ai bất thiện, cũng giống như nước không khi nào không chảy xuống chỗ thấp - Mạnh Tử Cáo Tử thượng). “Nhân, nghĩa, lễ, trí phi do ngoại thước ngã dã, ngã cố hữu chi dã” (Nhân, nghĩa, lễ, trí không phải do từ bề ngoài nung đúc cho ta, mà chính ta vốn sẵn đã có những điều ấy - Mạnh Tử. Cáo Tử thượng).

Cái gọi là tính thiện ấy, nói cụ thể ra là “trắc ẩn chi tâm, nhân giai hữu chi; tu ố chi tâm, nhân giai hữu chi, cung kính chi tâm, nhân giai hữu chi; thị phi chi tâm, nhân giai hữu chi” (Lòng trắc ẩn, người ta đều có; lòng biết thẹn, biết ghét, người ta đều có, lòng cung kính, người ta đều có, lòng phân biệt phải trái, người ta đều có - Mạnh Tử. Cáo Tử thượng).

Trái lại, quan niệm của Tuân Tử về tính người là thuyết “tính ác”. Tuân Tử nói: “Nhân chi tính ác, kì thiện giả nguỵ dã” (Bản tính của người ta là ác, nó sở dĩ thiện là do cố tình tạo ra – Tuân Tử. Tính ác). Ông chia tách tính người ra thành hai phương diện “tính” 性 và “nguỵ” 僞 và cho rằng: “Tính giả, bản thuỷ tài phác dã; nguỵ giả, văn lí long thịnh dã” (Tính là bản thuỷ chất phác, còn nguỵ là văn vẻ dồi dào – Tuân Tử. Lễ luận). Tính là tiên thiên (sẵn có), còn nguỵ là hậu thiên (về sau mới có). Vì thế ông cho rằng “phàm tính giả, thiên chi tựu dã, bất khả học, bất khả sự; lễ nghĩa giả, thánh nhân chi sở sinh dã, nhân chi sở học nhi năng, sở sự nhi thành dã” (phàm bản tính là do trời làm nên, không thể học được, cũng không thể làm ra được. Còn lễ nghĩa thì do thánh nhân tạo sinh ra, người ta có thể học mà biết, có thể làm mà thành – Tuân Tử. Tính ác). Ông chỉ ra rằng: “Phàm nhân chi tính giả, Nghiêu Thuấn chi dữ Kiệt, Chích, kì tính nhất dã, quân tử chi dữ tiểu nhân, kì tính nhất dã” (Phàm là bản tính người ta, thì Nghiêu Thuấn với Kiệt, Chính, cái tính của họ là một; quân tử với tiểu nhân, cái tính của họ là một vậy – Tuân Tử. Tính ác) cho nên “Tuy Nghiêu, Thuấn bất năng khứ dân chi dục lợi” (Dẫu là Nghiêu Thuấn không thể bỏ được lòng mong muốn điều lợi như mọi người – Tuân Tử. Đại lược) và cái gọi là “tính ác”, tức là chỉ những nhu cần sinh lí tự nhiên “cơ nhi dục bão, hàn nhi dục noãn, lao nhi dục hưu”, “mục hiếu sắc, nhĩ hiếu thanh, khẩu hiếu vị, tâm hiếu lợi, cốt thể phu li hiếu du dật” (đói thì muốn no, rét thì muốn ấm, mệt thì muốn nghỉ, mắt ưa sắc đẹp, tai ưa tiếng hay, mồm ưa vị ngon, lòng ưa điều lợi, cơ thể da xương thì ưa nhàn nhã – Tuân Tử. Tính ác). Ông chỉ ra rằng nếu để mặc cho bản tính người ta cứ tự do phát triển, thì tất sẽ dẫn tới sự sa đoạ của con người và sự rối loạn của xã hội. Đó chính là cơ sở lí luận cho chủ trương chính trị của ông là “lễ pháp kiêm trị, vương bá tịnh thi” (dùng cả lễ lẫn phép, thực hành cả vương đạo lẫn bá đạo).

Nhưng “tính thiện” của Mạnh Tử, “tính ác’ của Tuân Tử, cũng như “tính thiện ác hỗn” của Đổng Trọng Thư, Dương Hùng và các học giả khác đều là chuyện về sau.

Trung dung chỉ khẳng định “Thiên mệnh chi vị tính” và “suất tính chi vi đạo”.

3. Đạo 道: Trong Luận Ngữ, “đạo” xuất hiện cả thảy 60 lần, trong đó 44 lần là thuật ngữ của Khổng Tử, được dùng với nhiều nghĩa khác nhau.

(1) Nghĩa gốc là “đường đi” “đạo thính nhi đồ thuyết” (nghe chuyện ngoài đường rồi thuật lại ngoài đường - Luận ngữ. Dương Hoá). Nghĩa này cũng thấy ở quẻ Lí trong Kinh Dịch: “Lí đạo thản thản” (Đi trên đường bằng phẳng).

(2) “Đường lối chính trị”: “Lễ chi dụng, hoà vi quý, tiên vương chi đạo tư vi mĩ” (Tác dụng của lễ, lấy hoà làm quý. Đạo của các tiên vương đẹp ở đó - lời Hữu Tử. Luận ngữ. Học nhi). Nghĩa này cũng đã thấy trong Thượng thư. Hồng phạm: “Vô thiên vô đảng, Vương đạo đãng đãng, vô đảng vô thiên, vương đạo bình bình, vô phản vô trắc, vương đạo chính trực” (không thiên lệch, không bè phái, vương đạo thênh thang; không bè phái không thiên lệch, vương đạo bằng phẳng; không có phản trắc, vương đạo chính trực).

Nếu thực hành đường lối chính trị đúng đắn, thiên hạ thái bình, gọi là “trị thế”, Khổng Tử gọi là “hữu đạo”, ngược lại là “loạn thế”. Khổng Tử gọi là vô đạo: “Thiên hạ hữu đạo tắc hiện, vô đạo tắc ẩn. Bang hữu đạo, bần thả tiện yên, sỉ dã; bang vô đạo, phú thả quý yên, sỉ dã” (Luận ngữ. Thái Bá) và “tử vị Nam Dung, bang hữu đạo, bất phế; bang vô đạo, miễn ư hình lục” (Luận ngữ. Công Dã Tràng).

(3) Phát sinh thành nghĩa “nhân sinh quan”, “thế giới quan” và thậm chí là “triết lí sâu sắc”. Thí dụ: “Tử viết: Tiên văn đạo, tịch tử khả hĩ” (Luận ngữ. Lí nhân) “Tử viết: Sĩ chí ư đạo, nhi sỉ ác thực giả, vị túc dữ nghị dã” “Tử viết: Sâm hồ! Ngô đạo nhất dĩ quán chi… Tăng Tử viết: Phu tử chi đạo, trung thứ nhi dĩ hĩ” (Luận ngữ. Lí nhân). “Nhân năng hoằng đạo, phi đạo hoằng nhân” (Luận ngữ. Vệ Linh Công).

(4) “Phương pháp hoặc biện pháp”. Như trong các câu “Tử viết: Xạ bất chủ bì, vi lực bất đồng khoa, cổ chi đạo dã” (Luận ngữ. Bát dật).

“Tử viết: Phú dữ quý, thị nhân chi sở dục dã, bất dĩ kì đạo đắc chi, bất xử dã” (Luận ngữ. Lí nhân).

(5) “Đạo” lại chia ra “Thiên đạo” (đạo Trời), “địa đạo” (đạo Đất) và “nhân đạo” (đạo Người). Khổng Tử và các hậu nho chú ý đến “Nhân đạo”.

“Quân tử học đạo, tắc ái nhân” (Luận ngữ. Dương Hoá). Tuân Tử, Nho hiệu nói: “Đạo giả, phi thiên chi đạo, phi địa chi đạo, nhân chi sở dĩ đạo dã”. Hàn Dũ đời Đường nói đến đạo là đạo của tiên vương do Nghiêu, Thuấn truyền lại, cũng tức là đạo của thánh nhân, đạo nhân nghĩa của Khổng Mạnh. Học giả cận đại, Trịnh Quan Ứng 郑 觀 應 cho rằng quy luật chung của vũ trụ gọi là đạo, học thuyết của Khổng Tử là đạo lớn của thế gian là “đạo lớn của Trung Quốc từ Phục Hi, Thần Nông, Hoàng Đế, Nghiêu, Thuấn, Vũ, Thang, Văn, Võ liệt thánh tương truyền đến nay, và Khổng Tử thuật lại để dạy muôn đời thiên hạ” (Thịnh thế nguy ngôn).

Đạo nói ở tiết này của Trung dung chính là dùng với nghĩa (3) và có cả khía cạnh của nghĩa (5) “nhân đạo”.

4. Giáo 敎: “Tu đạo chi vị giáo”. Giáo là “tu đạo’. Khổng Tử đã nhiều lần nói về “giáo” trong Luận ngữ: ở thiên Tử Lộ đã có cuộc đối thoại giữa ông với Nhiệm Hữu, người học trò đánh xe cho ông đi đến nước Vệ mà về sau người ta tóm tắt bằng ba chữ “Thứ-phú-giáo”. Ông cho rằng đối với một nước đã có đông dân thì nhiệm vụ của người cai trị là phải lo làm cho họ giàu lên, và sau đó là tiến hành giáo hoá họ, nói theo ngôn ngữ ngày nay là chăm lo đời sống vật chất và đời sống văn hoá của nhân dân.

Cũng ở thiên Tử Lộ, ông nói: “Thiện nhân giáo dân thất niên, diệc khả dĩ tức nhung hĩ” và “Dĩ bất giáo dân chiến, thị vị khí chỉ” (ở đây giáo có nghĩa hẹp hơn là huấn luyện cho tác chiến).

Khổng Tử còn nêu lên tư tưởng “giáo nhi hậu hình” 敎 而 後 刑 như một nguyên tắc cơ bản để trị nước, đó là sự cụ thể hoá tử tưởng đức trị vi chủ, hình phạt vi phụ của Nho gia. Khổng Tử nói: “Đạo chi dĩ chính, tề chi dĩ hình, dân miễn nhi vô sỉ, đạo chi dĩ đức, tề chi dĩ lễ, dân sỉ thả cách” (Luận ngữ. Vi chính). Đó là tự nhấn mạnh công cuộc giáo hoá về đạo đức. Ông lại nói: “Bất giáo nhi sát vị chi ngược” (Luận ngữ. Nghiêu viết) và “Thiện nhân vi bang bách niên, diệc khả dĩ thắng tàn khử sát hĩ” (Luận ngữ. Tử Lộ).

Chữ “giáo” ở tiết 1 sách Trung dung này bao gôm cả đức chính và giáo hoá.

Với ba mệnh đề cốt lõi này, tiết 1 đã bao hàm ý nghĩa rộng lớn và sâu xa của toàn sách Trung dung trên cả các phương diện triết học, chính trị và đạo đức, đáng để người học nghiền ngẫm.

Tiết thứ 2

Đạo dã giả bất khả tu du ly dã; khả ly phi đạo dã; thị cố quân tử giới thận hồ kỳ sở bất đổ, khủng cụ hồ kỳ sở bất văn, mạc hiện hồ ẩn, mạc hiển hồ vi; cố quân tử thận kỳ độc dã.
道 也 者 不 可 須 臾 離 也; 可 離 非 道 也; 是 故 君 子 戒 慎 乎 其 所 不 睹, 恐 懼 乎 其 所 不 聞, 莫 見 乎 隱, 莫 顯 乎 微, 故 君 子 慎 其 獨 也.

Dịch nghĩa:

Đạo là cái không thể xa rời dù chỉ trong chốc lát; nếu có thể xa rời được, thì đã không phải là đạo. Bởi thế quân tử đặc biệt cảnh giác thận trọng ở chỗ người ta không nhìn thấy, lo lắng sợ hãi ở chỗ người ta không nghe thấy. Chẳng có gì rõ hơn vật che giấu, chẳng có gì làm hiển lộ chân tướng hơn những việc nhỏ bé. Cho nên người quân tử đặc biệt thận trọng khi chỉ có một mình mình vậy.

Chú giải:

1.Tu du  須 臾: chốc lát, khoảng khắc.

2.Thận độc 慎 獨: Phương pháp tu dưỡng của Nho gia. (x chú thích 1, chương VI “Thành ý chính tâm” ở sách Đại học, trong bộ giáo trình này).

Tiết thứ 3

Hỷ, nộ, ai, lạc chi vị phát, vị chi trung; phát nhi giai trúng tiết vị chi hoà. Trung dã giả, thiên hạ chi đại bản dã; hoà dã giả, thiên hạ chi đạt đạo dã.

喜, 怒, 哀, 樂 之 未 發, 謂 之 中; 發 而 皆 中 節 謂 之 和. 中 也 者, 天 下 之 大 本 也, 咊 也 者, 天 下 之 逹 道 也.

Trí trung hoà: thiên địa vị yên, vạn vật dục yên.

致 中 和: 天 地 位 焉, 萬 物 育 焉.

Dịch nghĩa:

Mừng, giận, buồn, vui khi chưa biểu hiện ra, gọi là “trung”, biểu hiện ra mà phù hợp với quy củ mức độ, thì gọi là “hoà”. Trung là gốc lớn của thiên hạ, hoà là đạo lí thông đạt trong thiên hạ.

Gắng sức đạt tới trung hoà, thì trời đất có được vị trí thoả đáng, muôn vật được phát dục sinh trưởng.

Chú giải:

1. Trung hoà 中 和. Thế giới quan và phương pháp luận của Nho gia. Cho rằng, “Trung hoà” là căn bản của trời đất và muôn vật và cũng là đạo lớn thông hành trong thiên hạ. Từ “trung hoà” xuất hiện sớm nhất là thiên Trung dung này của sách Lễ kí. Ở đấy nêu lên phải “trí trung hoà”. Tư tưởng này bắt nguồn từ “Trung dung” và “hoà nhi bất đồng” của Khổng Tử. Khổng Tử đề xướng “Quân tử trung dung” (Trung dung) và “Quân tử hoà nhi bất đồng” (Luận ngữ. Tử Lộ). Sau, học trò của Khổng Tử là Hữu Nhược nhấn mạnh ý nghĩa nguyên tắc “vừa phải” của chữ “hoà” và nói rằng: “Lễ chi dụng, hoà vi quý” (Tác dụng của lễ, lấy hoà làm quý - Luận ngữ. Học nhi) nhưng lại cho rằng: “Tri hoà nhi hoà, bất dĩ lễ tiết chi, diệc bất khả hành dã” (Chỉ biết hoà mà hoà, chứ không biết điều tiết nó bằng lễ thì cũng không thể thi hành được) (Luận ngữ. Học nhi).
Tương truyền Tử Tư làm ra thiên Trung dung đã đề ra khái niệm “trung hoà” như một phạm trù minh xác, và định nghĩa “hỉ, nộ, ai, lạc chi vị phát” là “trung” và “phát nhi giai trúng tiết” là “hoà”, điểm này không hoàn toàn giống với điều Khổng Tử nhấn mạnh rằng “giữ được hài hoà, cân đối giữa các mặt đối lập của sự vật”.

Trung dung còn bàn về “trung hoà” trên khía cạnh nguồn gốc của thế giới, cho rằng “trung dã giả, thiên hạ chi đại bản dã; hoà dã giả, thiên hạ chi đạt đạo dã”. “Trí trung hoà, thiên địa vị yên vạn vật dục yên”. Đây cũng là điều trước kia chưa hề có. Sự giải thích của các nhà Nho đời sau phần nhiều đều có phát huy. Trình Di thời Bắc Tống cho rằng: “Trung dã giả, ngôn tịch nhiên bất đồng giả dã, hòa dã giả ngôn cảm nhi toại thông giả dã” (Trung là nói sự khác nhau lặng lẽ, còn hoà là nói cảm rồi thông vậy - Cận tư lục quyển 1). Chu Hi thời Nam Tống thì giải thích là tính và tình, cho rằng “hỉ, nộ, ai, lạc, tình dã. Kì vị phát, tắc tính dã. Vô sở thiên ỷ, cố vị chi trung. Phát giai trúng tiết, tình chi chính dã. Vô sở quai lệ, cố vị chi hoà” (mừng, giận, buồn, vui là tình. Tình chưa biểu hiện ra, thì đó là tính. Không hề thiên lệch, nên gọi là trung. Thể hiện ra đúng mức, đó là sự đúng đắn của tình. Không có sai trái, nên gọi là hoà – Trung dung chương cú). Lại giải thích bằng “Tính tức lí” “Vị phát chi tiền, vạn lí giai cụ” (Trước khi chưa phát ra, muôn lí đều có đủ) mà ứng sự tiếp vật “năng tỉnh sát đắc giai hợp ư lí xử” (có thể xem xét được thì đều hợp với lí xử - Chu Tử ngữ loại quyển 62). Vương Thủ Nhân thời Minh cho rằng “vị phát chi trung, tức lương tri dã” (chưa phát mà trung, tức là lương tri vậy - Truyền tập lục trung), “tri đắc quá bất cập xứ, tựu thị trung hòa" (Biết được chỗ quá và bất cập, chính là trung hoà - Truyền tập lục hạ).

2. Hoà 和, là một trong những phạm trù của tư tưởng triết học Khổng Tử. Chỉ sự điều hoà, thống nhất và cân đối giữa các sự vật khác nhau. Khổng Tử nói: “Quân tử hoà nhi bất đồng, tiểu nhân đồng chi bất hoà” (Luận ngữ. Tử Lộ). Khổng Tử chủ trương lấy học thuyết nhân - lễ thống nhất của mình làm chuẩn tắc cơ bản để hoà hợp với các ý kiến. Ở một loạt các phương diện khác nhau của sự vật như khoan mãnh, tri hành, biện nột, văn chất, cũng chỉ có đạt được “hoà” xoay quanh nội dung trung tâm là nhân lễ thống nhất này, mới là điều chí thiện chí mĩ. Về chính trị, Khổng Tử còn nêu ra “hoà vô quả” (hoà thì không ít - Luận ngữ. Quý thị), cho rằng các vua chư hầu và các quan đại phu nếu có thể đạt được sự hài hoà, thống nhất, thì sẽ không cảm thấy người ít. Đệ tử của Khổng Tử là Hữu Nhược từng khái quát tư tưởng chuộng hoà của Khổng Tử thành “hoà vi quý” (Luận ngữ. Học nhi). Tuy nhiên ở thời đại của Khổng Tử, ông chưa tuyệt đối hoá chữ “hoà”, cho nên nói “Tri hoà nhi hoà, bất dĩ lễ tiết chi, diệc bất khả hành dã” (Luận ngữ. Học nhi). Đối với những kẻ bề ngoài có vẻ như trung hoà song thực ra là bèo trôi theo sóng “ba phải” một cách vô nguyên tắc, thì ông mắng là “hương nguyện, đức chi tặc dã” (Luận ngữ. Dương hoá). Tư tưởng chuộng hoà của Khổng Tử bắt nguồn từ quan niệm chuộng hoà của Sử Bá thời cuối Tây Chu cho đến Án Anh thời Xuân Thu. Sử Bá nêu ra “Hoà thực sinh vật, đồng tắc bất kế, dĩ tha bình tha vị chi hoà” (Quốc ngữ. Trịnh ngữ). Án Anh lại phát huy hàm nghĩa của “hoà” là sự tương thành tương tế (giúp nhau hình thành lẫn nhau) của những sự vậy tương dị (x. Tả truyện Chiêu Công nhị thập niên). Sau Khổng Tử, tương truyền Tử Tư làm ra thiên Trung dung lại phát huy tư tưởng chuộng hoà của Khổng Tử, coi “hoà” là “đạt đạo” của “thiên hạ” cho rằng “hoà” có thể giải quyết mọi mâu thuẫn của thiên hạ.

Chương thứ hai

Trọng Ni viết: Quân tử trung dung, tiểu nhân phản trung dung; quân tử chi trung dung dã, quân tử nhi thì trung; tiểu nhân chi phản trung dung dã, tiểu nhân nhi vô kỵ đạn dã.

仲 尼 曰: 君 子 中 庸, 小 人 反 中 庸, 君 子 之 中 庸 也, 君 子 而 時 中; 小 人 之 反 中 庸 也, 小 人 而 無 忌 憚 也．

Dịch nghĩa:

Trọng Ni nói “Người quân tử thì trung dung, kẻ tiểu nhân thì phản trung dung. Người quân tử trung dung, là vì người quân tử (lời nói cũng như việc làm) luôn luôn ở vào vị trí thích đáng vừa phải. Kẻ tiểu nhân phản trung dung, là vì kẻ tiểu nhân không biết kiêng nể điều gì (nên cứ làm bừa).

Chương thứ ba

Trung dung kỳ chí hỹ hồ! Dân tiển năng cửu hỹ.

中 庸 其 至 矣 乎！ 民 蘚 能 久 矣.

Dịch nghĩa:

Đạo trung dung thật là tuyệt vời! Dân chúng đã từ rất lâu rồi, ít ai có thể làm được.

Chương thứ tư

Tử viết: Đạo chi bất hành dã, ngã tri chi hỹ; trí giả quá chi, ngu giả bất cập dã. Đạo chi bất minh dã, ngã tri chi hỹ; hiền giả quá chi, bất tiếu giả, bất cập dã; nhân mạc bất ẩm thực dã, tiển năng tri vị dã.

子 曰： 道 之 不 行 也，我 知 之 矣； 知 者 過 之，愚 者，不 及 也．道 之 不 明 也，我 知 之 矣；賢 者 過 之，不 肖 者，不 及 也； 人 莫 不 飮 食 也，蘚 能 知 味 也．

Dịch nghĩa:

Khổng Tử nói: “Nguyên nhân khiến Đạo không thực hành được, ta đã biết rồi: người trí thì thái quá, kẻ ngu thì bất cập. Nguyên nhân khiến đạo chẳng được người đời hiểu rõ, ta đã biết rồi: người hiền thì thái quá, kẻ bất tiếu thì bất cập. Người ta chẳng có ai không ăn không uống, nhưng rất ít người biết được mùi vị.

Chương thứ năm

Tử viết: Đạo kỳ bất hành hỹ phù.

子 曰： 道 其 不 行 矣 夫．

Dịch nghĩa:

Khổng Tử nói: “Đạo có lẽ không thi hành được!”

Chương thứ sáu
Tử viết: Thuấn kỳ đại trí dã dư! Thuấn hiếu vấn nhi hiểu sát nhĩ ngôn, ẩn ác nhi dương thiện, chấp kỳ lưỡng đoan, dụng kỳ trung ư dân, kỳ tư dĩ vi Thuấn hồ?

子 曰： 舜 其 大 知 也 輿．舜 好 問 而 好 察 邇 言，隱 惡 而 揚 善，執 其 両 端，用 其 中 於 民，其 斯 以 爲 舜 乎？

Dịch nghĩa:

Khổng Tử nói: “Thuấn có lẽ là bậc đại trí vậy! Thuấn ham học hỏi và khéo xem xét những lời thiển cận (của mọi người), che lấp những điều sai lầm xấu xa trong đó, mà phát huy những điều đứng đắn tốt lành trong đó, nắm lấy hai phía đối lập, chọn lấy cái đúng đắn thích hợp mà vận dụng vào trong dân chúng, đó là cái cách để Thuấn trở thành Thuấn chăng?

Chương thứ bảy

Tử viết: “nhân giai viết dư trí, khu nhi nạp chư cổ hộ hãm tỉnh chi trung nhi mạc chi tri tỵ dã. Nhân giai viết dư trí, trạch hồ trung-dung nhi bất năng cơ nguyệt thử giã”.

子 曰： 人 皆 曰：予 知，軀 而 納 諸 罟 護，陷 阱 之 中 而 幕 之 知 辟 也．人 皆 曰： 予 知，擇 乎 中 庸 而 不 能 月 守 也．

Dịch nghĩa:

Khổng Tử nói: “Người ta đều cho mình là trí, nhưng bị xua đuổi dồn vào trong lưới rập và hố cạm bẫy mà chẳng biết tránh. Người ta đều cho mình là trí, nhưng khi đã chọn được đạo Trung dung rồi, thì lại không thể giữ trọn được một tháng”.

Chương thứ tám

Tử viết: “Hồi chi vi nhân dã, trạch hồ Trung dung, đắc nhất thiện tắc quyền quyền phục ưng nhi phất thất chi hỹ”.

子 曰： 回 之 爲 人 也， 擇 乎 中 庸，得 一 善 則 拳 拳 服 膺 而 弗 失 之 矣 ．

Dịch nghĩa:

Khổng Tử nói: “Cách sống của Nhan Hồi là sau khi nhận rõ được đạo Trung dung, được một điểm đúng thì cẩn thận giữ lấy, ôm vào lòng, không để cho nó mất đi nữa”.

Chương thứ chín

Tử viết: “Thiên hạ quốc gia khả quân dã, tước lộc khả từ dã, bạch nhẫn khả đạo dã. Trung dung bất khả năng dã”.

子 曰： “天 下 囻 家 可 均 也； 爵 祿 可 辭 也； 白 刃 可 道 也．中 庸 不 可 能 也”.

Dịch nghĩa:

Khổng Tử nói: “Thiên hạ, quốc gia có thể [cùng người khác] chia đều ra cùng cai trị; tước vị bổng lộc có thể từ chối không nhận; lưỡi đạo sáng trắng cũng có thể dám giẫm lên. Nhưng thực hiện cho được đạo trung dung thì [xem ra] khó hơn nhiều”.

Chương thứ mười
Tử-Lộ vấn cường. Tử viết: “Nam phương chi cường dư? Bắc phương chi cường dư? Ức chi cường dư? Khoan nhu dĩ giáo, bất báo vô đạo, nam phương chi cường dã, quân tử cư chi. Nhậm kim cách, tử nhi bất yếm, bắc phương chi cường dã, nhi cường giả cư chi. Cố quân tử hoà nhi bất lưu: cường tai kiểu; trung lập nhi bất ỷ cường tai kiểu, quốc hữu đạo bất biến tắc yên, cường tai kiểu; quốc vô đạo chí tử bất biến, cường tai kiểu!
子 路 問 強．子 曰： 南 方 之 強 輿？ 北 方 之 強 輿？ 抑 之 強 與？ 寬 柔 以 敎， 不 報 無 道， 南 方 之 強 也， 君 子 居 之． 衽 金 革 ， 死 而 不 厭， 北 方 之 強 也， 而 強 者 故 君 子 和 而 不 流． 強 哉 矯！ 中 立 而 不 倚， 強 哉 矯！ 囻 有 道，不 變 塞 焉，強 哉 矯！ 囻 無 道， 至 死 不 變，強 哉 矯！

Dịch nghĩa:

Tử Lộ hỏi về sự cang cường. Khổng Tử nói: “Là cái cang cường của người phương nam ư? Hay là nói cái cang cường của người phương bắc? Hay là nói cái cang cường [theo kiểu] của riêng ngươi? Dạy bảo người ta một cách khoan dung dịu dàng, không trả thù kẻ vô đạo đó là cái cang cường của người phương nam, người quân tử giữ sự cang cường đó. Còn ngày đêm bạn cùng giáp bền gươm sắc, dẫu chết cũng không ngán, đó là cái cang cường của người phương bắc, những kẻ thượng võ hiếu đấu thì giữ sự cang cường này! Người quân tử sống hoà mục với mọi người, nhưng không buông trôi theo thói tục, đấy mới là sự cang cường chân chính.

Trung dung, không hề thiên lệch, đó mới là sự cang cường chân chính! Nước có đạo (nước thái bình đi trên con đường đúng đắn) người ấy không thay đổi tiết tháo của mình lúc cùng khốn, đó mới là sự cang cường chân chính! Nước vô đạo (lìa bỏ chính đạo) người ấy thà chết chứ không thay đổi phẩm chất của mình, đó mới là sự cang cường chân chính!

Chương mười một

Tử viết: “Sách ẩn, hành quái, hậu thế hữu thuật yên, ngô phất vi chi hĩ. Quân tử tuân đạo nhi hành. Bán đồ nhi phế, ngô phất năng dĩ hĩ.

Quân tử y hồ trung dung, độn thế, bất kiến tri nhi bất hối, duy thánh giả năng chi”.

子 曰： 索 隱， 行 怪， 後 世 有 述 焉， 吾 弗 爲 之 矣， 君 子 遵 道 而 行． 柈 途 而 廢， 吾 弗 能 已 矣．

君 子 依 乎 中 庸， 遯 世，不 見 知 而 不 悔，唯 聖 者 能 之．

Dịch nghĩa:

Khổng Tử nói: “Cố tình tìm kiếm cuộc sống ẩn dật, hành động quái dị, (người như vậy) đời sau có thể được người ta nhắc đến mà ca ngợi, song ta không làm như vậy. Người quân tử phải theo Đạo mà đi. Bỏ dở nửa đường thì ta không làm.

Người quân tử theo đạo Trung dung. Dẫu trốn đời ở ẩn chẳng được ai biết đến, cũng không bao giờ hối hận, chỉ có Thánh nhân mới làm được như vậy”.

Chương thứ mười hai

Quân tử chi đạo phí nhi ẩn. Phu phụ chi ngu, khả dĩ dự tri yên. Cập kì chí dã, tuy thánh nhân diệc hữu sở bất tri yên.

Phu phụ chi bất tiếu khả dĩ năng hành yên. Cập kì chí dã, tuy thánh nhân diệc hữu sở bất năng yên.

Thiên địa chi đại dã, nhân do hữu sở hám. Cố quân tử ngữ đại, thiên hạ mạc năng tải yên, ngữ tiểu thiên hạ mạc năng phá yên.

Thi vân: “Diên phi lệ thiên, Ngư dược vu uyên”. Ngôn kì thượng hạ sát dã.

君 子 之 道 費 而 隱． 夫 婦 之 愚 可 以 與 知 焉． 及 其 至 也， 雖 聖 人 亦 有 所 不 知 焉． 夫 婦 之 不 肖 可 以 能 行 焉． 及 其 至 也， 雖 聖 人 亦 有 所 不 能 焉．

天 地 之 大 也， 人 猶 有 所 撼． 故 君 子 語 大， 天 下 莫 能 載 焉， 敔 小，天 下 莫 能 破 焉．

詩 云： 鳶 飛 戾 天， 魚 躍 于 淵． 言 其 上 下 察 也．

Dịch nghĩa:

Đạo của người quân tử thật rộng lớn nhưng cũng rất vi diệu khó xét. Dẫu là những người ngu dốt trong đám đàn ông, đàn bà bình thường, cũng có thể biết được phần nào. Còn như đến đỉnh điểm của nó, thì dẫu thánh nhân cũng còn có điều không biết. Dẫu là những người kém cỏi trong đám đàn ông, đàn bà bình thường, cũng có thể thi hành được phần nào. Còn như đến đỉnh điểm của nó, thì dẫu thánh nhân cũng còn có điều không làm được.

Rộng lớn như trời đất, mà người ta còn cảm thấy có chỗ không vừa ý. Cho nên đạo của người quân tử, nếu nói chỗ lớn, thì trong thiên hạ chẳng có gì có thể bao chứa được nó; nếu nói chỗ nhỏ, thì trong thiên hạ chẳng có gì có thể tách chia được nó.

Kinh Thi nói: “Con diều bay lên trời cao, con cá lặn xuống vực sâu”. Tức là nói cả trên trời, dưới đất vậy.

Chú giải:

Chương thứ mười hai này là lời của Tử Tư. Có lẽ nhằm nói rõ ý “đạo bất khả ly” của chương đầu. Tám chương dưới đây dẫn nhiều lời của Khổng Tử để làm rõ thêm điều đó.

Chương thứ mười ba

Tử viết: đạo bất viễn nhân; nhân chi vi đạo nhi viễn nhân, bất khả dĩ vi đạo. Thi vân: phạt kha phạt kha, kỳ tắc bất viễn, chấp kha dĩ phạt kha, nghễ nhi thị chi; do dĩ vi viễn; cố quân tử dĩ nhân tri nhân, cải nhi chỉ.

子 曰： 道 不 遠 人； 人 之 爲 道 而 遠 人， 不 可 以 爲 道． 詩 云： 伐 柯 伐 柯， 其 則 不 遠， 執 柯 以 伐 柯， 睨 而 視 之； 猶 以 爲 遠； 故 君 子 以 人 知 人， 改 而 止．

Dịch nghĩa:

Khổng Tử nói: “Đạo vốn chẳng xa người. Người ta nếu muốn thực hành đạo mà rời xa con người, như thế thì không thể thực hành được đạo”. Kinh thi nói: “Đẽo cán búa, đẽo cán búa! Thì cách thức đâu có xa (mẫu cán búa ở ngay trư mắt đó). Tay cầm cái búa để gọt đẽo một cái cán búa, chỉ liếc mắt đã có thể nhìn thấy ngay mẫu, mà còn lấy làm xa”. Cho nên người quân tử dùng cái đạo lí vốn sẵn có ở người để uốn nắn sửa chữa con người, kì đến khi uốn nắn sửa chữa được mới thôi.

Trung thứ vi đạo bất viễn, thi chư kỷ nhi bất nguyện, diệc vật thi ư nhân.

忠 恕 违 道 不 遠， 施 潴 己 而 不 願， 亦 勿 施 於 人．

Dịch nghĩa:

Phẩm chất “trung thứ” khác với đạo Trung dung không xa. Điều gì thực hiện cho bản thân mình mà mình không muốn, thì cũng đừng áp đặt cho người khác.

Quân tử chi đạo tứ, Khâu vị năng nhất yên. Sở cầu hồ tử dĩ sự phụ, vị năng giã; sở cầu hồ thần dĩ sự quân, vị năng giã; sở cầu hồ đệ, dĩ sự huynh, vị năng giã; sở cầu hồ bằng hữu tiên thi chi, vị năng giã; dung đức chi hành, dung ngôn chi cẩn; hữu sở bất túc, bất cảm bất miễn; hữu dư bất cảm tận, ngôn cố hạnh, hạnh cố ngôn; quân tử hồ bất tháo tháo nhĩ.
君 子 之 道 四， 丘 未 能 一 蔫， 所 求 乎 子， 以 亊 父， 未 能 也； 所 求 乎 臣 以 亊 君， 未 能 也； 所 求 乎 苐 以 亊 兄， 未 能 也； 所 求 乎 朋 友， 先 施 之， 未 能 也； 庸 德 之 行， 庸 言 之 謹， 有 所 不 足， 不 敢 不 勉． 有 餘， 不 敢 盡， 言 顧 行， 行 顧， 君 子 乎 不 慥 慥 爾．

Dịch nghĩa:

Đạo của người quân tử có bốn điều, Khâu tôi chưa làm được một: Điều gì mình yêu cầu ở con, thì mình đem điều đó mà thờ bố, điều này tôi chưa làm được; Điều gì mình yêu cầu ở người thuộc hạ, thì mình đem điều đó mà thờ vua, điều này tôi chưa làm được; Điều gì mình yêu cầu ở người em, thì đem điều đó mà thờ anh, điều này tôi chưa làm được; Điều gì mình yêu cầu ở bạn bè thì đem điều đó mà thực hiện trước với bạn bè mình, điều này tôi chưa làm được. Về việc thi hành những phẩm đức bình thường, cần thận trọng nói năng thường ngày, nếu có chỗ bất túc, thì chẳng dám không cố gắng vươn lên, nếu làm được nhiều hơn nói, thì cũng chẳng dám nói hết. Nói lời phải chú ý đến việc làm của mình, việc làm phải chú ý đến lời nói. Người quân tử có lẽ nào không chăm chắm thực hành điều đó?

Chương thứ mười bốn

Quân tử tố kỳ vị nhi hành, bất nguyện hồ kỳ ngoại. Tố phú quý, hành hồ phú quý; tố bần tiện, hành hồ bần tiện; tố di địch, hành hồ di địch; tố hoạn nạn hành hồ hoạn nạn; quân tử vô nhập nhi bất tự đắc yên.

君 子 素 其 位 而 行， 不 願 乎 其 外． 素 富 貴 行 乎 富 貴； 素 貧 賤 行 乎 貧 賤； 素 夷 狄 行 乎 夷 狄； 素 患 難 行 乎 患 難； 君 子 無 入 而 不 自 得 焉．

Tại thượng vị bất lăng hạ, tại hạ vị bất viên thượng; chính kỷ nhi bất cầu ư nhân tắc vô oán; thượng bất oán thiên, hạ bất vưu nhân.

在 上 位 不 陵 下，在 下 位 不 猨 上，正 己 而 不 求 於 人， 則 無 怨， 上 不 怨 天， 下 不 尤 人．

Cố quan-tử cư dị dĩ sĩ mệnh; tiểu nhân hành hiểm dĩ kiểu hạnh.

故 君 子 居 易 以 俟 命； 小 人 行 險 以 幸．

Tử viết: xạ hữu tự hồ quân tử; thất chư chính hộc, phản cầu chư kỳ thân.

子 曰： 射 有 似 乎 君 子； 失 諸 正 鹄， 反 求 諸 其 身．

Dịch nghĩa:

Người quân tử căn cứ vào địa vị hiện tại của mình mà hành động, không ham cái ở ngoài bổn phận của mình. Ở vào địa vị giàu sang, thì làm theo cách giàu sang; ở vào địa vị nghèo hèn, thì làm theo cách nghèo hèn; ở vào địa vị di địch thì làm theo cách di địch; ở vào cảnh hoạn nạn, thì làm theo cách của người trong hoạn nạn. Quân tử dù ở vào hoàn cảnh nào cũng tự tìm thấy niềm vui của mình (không vì ở vào cảnh nào mà không tự đắc).

Ở địa vị cao, không chèn ép bắt nạt người dưới; ở địa vị thấp, không vin trèo nịnh bợ người trên; giữ đúng bản thân mình mà không xin xỏ người khác, thì không có gì phải oán hận, trên không oán Trời, dưới không trách người.

Cho nên người quân tử cư xử bình dị để chờ mệnh Trời, còn kẻ tiểu nhân thì mạo hiểm để cầu may.

Khổng Tử nói: “Phép bắn cung có chỗ giống như đạo quân tử. Bắn không trúng đích, thì hãy trở lại tìm nguyên nhân ở chính bản thân mình”.

Chương thứ mười lăm

Quân tử chi đạo, thí như hành viễn tất tự nhĩ; thí như đăng cao, tất tự ty.

君 子 之 道， 如 行 遠， 必 自 邇； 辟 如 登 高， 必 自 卑．

Thi¹ viết: “Thê tử hảo hợp, Như cổ sắt cầm, Huynh đệ kí hấp², hoà lạc thả thầm; nghi nhĩ thất gia, lạc nhĩ thê noa³”.

诗 曰： 妻 子 好 合， 如 鼓 瑟 琴． 兄 第 既 翕， 和 乐 且 眈． 宜 爾 室 家， 樂 爾 妻 帑．

Tử viết: “Phụ mẫu kì thuận hĩ hồ”⁴.

子 曰： 父 母 其 順 矣 乎！

Dịch nghĩa:

Đạo của người quân tử cũng ví như đi đường xa, tất phải bắt đầu từ chỗ gần, ví như leo lên đỉnh cao, tất phải bắt đầu từ nơi thấp.

Kinh thi nói: “Vợ con hoà hợp, như gảy đàn cầm đàn sắt. Anh em hoà hợp, thì hoà vui lâu dài. Gia đình hoà thuận, vợ con được vui vầy”.

Khổng Tử nói: “Cha mẹ hẳn là vui lòng vậy!”

Chú giải:

1.Thi. Tiểu nhã. Thường đệ  詩． 小 雅． 棣, chương 7, câu 1-4 và chương 8, câu 1-2.

Chữ  眈  trong Kinh Thi  viết  谌 [?]

2.Hấp 翕: nghĩa như “hợp” 合.

3.Noa 帑: con cháu.

4.Tử Tư dẫn lời bình của Khổng Tử khi đọc đến bài Thường đệ cốt để làm sáng cái ý “hành viễn tự nhĩ” và “đăng cao tự ti”.

Chương thứ mười sáu
Tử viết: quỷ thần chi vi đức, kỳ thịnh hỹ hồ; thị chi nhi phất kiến, thính chi nhi phất văn, thể vật nhi bất khả di: Sử thiên hạ chi nhân trai minh thịnh phục dĩ thừa tế tự dương dương hồ như tại kỳ thượng, như tại kỳ tả hữu. Thi¹ viết: “Thần chi cách tư, (1) bất khả đạc² tư, thần khả dịch³ tư⁴; phù vi chi hiển, thành chi bất khả yểm, như thử phù”.
子 曰： 鬼 神 之 爲 德， 其 盛 矣 乎！ 视 之 而 弗 見， 聽 之 而 弗 聞， 體 物 而 不 可 遺． 使 天 下 之 人 齋 明 盛 服 以 丞 祭 祀 洋 洋 乎 如 在 其 上， 如 在 其 左 右．詩 曰： 神 之 格 思， 不 可 度 思， 矧 可 射 思， 夫 微 之 顯， 誠 之 不 可 揜， 如 此 夫！

Dịch nghĩa:

Công đức của quỷ thần, thật to lớn xiết bao! Dẫu là nhìn thì không thấy, tai cũng không nghe, nhưng thể hiện ra ở mọi vật thì chẳng thể sót thứ gì. Khiến thiên hạ đều trai giới tắm gội, ăn mặc chỉnh tề đẹp đẽ mà tế tự. Dường như khắp nơi đều có linh khí của quỷ thần, như ở trên đầu mọi người, lại như ở bên trái bên phải mọi người.

Kinh thi nói rằng: “Quỷ thần đến với ta lúc nào, ta không thể dò biết được. Ta há dám coi thường mà không cung kính?”. Quỷ thần vừa vi diệu kín đáo, lại vừa hiển hách rõ rệt, sự thành thật không thể che đậy được, chính là như vậy chăng!

Chú giải:

1.Thi. Đại nhã. Ức 詩．大雅．抑 chương 7, câu 8-10

2.Đạc 度: thăm dò

3.Dịch 射: Kinh Thi viết 斁, nghĩa là chán

4.Tư 思: hư từ cuối câu.

Chương thứ mười bảy

Tử viết: “Thuấn kỳ đại hiếu dã dư! Đức vi Thánh nhân, tôn vi Thiên Tử, phú hữu tứ hải chi nội; tông miếu hưởng chi; tử tôn bảo chi. Cố đại đức tất đắc kỳ vị, tất đắc kỳ lộc, tất đắc kỳ danh, tất đắc kỳ thọ”.

子 曰： 舜 其 大 孝 也 與！ 德 爲 聖 人， 尊 爲 天 子， 富 右 四 海 之 内； 宗 廟 饗 之， 子 孫 保 之． 故 大 德 必 得 其 位， 必 得 其 祿， 必 得 其 名， 必 得 其 壽．

Cố Thiên chi sinh vật, tất nhân kỳ tài nhi đốc yên. Cố tài giả bồi chi; khuynh giả phúc chi.

故 天 之 生 物， 必 因 其 材 而 篤 焉． 故 裁 者 培 之， 傾 者 覆 之．

Thi viết: Gia lạc quân tử, hiến hiến lệnh đức; nghi dân nghi nhân, thụ lộc vu Thiên, bảo hựu mệnh chi, tự Thiên nhân chi”.

詩 曰： 嘉 樂 君 子， 憲 憲 令 德， 宜 民 宜 人， 受 禄 于 天， 保 佑 命 之， 自 天 申 之．

Cố đại đức giả tất thụ Mệnh.

故 大 德 者 必 受 命．

Dịch nghĩa:

Khổng Tử nói: “Thuấn thật là đại hiếu! Đức đáng gọi là thánh nhân, địa vị tôn quý là thiên tử, của cải bao gồm cả bốn biển, Tông miếu cung phụng ông, con cháu đời đời tế tự ông. Cho nên người có đức lớn ắt có được địa vị, ắt có được hậu lộc, ắt có được danh dự, ắt có được trường thọ”.

Có thể thấy rằng Trời sinh muôn vật, ắt sẽ căn cứ vào tài chất khác nhau của muôn vật mà bồi dưỡng thêm. Đáng vun trồng thì bồi đắp, con vật nghiên đổ thì vùi lấp đi.

Kinh thi nói: “Người quân tử hiền lành vui tươi, Đức tốt thật là rạng rỡ, Muôn dân và trăm quan thích hợp, Thọ hưởng phúc lộc Trời ban. Trời phù hộ bảo ban Người thành công, Dày tăng thêm phúc lộc cho Người”.

Cho nên người có đức lớn ắt được thụ mệnh Trời.

Chú giải:

1.Tài 材: tức là cái chất, chất liệu.

2.Đốc 篤: dày, làm cho dày thêm.

3.Thi. Đại nhã. Gia lạc 詩． 大 雅． 椵 樂, chương 1, câu 1-6. Chữ “gia” trong Kinh Thi viết 椵 là giả tá của chữ “gia” 嘉 này, nghĩa là tốt đẹp.

4.Chữ “hiến hiến” 憲 憲 ở đây nên viết: “hiển hiển” 顯顯 như ở trong Kinh Thi.

5.Thân 申: một lần nữa, lại thêm.

Chương thứ mười tám

Tử viết: "Vô ưu giả, kỳ duy Văn Vương hồ. Dĩ Vương Quí vi phụ, dĩ Võ Vương vi tử; phụ tác chi, tử thuật chi. Võ Vương toản Thái Vương, Vương Quí, Văn Vương chi tự.

子 曰： 無 憂 者， 其 惟 文 王 乎. 以 王 季 為 父， 以 武 王 為 子.  父 作 之， 子 述  之. 武 王 纘 大 王、 王 季、 文 王 之 緒.

Nhất nhung y, nhi hữu thiên hạ. Thân bất thất thiên hạ chi hiển danh. Tôn vi Thiên tử, phú hữu tứ hải chi nội, tông miếu hưởng chi, tử tôn bảo chi Võ Vương mạt thụ Mệnh. Châu công thành Văn Võ chi đức; truy vương Thái Vương, Vương Quí, thượng tự tiên công, dĩ Thiên tử chi lễ. Tư lễ dã đạt hồ chư hầu, đại phu cập sĩ, thứ nhân. Phụ vi đại phu, tử vi sĩ, táng dĩ đại phu, tế dĩ sĩ. Phụ vi sĩ, tử vi đại phu, táng dĩ sĩ, tế dĩ đại phu. Cơ chi tang đạt hồ đại phu. Tam niên chi tang đạt hồ Thiên tử. Phụ mẫu chi tang, vô quí tiện nhất dã.

壹 戎 衣， 而 有 天 下. 身 不 失 天 下 之 顯 名. 尊 為 天 子。 富 有 四 海 之 內。 宗 廟 饗 之. 子 孫 保 之. 武 王 末 受 命， 周 公 成 文 武 之 德. 追 王 大、 王 季， 上 祀 先 公 以 天 子 之 禮。 斯 禮 也， 達 乎 諸 侯 大 夫， 及 士 庶 人. 父 為 大 夫， 子 為 士； 葬 以 大 夫， 祭 以 士. 父 為 士， 子 為 大 夫； 葬 以 士， 祭 以 大 夫. 期 之 喪， 達 乎 大 夫； 三 年 之 喪， 達 乎 天 子； 父 母 之 喪， 無 貴 賤， 一 也.

Dịch nghĩa:

Khổng Tử nói: "Không lo lắng gì, có lẽ chỉ có Văn Vương? Có được Vương Quý làm bố, có được Võ Vương làm con. Bố thì sáng nghiệp, con thì kế thừa. Võ Vương kế thừa sự nghiệp của Thái Vương, Vương Quý và Văn Vương, một tấm nhung y [diệt được Ân Trụ] mà có được thiên hạ, tự mình có được thanh danh hiển hách trong thiên hạ. Địa vị tôn quý là Thiên tử, giàu có gồm cả trong bốn biển. Tông miếu cung phụng ông, con cháu tế tự ông. Võ vương cuối đời chịu mệnh Trời, Chu Công cuối cùng hoàn thành được công đức của Văn Vương và Võ Vương, truy phong Thái Vương và Vương Quý làm Vương, dùng lễ Thiên tử mà tế tự tổ tiên. Lễ nghi đó mở rộng ra đến chư hầu, đại phu cho đến cả kẻ sĩ và thứ dân. Phàm cha là đại phu, con là sĩ, thì cha chết được chôn cất theo lễ đại phu, tế tự theo lễ sĩ. Cha là sĩ, con là đại phu, thì khi cha chết được chôn cất theo lễ sĩ, tế tự theo lễ đại phu. Kì tang đầy năm thì làm cho đến bậc đại phu. Lễ tang ba năm thì làm đối với Thiên tử. Tang bố mẹ, không phân biệt sang hèn, đều như nhau”.

Chú giải:

1. Nhất nhung y 壹戎衣 Nhung y tức chiến y, giáp trụ. Một lần khoác giáp trụ để đánh diệt Ân Trụ.

2. Thượng tự tiên công 上祀先公 Thờ tự tổ tiên cho lên đến Hậu Tắc (đều dùng lễ Thiên tử).

Chế định thành lễ pháp, cho đến cả thiên hạ cho phép chôn cất theo tước của người chết và tế tự theo lộc của người sống.

Chương thứ mười chín

Tử viết: Võ Vương, Châu Công kỳ đạt hiếu hỹ hồi. Phù hiếu giả, thiện kế nhân chi chí, thiện thuật nhân chi sự giả dã.

子 曰:「武 王、 周 公， 其 達 孝 矣 乎. 夫 孝 者， 善 繼 人 之 志， 善 述 人 之 事 者 也.

Xuân thu tu kỳ tổ miếu, trần kỳ tông khí, thiết kỳ thường y, tiến kỳ thi thực.

春 秋，修 其 祖 廟， 陳 其 宗 器， 設 其 裳 衣， 薦  其 時 食.

Tông - miếu chi lễ, sở dĩ tự chiêu mục dã. Tự tước, sở dĩ biện quí tiện dã. Tự sự, sở dĩ biện hiền dã.

宗 廟 之 禮， 所 以 序 昭 穆 也. 序 爵， 所 以 辨 貴 賤 也. 序 事， 所 以 辨 賢 也.

Lữ thù hạ vị thượng, sở dĩ đãi tiện dã. Yến mao, sở dĩ tự xỉ dã.

旅 酬 下 為 上， 所 以 達 賤 也. 燕 毛 所 以 序 齒 也.

Tiễn kỳ vị, hành kỳ lễ, tấu kỳ nhạc, kính kỳ sở tôn, ái kỳ sự thân, sự tử như sự sinh, sự vong như sự tồn, hiếu chi chí giã.

踐 其 位， 行 其 禮， 奏 其 樂， 敬 其 所 尊， 愛 其 所 親， 事 死 如 事 生， 事 亡 如 事 存， 孝 之 至 也.

Giao Xã chi lễ, sở dĩ sự Thượng đế dã. Tông miếu chi lễ sở dĩ tự hồ kỳ tiên dã. Minh hồ Giao Xã chi lễ. Đế Thường chi nghĩa, trị quốc kỳ như thị chư chưởng hồ. Hứa đệ thập cửu chương.

郊 社 之 禮，所 以 事上 帝 也. 宗 廟 之 禮，所 以 祀 乎 其 先 也. 明 乎 郊 社 之 禮，禘 嘗 之義 ，治 國 其 如 示 諸 掌 乎.」 右第十九章.

Dịch nghĩa:

Khổng Tử nói: "Võ Vương và Chu Công có thể nói là đạt tới tột bậc đạo hiếu rồi chăng? Gọi rằng hiếu, tức là khéo biết nối chí tiền nhân, khéo biết hoàn thành sự nghiệp của tiền nhân.

Mùa xuân và mùa thu sửa sang tổ miếu, bày đồ tế khí, trần thiết áo xiêm của người xưa, mùa nào tiến dâng thứ ấy. Lễ tiết của tông miếu, cốt là để sắp xếp thứ tự chiêu mục. Sắp xếp thứ tự tước vị, cốt là để phân biệt đẳng cấp quý tiện. Sắp xếp thứ tự chức việc, cốt là để phân rõ tài năng cao thấp. Khi Lữ thù, người bậc thấp rót mời người bậc cao, là cốt để cho người bậc thấp cũng được dự vào yến ẩm. Trong yến ẩm, xếp chỗ ngồi theo tuổi tác, là cốt để phân biệt trẻ già trưởng ấu. Đặt chân lên vị trí của ông cha, hành cái lễ của ông cha, diễn tấu bản nhạc ấy của ông cha, kính trọng những người mà ông cha tôn quý, yêu mến những người mà ông cha từng thân yêu, thờ người đã chết như khi thờ người đang sống, cúng tế vong linh như khi người đang còn, thật là hiếu đến tột bậc vậy! Lễ nghi tế Giao tế Xã, là để thờ Thượng đế. Lễ nghi tông miếu là để tế tự tổ tiên. Biết rõ ý nghĩa của lễ Giao Xã và lễ Đế lễ thường, thì cai trị đất nước cũng dễ như bày ra trên bàn tay vậy.

Chú giải:

1.Chiêu mục 昭穆: Sự sắp xếp thứ tự vai vế ở tông miếu thần chủ ở thái miếu, ở mộ địa và tế tự trong chế độ tông pháp. “Chiêu mục giả, sở dĩ biệt phụ tử, viễn cận, trưởng ấu, thân sơ chi tự nhi vô loạn dã" (Chiêu mục là cốt để phân biệt thứ tự cha con, xa gần, lớn bé, thân sơ, để không rối loạn - Lễ kí Tế thống). Trong tông miếu thì Thái tổ ở giữa, hai bên là giáp thất (tả hữu). Thiên tử tam chiêu tam mục.

Tổ miếu của đời thứ hai, tư, sáu ở phía trước giáp thất tả. Tổ miếu của đời thứ ba, năm, bảy ở phía trước giáp thất hữu. Miếu Thái tổ thì "bách thế bất thiên" (trăm đời không dời - Lễ kí. Đại truyện) còn các tổ tiên khác sau bảy đời thì dời đi. Thế thứ chiêu mục biểu thị thứ tự kế thừa ngôi vua, nếu không phải là cha chết truyền ngôi cho con "thì cũng phải theo thứ tự truyền ngôi mà xếp chiêu mục" (Cù Đồng Tổ, Trung Quốc phong kiến xã hội). Thần chủ trong tổ miếu, cũng là Thái tổ ở giữa, sắp xếp theo thứ tự chiêu mục. Mộ táng cũng "Tiên vương chi táng cư trung, dĩ chiêu mục vi tả hữu "(mộ tiên vương ở giữa, theo chiêu mục mà táng bên tả bên hữu - Chu Lễ. Trưng nhân). Khi tế tự, con cháu xếp hàng để hành lễ cũng có chiêu mục. Thời bấy giờ, hết sức coi trọng khái niệm "chiêu mục", ai vi phạm bị lên án nặng nề.

2.Lữ thù 旅酬: Lữ là lễ tế thần núi. "Quý thị lữ ư Thái Sơn" (Họ Quý tế Lữ ở núi Thái Sơn - Luận ngữ. Bát dật). Lữ vốn là lễ của vua, họ Quý tiếm tạm.

Lữ thù ở đây nói chung việc chúc rượu sau khi tế lễ.

3.Giao tế 郊祭. Lễ tế giao, cũng gọi 郊祀 giao tự. Thời cổ, thiên từ "tự thiên địa” (tế Trời Đất) ở ngoại thành (giao ngoại). Chế độ nhà Chu "đông nhật chí, tế Trời ở Nam giao, để đón ngày dài, hạ nhật chí, tế Địa kì" (Sử kí Phong thiền thư). Trong Khổng Tử gia ngữ. Giao vấn 郊問 có chép câu Khổng Tử trả lời Lỗ Định Công: “Vạn vật bản hồ thiên, nhân bản hồ tổ, Giao chi tế dã" (Muôn vật gốc ở Trời, người ta gốc ở tổ, đó là ý nghĩa của tế Giao). Đời Chu thì tế Hậu Tắc phối thiên, đời Hán thì tế Cao Tổ phối Thiên. Sau đó các triều đại tương truyền, thành đại lễ của thời đại phong kiến. Xã là lễ tế Đất về mùa hạ.

4.Đế Thường chi lễ 禘嘗之禮. Lễ tiết tế tự tổ tiên ở tông miếu thời Chu theo từng mùa. Lễ kí. Tề thống chép. "Phàm tế hữu tứ thời: xuân tế viết Dược, hạ tế viết Đế thu tế viết Thường, đông tế viết Chưng (Phàm lễ tế có bốn mùa: Tế mùa xuân gọi là Dược, tế mùa hạ gọi là Đế, tế mùa thu gọi là Thường, tế mùa đông gọi là Chưng 蒸). Lễ Đế là lúc dương thịnh, lễ Thường là lúc âm thịnh. Cho nên tế lễ không gì trọng hơn Đế Thường. Đế Thường cũng là cách gọi chung tế lễ bốn mùa thời Chu.

Chương thứ hai mươi

Ai công vấn chính.

哀 公 問 政.

Tử viết: "Văn, Võ chi chính, bố tại phương sách Kỳ nhân tồn, tắc kỳ chính cử. Kỳ nhân vong, tắc kỳ chính tức. Nhân đạo mẫn chính; địa đạo mẫn thụ. Phù, chính dã giả, bồ lư dã. Cổ vi chính tại nhân; thủ nhân dĩ thân; tu thân dĩ đạo; tu đạo dĩ nhân. Nhân giả nhân dã, thân thân vi đại. Nghĩa giả nghi giã; tôn hiền vi đại. Thân thân chi sái, tôn hiền chi đẳng, lễ sở sinh giã.

子 曰：「文 武 之 政，布 在 方 策. 其 人 存，則 其 政 舉； 其 人 亡，則 其 政 息. 人 道 敏 政，地 道 敏 樹。夫 政 也 者，蒲 盧 也. 故 為 政 在 人. 取 人 以 身. 修 身 以 道. 修 道 以 仁. 仁 者，人 也，親 親 為 大. 義 者，宜 也，尊 賢 為 大. 親 親 之 殺，尊 賢 之 等，禮 所 生 也.

Tại hạ vị bất hoạch hồ thượng, dân bất khả đắc nhi trị hỹ.

在 下 位， 不 獲 乎 上， 民 不 可 得 而 治 矣.

Cố quân tử bất khả dĩ bất tu thân. Tư tu thân, bất khả dĩ bất sự thân. Tư sự thân, bất khả dĩ bất tri nhân. Tư tri nhân, bất khả dĩ bất tri Thiên.

故 君 子， 不 可 以 不 修 身. 思 修 身， 不 可 以 不 事 親. 思 事 親， 不 可 以 不 知 人. 思 知 人， 不 可 以 不 知 天.

Thiên hạ chi đạt đạo ngũ; sở dĩ hành chi giả tam. Viết quân thần dã, phụ tử dã, phu phụ dã, côn đệ dã, bằng hữu chi giao dã, ngũ giả thiên hạ chi đạt đạo dã. Trí, nhân, dũng tam giả; thiên hạ chi đạt đức dã. Sở dĩ hành chi giả nhất dã.

天 下 之 達 道 五， 所 以 行 之 者 三， 曰： 君 臣 也、 父 子 也、 夫 婦 也、昆 弟 也、朋 友 之 交 也. 五 者，天 下 之 達 道 也. 知、仁、勇 三 者，天 下 之 達 德 也. 所 以 行 之 者 一 也.

Hoặc sinh nhi tri chi; hoặc học nhi tri chi; hoặc khốn nhi tri chi. Cập kỳ tri chi nhất dã. Hoặc an nhi hành chi; hoặc lợi nhi hành chi; hoặc miễn cưỡng nhi hành chi. Cập kì thành công nhất dã.

或 生 而 知 之； 或 學 而 知 之； 或 困 而 知 之： 及 其 知 之， 一 也. 或 安 而 行 之； 或 利 而 行 之； 或 勉 強 而 行 之： 及 其 成 功， 一 也.

Tử viết: “Hiếu học cận hồ trí. Lực hành cận hồ nhân. Tri sỉ cận hồ dũng. Tri tư tam giả, tắc tri sở dĩ tu thân. Tri sở dĩ tu thân, tắc tri sở dĩ trị nhân. Tri sở dĩ trị nhân tắc tri sở dĩ trị thiên hạ quốc gia hỹ.

子 曰：「好 學 近 乎 知. 力 行 近 乎 仁. 知 恥 近 乎 勇. 知 斯 三 者， 則 知 所 以 修 身. 知 所 以 修 身， 則 知 所 以 治 人. 知 所 以 治 人， 則 知 所 以 治 天 下 國 家 矣.

Phàm vi thiên-hạ quốc-gia hữu cửu kinh; viết: tu thân dã, tôn hiền dã, thân thân dã, kính đại thần dã, thể quần thần dã, tử thứ dân dã, lai bách công đã, nhu viễn nhân dã, hoài chư hầu dã.

凡 為 天 下 國 家 有 九 經， 曰： 修 身 也、 尊 賢 也、 親 親 也、 敬 大 臣 也 、 體 群 臣 也、 子 庶 民 也、 來 百 工 也、 柔 遠 人 也、 懷 諸 侯 也.

Tu thân, tắc đạo lập. Tôn hiền, tắc bất hoặc. Thân thân tắc chư phụ côn đệ bất oán. Kính đại thần, tắc bất huyễn. Thể quần thần, tắc sĩ chi báo lễ trọng. Tử thứ dân, tắc bách tính khuyến. Lai bách công, tắc tài dụng túc. Nhu viễn nhân tắc tứ phương qui chi. Hoài chư hầu, tắc thiên hạ uý chi.

修 身， 則 道 立. 尊 賢， 則 不 感. 親 親， 則 諸 父 昆 弟 不 怨. 敬 大 臣， 則 不 眩. 體 群 臣， 則 士 之 報 體 重. 子 庶 民， 則 百 姓 勸. 來 百 工， 則 財 用 足. 柔 遠 人， 則 四 方 歸 之. 懷 諸 侯， 則 天 下 畏 之.

Trai minh, thịnh phục, phi lễ bất động; sở dĩ tu thân dã. Khử sàm, viễn sắc, tiện hoá nhi quí đức; sở dĩ khuyến hiền dã. Tôn kỳ vị, trọng kỳ lộc, đồng kỳ hiếu ố, sở dĩ khuyến thân thân dã. Quan thịnh nhậm sử, sở dĩ khuyến đại thần dã. Trung tín, trọng lộc; sở dĩ khuyến sĩ dã. Thi sử, bạc liễm; sở dĩ khuyến bách-tính dã. Nhật tỉnh, nguyệt thí khái lẫm xứng sự, sở dĩ khuyến bách-công dã. Tống vãng, nghênh lai, gia thiện, nhi căng bất năng; sở dĩ nhu viễn nhân dã. Kế tuyệt thế, cử phế quốc, trị loạn, trị nguy, triều sính dĩ thì, hậu vãng nhi bạc lai; sở dĩ hoài chư-hầu dã.

齊 明 盛 服， 非 體 不 動： 所 以 修 身 也. 去 讒 遠 色， 賤 貨 而 貴 德， 所 以 勸 賢 也. 尊 其 位， 重 其 祿， 同 其 好 惡， 所 以 勸 親 親 也. 官 盛 任 使， 所 以 勸 大 臣 也. 忠 信 重 祿， 所 以 勸 士 也. 時 使 薄 斂， 所 以 勸 百 姓 也. 日 省 月 試， 既 稟 稱 事， 所 以 勸 百 工 也. 送 往 迎 來， 嘉 善 而 矜 不 能 所 以 柔 遠 人也. 繼 絕 世， 舉 廢 國， 治 亂 持 危， 朝 聘 以 時， 厚 往 而 薄 來， 所 以 懷 諸 侯 也.

Phàm vi thiên-hạ quốc-gia hữu cửu kinh; sơ dĩ hành chi giả nhất dã. Phàm sự dự, tắc lập; bất dự, tắc phế. Ngôn tiền định tắc bất cáp. Sự tiền định, tắc bất khốn. Hạnh tiền định, tắc bất cữu. Đạo tiền định, tắc bất cùng.

凡 為 天 下 國 家 有 九 經， 所 以 行 之 者 一 也. 凡 事， 豫 則 立， 不 豫 則 廢. 言 前 定， 則 不 跲. 事 前 定， 則 不 困. 行 前 定， 則 不 疚. 道 前 定， 則 不 窮.

Tại hạ vị bất hoạch hồ thượng, dân bất khả đắc nhi trị hỹ. Hoạch hồ thượng hữu đạo; bất tín hồ bằng-hữu, bất hoạch hồ thượng hỹ. Tín hồ bằng-hữu hữu đạo; bất thuận hồ thân, bất tín hồ bằng-hữu hy. Thuận hồ thân hữu đạo; phản chư thân bất thành, bất thuận hồ thân hy. Thành thân hữu đạo; bất minh hồ thiện bất thành hồ thân hỹ.

在 下 位 不 獲 乎 上， 民 不 可 得 而 治 矣. 獲 乎 上 有 道： 不 信 乎 朋 友， 不 獲 乎 上 矣. 信 乎 朋 友 有 道： 不 順 乎 親， 不 信 乎 朋 友 矣. 順 乎 親 有 道： 反 者 身 不 誠， 不 順 乎 親 矣. 誠 身 有 道：  不 明 乎 善，不 誠 乎 身 矣.

Thành giả, thiên chi Đạo dã, Thành chi giả, nhân chi Đạo dã. Thành giả, bất miễn nhi trúng; bất tư nhi đắc; thung-đung Trung-đạo; Thánh-nhân dã. Thành chi giả, trạch thiện nhi cố chấp chi giả dã. Bác học chi, thẩm vấn chi, thận tư chi, minh biện chi, đốc hành chi.

誠 者， 天 之 道 也. 誠 之 者， 人 之 道 也. 誠 者， 不 勉 而 中 不 思 而 得： 從 容 中 道， 聖 人 也. 誠 之 者， 擇 善 而 固 執 之 者 也. 博 學 之 審 問 之，慎 思 之 明辨 之，篤 行 之.

Hữu phất học, học chi phất năng, phất thố dã. Hữu phất vấn, vấn chi phất tri, phất thố dã. Hữu phất tư, tư chi phất đắc, phất thố dã. Hữu phất biện, biện chi bất minh, phất thố dã. Hữu phất hành, hành chi phất đốc, phất thố dã. Nhân nhất năng chi, kỷ bách chi; nhân thập năng chi, kỷ thiên chi. Quả năng thử đạo hỹ, tuy ngu tất minh, tuy nhu tất cường.

有 弗 學， 學 之 弗 能， 弗 措 也. 有 弗 問， 問 之 弗 知， 弗 措 也. 有 弗 思， 思 之 弗 得， 弗 措 也. 有 弗 辨， 辨 之 弗 明， 弗 措 也. 有 弗 行， 行 之 弗 篤， 弗 措 也. 人 一 能 之， 己 百 之. 人 十 能 之， 己 千 之. 果 能 此 道 矣， 雖 愚 必 明， 雖 柔 必 強.」

Dịch nghĩa:

[Lỗ] Ai Công hỏi việc chính trị.

Khổng Tử đáp: "Chính sự của Văn Vương, Võ Vương đều ghi chép ở trong điển tịch cả. Nếu ngày nay vẫn còn những con người như Văn Vương Võ Vương, thì chính sự ấy có thể thi hành được. Không còn những con người như vậy, thì chính sự ấy cũng chấm dứt. Người [cầm quyền] có tài đức thì chính sự mau thịnh, [cũng giống như] đất màu mỡ thì cây cối mau sinh trưởng. Chính sự, cũng như cây lau cây sậy vậy [sinh trưởng rất nhanh]. Cho nên thi hành chính sự, cốt ở con người. Chọn dùng được người là cốt ở mình. Sửa mình thì phải theo Đạo, theo Đạo thì trước hết phải "nhân". "Nhân" chính là tính người, kính yêu người thân là điều lớn nhất [trong chữ nhân]. "Nghĩa" chính là "nghi", là cư xử cho hợp lẽ, tôn trọng người hiền là điều lớn nhất [trong chữ "nghĩa"]. Kính trọng người thân có phân biệt thân sơ, tôn trọng người hiền có phân chia đẳng cấp, lễ từ đó mà sinh ra.

Cho nên người quân tử không thể không tu thân. Muốn tu thân không thể không kính thờ cha mẹ. Muốn kính thờ cha mẹ, không thể không hiểu biết [đạo] người. Muốn hiểu biết [đạo] người, không thể không hiểu biết [đạo] Trời.

Đạo lí luân thường chung trong thiên hạ có năm điều dùng để thực hành năm điều ấy phải có ba phẩm chất. Đó là vua tôi, cha con, chồng vợ, anh em, bằng hữu năm mối quan hệ ấy là đạo lí luân thường chung trong thiên hạ. Còn ba điểm trí, nhân, dũng là những phẩm đức chung trong thiên hạ, [Ba phẩm đức để thi hành năm đạo là tuy là ba nhưng cũng như một.

Có những người sinh ra đã biết điều đó, có những người phải học rồi mới biết điều đó, lại có những người gặp khốn hoặc rồi mới biết điều đó. Nhưng khi đã biết rồi thì cũng như nhau. Có người thực hành điều đó một cách an nhiên thoải mái, có người thấy lợi rồi mới thực hành điều đó; cũng có người thực hành điều đó một cách miễn cưỡng. Nhưng đến khi họ thành công, thì cũng như nhau.

Khổng Tử nói: "Hiếu học thì gần với trí, gắng sức thi hành thì gần với nhân, biết xấu hổ thì gần với dũng. Biết ba điều đó tức là biết cách tu thân. Biết cách tu thân thì biết cách trị lý người khác. Biết cách trị lý người khác thì biết cách trị lý thiên hạ quốc gia. Trí lí thiên hạ quốc gia có chín cương lĩnh thường xuyên đó là: tu dưỡng bản thân, tôn trọng người hiền, yêu quý người thân, tôn kính đại thần, thể sát quần thần, thương yêu thứ dân (như con), chiêu mộ bách công săn sóc [những kẻ] biên viễn, vỗ về chư hầu. Tu dưỡng bản thân, thì đạo đức được xác lập. Tôn trọng người hiền thì không ngu tối mê hoặc. Yêu quí người thân thì chú bác anh em không oán. Tôn kính đại thần thì không bị huyễn hoặc. Thể sát quần thần thì kẻ sĩ sẽ báo đáp bằng lễ trọng. Chiêu mộ bách công thì của cải đồ dùng sung túc. Săn sóc biên viễn thì bốn phương quy thuận. Vỗ về chư hầu thì khắp thiên hạ kính sợ.

Trai giới sạch sẽ, y phục chỉnh tề, không làm điều trái lễ, đó là cách để tu dưỡng bản thân. Bỏ kẻ sàm nịnh, xa lánh nữ sắc, coi thường của cải mà quý trọng đạo đức, đó là cách để khuyến khích người hiền. Đề cao địa vị của họ, tăng thêm bổng lộc cho họ, với họ chung niềm yêu ghét, đó là cách để khuyến khích mọi người thương yêu người thân. Bố trí nhiều thuộc quan cho các đại thần để họ sai khiến, đó là cách để khích lệ đại thần. Tin dùng và cho thêm lộc trọng, đó là cách để khuyến khích kẻ sĩ. Sử dụng đúng lúc, giảm nhẹ thuế khoá, đó là cách để khuyến khích trăm họ. Kiểm tra hằng ngày, sát hạch hằng tháng phát lương xứng đáng với công lao, đó là cách để khích lệ bách công. Đưa đón đầy đủ, khen thưởng người giỏi mà thương xót người kém cỏi, đó là cách để săn sóc kẻ biên viễn. Nối lại những thế hệ đã đoạn tuyệt (đặt người nối dõi cho các chư hầu bị tuyệt tự), khôi phục lại các nước bị diệt vong, sửa trị tình hình loạn lạc, nâng đỡ các nước nguy yếu, triều kiến tiếp đón đúng lúc, giảm nhẹ cống nạp tăng thêm ban thưởng, đó là cách để vỗ về chư hầu.

Phàm cai trị thiên hạ quốc gia có chín cương lĩnh ấy, nhưng để thi hành chúng, chỉ có một điều, đó là "thành".

Mọi việc phải có chuẩn bị thì mới thành công, không có chuẩn bị trước thì sẽ thất bại. Trước khi nói có chủ định, thì không vấp váp. Trước khi làm có chủ định thì không khốn đốn. Trước khi hành động, có chủ định thì không sai lầm. Trước khi hành đạo có chủ định thì không lúng túng bế tắc.

Ở vị trí dưới, nếu không được bề trên tin dùng, thì không cai trị được dân chúng. Muốn được bề trên tin dùng, cũng có cách của nó: nếu không thủ tín với bạn bè, thì sẽ không được bề trên tin dùng. Thủ tín với bạn bè cũng có cách của nó: nếu không hiếu thuận với cha mẹ, thì không thủ tín được với bạn bè. Hiếu thuận với cha mẹ cũng có cách của nó: nếu tự hỏi lại mình mà không có lòng thành thì không hiếu thuận được với cha mẹ. Muốn có lòng thành thì cũng có cách của nó: nếu không hiểu rõ thế nào là thiện thì không thể có lòng thành.

Thành vấn là đạo của Trời. Muốn đạt được thành, là đạo của người. Thành [của Trời] là không phải miễn cưỡng cũng tự nhiên thích hợp, không phải suy nghĩ gì cũng tự nhiên có dược, cứ ung dung mà hợp với đạo: chỉ có thánh nhân mới được thế. Còn đạt tới thành [bằng thực tiễn] thì phải chọn tuỳ điều thiện mà kiên trì cố giữ. Học cho rộng, hỏi cho kĩ, suy nghĩ cho cẩn thận, phân biện cho rạch ròi, thực hành cho kiên định (đến nơi đến chốn).

Không học thì thôi, chứ đã học nếu chưa biết thì chưa buông. Không hỏi thì thôi, chứ đã hỏi nếu chưa hiểu thì chưa buông. Không suy nghĩ thì thôi, chứ đã suy nghĩ, nếu chưa rõ thì chưa buông. Không phân biện thì thôi, chứ đã phân biện, nếu chưa rạch ròi thì chưa buông. Không thực hành thì thôi chứ đã thực hành, nếu chưa đến nơi đến chốn thì chưa buông. Người khác một lần mà làm được, thì mình bỏ công một trăm lần; người khác mười lần mà làm được, thì mình bỏ công một ngàn tấn. Nếu quả thật làm được theo cách đó, thì dẫu là người ngu rồi cũng sẽ nhất định sáng ra, dẫu là người yếu rồi cũng sẽ nhất định mạnh lên.

Chương thứ hai mươi mốt

Tự thành minh, vị chi tính. Tự minh thành, vị chi giáo. Thành, tắc minh hỹ. Minh, tắc thành hỹ.

自 誠 明， 謂 之 性; 自 明 誠， 謂 之 教. 誠 則 明 矣； 明 則 誠 矣.

Hữu đệ nhị thập nhất chương. Tử Tư thừa thượng chương Phu tử Thiên đạo, Nhân đạo chi ý, nhi lập ngôn giã. Tự thử dĩ hạ thập nhị chương, giai Tử - Tư chi ngôn, dĩ phản phúc suy minh thử chương chi ý.

右 第 二 十 一 章． 子 思 承 上 章 夫 子 天 道， 人 道 之 意， 而 立 言 也． 自 此 以 下 十 二 章， 皆 子 思 之 言， 以 反 覆 推 明 此 章 之 意．

Dịch nghĩa:

Do nội tâm chân thành mà sáng tỏ được sự lí, đó gọi là bản tính [tiên thiên]. Do sáng tỏ sự lí mà trở nên chân thành, đó gọi là giáo hoá [hậu thiên]. Chân thành thì nhất định sẽ sáng tỏ được sự lí, sáng tỏ sự lí cũng nhất định sẽ chân thành.

(Trên đây là chương thứ hai mươi mốt. Tử Tư tiếp theo ý của Khổng Tử về đạo Trời, đạo Người ở chương trước mà trình bày ý kiến. Mười hai chương dưới đây đều là lời của Tử Tư lật đi lật lại vấn đề nhằm làm sáng tỏ ý của chương này).

Chú giải:

1.Thành 誠: là một phạm trù triết học của Nho gia. Nghĩa gốc của nó là thật thà, chỉ nói năng xử sự đúng đắn chân thực không xằng bậy và thành thật không dối trá.

Trong Luận ngữ, Khổng Tử tuy chưa nói rõ "thành", song ông đã nêu ra "Ngôn trung tín, hành đốc kính" (Luận ngữ. Học nhi). "Kính sự nhi tín", "Đốc tín hiếu học, thủ tử thiện đạo" (Thái Bá) v.v, đã đề cập đến nội dung cơ bản hàm chứa trong khái niệm “thành" rồi. Thiên Quân đạo sách Thuyết uyển có ghi lời Khổng Tử nói: "Chu Công đái kỉ hành hoá nhi thiên hạ thuận chi, kì thành chí hĩ". (Chu Công mang mình ra thi hành giáo hoá, mà thiên hạ thuận theo, lòng thành ấy đã đến tột bậc). Đây chưa chắc đã là lời nguyên vẹn của Khổng Tử.

Trung dung và Mạnh Tử bắt đầu nâng "thành" lên làm một phạm trù triết học. Trung dung đã tập trung nói về "thành" ở chương 20 và chương 21 này. Mạnh Tử Li Lâu thượng cũng nói: "Thành giả, Thiên chi đạo dã. Tư thành giả, nhân chi đạo dã" đều coi “thành" vừa là “thiên chi đạo", lại vừa giải thích là cõi của "thánh nhân". Cho rằng giữa “thành” đạo Trời với "thành" đạo Người vừa khác nhau tại vừa thống nhất với nhau. Đạo Người thông qua sự tu dưỡng khắc kỉ gò mình bằng "tư thành" 思誠, "chí thành" 至誠 mà đạt tới cõi đạo đức "thành" thiên nhân hợp nhất. Cho nên, "thành" vừa là một phạm trù đạo đức, lại vừa có ý nghĩa bản thể luận và nhận thức luận. Tuân Tử cuối thời Chiến Quốc kế thừa và phát huy tư tưởng này, cho rằng "thành" vừa là nguyên tắc cơ bản để tu thân dưỡng tâm, cũng vừa là quy luật vận hành biến hoá của tự nhiên. Ông nói: “Quân tử dưỡng tâm mạc thiện ư thành", "phù thành giả, quân tử chi sở thủ dã, nhi chính sự chi bản dã" (Quân tử dưỡng tâm, không có gì tốt hơn "thành”). (“Thành" là điều người quân tử phải giữ, và là gốc của chính sự vậy), lại nói "biến hoá đại hưng... Tứ thời bất ngôn nhi bách tính kì yên, phù thử hữu thường, dĩ chí kì thành giả dã". (Biến đổi thay nhau nổi lên... bốn mùa không nói gì mà trăm họ mong ở đó, đó là do hữu thường và tuyệt đối thành thực vậy - Tuân Tử. Bất cẩu). Lí Cao thời Đường 李翱 coi, “thành" là cõi tinh thần của thánh nhân. Ông nói: "Thành giả, thánh nhân chi tính dã, tịch nhiên bất động, quảng đại thanh minh, chiếu hồ thiên địa, cảm nhi toại thông thiên hạ chi cố, hành chỉ ngữ mặc, vô bất xử ư cực dã" (Thành là bản tính của thánh nhân, lặng lẽ bất động, rộng lớn trong sáng, soi vào Trời Đất, cảm mà thông với mọi việc trong thiên hạ, ngừng hành động, im lời nói, không có cái gì không ở vào tột đỉnh - Phục tính thư) Chu Đôn Di thời Bắc Tống cũng coi "thành" là bản tính của thánh nhân. Ông nói: "Thành giả, thánh nhân chi bản. Đại tai càn nguyên, vạn vật tư thử, thành chi nguyên dã" (Thành là gốc của thánh nhân. Lớn thay đạo lớn của càn, vạn vật sinh ra ở đó, thành là nguồn gốc vậy - Thông thư). Trình Di cho rằng "Thành giả, lí chi thực nhiên, trí nhất nhi bất khả dịch giả dã" (Thành là

cái lẽ thực là cái đạt tới duy nhất không thể thay đổi được - Kinh thuyết quyển 8). Chu Hi thời Nam Tống giải thích "thành" như sau: "Thành giả chân thực vô vọng chi vị, thiên lí chi bản nhiên". (Thành tức là chân thực đúng đắn, không bậy bạ, là lẽ trời vốn như vậy - Trung dung chương cú). Trình Chu vẫn nhập làm một quy luật tự nhiên với nguyên tắc đạo đức. Vương Phu Chi 王夫之 ở giao thời Minh Thanh cho rằng "thành" tức là "thiên địa hữu kì lí” (Trời Đất có cái lí của nó), "thiên địa thực nhiên, vô nhân vi nhân ngụy dã" (Trời đất quả thật như vậy, không có sự bày đặt của người. - Trương Tử chính mông chú. Thành minh 張子正蒙注誠明) . Cho nên “thành" là nói tổng quát vạn lí, là "ước thiên hạ chi lí nhi vô bất tận, quán vạn sự chí trung nhi vô bất thông dã" (Rút gọn cái lí của thiên hạ không thiếu một thứ gì, xuyên suốt giữa muôn việc mà chẳng có gì không thông suốt vậy - Độc Tứ thư đại toàn thuyết, quyển 3). Ông còn dùng "thực hữu” để giải thích "thành": "phù thành giả, thực hữu giả dã. Tiền hữu sơ thuỷ hậu hữu sở chung dã. Thực hữu giả, thiên hạ chi công hữu dã". (Thành tức là cái thực có. Trước có chỗ bắt đầu, sau có chỗ kết thúc. Thực có, tức là thiên hạ đều có chung vậy - Thượng Thư dẫn nghĩa, quyển 3).

Chương thứ hai mươi hai

Duy thiên hạ chí Thành vi năng tận kỳ tính. Năng tận kỳ tính, tắc năng tận nhân chi tính. Năng tận nhân chi tính, tắc năng tận vật chi tính. Năng tận vật chi tính, tắc khả dĩ tán Thiên Địa chi hoá dục. Khả dĩ tán Thiên Địa chi hoá dục, tắc khả dĩ dữ Thiện Địa tham hỹ.

唯 天 下 至 誠 為 能 盡 其 性. 能 盡 其 性， 則 能 盡 人 之 性. 能 盡 人 之 性， 則 能 盡 物 之 性. 能 盡 物 之 性， 則 可 以 贊 天 地 之 化 育. 可 以 贊 天 地 之 化 育， 則 可 以 與 天 地 參 矣.

Dịch nghĩa:

Chỉ có người có được đức "thành" tối cao trong thiên hạ mới có thể thể hiện được hết cái bản tính [thiên phú] của mình. Thể hiện được hết bản tính của mình, thì phát huy được hết bản tính của người. Phát huy được hết bản tính của người, mới phát huy được hết bản tính của vật. Phát huy được hết bản tính của vật thì có thể giúp cho sự hoá dục của Trời Đất, có thể cùng với Trời Đất đứng sánh làm ba vậy.

Chương thứ hai mươi ba

Kỳ thứ trí khúc. Khúc năng hữu thành. Thành, tắc hình: hình tắc trứ, trứ, tắc minh; minh, tắc động; động, tắc biến; biến, tắc hoá, duy thiên-hạ chí thành vi năng hoá.

其 次 致 曲. 曲 能 友 誠. 誠 則 形. 形 則 著. 著 則 明. 明 則 動. 動 則 變. 變 則 化. 唯 天 下 至 誠 為 能 化.

Dịch nghĩa:

Sau đó một bậc là "khúc", tức là phải bắt đầu từ việc  suy cứu một phương diện nào đó của sự lí, "Khúc" cũng có  thể đạt tới "thành". "Thành" thì sẽ biểu hiện ra ngoài, biểu hiện ra ngoài thì sẽ rõ; rõ thì sẽ sáng; sáng thì sẽ động; động thì sẽ biến; biến thì sẽ hoá. Chỉ có đạt tới chí thành trong thiên hạ thì mới có thể có công hoá dục.

Chú giải:

1.Khúc 曲, ở đây được giải thích là một phần, một phương diện của sự lí.

Một thuyết khác giải thích "khúc" là cong vạy. Tuy là cong vạy nhưng nếu ra công học hỏi và tu dưỡng đạo lí thì dần dần cũng có thể trở nên ngay thẳng, thành thật.

2.Động 動,  có thể giải thích là cảm động ngoại vật.

Chương thứ hai mươi tư

Chí Thành chi đạo khả dĩ tiền tri. Quốc gia tương hưng, tất hữu trinh tường; quốc gia tương vong, tất hữu yêu nghiệt: hiện hồ thi quy, động hồ tứ thể. Họa phúc tương chí, thiên tất tiên tri chi, bất thiện tất tiên tri chi. Cố chí thành như thần.

至 誠 之 道 可 以 前 知. 國 家 將 興， 必 有 禎 祥； 國 家 將 亡， 必 有 妖 孽. 見 乎 蓍 龜， 動 乎 四 體. 禍 福 將 至， 善 必 先 知 之； 不 善， 必 先 知 之. 故 至 誠 如 神.

Dịch nghĩa:

Đạo “thành" tối cao (chí thành) có thể dùng để biết trước (dự đoán tương lai). Quốc gia sắp hưng thịnh, ắt có điềm lành. Quốc gia sắp diệt vong, ắt có yêu nghiệt (mầm mống của tai hoạ). Điềm lành và yêu nghiệt có thể hiện ra trong cỏ thi mai rùa (khi chiêm bốc), thể hiện ra ở cử chỉ hành động (chân tay) của người ta. Hoạ phúc sắp đến, là điều lành, ắt có thể biết trước, là điều chẳng lành, ắt có thể biết trước. Bởi thế nói rằng bậc chí thành là như thần (có thể biết trước mọi điều lành dữ).

Chú giải:

1.Yêu nghiệt: 妖孽 Sớ: "Yêu nghiệt, vị hung ác chi manh triệu dã". (Yêu nghiệt là triệu chứng dữ xấu).

2.Sử kí - Quy sách truyện có câu: "Yêu nghiệt sác kiến" (Yêu nghiệt xảy ra luôn). Chú dẫn Thuyết văn: "Y phục ca dao thảo mộc chi quái vị chi yêu, cầm thú trùng hoàng chi quái vị chi nghiệt" (những sự quái gở ở quần áo, ca dao, cây cỏ gọi là yêu, những sự quái gở ở cầm thú sâu hại châu chấu... gọi là nghiệt).

Chương thứ hai nhăm

Thành giả, tự thành dã; nhi Đạo, tự đạo dã. Thành giả, vật chi chung thuỷ. Bất thành vô vật. Thị cố quân tử thành chi vi quí.

誠 者 自 成 也， 而 道 自 道 也. 誠 者， 物 之 終 始. 不 誠 無 物. 是 故 君 子 誠 之 為 貴.

Thành giả, phi tự thành kỷ nhi dĩ đã, sở dĩ thành vật dã. Thành kỷ, nhân dã, thành vật, trí dã; tính chi đức dã; hợp ngoại nội chi đạo dã. Cố thì thố chi nghi dã.

誠 者， 非 自 成 己 而 已 也. 所 以 成 物 也. 成 己 仁 也. 成 物 知 也. 性 之 德 也， 合 外 內 之 道 也. 故 時 措 之 宜 也.

Dịch nghĩa:

Thành tự nó hoàn thành, còn Đạo tự nó vận hành. Thành là căn bản của muôn vật, không có thành thì không có muôn vật. Bởi thế người quân tử lấy việc đạt tới "thành" làm quý.

Thành chẳng phải là tự mình hoàn thành mà thôi, mà còn là hoàn thành muôn vật. Tự mình hoàn thành, đó là “nhân", hoàn thành muôn vật, gọi là "trí" [Nhân và trí] là sự thể hiện đức của thiên tính, cũng là sự kết hợp của đạo trong và ngoài. Cho nên thi thố bất cứ lúc nào cũng được thích nghi vậy.

Chú giải:

1. Câu thứ nhất của chương này, cũng có người hiểu là: "Thành thật tức là mình thành tựu, còn Đạo là con đường mình phải noi theo".

Chương thứ hai mươi sáu

Cố chí Thành vô tức. Bất tức tắc cửu; cửu tắc trưng, trung tắc du viễn; du viễn tắc bác hậu; bác hậu tắc cao minh.

故 至 誠 無 息. 不 息 則 久， 久 則 徵. 徵 則 悠 遠. 悠 遠， 則 博 厚. 博 厚， 則 高 明.

Bác hậu, sở dĩ tải vật dã; cao minh, sở dĩ phúc vật dã; du cửu, sở dĩ thành vật dã Bác hậu phối địa; cao minh phối thiên; du cửa vô cương. Như thử giả, bất hiện nhi chương, bất động nhi biên; vô vi nhi thành.

博 厚， 所 以 載 物 也. 高 明， 所 以 覆 物 也. 悠 久， 所 以 成 物 也. 博 厚， 配 地. 高 明， 配 天. 悠 久， 無 疆. 如 此 者， 不 見 而 章， 不 動 而 變， 無 為 而 成.

Thiên Địa chí Đạo, khả nhất ngôn nhi tận dã: vi vật bất nhị, tắc kỳ sinh vật bất trắc. Thiên Địa Đạo bác dã, hậu dã, cao dã, minh dã, du dã, cửu dã.

天 地 之 道， 可 一 言 而 盡 也. 其 為 物 不 貳， 則 其 生 物 不 測. 天 地 之 道，博 也、厚 也、高 也、明 也、悠 也、 久 也.

Kim phù thiên, tư chiêu chiêu chi đa, cập kỳ vô cùng dã: nhật nguyệt tinh - thần hệ yên; vạn vật phúc yên.

今 夫 天， 斯 昭 昭 之 多， 及 其 無 窮 也， 日 月 星 辰 系 焉， 萬 物 覆 焉.

Kim phù địa, nhất toát thổ chi đa, cập kỳ quảng hậu tải Hoa nhạc nhi bất trọng, chấn hà hải nhi bất tiết; vạn vật tải yên.

今 夫 地， 一 撮 土 之 多， 及 其 廣 厚， 載 華 岳 而 不 重， 振 河 海 而 不 泄， 萬 物 載 焉.

Kim phù sơn, nhất quyện thạch chi đa, cập kỳ quảng đại thảo mộc sinh chi; cầm thú cư chi; bảo tàng hưng yên.

今 夫 山， 一 卷 石 之 多， 及 其 廣 大， 草 木 生 之， 禽 獸 居 之， 寶 藏 興 焉.

Kim phù thuỷ, nhất thược chi đa, cập kỳ bất trắc nguyên, đà, giao, long, ngư, miết sinh yên; hoá tài thực yên¹.

今 夫 水， 一 勺 之 多， 及 其 不 測， 黿 鼉、 蛟 龍、 魚 鱉 生 焉， 貨 財 殖 焉.

Thi vân: "Duy Thiên chi mệnh, ô mục bất dĩ!"

《詩》云，「維 天 之 命， 於 穆 不 已.」

Cái viết: Thiền chi sở dĩ vi Thiên dã: "Ô hô! bất hiển! Văn - vương chi đức chi thuần.

蓋 曰，天 之 所 以 為 天 也.「於 乎 不 顯，文 王 之 德 之 純².」

Cái viết: Văn - vương chi sở dĩ vi Văn đã, thuần diệc bất dĩ.

 蓋 曰， 天 之 所 以 為 天 也.「於 乎 不 顯， 文 王 之 德 之 純.」 蓋 曰， 文 王 之 所 以 為 文 也. 純 亦 不 已.

Dịch nghĩa:

Cho nên Chí Thành (đạo Thành tối cao) không bao giờ ngưng nghỉ, không ngưng nghỉ thì có thể dài lâu; dài lâu thì có hiệu nghiệm; có hiệu nghiệm thì có thể lâu xa vô cùng; lâu xa vô cùng thì rộng và dày, rộng và dày thì cao và sáng.

Rộng và dày là để chở mọi vật, cao và sáng là để che mọi vật. Lâu xa vô cùng là để hoàn thành [sự sinh trưởng của] mọi vật. Rộng và dày có thể sánh với Đất, cao và sáng có thể sánh với Trời, lâu xa vô cùng thì mãi mãi trường tồn. Được như vậy, thì dẫu không hiện ra cũng vẫn sáng rõ, dẫu không động cũng vẫn biến hoá, dẫu không làm gì cũng vẫn thành công.

Đạo của Trời Đất có thể dùng một chữ mà khái quát được hết: đó là "Thành". Trời Đất chân thành chỉ một không hai, thì sinh trưởng ra muôn vật thần kì khôn lường. Đạo của Trời Đất thật là rộng và dày, cao và sáng, lâu xa vô cùng.

Hãy nói như Trời kia, thì chỉ là một khoảng những chỗ sáng nhưng cả cái chỉnh thể vô cùng vô tận của nó thì Nhật Nguyệt tinh tú đều treo cả vào đó, muôn vật đều được che dưới đó. Hay nói như Đất kia, chẳng qua chỉ là từng nắm từng nhúm đất bụi, nhưng cả cái chỉnh thể rộng dày của nó, thì nó chở cả núi Hoa sơn mà không lấy làm nặng, gom chứa tất cả các sông biển mà không chảy đi đâu một giọt; muôn vật đều được chở trên đó.

Hay nói như núi kia, chẳng qua chỉ là từng hòn đá hợp thành, nhưng cả cái chỉnh thể rộng lớn của nó, thì cỏ cây sinh sống ở đó, chim muông cư trú ở đó, bao nhiêu kho báu khai quật lên từ đó.

Hay nói như nước kia, chẳng qua chỉ là từng gáo nước hợp thành, nhưng cả cái chỉnh thể rộng lớn vô bờ của nó thì rùa, sấu, giao long, cá tôm, ba ba sinh sống ở đó, bao nhiêu của cải sinh sôi từ đó.

Kinh Thi¹ nói: "Chỉ có: Mệnh Trời, ôi, sâu kín và không ngơi nghỉ!".

Có lẽ muốn nói lên cái đạo lí Trời sở dĩ là Trời.

Kinh Thi² lại nói: “Há không rạng rỡ sao, cái đức thuần khiết của Văn Vương".

Có lẽ muốn nói cái đạo lí Văn. Vương được thụy là Văn, là vì cái đức thuần khiết của ông cũng không hề ngơi nghỉ!

Chú giải:

1.Thi. Chu tụng. Duy Thiên chi mệnh 詩周頌維天之命 chương 1, câu 1 - 2.

2.Như trên, câu 3 - 4.

3.Nguyên 黿: con rùa lớn

4.Đà 鼉: con cá sấu

5.Miết 鼈: con ba ba

Chương thứ hai mươi bảy

Đại tai Thánh nhân chi đạo! Dương dương hồ, phát dục vạn vật; tuấn, cực vu thiên. Ưu ưa đại tai! Lễ nghi tam bách uy nghi tam thiên. Đãi kỳ nhân nhi hậu hành. Cố viết: Cẩu bất chí đức, chí Đạo bất ngưng yên.

大 哉 聖 人 之 道！ 洋 洋 乎， 發 育 萬 物， 峻 極 於 天. 優 優 大 哉， 禮 儀 三 百 威 儀 三 千. 待 其人 而 後 行. 故 曰，「茍 不 至 德， 至 道 不 凝 焉.」

Cố quân tử tôn đức tính, nhi đạo vấn học, trí quảng đại, nhi tận tinh vi; cực cao minh, nhi đạo Trung dung, ôn cố, nhi tri tân; đôn hậu dĩ sùng lễ.

故 君 子 尊 德 性， 而 道 問 學， 致 廣 大， 而 盡 精 微， 極 高 明， 而 道 中 庸. 溫 故， 而 知 新， 敦 厚 以 崇 禮.

Thị cố cư thượng, bất kiêu; vi hạ, bất bội. Quốc hữu đạo, kỳ ngôn túc dĩ hưng, quốc vô đạo, kỳ mặc túc dĩ dung.

是 故 居 上 不 驕， 為 下 不 倍. 國 有 道， 其 言 足 以 興； 國 無 道， 其 默 足 以 容.

Thi viết: “Ký minh thả triết; Dĩ bảo kỳ thân" Kỳ thử chi vị dư.

詩 曰：「既 明 且 哲， 以 保 其 身.」 其 此 之 謂 與？

Dịch nghĩa:

Lớn thay, Đạo của thánh nhân! Mênh mông vô bờ, phát dục muôn vật. Cao vút tận trời cao. Đầy đủ mà dồi dào thay, cương yếu lớn của Lễ (Lễ - nghi) có ba trăm điều Quy tắc chi tiết của Lễ (Uy nghi) có ba ngàn điều, đang chờ đợi bậc hiền nhân chân chính để được thi hành. Cho nên nói rằng: Nếu không có chí đức (đức hạnh tối cao) thì chí đạo (đạo tối cao) chẳng thể hoàn thành.

Cho nên người quân tử vừa tôn trọng cái bản lĩnh đạo đức tiên thiên, lại vừa chăm lo học hỏi [hậu thiên]. Vừa cố gắng đạt tới những lĩnh vực rộng lớn, lại vừa hết sức đi sâu vào chốn tinh vi; vừa đạt tới cõi cao minh, lại vừa theo đạo Trung dung. Ôn cũ để biết mới, tăng cường đạo đức cho sâu dày để sùng chuộng lễ nghĩa.

Vì thế, ở ngôi cao, không kiêu; làm thần hạ không bội phản vô lễ. Nước có đạo, thì lời nói ra có thể làm quốc gia hưng thịnh. Nước vô đạo, thì im lặng đủ để dung thân. Kinh Thi nói: "Thông minh và sáng suốt, bảo toàn được thân mình". Có lẽ là nói về điều này chăng?

Chú giải:

1.Tuấn 峻: Cao vút

2.Ưu ưu 優優: Sung túc dồi dào.

3.Lễ nghi 澧儀: là kinh lễ.

4.Uy nghi 威儀: là Khúc Lễ.

5.Thi - Đại nhã. Chung dân 詩大雅蒸民 chương 4, câu 5 - 6.

Chương thứ hai mươi tám

Tử viết: “Ngu nhi hiếu tự dụng, tiện nhi hiếu tự chuyên, sinh hồ kim chi thế, phản cổ chi đạo; như thử giả, tai cập kỳ thân giả dã.

子 曰：「愚 而 好 自 用， 賤 而 好 字 專. 生 乎 今 之 世， 反 古 之 道. 如 此 者 菑 及 其 身 者 也.」

Phi Thiên tử, bất nghị lễ, bất chế độ, bất khảo văn Kim thiên-hạ, xa đồng quĩ, thư đồng văn, hạnh đồng luân.

非 天 子 不 議 禮， 不 制 度， 不 考 文. 今 天 下， 車 同 軌， 書 同 文， 行 同 倫.

Tuy hữu kỳ vị, cẩu vô kỳ đức, bất cảm tác lễ nhạc yên. Tuy hữu kỳ đức, cẩu vô kỳ vị, diệc bất cảm tác lễ nhạc yên".

雖 有 其 位， 茍 無 其 德， 不 敢 作 禮 樂 焉. 雖 有 其 德， 茍 無 其 位， 亦 不 敢 作 禮 樂 焉.

Tử viết: "Ngô thuyết Hạ lễ, Kỷ bất túc trưng dã. Ngô học Ân lễ, hữu Tống tồn yên. Ngô học Chu lễ, kim dụng chi; ngô tòng Chư”.

子 曰，「吾 說 夏 禮， 杞 不 足 徵 也. 吾 學 殷 禮， 有 宋 存 焉. 吾 學 周 禮， 今 用 之. 吾 從 周.」

Dịch nghĩa:

Khổng Tử nói: "Kẻ ngu dốt mà thích tự tiện làm bừa, kẻ ti tiện mà thích độc đoán chuyên quyền, sống ở đời nay mà muốn quay lại cách làm thời xưa. Những người như vậy tai hoạ nhất định sẽ rơi vào thân.

Nếu không phải là bậc thiên tử, thì không bàn về lễ, không chế định phép tắc, không khảo đính văn tự.

Thiên hạ đời nay, xe chung cỡ bánh; viết chung thể chữ, hành vi chung chuẩn mực.

Dẫu cho có ngôi thiên tử, nếu không có đạo đức của bậc thiên tử, cũng không dám chế tác lễ nhạc. Dầu cho có đạo đức của bậc thiên tử mà không có ngôi thiên tử, cũng không dám chế tác lễ nhạc.

Khổng Tử nói: "Ta muốn nói về lễ nhà Hạ, nhưng tình hình nước Kỉ ngày nay không còn đủ để khảo chứng. Ta muốn học về lễ nhà Ân, thì chỉ có nước Tống còn giữ được phần nào. Ta học lễ nhà Chu; đó là lễ đang hiện hành, cho nên ta theo lễ nhà Chu.

Chú giải:

1.Tai : tai hoạ, chữ cổ của chữ 災. sau này.

2.Phản 反: quay trở lại.

3.Chế độ 制度: Ở đây là một kết cấu động tân. Chế là động từ, nghĩa là chế định, chế tác, đặt ra. Độ là tân ngữ, nghĩa pháp độ, phép tắc, quy định.

4."Ngô thuyết Hạ lễ…” 吾説夏禮 câu này chỉ nói lại đại ý lời Khổng Tử, có chép trong Luận ngữ. Bát dật: "Hạ lễ ngô năng ngôn chi, Kỉ bất túc trưng dã. Ân lễ, ngô năng ngôn chi, Tống bất túc trưng dã. Văn hiến bất túc cố dã. Túc tắc ngô năng trưng chi hĩ" (chương 9).

Và ở cùng thiên ấy: "Chu giám ư nhị đại. Úc úc hồ văn tai! Ngô tòng Chu” (chương 14).

Xin xem bản Luận ngữ dịch chú, trong bộ giáo trình này.

Chương thứ hai mươi chín

Vượng thiên-hạ hữu tam trọng yên. Kỳ quả quá hỹ hồ!

王 天 下 有 三 重 焉， 其 寡 過 矣 乎！

Thượng yên giả, tuy thiện, vô trưng; vô trưng, bất tín; bất tín, dân phất tòng. Hạ yên giả, tuy thiện, bất tôn; bất tôn, bất tín; bất tín, dân phất tòng.

上 焉 者 雖 善， 無 徵. 無 徵， 不 信. 不 信， 民 弗 從. 下 焉 者 雖 善， 不 尊. 不 尊， 不 信. 不 信， 民 弗 從.

Cố quân tử chi đạo, bản chư thân, trưng chư thứ dân. Khảo chư tam vương, nhi bất mậu; kiến chư Thiên Địa, nhi bất bội; chất chư quỉ thần, nhi vô nghi. Bách thế  dĩ sĩ Thánh nhân, nhi bất hoặc.

故 君 子 之 道， 本 諸 身， 徵 諸 庶 民. 考 諸 三 王 而 不 繆， 建 諸 天 地 而 不 悖. 質 諸 鬼 神 而 無 疑. 百 世 以 俟 聖 人 而 不 感.

Chất chư quỉ thần, nhi vô nghi: tri Thiên dã Bách thế dĩ sĩ Thánh nhân, nhi bất hoặc tri nhân dã.

質 鬼 神 而 無 疑， 知 天 也. 百 世 以 俟 聖 人 而 不 感， 知 人 也.

Thị cố quân tử động nhi thế vi thiên hạ đạo; hạnh nhi thế vi thiên hạ pháp; ngôn nhi thế vi thiên hạ tắc. Viễn chi tắc hữu vọng; cận chi tắc bất yếm.

是 故 君 子 動 而 世 為 天 下 道， 行 而 世 為 天 下 法， 言 而 世 為 天 下 則. 遠 之， 則 有 望； 近 之， 則 不 厭.

Thi viết. "Tại bị vô ố, tại thử vô đố, thứ cơ túc dạ, dĩ vĩnh chung dự". Quân tử vị hữu bất như thử, nhi tao hữu dự ư thiên hạ giả dã.

詩 曰，「在 彼 無 惡， 在 此 無 射； 庶 幾 夙 夜， 以 永 終 譽.」 君 子 未 有 不 如 此， 而 蚤 有 譽 於 天 下 者 也.

Dịch nghĩa:

Cai trị thiên hạ có ba việc trọng yếu, [làm được ba việc đó] thì có lẽ ít mắc sai lầm vậy.

Lễ nghi đời trước đây dù tốt đẹp, nhưng đến nay chẳng thể khảo chứng được. Không thể khảo chứng được, thì không thể khiến người ta tin. Không thể khiến người ta tin thì dân chúng không theo. Lễ nghi do các hiền nhân không ở ngôi đề xướng, dẫu tốt đẹp, nhưng không có ngôi vị tôn quý. Không có ngôi vị, không thể khiến người ta tin. Không thể khiến người ta tin thì dân chúng không theo.

Cho nên đạo của người quân tử, lấy đức tính bản thân mình làm gốc, đồng thời được nghiệm chứng ở thứ dân, đem đối chiếu với lễ pháp của Tam vương, không có sai lầm, dựng lên trong Trời Đất không có điều trái ngược; đem đối xét với quỷ thần không có gì nghi ngờ, đợi dến bậc thánh nhân trăm đời sau xem xét cũng không có gì nhầm lẫn.

Đem đối xét với quỷ thần không có gì nghi ngờ: ấy là biết đạo Trời. Đợi đến bậc thánh nhân trăm đời sau xem xét cũng không có gì nhầm lẫn: ấy là biết dạo Người.

Cho nên người quân tử nhất cử nhất động đều đời đời được thiên hạ ca ngợi, mọi hành vi đều đời đời được thiên hạ noi theo, mọi lời nói đều đời đời được thiên hạ bắt chước. Kẻ ở xa thì đem lòng tưởng vọng, người ở gần thì không thấy chán.

Kinh Thi nói: "Ở ngoài kia không bị người ghét, ở đây không bị người oán. Mới mong sớm tối, giữ trọn danh dự mãi mãi".

Không người quân tử nào chưa làm được như vậy mà sớm có được danh dự tất dẹp trong thiên hạ.

Chú giải:

1.Tam vương 三王: Ba vua, tức là vua Vũ lập ra nhà Hạ, vua Thang lập ra nhà Thương và Văn vương lập ra nhà Chu.

2.Thi. Chu tụng. Chẩn lộ 詩周頌[?]鷺,  Câu 5-8.

3.Đố 射: đọc như 妒, trong Kinh Thi viết.

Chương thứ ba mươi

Trọng - Ni tổ thuật Nghiêu Thuấn, hiến chương Văn Võ Thượng luật thiên thi, hạ tập thuỷ thổ. Thí như Thiên Địa chi vô bất trì tải, vô bất phúc đảo. Thí như tứ thì thác hành; như nhật nguyệt chi đại minh.

仲 尼 祖 述 堯 舜， 憲 章 文 武 律 天 時， 下 襲 水 土. 辟 如 天 地 之 無 不 持 載， 無 不 覆 幬. 辟 如 四 時 之 錯 行， 如 日 月 之 代 明.

Vạn vật tịnh đục nhi bất tương hại. Đạo tịnh hành nhi bất tương bội. Tiểu đức xuyên lưu; đại đức đơn hoá. Thử Thiên Địa chi sở vi đại dã.

萬 物 並 育 而 不 相 害. 道 並 行 而 不 相 悖. 小 德 川 流； 大 德 敦 化. 此 天 地 之 所 以 為 大 也.

Dịch nghĩa:

Trọng Ni kế thừa truyền thống của Nghiêu Thuấn từ xa xưa, và noi theo mà làm sáng tỏ phép tắc của Văn Vương và Võ vương trên thì tuân theo Thiên thời, dưới thì dựa vào thuỷ thổ. Cũng ví như Trời Đất không có cái gì là không bao chứa, không có cái gì là không che chở. Lại ví như bốn mùa đắp đổi tuần hoàn, như Mặt Trời Mặt Trăng thay nhau toả sáng.

Muôn vật cũng nhau sinh trưởng mà không làm hại lẫn nhau. Các quy luật, cùng nhau vận hành mà không hề trái ngược. Đức nhỏ thì như sông suối chảy tuôn; đức lớn thì đôn hậu hoá dục muôn vật. Đó chính là duyên cớ khiến Trời Đất là lớn vậy [Đạo của Trọng Ni cũng là như vậy].

Chú giải:

1.Phúc đảo 覆帱  vốn là hai từ đồng nghĩa. Quảng nhã: Đảo, phúc dã.

2.Nguyên chữ 帱 còn có âm trù, nghĩa là bức màn. Nhĩ nhã. Thích khí. "Trù vị chi trướng 帱謂之帳” và chú rằng "Kim Giang Đông diệc vị trướng vi trừ” (Ngày nay vùng Giang Đông vẫn gọi "trướng" là “trù”.

Chương thứ ba mươi mốt

Duy thiên hạ chí Thánh, vi năng thông, minh, duệ, trí, túc dĩ hữu lâm dã; khoan, dũ, ôn, nhu, túc dĩ hữu dung dã; phát, cường, cương, nghị, túc dĩ hữu chấp dã; trai trang, trung chính, túc dĩ hữu kính dã; văn, lý, mật, sát túc dĩ hữu biệt dã.

唯 天 下 至 聖， 為 能 聰、 明、 睿 知、 足 以 有 臨 也； 寬、 裕、 溫、 柔、 足 以 有 容 也； 發、 強、 剛、 毅、 足 以 有 執 也； 齊、 庄、 中、 正、 足 以 有 敬 也； 文、 理、 密、  察、 足 以 有 別 也.

Phổ bác, uyên tuyền, nhi thì xuất chi. Phổ bác như thiên, uyên tuyền như uyên; hiện nhi dân mạc bất kính; ngôn nhi dân mạc bất tín; hành nhi dân mạc bất duyệt.

溥 博， 淵 泉， 而 時 出 之. 溥 博 如 天； 淵 泉 如 淵. 見 而 民 莫 不 敬； 言 而 民 莫 不 信； 行 而 民 莫 不 說.

Thị dĩ thanh danh đương đại hồ trung quốc, thi cập Man Mạch. Châu xa sở chí, nhân lực sở thông, thiên chi sở phúc, địa chi sở tải, nhật nguyệt sở chiếu, sương lộ sở trụy, phàm hữu huyết khí giả, mạc bất tôn thân. Cố viết phối thiên.

是 以 聲 名 洋 溢 乎 中 國， 施 及 蠻 貊. 舟 車 所 至， 人 力 所 通， 天 之 所 覆， 地 之 所 載， 日 月 所 照， 霜 露 所 隊： 凡 有 血 氣 者 莫 不 尊 親. 故 曰，「配 天」.

Dịch nghĩa:

Chỉ có bậc Chí Thánh trong thiên hạ mới có thể [làm được] thông minh duệ trí đủ để trị vì thiên hạ, khoan dung, dồi dào, ôn hoà, nhu thuận đủ để bao chứa tất cả; phấn phát, kiên cường, cương nghị, quyết đoán đủ để cầm nắm đại sự; cung kính trang trọng trung hoà công bằng, đủ để khiến mọi người kính sợ; văn chương điều lí tinh tế sáng suốt đủ để phân biệt phải trái.

Đức hạnh của bậc Chí Thánh mênh mông rộng khắp, sâu sắc và căn bản xuất hiện đứng lúc. Rộng khắp như trời sâu thẳm như vực. Hễ xuất hiện thì dân chúng chẳng ai không kính, hễ nói ra thì dân chứng chẳng ai không tin, hễ hành động thì dân chúng chẳng ai không vui mừng.

Bởi thế thanh danh tràn lan khắp cõi Trung nguyên, truyền bá đến cả Man (dân tộc mọi rợ phương Nam) Mạch (dân tộc mọi rợ phương Bắc). Phàm là nơi tàu bè xe cộ có thể tới được, sức người có thể thông hành đến, nơi có trời che đất chở, nhật nguyệt đối chiếu, sương móc rơi xuống được, phàm là người có khí huyết, chẳng có ai là không kính yêu. Bởi thế mà nói rằng [đức của bậc Chí Thánh] sánh bằng Trời.

Chú giải:

1.Thông minh duệ trí 聰明睿知. Thông là tai tỏ, minh là mắt sáng duệ là nhìn thấu suốt, trí là biết mọi điều.

2.Phối thiên 配天, là khái niệm của học phái Nho gia Tư Mạnh (Tử Tư - Mạnh Tử) biểu đạt tư tưởng thiên nhân hợp nhất. Trong Trung dung có các câu: “Bác hậu phối địa, cao minh phối thiên" (chương 26 Chu Hi chú: "Thử ngôn thánh nhân dữ Thiên Địa đồng thể" (đó là nói thánh nhân cùng một thể với Trời Đất).

Ở chương này: "Phàm hữu huyết khí giả, mạc bất tôn thân, cố viết phối thiên”. Chu Hi chú: "Phối thiên, ngôn kì đức chi sở cập, quảng đại như thiên dã" (Phối thiên là nói phạm vi đức của bậc chí Thánh lan tới, rộng lớn như Trời vậy). Thật ra tư tưởng này dã có nguồn gốc từ thời Tây Chu. Như Thi. Chu tụng Tư văn 詩．周頌思文 có câu 思文后稷克配彼天 "Tư văn Hậu Tắc, khắc phối bị thiên" (Hậu Tắc là bậc có văn hoá đạo đức, đáng được cúng tế chung với Trời kia).

Hay Thi. Đại nhã. Văn Vương 詩．大雅．文王 có câu: 無念爾祖，聿脩厥德，永言配命，自求多愊 "Vô niệm nhĩ tổ? Dưật tu quyết đức, Vĩnh ngôn phối mệnh, Tự cầu đa phúc” (Họ lại không nhớ đến ông nội ngài là Văn Vương? Thì hãy trau giồi đức hạnh, cho mãi mãi phù hợp với Mệnh Trời. Để tự tìm lấy phúc lộc dồi dào!).

Chương thứ ba mươi hai

Duy thiên-hạ chí Thành, vi năng kinh luân thiền-hạ chi đại kinh lập thiên-hạ chi đại bản, tri Thiên Địa chi hoá dục. Phù yên hữu sở ỷ.

唯 天 下 至 誠， 為 能 經 綸 天 下 之 大 經， 立 天 下 之 大 本， 知 天 地 之 化 育. 夫 焉 有 所 倚？

Truân truân kỳ nhân; uyên uyên kỳ uyên; hao hao kỳ Thiên. Cẩu bất cố thông-minh thánh trí, đạt thiên đức giả kỳ thục năng tri chi?

肫 肫 其 仁！ 淵 淵 其 淵！ 浩 浩 其 天！ 茍 不 固 聰 明 聖 知， 達 天 德 者， 其 孰 能 知 之？

Dịch nghĩa:

Chỉ có bậc Chí Thành trong thiên hạ mới có thể quy hoạch được cương lĩnh lớn của thiên hạ, xác lập nên căn bản lớn của thiên hạ, và biết được công hoá dục của Trời Đất, Mà đâu cần dựa vào cái gì khác?

Nhân ái của bậc chí thành ấy xiết bao thành khẩn!

Sự thâm trầm của người sâu sắc biết bao! Sự cao rộng của người khác nào bầu trời?

Nếu chẳng phải người vốn thông minh thánh trí, thông đạt đức Trời, thì ai mà có thể biết được?

Chương thứ ba mươi ba

Thi viết: “Ý cẩm thượng quýnh". Ố kỳ văn chi trứ dã. Cố quân tử chi đạo, ám nhiên nhi nhật chương. Tiểu nhân chi đạo, chước nhiên nhi nhật vong. Quân tử chi đạo, đạm nhi bất yếm; giản, nhi văn; ôn, nhi lý.

詩 曰，「衣 錦 尚 絅，」 惡 其 文 之 著 也. 故 君 子 之 道， 闇 然 而 日 章； 小 人 之 道， 的 然 而 日 亡. 君 子 之 道， 淡 而 不 厭、 簡 而 文、 溫 而 理.

Tri viễn chi cận, tri phong chi tự, tri vi chi hiển, khả dữ nhập đức hỹ.

知 遠 之 近， 知 風 之 自， 知 微 之 顯. 可 與 入 德 矣.

Thi vân: "Tiềm tuy phục hỹ, diệc không chi chiêu. Cố quân tử nội tỉnh bất cữu, vô ố ư chí. Quân tử chi sở bất khả cập dã, kỳ duy nhân chi sở bất kiến hồ.

《詩》云，「潛 雖 伏 矣， 亦 孔 之 昭.」 故 君 子 內 省 不 疚， 無 惡 於 志. 君 子 之 所 不 可 及 者， 其 唯 人 之 所 不 見 乎.

Thi vân: tương tại nhĩ thất, thượng bất quý vu ốc lậu”. Cố quân-tử bất động, nhi kính; bất ngôn, nhi tín.

《詩》云，「相 在 爾 室， 尚 不 愧 於 屋 漏.」 故 君 子 不 動 而 敬， 不 言 而.

Thi viết: Tấu cách vô ngôn, thì mỵ hữu tranh". Thị cố quân-tử bất thưởng, nhi dân khuyến; bất nộ, nhi dân oai ư phu việt.

詩 曰，「奏 假 無 言， 時 靡 有 爭.」 是 故 君 子 不 賞 而 民 勸， 不 怒 而 民 威 於 鈇 鉞.

Thi viết: “Bất hiển duy đức, bách tích kỳ hình chi. Thị cố quân tử đốc cung, nhi thiên hạ bình.

詩 曰，「不 顯 惟 德， 百 辟 其 刑 之.」 是 故 君 子 篤 恭 而 天 下 平.

Thi vân: “Dư hoài minh đức, bất đại thanh dĩ sắc. Tử viết: "Thanh sắc chi ư dĩ hoá dân, mạt dã".

《詩》云，「予 懷 明 德， 不 大 聲 以 色.」 子 曰，「聲 色 之 於 以 化 民， 末 也.

Thi viết: Đức thù như mao”, Mao do hữu luân “Thượng thiên chi tải, Vô thanh vô xứ” chí hỹ.

《詩》云，『德 輶 如 毛.」 毛 猶 有 倫.「上 天 之 載， 無 聲 無 臭.」 至 矣.

Dịch nghĩa:

Kinh Thi nói: "Mặc áo gấm (có hoa) ở trong rồi ngoài mặc thêm áo mỏng ở ngoài"¹. Ấy là vì ngại hoa văn gấm quá rực rỡ. Cho nên đạo của người quân tử, thoạt đầu nhạt tối, nhưng càng ngày toả rạng thêm lên. Đạo của kẻ tiểu nhân thì sặc sỡ nhưng ngày càng mờ nhạt dần đi. Đạo của người quân tử, thanh đạm nhưng người ta không chán, giản phác nhưng văn nhã, ôn hoà nhưng rành rọt.

Nếu biết lẽ đi xa phải bắt đầu từ gần, biết rằng phong khí bắt đầu hình thành từ đâu, biết được lẽ sự vật từ kín đáo đến hiện lên rõ rệt, thì có thể tiến vào con đường tu dưỡng đạo đức.

Kinh Thi nói: "Tuy lặn trốn được ở đáy nước, nhưng cũng thấy được rõ ràng”². Cho nên người quân tử tự xét nội tâm mình không áy náy thì trong lòng không hổ thẹn. Người quân tử có điều mà người thường không đạt tới được, có lẽ chính là ở chỗ thế giới nội tâm mà người khác không thể thấy được.

Kinh Thi nói: "Trông vua lúc ở trong nhà, cũng rất đứng đắn không thẹn với góc xó tối tăm"³.

Cho nên người quân tử chưa hành động, mà người ta đã kính, chưa nói ra mà người ta đã tin.

Kinh Thi nói: "Tấu lên khúc nhạc lặng lẽ không tiếng. Lúc này càng không có tiếng tranh cãi"⁴. Cho nên người quân tử chẳng cứ phải ban thưởng, mà dân chúng đã được khích lệ; chẳng cứ phải nổi giận, mà dân chúng đã kính sợ hơn cả hình phạt búa rìu.

Kinh Thi nói: "Đức hạnh xiết bao rạng rỡ, Bốn phương chư hầu đều bắt chước"⁵. Cho nên người quân tử chỉ cần dốc lòng cung kính thành thật, thì thiên hạ tự nhiên được thái bình.

Kinh Thi nói: "Ta hằng nhớ tưởng vua Văn Vương tỏ cái đức sáng của mình, không phải dùng đến to tiếng và sắc mặt"⁶. Khổng Tử nói: "Giáo hoá dân chúng mà phải dùng đến to tiếng và sắc mặt giận dữ, ấy là phương pháp mạt hạng.

Kinh Thi nói: "Đức nhẹ như cánh lông”⁷ Cái lông còn là loại so sánh được, có thể hình dung dược. Chứ "Đạo Trời vận hành, chẳng có thanh âm, chẳng có mùi". Đó mới  là mức độ tuyệt vời chí cao vô thượng.

Chú giải:

1.Thi. Vệ phong. Thạc nhân 詩衛風碩人. Chương 1, câu 2 và Thi. Trịnh phong. Phong chương 3 câu 1 đều viết "ý cẩm khuynh y" “khuýnh" là áo đơn.

2.Thi. Tiểu nhã. Chính nguyệt 詩小雅正月, Chương 11, câu 3-4.

3.Thi. Đại nhã 詩大雅抑. chương 7, câu 4-5.

4.Thi. Thương tụng. Liệt tổ 詩商頌烈祖, câu 9-10.

5.Thi. Chu tụng. Liệt văn 詩商頌烈文, câu 11-12

6.Thi. Đại nhã. Hoàng hĩ  詩大雅皇矣, chương 7, câu 2-3.

7.Thi. Đại nhã. Chưng dân 詩大雅蒸民, chương 4, câu 2.

8.Thi. Đại nhã. Văn Vương 詩大雅文王, chương 7 câu 5-6.

Chia sẽ ebook : http://downloadsachmienphi.com/

Tham gia cộng đồng chia sẽ sách : Fanpage : https://www.facebook.com/downloadsachfree

Cộng đồng Google :http://bit.ly/downloadsach