“Tráng lệ. Một lịch sử đầy chất phiêu lưu…”

Sunday Times

“Choáng ngợp và đáng đọc say mê.”

Daily Telegraph

“Một tác phẩm cho thời đại kết nối của chúng ta.”

The National AE

Dành tặng Katarina, Flora, Francis và Luke

Chúng tôi dừng lại ở vùng đất của một bộ tộc người Turk… chúng tôi thấy một nhóm thờ rắn, một nhóm thờ cá và một nhóm thờ những con sếu.

Hành trình đến Volga Bulghars của Ibn Faḍlān

Ta, Prester John, là chúa tể của các chúa tể. Ta hơn mọi vị vua trên toàn thế giới về của cải, đức hạnh và quyền lực… Sữa và mật ong chảy bất tận trong những vùng đất của chúng ta; độc dược chẳng thể làm hại ta và cả đám ếch ộp oạp ồn ào cũng thế. Không có bò cạp, không có rắn bò trong cỏ.

Thư được cho là của Prester John
gửi cho Rome và Constantinople, thế kỷ 12

Ông ấy có một cung điện rất lớn, mái lợp toàn bộ bằng vàng.

Ghi chú trong nghiên cứu của Christopher Columbus
về Đại Hãn phương Đông, cuối thế kỷ 15

Nếu chúng ta không thực hiện những hy sinh tương đối nhỏ và thay đổi chính sách của chúng ta ở Ba Tư ngay lúc này, chúng ta sẽ vừa gây nguy hiểm cho tình hữu nghị của chúng ta với Nga, vừa rơi vào một tình huống mà chính sự hiện hữu của đế chế chúng ta sẽ bị đe dọa trong một tương lai tương đối gần.

Sir George Clerk gửi Sir Edward Grey,
Bộ trưởng Ngoại giao Anh, ngày 21-7-1914

Tổng thống sẽ đắc cử ngay cả khi chúng tôi cứ ngồi đây và chẳng làm gì.

Chánh văn phòng của Nursultan Nazarbayev,
Tổng thống Kazakhstan, không lâu trước cuộc bầu cử năm 2005

Mục lục

Ghi chú về việc chuyển ngữ của tác giả

Lời nói đầu

1. Sự ra đời của con đường tơ lụa

2. Con đường của những đức tin

3. Con đường tới một phương Đông Thiên Chúa giáo

4. Con đường tới cách mạng

5. Con đường hòa hợp

6. Con đường của lông thú

7. Con đường nô lệ

8. Con đường lên thiên đàng

9. Con đường xuống địa ngục

10. Con đường của cái chết và sự hủy diệt

11. Con đường của vàng ròng

12. Con đường của bạc

13. Con đường tới phương Bắc châu Âu

14. Con đường tới Đế quốc

15. Con đường tới khủng hoảng

16. Con đường tới chiến tranh

17. Con đường tới vàng đen

18. Con đường tới nhân nhượng

19. Con đường lúa mì

20. Con đường tới diệt chủng

21. Con đường tới chiến tranh lạnh

22. Con đường tơ lụa của Mỹ

23. Con đường tới sự kình địch của các siêu cường

24. Con đường tới thảm họa

25. Con đường tới bi kịch

Kết luận Con đường Tơ lụa mới

Lời cảm ơn

Ghi chú về việc chuyển ngữ
của tác giả

Các sử gia có xu hướng lo lắng trước vấn đề chuyển ngữ. Trong một cuốn sách dựa vào rất nhiều nguồn tư liệu ban đầu được viết bằng những ngôn ngữ khác nhau như cuốn này, không thể có một quy luật nhất quán cho tên riêng. Những cái tên như Joāo và Ivan được để ở dạng nguyên bản, trong khi Fernando và Nikolai thì không giữ nguyên mà đổi thành Ferdinand và Nicholas. Vì sở thích cá nhân, tôi sử dụng Genghis Khan, Trotsky, Gaddafi và Teheran mặc dù những cách thể hiện khác có thể chính xác hơn; mặt khác, tôi tránh những cách dùng thay thế khác của phương Tây cho các địa danh Beijing và Guangzhou*. Những nơi chốn mà địa danh đã được thay đổi càng đặc biệt khó khăn. Tôi gọi thành phố vĩ đại bên eo biển Bosporus là Constantinople cho tới cuối Thế chiến thứ Nhất, từ đó trở đi tôi chuyển thành Istanbul; tôi gọi là Ba Tư cho tới khi đất nước đó chính thức đổi tên thành Iran vào năm 1935. Xin các độc giả đòi hỏi sự nhất quán lượng thứ.

Lời nói đầu

Khi tôi còn nhỏ, một trong những tài sản quý giá nhất của tôi là một tấm bản đồ thế giới. Nó được ghim lên tường cạnh giường, và tôi nhìn lên nó mỗi tối trước khi đi ngủ. Chẳng bao lâu sau, tôi đã thuộc tên và vị trí của tất cả các quốc gia, vị trí các thủ đô, cũng như các đại dương, biển và các dòng sông chảy ra đó; tên của những rặng núi lớn và những sa mạc được viết bằng chữ in nghiêng gấp gáp, đầy phấn khích với những cuộc phiêu lưu và những nỗi hiểm nguy.

Tới tuổi thiếu niên, tôi trở nên khó chịu vì các lớp học ở trường tập trung quá hạn hẹp về địa lý, chỉ chú mục vào Tây Âu và Mỹ mà bỏ qua hầu như toàn bộ phần còn lại của thế giới. Chúng tôi được dạy về những người La Mã ở Anh; cuộc chinh phục của người Norman năm 1066; Vua Henry VIII và triều đại Tudors; Chiến tranh Độc lập của Mỹ; công nghiệp hóa thời Victoria; trận Somme; sự nổi lên và suy tàn của Đức Quốc xã. Tôi tìm trên tấm bản đồ của mình và thấy những vùng đất mênh mông của thế giới bị bỏ qua trong im lặng.

Vào sinh nhật 14 tuổi, tôi được cha mẹ tặng cho một cuốn sách của nhà nhân học Eric Wolf, cuốn sách đã thắp lên ngọn lửa trong tôi. Ông Wolf viết, lịch sử được chấp nhận và lười nhác về Văn minh là một lịch sử mà “Hy Lạp cổ đại sinh ra La Mã, La Mã sinh ra châu Âu Thiên Chúa giáo, châu Âu Thiên Chúa giáo sinh ra thời Phục hưng, thời Phục hưng sinh ra thời Khai sáng, thời Khai sáng sinh ra sự dân chủ về chính trị và cuộc Cách mạng Công nghiệp. Nền công nghiệp kết hợp với nền dân chủ tới lượt nó tạo ra nước Mỹ, hiện thân của những quyền sống, quyền tự do và mưu cầu hạnh phúc”*. Ngay lập tức, tôi nhận ra rằng đây chính là câu chuyện mà tôi đã được kể cho nghe: Câu thần chú về chiến thắng chính trị, văn hóa và đạo đức của phương Tây. Nhưng câu chuyện đó thật sai lạc; có những cách khác để nhìn lịch sử - những cách không liên quan tới việc nhìn quá khứ từ góc nhìn của những người mới chiến thắng gần đây.

Tôi hoàn toàn mê đắm. Bỗng nhiên tôi thấy rõ là những vùng mà chúng tôi không được dạy đã lạc mất, đã bị bóp nghẹt bởi câu chuyện cứng nhắc về sự nổi lên của châu Âu. Tôi xin cha tôi đưa tới xem tấm bản đồ thế giới thời Trung cổ Hereford Mappa Mundi, trong đó Jerusalem được coi là tâm điểm và trung tâm của thế giới, còn nước Anh và các nước phương Tây khác bị gạt sang một bên, chỉ là kẻ bên lề. Tôi thẫn thờ khi đọc những tác phẩm của các nhà địa lý Ả Rập đi kèm với những bản đồ có vẻ bị lật ngược và đặt biển Caspi ở trung tâm - cũng như khi tôi phát hiện ra một tấm bản đồ quan trọng của người Thổ Nhĩ Kỳ ở Istanbul thời Trung cổ, tấm bản đồ mà ở trung tâm của nó là một thành phố có tên gọi Balāsāghūn, cái tên tôi chưa bao giờ nghe nói tới, không xuất hiện trên bất kỳ tấm bản đồ nào khác, và vị trí chính xác của nó mãi gần đây vẫn còn không chắc chắn, vậy mà nó từng được coi là trung tâm của thế giới*.

Tôi muốn biết thêm về Nga và Trung Á, về Ba Tư và Lưỡng Hà. Tôi muốn hiểu những nguồn gốc của Thiên Chúa giáo khi được nhìn nhận từ châu Á; và việc những người lính thập tự chinh nhìn nhận như thế nào về những con người sống ở các thành phố lớn thời Trung cổ - Constantinople, Jerusalem, Baghdad và Cairo chẳng hạn; tôi muốn học hỏi về những đế chế vĩ đại của phương Đông, về người Mông Cổ và các cuộc chinh phục của họ, và muốn hiểu hai cuộc chiến tranh thế giới ra sao khi không nhìn từ vùng Flanders hay mặt trận phía đông, mà từ Afghanistan và Ấn Độ.

Vì thế, thật hết sức may mắn khi tôi được học tiếng Nga ở trường do thầy Dick Haddon dạy, thầy là một người xuất sắc từng phục vụ cho Tình báo Hải quân và tin rằng cách để hiểu được ngôn ngữ và dusha, hay tâm hồn Nga, là qua văn chương sinh động và âm nhạc dân gian của đất nước đó. Tôi thậm chí còn may mắn hơn nữa khi ông đề nghị dạy tiếng Ả Rập cho những ai quan tâm, giới thiệu cho sáu đứa chúng tôi văn hóa và lịch sử Hồi giáo, giúp chúng tôi được đắm mình trong cái đẹp của tiếng Ả Rập cổ. Những ngôn ngữ đó giúp mở khóa một thế giới đang chờ được khám phá, hay như tôi sớm nhận ra, được những người phương Tây chúng ta khám phá lại.

Ngày nay, người ta dành nhiều sự chú ý cho việc đánh giá ảnh hưởng khả dĩ của sự tăng trưởng kinh tế nhanh chóng ở Trung Quốc, nơi nhu cầu hàng hóa xa xỉ được tiên đoán sẽ tăng gấp bốn lần trong thập niên tới, hay xem xét sự thay đổi xã hội ở Ấn Độ, nơi có nhiều người được tiếp cận điện thoại di động hơn là nhà vệ sinh có bồn xả*. Nhưng cả hai điều đó đều không phải điểm tham chiếu tốt nhất để nhìn nhận quá khứ của thế giới và hiện tại của nó. Thật vậy, trong hàng thiên niên kỷ, chính vùng đất nằm giữa phương Đông và phương Tây, kết nối châu Âu với Thái Bình Dương, mới là cái trục mà địa cầu xoay quanh.

Trung điểm giữa Đông và Tây, trải rộng từ những bờ biển phía đông Địa Trung Hải và Hắc Hải tới dãy Himalaya, có vẻ là một vị trí không hứa hẹn lắm để nhìn nhận thế giới. Đây là một khu vực có những quốc gia gợi lên cảm giác xa lạ và không quan trọng như Kazakhstan và Uzbekistan, Kyrgyzstan và Turkmenistan, Tajikistan và các nước vùng Caucasus*; đó cũng là vùng đất gắn với những chế độ bất ổn, bạo lực và là mối đe dọa với an ninh quốc tế như Afghanistan, Iran, Iraq và Syria, hay kém cỏi trong việc thực hành dân chủ như Nga và Azerbaijan. Xét tổng thể, đó có vẻ là vùng đất của hàng loạt nhà nước đã thất bại hay đang thất bại, được lãnh đạo bởi các nhà độc tài, những người giành được số phiếu nhiều không tin nổi trong các cuộc tổng tuyển cử, những người mà gia đình và bạn bè của họ kiểm soát các lợi ích kinh doanh rộng khắp, những khối tài sản khổng lồ và quyền lực chính trị to lớn. Đó là những nơi có thành tích nhân quyền yếu kém, nơi quyền tự do tín ngưỡng, lương tâm và tình dục bị hạn chế, và nơi mà sự kiểm soát truyền thông quyết định chuyện gì được và không được xuất hiện trên báo chí*.

Mặc dù những quốc gia như thế có vẻ hoang dại với chúng ta, nhưng đó không phải là những vùng đất lạc hậu, không phải những nơi hoang vu mờ mịt. Thật ra cây cầu nối giữa Đông và Tây chính là những ngã ba của nền văn minh. Những quốc gia này không đứng bên lề các vấn đề toàn cầu, mà nằm ở vị trí trung tâm của thế giới - như chúng vẫn vậy kể từ khởi thủy lịch sử. Chính ở nơi đây Văn minh ra đời, đây cũng là nơi nhiều người tin rằng Nhân loại đã thành hình - trong Vườn Địa đàng, “do Chúa Trời tạo ra”, “mọc lên các thứ cây đẹp mắt, và trái thì ăn ngon”, vùng đất mà nhiều người tin là nằm ở những cánh đồng phì nhiêu giữa hai con sông Tigris và Euphrates*.

Chính trên cây cầu giữa Đông và Tây này, những đô thị vĩ đại đã được lập nên gần 5.000 năm trước, nơi mà các thành phố Harappa và Mohenjo-daro ở thung lũng sông Ấn là những kỳ quan của thế giới cổ đại, với dân số lên tới hàng chục nghìn người và những con đường nối vào một hệ thống dẫn nước thải phức tạp mà châu Âu cả nghìn năm sau mới sánh nổi*. Những trung tâm lớn khác của nền văn minh như Babylon, Nineveh, Uruk và Akkad ở vùng Lưỡng Hà, nổi tiếng bởi những sáng tạo kiến trúc kỳ vĩ. Một nhà địa lý người Trung Hoa, từ hơn hai thiên niên kỷ trước, đã ghi lại rằng những cư dân của Bactria, tập trung bên sông Oxus và giờ thuộc miền Bắc Afghanistan, là những tay thương gia và nhà buôn huyền thoại; thủ đô của nó có một khu chợ khổng lồ với những sản phẩm vô cùng đa dạng được mua bán và mang đi khắp các miền xa xôi*.

Vùng đất này cũng là nơi các tôn giáo lớn của thế giới ra đời, nơi Do Thái giáo, Thiên Chúa giáo, Hồi giáo, Phật giáo và Ấn giáo chen chúc với nhau. Đó là một nồi lẩu thập cẩm, nơi các nhóm ngôn ngữ cạnh tranh nhau, nơi các thứ tiếng Ấn-Âu, Semitic và Hán-Tạng vang lên ầm ĩ bên cạnh những người nói tiếng Altai, Turk và Caucasus. Đấy là nơi các đế chế vĩ đại nổi lên và suy tàn, nơi mà những dư chấn của sự va chạm giữa các nền văn hóa và các đối thủ có thể cảm nhận được ở cách đó hàng nghìn dặm. Xác lập vị thế ở nơi này mở ra những cách thức mới để nhìn Những xung động này được truyền đi dọc theo một mạng lưới trải rộng theo mọi hướng, những con đường mà theo đó khách hành hương và các chiến binh, dân du mục và các thương gia đã đi qua, hàng hóa và sản phẩm được mua và bán, và các ý tưởng được trao đổi, áp dụng và điều chỉnh. Chúng đã mang theo không chỉ sự phồn thịnh, mà cả chết chóc và bạo lực, bệnh tật và tai ương. Vào cuối thế kỷ 19, mạng lưới các kết nối rộng khắp này được một nhà địa chất học nổi tiếng người Đức, Ferdinand von Richthofen* (chú của phi công chiến đấu “Nam tước Đỏ”, con át chủ bài trong Thế chiến thứ Nhất), đặt một cái tên còn lưu truyền đến ngày nay: Seidenstraβen - Những Con đường Tơ lụa*.

Những con đường này có vai trò là hệ thần kinh trung ương của thế giới, kết nối những dân tộc và địa điểm với nhau, nhưng nằm dưới lớp da, mắt thường không nhìn thấy được. Giống như môn giải phẫu học giải thích cơ thể vận hành ra sao, hiểu được những kết nối này cho phép chúng ta hiểu được thế giới vận hành ra sao. Dầu vậy, bất chấp tầm quan trọng của khu vực này của thế giới, nó đã bị lãng quên trong lịch sử chủ lưu. Một phần nguyên do là điều vẫn được gọi là “Đông phương luận” - một quan điểm trịch thượng và hết sức tiêu cực về phương Đông, coi đó như một vùng kém phát triển và thấp kém hơn so với phương Tây, và bởi thế không đáng để nghiên cứu nghiêm túc*. Nhưng nó cũng có nguyên do từ thực tế là câu chuyện quá khứ đã bị ngự trị và được xác lập vững chắc tới mức không còn chỗ cho một vùng đất từ lâu đã bị coi là bên lề câu chuyện về sự vươn lên của châu Âu và xã hội phương Tây.

Ngày nay, Jalalabad và Herat ở Afghanistan, Fallujah và Mosul ở Iraq hay Homs và Aleppo ở Syria có vẻ như đồng nghĩa với chủ nghĩa cực đoan tôn giáo và bạo lực giữa các phe phái. Hiện tại đã cuốn phăng quá khứ: đã qua rồi những ngày mà cái tên Kabul gợi lên hình ảnh những khu vườn được trồng tỉa và chăm sóc bởi bàn tay của Bābur vĩ đại, người sáng lập Đế quốc Mughal ở Ấn Độ. Vườn Bagh-i-Wafa (nghĩa là “Khu vườn Chính trực”) bao gồm một hồ nước với những cây cam và thạch lựu vây quanh và một đồng cỏ ba lá - mà Bābur hết sức tự hào: “Đây là nơi hay nhất của khu vườn, cảnh tượng đẹp đẽ nhất khi những quả cam đổi màu. Khu vườn đó thực sự đáng ngưỡng mộ!”*.

Tương tự như thế, ấn tượng hiện đại về Iran đã làm phai mờ hào quang lịch sử xa xưa của vùng đất, khi mà cái tên Ba Tư tiền thân của nó đồng nghĩa với khiếu thẩm mỹ cao về gần như mọi thứ, từ hoa quả được phục vụ trong bữa tối, tới những bức chân dung tiểu họa đáng kinh ngạc do các họa sĩ huyền thoại vẽ ra, tới thứ giấy mà các học giả viết trên đó. Một tác phẩm tuyệt đẹp của Simi Nīshāpūrī, một thủ thư người Mashad ở Đông Iran vào khoảng năm 1400, ghi lại chi tiết cẩn thận lời khuyên của một người yêu sách muốn chia sẻ đam mê của ông. Ông khuyên nhủ một cách trang nghiêm rằng bất kỳ ai nghĩ tới việc viết lách, đều phải biết rằng thứ giấy tốt nhất để viết thư pháp được sản xuất ở Damascus, Baghdad hay Samarkand. Giấy ở những nơi khác “nhìn chung là thô ráp, lốm đốm và nhanh hỏng”. Ông cảnh báo là phải luôn nhớ nhuộm một chút màu cho giấy trước khi viết lên đó, “vì màu trắng làm lóa mắt và những tác phẩm thư pháp bậc thầy đều được viết trên giấy nhuộm”*.

Những địa điểm mà danh tiếng bị lãng quên từ lâu đã một thời từng thống trị, chẳng hạn như Merv, được một nhà địa lý thế kỷ 10 mô tả là “thành phố vui tươi, đẹp đẽ, tinh tế, xuất sắc, cởi mở và đáng hài lòng”, và “mẹ của thế giới”; hay Rayy, cách không xa Teheran hiện đại, mà một tác giả khác cùng thời mô tả là đầy hào quang đến mức đáng được coi là “chú rể của Trái đất” và “tạo vật đẹp đẽ nhất” của thế giới*. Rải rác dọc theo xương sống của châu Á, những thành phố này như một chuỗi ngọc trai kết nối Thái Bình Dương với Địa Trung Hải.

Những trung tâm đô thị thúc đẩy nhau phát triển, với sự tranh đua giữa những người cai trị và tầng lớp tinh hoa dựng lên các công trình kiến trúc ngày càng tham vọng và các đền đài ngày càng kỳ vĩ. Những thư viện, những nơi thờ tự, những nhà thờ và đài thiên văn với quy mô và ảnh hưởng văn hóa to lớn ở khắp nơi trong vùng, kết nối Constantinople với Damascus, Isfahan, Samarkand, Kabul và Kashgar. Những thành phố như thế trở thành nơi trú ngụ của các học giả tài ba, mở rộng các biên giới cho những đề tài của họ. Chỉ còn lại vài cái tên quen thuộc với ngày nay - những người như Ibn Sīnā, và những cái tên nổi tiếng hơn như Avicenna, al-Bīrūnī và al-Khwārizmi - những người khổng lồ trong các lĩnh vực thiên văn học và y học; nhưng còn rất nhiều người khác nữa. Trong nhiều thế kỷ trước thời hiện đại, những trung tâm học thuật xuất sắc của thế giới, những Oxford và Cambridge, những Harvard và Yale, không phải ở châu Âu hay phương Tây, mà ở Baghdad và Balkh, Bukhara và Samarkand.

Việc những nền văn hóa, thành phố và dân tộc sống dọc theo Những Con đường Tơ lụa phát triển và tiến bộ có lý của nó: Khi họ buôn bán và trao đổi các ý tưởng, họ học hỏi và vay mượn của nhau, kích thích những tiến bộ hơn nữa trong triết học, khoa học, ngôn ngữ và tôn giáo. Tinh thần cấp tiến là rất quan trọng, như một người cai trị nước Triệu ở Đông Bắc Trung Quốc, một điểm xa nhất của châu Á hơn 2.000 năm trước đã hiểu rất rõ: “Những kẻ bắt người ta theo lệ cũ”, Triệu Vũ Linh Vương* tuyên bố vào năm 307 trước Công nguyên, “làm sao theo được những thay đổi của ngày nay”*. Những nhà lãnh đạo trong quá khứ đã hiểu tầm quan trọng của việc theo kịp thời đại.

Tuy nhiên, trọng trách về sự tiến bộ thay đổi vào giai đoạn đầu thời hiện đại lại được trao cho hai cuộc hải hành vĩ đại diễn ra vào cuối thế kỷ 15. Chỉ trong vòng sáu năm của thập niên 1490, những nền tảng đã được thiết lập cho một cuộc xáo trộn lớn trong nhịp điệu của các hệ thống trao đổi vốn đã được thiết lập lâu đời. Đầu tiên, Christopher Columbus vượt Đại Tây Dương, mở đường cho hai khối lục địa lớn mà cho tới lúc đó còn chưa được biết tới, kết nối với châu Âu và xa hơn nữa; rồi chỉ vài năm sau đó, Vasco da Gama đi đường biển qua cực nam châu Phi, tới Ấn Độ, mở ra những tuyến đường biển mới trên hành trình đó. Những phát kiến này đã thay đổi các mô thức tương tác và thương mại, và tạo ra tác động làm thay đổi mạnh mẽ ở trung tâm chính trị và kinh tế của thế giới. Bỗng nhiên, Tây Âu chuyển hóa từ vị thế vùng lạc hậu thành điểm tựa cho một hệ thống thông tin liên lạc, giao thông và thương mại rộng khắp: Trong phút chốc, nó trở thành tâm điểm mới giữa Đông và Tây.

Sự vươn lên của châu Âu làm bùng phát một cuộc chiến dữ dội tranh giành quyền lực - tranh giành cả việc kiểm soát quá khứ. Khi các đối thủ kình địch nhau, lịch sử được viết lại để nhấn mạnh vào các biến cố, chủ đề và ý tưởng có thể được sử dụng trong những cuộc đụng độ về ý thức hệ diễn ra quyết liệt bên cạnh cuộc chiến giành nguồn tài nguyên và làm chủ các tuyến đường biển. Những bức tượng bán thân của các nhà lãnh đạo chính trị và các viên tướng được khoác áo choàng toga sao cho nhìn giống những người hùng La Mã trong quá khứ; những tòa nhà mới lộng lẫy được xây theo phong cách cổ điển kỳ vĩ cho phù hợp với những hào quang của thế giới cổ đại như thể đó là tổ tiên trực hệ của chính họ. Lịch sử bị bóp méo và thao túng để tạo ra một câu chuyện nhất quán, trong đó sự vươn lên của phương Tây không chỉ là tự nhiên và tất yếu, mà còn là sự tiếp nối của những gì đã diễn ra trước đó.

Nhiều câu chuyện đã khiến tôi bắt đầu cuộc hành trình nhìn vào quá khứ thế giới theo một cách khác. Nhưng một câu chuyện đặc biệt nổi bật. Thần thoại Hy Lạp kể rằng Zeus, cha của các vị thần, đã thả ra hai con đại bàng, mỗi con ở một đầu Trái đất, và ra lệnh cho chúng bay về phía nhau. Một hòn đá thiêng, omphalos - cái rốn của thế giới - được đặt ở nơi chúng gặp nhau, để chúng có thể giao tiếp với các vị thần. Sau này tôi được biết rằng ý tưởng về hòn đá này trong một thời gian dài đã là một nguồn hấp dẫn các triết gia và những nhà phân tâm học*.

Tôi còn nhớ mình đã nhìn chằm chằm vào tấm bản đồ của tôi khi lần đầu nghe câu chuyện này, tự hỏi những con đại bàng đã gặp nhau ở đâu. Tôi tưởng tượng chúng cất cánh từ hai bờ biển, phía tây Đại Tây Dương và Thái Bình Dương phía Trung Quốc và bay vào nội địa. Vị trí chính xác thay đổi phụ thuộc vào việc tôi chỉ ngón tay ở đâu để đo những khoảng cách bằng nhau từ hướng đông và hướng tây. Nhưng tôi luôn dừng lại ở đâu đó giữa Hắc Hải và dãy Himalaya. Tôi đã thức cả đêm, nghiền ngẫm tấm bản đồ trên tường phòng ngủ, những con đại bàng của Zeus và lịch sử một vùng đất chưa bao giờ được đề cập trong những cuốn sách mà tôi đã đọc - mà không có lấy một cái tên.

Cách đây chưa lâu, những người châu Âu đã chia châu Á thành ba vùng rộng lớn - Cận, Trung và Viễn Đông. Nhưng bất cứ khi nào tôi nghe hay đọc được về những vấn đề đương đại trong quá trình trưởng thành, có vẻ như vùng thứ hai, Trung Đông, đã thay đổi về ý nghĩa và thậm chí là về vị trí, được sử dụng để chỉ Israel, Palestine và khu vực xung quanh, đôi khi là cả vùng vịnh Ba Tư. Và tôi không thể hiểu tại sao người ta cứ nói mãi với tôi về tầm quan trọng của Địa Trung Hải như là cái nôi của văn minh, trong khi sự thật rất rõ ràng đó không phải là nơi nền văn minh thực sự hình thành. Cái lò thực sự tôi luyện nên nền văn minh, từ “Địa Trung” nghĩa đen là “trung tâm của thế giới”, không phải là một vùng biển chia cách châu Âu và Bắc Phi, mà nằm ở ngay trung tâm của châu Á.

Hy vọng của tôi là có thể khiến những người khác mạnh dạn hơn trong việc nghiên cứu những dân tộc và vùng đất đã bị các học giả phớt lờ trong nhiều thế hệ nhờ việc gợi ra những câu hỏi mới và những lĩnh vực nghiên cứu mới. Tôi hy vọng sẽ khơi gợi được những câu hỏi mới cần đặt ra về quá khứ, và để những chân lý tưởng là đương nhiên sẽ bị thách thức và xem xét kỹ lưỡng. Hơn hết, tôi hy vọng những ai đọc cuốn sách này sẽ nhìn lịch sử theo một cách khác.

Đại học Worcester, Oxford
Tháng Tư năm 2015

1 Sự ra đời
Của con đường tơ lụa

Từ khởi thủy của thời gian, vùng trung tâm châu Á đã là nơi tạo lập các đế quốc. Những vùng trũng bồi phù sa của Lưỡng Hà, được bồi đắp bởi sông Tigris và Euphrates, tạo nền tảng cho nền văn minh - bởi chính ở vùng này, những thị trấn và thành phố đầu tiên thành hình. Nông nghiệp có hệ thống phát triển ở vùng Lưỡng Hà và khắp “Lưỡi liềm Phì nhiêu”, một dải đất năng suất cao rất gần nguồn nước ngọt dồi dào, trải từ vịnh Ba Tư tới bờ Địa Trung Hải. Chính ở đây một số bộ luật thành văn đầu tiên đã được truyền bá gần 4.000 năm trước, dưới thời Vua Hammurabi của Babylon, trong bộ luật này ông đã nêu chi tiết nghĩa vụ dành cho các thần dân của ông và đề ra những hình phạt nghiêm khắc cho tội lỗi của họ*.

Dù đã có nhiều vương quốc và đế quốc mọc lên từ lò luyện này, nhưng đế quốc vĩ đại nhất vẫn là của người Ba Tư. Mở rộng nhanh chóng vào thế kỷ 6 trước Công nguyên từ một vùng đất ban đầu mà ngày nay nằm ở phía nam Iran, người Ba Tư đã áp chế các láng giềng, vươn ra đến bờ biển Aegea, chinh phục Ai Cập và mở rộng về phía đông tới tận dãy Himalaya. Theo đánh giá của sử gia Hy Lạp Herodotus, thành công của họ phần lớn là nhờ sự cởi mở. “Người Ba Tư có xu hướng áp dụng các phong tục nước ngoài rất mạnh mẽ”, ông viết: người Ba Tư sẵn sàng từ bỏ phong cách ăn mặc của riêng họ khi kết luận rằng thời trang của kẻ thù bị họ đánh bại là ưu việt hơn, vì thế họ đã mượn phong cách từ người Mede*, cũng như người Ai Cập*.

Con đường Tơ lụa thời cổ.

Việc sẵn sàng áp dụng những ý tưởng và cách làm mới là một yếu tố quan trọng tạo điều kiện để người Ba Tư xây dựng một hệ thống hành chính cho phép họ điều hành suôn sẻ một đế quốc bao gồm rất nhiều dân tộc khác nhau. Một đội ngũ quan lại có học thức cai quản hiệu quả công việc hành chính trong đời sống hằng ngày của đế quốc, ghi chép mọi thứ từ những khoản chi trả cho người hầu của hoàng gia, tới phẩm chất và số lượng hàng hóa mua bán ở các khu chợ; họ cũng nhận trách nhiệm bảo dưỡng và sửa chữa hệ thống đường sá dọc ngang đế quốc, một điều đáng ghen tị trong thế giới cổ đại*.

Một mạng lưới đường sá kết nối bờ biển Tiểu Á với Babylon, Susa với Persepolis, giúp người ta có thể đi được quãng đường hơn 1.600 dặm* chỉ trong một tuần lễ, một thành tựu được Herodotus coi là kỳ diệu; ông cũng ghi nhận rằng cả mưa, tuyết, cái nóng lẫn bóng đêm đều không thể làm chậm tốc độ truyền tin*. Đầu tư vào nông nghiệp và phát triển các kỹ thuật thủy lợi tiên phong để cải thiện năng suất mùa màng giúp nuôi dưỡng sự tăng trưởng ở các thành phố, cho phép nuôi sống những khối dân số ngày càng lớn bằng những cánh đồng xung quanh - không chỉ ở những vùng đất nông nghiệp màu mỡ hai bên bờ sông Tigris và Euphrates, mà cả ở các thung lũng do những con sông mạnh mẽ Oxus và Iaxartes tạo ra (giờ được gọi là Amy Darya và Syr Darya), cũng như ở đồng bằng sông Nile, sau khi quân đội Ba Tư chiếm được vùng này vào năm 525 trước Công nguyên. Đế chế Ba Tư là một vùng đất phồn thịnh kết nối Địa Trung Hải với quả tim châu Á.

Ba Tư tự coi mình là ngọn hải đăng của sự ổn định và công bằng, như văn bia bằng ba thứ tiếng khắc trên vách đá ở núi Behistun đã cho thấy. Văn bia được viết bằng tiếng Ba Tư, tiếng Elamite và tiếng Akkadian, ghi lại việc Darius Đại đế, một trong những nhà cai trị nổi tiếng nhất của Ba Tư, đã dẹp yên các cuộc nổi dậy và bạo loạn, đẩy lùi các cuộc xâm lăng từ nước ngoài và làm vừa lòng cả người nghèo lẫn người có thế lực như thế nào. Văn bia ra lệnh, hãy giữ cho đất nước được vững chãi và hãy chăm sóc cho người dân một cách công chính, vì công lý là nền tảng của vương quốc*. Sự khoan dung với những nhóm thiểu số đã trở thành huyền thoại, một nhà cai trị Ba Tư được gọi là “Đấng Cứu thế”, và người được “Thiên Chúa” ban phước, bởi những chính sách của ông đã giúp giải thoát người Do Thái khỏi cảnh lưu đày ở Babylon*.

Thương mại phát đạt ở Ba Tư cổ đại mang tới nguồn thu nhập cho phép các nhà cai trị chi trả cho các chiến dịch quân sự nhắm vào những nơi mang lại thêm nhiều nguồn tài nguyên cho đế quốc. Nó cũng cho phép họ chiều chuộng những sở thích xa hoa khét tiếng. Những công trình ngoạn mục được dựng lên ở các thành phố lớn như Babylon, Persepolis, Pasargadae và Susa, nơi vua Darius xây dựng một cung điện huy hoàng, sử dụng thứ gỗ mun chất lượng cao nhất và bạc từ Ai Cập, gỗ tuyết tùng từ Lebanon, vàng ròng từ Bactria, đá xanh và đá màu son từ Sogdiana, lam ngọc từ Khwarezm và ngà voi từ Ấn Độ*. Người Ba Tư nổi tiếng vì yêu thích những điều hoan lạc, và theo Herodotus, họ mà nghe thấy có thứ gì xa xỉ mới mẻ thì phải tìm cách hưởng cho bằng được*.

Làm cơ sở cho sự thịnh vượng chung về thương mại là một quân đội thiện chiến giúp mở mang các đường biên giới, nhưng đồng thời cũng cần để bảo vệ những đường biên giới đó. Ba Tư đối mặt với nhiều vấn đề dai dẳng từ phương Bắc, một thế giới do dân du mục thống trị, những kẻ sống với bầy gia súc trên những bình nguyên bán hoang mạc, tức các thảo nguyên, trải dài từ Hắc Hải qua Trung Á tới tận Mông Cổ. Những kẻ du mục đó nổi tiếng dữ tợn - người ta nói họ uống máu kẻ thù, may quần áo từ da đầu kẻ thù và đôi khi ăn thịt cả cha mẹ. Tuy nhiên, tương tác với dân du mục là một vấn đề phức tạp, vì cho dù nhiều người mô tả rằng họ lộn xộn và khó đoán, nhưng họ vẫn là những đối tác quan trọng cung ứng các loại động vật, nhất là những con ngựa tốt. Nhưng dân du mục có thể là nguyên do gây ra thảm họa, chẳng hạn Cyrus Đại đế, kiến trúc sư tạo lập Đế quốc Ba Tư vào thế kỷ 6 trước Công nguyên, đã bỏ mạng khi đang tìm cách đàn áp người Scythia; một tác giả kể rằng thủ cấp của ông sau đó bị mang đi khắp nơi trong một mảnh da đẫm máu, để dập tắt cơn khát quyền lực đã khiến ông gây chuyện*.

Dẫu vậy, bước thụt lùi hiếm hoi đó không thể ngăn được sự mở rộng của Ba Tư. Những viên tư lệnh Hy Lạp nhìn về phương Đông vừa sợ hãi vừa kính nể, tìm cách học hỏi những chiến thuật của người Ba Tư trên chiến trường và áp dụng công nghệ của họ. Trong các vở kịch và áng văn mang chất sử thi tưởng niệm cuộc kháng chiến anh hùng trước những nỗ lực xâm lăng Hy Lạp, những tác giả như Aeschylus coi chiến thắng trước người Ba Tư là điều tôn vinh tài năng quân sự và minh chứng cho ân huệ của các vị thần*.

“Ta đã tới Hy Lạp”, Dionysus nói trong những lời mở đầu vở Bacchae (Những nữ tu của thần rượu vang), từ “phương Đông giàu có phi thường”, nơi mà những đồng bằng của Ba Tư tắm trong ánh nắng Mặt trời, nơi mà các thị trấn của Bactria được những bức tường bảo vệ, và nơi những tòa tháp tuyệt đẹp nhìn xuống bờ biển. Châu Á và phương Đông là những vùng đất mà Dionysus “khiêu vũ” với những điều huyền bí thiêng liêng rất lâu trước khi những điều đó xuất hiện ở Hy Lạp*.

Không ai háo hức học hỏi những công trình đó như Alexander xứ Macedon. Khi ông lên ngôi vào năm 336 trước Công nguyên sau khi phụ hoàng của ông, Vua Philip khôn ngoan, bị ám sát, vị thống lĩnh trẻ tuổi biết chắc ông sẽ hướng tới đâu để tìm kiếm vinh quang. Ông không phút nào để mắt tới châu Âu, nơi chẳng có gì cả: không thành phố, không văn hóa, không uy tín, không phần thưởng. Với Alexander, cũng như với mọi người Hy Lạp cổ đại, văn hóa, các ý tưởng và cơ hội - cũng như những mối đe dọa - tới từ phương Đông. Không có gì ngạc nhiên khi ánh mắt ông hướng tới cường quốc lớn nhất thời cổ đại: Ba Tư.

Sau khi đuổi các tổng đốc Ba Tư ra khỏi Ai Cập trong một cuộc tấn công chớp nhoáng vào năm 331 trước Công nguyên, Alexander bắt đầu một cuộc tấn công tổng lực vào trung tâm của đế chế này. Cuộc đối đầu quyết định diễn ra sau đó trong cùng năm trên những bình nguyên mù bụi vùng Gaugamela, gần thành phố Erbil tại Kurdistan thuộc Iraq ngày nay, nơi ông đã chiến thắng ngoạn mục trước đội quân Ba Tư hùng mạnh hơn nhiều dưới sự chỉ huy của Darius III - có lẽ đó là nhờ ông tràn đầy sinh lực sau một đêm ngon giấc: Theo Plutarch, Alexander khăng khăng phải nghỉ ngơi trước khi đối mặt kẻ thù, ông ngủ say tới mức những viên sĩ quan thuộc cấp đầy lo lắng phải lay ông dậy. Mặc bộ áo giáp ưa thích nhất, đội chiếc mũ bảo hộ thật đẹp, được đánh bóng tới mức “sáng như thứ bạc tinh khiết nhất”, tay phải chộp lấy thanh gươm tin cẩn, Alexander dẫn dắt đạo quân của ông tới một chiến thắng vang dội mở ra những cánh cửa dẫn vào một đế quốc*.

Là học trò của Aristotle, Alexander lớn lên với những kỳ vọng cao xa gánh trên vai. Ông đã không làm mọi người thất vọng. Sau khi các đạo quân Ba Tư bị đánh tan tác ở Gaugamela, Alexander tiến về phía đông. Hết thành phố này tới thành phố khác đầu hàng khi ông chiếm lấy những vùng lãnh thổ do đối thủ của ông kiểm soát trước đó. Những vùng đất to lớn, giàu có và tươi đẹp trong huyền thoại gục ngã trước người anh hùng trẻ tuổi. Babylon đầu hàng, những cư dân ở đó tung hoa phủ kín con đường dẫn tới thành phố vĩ đại, những án thờ bằng bạc chất đầy nhũ hương và nước hoa đặt bên vệ đường. Những chiếc lồng nhốt sư tử và báo được mang tới làm quà tặng*. Không lâu sau đó, tất cả những điểm dọc theo con đường hoàng gia kết nối những thành phố lớn của Ba Tư và mạng lưới thông tin liên lạc liên kết bờ biển của Tiểu Á với Trung Á đã thuộc về Alexander và người của ông.

Dù một số học giả hiện đại khinh thường, coi ông là “một gã thanh niên rượu chè be bét chuyên đi cướp bóc”, nhưng Alexander có vẻ tinh tế một cách đáng kinh ngạc khi giao tiếp với những vùng lãnh thổ và những dân tộc ông mới chinh phục*. Ông thường mềm mỏng khi xử lý các đức tin và tập tục tôn giáo bản địa, khoan dung và tôn trọng: Lấy ví dụ, người ta kể rằng ông đã nổi giận khi lăng mộ của Cyrus Đại đế bị mạo phạm, và ông không chỉ phục hồi nguyên trạng lăng mộ mà còn trừng phạt những kẻ đã làm nhơ bẩn thánh địa*. Alexander sắp xếp để Darius III có một tang lễ xứng đáng với địa vị và được chôn cất cạnh những nhà cai trị người Ba Tư sau khi thi thể vị vua này được tìm thấy trong một chiếc xe, bị sát hại bởi chính một bầy tôi của ông*.

Alexander có thể mở rộng lãnh thổ vì ông sẵn sàng dựa vào giới tinh hoa bản địa. Ông được cho là đã nói rằng: “Nếu chúng ta muốn không chỉ đi ngang qua châu Á mà giữ được châu Á, chúng ta phải cho người châu Á thấy sự nhân từ; chính sự trung thành của họ sẽ làm cho đế chế được ổn định và lâu bền”*. Những chức sắc và giới bô lão bản địa được tại vị để cai quản những thị trấn và những vùng lãnh thổ chinh phục được. Bản thân Alexander còn nhận các tước hiệu truyền thống và mặc y phục Ba Tư để nhấn mạnh sự chấp thuận của ông với phong tục địa phương. Ông háo hức thể hiện mình không phải là một kẻ chinh phục xâm lăng, mà là người thừa kế mới nhất của một đế chế cổ đại - bất chấp những lời chế nhạo mà những kẻ sẽ nói với bất kỳ ai muốn nghe rằng ông đã mang tới nỗi khốn khổ và nhấn chìm vùng đất trong máu*.

Điều quan trọng là hãy nhớ rằng phần lớn dữ liệu chúng ta có về những chiến dịch, thành công và chính sách của Alexander là từ các sử gia sau này, mà ghi chép của họ thường được lý tưởng hóa cao độ và đầy hồi hộp với sự nhiệt tình khi mô tả những kỳ công của vị thủ lĩnh trẻ*. Dẫu vậy, ngay cả khi chúng ta cần thận trọng với cách những nguồn tư liệu này nói về sự sụp đổ của Ba Tư, thì tốc độ Alexander mở rộng các đường biên giới liên tục về phía đông đã tự kể lên câu chuyện của riêng nó. Ông là người sáng lập đầy nhiệt huyết của những thành phố mới -những thành phố thường đặt theo tên ông, và giờ đây đã có những tên khác, như Herat (Alexandria ở Aria), Kandahar (Alexandria ở Arachosia) và Bagram (Alexandria ở Caucasum). Việc xây dựng những tiền đồn này - và sự tăng cường cho các tiền đồn khác xa hơn về phía nam, kéo dài tới thung lũng Fergana - đã tạo ra những cứ điểm mới dọc theo xương sống của châu Á.

Những thành phố mới với khả năng phòng ngự mạnh mẽ, cũng như những thành lũy và pháo đài đơn độc, chủ yếu được xây lên để đề phòng mối đe dọa từ các bộ lạc thảo nguyên vốn rất giỏi tổ chức những cuộc tấn công tàn phá các cộng đồng nông nghiệp. Alexander thiết kế chương trình pháo đài hóa này để bảo vệ những vùng đất mới vừa chinh phục được. Cũng chính trong thời gian này, những mối lo lắng tương tự đã dẫn tới những phản ứng giống hệt nhưng xa hơn về phía đông. Người Trung Quốc đã phát triển khái niệm Hoa Hạ, chỉ thế giới văn minh, chống lại thách thức từ những dân tộc vùng thảo nguyên. Một chương trình xây dựng quyết liệt đã mở rộng mạng lưới các pháo đài Vạn Lý Trường Thành của Trung Quốc. Chương trình này được thúc đẩy vì một nguyên tắc giống như của Alexander: mở rộng mà không phòng thủ là vô ích*.

Trở lại thế kỷ 4 trước Công nguyên, chính Alexander tiếp tục mở các chiến dịch không ngừng nghỉ, vu hồi qua rặng Hindu Kush và hành quân xuống thung lũng sông Ấn, lại dựng lên những thành trì có quân đóng giữ - dù giờ đây phải đối mặt với lời than vãn và phản đối thường xuyên của các binh lính đã kiệt sức và nhớ nhà. Từ quan điểm quân sự, những thành tựu của ông đến khi qua đời ở tuổi 32 tại Babylon vào năm 323 trước Công nguyên trong một tình huống vẫn đang bị che phủ trong bức màn bí ẩn là hết sức ngoạn mục*. Tốc độ và mức độ những cuộc chinh phục của ông thật đáng kinh ngạc. Cũng ấn tượng không kém - dù thường bị bỏ qua - là quy mô của di sản ông để lại, và cách những ảnh hưởng của Hy Lạp cổ đại trộn lẫn với của Ba Tư, Ấn Độ, Trung Á, và cả Trung Quốc nữa.

Dù cái chết đột ngột của Alexander kéo theo một giai đoạn hỗn loạn và đấu đá giữa các chỉ huy cấp cao của ông, một nhà lãnh đạo đã nhanh chóng nổi lên ở nửa phía đông của những vùng lãnh thổ mới: một sĩ quan sinh ở Bắc Macedonia tên là Seleucus, người đã tham gia vào mọi cuộc chinh phạt lớn của hoàng đế. Vài năm sau cái chết của thủ lĩnh, ông Seleucus đã trở thành tổng đốc của những vùng đất trải rộng từ sông Tigris tới sông Ấn; những vùng lãnh thổ lớn tới mức không giống vương quốc, mà như một đế quốc thật sự. Ông đã lập nên một triều đại, triều đại Seleucid, sẽ cai trị trong gần ba thế kỷ*. Những chiến thắng của Alexander thường xuyên và dễ dàng bị bỏ qua, vì người ta cho rằng đó là một chuỗi những thành tựu sáng chói nhưng ngắn ngủi, di sản của ông thường bị coi là phù du và tạm bợ. Nhưng chúng không hề là những thành tựu ngắn ngủi; mà là khởi đầu cho một chương mới của vùng đất nằm giữa Địa Trung Hải và dãy Himalaya.

Những thập niên tiếp sau cái chết của Alexander chứng kiến một chương trình Hy Lạp hóa từ từ và không thể nhầm lẫn, khi các ý tưởng, chủ đề và biểu tượng từ Hy Lạp cổ đại được du nhập vào phương Đông. Hậu duệ các viên tướng của ông nhớ về cội rễ Hy Lạp và tích cực nhấn mạnh vào cội rễ đó, chẳng hạn như việc đúc tiền ở xưởng đúc tại các đô thị lớn nằm trên những điểm chiến lược quan trọng dọc theo con đường giao thương hay các trung tâm nông nghiệp sôi động. Hình dáng những đồng xu đó được chuẩn hóa: hình ảnh đương kim quốc vương bên mặt phải, mái tóc quăn rủ xuống với vương miện trên đầu, và luôn nhìn về bên phải như Alexander, và mặt trái là hình ảnh thần Apollo, được minh định bằng các ký tự Hy Lạp*.

Có thể nghe - và nhìn thấy - tiếng Hy Lạp ở khắp Trung Á và thung lũng sông Ấn. Ở Ai Khanoum thuộc miền Bắc Afghanistan - một thành phố mới được Seleucus lập nên - những câu châm ngôn từ Delphi được khắc lên một tượng đài nói rằng:

Khi còn nhỏ, hãy ngoan ngoãn.

Khi thanh niên, hãy kiểm soát bản thân.

Khi trưởng thành, hãy công chính.

Khi già, hãy khôn ngoan.

Khi chết, hãy chết không đau đớn*.

Tiếng Hy Lạp được các quan chức sử dụng hằng ngày trong hơn một thế kỷ sau cái chết của Alexander, như các hóa đơn thuế và tài liệu liên quan tới tiền lương của binh sĩ ở Bactria vào khoảng năm 200 trước Công nguyên cho thấy*. Thật vậy, thứ ngôn ngữ đó đã xâm nhập sâu vào tiểu lục địa Ấn Độ. Một số chỉ dụ của nhà cai trị Đế chế Mauraya, Ashoka, người vĩ đại nhất trong số những nhà cai trị thuở sơ khai của Ấn Độ, được viết với bản dịch tiếng Hy Lạp song song, rõ ràng là để phục vụ cho dân cư địa phương*.

Sự trao đổi văn hóa đầy sinh động khi châu Âu và châu Á va chạm nhau thật đáng ngạc nhiên. Những bức tượng Phật bắt đầu xuất hiện chỉ sau khi việc thờ phụng Apollo đã được thiết lập ở thung lũng Gundhara và phía tây Ấn Độ. Những tín đồ Phật giáo cảm thấy bị đe dọa trước thành công của những nghi thức tôn giáo mới và bắt đầu tạo ra những hình ảnh thị giác của riêng họ. Thật vậy, có sự tương quan không chỉ về niên đại của những bức tượng Phật đầu tiên, mà còn trong dáng vẻ và thiết kế: có vẻ như Apollo là hình mẫu, tương tự là những tác động của Hy Lạp. Cho tới lúc đó, những người theo đạo Phật đã chủ động kiềm chế những cách thể hiện bằng hình ảnh; sự cạnh tranh giờ buộc họ phải phản ứng, vay mượn và sáng tạo*.

Một số ngai thờ bằng đá được trang trí bằng những câu khắc tiếng Hy Lạp, những hình ảnh của Apollo và những tiểu phẩm tinh tế bằng ngà voi mô tả Alexander ở vùng đất nay là miền Nam Tajikistan cho thấy ảnh hưởng từ phương Tây đã thâm nhập xa tới đâu*. Tương tự là những ấn tượng về sự ưu việt của văn hóa từ Địa Trung Hải truyền sang. Lấy ví dụ, những người Hy Lạp ở châu Á được người Ấn Độ công nhận là giỏi các môn khoa học: “Họ là những kẻ dã man”, một tác phẩm có tên Gārgī Samhitā cho biết, “nhưng khoa học thiên văn khởi nguồn từ họ và vì điều này, họ phải được sùng kính như những vị thần”*.

Theo Plutarch, Alexander đã đưa thần học Hy Lạp vào giảng dạy ở tận Ấn Độ, với kết quả là những vị thần của Olympus được thờ phụng khắp châu Á. Những nam thanh niên ở Ba Tư và xa hơn nữa lớn lên đọc Homer và “ngâm ngợi những bi kịch của Sophocles và Euripides”, trong khi tiếng Hy Lạp được giảng dạy ở thung lũng sông Ấn*. Đó có thể là lý do tại sao có thể tìm thấy những yếu tố vay mượn trong khắp các tác phẩm văn học vĩ đại. Lấy ví dụ, người ta cho rằng sử thi Rāmāyana, viết bằng tiếng Sanskrit (tiếng Phạn), vay mượn từ Iliad và Odyssey, đề tài Rāvaṇa bắt cóc nàng Sita là âm hưởng trực tiếp từ cuộc bỏ trốn của nàng Helen với chàng Paris thành Troy. Nhưng những ảnh hưởng và cảm hứng cũng tuôn chảy theo cả hướng khác nữa, một số học giả lập luận rằng trường ca Aeneid tới lượt nó lại chịu ảnh hưởng từ các tác phẩm Ấn Độ, chẳng hạn như Mahābhārata*. Những ý tưởng, chủ đề và câu chuyện chảy theo những con đường, lan truyền theo những kẻ lữ hành, thương nhân và người hành hương: Những cuộc chinh phạt của Alexander mở đường khai tâm cho dân chúng ở những vùng đất ông chiếm đóng, cũng như những người ở bên rìa và xa hơn nữa, những người được tiếp xúc với những ý tưởng mới, hình ảnh mới và khái niệm mới.

Ngay cả những nền văn hóa ở các thảo nguyên hoang vu cũng bị ảnh hưởng, như có thể thấy rõ qua những đồ tùy táng tinh tế được chôn cùng các nhân vật có địa vị cao ở những nấm mộ Tilya Tepe thuộc miền Bắc Afghanistan, cho thấy ảnh hưởng nghệ thuật từ Hy Lạp - cũng như từ Siberia, Ấn Độ và xa hơn nữa. Những món đồ xa xỉ được bán cho thế giới của dân du mục, đổi lấy gia súc và ngựa, đôi khi được dùng làm cống phẩm để đổi lấy hòa bình*.

Sự kết nối các thảo nguyên thành một thế giới tương thuộc và tương liên đã được tăng tốc nhờ những tham vọng ngày càng lớn của Trung Quốc. Dưới thời nhà Hán (206 trước Công nguyên - 220), những làn sóng mở rộng đã đẩy các đường biên giới đi xa hơn nữa, dần lan tới một tỉnh lúc đó có tên là Tây Vực (hay “vùng phía tây”), mà ngày nay là Tân Cương (“biên giới mới”). Vùng này nằm dọc hành lang Cam Túc, một con đường dài 600 dặm* nối Trung Quốc nội địa với thành phố ốc đảo Đôn Hoàng, một ngã ba đường ở rìa sa mạc Taklamakan. Ở ngã ba này, có thể lựa chọn đường đi về hướng bắc hoặc hướng nam, cả hai đường đều hung hiểm, rồi gặp nhau ở Kashgar, cũng là một giao điểm của dãy Himalaya, dãy Pamir, rặng Thiên Sơn và dãy Hindu Kush*.

Sự mở rộng những đường chân trời của Trung Quốc đã kết nối châu Á lại với nhau. Cho tới lúc bấy giờ, những mạng lưới đường sá ấy bị người Nguyệt Chi và nhất là người Hung Nô ngăn cản; đây là những bộ tộc du mục giống như người Scythia ở Trung Á, là nguồn gốc của mối lo lắng liên tục, nhưng đồng thời cũng là những đối tác buôn bán gia súc quan trọng: Vào thế kỷ 2 trước Công nguyên, các tác giả thời Hán viết rằng hàng chục nghìn đầu gia súc đã được mua từ những dân tộc vùng thảo nguyên*. Nhưng chính nhu cầu mua ngựa từ Trung Quốc mới là điều không thể thỏa mãn, nhu cầu này được thôi thúc bởi yêu cầu duy trì một lực lượng quân đội thường trực hữu hiệu để đảm bảo trật tự trong nội bộ Trung Quốc và đủ sức đáp lại những cuộc tấn công và tập kích của người Hung Nô và các bộ lạc khác. Ngựa từ miền Tây Tân Cương rất cao giá và có thể làm nên cơ nghiệp cho các thủ lĩnh các bộ lạc. Trong một lần như thế, một thủ lĩnh người Nguyệt Chi đã đổi những con ngựa lấy một lượng hàng hóa lớn mà sau đó ông ta bán lại cho những người khác, kiếm lãi gấp mười*.

Những con ngựa nổi tiếng và giá trị nhất được gây giống ở thung lũng Fergana phía bên kia rặng Pamir hùng vĩ nằm vắt qua vùng mà giờ là đông Tajikistan và Đông Bắc Afghanistan. Chúng rất được ngưỡng mộ vì sự mạnh mẽ. Các tác giả Trung Quốc mô tả chúng lấy giống từ rồng* và được gọi là hãn huyết mã hay “mồ hôi máu” - vì mồ hôi có màu đỏ đặc trưng, do một loại ký sinh trùng bản địa hay bởi những con ngựa này có da mỏng khác thường nên dễ bị vỡ mạch máu khi vận động mạnh. Một số giống ngựa tốt đặc biệt trở nên nổi tiếng, thành đề tài cho thi ca, kiến trúc và hội họa, thường được gọi là thiên mã - ngựa trời*. Một số thậm chí còn được chủ nhân chúng mang theo sang kiếp sau: Một hoàng đế đã được chôn cùng với tám mươi con ngựa nòi ông ưa thích nhất - tại nơi chôn cất có hai bức tượng ngựa đực và một tượng lính đất nung canh gác*.

Những mối quan hệ với Hung Nô, bộ tộc sống dọc theo một vùng rộng lớn từ thảo nguyên Mông Cổ đến đồng cỏ miền Bắc Trung Quốc, không phải lúc nào cũng dễ dàng. Các sử gia đương thời mô tả các bộ lạc này là man rợ, ăn thịt sống và uống máu; một tác giả nói họ là một dân tộc “bị trời bỏ rơi”*. Người Trung Quốc tỏ ra sẵn sàng triều cống thay vì chấp nhận rủi ro để các thành phố của họ bị tấn công. Các phái đoàn thường xuyên được cử sang thăm những bộ tộc du mục này (những người mà từ nhỏ đã được rèn săn chuột và chim, rồi sau đó là săn cáo và thỏ), và Hoàng đế Trung Hoa còn lịch sự vấn an sức khỏe của thủ lĩnh bộ tộc*. Một hệ thống triều cống chính thức được xây dựng, theo đó dân du mục được tặng những món quà xa xỉ như gạo, rượu và lụa là để đổi lấy hòa bình, cống vật quan trọng nhất là lụa, thứ vải mà dân du mục rất quý chuộng vì sớ vải mềm mịn có thể dùng lót giường hay may quần áo. Đó cũng là một biểu tượng của quyền lực chính trị và xã hội: Bao bọc trong những lụa là quý báu thùng thình là một cách quan trọng để Thiền Vu (thủ lĩnh tối cao của các bộ tộc) nhấn mạnh địa vị và tưởng thưởng cho bầy tôi*.

Chi phí đổi lấy hòa bình là rất lớn. Vào năm 1 trước Công nguyên chẳng hạn, người Hung Nô được ban tặng 30.000 súc lụa và một lượng nguyên liệu thô tương đương, cùng 370 món quần áo*. Một số quan lại Trung Quốc muốn tin rằng nỗi khát khao đồ xa xỉ của các bộ tộc cho thấy sự suy sụp của họ. “Giờ [các người] đã thích thú những thứ của Trung Quốc”, một phái bộ ngang nhiên nói với một thủ lĩnh bộ tộc rằng phong tục Hung Nô sẽ thay đổi. Trung Quốc “cuối cùng sẽ chiến thắng và thâu tóm toàn bộ Hung Nô”, ông ta tiên đoán một cách tự tin*.

Đó là một suy nghĩ ảo tưởng. Thật vậy, nền ngoại giao duy trì hòa bình và quan hệ hữu hảo gây ra thiệt hại cả về tài chính lẫn chính trị: Triều cống khá tốn kém và là một dấu hiệu của sự yếu ớt về chính trị. Vì thế không lâu sau đó, các nhà cai trị triều Hán Trung Quốc quyết tâm xử lý vấn đề Hung Nô một lần và mãi mãi. Đầu tiên, một nỗ lực có tính toán được thực hiện nhằm kiểm soát những vùng phía tây giàu có về nông nghiệp thuộc Tây Vực; người du mục bị đẩy lùi khi người Trung Quốc kiểm soát hành lang Cam Túc trong hàng loạt các chiến dịch kéo dài một thập niên và kết thúc vào năm 119 trước Công nguyên. Ở phía tây là rặng Pamir và bên ngoài đó là một thế giới mới. Trung Quốc đã mở ra cánh cửa dẫn tới một mạng lưới liên châu lục; đó là khoảnh khắc khai sinh Những Con đường Tơ lụa.

Sự mở rộng của Trung Quốc chứng kiến sự nổi lên những mối quan tâm tới những gì ở phía xa. Các quan chức được giao nhiệm vụ điều tra và viết báo cáo về những vùng đất bên ngoài các rặng núi. Một tài liệu như thế còn tồn tại đến ngày nay là Sử ký (những ghi chép lịch sử) của Tư Mã Thiên, con trai của một thái sử (sử gia cung đình), người vẫn tiếp tục những ghi chép của ông ngay cả sau khi ông đã bị làm nhục và bị hoạn vì dám lên tiếng bảo vệ một viên tướng trẻ bốc đồng đã đẩy đạo quân của mình vào thất bại*. Ông cẩn thận ghi lại những gì ông phát hiện được về lịch sử, những nền kinh tế và những đạo quân của những dân tộc ở thung lũng sông Ấn, Ba Tư và Trung Á. Ông ghi nhận, những vương quốc ở Trung Á yếu kém vì áp lực từ dân du mục bị thay thế bởi thế lực của Trung Quốc vốn đang hướng sự chú ý của họ sang nơi khác. Những cư dân của các vương quốc này “kém cỏi trong chiến đấu”, ông viết, “nhưng khôn ngoan khi buôn bán”, với những khu chợ phát đạt ở thủ đô Bactra, “nơi đủ loại hàng hóa được mua bán”*.

Thương mại giữa Trung Quốc và thế giới bên ngoài đã phát triển chậm chạp. Lặn lội qua những con đường ở rìa sa mạc Gobi là không dễ dàng, nhất là bên ngoài Ngọc Môn Quan, cửa khẩu biên giới mà qua đó các đoàn thương buôn đi tiếp về hướng tây. Vượt qua hết ốc đảo này tới ốc đảo khác dọc theo một địa hình bất trắc là đầy khó khăn dù cho họ có đi qua đường sa mạc Taklamakan hay qua những con đường đèo của rặng Thiên Sơn hay xuyên dãy Pamir. Họ phải vượt qua những cực đoan về nhiệt độ - một lý do khiến lạc đà Bactria được đánh giá cao. Đủ cứng cỏi để can đảm vượt qua những điều kiện khắc nghiệt của sa mạc, những con vật này còn biết trước những trận bão cát chết người, một tác giả nhận xét, và “ngay lập tức đồng loạt gầm ghè” - một dấu hiệu để những nhà buôn và những người dẫn đầu đoàn thương nhân “che kín mũi và miệng bằng vải”. Tuy nhiên, lạc đà rõ ràng cũng có thể là một cỗ máy dự báo thời tiết sai; các nguồn tư liệu kể về những đường mòn với chi chít xương lạc đà và xương người*. Trong những tình cảnh khó khăn như thế, phần thưởng phải rất cao để chấp nhận rủi ro. Dù tre trúc và vải vóc làm ra ở Tứ Xuyên có thể được bán cách đó hàng nhiều nghìn dặm ở những khu chợ của Bactria nhưng chủ yếu những hàng hóa hiếm và giá trị cao mới được vận tải qua những khoảng cách dài*.

Chính yếu là việc buôn bán lụa. Ngoài giá trị của nó với các bộ lạc du mục, lụa đóng nhiều vai trò quan trọng trong thế giới cổ đại. Dưới thời Hán, lụa được sử dụng cùng tiền xu và ngũ cốc để trả lương cho binh lính. Theo nhiều nghĩa, đó là thứ tiền tệ đáng tin cậy nhất: Sản xuất đủ tiền là một vấn đề, đồng thời không phải toàn bộ Trung Quốc đã trở thành nền kinh tế tiền tệ; điều này gây ra khó khăn đặc biệt khi phải trả lương cho quân đội, bởi những vùng điều binh khiển tướng chính thường là những khu vực xa xôi, nơi tiền xu trở nên vô dụng. Trong khi đó, ngũ cốc sẽ hỏng sau một thời gian. Kết quả là những súc lụa thô thường xuyên được sử dụng làm tiền tệ, hoặc để chi trả, hoặc như một khoản phạt trong trường hợp của một tu viện Phật giáo ở Trung Á khi những nhà sư phạm giới*. Lụa trở thành một thứ tiền tệ quốc tế cũng như một sản phẩm xa xỉ.

Người Trung Quốc cũng quản lý thương mại bằng cách tạo ra một bộ khung chính thức nhằm kiểm soát các lái buôn tới từ các vùng lãnh thổ bên ngoài. Một bộ tư liệu ấn tượng gồm 35.000 tài liệu từ thị trấn có quân đồn trú Huyền Tuyền, cách Đôn Hoàng không xa, vẽ ra bức tranh sinh động về những diễn tiến hằng ngày ở một thị trấn nằm chẹn ngang hành lang Cam Túc. Từ những văn bản viết trên thẻ tre và bảng gỗ này, chúng ta biết rằng du khách đi vào Trung Quốc phải theo một con đường định sẵn, được cấp điệp văn và thường xuyên bị các quan chức kiểm tra để đảm bảo rằng tất cả những ai vào Trung Quốc rốt cuộc cũng sẽ trở ra. Giống như sổ ghi khách lưu trú ở một khách sạn hiện đại, mỗi khách thăm có một hồ sơ riêng, ghi chú việc ho đã chi ra bao nhiêu cho đồ ăn, điểm xuất phát của họ ở đâu, chức vụ là gì, và họ đi tới chỗ nào*.

Những biện pháp này nên được hiểu không phải là một hình thức dò xét ngờ vực, mà đúng hơn là cách ghi chú chính xác xem ai tới và rời Trung Quốc, cũng như họ làm gì ở đó, và trên hết ghi nhận giá trị hàng hóa được mua và bán vì các mục đích hải quan. Sự tinh vi của những kỹ thuật này và sự triển khai từ sớm cho thấy triều đình của các hoàng đế ở thủ đô Trường An (ngày nay là Tây An), và từ thế kỷ 1 là ở Lạc Dương, đối phó với một thế giới có vẻ như cứ thu nhỏ lại trước mắt họ ra sao*. Chúng ta nghĩ toàn cầu hóa là hiện tượng riêng có của thời hiện đại; nhưng từ cả 2.000 năm trước, đó đã là một thực tế của đời sống, một thực tế mở ra những cơ hội, gây ra những vấn đề và kích thích tiến bộ công nghệ.

Hóa ra, những diễn tiến cách xa nhiều nghìn dặm có vai trò kích thích nhu cầu hàng hóa xa xỉ - và năng lực chi trả cho chúng. Ở Ba Tư, những hậu duệ của triều đại Seleucus bị lật đổ vào khoảng năm 247 trước Công nguyên, dưới tay một người tên là Arsaces, không rõ xuất thân. Những hậu duệ của người này, dòng Arsacid, củng cố quyền lực của họ và bành trướng thêm, khéo léo tước đoạt lịch sử để pha trộn những ý tưởng của Hy Lạp và Ba Tư thành một bản sắc vững vàng và mới mẻ. Kết quả là một thời kỳ ổn định và phồn thịnh*.

Nhưng chính những gì xảy ra ở Địa Trung Hải mới tạo ra sự kích thích lớn nhất. Một thị trấn nhỏ ở một địa điểm chẳng mấy hứa hẹn giữa đường bờ tây nước Ý từ từ xoay xở, biến mình từ một vùng tỉnh lẻ lạc hậu thành một cường quốc khu vực. Xâm chiếm hết thành bang ven biển này tới thành bang ven biển khác, La Mã trở thành quốc gia áp đảo ở Tây Địa Trung Hải. Tới giữa thế kỷ 1 trước Công nguyên, những tham vọng của họ đã mở rộng ra nhanh chóng. Và sự chú ý tập trung rõ ràng ở phương Đông.

La Mã đã thay đổi thành một nhà nước cực kỳ cạnh tranh, một nhà nước vinh danh quân đội và tung hô bạo lực, giết chóc. Những cuộc giác đấu là hình thức giải trí công cộng chủ yếu, nơi mà việc làm chủ những dân tộc nước ngoài và làm chủ tự nhiên được tôn vinh một cách tàn bạo. Những khải hoàn môn khắp thành phố là lời nhắc nhở hằng ngày về các chiến công quân sự với đám đông dân chúng ồn ã của nó. Chủ nghĩa quân phiệt, sự không sợ hãi và tình yêu vinh quang chiến thắng được nuôi dưỡng kỹ lưỡng để trở thành các đặc điểm chính của một thành phố đầy tham vọng mà tầm với cứ ngày một xa hơn*.

Xương sống của quyền lực La Mã là quân đội, được tôi luyện và thấm nhuần những tiêu chuẩn đòi hỏi cao. Những binh sĩ được trông đợi có thể hành quân hơn 32km trong 5 tiếng đồng hồ, mang theo ít nhất 22kg trang thiết bị. Việc kết hôn không chỉ bị ngăn cản mà còn đặc biệt bị cấm để binh lính phải gắn bó với nhau. Các quân đoàn được huấn luyện gắt gao, khỏe mạnh và bao gồm những thanh niên trẻ tuổi sung mãn đã được nuôi lớn với lòng tin vào năng lực của họ và được bảo đảm về số phận của họ là nền tảng để xây nên La Mã*.

Cuộc chinh phục xứ Gaul (nói chung là vùng Pháp, các vùng Đất Thấp và một phần Tây Đức hiện đại) vào năm 52 trước Công nguyên mang về những chiến quả lớn, đủ để phải điều chỉnh giá vàng ở Đế chế La Mã*. Nhưng còn quá nhiều nơi khác để chinh phạt ở châu Âu - và chỉ một số ít tỏ ra hứa hẹn. Điều khiến các đế chế trở nên vĩ đại là số lượng lớn các thành phố tạo ra thu nhập đánh thuế được; điều khiến các đế chế trở nên ngoạn mục về văn hóa là những nghệ nhân và thợ thủ công phát triển các ý tưởng mới khi những người bảo trợ giàu có cạnh tranh nhau để có được sự phục vụ của họ và tưởng thưởng họ vì kỹ năng. Khó có khả năng những nơi như nước Anh sẽ là một sự bổ sung nhiều lợi lộc cho lãnh thổ La Mã: Như những lá thư chê bai dữ dội của các binh sĩ đồn trú ở Anh gửi về nhà đã xác nhận, tỉnh này là một ví dụ điển hình về sự cô lập ảm đạm và vô dụng*.

Nhưng sự biến đổi của La Mã thành một đế chế không liên quan mấy tới châu Âu hay với việc thiết lập sự kiểm soát trên một châu lục thiếu hẳn những nguồn lực và các thành phố vốn là hũ gạo cho người tiêu dùng và người đóng thuế. Điều đã đẩy La Mã vào một thời đại mới là việc họ tái định hướng về phía đông Địa Trung Hải và xa hơn nữa. Thành công của La Mã và vinh quang của họ bắt nguồn từ việc trước tiên họ chiếm được Ai Cập, và từ đó thả neo ở phương Đông - ở châu Á.

Sau gần 300 năm dưới quyền cai trị của các hậu duệ Ptolemy, một trong những cận vệ của Alexander Đại đế, Ai Cập đã tạo ra sự giàu có phi thường dựa vào sông Nile, dòng sông mà những trận lụt nó gây ra mang theo những vụ mùa ngũ cốc bội thu kỳ diệu. Những vụ mùa này không chỉ đủ cho dân bản địa, mà còn tạo ra lượng thặng dự lớn cho phép Alexandria, nằm ở cửa sông, phát triển thành thành phố lớn nhất thế giới, theo một tác giả đương thời, người đã ước tính dân số ở đó vào thế kỷ 1 trước Công nguyên là vào khoảng 300.000 người*. Việc vận chuyển ngũ cốc được giám sát kỹ lưỡng, các thuyền trưởng phải thề trung thành với hoàng gia mỗi lần họ chất đầy ngũ cốc lên thuyền, rồi họ sẽ được cấp hóa đơn từ một người đại diện cho đội ngũ ghi chép sổ sách của hoàng gia. Chỉ khi đó ngũ cốc mới bắt đầu được đưa lên thuyền*.

La Mã từ lâu đã hướng ánh mắt thèm thuồng về phía Ai Cập. Họ chớp lấy cơ hội khi Nữ hoàng Cleopatra vướng vào một cuộc tranh giành quyền lực chính trị đầy hỗn loạn sau vụ ám sát Julius Caesar. Sau vụ liên minh định mệnh với Mark Antony ở trận Actium vào năm 30 trước Công nguyên, nhà cai trị Ai Cập nhanh chóng đối mặt với một quân đoàn La Mã do Octavian, một bậc thầy về những mưu mô chính trị, chỉ huy ầm ầm đổ xuống Alexandria. Sau hàng loạt quyết định phòng thủ kết hợp giữa sự chểnh mảng khó tin và sự bất lực khủng khiếp, Cleopatra tự sát, hoặc là bị rắn độc cắn, hoặc có lẽ là tự đầu độc. Ai Cập rụng như một trái cây chín nẫu*. Octavian rời La Mã với tư cách một viên tướng; ông trở lại với tư cách người cai trị tối cao, với một tước hiệu mới được Nghị viện đầy hàm ơn ban cho ông không lâu sau đó: Augustus. La Mã đã trở thành một đế chế.

Việc chiếm được Ai Cập biến đổi số phận của La Mã. Giờ họ đã kiểm soát những cánh đồng mênh mông của thung lũng sông Nile, giá ngũ cốc giảm mạnh, kéo theo sự tăng mạnh sức mua của các hộ gia đình. Tỉ lệ lãi suất giảm nhanh, từ khoảng 12% xuống còn 4%; điều này tới lượt nó nhanh chóng tiếp sức cho sự bùng nổ kinh tế quen thuộc đi kèm với dòng thác vốn rẻ: sự tăng giá bất động sản*. Thu nhập dooi ra tăng nhanh tới mức Augustus có thể tăng ngưỡng tài sản tiêu chuẩn để được xem xét làm thành viên Nghị viện lên 40%*. Như chính Augustus vẫn thích khoe khoang, ông lập nên La Mã là một thành phố bằng gạch, nhưng chia tay thành phố đó khi nó đã thành đá cẩm thạch*.

Sự giàu có mới này của La Mã là kết quả của sự chiếm đoạt tàn nhẫn tiền thuế và những nguồn lực to lớn của Ai Cập. Những nhóm thanh tra thuế vụ tỏa đi khắp Ai Cập để áp một sắc thuế thân mới, đánh vào tất cả nam giới từ mười sáu tới sáu mươi tuổi. Việc miễn thuế chỉ dành cho một vài trường hợp đặc biệt - chẳng hạn như các tu sĩ, những người có thể né thuế, nhưng chỉ sau khi tên họ đã được ghi lại cẩn thận trong sổ đăng ký của một đền thờ*. Đây là một phần của hệ thống mà một học giả đã gọi là “chủ nghĩa phân biệt chủng tộc thời cổ đại”; mục đích của nó là để tối đa hóa dòng tiền chảy trở lại La Mã*.

Khi vòi bạch tuộc của sự mở rộng về kinh tế và quân sự từ La Mã lan ra xa hơn, quá trình cướp đoạt này được lặp lại ở những nơi khác. Không lâu sau khi sáp nhập Ai Cập, những điều tra viên La Mã được cử tới Judaea để tiến hành điều tra dân số, một lần nữa nhằm bảo đảm các sắc thuế có thể được tính toán chính xác. Giả sử ở Judaea cũng áp dụng mô hình đã được sử dụng ở Ai Cập, trong đó yêu cầu mọi ca sinh và tử cùng với tên của toàn bộ nam giới trưởng thành đều phải được ghi chép lại, thì sự xuất hiện của Jesus Christ trên thế giới này hẳn đã được ghi nhận bởi một quan chức chẳng quan tâm mấy tới việc đứa trẻ sơ sinh ấy hay cha mẹ của cậu ta là ai, mà chỉ nghĩ nhiều hơn tới việc ca sinh đó có ý nghĩa thế nào với sự gia tăng nguồn nhân lực và là một kẻ đóng thuế cho đế quốc trong tương lai*.

La Mã đã được mở mắt nhờ thế giới mà họ đối mặt ở phương Đông. Châu Á đã nổi danh là nơi có cuộc sống xa hoa, lười nhác và tốt đẹp. Sự giàu có không tả nổi của nó, Cicero viết, những vụ mùa bội thu như trong huyền thoại của nó, sự đa dạng khó tin các sản vật ở đó, và quy mô những đàn gia súc và gia cầm đơn giản là gây choáng ngợp. Những sản phẩm xuất khẩu của nó nhiều vô kể*. Sự giàu có như thế của châu Á khiến người La Mã cho rằng những cư dân ở đó có thể sống sung sướng nhàn tản. Không có gì lạ khi chính ở phương Đông, các binh sĩ La Mã đã trưởng thành, nhà thơ Sallust viết: Đó là nơi những chiến binh La Mã học được cách làm tình, say xỉn, thưởng thức những bức tượng, tranh ảnh và nghệ thuật. Chuyện đó chẳng tốt chút nào, ít ra là theo lo ngại của Sallust. Châu Á có thể “đầy khoái lạc và thỏa mãn”, nhưng “những nỗi sung sướng ở đó nhanh chóng làm tinh thần chiến đấu của binh sĩ mềm yếu đi”*. Qua cách hiểu đó, phương Đông là phản đề của mọi thứ đại diện cho một La Mã cứng rắn, mạnh mẽ.

Chính Augustus đã cố gắng một cách có hệ thống để hiểu được những gì nằm bên ngoài các đường biên giới mới ở phương Đông. Những đoàn thám hiểm được cử tới Vương quốc Axum thuộc nơi mà giờ là Ethiopia, và Vương quốc Sabbaean mà giờ là Yemen, trong khi vịnh Aqaba đã được thám hiểm ngay từ lúc La Mã còn đang bận rộn củng cố nền cai trị ở Ai Cập*. Rồi, vào năm 1 trước Công nguyên, Augustus ra lệnh điều tra chi tiết cả ở hai bờ vịnh Ba Tư để báo cáo về thương mại trong vùng này và ghi chép xem các tuyến đường biển được kết nối với Hồng Hải ra sao. Ông cũng giám sát cuộc điều tra các tuyến đường trên đất liền đi sâu vào Trung Á qua Ba Tư. Một văn bản tên gọi Stathmoi Parthikoi (Các trạm trên đường Parthian) ra đời vào khoảng thời gian này; nó ghi nhận những khoảng cách giữa các địa điểm then chốt ở phương Đông, và cẩn trọng ghi chép lại các vị trí quan trọng nhất từ Euphrates tới tận Alexandropolis, ngày nay là Kandahar thuộc Afghanistan, ở phương Đông*.

Những đường chân trời của giới thương gia đã được mở rộng đáng kể. Theo sử gia Strabo, chỉ vài năm sau khi chiếm đóng Ai Cập, 120 chiếc thuyền của La Mã đã lên đường tới Ấn Độ mỗi năm từ cảng Myos Hormos bên bờ Hồng Hải. Trao đổi thương mại với Ấn Độ bùng nổ -như có thể thấy trong hồ sơ khảo cổ phong phú khác thường ở tiểu lục địa. Những vò hai quai La Mã, những chiếc đèn, gương và tượng thần đã được khai quật ở hàng loạt địa điểm khảo cổ, bao gồm Pattanam, Kolhapur và Coimbatore*. Tiền xu thời của Augustus và những người kế vị ông tìm được tại bờ biển Tây Ấn Độ và các đảo trên biển Laccadive nhiều tới mức một số sử gia cho rằng những người cai trị ở phương Đông lúc bấy giờ sử dụng tiền xu bằng vàng và bạc của La Mã làm tiền tệ của chính họ, hoặc đã nấu chảy những kim loại này ra và tái sử dụng chúng*.

Tài liệu ghi chép tiếng Tamil trong giai đoạn này kể một câu chuyện tương tự, ghi lại sự xuất hiện của những thương buôn La Mã với sự phấn khích cao độ. Một bài thơ kể về “thứ rượu đắm say và thơm ngát” người La Mã mang theo trên “những chiếc tàu lộng lẫy”, trong khi một bài thơ khác đầy hứng khởi: “Những chiếc tàu lớn đẹp đẽ… tới đây, mang theo vàng, khuấy lên bọt nước trắng xóa trên [dòng sông] Periyar và rồi trở về nặng trĩu những hạt tiêu. Ở đây tiếng nhạc nước biển dâng không bao giờ dứt và vị vua vĩ đại cho những người khách thăm xem những sản phẩm hiếm có của núi và của biển”*. Một nguồn khác ghi chép đầy chất thơ về những thương buôn châu Âu đến định cư tại Ấn Độ: “Mặt trời tỏa sáng trên những mái hiên rộng mở, trên những nhà kho gần bến cảng và trên những tháp canh với cửa sổ mở ra như một cặp mắt nai. Ở khắp mọi nơi… mọi sự chú ý dồn vào cảnh tượng những nơi trú ngụ của [người phương Tây], mà sự phồn hoa không bao giờ suy giảm”*. Tài liệu Stathmoi Parthikoi cho thấy những hàng hóa người La Mã muốn từ Tây Ấn Độ, ghi nhận những nơi các lái buôn có thể kiếm được những thứ quặng giá trị, như thiếc, đồng và chì, cũng như hoàng ngọc, và những nơi mà ngà voi, các loại đá quý và gia vị có sẵn*.

Tuy nhiên, thương mại với những hải cảng Ấn Độ không chỉ giới hạn ở các sản phẩm có nguồn gốc từ tiểu lục địa. Như những cuộc khai quật ở cảng Berenike thuộc Ai Cập trên bờ Hồng Hải cho thấy, đủ thứ hàng hóa từ những nơi xa xôi như Việt Nam và Java đã tìm được đường tới Địa Trung Hải*. Những hải cảng ở cả hai bờ tây và đông Ấn Độ đóng vai trò các khu chợ cho hàng hóa được mang tới từ cả vùng Đông và Đông Nam Á rộng lớn để chuyển về phương Tây*. Rồi còn những hàng hóa và sản vật của Hồng Hải, bản thân nó vừa là một khu thương mại nhộn nhịp vừa là nơi kết nối Địa Trung Hải với Ấn Độ Dương và xa hơn nữa*.

Những công dân La Mã giàu có giờ có thể thỏa mãn những sở thích kỳ quặc và ngông cuồng nhất của họ. Những nhà bình luận có quan hệ rộng đã than phiền rằng sự xa xỉ đã đi tới mức dâm ô và kêu ca về những sự khoe khoang thời thượng*. Điều này được phản ánh hoàn hảo trong vở kịch Satyricon của Petronius, với cảnh nổi tiếng nhất là bữa tiệc tối của Trimalchio, vốn là một nô lệ mua được tự do và gom góp được một gia tài lớn. Chất trào phúng thật chua cay trong cách mô tả những sở thích của những trọc phú mới nổi. Trimalchio chỉ muốn những thứ tốt nhất mua được bằng tiền: chim trĩ phải là từ bờ phía đông Hắc Hải; gà gô phải từ châu Phi; những loại cá hiếm có và đắt tiền; những con công sặc sỡ, và nhiều thứ khác nữa, cho thấy sự xa xỉ cùng cực. Cảnh sân khấu to lớn xấu xí mở ra hết món ăn này tới món ăn khác - những con chim còn sống bị khâu vào bên trong con lợn để chúng bay ra khi người ta mổ thịt con lợn, hay những chiếc tăm xỉa răng bằng bạc được phát không cho thực khách - là sự nhạo báng không thương tiếc nhắm vào thói trưởng giả tầm thường và thái quá của sự giàu có mới mẻ ở La Mã. Một trong những đợt bùng phát kinh tế lớn của thời cổ đại đã cho ra đời một trong những tác phẩm văn chương lớn bộc lộ sự ghen tị cay đắng nhắm vào những tay nhà giàu mới nổi*.

Sự giàu có mới đưa La Mã và những cư dân của nó tiếp xúc với những thế giới mới và những sở thích mới. Nhà thơ Martial đã điển hình hóa chủ nghĩa quốc tế đó và sự mở rộng tri thức của giai đoạn này trong một bài thơ khóc thương cho một cô gái nô lệ trẻ, ví cô với một đóa huệ tây chưa ai đụng tới, với ngà voi Ấn Độ đã được đánh bóng, với ngọc trai Hồng Hải, với mái tóc còn đẹp hơn len Tây Ban Nha hay những lọn tóc vàng từ sông Rhine*. Nơi mà trước kia những cặp vợ chồng muốn có những đứa con đẹp đẽ sẽ yêu đương nhau giữa các hình ảnh gợi cảm, “thì giờ đây”, một tác giả Do Thái kinh hoàng ghi lại, “họ đưa tới những nô lệ người Israel và trói họ vào chân giường” để lấy cảm hứng, vì họ đủ tiền trả cho điều đó*. Không phải ai cũng ấn tượng với những sở thích mới này: Dòng sông Tiber đã tràn ngập nước của dòng Orontes, con sông chảy qua Syria và miền Nam Thổ Nhĩ Kỳ, Juvenal than phiền trong những vở kịch trào phúng của ông sau này - nói cách khác, sự suy đồi của châu Á đã hủy hoại những đức tính La Mã truyền thống; “Cút đi”, ông viết, “nếu ngươi thích thú một con điếm đẹp đẽ đội trên đầu một chiếc mũ của bọn man rợ”*.

Với một số người quan sát bảo thủ, sự xuất hiện của thứ hàng hóa này mới là đặc biệt đáng ghê tởm: tơ lụa Trung Hoa*, số lượng ngày càng tăng thứ vải vóc này ở Địa Trung Hải đã gây ra sự kinh hãi trong những người có tư duy truyền thống. Seneca là một người đã kinh hãi trước sự phổ biến của thứ vật liệu mỏng manh êm ái này, ông tuyên bố rằng đồ tơ lụa không thể được gọi là quần áo do chúng chẳng thể che giấu được cả những đường cong lẫn sự đứng đắn của các quý bà quý cô La Mã. Nền tảng của các quan hệ hôn nhân bị đe dọa, ông nói, khi đàn ông bỗng nhiên có thể nhìn xuyên qua thứ vải vóc nhẹ bẫng bám chặt vào cơ thể người phụ nữ và chẳng còn chừa lại gì nhiều cho trí tưởng tượng đó. Với Seneca, tơ lụa đơn giản là đại diện cho tinh thần ngoại lai và dâm đãng. Một phụ nữ không thể nói một cách trung thực rằng cô ta không trần truồng khi khoác tơ lụa lên người*. Những người khác cũng cảm thấy thế, đã có những cố gắng lặp đi lặp lại nhằm cấm nam giới mặc thứ vải vóc đó, bao gồm các sắc lệnh được pháp điển hóa. Một số người giải thích đơn giản: Hai công dân nhiều tên tuổi nhất trí rằng sẽ là đáng hổ thẹn nếu đàn ông La Mã nghĩ rằng việc mặc đồ tơ lụa của phương Đông là có thể chấp nhận được*.

Tuy nhiên, những người khác lo lắng về sự thịnh hành của tơ lụa vì những lý do khác. Viết vào nửa sau thế kỷ 1, Pliny Già giận dữ vì cái giá đắt đỏ của thứ vật liệu xa xỉ đơn giản chỉ “để những quý bà quý cô La Mã tỏa sáng ở nơi công cộng”*. Giá cả bị đẩy lên quá cao là cả một vụ bê bối, ông kêu ca như thế, cao hơn cả trăm lần so với giá thật*. Những khoản tiền lớn được chi ra hằng năm, ông viết tiếp, vào những món hàng xa xỉ từ châu Á “ cho chúng ta và phụ nữ của chúng ta”, số tiền lên tới 100 triệu sesterce mỗi năm đổ ra khỏi nền kinh tế La Mã và vào những khu chợ bên ngoài biên giới*.

Khoản tiền gây choáng ngợp này chiếm gần một nửa lượng tiền đúc ra mỗi năm, và hơn 10% ngân sách thường niên của cả đế quốc. Nhưng thật đáng nói, khoản tiền đó không phải là bị phóng đại quá mức. Một hợp đồng viết trên giấy cói được phát hiện gần đây ghi nhận các điều khoản của việc chuyển hàng hóa giữa Muziris ở Ấn Độ và một cảng La Mã nằm trên bờ Hồng Hải là bằng chứng cho thấy những thương vụ với khối lượng hàng hóa cực lớn là chuyện bình thường ra sao vào thế kỷ 2. Nó nêu lên hàng loạt các nghĩa vụ của hai bên, giải thích rõ ràng ở thời điểm nào hàng hóa sẽ được coi là đến tay người mua hay người vận chuyển và chỉ ra những khoản phạt hợp đồng nếu việc chi trả không được thực hiện vào một ngày xác định*. Làm ăn đường dài như thế đòi hỏi sự khắt khe và tinh vi.

Tuy nhiên, các thương gia La Mã không chỉ trả bằng tiền xu. Họ cũng chi trả bằng đồ thủy tinh phẩm chất cao, bạc và vàng, cũng như san hô, hoàng ngọc từ Hồng Hải và nhũ hương từ Ả Rập, đổi lấy hàng dệt, gia vị và thuốc nhuộm như chàm*. Dù dưới dạng gì, dòng vốn chảy ra ngoài ở quy mô như thế cũng gây ra những hệ quả rất sâu xa. Một hệ quả là sự lớn mạnh của các nền kinh tế bản địa dọc theo các tuyến đường thương mại. Những ngôi làng biến thành thị trấn và thị trấn thành thành phố khi việc làm ăn phát đạt và các mạng lưới liên lạc, thương mại mở rộng và trở nên ngày càng kết nối. Những tượng đài ngày càng ấn tượng và đậm màu kiến trúc được dựng lên ở những nơi như Palmyra, ở rìa sa mạc Syria, rất phát đạt trong vai trò một trung tâm thương mại kết nối phương Đông với phương Tây. Không phải vô cớ mà Palmyra được gọi là Venice trên những đồi cát*. Các thành phố trên trục bắc-nam cũng biến đổi như thế, với ví dụ đáng kinh ngạc nhất là Petra, đã trở thành một trong những kỳ quan cổ đại nhờ vào vị trí của nó trên tuyến đường nối các thành phố Ả Rập và Địa Trung Hải. Rồi còn có các hội chợ thu hút những thương nhân ở cách xa nhau hàng trăm dặm, nếu không muốn nói là hàng nghìn dặm, ở những điểm giao cắt thuận tiện. Mỗi tháng Chín, ở Batnae gần dòng Euphrates, “thị trấn tràn ngập những thương nhân giàu có khi những đám đông lớn tụ tập về dự một hội chợ buôn bán mọi thứ được chuyển đến từ Ấn Độ và Trung Quốc, cũng như đủ mọi thứ khác được đưa tới đó bằng đường biển và đường bộ”*.

Sức mua của La Mã lớn đến mức thậm chí nó định đoạt cả thiết kế của tiền xu ở Đông Á xa xôi. Sau khi bị người Hán đẩy ra khỏi bồn địa Tarim, người du mục Nguyệt Chi đã xoay xở chiếm được vị trí thống trị ở phía đông Ba Tư, chiếm giữ những lãnh thổ từng do các hậu duệ của những tướng tá của Alexander cai trị. Dần dần, một đế chế thịnh vượng ra đời, được đặt tên theo một trong những nhóm đứng đầu trong các bộ lạc - Đế quốc Kushan (Guishang, hay Quý Sương) - đế quốc này đã đúc một lượng lớn tiền xu theo mẫu tiền xu La Mã*.

Tiền La Mã đổ vào lãnh thổ Kushan qua các cảng ở Bắc Ấn Độ, như Barbaricum và trên hết là Barygaza, nơi việc cập cảng và thả neo hiểm trở tới mức phải cử các hoa tiêu để dẫn thuyền vào cảng. Cập cảng ở cả hai cảng này là điều đặc biệt nguy hiểm với những kẻ còn non kinh nghiệm hay không quen thuộc các dòng hải lưu*. Khi đã đặt chân lên đất liền, các thương nhân có thể tìm thấy hồ tiêu và gia vị cũng như ngà voi và vải vóc, bao gồm cả tơ lụa đã dệt và tơ lụa ở dạng sợi. Đó là một khu chợ tập hợp hàng hóa từ khắp Ấn Độ, Trung Á và Trung Quốc - và mang sự giàu có phi thường tới Kushan, đế quốc kiểm soát các thị trấn ốc đảo và những tuyến đường lữ hành kết nối những ốc đảo đó với nhau*.

Vị thế ngự trị mà Kushan thiết lập được có nghĩa là, dù hàng hóa được nhập và xuất khẩu từ Địa Trung Hải tới Trung Quốc với số lượng ngày càng lớn, nhưng bản thân người Hán chỉ đóng vai trò nhỏ bé trong thương mại với La Mã qua Ấn Độ Dương. Chỉ khi vị tướng vĩ đại Ban Siêu dẫn đầu hàng loạt các cuộc thám hiểm đưa các binh sĩ đi tới tận biển Caspi vào cuối thế kỷ 1, một phái bộ mới được cử đi để có thêm thông tin về sắc dân “cao lớn, khuôn mặt góc cạnh” của đế quốc hùng mạnh ở phương Tây. Đại Tần - nước Tần lớn - như cách người Hán gọi Đế quốc La Mã, được cho là sở hữu nguồn vàng, bạc và đá quý vô tận: Đó là nguồn gốc của nhiều món đồ tạo tác tuyệt diệu và hiếm có*.

Giao dịch của Trung Quốc với Ba Tư trở nên thường xuyên và dày đặc. Các sứ thần được cử đi vài lần mỗi năm, theo một nguồn tư liệu Trung Quốc, với ít nhất mười phái bộ lên đường tới Ba Tư, và thậm chí là trong những thời kỳ trầm lặng hơn thì vẫn có năm hay sáu phái bộ được cử đi về phía tây*. Thông thường, các đoàn ngoại giao đi cùng với những đoàn buôn lớn mang theo hàng hóa để bán, rồi trở về với các sản phẩm được săn lùng ở quê nhà - bao gồm ngọc trai Hồng Hải, ngọc thạch, lam ngọc và những hàng hóa tiêu dùng như hành, dưa chuột, rau mùi, quả lựu, hạt dẻ và quả mơ*. Nhũ hương và nhựa nhũ hương rất được thèm muốn, thực ra tới từ Yemen và Ethiopia, ở Trung Quốc được gọi là Po-ssu - tức là hàng Ba Tư*. Như chúng ta biết từ một nguồn sau này, những quả đào từ Samarkand được coi là cực kỳ giá trị: “lớn như trứng ngỗng” và với màu sắc đẹp nổi tiếng, chúng được gọi là “đào bằng vàng” ở Trung Quốc*.

Giống như người Trung Quốc có rất ít giao dịch trực tiếp với La Mã, kiến thức của vùng Địa Trung Hải về thế giới bên ngoài dãy Himalaya và Ấn Độ Dương rất hạn chế, với chỉ một sứ thần La Mã được ghi nhận đã gặp Hán Hoàn Đế vào năm 166. Sự quan tâm và tri thức của La Mã về vùng Viễn Đông chỉ là thoáng chốc; đôi mắt của đế chế gắn chặt vào Ba Tư*. Đó không chỉ là một kình địch và đối thủ, mà còn có thể là một mục tiêu. Ngay từ khi sự kiểm soát còn đang được thiết lập ở Ai Cập, các tác giả như Virgil và Propertius đã nói một cách đầy phấn khích rằng ảnh hưởng của La Mã sẽ được mở rộng ra sao. Trong một bài thơ được viết để tán tụng Augustus và những chiến công của ông, Horace viết La Mã không chỉ thống trị ở Địa Trung Hải, mà còn làm chủ cả thế giới - bao gồm việc chinh phục Ấn Độ và Trung Quốc*. Làm được như thế có nghĩa là phải chống lại Ba Tư, và điều đó trở thành mối bận tâm chung của một loạt nhà cai trị sau đó. Những kế hoạch vĩ cuồng được xây dựng để đẩy xa hơn nữa đường biên giới của đế quốc về phía dãy núi có tên Những Cánh cổng Caspi nằm sâu trong lãnh thổ Ba Tư: La Mã phải kiểm soát trái tim của thế giới*.

Thật vậy, rất nhiều nỗ lực đã được tiến hành để biến giấc mơ đó thành sự thật. Vào năm 113, Hoàng đế Trajan đích thân chỉ huy một cuộc chinh phạt lớn nhằm hướng đông. Tiến nhanh qua dãy Caucasus trước khi ngoặt về phía nam theo dòng Euphrates, ông đã chinh phục Nisibis và Batnae, và đã đúc những đồng xu tuyên bố rằng Lưỡng Hà trở thành “thần tử của quyền lực nhân dân La Mã”. Khi sự kháng cự tan biến, vị Hoàng đế thúc quân tiến tiếp, chia quân ra làm hai đạo. Những thành phố lớn của Đế quốc Ba Tư liên tiếp thất thủ, với Adenystrae, Babylon, Seleucia và Ctesiphon rơi vào tay quân La Mã sau một chiến dịch ấn tượng kéo dài chỉ vài tháng. Những đồng xu ngay lập tức được đúc mới, với dòng chữ cương quyết ghi trên đó “PERSIA CAPTA” - Ba Tư đã bị chinh phục*. Trajan sau đó hành quân xuống Charax, ngày nay là Basra, ở cửa vịnh Ba Tư, tới đó đúng lúc một chiếc tàu buôn sắp sửa giương buồm đi Ấn Độ. Ông nhìn chiếc thuyền đầy nuối tiếc: Giá mà ông còn trẻ như Alexander Đại đế, ông mơ màng, ông hẳn đã vượt qua sông Ấn rồi*.

Với những kế hoạch tỉ mỉ được vạch ra để lập nên các tỉnh mới Assyria và Babylonia, La Mã có vẻ sắp sửa bước vào một chương mới, một chương mà sự mở rộng những đường biên giới của đế quốc sẽ đưa nó tới thung lũng sông Ấn và tận cửa ngõ vào Trung Quốc. Nhưng thành công của Trajan hóa ra thật ngắn ngủi: Một cuộc phản kích quyết liệt đã bắt đầu ở các thành phố Lưỡng Hà trước khi vị Hoàng đế mắc một chứng phù não làm ông bỏ mạng, trong lúc cuộc nổi loạn khởi phát ở Judaea và lan ra nhanh chóng đòi hỏi sự chú ý khẩn thiết. Dẫu vậy, những nhà cai trị nối tiếp nhau vẫn chú mục rõ ràng vào Ba Tư: Đó là nơi tập trung chi tiêu quân sự của đế quốc, và nơi mà đường biên giới, cùng với những gì ở ngoài đường biên đó, được báo cáo về với sự quan tâm sâu sát ở Rome.

Khác hẳn với các tỉnh châu Âu của đế quốc, các hoàng đế liên tục mở chiến dịch ở châu Á - dù không phải lúc nào cũng thành công. Vào năm 260 chẳng hạn, Hoàng đế Valerian đã bị hạ nhục sau khi bị bắt làm tù binh và bị giam giữ “trong đọa đày như một kẻ nô lệ”: Phải làm người hầu cho một nhà cai trị Ba Tư, “khom lưng xuống để nhà vua giẫm lên mỗi khi ngài muốn leo lên ngựa”, xác ông sau đó bị lột da và “bộ da của ông, đã bị lột ra, được nhuộm màu son đỏ và đặt trong ngôi đền những vị thần của bọn man rợ, để lưu lại kỷ niệm về một chiến thắng và để cảnh tượng đó luôn có thể được trưng ra với những sứ thần của chúng ta”*. Ông đã bị nhồi bông để tất cả có thể thấy được sự điên rồ và nỗi hổ thẹn của La Mã.

Thật trớ trêu, chính sự phát triển và tham vọng của La Mã đã giúp cứu vãn Ba Tư. Thứ nhất, Ba Tư được hưởng lợi lớn nhờ khoảng cách giao thông quá xa giữa phương Đông và phương Tây đã giúp dịch chuyển trung tâm kinh tế và chính trị của Ba Tư ra khỏi miền Bắc đế quốc. Trước đó, ưu tiên của Đế quốc Ba Tư luôn nhắm vào những thảo nguyên nhằm thương lượng với các bộ lạc du mục đổi lấy gia súc và ngựa, và giám sát các quan hệ ngoại giao cần thiết để tránh sự chú ý và những đòi hỏi không được chào đón từ các sắc dân đáng sợ của vùng thảo nguyên. Đây là lý do tại sao những thị trấn ốc đảo như Nisa, Abivard và Dara đã trở nên quan trọng, là nơi có những cung điện hoàng gia lộng lẫy*.

Với việc ngân khố trung ương tăng mạnh nhờ các khoản thuế và phí vận tải thu được từ thương mại khu vực và thương mại đường dài, những dự án cơ sở hạ tầng lớn bắt đầu được khởi động. Những dự án này bao gồm việc chuyển đổi Ctesiphon ở bờ đông sông Tigris thuộc vùng trung tâm Lưỡng Hà thành một thủ đô mới xứng tầm, và những đầu tư mạnh tay vào các hải cảng như Characene ở vịnh Ba Tư nhằm xử lý lượng giao thông hàng hải đang tăng mạnh, không phải tất cả đều hướng tới La Mã: Một nền thương mại phát đạt đã được xây dựng trên đồ gốm tráng men của Ba Tư tới cả Ấn Độ và Sri Lanka trong những thế kỷ 1 và 2*.

Nhưng tác động quan trọng nhất từ sự chú ý về quân sự của La Mã là nó thúc đẩy một cuộc cách mạng chính trị. Đối mặt với áp lực căng thẳng từ nước láng giềng, Ba Tư trải qua cuộc chuyển đổi lớn. Một triều đại cai trị mới, nhà Sasanian, nổi lên vào khoảng năm 220, với một tầm nhìn đầy thách thức, đòi hỏi loại bỏ quyền hành của các tổng đốc cấp tỉnh mà trên thực tế đã trở thành những lãnh chúa độc lập, và đòi hỏi sự tập trung quyền lực vào chính quyền trung ương. Hàng loạt cải cách hành chính đã siết chặt sự kiểm soát với gần như mọi khía cạnh của nhà nước: Trách nhiệm giải trình được ưu tiên, các quan chức Ba Tư phải đóng dấu vào các tài liệu ghi nhận những quyết định của họ, để theo dõi trách nhiệm và bảo đảm báo cáo thông tin chính xác. Hàng nghìn con dấu còn lại tới ngày nay đã cho thấy cuộc tái tổ chức này đi xa tới đâu*.

Những thương nhân và các khu chợ cũng bị cai quản, với một tài liệu ghi lại việc những nhà sản xuất và buôn bán - nhiều người được sắp xếp thành các phường hội - được phân bổ cho các khu vực khác nhau trong những khu chợ ra sao. Điều này giúp các điều tra viên dễ dàng hơn trong việc bảo đảm các tiêu chuẩn phẩm chất và số lượng, và trên hết là thu thuế hiệu quả*. Sự tập trung vào đô thị, nơi diễn ra hầu hết các hoạt động thương mại, được mở rộng để cải thiện các hệ thống cung cấp nước mà trong một số trường hợp mở rộng ra tới vài dặm nhằm tăng nguồn cung cấp và mở rộng quy mô để đô thị tăng trưởng nhanh hơn. Vô số thị trấn mới mọc lên, một tài liệu Ba Tư sau này dựa vào các tư liệu đương thời ghi nhận sự bùng nổ đô thị suốt vùng Trung Á, bình nguyên Iran, Lưỡng Hà và Cận Đông*.

Những chương trình thủy lợi quy mô lớn ở Khuzistan và Iraq được tiến hành trong một nỗ lực có chủ ý để tăng sản lượng nông nghiệp, điều mà hẳn cũng đã phải có tác động làm hạ giá lương thực*. Những phát hiện khảo cổ cho thấy rằng hàng hóa được kiểm tra trước khi xuất khẩu, với các tư liệu văn bản xác nhận các hợp đồng được đóng dấu và lưu trữ ở các văn phòng đăng ký*. Sự sáp nhập các thị trấn và vùng lãnh thổ vốn thuộc về Đế quốc Kushan trong suốt gần hai thế kỷ trở lại lãnh thổ Ba Tư truyền thống cũng giúp tăng mạnh hơn thương mại với phương Đông*.

Vào lúc Ba Tư phát triển mạnh, La Mã bắt đầu suy sụp. Triều đình Sasanian không phải là vấn đề duy nhất với họ, bởi tới năm 300, đường biên giới phía đông của đế quốc trải dài từ Bắc Hải tới Hắc Hải, từ Caucasus qua mũi phía nam Yemen, đứng trước áp lực lớn. Đế quốc đã được xây dựng dựa trên sự mở rộng và có một quân đội được tôi luyện tuyệt vời bảo vệ. Khi sự mở rộng lãnh thổ ngưng lại - kết quả của việc đạt tới những ranh giới tự nhiên: sông Rhine và Danube, các rặng Taurus và Anti-Taurus ở Tiểu Á phía đông - La Mã trở thành một nạn nhân kinh điển cho thành công của chính họ: Bản thân đế quốc giờ trở thành một mục tiêu cho những kẻ sống bên ngoài biên giới của nó.

Những bước đi tuyệt vọng được tiến hành nhằm sửa chữa sự mất cân đối đáng lo ngại giữa nguồn ngân sách từ thuế đang suy giảm và chi phí phòng thủ cho biên giới cứ mãi gia tăng - dẫn tới sự phản đối không thể tránh khỏi. Một nhà bình luận chỉ trích Hoàng đế Diocletian, người đã cố gắng xử lý quyết liệt tình trạng thâm hụt tài chính, là ông gây ra vấn đề nhiều hơn là giải quyết chúng, và “bởi sự tham lam và lo lắng, ông đã làm đảo lộn cả thế giới”*. Một cuộc thăm dò từ gốc tới ngọn với các tài sản của đế quốc được tiến hành, tiền đề cho cuộc cải cách toàn diện hệ thống thuế. Các quan chức được cử tới mọi ngóc ngách, với những quan chức điều tra xuất hiện không báo trước để đếm từng ruộng nho và từng cây ăn trái một nhằm tăng thu nhập cho đế quốc*. Một sắc lệnh có hiệu lực trên toàn đế quốc được ban hành, ấn định giá các hàng hóa cơ bản cũng như đồ nhập khẩu xa xỉ như hạt mè, rau thì là, cải ngựa, quế. Một phần của sắc lệnh này được phát hiện gần đây tại Bodrum cho thấy nhà nước đã cố gắng vươn xa tới đâu: Có ít nhất 26 loại giày dép từ xăng-đan cho nữ có mạ vàng tới giày “đế thấp kiểu Babylon màu tím” được các thanh tra thuế vụ La Mã ấn định giá trần*.

Trong sự kiện đó, những căng thẳng của việc cố gắng ổn định lại đế quốc đã làm Diocletian kiệt sức, và ông lui về ở ẩn tại bờ biển Croatia, hướng sự chú ý sang những vấn đề dễ chịu hơn các vấn đề của nhà nước. “Ta ước gì ngươi có thể tới Salona”, ông viết cho một cộng sự cũ của mình, “và nhìn thấy những cây bắp cải mà ta tự trồng ở đây”; chúng ấn tượng tới mức, ông viết tiếp, “ta sẽ không bao giờ còn bị hấp dẫn bởi triển vọng quyền lực nữa”*. Trong khi Augustus tự mô tả bản thân là một chiến binh qua bức tượng lộng lẫy và nổi tiếng được tìm thấy ở Prima Porta ngoại ô Rome, thì Diocletian thích coi mình là một nông dân hơn. Điều đó tổng kết sự thay đổi trong tham vọng của Đế quốc La Mã sau 300 năm, từ toan tính mở rộng biên giới tới Ấn Độ sang toan tính trồng tỉa những thứ rau củ nào thì thắng giải cuộc thi nhà nông.

Vào lúc người La Mã đang lo lắng nhìn về phía trước, thì một đám mây cuồng nộ đang lớn dần. Hoàng đế Constantine là người đã hành động. Là con trai của một trong những thủ lĩnh của đế quốc, ông là người nhiều tham vọng và có năng lực, với sở trường có mặt đúng chỗ vào đúng lúc. Ông có tầm nhìn rõ ràng và đáng kinh ngạc về những gì La Mã cần. Đế quốc cần sự lãnh đạo mạnh mẽ - điều đó là rõ ràng với tất cả mọi người. Nhưng ông có một kế hoạch quyết liệt hơn là chỉ đơn giản tập trung quyền lực vào tay mình: Xây dựng một thành phố mới, một viên ngọc trai trong chuỗi ngọc kết nối Địa Trung Hải với phương Đông. Địa điểm được chọn, thật phù hợp, là điểm mà châu Âu và châu Á gặp nhau.

Từ lâu đã có tin đồn về việc những nhà cai trị La Mã suy tính chuyển chỗ ngai vàng quyền lực của đế quốc. Theo một tác giả La Mã, Julius Caesar đã cân nhắc định đô ở Alexandria hoặc ở nơi thành Troy cổ xưa thuộc Tiểu Á do chúng nằm ở các địa điểm thuận tiện hơn để cai quản các lợi ích của La Mã*. Vào đầu thế kỷ 4, điều này cuối cùng đã xảy ra, với một thành phố tuyệt diệu được lập nên ở ngã ba của châu Âu và châu Á, trở thành một tuyên bố rằng trung tâm của đế quốc giờ đã được chỉnh sửa lại cho đúng.

Một đô thị mới huy hoàng được xây trên nền thành phố cũ Byzantion, bên bờ eo biển Bosporus, nơi theo thời gian không chỉ trở thành địch thủ với Rome mà còn vượt qua nó. Những cung điện lớn được xây lên, cùng một trường đua xe ngựa. Ở trung tâm thành phố, một cây cột khổng lồ đẽo ra từ một khối đá mắc-ma khổng lồ được dựng lên, với bức tượng vị hoàng đế từ trên đỉnh cột nhìn xuống dưới. Thành phố mới được gọi là Rome Mới, dù nó nhanh chóng được gọi tên theo người sáng lập Constantine - Constantinople. Những định chế song song được lập nên tương ứng với những định chế ở thành phố mẹ, bao gồm một nghị viện, nơi các thành viên bị một số người nhạo báng chỉ là những tay nhà giàu mới nổi - con trai của những thợ rèn đồ đồng, người phục vụ nhà tắm, người làm xúc xích và đại loại thế*.

Constantinople sẽ trở thành thành phố lớn nhất và quan trọng nhất ở Địa Trung Hải, vượt rất xa những đô thị ngang hàng về quy mô, tầm ảnh hưởng và tầm quan trọng. Mặc dù nhiều học giả hiện đại bác bỏ mạnh mẽ ý tưởng cho rằng Constantine có ý định biến thành phố thành thủ đô mới của đế quốc, những nguồn lực dồi dào được bỏ ra cho việc xây dựng thành phố đã tự kể câu chuyện của nó*. Constantinople nằm ở một vị trí kiểm soát những tuyến đường nhạy cảm khác, không chỉ tuyến hàng hải vào ra Hắc Hải, mà cả ở một vị trí có thể nghe ngóng được những diễn biến ở hướng đông và hướng bắc - ở vùng Balkan và về phía các bình nguyên Pannonia, nơi những rắc rối đang âm ỉ.

Với đa số dân chúng thời cổ đại, đường chân trời có tính địa phương - thương mại và tương tác giữa người với người được tiến hành trong những khoảng cách ngắn. Dầu vậy, những mạng lưới các cộng đồng vẫn đan cài vào nhau để tạo ra một thế giới phức tạp, nơi mà những sở thích và ý tưởng được định hình qua các sản phẩm, các nguyên lý nghệ thuật và sự ảnh hưởng cách xa nhau hàng nghìn dặm.

Hai thiên niên kỷ trước, tơ lụa làm ra từ những đôi bàn tay ở Trung Quốc được khoác lên những người giàu có và quyền lực ở Carthage và các thành phố khác ở Địa Trung Hải, trong khi đồ gốm sản xuất ở miền Nam nước Pháp có thể xuất hiện ở Anh và vịnh Ba Tư. Gia vị trồng ở Ấn Độ được dùng trong các nhà bếp ở Tân Cương, cũng như ở Rome. Những tòa nhà ở miền Bắc Afghanistan được khắc chữ Hy Lạp, trong khi những con ngựa từ Trung Á được những người cách đó cả nghìn dặm về phía đông cưỡi một cách đầy tự hào.

Chúng ta có thể tưởng tượng cuộc đời của một đồng xu bằng vàng hai thiên niên kỷ trước, có lẽ được đúc ở một xưởng đúc địa phương, dùng trả lương cho một binh sĩ trẻ, rồi binh sĩ này dùng nó để mua hàng hóa ở biên giới phía bắc nước Anh và đồng xu tìm được đường trở lại Rome trong chiếc rương của một quan chức đế quốc được cử đi thu thuế, trước khi qua tay một lái buôn đi về phương Đông, và rồi được dùng để trả cho sản phẩm mua từ các thương nhân tới bán hàng hóa của họ ở Barygaza. Ở đó, đồng xu được trầm trồ ngưỡng mộ và mang tới cho những thủ lĩnh ở vùng Hindu Kush xem. Những người này ngưỡng mộ thiết kế, hình dạng và kích thước của nó và rồi ra lệnh cho một người thợ khắc sao chép nó - chính người này có thể cũng là người La Mã, có thể là người Ba Tư, người Ấn Độ hay Trung Quốc, hay thậm chí có thể là một người địa phương đã được dạy các kỹ năng đúc khắc. Đó là một thế giới được kết nối, phức tạp và khát khao trao đổi.

Thật dễ đóng khung thế giới trong một hình dạng chúng ta thấy thuận tiện và dễ tiếp cận. Nhưng thế giới cổ đại tinh tế và đa liên kết hơn nhiều so với đôi khi chúng ta vẫn muốn nghĩ. Coi La Mã là tổ tiên của Tây Âu là bỏ qua thực tế rằng đế quốc liên tục hướng về phương Đông, và theo nhiều nghĩa là được định hình bởi những ảnh hưởng từ đó. Thế giới cổ đại theo nhiều nghĩa là một chỉ dấu cho thế giới mà chúng ta đang nhìn thấy ngày nay - sôi động, đầy tính cạnh tranh, hiệu quả và đầy năng lượng. Một vành đai các thị trấn hình thành nên một chuỗi trải khắp châu Á. Phương Tây đã bắt đầu nhìn về phương Đông, và phương Đông đã bắt đầu nhìn về phương Tây. Cùng với giao thông ngày càng kết nối chặt chẽ Ấn Độ với vịnh Ba Tư và Hồng Hải, Những Con đường Tơ lụa của thời cổ đại tràn ngập sức sống.

Đôi mắt của La Mã đã hướng về châu Á ngay từ khi nó chuyển mình từ một nền cộng hòa thành một đế quốc. Và tương tự như thế, hóa ra, cũng là nơi cất giữ linh hồn của đế quốc. Bởi Constantine - và Đế chế La Mã - đã tìm thấy Chúa Trời; và cả một đức tin mới ở phương Đông. Thật đáng ngạc nhiên, đức tin đó tới không phải từ Ba Tư hay Ấn Độ, mà từ một tỉnh chẳng mấy hứa hẹn, nơi ba thế kỷ trước Pontius Pilate đã phải chịu nỗi ô nhục lúc còn làm tổng trấn. Thiên Chúa giáo sắp sửa lan ra khắp mọi hướng.

2 Con đường
Của những đức tin

Không chỉ có hàng hóa chảy dọc theo những tuyến đường huyết mạch kết nối Thái Bình Dương, Trung Á, Ấn Độ, vịnh Ba Tư và Địa Trung Hải thời cổ đại; còn có cả các tư tưởng nữa. Và trong những tư tưởng mạnh mẽ nhất có tư tưởng về thần thánh. Sự trao đổi tri thức và tôn giáo đã luôn diễn ra sôi động khắp vùng này; giờ càng trở nên phức tạp và cạnh tranh. Các hệ thống tín ngưỡng và nghi lễ thờ cúng địa phương bắt đầu tiếp xúc với những vũ trụ luận đã được thiết lập lâu đời, tạo ra một nồi lẩu thập cẩm phong phú, nơi các tư tưởng được vay mượn, tinh chỉnh và xây dựng lại hình ảnh.

Không lâu sau khi các chiến dịch mang tư tưởng Hy Lạp vào phương Đông của Alexander Đại đế, những tư tưởng bắt đầu chảy theo hướng ngược lại. Những khái niệm Phật giáo lan nhanh khắp châu Á, nhất là sau khi chúng được Hoàng đế Ashoka hậu thuẫn, ông đã công khai quy y Phật pháp sau khi suy tưởng về cái giá kinh hoàng của những chiến dịch quân sự để tạo ra một đế chế vĩ đại tại Ấn Độ vào thế kỷ 3 trước Công nguyên. Những văn bia thời đó là bằng chứng cho thấy nhiều người đã tuân theo các giáo lý và thực hành đạo Phật ở tận Syria và có lẽ còn xa hơn nữa. Niềm tin vào một giáo phái có tên Therapeutai phát triển mạnh ở Alexandria thuộc Ai Cập trong hàng thế kỷ mang những điểm tương tự không thể nhầm lẫn với Phật giáo, bao gồm việc sử dụng những kinh điển có tính phúng dụ, lòng sùng tín sự giác ngộ qua cầu nguyện và sự xa rời ý thức về bản ngã để tìm bình yên nội tâm*.

Sự mơ hồ của nguồn tư liệu khiến ta khó dõi theo sự truyền bá của Phật giáo một cách chính xác. Dấu vậy, thật đáng kinh ngạc với việc một lượng lớn tài liệu đương thời mô tả cách tôn giáo này được đưa ra khỏi tiểu lục địa Ấn Độ và giới thiệu ở những khu vực mới. Những nhà cai trị địa phương phải quyết định có khoan dung với sự xuất hiện của nó hay không, loại bỏ hay đón nhận và ủng hộ nó. Một người đã đón nhận và ủng hộ là Menander, một vị vua Bactria vào thế kỷ 2 trước Công nguyên, và là hậu duệ của một trong những viên tướng của Alexander Đại đế. Theo một tài liệu tên gọi Milindapañhā (Mi Tiên vấn đáp), nhà cai trị này đã đi theo con đường tâm linh mới theo lời thuyết phục của một nhà sư có tài truyền cảm hứng mà sự khôn ngoan, sự cảm thông và khiêm nhường của ông đối lập với thói thiển cận của thế giới lúc bấy giờ. Có vẻ như điều đó là đủ để thuyết phục nhà cai trị tìm kiếm sự khai sáng thông qua giáo lý đạo Phật*.

Không gian trí tuệ và thần học của Những Con đường Tơ lụa thật đông đúc, khi những thần thánh và ngẫu tượng, những tu sĩ và nhà cai trị xô đẩy chen lấn nhau. Việc được mất là rất lớn. Đó là một thời kỳ mà các xã hội dễ dàng tiếp nhận lời giải thích cho mọi thứ từ vụn vặt tới siêu nhiên, và thời mà đức tin mang tới giải pháp cho rất nhiều vấn đề. Cuộc đấu tranh giữa các đức tin khác nhau có tính chính trị cao độ. Trong tất cả các tôn giáo này - dù chúng có gốc Ấn như Ấn Độ giáo, Kỳ Na giáo và Phật giáo, hay có gốc Ba Tư như Hỏa giáo và Mani giáo, hay những tôn giáo xa hơn về phía tây như Do Thái giáo và Thiên Chúa giáo, và rồi, Hồi giáo - chiến thắng trên chiến trường hay trên bàn đàm phán luôn đi cùng với sự thể hiện tính ưu việt về văn hóa và ơn phước thiêng liêng hơn. Phương trình này vừa đơn giản vừa đầy quyền lực: Một xã hội được vị thần, hay những vị thần đúng đắn bảo vệ và ưu ái sẽ thịnh vượng; những xã hội thờ sai thần tượng và thờ những lời hứa rỗng tuếch sẽ phải đau khổ.

Bởi thế, có những động cơ mạnh mẽ để nhà cai trị đầu tư vào cơ sở hạ tầng tâm linh thích hợp, chẳng hạn như xây dựng các công trình thờ phụng tráng lệ. Điều đó mang tới đòn bẩy để kiểm soát tình hình nội bộ, cho phép nhà lãnh đạo hình thành mối quan hệ củng cố lẫn nhau với giới tăng lữ thần quyền mà ở mọi tôn giáo chính yếu đều nắm giữ quyền hành về đạo đức và quyền lực chính trị rất đáng kể. Điều đó không có nghĩa là những nhà cai trị thụ động, phản ứng lại những giáo lý do một giai cấp (hay trong một số trường hợp là đẳng cấp) độc lập nêu ra. Ngược lại, những nhà cai trị quyết đoán có thể củng cố quyền hành và sự thống trị của họ bằng cách giới thiệu những sự hành đạo mới.

Đế quốc Kushan, vốn trải rộng từ Bắc Ấn Độ tới phần lớn Trung Á trong những thế kỷ đầu tiên Công nguyên, là một ví dụ điển hình. Ở đó, những vị vua bảo trợ cho Phật giáo, nhưng họ cũng buộc Phật giáo phải thay đổi. Điều quan trọng với một triều đại mà người cai trị không phải dân bản địa của vùng họ cai trị là tạo ra lý do cho sự cai trị đó. Để làm thế, các ý tưởng được pha trộn với nhau từ hàng loạt nguồn để hình thành nên mẫu số chung nhất lôi kéo được càng nhiều người càng tốt. Kết quả là nhà Kushan tài trợ cho việc xây dựng những ngôi đền - devakula, hay “những ngôi đền của gia đình thần thánh” - để thúc đẩy ý tưởng vốn đã được định vị trong vùng này, rằng những người cai trị có kết nối với trời và đất*.

Menander trước đó đã tuyên bố trên đồng tiền xu của ông rằng ông không chỉ là một nhà cai trị tạm thời mà còn là một đấng cứu thế - điều quan trọng tới mức nó được ghi nhận bằng cả tiếng Hy Lạp (soteros) và tiếng Ấn (tratasa) qua những ghi chú song ngữ trên các đồng xu của ông*. Triều đại Kushan còn đi xa hơn nữa, thiết lập sự sùng bái với tầng lớp lãnh đạo, những người tuyên bố có mối quan hệ trực tiếp với thần thánh, và tạo ra khoảng cách giữa nhà cai trị với thần dân. Một văn bia được tìm thấy ở Taxila tại Punjab ghi nhận điều này một cách hoàn hảo. Văn bia đó tuyên bố một cách ngạo mạn: Nhà cai trị là “Vị vua vĩ đại, vua của các vị vua và con trai của Chúa Trời”*. Đó là một cụm từ có âm vang rõ ràng trong Cựu ước và Tân ước - cũng như ý tưởng rằng người cai trị là đấng cứu thế và là cánh cửa mở vào cuộc đời tiếp theo*.

Trong một diễn biến tương đương với một cuộc cách mạng trong Phật giáo vào khoảng thế kỷ 1, sự thay đổi đã diễn ra theo cách khiến cho tín ngưỡng đó định hình đời sống hằng ngày của những tín đồ. Ở hình thức cơ bản, truyền thống nhất, những giáo lý của Đức Phật thẳng thắn, ủng hộ việc tìm một con đường diệt khổ (tiếng Phạn: duhkha) dẫn tới một trạng thái niết bàn (nirvāna), bằng cách đi theo “bát chính đạo”. Con đường tới sự khai sáng không liên quan tới bên thứ ba, cũng không bao gồm thế giới vật chất hay vật lý theo bất cứ cách nào có ý nghĩa. Hành trình đó là hành trình mang tính tâm linh, siêu hình và cá nhân.

Điều này sẽ thay đổi mạnh mẽ khi những cách thức mới để đạt tới một trạng thái nhận thức cao hơn xuất hiện. Thứ từng là một hành trình nội tâm, hoàn toàn thiếu những cái bẫy và ảnh hưởng từ bên ngoài, giờ được bổ sung những lời khuyên, sự hỗ trợ và những địa điểm được thiết kế để làm cho con đường tới sự khai sáng và bản thân Phật giáo hấp dẫn hơn. Những bảo tháp và đền thờ có vẻ như liên quan tới Đức Phật được xây nên, trở thành những điểm hành hương, đồng thời xuất hiện những tài liệu chỉ dẫn cách ứng xử ở những nơi như thế khiến cho những lý tưởng của Phật giáo trở nên thật và hữu hình hơn. Việc tin rằng mang hoa hay hương tới làm lễ ở một đền thờ sẽ giúp đạt được sự giải thoát, theo Saddharmapundarīka, thường được gọi là Kinh Diệu pháp Liên hoa, bắt nguồn từ thời kỳ này. Tương tự là việc thuê mướn các nhạc công “đánh trống, thổi kèn và tù và, sáo bè và sáo thẳng, chơi đàn quả lê và đàn hạc, cồng, đàn dây và chũm chọe”: Điều này sẽ giúp người sùng đạo đạt tới “Phật tánh”*. Đó là những nỗ lực có chủ đích để khiến đạo Phật dễ thấy hơn bằng mắt trần - và dễ nghe hơn - và giúp nó cạnh tranh tốt hơn trong một môi trường tôn giáo ngày càng ầm ĩ.

Một tư tưởng mới khác là việc cúng dường - cụ thể là các khoản đóng góp cho những tu viện mới mọc lên khắp những tuyến đường trải rộng từ Ấn Độ tới Trung Á. Góp tiền, trang sức và những tặng phẩm khác trở thành cách làm quen thuộc, và cùng với nó là tư tưởng cho rằng những người quyên góp sẽ được “đưa qua bể khổ” như một phần thưởng cho sự hào phóng của họ*. Thật vậy, Kinh Diệu Pháp Liên Hoa và các tài liệu khác của giai đoạn này đi xa tới mức liệt kê những đồ vật quý thích hợp để làm tặng phẩm; ngọc trai, pha lê, vàng, bạc, lam ngọc, san hô, kim cương và ngọc lục bảo đều được coi là rất có giá trị*.

Những dự án thủy lợi quy mô lớn ở các thung lũng của vùng đất nay là Tajikistan và Nam Uzbekistan được xây lên vào khoảng thời gian chuyển giao thời đại cho thấy giai đoạn này chứng kiến sự giàu có và thịnh vượng gia tăng cũng như những trao đổi văn hóa và thương mại ngày càng sôi động*. Nhắm tới tầng lớp tinh hoa giàu có, không bao lâu sau đó những trung tâm tu tập tràn ngập các hoạt động và là trụ sở cho những học giả bận rộn với việc biên soạn kinh điển Phật giáo, sao chép và dịch sang những ngôn ngữ bản địa, giúp chúng dễ tiếp cận hơn với lượng khán giả rộng hơn và lớn hơn. Điều này cũng là một phần của chương trình truyền bá tôn giáo bằng cách khiến nó trở nên dễ tiếp cận hơn. Thương mại mở ra cánh cửa để đức tin chảy qua*.

Khoảng thế kỷ 1, sự lan truyền của đạo Phật từ miền Bắc Ấn Độ theo những con đường thương mại của các lái buôn, tu sĩ và khách lữ hành tăng tốc nhanh chóng. Ở miền Nam, trên bình nguyên Deccan, nhiều ngôi đền được xây dựng trong các hang động, với những bảo tháp rải rác trên quang cảnh vào sâu trong tiểu lục địa Ấn Độ*. Ở phía bắc và đông, đạo Phật được truyền đi với lòng nhiệt thành ngày càng tăng của những thương nhân người Sogdia, những người đóng vai trò then chốt trong việc kết nối Trung Quốc với thung lũng sông Ấn. Đó là những thương nhân du hành từ trái tim của Trung Á, những người trung gian kinh điển mà nhờ các mạng lưới chặt chẽ và việc sử dụng tín dụng hiệu quả, họ ở vào vị thế lý tưởng để làm chủ hoạt động thương mại đường dài*.

Chìa khóa cho thành công thương mại của họ là một chuỗi các điểm dừng phụ thuộc lẫn nhau. Khi ngày càng nhiều người Sogdia trở thành Phật tử, các bảo tháp được xây lên dọc theo những tuyến đường chính của họ, như có thể thấy ở thung lũng Hunza miền Bắc Pakistan: Rất nhiều người Sogdia qua đường khắc tên họ vào những tảng đá bên cạnh hình Đức Phật với hy vọng hành trình dài của họ sẽ được thành tựu và an toàn - lời nhắc nhở thống thiết về nhu cầu được yên ủi tâm linh của những kẻ lữ hành khi xa nhà*.

Không chỉ những chữ khắc nhỏ xác nhận sự truyền bá đầy năng động của đạo Phật trong giai đoạn này. Vây quanh Kabul là 40 tu viện, bao gồm tu viện mà một khách đến viếng sau này đã tả lại trong sự ngưỡng vọng. Ông viết: vẻ đẹp của nó có thể so với mùa xuân. “Vỉa hè được lát bằng đá mã não, những bức tường đá cẩm thạch nguyên chất; cánh cửa làm bằng vàng đúc, trong khi sàn nhà bằng bạc; những ngôi sao xuất hiện khắp nơi mà ta có thể nhìn thấy… trong sảnh, một bức tượng bằng vàng đẹp như Mặt trăng, ngồi trên một chiếc ngai nạm ngọc đẹp tuyệt diệu”*.

Thật nhanh chóng, các tư tưởng và nghi lễ của đạo Phật lan về phương Đông qua rặng Pamir rồi vào Trung Quốc. Vào đầu thế kỷ 4 đã có những địa điểm linh thiêng của đạo Phật khắp tỉnh Tân Cương thuộc Tây Bắc Trung Quốc - những khu phức hợp hang động ngoạn mục ở Qyzyl thuộc bồn địa Tarim bao gồm những khu sảnh thờ tự, những nơi để ngồi thiền và những khu sinh hoạt rộng lớn. Không lâu sau đó, miền Tây Trung Quốc đã tràn ngập những địa điểm được chuyển đổi thành thánh địa, chẳng hạn như Kashgar, Kucha và Turfan*. Tới những năm 460, tư tưởng, nghi thức, nghệ thuật và hình ảnh đạo Phật đã trở thành một phần của dòng chủ lưu ở Trung Quốc, cạnh tranh mạnh mẽ với Khổng giáo truyền thống, vốn là một vũ trụ luận rộng lớn nói nhiều về luân lý cá nhân hơn là những niềm tin mang tính tâm linh, nhưng có cội rễ sâu xa từ một thiên niên kỷ trước. Điều này được hỗ trợ nhờ sự quảng bá tích cực của một triều đại cai trị vốn là người ngoại lai, do họ là những kẻ chinh phạt có nguồn gốc từ vùng thảo nguyên. Như nhà Kushan trước họ, triều Bắc Ngụy có nhiều lợi ích khi quảng bá những điều mới mẻ, bác bỏ những thứ cũ, và vận động ủng hộ những tư tưởng khẳng định sự chính danh của họ. Những bức tượng Phật lớn được dựng lên ở Bình Thành và Lạc Dương, xa về phía đông đất nước, cùng những tu viện và đền thờ được góp tiền cực kỳ hào phóng. Thông điệp gửi đi là không thể nhầm lẫn: Nhà Bắc Ngụy đã chiến thắng và họ làm được thế vì họ là một phần của quyền lực thần quyền, chứ không chỉ là những kẻ thắng trận tàn bạo trên chiến trường*.

Đạo Phật cũng thâm nhập khá sâu dọc theo các tuyến huyết mạch thương mại chính cả ở phương Tây. Những chuỗi hang động rải rác khắp vùng vịnh Ba Tư, cũng như nhiều hang khác được tìm thấy xung quanh Merv ở Turkmenistan ngày nay, và hàng loạt văn bia nằm sâu trong Ba Tư, xác nhận năng lực của đạo Phật bắt đầu cạnh tranh với những đức tin bản địa*. Sự lan ra của những từ ngữ mượn của đạo Phật ở Parthia cũng làm chứng cho sự tăng cường trao đổi các ý tưởng trong giai đoạn này*.

Tuy nhiên, sự khác biệt là những trao đổi thương mại sâu sắc thêm đã kích thích Ba Tư đi theo một hướng khác khi họ trải qua cuộc phục hưng cả về kinh tế, chính trị và văn hóa. Vào lúc mà một bản sắc Ba Tư riêng biệt đang tự xác nhận lại mình, các Phật tử bị truy bức thay vì được học hỏi. Những cuộc tấn công dữ dội đã khiến các ngôi đền ở vùng Vịnh bị bỏ hoang, và những bảo tháp chắc hẳn là được dựng lên dọc theo những tuyến đường bộ trong lãnh thổ Ba Tư bị phá hủy*.

Các tôn giáo nổi lên và suy tàn khi chúng lan ra khắp Á-Âu, đấu tranh với nhau để giành tín đồ, sự trung thành và quyền hành đạo đức. Sự hiệp thông với các đấng linh thiêng không chỉ là vấn đề tìm kiếm sự can thiệp cho đời sống hằng ngày mà còn là vấn đề cứu rỗi hay nguyền rủa. Sự cạnh tranh trở nên bạo lực. Bốn thế kỷ đầu tiên của thiên niên kỷ thứ nhất chứng kiến Thiên Chúa giáo bùng nổ từ một cơ sở nhỏ bé tại Palestine để quét qua cả Địa Trung Hải và khắp châu Á, là cả một cơn lốc xoáy những cuộc chiến về đức tin.

Thời khắc quyết định tới cùng với việc triều đại Sasanian vươn lên nắm quyền, họ là những kẻ đã lật đổ chế độ đang cai trị ở Ba Tư bằng cách kích động nổi dậy, ám sát đối thủ và khai thác sự bối rối sau những bước lùi về quân sự ở biên giới với La Mã - trên hết là ở vùng Caucasus*. Sau khi lên nắm quyền vào năm 224, Ardashīr I và những người kế vị của ông đã bắt tay vào thay đổi đất nước ở quy mô toàn diện. Công cuộc đó bao gồm sự xác nhận một bản sắc lớn tiếng nhấn mạnh vào lịch sử gần đây và tìm kiếm những kết nối nổi bật với Đế quốc Ba Tư cổ xưa*.

Điều này có thể đạt được bằng cách kết hợp bối cảnh vật chất và biểu tượng đương đại với điều đó trong quá khứ. Những địa điểm then chốt ở Iran cổ đại, như Persepolis, một thủ đô của Đế quốc Achaemenid, và nghĩa trang Naksh-i Rustām gắn với những vị Vua Ba Tư vĩ đại như Darius và Cyrus, được trưng dụng cho cuộc tuyên truyền văn hóa; những văn bia mới, các công trình tượng đài và phù điêu đá khắc được dựng lên để kết nối chế độ hiện thời với những ký ức vinh quang của quá khứ*. Việc đúc tiền xu được thay đổi toàn bộ: Chữ Hy Lạp và những hình bán thân theo phong cách Alexander Đại đế đã được sử dụng hàng thế kỷ bị thay thế bằng hình ảnh hoàng gia mới ở một mặt - hai gương mặt đối diện nhau - và đền thờ lửa ở mặt bên kia*. Hình ảnh đền thờ lửa là khiêu khích một cách có chủ ý, một tuyên bố ý thức về bản sắc mới và một thái độ mới với tôn giáo. Với nguồn tư liệu giới hạn về giai đoạn này mà chúng ta có được, có thể hiểu rằng những nhà cai trị vùng này trong hàng thế kỷ đã thể hiện sự khoan dung trong vấn đề đức tin, cho phép một mức độ cùng tồn tại đáng kể*.

Sự nổi lên của một triều đại mới nhanh chóng dẫn tới những thái độ cứng rắn hơn, và những lời dạy của Zardusht (hay Zarathustra) được thúc đẩy một cách rõ ràng đã lấn át những tư tưởng khác. Người Hy Lạp cổ đại gọi ông là Zoroaster - nhà tiên tri vĩ đại người Ba Tư sống vào khoảng năm 1000 trước Công nguyên, nếu không phải còn sớm hơn nữa - ông dạy rằng vũ trụ được phân chia theo hai nguyên lý, Ahura Mazda (trí tuệ làm sáng tỏ) và phản đề của nó, Angra Mainyu (tinh thần thù địch), vốn ở trong trạng thái xung đột liên tục. Bởi thế, điều quan trọng là thờ phụng điều thứ nhất, tạo ra trật tự tốt đẹp. Sự phân chia thế giới thành những lực lượng thiện và ác mở rộng sang mọi khía cạnh của đời sống và thậm chí ảnh hưởng tới những lĩnh vực như sự phân loại các động vật*. Lễ thanh tẩy là một yếu tố rất quan trọng trong sự thờ phụng của những người theo Zoroaster, trên tất cả là thanh tẩy bằng lửa. Ahura Mazda, như tín điều bày tỏ, có thể mang lại “điều thiện từ cái ác, ánh sáng từ bóng tối” và sự cứu chuộc khỏi quỷ dữ*.

Vũ trụ luận này cho những nhà cai trị Sasanian cơ hội kết nối quyền lực của họ với những ngày hoàng kim của Ba Tư cổ đại, khi mà những vị vua cổ đại tự nhận lòng sùng kính của họ với Ahura Mazda*. Nhưng nó cũng cung cấp khuôn khổ đạo đức mạnh mẽ cho một giai đoạn bành trướng về quân sự và kinh tế: Việc nhấn mạnh vào cuộc đấu tranh liên tục củng cố cho ý chí chiến trận, trong khi sự tập trung vào trật tự và kỷ luật nhấn mạnh những cải cách hành chính vốn trở thành dấu ấn của một quốc gia đang vươn lên trở lại ngày càng sôi nổi. Hỏa giáo có một cơ cấu những niềm tin mạnh mẽ hoàn toàn phù hợp với nền văn hóa quân sự của tinh thần phục hưng đế chế*.

Nhà Sasanian mở rộng quyết liệt dưới triều đại Ardashīr I và con trai ông Shāpūr I, đưa những thị trấn ốc đảo, các tuyến đường giao thương và những vùng đất rộng lớn vào dưới quyền kiểm soát trực tiếp, hay ép buộc họ trở thành hầu quốc. Những thị trấn quan trọng như Sistan, Merv và Balkh bị chiếm giữ trong hàng loạt chiến dịch bắt đầu vào những năm 220, trong khi phần lớn lãnh thổ Kushan trở thành các nước chư hầu, do các quan chức Sasanian cai trị với tước hiệu kushānshāh (người cai trị bọn Kushan)*. Một văn bia mừng chiến thắng ở Naksh-i Rustām chỉ ra quy mô của thành tựu đó, ghi nhận lãnh thổ của Shāpūr đã mở rộng rất xa về hướng đông ra sao, tới tận Peshawar và “mãi đến biên giới” với Kashgar và Tashkent*.

Những người theo Hỏa giáo tự định vị họ là gần gũi với trung tâm của quyền lực khi những người Sasanian chiếm được ngai vàng và làm rất nhiều việc để tập trung sự kiểm soát hành chính trong tay họ với cái giá phải trả là của những nhóm tôn giáo thiểu số khác*. Điều này giờ được phóng chiếu vào những vùng đất mới do các nhà cai trị Ba Tư kiểm soát. Những văn bia làm theo lệnh của giáo sĩ trưởng Kirdīr, vào giữa thế kỷ 3, vinh danh sự mở rộng của Hỏa giáo. Tôn giáo này và các giáo sĩ của nó trở nên được trọng vọng rộng khắp và cả ở những nơi xa xôi, trong khi “nhiều đền thờ lửa và những hội đoàn giáo sĩ” mọc lên ở những vùng đất từng bị người La Mã chinh phục, cần làm rất nhiều việc để lan truyền đức tin đó, tấm văn bia chỉ ra đầy chủ ý, nhưng như Kirdīr nói một cách khiêm nhường, “Ta đã trải qua nhiều vất vả và khó khăn vì những gì tốt cho yazad [quyền lực thần thánh] và nhà cai trị, và vì những gì tốt cho linh hồn của chính ta”*.

Sự mở rộng của Hỏa giáo đi kèm với sự đàn áp những tín ngưỡng bản địa và những vũ trụ luận đối nghịch, vốn bị bác bỏ là những giáo lý tà đạo. Người theo Do Thái giáo, Phật giáo, Ấn Độ giáo, Mani giáo và những tôn giáo khác bị truy bức; những nơi thờ phụng bị cướp phá, với “những tượng thần bị phá hủy, những nơi cúng bái tà ma bị phá bỏ và chuyển thành những đền thờ các vị thần chân chính”*. Sự mở rộng của nhà nước Ba Tư đi kèm với việc thực thi cứng rắn những giá trị và niềm tin được mô tả vừa là truyền thống vừa tối quan trọng cho thành công chính trị và quân sự. Những ai đưa ra diễn giải khác hay các giá trị cạnh tranh đã bị săn lùng và trong nhiều trường hợp bị sát hại - như Mani, một nhà tiên tri đầy sức hút sống vào thế kỷ 3, người đưa ra sự pha trộn những tư tưởng, dựa vào một hỗn hợp các nguồn từ Đông và Tây, từng một thời được Shāpūr I bảo trợ, những giáo lý của ông giờ bị lên án là nổi loạn, độc hại, nguy hiểm và những người theo ông bị truy bức không thương tiếc*.

Trong số những người bị chọn riêng ra để nhận sự đối xử khắc nghiệt và được Kirdīr đề cập rõ trong danh sách những kẻ bị nhắm tới của ông, có nasraye và kristyone - tức những kẻ theo đạo “Nazarene” và “Thiên Chúa giáo”. Trong khi đã có nhiều tranh luận học thuật về việc hai từ đó dùng để chỉ những nhóm nào, ngày nay người ta chấp nhận rằng từ thứ nhất là để chỉ dân bản địa của Đế quốc Sasanian đã trở thành người theo Thiên Chúa giáo, còn từ thứ hai để chỉ những người theo Thiên Chúa giáo bị Shāpūr I trục xuất với số lượng lớn về phía đông sau khi ông chiếm được Syria thuộc La Mã, một chiến dịch gây bất ngờ cho những kẻ cầm quyền địa phương và trung ương ở đó*. Một lý do khiến Hỏa giáo ăn sâu vào ý thức và bản sắc của Ba Tư thế kỷ 3 là bởi nó giống như một phản ứng chống lại sự xâm nhập của Thiên Chúa giáo, vốn đã bắt đầu lan ra một cách đáng báo động dọc theo những tuyến đường thương mại - giống như Phật giáo ở phương Đông. Sự cực đoan hóa gay gắt của triết lý Hỏa giáo chính xác vào thời kỳ này càng được thôi thúc bởi phản ứng thù địch đối với các tư tưởng và ý tưởng Thiên Chúa giáo do các lái buôn và những tù nhân tái định cư ở lãnh thổ Ba Tư mang tới sau khi họ bị trục xuất khỏi Syria*.

Thiên Chúa giáo từ lâu đã gắn với Địa Trung Hải và Tây Âu. Một phần, điều này là do vị trí của lãnh đạo giáo hội, với những nhân vật cấp cao của các giáo hội Công giáo La Mã, Anh giáo và Chính Thống giáo lần lượt đặt ở Rome, Canterbury và Constantinople (Istanbul hiện đại). Nhưng thực ra mọi khía cạnh của Thiên Chúa giáo thời kỳ đầu đều có tính chất châu Á. Tất nhiên, địa điểm tham chiếu của tôn giáo này là Jerusalem, cùng với những địa điểm khác liên quan đến sự ra đời, cuộc đời của Jesus và việc ngài bị đóng đinh trên thập giá; ngôn ngữ nguyên bản của nó là tiếng Aramaic, một thành viên của nhóm ngôn ngữ Semitic, vốn là thứ tiếng bản địa của vùng Cận Đông; bối cảnh thần học và tâm linh của nó là Do Thái giáo, được hình thành ở Israel và trong cuộc lưu đày sang Ai Cập và Babylon; những câu chuyện của nó được định hình nhờ sa mạc, những trận lũ, hạn hán và nạn đói không hề quen thuộc ở châu Âu*.

Những câu chuyện lịch sử về sự mở rộng của Thiên Chúa giáo khắp vùng Địa Trung Hải đã được định hình vững chắc, nhưng sự tiến triển ban đầu của tôn giáo này tỏ ra ngoạn mục và hứa hẹn hơn nhiều ở phương Đông so với ở lưu vực Địa Trung Hải, nơi nó lan đi qua những tuyến đường biển*. Ban đầu, giới cầm quyền La Mã để mặc những người Thiên Chúa giáo, họ thấy bối rối vì nhiệt tâm của những tín hữu lúc đầu. Pliny Trẻ chẳng hạn, từng viết cho Hoàng đế Trajan vào thế kỷ 2 để xin lời khuyên về việc phải làm gì với những người Thiên Chúa giáo được mang tới cho ông ở vùng Tiểu Á. “Tôi chưa bao giờ tham gia những phiên xét xử người Thiên Chúa giáo”, ông viết. “Do đó tôi không biết kiểu hình phạt nào là phù hợp, củng như xem xét các hoạt động của họ sâu tới mức nào”. Ông đã ra lệnh tử hình một số người, “vì tôi không hề nghi ngờ là cho dù họ tin ở điều gì, sự cứng đầu và ngoan cố không thay đổi của họ chắc chắn là đáng trừng phạt”*. Câu trả lời từ Hoàng đế kèm theo lời khuyên về sự khoan dung: Đừng tìm những người Thiên Chúa giáo, ông nói, nhưng nếu họ bị kết án, hây xử lý họ từng trường hợp một, “vì không thể nào lập ra một quy định áp dụng được cho mọi tình huống”. Nhưng trong mọi tình huống, không hành động chỉ vì tin đồn hay cáo buộc nặc danh; còn làm khác đi, ông viết một cách kiêu kỳ, sẽ là “không phù hợp với tinh thần thời đại của chúng ta”*.

Sự lan truyền của các tôn giáo dọc theo những Con đường Tơ lụa khoảng trước năm 600.

Tuy nhiên, không lâu sau những lá thư trao đổi này, thái độ đã trở nên cứng rắn hơn, phản ánh sự xâm nhập ngày càng sâu của Thiên Chúa giáo vào khắp xã hội La Mã. Quân đội của đế chế đặc biệt bắt đầu nhìn nhận tôn giáo mới, với những thái độ mang tính lật đổ của nó về tội lỗi, tình dục, cái chết và sự sống nói chung, như là một mối đe dọa với những giá trị quân phiệt truyền thống*. Từ thế kỷ 2, những đợt truy bức tàn bạo khiến hàng nghìn người Thiên Chúa giáo bị sát hại, thường cũng để giải trí cho công chúng luôn. Kết quả là một bộ sưu tập tài liệu phong phú tưởng nhớ những thánh tử đạo đã mất mạng vì đức tin của mình cũng tăng lên*. Những người Thiên Chúa giáo thời kỳ đầu phải đấu tranh chống lại định kiến, dẫn tới những tiếng kêu thống thiết từ các tác giả như Tertullian (khoảng 160-225), người mà những lời kêu gọi đã được một học giả xuất sắc so sánh với Shylock của Shakespeare: Những người Thiên Chúa giáo chúng tôi “sống bên bạn, chia sẻ thức ăn với bạn, quần áo của bạn, phong tục của bạn, những nhu cầu cuộc sống giống như bạn”, ông khẩn nài*. Chỉ vì chúng tôi không tham dự những buổi lễ tôn giáo của La Mã, ông viết, không có nghĩa chúng tôi không phải là người. “Phải chăng chúng tôi có những chiếc răng khác các bạn, hay những bộ phận cơ thể dị hình dị dạng?”*.

Thiên Chúa giáo trước tiên lan sang phía đông qua những cộng đồng người Do Thái đã sống ở Lưỡng Hà từ cuộc trục xuất Babylon*. Họ nhận được những tài liệu về cuộc đời và cái chết của Jesus không phải qua các bản dịch tiếng Hy Lạp, như phần lớn những người cải đạo ở phương Tây, mà qua tiếng Aramaic, ngôn ngữ của các tông đồ và chính bản thân Jesus. Cũng giống như ở Địa Trung Hải, những thương nhân có vai trò then chốt trong tiến trình Phúc Âm hóa ở phương Đông - với thị trấn Edessa, ngày nay là Urfa ở Đông Nam Thổ Nhĩ Kỳ, có vai trò đặc biệt nổi bật vì vị trí của nó ở giao điểm những con đường bắc-nam và đông-tây*.

Những người truyền giảng Phúc Âm nhanh chóng tới vùng Caucasus, nơi những nghi thức chôn cất và văn bia ở Gruzia cho thấy sự hiện diện của một nhóm lớn dân Do Thái đã cải đạo*. Không lâu sau đó, đã có những cộng đồng Thiên Chúa giáo khắp nơi quanh vịnh Ba Tư. Sáu mươi bia mộ gần Bahrain được khắc vào những rặng san hô cho thấy tôn giáo này đã vươn xa tới đâu vào đầu thế kỷ 3*. Một tài liệu tên gọi The Book of the Laws of the Countries (Sách về Luật pháp của các nước), được viết vào cùng thời kỳ này, cho biết có thể tìm thấy người Thiên Chúa giáo khắp Ba Tư và ở phương Đông tới tận vùng lãnh thổ do người Kushan kiểm soát - nói cách khác, ở vùng mà ngày nay là Afghanistan*.

Những vụ trục xuất người Thiên Chúa giáo quy mô lớn khỏi Ba Tư dưới triều Shāpūr I vào thế kỷ 3 đã khuyến khích sự truyền bá của tôn giáo này. Trong số những người bị trục xuất có các nhân vật nổi tiếng như Demetrius, Giám mục vùng Antioch, người đã bị chuyển tới Beth Lapat, hiện là Gundeshāpūr ở Tây Nam Iran, ở đó ông đã tập hợp những tín hữu Thiên Chúa giáo lại quanh ông và thành lập một địa phận giám mục mới*. Có một số người Thiên Chúa giáo có địa vị cao ở Ba Tư, chẳng hạn như một người La Mã tên là Candida, vốn là một thứ phi được sủng ái trong triều cho tới khi bà từ chối từ bỏ đức tin của mình dẫn tới việc bà tử đạo, theo một tài liệu Thiên Chúa giáo cảnh báo về sự khát máu của hoàng đế và những người xung quanh ông ta*.

Những câu chuyện khuấy động này thuộc thể loại văn chương tìm cách thiết lập sự ưu việt của các tập tục và lòng tin Thiên Chúa giáo so với các tập tục truyền thống. Nguồn tư liệu ít ỏi, nhưng chúng ta có thể cảm nhận được những cuộc chiến tuyên truyền đã nổ ra thời bấy giờ. Không giống như những cư dân khác của Ba Tư, một tác giả viết, “những tông đồ của Christ” ở châu Á “không thực hành những tập tục đáng lên án của các dân tộc vô thần”. Một tác giả khác ghi nhận rằng điều đó là đáng chào đón, như một tín hiệu của việc những người Thiên Chúa giáo làm tăng các tiêu chuẩn ở Ba Tư và những nơi khác ở phương Đông; “người Ba Tư đã trở thành tông đồ của Ngài không còn kết hôn với mẹ họ nữa”, trong khi những kẻ sống ở các thảo nguyên không còn “ăn thịt người, vì lời của Christ đã tới được với họ”. Ông viết rằng những diễn tiến đó phải được chào đón một cách nồng nhiệt*.

Chính sự xâm nhập và hiện diện ngày càng tăng của những người Thiên Chúa giáo ở Ba Tư vào giữa thế kỷ 3 đã khiến giới tăng lữ Hỏa giáo phản ứng lại bằng bạo lực gia tăng, tương đồng với phản ứng ở Đế quốc La Mã*. Nhưng như những văn bia của Kirdīr đã xác nhận, thái độ ở Ba Tư trở nên cứng rắn hơn không chỉ với Thiên Chúa giáo mà cả với các đức tin khác nữa. Loại bỏ những vũ trụ luận thay thế song hành với Hỏa giáo sôi sục là đặc điểm cho sự trỗi dậy của Ba Tư. Một tôn giáo nhà nước bắt đầu nổi lên, một tôn giáo xác định những giá trị Hỏa giáo đồng nghĩa với những giá trị Ba Tư và mang đến điều được gọi là “trụ cột hỗ trợ cho ngai vàng Sasanian”*.

Hàng loạt phản ứng dây chuyền đã được kích hoạt, do đó sự cạnh tranh giành tài nguyên và những cuộc đối đầu quân sự đã thúc đẩy sự phát triển của các hệ thống tín ngưỡng tinh vi không chỉ để lý giải cho những chiến thắng và thành công, mà còn trực tiếp làm xói mòn niềm tin của những láng giềng kình địch. Trong trường hợp Ba Tư, điều này đồng nghĩa với tầng lớp tăng lữ ngày càng lớn tiếng và tự tin và vai trò của họ mở rộng vào địa hạt chính trị - như các văn bia nói rõ.

Điều này gây ra những hậu quả không thể tránh khỏi, nhất là khi nó được xuất khẩu sang những vùng ở biên giới hay những lãnh thổ vừa chinh phục được. Việc lập nên những ngôi đền thờ lửa vốn khiến Kirdīr hết sức tự hào không chỉ có nguy cơ chọc giận dân chúng bản địa, mà còn là sự áp đặt giáo lý và đức tin bằng vũ lực. Hỏa giáo trở nên đồng nghĩa với Ba Tư. Không mất nhiều thời gian để tôn giáo này bị coi là một công cụ của kẻ chiếm đóng thay vì một hình thức giải phóng tâm linh. Như thế, không phải ngẫu nhiên khi một số người bắt đầu nhìn vào Thiên Chúa giáo đúng như một liều thuốc chống lại sự quảng bá bằng vũ lực những niềm tin từ trung tâm Ba Tư.

Những cảnh huống chính xác về cách thức và thời điểm mà các nhà cai trị ở Caucasus tiếp thụ Thiên Chúa giáo không thật sự rõ ràng. Những tài liệu về việc cải đạo của Vua Armenia Tiridates III vào đầu thế kỷ 4 được viết ra một khoảng thời gian sau đó - ít nhiều nhờ vào mong muốn kể một câu chuyện hấp dẫn cũng như sự thiên lệch dành cho Thiên Chúa giáo của các tác giả*. Nhưng theo truyền thuyết, Tiridates đã cải đạo sau khi biến thành một con lợn và chạy nhảy trần truồng ngoài đồng ruộng rồi được Thánh Gregory chữa lành, vị thánh này từng bị ném vào một cái hố đầy rắn vì từ chối thờ phụng một nữ thần Armenia. Gregory đã chữa lành cho Tiridates, làm rụng cái mũi, răng nanh và bộ da lợn của ông trước khi rửa tội cho vị quân vương đầy biết ơn trên dòng Euphrates*.

Tiridates không phải là nhân vật chính trị quan trọng duy nhất đón nhận Thiên Chúa giáo trong giai đoạn này, bởi vào đầu thế kỷ 4, Constantine, một trong những nhân vật nhiều ảnh hưởng nhất ở La Mã, cũng cải đạo. Khoảnh khắc quyết định tới trong một cuộc nội chiến đầy bão tố khi Constantine đối đầu với kình địch của ông là Maxentius trên cây cầu Milvian ở miền Trung Ý vào năm 312. Không lâu trước trận chiến, Constantine được cho là đã nhìn chăm chăm lên bầu trời và thấy “ánh sáng hình thập tự” ở trên Mặt trời, cùng những chữ Hy Lạp tuyên bố “nhờ dấu hiệu này, ngươi sẽ chinh phục tất cả”. Ý nghĩa của điều đó trở nên rõ ràng với ông sau khi ông có một giấc mơ trong đó hiện thân của Jesus Christ giải thích với ông rằng dấu hiệu thập giá sẽ giúp ông đánh bại mọi đối thủ. Dù cho chuyện gì đã xảy ra, đây là cách nhiều người muốn mô tả biến cố đó*.

Những tài liệu Thiên Chúa giáo không chút nghi ngờ về sự nhiệt thành không giới hạn mà Hoàng đế đích thân chỉ đạo nhằm áp đặt Thiên Chúa giáo với cái giá phải trả thuộc về mọi tôn giáo khác. Lấy ví dụ, chúng ta biết được từ một tác giả rằng thành phố mới Constantinople không còn “bị ô nhiễm bởi những điện thờ, những ngôi đền Hy Lạp hay những lễ hiến tế ngoại đạo nữa”, mà trở nên giàu có hơn nhờ “những căn nhà vinh quang của người cầu nguyện trong đó Chúa Trời hứa sẽ ban ân điển cho những cố gắng của Hoàng đế”*. Một tác giả khác tuyên bố rằng những trung tâm thờ ngẫu tượng nổi tiếng bị Hoàng đế cho đóng cửa, trong khi các nhà tiên tri và bói toán, vốn là đặc điểm cơ bản của thần học La Mã, bị cấm đoán. Tương tự, lễ hiến tế theo phong tục cũ trước những công vụ chính thức cũng bị đặt ra ngoài vòng pháp luật, trong khi những bức tượng ngoại đạo bị hạ xuống và các sắc lệnh cấm dựng tượng được ban hành*. Không còn mấy chỗ cho sự mơ hồ trong câu chuyện do các tác giả với lợi ích nhóm này kể lại, để chứng tỏ rằng Constantine là người quảng bá nhất tâm nhất trí cho những niềm tin mới của ông.

Thật ra, những động cơ cải đạo của Constantine chắc chắn phức tạp hơn so với các tài liệu được viết ra trong thời của ông hay không lâu sau đó cho biết. Đầu tiên, chấp nhận đức tin Thiên Chúa giáo, vốn đã được số đông trong quân đội thừa nhận là một mưu mẹo chính trị khôn ngoan; thứ đến, những tượng đài, tiền xu và văn bia từ khắp đế chế mô tả Constantine là một người ủng hộ kiên định việc thờ phượng thần tượng Mặt trời Bất bại (hay Sol Invictus) cho thấy sự ngộ đạo của ông có lẽ mang tính cách thăm dò hơn là những bài tụng ca sáo rỗng đã kể. Hơn thế, mặc dù có những lời xác quyết ngược lại, đế chế đã không chuyển đổi ngay lập tức, bởi những nhân vật đứng đầu ở Rome, Constantinople và những nơi khác vẫn tiếp tục đi theo các đức tin truyền thống của họ một thời gian dài nữa sau khi Hoàng đế phát đạo và sự nhiệt tình mà ông bày tỏ trong việc ủng hộ đức tin mới của ông*.

Dẫu vậy, sự chấp nhận Thiên Chúa giáo của Constantine rõ ràng đã mang tới sự thay đổi lớn lao cho Đế quốc La Mã. Những truy bức đạt tới đỉnh điểm trong thời cai trị của Diocletian mới một thập niên trước giờ đã chấm dứt. Những cuộc giác đấu, từ lâu là trò giải trí tiêu biểu ở La Mã, bị hủy bỏ nhờ sự công kích của Thiên Chúa giáo với những màn trình diễn khinh thường sự sống thiêng liêng như thế. “Những cảnh tượng đẫm máu làm chúng ta rầu lòng”, trích một đạo luật được thông qua vào năm 325 và ghi lại trong một tuyển tập những sắc lệnh hoàng gia sau này. “ [Bởi thế] chúng ta cấm hoàn toàn các võ sĩ giác đấu”. Những ai trước đó bị đưa vào trường đấu như một hình thức trừng phạt các tội ác mà họ phạm phải hay những niềm tin họ không chịu từ bỏ từ đó trở đi sẽ được cử tới “làm việc trong các hầm mỏ, để họ chấp hành hình phạt cho những tội ác của họ mà không cần phải đổ máu”*.

Khi các nguồn lực được chi ra dồi dào để hỗ trợ Thiên Chúa giáo khắp đế chế, Jerusalem được chọn riêng ra cho việc xây dựng các công trình kỳ vĩ, hoàn thành bằng những khoản tiền đóng góp cực lớn. Nếu Rome và Constantinople là những trung tâm hành chính của đế chế, thì Jerusalem sẽ là trái tim về tâm linh của nó. Các khu vực trong thành phố được san phẳng và đất bên dưới các ngôi đền ngoại đạo được đào lên để đem đổ ở những nơi xa nhất có thể, vì chúng “đã vấy bẩn khi thờ phụng quỷ dữ”. Những cuộc khai quật ngày nay cho thấy hết nơi linh thiêng này tới nơi linh thiêng khác, bao gồm hang đá chứa thi hài Jesus, đã được tân trang lại và, “giống như Đấng Cứu thế của chúng ta, đã hồi sinh”*.

Constantine đích thân chỉ huy những công trình này, chỉ thị việc sử dụng vật liệu nào trong quá trình xây dựng một nhà thờ ở khu Mộ Thánh. Vị hoàng đế đã sẵn lòng ủy nhiệm việc lựa chọn vải vóc và trang trí trên tường cho một quan chức được bổ nhiệm, nhưng ông muốn tham gia vào việc sử dụng đá cẩm thạch và chọn lựa những cột đá. “Ta muốn biết ý kiến của ông”, ông viết cho Macarius, Giám mục Jerusalem, “liệu trần nên được đóng ván ô hay trang trí theo một phong cách khác. Nếu nó được đóng ván ô, thì cũng có thể dát vàng lên đó”. Những sự lựa chọn như thế, ông viết tiếp, đòi hỏi sự chấp thuận của cá nhân ông*.

Cuộc cải đạo vinh quang của Constantine đánh dấu bước khởi đầu cho một chương mới trong lịch sử Đế quốc La Mã. Mặc dù Thiên Chúa giáo chưa được công bố là quốc giáo, nhưng việc dỡ bỏ những hạn chế và trừng phạt đã mở ra cánh cửa xả lũ cho đức tin mới. Đây là tin tốt cho những người theo đạo và Thiên Chúa giáo ở phương Tây, nhưng nó dẫn tới tai họa cho Thiên Chúa giáo ở phương Đông. Dù ban đầu, Constantine là một người cải đạo khéo léo, ông vẫn phát hành tiền xu với những hình ảnh rõ ràng là ngoại đạo và việc dựng lên một bức tượng của chính ông, nhìn giống Helios-Apollo tại thành phố mới của mình, nhưng ông nhanh chóng trở nên độc đoán hơn*. Không lâu sau đó, ông tự mô tả mình là người bảo trợ cho người Thiên Chúa giáo ở bất kỳ đâu - kể cả bên ngoài Đế quốc La Mã.

Vào những năm 330, tin đồn lan đi rằng Constantine đang chuẩn bị tấn công Ba Tư, lợi dụng thời cơ khi một người em thất sủng của vị Shah* xin tị nạn ở triều đình Hoàng đế La Mã. Ba Tư hẳn đã rất lấy làm lo lắng khi nhận được một lá thư từ Constantine tuyên bố rằng ông vui mừng được biết “những tỉnh giàu có nhất của Ba Tư đầy những người mà ta là người lên tiếng đại diện cho họ; ý ta là những người Thiên Chúa giáo”. Ông gửi một thông điệp cụ thể cho nhà cai trị Ba Tư Shāpūr II: “Ta đề xuất ngài hãy bảo vệ những người đó… làm họ vui lòng với sự nhân từ và tử tế quen thuộc của ngài; bởi qua việc bày tỏ đức tin, ngài sẽ làm lợi vô kể cho cả ngài lẫn cho chúng ta”*. Nghe có vẻ là một lời khuyên nhủ nhẹ nhàng, nhưng nó giống hơn với một lời đe dọa: Không lâu trước đó, La Mã đã mở rộng biên giới phía đông của họ sâu vào trong lãnh thổ Ba Tư và ngay lập tức mở một chương trình pháo đài hóa và xây dựng đường sá để bảo đảm cho những thành quả lấn chiếm được*.

Khi người cai trị Gruzia, một Vương quốc Caucasus khác có giá trị về thương mại và chiến lược, trải qua sự giác ngộ chỉ kém rực rỡ hơn Constantine đôi chút (vị vua đã nhìn thấy ánh sáng thực sự sau khi bị vây bọc trong bóng tối lúc đi săn), nỗi lo lắng ở Ba Tư trở thành sự hoảng loạn*. Với việc Constantine vắng mặt vì phải tới vùng biên giới Danube, Shāpūr II mở cuộc tấn công bất ngờ vào Caucasus, lật đổ một nhà cai trị địa phương và đưa người của ông lên thay thế. Constantine đáp lại ngay lập tức và thật dữ dội: Ông tập hợp một đạo quân cực lớn, ra lệnh cho những giám mục của ông đi theo đoàn quân chinh phạt mới, làm ra một phiên bản Tabernacle, đồ vật được dùng để chứa Hòm bia Giao ước. Sau đó ông tuyên bố ông muốn tấn công trừng phạt Ba Tư và muốn được rửa tội ở sông Jordan*.

Tham vọng của Constantine là không giới hạn. Ông đúc tiền xu từ trước, trao cho một người cháu họ tước vị hoàng gia mới: người cai trị Ba Tư*. Sự phấn khích lan nhanh trong cộng đồng Thiên Chúa giáo ở phương Đông, thể hiện trong một lá thư của Aphrahat, người đứng đầu một tu viện quan trọng gần Mosul: “Điều lành đã tới với dân của Chúa”. Đó là khoảnh khắc đã được chờ đợi từ lâu: Vương quốc của Christ trên Trái đất sắp sửa được lập nên một lần và mãi mãi. “Hãy chắc chắn rằng”, ông kết luận, “con quái vật sẽ bị giết chết vào thời điểm đã định trước cho nó”*.

Khi những người Ba Tư đang chuẩn bị kháng cự mạnh mẽ, họ đón nhận một diễn biến đầy may mắn: Trước khi đoàn quân chinh phạt lên đường, Constantine ngã bệnh và qua đời. Shāpūr II tiến hành hủy diệt cộng đồng Thiên Chúa giáo bản địa ở Ba Tư như là cách đáp trả thái độ thù địch của Constantine. Được những kẻ nắm quyền của Hỏa giáo thúc giục, vị Shah “khát khao máu của những vị thánh”*. Những người tử đạo đông tới hàng chục: Một bản viết tay ở Edessa vào đầu thế kỷ 5 ghi lại cuộc hành hình ít ra là 16 giám mục và 50 linh mục trong thời kỳ này*. Những người Thiên Chúa giáo giờ được coi là một đội quân tiền phong, một đạo quân thứ năm* sẽ mở cửa Ba Tư cho Đế quốc La Mã ở phía tây. Những linh mục đứng đầu bị cáo buộc khiến “những kẻ theo đạo và dân chúng của Shah nổi loạn chống lại hoàng thượng và trở thành nô lệ cho vị hoàng đế mà họ có cùng đức tin”*.

Cuộc tắm máu là kết quả trực tiếp của việc cải đạo nhiệt tình sang Thiên Chúa giáo ở La Mã. Những cuộc truy bức do vị Shah tiến hành bắt nguồn từ thực tế là Constantine đã gắn sự mở rộng của Đế quốc La Mã với Thiên Chúa giáo. Những lời tuyên bố tự cao của Hoàng đế La Mã có thể đã gây ấn tượng và truyền cảm hứng cho những người như Aphrahat, nhưng chúng là sự thách thức ghê gớm với giới lãnh đạo ở Ba Tư. Bản sắc La Mã đã là điều rõ ràng trước khi Constantine cải đạo. Nhưng giờ Hoàng đế La Mã - và những người kế vị của ông - sẵn sàng nói về việc bảo vệ không chỉ La Mã và các công dân của nó, mà cả người Thiên Chúa giáo nói chung. Đó là một lá bài tẩy thuận tiện, không chỉ ở quê nhà, nơi luận điệu đó rất được các giám mục và tín hữu chào đón. Tuy nhiên, với những ai sống bên ngoài đường biên giới của đế quốc, nó có thể rất tai họa - như những nạn nhân của Shāpūr đã phải chứng kiến.

Bởi thế, thật trớ trêu khi trong lúc Constantine nổi tiếng là vị Hoàng đế La Mã đã đặt nền tảng cho sự Thiên Chúa giáo hóa châu Âu, nhưng người ta chưa bao giờ ghi nhận rằng việc đón nhận đức tin mới của ông đi kèm một cái giá phải trả: Nó khiến tương lai của Thiên Chúa giáo tụt lùi một cách nghiêm trọng ở phương Đông. Câu hỏi là liệu những giáo lý của Jesus Christ vốn đã bén rễ rất sâu ở châu Á có thể sống sót trước một thách thức ghê gớm như thế không.

3 Con đường tới một
phương Đông Thiên Chúa giáo

Theo thời gian, căng thẳng giữa La Mã và Ba Tư dịu bớt, và khi điều đó diễn ra, thái độ với tôn giáo cũng mềm mỏng hơn. Điều này xảy ra vì trong thế kỷ 4, La Mã buộc phải lui binh liên tục tới mức đế quốc này phải chiến đấu cho chính sự sinh tồn của mình. Trong hàng loạt chiến dịch kéo dài tới khi Shāpūr II qua đời vào năm 379, Ba Tư đã lấy lại những đầu mối then chốt dọc theo các con đường thương mại và thông tin liên lạc chạy dài đến Địa Trung Hải. Nisibis và Sinagra trở về với họ, và một nửa Armenia bị sáp nhập. Mặc dù sự tái cân bằng về lãnh thổ này giúp làm dịu đi những oán thù, nhưng quan hệ chỉ thực sự cải thiện khi cả La Mã và Ba Tư cùng đối mặt với những thách thức mới: Tai họa đang chờ chực từ các thảo nguyên.

Thế giới đang bước vào một giai đoạn thay đổi về môi trường. Ở châu Âu, điều này thể hiện rõ qua mực nước biển dâng lên và sự xuất hiện của bệnh sốt rét ở vùng Bắc Hải, trong khi ở châu Á từ đầu thế kỷ 4 là sự giảm mạnh nồng độ muối ở biển Aral, kéo theo sự khác biệt lớn với hệ thực vật ở vùng thảo nguyên (bằng chứng từ phân tích phấn hoa có độ phân giải cao) và các mô thức mới của việc băng hà gia tăng trên dãy Thiên Sơn đều cho thấy những sự biến chuyển sâu sắc trong khí hậu toàn cầu*.

Hậu quả thật kinh khủng, minh chứng qua lá thư rất đáng chú ý của một thương nhân Sogdia vào đầu thế kỷ 4 được tìm thấy cách không xa Đôn Hoàng ở miền Tây Trung Quốc. Người lái buôn này kể lại với những bạn buôn của mình rằng thiếu hụt lương thực và nạn đói đã gây ra hậu quả tai hại, rằng tai họa giáng xuống Trung Quốc là điều gần như không tả nổi. Hoàng đế đã bỏ chạy khỏi kinh thành, đốt cung điện của ông khi bỏ đi, trong khi cộng đồng thương buôn Sogdia đã biến mất, bị nạn đói và cái chết quét sạch. Đừng bận tâm tới chuyện buôn bán ở đó nữa, tác giả lá thư khuyên nhủ: “chẳng có lời lãi gì ở đó đâu”. Ông nói về việc hết thành phố này tới thành phố khác bị cướp bóc. Tình hình giống như tận thế*.

Những sự hỗn loạn đã tạo ra điều kiện hoàn hảo cho các bộ lạc thảo nguyên tản mát tập hợp lại. Những người này đã sinh sống ở các vành đai trên đất liền nối Mông Cổ với những bình nguyên ở Trung Âu, nơi mà sự kiểm soát các vùng đất chăn thả tốt nhất và nguồn cung cấp nước ổn định đảm bảo quyền lực chính trị đáng kể. Một bộ lạc giờ đã thiết lập được vị thế chủ nhân của các thảo nguyên, đè bẹp mọi thứ phía trước họ. Người lái buôn Sogdia gọi những công trình sư của sự diệt vong trong lá thư của ông là xum. Họ là người Hung Nô - mà ở phương Tây được biết đến nhiều hơn với tên gọi người Hun*.

Giai đoạn khoảng năm 350 tới 360, có một làn sóng di cư lớn của các bộ lạc bị đẩy khỏi đất đai của mình và bị đuổi về phía tây. Khả năng lớn nhất là do biến đổi khí hậu, khiến đời sống trên các thảo nguyên đặc biệt khắc nghiệt và gây ra sự cạnh tranh quyết liệt các nguồn tài nguyên. Có thể cảm thấy tác động từ Bactria thuộc miền Bắc Afghanistan tới tận biên giới La Mã trên dòng Danube, nơi những kẻ di cư bắt đầu xuất hiện với số lượng lớn, xin được định cư trong lãnh thổ của đế quốc sau khi đã bị người Hung đuổi khỏi những vùng đất của họ ở phía bắc Hắc Hải. Tình hình nhanh chóng trở nên bất ổn một cách nguy hiểm. Một quân đoàn La Mã lớn được cử tới để vãn hồi trật tự đã bị đánh cho tan tác trên những bình nguyên Thrace vào năm 378, và Hoàng đế Valens ở trong số những kẻ tử trận*. Các phòng tuyến bị chọc thủng và hết bộ lạc này tới bộ lạc khác đổ vào qua những tỉnh ở phía tây đế quốc, kết quả là đe dọa chính Rome. Trước đó, cương vực ở phía bắc Hắc Hải và vùng thảo nguyên mở rộng sâu vào châu Á đã được coi là cực kỳ man rợ, đầy những chiến binh dữ tợn và không hề có văn minh hay nguồn tài nguyên gì cả. Rome không hề nghĩ rằng những vùng này có thể trở thành những tuyến đường huyết mạch, giống như những con đường nối phương Tây với phương Đông qua Ba Tư và qua Ai Cập. Chính những vùng này giờ sẽ mang chết chóc và hủy diệt đến tận trái tim của châu Âu.

Ba Tư cũng rung chuyển trước tai biến từ thảo nguyên. Các tỉnh ở miền Đông đế quốc tan vỡ trước những cuộc tấn công, rồi sụp đổ hoàn toàn: nhiều thị trấn sạch bóng người; những mạng lưới thủy lợi tối quan trọng bị bỏ mặc và sụp đổ trước những cuộc tập kích*. Những cuộc tấn công qua Caucasus thật choáng ngợp, và dẫn tới việc bắt giữ tù nhân cũng như cướp bóc của cải ở các thành phố Lưỡng Hà, Syria và Tiểu Á. Rồi vào năm 395, một cuộc tấn công lớn dài hơi đã hủy diệt những thành phố trên hai dòng Tigris và Euphrates, vươn xa tới tận Ctesiphon, thủ đô của đế chế, trước khi bị đẩy lùi*.

Đoàn kết trong mục đích chung đẩy lùi những bầy lũ man rợ, Ba Tư và La Mã giờ hình thành một liên minh ấn tượng. Để ngăn quân du mục tràn xuống qua đường Caucasus, một bức tường pháo đài lớn được xây lên, kéo dài hơn 200 km giữa biển Caspi và Hắc Hải, bảo vệ nội địa Ba Tư trước các cuộc tấn công và đóng vai trò ranh giới vật lý giữa thế giới có trật tự ở phương Nam và hỗn loạn ở phương Bắc. Có 30 pháo đài chia đều theo khoảng cách chiều dài của nó, bức tường còn được bảo vệ bởi một hào nước sâu 4,5 m. Đó là một phép lạ về quy hoạch kiến trúc và xây dựng, xây lên bằng những viên gạch tiêu chuẩn được sản xuất hàng loạt ở các lò nung ngay tại chỗ. Hệ thống pháo đài này được khoảng 30.000 lính canh gác, đồn trú ở những doanh trại ngay chỗ bức tường*. Rào chắn chỉ là một trong vài bước đi sáng tạo của triều đình Sasanian nhằm phòng vệ cho đường biên giới dài ở phía bắc Ba Tư giáp với vùng thảo nguyên và bảo vệ những trọng điểm thương mại dễ tổn thương như Merv, vốn là vị trí đầu tiên phải đối mặt với những kẻ tấn công đi qua sa mạc Karakum (nay thuộc Turkmenistan)*.

La Mã không chỉ đồng ý đóng góp tài chính thường xuyên cho việc bảo trì bức tường thành của Ba Tư mà còn, theo một số nguồn đương thời, cung cấp binh lính hỗ trợ phòng vệ cho bức tường thành đó*. Trong một dấu hiệu cho thấy mối kình địch quá khứ đã được gác sang một bên, vào năm 402, Hoàng đế Arcadius ở Constantinople đã chỉ định không ai khác ngoài chính vị Shah Ba Tư làm người bảo trợ cho con trai và người kế vị của ông*.

Nhưng tới lúc đó thì đã quá muộn - theo những quan ngại của La Mã. Tình trạng mất đất khắp các thảo nguyên phía bắc Hắc Hải đã tạo ra một trận cuồng phong không thể ngăn cản tràn ngập những đường biên giới của đế quốc trên sông Rhine. Hàng loạt cuộc đột kích vào cuối thế kỷ 4 đã mở toang những tỉnh miền Tây của La Mã, khi các thủ lĩnh bộ lạc giành được danh tiếng cá nhân từ những thành công quân sự cũng như các lợi lộc vật chất, họ càng thu hút được nhiều người đi theo và tạo ra động lực mới cho những cuộc tấn công tiếp tục. Vào lúc quân đội của đế quốc chật vật chống trả những cuộc tấn công dồn dập, hết làn sóng này tới làn sóng khác đã tràn qua những tuyến phòng ngự của đế quốc, dẫn tới sự hủy diệt hoàn toàn ở tỉnh Gaul. Mọi thứ trở nên tồi tệ hơn nữa khi Alaric, một nhà lãnh đạo đặc biệt hiệu quả và tham vọng, đưa bộ lạc người Visigoth của ông hành quân xuống Ý và đóng trại ngay bên ngoài Rome để đe dọa thành phố phải trả tiền ông mới chịu đi. Vào lúc Nghị viện đang tuyệt vọng thu xếp, ông chán cảnh chờ đợi và vào năm 410 quyết định tấn công, cướp bóc thành phố*.

Đó là một cú sốc vang vọng khắp Địa Trung Hải. Ở Jerusalem, người ta không tin nổi tin tức. “Người loan tin tắt tiếng và khóc nức nở giữa chừng”, Thánh Jerome viết, “thành phố đã chinh phục cả thế giới giờ đã bị chinh phục… ai mà tin được chứ? Ai có thể tin rằng Rome, được xây lên qua bao nhiêu thời đại bởi việc chinh phục cả thế giới, đã thất thủ, rằng người mẹ của các quốc gia giờ đã là một nấm mồ?”*. Ít ra thì thành phố không bị đốt, sử gia Jordanes viết với sự cam chịu nhục nhằn một thế kỷ sau đó*.

Dù có bị đốt hay không, đế chế của Rome ở phương Tây giờ đang vỡ vụn. Không lâu sau đó, Tây Ban Nha bị tàn phá, bị tấn công bởi các bộ lạc như Alan mà quê hương cách đó rất xa, giữa biển Caspi và Hắc Hải, và việc buôn bán da chồn hắc điêu của họ đã được những nhà bình luận tỉ mỉ theo dõi ở Trung Quốc từ hai thế kỷ trước đó*. Một nhóm bộ lạc khác, người Vandal, vốn đã bị người Hung đuổi đi, tới vùng Bắc Phi thuộc La Mã vào những năm 420, kiểm soát thành phố chính Carthage cũng như những tỉnh sôi động và giàu có xung quanh đó, vốn là nơi cung cấp ngô chủ yếu cho nửa tây của đế quốc*.

Như thể bấy nhiêu còn chưa đủ tệ, vào giữa thế kỷ 5, sau khi đã xua đi hàng loạt các bộ lạc - những người Goth Terevingian, người Alan, Vandal, Suevi, Gepid, Neurian, Bastarnian và nhiều bộ lạc khác nữa - chính người Hung đã xuất hiện ở châu Âu, do nhân vật nổi tiếng nhất vào cuối thời cổ đại dẫn dắt: Attila (A Đề Lạp)*. Người Hung đơn giản đã gieo rắc kinh hoàng. Họ là “luống cày của quỷ dữ”, một tác giả La Mã viết, và “dã man cùng cực”. Được huấn luyện từ nhỏ để thích nghi với cái lạnh khủng khiếp và đói khát, họ khoác lên người những tấm da chuột đồng khâu lại với nhau; họ ăn rễ cây và cá sống - được làm ấm một phần nhờ kẹp giữa hai bắp đùi của họ*. Họ không hứng thú gì với nông nghiệp, một tác giả khác ghi nhận, và chỉ muốn cướp bóc của láng giềng, nhân đó biến láng giềng thành nô lệ: Họ giống như một bầy sói*. Những người Hung rạch má các bé trai sơ sinh để không cho lông mặt mọc lên sau này, và họ ngồi trên lưng ngựa nhiều tới mức cơ thể họ dị dạng một cách kỳ quặc; họ nhìn như những con vật đứng trên đôi chân vòng kiềng của mình*.

Bất chấp sự cám dỗ của việc bác bỏ những bình luận đó, cho đấy là dấu hiệu của lòng tin mù quáng, những cuộc kiểm tra di cốt cho thấy người Hung đã làm biến dạng xương sọ trẻ con một cách nhân tạo, bó chặt phần sọ để làm phẳng mặt trước và các xương chẩm bằng cách tạo ra áp lực lên chúng. Điều này khiến đầu của họ có hình dáng nhọn rõ ràng. Không chỉ hành vi của người Hung là đáng sợ khác thường; vẻ ngoài của họ cũng vậy*.

Sự xuất hiện của người Hung gây ra mối đe dọa nghiêm trọng cho nửa phía đông của Đế quốc La Mã, mà cho tới lúc ấy vẫn tương đối bình an trước những cuộc đảo lộn đã tàn phá phần lớn châu Âu. Các tỉnh ở Tiểu Á, Syria, Palestine và Ai Cập vẫn chưa bị đụng tới, cũng như thành phố huy hoàng Constantinople. Không chấp nhận mạo hiểm, Hoàng đế Theodosius II đã bao phủ thành phố bằng những lớp phòng ngự không thể đánh bại, bao gồm những mảng tường đất lớn, để bảo vệ nó trước một cuộc tấn công.

Những bức tường này, và eo nước hẹp chia cách châu Âu với châu Á, tỏ ra tối quan trọng. Sau khi đóng quân ngay phía bắc sông Danube, Attila tàn phá vùng Balkan trong 15 năm, thu được những khoản triều cống lớn từ chính quyền ở Constantinople đổi lấy việc không tiến xa hơn và nhận được lượng vàng rất lớn. Sau khi vắt kiệt mọi thứ có thể lấy được từ những nhà cầm quyền của đế quốc dưới dạng tiền chuộc và các khoản hối lộ, ông tiến về phía tây; rốt cuộc bước tiến của ông cũng bị ngăn lại, không phải bởi những binh đoàn La Mã, mà bởi một liên minh bao gồm nhiều kẻ thù lâu dài của người Hung. Trong trận giao tranh ở đồng bằng Catalaunian, thuộc nơi mà nay là miền Trung nước Pháp, vào năm 451, Attila bị một lực lượng lớn bao gồm hàng loạt các chủng tộc những vùng thảo nguyên đánh bại. Thủ lĩnh của người Hung qua đời không lâu sau đó trong đếm tân hôn của ông - không phải lần đầu. Một người cùng thời với ông nói ông đã ăn mừng thái quá tới mức “nằm ngửa ra trên vũng rượu và ngủ luôn”, bị xuất huyết não rồi chết trong khi ngủ. “Vậy là sự say xỉn đã mang tới một kết cục đáng hổ thẹn cho vị vua đã chiến thắng đầy vinh quang trong chiến trận”*.

Ngày nay, mốt thời thượng là nói về một thời kỳ chuyển đổi và tiếp nối diễn ra sau vụ cướp phá Rome - thay vì mô tả giai đoạn đó là Thời kỳ Tăm tối. Tuy nhiên, như một học giả hiện đại đã lập luận thật mạnh mẽ, tác động của việc hãm hiếp, cướp bóc và tình trạng vô chính phủ đã hằn sâu vào thế kỷ 5 khi những người Goth, Alan, Vandal và Hung cướp bóc khắp châu Âu và Bắc Phi là không thể xem thường. Tỉ lệ người biết chữ giảm mạnh; những tòa nhà xây bằng đá biến mất hoàn toàn, một dấu hiệu rõ ràng của sự sụp đổ của cải và tham vọng; thương mại đường dài một thời đưa đồ gốm từ những nhà máy ở Tunisia tới tận lona ở Scotland sụp đổ, bị thay thế bằng các khu chợ địa phương chỉ trao đổi những thứ hàng hóa vặt vãnh; và như đo được trong sự ô nhiễm với các chỏm băng lưu niên ở Greenland, các hoạt động luyện kim đã giảm mạnh, trở lại mức của thời tiền sử*.

Bức tranh ca ngợi Mẹ Thiên Chúa

Những người đương thời cố gắng để hiểu những sự kiện mà họ coi là sự sụp đổ hoàn toàn của trật tự thế giới. “Tại sao [Chúa] lại để chúng ta yếu ớt hơn và khổ ải hơn” so với những dân tộc bộ lạc đó, Salvian, một tác giả Thiên Chúa giáo vào thế kỷ 5, than khóc; “tại sao người lại để chúng ta bị những kẻ man rợ này chinh phục? Tại sao người lại cho phép chúng ta trở thành thần dân dưới quyền cai trị của những kẻ thù của chúng ta?”. Câu trả lời, ông kết luận, thật đơn giản: Con người đầy tội lỗi và Chúa đang trừng phạt họ*. Những người khác đi tới kết luận ngược lại. Zosimus, sử gia Byzantine (bản thân là một người đa thần), lập luận: La Mã đã là chủ nhân của thế giới khi họ trung thành với những nguồn gốc đa thần; khi đế quốc từ bỏ điều đó và quay sang đức tin mới, nó đã tự chuốc lấy sự suy tàn. Ông nói điều này không phải là một luận điểm; nó là một thực tế*.

Sự sụp đổ của La Mã làm giảm bớt áp lực với Thiên Chúa giáo ở châu Á. Quan hệ với Ba Tư đã được cải thiện do lợi ích chung trong việc chống cự những dân tộc vùng thảo nguyên, và với việc đế chế đang ngày càng suy yếu, Thiên Chúa giáo không còn đe dọa nữa - hay có lẽ thậm chí không còn sức thuyết phục nữa - so với một thế kỷ trước đó, khi Constantine đang tăng tốc cuộc tấn công Ba Tư để giải phóng dân Thiên Chúa giáo tại đó. Bởi thế, vào năm 410, cuộc gặp đầu tiên trong vài cuộc gặp đã diễn ra, dẫn tới việc Shah Ba Tư, Yazdagird I, chính thức hóa địa vị của Giáo hội Thiên Chúa giáo ở Ba Tư và chuẩn hóa các niềm tin của nó.

Giống như ở phương Tây, nhiều quan điểm khác nhau đã nảy sinh xoay quanh chuyện giải thích việc đi theo Jesus chính xác có nghĩa gì, người có đức tin phải sống ra sao và họ phải hành đạo thế nào. Như đã nói trước đó, ngay cả văn bia của Kirdīr từ thế kỷ 3 cũng đã nói tới hai loại người Thiên Chúa giáo, người nasraye và người kristyone - thường được hiểu là sự phân biệt giữa dân bản địa vốn đã được truyền đạo và những người bị trục xuất từ các lãnh thổ La Mã. Sự khác biệt trong hành đạo và giáo lý đã là một nguồn gốc thường xuyên của nhiều vấn đề, có lẽ không có gì đáng ngạc nhiên bải ở những nơi như Rev-Ardashīr thuộc Fars, miền Nam Iran, có hai nhà thờ, một thực hành các nghi thức bằng tiếng Hy Lạp, nhà thờ kia bằng tiếng Syriac. Sự kình địch đôi khi gây ra bạo lực, chẳng hạn như ở Susiana (nay là Tây Nam Iran), nơi những giám mục đối địch nhau tìm cách dàn xếp bằng một vụ ẩu đả*. Những cố gắng của Giám mục Seleucia-Ctesiphon, một trong những thành phố quan trọng nhất của Đế quốc Ba Tư, nhằm vân hồi trật tự và đoàn kết trong mọi cộng đồng Thiên Chúa giáo tỏ ra lạc lõng và không hiệu quả*.

Với khả năng cứu chuộc phụ thuộc vào việc trả lời đúng những câu hỏi về đức tin, điều quan trọng là phải dàn xếp sự khác biệt một lần và mãi mãi - điều mà những bậc giáo phụ ban đầu của Giáo hội đã đau khổ nhấn mạnh ngay từ đầu*. “Như chúng tôi đã nói trước kia, thì nay tôi xin nói lại”, Thánh Paul nhắc nhở những người Galat; “ai giảng Tin Mừng cho anh em khác điều anh em đã chịu lấy, thì nó hãy là điều chúc dữ!” (Thư gửi tín hữu Galat 1:9). Chính trong bối cảnh này mà những văn bản đã được viết ra để truyền Tin Mừng - theo nghĩa đen “báo cho Tin Lành” - nhằm giải thích ai là con của Chúa Cha, thông điệp chính xác của ngài là gì và để hệ thống hóa những đức tin*.

Để kết thúc cuộc tranh luận gây quá nhiều rắc rối cho Giáo hội Thiên Chúa giáo ở phương Tây thời kỳ đầu, Hoàng đế Constantine đã triệu tập một hội đồng ở Nicaea vào năm 325, nơi các linh mục trên khắp đế chế được triệu tập về để giải quyết những cách diễn giải khác nhau về mối quan hệ giữa Chúa Cha và Chúa Con, một đề tài gây nhiều rạn nứt nhất và để giải quyết hàng loạt các học thuyết đối địch nhau khác. Hội đồng đã xử lý những vấn đề này bằng cách nhất trí một cấu trúc cho Giáo hội, bằng cách dàn xếp vấn đề tính ngày lễ Phục sinh, và bằng pháp điển hóa một tuyên bố về đức tin vẫn còn đứng vững với Giáo hội Thiên Chúa giáo ngày nay: Tín điều Nicaea. Constantine quyết tâm chấm dứt sự chia rẽ và nhấn mạnh tầm quan trọng của sự đoàn kết*.

Những linh mục từ Ba Tư và các nơi khác bên ngoài biên giới của Đế quốc La Mã đã không được mời dự Công đồng Nicaea. Các hội đồng ở Ba Tư vào năm 410, một lần nữa vào năm 420 và 424, thực ra được tổ chức để cho phép các giám mục giải quyết cùng những vấn đề mà những người ngang hàng của họ xem xét ở phương Tây. Sự thôi thúc phải gặp gỡ và thảo luận được vị Shah ủng hộ, mà một nguồn tả lại là “vị vua chiến thắng của mọi vị vua, người mà các nhà thờ trông cậy vào để có được hòa bình”, người mà giống như Constantine nhiệt tình muốn hưởng lợi nhờ ủng hộ các cộng đồng Thiên Chúa giáo thay vì can thiệp vào những cuộc cãi vã của họ”*.

Ghi chép về những gì được nhất trí ở các cuộc gặp đó không hoàn toàn đáng tin cậy, phản ánh những cuộc đấu tranh quyền lực sau này giữa các tòa giám mục và giáo sĩ hàng đầu. Dẫu vậy, những quyết định quan trọng rõ ràng đã được đưa ra liên quan đến việc tổ chức giáo hội. Người ta nhất trí công khai rằng chức Tổng Giám mục Seleucia-Ctesiphon phải đóng vai trò “người đứng đầu và chăm lo cho chúng ta và tất cả những anh em của chúng ta - những giám mục trên toàn đế quốc [Ba Tư] ” (mặc dù trong một bối cảnh còn nhiều tranh cãi và thù hận)*. Câu hỏi quan trọng về các cơ chế bổ nhiệm giáo sĩ được thảo luận rất lâu, với mục tiêu loại bỏ hệ thống thứ bậc kép ở những nơi có các đoàn Thiên Chúa giáo cạnh tranh nhau. Người ta cũng nghĩ đến ngày tháng cho các lễ tôn giáo quan trọng, trong khi quyết định rằng cách làm quen thuộc nhờ cậy các “giám mục phương Tây” để được hướng dẫn và can thiệp cần chấm dứt, do điều này làm xói mòn quyền lãnh đạo của giáo hội ở phương Đông*. Cuối cùng, tín điều và kinh sách của Cộng đồng Nicaea được chấp nhận, cùng với những thỏa thuận đạt được trong các hội nghị tôn giáo sau đó ở phương Tây trong thời kỳ gián đoạn*.

Đó hẳn phải là một khoảnh khắc phôi thai, thời điểm mà cơ bắp và bộ não của Thiên Chúa giáo tham gia cùng nhau một cách thích hợp, tạo ra một định chế kết nối Đại Tây Dương với những đồi núi thuộc dãy Himalaya, với hai cánh tay vận hành đầy đủ - tập trung ở La Mã và Ba Tư, hai đế quốc vĩ đại cuối thời cổ đại – hợp tác với nhau. Với sự bảo trợ từ hoàng đế ở La Mã và sự chấp thuận ngày càng tăng từ nhà cai trị ở Ba Tư, một nền tảng đáng ghen tị đã được đặt ra để Thiên Chúa giáo lẽ ra có thể trở thành tôn giáo thống trị không chỉ ở châu Âu mà cả ở châu Á nữa. Thay vì thế, đấu đá nội bộ quyết liệt đã nổ ra.

Một số giám mục thấy bị suy yếu vì những cố gắng hòa hợp giáo hội đã cáo buộc những nhân vật lãnh đạo không chỉ không được giáo dục đầy đủ, mà thậm chí còn chưa được phong chức cho đúng. Rồi còn những vấn đề bắt nguồn từ sự bùng phát tính chiến đấu của Thiên Chúa giáo, khiến hàng loạt đền thờ lửa của Hỏa giáo bị phá hoại - điều này tới lượt nó đặt vị Shah vào thế phải thỏa hiệp và buộc ông phải thay đổi lập trường từ khoan dung về tôn giáo, chuyển sang lập trường ủng hộ hệ thống niềm tin trong giới quý tộc của ông. Đó là một bước lùi lớn. Thay vì chào đón một thời đại hoàng kim, giáo hội giờ đối mặt với một làn sóng truy bức mới*.

Những cuộc tranh cãi dữ dội trong giới tăng lữ tràn lan trong giáo hội thời kỳ đầu. Gregory xứ Nazianzus, một tổng giám mục của Constantinople vào thế kỷ 4 và là một trong những học giả Thiên Chúa giáo tài giỏi nhất, ghi lại việc ông bị những kẻ gièm pha la hét đòi ông từ chức. Những địch thủ quát tháo ông như một bầy quạ khổng lồ, ông viết. Ông có cảm giác như ở giữa một con bão cát lớn hay bị thú vật cắn xé khi họ tấn công ông: “Họ như một bầy ong vò vẽ bỗng nhiên lao vào mặt ta”*.

Một số giáo sĩ ở phương Đông thấy cuộc tranh cãi này - và bản chất giải pháp của nó - thật khó hiểu. Theo họ thấy, vấn đề nằm ở việc dịch thuật cẩu thả sang tiếng Hy Lạp cụm từ tiếng Syriac mô tả sự phục sinh - mặc dù cuộc tranh luận cũng nhiều không kém là về việc tranh giành quyền lực giữa hai nhân vật lãnh đạo trong cơ cấu thứ bậc của giáo hội, và danh tiếng đi kèm với việc có lập trường giáo lý được chấp nhận và áp dụng. Cuộc xung đột lên tới đỉnh điểm liên quan đến địa vị của Đức Mẹ Đồng trinh, người mà theo ý Nestorius không thể được gọi là Theotokos (người sinh ra Chúa), mà phải là Christotokos (người sinh ra Christ) - nói cách khác, chỉ phần người của Jesus mà thôi*.

Bị Cyril tấn công bất ngờ và kém mưu mẹo hơn ông ta, Nestorius bị lật đổ, một động thái gây bất ổn cho giáo hội khi các giám mục vội vàng thay đổi lập trường thần học của họ cách này rồi theo cách khác. Các quyết định được đưa ra ở hội đồng này sẽ bị thách thức ở hội đồng khác, khi các phe phái đối địch vận động quyết liệt ở hậu trường. Rất nhiều cuộc thảo luận xoay quanh câu hỏi phải chăng Jesus Christ có hai bản chất - thần thánh và con người - được thống nhất không thể xâm phạm ở một người và bằng cách nào hai bản chất đó kết nối với nhau. Mối quan hệ chính xác giữa Jesus và Đức Chúa Trời cũng là một vấn đề gây tranh luận dữ dội, xoay quanh luận điểm phải chăng Jesus là tạo vật của Chúa Trời, do đó thấp kém hơn, hay là một hiện thân của Đấng Toàn năng, hỏi thế là người ngang hàng và cùng tồn tại vĩnh hằng. Câu trả lời cho những câu hỏi đó được nêu ra mạnh mẽ ở Công đồng Chalcedon vào năm 451, với sự lan truyền một định nghĩa mới về đức tin được cho là khắp thế giới Thiên Chúa giáo sẽ chấp nhận - và đi kèm là lời đe dọa công khai rằng bất cứ ai không nhất trí với nó sẽ bị trục xuất khỏi giáo hội*. Giáo hội ở phương Đông đã phản ứng hết sức giận dữ.

Theo lập luận của các giám mục phương Đông, giáo lý mới này của giáo hội phương Tây không chỉ sai mà gần như là dị giáo. Một tín lý được viết lại, vì thế đã được ban hành, nêu ra những bản chất tách biệt và khác nhau của Jesus và đe dọa nguyền rủa bất cứ ai “xem xét hay dạy người khác rằng sự đau khổ và đổi thay gắn với thánh linh trong Đức Chúa của chúng ta”*. Hoàng đế La Mã đã bị lôi kéo vào cuộc tranh luận. Ông đóng cửa trường học ở Edessa, vốn đã trở thành một tiêu điểm của Thiên Chúa giáo phương Đông, nơi ra đời các tác phẩm, chuyện kể các thánh và những lời răn dạy không chỉ bằng tiếng Syriac, thứ phương ngữ Aramaic được sử dụng ở Edessa, mà còn bằng hàng loạt ngôn ngữ khác nữa như tiếng Ba Tư và Sogdia*. Không giống ở Địa Trung Hải, nơi tiếng Hy Lạp là ngôn ngữ của Thiên Chúa giáo, ở phương Đông có một sự thừa nhận từ đầu rằng để thu hút những tín đồ mới, cần phải chuẩn bị nhiều tư liệu cho càng nhiều nhóm khác nhau có thể hiểu được càng tốt.

Việc đóng cửa trường ở Edessa làm sâu sắc thêm sự ly giáo giữa các giáo hội phương Tây và phương Đông, không chỉ vì nhiều học giả bị trục xuất khỏi lãnh thổ của Đế quốc La Mã và xin tị nạn ở Ba Tư. Theo thời gian, vấn đề này ngày càng rắc rối, khi các hoàng đế ở Constantinople được trông đợi sẽ bảo vệ giáo lý “chính thống” - và đàn áp những việc giảng dạy bị coi là sai lệch và dị giáo. Vào năm 532, khi một hòa ước được ký với Ba Tư sau giai đoạn bất ổn và xung đột ở Caucasus, một trong những điều khoản then chốt của thỏa thuận là các quan chức Ba Tư phải giúp tìm và bắt giữ những giám mục và linh mục có quan điểm không tuân theo Công đồng Chalcedon và có những hoạt động bị coi là nguy hiểm với nhà cầm quyền La Mã*.

Cố gắng làm dịu bớt sự kình địch giữa các phe nhóm tôn giáo đối nghịch là một nhiệm vụ bạc bẽo, như trường hợp của Hoàng đế Justinian cho thấy quá rõ. Justinian liên tục cố gắng khiến các bên đối lập dung hòa quan điểm của họ, triệu tập một Hội đồng Hợp nhất lớn vào năm 553 trong một nỗ lực vạch ra ranh giới sau một giai đoạn đấu tố lẫn nhau ngày càng gay gắt, trong khi đích thân ông cũng tham dự những cuộc gặp ít được chú ý hơn của các giáo sĩ hàng đầu để tìm đường tới một giải pháp*. Một tài liệu được viết sau khi ông qua đời cho thấy những nỗ lực tìm góc nhìn chung của ông bị một số người nhìn nhận ra sao: “Sau khi đã gieo rắc ở khắp mọi nơi sự bối rối, hỗn loạn và nhận tiền nhờ làm chuyện đó, vào cuối đời, [ông ta] đã bị đưa tới nơi ông ta sẽ nhận sự trừng phạt tồi tệ nhất” - tức là địa ngục*. Những hoàng đế khác có cách tiếp cận khác và cố gắng bịt miệng những ầm ĩ chối tai, đấu tố qua lại. Họ đơn giản là cấm thảo luận về các vấn đề tôn giáo*.

Trong khi giáo hội ở phương Tây bị ám ảnh với việc loại bỏ các quan điểm khác biệt, giáo hội ở phương Đông sắp sửa khởi động một trong những chương trình truyền giáo tham vọng nhất và vươn xa nhất trong lịch sử, một chương trình mà xét về quy mô có thể so được với việc truyền đạo sau này ở châu Mỹ và châu Phi: Thiên Chúa giáo mở rộng nhanh chóng vào những vùng đất mới mà không có nắm đấm sắt của quyền lực chính trị đằng sau. Hàng loạt kẻ tử vì đạo tới tận vùng phía nam bán đảo Ả Rập cho thấy những vòi bạch tuộc của tôn giáo này đã vươn xa ra sao, cũng như thực tế là vua Yemen đã trở thành một người Thiên Chúa giáo*. Một du khách nói tiếng Hy Lạp tới thăm Sri Lanka vào khoảng năm 550 tìm thấy một cộng đồng Thiên Chúa giáo vững mạnh ở đây, do một giáo sĩ được bổ nhiệm “từ Ba Tư” coi sóc*.

Thiên Chúa giáo thậm chí vươn tới những dân tộc du mục ở vùng thảo nguyên, các quan chức ở Constantinople khi nhận con tin như một phần của thỏa thuận hòa bình, đã kinh ngạc thấy rằng một số người “có biểu tượng thánh giá xăm màu đen trên trán họ”. Khi được hỏi tại sao lại thế, những con tin ấy đáp rằng từng có một trận dịch “và một số người Thiên Chúa giáo trong đám chúng tôi cho rằng làm thế này [sẽ mang tới sự bảo vệ thánh thiêng] và từ đó trở đi đất nước của họ đã được an toàn”*.

Tới giữa thế kỷ 6, các địa phận tổng giám mục sâu trong châu Á đã tồn tại. Các thành phố bao gồm Basra, Mosul và Tikrit có dân số theo Thiên Chúa giáo ngày càng tăng. Quy mô của việc truyền giảng Phúc Âm lớn tới mức Kokhe, nằm gần Ctesiphon, nhận được mục vụ của ít nhất năm địa phận giám mục độc lập nhau*. Những thành phố như Merv, Gundesẖāpūr và thậm chí là Kashgar, thị trấn ốc đảo là cửa ngõ vào Trung Quốc, cũng có các tổng giám mục rất lâu trước khi Canterbury có. Đó là những trung tâm Thiên Chúa giáo lớn nhiều thế kỷ trước khi những nhà truyền giáo đầu tiên tới Ba Lan hay Scandinavia. Samarkand và Bukhara (nay thuộc Uzbekistan) cũng là nơi có các cộng đồng Thiên Chúa giáo lớn từ một nghìn năm trước trước khi Thiên Chúa giáo được đưa tới châu Mỹ*. Thật vậy, ngay cả trong thời Trung cổ, Á châu vẫn có nhiều người Thiên Chúa giáo hơn hẳn châu Âu*. Xét cho cùng, Baghdad gần với Jerusalem hơn là Athens, trong khi Teheran gần với Đất Thánh hơn Rome, Samarkand cũng gần Jerusalem hơn Paris và London. Thành công của Thiên Chúa giáo ở phương Đông từ lâu đã bị lãng quên.

Sự mở rộng của tôn giáo này nhờ rất nhiều vào sự khoan dung và khéo léo của những nhà cai trị Sasanian ở Ba Tư, những người đã theo đuổi các chính sách dung nạp ở những thời điểm mà giới quý tộc và tăng lữ Hỏa giáo đã được dẹp yên. Cách thức hòa hợp mà Khusraw I (531–579) dùng để đối phó với các học giả nước ngoài giúp ông nổi tiếng ở Constantinople đương thời là một “người yêu mến văn chương và một học trò triết học sâu sắc”, điều khiến một tác giả ở Constantinople đã thốt lên không tin được: Tôi thấy gần như không thể tưởng tượng nổi, sử gia Agathias phản bác không lâu sau đó, rằng nhà vua lại có thể xuất chúng đến thế. Ông ấy nói thứ tiếng thô tục và thiếu văn minh; làm sao ông ấy có thể hiểu được những sắc thái của triết học?*

Tới giai đoạn sau của thế kỷ 6, những cuộc họp của giáo hội ở phương Đông thậm chí còn được bắt đầu bằng những bài cầu nguyện nhiệt thành chúc sức khỏe cho nhà cai trị Ba Tư. Và không lâu sau đó, người ta thấy Quốc vương Ba Tư (Shah) đứng ra tổ chức bầu cử một giáo trưởng mới, hối thúc mọi linh mục trong địa hạt của ông “tới đây nhanh… để bầu ra một nhà lãnh đạo và người cai quản… mà dưới sự điều hành và lãnh đạo của người đó, mọi đền thờ và mọi nhà thờ tôn vinh Đức Jesus Christ của chúng ta trong Đế quốc Ba Tư”*. Nhà cai trị Sasanian đã đi từ chỗ là người truy bức Thiên Chúa giáo ở châu Á thành người bảo trợ cho họ.

Đây ít ra một phần là kết quả của sự tự tin đang gia tăng ở Ba Tư, nhờ vào những khoản tiền chi trả thường xuyên từ giới cầm quyền ở Constantinople, những người mà các ưu tiên quân sự và chính trị đã chuyển sang giải quyết những vấn đề ở nơi khác. Với việc vùng thảo nguyên đã yên tĩnh và sự chú ý của La Mã thường tập trung vào ổn định và lấy lại các tỉnh ở Địa Trung Hải đã bị chinh phục, các thế kỷ 5 và 6 là thời kỳ thịnh vượng gia tăng ở Ba Tư: sự khoan dung với tôn giáo đi cùng với tăng trưởng kinh tế. Vô số thành phố mới được thành lập khắp Ba Tư khi chính quyền trung ương chi các khoản thu thuế tăng thêm vào cơ sở hạ tầng*. Những dự án thủy lợi lớn, trên hết là ở Khuzistan và Iraq, đã thúc đẩy sản xuất nông nghiệp, trong khi các hệ thống cung cấp nước được xây dựng, hay trong một số trường hợp, được mở rộng thêm vài dặm. Một bộ máy quan liêu rộng khắp bảo đảm sự quản trị êm ả từ vùng Levant sâu vào Trung Á*. Đây là một giai đoạn chứng kiến sự tập trung hóa rất lớn quyền lực của nhà nước Sasanian*.

Mức độ kiểm soát đi xa tới mức họ quy định cách bài trí cho những quầy hàng cá nhân ở những nơi mua bán và khu chợ Ba Tư. Một tài liệu ghi nhận thương mại tổ chức thành các phường hội được quản lý như thế nào và ghi nhận những viên thanh tra luôn có mặt để bảo đảm kiểm soát phẩm chất và đánh giá các khoản đóng góp cho ngân khố thế nào*. Khi sự giàu có tăng lên, thương mại đường dài buôn bán hàng xa xỉ, hàng giá trị cao cũng tăng lên: Hàng nghìn con dấu được sử dụng để đánh dấu những kiện hàng cho phép bán hay xuất khẩu, cũng như một tổng tập lớn các tài liệu thành văn xác nhận những hợp đồng được đóng dấu và lưu giữ ở các văn phòng đăng ký trong giai đoạn này*. Hàng hóa được đưa từ vịnh Ba Tư tới Caspi, và đưa tới, đưa đi từ Ấn Độ bằng đường biển và đường bộ. Mức độ trao đổi với Sri Lanka và Trung Quốc tăng mạnh, với vùng Đông Địa Trung Hải cũng vậy*. Cùng lúc, nhà cầm quyền Sasanian quan tâm sâu sát tới những gì diễn ra bên trong và cả bên ngoài biên giới của họ.

Một phần đáng kể của thương mại đường dài kiểu này là của các thương nhân Sogdia với những đoàn lữ hành nổi tiếng, sự khéo léo về tài chính và những mối quan hệ gia đình gần gũi giúp họ có thể buôn bán dọc theo những con đường huyết mạch chạy khắp Trung Á vào Tân Cương và phía Tây Trung Quốc. Một tập thư từ rất ấn tượng được Auriel Stein tìm thấy trong một tháp canh ở Đôn Hoàng vào đầu thế kỷ 20 xác nhận những mô thức hoạt động thương mại và những cơ sở tín dụng tinh vi, cũng như các hàng hóa và sản phẩm mà người Sogdia đã vận chuyển và bán. Trong nhiều hàng hóa họ buôn bán, có trang sức vàng và bạc, chẳng hạn như kẹp tóc và những chiếc vò thủ công đẹp đẽ, cây gai dầu, vải lanh, len, bột nghệ tây, hồ tiêu và long não; nhưng họ chuyên về buôn bán tơ lụa*. Người Sogdia là thứ băng dính kết nối các thị trấn, ốc đảo và vùng địa lý lại với nhau. Họ đóng một vai trò lớn để tơ lụa Trung Quốc tới được Đông Địa Trung Hải, nơi nó rất được các hoàng đế La Mã và giới quý tộc ưa thích. Tương tự, họ mang hàng hóa trở về theo hướng khác: Những đồng xu đúc ở Constantinople được tìm thấy khắp Trung Á, bao gồm sâu trong nội địa Trung Quốc - cùng các đồ tạo tác như một bình đựng nước miệng rộng mô tả những cảnh tượng của cuộc Chiến tranh thành Troy được chôn vào giữa thế kỷ 6 bên cạnh Lý Hiền* - người sở hữu đầy quyền lực của đồ vật đó*.

Khi các tôn giáo tiếp xúc với nhau, chúng không thể tránh khỏi việc vay mượn lẫn nhau. Mặc dù khó lần theo điều này một cách chính xác, thật đáng kinh ngạc khi vầng hào quang quanh đầu trở thành một biểu tượng thị giác chung trong nghệ thuật của Ấn Độ giáo, Phật giáo, Hỏa giáo và Thiên Chúa giáo, như một sự kết nối giữa trần thế và thánh thần, và như một chỉ dấu của ánh sáng phúc lành và sự khai thị rất quan trọng trong tất cả các tín ngưỡng này. Một tượng đài tuyệt diệu ở Tāq-i Bustān giờ thuộc Iran mô tả một nhà cai trị ngồi trên ngựa, vây quanh là những thiên thần có cánh và có một vòng ánh sáng quanh đầu ông trong cảnh tượng mà những người theo bất kỳ tôn giáo lớn nào trong vùng đều có thể nhận ra. Giống như vậy, ngay cả những tư thế - như thủ ấn quyết của Phật giáo*, được tạo thành bằng ngón cái và ngón trỏ của một bàn tay chạm vào nhau, với các ngón kia đồng thời duỗi ra - áp dụng để cho thấy sự kết nối với thần thánh, đặc biệt được các họa sĩ Thiên Chúa giáo ưa thích*.

Thiên Chúa giáo chảy dọc theo những tuyến đường thương mại, nhưng sự tiến triển của nó không phải là không bị thách thức. Trung tâm của thế giới đã luôn ồn ào, một khu vực mà các đức tin, tư tưởng và tôn giáo vay mượn lẫn nhau - nhưng cũng xung đột với nhau. Cuộc tranh giành quyền lực tinh thần trở nên ngày càng căng thẳng. Sự căng thẳng như thế từ lâu đã đánh dấu mối quan hệ giữa Thiên Chúa giáo và Do Thái giáo, nơi mà những nhà lãnh đạo tôn giáo cả hai phía cố gắng vạch ra những lằn ranh giữa hai tôn giáo: Trong trường hợp Thiên Chúa giáo, liên tục có các sắc lệnh chống lại hôn nhân liên tôn giáo, trong khi lễ Phục sinh được cố tình đổi sang ngày khác để không trùng với lễ Vượt qua*. Như thế vẫn là chưa đủ xa với một số người. John Chrysostom, Tổng Giám mục Constantinople ở thời điểm chuyển sang thế kỷ 4, hối thúc việc tổ chức các nghi lễ thú vị hơn, than phiền rằng thật khó cho người Thiên Chúa giáo cạnh tranh với tính chất sân khấu của giáo đường Do Thái giáo, nơi mà trống, đàn thiên cầm, đàn hạc và các nhạc cụ khác được chơi để giải trí trong lễ thờ phụng - cũng như các diễn viên và vũ công được đưa tới để giúp các buổi lễ thêm sinh động*.

Về phần họ, những nhân vật Do Thái giáo cấp cao cũng không lấy gì làm phấn khích với việc đón nhận những kẻ cải đạo. “Đừng có mà tin một tín đồ mới”, một giáo trưởng Do Thái nổi tiếng, Ḥiyya Vĩ đại, tuyên bố, “sau ít nhất là 24 thế hệ, vì quỷ dữ cố hữu vẫn còn trong hắn ta”. Ḥelbo, một giáo trưởng nhiều ảnh hưởng khác, viết*: Những kẻ cải đạo khó chịu và khó xử trí như ghẻ lở vậy. Thái độ cứng rắn của đạo Do Thái với Thiên Chúa giáo ở Ba Tư là kết quả của sự thâm nhập mà Thiên Chúa giáo tiến hành. Có thể thấy rõ điều này qua Kinh Talmud Babylon, một tập hợp những văn bản tập trung vào sự diễn giải của các giáo trưởng về luật lệ Do Thái. Không giống Kinh Talmud Palestine, chỉ đề cập sơ tới Jesus, phiên bản ở Babylon có lập trường bạo lực và gây tổn hại cho Thiên Chúa giáo, tấn công giáo lý, các sự kiện cụ thể và các nhân vật trong các sách Phúc Âm. Lấy ví dụ, việc sinh nở của Đức Mẹ Đồng trinh bị báng bổ và đả kích là giống một con la sinh con, trong khi câu chuyện Chúa sống lại bị giễu nhại không thương tiếc. Những câu chuyện phản bác chi tiết và tinh vi về cuộc đời Jesus, bao gồm những chuyện nhái các cảnh từ Tân ước và hơn hết là từ Sách Phúc Âm Thánh John, cho thấy những bước tiến của Thiên Chúa giáo đã trở thành mối đe dọa như thế nào. Có một nỗ lực có hệ thống để khẳng định rằng Jesus là một nhà tiên tri sai lạc, và rằng việc đóng đinh ông lên thập giá là điều có thể biện minh được - nói cách khác, hướng sự đổ lỗi và trách nhiệm ra khỏi những người Do Thái. Những phản ứng bạo lực này là nỗ lực đáp trả những thành tựu vững chắc của Thiên Chúa giáo mà Do Thái giáo phải trả giá*.

Bởi thế, điều quan trọng là cũng có những nơi mà Do Thái giáo phải có bước tiến. Ở Vương quốc Ḥimyar thuộc góc tây nam bán đảo Ả Rập, hiện là Ả Rập Saudi và Yemen, các cộng đồng người Do Thái trở nên ngày càng áp đảo, như các phát hiện gần đây về những giáo đường Do Thái cho thấy, chẳng hạn như kiến trúc ở Qana vào thế kỷ 4*. Thật vậy, Ḥimyar đã chấp nhận Do Thái giáo là quốc giáo - một cách rất nhiệt tình. Tới cuối thế kỷ 5, những người Thiên Chúa giáo thường xuyên phải tử đạo cho đức tin của họ, bao gồm các linh mục, tu sĩ và giám mục, sau khi bị một hội đồng các giáo sĩ Do Thái kết án*.

Một đạo quân chinh phạt vụng về từ Ethiopia băng qua Hồng Hải vào đầu thế kỷ 6 để thay thế nhà cai trị Do Thái bằng một chư hầu Thiên Chúa giáo đã dẫn tới những cuộc trả đũa tàn bạo, nhiều động thái được thực hiện hòng loại trừ mọi dấu vết của Thiên Chúa giáo khỏi vương quốc. Các nhà thờ bị hủy diệt hay biến thành giáo đường Do Thái. Hàng trăm người Thiên Chúa giáo bị bắt giữ và xử tử; trong một lần, 200 người nương náu trong một nhà thờ đã bị thiêu sống. Tất cả những chuyện này được nhà vua hân hoan thông báo lại, ông gửi đi những lá thư khắp Ả Rập khoe khoang về những đau khổ mà ông đã gây ra*.

Giới giáo sĩ Hỏa giáo cũng phản ứng lại sự tiến triển của Thiên Chúa giáo ở Đế quốc Sasanian, nhất là sau một số vụ cải đạo đình đám của các thành viên tầng lớp tinh hoa cai trị. Cả điều này nữa cũng dẫn tới hàng loạt các cuộc tấn công dữ dội nhắm vào cộng đồng Thiên Chúa giáo, bao gồm nhiều vụ tử đạo*. Đáp lại, những người Thiên Chúa giáo bắt đầu kể những câu chuyện đạo đức không nhân nhượng, nổi tiếng nhất có lẽ là câu chuyện hùng tráng về Qardagh, một thanh niên trẻ trung xuất sắc có thể đi săn giỏi như một vị Vua Ba Tư và tranh luận như một triết gia Hy Lạp, nhưng lại từ bỏ sự nghiệp tổng đốc tỉnh đầy hứa hẹn và cải đạo. Bị tuyên phải chết, anh đã thoát khỏi nơi giam cầm để rồi trải qua giấc mơ nói với anh rằng chết vì đức tin của mình tốt hơn là tranh đấu. Vụ hành hình anh, mà cha anh là người ném hòn đá đầu tiên, được kể lại trong một câu chuyện dài và đẹp đẽ với mục tiêu rõ ràng là nhằm khuyến khích những người khác để họ có đủ tự tin trở thành một người Thiên Chúa giáo*.

Thành công của đạo Thiên Chúa có một phần bí mật nằm ở lòng quyết tâm và nhiệt tình của những người truyền giảng Phúc Âm. Tất nhiên, cũng có ích khi sự nhiệt tình đó được pha trộn với một lượng thực tế vừa phải: Những tài liệu vào đầu thế kỷ 7 ghi nhận các giáo sĩ đã làm việc cật lực để dung hòa các tư tưởng của họ với tư tưởng Phật giáo, nếu không phải như một đường tắt, thì ít ra là như một cách để đơn giản hóa các rắc rối. Một người truyền đạo đã tới Trung Quốc viết, Chúa Thánh Linh hoàn toàn nhất quán với những gì mà dân chúng địa phương đã tin tưởng sẵn: “Mọi vị Phật di chuyển và biến đổi chính nhờ làn gió đó [tức Chúa Thánh Linh], trong khi ở thế giới này, không có chỗ nào mà làn gió đó không thổi tới”. Giống như vậy, ông viết tiếp, Chúa đã là người trao sự bất tử và hạnh phúc vĩnh hằng kể từ khi thế giới được tạo ra. Bởi thế, “con người… sẽ luôn vinh danh tên Đức Phật”*. Thiên Chúa giáo không chỉ thích nghi với Phật giáo, ông nói; nói rộng ra, nó chính là Phật giáo.

Những người khác cố gắng pháp điển hóa sự pha trộn các ý tưởng Thiên Chúa giáo và Phật giáo, tạo ra một bộ “phúc âm” kết hợp, mà về cơ bản đơn giản hóa thông điệp và câu chuyện phức tạp của Thiên Chúa giáo, với những yếu tố quen thuộc và tiếp cận được với dân chúng phương Đông nhằm thúc đẩy sự tiến triển của Thiên Chúa giáo ở châu Á. Có một logic thần học trong cách tiếp cận nhị nguyên này, thường được gọi là thuyết ngộ đạo, vốn lập luận rằng giảng đạo theo cách có thể hiểu được bằng những viện dẫn văn hóa địa phương và ngôn ngữ có thể tiếp cận được là cách rõ ràng để truyền đi thông điệp*. Như thế, không có gì lạ khi Thiên Chúa giáo tìm thấy sự ủng hộ trong lực lượng dân chúng rộng lớn: Đó là những ý tưởng được nhào nặn có chủ ý để nghe quen thuộc và dễ nắm bắt.

Những sự thờ cúng, đức tin và giáo phái khác cũng đã hưởng lợi nhờ quá trình tương tự. Lời thuyết giảng của Mazdak, một thầy giảng đầy sức hút, được hâm mộ đặc biệt vào cuối thế kỷ 5 và đầu thế kỷ 6 - như chúng ta có thể nói dựa trên những lời chỉ trích giận dữ và đầy màu sắc nhắm vào những người đi theo vị thầy giảng này từ cả các nhà bình luận Thiên Chúa giáo lẫn Hỏa giáo. Thái độ và sự hành đạo của các học trò Mazdak, từ việc họ ăn gì tới việc họ bị coi là thích thú tình dục tập thể, bị chê bai quyết liệt. Thật ra, dựa trên các nguồn tài liệu thiên lệch có được, chúng ta có thể hiểu rằng Mazdak rao giảng một phong cách sống khổ hạnh chịu ảnh hưởng rõ ràng từ các thái độ Phật giáo tránh xa sự giàu có vật chất, từ sự nghi ngờ của Hỏa giáo với thế giới vật chất và từ sự khổ hạnh rõ ràng của Thiên Chúa giáo*.

Trong môi trường tâm linh cạnh tranh đó, điều quan trọng là phải bảo vệ các lãnh thổ tri thức - và lãnh thổ thực tế. Một nhà du hành người Trung Quốc đi qua Samarkand vào thế kỷ 6 ghi nhận rằng cư dân địa phương phản đối đầy bạo lực với giáo lý của Đức Phật, và xua đuổi “bằng những ngọn đuốc” bất kỳ Phật tử nào tìm cách trú ngụ lại*. Trong lần này, sự chào đón thù địch đã có một cái kết có hậu: Vị khách thăm dần được phép triệu tập một buổi gặp gỡ và có vẻ như sau đó đã thuyết phục được nhiều người cải sang đạo Phật nhờ vào cá tính và những lập luận mạnh mẽ của ông*.

Ít người hiểu rõ hơn các Phật tử tầm quan trọng của việc phổ biến và trưng bày những đồ vật ủng hộ cho các tuyên bố đức tin. Một người hành hương Trung Hoa khác đã đi tới Trung Á nhằm tìm các kinh kệ tiếng Phạn để nghiên cứu đã trầm trồ trước những bảo vật thiêng liêng được cư dân địa phương sùng kính ở Balkh. Những bảo vật này bao gồm một chiếc răng Phật, cũng như chiếc chậu mà Ngài đã dùng để rửa, và một cái chổi Ngài dùng để quét, làm bằng cây kiều mạch, nhưng được trang trí bằng những viên ngọc rất đẹp*.

Tuy nhiên, có nhiều tuyên bố dễ thấy và kịch tính hơn nữa được bày đặt để giành lấy những trái tim và trí óc. Những đền thờ trong hang đã trở thành một cách thức chắc chắn để khơi gợi và áp đặt một thông điệp tâm linh, nằm dọc theo những con đường thương mại và hợp nhất ý tưởng: Một mặt là nơi nương náu và thiêng liêng với một mặt là buôn bán và du hành. Khu phức hợp Elephanta bên bờ biển ở Mumbai và những hang động Ellora ở miền Bắc Ấn Độ là những ví dụ ngoạn mục. Đầy những hình khắc các vị thần lộng lẫy và trang trí công phu, những nơi này được thiết kế để cho thấy sự ưu việt về đạo đức và thần học -trong trường hợp này, là sự ưu việt của Ấn Độ giáo*.

Điều này tương đồng rõ ràng với Bamiyan (thuộc Afghanistan ngày nay). Nằm ở ngã ba những con đường nối với Ấn Độ ở miền Nam, Bactria ở miền Bắc và Ba Tư ở miền Tây, Bamiyan bao gồm một quần thể 751 hang động có những bức tượng Đức Phật cực lớn*. Hai bức tượng, một cao 55m và một bức khác, lâu đời hơn một chút, kích cỡ bằng khoảng hai phần ba, được khắc thẳng vào những vách đá lớn trong gần 1.500 năm - cho tới khi chúng bị Taliban cho nổ tung và bị phá hủy vào năm 2001 trong một hành động tầm thường và tàn ác về văn hóa có thể so sánh với việc phá hủy các đồ tạo tác tôn giáo ở Anh và Bắc Âu trong thời Kháng Cách*.

Khi chúng ta nói về Những Con đường Tơ lụa, thật dễ bị lôi kéo nghĩ tới vòng tuần hoàn luôn di chuyển từ đông sang tây. Thật ra, có rất nhiều lợi ích và sự trao đổi theo đường ngược lại, như một văn bản tiếng Hoa đầy ngưỡng mộ vào thế kỷ 7 đã nói rõ. Tác giả viết rằng Syria là một nơi “làm ra thứ vải chống được lửa, thứ hương giúp người chết sống lại, những viên ngọc trai mặt trăng sáng bóng và những thứ đá quý lấp lánh về đếm. Bọn lục lâm và bọn kẻ cướp không tồn tại, và mọi người được tận hưởng hạnh phúc và hòa bình. Chỉ có những luật lệ được lòng dân mới tồn tại; chỉ những người tài giỏi mới trị vì. Đó là vùng đất rộng lớn và giàu có, và văn chương ở đó sáng suốt và rõ ràng”*.

Và thật ra, bất chấp sự cạnh tranh quyết liệt và bất chấp dàn đồng ca những cuộc đấu tranh tôn giáo ầm ĩ, chính Thiên Chúa giáo đã liên tục loại bỏ những niềm tin, cách hành đạo và hệ giá trị truyền thống. Vào năm 635, những nhà truyền giáo ở Trung Quốc đã có thể thuyết phục Hoàng đế rút lại sự phản đối tôn giáo của họ và công nhận nó là một tôn giáo hợp pháp mà thông điệp không chỉ không làm suy yếu bản sắc đế quốc mà còn có thể củng cố cho điều đó*.

Vào khoảng giữa thế kỷ 7, tương lai có vẻ thật dễ nhận biết. Thiên Chúa giáo đang trong hành trình lan khắp châu Á, xâm nhập khắp nơi, mà Hỏa giáo, Do Thái giáo và Phật giáo đều phải trả giá*. Các tôn giáo đã luôn cạnh tranh nhau trong vùng này và hiểu rằng họ phải tranh giành sự chú ý. Tuy nhiên, tôn giáo cạnh tranh nhất và thành công nhất, hóa ra lại là một tôn giáo sinh ra ở thị trấn Bethlehem nhỏ bé*. Nhờ sự tiến triển của nó trong những thế kỷ sau vụ đóng đinh Jesus trên thập giá dưới tay Pontius Pilate, hẳn chỉ còn là vấn đề thời gian trước khi những vòi bạch tuộc của Thiên Chúa giáo vươn tới Thái Bình Dương, kết nối đại dương vĩ đại này với Đại Tây Dương ở phương Tây.

Vậy mà, vào thời khắc chiến thắng của Thiên Chúa giáo, số mệnh đã can thiệp. Một nền tảng mới đã thiết lập cho cuộc chinh phạt mang tính tâm linh sẽ kết nối không chỉ các thị trấn và tôn giáo, mà cả các châu lục. Tuy nhiên, ở thời điểm đó, một cuộc chiến gây suy yếu nổ ra làm xói mòn những cường quốc hiện hữu và mở ra cơ hội mới cho những kẻ mới nhập cuộc. Điều đó cũng giống như giới thiệu internet vào cuối thời cổ đại: Bỗng nhiên, hàng loạt những ý tưởng, học thuyết và xu hướng mới mẻ đe dọa làm suy yếu trật tự hiện hữu, và qua đó tận dụng các mạng lưới đã được thiết lập qua nhiều thế kỷ. Tên của vũ trụ luận mới này không phản ánh tính chất cách mạng của nó. Liên quan mật thiết với những từ ngữ chỉ sự an toàn và hòa bình, cái tên “Islam”* không nói lên gì nhiều về cách thức thế giới sắp sửa thay đổi. Nhưng cuộc cách mạng đã bắt đầu.

4 Con đường
tới cách mạng

Sự nổi lên của đạo Hồi diễn ra trong một thế giới đã chứng kiến 100 năm hỗn loạn, chia rẽ và tai ương. Vào năm 541, một thế kỷ trước khi Nhà Tiên tri Muḥammad bắt đầu nhận được hàng loạt khải thị thánh linh, tin tức về một mối đe dọa khác đã gây ra sự hoảng loạn khắp Địa Trung Hải. Nó di chuyển như sấm chớp, nhanh tới mức khi nỗi kinh hoàng xuất hiện thì đã quá muộn. Không ai thoát. Quy mô của cái chết là gần như không tưởng tượng được. Theo một người đương thời đã mất gần như toàn bộ gia đình, một thành phố ở biên giới với Ai Cập đã bị quét sạch: Bảy người đàn ông và một bé trai mười tuổi là tất cả những gì còn lại của một khu dân cư từng tấp nập; những căn nhà cửa nẻo toang hoác, không ai canh giữ vàng, bạc và những đồ quý báu bên trong*. Các thành phố hứng chịu những hậu quả tồi tệ nhất từ các cuộc tấn công tàn bạo, có lúc 10.000 người chết mỗi ngày ở Constantinople vào giữa những năm 540*. Không chỉ Đế quốc La Mã tang thương. Không lâu sau đó, những thành phố ở phương Đông cũng bị hủy diệt, khi tai họa lan theo những mạng lưới thông tin liên lạc và thương mại, hủy hoại các thành phố Lưỡng Hà thuộc Ba Tư và dần vươn tới Trung Quốc*. Bệnh dịch hạch mang tới thảm họa, tuyệt vọng và chết chóc.

Nó cũng mang tới cuộc suy thoái kinh tế kinh niên: Những cánh đồng vắng bóng nông dân, những thị trấn không còn khách mua bán và một thế hệ bị tiêu diệt ngay từ khi còn trẻ, những điều thật tự nhiên làm thay đổi nhân khẩu học giai đoạn cuối thời cổ đại, và gây ra những tổn hại nghiêm trọng cho nền kinh tế*. Theo thời gian, điều này tác động lên cách các hoàng đế ở Constantinople thực thi chính sách đối ngoại. Trong giai đoạn đầu của triều đại Justinian (527-565), đế quốc đã có thể đạt được hàng loạt thành công đáng kinh ngạc, bao gồm việc lấy lại các tỉnh ở Bắc Phi và sự tiến triển rất đáng kể ở Ý. Việc sử dụng vũ lực sáng suốt đi kèm với những nỗ lực có chủ ý để duy trì sự linh hoạt cần thiết trong đối phó với những vấn đề có thể bùng lên bất kỳ lúc nào ở các đường biên giới đã mở rộng, bao gồm ở phương Đông. Đạt được sự cân bằng như thế trở nên ngày càng khó sau này, dưới triều đại của Justinian, bởi sự thiếu hụt về nhân lực, các chiến dịch quân sự không đi đến đâu và chi phí gia tăng làm cạn kiệt ngân khố vốn đã cạn trước khi trận dịch hạch bùng phát*.

Kinh tế đình đốn dai dẳng và tâm trạng của công chúng trở nên chán nản với Justinian. Những lời chỉ trích đặc biệt gay gắt nhằm vào cách ông có vẻ sẵn sàng mua tình bạn của những nước láng giềng bằng cách chi tiền và ban phát bừa bãi những ân huệ. Procopius, sử gia cay độc, và nổi tiếng nhất thời Justinian, viết rằng Justinian thật ngu xuẩn khi lấy “một lượng lớn của cải bị rút ra từ tài sản của dân La Mã và ném cho bọn man rợ”. Procopius viết tiếp không chút khoan dung, Hoàng đế “không từ một cơ hội nào để ban phát những khoản tiền lớn cho tất cả bọn man rợ”, ở phương Bắc, phương Nam, phương Tây và phương Đông; tiền được gửi đi, tác giả viết tiếp, cả cho những dân tộc người ta chưa bao giờ nghe nói tới*.

Những người kế vị của Justinian đã bỏ cách làm này, có chính sách cứng rắn và không khoan nhượng với những nước láng giềng của La Mã. Khi các sứ thần từ Avar, một trong những bộ lạc lớn nhất của vùng thảo nguyên, tới Constantinople không lâu sau khi Justinian qua đời vào năm 565 để đòi khoản triều cống thường lệ, họ đã phải đối mặt với sự đối xử cộc cằn từ Hoàng đế mới, Justin II: “Các người sẽ không bao giờ có thể dồn gánh nặng lên đế quốc, và rồi biến mất mà chẳng làm được gì cho chúng ta; với ta, các người sẽ chẳng nhận được gì cả”. Khi họ đe dọa sẽ có những hậu quả, Hoàng đế nổi trận lôi đình: “Lũ chó chết các người dám đe dọa đất đai La Mã sao? Hãy biết rằng ta sẽ cạo trọc đầu các người, rồi sẽ chặt luôn những cái đầu đó”*.

Một lập trường dữ tợn tương tự nhắm cả vào Ba Tư, nhất là sau khi có tin một nhóm du mục người Turk hùng mạnh đã chiếm vị trí của người Hung ở thảo nguyên Trung Á và đang gây áp lực lên những đường biên giới phía đông của đế quốc. Những người Turk đóng vai trò ngày càng lớn trong thương mại, trong sự khó chịu của người Trung Quốc, vốn coi họ là nguy hiểm và không đáng tin - một dấu hiệu rõ ràng cho thành công thương mại ngày càng lớn của người Turk*. Lãnh đạo họ là nhân vật xuất chúng Sizabul, người đã tiếp đón những nhân vật quyền cao chức trọng trong một căn lều, khi nằm trên một chiếc giường bằng vàng, chân giường là bốn con công bằng vàng và một hòm bạc lớn lấp lánh đập ngay vào mắt đặt gần đó*.

Người Turk có tham vọng rất lớn và đã cử những phái bộ tới Constantinople nhằm đề xuất một liên minh quân sự tầm xa. Các sứ thần nói với Justin II, một cuộc tấn công phối hợp sẽ hủy diệt Ba Tư*. Khát khao giành được vinh quang trước kình địch truyền thống của Constantinople và được khuyến khích bởi những viễn cảnh đó, Hoàng đế đã đồng ý với kế hoạch và ngày càng trở nên vĩ cuồng, đưa ra những lời đe dọa với Shah Ba Tư và đòi lại các thị trấn và vùng lãnh thổ đã nhượng trong các thỏa thuận trước kia. Sau khi một cuộc tấn công kém cỏi của người La Mã bị thất bại, người Ba Tư đã phản công và tới tận Dara (hiện là miền Nam Thổ Nhĩ Kỳ), hòn đá tảng của tuyến phòng ngự biên giới. Sau cuộc hãm thành kinh khủng kéo dài sáu tháng, người Ba Tư đã chiếm được thành phố này vào năm 574, trong khi đó Hoàng đế La Mã suy sụp hoàn toàn về tinh thần và thể xác*.

Thất bại hoàn toàn này đã thuyết phục người Turk rằng Constantinople là một đồng minh không xứng đáng và không thể trông cậy, điều mà sứ thần Turk đã nói trắng ra vào năm 576, bác bỏ đầy giận dữ mọi khả năng họ sẽ mở một cuộc tấn công khác vào Ba Tư. Sau khi đã nhét mười ngón tay vào miệng, ông nói giận dữ: “Giống như hiện có mười ngón tay trong miệng tôi, người La Mã các vị cũng có nhiều cái lưỡi như thế”. La Mã đã lừa gạt người Turk với lời hứa làm hết sức mình chống lại Ba Tư; kết quả thật thảm hại*.

Dẫu thế nào, việc mở lại mối thù địch với Ba Tư đánh dấu sự khởi đầu cho một thời kỳ đầy xáo trộn với những hậu quả phi thường. Tiếp theo đó là hai thập niên tranh đấu, với nhiều khoảnh khắc kịch tính, chẳng hạn như trước khi quân đội Ba Tư xâm nhập sâu vào Tiểu Á trở về. Khi tiến hành chiến dịch đó, quân đội Ba Tư bị phục kích, hoàng hậu bị bắt làm tù binh cùng với một chiếc xe ngựa bằng vàng của hoàng gia được trang trí bằng đá quý và ngọc trai. Ngọn lửa thiêng mà nhà cai trị Ba Tư mang theo ông trong chiến dịch, được coi là “ngọn lửa vĩ đại nhất”, bị cướp mất và ném xuống sông, trong khi giáo trưởng Hỏa giáo và “vô số nhân vật cấp cao nhất” chết đuối - có lẽ đã bị dìm chết. Việc dập tắt ngọn lửa thiêng là một hành động gây hấn và khiêu khích, được bày ra để tỏ sự khinh khi trụ cột tôn giáo của bản sắc Ba Tư. Tin tức đó được những người La Mã và các đồng minh của họ ăn mừng như điên dại*.

Khi sự thù địch tiếp diễn, tôn giáo trở nên ngày càng quan trọng. Vào lúc quân đội nổi loạn phản đối một đề xuất giảm lương chẳng hạn, viên sĩ quan chỉ huy diễu một ảnh thiêng của Jesus trước đoàn quân để gây cho họ ấn tượng rằng phục vụ Hoàng đế đồng nghĩa với phụng sự Chúa. Khi Shah Khusraw I qua đời vào năm 579, một số người tuyên bố, không có cơ sở gì cả, “rằng ánh sáng của Lời thiêng đã chiếu rọi xung quanh ông, vì ông đã tin ở Christ”*. Thái độ cứng rắn hơn dẫn tới những lên án ầm ĩ nhắm vào Hỏa giáo xuất phát từ Constantinople, rằng đó là một tôn giáo sai lầm và suy đồi: Những người Ba Tư, Agathias viết, đã đi tới “những thói quen sai lệch và suy thoái hỏi họ nghe theo những bùa chú từ lời giảng của Zarathustra”*.

Kết hợp chủ nghĩa quân phiệt với sự ngoan đạo cao độ, đã có nhiều ngụ ý với những người ở bên rìa đế chế - những người bị lôi kéo và cải đạo sang Thiên Chúa giáo như một phần của chính sách có toan tính nhằm giành lấy sự ủng hộ và lòng trung thành của họ*. Nhiều nỗ lực đặc biệt đã được thực hiện nhằm giành sự tin tưởng của các bộ lạc ở Nam và Tây Ả Rập với lời hứa hẹn là những phần thưởng vật chất. Sự ban phát những tước hiệu hoàng gia, điều đưa ra những ý niệm mới về quan hệ máu mủ (và vương vị)* có thể được tận dụng rất tốt ở tầm mức địa phương, cũng giúp thuyết phục nhiều người quay sang ủng hộ Constantinople*.

Sự cứng rắn của những cảm nhận tôn giáo trong thời kỳ đối đầu với Ba Tư bởi thế đã gây ra những hậu quả - vì Thiên Chúa giáo mà một số bộ lạc áp dụng không phải là công thức đã được nhất trí ở Chalcedon vào năm 451, mà là một phiên bản hay những phiên bản với các quan điểm khác nhau về sự nhất thể của Christ. Quan hệ với Ghassānids, đồng minh lâu năm của La Mã ở Ả Rập, xấu đi vì những thông điệp lớn tiếng phát đi từ thủ đô của đế quốc*. Một phần vì những nghi ngờ lẫn nhau mang tính tôn giáo này, quan hệ đã đổ vỡ chính ở thời điểm nhạy cảm - cung cấp cho người Ba Tư một cơ hội hoàn hảo. Quyền kiểm soát mới được thiết lập ở các hải cảng và khu chợ phía nam và tây Ả Rập, một tuyến đường thương mại trên đất liền mới được mở ra, kết nối Ba Tư với Mecca và Ukāz. Theo truyền thống Hồi giáo, sự thay đổi địa điểm này thôi thúc một nhân vật hàng đầu tại Mecca tiếp cận Constantinople yêu cầu được đề cử làm phylarch, hay người bảo hộ, cho thành phố đó, đại diện cho La Mã, và sau này một tước hiệu hoàng gia của vương quyền Mecca được Hoàng đế La Mã trao cho một nhân vật tên là Uthmān. Một quy trình song song dẫn tới việc bổ nhiệm ứng viên với vai trò tương tự ở Yathrib - đại diện cho Ba Tư*.

Trong khi những mối căng thẳng này trở nên rõ ràng ở bán đảo Ả Rập, không có mấy tiến triển trong cuộc chiến đã kéo dài quá lâu tại sân khấu chính ở phương Bắc. Thời điểm bước ngoặt diễn ra không phải trên chiến trường mà ở triều đình Ba Tư vào cuối những năm 580, khi Vahrām, một viên tướng được lòng quân đã ổn định được biên giới phía đông với những người Turk, muốn tự xử lý mọi chuyện và nổi dậy chống lại Shah Khusraw II. Vị Shah chạy sang Constantinople, nơi ông hứa với Hoàng đế Maurice sẽ nhượng những vùng đất lớn ở Caucasus và Lưỡng Hà - bao gồm việc trả lại Dara - đổi lấy sự ủng hộ của Hoàng đế. Sau khi Khusraw trở về vào năm 591, và xử lý đối thủ của ông dễ dàng một cách đáng kinh ngạc, ông sắp sửa thực thi thỏa thuận của mình. Như một học giả hàng đầu đã viết, đó là một khoảnh khắc đậm chất Versailles: Quá nhiều thị trấn, pháo đài và những địa điểm quan trọng được trao cho những người La Mã, làm lộ ra những vùng trung tâm về kinh tế và hành chính của Ba Tư; nỗi sỉ nhục lớn tới mức nó hẳn phải dẫn tới phản ứng dữ dội*.

Cục diện khi thăng khi trầm đã diễn ra trong thời kỳ đấu tranh căng thẳng suốt hai thập niên trước đó. Trong mọi tính toán và mục đích, có vẻ như La Mã đã giành được một chiến thắng ngoạn mục về ngoại giao và chính trị. Giờ họ đã có những cơ sở tiền tiêu mà trước đó họ không có, cuối cùng họ đã có cơ hội thiết lập sự hiện diện lâu dài ở Cận Đông. Như sử gia Procopius thừa nhận, những đồng bằng ở Lưỡng Hà trải rộng khắp vùng lưu vực khổng lồ của Tigris và Euphrates không hề có những điểm biên giới tự nhiên như sông ngòi, hồ hay núi non*. Điều này đồng nghĩa mọi đất đai giành được đều dễ bị tấn công nếu như La Mã không thể sáp nhập và đồng thời giữ chắc lấy một mảng lãnh thổ khổng lồ. Khusraw II có thể đã giành lại ngai vàng, nhưng cái giá là rất đắt.

Tuy vậy, một thập niên sau đó, tình thế đã xoay chuyển thật ngoạn mục. Khi Hoàng đế Maurice bị một trong những viên tướng của ông, Phokas, sát hại trong một cuộc đảo chính vào năm 602, Khusraw II đã chớp thời cơ tấn công và ép La Mã phải thương lượng lại. Ông có thêm sự tự tin sau một cuộc tấn công dữ dội vào Dara, chọc thủng một điểm trọng yếu trong hệ thống phòng thủ của La Mã ở Bắc Lưỡng Hà và càng tự tin thêm do cuộc tranh đấu của Phokas nhằm áp đặt quyền hành ở La Mã. Khi có tin một làn sóng những cuộc tấn công mới của người du mục tàn phá vùng Balkan, vị Shah đã nâng tầm tham vọng của ông. Hệ thống thuộc quốc truyền thống được sử dụng để cai trị những dân tộc đã thần phục ở Bắc Ả Rập bị phá bỏ vội vã khi ông trông đợi cuộc tái tổ chức lớn ở vùng biên giới sau khi Ba Tư mở rộng*.

Đám dân chúng Thiên Chúa giáo được xử lý thận trọng. Các giám mục đã học được từ kinh nghiệm quá khứ phải biết sợ hãi viễn cảnh chiến tranh, bởi nỗi ác cảm với người La Mã thường đi kèm những cáo buộc rằng họ cộng tác với quân địch. Đích thân vị Shah chủ tọa việc bầu ra một giáo trưởng mới vào năm 605, ông mời các giáo sĩ cấp cao tới gặp và lựa chọn một người mới. Đó là một tín hiệu có chủ ý để đảm bảo và cho phần dân chúng thiểu số thấy rằng người cai trị thông cảm với những vấn đề của họ. Đó là một động thái hiệu quả, được cộng đồng Thiên Chúa giáo diễn giải là dấu hiệu về sự bảo vệ nhân từ: Khusraw đã nhận được những lời cảm ơn dạt dào từ các giám mục, những người đã tập hợp lại với nhau để ca ngợi “ vị vua của những vị vua hùng mạnh, hào phóng, nhân từ và độ lượng”*.

Với việc Đế quốc La Mã tan nát bởi hết cuộc nội loạn này tới cuộc nội loạn khác, quân đội Ba Tư đâm thêm một nhát chí mạng: Những thành phố ở Lưỡng Hà thất thủ ngã rạp như những quân cờ domino, với Edessa cuối cùng cũng đầu hàng vào năm 609. Sự chú ý sau đó chuyển sang Syria. Antioch, thành phố vĩ đại trên bờ sông Orontes, giáo xứ đầu tiên của Thánh Peter và đô thị lớn của Syria thuộc La Mã, thất thủ vào năm 610, tiếp sau là Emesa ở Tây Syria năm sau đó. Với việc Damascus thất thủ vào năm 613, một trung tâm khu vực lớn nữa đã mất vào tay Ba Tư.

Tình hình chỉ có tồi tệ hơn. Ở Constantinople, Phokas mất lòng dân và ngạo mạn, bị ám sát, thi thể bị chặt hết chân tay của ông bị lôi qua những con đường trong thành phố. Tuy nhiên, Hoàng đế mới, Heraclius, cũng chẳng khá hơn trong việc ngăn bước quân Ba Tư, giờ đã tiến xa tới mức sắp hủy hoại cả Đế quốc La Mã. Sau khi đánh bại cuộc phản công của La Mã ở Tiểu Á, những đạo quân của vị Shah quay về phía nam nhắm hướng Jerusalem. Mục tiêu thật rõ ràng: Chiếm thành phố thiêng liêng nhất của Thiên Chúa giáo, và khi làm thế, khẳng định một chiến thắng văn hóa và tôn giáo của Ba Tư.

Khi thành phố đó thất thủ sau một cuộc vây hãm ngắn ngủi, vào tháng Năm - 614, phản ứng trong thế giới La Mã gần như là hoảng loạn. Những người Do Thái bị cáo buộc không chỉ cộng tác với quân Ba Tư, mà còn tích cực ủng hộ họ. Theo một nguồn tài liệu, người Do Thái “giống như những con thú độc ác”, đã giúp đạo quân xâm lăng - cũng bị so sánh với những con vật độc ác và những con rắn xấu xa. Họ bị cáo buộc đóng vai trò tích cực trong việc tàn sát dân chúng địa phương, những người đã vui lòng chết với lòng mộ đạo vì họ “đã bị chém giết vì Chúa và đã đổ máu vì máu của Người”. Những câu chuyện lan đi rằng các nhà thờ bị kéo sập, thánh giá bị giẫm lên và những tượng Chúa bị nhổ nước bọt. Cây Thánh giá Thật đóng đinh Chúa Jesus bị cướp lấy và đưa về thủ đô Ba Tư như một chiến phẩm để vinh danh Khusraw. Đó thực sự là một diễn biến thảm họa với La Mã, và một diễn biến mà những người phụ trách tuyên truyền của Hoàng đế ngay lập tức tập trung vào trong một nỗ lực hạn chế thiệt hại*.

Đối mặt với những bước thụt lùi như thế, Heraclius cân nhắc việc thoái vị, trước khi quyết định đi tới những giải pháp tuyệt vọng: Các sứ thần được cử tới gặp Khusraw tìm kiếm hòa bình với bất kỳ điều kiện nào. Qua những phái bộ này, Heraclius xin được tha thứ và đổ lỗi cho người tiền nhiệm, Phokas, đã thực hiện những hành động gây hấn mới đây của La Mã. Tự coi mình là một kẻ thấp kém quy phục, nhà cai trị La Mã ca ngợi vị Shah là “Hoàng đế tối cao”. Khusraw lắng nghe cẩn thận những gì phái bộ nói; rồi ông ra lệnh xử tử họ*.

Khi tin tức quay về, sự hoảng loạn bao phủ Constantinople, dẫn tới những cải cách mạnh tay được thông qua mà gần như không gặp phải sự phản đối nào. Lương bổng của các quan chức đế chế bị giảm một nửa, lương cho quân đội cũng tương tự. Việc phân phát miễn phí bánh mì, vốn là một công cụ chính trị lâu đời để giành thiện cảm của người dân ở thủ đô, ngưng lại*. Kim loại quý bị tịch thu từ các nhà thờ trong một nỗ lực tuyệt vọng nhằm tăng thêm thu nhập cho ngân khố. Để nhấn mạnh quy mô của cuộc chiến trước mắt và cứu chuộc những tội lỗi đã dẫn tới việc Chúa bỏ rơi và trừng phạt người La Mã, Heraclius đã sửa lại thiết kế của đồng tiền xu. Trong khi hình ảnh bán thân của Hoàng đế ở mặt phải vẫn như cũ, mặt trái những đồng xu mới, được đúc với số lượng lớn và với những mệnh giá mới, là hình ảnh một cây thập giá trên các bậc thềm: Cuộc chiến chống lại những người Ba Tư không là gì khác ngoài cuộc chiến bảo vệ đức tin vào Thiên Chúa*.

Trong ngắn hạn, những biện pháp này không đạt được gì nhiều. Sau khi đã chiếm được Palestine, quân Ba Tư quay sang đồng bằng sông Nile, chiếm Alexandria vào năm 619*. Trong không đầy hai năm, Ai Cập - rổ bánh mì của Địa Trung Hải và nền tảng của nền kinh tế nông nghiệp La Mã trong sáu thế kỷ - thất thủ. Tiếp theo là Tiểu Á, bị tấn công vào năm 622. Dù những tiến triển này bị ngăn lại trong một thời gian, nhưng tới năm 626, quân đội Ba Tư đã đóng trại ở nơi họ có thể nhìn thấy những bức tường thành Constantinople. Như thể còn chưa đủ tệ cho La Mã, vị Shah kết liên minh với những người du mục Avar đã tràn ngập vùng Balkan và hành quân về thành phố thủ đô từ phía bắc. Giờ tất cả những gì còn lại ngăn cách Đế quốc La Mã với sự hủy diệt hoàn toàn là những bước tường thành của Constantine vĩ đại - Constantinople, La Mã mới. Tận diệt đã ở rất gần, và có vẻ như là không thể nào tránh khỏi.

Tuy nhiên, vận may đã đến với Heraclius. Những nỗ lực chiếm thành phố lúc đầu thất bại và các cuộc tấn công sau đó bị đẩy lui dễ dàng. Quyết tâm của kẻ thù bắt đầu lung lay, trước hết là ở những người Avar. Vì phải chật vật tìm các đồng cỏ cho bầy ngựa của họ, những người du mục rút lui khi các khác biệt trong bộ lạc đe dọa làm xói mòn quyền hành nơi thủ lĩnh của họ. Những người Ba Tư cũng lui quân không lâu sau đó, một phần vì tin tức về các cuộc tấn công của người Turk vào Caucasus khiến họ phải chú ý: Sự mở rộng lãnh thổ ấn tượng đã kéo căng các nguồn lực, khiến những vùng đất mới chinh phục trở nên dễ tổn thương một cách nguy hiểm - và những người Turk biết điều này. Constantinople đã thoát nạn trong gang tấc*.

Trong một cuộc phản công đáng kinh ngạc, Heraclius, người đã từng lãnh đạo quân đội đế chế ở Tiểu Á trong cuộc vây hãm thủ đô của ông, giờ truy quét quyết liệt những kẻ thù đang tháo chạy. Đầu tiên Hoàng đế nhắm vào Caucasus, nơi ông gặp Khả Hãn của người Turk và nhất trí lập một liên minh - trao cho ông không biết bao là tước hiệu và quà tặng, và đề nghị gả con gái, Eudokia, cho ông ta để chính thức hóa quan hệ hữu hảo*. Hoàng đế La Mã sau đó bất chấp mọi cảnh báo và di chuyển về phía nam, đè bẹp một đạo quân Ba Tư lớn gần Nineveh (thuộc Bắc Iraq ngày nay) vào mùa thu năm 627, trước khi tiến nhanh về Ctesiphon trong lúc mọi sự kháng cự tan rã.

Giới lãnh đạo Ba Tư bắt đầu rạn nứt trước áp lực. Khusraw bị sát hại, trong khi con trai và người kế vị của ông, Kavad, xin dàn xếp ngay lập tức với Heraclius*. Hoàng đế La Mã hài lòng với những lời hứa về lãnh thổ cùng với danh tiếng và rút về Constantinople, để lại sứ thần của mình để nhất trí các điều khoản, bao gồm việc trả lại cho La Mã các lãnh thổ đã bị chiếm đóng trong các cuộc chiến trước đó - đồng thời trao trả những gì còn lại của cây Thánh giá Thật đã bị lấy khỏi Jerusalem vào năm 614*. Điều đó đánh dấu một chiến thắng ngoạn mục và áp đảo hoàn toàn cho La Mã.

Tuy nhiên, mọi chuyện chưa kết thúc ở đó, bởi một con bão đã âm ỉ từ lâu sắp sửa đẩy Ba Tư đến bờ vực sụp đổ. Vị tướng dày dạn trên chiến trường, Shahrbarāz, người đã đạo diễn cuộc tấn công sấm sét vào Ai Cập, phản ứng lại với sự đảo ngược vận số bằng cách mưu toan đoạt ngai vàng. Với việc vận mệnh của Ba Tư đang lung lay và đường biên giới phía đông yếu ớt trước những cuộc tấn công của những kẻ cướp phá người Turk, toan tính của Shahrbarāz có vẻ là không thể cưỡng lại. Khi cuộc đảo chính tăng tốc, viên tướng thương lượng trực tiếp với Heraclius để được La Mã ủng hộ cuộc bạo loạn của ông, ông rút ra khỏi Ai Cập và tiến quân về Ctesiphon với sự ủng hộ của Hoàng đế La Mã.

Khi tình hình ở Ba Tư ngày càng sáng tỏ, Heraclius ăn mừng nhiệt tình sự đảo ngược số phận khó tin đã giúp ông củng cố mạnh mẽ uy tín của mình. Ông đã đặt cược lớn vào tôn giáo để xây dựng sự ủng hộ và củng cố quyết tâm trong những thời khắc đen tối của đế quốc. Cuộc tấn công của Khusraw được giải thích là một cuộc tấn công trực diện vào Thiên Chúa giáo, điều đã được nhấn mạnh đầy kịch tính trong một vở tuồng diễn trước quân đội hoàng gia, trong đó có việc đọc lớn một lá thư được cho là do chính tay vị Shah viết: Lá thư không chỉ lăng mạ cá nhân Heraclius, mà còn giễu nhại sự bất lực của vị Chúa của những người Thiên Chúa giáo*. Người La Mã đã bị thách thức chiến đấu cho những gì họ tin tưởng: Đây là một cuộc chiến tranh tôn giáo.

Bởi thế, có lẽ không có gì ngạc nhiên khi chiến thắng của La Mã dẫn tới những cảnh tượng xấu xí. Sau khi Heraclius dẫn đầu đoàn quân tiến vào Jerusalem với đầy đủ nghi lễ vào tháng Ba - 630 và khôi phục lại các mảnh Thánh giá Thật, trả cho nhà thờ Mộ Thánh, người Do Thái được cho là sẽ bị bắt phải rửa tội, hình phạt cho vai trò của họ khi thành phố thất thủ 16 năm trước; những ai bỏ trốn bị cấm quay lại trong phạm vi cách Jerusalem 5 km*. Những người Thiên Chúa giáo ở phương Đông với niềm tin bị coi là không tuân thủ cũng trở thành mục tiêu của những quan chức đế chế, buộc phải từ bỏ các lập trường giáo lý lâu đời và phải chấp nhận những giáo lý của Thiên Chúa giáo chính thống đã được hợp lý hóa mà nay tuyên bố có bằng chứng mạnh mẽ rằng chỉ riêng họ mới thực sự được ban ân điển của Chúa*.

Điều này thật khó chịu với giáo hội ở Ba Tư, vốn đã không nhìn mặt các đồng đạo phương Tây trong hơn một thế kỷ, và các giáo sĩ cấp cao của họ ngày càng coi mình là những người truyền tải đức tin đích thực - trái với giáo hội ở phương Tây vốn đã băng hoại một cách có hệ thống bởi những giáo lý sai lệch. Như những giám mục ở Ba Tư nói khi họ gặp nhau vào năm 612, đủ kiểu dị giáo đã xuất hiện ở Đế quốc La Mã - không như Ba Tư, nơi mà “chưa bao giờ xuất hiện tình trạng dị giáo”*. Vì thế khi Heraclius “khôi phục giáo hội với dòng chính thống” ở Edessa và chỉ thị trục xuất những người Thiên Chúa giáo phương Đông vốn đã hành đạo ở đó trong quá khứ, có vẻ như kế hoạch của ông là cải đạo toàn bộ Ba Tư - một ý tưởng mà Heraclius có lẽ tích cực ấp ủ kể từ khi số phận thay đổi đầy kịch tính. Và ý tưởng đó là cải đạo sang kiểu La Mã, Thiên Chúa giáo của phương Tây*.

Thứ tôn giáo áp đảo, trỗi dậy trở lại, được Constantinople ủng hộ đó đã quét sạch mọi thứ phía trước nó. Hậu quả phi thường của những biến cố này là việc hàng loạt các ý tưởng cũ lung lay. Khi dịch hạch bùng phát ở Ctesiphon, mà các nạn nhân bao gồm cả vị Shah Kavad, có vẻ rõ ràng là Hỏa giáo chỉ là ảo tưởng: Thiên Chúa giáo là đức tin chân chính, và những người theo Thiên Chúa giáo đã được tưởng thưởng*. Trong bầu không khí hân hoan cao độ, một lời đồn đại mới đang được lan truyền. Nó tới từ phương Nam, sâu trong bán đảo Ả Rập. Vùng đất này không bị đụng tới trong cuộc chiến vừa qua giữa La Mã và Ba Tư, nhưng điều đó không có nghĩa là nó không bị ảnh hưởng bởi những cuộc đụng đầu kỳ vĩ diễn ra cách đó hàng trăm dặm. Thật ra, phần tây nam của bán đảo Ả Rập từ lâu đã là nơi đối đầu giữa hai đế quốc, nơi không đầy một thế kỷ trước, Vương quốc Ḥimyar và các thành phố Mecca, Medina đã ủng hộ Ba Tư chống lại một liên minh Thiên Chúa giáo của các lực lượng từ Constantinople và kình địch không đội trời chung của Ḥimyar ở vùng Hồng Hải, Ethiopia*.

Đây là một khu vực mà các đức tin đã thay đổi, thích nghi và cạnh tranh với nhau liên tục trong suốt gần một thế kỷ. Nơi từng là một thế giới đa thần với rất nhiều thần thánh, thần tượng và niềm tin đã nhường chỗ cho tư tưởng độc thần và các ý tưởng về một vị thần duy nhất, toàn năng. Những nơi thờ tự đa thần cũng bị đẩy ra bên lề tới mức một sử gia tuyên bố rằng ngay trước khi Hồi giáo nổi lên, tư tưởng đa thần truyền thống “đang chết dần chết mòn”. Thay vào đó là những ý tưởng Do Thái và Thiên Chúa giáo về một vị Chúa Trời duy nhất, toàn năng - cũng như các thiên thần, thiên đường, lễ cầu nguyện và những nghi thức bố thí có thể tìm thấy trong các văn bia bắt đầu xuất hiện khắp bán đảo Ả Rập vào cuối thế kỷ 6 và đầu thế kỷ 7*.

Chính ở vùng này, khi chiến tranh diễn ra dữ dội ở phương Bắc, một lái buôn tên là Muḥammad, thành viên của dòng họ Banū Hāshim thuộc bộ lạc Quraysh, đã lui vào một hang động cách thành phố Mecca không xa để suy tưởng. Theo truyền thống Hồi giáo, vào năm 610, ông bắt đầu nhận được hàng loạt sự khải thị từ Chúa Trời. Muḥammad nghe thấy một giọng nói ra lệnh cho ông đọc lại câu “nhân danh Chúa Trời của các người!”*. Hoảng loạn và bối rối, ông rời hang động, nhưng thấy một người “đôi chân sải ngang bầu trời” và một giọng nói vang dội tới chỗ ông: “A Muḥammad, ngươi là nhà tiên tri của Chúa và ta là Jibril”*. Hàng loạt bài kinh ông thuộc lòng trong những năm sau đó được viết ra lần đầu tiên vào giữa thế kỷ 7 thành một văn bản duy nhất - Kinh Qurān*.

Chúa đã cử tới các tông đồ, Muḥammad được thiên thần Jibril (hay Gabriel) thông báo như thế, nhằm truyền đi Tin Lành và cảnh báo*. Muḥammad đã được lựa chọn để làm người đưa tin của Đấng Toàn năng. Ông được thông báo rằng thế giới quá tăm tối, quá nhiều thứ đáng sợ và mối nguy của sự diệt vong đã ở rất gần. Ông được hối thúc hãy nhắc lại thông điệp thiêng liêng bởi khi ta làm như thế ta “tìm kiếm sự trú ngụ trong [Allah] trước quỷ Satan bị nguyền rủa: Hắn không hề có quyền hành gì với những người tin tưởng và đặt lòng tin của họ nơi Chúa Trời của họ”*. Chúa Trời đầy lòng cảm thông và xót thương, Muḥammad liên tục được nhắc nhở như thế, nhưng Người cũng nghiêm khắc trong việc trừng phạt những kẻ nào không tuân theo Người*.

Những nguồn tài liệu liên quan tới Hồi giáo thời kỳ đầu phức tạp và đặt ra nhiều vấn đề nghiêm trọng trong việc diễn giải*. Xác lập được cách thức các động cơ chính trị đương thời và sau đó định hình câu chuyện của Muḥammad và những thông điệp mà ông nhận được là không dễ - và hơn thế nữa, là một vấn đề gây ra tranh luận gay gắt giữa các học giả hiện đại. Lấy ví dụ, khó mà hiểu được rõ ràng lòng tin có vai trò gì trong việc định hình những thái độ và biến cố, không chỉ bởi đã có sự phân biệt rất sớm, ngay từ giữa thế kỷ 7, giữa tín đồ (mu'minūn) và những người tham gia sau và tuân theo quyền hành của họ (muslimūn). Các tác giả sau này tập trung kỹ vào vai trò của tôn giáo và nhấn mạnh vào không chỉ quyền lực của sự khải huyền mang tính tâm linh mà cả sự đoàn kết của những người Ả Rập vốn đã tác động tới cuộc cách mạng - kết quả là, nói những cuộc chinh phục trong giai đoạn này là của “người Hồi giáo” thì cũng không đầy đủ như gọi đó là của “người Ả Rập” vậy. Hơn nữa, các bản sắc không chỉ thay đổi sau giai đoạn này, mà cả trong giai đoạn này nữa - và tất nhiên chúng ta dựa vào quan sát của những người đương thời để có các nhãn dán đó ngay từ đầu.

Chân dung Muḥammad

Tuy nhiên, cho dù ngay cả việc thiết lập một chuỗi sự kiện chắc chắn là điều rất rối rắm, vẫn có sự thừa nhận rộng rãi là Muḥammad không phải là nhân vật duy nhất ở bán đảo Ả Rập vào đầu thế kỷ 7 nói về một vị Chúa Trời duy nhất, bởi có những “nhà tiên tri nhái” khác cũng nổi lên chính trong giai đoạn các cuộc chiến tranh Ba Tư-La Mã. Những tầm nhìn mang tính cứu thế và tiên tri đáng chú ý nhất tỏ ra giống một cách đáng kinh ngạc với tầm nhìn của Muḥammad - hứa hẹn sự khải huyền từ thiên thần Gabriel, chỉ ra những con đường tới được sự cứu chuộc và trong một số trường hợp đưa ra những tài liệu thiêng để ủng hộ cho tuyên bố của họ*. Đó là một thời kỳ mà các nhà thờ và thánh đường Thiên Chúa giáo bắt đầu xuất hiện trong địa phận và xung quanh Mecca, như thể hiện rõ qua hồ sơ khảo cổ học, cũng qua đó mà ta có các bằng chứng về những hình tượng và nghĩa địa của một đám dân chúng mới vừa cải đạo. Cuộc cạnh tranh giành lấy trái tim, đầu óc và linh hồn thật gay gắt trong vùng ở giai đoạn này*.

Cũng có sự nhất trí ngày càng tăng rằng Muḥammad giảng đạo cho một xã hội đang trải qua suy thoái kinh tế trầm trọng, hậu quả của những cuộc chiến tranh Ba Tư-La Mã*. Cuộc đối đầu và việc quân sự hóa trên thực tế của La Mã và Ba Tư đã có tác động quan trọng tới thương mại bắt nguồn từ Hijaz và đi qua nơi này. Với chi tiêu của chính quyền cho quân đội và áp lực liên tục lên những nền kinh tế nội địa phải ủng hộ nỗ lực chiến tranh, mức cầu cho hàng hóa xa xỉ hẳn đã sụt giảm nghiêm trọng. Thực tế là các thị trường truyền thống, trên hết là các thành phố ở Levant và ở Ba Tư, mắc kẹt trong chiến tranh càng gây thêm sức ép lên nền kinh tế của vùng Nam Ả Rập*.

Ít ai cảm thấy thiệt hại rõ ràng như bộ lạc Quraysh ở Mecca mà các đoàn thương lái của họ mang theo vàng và những hàng hóa quý giá khác tới Syria đã trở thành huyền thoại. Họ cũng mất luôn hợp đồng béo bở cung ứng da thuộc mà quân đội La Mã cần để làm yên ngựa, dây đeo ủng và dây buộc khiên, thắt lưng và những món phụ tùng khác*. Đời sống của họ hẳn cũng đã bị đe dọa hơn nữa do sự suy giảm số người hành hương tới thăm thánh địa, một đền thờ thiêng dành cho các vị thần dị giáo nằm ở Mecca. Khu này tập trung rất nhiều tượng thần - được cho là bao gồm một tượng “của Abraham trong vai một ông lão” - nhưng quan trọng nhất trong đó là một bức tượng đá mã não đỏ hình một người đàn ông với cánh tay phải bằng vàng và bảy mũi tên thiêng xung quanh*. Là những người bảo vệ cho Mecca, nhà Quraysh đã làm ăn khấm khá nhờ bán lương thực, nước uống và thực hiện nghi lễ cho khách hành hương. Do những biến cố đảo lộn ở Syria và Lưỡng Hà có tác động rất xa và làm gián đoạn trong quá nhiều phương diện của đời sống hằng ngày nên không có gì ngạc nhiên khi những cảnh báo của Muḥammad về ngày tận thế sắp đến đã gây ấn tượng cực kỳ mạnh mẽ.

Việc giảng đạo của Muḥammad chắc chắn đã gặp được một vùng đất màu mỡ. Ông đưa ra một lời giải thích can đảm và nhất quán về những gian khổ của sự đảo lộn vừa qua với nhiệt tình và lòng tin ghê gớm. Những Tin Lành mà ông nhận được không chỉ cực kỳ mạnh mẽ, mà cả những cảnh báo từ ông cũng thế. Những ai theo lời dạy của ông sẽ thấy rằng đất đai của họ giàu có và bội thu; những ai không tuân theo sẽ phải chịu cảnh mất mùa*. Sự cứu chuộc về tâm linh sẽ mang tới những phần thưởng về kinh tế. Có rất nhiều thứ để giành lấy: Người có đức tin sẽ lên được thiên đường, nơi những khu vườn được tưới bằng nước ngọt tinh khiết, bởi “những dòng sông rượu ngon cho những ai uống rượu, và những dòng sông mật ong trong suốt”. Người có đức tin sẽ được tưởng thưởng bằng đủ loại hoa trái, và đồng thời sẽ nhận được sự tha thứ của Chúa Trời*.

Những ai chối bỏ giáo lý thiêng liêng sẽ phải đối mặt với không chỉ tận thế và tai họa mà cả sự nguyền rủa: Kẻ nào tiến hành chiến tranh với những người đi theo ông sẽ đau khổ cùng cực và không nhận được sự xót thương. Họ sẽ bị hành hình hoặc đóng đinh lên thập giá, bị chặt chân tay hoặc bị trục xuất: Những kẻ thù của Muḥammad là kẻ thù của Chúa; họ sẽ phải hứng chịu một số phận kinh khủng*, số phận này bao gồm việc da họ sẽ bị lửa thiêu đốt, rồi thay bằng da mới cũng sẽ chịu số phận tương tự, để đau đớn và thống khổ sẽ không bao giờ dứt*. Những ai không có đức tin sẽ “bị lưu đày dưới địa ngục mãi mãi, và sẽ phải uống nước nóng đến xé nát ruột gan”*.

Thông điệp cực đoan và tàn nhẫn này gặp phải sự chống đối dữ dội từ giới tinh hoa bảo thủ ở Mecca, những người nổi giận vì nó chỉ trích những cách hành đạo và niềm tin đa thần*. Muḥammad buộc phải chạy tới Yathrib (sau này được đặt tên lại là Medina) vào năm 622 để trốn thoát sự truy bức; cuộc trốn chạy này, sau này được gọi là hijra, trở thành khoảnh khắc khai sinh của lịch sử Hồi giáo, năm zero trong lịch Hồi giáo. Như các tư liệu bằng giấy papyrus được tìm thấy gần đây cho thấy rõ, đó là thời điểm mà việc giảng đạo của Muḥammad khai sinh một tôn giáo mới và một bản sắc mới*.

Ở trung tâm của bản sắc mới này là một ý tưởng mạnh mẽ về sự đoàn kết. Muḥammad tích cực tìm cách kết hợp nhiều bộ lạc ở miền Nam Ả Rập thành một khối duy nhất. Những người Byzantine và Ba Tư từ lâu đã thao túng các kình địch địa phương và xúi các thủ lĩnh chống đối lẫn nhau. Sự bảo trợ và tiền bạc giúp tạo ra hàng loạt các chư hầu và giới tinh hoa bị cai trị và được tưởng thưởng với những khoản chi trả từ Rome và Ctesiphon. Cuộc chiến khốc liệt đã làm lung lay hệ thống đó. Xung đột kéo dài đồng nghĩa một số bộ lạc bị tước mất nguồn ‘‘ba mươi pound* vàng mà họ thường nhận qua khoản tiền lãi nhờ buôn bán với Đế quốc La Mã”. Tệ hơn nữa, những yêu cầu của họ để đổi lấy việc đáp ứng các nghĩa vụ của mình bị phớt lờ. “Hoàng đế còn chẳng có tiền trả lương cho binh lính của ngài”, một tay đặc sứ tuyên bố, “chứ đừng nói đến đám chó chết [các người] ”. Khi một phái bộ khác nói với đám dân bộ lạc rằng triển vọng thương mại tương lai giờ rất hạn chế, ông ta bị giết và bị khâu vào trong một con lạc đà. Không lâu sau đó các bộ lạc tự mình định đoạt. Câu trả lời là “tàn phá đất đai của bọn La Mã” để báo thù*.

Bởi thế, không phải vô cớ mà đức tin mới này được rao giảng bằng ngôn ngữ địa phương. Hãy coi này, một đoạn trong Kinh Qurān nói; đây là những lời từ cõi trên - bằng tiếng Ả Rập*. Những người Ả Rập đã có tôn giáo riêng của họ, một tôn giáo tạo ra một bản sắc mới. Đây là một đức tin được thiết kế cho dân chúng bản địa, dù là du mục hay ở thành thị, dù là thành viên của bộ lạc nào, và bất chấp nền tảng chủng tộc hay ngôn ngữ. Rất nhiều từ vay mượn từ tiếng Hy Lạp, Aramaic, Syriac, Hebrew và Ba Tư trong Kinh Qurān, văn bản ghi lại những lời khải thị được trao cho Muḥammad, chỉ ra một môi trường đa ngữ mà việc nhấn mạnh vào sự giống nhau, chứ không phải khác biệt, mới là quan trọng*. Đoàn kết là một tín lý cốt lõi và là lý do chính cho thành công ngay lập tức của Hồi giáo. “Đừng để có hai tôn giáo ở Ả Rập” là những lời cuối cùng của Muḥammad, theo tìm hiểu của một học giả Hồi giáo tiếng tăm viết vào thế kỷ 8*.

Những triển vọng của Muḥammad không có vẻ hứa hẹn khi ông trốn lánh ở Yathrib, với một nhóm nhỏ những người theo ông từ sớm. Những nỗ lực truyền đạo và tăng thêm umma - cộng đồng những người có đức tin - diễn ra chậm chạp và tình hình đầy hiểm nguy khi các lực lượng từ Mecca đang tiến tới gần nhằm tấn công vị thầy giảng phản loạn. Muḥammad và những người theo ông đã quay sang đấu tranh vũ trang, nhắm vào các đoàn lữ hành trong hàng loạt cuộc tập kích ngày càng tham vọng. Động lực của họ tăng lên nhanh chóng. Thành công trước số lượng người đông hơn và bất chấp sự chênh lệch, chẳng hạn như trận Badr vào năm 624, mang tới bằng chứng thuyết phục rằng Muḥammad và người của ông nhận được sự bảo vệ thiêng liêng; tương tự như thế, những chiến lợi phẩm hậu hĩnh khiến những kẻ bàng quan cũng phải chú ý. Một vòng thương lượng căng thẳng với những thành viên đứng đầu của bộ lạc Quraysh ở Mecca cuối cùng dẫn tới một hiểu biết chung, mà sau này được gọi là Hiệp ước al-Ḥudaybiya, theo đó sẽ có mười năm đình chiến giữa Mecca và Yathrib và dỡ bỏ những hạn chế áp đặt lên những người ủng hộ Muḥammad, số lượng người cải đạo giờ bắt đầu tăng nhanh.

Khi số người theo đạo mới tăng lên, khát vọng và tham vọng của họ cũng thế. Điều tối quan trọng lúc này là thiết lập một trung tâm tôn giáo rõ ràng. Những tín hữu trước đó đã được yêu cầu quay mặt về Jerusalem khi họ cầu nguyện. Tuy nhiên, vào năm 628, sau một lần khải thị nữa, có tuyên bố rằng hướng dẫn lúc đầu chỉ là thử nghiệm và giờ sẽ được chỉnh sửa: Hướng, hay qibla, mà người ta quay mặt về khi cầu nguyện giờ không đâu khác ngoài Mecca*.

Không chỉ như thế, Kaba, tâm điểm cũ của tôn giáo đa thần, dị giáo ở Ả Rập, được xác định là cột mốc cho người cầu nguyện và những đoàn hành hương trong thành phố. Người ta tiết lộ rằng điều này là do Ishmael sắp xếp, ông là con trai của Abraham và được cho là tổ tiên của mười hai bộ lạc Ả Rập. Những du khách tới thành phố được yêu cầu đi quanh khu đất thiêng, gọi vang tên Chúa Trời. Khi làm thế, họ sẽ hoàn thành mệnh lệnh của Ishmael rằng mọi người phải tới Ả Rập và từ những vùng đất xa xôi, trên lưng lạc đà và đi bộ, để hành hương tới nơi mà một hòn đá đen ở trung tâm của đài tưởng niệm đã được một thiên thần mang tới từ trời cao*. Bằng cách xác nhận rằng Kaba là đất thánh, sự kết nối với quá khứ được thiết lập, tạo ra một cảm giác quen thuộc và mạnh mẽ về văn hóa. Ngoài những lợi ích tâm linh mà đức tin mới đưa ra, có những lợi thế rõ ràng trong việc xác lập Mecca là một trung tâm tôn giáo cao hơn tất thảy - về chính trị, kinh tế và văn hóa. Điều đó đã giải tỏa những xung đột với dòng họ Quraysh tới mức những thành viên cấp cao của bộ lạc này đã cam kết trung thành với Muḥammad - và với Hồi giáo.

Thiên tài của Muḥammad trong vai trò một thủ lĩnh không dừng ở đó. Với những rào cản và sự chống đối đang tan biến ở Ả Rập, các lực lượng viễn chinh được cử đi để tận dụng những cơ hội mở ra ở những nơi khác, những cơ hội quá tốt không thể bỏ lỡ. Thời điểm cũng đã không thể tốt hơn: Từ năm 628 tới 632, sự sụp đổ đầy kịch tính của Ba Tư càng trở nên tồi tệ khi tình trạng vô chính phủ bén rễ. Trong giai đoạn ngắn ngủi này, có tới sáu vị vua tuyên bố là người cai trị; một sử gia nhiều tư liệu người Ả Rập sau này nói con số là tới tám người - thêm vào hai nữ hoàng nữa*.

Thành công này đã thu hút những người ủng hộ mới, với số lượng ngày càng tăng khi mà các thành phố, thị trấn và làng mạc ở biên giới phía nam Ba Tư dần bị nuốt gọn. Đó là những vùng không quen với việc tự vệ và đầu hàng trước dấu hiệu áp lực đầu tiên. Điển hình là thị trấn al-Ḥīra (nằm ở vùng nay là Trung Nam Iraq), đã thất thủ ngay lập tức, đồng ý trả tiền cho những kẻ tấn công để được bảo đảm hòa bình*. Hoàn toàn mất tinh thần chiến đấu, những tư lệnh cấp cao của Ba Tư cũng xin nộp tiền cho đoàn quân Ả Rập đang tiến lên, “với điều kiện là họ sẽ rời đi”*.

Đảm bảo được những nguồn lực lớn hơn là quan trọng, bởi không chỉ các phần thưởng tâm linh là điều lôi kéo mọi người đi theo Hồi giáo. Kể từ khi Muḥammad xuất hiện, một viên tướng dường như đã nói với người đồng cấp Sasanian của ông ta, “chúng tôi không còn tìm kiếm những lợi lộc trần tục nữa”; những cuộc viễn chinh giờ đã thành cuộc truyền bá lời Chúa*. Thật rõ ràng, nhiệt tình truyền đạo là tối quan trọng với Hồi giáo thời kỳ đầu. Nhưng cũng quan trọng không kém là cách thức chia sẻ chiến lợi phẩm và tiền bạc đầy sáng tạo của họ. Sẵn sàng ban phát lợi ích vật chất đổi lấy lòng trung thành và sự tuân phục, Muḥammad tuyên bố rằng những hàng hóa thu được từ những kẻ không có đức tin sẽ được trao cho các tín hữu*. Điều này đã gắn kết chặt chẽ những lợi ích kinh tế và tôn giáo*.

Những ai cải sang đạo Hồi từ sớm được tưởng thưởng với phần chia lớn hơn trong những phần thưởng đó, trong một hệ thống đa cấp đầy ấn tượng. Điều này được chính thức hóa vào đầu những năm 630 với việc tạo ra dīwān, một văn phòng chính thức để giám sát sự phân chia chiến lợi phẩm. Một tỉ lệ 20% được trao cho nhà lãnh đạo của các tín hữu, Caliph, nhưng phần lớn được chia sẻ cho những người ủng hộ ông và những người tham gia vào các cuộc tấn công thắng lợi*. Những người theo đạo từ sớm hưởng lợi nhiều nhất từ những cuộc chinh phục mới, trong khi những người mới theo đạo thích thú tận hưởng những thành quả của chiến thắng. Kết quả là một động cơ cực kỳ hiệu quả thúc đẩy sự bành trướng.

Khi những đạo quân mới được thành lập tiếp tục thiết lập quyền hành chính trị và tôn giáo đối với những bộ lạc du mục vẫn được gọi chung là “dân sa mạc”, hay người Bedouin, họ xâm nhập rất sâu, kiểm soát thêm nhiều vùng lãnh thổ rộng lớn với tốc độ rất nhanh. Mặc dù biên niên sử các sự kiện thật khó tái lập một cách chắc chắn, nghiên cứu gần đây cho thấy một cách thuyết phục là sự mở rộng của Hồi giáo vào đất Ba Tư diễn ra vài năm sớm hơn ước đoán trước đây - vào lúc xã hội Sasanian đang tan vỡ từ năm 628 tới 632, thay vì sau khi xã hội này đã sụp đổ*. Việc định ngày lại này là quan trọng, bởi nó giúp xác định lại bối cảnh những tiến triển nhanh chóng ở Palestine, nơi mọi thành phố đã bị khuất phục vào giữa những năm 630 - bao gồm Jerusalem, vốn chỉ vừa được người La Mã đoạt lại mới đây*.

Cả La Mã và Ba Tư đáp lại mối đe dọa đó quá muộn. Trong trường hợp Ba Tư, một chiến thắng vang dội của người Hồi giáo ở Qādisiyyah vào năm 636 là một cú hích lớn cho các đội quân Ả Rập và cho sự tự tin vào Hồi giáo. Thực tế là hàng loạt quý tộc Ba Tư thất thủ trong trận chiến đã làm suy yếu nghiêm trọng sự kháng cự trong tương lai và đóng vai trò kết liễu một nhà nước vốn đã lung lay từ trước*. Phản ứng của La Mã cũng chẳng hiệu quả hơn. Một quân đoàn dưới quyền chỉ huy của Theodore, em trai Hoàng đế La Mã, bị đánh cho tan tác vào năm 636 trên sông Yarmuk, phía nam biển Galilee, sau khi ông đã đánh giá quá thấp quy mô, khả năng và quyết tâm của lực lượng Ả Rập*.

Trung tâm thế giới giờ mở toang. Hết thành phố này tới thành phố khác đầu hàng, khi các lực lượng tấn công bắt đầu đổ về chính Ctesiphon. Sau một cuộc vây hãm kéo dài, kinh đô thất thủ, ngân khố bị người Ả Rập chiếm giữ. Ba Tư đã rạn nứt vì những cú phản đòn ngoạn mục của La Mã, nhưng giờ nó bị những người theo Muḥammad thôn tính hoàn toàn. Động lực ngày càng mạnh mẽ hơn bởi một nhóm ô hợp gồm những người có đức tin đã chấp nhận những lời giảng của nhà tiên tri, cùng với những kẻ cơ hội và những kẻ ăn theo đi cùng họ với hy vọng về phần thưởng. Khi các lợi ích đã trùng khớp và thành công tiếp nối thành công, câu hỏi duy nhất giờ là Hồi giáo sẽ lan xa tới đâu.

5 Con đường hòa hợp

Thiên tài chiến lược và sự nhạy bén chiến thuật trên chiến trường đã giúp Muḥammad và những người đi theo ông đạt được hàng loạt thành công đáng kinh ngạc. Sự ủng hộ của bộ lạc Quraysh và tầng lớp tinh hoa chính trị đang thống trị Mecca cũng cực kỳ quan trọng, tạo ra nền tảng để thuyết phục các bộ lạc ở miền Nam Ả Rập lắng nghe và chấp thuận thông điệp của đức tin mới. Tương tự, những cơ hội mở ra cùng sự sụp đổ của Ba Tư đến thật đúng thời điểm. Nhưng hai lý do quan trọng khác cũng giúp giải thích cho chiến thắng của Hồi giáo vào đầu thế kỷ 7: sự ủng hộ từ những người Thiên Chúa giáo, và trên hết là sự ủng hộ của người Do Thái.

Trong một thế giới mà tôn giáo có vẻ là nguyên nhân xung đột và đổ máu, thật dễ bỏ qua những cách thức mà các tôn giáo lớn học hỏi và vay mượn lẫn nhau. Dưới con mắt của người hiện đại, Thiên Chúa giáo và Hồi giáo có vẻ chống đối nhau trực diện, nhưng trong những năm đầu cùng tồn tại, mối quan hệ giữa hai tôn giáo này tuy không thật hòa bình nhưng vẫn được khuyến khích một cách thân thiện. Quan hệ giữa Hồi giáo và Do Thái giáo còn gây ngạc nhiên hơn vì sự dung hợp lẫn nhau. Sự ủng hộ của người Do Thái ở Trung Đông là điều tối quan trọng để truyền bá và phổ biến rộng rãi lời của Tiên tri Muḥammad.

Dù tư liệu về lịch sử Hồi giáo giai đoạn đầu rất phức tạp, có thể thấy một chủ đề nhất quán không thể nhầm lẫn và rất đáng chú ý từ các tài liệu của thời kỳ này - dù là bằng tiếng Ả Rập, Armenia, Syriac, Hy Lạp hay Hebrew - cũng như từ bằng chứng khảo cổ: Muḥammad và những người theo ông đã hết sức nỗ lực để trấn an những nỗi sợ hãi của người Do Thái và Thiên Chúa giáo khi sự kiểm soát của người Hồi giáo mở rộng.

Khi Muḥammad phải lui về Yathrib ở miền Nam Ả Rập vào những năm 620, nài xin sự giúp đỡ của người Do Thái là một trong những chiến lược then chốt của ông. Đó là một thị trấn - và một vùng - thấm đẫm lịch sử Do Thái giáo và người Do Thái. Không đầy một thế kỷ trước, một nhà cai trị theo Do Thái giáo cuồng tín của Ḥimyar đã tổ chức việc truy bức có hệ thống thiểu số Thiên Chúa giáo, cho thấy rõ một mô thức rộng lớn của các liên minh vẫn còn vững chắc: Ba Tư đã tới hỗ trợ những người Ḥimyar chống lại liên minh của La Mã và Ethiopia. Muḥammad hăng hái dàn hòa với người Do Thái ở Nam Ả Rập - bắt đầu từ các trưởng lão ở Yathrib.

Những người Do Thái đứng đầu trong thị trấn, sau này được đặt tên lại là Medina, hứa ủng hộ Muḥammad đổi lấy lời hứa bảo vệ lẫn nhau. Điều này được chỉ ra trong một tài liệu chính thức tuyên bố rằng đức tin và tài sản của họ sẽ được người Hồi giáo tôn trọng hiện giờ và trong tương lai. Nó cũng vạch ra sự hiểu biết chung giữa Do Thái giáo và Hồi giáo: Những người theo cả hai tôn giáo này cam kết bảo vệ nhau trong tình huống một trong hai bên bị một bên thứ ba tấn công; người Hồi giáo sẽ không hại người Do Thái và sẽ không giúp đỡ kẻ thù của họ. Người Hồi giáo và Do Thái sẽ hợp tác với nhau, mở rộng “những lời khuyên nhủ và tư vấn chân thành” cho nhau*. Điều có ích là những khải thị của Muḥammad có vẻ không chỉ mang tính hòa giải mà còn quen thuộc: Lấy ví dụ, có rất nhiều điểm chung với Kinh Cựu ước, ít ra là trong sự sùng kính các nhà tiên tri và đặc biệt là Abraham, và có cơ sở chung rõ ràng cho những ai cự tuyệt địa vị đấng cứu rỗi của Jesus. Hồi giáo không chỉ không phải là một mối đe dọa với Do Thái giáo; nó còn có những yếu tố có vẻ hoàn toàn ăn khớp với Do Thái giáo*.

Tin tức nhanh chóng lan đi trong những cộng đồng Do Thái rằng Muḥammad và những người theo ông là đồng minh của họ. Một tài liệu khác thường được viết ở Bắc Phi vào cuối những năm 630 ghi nhận tin tức về những bước tiến của người Ả Rập được người Do Thái chào đón ở Palestine, vì điều đó đồng nghĩa với việc giảm bớt sự kiểm soát của quyền lực La Mã - và Thiên Chúa giáo - với vùng này. Có những lời đồn đoán nóng sốt rằng những gì đang diễn ra có thể là sự hiện thực hóa những lời tiên tri cổ xưa: “Họ nói rằng nhà tiên tri đã xuất hiện, cùng với những người Saracen, và rằng ngài tuyên bố sự xuất hiện của người được lựa chọn, bậc Chúa Cứu thế sắp tới”*. Một số người Do Thái kết luận rằng điều này cho thấy sự xuất hiện của Đấng Cứu thế - thật vừa đúng lúc để chứng tỏ rằng Jesus Christ là một trò lừa đảo và rằng những ngày cuối cùng của con người đã đến*. Tuy nhiên, không phải tất cả mọi người đều thấy thuyết phục. Như một giáo trưởng Do Thái giáo học cao hiểu rộng đã nói, Muḥammad là một nhà tiên tri giả hiệu, “vì những nhà tiên tri thì không cầm kiếm trên tay”*.

Thực tế là có những tài liệu khác nói rằng người Ả Rập được người Do Thái chào đón như những người giải phóng họ khỏi sự cai trị của La Mã đã cung cấp bằng chứng xác nhận quan trọng về những tương tác tích cực trong vùng với sự nổi lên của Hồi giáo. Một tài liệu về giai đoạn này được viết một thế kỷ sau đó kể chuyện một thiên thần đã tới gặp Giáo trưởng Shim’on b. Yoḥai bởi ông thấy giận dữ vì những đau khổ mà người Do Thái phải hứng chịu sau khi Heraclius giành lại Jerusalem và buộc họ phải rửa tội cũng như truy bức họ. “Làm sao chúng con biết [người Hồi giáo] là sự cứu rỗi cho chúng con”, ông đã hỏi. “Đừng sợ”, thiên thần trấn an ông, bởi Chúa Trời “sắp sửa đưa vương quốc [của người Ả Rập] tới chỉ vì mục đích giải thoát các người khỏi sự tàn ác [của người La Mã]. Theo ý muốn của Ngài, Ngài sẽ mang tới cho họ một nhà tiên tri. Ông ấy sẽ chinh phục đất đai cho họ, và họ sẽ tới khôi phục lại vương quốc kỳ vĩ”. Muḥammad được coi là phương tiện để thỏa mãn những hy vọng cứu rỗi của người Do Thái. Đó là những vùng đất đã thuộc về các hậu duệ của Abraham - đồng nghĩa với sự đoàn kết giữa người Ả Rập và Do Thái*.

Còn có những lý do khác, mang tính chiến thuật để hợp tác với các đạo quân đang tiến tới. Ở Hebron chẳng hạn, người Do Thái đề nghị một thỏa thuận với những chỉ huy Ả Rập: “Hãy đảm bảo an ninh cho chúng tôi để chúng tôi sẽ có một địa vị tương đương quý vị”, và cho phép chúng tôi “có quyền xây dựng một giáo đường ở phía trước lối vào hang Machpelah” nơi Abraham được chôn cất; đổi lại, những nhà lãnh đạo Do Thái tuyên bố, “chúng tôi sẽ chỉ cho các vị một lối vào” nhằm vượt qua hệ thống phòng thủ bất khả chiến bại của thành phố*.

Sự ủng hộ của dân chúng địa phương là một yếu tố tối quan trọng cho thành công của người Ả Rập ở Palestine và Syria vào đầu những năm 630, như chúng ta đã thấy. Nghiên cứu gần đây với các nguồn tư liệu tiếng Hy Lạp, Syriac và Ả Rập cho thấy trong những ghi chép sớm nhất, sự có mặt của các đạo quân tấn công đã được người Do Thái hoan nghênh. Điều đó không có gì ngạc nhiên: Nếu chúng ta bóc dỡ những chi tiết thêm thắt và diễn giải ác ý sau này (chẳng hạn như tuyên bố rằng người Hồi giáo “đạo đức giả như quỷ sứ”), chúng ta đọc được rằng viên tư lệnh quân đội đã dẫn đoàn quân tới Jerusalem tiến vào Thành phố Thiêng trong bộ quần áo khiêm tốn của một người hành hương, hăng hái bày tỏ lòng sùng kính bên cạnh những người mà quan điểm tôn giáo rõ ràng được nhìn nhận là nếu không tương đồng, thì ít ra cũng không hoàn toàn khác biệt*.

Có những nhóm khác ở Trung Đông không ảo tưởng về sự vươn lên của Hồi giáo. Khu vực này xét tổng thể vốn đầy những kẻ không chịu tuân phục về tôn giáo. Có vô số giáo phái Thiên Chúa giáo có vấn đề với những quyết định đưa ra ở các cộng đồng hay phản đối các giáo lý mà họ coi là dị giáo. Điều này đặc biệt đúng ở Palestine và Sinai, nơi có nhiều cộng đồng Thiên Chúa giáo phản đối bằng vũ lực những kết luận của Công đồng Chalcedon năm 451 về ý nghĩa chính xác của bản chất thánh linh của Jesus Christ, và kết quả là họ trở thành mục tiêu cho sự truy bức chính thức*. Những nhóm Thiên Chúa giáo này bản thân cũng chẳng khá hơn chút nào sau khi Heraclius giành lại lãnh thổ một cách ngoạn mục từ tay người Ba Tư nhờ vào điệu bộ tôn giáo chính thống dứt khoát đi kèm với những cuộc chinh phạt phản kích.

Như thế, một số người nhìn nhận thành công là phương tiện để hướng tới mục đích, nhưng cũng đáng thông cảm về mặt tôn giáo. Một chỉ huy Ả Rập tinh khôn muốn cai trị thành phố Dasen đã nói với John xứ Dasen, thủ phủ của Nisibis, rằng nếu John ủng hộ ông, đổi lại ông sẽ không chỉ giúp giáo sĩ này lật đổ nhân vật lãnh đạo ở giáo hội Thiên Chúa giáo phương Đông, mà còn đưa John vào vị trí đó*. Một lá thư được gửi đi vào những năm 640 từ một giáo sĩ nhiều ảnh hưởng cho biết những nhà cai trị mới không chỉ không chống lại những người Thiên Chúa giáo, “mà thậm chí còn khen ngợi tôn giáo của chúng ta, vinh danh các linh mục, tu viện và những vị thánh của Đức Chúa chúng ta”, và trao những quà tặng cho các định chế tôn giáo*.

Trong bối cảnh này, những thông điệp của Muḥammad và những người theo ông đã giành được tình hữu nghị của dân Thiên Chúa giáo địa phương. Một mặt, những cảnh báo ghê gớm của đạo Hồi với đa thần giáo và việc thờ phụng ngẫu tượng rõ ràng gần gũi với những người Thiên Chúa giáo, mà bản thân giáo lý của họ cũng phản ánh chính xác các quan điểm đó. Một cảm giác đồng đạo cũng được củng cố qua một loạt các nhân vật quen thuộc như Moses, Noah, Job và Zachariah, những người xuất hiện trong Kinh Qurān bên cạnh những tuyên bố rõ ràng rằng Chúa Trời là người đã trao kinh sách cho Moses và là người đã cử các tông đồ đi theo ông, giờ đang cử một nhà tiên tri nữa để loan đi lời của Người*.

Ý thức về lập trường chung với những người Thiên Chúa giáo và Do Thái được củng cố qua việc sử dụng các điểm tham chiếu quen thuộc và nêu bật những điểm giống nhau về tập tục và giáo lý. Chúa Trời đã chọn trao thông điệp không chỉ cho Muḥammad: “Trước đó, Ngài đã trao Kinh Torah và Kinh Phúc Âm để hướng dẫn nhân loại”, một đoạn trong Kinh Qurān viết*. Hãy nhớ những lời của các thiên thần nói với Mary, mẹ của Jesus, một đoạn khác nói. Nhắc lại Kinh Kính Mừng, cuốn sách thiêng của đạo Hồi dạy những lời “Chúa đã chọn bà [Mary]. Chúa đã khiến bà thanh sạch và nâng bà lên trên mọi phụ nữ. Mary, hãy tuân lời Chúa của bà; hãy cúi đầu xuống và kính thờ cùng những người thờ phụng”*.

Với những người Thiên Chúa giáo bị vướng vào các cuộc tranh luận về bản chất của Chúa Jesus và Ba Ngôi, điều đáng kinh ngạc nhất có lẽ là việc những khải thị của Muḥammad bao gồm một thông điệp cốt lõi vừa mạnh mẽ vừa đơn giản: Có một Đức Chúa; và Muḥammad là người truyền tin của Ngài*. Nó thật dễ hiểu và hòa hợp với cơ sở của đức tin Thiên Chúa giáo rằng Chúa là Đấng Toàn năng, và thỉnh thoảng các tông đồ được cử xuống để truyền đi thông điệp từ trên cao.

Những người Thiên Chúa giáo và Do Thái đã tranh luận với nhau về tôn giáo đều điên rồ, một đoạn khác trong Kinh Qurān viết: “các người không biết suy nghĩ sao?”*. Sự chia rẽ đó là do Satan gây ra, Muḥammad cảnh báo; không bao giờ được phép để sự bất đồng bám rễ - thay vì thế, hãy cùng gắn mình với Chúa và đừng bao giờ để bị chia rẽ*. Thông điệp của Muḥammad là thông điệp về sự hòa giải. Những tín hữu theo đức tin Do Thái hay theo Thiên Chúa giáo sống một cuộc đời lương thiện thì “không có gì phải sợ hãi hay tiếc nuối”, Kinh Qurān đã nói như thế không chỉ một lần*. Những ai tin vào một Đức Chúa Trời sẽ được vinh danh và tôn trọng.

Cũng có những tập tục và phán quyết có trước thời Muḥammad nhưng sau này gắn với Hồi giáo và được chính Nhà Tiên tri áp dụng. Lấy ví dụ, hình phạt chặt tay đối với tội trộm cắp và án tử hình cho những ai từ bỏ đức tin là những cách làm quen thuộc được người Hồi giáo tiếp nhận. Những yếu tố như bố thí, ăn chay, hành hương và cầu nguyện trở thành những thành phần trung tâm của đạo Hồi, hợp thành một cảm giác kế tục và quen thuộc*. Những sự giống nhau với Thiên Chúa giáo và Do Thái giáo sau này trở thành một đề tài nhạy cảm, được xử lý một phần nhờ tín điều cho rằng Muḥammad là người mù chữ. Điều này cách ly ông khỏi những tuyên bố rằng ông quen thuộc với việc thuyết giảng Kinh Torah và Kinh Thánh - bất chấp những người gần thời của ông nhận xét rằng ông là một người “có học thức”, biết cả Kinh Cựu ước và Tân ước*. Một số người còn đi xa hơn nữa, muốn tuyên bố rằng Kinh Qurān có cơ sở là một bản sao tập kinh giảng Thiên Chúa được viết bằng tiếng Aramaic, sau đó đã được hiệu chỉnh và sửa lại. Điều này - giống như nhiều tuyên bố thách thức hay bác bỏ truyền thống Hồi giáo - đã trở nên khét tiếng, dù nó không nhận được nhiều sự ủng hộ trong các sử gia hiện đại*.

Sự kiện người Thiên Chúa giáo và Do Thái là các nhóm ủng hộ cốt lõi trong giai đoạn đầu của sự bành trướng Hồi giáo giải thích tại sao một trong những đoạn Kinh Qurān ít ỏi liên quan đến các sự kiện đương thời khi Muḥammad còn sống đã nói tốt về người La Mã. Kinh Qurān nói người La Mã đã bị đánh bại, ý chỉ bất kỳ diễn biến nào trong hàng loạt thất bại kinh niên của họ trong các cuộc chiến với Ba Tư trước cuối những năm 620. “Nhưng chỉ trong vài năm, họ lại tự mình giành lấy chiến thắng: ý Chúa trước và sau đó là như thế”*. Có một điều là bảo đảm: Chúa không bao giờ thất hứa*. Thông điệp mang tính dung nạp, quen thuộc và có vẻ tìm cách hòa giải những tranh luận chia rẽ vốn đã đẩy người Thiên Chúa giáo ra bên rìa. Từ quan điểm của họ, Hồi giáo có vẻ dung nạp, hòa giải, và mang tới hy vọng làm dịu đi căng thẳng.

Thật vậy, các nguồn tư liệu đầy những ví dụ về người Thiên Chúa giáo ngưỡng mộ những gì họ thấy ở người Hồi giáo và quân đội Hồi giáo. Một văn bản vào thế kỷ 8 ghi nhận một nhà tu khổ hạnh Thiên Chúa giáo được cử tới quan sát kẻ thù và trở về đầy ấn tượng với trải nghiệm đó. “Tôi tới với quý vị từ một dân tộc thức cả đêm để cầu nguyện”, ông được cho là đã nói với những người đồng đạo của mình, “và kiêng cữ suốt ngày, luôn làm điều đúng và cấm chuyện sai quấy, là tu sĩ vào ban đêm, là sư tử vào ban ngày”. Điều đó có vẻ hoàn toàn là khen ngợi - và làm mờ đi lằn ranh giữa Thiên Chúa giáo và Hồi giáo. Thực tế là các ghi chép khác trong giai đoạn này nói về việc các tu sĩ Thiên Chúa giáo tiếp nhận những lời dạy của Muḥammad đã cung cấp một dấu hiệu khác cho thấy những khác biệt trong giáo lý không phải lúc nào cũng rõ ràng*. Sự khổ hạnh mà những người Hồi giáo ban đầu tán thành cũng dễ nhận ra và được ca ngợi, cung cấp một điểm tham chiếu mang tính văn hóa quen thuộc với thế giới Hy-La*.

Những nỗ lực hòa hợp với người Thiên Chúa giáo được hỗ trợ bằng một chính sách bảo vệ và tôn trọng Những Dân có Kinh sách - tức là cả người Do Thái và Thiên Chúa giáo. Kinh Qurān nói rõ rằng người Hồi giáo lúc đầu tự coi họ không phải là đối thủ của hai đức tin kia, mà là những người thừa kế cùng một di sản: Những khải thị của Muḥammad trước đó đã “đã được truyền cho Abraham và Ishmael, cho Isaac và Jacob và các bộ lạc đó”; Chúa đã tin tưởng trao chính những thông điệp ấy cho cả Moses và Jesus nữa. “Chúng ta không phân biệt đối xử với họ”, Kinh Qurān nói. Nói cách khác, những nhà tiên tri của Do Thái giáo và Thiên Chúa giáo cũng giống với các nhà tiên tri của Hồi giáo*.

Vì vậy, không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên khi Kinh Qurān đã hơn 60 lần nhắc tới từ umma, không phải như một tên gọi chủng tộc mà để chỉ một cộng đồng những người có đức tin. Trong vài lần, kinh ghi nhận một cách buồn rầu rằng nhân loại từng là một umma duy nhất, trước khi những sự khác biệt bắt đầu chia rẽ con người*. Thông điệp ẩn ở đây nói ý chí của Chúa là những khác biệt đó phải được gác sang một bên. Những điểm giống nhau giữa các đức tin độc thần được nhấn mạnh trong Kinh Qurān và trong ḥadīth - tuyển tập những bình luận, câu nói và hành động của Nhà Tiên tri - trong khi những khác biệt được bỏ qua một cách nhất quán. Sự nhấn mạnh vào việc đối xử bình đẳng với người Do Thái và người Thiên Chúa giáo bằng sự tôn trọng và khoan dung là không thể nhầm lẫn.

Những nguồn tài liệu về giai đoạn này nổi tiếng khó diễn giải vì chúng phức tạp và mâu thuẫn nhau, nhưng cũng vì nhiều tài liệu được viết rất lâu sau các sự kiện. Tuy nhiên, với những tiến bộ gần đây trong cổ tự học, việc phát hiện ra rất nhiều văn bản trước đó không được biết đến và những cách thức ngày càng tinh vi để hiểu các tư liệu thành văn đang làm thay đổi những quan điểm lâu đời về thời kỳ bi tráng này của lịch sử. Như thế, trong khi truyền thống Hồi giáo từ lâu đã cho rằng Muḥammad qua đời vào năm 632, nghiên cứu gần đây cho thấy Nhà Tiên tri có thể đã sống lâu hơn thế. Nhiều nguồn tư liệu từ thế kỷ 7 và 8 xác nhận một nhân vật thầy giảng đầy sức hút - gần đây được cho là chính Muḥammad - chỉ huy các lực lượng Ả Rập và thúc họ tiến về những cánh cổng của Jerusalem*.

Sự tiến triển phi thường của những người theo Muḥammad ở Palestine tương xứng với sự hồi đáp vô vọng và vụng về của những người cầm quyền ở đó. Một số thành viên của giáo hội Thiên Chúa giáo đã cố gắng phản công một cách vô vọng, tô vẽ những người Ả Rập trong thứ ánh sáng tồi tệ nhất có thể, một nỗ lực bi đát nhằm thuyết phục dân chúng địa phương đừng bị lừa và đừng ủng hộ một thông điệp nghe vừa đơn giản vừa quen thuộc. Những người “Saracen” thù hận và ghét Chúa, các giáo trưởng ở Jerusalem cảnh báo, không lâu sau khi thành phố bị chinh phục. Họ cướp bóc thành phố, phá tan những cánh đồng ở vùng nông thôn, đốt các nhà thờ và hủy diệt các tu viện. Tội ác chống lại Christ và giáo hội mà họ phạm phải thật ghê tởm, cũng như “những báng bổ sai lầm mà họ tuyên bố về Chúa”*.

Thật ra, có vẻ những cuộc chinh phục của người Ả Rập vừa không tàn bạo vừa không gây khiếp sợ như các bình luận ở trên. Lấy ví dụ, khắp Syria và Palestine, có rất ít bằng chứng về cuộc chinh phạt mang tính bạo lực trong các hồ sơ khảo cổ*. Damascus chẳng hạn, thành phố quan trọng nhất ở miền Bắc Syria, đầu hàng nhanh chóng sau khi các điều khoản được nhất trí giữa giám mục địa phương và viên chỉ huy quân Ả Rập tấn công thành phố. Ngay cả đã tính tới những chuyện tô vẽ, sự nhượng bộ vẫn vừa hợp lý vừa thực tế: Đổi lấy việc cho phép các nhà thờ tiếp tục mở cửa, không bị động đến và để dân chúng theo Thiên Chúa giáo không bị quấy rối, cư dân nhất trí công nhận quyền cai trị của những ông chủ mới. Trên thực tế, điều này có nghĩa là không phải nộp thuế cho Constantinople và nhà chức trách của đế quốc, mà cho đại diện của Nhà Tiên tri, các Caliph và những giáo hữu”*.

Đó là một quá trình được lặp đi lặp lại khi người Ả Rập bắt đầu lan ra theo mọi hướng, theo những tuyến đường thương mại và thông tin liên lạc. Các đạo quân tràn ngập vùng Tây Nam Iran, trước khi sự chú ý hướng sang việc săn lùng Yazdagird III, vị Vua Sasanian cuối cùng đã chạy trốn về phương Đông. Các lực lượng viễn chinh được cử sang Ai Cập đã gây ra sự hỗn loạn khi hoạt động trùng lắp, dẫn tới sự kháng cự về quân sự hạn chế và không hiệu quả - càng tồi tệ hơn bởi dân chúng địa phương chống đối lẫn nhau hay sẵn sàng thỏa thuận các điều khoản khi đối mặt với nỗi sợ và sự bất trắc. Alexandria, viên ngọc ở Đông Địa Trung Hải, được phi quân sự hóa và bị buộc phải cam kết một khoản triều cống lớn đổi lấy những đảm bảo rằng các nhà thờ sẽ được để yên và cư dân Thiên Chúa giáo không bị quấy nhiễu. Tin tức về thỏa thuận này được đón nhận bằng những lời than khóc và đau buồn tại Alexandria, và thậm chí với cả những lời kêu gọi rằng người đã làm trung gian cho thỏa thuận, Giáo trưởng Cyrus, phải bị ném đá đến chết vì sự phản bội của ông. “Tôi đã làm ra hiệp ước này”, ông tuyên bố bào chữa cho mình, “để cứu mạng các người và con cái các người”. Và với việc này, tư liệu của một tác giả viết khoảng một thế kỷ sau đó cho biết, “người Hồi giáo kiểm soát toàn bộ Ai Cập, từ nam chí bắc, và qua đó, tăng gấp ba lần thu nhập từ thuế của họ”*. Chúa đang trừng phạt những người Thiên Chúa giáo vì tội lỗi của họ, một tác giả khác thời bấy giờ viết*.

Trong một mô hình bành trướng gần như hoàn hảo, mối đe dọa của lực lượng quân sự dẫn tới những dàn xếp được thương lượng khi hết tỉnh này tới tỉnh khác khuất phục quyền lực mới. Để bắt đầu, sự cai trị ở những vùng lãnh thổ vừa chinh phạt là nhẹ nhàng, thậm chí là kín đáo. Nhìn chung, đa số dân chúng hiện hữu được phép tiếp tục công việc bình thường của họ mà không bị những ông chủ mới quấy rầy, họ đã thiết lập khu vực đồn trú và nơi sống cách xa những trung tâm đô thị hiện hữu*. Trong một số trường hợp, các thành phố mới được thành lập cho người Hồi giáo, chẳng hạn như Fusṭāṭ ở Ai Cập, Kūfa bên bờ Euphrates, Ramla ở Palestine và Ayla ở nơi hiện là Jordan, nơi mà những khu thánh đường Hồi giáo và cung điện của quan thống đốc có thể được lựa chọn và xây lên từ đất trống*.

Thực tế là những nhà thờ mới được xây cùng thời, ở Bắc Phi, Ai Cập và Palestine, cho thấy một tạm ước (modus vivendi) đã nhanh chóng được thiết lập, nơi mà sự khoan dung về tôn giáo là tiêu chuẩn*. Điều này có vẻ gây được tiếng vang vào những vùng đất chiếm từ nhà Sasanian, nơi mà ít ra ban đầu những người Hỏa giáo hoặc bị phớt lờ hoặc được để yên*. Trong trường hợp người Do Thái và Thiên Chúa giáo, có thể điều này thậm chí còn được chính thức hóa. Một tài liệu phức tạp và gây tranh cãi tên gọi Hiệp ước Umar có mục đích nêu ra những quyền mà Những Dân có Kinh sách sẽ được hưởng từ người chủ mới của họ, và trái lại nêu ra cơ sở cho sự tương tác với Hồi giáo: Không được đặt thập giá ở các thánh đường; Kinh Qurān không được giảng dạy cho trẻ con không phải người Hồi giáo, nhưng không ai được ngăn cản việc cải đạo sang Hồi giáo; người Hồi giáo luôn được tôn trọng, và phải được hướng dẫn nếu họ xin sự trợ giúp. Sự cùng tồn tại của các đức tin là một dấu ấn quan trọng của việc mở rộng Hồi giáo thời kỳ đầu - và là một phần quan trọng cho thành công của nó*.

Đáp lại, một số người đã phòng xa, như các lò gốm ở Jerash thuộc miền Bắc Jordan cho thấy. Những chiếc đèn sản xuất vào thế kỷ 7 có dòng chữ khắc bằng tiếng Latin của Thiên Chúa giáo một mặt và những trích dẫn Hồi giáo bằng tiếng Ả Rập ở mặt bên kia*. Đây một phần là phản ứng thực dụng với những kinh nghiệm mới đây, bởi lẽ sự chiếm đóng của Ba Tư trong vùng này kéo dài chỉ 25 năm. Không có gì bảo đảm là những chủ nhân Ả Rập sẽ ở lại lâu hơn thế, như một tài liệu tiếng Hy Lạp vào thế kỷ 7 đã nói thật rõ ràng: “Cơ thể rồi sẽ tự tái tạo”, tác giả đảm bảo với những độc giả của ông; có hy vọng là những cuộc chinh phạt của người Hồi giáo chỉ là sự kiện thoáng qua*.

Sự nhẹ nhàng của chế độ mới cũng bộc lộ qua vấn đề quản trị hành chính. Tiền xu La Mã được sử dụng vài thập niên sau những cuộc chinh phục bên cạnh những đồng xu mới đúc với các hình ảnh quen thuộc và những mệnh giá đã được thiết lập từ lâu; hệ thống pháp luật hiện hữu cũng gần như được giữ nguyên. Các tiêu chuẩn hiện hữu trong hàng loạt những nghi thức xã hội được các nhà cai trị chấp nhận, bao gồm một số quy tắc liên quan tới việc thừa kế, của hồi môn, hôn nhân, cũng như việc chay tịnh. Trong nhiều trường hợp, các thống đốc và bộ máy quan liêu trong các lãnh thổ cũ của Sasanian và La Mã được phép giữ lại vị trí*. Một phần lý do cho việc này đơn giản là sự tính toán. Những kẻ chinh phục, dù có là người Ả Rập hay không, những tín hữu đích thực (mu’minūn) hay những người gia nhập sau và khuất phục quyền hành của họ (muslimūn), ở trong tình trạng thiểu số kinh niên, đồng nghĩa với việc hợp tác cùng cộng đồng địa phương không hẳn là một lựa chọn, mà là điều cần thiết.

Chuyện đó còn là vì trong một kế hoạch tổng quát còn có những trận chiến lớn nữa sẽ phải diễn ra sau thành công ở Ba Tư, Palestine, Syria và Ai Cập. Một trận chiến như thế là cuộc đấu tranh tiếp diễn với những gì còn lại đang lung lay của Đế quốc La Mã. Bản thân Constantinople chịu áp lực liên tục từ giới lãnh đạo Ả Rập muốn dứt điểm những người La Mã một lần và mãi mãi. Tuy nhiên, còn quan trọng hơn thế là cuộc chiến vì chính linh hồn của đạo Hồi.

Tương đồng với những tranh đấu nội bộ của Thiên Chúa giáo thời kỳ đầu, việc thiết lập chính xác những gì Muḥammad đã được Chúa thông báo, ngài đã ghi nhận và truyền đi điều đó ra sao - và với ai - đã trở thành một mối bận tâm lớn sau khi ngài qua đời. Cuộc tranh đấu thật dữ dội: Trong bốn người đầu tiên được chỉ định theo bước Nhà Tiên tri với tư cách người đại diện cho ngài, tức là người kế vị hay “Caliph”, ba người đã bị ám sát. Những cuộc tranh luận gay gắt về cách diễn giải lời giảng của Muḥammad đã diễn ra, và có những nỗ lực tuyệt vọng nhằm bóp méo hay chiếm đoạt di sản của ông. Chính vì cố gắng tiêu chuẩn hóa chính xác thông điệp của Muḥammad mà mệnh lệnh viết ra thông điệp đó - thành Kinh Qurān - đã được ban hành, nhiều khả năng nhất là vào thế kỷ 7*.

Sự kình địch giữa các phe phái đối nghịch khiến thái độ với những người không theo đạo Hồi cứng rắn hơn. Với việc mỗi nhóm tuyên bố là người bảo vệ trung thành hơn những gì Nhà Tiên tri đã nói, tức là ý chí của Chúa, có lẽ không có gì ngạc nhiên khi sự chú ý nhanh chóng quay sang kāfir, những kẻ không phải là tín hữu.

Các nhà lãnh đạo Hồi giáo đã từng khoan dung và thậm chí tử tế với những người Thiên Chúa giáo, xây lại nhà thờ ở Edessa sau khi nó bị một trận động đất phá hủy vào năm 679*. Nhưng vào cuối thế kỷ 7, mọi thứ bắt đầu thay đổi. Sự chú ý chuyển sang việc chiêu nạp tín đồ mới, truyền đạo và cải đạo dân chúng địa phương sang Hồi giáo - cùng thái độ ngày càng thù địch nhắm vào họ.

Một biểu hiện của việc này diễn ra trong thời kỳ mà các nhà bình luận hiện đại đôi khi gọi là “những cuộc chiến tiền xu”, khi những đòn tuyên truyền được tung ra qua các đồng xu. Sau khi Caliph bắt đầu phát hành những đồng xu với dòng chữ “Không có Chúa nào ngoài một vị Chúa duy nhất; Muḥammad là người đưa tin của Chúa” vào đầu những năm 690, Constantinople đã trả đũa. Các đồng xu được đúc không còn mang hình ảnh Hoàng đế La Mã ở mặt trước (mặt phải), mà được đặt vào mặt sau. Ở mặt phải đồng xu là một hình ảnh mới đầy kịch tính: Jesus Christ. Ý định là củng cố bản sắc Thiên Chúa giáo và cho thấy ràng đế quốc đang được hưởng sự bảo vệ thánh linh*.

Trong một diễn biến khác thường, thế giới Hồi giáo giờ đã sánh ngang với thế giới Thiên Chúa giáo. Thật ấn tượng, phản ứng đầu tiên của việc phát hành những đồng xu với hình ảnh Jesus và Hoàng đế La Mã trên đó là nhằm phản ứng lại hình ảnh trên những đồng xu đúc chỉ vài năm ngắn ngủi, trên đó thể hiện một người có vai trò tương ứng với Jesus - người bảo vệ những vùng đất của đức tin. Mặc dù hình ảnh này thường được cho là của Caliph Abd al-Malik, nhưng hoàn toàn có khả năng đó là hình ảnh của chính Muḥammad. Ngài xuất hiện trong chiếc áo choàng dài, với bộ râu sáng bóng và cầm một thanh gươm tra trong vỏ. Nếu là Nhà Tiên tri, thì đó là hình ảnh sớm nhất được biết về ngài, và đáng chú ý đây là hình ảnh mà những người đã thực sự quen biết ngài khi sinh tiền biết là có tồn tại và chính họ nhìn thấy. Al-Balādhurī, viết một thế kỷ sau đó, cho biết một số bằng hữu còn sống của Muḥammad ở Medina biết rõ ông đã nhìn thấy những đồng xu. Một tác giả muộn hơn nhiều được tiếp cận các tài liệu Hồi giáo giai đoạn sớm cũng nói điều tương tự, lưu ý rằng chính bạn bè của Nhà Tiên tri thấy khó chịu với việc sử dụng hình ảnh theo cách như thế. Những đồng xu đó không được lưu hành lâu, bởi tới cuối những năm 690, tiền tệ lưu hành trong thế giới Hồi giáo được thiết kế lại hoàn toàn: Mọi hình ảnh bị loại bỏ và bị thay thế bằng những đoạn trích từ Kinh Qurān ở cả hai mặt của đồng xu*.

Tuy nhiên, cải đạo cho người Thiên Chúa giáo không phải là mục tiêu quan trọng nhất vào cuối thế kỷ 7, bởi chiến trường chính là giữa các phe phái Hồi giáo đối địch. Tranh luận gay gắt nổ ra giữa những người tuyên bố là người thừa kế hợp thức của Muḥammad, trong đó lá bài tẩy là việc biết nhiều nhất về cuộc đời giai đoạn đầu của Nhà Tiên tri. Cuộc đấu đá gay gắt tới mức đã có những nỗ lực nghiêm túc và được tính toán nhằm định vị lại trung tâm tôn giáo, rời Mecca và chuyển sang Jerusalem, sau khi một phe nhóm đầy quyền lực ở Trung Đông chuyển sang chống lại những kẻ theo truyền thống ở Nam Ả Rập. Đền thờ Đá Thiêng (Dome of the Rock), công trình thiêng to lớn đầu tiên của Hồi giáo, được xây dựng vào đầu những năm 690, một phần vì ý đồ chuyển sự chú ý khỏi Mecca*. Như một nhà bình luận hiện đại nói, các tòa nhà và văn hóa vật thể được sử dụng “như vũ khí của cuộc xung đột ý thức hệ” trong một giai đoạn nội chiến đầy biến động, thời kỳ mà Caliph cầm vũ khí chống lại những hậu duệ trực tiếp của chính Nhà Tiên tri Muḥammad*.

Xung đột bên trong thế giới Hồi giáo giải thích những văn bia được khảm cả mặt trong và mặt ngoài của Đền thờ Đá Thiêng, vốn nhắm vào việc xoa dịu những người Thiên Chúa giáo. Chúng viết là hãy thờ phụng Chúa, người cảm thông và xót thương, hãy vinh danh và chúc tụng Nhà Tiên tri của Ngài, Muḥammad. Nhưng chúng cũng tuyên bố rằng Jesus là Đấng Cứu thế. “Nên hãy tin ở Chúa và những người ngài cử đến… hãy chúc tụng người đưa tin của ngài và người phụng sự của ngài, Jesus con trai của Mary, và cầu bình an cho ngài vào ngày ngài sinh ra, vào ngày ngài chết đi và hồi sinh từ sự chết”*. Nói cách khác, ngay cả vào những năm 690, các ranh giới tôn giáo vẫn còn mờ nhạt. Thực ra, Hồi giáo gần gũi tới mức một số học giả Thiên Chúa giáo nghĩ rằng giáo lý của nó không hẳn là một đức tin mới mà là một sự diễn giải tách ra từ Thiên Chúa giáo. Theo John ở Damascus, một trong những nhà bình luận hàng đầu thời bấy giờ, Hồi giáo là một dị giáo của Thiên Chúa giáo thay vì là một tôn giáo khác. Ông viết: Muḥammad đã nghĩ ra những ý tưởng của ông dựa trên việc đọc Cựu ước và Tân ước - và một cuộc đối thoại với một tu sĩ Thiên Chúa giáo phiêu bạt*.

Bất chấp, hay có lẽ chính vì, sự cạnh tranh không ngừng nghỉ cho vị thế và quyền hành ở trung tâm của thế giới Hồi giáo, những vùng ven tiếp tục chứng kiến sự mở rộng đáng kinh ngạc. Những người chỉ huy hài lòng trên chiến trường hơn là đấu đá chính trị và thần học đã dẫn quân tiến sâu hơn vào Trung Á, Caucasus và Bắc Phi. Trong trường hợp Bắc Phi, bước tiến dường như không ngừng nghỉ. Sau khi vượt qua eo biển Gibraltar, các đạo quân tràn ngập Tây Ban Nha và tiến vào Pháp, nơi họ gặp phải sự kháng cự vào năm 732 đâu đó giữa Poitiers và Tours, chỉ cách Paris hơn 300 km. Trong một trận chiến mà sau này gần như trở thành huyền thoại khi sự trỗi dậy của Hồi giáo bị ngăn lại, Charles Martel chỉ huy một lực lượng đã giành chiến thắng quyết định. Các sử gia sau này lập luận rằng số phận của châu Âu Thiên Chúa giáo đã treo trên sợi chỉ mành, nếu không nhờ vào sự anh hùng và năng lực của những người phòng thủ, châu lục này chắc chắn đã trở thành châu lục Hồi giáo*. Sự thật là trong khi thất bại đó chắc chắn là một bước thụt lùi, nó không có nghĩa là những cuộc tấn công mới sẽ không được mở trong tương lai - nếu các phần thưởng là xứng đáng. Và với Tây Âu giai đoạn này, những phần thưởng đó chẳng đáng: Sự giàu có và của cải nằm ở nơi khác.

Những cuộc chinh phục của người Hồi giáo đã hoàn tất việc đẩy châu Âu vào bóng tối, vốn bắt đầu với những cuộc xâm lăng của người Goth, Huns và những chủng tộc khác hai thế kỷ trước. Những gì còn lại của Đế quốc La Mã - giờ chỉ là Constantinople và vùng đất xung quanh - run rẩy và lung lay bên bờ vực sụp đổ hoàn toàn. Thương mại ở Địa Trung Hải Thiên Chúa giáo, đã giảm từ trước khi xảy ra những cuộc chiến tranh với Ba Tư, nay bị tan tác. Những thành phố một thời tấp nập như Athens và Corinth giảm mạnh về quy mô, dân số ở đó giảm xuống và các khu trung tâm bị bỏ hoang. Những xác tàu đắm từ thế kỷ 7 trở đi, một chỉ dấu tốt về lượng trao đổi thương mại đang diễn ra, gần như hoàn toàn biến mất. Thương mại không mang tính địa phương đơn giản là chấm dứt*.

Sự đối lập với thế giới Hồi giáo không thể rõ ràng hơn. Những trung tâm kinh tế của Đế quốc La Mã và Ba Tư không chỉ bị chinh phục mà còn được thống nhất. Ai Cập và Lưỡng Hà đã được kết nối để tạo thành lõi của một gã khổng lồ kinh tế và chính trị trải từ dãy Himalaya suốt đến Đại Tây Dương. Bất chấp những tranh cãi ý thức hệ, những sự kình địch và thỉnh thoảng lại có những đợt bất ổn đến cực điểm trong thế giới Hồi giáo - chẳng hạn như vụ lật đổ vị vua Hồi giáo đương nhiệm vào năm 750 của triều đại Abbāsid - đế quốc mới tiếp tục tiến lên với những ý tưởng, hàng hóa và tiền bạc. Thật vậy, đó chính xác là những gì nằm đằng sau cuộc cách mạng Abbāsid: Những thành phố của Trung Á đã mở đường cho sự thay đổi chế độ. Đó là những nơi gieo mầm, nơi các tranh luận tri thức được tinh chỉnh và những cuộc nổi loạn được tài trợ tiền bạc. Đó là nơi những quyết định tối quan trọng được đưa ra trong cuộc chiến giành linh hồn của đạo Hồi*.

Những người Hồi giáo đã chiếm được một thế giới được tổ chức tốt và có hàng trăm thành phố tiêu thụ - nói cách khác, những công dân có thể thu thuế. Khi từng thành phố một rơi vào tay vua Hồi giáo, càng nhiều nguồn lực và tài sản hơn nằm dưới sự kiểm soát của trung tâm đó. Những tuyến đường thương mại, các ốc đảo, thành phố và những nguồn tài nguyên bị biến thành mục tiêu và được phân loại. Những bến cảng kết nối thương mại giữa vịnh Ba Tư và Trung Quốc bị sáp nhập, cũng như những tuyến đường thương mại xuyên sa mạc Sahara được xây dựng, giúp Fez (nay thuộc Morocco) trở nên “cực kỳ thịnh vượng” và là nơi mà thương mại, theo lời của một nhà quan sát đương thời, sản sinh ra “lợi nhuận cực lớn”. Cuộc chinh phục những vùng đất mới và dân tộc mới mang về những khoản tiền khổng lồ cho Đế quốc Hồi giáo: Một sử gia người Ả Rập ước tính rằng cuộc chinh phục Sindh (nay thuộc Pakistan) giúp thu về 60 triệu dirham, đó là chưa nói gì tới những của cải tương lai thu được từ các loại thuế, phí và những loại thuế thương mại khác*. Nói theo ngôn ngữ ngày nay, thì đó là những khoản tiền nhiều tỉ đô-la.

Khi các lực lượng tiến về hướng đông, quá trình đòi triều cống cũng béo bở và thành công như đã từng ở Palestine, Ai Cập và những nơi khác. Các thành phố Trung Á bị sáp nhập lần lượt, những kết nối lỏng lẻo giữa chúng đã dẫn tới sự thất thủ: không có một cấu trúc mang tính tổ chức để phối hợp việc phòng ngự, mỗi thành phố lại đợi tới phần số của nó*. Những cư dân của Samarkand chịu áp lực phải trả những khoản tiền lớn để viên tư lệnh Hồi giáo lui quân, dù theo thời gian họ cũng phải đầu hàng. Ít ra thì viên tổng trấn của thành phố đó đã tránh được số phận như của Dewashtich, người cai trị Panjikent (nay thuộc Tajikistan), người tự xưng là Vua của Sogdia; ông bị lừa gạt, bị cài bẫy và bị đóng đinh trên thập giá trước thần dân của chính ông. Tổng trấn Balkh (nay thuộc Bắc Afghanistan) cũng chịu số phận tương tự*.

Những bước tiến vào Trung Á được tạo điều kiện rất nhiều nhờ sự hỗn loạn đã bắt đầu phủ lên vùng thảo nguyên cùng lúc với việc Ba Tư sụp đổ. Một mùa đông kinh khủng vào năm 627-628 dẫn tới nạn đói, số lượng lớn gia súc bị chết và càng đẩy nhanh chuyển biến lớn về quyền lực. Trong quá trình tiến về phía đông, các lực lượng Hồi giáo đã đối đầu với những bộ lạc du mục vốn cũng hưởng lợi từ sự sụp đổ của Ba Tư. Vào những năm 730, những người du mục Turk hứng chịu một thất bại tan tác, tình cảnh của họ càng trở nên khốn đốn khi Sulu, nhân vật lớn của vùng thảo nguyên, bị sát hại sau một ván cờ xấu*.

Khi mà vùng đệm của các bộ lạc tan rã, người Hồi giáo tiến về phía đông chậm chạp nhưng chắc chắn, chiếm lấy các thành phố, các thị trấn ốc đảo và những đầu mối thương mại, vươn tới phần Tây Trung Quốc vào đầu thế kỷ 8*. Năm 751, những kẻ chinh phục Ả Rập mặt đối mặt với người Trung Quốc, đánh bại họ một cách quyết đoán trong cuộc đụng đầu bên sông Talas ở Trung Á. Điều này đã đưa người Hồi giáo tới một đường biên giới tự nhiên, bên ngoài đó không còn gì để mở rộng nữa - ít ra là trong ngắn hạn. Trong khi đó ở Trung Quốc, thất bại này dẫn tới nhiều hậu quả và đảo lộn, kích hoạt một cuộc bạo động lớn chống lại triều đại nhà Đường do một viên tướng người Sogdia là An Lộc Sơn chỉ huy. Cuộc bạo loạn đã dẫn tới một thời kỳ bất ổn và hỗn loạn kéo dài tạo ra khoảng trống quyền lực để những người khác khai thác*.

Những người Uighur nhanh chóng ra tay. Họ là một bộ lạc từng ủng hộ nhà Đường và hưởng lợi lớn khi những người chủ cũ của họ rút lui vào phần Trung Quốc bản thổ* an toàn của mình để dưỡng thương. Để kiểm soát tốt hơn lãnh thổ gia tăng của mình, người Uighur xây dựng những khu định cư lâu dài, quan trọng nhất trong số đó, Balāsāghūn hay Quz Ordu (nay thuộc Kyrgyzstan), trở thành nơi đóng đô của nhà cai trị, hay Khả Hãn. Đó là một sự pha trộn kỳ lạ giữa thành phố và khu trại du mục, vị thủ lĩnh có một lều trại riêng với mái dát vàng và một chiếc ngai trong đó. Thành phố có 12 cổng vào và có tường thành cùng với các tòa tháp bảo vệ. Đánh giá theo các ghi chép sau này, đó chỉ là một trong nhiều thị trấn Uighur mọc lên từ thế kỷ 8 trở đi*.

Người Uighur nhanh chóng trở thành lực lượng ưu việt ở biên giới phía đông của Hồi giáo. Làm được điều đó, đầu tiên họ sáp nhập và rồi thay thế người Sogdia trong vai trò dẫn dắt thương mại đường dài, đặc biệt là tơ lụa. Hàng loạt khu phức hợp cung điện ấn tượng xác nhận cho sự giàu có được tạo ra trong thời kỳ này*. Lấy ví dụ, Khukh Ordung là một thành phố có pháo đài vốn là nơi có những khu lều trại cũng như các tòa nhà kiên cố bao gồm một trường đình mà vị Khả Hãn dùng để đón những vị khách quan trọng và cho các nghi lễ tôn giáo*. Đối mặt với sự kình địch của người Hồi giáo, người Uighur cố gắng giữ lấy bản sắc của họ - quyết định cải sang Mani giáo, có lẽ là một lập trường trung gian giữa thế giới Hồi giáo ở phía tây và Trung Quốc ở phía đông.

Những cuộc chinh phục của người Hồi giáo đã giúp họ kiểm soát một mạng lưới những tuyến đường thương mại và liên lạc mênh mông, với những ốc đảo của Afghanistan và thung lũng Ferghana kết nối với Bắc Phi và Đại Tây Dương đều nằm dưới quyền cai quản của họ. Sự giàu có tập trung ở trung tâm châu Á thật đáng kinh ngạc. Những cuộc khai quật ở Panjikent, Balalyk-tepe và các khu vực khác thuộc Uzbekistan ngày nay là bằng chứng cho sự bảo trợ nghệ thuật ở trình độ cao nhất - và chỉ rõ khoản tiền đằng sau hoạt động đó. Những cảnh tượng đời sống hoàng gia, cũng như từ sử thi của Ba Tư, được mô tả tuyệt đẹp trên những bức tường của các căn nhà tư nhân. Một bộ hình ảnh trong một cung điện ở Samarkand cho thấy thế giới đa quốc tịch mà những người Hồi giáo đã bước vào: Nhà cai trị địa phương được mô tả đang nhận quà từ những nhân vật quan trọng người nước ngoài, những người tới từ Trung Quốc, Ba Tư, Ấn Độ và có lẽ thậm chí cả Triều Tiên. Những thành phố, tỉnh và cung điện như thế đã rơi vào tay các đạo quân Hồi giáo đang tràn ngập những con đường thương mại*.

Với sự giàu có mới mẻ tràn ngập ngân khố chính quyền trung ương này, những khoản đầu tư lớn bắt đầu đổ vào những nơi như Syria, nơi mà vào thế kỷ 8, các khu chợ và cửa hàng được xây lên ở quy mô lớn tại các thành phố Jerash, Scythopolis và Palmyra*. Tuy nhiên, đáng kinh ngạc nhất là việc xây dựng một thành phố khổng lồ hoàn toàn mới. Nó sẽ trở thành thành phố giàu có và đông dân nhất thế giới, và duy trì vị thế đó trong nhiều thế kỷ - ngay cả nếu một số ước tính đưa ra vào thế kỷ 10 là quá lố. Dựa trên tính toán số lượng nhà tắm, số lượng người hầu cần để phục vụ các nhà tắm đó và sự phân bổ các nhà tắm theo các hộ gia đình, một tác giả ước tính dân số của thành phố này là gần 100 triệu người*. Nó được gọi là Madīnat al-Salām, hay thành phố hòa bình. Chúng ta gọi nó là Baghdad.

Đó là biểu tượng hoàn hảo cho sự giàu có của thế giới Hồi giáo, trái tim của quyền lực, sự bảo trợ và uy tín hoàng gia. Nó đánh dấu một trung tâm quyền lực mới của những người kế vị Muḥammad, đánh dấu trục chính trị và kinh tế kết nối những vùng đất Hồi giáo khắp nơi. Nó cung cấp bối cảnh cho sự phô trương và khoe mẽ ở quy mô choáng ngợp, chẳng hạn như trong dịp đám cưới của Hārūn al-Rashīd, con trai của Caliph, vào năm 781. Ngoài việc cho cô dâu rất nhiều ngọc trai với kích cỡ chưa từng thấy, những chiếc áo chẽn được trang trí bằng hồng ngọc và một yến tiệc “chưa từng có với bất kỳ phụ nữ nào trước kia”, chú rể đã ban phát sự hào phóng cho người dân cả nước. Những chiếc bát vàng đầy bạc và những chiếc bát bạc đầy vàng được mang đi vòng quanh cho mọi người bốc, cùng nước hoa đắt tiền trong những chiếc bình thủy tinh. Phụ nữ phục vụ đám cưới được tặng những chiếc ví có các đồng xu vàng và bạc, “một chiếc khay bạc lớn với đủ loại mùi hương và một chiếc váy màu sắc bắt mắt khảm đủ loại đá quý cho mỗi người. Không gì trước đó có thể so sánh được” - ít ra là trong thời đại Hồi giáo*.

Tất cả những điều này có được nhờ vào lượng tiền thu thuế lớn phi thường của một đế quốc mênh mông, năng suất cao và đã tiền tệ hóa. Khi Hārūn al-Rashīd qua đời vào năm 809, ngân khố của ông có 4.000 khăn xếp, 1.000 chiếc bình gốm quý, rất nhiều loại nước hoa, số lượng cực kỳ lớn châu báu, bạc và vàng, 150.000 cây thương và số khiên tương đương, hàng nghìn đôi giày - rất nhiều đôi được viền lông chồn mac-tet, lông chồn vizon và các loại lông khác*. “Vùng lãnh thổ nghèo khó nhất do những thần dân kém cỏi nhất của ta cai trị cũng mang lại doanh thu lớn hơn toàn bộ lãnh địa của ngài”, Caliph được cho là đã viết như vậy cho Hoàng đế La Mã ở Constantinople vào giữa thế kỷ 9*. Sự giàu có tiếp sức cho một thời kỳ thịnh vượng khó tin và một cuộc cách mạng tri thức.

Những cơ sở tư nhân nổi lên khi thu nhập sau thuế của người dân tăng mạnh. Basra bên bờ vịnh Ba Tư nổi tiếng là một khu chợ có thể tìm thấy bất cứ thứ gì, bao gồm lụa là và vải lanh, ngọc trai và đá quý cũng như cây lá móng và nước uống ướp hoa hồng. Khu chợ ở Mosul, một thành phố với những căn nhà lộng lẫy và các nhà tắm công cộng đẹp đẽ, là nơi tuyệt vời để tìm những mũi tên, bàn đạp yên ngựa và yên ngựa, theo một nhà bình luận vào thế kỷ 10. Mặt khác, ông lưu ý, nếu ta muốn những quả đào lạc, dầu mè, quả lựu hay chà là ngon nhất, thì nơi tốt nhất để tìm được chúng là Nīshāpūr*.

Có một sự khao khát những thứ nguyên liệu ngon lành nhất, tay nghề thủ công giỏi nhất và sản phẩm tốt nhất. Khi khẩu vị trở nên tinh tế hơn, mong muốn có thông tin cũng thế. Ngay cả nếu câu chuyện truyền thống rằng những tù nhân Trung Quốc bị bắt giữ ở trận Talas vào năm 751 đã đưa kỹ thuật làm giấy tới thế giới Hồi giáo có phần lãng mạn thái quá, chắc chắn là từ nửa sau của thế kỷ 8, thì việc có sẵn giấy đã khiến chuyện ghi chép, chia sẻ và phát tán tri thức được rộng khắp hơn, dễ dàng hơn và nhanh chóng hơn. Sự bùng nổ văn chương kéo theo đó bao phủ mọi lĩnh vực bao gồm khoa học, toán học, địa lý và du lịch*.

Các tác giả ghi lại rằng quả mộc qua ngon nhất là từ Jerusalem, và những loại bánh ngon nhất là của Ai Cập; những quả sung Syria đầy hương vị, trong khi quả mận umari của Shiraz là thứ trái đáng để người ta chết vì nó. Khi mà người ta có thể tận hưởng nhiều khẩu vị khác biệt hơn, những đánh giá phê bình nghiêm khắc cũng không kém phần quan trọng. Phải tránh trái cây của Damascus, cũng tác giả đó cảnh báo, bởi nó vô vị (và thêm vào đó là dân chúng ở thành phố này quá ham tranh cãi). Ít ra thì thành phố đó không tệ như Jerusalem, một “chiếc chậu vàng nhung nhúc bọ cạp”, nơi những nhà tắm công cộng bẩn thỉu, hàng hóa đắt đỏ và chi phí sinh hoạt cao tới mức làm nản lòng ngay cả một dự định ghé thăm ngắn ngày*. Những lái buôn và nhà du hành mang trở lại câu chuyện về những nơi họ đã ghé thăm - về những gì các khu chợ ở đó có và những dân tộc bên ngoài lãnh thổ Hồi giáo trông ra sao. Người Trung Quốc bất kể tuổi tác “mặc đồ lụa là cả mùa đông và mùa hè”, một tác giả tập hợp các báo cáo từ nước ngoài ghi nhận, và một số người có những thứ vật liệu đẹp đẽ nhất có thể tưởng tượng ra được. Tuy nhiên, sự thanh lịch không mở rộng ra với mọi thói quen: “Người Trung Quốc kém vệ sinh, và họ không rửa ráy bằng nước sau khi đi vệ sinh mà đơn giản dùng giấy để chùi”*.

Ít ra thì họ còn biết nghe nhạc - không như dân Ấn Độ, những người coi các màn trình diễn kiểu đó là “đáng hổ thẹn”. Những nhà cai trị khắp Ấn Độ cũng tránh xa đồ uống có cồn. Họ không làm thế vì lý do tôn giáo, mà vì quan điểm hoàn toàn hợp lý của họ rằng nếu say xỉn, “làm sao một người có thể điều hành một vương quốc cho đúng đắn?”. Mặc dù Ấn Độ “là vùng đất của y học và các triết gia”, tác giả đó kết luận, nhưng Trung Quốc “là một đất nước khỏe mạnh hơn, ít bệnh tật hơn và không khí trong lành hơn”. Hiếm khi thấy “người mù, người chột và người dị dạng” ở đó, trong khi “ở Ấn Độ, có rất nhiều những kẻ như thế”*.

Những hàng hóa xa xỉ tràn ngập từ nước ngoài. Đồ gốm và đồ sành từ Trung Quốc được nhập khẩu với số lượng lớn, và định hình những xu hướng, thiết kế và các kỹ thuật đồ gốm sứ ở địa phương - với lớp tráng men trắng đặc trưng của bát chén thời Đường trở nên hết sức phổ biến. Những tiến bộ trong kỹ thuật lò nung giúp việc sản xuất theo kịp nhu cầu, tương tự là sự phát triển về quy mô: ước tính những lò nung lớn nhất Trung Quốc đã có thể nung 12.000-15.000 món đồ một lần. Mức độ trao đổi gia tăng khắp mạng lưới mà một học giả hàng đầu gọi là “hệ thống thương mại đường biển lớn nhất thế giới” có thể thấy được qua thực tế là một chiếc tàu đơn lẻ, bị đắm ngoài khơi Indonesia vào thế kỷ 9, chở theo khoảng 70.000 món đồ gốm sứ khi nó bị chìm, cùng những hộp trang trí, đồ bạc, vàng và những thỏi chì*. Đây chỉ là một ví dụ về sự phong phú của đồ gốm sứ, tơ lụa, đồ gỗ nhiệt đới và các loài động vật kỳ lạ mà các nguồn tài liệu cho biết được nhập vào thế giới Abbāsid trong thời kỳ này*. Khối lượng hàng hóa chảy vào các cảng ở vịnh Ba Tư nhiều tới mức những thợ lặn chuyên nghiệp được thuê để vớt hàng hóa bị vứt xuống biển cho nhẹ bớt xung quanh các cảng, hàng hóa bị bỏ đi hay tình cờ rơi khỏi tàu*.

Những khối gia tài lớn đã được tạo ra từ việc cung ứng các hàng hóa được ưa chuộng. Cảng Sīrāf, nơi xử lý rất nhiều hoạt động giao thương hàng hải từ phương Đông, tự hào với những căn nhà như cung điện đi kèm những cái giá khó tin. “Tôi chưa từng thấy trong lãnh thổ Hồi giáo có những tòa nhà nào ấn tượng hơn thế, đẹp đẽ hơn thế”, một tác giả viết vào thế kỷ 10*. Hàng loạt nguồn tư liệu xác nhận thương mại quy mô lớn ra vào vùng Vịnh, cũng như dọc những tuyến đường bộ dọc ngang Trung Á*. Nhu cầu tăng lên đóng vai trò gây cảm hứng và thúc đẩy sản xuất đồ gốm sứ ở địa phương, mà những người mua được giả định là những người không đủ tiền để mua thứ tốt nhất (và đắt nhất) từ Trung Quốc. Bởi thế, không có gì ngạc nhiên khi thợ gốm sứ ở vùng Lưỡng Hà và vịnh Ba Tư bắt chước thứ men trắng của hàng nhập khẩu, thử nghiệm với kiềm, thiếc, và rồi thạch anh, nhằm làm ra thứ đồ gốm trong suốt (và chất lượng tốt hơn) so với sản xuất ở Trung Quốc. Ở Basra và Samarra, các kỹ thuật được phát triển sử dụng cobalt để tạo ra “những món đồ trắng và xanh” khác biệt mà nhiều thế kỷ sau đó không chỉ trở nên phổ biến ở vùng Viễn Đông, mà còn sẽ là dấu hiệu phẩm chất của đồ gốm Trung Quốc hiện đại giai đoạn đầu*.

Tuy nhiên, vào thế kỷ 8 và 9, địa điểm những khu chợ chính là điều không phải nghi ngờ. Một du khách Trung Quốc tới Đế quốc Ả Rập vào thời kỳ này đã sửng sốt trước sự giàu có: “Mọi thứ sản sinh ra trên mặt đất đều có mặt ở đây. Những chiếc xe bò chở vô số hàng hóa tới các khu chợ, nơi mọi thứ đều sẵn có và rẻ mạt: gấm vóc, tơ lụa đã dệt, ngọc trai và các loại đá quý đều được bày ra khắp các khu chợ và những cửa hàng trên đường phố”*.

Bên cạnh khẩu vị ngày càng tinh tế là những ý tưởng ngày càng được trau chuốt về những thú vui và sự giải trí. Các tài liệu như Sách Hoàng gia, viết vào thế kỷ 10, đặt ra phép cư xử cho sự tương tác giữa nhà cai trị và người khác ở triều đình, trong khi khuyến nghị giới quý tộc phải săn bắn, tập bắn cung, đánh cờ và tham dự vào “những hoạt động khác tương tự”*. Tất cả những điều này đều được vay mượn trực tiếp từ những lý tưởng Sasanian, nhưng tầm mức ảnh hưởng của chúng có thể thấy trong phong cách trang trí nội thất đương thời, với những cảnh săn bắn đặc biệt phổ biến ở những cung điện riêng tư của giới tinh hoa*.

Những nhà bảo trợ giàu có cũng sẵn sàng trả tiền cho một trong những thời kỳ học thuật rực rỡ nhất trong lịch sử. Những nhân vật xuất sắc - nhiều người không phải người Hồi giáo - được thu hút về triều đình Baghdad và các trung tâm học thuật xuất sắc khác khắp Trung Á như Bukhara, Merv, Gundishapur và Ghazni, cũng như xa hơn như Tây Ban Nha Hồi giáo hay Ai Cập, để nghiên cứu về hàng loạt chủ đề bao gồm toán học, triết học, vật lý và địa lý.

Khối lượng lớn những văn bản được tập hợp và dịch từ tiếng Hy Lạp, Ba Tư và Syriac sang tiếng Ả Rập, từ những chỉ dẫn bào chế thuốc cho ngựa và khoa học thú y tới những công trình triết học Hy Lạp cổ đại*. Những tài liệu được các học giả đọc ngấu nghiến và sử dụng làm cơ sở cho nghiên cứu tương lai. Giáo dục và học tập trở thành một lý tưởng văn hóa. Có những gia đình như nhà Barmakid, gốc là một gia đình Phật giáo người Balkh, đã giành được ảnh hường và quyền lực ở Baghdad thế kỷ 9 và nhiệt tình bảo trợ cho việc dịch hàng loạt các văn bản từ tiếng Phạn sang tiếng Ả Rập, thậm chí còn lập ra cả một nhà máy giấy để làm ra nhiều bản sao cho một lượng độc giả rộng lớn hơn*.

Hay có nhà Buḵẖtīshū, những người Thiên Chúa giáo gốc ở Gundesẖāpūr thuộc Ba Tư, gia đình đã sản sinh ra nhiều thế hệ học giả viết những chuyên luận về y khoa và thậm chí là về bệnh tương tư - cùng lúc với việc hành nghề y, và một số người thậm chí phục vụ cho chính Caliph*. Các tài liệu y khoa viết trong giai đoạn này tạo cơ sở cho y khoa Hồi giáo trong nhiều thế kỷ. Câu 16 của một tác phẩm vấn đáp được viết ở Ai Cập thời Trung cổ: “Mạch của một người đập ra sao khi lo lắng?”; tác giả đặt câu hỏi, câu trả lời (“mảnh, yếu và không đều”) có thể tìm thấy trong một bách khoa thư viết vào thế kỷ 10*.

Dược điển - các tài liệu về pha trộn và sản xuất thuốc - liệt kê những thí nghiệm được tiến hành với các chất như cây sả, quả sim, thì là Ai Cập và giấm rượu, hạt cần tây và cam tùng*. Những người khác nghiên cứu nhân khoa, như Ibn al-Haytham, một học giả sống ở Ai Cập, viết một chuyên luận đột phá đi tới các kết luận không chỉ về cách thị giác và não bộ kết nối với nhau, mà cả về những khác biệt giữa nhận thức và tri thức*.

Hay có Abū Rayẖān al-Bīrūnī, người đã xác định rằng thế giới quay quanh Mặt trời và xoay quanh một trục. Hay những nhà bác học như Abū Alī Ḥusayn ibn Sīnā, nổi tiếng ở phương Tây dưới tên là Avicenna, người đã viết về logic, thần học, toán học, y học và triết học, mỗi lĩnh vực đều với sự thông minh, mẫn tiệp và thành thực đáng kính sợ. “Tôi đã đọc cuốn Siêu hình học của Aristotle”, ông viết, “nhưng không thể hiểu nổi nội dung của nó… ngay cả khi tôi đã đọc đi đọc lại bốn mươi lần, và thuộc lòng”. Đó là một cuốn sách, ông nói thêm trong một ghi chú sẽ là niềm an ủi cho những sinh viên về tài liệu phức tạp này, “không cách nào hiểu được”. Tuy nhiên, tình cờ có mặt ở gian hàng của người bán sách ở một khu chợ ngày nọ, ông đã mua một bản phân tích tác phẩm Aristotle của Abū Naṣr al-Fārābī, một nhà tư tưởng lớn khác cùng thời. Bỗng nhiên, tất cả đều rõ ràng. “Tôi vui mừng vì điều đó”, Ibn Sīnā viết, “và ngày hôm sau bố thí cho người nghèo rất nhiều vì lòng biết ơn Chúa, người được xưng tụng”*.

Rồi còn có những tư liệu mua từ Ấn Độ, bao gồm các tài liệu về khoa học, toán học và thiên văn học được viết bằng tiếng Phạn, và đã được những người sắc sảo như Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī nghiền ngẫm kỹ lưỡng. Ông đã hân hoan nhận xét về sự đơn giản của hệ thống số cho phép tạo ra khái niệm toán học với số không. Nó cung cấp nền tảng cho những bước nhảy vọt trong đại số, toán học ứng dụng, lượng giác và thiên văn học - thiên văn học một phần được thúc đẩy bởi nhu cầu thực tế muốn biết Mecca ở hướng nào để người cầu nguyện có thể cầu nguyện cho đúng.

Các học giả tự hào không chỉ với việc thu thập những tài liệu từ mọi ngóc ngách của thế giới và nghiên cứu chúng, mà còn với việc dịch chúng ra. “Những tác phẩm của người Ấn Độ được diễn dịch [thành tiếng Ả Rập], trí tuệ từ người Hy Lạp được dịch ra, và văn chương của người Ba Tư đã được chuyển giao [cho chúng ta]”, một tác giả viết, “kết quả là một số tác phẩm đã tăng thêm vẻ đẹp”. Ông nêu ý kiến rằng thật tiếc là tiếng Ả Rập lại là một ngôn ngữ quá mức tinh tế, khiến việc dịch nó ra gần như là bất khả*.

Đó là một thời đại hoàng kim, một thời kỳ mà những người xuất sắc như al-Kindī đã mở rộng biên giới của triết học và khoa học. Những phụ nữ xuất sắc cũng đã bước lên, như nhà thơ thế kỷ 10 nổi tiếng nhất dưới cái tên Rabīa Balkhī, ở vùng nay là Afghanistan, - một bệnh viện sản nhi ở Kabul ngày nay được đặt theo tên bà; hay Mahsatī Ganjavī, người cũng đã viết trau chuốt như thế bằng thứ tiếng Ba Tư hoàn hảo - và khá gợi cảm*.

Trong khi thế giới Hồi giáo vui thú với sự sáng tạo, tiến bộ và những ý tưởng mới, phần lớn châu Âu Thiên Chúa giáo tàn úa trong bóng tối, yếu ớt vì thiếu nguồn lực và thiếu sự tò mò. Thánh Augustine tỏ ra thù địch với ý tưởng tìm hiểu và nghiên cứu. “Những kẻ muốn biết chỉ để mà biết”, ông viết đầy chê trách, “dù kiến thức chẳng có giá trị gì với họ”. Sự tò mò, theo lời ông, chỉ là một căn bệnh không hơn không kém*.

Sự khinh rẻ khoa học và tri thức đó khiến những nhà bình luận Hồi giáo lấy làm khó hiểu, họ rất tôn trọng Ptolemy và Euclid, Homer và Aristotle. Một số người thấy rõ ai có trách nhiệm với chuyện đó. Một thời, sử gia al-Masūdī viết, người Hy Lạp và La Mã cổ đại đã để khoa học được phát triển; rồi họ chuyển sang Thiên Chúa giáo. Khi làm thế, họ “đã xóa mờ những dấu hiệu của [việc học hỏi], loại bỏ những dấu vết của nó và hủy hoại những con đường của nó”*. Khoa học đã bị đức tin đánh bại. Mọi việc gần như đối lập chính xác với thế giới chúng ta thấy ngày nay: Những người cực đoan không phải là người Hồi giáo, mà là Thiên Chúa giáo; những người đầu óc cởi mở, tò mò và độ lượng đều ở phương Đông - và chắc chắn không phải là ở châu Âu. Như một tác giả đã viết, khi viết về những vùng đất không phải Hồi giáo, “chúng tôi không đưa chúng vào [sách của chúng tôi] vì chúng tôi không thấy có lợi ích gì trong việc mô tả chúng”. Chúng là những vùng trũng về tri thức*.

Bức tranh của sự khai sáng và tinh tế về văn hóa cũng được phản ánh trong cách thức đối xử với các tôn giáo và văn hóa thiểu số. Ở Tây Ban Nha Hồi giáo, những ảnh hưởng của Vương quốc Visigoths tích hợp vào phong cách kiến trúc có thể được dân chúng nơi đó xem là sự tiếp nối liền lạc với quá khứ - và do đó không có tính hiếu chiến hay hân hoan chiến thắng có tính tôn giáo*. Chúng ta có thể đọc những lá thư của Timothy, người đứng đầu giáo hội phương Đông đặt ở Baghdad vào cuối thế kỷ 8 và đầu thế kỷ 9. Lá thư mô tả một thế giới mà những giáo sĩ Thiên Chúa giáo hưởng mối quan hệ cá nhân được hồi đáp nhanh nhạy và tích cực với Caliph, và là nơi Thiên Chúa giáo có thể duy trì một cơ sở để từ đó cử đi những đoàn truyền giáo tới Ấn Độ, Trung Quốc, Tây Tạng và vùng thảo nguyên - rõ ràng là với thành công đáng kể*. Đó là một mô thức được lặp lại ở Bắc Phi, nơi những cộng đồng Thiên Chúa giáo và Do Thái giáo đã sống sót và có lẽ thậm chí là phát triển rất lâu sau những cuộc chinh phục của Hồi giáo*.

Nhưng cũng rất dễ trở nên lạc quan thái quá. Một mặt, bất chấp sự thống nhất rõ ràng dưới tấm áo choàng tôn giáo, vẫn có sự chia rẽ cay đắng trong thế giới Hồi giáo. Vào đầu những năm 900, nổi lên ba trung tâm chính trị lớn: một trung tâm ở Cordoba và Tây Ban Nha; một ở Ai Cập và Thượng sông Nile; trung tâm thứ ba ở Lưỡng Hà và (phần lớn) bán đảo Ả Rập. Các trung tâm này tranh đấu nhau về những vấn đề thần học cũng như ảnh hưởng và quyền hành. Sự ly giáo nghiêm trọng trong nội bộ đạo Hồi nổi lên trong vòng một thế hệ sau khi Muḥammad qua đời, với các lý lẽ đối địch nhau được đưa ra để biện minh cho việc thừa kế chính danh Nhà Tiên tri. Các lập luận này nhanh chóng tập hợp lại thành hai trường phái đối đầu, được ủng hộ qua các diễn dịch Sunnī và Shīa, phe Shīa lập luận đầy nhiệt huyết rằng chỉ hậu duệ của Ali, người anh họ và con rể của Nhà Tiên tri, mới được làm vua Hồi giáo, còn phe Sunnī lập luận cho một diễn giải rộng hơn.

Vì thế bất chấp thực tế là có một sự thống nhất rộng lớn về tôn giáo trên danh nghĩa nối liền Hindu Kush với dãy Pyrenees qua Lưỡng Hà và Bắc Phi, tìm được sự đồng thuận là chuyện hoàn toàn khác. Tương tự, những thái độ thoải mái với các tín ngưỡng không phải là đồng nhất cũng như không nhất quán. Dù có những giai đoạn chấp nhận các tín ngưỡng khác, cũng có những thời kỳ sự truy bức và ép cải đạo đầy bạo lực diễn ra. Trong khi 100 năm đầu sau khi Muḥammad qua đời chứng kiến những cố gắng còn hạn chế trong việc cải đạo cho dân chúng địa phương, không lâu sau đó, những nỗ lực có tính toán hơn đã được thực thi để khuyến khích những ai sống dưới sự cai trị của người Hồi giáo đón nhận đạo. Việc này không chỉ giới hạn ở giảng đạo và truyền giáo: Trong trường hợp Bukhara vào thế kỷ 8 chẳng hạn, viên tổng trấn đã tuyên bố rằng tất cả những ai có mặt trong lễ cầu nguyện ngày thứ Sáu sẽ nhận được một khoản tiền đáng kể là hai dirham - một động lực thu hút người nghèo và thuyết phục họ chấp nhận tín ngưỡng mới dù chỉ ở mức cơ bản: Họ không biết đọc Kinh Qurān bằng tiếng Ả Rập và phải được chỉ vẽ cần làm gì khi nghe lời cầu nguyện*.

Chuỗi sự kiện bắt đầu với mối kình địch quyết liệt giữa Đế quốc La Mã và Ba Tư đã gây ra những hậu quả phi thường. Vào lúc hai siêu cường của thế giới cổ đại thời kỳ muộn dương oai diễu võ và chuẩn bị cho cuộc đấu cuối cùng, ít người đoán được rằng sẽ có một phe nhóm từ những vùng xa xôi của bán đảo Ả Rập nổi lên chiếm chỗ của cả hai. Những người được Muḥammad truyền cảm hứng đã thực sự thừa kế Trái đất, thiết lập đế quốc có lẽ là vĩ đại nhất mà thế giới từng thấy, một đế quốc sẽ giới thiệu các kỹ thuật thủy lợi và những loại hoa màu mới từ Tigris và Euphrates tới bán đảo Iberia, và khởi phát cho một cuộc cách mạng nông nghiệp đích thực trải rộng hàng nghìn dặm*.

Những cuộc chinh phục Hồi giáo đã tạo ra một trật tự thế giới mới, một gã khổng lồ kinh tế, được thúc đẩy bởi sự tự tin, tư duy rộng mở và khát khao tiến bộ. Cực kỳ giàu có và không có mấy địch thủ tự nhiên về chính trị hay thậm chí là về tôn giáo, đó là nơi mà trật tự chiến thắng, nơi mà các lái buôn có thể trở nên giàu có, nơi giới trí thức được tôn trọng và nơi các quan điểm khác biệt có thể được thảo luận và tranh luận. Một khởi đầu không mấy hứa hẹn trong một hang đá gần Mecca đã cho ra đời một xã hội lý tưởng quốc tế ở thời của họ.

Người ta ngay lập tức chú ý. Những người tham vọng sinh ở rìa của umma Hồi giáo, hay thậm chí là cách rất xa, bị thu hút về đó như ong thấy mật. Triển vọng ở các khu đầm lầy nước Ý, ở Trung Âu và Scandinavia chẳng có gì hứa hẹn với những người trẻ tuổi muốn làm nên danh tiếng (hay tiền bạc) cho chính họ. Vào thế kỷ 19, phương Tây và Mỹ là nơi mà các cá nhân ấy tìm kiếm danh tiếng và tiền tài; còn một thiên niên kỷ trước đó, họ nhìn về phương Đông. Còn hơn thế nữa, có một loại hàng hóa mà nguồn cung rất dồi dào và có sẵn thị trường cho những ai dám liều lĩnh và nhanh tay.

6 Con đường của lông thú

Vào thời đỉnh cao, Baghdad là một thành phố lộng lẫy. Với những công viên, khu chợ, thánh đường và nhà tắm - cũng như trường học, bệnh viện và các tổ chức từ thiện - đó là nơi có những dinh thự “được mạ vàng và trang trí cực kỳ xa xỉ, treo đầy những tấm thảm tuyệt đẹp và những lụa là gấm vóc”, những phòng đón khách “được trang hoàng nhẹ nhàng và đầy phong cách bằng những chiếc trường kỷ sang trọng, những chiếc bàn đắt tiền, những chiếc bình Trung Hoa hảo hạng và vô số đồ nữ trang vàng và bạc”. Dọc theo sông Tigris là những cung điện, cửa hàng và vườn hoa cho giới thượng lưu; “quang cảnh dòng sông được tô điểm bằng hàng nghìn chiếc thuyền đáy bằng, trên đó cắm những cây cờ nhỏ, phấp phới như ánh Mặt trời trên mặt nước, và đưa những cư dân tìm vui của thành phố đi nơi này nơi khác ở Baghdad”*.

Sự sôi động của những khu chợ và sức mua của triều đình, người giàu và dân chúng nói chung hết sức mạnh mẽ. Tác động của đợt bùng phát kinh tế vượt xa khỏi những biên giới của thế giới Hồi giáo, nơi những cuộc chinh phục của Hồi giáo tạo ra những tuyến đường mới quanh co mọi hướng, mang hàng hóa, tư tưởng và con người lại với nhau. Với một số người, sự mở rộng của những mạng lưới này là nguyên nhân gây ra lo lắng. Vào những năm 840, Caliph al-Wāthiq cử một đoàn thám hiểm đi tìm hiểu giấc mơ của ông, rằng những kẻ ăn thịt người đã phá vỡ một bức tường huyền thoại mà người ta nói chung tin rằng được Đấng Tối Cao lập nên để ngăn bọn man rợ tàn ác. Mất gần một năm rưỡi để nhóm thám hiểm, do một cố vấn tin cẩn tên là Sallām dẫn đầu, báo cáo lại về tình trạng của bức tường này. Ông giải thích các pháo đài đã được gìn giữ ra sao. Bảo vệ cho nó là một nhiệm vụ nặng nề, với một gia đình được tin cậy trao cho trách nhiệm tiến hành kiểm tra định kỳ. Hai lần mỗi tuần, người ta đập búa vào tường ba lần để kiểm tra là nó vẫn còn chắc. Mỗi lần, những người kiểm tra sẽ lắng nghe xem có tiếng động gì khác thường không: “Nếu một người áp tai vào cửa, người đó sẽ nghe được âm thanh ầm ầm như một tổ ong vò vẽ”, một ghi chép cho biết, “rồi mọi thứ lại im lặng”. Mục đích là để những kẻ man rợ vốn có thể mang theo sự hủy diệt biết rằng bức tường được bảo vệ và chúng sẽ không được phép vượt qua*.

Ghi chép về việc kiểm tra bức tường sinh động và thuyết phục tới mức một số sử gia cho rằng nó đề cập tới một cuộc thám hiểm thực sự và một bức tường thực sự - có lẽ là Ngọc Môn Quan, đánh dấu cửa ngõ vào Trung Quốc ở phía tây Đôn Hoàng*. Thật ra, nỗi sợ về những kẻ hủy diệt thế giới bị kiềm chế phía sau những rặng núi ở phía đông là một chủ đề kết nối thế giới cổ đại với Kinh Cựu ước và Tân ước cũng như Kinh Qurān*. Dù chuyến đi của Sallām có thực sự diễn ra hay không, nỗi sợ về những gì nằm ngoài biên giới là rất thật. Thế giới được chia làm hai: lãnh địa Hồi giáo, nơi trật tự và văn minh chiến thắng; và vùng Turan hỗn loạn, vô chính phủ và nguy hiểm. Như hàng loạt tin tức từ những nhà du hành và nhà địa lý đã tới thăm các vùng đất thảo nguyên ở phương Bắc đã nói rõ, những ai sống bên ngoài thế giới Hồi giáo thật lạ lùng, ở một số phương diện họ kỳ lạ và tuyệt vời, nhưng chủ yếu họ thật đáng sợ.

Một trong những thông tín viên nổi tiếng nhất là Ibn Faḍlān, người đã được cử tới các thảo nguyên vào đầu thế kỷ 10, đáp lại một đề nghị của thủ lĩnh tộc người Volga Bulghār đề nghị các học giả đến để giải thích giáo lý đạo Hồi. Như ghi chép của Ibn Faḍlān nói rõ, thủ lĩnh bộ lạc này - mà đất đai trải rộng hai bên bờ sông Volga ở phía bắc biển Caspi, nơi dòng sông vĩ đại giao với sông Kama - đã trở thành người Hồi giáo, nhưng tri thức của họ về những tín điều của đức tin này còn sơ đẳng. Dù nhà lãnh đạo người Volga Bulghār muốn được hỗ trợ xây một thánh đường và học hỏi thêm những khải thị của Muḥammad, người ta nhanh chóng thấy rằng điều ông thực sự muốn là tranh thủ sự ủng hộ để đối phó với sự cạnh tranh từ các bộ lạc khác ở vùng thảo nguyên.

Ibn Faḍlān lần lượt thấy thú vị, kinh ngạc và sợ hãi khi ông đi tiếp về phía bắc. Cuộc sống của dân du mục, di chuyển liên tục, đối lập mạnh mẽ với nền văn hóa đa sắc tộc mang tính đô thị, định cư và tinh tế của Baghdad và những thành phố khác. Bộ lạc Gẖuzz thuộc trong số những dân tộc đầu tiên mà Ibn Faḍlān gặp. “Họ sống trong những chiếc lều bằng nỉ”, ông viết, “cứ lang bạt nơi này nơi khác. Họ sống trong nghèo khổ, như những con lừa hoang. Họ không thờ Chúa, họ cũng không cầu cúng gì cả”. Ông viết tiếp: “Họ không muốn rửa ráy sau khi đã làm vấy bẩn mình với phân hay nước tiểu… [và thật ra] không hề tiếp xúc gì với nước, nhất là trong mùa đông”. Việc phụ nữ không đeo mạng che mặt chỉ là chuyện nhỏ nhất. Một tối họ ngồi với một người đàn ông mà vợ ông ta cũng có mặt ở đó. “Trong lúc chúng tôi nói chuyện, bà ấy giơ tay gãi chỗ kín ngay trước mặt chúng tôi. Chúng tôi lấy tay che mặt lại và mỗi người đều nói: ‘Xin Chúa Trời tha tội cho con’”. Chồng bà đơn giản cười lớn trước sự đoan trang của những vị khách*.

Lối sống và niềm tin của những bộ lạc khác trên thảo nguyên cũng đáng kinh ngạc không kém. Có những bộ lạc thờ rắn, những bộ lạc khác thờ cá và những bộ lạc khác nữa cầu nguyện với chim sau khi tin rằng họ đã chiến thắng trong một trận chiến nhờ sự can thiệp của một bầy sếu. Rồi còn có những người đeo hình dương vật bằng gỗ ở cổ và họ cúi xuống hôn lấy may trước khi lên đường. Có những thành viên của bộ lạc Basẖgird - một sắc dân mà sự dã man đã thành huyền thoại, những kẻ mang theo đầu kẻ thù như các chiến tích. Họ có những thói quen đáng kinh tởm, bao gồm việc ăn chấy rận: Ibn Faḍlān từng thấy một người ăn một con bọ chét trong quần áo của ông ta, “và dùng ngón tay nghiền nát nó, ông ta nhai nó và để ý thấy tôi nhìn, nên nói: Ngon!”*.

Dù cuộc sống ở thảo nguyên thật khó hiểu với những vị khách như Ibn Faḍlān, có sự tương tác đáng kể giữa dân du mục và thế giới tĩnh tại ở phương Nam. Một dấu hiệu cho điều này là sự lan truyền của Hồi giáo trong các bộ lạc - dù là kiểu Hồi giáo nhiều sai lạc. Bộ lạc Gẖuzz chẳng hạn, tự nhận là người Hồi giáo và sẽ thốt lên những câu sùng tín phù hợp “để gây ấn tượng tốt với những người Hồi giáo ở cùng họ”, theo Ibn Faḍlān. Nhưng chẳng có mấy thực chất trong đức tin của họ, ông lưu ý, vì “nếu một người trong họ phải hứng chịu điều gì đó bất công hay tồi tệ, anh ta lại ngẩng đầu lên và nói ‘bir tengri”’ - nói cách khác, chẳng kêu cầu gì tới Allah, mà là tới Tengri, vị thần tối cao trên Trời của dân du mục*.

Thật ra, những niềm tin tôn giáo ở vùng thảo nguyên phức tạp và hiếm khi đồng nhất, với những ảnh hưởng từ Thiên Chúa giáo, Hồi giáo, Do Thái giáo, Hỏa giáo và các kiểu tín ngưỡng khác chen chúc và pha trộn với nhau để tạo ra những thế giới quan hỗn hợp khó mà chia tách ra được*. Một phần sự lan truyền những quan điểm tâm linh liên tục thay đổi, điều chỉnh để thích nghi này được thực thi nhờ một kiểu những người Hồi giáo thánh linh mới hành động như một hình thức truyền giáo; những người hòa đồng thần linh này, được gọi là sufi, lang thang trên vùng thảo nguyên, đôi khi trần truồng, chẳng có gì ngoài chiếc tù và, chăm sóc cho những con vật đau yếu và gây ấn tượng cho những người quan sát bởi hành vi lập dị của họ và liên tục lảm nhảm về sự sùng đạo và sùng tín. Họ có vẻ đóng một vai trò tối quan trọng trong việc thuyết phục người ta cải đạo, trộn lẫn những niềm tin kiểu cúng bái và vật linh lan tràn ở Trung Á với những nguyên lý của Hồi giáo*.

Không chỉ những sufi mới có ảnh hưởng. Các vị khách khác đã có những can thiệp quyết định trong việc lan truyền các ý tưởng về tôn giáo. Một ghi chép sau này về việc cải đạo của những người Volga Bulghār ghi nhận một thương gia Hồi giáo đi qua đó đã chữa trị cho người đứng đầu bộ lạc và vợ ông khỏi những chứng bệnh nghiêm trọng trong khi mọi cố gắng trước đó đều thất bại. Sau khi yêu cầu họ hứa cải đạo nếu ông chữa lành cho họ, ông đã cho họ các loại thuốc, “và chữa cho họ, và họ cùng với tất cả người dân của họ đều đón nhận đạo Hồi”*. Đó là một câu chuyện cải đạo kinh điển: Sự chấp thuận đức tin mới của nhà lãnh đạo hay những người gần gũi ông là khoảnh khắc quyết định dẫn tới việc chấp nhận theo quy mô lớn một bộ nghi lễ và niềm tin*.

Chắc chắn là sự mở rộng đức tin này vào những vùng đất mới đã trở thành một điều vinh dự với các tổng trấn và triều đình địa phương, giúp họ giành được sự chú ý của Caliph cũng như danh tiếng trong cộng đồng của chính họ. Những người Sāmānid, sống ở Bukhara chẳng hạn, rất nhiệt tình trong việc thúc đẩy Hồi giáo. Một cách để họ làm thế là giới thiệu một hệ thống các madrasa hay các trường học, vay mượn ý tưởng từ các tăng viện Phật giáo, để giảng dạy Kinh Qurān cho đúng, trong khi đồng thời bảo trợ cho việc nghiên cứu truyền thống ḥadīth -những lời nói và hành động được gắn cho Muḥammad. Việc trao tặng tiền thoải mái cho tất cả những người mới nhập đạo đảm bảo các thánh đường lúc nào cũng nhộn nhịp*.

Tuy nhiên, thảo nguyên không chỉ là vùng phương Bắc hoang dã, một vùng biên giới đầy những kẻ dã man với các phong tục kỳ lạ, một khoảng trống mà Hồi giáo có thể mở rộng và những dân chúng còn chưa ai chạm đến được khai hóa. Vì trong khi các ghi chép của những khách thăm như Ibn Faḍlān vẽ ra một bức tranh về sự man rợ, nhưng phong cách sống của dân du mục thực ra vừa quy củ vừa trật tự. Di chuyển liên tục không phải là kết quả của việc lang thang vô định, mà phản ánh những thực tế của đời sống chăn thả gia súc: Với đàn gia súc lớn cần được chăm sóc, tìm đồng cỏ tốt là chuyện thường ngày của đời sống và làm điều đó một cách bài bản là tối quan trọng không chỉ với sự thành công, mà với chính sự sinh tồn của bộ lạc. Những gì từ bên ngoài thấy có vẻ hỗn loạn thật ra bên trong không hề như thế.

Điều này được nắm bắt hoàn hảo trong một tài liệu đáng chú ý tập hợp ở Constantinople vào thế kỷ 10, chỉ ra cách cấu trúc một trong những nhóm chính sống ở Bắc Hắc Hải để tối ưu hóa cơ hội thành công. Người Pecheneg chia nhỏ thành tám bộ lạc, những bộ lạc này lần lượt chia ra thành tất cả 40 đơn vị nhỏ hơn, mỗi đơn vị với những vùng phân ranh rõ ràng để họ khai thác. Di chuyển từ nơi này tới nơi khác không có nghĩa là cuộc sống trong các xã hội bộ lạc vô trật tự*.

Mặc dù các nhà bình luận, nhà du hành, nhà địa lý và sử gia đương thời quan tâm tới thế giới thảo nguyên tỏ ra thích thú với những phong cách sống và thói quen mà họ quan sát được, sự quan tâm của họ cũng bị kích thích với những đóng góp kinh tế của dân du mục - nhất là liên quan tới sản phẩm nông nghiệp. Vùng thảo nguyên cung cấp cho các xã hội tĩnh tại những dịch vụ và sản phẩm quý giá. Có những thành viên của bộ lạc Gẖuzz mà Ibn Faḍlān cho biết sở hữu 10.000 con ngựa và số cừu gấp mười lần như thế. Ngay cả nếu chúng ta không quá tin vào những con số cụ thể, quy mô của các hoạt động rõ ràng là rất đáng kể*.

Ngựa là một phần tối quan trọng của nền kinh tế, điều rõ ràng qua ghi nhận trong hàng loạt tài liệu về số lượng kỵ binh rất lớn mà một số bộ lạc lớn có thể đưa ra trận. Chúng được chăn thả vì mục đích thương mại, dựa trên ghi chép về sự phá hủy những trang trại ngựa giống lớn từ một cuộc càn quét của người Ả Rập vào thế kỷ 8 và từ xương mà những nhà khảo cổ học tìm thấy ở Bắc Hắc Hải*. Nông nghiệp cũng ngày càng trở thành một phần quan trọng của nền kinh tế thảo nguyên, với các loại cây trồng được trồng khắp vùng Hạ Volga, vốn bao gồm “nhiều cánh đồng và những vườn cây ăn trái”*. Bằng chứng khảo cổ học từ Crimea trong giai đoạn này xác nhận việc trồng lúa mì, kê và lúa mạch đen ở quy mô đáng kể*. Hạt phỉ, chim cắt và gươm kiếm là một số sản phẩm khác được bán tới các khu chợ phương Nam*. Cả sáp và mật ong; mật ong được cho là có thể chống cảm*. Hổ phách cũng được đưa ra chợ với khối lượng lớn, không chỉ qua vùng thảo nguyên mà từ cả Tây Âu, nhiều tới mức một sử gia hàng đầu đã nghĩ ra cụm từ “đường mòn hổ phách” để mô tả những con đường mang loại nhựa cứng này tới cho những người háo hức muốn mua chúng ở phương Đông*.

Tuy nhiên, trên hết là việc buôn bán da lông động vật. Lông thú rất được quý chuộng vì sự ấm áp và đẳng cấp mà nó thể hiện cho người mặc*. Một vị vua Hồi giáo vào thế kỷ 8 đi xa tới mức tiến hành hàng loạt thí nghiệm cho đóng băng nhiều loại lông thú khác nhau để xem loại nào bảo vệ tốt nhất trong các điều kiện thời tiết cực đoan, ông đổ đầy hàng loạt túi da đựng nước và để chúng qua đêm trong thời tiết băng giá, theo một tác giả người Ả Rập. “Vào buổi sáng, ông lệnh mang [những túi nước] lại cho ông. Tất cả đều đóng băng trừ túi nước làm bằng lông cáo đen. Nhờ thế ông biết được loại lông nào là ấm áp nhất và khô ráo nhất”*.

Các thương nhân Hồi giáo phân biệt các loại da lông động vật khác nhau, rồi đặt giá theo đó. Một tác giả vào thế kỷ 10 đề cập tới việc nhập khẩu từ vùng thảo nguyên lông chồn zibelin, sóc xám, chồn éc-min, chồn vizon, cáo, chồn mác-tét, hải ly và thỏ đốm, cùng nhiều loài khác, những loài sau đó được các thương nhân bán đi nơi khác, kiếm khoản chênh lệch giá*. Thật ra, ở một số vùng thảo nguyên, da lông động vật được sử dụng giống như tiền tệ - với tỉ giá cố định. Mười tám tấm da sóc đáng giá một đồng xu bạc, trong khi một tấm da có giá “một ổ bánh mì lớn ngon lành, đủ lớn để làm no lòng một gã đô con”. Điều này thật khó hiểu với một nhà quan sát: “Ở bất kỳ nước nào khác, một nghìn tấm da đó cũng không mua được một hạt đậu”*. Thế vậy mà có một logic rõ ràng với hệ thống tiền tệ trên thực tế đó: Có một phương tiện trao đổi là quan trọng với các xã hội tương tác với nhau nhưng thiếu những kho bạc trung ương có thể giám sát việc đúc tiền xu ở quy mô lớn. Bởi thế, da, da lông và lông thú có một mục đích rõ ràng trong một nền kinh tế chưa tiền tệ hóa.

Theo một sử gia, có lẽ tới nửa triệu bộ da lông đã được xuất khẩu từ vùng thảo nguyên mỗi năm. Sự nổi lên của Đế quốc Hồi giáo rộng lớn tạo ra những kênh liên lạc mới và những tuyến đường thương mại mới. Việc tạo ra một “con đường lông thú” vào vùng thảo nguyên và vành đai rừng miền Bắc là kết quả trực tiếp của sự gia tăng của cải dư thừa vào những thế kỷ sau các cuộc chinh phục lớn trong các thế kỷ 7 và 8*.

Không có gì đáng ngạc nhiên, cự ly quyết định tất cả: Có thể đưa động vật, da lông và các sản phẩm khác ra thị trường dễ dàng là một điều tối quan trọng. Những bộ lạc du mục giàu có nhất hẳn nhiên là những bộ lạc có vị trí tốt nhất và có thể buôn bán tích cực và một cách ổn định với thế giới tĩnh tại. Giống như thế, những thị trấn gần nhất với vùng thảo nguyên trải qua những đợt tăng trưởng của cải mạnh mẽ. Merv là một thành phố hưởng lợi lớn, mở rộng tới mức mà một người đương thời đã gọi nó là “mẹ của thế giới”. Nằm ngay rìa phía nam vùng thảo nguyên, nó có vị trí hoàn hảo để buôn bán với thế giới du mục, đồng thời đóng vai trò một địa điểm quan trọng ở trục đông-tây chạy ngang xương sống Á-Âu. Nói theo lời một tác giả, đó là một “thành phố vui tươi, đẹp đẽ, tinh tế, xuất sắc, rộng mở và đáng hài lòng”*. Trong khi đó, Rayy, nằm ở phía tây, được gọi là “cánh cổng thương mại”, “chú rể của Trái đất” và “tạo vật đẹp đẽ nhất” thế giới*. Hay còn có Balkh, có thể sánh với mọi thứ trong thế giới Hồi giáo; nó tự hào với những con đường lộng lẫy, những tòa nhà huy hoàng, nước sạch chảy suốt ngày - cũng như giá hàng hóa tiêu dùng thấp, nhờ vào thương mại và cạnh tranh nhộn nhịp trong thành phố*.

Giống như những đợt sóng lan ra khi một hòn đá ném xuống nước, những thành phố ở gần với các thị trường này nhất cảm thấy hiệu ứng mạnh nhất. Tất nhiên việc được quyền tiếp cận những thị trường này và hưởng lợi từ đó trở nên cực kỳ quan trọng. Quy mô của lượng của cải được mất ở đây lớn tới mức áp lực bắt đầu gia tăng giữa các nhóm bộ lạc vùng thảo nguyên. Sự cạnh tranh cho những bãi chăn thả và nguồn nước tốt nhất ngày càng căng thẳng do việc tranh giành quyền tiếp cận các thành phố và những khu thương mại tốt nhất. Điều này tất yếu dẫn tới hai phản ứng: căng thẳng sẽ leo thang, dẫn đến sự phân rã nhuốm màu bạo lực, hay sẽ có sự cố kết từ bên trong và giữa các bộ lạc với nhau. Lựa chọn là chiến đấu hay hợp tác.

Qua thời gian, một tình trạng cân bằng khéo léo xuất hiện, mang tới sự ổn định và thịnh vượng đáng kể khắp vùng thảo nguyên ở phía tây. Điểm trục của sự cân bằng là một bộ phận của nhóm bộ lạc người Turk đã dần thống trị vùng Bắc Hắc Hải và biển Caspi. Những người Khazar, như người ta gọi họ, cai trị vùng thảo nguyên Bắc Hắc Hải và ngày càng nổi bật vì sự kháng cự quân sự mà họ thể hiện trong thời kỳ các cuộc chinh phục lớn trong vài thập niên sau khi Muḥammad qua đời*. Hiệu quả của họ khi chống lại quân đội Hồi giáo giúp họ nhận được sự ủng hộ từ hàng loạt các bộ lạc khác, vốn đoàn kết lại dưới sự lãnh đạo của họ. Điều đó cũng thu hút sự chú ý của các hoàng đế La Mã ở Constantinople, những người hiểu rằng họ có lợi ích chung trong việc hình thành một mối liên minh với lực lượng thống trị vùng thảo nguyên. Những người Khazar là các đồng minh quan trọng đến mức vào đầu thế kỷ 8, hai mối liên minh hôn nhân đã được thu xếp giữa các gia tộc cai trị Khazaria và Byzantium - cái tên chính thức được đặt cho những gì còn lại của Đế quốc La Mã trong giai đoạn này*.

Từ quan điểm của Constantinople, thủ đô của Byzantium, hôn nhân hoàng tộc với người nước ngoài là rất hiếm; liên minh với dân du mục thảo nguyên còn là điều chưa có tiền lệ*. Diễn tiến này là một chỉ dấu rõ ràng cho thấy người Khazar đã trở nên quan trọng ra sao trong tư duy ngoại giao và quân sự của Byzantium vào một thời kỳ mà áp lực với biên giới phía đông đế quốc ở vùng Tiểu Á từ người Hồi giáo là rất nghiêm trọng. Những phần thưởng và danh tiếng được trao cho thủ lĩnh của Khazar, Khả Hãn, tác động mạnh lên xã hội Khazar, củng cố vị thế của nhà lãnh đạo tối cao và mở đường cho sự phân tầng khắp bộ lạc bởi quà cáp và địa vị trao cho tầng lớp tinh hoa được lựa chọn. Nó còn có ảnh hưởng xa hơn nữa trong việc khuyến khích các bộ lạc khác trở thành những kẻ triều cống, nộp cống để đổi lấy sự bảo vệ và các phần thưởng. Theo Ibn Faḍlān, Khả Hãn có 25 người vợ, mỗi người là thành viên một bộ lạc khác nhau và đều là con gái của người cai trị các bộ lạc đó*. Một nguồn viết bằng tiếng Hebrew vào thế kỷ 9 cũng nói tới những bộ lạc triều thần của người Khazar, mà tác giả không chắc là 25 hay 28*. Những dân tộc như Poliane, Radmichi và Severliane thuộc số những bộ lạc công nhận quyền cai trị của Khazar, cho phép người Khazar củng cố vị thế của mình và trở thành một lực lượng thống trị ở vùng thảo nguyên phương Tây, nay là Ukraine và miền Nam Nga*.

Mức thương mại tăng lên và những thời kỳ ổn định, hòa bình dài đã kéo theo sự chuyển đổi sâu sắc trong xã hội Khazar. Cách thức lãnh đạo xã hội thay đổi, với vai trò của Khả Hãn ngày càng tách rời những sự vụ hằng ngày và vị thế của ông được nâng lên tầm một ông vua thần thánh*. Phong cách sống cũng thay đổi. Với nhu cầu mạnh mẽ ở các vùng lân cận đối với các sản phẩm được nuôi trồng, quản lý và sản xuất từ Khazar và các bộ lạc triều cống của họ, cũng như vì thành quả của thương mại đường dài, những khu định cư bắt đầu mọc lên và dần phát triển thành những thị trấn*.

Tới đầu thế kỷ 10, thành phố nhộn nhịp Atil đóng vai trò một thủ đô và là nơi ở thường trực của Khả Hãn. Nằm vắt ngang vùng Hạ Volga, đó là một khu dân cư đô thị đa sắc tộc. Thành phố tinh tế tới mức có những tòa án riêng rẽ để giải quyết tranh chấp theo các luật tục khác nhau, với chủ tọa là các thẩm phán sẽ phán quyết về tranh chấp giữa những người Hồi giáo, những người Thiên Chúa giáo hay thậm chí những người ngoại đạo - trong khi cũng có sẵn một cơ chế để giải quyết vấn đề nếu vị thẩm phán không thể đi tới phán quyết*.

Atil, với những khu nhà ở lều nỉ, nhà kho và cung điện hoàng gia, chỉ là một trong nhiều khu định cư đã thay đổi cách dân du mục sinh sống*. Các thị trấn khác mọc lên ở lãnh thổ Khazar như là kết quả của hoạt động thương mại gia tăng, như Samandar, nơi những căn nhà bằng gỗ có đặc điểm mái vòm được cho là theo mẫu những căn lều tròn yurt truyền thống. Tới đầu thế kỷ 9, có đủ số người theo Thiên Chúa giáo khắp Khazaria để được quyền có không chỉ một giám mục mà cả một giám mục đô thành - tức trên thực tế là một tổng giám mục - chăm lo cho giáo dân*. Cũng có dân chúng theo Hồi giáo đáng kể ở Samandar và Atil giống như ở những nơi khác. Điều này thể hiện rõ qua các tin tức từ những nguồn tiếng Ả Rập nói về số lượng lớn các thánh đường được xây dựng trong vùng*.

Bản thân người Khazar không theo đạo Hồi, nhưng họ quả có chấp nhận những niềm tin tôn giáo mới: Vào giữa thế kỷ 9, họ quyết định theo Do Thái giáo. Những phái đoàn từ Khazaria tới Constantinople vào khoảng năm 860 và yêu cầu cử các thầy giảng tới để giải thích những yếu tố cơ bản của Thiên Chúa giáo. “Từ khi nào không nhớ nổi”, họ nói, “chúng tôi đã chỉ biết tới một vị thần [tức Tengri], người cai quản tất cả mọi thứ… Giờ những người Do Thái đang hối thúc chúng tôi chấp nhận các tôn giáo và tập tục của họ, trong khi mặt khác những người Ả Rập lôi kéo chúng tôi về phía đức tin của họ, hứa hẹn với chúng tôi hòa bình và rất nhiều quà tặng”*.

Do đó, một phái bộ được cử đi với mục tiêu cải đạo cho người Khazar. Đứng đầu phái bộ là Constantine, được biết đến rộng rãi nhất qua tên tiếng Slavic của ông là Cyril và nhờ việc tạo ra bảng chữ cái cho người Slav đặt theo tên ông - chữ Cyrillic. Là một học giả thượng thừa giống anh trai mình Methodius, Constantine dừng lại trên đường về phương Đông, dành một mùa đông để học tiếng Hebrew và làm quen với Kinh Torah nhằm tranh luận với các học giả Do Thái cũng đang trên đường tới triều đình của Khả Hãn*. Khi họ đến thủ đô Khazar, các phái bộ tham gia vào hàng loạt cuộc tranh luận dữ dội với các địch thủ được mời tới đại diện cho Hồi giáo và Do Thái giáo. Học vấn uyên bác của Constantine làm kinh ngạc tất cả những người diện kiến ông - hay có vẻ là như thế, theo ghi chép về cuộc đời ông rút ra chủ yếu từ những tác phẩm của ông*. Thật ra, bất chấp sự xuất sắc của Constantine - Khả Hãn nói rằng những bình luận của ông về kinh sách “ngọt như mật ong” - sứ bộ không đạt được hiệu ứng mong muốn, vì nhà lãnh đạo Khazar đã quyết định rằng Do Thái giáo là tôn giáo phù hợp cho người dân của ông*.

Sự bành trướng của đạo Hồi và những tuyến đường thương mại

Một phiên bản tương tự của câu chuyện này được kể một thế kỷ sau đó. Tin tức về sự cải đạo của người Khazar đã được đón nhận với sự sửng sốt của cộng đồng Do Thái giáo cách đó hàng nghìn dặm về hướng tây, những người háo hức muốn tìm hiểu xem những người Khazar là ai và sao họ lại theo Do Thái giáo. Có tin đồn cho rằng họ có thể là một trong những bộ lạc thất lạc của Israel cổ đại. Nhà bác học Ḥasdai b. Shaprūṭ, sống tại Cordoba ở al-Andalus - tức Tây Ban Nha Hồi giáo - cuối cùng đã có thể liên lạc với bộ lạc này. Những nỗ lực của ông để xác định xem người Khazar có phải Do Thái thực sự hay đó đơn giản là một chuyện kể huyền hoặc do những ai muốn tranh thủ lợi lộc bịa ra cho tới lúc đó đã không có kết quả. Khi ông rốt cuộc nhận được thông tin rằng quả đúng người Khazar theo Do Thái giáo và hơn nữa là họ giàu có và “rất hùng mạnh và duy trì những đạo quân đông đúc”, ông cảm thấy buộc phải cúi đầu xuống và ngưỡng mộ Chúa trên Trời cao. “Tôi cầu nguyện cho sức khỏe của chủ nhân tôi là nhà vua”, ông viết cho vị Khả Hãn, “cho gia đình bệ hạ, cho ngôi nhà của ngài và cho ngai vị của ngài sẽ mãi mãi trường tồn. Xin để triều đại của ngài và các con trai ngài kéo dài mãi giữa lòng Israel!”*.

Thật đáng chú ý, một bản sao thư hồi đáp của Khả Hãn với lá thư đó đã giữ được đến ngày nay, trong đó người cai trị Khazar giải thích việc bộ lạc ông cải đạo sang Do Thái giáo. Quyết định cải đạo, vị Khả Hãn viết, là kết quả của trí khôn tuyệt vời của một người tiền nhiệm của ông, người đã đưa các phái bộ tới trình bày các đức tin khác nhau. Tự nhủ làm sao để thiết lập các dữ kiện đúng đắn nhất, nhà cai trị đã hỏi những người Thiên Chúa giáo rằng Hồi giáo hay Do Thái giáo là tôn giáo tốt hơn; khi họ đáp rằng Hồi giáo chắc chắn dở hơn Do Thái giáo, ông đã hỏi người Hồi giáo rằng Thiên Chúa giáo hay Do Thái giáo là đáng được ưa thích hơn. Khi họ chỉ trích Thiên Chúa giáo và cũng đáp lại rằng Do Thái giáo là đỡ tệ hơn trong hai tôn giáo đó, nhà cai trị Khazar tuyên bố rằng ông đã đi tới kết luận: Cả hai đã thừa nhận rằng “tôn giáo của những người Israel tốt hơn”, ông tuyên bố, nên “tin ở lòng xót thương của Chúa và quyền năng của Đấng Toàn năng, ta lựa chọn tôn giáo của Israel, tức là tôn giáo của Abraham”. Cùng với điều đó, ông đã mời các phái bộ ra về, cắt bao quy đầu và ra lệnh cho những người hầu cận, triều thần và mọi người dân của ông đều làm như thế*.

Do Thái giáo đã xâm nhập đáng kể vào xã hội Khazar vào giữa thế kỷ 9. Ngoài những lần đề cập trong các nguồn tiếng Ả Rập về việc kết nạp tín đồ mới của người Do Thái vào những thập niên trước khi các phái bộ tới triều đình của vị Khả Hãn, và thực tế là những nghi thức chôn người chết cũng đã trải qua sự thay đổi trong giai đoạn này. Những phát hiện gần đây với hàng loạt đồng xu được đúc ở Khazaria đưa ra bằng chứng mạnh mẽ là Do Thái giáo đã được chính thức công nhận là quốc giáo vào những năm 830. Những đồng xu này có dòng chữ là một ví dụ tốt về việc đức tin có thể được cải biến để hấp dẫn những khối dân chúng bị phân rã ra sao. Những đồng xu ủng hộ nhà tiên tri vĩ đại nhất trong các nhà tiên tri của Cựu ước bằng cụm từ Mūsā rasūl allāh: Moses là người đưa tin của Chúa*.

Điều này có lẽ ít thách thức hơn là nghe như nó có vẻ thế, do Kinh Qurān xét cho cùng dạy rõ ràng là không nên có sự phân biệt giữa các nhà tiên tri và thông điệp tất cả họ mang tới đều cần được tuân theo*. Moses được chấp nhận và sùng kính trong giáo lý Hồi giáo, nên ca ngợi ông theo nhiều nghĩa là điều không gây tranh cãi. Tuy nhiên mặt khác, sự tôn vinh địa vị đặc biệt của Muḥammad trong vai trò người đưa tin của Chúa là yếu tố trọng tâm trong adhān, lời kêu gọi gửi người cầu nguyện phát đi từ các thánh đường Hồi giáo năm lần một ngày. Bởi thế có tên Moses trên đồng tiền xu là một tuyên bố chống đối rằng người Khazar có bản sắc của riêng họ và bản sắc đó độc lập với thế giới Hồi giáo. Giống như sự đối đầu giữa Đế quốc La Mã và thế giới Hồi giáo vào cuối thế kỷ 7, những trận chiến nổ ra không chỉ giữa các đạo quân, mà cả về ý thức hệ, ngôn ngữ và thậm chí là hình ảnh trên các đồng xu.

Thật vậy, sự tiếp xúc của những người Khazar với Do Thái giáo đến từ hai nguồn. Đầu tiên, có những cộng đồng Do Thái lâu đời đã sinh sống ở Caucasus từ thời cổ đại hẳn đã phấn khởi với sự phát triển kinh tế của vùng thảo nguyên*. Theo một tác giả thế kỷ 10, nhiều người nữa được khuyến khích di cư tới Khazaria “từ các thành phố Hồi giáo và Thiên Chúa giáo” sau khi người ta biết rằng tôn giáo của họ không chỉ được khoan dung và bảo trợ chính thức, mà còn được phần lớn tầng lớp tinh hoa thực hành nữa*. Sự liên lạc giữa nhà cai trị Khazar và Ḥasdai ở Cordoba vào thế kỷ 10 cho biết các giáo sĩ Do Thái được tuyển mộ tích cực trong khi các trường học và thánh đường Do Thái được xây dựng để đảm bảo giảng dạy chính xác Do Thái giáo - với nhiều người ghi chép sử biên niên cho biết các tòa nhà tôn giáo mọc lên khắp các thị trấn của Khazaria, cũng như các tòa án mà quyết định ở đó được đưa ra sau khi tham khảo Kinh Torah*.

Yếu tố kích thích thứ hai cho sự quan tâm gia tăng với Do Thái giáo tới từ những thương nhân đến đây từ những nơi xa hơn nhiều. Họ bị thu hút với sự nổi lên của Khazaria trong vai trò một khu thương mại quốc tế lớn - không chỉ giữa vùng thảo nguyên với thế giới Hồi giáo, mà cả giữa Đông và Tây. Như nhiều nguồn xác nhận, các thương nhân Do Thái đặc biệt tích cực trong thương mại đường dài, đóng vai trò rất giống người Sogdia khi họ kết nối Trung Quốc và Ba Tư vào khoảng thời gian đạo Hồi mới nổi lên.

Theo một nguồn đương thời*, các thương nhân Do Thái là những nhà ngữ học tinh thâm, nói lưu loát “tiếng Ả Rập, Ba Tư, Latin, tiếng Frankish, tiếng Andalusia và tiếng Slavic”. Từ Địa Trung Hải, họ có vẻ đi lại thường xuyên tới Ấn Độ và Trung Quốc, trở về với xạ hương, gỗ lô hội, long não, quế “và các sản phẩm khác của phương Đông” mà họ buôn bán dọc theo chuỗi các hải cảng và thị trấn phục vụ cho những thị trường ở Mecca, Medina và Constantinople, cũng như các thị trấn trên dòng Tigris và Euphrates*. Họ cũng sử dụng các tuyến đường bộ, đi xuyên qua Trung Á tới Trung Quốc hoặc qua đường Baghdad và Ba Tư, hoặc xuyên qua lãnh thổ Khazar tới Balkh và về phía đông tới sông Oxus*. Một trong những điểm quan trọng nhất của trục này là Rayy, ngay phía nam Caspi (nay thuộc Iran), thành phố giải quyết hàng hóa tới từ Caucasus, từ phương Đông, Khazaria và những địa điểm khác trên vùng thảo nguyên. Có vẻ như những hàng hóa này đầu tiên được đưa qua thị trấn Jurjān (Gorgan thuộc Bắc Iran), có thể là nơi thu thuế hải quan, trước khi đưa tới Rayy. Một tác giả người Ả Rập viết vào thế kỷ 10, “Điều đáng kinh ngạc nhất là việc: Đó là khu chợ của thế giới”*.

Các thương nhân từ Scandinavia cũng bị thu hút về đây trước những cơ hội. Khi chúng ta nghĩ tới người Viking, chúng ta đều hình dung ra hình ảnh về các vụ tấn công ngang Bắc Hải vào Anh và Ireland, về những chiếc thuyền dài với mũi hình rồng, xuất hiện trong sương mù, đầy những kẻ sẵn sàng cưỡng hiếp và cướp bóc. Hay có lẽ chúng ta nghĩ tới câu hỏi phải chăng người Viking đã tới được Bắc Mỹ nhiều thế kỷ trước những đoàn thám hiểm của Christopher Columbus và những người khác. Nhưng trong thời kỳ Viking, những người can đảm và mạnh mẽ nhất không đi về hướng tây; họ đi về hướng đông và hướng nam. Nhiều người làm nên sản nghiệp và có được danh tiếng không chỉ ở quê nhà mà ở những vùng đất mới họ chinh phục được. Hơn thế, dấu ấn họ để lại không hề nhỏ bé và nhất thời như ở Bắc Mỹ. Ở phương Đông, họ sẽ lập nên một nhà nước mới, đặt tên theo các thương gia, du khách và những kẻ cướp đã nhờ vào hệ thống đường thủy khổng lồ kết nối vùng Baltic với biển Caspi và Hắc Hải. Những người này được gọi là Rus, hay rhos, có lẽ vì mái tóc đỏ đặc biệt của họ, hay nhiều khả năng là nhờ vào kỹ năng tuyệt vời của họ với mái chèo. Họ là tổ tiên của nước Nga*.

Ban đầu, chính sự cuốn hút của thương mại và sự giàu có trong thế giới Hồi giáo đã kích thích những người Viking lên đường đi về phương Nam. Từ đầu thế kỷ 9, người từ Scandinavia đã bắt đầu tiếp xúc với thế giới thảo nguyên và cả với Vương quốc Hồi giáo Baghdad. Những khu định cư bắt đầu trải ra dọc các con sông Oder, Neva, Volga và Dnieper, với những căn cứ mới mọc lên, tự thân chúng đóng vai trò các khu chợ và các trạm thương mại cho những lái buôn mang hàng hóa đến và đi từ miền Nam. Staraya Ladoga, Rurikovo Gorodische, Beloozero và Novgorod (nghĩa đen là “thị trấn mới”) là những điểm mới mở rộng những con đường thương mại Á-Âu tới những điểm xa nhất có thể về phía bắc châu Âu*.

Người Viking Rus điều chỉnh những chiếc thuyền dài, được ca ngợi rất nhiều trong trí tưởng tượng đại chúng, trở nên nhỏ hơn để có thể mang chúng qua những khoảng cách ngắn, từ một dòng sông tới một hồ nước hay một dòng sông khác. Những chiếc thuyền một khoang này đi thành đoàn trong một hành trình dài và nguy hiểm. Một tài liệu biên soạn ở Constantinople vào giữa thế kỷ 10 và dựa trên thông tin mà các đặc vụ Byzantine thu thập được ghi lại tình trạng hung hiểm của những cuộc hành trình đi về phương Nam. Hàng loạt thác nước trên dòng Dniester đặc biệt đáng sự. Một đập nước hẹp có những tảng đá chết người ngay giữa dòng chảy, “nổi lên như những hòn đảo. Nước đổ về đó, tràn lên và lao xuống phía bên kia, với những tiếng ầm ĩ hung tợn và kinh hoàng”. Chướng ngại này đã được đặt cho biệt danh với sự hài hước ráo hoảnh “Đừng ngủ quên đấy”*.

Cũng tài liệu đó cho biết, người Rus cực dễ tổn thương trước những nhóm cướp hung hăng có thể nhìn thấy cơ hội giành lấy phần thưởng chóng vánh khi mà các tay lữ hành đã kiệt sức vì băng qua thác nước. Dân du mục Pecheneg sẽ nằm phục sẵn khi những chiếc thuyền được kéo ra khỏi dòng nước, họ tấn công, cướp lấy hàng hóa và biến mất. Những người canh gác được lệnh phải ở trong tình trạng cảnh giác cao độ trước các cuộc tấn công bất thình lình. Những người Scandinavia nhẹ nhõm sau khi vượt qua hiểm nguy đó tới mức họ sẽ tập hợp lại trên một hòn đảo và hiến tế gà trống non và găm các mũi tên vào những cây thiêng như một cách cảm tạ những vị thần dị giáo của họ*.

Người Viking và Slav bên bờ biển

Những người an toàn tới được các khu chợ xung quanh biển Caspi và Hắc Hải phải là người rất mạnh mẽ. “Họ có thể lực và sức bền cực tốt”, một nhà bình luận Hồi giáo ghi nhận với sự ngưỡng mộ*. Ibn Faḍlān viết, những người Rus cao “như những cây cọ”, nhưng quan trọng hơn là họ luôn vũ trang và nguy hiểm. “Mỗi người đều mang rìu, một thanh gươm và một con dao”*.

Họ hành xử như những băng tội phạm dữ dằn. Một mặt, dù họ cùng nhau chiến đấu chống lại các kẻ thù chung, nhưng họ rất nghi ngờ nhau. “Họ không bao giờ đi giải một mình”, một tác giả nhận xét, “mà luôn [đi] cùng ba người đồng hành để canh chừng cho nhau, gươm trong tay, vì họ không tin tưởng nhau”. Không ai ngần ngại cướp của một người cộng sự, ngay cả điều đó có nghĩa là phải sát hại anh ta*. Họ thường xuyên tham gia làm tình tập thể, quan hệ tình dục trước mặt nhau hoàn toàn buông thả. Nếu có người bị bệnh, họ bỏ người đó lại phía sau. Họ nhìn cũng khác thường: “từ đầu ngón chân tới cổ, mỗi người đều xăm mình bằng mực xanh đen, với các ký hiệu và những điều tương tự”*. Đó là những con người khó nhằn của một thời đại khó nhằn.

Họ tham gia vào việc buôn bán sáp, hổ phách và mật ong, cũng như những thanh gươm đẹp đẽ được ngưỡng mộ khắp thế giới nói tiếng Ả Rập. Tuy nhiên, còn một nhánh kinh doanh khác béo bở nhất, nguồn cung cấp lượng lớn tiền bạc đổ về phương Bắc, ngược dòng hệ thống sông ở Nga tới Scandinavia. Điều này thể hiện qua rất nhiều loại lụa là tốt từ Syria, Byzantium và thậm chí là Trung Quốc đã được tìm thấy trong các lăng mộ khắp Thụy Điển, Đan Mạch, Phần Lan và Na Uy. Những thứ đó hẳn chỉ là một phần nhỏ của số vải vóc được mang về và không giữ được qua thời gian*.

Tuy nhiên, chính hồ sơ tiền xu mới lên tiếng mạnh mẽ nhất về quy mô làm ăn ở những vùng xa xôi này. Lượng tiền xu cực kỳ lớn tìm thấy dọc các con sông lớn hướng về phương Bắc và đã được thu lại khắp miền Bắc Nga, Phần Lan, Thụy Điển và trên hết ở Gotland (hòn đảo lớn nhất Thụy Điển), điều này cho thấy người Viking Rus đã kiếm được những khoản tiền lớn từ thương mại với người Hồi giáo và những dân sống ở rìa của Vương quốc Hồi giáo Baghdad*. Một chuyên gia hàng đầu về lịch sử tiền tệ ước tính lượng đồng xu bằng bạc được mang về từ thương mại với các vùng đất của người Hồi giáo lên tới hàng chục và thậm chí là hàng trăm triệu - theo nghĩa hiện đại, đó là một ngành nhiều tỉ đô-la*.

Những phần thưởng phải lớn thì mới xứng với khoảng cách và những nỗi nguy hiểm liên quan tới việc đi từ nơi xa xôi như Scandinavia tới biển Caspi - một hành trình gần 5.000 km. Nên có lẽ không có gì ngạc nhiên khi hàng hóa cần được bán với số lượng lớn để tạo ra lợi nhuận đáng kể. Có một số loại hàng hóa được đưa về phương Nam, nhưng quan trọng nhất là nô lệ. Buôn người mang lại rất nhiều tiền.

7 Con đường nô lệ

Người Rus rất tàn nhẫn trong việc bắt dân chúng bản địa làm nô lệ rồi đưa họ về phương Nam. Nổi tiếng với “sự to lớn, thể lực và sự can đảm”, người Viking Rus “chẳng có cánh đồng cày cấy nào và họ sống bằng cướp bóc”, theo lời một tác giả người Ả Rập*. Chính dân chúng bản địa sẽ phải hứng chịu gánh nặng. Quá nhiều người bị bắt tới mức chính từ dùng chỉ những kẻ bị bắt - Slav - được dùng để chỉ những ai phải làm nô lệ: slave.

Người Rus cẩn trọng với các tù nhân của họ: “họ đối xử với nô lệ tử tế và cho nô lệ ăn mặc phù hợp vì đối với họ nô lệ là món hàng để bán”, một người đương thời ghi nhận*. Nô lệ được vận chuyển dọc theo các hệ thống sông - vẫn được kết nối với nhau chừng nào còn có thể vượt qua những con thác*. Phụ nữ xinh đẹp đặc biệt cao giá, được bán cho các lái buôn ở Khazaria và Volga Bulghāria, những người sẽ đưa họ xa hơn về phương Nam - dù là trước đó phải quan hệ với họ một lần cuối đã*.

Nô lệ là một phần thiết yếu của xã hội Viking và là một phần quan trọng của nền kinh tế Viking - và không chỉ ở phương Đông. Khá nhiều tài liệu và bằng chứng vật chất từ quần đảo Anh cho thấy một trong những mục đích phổ biến nhất của các cuộc tấn công bằng thuyền dài không phải là để cưỡng đoạt và cướp bóc như trí tưởng tượng phổ biến, mà là để bắt sống tù nhân*. “Cầu xin Chúa Trời cứu chúng con’’, một người cầu nguyện thế kỷ 9 ở Pháp khẩn nài, “khỏi sự bạo tàn của bọn người phương Bắc, những kẻ đã hủy hoại đất nước chúng con; họ bắt đi… những đứa bé trai nhỏ, còn trinh của chúng con. Chúng con xin Người cứu chúng con khỏi sự dữ này”*. Xiềng xích, cùm và khóa được tìm thấy dọc theo những tuyến đường nô lệ, đặc biệt ở Bắc và Đông Âu, trong khi nghiên cứu mới cho rằng những nơi giam nhốt trước kia tưởng dành cho gia súc thực ra được thiết kế là bãi quây người, những kẻ sắp bị bán ở những nơi như Novgorod, nơi mà khu chợ là sự giao thoa giữa khu bán hàng hóa và khu bán nô lệ*.

Mong muốn thu lợi từ nô lệ phổ biến tới mức, dù một số người Scandinavia xin được giấy phép của những nhà cai trị địa phương để cướp bóc các vùng đất mới và bắt tù nhân, những người khác hoàn toàn thoải mái với việc bắt chính dân của họ - “miễn là họ bắt được người kia”, một tác phẩm nhiều thông tin của giới tăng lữ ở Bắc Âu vào thế kỷ 11 viết. Anh ta sẽ không phải nghĩ nhiều là cần làm gì tiếp theo: Ngay cơ hội đầu tiên, “anh ta sẽ bán kẻ kia một cách không thương tiếc làm nô lệ hoặc cho một người đồng hương của anh ta, hoặc cho một kẻ man rợ khác”*.

Nhiều nô lệ sẽ được đưa tới Scandinavia. Như một bài thơ Phương Bắc xa xưa* viết, “Nơi của Rigr” (“Rigstula”) là một xã hội được phân làm ba giai cấp đơn giản: quý tộc (jarlar), người tự do (karlar) và nô lệ (dralar)*. Nhưng nhiều người khác bị đưa tới những vùng mà người ta trả cao cho loại hàng hóa này, và không ở đâu mức cầu cao hơn, không ở đâu sức mua lớn hơn so với những khu chợ nhộn nhịp và giàu có ở Atil, để cuối cùng chuyển họ về Baghdad và các thành phố khác ở châu Á, cũng như những nơi khác trong thế giới Hồi giáo, bao gồm Bắc Phi và Tây Ban Nha.

Khả năng và sự sẵn sàng trả giá cao mang tới những phần thưởng hậu hĩnh và thiết lập cơ sở để kích thích nền kinh tế ở Bắc Âu. Nhận xét từ tiền xu phát hiện được, có sự tăng mạnh thương mại vào nửa sau của thế kỷ 9, một thời kỳ tăng trưởng mạnh ở vùng Baltic, Nam Thụy Điển và Đan Mạch, với các thị trấn như Hedeby, Birka, Wolin và Lund mở rộng nhanh chóng. Những điểm tìm thấy tiền xu trải ra một vùng ngày càng rộng dọc theo những con sông của Nga cho thấy sự gia tăng mạnh mức độ trao đổi, với sự gia tăng đáng chú ý số lượng đồng xu tìm thấy được đúc ở Trung Á - nhiều nhất là ở Samarkand, Tashkent (al-Shāsh), Balkh và những nơi khác dọc theo các tuyến đường thương mại, vận tải và thông tin liên lạc truyền thống thuộc vùng nay là Afghanistan*.

Nhu cầu nô lệ ở những địa điểm nhiều tiền mặt này rất lớn, và không chỉ với nô lệ từ phương Bắc. Lượng lớn nô lệ được nhập khẩu từ vùng châu Phi Hạ Sahara: Chỉ một thương nhân từng khoe khoang đã bán hơn 12.000 nô lệ da đen ở các khu chợ thuộc Ba Tư*. Nô lệ cũng được bắt đi từ các bộ lạc Turk vùng Trung Á, những người mà một tác giả ở thời kỳ này ghi nhận là có giá cao vì sự can đảm và tháo vát của họ. Khi lựa chọn “những nô lệ quý giá nhất”, một nhà bình luận khác cho biết, những người tốt nhất tới “từ đất của người Turk. Trong tất cả nô lệ trên Trái đất, không ai sánh được các nô lệ người Turk”*.

Có thể hình dung về quy mô khả dĩ của việc buôn bán nô lệ qua một so sánh với nô lệ của Đế quốc La Mã, một vùng đã được nghiên cứu kỹ hơn nhiều. Nghiên cứu gần đây cho thấy ở đỉnh cao quyền lực, Đế quốc La Mã cần 250.000-400.000 nô lệ mới mỗi năm để duy trì số lượng nô lệ*. Quy mô của thị trường ở những vùng đất nói tiếng Ả Rập lớn hơn đáng kể - giả sử nhu cầu nô lệ là tương đương - trải rộng từ Tây Ban Nha tới Afghanistan, điều này ngụ ý rằng số lượng nô lệ được mua bán có thể lớn hơn nhiều so với số nô lệ thời La Mã. Mặc dù những hạn chế với nguồn tư liệu thật đáng thất vọng, có thể hình dung về quy mô khả dĩ từ thực tế có một ghi chép nói tới một vị vua Hồi giáo và vợ ông sở hữu mỗi người 1.000 nữ nô lệ, trong khi một ghi chép khác nói họ sở hữu ít nhất là 4.000. Nô lệ trong thế giới Hồi giáo cũng ở khắp nơi - và câm lặng - như ở La Mã*.

La Mã cũng là sự so sánh có ích về cách thức mua và bán nô lệ. Trong thế giới La Mã, có sự cạnh tranh quyết liệt giữa những người giàu để mua các nô lệ giá trị bị bắt ở xa bên ngoài biên giới của đế quốc - những báu vật có giá trị cao vì vẻ ngoài khác thường của họ làm điểm tham chiếu. Sở thích cá nhân cũng có vai trò, với một nhà quý tộc địa vị cao khăng khăng là ông phải có các nô lệ tương xứng, tất cả đều hấp dẫn ngang nhau và cùng một độ tuổi*. Các ý kiến cũng tương tự như thế với dân Hồi giáo giàu có, như các sách hướng dẫn hỗ trợ quy trình mua nô lệ sau này nói rõ. “Trong tất cả những kẻ [nô lệ] da đen”, một tác giả thế kỷ 11 viết, “phụ nữ Nubia là hay nhất, dịu dàng và lịch thiệp. Cơ thể họ thon gọn và làn da láng mịn, ổn định và cân đối… họ tôn trọng chủ của mình như thể họ được tạo ra để phục vụ”. Phụ nữ người Beja, vốn sống ở vùng nay là Sudan, Eritrea và Ai Cập, “có nước da óng ánh như vàng, khuôn mặt xinh đẹp, cơ thể mảnh mai và làn da mượt mà; họ là những người bạn tình lý thú nếu được đưa ra khỏi đất nước họ khi vẫn còn trẻ”. Một nghìn năm trước, tiền không thể mua được tình yêu, nhưng nó có thể giúp bạn có được những gì bạn muốn*.

Những sách hướng dẫn khác cũng đưa ra các lời khuyên hữu ích tương tự. “Khi bạn sắp sửa mua nô lệ, hãy thận trọng”, một tác giả khác vào thế kỷ 11 viết trong một tác phẩm tiếng Ba Tư tên là Qābūs-nāma. “Mua đàn ông là một nghệ thuật khó khăn vì nhiều nô lệ có vẻ tốt” nhưng hóa ra là ngược lại. “Hầu hết mọi người tưởng tượng rằng mua nô lệ giống như mọi hình thức mua bán khác”, tác giả nói thêm; thực ra, kỹ năng mua nô lệ “là một nhánh của triết học”*. Hãy để ý tới mức độ vàng của làn da - một dấu hiệu chắc chắn về bệnh sốt xuất huyết; hãy thận trọng với những đàn ông có vẻ ngoài ưa nhìn, tóc bồng bềnh và đôi mắt đẹp - “một người đàn ông có những phẩm chất như thế hoặc là sẽ quá mê đắm phụ nữ hoặc dễ trở thành một tay ma cô”. Hãy đảm bảo là yêu cầu món hàng nằm xuống; rồi bạn phải “ấn vào cả hai mặt và nhìn thật kỹ” bất kỳ dấu hiệu viêm nhiễm hay đau đớn nào; và kiểm tra đi kiểm tra lại “những khiếm khuyết bị che giấu”, chẳng hạn như hôi miệng, bị điếc, nói lắp và độ cứng của chân răng. Hãy tuân theo những chỉ dẫn này (và nhiều chỉ dẫn khác nữa), tác giả tuyên bố, và bạn sẽ không phải thất vọng*.

Các chợ nô lệ mọc lên khắp Trung Âu, đầy những đàn ông, phụ nữ và trẻ con chờ được đưa về phương Đông - và cả tới triều đình ở Cordoba, nơi có hơn 13.000 nô lệ người Slav vào năm 961*. Tới giữa thế kỷ 10, Prague đã trở thành một trung tâm thương mại lớn thu hút các lái buôn người Viking Rus và Hồi giáo tới mua và bán thiếc, lông thú và người. Những thị trấn khác ở Bohemia cũng là những nơi tốt như thế để mua bột mì, đại mạch và gà - và nô lệ, tất cả đều có giá rất hợp lý, theo một nhà du hành người Do Thái*.

Nô lệ cũng được gửi làm quà cho các nhà cai trị Hồi giáo. Vào đầu thế kỷ 10 chẳng hạn, một sứ thần từ Tuscany tới Baghdad mang tới cho Vua Hồi giáo Abbāsid al-Muktafī một loạt những món quà giá trị cao, bao gồm gươm, khiên, chó và chim săn mồi. Trong số những quà tặng để thể hiện tình hữu nghị, có 20 thái giám người Slav và 20 cô gái Slav đặc biệt xinh đẹp. Những bông hoa tuổi trẻ từ một vùng của thế giới được xuất khẩu để chiều chuộng những người ở một vùng khác*.

Việc tham gia vào thương mại đường dài rộng mở tới mức khi Ibrāhīm ibn Yaqūb đi qua Mainz, ông kinh ngạc trước những gì ông thấy ngoài chợ: “Điều này thật phi thường”, ông viết, “khi ta có thể tìm thấy, ở những vùng xa như thế này về phương Tây, các chất thơm và gia vị chỉ được trồng ở Viễn Đông, như tiêu, gừng, đinh hương, cam tùng và củ gấu. Những loại cây này đều được nhập khẩu từ Ấn Độ, nơi chúng rất nhiều”. Đó không phải là tất cả những gì làm ông kinh ngạc: Tương tự là việc những đồng dirham bạc được sử dụng làm tiền tệ, bao gồm những đồng xu đúc ở Samarkand*.

Thật ra, tác động và ảnh hưởng của tiền xu từ thế giới Hồi giáo còn đi xa hơn thế nhiều - và sẽ tiếp tục như thế trong một thời gian nữa. Khoảng năm 800, Vua Offa xứ Mercia ở Anh, người xây dựng con đê nổi tiếng để bảo vệ đất đai của ông khỏi xự xâm lấn từ Wales, đã sao chép thiết kế đồng xu vàng Hồi giáo làm tiền tệ của chính mình. Ông phát hành những đồng xu với dòng chữ “Offa rex” (Vua Offa) một mặt và một bản sao không đầy đủ dòng chữ bằng tiếng Ả Rập ở mặt bên kia, mặc dù dòng chữ này có lẽ chẳng ý nghĩa gì với những người sử dụng các đồng xu ở vương quốc của ông*. Một kho lưu trữ lớn tìm thấy ở Cuerdale thuộc Lancashire và ngày nay được đưa vào Bảo tàng Ashmolean tại Oxford cũng bao gồm nhiều đồng xu Abbāsid đúc vào thế kỷ 9. Loại tiền tệ đó tới được những vùng trũng như quần đảo Anh là chỉ dấu cho việc các khu chợ của thế giới Hồi giáo đã mở rộng ra tới mức nào.

Chính việc bán nô lệ đã chi trả cho những món hàng nhập khẩu bắt đầu đổ vào châu Âu hồi thế kỷ 9. Những loại gia vị và thuốc ngày càng hiện diện nhiều trong các nguồn tư liệu như những món xa xỉ đáng thèm muốn hay như các loại thuốc thiết yếu được trả tiền nhờ buôn người ở quy mô lớn*. Và không chỉ người Viking Rus hưởng lợi từ nhu cầu nô lệ gần như không thể thỏa mãn: Những lái buôn ở Verdun kiếm được lợi nhuận cực lớn từ việc bán các thái giám, thường là cho những người Hồi giáo ở Tây Ban Nha; những nhà buôn Do Thái tham gia thương mại đường dài cũng rất tích cực tham gia vào việc bán “bé gái và bé trai” cũng như thái giám, như các nguồn tiếng Ả Rập trong giai đoạn này cho biết*.

Những nguồn khác cũng ghi nhận vai trò của các lái buôn Do Thái trong việc đưa “nô lệ [và] con trai, con gái” tới từ châu Âu, và thực hiện việc hoạn những thanh niên trẻ khi tới nơi - hẳn phải đi kèm một hình thức quy trình xác nhận khủng khiếp*. Việc buôn bán nô lệ hứa hẹn lợi nhuận tốt, đó là lý do tại sao không chỉ nô lệ châu Âu được đưa về phía đông: Những doanh nhân Hồi giáo được cho là cũng tham gia việc này, tấn công các vùng đất Slavic từ miền Đông Iran - dù những kẻ bị bắt làm nô lệ “không bị hoạn một cách có chủ ý, để cơ thể họ không bị hư hoại”*.

Những người bị bắt như thế cũng bị biến thành thái giám và có giá trị rất cao. Một tác giả Ả Rập trong giai đoạn này viết: Nếu ta bắt được một cặp sinh đôi người Slav và hoạn một người, anh ta chắc chắn sẽ trở nên khéo léo hơn và “sinh động hơn về trí thông minh và trong đối thoại” so với người anh/em sinh đôi của mình - người sẽ vẫn ngu dốt, ngớ ngẩn và cho thấy đầu óc đơn giản cố hữu ở người Slav. Việc hoạn đàn ông được cho là giúp thanh tẩy và cải thiện đầu óc cho dân Slav*. Còn hơn thế, điều đó cũng hiệu quả, cũng tác giả đó nói, dù không phải với “những người da đen”, những kẻ mà “các năng khiếu tự nhiên” bị ảnh hưởng tiêu cực nếu bị hoạn*. Việc buôn bán nô lệ người Slav ở quy mô lớn tới mức nó tác động lên ngôn ngữ Ả Rập: từ thái giám (ṣiqlabī) sinh ra từ tên gọi sắc tộc chỉ người Slav (ṣaqālibī).

Các thương nhân Hồi giáo hoạt động rất tích cực ở Địa Trung Hải. Đàn ông, phụ nữ và trẻ con được mang từ khắp Bắc Âu tới Marseilles, nơi có một khu chợ mua bán nô lệ nhộn nhịp - thường đi qua các khu chợ thứ cấp như Rouen, nơi nô lệ người Ireland và Flemish được bán cho các bên thứ ba*. Rome là một trung tâm buôn bán nô lệ chính nữa -dù một số người có thể thấy kinh tởm điều đó. Vào năm 776, Giáo hoàng Hadrian I đã lên án việc bán người như gia súc, chỉ trích việc bán đàn ông và phụ nữ cho “những chủng tộc Saracen không lời nào tả xiết”. Ông tuyên bố rằng một số người đã tình nguyện lên những con tàu đi về phương Đông, “không còn hy vọng nào khác để sinh tồn” vì nạn đói và tình trạng nghèo khổ cùng cực gần đây. Dẫu vậy, “chúng ta chưa bao giờ sa sút tới mức hành động hèn hạ”, là bán những người Thiên Chúa giáo đồng đạo, ông viết, “và Chúa cấm chúng ta làm điều đó”*. Việc buôn nô lệ ở Địa Trung Hải và thế giới Ả Rập lan tràn tới mức ngay cả ngày nay, những câu chào thông thường cũng bắt nguồn từ việc buôn người. Khắp nước Ý, khi gặp nhau, người ta sẽ nói với nhau, “schiavo”, theo giọng vùng Venice. “Ciao”, như người ta hay nói hơn, không có nghĩa “xin chào”; nó có nghĩa “con là nô lệ của ngài”*.

Có những người khác nhìn nhận việc bắt những người Thiên Chúa giáo và bán họ cho những chủ nhân Hồi giáo là điều không thể bào chữa được. Một người như thế là Rimbert, Giám mục Bremen, người thường hay tới các khu chợ ở Hedeby (ở vùng biên giới của Đức và Đan Mạch ngày nay) vào cuối thế kỷ 9 để chuộc những nô lệ tuyên bố họ là người Thiên Chúa giáo (dù ông không cứu những ai không làm thế)*. Không phải ai cũng chia sẻ sự nhạy cảm như thế. Trong số những người không thấy áy náy với việc buôn người, có những cư dân ở một vùng đầm nước mặn không chịu thỏa hiệp ở bắc biển Adriatic. Của cải tích tụ được từ buôn bán nô lệ và sự đau khổ của con người thiết lập nền tảng cho sự chuyển đổi nơi đây thành một trong những viên ngọc trên vương miện của Địa Trung Hải thời Trung cổ: Venice.

Người Venice tỏ ra đặc biệt thành công trong chuyện làm ăn. Một thành phố tráng lệ mọc lên từ những đầm lầy, tô điểm bằng những nhà thờ chói lọi và những quảng trường đẹp đẽ, được xây nên nhờ vào những cuộc buôn bán có lãi lớn với phương Đông. Trong khi ngày nay thành phố là một cảnh tượng huy hoàng của quá khứ, khởi đầu cho sự tăng trưởng của Venice là việc họ sẵn lòng bán đi các thế hệ tương lai làm nô lệ. Các thương nhân tham gia vào việc buôn bán nô lệ ngay từ nửa sau thế kỷ 8, ngay buổi bình minh của khu định cư mới ở Venice, dù cần thời gian để những lợi ích và lợi nhuận chảy về với khối lượng lớn. Điều đó cuối cùng cũng tới, như được chỉ ra qua hàng loạt các hiệp ước một thế kỷ sau đó, trong đó người Venice đồng ý tuân thủ những giới hạn trong việc bán nô lệ, bao gồm việc trả lại cho các thị trấn khác ở Ý những người nô lệ đã được mang tới Venice để bán bất hợp pháp. Những cuộc thương lượng này một phần là phản ứng với thành công tăng lên của thành phố, một nỗ lực để hạn chế sức mạnh của Venice từ những người thấy bị đe dọa trước sự giàu có của nó*.

Trong ngắn hạn, có thể né những hạn chế này bằng cách truy quét các nhóm cướp đã bắt giữ những người không phải người Thiên Chúa giáo ở Bohemia và Dalmatia và bán họ thu lợi*. Tuy nhiên, trong dài hạn, việc làm ăn như bình thường vẫn tiếp tục. Các hiệp ước vào cuối thế kỷ 9 cho thấy Venice chỉ nói lời đãi bôi với các nhà cai trị địa phương lo ngại không chỉ các nô lệ, mà cả người tự do cũng bị mang ra bán. Người Venice bị cáo buộc sẵn sàng bán thần dân của các nước láng giềng, dù có phải người Thiên Chúa giáo hay không*.

Cuối cùng thì việc mua bán nô lệ cũng bắt đầu giảm xuống - ít ra là ở Đông và Trung Âu. Một lý do là vì người Viking Rus đã chuyển sự tập trung của họ từ việc buôn người đường dài sang bảo kê các công việc làm ăn khác. Sự chú ý tập trung vào những lợi ích mà người Khazar được hưởng từ thương mại đi qua các thị trấn như Atil, nhờ vào các khoản thu tiền bảo kê từ mọi thứ hàng hóa được chuyển qua vùng lãnh thổ Khazar. Chuyên luận địa lý nổi tiếng bằng tiếng Ba Tư Hudūd al-Ālam nói rằng cơ sở của nền kinh tế Khazar chính là thuế: “Sự phồn vinh và giàu có của vua người Khazar chủ yếu là từ thuế hàng hải”*. Những nhà bình luận Hồi giáo khác liên tục lưu ý các khoản thu thuế lớn của nhà chức trách Khazar từ các hoạt động thương mại - bao gồm những khoản thu của các cư dân ở thủ đô*.

Không thể tránh khỏi, điều này thu hút sự chú ý của người Viking Rus, tương tự là khoản triều cống cho vị Khả Hãn từ nhiều bộ lạc thần phục. Từng bộ lạc một bị chinh phục và những khoản triều cống (và chi trả) của họ được hướng trở lại vào những ông chủ mới hiếu chiến. Tới nửa sau thế kỷ 9, các bộ lạc Slav ở miền Trung và Nam Nga không chỉ cống nạp cho những người Scandinavia, mà còn bị cấm triều cống “cho người Khazar, trên cơ sở không có lý do gì phải cống nạp cho họ”. Thay vì thế, các khoản tiền giờ sẽ được chuyển cho nhà lãnh đạo người Rus*. Điều này giống với các tập tục ở những nơi khác - chẳng hạn ở Ireland, nơi tiền bảo kê dần thay thế cho buôn người: Sau khi bị tấn công hết năm này tới năm khác, Niên giám St Bertin ghi nhận, người Ireland đã đồng ý thực hiện các khoản đóng góp hằng năm đổi lấy hòa bình*.

Ở phương Đông, sự hiện diện ngày càng lớn mạnh của người Rus chẳng bao lâu sau đã dẫn đến sự đối đầu trực diện với người Khazar. Sau khi tiến hành hàng loạt cuộc tấn công vào các cộng đồng thương mại Hồi giáo ở biển Caspi, làm cho “máu chảy thành sông” và tiếp tục tấn công tới khi người Viking Rus đã “suy kiệt vì bị cướp bóc và yếu ớt vì bị tấn công”, chính người Khazar lại bị tấn công*. Thành phố Atil bị cướp phá và hủy diệt hoàn toàn vào năm 965. “Nếu còn lại một chiếc lá trên cành, người Rus cũng sẽ hái nó xuống”, một nhà bình luận viết; “không một quả nho tươi, không một quả nho khô nào còn lại [ở Khazaria]”*. Trên thực tế, người Khazar đã bị loại khỏi cuộc chơi, và lợi nhuận từ thương mại với thế giới Hồi giáo chảy tới Bắc Âu còn lớn hơn nữa về khối lượng - như những khối lượng tiền xu tích trữ được tìm thấy dọc theo các tuyến đường thủy của Nga cho thấy*.

Tới cuối thế kỷ 10, người Rus đã trở thành một thế lực thống trị ở thảo nguyên phía tây, kiểm soát những vùng đất trải rộng từ Caspi qua suốt bắc Hắc Hải tới tận sông Danube. Một nguồn tư liệu nói về sự sôi động của các thị trường mà giờ họ cai quản, nơi có thể mua được “vàng, tơ lụa, rượu và đủ loại trái cây từ Hy Lạp, bạc và ngựa từ Hungary và Bohemia, và từ người Rus có lông thú, sáp, mật ong và nô lệ”*. Tuy nhiên, quyền hành mà họ thực thi trên những vùng đất này không phải là tuyệt đối. Các mối quan hệ với những dân tộc du mục thường rất khó chịu vì sự cạnh tranh cho nguồn lực, như việc hành quyết mang tính nghi lễ một thủ lĩnh nổi bật của người Rus mà người du mục thảo nguyên Pecheneg thực hiện trong giai đoạn này cho thấy: Việc bắt giữ vị hoàng thân được ăn mừng hân hoan, xương sọ của ông được nạm vàng và giữ lại như một chiến tích, dùng làm cốc đựng rượu mừng trong các buổi lễ*.

Dầu vậy, trong thế kỷ 10, sự kiểm soát của người Rus với các tuyến đường thủy và vùng thảo nguyên tiếp tục được củng cố, và những tuyến đường liên lạc chạy về phương Nam ngày càng an toàn hơn. Quá trình này hoàn tất cùng với sự chuyển đổi từ từ các định hướng thương mại, tôn giáo và chính trị. Một lý do của việc này là sau gần 300 năm ổn định và thịnh vượng, Đế quốc Hồi giáo ở Baghdad trải qua hàng loạt trục trặc. Sự thịnh vượng đã làm lỏng lẻo mối quan hệ giữa trung ương và các vùng ranh, điều này tới lượt nó mở ra những khả năng rạn nứt khi các lãnh chúa địa phương xây dựng quyền lực và xung đột với nhau. Những nguy cơ mà điều này gây ra được thể hiện rõ ràng về mặt địa lý khi Basra bị những người nổi loạn Shīa cướp phá vào năm 923, trước khi Mecca bị tấn công bảy năm sau đó và Hòn Đá Đen thiêng liêng bị cướp đi khỏi Kaba*.

Nhiều mùa đông khắc nghiệt khác thường từ những năm 920 tới 960 khiến tình hình tồi tệ hơn. Tình hình tồi tệ tới mức việc thiếu thực phẩm trở thành chuyện thường xuyên. Không phải là lạ nếu có người buộc phải “nhặt nhạnh những hạt lúa mạch từ phân ngựa, phân lừa và ăn chúng”, một tác giả viết; bạo động và mất trị an nổ ra thường xuyên*. Như một sử gia biên niên người Armenia cho biết, sau bảy năm mất mùa liên tiếp vào những năm 950, “nhiều người phát điên”, và tấn công lẫn nhau một cách cuồng dại*.

Bất ổn nội bộ đã cho phép một triều đại mới, nhà Būyid, thiết lập sự kiểm soát chính trị với phần lớn lãnh thổ cốt lõi của Đế quốc Hồi giáo ở Iran và Iraq, giữ lại vị Caliph làm vua bù nhìn với quyền lực giảm đi nhiều. Trong khi đó ở Ai Cập, chính quyền bị lật đổ hoàn toàn. Trong phiên bản Mùa xuân Ả Rập thế kỷ 10, những người Hồi giáo Shīa mà trước đó đã xoay xở lập được một vương quốc ở Bắc Phi ít nhiều độc lập với những đế quốc Sunnī chủ lưu ở Baghdad và Cordoba, đã chuyển sang thủ đô Ai Cập, Fusṭāṭ. Vào năm 969, lợi dụng tai họa của việc sông Nile không gây lụt như hằng năm khiến nhiều người chết hay chết đói, cuộc cách mạng lan khắp Bắc Phi*. Những ông chủ mới được gọi là Fāṭimid - những người vốn là người Hồi giáo Shīa với những quan điểm rất khác biệt về sự chính danh và quyền hành, và về di sản thực sự mà Muḥammad để lại. Sự nổi lên của họ có những ngụ ý quan trọng cho sự thống nhất của thế giới Hồi giáo: Những chia rẽ mở ra, với những câu hỏi mang tính nền tảng được đặt ra về quá khứ, hiện tại và tương lai của đạo Hồi.

Những cuộc đảo lộn, kéo theo sự suy sụp các cơ hội thương mại, là một lý do khiến người Viking Rus ngày càng hướng sự chú ý về phía các dòng sông Dnieper và Dniester chảy vào Hắc Hải, thay vì di chuyển dọc theo dòng Volga và về phía biển Caspi. Sự chú ý của họ bắt đầu hướng khỏi thế giới Hồi giáo mà vào Đế quốc Byzantine và thành phố vĩ đại Constantinople - được kể lại trong thần thoại Bắc Âu là “Mikli-gardr” (hay Miklegarth) - tức “thành phố vĩ đại”. Người Byzantine lo lắng về sự chú ý của người Rus, ít ra là kể từ một vụ tấn công cướp phá liều lĩnh vào năm 860 đã khiến cư dân thành phố - và hệ thống phòng ngự của họ - hoàn toàn bất ngờ. Những chiến binh “dữ tợn và man rợ đã tàn phá những vùng ngoại ô, hủy hoại mọi thứ”, như lời than vãn của Giáo trưởng Constantinople, những kẻ “chọc lưỡi gươm của chúng qua tất cả mọi thứ, không thương xót một thứ gì, không tha cho một thứ gì đấy là ai?”. Những ai chết trước là những người may mắn, ông viết tiếp; ít ra họ không phải biết những điều kinh khủng tiếp theo*.

Sự tiếp cận của người Rus với các khu chợ ở Constantinople được nhà chức trách quản lý chặt chẽ. Một hiệp ước từ thế kỷ 10 ghi nhận tối đa 50 người Rus được vào thành phố ở một thời điểm nhất định và họ phải vào qua một cánh cổng cụ thể; tên họ sẽ được ghi lại và hoạt động của họ trong thành phố bị giám sát; những hạn chế cũng được thiết lập với việc họ được quyền và không được quyền mua gì*. Họ bị coi là những người nguy hiểm cần phải đối phó thận trọng. Dầu vậy, quan hệ dần trở nên bình thường khi các thị trấn như Novgorod, Chernigov và trên hết là Kiev thay đổi từ các trạm thương mại thành những căn cứ có pháo đài và những khu dân cư ổn định*. Việc nhà lãnh đạo người Rus là Vladimir chấp nhận Thiên Chúa giáo vào năm 988 cũng quan trọng, cả vì nó dẫn tới việc tạo ra một mạng lưới giáo hội được những tu sĩ cử tới từ Constantinople cai quản từ đầu, và vì những vay mượn văn hóa không thể tránh khỏi từ thủ đô của đế quốc chảy về phương Bắc. Những ảnh hưởng này dần tác động lên mọi thứ từ biểu tượng và đồ tạo tác tôn giáo tới thiết kế của nhà thờ và cách phục sức của người Rus*. Vào lúc nền kinh tế Rus trở nên mang tính thương mại hơn, xã hội như chiến binh này trở nên ngày càng mang màu sắc thị dân và đa sắc tộc*. Với các lái buôn ghi hóa đơn bán và mua trên vỏ cây bạch dương, những hàng hóa xa xỉ như rượu, dầu và tơ lụa xuất khẩu từ Byzantium và được tiếp tục bán đi*.

Việc người Rus chuyển hướng sự chú ý từ thế giới Hồi giáo sang Constantinople là kết quả của một chuyển dịch có tính quyết định ở Tây Á. Một mặt, những hoàng đế nối tiếp nhau đã tận dụng tình trạng bất ổn và thiếu chắc chắn ở Đế quốc Hồi giáo Abbāsid. Nhiều tỉnh phía đông Byzantium đã mất trong các cuộc chinh phục Hồi giáo, điều này dẫn tới sự tái tổ chức cơ bản việc quản trị địa phương của đế quốc. Trong nửa đầu thế kỷ 10, tình thế bắt đầu xoay chuyển. Từng tỉnh một, những địa phương từng được sử dụng để mở các cuộc tấn công vào lãnh thổ Đế quốc Byzantium ở Anatolia thất thủ và được chiếm lại. Crete và Cyprus được thu lại, tái thiết lập sự ổn định ở Đông Địa Trung Hải và biển Aegea, nơi vốn đã phó mặc cho các cuộc tấn công cướp biển của người Ả Rập trong nhiều thập niên. Rồi vào năm 969, thành phố vĩ đại Antioch, một khu chợ thương mại lớn cũng như một trung tâm sản xuất hàng dệt, cũng được thu hồi*.

Sự đảo ngược vận may làm bùng lên một cảm giác tái sinh ở thế giới Thiên Chúa giáo. Nó cũng thể hiện sự tái định hướng quan trọng các tài sản và thu nhập ra khỏi Baghdad, hướng về Constantinople: Thuế và doanh thu từ xuất nhập khẩu vốn trước đó đổ về Đế quốc Hồi giáo nay lấp đầy những kho bạc của Đế quốc Byzantium. Điều này báo hiệu khởi đầu một thời đại hoàng kim của Byzantium, một thời kỳ phục hưng của nghệ thuật và tri thức trong các triết gia, học giả và sử gia, với việc xây dựng ở quy mô lớn các nhà thờ, tu viện, và việc thành lập các định chế như một trường luật để huấn luyện các thẩm phán có thể giám sát việc điều hành một đế quốc đã mở rộng. Byzantium cũng là nước hưởng lợi chính từ sự đổ vỡ quan hệ giữa Baghdad và Ai Cập vào cuối thế kỷ 10. Vào cuối những năm 980, Hoàng đế Basil II đạt được thỏa thuận với vị Caliph Fāṭimid vừa tuyên bố đăng quang, thiết lập những mối liên hệ thương mại chính thức và cam kết gọi tên ông trong những lễ cầu kinh hằng ngày ở thánh đường tại Constantinople, thay vì địch thủ nhà Abbāsid của ông ở Baghdad*.

Gia tăng nguồn lực nhờ sự tăng trưởng kinh tế và nhân khẩu học, các khu chợ nhộn nhịp ở thủ đô đế quốc đã phản chiếu qua sự tự nhìn nhận lại và bất trắc nội bộ của Đế quốc Hồi giáo Abbasid. Kết quả là sự tái định hướng những tuyến đường thương mại từ phương Đông, với sự dịch chuyển rõ ràng ra khỏi vùng nội địa qua Khazaria và vùng Caucasus sang Hồng Hải. Những tuyến đường bộ từng khiến Merv, Rayy và Baghdad phát triển bị thay thế bằng đường biển dọc theo các tuyến hàng hải. Sự tăng trưởng với Fusṭāṭ, Cairo và trên hết là Alexandria là không thể nhầm lẫn, với giai cấp trung lưu ngày càng lớn mạnh khi các thành phố đó trở nên phát đạt*. Byzantium ở vị trí rất tốt, và nhanh chóng tận hưởng những thành quả của mối quan hệ mới giữa họ với nhà Fāṭimid: Từ cuối thế kỷ 10, như các báo cáo bằng tiếng Ả Rập và Hebrew đã nói rõ, các tàu buôn cập cảng và rời các cảng ở Ai Cập liên tục, hướng tới Constantinople*.

Đồ dệt của Ai Cập trở nên quý giá khắp Đông Địa Trung Hải. Vải lanh sản xuất ở Tinnīs đắt hàng tới mức Nāṣir-i Khusraw, một tác giả và nhà du hành người Ba Tư lớn của giai đoạn này, cho hay: “Tôi đã nghe nói rằng người cai trị Byzantium có lần đã gửi một thông điệp cho sultan Ai Cập rằng ông sẽ đổi một trăm thành phố trong lãnh địa của ông chỉ để lấy Tinnīs mà thôi”*. Sự hiện diện của các lái buôn người Amalfi và Venice ở Ai Cập từ những năm 1030 và từ Genoa ba thập niên sau đó cho thấy những người khác từ những nơi xa xôi hơn Constantinople đã được báo động về việc mở ra những nguồn hàng hóa mới*.

Từ quan điểm của người Rus và các mạng lưới thương mại phương Bắc, những thay đổi trong các tuyến đường chính ra thị trường của gia vị, tơ lụa, hồ tiêu, gỗ cứng và các hàng hóa khác được đưa tới từ phương Đông không ảnh hưởng nhiều: Không cần phải lựa chọn giữa Constantinople Thiên Chúa giáo và Baghdad Hồi giáo. Ngược lại, nếu có gì thay đổi, thì việc có hai nguồn tiềm năng để mua và bán hàng hóa thì tốt hơn là chỉ có một. Tơ lụa tới Scandinavia với khối lượng lớn - như có thể thấy qua việc thu hồi được hơn một trăm mảnh lụa từ một chiếc tàu khác thường khai quật ở Oseberg, Na Uy, và từ cả các mộ của người Viking, nơi mà tơ lụa từ thế giới Byzantine và Ba Tư được chôn bên cạnh những người sở hữu chúng để thể hiện địa vị*.

Vẫn có những người vào giữa thế kỷ 11 nghĩ rằng họ sẽ làm nên sản nghiệp ở các vùng đất Hồi giáo phương Đông như tổ tiên họ đã làm. Ví dụ như một tấm đá có chữ rune cổ tại hồ Mälar gần Stockholm ở Thụy Điển do tay một phụ nữ tên là Tóla dựng lên vào giữa thế kỷ 11 để tưởng nhớ con trai bà là Haraldr và những chiến hữu của ông. “Như những người đàn ông, họ đã đi một quãng đường dài để tìm kiếm vàng”, tấm đá nói; họ đã thành công, nhưng họ chết “ở phương Nam, ở Serkland”, tức ở vùng đất của người Saracen - người Hồi giáo*. Hay có hòn đá được Gudleif dựng lên để tưởng nhớ con trai ông, Slagve, người “đã qua đời ở phương Đông tại Khwarezm”*. Những tư liệu như chuyện kể về Yngvar Người Lữ hành, em trai của Haraldr, cũng tưởng nhớ những hành động ngông cuồng đưa những người Scandinavia vào những cuộc phiêu lưu ở Caspi và xa hơn nữa. Thực ra, nghiên cứu gần đây cho thấy một khu định cư ổn định của người Viking thậm chí đã có thể được thiết lập ở vùng vịnh Ba Tư trong giai đoạn này*.

Nhưng sự chú ý ngày càng tập trung vào phương Đông Thiên Chúa giáo và Byzantium. Khi những chân trời Tây Âu đã mở rộng, có sự quan tâm ngày càng tăng trong việc tới thăm nơi mà Jesus Christ từng sống, chết và phục sinh. Hành hương tới Jerusalem trở thành một điều tạo ra danh tiếng*. Tiếp xúc với Thành phố Thiêng cũng nhấn mạnh sự ít ỏi của di sản Thiên Chúa giáo ở Tây Âu - đặc biệt khi so sánh với Đế quốc Byzantium. Helena, mẹ của Hoàng đế Constantine, đã bắt đầu quá trình mang những thánh tích tới Constantinople vào thế kỷ 4. Tới thế kỷ 11, các bộ sưu tập đáng kinh ngạc trong thành phố được nhiều người cho rằng bao gồm cả các thánh tích như những cây đinh đã dùng để đóng đinh Jesus; chiếc Vương miện Gai; những quần áo dùng cho việc bắt thăm; và những phần của Thánh giá Thật, cũng như tóc của Đức Mẹ Mary Đồng trinh, đầu của John Tẩy Giả và nhiều thứ khác nữa*. Ngược lại, không có mấy ghi nhận về những thánh tích ở châu Âu: Dù các vị vua, thành phố và các quỹ của nhà thờ trở nên giàu có hơn, nhưng họ ít có kết nối thực chất với câu chuyện về Jesus Christ và những tông đồ của ông.

Jerusalem và Constantinople trong vai trò cội rễ và người bảo vệ cho Thiên Chúa giáo đã lôi kéo lượng người ngày càng tăng tới với Thiên Chúa giáo phương Đông, và đặc biệt là thủ đô của đế quốc - để buôn bán, để thờ phụng hay đơn giản là để đi qua trên đường tới Đất Thánh. Nhiều người từ Scandinavia và quần đảo Anh được chào đón vào đội cận vệ Varangian, một quân đoàn tinh nhuệ được tin cẩn giao nhiệm vụ bảo vệ cho chính Hoàng đế. Việc phục vụ trong quân đoàn này trở thành một biểu tượng với những người như Haraldr Sigurdarson, sau này là Vua Na Uy (và được biết tới rộng rãi hơn với tên gọi Harald Hardrada), phục vụ trong quân đoàn này trước khi quay về nhà*. Lời kêu gọi của Constantinople vang dội khắp châu Âu vào thế kỷ 11. Các tài liệu ghi nhận rằng vào thế kỷ 11, đó là nơi đàn ông từ Anh, Ý, Pháp và Đức - cũng như từ Kiev, Scandinavia và Iceland - tới trú ngụ. Các lái buôn từ Venice, Pisa, Amalfi và Genoa lập nên các khu định cư trong thành phố để mua hàng hóa và xuất khẩu về nhà*.

Những nơi quan trọng không phải là Paris hay London, ở Đức hay Ý - mà ở phương Đông. Các thành phố kết nối với phương Đông là quan trọng - như Kherson ở Crimea hay Novgorod, các thành phố kết nối với Những Con đường Tơ lụa chạy dọc xương sống châu Á. Kiev trở thành một điểm then chốt của thế giới Trung cổ, thể hiện rõ qua những mối quan hệ hôn nhân của gia tộc thống trị ở đây vào nửa sau thế kỷ 11. Các con gái của Yaroslav Khôn Ngoan, người đã cai trị Đại Công quốc Kiev đến năm 1054, đã cưới Vua Na Uy, Vua Hungary, Vua Thụy Điển và Vua Pháp. Một người con trai kết hôn với con gái Vua Ba Lan, trong khi một người khác cưới một người vợ là họ hàng của Hoàng đế ở Constantinople. Những cuộc hôn nhân ở thế hệ tiếp theo thậm chí còn ấn tượng hơn. Các công chúa Rus kết hôn với Vua Hungary, Vua Ba Lan và vị Hoàng đế Đức hùng mạnh, Henry IV. Trong những cặp đôi đáng chú ý khác có Gytha, vợ của Vladimir II Monomakh, Đại Công tước Kiev: Bà là con gái Harold II, Vua Anh, người đã bị giết ở trận Hastings vào năm 1066. Gia đình cai trị ở Kiev là hoàng tộc kết nối tốt nhất ở châu Âu.

Một nhóm thị trấn và khu định cư cứ ngày một tăng lên tỏa ra theo mọi hướng khắp nước Nga, mỗi đô thị là một viên ngọc mới thêm vào chuỗi ngọc. Những thị trấn như Lyubech, Smolensk, Minsk và Polotsk nổi lên giống như Kiev, Chernigov và Novgorod trước chúng. Đây chính xác là quá trình đã chứng kiến Venice, Genoa, Pisa và Amalfi vươn lên với của cải và quyền lực: Chìa khóa cho sự tăng trưởng của chúng là làm ăn với phương Đông.

Điều tương tự cũng đúng với miền Nam nước Ý. Một trong những thành tựu đáng kinh ngạc nhất đầu thời Trung cổ là việc những lính đánh thuê người Norman ban đầu bị thu hút về Apulia và Calabria vào đầu thế kỷ 11 đã xoay xở trở thành lực lượng dẫn dắt ở Địa Trung Hải. Trong vòng một thế hệ, họ lật đổ những người chủ Byzantium từng trả tiền cho họ, rồi hướng sự chú ý của họ sang Sicily, nơi người Hồi giáo áp đảo - một điểm kết nối béo bở và chiến lược nối Bắc Phi với châu Âu và kiểm soát Địa Trung Hải*.

Điều đã thúc đẩy sự vươn lên nắm quyền lực trong mỗi trường hợp đều là thương mại và sự tiếp cận với những hàng hóa được thèm khát. Và theo nghĩa này, rốt cuộc điều quan trọng không phải là lằn ranh phân chia Thiên Chúa giáo và Hồi giáo nằm ở đâu, hay những thị trường tốt nhất là ở Constantinople, Atil, Baghdad hay Bukhara - hay, tới thế kỷ 11, ở Mahdia, Alexandria hay Cairo. Bất chấp nhiều nguồn tư liệu khẳng định rằng chính trị và tôn giáo ở trên cao là quan trọng, với hầu hết các thương nhân và những lái buôn, các vấn đề đó chỉ là những rắc rối nhức đầu mà tốt hơn hết là họ nên tránh xa. Thực ra, vấn đề không phải là buôn bán ở đâu hay với ai, mà là làm sao để trả cho những món đồ xa xỉ có thể bán lại thu một khoản lợi nhuận khá khẩm. Vào các thế kỷ từ 8 - 10, hàng hóa cơ bản được bán là nô lệ. Nhưng khi các nền kinh tế ở Tây và Đông Âu trở nên vững vàng hơn, được củng cố bằng những dòng chảy lớn tiền xu bạc từ thế giới Hồi giáo, các thị trấn tăng trưởng và dân số tăng lên. Khi điều đó xảy ra, mức độ tương tác cũng gia tăng, tới lượt nó lại làm tăng nhu cầu tiền tệ hóa, tức thương mại dựa trên tiền xu - thay vì dựa trên lông thú chẳng hạn. Khi sự chuyển đổi này xảy ra và các xã hội địa phương trở nên phức tạp hơn và tinh vi hơn, sự phân tầng diễn ra và giai cấp trung lưu thành thị xuất hiện. Tiền, thay vì người, bắt đầu được sử dụng làm tiền tệ để buôn bán với phương Đông.

Trong một hình ảnh phản chiếu thích hợp, những lực nam châm đã thu hút con người ở châu Âu cũng có thể cảm nhận được ở phương Đông. Những đường biên giới đã được xác lập qua các cuộc chinh phạt của người Hồi giáo và sự mở rộng vào Trung Á bắt đầu tan rã vào thế kỷ 11. Rất nhiều triều đại Hồi giáo khắp Trung Á từ lâu đã sử dụng người từ vùng thảo nguyên trong quân đội của họ, như Đế quốc Hồi giáo ở Baghdad - giống như các hoàng đế ở Constantinople cùng thời sử dụng người Bắc và Tây Âu. Các triều đại như nhà Sāmānid tích cực chiêu mộ binh lính từ các bộ lạc Turk, thường là ghulām, hay quân đội nô lệ. Nhưng khi các binh lính ngày càng được tin cậy không chỉ cho các vị trí cấp thấp mà cả vị trí chỉ huy, thì chẳng bao lâu đã đến lúc các sĩ quan cao cấp bắt đầu để mắt tới việc giành lấy quyền lực vào tay họ. Quân ngũ được cho là sẽ mang lại cơ hội cho những người tham vọng; không ai ngờ nó cũng mang lại cho họ chìa khóa mở cửa cả vương quốc.

Những hậu quả thật sâu sắc. Tới đầu thế kỷ 11, một đế quốc mới có trung tâm ở Ghazna (nay là Đông Afghanistan) đã được những hậu duệ của một viên tướng-nô lệ người Turk thành lập. Đế quốc này có thể huy động được một đạo quân trên chiến trường lớn tới mức một người đương thời đã so sánh quân số của họ với hằng hà sa số “những con cào cào châu chấu hay kiến, nhiều không đếm xuể và không thể tính hết như cát trên sa mạc”*. Những người Ghaznavid đã chinh phạt các vùng đất trải rộng từ Đông Iran tới Bắc Ấn Độ, trở thành những người bảo trợ lớn cho nghệ thuật thị giác và văn chương. Họ ủng hộ công trình của những tác giả xuất chúng như Firdawsī, tác giả tuyệt tác Shāhnāma, một trong những viên ngọc của thi ca Ba Tư đầu thời Trung cổ - ngay cả khi nghiên cứu gần đây cho thấy nhà thơ vĩ đại này có lẽ đã không tới triều đình ở Afghanistan để đích thân trình bày tác phẩm của ông, như trước giờ người ta vẫn nghĩ*.

Những người Turk Qarakhānid là những kẻ hưởng lợi khác từ việc trung tâm ở Baghdad suy yếu, họ thiết lập sự kiểm soát với vùng Transoxiana, tách ra một vùng lãnh thổ ở phía bắc Amu Darya (tức sông Oxus Lớn, đoạn chảy qua biên giới ngày nay giữa Uzbekistan và Turkmenistan), thỏa thuận với những người Ghaznavid rằng dòng sông sẽ là đường biên giới lãnh thổ của họ*. Giống như những người láng giềng của họ, người Qarakhānid bảo trợ cho hàng loạt các học giả xuất sắc. Có lẽ tài liệu còn lại nổi tiếng nhất là Dīwān lughāt al-turk (Tuyển tập các tác phẩm tiếng Turk) của Maḥmūd al-Kāshgharī, vốn cho rằng trung tâm của thế giới là thủ đô của người Qarakhānid, Balāsāghān, tại Trung Á, được trình bày trên một tấm bản đồ tuyệt đẹp, nói với chúng ta nhiều điều về việc nhà bác học tài ba này nhìn nhận thế giới xung quanh ông ra sao*.

Nhiều tài liệu phong phú hay ho khác đã ra đời, các tác phẩm mang lại phong vị về sự điều chỉnh - và những lo ngại - với một xã hội năng động và giàu có. Một tài liệu nổi bật là Kutadgu Bilig (Sách trí khôn mang tới hạnh phúc vĩnh hằng) được viết vào cuối thế kỷ 11 bằng tiếng Turk Qarakhānid của Yusuf Khāṣṣ Ḥajib. Nó đầy những lời khuyên từ chỗ nhấn mạnh việc một nhà lãnh đạo cần phản ứng với các vấn đề trầm tĩnh một cách duy lý ra sao, thay vì giận dữ, tới những khuyến nghị về cách thức một nhân vật lớn tổ chức một buổi dạ yến thế nào. Trong khi những cuốn sách hiện đại về nghi thức xã hội đầy những tuyên bố hời hợt về những điều thật rõ ràng, khó mà không thấy hấp dẫn với tác giả này, người mà từ một nghìn năm trước đã hối thúc các nhà cai trị chuẩn bị kỹ lưỡng để có một bữa tiệc xứng tầm. “Hãy đảm bảo ly tách và khăn trải bàn sạch sẽ. Hãy lau dọn kỹ căn nhà và sảnh, và hãy bày biện đồ đạc ra. Hãy chọn đồ ăn thức uống còn nguyên vẹn, ngon lành và sạch sẽ để khách của ta có thể ăn uống hết mình”. Hãy đảm bảo các ly uống luôn được rót đầy, lời khuyên tiếp tục, và chăm lo cho những vị khách đến muộn kỹ lưỡng và hào phóng: Không để ai rời bữa tiệc mà còn đói hay nguyền rủa chủ tiệc*.

Những vua chúa mới phất lên cần những lời khuyên như thế - họ cũng thấy không thoải mái như những nhà tài phiệt mới giàu ngày nay muốn thiết kế nội thất phù hợp và loại đồ ăn và nước uống đúng kiểu cách trên bàn khi khách tới (bạn không thể sai được, tác giả Kutadgu Bilig đảm bảo, nếu phục vụ nước tạo hương bằng mứt hoa hồng). Tuy nhiên, một số người quyết đoán hơn tránh xa ý kiến lập nên triều đình của riêng họ và ăn những thứ đồ ăn xa xỉ, thay vì thế họ để tâm trí vào phần thưởng lớn nhất - Baghdad. Từ cuối thế kỷ 10, nhà Seljuk, hậu duệ của một thủ lĩnh gốc gác từ nhóm bộ lạc Gẖuzz (chủ yếu ở Kazakhstan ngày nay), bắt đầu xây dựng động lực. Họ chứng tỏ sự khéo léo trong việc đổi phe ở những thời điểm cơ hội đến, phục vụ cho những thủ lĩnh địa phương đổi lấy các phần thưởng tương xứng. Không lâu sau, điều này bắt đầu biến thành quyền lực thực sự. Từ cuối những năm 1020 tới cuối những năm 1030, nhà Seljuk đã khéo léo giành được quyền kiểm soát hết thành phố này tới thành phố khác, với Merv, Nīshāpūr và Balkh lần lượt phục tùng họ. Rồi vào năm 1040, họ đánh bại những người Ghaznavid trong chiến trận, với một chiến thắng đè bẹp đối thủ đông hơn hẳn về quân số ở Dandanakan*.

Sự nổi lên chóng mặt của những người Seljuk từ các binh lính nô lệ trở thành những kẻ trung gian quyền lực xuất sắc được xác nhận vào năm 1055 khi họ tiến vào Baghdad theo lời mời của Caliph, loại bỏ triều đại mất lòng dân và thiếu hiệu quả Būyid. Tiền xu được đúc mang tên nhà lãnh đạo của họ, Ṭughril Beg, trong khi một sắc lệnh được ban hành ban cho ông quyền ḫuṭba - tức được xướng tên xin phúc lành trong những lần cầu nguyện hằng ngày. Trong một dấu hiệu xa hơn nữa cho thấy sự áp đặt vị thế của ông ở Baghdad và khắp Đế quốc Hồi giáo, Ṭughril được ban hai tước hiệu mới: al-Sulṭān Rukn al-Dawla, và Yamīn Amīr al-Muminīn - Trụ Quốc, và Cánh tay phải của Tổng tư lệnh Các tín hữu*.

Điều này có phần mỉa mai. Tên các con trai nhà sáng lập triều đại cho thấy nhà Seljuk có lẽ gốc gác là dân Thiên Chúa giáo, hoặc thậm chí là Do Thái. Với những cái tên như Michael, Israel, Moses và Jonah, có khả năng họ ở trong số những người thuộc vùng thảo nguyên đã được truyền giáo từ những nhà truyền giáo từng được Giáo trưởng Timothy nhắc tới, hay những thương nhân đã giới thiệu Do Thái giáo cho người Khazar*. Mặc dù thời điểm và hoàn cảnh họ cải sang Hồi giáo là không rõ ràng, điều rõ ràng là khó tiếp tục theo những đức tin tôn giáo thiểu số trong đám đông Hồi giáo nếu không muốn mất đi tính chính danh, vào lúc họ đang thăng tiến nhanh chóng. Nếu như thành công của họ chậm hơn, thế giới có thể đã nhìn rất khác, với một nhà nước nổi lên ở phương Đông do những nhà lãnh đạo Thiên Chúa giáo hoặc Do Thái giáo cai quản. Như những gì đã diễn ra, nhà Seljuk quyết định cải đạo. Nhưng chính những kẻ lúc đầu không phải người Hồi giáo ở bên rìa của Đế quốc Hồi giáo rốt cuộc lại trở thành người bảo vệ cho di sản của Muḥammad, những người bảo trợ cho đạo Hồi và chủ nhân của một trong những đế quốc hùng mạnh nhất trong lịch sử.

Ngay cả trước khi họ giành được quyền lực ở thủ đô của Abbāsid, những người Byzantine đã lo lắng về sự vươn lên của nhà Seljuk rồi. Sự vươn lên không gì ngăn cản được của họ đã khuấy động các sắc dân du mục khác ở rìa đế quốc mở những cuộc tấn công ngày càng liều lĩnh sâu vào trong vùng Balkan, Caucasus và Tiểu Á, gây bất ngờ cho dân chúng địa phương với tốc độ của họ. Những con ngựa của họ, một nhà bình luận nhận xét, “nhanh như chim đại bàng, với bốn vó cứng như đá”. Họ đè bẹp các thành phố “không thương xót như những con sói đói ngấu nghiến con mồi của nó”*.

Trong một nỗ lực sai lạc nhằm củng cố thế trận phòng ngự ở phương Đông, Hoàng đế Romanos IV Diogenes đã lên đường từ Constantinople với một đạo quân lớn, gặp phải một thảm họa vào năm 1071 ở Manzikert, nơi lực lượng Byzantine bị tấn công bất ngờ và bị hạ nhục. Trong một trận đánh nổi tiếng ngày nay vẫn được kỷ niệm như là khoảnh khắc khai sinh đất nước Thổ Nhĩ Kỳ, quân đội đế quốc bị bao vây, bị đè bẹp và Hoàng đế bị cầm tù. Người cai trị Seljuk, Alp Arslan, bắt Hoàng đế Byzantine nằm trên mặt đất và giẫm chân lên cổ ông*.

Thật ra, nhà Seljuk và chính quyền ở Baghdad ít lo lắng tới Đế quốc Byzantium hơn nhiều so với lo nghĩ về Đế quốc Hồi giáo Fāṭimid ở Ai Cập của người Shīa. Hai lực lượng này nhanh chóng đọ sức, tranh nhau quyền kiểm soát Jerusalem. Trong khi cuộc chiến tiếp diễn, quan hệ được thiết lập với Constantinople, không hẳn là thân tình, nhưng là sự hỗ trợ lẫn nhau, nhờ vào lợi ích chung cả hai cần trong việc kiểm soát những băng nhóm lang thang ở vùng Tiểu Á, những kẻ sử dụng chiến thuật thảo nguyên kinh điển để cướp bóc và đòi tiền bảo kê đổi lấy hòa bình. Với những người Byzantine, điều này đe dọa gây ra trục trặc với nền kinh tế mong manh ở các tỉnh; với nhà Seljuk, việc các lãnh chúa nổi lên với những ý tưởng của riêng họ là sự thách thức với quyền hành của người cai trị. Trong phần lớn hai thập niên, Hoàng đế và Sultan đã hợp tác với nhau, với những cuộc thảo luận cấp cao đi xa tới mức trao đổi về một mối quan hệ hôn nhân gắn bó hai nhà lãnh đạo với nhau. Tuy nhiên, vào những năm 1090, sự cân bằng sụp đổ khi thế giới Seljuk rơi vào một cuộc khủng hoảng người kế vị, khiến những nhà lãnh đạo mới nổi ở Tiểu Á tự tạo ra những lãnh địa của riêng họ, khiến họ gần như độc lập với Baghdad - và trở thành những cái gai nhọn trong mắt Byzantium*.

Sau hết tai họa này tới tai họa khác, Đế quốc Byzantium Thiên Chúa giáo nhanh chóng tan vỡ. Chẳng còn lại mấy lựa chọn, Hoàng đế đã có hành động cực đoan: Những lời kêu gọi được gửi tới các nhân vật lớn hàng đầu khắp châu Âu, kể cả Giáo hoàng Urban II. Kêu gọi tới giáo hoàng là nỗ lực tuyệt vọng cuối cùng để Byzantium không rơi xuống vực thẳm, và điều này có rủi ro của nó: Bốn mươi năm trước, căng thẳng leo thang giữa giáo hội ở Rome và Constantinople đã dẫn tới sự ly giáo chứng kiến các giáo trưởng và hoàng đế bị rút phép thông công và các linh mục đe dọa lẫn nhau là họ sẽ bị thiêu đốt trong lửa địa ngục. Trong khi một phần cuộc tranh luận nhắm vào vấn đề giáo lý, cụ thể là câu hỏi liệu Thánh Linh xuất phát từ Chúa Con hay từ cả Chúa Cha, nhưng ở trung tâm của vấn đề là cuộc cạnh tranh lớn hơn để kiểm soát các giáo dân Thiên Chúa, cầu viện đến giáo hoàng đồng nghĩa bỏ qua những chia rẽ cũng như tìm cách xây dựng lại mối quan hệ - cả hai điều đó đều nói dễ hơn làm*.

Các phái đoàn của Hoàng đế tới gặp Giáo hoàng Urban II ở Piacenza vào tháng 3 -1095, nơi họ “khẩn nài Đức Thánh Cha và mọi tín hữu Thiên Chúa giáo giúp đỡ chống lại những kẻ tà giáo trong cuộc bảo vệ Giáo hội Thánh Linh, vốn đã gần như bị hủy diệt trong vùng bởi những kẻ vô đạo tiến tới tận những bức tường của Constantinople’’*. Giáo hoàng lập tức hiểu ra chuyện được mất ở đây là gì, và đã hành động. Đi về phía bắc qua dãy Alps, ông tổ chức một công đồng ở Clermont, nơi ông tuyên bố phận sự của các hiệp sĩ Thiên Chúa giáo là bắt đầu hành trình bảo vệ những người đồng đạo của họ ở phương Đông. Giáo hoàng Urban sau đó bắt đầu một hành trình mệt nhoài để vận động sự ủng hộ từ các nhân vật lớn hàng đầu, quan trọng nhất là ở Pháp, lôi kéo và thuyết phục họ tham gia vào cuộc viễn chinh sẽ kết thúc ở Thành phố Thiêng Jerusalem. Thời khắc cần kíp ở phương Đông có vẻ như sẽ mang lại sự thống nhất cho giáo hội*.

Lời kêu gọi chiến đấu đã thắp lên một mồi lửa được chuẩn bị rất tốt. Ngày càng nhiều người hành hương Thiên Chúa giáo đã lên đường tới thăm Đất Thánh trong những thập niên trước khi Giáo hoàng kêu gọi sự trợ giúp. Tin tức lan nhanh trong một thế giới mà những kết nối đã rộng mở giữa Tây Âu và Constantinople. Với những con đường hành hương giờ đều bị phong tỏa vì sự hỗn loạn ở Tiểu Á và Trung Đông, và những tin tức báo động truyền về cho biết sự tiến nhanh của người Turk ở Anatolia, đi kèm với những ghi chép đầy hình ảnh về đau khổ của người Thiên Chúa giáo ở phương Đông, nhiều người tin rằng tận thế đã tới gần. Lời kêu gọi cầm vũ khí của Giáo hoàng Urban được đáp ứng mạnh mẽ: Vào năm 1096, hàng chục nghìn người lên đường đi Jerusalem*.

Như các nguồn tài liệu phong phú cho thấy, hầu hết những ai lên đường đi về phương Đông đều có động cơ là đức tin và do những tin tức về nỗi kinh hoàng cùng sự tàn ác đã xảy ra với đồng đạo của họ. Nhưng trong khi cuộc Thập Tự chinh được nhớ lại chủ yếu như là một cuộc chiến tranh tôn giáo, những ngụ ý quan trọng nhất của nó có tính trần tục. Cuộc đấu tranh lớn đầu tiên giữa các cường quốc châu Âu để xác lập vị thế, giành giật của cải và danh tiếng ở những vùng đất xa xôi sắp sửa bắt đầu, được kích hoạt nhờ việc nhận ra những phần thưởng sắp đến. Mọi thứ đã thay đổi đến mức bỗng nhiên phương Tây sắp sửa tự lôi kéo mình tới gần hơn trung tâm của thế giới.

8 Con đường
lên thiên đàng

Vào ngày 15-7-1099, Jerusalem rơi vào tay các hiệp sĩ của cuộc Thập Tự chinh thứ nhất. Hành trình về phương Đông khó khăn gần như không thể vượt qua nổi. Nhiều người đã lên đường nhưng không bao giờ tới được Đất Thánh, bị giết trong chiến trận, chết vì bệnh tật, vì đói hay bị cầm tù. Khi cuối cùng các chiến binh Thập Tự tới được Jerusalem, họ đã khóc vì vui mừng và nhẹ nhõm khi tới gần những bức tường của thành phố*. Rồi khi những bức tường của thành phố đổ sập sau sáu tuần vây hãm, những kẻ tấn công đã quyết sẽ phải thấy máu đổ. Như một người chứng kiến cuộc tàn sát sau đó cho biết, Jerusalem nhanh chóng đầy những xác người chết, những thi thể chồng chất “thành đống như những căn nhà bên ngoài cổng thành. Chưa ai từng nghe nói tới một cuộc giết chóc như thế”*. “Nếu ta có mặt ở đó”, một tác giả khác viết vài năm sau, “chân ta hẳn đã ngập tới mắt cá vì máu những người bị giết. Ta biết nói gì đây? Không ai còn sống. Cả phụ nữ và trẻ em cũng không được tha mạng”*.

Tin tức về việc chiếm được Thành phố Thiêng lan đi như đám cháy đồng cỏ. Những người chỉ huy cuộc viễn chinh trở nên nổi tiếng chỉ sau một đêm. Vượt lên tất cả, có một người đặc biệt thu hút trí tưởng tượng của công chúng: Bohemond, con trai của một huyền thoại người Norman, người đã làm nên tên tuổi ở miền Nam Ý và Sicily, là ngôi sao trong những ghi chép sớm nhất về cuộc Thập Tự chinh thứ nhất. Đẹp trai, với cặp mắt xanh và chiếc cằm nhẵn nhụi mạnh mẽ cùng mái tóc ngắn khác thường, Bohemond thể hiện sự can đảm và khéo léo được bàn tán khắp Tây Âu. Khi trở về từ phương Đông vào đầu thế kỷ 12, ông được chào đón như một người anh hùng, thu hút những đám đông ở bất kỳ nơi nào ông tới, và những cô dâu được đẩy ra trước mặt để ông tùy thích chọn lựa*.

Bohemond có vẻ như đại diện cho tất cả mọi thứ của thế giới mới đang nổi lên. Từ quan điểm của những người ghi chép biên niên sử bằng tiếng Latin của thời kỳ này, ông là biểu tượng hoàn hảo cho sự chuyển đổi quyền lực có tính quyết định từ Đông sang Tây. Thế giới Thiên Chúa giáo đã được cứu rỗi nhờ những hiệp sĩ can đảm đã hành quân hàng nghìn dặm tới Jerusalem. Thành phố Thiêng đã được người Thiên Chúa giáo giải phóng - không phải những người Thiên Chúa Chính Thống giáo Hy Lạp của Đế quốc Byzantine, mà là người Normandy, người Pháp và người Flander, những người chiếm tuyệt đại đa số trong đạo quân viễn chinh. Bọn Hồi giáo đã bị đuổi ra khỏi thành phố mà chúng kiểm soát hàng thế kỷ. Những lời tiên đoán ảm đạm về sự tận thế sắp đến đã lan tràn khắp nơi ngay trước cuộc Thập Tự chinh; giờ thì chúng được thay thế bằng sự lạc quan, tự tin và tham vọng lớn lao. Trong vòng năm năm, những kỳ vọng đã đi từ chỗ nỗi sợ thế giới bị tận diệt tới việc chào đón sự khởi đầu của một thời đại mới - một thời đại Tây Âu thống trị*.

Những khu định cư mới được thành lập ở Outremer - nghĩa đen là “hải ngoại” - do những chủ nhân mới người Thiên Chúa giáo cai trị. Đó là sự mở rộng nhìn thấy được của quyền lực châu Âu: Jerusalem, Tripoli, Tyre và Antioch đều nằm dưới sự kiểm soát của người châu Âu và được cai trị bằng những tập tục nhập khẩu từ phương Tây phong kiến, ảnh hưởng tới mọi thứ từ quyền tài sản của những người mới đến, cho tới việc thu thuế, tới quyền hành của Vua Jerusalem. Vùng Trung Đông đang được điều chỉnh lại để vận hành giống như Tây Âu.

Trong hai thế kỷ tiếp theo, đã có những nỗ lực to lớn nhằm giữ các lãnh thổ chinh phục được trong cuộc Thập Tự chinh thứ nhất và sau đó. Giáo hoàng liên tục tìm cách gây ấn tượng cho giới hiệp sĩ châu Âu rằng họ có nghĩa vụ phải bảo vệ Đất Thánh. Phục vụ Vua Jerusalem có nghĩa là phụng sự Chúa. Thông điệp này được truyền đi mạnh mẽ và được thông báo rộng rãi, dẫn tới rất đông đàn ông lên đường về phương Đông, một số người trở thành các hiệp sĩ Đền Thánh - một dòng tu mới đặc biệt phổ biến, nơi mà sự kết hợp hăng say giữa nghĩa vụ quân sự, lòng sùng đạo và sùng tín tỏ ra quang vinh một cách độc hại.

Con đường tới Jerusalem tự thân nó trở thành con đường lên thiên đàng. Ngay vào đầu cuộc Thập Tự chinh thứ nhất vào năm 1095, Giáo hoàng Urban II đã tuyên bố những ai mang theo thánh giá và gia nhập cuộc viễn chinh tới Thành phố Thiêng sẽ được xá mọi tội lỗi. Điều này thay đổi trong quá trình chiến dịch, khi ý tưởng phát triển thêm rằng những ai ngã xuống trong chiến trận trước bọn vô đạo phải được coi là đang trên đường tới với sự cứu chuộc. Hành trình về phương Đông là một hành trình trong cuộc đời này nhưng là một cách đến được thiên đường trong cuộc đời sau.

Trong khi các ghi chép về chiến thắng của Thiên Chúa giáo, giáo hoàng và các hiệp sĩ vang dội từ bục giảng này sang bục giảng khác và quán rượu này sang quán rượu kia trong các bài giảng, bài hát và đoạn thơ ở phương Tây Thiên Chúa giáo, nhưng trong thế giới Hồi giáo, phản ứng gần như là lạnh nhạt. Dù đã có những nỗ lực hợp tác để đối phó với những chiến binh Thập Tự trước và ngay sau khi Jerusalem thất thủ, sự kháng cự chỉ mang tính địa phương và hạn chế. Một số người thấy bối rối vì thái độ bỏ mặc này. Một thẩm phán ở Baghdad được cho là đã lao vào triều đình của Caliph để lên án việc triều đình đã không hành động khi các đạo quân từ châu Âu xuất hiện: “Làm sao các người lại vẫn ngủ ngon trong cái bóng của sự an toàn tự mãn này”, ông nói với những người có mặt ở đó, “sống những cuộc đời ngờ nghệch như hoa trong vườn, khi mà anh em các người ở Syria không có nơi trú ẩn nào ngoài những chiếc yên lạc đà và trong bụng bầy kền kền?”. Có một sự đồng thuận không nói ra ở Baghdad và Cairo, dựa trên cảm giác rằng có lẽ sự chiếm đóng của người Thiên Chúa giáo còn tốt hơn là để cho đối thủ Shīa hay Sunnī kiểm soát thành phố đó. Mặc dù bài phát biểu của viên thẩm phán đã khiến một số người ở bên cạnh vị Caliph bật khóc, nhưng hầu hết vẫn thản nhiên - và chẳng làm gì*.

Thành công của cuộc Thập Tự chinh thứ nhất không hề là niềm an ủi cho người Do Thái ở châu Âu hay ở Palestine, những người đã chứng kiến bạo lực kinh hoàng dưới tay những kẻ được coi là chiến binh Thập Tự cao quý. Ở Rhineland, phụ nữ, trẻ em và người già bị tàn sát trong một làn sóng bài Do Thái lên cao bất ngờ ở châu Âu. Người Do Thái phải trả giá cho sự tái tập trung nhân lực và sự chú ý của Tây Âu sang phương Đông*. Cuộc tắm máu có liên hệ trực tiếp với ý tưởng rằng người Do Thái chịu trách nhiệm cho việc đóng đinh Jesus trên thập giá và những vùng đất của Israel lẽ ra phải thuộc về người Thiên Chúa giáo châu Âu. Không gì có thể cản đường những sự kết nối mới đang được mở ra ở vùng Levant.

Cuộc Thập Tự chinh cũng khó có thể là một câu chuyện chiến thắng với những người Byzantine. Đằng sau thành công quân sự của cuộc Thập Tự chinh và người hùng biểu tượng của nó Bohemond là một câu chuyện kém anh hùng hơn nhiều - không phải câu chuyện về những thành tựu vinh quang và thành công ngoạn mục, mà là sự phản bội hai mặt với đế quốc. Vào giai đoạn 1096-1097, khi đi qua thủ đô của Đế quốc Byzantine, tất cả những người lãnh đạo cuộc viễn chinh đều đã gặp đích thân Hoàng đế Alexios I và tuyên thệ trước thánh tích Thánh giá Thật rằng họ sẽ trao lại mọi thành quách và lãnh thổ họ chinh phục được vốn trước kia thuộc về Byzantium*. Nhưng khi cuộc viễn chinh kéo dài, Bohemond trở nên bị ám ảnh với việc làm sao thoát khỏi những cam kết đó và tự mình chiếm lấy những phần thưởng - quan trọng nhất là thành phố vĩ đại Antioch.

Ông chớp lấy cơ hội của mình khi thành phố bị chiếm giữ sau cuộc vây hãm kéo dài. Trong một trong những cuộc đối đầu kịch tính nhất của thời đại, tại Nhà thờ Thánh Peter ở Antioch, ông đã bị thách thức và bị yêu cầu phải biện minh cho việc ông từ chối trao lại thành phố cho Hoàng đế Byzantine như đã hứa. Như Raymond xứ Toulouse, người quyền lực nhất trong mọi nhà lãnh đạo của cuộc Thập Tự chinh, đã nhắc nhở ông một cách trịnh trọng: “Chúng ta đã thề trên cây Thập Giá của Chúa, trên Vương miện Gai và nhiều thánh tích khác là chúng ta sẽ không chiếm giữ bất kỳ thành phố hay lâu đài nào trong lãnh địa của ông ta khi chưa có sự đồng ý của hoàng đế”. Bohemond đơn giản tuyên bố rằng những lời thề đó đã bị vô hiệu và không có giá trị vì Alexios đã không giữ lời về phần ông; và với điều đó, ông đơn giản từ chối tiếp tục cuộc viễn chinh*.

Đó là chỉ dấu về sự xuất sắc của chiến dịch tuyên truyền được mở vào đầu thế kỷ 12 để đặt Bohemond ở trung tâm chiến thắng của cuộc Thập Tự chinh mà không hề đề cập tới thực tế là người hùng giả định ấy đã không hề có mặt gần Thành phố Thiêng khi nó thất thủ. Sau cuộc trì hoãn gần một năm để cố gắng giải quyết tình trạng bế tắc liên quan tới Antioch, đạo quân Thập Tự chinh rốt cuộc đã lên đường mà không có ông ta. Khi các hiệp sĩ diễu hành xung quanh Jerusalem để cảm ơn Chúa trước lúc bắt đầu cuộc vây hãm, một số người đi chân trần để tỏ sự khiêm nhường của họ, Bohemond còn ở cách đó hàng trăm dặm, tác oai tác quái với phần thưởng mới mà ông có được thuần túy bằng sự ngoan cố và nhẫn tâm*.

Lập trường của Bohemond ở Antioch và vùng xung quanh xuất phát từ nhận thức rằng có những cơ hội phi thường ở vùng Đông Địa Trung Hải. Theo nghĩa này, việc ông chiếm được thành phố là bước tiếp theo của một tiến trình có sức quyến rũ lớn đã thu hút những người tham vọng, có năng lực từ Bắc và Tây Âu trong nhiều thập niên và trong hàng thế kỷ trước đó nữa. Cuộc Thập Tự chinh có thể được nhớ tới nhiều nhất là một cuộc chiến tranh tôn giáo, nhưng nó cũng là bước đệm cho việc tích tụ của cải và quyền lực lớn.

Không chỉ những người Byzantine thấy khó chịu với việc Bohemond từ chối trao lại thành phố Antioch và hành vi hung hãn, độc ác của ông ta, điều này dẫn tới những câu chuyện độc hại truyền đi khắp châu Âu về Alexios từ những người ủng hộ Bohemond. Có những người khác ngay từ đầu đã không thật sự háo hức với cuộc Thập Tự chinh- đáng chú ý là Roger xứ Sicily, thuộc một thế hệ lớn tuổi hơn, đã làm nên sản nghiệp và không muốn thấy vị thế của mình suy yếu. Theo một sử gia người Ả Rập, Roger đã bác bỏ các kế hoạch tấn công Jerusalem và cố gắng làm nản lòng những người phấn khích với viễn cảnh sẽ có các thuộc địa Thiên Chúa giáo mới ở Địa Trung Hải. Nghe được kế hoạch chiếm Jerusalem, “Roger nhấc chân lên và đánh rắm thật to. ‘Theo tinh thần đích thực tôn giáo của tôi’, ông nói, ‘cái rắm vừa rồi còn hữu ích hơn những gì tôi có thể nói ra’”. Bất kỳ cuộc tấn công nào chống lại người Hồi giáo cũng sẽ làm yếu đi quan hệ của ông với những nhân vật hàng đầu ở Bắc Phi Hồi giáo - chưa nói tới những vấn đề mà điều đó sẽ gây ra cho chính Sicily, nơi có một cộng đồng Hồi giáo đáng kể - gây ra sự rạn nứt và gián đoạn thương mại. Những sự tổn thất về thu nhập còn lớn hơn nữa, ông nói, bởi doanh thu từ đất nông nghiệp giảm xuống vì xuất khẩu chắc chắn sẽ chịu tác động. “Nếu các người quyết mở thánh chiến chống lại người Hồi giáo”, ông nói, thì cứ làm đi. Nhưng hãy để Sicily ở ngoài chuyện này*.

Có cơ sở cho những nỗi lo lắng mà những người như Roger xứ Sicily đã bày tỏ. Các thị trường Địa Trung Hải đã trải qua những cuộc náo động trong nhiều thập niên trước cuộc Thập Tự chinh. Sức mua của Constantinople đã giảm nhanh khi đối mặt với một cuộc khủng hoảng tài chính lớn. Giá thuốc nhuộm màu chàm bán ở Alexandria chẳng hạn, đã giảm hơn 30% chỉ trong năm 1094, và là hợp lý khi giả định rằng sẽ có tác động tương tự lên việc buôn bán hồ tiêu, quế và gừng - ngay cả nếu các nguồn tư liệu không nói thẳng điều đó*. Thương mại béo bở giữa Bắc Phi và châu Âu qua Palestine, vốn từng chứng kiến chuyện cây vang được bán với lợi nhuận 150% vào năm 1085, hẳn cũng suy giảm tương tự*. Những cú sốc đột ngột về cung và cầu có thể dẫn tới sự chao đảo mạnh về giá - chẳng hạn như sự tăng giá bột mì sau cuộc chinh phục Sicily của người Norman, hay việc giá cây lanh ở Địa Trung Hải giảm gần một nửa vì cung quá nhiều vào giữa thế kỷ 11*.

Những sự chao đảo về giá và tài sản chẳng là gì khi so sánh với những chuyển biến ở Địa Trung Hải do tác động của cuộc Thập Tự chinh. Vào các thế kỷ 10 và 11, sử gia Bắc Phi Ibn Khaldūn viết, các hải đội Hồi giáo kiểm soát hoàn toàn mặt biển tới mức người Thiên Chúa giáo thậm chí không thể thả dù chỉ một miếng ván ra biển*. Nhưng dù người Hồi giáo từ lâu đã thống trị Địa Trung Hải, họ sắp sửa mất kiểm soát những vùng biển này vào tay một nhóm những đối thủ mới: Những thành bang ở Ý là sự bổ sung mới nhất vào các mạng lưới thương mại lớn ở phương Đông.

Trên thực tế, Amalfi, Genoa, Pisa và Venice đã bắt đầu bộc lộ sức mạnh từ lâu trước những năm 1090. Trong trường hợp Venice, buôn bán nô lệ và các hàng hóa khác đã dẫn tới những mối liên kết mạnh mẽ với các thị trấn trên bờ biển Dalmatian như Zara, Trogir, Split và Dubrovnik, đóng vai trò những bước đệm dọc biển Adriatic và xa hơn nữa. Những trạm thương mại này cung cấp các khu chợ bản địa và các địa điểm an toàn, nơi những hành trình dài có thể được chia nhỏ ra. Thực tế là các cộng đồng ở Ý có những khu định cư thường trực của các thương nhân tại Constantinople, cũng như các thành phố khác tại Byzantium, cho thấy sự quan tâm ngày càng gia tăng của họ trong thương mại với vùng Đông Địa Trung Hải*. Điều này thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ở Ý, nơi những khối tài sản lớn được tạo ra ở Pisa vào cuối thế kỷ 11 lớn tới mức các giám mục và công dân đã ấn định giới hạn chiều cao các tòa tháp mà giới quý tộc được xây để chứng tỏ sự giàu có của họ*.

Các thành bang Ý nhanh chóng hiểu rằng việc chiếm giữ Jerusalem sẽ mở ra những khả năng thương mại đầy phấn khích. Ngay cả trước khi các chiến binh Thập Tự tới được Thành phô Thiêng, Genoa, Pisa và Venice đã cử các hải đội ra biển, tới Syria và Palestine. Trong mỗi trường hợp, sáng kiến đưa quân ra biển hoặc là kết quả trực tiếp của lời kêu gọi từ giáo hoàng tham gia vào cuộc Thập Tự chinh, hay bắt nguồn từ thôi thúc bảo vệ người Thiên Chúa giáo trước những tội ác kinh khủng được báo về qua các nhân chứng và phái viên từ Byzantium*. Nhưng dù những động cơ tâm linh là yếu tố quan trọng, điều nhanh chóng trở nên rõ ràng là các phần thưởng vật chất cũng rất lớn. Những chiến binh Thập Tự ở vào vị thế hung hiểm sau khi chiếm được Jerusalem, họ hết sức cần nguồn hậu cần và tuyệt vọng trong việc thiết lập liên lạc lại với châu Âu. Những hải đội của các thành bang đặt các thành bang này vào vị thế thương lượng nhiều quyền lực khi đối phó với những chủ nhân mới của vùng Đất Thánh. Vị thế của họ được củng cố hơn nữa nhờ nhu cầu của những người lính Thập Tự đảm bảo cho vùng bờ biển và các cảng như Haifa, Jaffa, Acre và Tripoli, những nơi mà sức mạnh từ biển là tối quan trọng để mở một cuộc vây hãm thành công.

Các thỏa thuận đạt được trao cho họ những lợi ích có triển vọng rất lớn đổi lấy sự hỗ trợ. Để thưởng cho việc tham gia cuộc vây hãm Acre vào năm 1100 chẳng hạn, người Venice mới tới được hứa hẹn một nhà thờ và một khu quảng trường chợ ở mỗi thành phố mà các chiến binh Thập Tự đoạt được, cũng như một phần ba chiến lợi phẩm lấy được từ kẻ thù và miễn trừ mọi loại thuế. Đó là một ví dụ hoàn hảo cho điều mà một học giả gọi là sự pha trộn kinh điển của “lòng sùng đạo và lòng tham” kiểu Venice*.

Khi Caesarea bị vây hãm vào năm 1101, tới lượt người Genoa ở vào vị thế lý tưởng để đảm bảo một lượng chiến lợi phẩm lớn đi kèm những điều khoản thương mại có lợi. Ba năm sau đó, vị thế của họ được củng cố hơn nữa khi Baldwin I, vua của Jerusalem, trao cho người Genoa hàng loạt những miễn trừ thuế lớn cũng như các quyền pháp lý và thương mại khác - chẳng hạn được miễn trừ tài phán của hoàng gia trong các trường hợp liên quan tới án tử hình. Họ cũng được trao một phần ba thành phố Caesarea, một phần ba thành phố Arsuf và một phần ba Acre - với một phần rộng rãi doanh thu từ thuế ở Acre. Nhà vua cũng cam kết trả một khoản hoa lợi hằng năm cho Genoa, và chia một phần ba thu nhập từ các cuộc chinh phục tương lai với điều kiện được hỗ trợ phù hợp về quân sự*. Những thỏa thuận như thế là dấu hiệu của sự yếu đuối về vị thế của các chiến binh Thập Tự chinh ở phương Đông; nhưng với các thành bang, chúng là cơ sở cho những khối của cải biến đổi họ từ các trung tâm vùng thành các cường quốc quốc tế*.

Không có gì ngạc nhiên, những phần thưởng chóng mặt như thế làm bùng lên sự cạnh tranh gay gắt giữa Pisa, Genoa và Venice. Amalfi, do đã chậm chạp trong việc đưa tàu sang phương Đông, không cạnh tranh nổi, bị loại trừ khỏi “Cuộc chơi Lớn” giờ đã khởi động khi các đối thủ khác gầm ghè nhau giành quyền tiếp cận, các khoản nhượng quyền, các điều khoản thương mại béo bở. Ngay từ năm 1099, Pisa và Venice đã đụng đầu nhau khi Venice đánh đắm 28 chiếc trong đội tàu 50 chiếc của Pisa ngoài khơi Rhodes. Con tin và các tàu bị bắt sau đó được thả ra như một hành động hào hiệp, vì theo một nguồn tư liệu sau này, Venice đã mang theo cây thập giá của Chúa không chỉ để đính nó vào áo choàng của họ (như những chiến binh Thập Tự chinh làm theo chỉ dẫn của Giáo hoàng) mà còn để yên ủi linh hồn của họ*.

Bối cảnh của cuộc xô xát đặc biệt này là vào năm 1092, Venice được trao thêm các nhượng bộ về thương mại rộng lớn khắp Đế quốc Byzantium, một phần trong đại chiến lược của Hoàng đế Alexios để kích thích nền kinh tế. Người Venice cũng được thưởng những bến thuyền phao trong cảng Constantinople, và được miễn cả thuế nhập lẫn xuất khẩu*. Bởi thế, động cơ chính của người Venice bảy năm sau là ngăn không cho Pisa tiến vào thị trường này, và qua đó bảo vệ những điều khoản hết sức hấp dẫn mà họ đã thương lượng được với Hoàng đế. Như một phần trong thỏa thuận với Venice, Pisa buộc phải đồng ý rằng họ không bao giờ vào lại Byzantium “vì mục đích thương mại, hay để chiến đấu chống lại người Thiên Chúa giáo theo bất kỳ cách nào, trừ khi để lễ bái Mộ Thánh”. Ít ra đó là những gì người Venice cho biết đã xảy ra*.

Buộc thi hành các hiệp ước như thế là việc nói dễ hơn làm, và trên thực tế, tới đầu thế kỷ 12, Hoàng đế Byzantine đã trao cho Pisa những đặc quyền riêng không khác nhiều so với các đặc quyền đã trao cho Venice trước đó, nếu không muốn nói là cũng hào phóng như thế. Dù cả Pisa cũng được trao một bến cảng và chỗ bỏ neo ở thủ đô đế quốc, các lái buôn Pisa chỉ được đề nghị giảm thuế hải quan, thay vì miễn hoàn toàn*. Đó là một nỗ lực giảm bớt thế độc quyền có nguy cơ được trao cho người Venice những lợi thế thái quá so với các đối thủ cạnh tranh của họ*.

Tranh chấp giữa các thành bang của Ý giành quyền thống trị thương mại ở đông Địa Trung Hải là điên cuồng và tàn nhẫn. Nhưng không lâu sau đó, Venice nổi lên là kẻ chiến thắng rõ ràng. Điều này phụ thuộc phần lớn vào vị trí địa lý của thành phố này trên biển Adriatic, đồng nghĩa thời gian đi biển tới Venice ngắn hơn so với tới Pisa lẫn Genoa; và may mắn là các điểm bỏ neo trên hành trình của họ cũng tốt hơn, khiến hành trình an toàn hơn một khi đã vượt qua được vùng Peloponnese hung hiểm. Việc nền kinh tế Venice mạnh mẽ hơn và phát triển hơn cũng quan trọng, đồng thời thực tế là thành phố này không có đối thủ cạnh tranh địa phương nào ngáng đường họ - không như Pisa và Genoa, những thành bang mà sự cạnh tranh với nhau quyết liệt, đặc biệt là tranh quyền kiểm soát bờ biển và trên hết là kiểm soát đảo Corsica đã loại cả hai ra khỏi vùng Levant vào những thời khắc quyết định*.

Venice có lợi thế khi một đạo quân lớn các hiệp sĩ phương Tây hoàn toàn bị đè bẹp trong trận Cánh đồng Máu vào năm 1119, một thất bại đã giáng một đòn choáng váng vào khả năng Antioch đứng vững như một thành phố độc lập của quân Thập Tự chinh*. Với Pisa và Genoa mắc kẹt trong cuộc đấu đá lẫn nhau, những lời kêu gọi tuyệt vọng đã được gửi đi từ Antioch cho Tổng đốc Venice, cầu xin sự giúp đỡ nhân danh Jesus Christ. Một lực lượng hùng mạnh đã được tập hợp, vì như một nhà bình luận độ lượng đương thời cho biết, người Venice muốn “nhờ sức Chúa mở rộng Jerusalem và vùng lân cận, tất cả vì lợi ích và vinh quang của Nước Trời”*. Tuy nhiên, điều quan trọng là những lời nài xin giúp đỡ từ Vua Baldwin II của Jerusalem đi kèm với lời hứa sẽ bù lại những đặc quyền mới*.

Người Venice đã sử dụng cơ hội đó để dạy cho người Byzantine một bài học. Hoàng đế mới, John II, người kế vị cha ông Alexios vào năm 1118, kết luận rằng nền kinh tế nội địa đã hồi phục đủ để biện minh cho việc từ chối gia hạn các nhượng bộ với người Venice hơn hai thập niên trước. Kết quả là khi hải đội của Venice đang trên đường đến phương Đông hướng tới Antioch, họ đã vây hãm Corfu và đe dọa sẽ hành động mạnh hơn nữa nếu Hoàng đế không gia hạn các nhượng bộ. Tiếp theo là tình trạng bế tắc tới khi Hoàng đế lùi bước và tái xác nhận các đặc quyền mà cha ông đã ban bố*.

Thành công này còn lớn hơn cả những lợi ích đạt được khi đoàn tàu của Tổng đốc Venice cuối cùng cũng đã đến Đất Thánh. Đánh giá tình hình một cách khôn ngoan, người Venice đã cho các nhà lãnh đạo phương Tây ở Jerusalem vay tiền để họ có thể chi trả cho lực lượng của riêng họ nhằm tấn công vào các cảng do người Hồi giáo nắm giữ. Đổi lại, người Venice thu về một khoản tiền lãi lớn. Venice sẽ được nhận một nhà thờ, một con đường và một quảng trường với diện tích đủ lớn ở mỗi thành phố hoàng gia và thành phố lớn ở Vương quốc Jerusalem. Một khoản phí hằng năm cũng sẽ được trả cho Venice, được đảm bảo dựa trên doanh thu thuế lớn trong tương lai của Tyre, khu thương mại hàng đầu trong vùng. Khi thành phố đó thất thủ sau một cuộc vây hãm vào năm 1124, vị thế của Venice trong vùng thay đổi nhờ vào việc trao các nhượng quyền rộng lớn sẽ được áp dụng trên toàn bộ Vương quốc Jerusalem. Từ chỗ chỉ là một nơi trú chân, thành phố Ý này đã tạo dựng được một vị thế với sức mạnh lớn tới mức một số người nhận ra nó đe dọa làm suy yếu quyền hành của hoàng gia và ngay lập tức tìm cách giảm bớt một số điều khoản đó*.

Nhìn bề ngoài, đây là một thời kỳ của đức tin và tín ngưỡng tôn giáo quyết liệt, một giai đoạn được đánh dấu bằng sự xả thân nhân danh Thiên Chúa giáo. Nhưng tôn giáo phải chen nhau với các chính sách thực dụng và các mối bận tâm tài chính - và guồng máy tôn ti trật tự của giáo hội biết rõ điều này. Khi Hoàng đế Byzantine John II tìm cách khẳng định chủ quyền của ông với Antioch, Giáo hoàng đã ra một tuyên bố với toàn thể giáo dân, nói với họ rằng ai giúp người Byzantine sẽ phải đối mặt với sự nguyền rủa đời đời*. Tất cả những điều đó là để các đồng minh của Rome được hài lòng và chẳng liên quan gì nhiều tới thần học hay giáo lý.

Nhưng ví dụ tốt nhất về sự pha trộn giữa tâm linh và vật chất xảy ra sau khi thành phố Edessa rơi vào tay người Hồi giáo vào năm 1144 - một cuộc đảo ngược lớn nữa của cuộc Thập Tự chinh. Những lời kêu gọi khắp châu Âu xin quân tiếp viện để mở một cuộc viễn chinh mới sau này sẽ trở thành cuộc Thập Tự chinh thứ hai. Người cổ vũ hàng đầu cho cuộc viễn chinh mới này là Bernard xứ Clairvaux, một nhân vật đầy nghị lực và có sức lôi cuốn, người đủ thực tế để hiểu rằng sự xá tội và khả năng được cứu chuộc qua việc tử đạo có thể sẽ không thuyết phục được mọi người đi về phương Đông. “Với những ai trong các người là thương nhân, những người nhanh mắt nhìn thấy các khoản hời”, ông viết trong một lá thư được lan truyền rộng rãi, “ta muốn chỉ ra những lợi thế của cơ hội to lớn này. Đừng bỏ lỡ!”*.

Tới giữa thế kỷ 12, các thành bang Ý đã khai thác và thu lợi lớn từ vị thế đáng ghen tị mà họ đã xây dựng rất tốt ở phương Đông. Với đặc quyền tiếp cận Constantinople cũng như các thành phố chính bên bờ biển cả hai phía Đế quốc Byzantium và Palestine, những bước đệm của Venice giờ mở rộng ra khắp Đông Địa Trung Hải, không chỉ tới vùng Levant, mà không lâu sau đó còn vươn tới cả Ai Cập nữa. Một số người nhìn những điều đó đầy ghen tị, như Caffaro, sử gia nổi tiếng nhất của Genoa vào thời Trung cổ. Genoa “đang mê ngủ và đau khổ vì sự thờ ơ”, ông viết đầy đau buồn về những năm 1150; thành phố “giống như một con tàu vượt biển mà không có người hoa tiêu”*.

Điều đó có phần phóng đại, nhưng nó hé lộ đôi chút sự bất bình của tác giả với các gia đình đầy quyền lực đang thống trị nền chính trị Genoa. Thật ra, Genoa cũng phát đạt trong giai đoạn này. Bên cạnh việc đảm bảo rằng những đặc quyền của họ ở các nhà nước Thập Tự chinh được tái xác nhận thường xuyên, thành phố cũng đã xây dựng các mối quan hệ ở Tây Địa Trung Hải. Vào năm 1161, một hòa ước đạt được với Caliph Almohad ở Morocco cung cấp quyền tiếp cận các thị trường và bảo vệ họ khỏi sự tấn công. Tới những năm 1180, thương mại với Bắc Phi chiếm hơn một phần ba hoạt động thương mại của Genoa. Một cơ sở hạ tầng mở rộng bao gồm các nhà kho và nhà nghỉ đã mọc lên dọc theo bờ biển để hỗ trợ các thương nhân và giúp việc kinh doanh diễn ra êm xuôi*.

Genoa, Pisa và Venice đã kích thích sự tăng trưởng của hàng loạt các thị trấn khác xung quanh họ - giống như những gì Kiev đã làm ở Nga. Các thành phố như Naples, Perugia, Padua và Verona mở rộng nhanh chóng, với những khu ngoại ô mới mở ra nhanh đến mức các bức tường thành của thành phố được liên tục xây lại ngày càng xa trung tâm hơn. Dù đánh giá quy mô dân số là điều khó khăn vì thiếu dữ liệu định lượng, nhưng chắc chắn thế kỷ 12 đã chứng kiến sự tăng mạnh quá trình đô thị hóa ở Ý khi các thị trường bùng nổ, tầng lớp trung lưu được hình thành và thu nhập tăng lên*.

Thật trớ trêu, cơ sở cho sự tăng trưởng trong thời kỳ các cuộc Thập Tự chinh nằm ở sự ổn định và mối quan hệ tốt đẹp giữa thế giới Hồi giáo và người Thiên Chúa giáo, cả ở chính Đất Thánh và những nơi khác. Mặc dù thường xuyên có xung đột trong những thập niên sau khi Jerusalem bị chiếm đóng vào năm 1099, nhưng phải tới cuối những năm 1170 mới có một đợt leo thang căng thẳng nghiêm trọng. Xét tổng thể, những chiến binh Thập Tự chinh học được cách đối phó với dân chúng Hồi giáo đa số dưới quyền cai trị của họ, và với những ai ở xa hơn nữa. Thật vậy, Vua Jerusalem thường buộc chính các lãnh chúa của ông phải thần phục, ngăn không cho họ đột nhập một cách liều lĩnh vào các đoàn thương nhân đi qua hay vào các thành phố láng giềng có thể chọc giận các thủ lĩnh địa phương hay dẫn tới một phản ứng mạnh mẽ từ Baghdad hay Cairo.

Một số người mới tới Đất Thánh thấy điều này khó hiểu và kết quả là nó trở thành một nguồn gốc gây rắc rối liên tục, như những nhà quan sát trong vùng thừa nhận. Những người mới đến có thể thấy nghi ngờ vì thương mại với “bọn tà giáo” diễn ra hằng ngày, và cần thời gian để nhận ra rằng trên thực tế mọi chuyện không đen và trắng như họ đã được tô vẽ ở châu Âu. Theo thời gian, những định kiến mất dần: Người phương Tây đã ở phương Đông một thời gian thì “tốt hơn nhiều so với những ai mới tới”, một tác giả người Ả Rập thấy khó chịu với những thói quen thô lỗ và trần trụi của những kẻ mới đến đã viết như vậy - cũng như bởi thái độ của họ với những ai không phải là người Thiên Chúa giáo*.

Cũng có lối tư duy tương đồng như thế ở người Hồi giáo. Một fatwa, nghĩa là tuyên bố, được ban hành những năm 1140 hối thúc người Hồi giáo không đi về phương Tây và không buôn bán với người Thiên Chúa giáo. “Nếu chúng ta đi tới đất nước của họ, giá hàng hóa sẽ tăng lên, và họ sẽ thu của chúng ta những khoản tiền lớn mà họ sẽ dùng để chiến đấu với người Hồi giáo và cướp bóc đất đai của ta”*. Tuy nhiên nhìn chung, bất chấp mọi giọng điệu hung hăng ở cả hai phía, mối quan hệ đã tỏ ra hòa hoãn và đúng mực một cách ấn tượng. Thực ra, ở Tây Âu, có một sự tò mò đáng kể về Hồi giáo. Ngay cả ở thời điểm cuộc Thập Tự chinh thứ nhất, một số người đã nhanh chóng suy nghĩ tích cực về những người Turk Hồi giáo. “Giá mà những người Turk giữ vững đức tin vào Kitô và Nước Trời”, tác giả một trong những cuốn sử phổ biến nhất về cuộc viễn chinh tới Jerusalem viết đầy ao ước - có lẽ ngụ ý về xuất thân tôn giáo trước kia của nhà Seljuk trước khi họ thành người Hồi giáo; “ta không thể tìm được ở đâu những chiến binh mạnh mẽ hơn hay can đảm hơn hay khéo léo hơn thế”*.

Cũng không lâu sau đó, những thành tựu khoa học và tri thức của thế giới Hồi giáo được các học giả ở phương Tây như Adelard xứ Bath tích cực tìm kiếm và nghiên cứu kỹ lưỡng*. Chính Adelard là người đã lùng sục các thư viện ở Antioch, Damascus và đưa về những bản sao các bảng số học, giúp hình thành nên nền tảng cho nghiên cứu toán học ở thế giới Thiên Chúa giáo. Du hành ở vùng này làm người ta mở mắt ra. Khi trở lại quê nhà, ông “thấy những vị vương công chỉ là bọn man rợ, các giám mục là lũ nghiện ngập, các thẩm phán là bọn ăn hối lộ, những người bảo trợ không đáng tin, những triều thần là lũ xu nịnh, những kẻ hứa hẹn là đám dối trá, bạn bè thì ghen ăn tức ở và gần như ai cũng đầy tham vọng”*. Những quan điểm này được hình thành từ sự thừa nhận có phần lạc quan về sự tinh tế của phương Đông so với những hạn chế văn hóa của phương Tây Thiên Chúa giáo. Quan điểm của Adelard được những người khác chia sẻ - như Daniel xứ Morley, người đã chuyển từ Anh sang nghiên cứu ở Paris trong nửa sau thế kỷ 12. Những trí thức được cho là sống khắc khổ ở thành phố đó chỉ làm ra vẻ để lừa gạt, họ chỉ đơn giản “ ngồi im như phỗng, giả vờ cho thấy sự khôn ngoan của họ bằng cách im lặng”. Nhận ra rằng không thể học được gì từ những người đó, Daniel đã chuyển sang thành phố Toledo Hồi giáo “ngay khi [ông] có thể, để [ông] có thể lắng nghe những triết gia khôn ngoan nhất trên thế giới”*.

Những ý tưởng từ phương Đông được đón nhận một cách háo hức, nếu không muốn nói là một cách thất thường. Peter Khả kính, cha tu viện trưởng ở Cluny, vốn là thế lực lớn của tư duy thần học và tri thức ở Pháp thời Trung cổ, đã thu xếp dịch Kinh Qurān để ông và những học giả Thiên Chúa giáo khác có thể hiểu tốt hơn - và như ông thú nhận, họ sử dụng hiểu biết đó nhằm củng cố những quan điểm đã có sẵn cho rằng Hồi giáo là sai lạc, đáng hổ thẹn và nguy hiểm*. Và châu Âu không chỉ quay sang những vùng đất Hồi giáo để tìm cảm hứng. Các tài liệu ra đời ở Constantinople cũng được dịch sang tiếng Latin, chẳng hạn như các bình luận với cuốn Đạo đức học viết tặng Nicomachaea của Aristotle do Anna Komnene, con gái của Alexios I, đặt hàng. Các tư liệu này về sau đã tìm được đường tới với Thomas Aquinas - và qua đó trở thành dòng chủ lưu của triết học Thiên Chúa giáo*.

Theo một con đường tương tự, không chỉ thương mại với người Hồi giáo mới chiếm vị trí trung tâm của sự bùng nổ kinh tế và xã hội ở châu Âu vào thế kỷ 12, bởi vì Constantinople và Đế quốc Byzantium là động cơ lớn cho thương mại ở Địa Trung Hải Thiên Chúa giáo - chiếm một nửa thương mại quốc tế của Venice, dựa trên các tài liệu còn lại trong giai đoạn này*. Dù vậy, trong khi thủy tinh, đồ kim loại, dầu, rượu và muối từ Byzantium được xuất khẩu sang các thị trường ở Ý, Đức và Pháp, nhưng chính các sản phẩm mua từ những nơi xa xôi hơn mới được coi trọng nhất, tìm kiếm nhiều nhất và có lợi nhuận cao nhất.

Nhu cầu tơ lụa, bông, vải lanh và đồ dệt sản xuất ở Đông Địa Trung Hải, ở trung tâm châu Á hay ở Trung Quốc là rất lớn, như các bảng kiểm kê, danh sách hàng bán và kho bạc của các nhà thờ tại Tây Âu đã cho thấy rõ*. Những thành phố ở vùng Levant tích tụ tư bản nhờ các thị trường mới nổi - với Antioch thiết lập vị thế một trung tâm thương mại, nơi nguyên vật liệu có thể được chuyển về phương Tây, nhưng tự nó cũng là một trung tâm sản xuất. Đồ dệt may từ thành phố này như “vải Antioch” được tiếp thị thành công và được thèm muốn tới mức Vua Henry III của Anh (trị vì 1216-1272) có “phòng Antioch” trong mỗi khu dinh thự chính của ông: Tháp London, các Cung điện Clarendon và Winchester, và Westminster*.

Gia vị cũng bắt đầu chảy sang châu Âu từ phương Đông với khối lượng ngày càng nhiều. Những hàng hóa này tới ba điểm tập kết lớn -Constantinople, Jerusalem và Alexandria - rồi được chở sang nhóm các thành phố ở Ý và tới các thị trường ở Đức, Pháp, Flanders và Anh, nơi người ta thu về những khoản lợi nhuận béo bở nhờ bán những thứ hàng hóa lạ lùng hấp dẫn. Theo nghĩa nào đó, mong muốn mua đồ xa xỉ đắt tiền từ phương Đông là một quá trình giống với nhu cầu của dân du mục vùng thảo nguyên muốn có các súc lụa từ Trung Quốc: Trong thế giới Trung cổ, cũng như ngày nay, người giàu có nhu cầu làm cho mình trở nên khác biệt bằng cách trưng ra địa vị của họ. Mặc dù việc mua bán những món đồ và hàng hóa đắt tiền chỉ liên quan tới một bộ phận nhỏ dân chúng, nhưng chúng quan trọng vì chúng tạo ra sự khác biệt - và bởi thế cho thấy sự cơ động về mặt xã hội và làm gia tăng sự thèm muốn với những món đồ đó.

Trong khi Jerusalem đóng vai trò biểu tượng với tư cách là tâm điểm của Nước Trời, nhưng tự nó cũng có vai trò là một khu chợ, dù thị trấn Acre là một trung tâm thương mại lớn hơn. Một danh sách các loại thuế có thể thu được ở vương quốc này vào cuối thế kỷ 12 đưa ra cái nhìn chi tiết về những gì có thể mua được ở đó vào thời điểm bấy giờ, cũng như tiết lộ sự chú ý sát sao của viên chưởng ấn rất tinh tế luôn lo nghĩ không để mất những nguồn thu giá trị. Các khoản thuế được đánh vào việc bán hồ tiêu, quế, phèn, véc-ni, nhục đậu khấu, cây lanh, đinh hương, gỗ lô hội, đường, cá khô, hương đốt, bạch đậu khấu, ammoniac, ngà voi và nhiều thứ khác nữa*. Tuyệt đại đa số những hàng hóa này không có nguồn gốc từ Đất Thánh, mà được chuyển tới đó qua những tuyến đường thương mại do người Hồi giáo kiểm soát - kể cả các cảng ở Ai Cập, nơi xuất khẩu một danh mục ấn tượng các loại gia vị, vải vóc và những món đồ xa xỉ theo một chuyên luận về thuế bằng tiếng Ả Rập trong giai đoạn này*.

Bởi thế, thật trớ trêu, những chiến binh Thập Tự không chỉ đóng vai trò kích thích các nền kinh tế và xã hội Tây Âu; họ cũng làm giàu cho những tay trung gian Hồi giáo nhận ra rằng những thị trường mới có thể mang lại những phần thưởng béo bở. Một trong những kẻ tinh ranh nhất là Rāmisht xứ Sīrāf ở vịnh Ba Tư, người đã làm nên cả một gia tài vào đầu thế kỷ 12. Thiên tài của ông là ở chỗ đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng bằng cách đóng vai trò người trung gian cho những hàng hóa từ Trung Quốc và Ấn Độ, với một trong những đại lý của ông vận tải số hàng hóa trị giá hơn nửa triệu dinar chỉ trong một năm. Sự giàu có của ông đã là huyền thoại - tương tự là sự hào phóng của ông. Ông đã chi tiền thay một đài phun nước bằng bạc thành đài phun bằng vàng ở Kaba tại Mecca, và bỏ tiền túi mua một loại vải mới - một loại vải Trung Hoa mà “giá trị không thể tính nổi”, theo một ghi chép trong giai đoạn này - để bọc lấy khối lập phương Kaba sau khi lớp vải cũ bị hư hại. Những hành động tốt đẹp của ông dẫn tới việc ông được biệt lệ được chôn cất ở Mecca, nơi đoạn văn viết trên bia mộ của ông như sau: “An nghỉ nơi đây là chủ tàu Abul-Qāsim Rāmisht; ‘Cầu Chúa thương xót ông và những kẻ nào xin cho ông ấy được xót thương’”*.

Sự được mất với những khối tài sản lớn tất yếu dẫn tới sự gia tăng những mối kình địch và một chương mới của “Cuộc chơi Lớn” thời Trung cổ: Tìm cách thống trị Đông Địa Trung Hải bằng mọi giá. Tới những năm 1160, sự cạnh tranh giữa các thành bang Ý gay gắt tới mức đã nổ ra đánh nhau giữa những người Venice, Genoa và Pisa trên những đường phố Constantinople. Bất chấp những nỗ lực can thiệp của Hoàng đế Byzantium, những đợt bùng phát bạo lực trở thành các diễn biến thường xuyên. Đây có lẽ là kết quả của sự cạnh tranh thương mại ngày càng tăng và hậu quả của giá cả giảm xuống: Địa vị về thương mại cần được bảo vệ, bằng vũ lực nếu cần thiết.

Tư duy vụ lợi của các thành bang đã làm cư dân thủ đô đế quốc chán ghét, cả vì sự thiệt hại gây ra cho tài sản trong thành phố và vì sự dương oai diễu võ của phương Tây ngày càng rõ ràng ở khắp nơi. Vào năm 1171, Hoàng đế Byzantium đáp lại sự chán nản ngày càng tăng của người dân bằng cách tống giam hàng trăm người Venice và phớt lờ những lời kêu gọi ông phải bồi thường, chứ đừng nói xin lỗi vì hành động đơn phương, không tuyên bố của ông. Khi Tổng trấn Venice Vitale Michiel không giải quyết được vấn đề dù đã đích thân tới Constantinople, tình hình ở Venice trở nên sôi sục. Với những đám đông tụ tập chờ nghe các tin tức tích cực, nỗi thất vọng trở thành sự giận dử, mở đường tới bạo lực. Trốn chạy chính người dân của mình, vị Tổng trấn đã tìm tới nữ tu viện San Zaccaria; trước khi ông tới được đó, một đám đông đuổi kịp ông và đã hành hình ông tại chỗ*.

Người Byzantine đã không còn là đồng minh và kẻ mang lại lợi ích cho Venice nữa, mà trở thành kình địch và đối thủ cạnh tranh trực tiếp của họ. Vào năm 1182, người dân Constantinople đã tấn còng các công dân của những thành bang Ý sống ở thủ đô đế quốc. Nhiều người bị giết, kể cả đại diện của giáo hội Latin, người này bị chặt đầu và đầu ông ta bị một con chó kéo chạy khắp các con đường của thành phố*. Đó mới là sự khởi đầu cho oán thù giữa những người Thiên Chúa giáo ở hai nửa châu Âu. Vào năm 1185, Thessaloniki, một trong những thành phố quan trọng nhất của Đế quốc Byzantium, bị một lực lượng phương Tây xuất phát từ miền Nam Ý cướp bóc. Phe phương Tây đã thả một lưỡi câu ở Đông Địa Trung Hải bằng cuộc Thập Tự chinh thứ nhất; giờ họ đang lôi con mồi lên.

Tuy nhiên, với một số người, những căng thẳng này mang tới cơ hội. Ngôi sao của một viên tướng sáng láng tên là Ṣalāḥ al-Dīn al-Ayyubī đã mọc lên ở Ai Cập được một thời gian. Với quan hệ rộng, đầu óc sắc bén và không kém phần cuốn hút, người đàn ông nổi tiếng hơn với tên gọi Saladin nhận ra rằng xung đột ở Constantinople có thể có lợi cho ông.

Ông đã hành động nhanh chóng để xoa dịu những người Byzantine, mời Giáo trưởng Hy Lạp của Jerusalem tới thăm Damascus, đối xử với ông này bằng sự hào phóng gây nhiều chú ý nhằm cho thấy chính Saladin, chứ không phải những người Thiên Chúa giáo phương Tây, mới là đồng minh tự nhiên của đế quốc*.

Tới cuối những năm 1180, Hoàng đế Byzantium Isaac II đã đủ hài lòng để viết “cho người anh em [của ta] Sultan Ai Cập, Saladin” nhằm chia sẻ những tin tức tình báo với ông này, cảnh báo rằng tin đồn thổi về những ý định của đế quốc do kẻ thù của ông loan đi là không có cơ sở, và yêu cầu Saladin cân nhắc gửi hỗ trợ quân sự tới chống lại người phương Tây*. Tinh thần chống phương Tây đã âm ỉ ở Constantinople nhiều thập kỷ. Một tác giả vào giữa thế kỷ 12 tuyên bố rằng người Tây Âu không đáng tin, hám tiền và sẵn sàng bán người thân trong gia đình đổi lấy tiền bạc. Dù nhiều kẻ được gọi là người hành hương tuyên bố là họ sùng đạo, nhưng con gái của một hoàng đế viết, họ thực ra có động cơ chỉ là lòng tham. Họ liên tục bày mưu tính kế hòng chiếm lấy các thành phố của đế quốc, hủy hoại danh tiếng của đế quốc hay làm hại những người Thiên Chúa giáo đồng đạo*. Đó là một câu chuyện đã lan đi và được củng cố trong nhận thức của Byzantine vào cuối thế kỷ 12 và nhất là sau năm 1204.

Đó là một quan điểm tìm được tiếng vọng ở chính Đất Thánh, nơi các hiệp sĩ quá tàn bạo và vô trách nhiệm tới mức họ gần như bị nguyền rủa cho chết đi. Hết lần này tới lần khác vào cuối thế kỷ 12, các nhân vật đứng đầu đưa ra những quyết định ngu ngốc, đấu đá nhau một cách ngờ nghệch và không chuẩn bị cho làn sóng triều đang tiến gần tới họ, bất chấp những dấu hiệu cảnh báo rõ ràng. Những việc làm thiếu suy nghĩ của họ làm một vị khách Hồi giáo từ Tây Ban Nha trong giai đoạn này không khỏi hoang mang. Thật kinh ngạc khi chứng kiến, Ibn Jubayr viết, “những đám lửa bất đồng thiêu đốt” người Thiên Chúa giáo và Hồi giáo khi nói tới chính trị và đấu đá; nhưng khi nói tới thương mại, những du khách “đến và đi mà không bị cản trở gì”*.

Các thương nhân có thể được bảo đảm an toàn ở bất cứ nơi nào họ tới, dù đức tin của họ là gì, và dù ở đó đang có hòa bình hay chiến tranh. Đó là kết quả, tác giả viết, của một mối quan hệ làm việc tốt đẹp, của những hiệp ước thuế quan đôi bên cùng có lợi, bảo đảm sự hợp tác, cũng như những hình phạt nghiêm khắc. Các lái buôn Latin không tôn trọng thỏa thuận và vượt qua các ranh giới đã được thống nhất, ngay cả chỉ “bằng khoảng cách một cánh tay”, sẽ bị những đồng đạo Thiên Chúa giáo cắt cổ vì lo sợ làm người Hồi giáo mất lòng hay khiến những mối quan hệ thương mại đã lâu đời trở nên rối loạn. Ibn Jubayr vừa thấy nực cười vừa thấy ấn tượng. Đó là “một trong những tập tục đáng hài lòng và kỳ lạ nhất của [những dân phương Tây] ”*.

Vào lúc triều đình ở Jerusalem chống đối nhau, đấu đá nội bộ giữa những phe phái đối địch trở thành một đại dịch, tạo điều kiện hoàn hảo cho sự nổi lên của những nhân vật đầy tự tin và nhiều tham vọng, những kẻ hứa hẹn quá nhiều về thành công và gây ra tác hại vô kể cho mối quan hệ Thiên Chúa giáo-Hồi giáo. Đáng kể nhất là Reynald xứ Chatillon, người mà sự liều lĩnh khiến ông suýt nữa thì một tay hạ bệ Vương quốc Jerusalem.

Là dân kỳ cựu ở Đất Thánh, Reynald nhận ra rằng áp lực đang gia tăng khi vị thế của Saladin ở Ai Cập ngày càng mạnh - nhất là sau khi Saladin bắt đầu kiểm soát những vùng rộng lớn ở Syria, qua đó bao vây vương quốc Thiên Chúa giáo. Những nỗ lực của Reynald nhằm giảm bớt mối đe dọa này đã thất bại thảm hại. Quyết định nóng vội tấn công cảng Aqaba bên bờ Hồng Hải của ông đã khiêu khích những phản ứng gần như điên loạn trong giới bình luận người Ả Rập, những người la hét rằng Medina và Mecca đang bị đe dọa và rằng tận thế và khải huyền đã tới gần*.

Những động thái như thế không chỉ mang tính thù địch, mà còn làm tăng uy tín và danh tiếng mà Saladin sẽ giành được nếu ông có thể tung ra đòn chí tử với nhà nước Thập Tự chinh. Trong tất cả những người Thiên Chúa giáo phương Đông, một tác giả Hồi giáo đương thời viết, Reynald là “kẻ phản trắc và tàn ác nhất… kẻ hăng hái nhất gieo rắc tai họa và làm điều độc ác, xâm phạm những cam kết chắc chắn và những lời thề nghiêm trang, nuốt lời và bội thề”. Saladin thề “rằng ông sẽ lấy mạng hắn”*.

Ông nhanh chóng có cơ hội đó. Vào tháng 7-1187, các hiệp sĩ Vương quốc Thập Tự chinh Jerusalem bị tấn công ở mũi Hattin, nơi họ thua về chiến thuật, thua về tư duy và thua khi chiến đấu trước đội quân của Saladin trong một trận đánh hủy diệt khiến gần như mọi binh sĩ phương Tây đều bị giết hoặc bị cầm tù. Những thành viên các dòng tu mang chất quân sự đã bị bắt làm tù binh, đáng kể có những hiệp sĩ dòng Cứu Tế và dòng Đền - những kẻ cực đoan khiêu khích không biết nhân nhượng khi đối phó với các cộng đồng không phải Thiên Chúa giáo - bị hành quyết nhanh chóng. Saladin đích thân tìm Reynald xứ Chatillon, và chặt đầu ông này. Dù Reynald có phải là công trình sư chính trong sự sụp đổ của đạo quân Thập Tự chinh hay không là điều còn tranh cãi, ông đã trở thành vật tế thần thuận tiện cho cả người Latin bị đánh bại lẫn người Hồi giáo chiến thắng. Dù sự thật là gì, chỉ hai tháng sau trận đánh, Jerusalem rơi vào tay người Hồi giáo một cách hòa bình, cánh cửa thành phố mở rộng sau khi các thỏa thuận được xác lập để tha chết cho cư dân của thành phố*.

Việc thành phố Jerusalem thất thủ là một đòn bẽ mặt với thế giới Thiên Chúa giáo và một bước lùi lớn cho sự kết nối của châu Âu với phương Đông. Giáo hoàng coi đây là một tin tức tồi tệ - Giáo hoàng Urban III có thể đã đột tử khi nghe tin thất bại ở Hattin. Người kế vị ông, Gregory VIII, dẫn dắt cuộc tự vấn lương tâm sau đó. Thành phố Thiêng đã thất thủ, ông tuyên bố với các tín hữu, không chỉ vì “những tội lỗi của cư dân ở đó, mà [còn bởi] tội lỗi của chính chúng ta và của toàn thể người Thiên Chúa giáo”. Sức mạnh của người Hồi giáo đang lên, ông cảnh báo, và sẽ ngày càng tăng nếu không bị chặn lại. Ông hối thúc các vị vua, công tước, bá tước và các thành phố đang tranh chấp với nhau hãy gác lại những khác biệt để đối phó với những gì đã xảy ra. Đây là một sự thừa nhận thẳng thắn rằng, bất kể những lời lẽ đao to búa lớn về tinh thần hiệp sĩ được huy động bởi đức tin và lòng sùng đạo, thực tế là lợi ích cá nhân, các mối kình địch địa phương và những cuộc cãi vã là vấn đề then chốt. Jerusalem đã thất thủ, Giáo hoàng nói, vì thất bại của những người Thiên Chúa giáo trong việc bảo vệ những gì họ tin tưởng. Tội lỗi và ác quỷ đã che phủ họ*.

Thông điệp lớn tiếng và khiêu khích này có tác động ngay lập tức, và không lâu sau đó ba nhân vật hùng mạnh nhất ở phương Tây bắt đầu chuẩn bị mở một cuộc viễn chinh trả đũa. Vua Richard I của Anh, Philip II của Pháp và Frederick Barbarossa hùng mạnh, Hoàng đế Đức của La Mã Thần thánh, thề sẽ đòi lại Thành phố Thiêng. Họ có vẻ hợp lý khi nghĩ rằng sẽ có cơ hội không chỉ lấy lại Jerusalem, mà còn tái lập vị thế của Thiên Chúa giáo ở Trung Đông. Tuy nhiên, những nỗ lực giai đoạn 1189-1192 là một thất bại hoàn toàn. Frederick chết đuối khi băng qua một dòng sông ở Tiểu Á, cách nơi dự kiến diễn ra chiến trận vài dặm. Những cuộc tranh luận gay gắt đã nổ ra giữa những người lãnh đạo về các mục tiêu chiến lược, sự bất đồng khiến đạo quân phải dừng lại. Điều này điển hình qua nỗ lực của Richard “Sư Tử Tâm” hướng cuộc viễn chinh ra khỏi Jerusalem và thay vào đó tập trung vào việc chiếm Ai Cập - một phần thưởng giàu có và ngon lành hơn. Như đã thấy, chiến dịch chẳng đạt được mấy kết quả lâu dài, và không thể gây ra áp lực cho Jerusalem. Thật ra, trước khi những người chỉ huy quay về nhà, thật đáng kinh ngạc là họ lại hướng sự chú ý sang Acre, khu chợ chính ở vùng Levant - nơi chẳng có giá trị gì từ góc nhìn Thánh Kinh hay tôn giáo*.

Không đầy một thập niên sau đó, lại có một nỗ lực nữa để lấy lại Đất Thánh. Venice sẽ là hòn đá tảng của cuộc tấn công lần này, họ sẽ đưa người về phương Đông bằng tàu. Ban đầu miễn cưỡng trong việc hỗ trợ, viên Tổng trấn Venice sau đó đã được thuyết phục ủng hộ sáng kiến này với cam kết rằng chi phí xây dựng hải đội để vận chuyển lượng lớn binh sĩ cần cho cuộc viễn chinh sẽ do những người tham gia cung cấp. Người Venice cũng cương quyết nắm quyền định hướng chiến dịch sắp đến, họ ra lệnh đưa hải đội tới Ai Cập thay vì tới các cảng gần Jerusalem. Quyết định này, theo một người liên quan gần gũi tới việc lên kế hoạch, “được đảm bảo bí mật tối đa; với dư luận nói chung, người ta tuyên bố rằng chúng tôi sẽ đi ra nước ngoài”*.

Cuộc viễn chinh được đề xuất là một sự xếp đặt từ thiên đường: Là sự cứu chuộc linh hồn và lời hứa những phần thưởng béo bở cho những ai tham gia. Sự giàu có của Ai Cập đã là huyền thoại. Dân chúng ở đó “sống trong xa xỉ”, một tác giả ở giai đoạn này viết, và cực kỳ giàu có nhờ vào “thuế từ các thành phố cả bên bờ biển và xa trong nội địa”. Những thành phố đó, ông lưu ý với một tiếng thở dài, tạo ra “lượng doanh thu hằng năm khổng lồ”*.

Người Venice ý thức một cách sâu sắc chuyện được mất ở đây, bởi những cung đường huyết mạch truyền thống dẫn về phương Đông của thành phố của họ đang đứng trước nguy cơ bị đảo lộn và đầy bất trắc. Với những sự hỗn loạn sau thành công của Saladin đi kèm với một thời kỳ bất ổn ở Byzantium, Venice rất cần tiếp cận Alexandria và các cảng khác ở cửa sông Nile, những nơi mà theo truyền thống, họ đã ít được tiếp cận: Có lẽ chỉ 10% thương mại của Venice là với Ai Cập trước năm 1200*. Thành phố này trước đó đã thất thế so với Pisa và Genoa, cả hai đều có những lợi thế quyết định so với đối thủ Ý của họ về khối lượng thương mại và những kết nối mà họ đã thiết lập được với hàng hóa thương phẩm đi qua Hồng Hải - thay vì đi đường bộ tới Constantinople và Jerusalem*. Phần thưởng ở đây là rất đáng với những rủi ro mà Venice chấp nhận khi xây dựng một hải đội lớn, bao gồm cả việc phải hoãn tất cả những công việc khác trong suốt gần hai năm.

Tuy nhiên, mọi chuyện nhanh chóng rõ ràng là số người sẵn lòng tham gia thấp hơn nhiều so với dự kiến - khiến Venice có nguy cơ nghiêm trọng sẽ hết tiền. Những biến cố lúc bấy giờ gây khó cho các hiệp sĩ Thập Tự chinh, với đường hướng được điều chỉnh theo kiểu vừa làm vừa sửa. Vào năm 1202, hải đội tới Zara thuộc bờ biển Dalmatian, một thành phố đã từng là trung tâm của cuộc tranh giành kéo dài giữa Venice và Hungary. Khi đã rõ là một cuộc tấn công sắp xảy ra, những công dân rối trí đã treo những tấm băng-rôn có hình thập giá lên các bức tường, tưởng rằng đã có sự hiểu lầm kinh niên và không muốn tin rằng một lực lượng Thiên Chúa giáo lại tấn công một thành phố Thiên Chúa giáo không hề khiêu khích họ - và đi ngược lại những mệnh lệnh của Giáo hoàng Innocent III. Thành phố đó đã không được tha; Venice đang đòi lại món nợ máu họ đã cho các hiệp sĩ vay*.

Vào lúc những chiến binh Thập Tự chinh cân nhắc cách biện minh cho những hành động như thế và tranh luận xem phải làm gì tiếp theo, một cơ hội bằng vàng mở ra khi một trong những người tuyên bố có quyền thừa kế ngai vàng Byzantium đề nghị với đạo quân một phần thưởng hào phóng nếu họ giúp ông ta lên nắm quyền ở Constantinople. Các lực lượng mà lúc đầu đã lên đường tới Ai Cập với ấn tượng rằng họ sẽ tới Jerusalem rốt cuộc lại đến trước những bức tường của thủ đô Byzantium, cân nhắc các lựa chọn của họ. Khi cuộc thương lượng giữa các phe phái trong thành phố cứ kéo dài mãi, cuộc thảo luận giữa các chiến binh Thập Tự quay sang việc làm sao để chiếm được thành phố, và quan trọng hơn hết, làm sao để chia chác nó và phần còn lại của đế quốc*.

Venice đã học được cách bảo vệ lợi ích của họ ở biển Adriatic và Địa Trung Hải một cách quyết liệt; họ đã củng cố vị thế của mình bằng cách kiểm soát trực tiếp Zara. Đây là cơ hội để giành lấy sự kiểm soát phần thưởng lớn nhất có thể và qua đó đảm bảo tiếp cận trực tiếp với phương Đông. Vào cuối tháng 3-1204, binh lính bắt đầu vào vị trí để vây hãm Rome Mới (tức thành phố Constantinople). Cuộc tấn công tổng lực bắt đầu vào tuần lễ thứ hai của tháng Tư. Thang, xe gỗ phá thành và máy bắn đá lẽ ra được dùng để giành lại quyền kiểm soát các thành phố từ tay người Hồi giáo lại được dùng để chống lại thành phố vẫn đang là đô thị Thiên Chúa giáo lớn nhất thế giới. Những chiếc tàu được thiết kế và đóng để phong tỏa các cảng ở Ai Cập và vùng Levant được sử dụng để cắt đứt đường biển tới mũi Sừng Vàng nổi tiếng, có thể nhìn thấy rõ từ Nhà thờ Chánh tòa vĩ đại Hagia Sophia. Trước trận đánh, các giám mục trấn an các binh lính từ phương Tây lần nữa rằng cuộc chiến “là chính đáng và họ chắc chắn phải tấn công [những người Byzantine]”. Viện dẫn những tranh cãi về giáo lý xuất hiện đều đặn đầy thuận tiện khi có những vấn đề được mất khác, trần tục hơn, các linh mục cho rằng có thể tấn công cư dân Constantinople trên cơ sở họ đã tuyên bố rằng “giáo luật của Rome chẳng có ý nghĩa gì và gọi tất cả những ai tin vào giáo luật đó là lũ chó”. Các binh sĩ Thập Tự chinh được cho biết là những người Byzantine còn tệ hơn dân Do Thái; “Họ là kẻ thù của Chúa”*.

Khi những bức tường bị phá vỡ, những cảnh tượng hỗn loạn tiếp nối khi những kẻ từ phương Tây ồ ạt xông vào thành phố. Lao vào một cơn cuồng loạn sùng tín vì những lời lẽ độc hại đổ vào tai họ, họ cướp bóc và phá phách những nhà thờ trong thành phố một cách kỹ lưỡng đặc biệt. Họ tấn công những báu vật ở Hagia Sophia, đánh cướp những chiếc bình nạm ngọc đựng thánh tích của các thánh và cợt nhả với lưỡi giáo từng đâm vào sườn Jesus trên thập giá. Những đồ vật bằng bạc và kim loại quý được dùng cho lễ ban thánh thể bị cướp mất. Ngựa và lừa được dắt vào trong nhà thờ để chở đồ cướp bóc ra, vài con trượt chân trên những sàn đá cẩm thạch bị vấy bẩn bởi “máu và chất thải”. Để thêm phần sỉ nhục, một cô gái điếm hung hãn ngồi trên ghế của vị giáo trưởng hát những bài hát dâm ô. Với một chứng nhân người Byzantine, những chiến binh Thập Tự chinh chẳng là gì khác ngoài những kẻ mở đường cho sự phản Chúa*.

Có rất nhiều nguồn tư liệu chỉ ra rằng những ghi chép như thế không phải phóng đại. Một cha trưởng tu viện từ phương Tây đã tới thẳng nhà thờ Pantokrator (Christ Toàn năng), được hoàng gia lập nên vào thế kỷ 12. “Hãy cho ta xem những thánh tích thiêng liêng nhất mà ngươi có”, ông ra lệnh cho một linh mục, “bằng không ngươi sẽ chết ngay lập tức”. Ông tìm được một hòm đầy những báu vật của nhà thờ, mà ông “háo hức vọc cả hai bàn tay vào đó”. Khi những người khác hỏi, ông đã ở đâu và ông có ăn cắp thứ gì không, tất cả những gì ông nói, kèm theo một cái gật đầu và một nụ cười, là “chúng ta đã làm rất tốt”*.

Bởi thế không có gì lạ khi một cư dân Byzantine rời thành phố, anh đã gục xuống đất, khóc nức nở và trách móc những bức tường vì “chúng là những thứ duy nhất không xúc động, không nhỏ nước mắt hay không bị san phẳng; chúng vẫn đứng đó, thẳng thớm”. Cứ như là những bức tường đang chế giễu ông ta: Làm sao chúng lại không bảo vệ được thành phố chứ? Chính linh hồn của thành phố đã bị đám quân cướp phá kia xé toạc vào năm 1204*.

Sự giàu có vật chất của Constantinople, như có phép thuật, được đưa tới những nhà thờ, nhà thờ chánh tòa, tu viện và các bộ sưu tập cá nhân khắp Tây Âu. Những bức tượng điêu khắc ngựa đã từng đứng đầy kiêu hãnh ở Hippodrome được đưa lên tàu và chở tới Venice, nơi chúng được dựng lên trên lối vào nhà thờ chánh tòa St Mark; tương tự, vô số các thánh tích và đồ vật quý giá được vận tải tới thành phố, nơi chúng ở lại đó tới ngày nay, nhận sự ngưỡng mộ từ các du khách như những ví dụ về tài khéo léo của người thợ Thiên Chúa giáo chứ không phải như những món chiến lợi phẩm*.

Như thể thế còn chưa đủ tệ, khi Enrico Dandolo, vị Tổng trấn già đã mù tới từ Venice để chứng kiến cuộc tấn công Constantinople, qua đời vào năm sau đó, người ta quyết định rằng nên chôn ông ở Hagia Sophia. Ông là người đầu tiên trong lịch sử được chôn ở nhà thờ chánh tòa vĩ đại này*. Đó là một tuyên bố có tính biểu tượng cao độ nói lên nhiều điều về sự nổi lên của châu Âu. Trong nhiều thế kỷ, họ đã nhìn về phương Đông để làm nên những khối tài sản và hiện thực hóa những tham vọng của họ - dù là tâm linh hay vật chất. Việc cướp phá và chiếm giữ thành phố lớn nhất và quan trọng nhất của thế giới Thiên Chúa giáo cho thấy người châu Âu sẽ không từ thủ đoạn nào để có được những gì họ muốn - và cần - để đến gần hơn với nơi là trung tâm của sự giàu có và quyền lực của thế giới.

Dù nhìn giống người, những kẻ tới từ phương Tây đó cư xử như thú vật, một giáo sĩ lớn người Hy Lạp viết đầy đau khổ, bổ sung rằng người Byzantine bị đối xử với sự độc ác tàn tệ khi những trinh nữ bị cưỡng hiếp và những nạn nhân vô tội bị xiên sống. Cuộc cướp bóc thành phố tàn bạo tới mức một học giả hiện đại viết về một “thế hệ mất mát” trong những năm sau cuộc Thập Tự chinh thứ tư, vào lúc triều đình hoàng gia Byzantium bị buộc phải tập hợp lại ở Nicaea thuộc vùng Tiểu Á*.

Trong khi đó, những người phương Tây chuẩn bị chia chác đế quốc. Sau khi tham vấn những người đăng ký thuế ở Constantinople, một tài liệu mới với tựa đề Partitio terrarum imperii Romaniae - Việc chia cắt những vùng đất của Đế quốc La Mã - ra đời, quy định ai sẽ lấy cái gì. Đây không phải là một quá trình ngẫu nhiên hay vô tổ chức; đó là sự chia chác lạnh lùng và có tính toán*. Ngay từ đầu, những người như Bohemond đã cho thấy rằng những cuộc Thập Tự chinh - xuất phát từ lời hứa sẽ bảo vệ Nước Trời, làm những việc Chúa giao phó và mang tới sự cứu chuộc cho nhiều người đã nhận thập giá - có thể bị lái sang những mục đích khác. Vụ cướp bóc Constantinople là kết quả cuối cùng rõ ràng của mong muốn từ châu Âu được kết nối và gắn kết với phương Đông.

Vào lúc Đế quốc Byzantium tan rã, những người châu Âu, đứng đầu là các thành bang Ý Pisa, Genoa và Venice, đã vội vã tranh nhau chiếm lấy những vùng đất, những thị trấn và những hòn đảo có tầm quan trọng về chiến lược và kinh tế. Các hải đội đụng độ thường xuyên ngoài khơi Crete và Corfu khi mỗi thành bang tranh nhau giành quyền kiểm soát những căn cứ và những địa điểm tiếp cận các thị trường tốt nhất*. Cả trên đất liền cũng đã xảy ra những cuộc giành giật lãnh thổ và vị thế, đặc biệt quyết liệt ở những bình nguyên màu mỡ thuộc Thrace, vựa lúa mì của Constantinople*.

Chẳng bao lâu sau, sự chú ý được hướng sang Ai Cập, nơi vào năm 1218 đã trở thành tâm điểm của một cuộc viễn chinh quy mô lớn nữa, mà mục tiêu là dùng vũ lực mở đường đi từ đồng bằng sông Nile tới Jerusalem. Francis xứ Assisi đã gia nhập các đạo quân giương buồm đi về phương Nam với hy vọng thuyết phục được Sultan al-Kāmil từ bỏ đạo Hồi và trở thành một người Thiên Chúa giáo - điều mà ngay cả Francis đầy sức hút cũng không thể đạt được cho dù ông đã có cơ hội trực tiếp làm điều đó*. Sau khi chiếm Damietta vào năm 1219, những chiến binh Thập Tự cố gắng hành quân về Cairo, cuộc hành quân kết thúc với một thất bại thảm họa dưới tay al-Kāmil không chịu cải đạo, thất bại rốt cuộc đã khiến cuộc viễn chinh phải tạm ngưng một cách nhục nhã. Vào lúc những nhà lãnh đạo cân nhắc một đề nghị về các điều khoản thỏa thuận và tranh cãi với nhau về hướng hành động hợp lý trước thất bại nặng nề đó, họ nhận được những báo cáo về một điều được cho là một phép lạ.

Tin tức truyền đi nói một đạo quân lớn đang hành quân thọc sâu vào châu Á để giúp những vị vua phương Tây chống lại Ai Cập. Đè bẹp mọi sự kháng cự trên đường tiến, họ đang tiến tới để giải vây cho các chiến binh Thập Tự. Nhận dạng lực lượng giải vây đang trên đường trở nên rõ ràng ngay lập tức: Đó là người của Tư tế John, nhà cai trị của một vương quốc rộng lớn và hết sức giàu có mà dân cư gồm người Amazon, người Brahma, những bộ lạc đã mất của Israel, và hàng loạt các sinh vật huyền thoại hay bán huyền thoại. Tư tế John rõ ràng cai trị một vương quốc không chỉ là Thiên Chúa giáo mà còn gần giống nhất với một thiên đường trên Trái đất. Những lá thư xuất hiện vào thế kỷ 12 đoan chắc về sự tráng lệ và vinh quang nơi lãnh địa của ông: “Ta, Tư tế John, là chủ của các ông chủ, và ta hơn mọi vị vua trên toàn thế giới về của cải, đức hạnh và quyền lực… Sữa và mật ong chảy tràn trong những vùng đất của chúng ta; độc dược không thể làm hại chúng ta, cũng như những tiếng ếch kêu ộp oạp. Không có bò cạp, không có rắn bò trong cỏ”. Vương quốc đó đầy rẫy ngọc lục bảo, kim cương, thạch anh tím và những loại đá quý khác, cũng như hồ tiêu và những loại tiên dược chữa lành mọi bệnh tật*. Tin đồn về việc ông sắp đến đủ để ảnh hưởng tới các quyết định ở Ai Cập: Những chiến binh Thập Tự đơn giản chỉ cần giữ vững tinh thần và chiến thắng sẽ là điều chắc chắn*.

Điều này tỏ ra là một bài học sớm sủa cho trải nghiệm của dân châu Âu về châu Á. Trong môi trường xa lạ về đức tin, những chiến binh Thập Tự rất tin ở những tin đồn làm khuấy động cảm xúc, bao gồm các tin tức đã lan truyền hàng thập niên sau thất bại của Sultan Aḥmad Sanjar ở Trung Á vào những năm 1140. Sự kiện này làm nổi lên những ý tưởng rối rắm và lạc quan một cách bất khả về những gì ở bên kia Đế quốc Seljuk. Vào lúc tin tức lần đầu tiên quét qua vùng Caucasus về những đạo quân đang tiến nhanh như gió, tin đồn nhanh chóng trở thành sự thật: Người ta nói rằng “ba nhà thông thái” đang đi về phương Tây mang theo thập giá và những chiếc lều di động có thể dựng lên làm nhà thờ. Việc giải phóng Nước Trời có vẻ như đã ở trong tầm tay*. Một giáo sĩ hàng đầu ở Damietta đã nói điều này một cách chắc chắn, giảng rằng “David, vua của hai vùng Đông Ấn và Tây Ấn, đang gấp rút tới hỗ trợ người Thiên Chúa giáo, mang theo cùng ông những dân tộc thiện chiến nhất, những người sẽ xé nát lũ Saracen phạm thánh như những con quái vật”*.

Rất nhanh chóng người ta sẽ biết những tin tức này sai lạc tới mức nào. Những chấn động nghe được từ phương Đông không phải là của Tư tế John, con trai ông - “Vua David”, hay một đạo quân Thiên Chúa giáo đang hành quân tới trợ giúp những người đồng đạo. Đó là những tiếng ồn ào đi trước sự xuất hiện của một điều hoàn toàn khác. Cái đang hướng tới những chiến binh Thập Tự - và tới châu Âu - không phải là con đường lên thiên đàng, mà là một con đường có vẻ như dẫn thẳng xuống địa ngục. Phi nước đại trên con đường đó là những đạo binh Mông Cổ*.

9 Con đường
xuống địa ngục

Những chấn động có thể cảm thấy ở Ai Cập tới từ bên kia thế giới. Vào cuối thế kỷ 11, người Mông Cổ là một trong nhiều bộ lạc sống ở vùng ngoại vi biên giới phía bắc của Trung Quốc với vùng thảo nguyên. Một người đương thời mô tả họ “sống như thú vật, không có đức tin hay pháp luật, mà chỉ đơn giản lang thang từ nơi này sang nơi khác, như những con vật hoang ăn cỏ”*. Theo một tác giả khác, “họ coi cướp bóc và bạo lực, sự vô đạo đức và trác táng là những hành động nam tính và đáng ca tụng”, vẻ ngoài của họ cũng bị coi là đáng ghê tởm tương tự: Giống như những người Hung vào thế kỷ 4, họ mặc “da chó và chuột”*. Còn có những sự mô tả tương tự về hành vi và tính cách của những dân du mục này theo quan sát của những người bên ngoài.

Dù người Mông Cổ có vẻ hỗn loạn, khát máu và không đáng tin, nhưng sự vươn lên của họ không phải là kết quả của sự thiếu trật tự, mà chính xác là ngược lại: Việc hoạch định một cách tàn nhẫn, sự tổ chức được tính toán và một loạt các mục tiêu chiến lược rõ ràng là chìa khóa để họ lập nên đế quốc trên đất liền lớn nhất trong lịch sử. Niềm cảm hứng đằng sau sự chuyển biến của người Mông Cổ là một thủ lĩnh tên là Temujin, nghĩa là thợ rèn*. Chúng ta biết tới ông qua danh hiệu và biệt danh “người cai trị tất cả”, hay có lẽ “người cai trị tàn bạo”: Činggis, hay Genghis Khan (Thành Cát Tư Hãn)*.

Genghis Khan xuất thân từ một gia đình thủ lĩnh trong một liên minh bộ lạc, và số phận của ông đã được báo trước từ khoảnh khắc ông sinh ra: “nắm chặt trong bàn tay phải một cục máu lớn bằng cục xương khuỷu”; điều này được lý giải là dấu hiệu thuận lợi về những vinh quang phía trước*. Bất chấp danh tiếng đáng sợ của ông trong thời Trung cổ và vẫn kéo dài tới ngày nay, Genghis Khan xây dựng vị thế và quyền lực của ông một cách từ tốn, thiết lập các thỏa thuận với những lãnh đạo bộ lạc ngang hàng và lựa chọn đồng minh khôn khéo. Ông cũng lựa chọn kẻ thù rất giỏi, và trên hết, ông lựa chọn đúng thời điểm để đối phó với họ. Ông sắp xếp để những người theo ông nhiệt thành nhất vây quanh vừa làm cảnh vệ cá nhân, vừa là một nhóm các chiến binh (nokur) tinh nhuệ mà ông có thể tin cậy hoàn toàn. Đó là một hệ thống dựa trên năng lực, nơi khả năng và lòng trung thành quan trọng hơn xuất thân bộ lạc hay quan hệ máu mủ với vị thủ lĩnh. Đổi lại sự ủng hộ không thể lay chuyển, vị thủ lĩnh ban phát hàng hóa, chiến lợi phẩm và địa vị cho họ. Thiên tài của Genghis Khan là có thể cung ứng những lợi ích đó đủ nhiều để đảm bảo lòng trung thành - và làm thế liên tục*.

Điều này khả thi nhờ vào một chương trình chinh phục gần như không ngừng nghỉ. Hết bộ lạc này tới bộ lạc khác bị ông khuất phục bằng vũ lực hay sự đe dọa, tới khi ông xác lập vị thế chủ nhân không thể tranh cãi của các thảo nguyên Mông Cổ vào năm 1206. Sự chú ý sau đó chuyển sang vòng tròn các dân tộc tiếp theo, chẳng hạn như người Kyrgyz, người Oirat và người Uighur ở phía tây Trung Quốc thuộc Trung Á, những dân tộc đã chịu khuất phục và thề sẽ trung thành với ông. Việc sáp nhập tộc Uighur vào năm 1211 là đặc biệt quan trọng, như thể hiện rõ từ món quà tặng cho người cai trị Uighur, Barchuq, là một cô dâu người Činggisid sau khi ông này tuyên bố ông sẵn sàng trở thành “con trai thứ năm” của Genghis Khan*. Điều này một phần phản ánh tầm quan trọng của những đất đai mà người Uighur chiếm được ở lòng chảo Tarim, nhưng cũng là vì tiếng nói, bảng chữ cái và điều mà một sử gia hiện đại gọi là “giới trí thức” Uighur đã trở nên ngày càng quan trọng ở Mông Cổ. Địa vị văn hóa cao của người Uighur là một lý do để chiêu mộ hàng loạt các học giả và nhân viên hành chính của họ - bao gồm một nhân vật tên là “Tatar Tonga”, người trở thành thầy giáo cho các con trai của Genghis Khan*.

Sự chú ý chuyển sang những mục tiêu tham vọng hơn. Trong hàng loạt cuộc tấn công bắt đầu vào năm 1211, Mông Cổ đã tìm được đường vào Trung Quốc lúc nó nằm dưới sự cai trị của triều Kim, cướp bóc thủ đô Trung Đô, và buộc những người cai trị triều đại này phải bỏ chạy và dời đô về phương Nam nhiều lần, trong khi những kẻ xâm lược giành được các chiến lợi phẩm lớn. Sự bành trướng còn ấn tượng hơn ở nơi khác. Thời điểm là không thể tốt hơn. Quyền lực trung ương ở thế giới Hồi giáo đã suy yếu trong thế kỷ 12 khi hàng loạt các nhà nước với nhiều mức độ quy mô, năng lực và sự ổn định khác nhau xuất hiện để thách thức quyền thống trị của Baghdad. Khi chuyện này xảy ra, nhà cai trị Khwarazm đang bận rộn đối phó với các địch thủ địa phương, và chính ông cũng để mắt tới việc mở rộng về hướng đông vào Trung Quốc. Sự tập trung lãnh thổ là kết quả của điều đó giờ đơn giản có nghĩa là khi người Mông Cổ đánh bại ông, và họ đã làm đúng như thế, họ truy đuổi ông tới một hòn đảo trên biển Caspi, nơi ông chết không lâu sau đó. Cánh cửa sang Trung Á giờ mở rộng: Con đường đã quang đãng phía trước họ*.

Những nguồn tư liệu vẽ lên bức tranh sinh động về sự tàn bạo đáng ghê tởm đi kèm với vụ tấn công bắt đầu từ Khwarazm vào năm 1219. Những kẻ xâm lược, một sử gia viết, “tới, họ phá phách, họ đốt, họ giết, họ cướp và họ bỏ đi”*. Tôi ước gì tôi chưa bao giờ sinh ra đời, một người khác viết, để tôi không phải sống qua những chấn thương như thế. Những kẻ Hồi giáo chống Chúa chỉ hủy diệt kẻ thù của họ, ông viết tiếp; trái lại, những người Mông Cổ, “không chừa một thứ gì. Họ giết phụ nữ, nam giới, trẻ em, xé nát các thi thể phụ nữ mang thai và giết đứa trẻ còn chưa ra đời”*.

Người Mông Cổ đã nuôi dưỡng những nỗi sợ đó một cách thận trọng, bởi thực tế là Genghis Khan sử dụng bạo lực có lựa chọn và có chủ ý. Việc cướp bóc một thành phố được tính toán để khuyến khích những thành phố khác đầu hàng một cách hòa bình và nhanh chóng;

những cái chết tàn bạo mang nhiều kịch tính được sử dụng để thuyết phục những nhà cai trị khác là tốt hơn nên thương lượng thay vì kháng cự. Nīshāpūr là một trong các địa điểm bị hủy diệt hoàn toàn. Mọi sinh vật sống - từ phụ nữ, trẻ em và người già tới gia súc và vật nuôi trong nhà - đều bị sát hại do có lệnh rằng ngay cả chó mèo cũng không được sống. Tất cả xác chết được chất lên thành những gò đống khổng lồ như lời cảnh báo kinh hoàng về hậu quả nếu chống lại người Mông Cổ. Như thế là đủ để thuyết phục các thị trấn khác buông vũ khí và thương lượng: lựa chọn là sống hoặc chết*.

Tin tức về sự tàn bạo truyền đi nhanh chóng tới những người đang tranh thủ thời gian để cân nhắc các lựa chọn của họ. Những câu chuyện như một quan chức cấp cao được lệnh đến trình diện một lãnh chúa Mông Cổ vừa tới, rồi bị đổ vàng lỏng vào mắt và tai được lan truyền khắp nơi - cũng như việc vụ giết người này đi kèm tuyên bố rằng đó là hình phạt phù hợp với một kẻ “mà hành vi đáng hổ thẹn, những hành động man rợ và những sự tàn ác trước đó đáng bị tất cả mọi người lên án”*. Đó là một lời cảnh báo cho những ai nghĩ tới chuyện cản đường người Mông Cổ. Sự khuất phục hòa bình sẽ được tưởng thưởng; sự phản kháng bị trừng phạt một cách tàn bạo.

Việc sử dụng bạo lực của Genghis Khan còn có sự tiến bộ về kỹ thuật cũng như sự khéo léo chiến lược. Mở một cuộc vây hãm dài ngày các mục tiêu có pháo đài bảo vệ là công việc đầy thách thức và đắt đỏ vì yêu cầu duy trì một lượng kỵ binh lớn, mà nhu cầu về cỏ cho ngựa ăn có thể nhanh chóng làm trụi cả một vùng xung quanh. Vì lý do này, các chuyên gia quân sự có thể tạo ra một chiến thắng nhanh chóng rất được coi trọng. Ở Nīshāpūr vào năm 1221, chúng ta biết có 3.000 cây nỏ khổng lồ đã được sử dụng, cũng như 3.000 máy bắn đá và 700 máy phóng các chất gây cháy. Sau này, người Mông Cổ đặc biệt quan tâm tới các kỹ thuật đã được người Tây Âu tiên phong phát triển, họ sao chép những thiết kế cho máy công thành và các máy vây hãm được tạo ra cho các chiến binh Thập Tự ở Đất Thánh và sử dụng chúng chống lại các mục tiêu ở Đông Á vào cuối thế kỷ 13. Sự kiểm soát Những Con đường Tơ lụa mang tới cho chủ nhân của chúng quyền tiếp cận thông tin và những ý tưởng có thể học tập và triển khai ở cách đó hàng nghìn dặm*.

Thật kỳ lạ, dù họ rất nổi tiếng, một lời giải thích cho thành công choáng ngợp của người Mông Cổ vào đầu thế kỷ 13 ở Trung Quốc, Trung Á và xa hơn nữa là họ không phải lúc nào cũng bị coi là những kẻ áp bức. Và điều đó có lý của nó: Trong trường hợp Khwarazm chẳng hạn, dân chúng địa phương đã được lệnh trả trước một năm tiền thuế để xây dựng những pháo đài mới xung quanh Samarkand và trả cho các đội cung thủ chống lại cuộc tấn công sắp tới của Mông Cổ. Đặt gánh nặng đó lên các hộ gia đình khó lòng giữ được thiện chí của họ. Ngược lại, người Mông Cổ đầu tư mạnh tay vào cơ sở hạ tầng của một số thành phố họ chiếm được. Một nhà sư người Trung Quốc thăm Samarkand không lâu sau khi thành phố thất thủ kinh ngạc thấy có biết bao thợ thủ công ở đó là người Trung Quốc và biết bao người đã được thu hút về đó từ vùng phụ cận và xa hơn nữa để giúp quản lý các cánh đồng và vườn cây ăn trái trước đó bị bỏ lơ*.

Đó là một mô thức lặp đi lặp lại: Tiền bạc đổ vào các thị trấn được xây dựng lại và phục hồi sinh lực, với sự chú ý đặc biệt vào việc bảo trợ nghệ thuật, nghề thủ công và sản xuất. Những ý nghĩ ngờ nghệch rằng người Mông Cổ là những kẻ hủy diệt dã man là rất sai, và thể hiện những di sản lầm lạc của các cuốn sử được viết sau này, vốn nhấn mạnh vào sự đổ nát và hủy diệt hơn mọi thứ khác. Quan điểm thiên kiến này về quá khứ là một bài học đáng chú ý cho thấy các nhà lãnh đạo có một quan điểm cụ thể với hậu thế có thể bảo trợ các sử gia để họ viết những dòng đầy thông cảm về thời Đại đế quốc của họ - điều mà người Mông Cổ đã thất bại rõ ràng*.

Nhưng cũng có thể người ta đã không nhầm lẫn về cách thức người Mông Cổ sử dụng bạo lực làm lạnh gáy những ai nghe nói tới một cuộc tấn công sắp xảy ra. Khi họ tràn ngập phương Tây, săn lùng những kẻ kháng cự và bỏ chạy với hy vọng trốn thoát, người Mông Cổ gieo rắc kinh hoàng trong trái tim và trong tâm trí. Vào năm 1221, các đạo quân dưới sự chỉ huy của hai con trai Genghis Khan tiến như sấm sét qua Afghanistan và Ba Tư, tàn phá tất cả những gì ở phía trước họ. Nīshāpūr, Herat và Balkh bị chiếm đóng, trong khi Merv bị san phẳng và toàn bộ dân số bị giết, theo một sử gia Ba Tư, trừ một nhóm 400 nghệ nhân được đưa trở lại phương Đông để làm việc trong triều đình Mông Cổ. Mặt đất lấm đỏ vì máu người chết: Một nhóm nhỏ những người sống sót có vẻ đã đếm các xác chết và nói số người chết là hơn 1,3 triệu*. Những tin tức ngộp thở về lượng người chết tương tự ở những nơi khác thuyết phục các nhà bình luận hiện đại nói về những cuộc diệt chủng, thảm sát và giết chóc 90% dân chúng*.

Trong khi thật khó nói chính xác quy mô người chết vì những cuộc tấn công, đáng lưu ý rằng nhiều thị trấn (dù không phải tất cả) có vẻ đã bị tàn phá bởi những làn sóng tấn công đã hồi phục nhanh chóng - cho thấy các sử gia Ba Tư sau này mà chúng ta dựa vào có thể đã quá háo hức nhấn mạnh quá nhiều vào những tác động hủy diệt từ cuộc tấn công của Mông Cổ. Nhưng cho dù các sử gia có phóng đại những đau thương, điều chắc chắn là làn gió thổi bạo lực từ phương Đông đã có một sức mạnh ghê gớm.

Người Mông Cổ cũng không ngừng nghỉ. Ngay sau khi những thành phố chính của Trung Á bị tấn công, vùng Caucasus bị cướp bóc, rồi những kẻ tấn công xuất hiện ở miền Nam Nga. Họ săn lùng các bộ lạc đối địch, người Qipchāq hay Cuman, để dạy một bài học vì dám không đầu hàng. Genghis Khan có thể đã qua đời vào năm 1227; nhưng những người thừa kế của ông tỏ ra tháo vát không kém - và thành công ngoạn mục.

Vào cuối những năm 1230, sau những thành công phi thường ở Trung Á do Ogodei* đạo diễn, người đã trở thành Đại Hãn, hay lãnh đạo tối cao, không lâu sau khi cha ông qua đời, quân Mông Cổ mở một trong những cuộc tấn công đáng kinh ngạc nhất trong lịch sử chiến tranh, một chiến dịch vượt qua cả Alexander Đại đế về tốc độ và quy mô. Các lực lượng trước kia có lần tiến từ những thảo nguyên vào lãnh thổ Nga, xuất hiện “với quân số đông vô kể, như đàn châu chấu”, theo một thầy tu ở Novgorod. “Chúng tôi không biết họ từ đâu tới và họ biến đi đâu”, ông viết; “chỉ Chúa mới biết vì Người đã cử họ tới để trừng phạt những tội lỗi của chúng tôi”*. Đúng kiểu sách giáo khoa, khi người Mông Cổ quay lại, họ đòi triều cống, đe dọa sẽ hủy diệt kẻ nào từ chối. Lần lượt các thị trấn bị tấn công, với Ryazan, Tver và cuối cùng là Kiev bị cướp bóc sạch sành sanh. Ở Vladimir, gia đình vị công tước, cùng linh mục của thành phố và những nhân vật tên tuổi khác chạy trốn vào Nhà thờ Đức Mẹ Thánh Linh. Người Mông Cổ đã đốt nhà thờ, thiêu sống những kẻ trốn trong đó*. Các nhà thờ bị phá hủy, một trong những người kế nhiệm của vị linh mục viết, “những chiếc bình thiêng bị ô uế, những đồ vật thánh linh bị giẫm đạp trên mặt đất, và các tăng sĩ làm mồi cho lưỡi gươm”*. Mọi chuyện như thể những con quái vật đã được thả ra để ngấu nghiến thịt xương của những kẻ mạnh và uống máu những người quý tộc. Đó không phải là Tư tế John và sự cứu chuộc từ phương Đông, mà là người Mông Cổ đang mang tới tận thế.

Sự kinh hoàng mà người Mông Cổ gây ra được phản ánh trong cái tên mà họ sẽ sớm được gọi: những người Tatar, ý chỉ Tartarus - vực thảm của sự tra tấn kinh hoàng trong thần thoại cổ điển*. Tin tức về bước tiến của họ đã lan tới tận Scotland, theo một nguồn tài liệu, cá trích đã không thể bán được ở bờ biển phía đông nước Anh bởi những thương nhân vùng Baltic thường tới đó mua cá nay không dám rời nhà*. Vào năm 1241, người Mông Cổ tấn công trái tim của châu Âu, chia lực lượng ra làm hai, một đánh vào Ba Lan và nhánh kia hướng tới những bình nguyên Hungary. Nỗi kinh hoàng lan khắp châu lục, nhất là sau khi một đạo quân lớn do Mieszko Béo và Công tước Silesia chỉ huy bị đè bẹp và đầu vị công tước bị diễu đi trên một ngọn giáo, cùng với chín bao tải chứa đầy “tai của những người chết”. Quân Mông Cổ giờ di chuyển về hướng tây. Vào lúc Vua Béla IV của Hungary chạy sang Dalmatia, tị nạn ở Trogir, đã tới lúc các linh mục lên tiếng trong các thánh lễ, cầu xin sự bảo vệ khỏi quỷ dữ, và dẫn đầu những đoàn diễu hành nài xin sự giúp đỡ của Chúa. Giáo hoàng Gregory IX quyết định tuyên bố ràng ai giúp bảo vệ Hungary sẽ nhận được những ân sủng giống như đã trao cho các chiến binh Thập Tự. Đề nghị của ông được đáp ứng chẳng mấy nhiệt tình: Hoàng đế Đức và Tổng trấn Venice ý thức rõ những hậu quả nếu họ cố giúp và rồi thua trận. Nếu người Mông Cổ lúc bấy giờ tiếp tục tiến về hướng tây, một học giả hiện đại viết, “ít có khả năng họ sẽ gặp phải bất kỳ sự kháng cự có phối hợp nào”*. Thời khắc phán xét của châu Âu đã đến.

Với sự trơ tráo gần như là đáng khâm phục, một số sử gia đương thời giờ bắt đầu tuyên bố rằng người Mông Cổ đã bị chặn lại vì sự kháng cự, hay thậm chí bị đánh bại trong những trận đánh tưởng tượng ngày càng trở nên thật khi thời gian trôi đi. Thật ra, người Mông Cổ đơn giản không quan tâm tới những gì mà Tây Âu dâng hiến - ít ra là lúc này. Ưu tiên của họ là quở trách Bela vì đã che chở cho những người Cuman, và có lẽ tệ hơn nữa, đã phớt lờ những yêu cầu được nhắc đi nhắc lại là phải giao những người ấy: Sự kháng cự như thế phải bị trừng phạt bằng mọi giá*.

“Ta biết ngài là một vị quân vương giàu có và hùng mạnh”, một lá thư gửi cho Vua Bela từ giới lãnh đạo Mông Cổ viết, “rằng ngài có nhiều binh sĩ dưới quyền chỉ huy của ngài, và chỉ mình ngài trị vì một vương quốc vĩ đại”. Bằng lời lẽ quen thuộc với bất kỳ tay tống tiền chuyên nghiệp nào, mọi thứ được nói ra thẳng thừng. “Thật khó để ngài phục tùng ta”, lá thư viết tiếp; “nhưng sẽ tốt hơn nhiều cho triển vọng tương lai của ngài nếu ngài làm thế”*. Trong thế giới của vùng thảo nguyên, coi thường một địch thủ hùng mạnh cũng tệ hại như đối đầu trực diện với địch thủ đó. Cần phải dạy cho Bela một bài học. Vì lẽ đó, một mình ông bị truy đuổi tới tận Dalmatia, bất chấp việc có những cơ hội mở ra ở những nơi khác.

Quân Mông Cổ cướp bóc mọi thứ trên đường đi, tấn công một thị trấn kinh khủng tới mức một người chép sử biên niên địa phương ghi nhận rằng chẳng còn lại ai “dù chỉ để đái vào tường”*.

Tới khi đó, Bela - và châu Âu - được cứu thoát nhờ vào một diễn biến đầy may mắn: Đại Hãn Ogodei đột ngột qua đời. Với những người sùng đạo, rõ ràng là những lời cầu nguyện của họ đã được hồi đáp. Với các tướng lĩnh Mông Cổ cấp cao, điều cốt yếu là phải có mặt và tham gia việc lựa chọn người sẽ đảm nhận quyền thủ lĩnh. Không có chế độ con trưởng thế tập. Thay vì thế, việc lựa chọn người kế vị quyền hành cao nhất dựa vào việc ai trực tiếp đưa ra lập luận tốt nhất và lớn tiếng nhất trong một cuộc họp riêng của các nhân vật cấp cao. Quyết định ủng hộ ai có thể tạo lập hay phá tan cuộc sống và sự nghiệp của các viên chỉ huy: Nếu một người bảo trợ vươn lên đỉnh cao, phần thưởng được chia có thể cao một cách khác thường. Đây không phải lúc đuổi theo những ông vua khó chịu suốt vùng Balkan. Đây là lúc về nhà, chứng kiến xem tình thế diễn biến ra sao. Với điều đó, quân Mông Cổ nhấc gót giày khỏi cổ họng châu Âu Thiên Chúa giáo.

Dù tên của Genghis Khan đồng nghĩa với những cuộc chinh phạt lớn tại châu Á và những cuộc tấn công vào các vùng đất cách xa đó nữa, nhà lãnh đạo Mông Cổ qua đời vào năm 1227 sau khi thực hiện giai đoạn đầu của việc xây dựng đế chế ở Trung Quốc và Trung Á, nhưng trước những cuộc tấn công nhiều kịch tính vào Nga và Trung Đông và cuộc xâm lược khiến châu Âu phải quỳ gối. Chính con trai ông là Ogodei đã chỉ huy quá trình bành trướng mở rộng cực lớn quyền cai trị của Mông Cổ, đạo diễn những chiến dịch tiến sâu vào bán đảo Triều Tiên, Tây Tạng, Pakistan và Bắc Ấn Độ - cũng như theo hướng tây. Ogodei là người xứng đáng được ghi nhận cho hầu hết thành tựu của Mông Cổ, và đồng thời phải chịu trách nhiệm cho sự dừng lại tạm thời của đế quốc: Việc ông qua đời năm 1241 mang đến một khoảng nghỉ tối quan trọng.

Vào lúc cả thế giới ngừng lại để xem ai sẽ nắm quyền, hàng đoàn lũ các phái bộ được cử đi từ châu Âu và Caucasus ngang qua châu Á để tìm hiểu xem những kẻ cướp bóc đó là ai, họ tới từ đâu, phong tục của họ là gì - và đi tới chỗ hiểu biết về họ. Hai nhóm các sứ thần đã mang theo cùng họ những lá thư yêu cầu người Mông Cổ không tấn công người Thiên Chúa giáo, nhân danh Chúa, và rằng họ nên cân nhắc tuân theo đức tin đích thực*. Từ năm 1243 tới 1253, bốn sứ thần khác nhau được Giáo hoàng Innocent IV cử đi, trong khi Vua Louis IX của Pháp cũng cử đi một phái bộ do William xứ Rubruck, một tu sĩ người Flanders, dẫn đầu*.

Những báo cáo mà họ viết về các chuyến đi của họ cũng đầy hình ảnh và lạ lùng như báo cáo của các nhà lữ hành Hồi giáo tới vùng thảo nguyên vào các thế kỷ 9 và 10. Những vị khách thăm từ châu Âu thích thú và ghê tởm ngang nhau. Dù hùng mạnh vô song, William xứ Rubruck viết, những chủ nhân mới của châu Á không sống ở các thành phố, ngoại trừ ở thủ đô Karakorum, nơi ông đã gặp vị Đại Hãn trong một căn lều khổng lồ “được phủ kín bên trong bằng vải vàng”*. Đó là những người mà hành vi và thói quen xa lạ và không thể nhận ra. Họ không ăn rau, uống sữa ngựa lên men và đại tiểu tiện mà chẳng hề nghĩ tới những ai mà họ nói chuyện cùng - và ở nơi công cộng, cách nơi một người đứng “không xa hơn khoảng cách ta ném một hột đậu”*.

Ghi chép của một phái đoàn khác, John xứ Plano Carpini, được biết đến rộng rãi khắp châu Âu trong giai đoạn này; nó vẽ ra bức tranh tương tự về sự bẩn thỉu, suy đồi và lạ lẫm, một thế giới mà chó, chó sói, cáo và chấy rận cũng được coi là thức ăn. Ông cũng nói về những tin đồn ông nghe được về các sinh vật nằm ngoài đất đai của người Mông Cổ -nơi một số kẻ có móng guốc và những kẻ khác có đầu chó*. John đưa về những thông tin đầy điềm gở về những cảnh tượng trong lễ lên ngôi của vị Đại Hãn tiếp theo, Guyug*. Danh sách những nhân vật nổi tiếng từ nhiều vùng đất, các bộ lạc và lãnh thổ công nhận quyền cai trị của Mông Cổ cho thấy quy mô choáng ngợp của đế quốc: Những thủ lĩnh từ Nga, Gruzia, Armenia, vùng thảo nguyên, Trung Quốc và Triều Tiên đều có mặt, cũng như không dưới mười vị sultan và hàng nghìn phái đoàn từ Caliph*.

John được Đại Hãn trao một lá thư mang về Rome. Tất cả đất đai trên thế giới đã bị người Mông Cổ chinh phục, lá thư nói. “Ngươi phải đích thân đến đây”, lá thư đòi hỏi Giáo hoàng, “với mọi vương công, và phục tùng chúng ta”. Nếu ngươi không tuân theo, Đại Hãn cảnh báo, “ta sẽ coi ngươi là kẻ thù”. Trong khi đó, lời van xin của Giáo hoàng rằng nhà cai trị Mông Cổ hây trở thành một người Thiên Chúa giáo đã nhận được sự phúc đáp cứng rắn: Làm sao ngươi biết Chúa xá tội cho ai và ông ấy bày tỏ lòng thương xót với ai?, vị Hãn viết đầy giận dữ. Toàn bộ đất đai từ chỗ Mặt Trời mọc đến chỗ Mặt trời lặn là của ta, ông viết tiếp, chẳng đếm xỉa gì mấy tới vị Chúa của Giáo hoàng. Lá thư được đóng một con dấu kết hợp quyền lực của Đại Hãn với “Tengri vĩnh cửu” - vị thần tối cao của các đức tin du mục thảo nguyên truyền thống. Chuyện này chẳng có gì là hứa hẹn*.

Nó cũng không đảm bảo là sẽ không có những đợt tấn công mới vào Trung Âu, và cả một cuộc tấn công được cân nhắc nhắm vào phía bắc châu lục này nữa*. Người Mông Cổ có một thế giới quan không gì khác ngoài việc thống trị toàn cầu: Chinh phục châu Âu đơn giản là bước đi hợp lý tiếp theo trong kế hoạch của những người kế vị của Genghis Khan để mở rộng lãnh thổ của họ*.

Nỗi sợ quân Mông Cổ lúc bấy giờ kích thích trò chơi của những quân cờ domino về tôn giáo ở châu Âu. Giáo hội Armenia tiến hành thương lượng với các giáo trưởng Chính Thống giáo Hy Lạp để xây dựng một liên minh và bảo vệ nhau trong trường hợp xảy ra một cuộc tấn công trong tương lai. Người Armenia cũng để ngỏ khả năng thương lượng với Rome, phát đi tín hiệu rằng họ sẵn lòng tuyên bố chấp thuận sự diễn dịch của Giáo hoàng về tiến trình của Thánh Linh - một chủ đề đã gây nhiều xung đột trong quá khứ*. Người Byzantine cũng làm điều tương tự, cử một phái bộ tới Rome và đề xuất chấm dứt sự ly giáo đã chia giáo hội Thiên Chúa giáo làm hai kể từ thế kỷ 11 và đã trở nên sâu sắc hơn thay vì được chữa lành bởi các cuộc Thập Tự chinh*. Trong khi các linh mục và vương công ở châu Âu đã không thể đoàn kết các giáo hoàng và giáo trưởng với nhau, người Mông Cổ đã làm được điều đó: Những cuộc tấn công từ phương Đông, và mối đe dọa rất thật rằng chúng sẽ lặp lại, đã đưa giáo hội đi tới chỗ tái hợp hoàn toàn.

Chân dung Thành Cát Tư Hãn

Ngay khi sự hòa hợp tôn giáo có vẻ là điều chắc chắn, tình hình lại bắt đầu thay đổi. Sau khi Đại Hãn Guyug qua đời đột ngột vào năm 1248, nổ ra một cuộc tranh quyền kế vị trong giới lãnh đạo Mông Cổ mà mất một thời gian mới giải quyết xong. Khi việc này diễn ra, những người cai trị Armenia và Byzantium nhận được sự bảo đảm là sẽ không có cuộc tấn công nào sắp đến. Theo William xứ Rubruck, trong trường hợp Byzantium, điều này là bởi phái bộ Mông Cổ được cử tới đó đã nhận một khoản hối lộ cực lớn và đã can thiệp để ngăn cuộc tấn công*. Chắc chắn là người Byzantine tuyệt vọng tìm cách hướng sự chú ý của quân Mông Cổ sang nơi khác và làm tất cả những gì họ có thể để tránh một cuộc tấn công. Lấy ví dụ, vào những năm 1250, một phái bộ khác đến từ Karakorum đã được nguôi dẫn đường Byzantium cố tình dẫn qua vùng địa hình khó khăn ở Tiểu Á và xem cuộc diễu hành của quân đội đế chế khi họ tới gặp Hoàng đế. Đây là những nỗ lực tuyệt vọng nhằm thuyết phục người Mông Cổ rằng đế quốc không đáng cho họ tấn công - hay nếu cần, các binh sĩ đang sẵn sàng đợi họ*.

Thật ra, người Mông Cổ quyết định không tấn công vì những lý do khác: Cả Anatolia và châu Âu đều không phải là tâm điểm chú ý của họ đơn giản vì họ có những mục tiêu khác béo bở và tốt hơn. Các đạo quân viễn chinh được cử xuống phần còn lại của Trung Quốc cho tới khi nước này sụp đổ hoàn toàn vào cuối thế kỷ 13, tới đó thì triều đại Mông Cổ trị vì chấp nhận cái danh hiệu triều đại nhà Nguyên và lập một thành phố mới ở vùng Trung Đô cũ. Thành phố này giờ là thủ đô của Mông Cổ, được thiết kế để tôn vinh thành tựu kiểm soát toàn bộ khu vực từ Thái Bình Dương tới Địa Trung Hải. Đô thị mới này đã giữ luôn tầm quan trọng của nó từ đó: nay là Bắc Kinh.

Những thành phố lớn khác cũng nhận được sự chú ý đáng kể. Vị Hãn mới, Mongke*, tập trung các đạo quân Mông Cổ vào những viên ngọc của thế giới Hồi giáo. Hết thành phố này tới thành phố khác thất thủ khi đạo quân tấn công lao về hướng tây. Vào năm 1258, họ đã tới những bức tường thành của Baghdad và sau một cuộc vây hãm ngắn, bắt đầu gieo rắc sự tàn phá. Họ quét qua thành phố “như những con diều đói tấn công một bầy bồ câu, hay như những con sói săn mồi tấn công bầy cừu”, một tác giả viết không lâu sau đó. Cư dân của thành phố bị lôi qua các con đường và ngõ hẻm, như đồ chơi, “mỗi người họ trở thành một món giải trí”. Caliph al-Mustasim bị bắt, bị cuốn vào trong một tấm thảm để cho ngựa giẫm tới chết*. Đó là một khoảnh khắc có tính biểu tượng cao độ cho thấy ai nắm giữ quyền lực thật sự trên thế giới.

Những cuộc chinh phạt mang lại chiến lợi phẩm và của cải cực kỳ dồi dào. Theo một ghi chép từ vùng Caucasus của đồng minh những người Mông Cổ, kẻ chiến thắng “chìm trong vàng, bạc, ngọc ngà và châu báu, vải vóc và những đồ đạc quý giá, đĩa và bình bằng vàng bạc, vì họ chỉ lấy hai thứ kim loại đó, ngọc ngà, châu báu, vải vóc và quần áo”. Việc chiếm đoạt vải vóc có tầm quan trọng đặc biệt: Như với người Hung ở đỉnh cao quyền lực của họ, lụa là và những đồ xa xỉ đóng một vai trò rất quan trọng trong việc phân biệt giới tinh hoa trong hệ thống bộ lạc và bói thế rất được coi trọng. Người Mông Cổ thường yêu cầu triều cống cụ thể vải màu vàng, vải sa màu tía, quần áo hay lụa là quý giá; thỉnh thoảng, họ quy định rằng sản vật triều cống là gia súc phủ tơ lụa damask, vải màu vàng và trang sức quý giá. “Lụa là, vàng bạc và sợi bông” được yêu cầu với số lượng và phẩm chất cụ thể mà học giả hàng đầu trong lĩnh vực này đã so sánh nó với một danh sách mua sắm chi tiết - một danh sách “vừa hết sức đòi hỏi vừa bao gồm thông tin chi tiết một cách đáng kinh ngạc”*.

Hầu như chưa đủ thời gian để tiêu hóa tin tức về vụ cướp phá Baghdad thì người Mông Cổ đã lại xuất hiện lần nữa ở châu Âu. Vào năm 1259, họ tiến vào Ba Lan, cướp phá Krakow, trước khi cử một phái đoàn tới Paris đòi Pháp phải quy phục*. Cùng lúc, một đạo quân khác tiến về phía tây từ Baghdad vào Syria và rồi Palestine. Điều này gây ra sự hoảng loạn mù quáng trong số người Latin sống ở phương Đông, nơi vị thế của Thiên Chúa giáo ở Đất Thánh đã được củng cố nhờ một đợt bùng phát mới năng lượng cho cuộc Thập Tự chinh vào giữa thế kỷ 13. Mặc dù các cuộc viễn chinh quy mô lớn của Hoàng đế Đế chế La Mã Thần thánh Frederick II và rồi của Louis IX của Pháp đã giúp lấy lại Jerusalem trong một thời gian ngắn cho những người Thiên Chúa giáo, nhưng không mấy ai ảo tưởng về sự bấp bênh của việc chiếm giữ Antioch, Acre và những thành phố khác còn lại.

Cho tới khi những người Mông Cổ xuất hiện, mối đe dọa có vẻ tới từ Ai Cập và từ một chế độ mới rất hung hăng vừa lên nắm quyền ở đó. Hết sức trớ trêu, những người chủ mới của Ai Cập là những người cùng kiểu với người Mông Cổ - dân du mục vùng thảo nguyên. Cũng như Đế quốc Hồi giáo Abbāsid ở Baghdad bị những binh lính nô lệ tuyển mộ từ các bộ lạc người Turk vùng thảo nguyên chiếm mất, điều tương tự đã xảy ra với Vương quốc Hồi giáo ở Cairo vào năm 1250. Trong trường hợp Ai Cập, những ông chủ mới được gọi là Mamluk, tên gọi bắt nguồn từ việc họ chủ yếu là hậu duệ của những nô lệ (mamalik) được đưa về từ vô số các bộ lạc phía bắc Hắc Hải và bị bán qua các cảng ở Crimea và vùng Caucasus nhằm phục vụ trong quân đội Ai Cập. Trong họ có những người thuộc bộ lạc Mông Cổ mắc kẹt trong việc buôn bán nô lệ hoặc là những wāfidīyah - nghĩa đen là những người mới tới - đã trốn chạy các phe phái thống trị đàn áp trong những vụ xung đột nội bộ quen thuộc ở vùng thảo nguyên, tìm nơi trốn lánh và phục vụ ở Cairo*.

Theo truyền thống, thời Trung cổ ở châu Âu được nhìn nhận là thời của các cuộc Thập Tự chinh, tinh thần hiệp sĩ và quyền lực gia tăng của giáo hoàng, nhưng tất cả những điều đó chỉ là những tiết mục phụ cho cuộc tranh đấu hoành tráng diễn ra xa hơn về phương Đông. Hệ thống bộ lạc đã giúp người Mông Cổ chút nữa thì thống trị toàn cầu, chinh phục gần như toàn bộ châu Á. Châu Âu và Bắc Phi mở ra trước họ; thật đáng ngạc nhiên khi giới lãnh đạo Mông Cổ tập trung không phải vào châu Âu mà vào Bắc Phi. Nói đơn giản, châu Âu không phải là phần thưởng lớn nhất. Điều đã ngăn cản con đường Mông Cổ kiểm soát sông Nile, ngành sản xuất nông nghiệp giàu có của Ai Cập và vị trí tối quan trọng của nó với vai trò nút giao các tuyến đường thương mại theo mọi hướng, là một đạo quân do những người cũng xuất thân từ chính vùng thảo nguyên đó chỉ huy: Đây không chỉ là một cuộc tranh đấu để giành quyền thống trị, mà còn là chiến thắng của một hệ thống chính trị, văn hóa và xã hội. Trận chiến giành thế giới thời Trung cổ đã nổ ra giữa các sắc dân du mục từ Trung và Đông Á.

Những người Thiên Chúa giáo ở Đất Thánh phản ứng trước bước tiến của người Mông Cổ với sự kinh hoàng mù quáng. Đầu tiên là Antioch, một trong những viên ngọc trên vương miện dưới quyền kiểm soát của lực lượng Thập Tự chinh, đầu hàng, trong khi một thành phố khác, Acre, đạt được một thỏa hiệp với người Mông Cổ, cho rằng trong hai thế lực xấu xa thì người Mông Cổ đỡ tồi tệ hơn. Những lời kêu gọi tuyệt vọng được gửi tới các nhà cai trị ở Anh và Pháp hỏi xin hỗ trợ quân sự. Người phương Tây đã được cứu nhờ sự can thiệp của kẻ thù truyền kiếp của họ - những người Mamlūk Ai Cập - đã tiến về phương Bắc để đối đầu với đạo quân đang tàn phá Palestine*.

Từng quét sạch mọi thứ phía trước họ trong gần sáu thập niên, người Mông Cổ giờ hứng chịu thất bại nghiêm trọng đầu tiên: bị đánh bại ở Ayn lālūt thuộc miền Bắc Palestine vào tháng 9-1260. Bất chấp việc viên tướng thắng trận, Sultan Qutuz, bị ám sát trong một cuộc đấu đá quyền lực nội bộ, những người Mamluk vẫn tiến lên một cách hoan hỉ. Khi họ làm như thế, họ thấy phần việc của họ đã được làm xong gần hết: Khi bẻ gãy sự kháng cự của dân chúng địa phương, người Mông Cổ đã gom các thành phố và vùng lại thành một thực thể duy nhất. Giống như Genghis Khan đã hưởng lợi từ sự tập trung hóa của Trung Á trước khi ông xâm lược nơi này vào đầu thế kỷ 13, người Mông Cổ đã vô tình trao món quà Syria và các thành phố quan trọng Aleppo và Damascus cho địch thủ của họ. Những người Mamluk đã có thể tiến vào các thành phố đó mà hầu như không gặp phải sự kháng cự nào*.

Những người Thiên Chúa giáo ở Đất Thánh và châu Âu chứng kiến trong kinh hoàng, không biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo hay điều gì đang chờ đợi họ. Nhưng không lâu sau đó, thái độ với những người Mông Cổ được xác định lại hoàn toàn. Châu Âu Thiên Chúa giáo sẽ sớm nhận ra rằng bất chấp cuộc đối đầu kinh hoàng mà họ vừa trải qua từ những đoàn kỵ binh khủng khiếp phi nước đại suốt một dải Bắc Hắc Hải vào các bình nguyên Hungary, người Mông Cổ rất có thể quả thật là những cứu tinh từng bị hiểu lầm khi lần đầu tiên họ xuất hiện.

Chết chóc và hủy diệt vào các thế kỷ 13 và 14

Trong những thập niên sau thập niên 1260, các phái bộ liên tục từ châu Âu và Đất Thánh được cử đi nhằm thành lập một liên minh với người Mông Cổ chống lại người Mamluk. Các sứ thần thường xuyên đi theo hướng ngược lại nữa, do Hulegu*, vị lãnh chúa thống trị người Mông Cổ ở châu Á, và con trai ông, Aqaba*, cử đi. Cả hai đều sẵn sàng thương lượng chủ yếu vì lợi ích của họ trong việc sử dụng sức mạnh trên biển của phương Tây chống lại Ai Cập và các vùng đất mới chinh phục của Ai Cập ở Palestine và Syria. Tuy nhiên, tình hình rất phức tạp vì những dấu hiệu rạn nứt đầu tiên trong chính nội bộ những người Mông Cổ.

Tới cuối thế kỷ 13, thế giới Mông Cổ đã trở nên quá rộng lớn - trải dài từ Thái Bình Dương tới Hắc Hải, từ vùng thảo nguyên tới Bắc Ấn Độ và vịnh Ba Tư, tới mức những sự căng thẳng và rạn nứt bắt đầu xuất hiện. Đế chế được chia làm bốn nhánh chính, ngày càng trở nên thù địch nhau. Dòng chính tập trung ở Trung Quốc; ở Trung Á là những người thừa kế của Chaghatay* (người mà một tác giả Ba Tư mô tả là “một tên đồ tể và một bạo chúa”, một kẻ bị nguyền rủa “độc ác và thích đổ máu” - thuần túy là ác quỷ) nắm quyền*. Ở phía tây, những người Mông Cổ thống trị các vùng thảo nguyên Nga và xa hơn nữa vào Trung Âu được gọi là Hãn quốc Kim Trướng, trong khi ở vùng Đại Iran, những người cai trị là Īlkhānid - ý chỉ tước hiệu Īl-Khān cho thấy họ là nhánh dưới nhánh chính của giới lãnh đạo Mông Cổ.

Người Mamluk giờ thao túng một cách khéo léo nền chính trị bộ lạc của kẻ thù, họ thỏa thuận với Berke, thủ lĩnh Hãn quốc Kim Trướng, mà cuộc đối đầu với đối thủ, người Īlkhānid, đã bùng nổ công khai. Điều này làm gia tăng khả năng đạt được một thỏa thuận giữa châu Âu Thiên Chúa giáo và những người Īlkhānid. Kế hoạch đó tiến gần nhất tới kết quả vào cuối những năm 1280, khi một sứ bộ do Rabban Sauma, Giám mục Uighuria ở Tây Trung Quốc, dẫn đầu, được nhà thủ lĩnh Īlkhānid cử tới thăm những nhà lãnh đạo lớn ở Tây Âu nhằm chốt lại các thỏa thuận liên minh quân sự. Rabban Sauma là một sự lựa chọn tốt - ông lịch thiệp, thông minh và thêm nữa là một người Thiên Chúa giáo. Với tất cả tiếng tăm về sự man rợ của họ, người Mông Cổ vẫn tỏ ra khéo léo trong việc hiểu những người nước ngoài.

Không ai háo hức muốn nghe về những kế hoạch hành động chung như Edward I, Vua Anh. Là một chiến binh Thập Tự nhiệt thành, Edward đã thăm Đất Thánh vào năm 1271 và kinh hoàng trước những gì ông nhìn thấy. Ông kết luận rằng việc những người Thiên Chúa giáo có vẻ chỉ dành thời gian cãi cọ nhau thay vì chiến đấu với người Hồi giáo đã đủ tệ rồi. Nhưng điều thật sự khiến ông ghê tởm là những người Venice: Họ không chỉ buôn bán với bọn tà giáo, họ còn cung cấp nguyên vật liệu cho bọn chúng làm máy công thành để sử dụng chống lại các thành phố và pháo đài Thiên Chúa giáo*.

Bởi thế, nhà vua vui mừng chào đón vị giám mục từ phương Đông và nói rõ rằng ưu tiên của ông là lấy lại Jerusalem. “Chúng tôi không nghĩ tới chuyện gì khác ngoài vấn đề đó”, nhà vua Anh nói với vị giám mục, trước khi yêu cầu ông làm lễ ban thánh thể cho chính nhà vua và cận thần của ông. Ông đối xử tôn kính và trọng vọng vị giám mục, tặng ông những món quà hào phóng và tiền bạc sau khi tổ chức một bữa tiệc ăn mừng những điều lớn lao sắp đến*. Kế hoạch là sẽ hợp tác, với mục tiêu là lấy lại Đất Thánh cho thế giới Thiên Chúa giáo một lần và mãi mãi. Những kỳ vọng về chiến thắng sắp tới của thế giới Thiên Chúa giáo lớn tới mức những đám rước đã diễn ra ở Rome để ăn mừng thất bại sắp tới của Hồi giáo. Trong vòng vài thập niên, trong tâm trí người châu Âu, người Mông Cổ đã từ chỗ là cứu tinh trở thành ác quỷ và lại trở lại là cứu tinh. Những suy nghĩ rằng thế giới sắp tận thế nhường chỗ cho lòng tin rằng một khởi đầu mới đang mở ra.

Những kế hoạch vĩ cuồng chẳng đi tới đâu. Cũng như cuộc Thập Tự chinh này tới cuộc Thập Tự chinh khác đã không mang lại nhiều như hứa hẹn, mọi lời đẹp đẽ về một liên minh trải dài hàng nghìn dặm và liên quan tới số phận của các tôn giáo toàn cẩu chẳng đi tới kết quả có ý nghĩa nào. Với Edward I, hóa ra có những rắc rối ở gần nhà quan trọng hơn. Thay vì hình thành một đại liên minh với những người Mông Cổ chống lại Ai Cập Hồi giáo, nhà vua Anh đã buộc phải lên Scotland để dẹp cuộc nổi loạn của William Wallace. Với những vương triều khác, châu Âu cũng có những mối bận tâm tương tự. Sự hiện diện của Thiên Chúa giáo ở Đất Thánh cuối cùng đã chấm dứt: Hai thế kỷ sau khi những hiệp sĩ của cuộc Thập Tự chinh thứ nhất chiếm được Jerusalem, đội quân đồn trú cuối cùng rút lui. Sidon, Tyre, Beirut và Acre mất vào tay những người Mamluk vào năm 1291. Hóa ra riêng thiện chí và nhiệt tình là không đủ để ủng hộ, cứu vãn hay giữ được các địa điểm có vai trò trung tâm trong đức tin Thiên Chúa giáo.

Trong một thời gian, đã có những bình minh giả tạo. Vào mùa đông năm 1299, những người Mông Cổ cuối cùng giành được điều họ tìm kiếm trong hơn một thế hệ: Một chiến thắng vang dội trước quân đội Mamluk. Chiến thắng của họ kỳ vĩ tới mức đã có tin đồn lan khắp châu Âu rằng Jerusalem đã được lấy lại nhờ những người Thiên Chúa giáo phương Đông chiến đấu bên cạnh các đồng minh Mông Cổ. Tin đồn lan đi rằng nhà cai trị Ilkhānid đã cải sang Thiên Chúa giáo và là người bảo hộ mới cho Đất Thánh. Một số tin đồn háo hức loan đi những tin tức còn tốt hơn nữa: Không chỉ hài lòng với việc đuổi người Mamluk khỏi Syria và Palestine, người Mông Cổ có vẻ như đã đập tan các tuyến phòng ngự và chiếm cả Ai Cập*. Tất cả đều tuyệt vời quá mức để có thể là sự thật. Quân Mông Cổ đã thực sự giành một chiến thắng lớn trên chiến trường, nhưng những câu chuyện háo hức chẳng là gì khác ngoài sự hiểu lầm, tin đồn và mong ước phi thực tế. Đất Thánh Thiên Chúa giáo đã mất mãi mãi*.

Những cuộc Thập Tự chinh đã đóng một vai trò trọng yếu trong việc định hình phương Tây Trung cổ. Quyền lực của cương vị giáo hoàng đã thay đổi, khi giáo hoàng giờ trở thành một tăng lữ không chỉ đầy quyền hành mà còn là một nhân vật với các năng lực quân sự và chính trị của riêng ông; những phẩm chất và hành vi của giới tinh hoa được định hình bởi những ý tưởng về sự phụng sự, lòng sùng đạo và tinh thần kính Chúa đậm chất hiệp sĩ; và ý tưởng rằng Thiên Chúa giáo là mẫu số chung của lục địa châu Âu đã bén rễ. Nhưng trong phân tích cuối cùng, người ta thấy rõ qua kinh nghiệm rằng trong khi chiếm và giữ được Jerusalem trên lý thuyết là điều tuyệt vời, trên thực tế, đó là một việc khó khăn, đắt đỏ và nguy hiểm. Và bởi thế, sau khi đóng vai trò trung tâm trong nhận thức của châu Âu trong hai thế kỷ, Đất Thánh lặng lẽ biến mất không còn được chú ý. Như nhà thơ William Blake đã viết vào thế kỷ 19, chắc chắn sẽ tốt hơn nếu xây dựng Jerusalem ở một địa điểm dễ dàng và thuận tiện hơn - chẳng hạn “trên đất đai xanh mướt và vui tươi ở Anh”*.

Những cuộc Thập tự chinh cuối cùng đã thất bại: Những cố gắng thuộc địa hóa các địa điểm quan trọng nhất trong thế giới Thiên Chúa giáo đã không hiệu quả. Tuy nhiên, không thể nói như vậy về các thành bang Ý đã thành công ở nơi mà những hiệp sĩ Thiên Chúa giáo ngã xuống. Trong khi các hiệp sĩ sùng đạo bị buộc phải thoái lui, những quốc gia hàng hải chỉ đơn giản là điều chỉnh và lại càng gắn bó sâu đậm hơn với châu Á. Không cách gì họ lại từ bỏ vị thế của mình. Ngược lại, sau khi mất Đất Thánh, vấn đề với họ không phải là giảm tầm với. Vấn đề là mở rộng nó thêm.

10 Con đường của cái chết
và sự hủy diệt

Ngay cả trước khi để mất các thành phố và hải cảng ở vùng Levant, cả Genoa và Venice đều đã có những bước đi để tìm kiếm những con đường mới cho việc giao thương, những điểm mới để mua và bán hàng hóa, những cách thức mới để đảm bảo rằng họ không bị bỏ lại phía sau. Khi hoạt động thương mại đi qua Đất Thánh ngày càng khó khăn vào thế kỷ 13 vì sự gia tăng căng thẳng quân sự, cả hai thành phố đã thiết lập những thuộc địa mới ở bờ bắc Hắc Hải thuộc Crimea, ở cửa biển Azov và vùng Cilicia của Armenia, nơi thành phố Ayas trở thành cửa ngõ mới cho hàng hóa thương phẩm và xa xỉ từ phương Đông.

Tiền bạc kiếm được từ đó là rất nhiều. Sự chênh lệch giá ngũ cốc ở bờ biển phía bắc và nam Hắc Hải mang tới cơ hội hoàn hảo cho các thành bang khai thác nhờ những đội tàu vận tải lớn của họ, vốn có thể vận tải lương thực với khối lượng rất đáng kể*. Những chiếc tàu này cũng tỏ ra hữu ích trong việc chuyên chở các loại hàng hóa khác - như con người. Cả người Genoa và Venice đều nối lại việc buôn bán nô lệ quy mô lớn, họ mua những người bị bắt làm tù binh để bán cho Ai Cập Mamluk, chống lại những nỗ lực của giáo hoàng trong việc cấm buôn bán đàn ông, phụ nữ và trẻ em cho những người mua là dân Hồi giáo*.

Những mối kình địch cũ không dễ quên. Genoa đã cho thấy họ sẵn sàng làm gì để nghiền nát các đối thủ, họ tiêu diệt gần như hoàn toàn hải đội của Pisa vào năm 1282 và rồi từ chối không cho chuộc những người bị bắt làm tù binh. Pisa không bao giờ hồi phục sau đòn đánh đó. Trong số những người bị bắt có một nhân vật tên là Rustichello, người đã phải ngồi tù hơn một thập niên trước khi chào đón một người bạn tù cũng bị bắt làm con tin trong một chiến thắng khác của hải quân Genoa - lần này là trước Venice ở biển Adriatic. Kết bạn với ông này, Rustichello viết lại những gì bạn tù của ông trải qua trong cuộc đời và những hành trình ấn tượng của ông: Chúng ta biết được sự tàn bạo và tập trung không ngừng nghỉ của Genoa vào cuộc đấu quyền lực thời Trung cổ nhờ vào ghi chép về những chuyến du hành của Marco Polo.

Cuộc song đấu không khoan nhượng giành quyền bá chủ về thương mại lan tới khắp mọi nơi mà Venice và Genoa tiếp xúc với nhau: có thêm nhiều vụ đụng độ bạo lực ở Constantinople, những cuộc đối đầu ở biển Aegea và ở Cyprus và những trận đánh đẫm máu ở biển Adriatic. Tới lúc Giáo hoàng Boniface VIII làm trung gian cho một hòa ước vào năm 1299, hai thành bang này đã đánh nhau tới mức bế tắc. Nhưng năng lượng, nỗ lực và chi phí dành cho việc vươn lên vị thế số một cho thấy những nỗ lực kết nối với châu Á quan trọng ra sao.

Dẫu vậy, đó là điều xứng đáng. Tới năm 1301, trụ sở Đại hội đồng ở Venice đã được mở rộng sau khi người ta nhất trí rằng nó không còn đủ lớn để có chỗ cho tất cả những thành viên đầy quyền lực của hội đồng, mà số lượng đã tăng lên cùng với sự giàu có gia tăng của thành phố*. Mặt khác, trong trường hợp Genoa, một bài thơ viết vào khoảng cuối thế kỷ 13 tán dương vẻ đẹp của thành phố, nơi “toàn là cung điện”, và nơi đường chân trời được trang điểm bằng rất nhiều tòa tháp. Nguồn gốc sự giàu có của thành phố là nguồn cung dồi dào hàng hóa từ phương Đông - bao gồm da lông chồn ermine, da sóc và các loại lông khác được buôn bán ở vùng thảo nguyên, cũng như hồ tiêu, gừng, xạ hương, gia vị, gấm vóc, vải nhung, vải vàng, ngọc trai, trang sức và đá quý. Genoa giàu có, tác giả viết tiếp, vì mạng lưới nó đã tạo ra, được các thuyền gale và tàu của thành phố phục vụ: Người Genoa tỏa khắp thế giới, ông khoe khoang, tạo ra những Genoa mới ở bất cứ nơi nào họ đến. Thật sự, một tác giả vô danh viết, Chúa đã phù hộ cho thành phố và muốn nó thịnh vượng*.

Một lý do quan trọng cho sự bùng nổ ở Venice và Genoa là kỹ năng và tầm nhìn mà họ thể hiện khi đáp ứng những ham muốn của các khách hàng - và ham muốn của lái buôn tới từ các thành phố khác ở châu Âu để mua hàng được đưa về đây. Với Ai Cập và Đất Thánh tỏ ra quá biến động và đầy rủi ro về kinh tế, Hắc Hải nhanh chóng trở thành khu vực thương mại quan trọng nhất.

Nhưng đằng sau sự vươn lên của các thành bang Ý là sự tinh tế và kiềm chế về tài chính của người Mông Cổ khi họ đánh thuế hoạt động thương mại. Nhiều nguồn tài liệu chỉ ra rằng các loại thuế đánh vào hàng xuất khẩu đi qua các cảng ở Hắc Hải không bao giờ vượt quá 3-5% tổng giá trị hàng; đó là mức thuế rất có tính cạnh tranh khi so với những khoản phí và thuế đánh vào các sản phẩm đi qua Alexandria, nơi mà các nguồn tài liệu nói tới các mức thuế 10, 20, thậm chí là 30%*. Như mọi thương nhân đều biết, các mức biên là quan trọng nhất. Bởi thế, thương nhân có động lực mạnh mẽ để đưa hàng hóa qua Hắc Hải - điều này càng khiến nó là một tuyến đường thương mại còn quan trọng hơn nữa về phương Đông.

Định giá nhạy cảm và chính sách có tính toán để giữ thuế thấp là điển hình cho sự khôn ngoan trong khâu hành chính quan liêu của Đế quốc Mông Cổ, điều quá dễ dàng bị quên mất giữa những hình ảnh bạo lực và hủy diệt tàn bạo. Thật ra, thành công của Mông Cổ không phải dựa vào sự tàn bạo không phân biệt đối xử, mà là vào sự sẵn sàng nhượng bộ và hợp tác của họ, nhờ vào những nỗ lực không ngừng nghỉ để duy trì một hệ thống cho phép đổi mới sự kiểm soát từ trung ương. Dù các sử gia Ba Tư sau này rất lớn tiếng khẳng định người Mông Cổ không quan tâm tới quá trình quản trị đế quốc của họ, thích để những việc vặt vãnh như thế cho người khác, nhưng nghiên cứu gần đây tiết lộ họ tham gia chi tiết vào đời sống hằng ngày ra sao*. Thành tựu lớn của Genghis Khan và những người kế nhiệm ông không phải là sự cướp bóc như trong trí tưởng tượng phổ thông, mà là những đối trọng tỉ mỉ được thiết lập để tạo điều kiện cho một trong những đế quốc vĩ đại nhất lịch sử được thịnh vượng trong nhiều thế kỷ sắp tới. Bởi thế, không phải là ngẫu nhiên khi tiếng Nga sau này có hàng loạt từ vay mượn trực tiếp từ từ vựng liên quan tới việc quản trị của người Mông Cổ - và nhất là những từ liên quan tới thương mại và liên lạc: Những từ chỉ lợi nhuận (barysh), tiền (dengi) và ngân khố (kazna) đều bắt nguồn từ sự tiếp xúc với những ông chủ mới từ phương Đông. Tương tự là hệ thống bưu chính ở Nga, dựa trên phương pháp truyền tin nhanh và hiệu quả của người Mông Cổ từ đầu này tới đầu kia đế quốc bằng hệ thống các dịch trạm*.

Thật ra, người Mông Cổ tài giỏi tới mức nền tảng cho thành công dài hạn của họ được thiết lập ngay từ đầu. Khi Genghis Khan và những người kế vị của ông đã mở rộng tầm với, họ tích hợp những dân tộc mới vào một hệ thống vốn đã cố kết. Các bộ lạc bị phân rã một cách cố ý, với lòng trung thành tập trung trở lại vào các đơn vị quân đội và trên hết là sự phục tùng với chính giới lãnh đạo Mông Cổ. Những đặc điểm khác biệt của bộ lạc, như kiểu tóc, được loại bỏ, thay vào đó là trang phục tiêu chuẩn. Và tất nhiên những ai đã phục tùng hay bị chinh phục đều bị phân tán ra khắp vùng lãnh thổ Mông Cổ kiểm soát để làm yếu đi những mối quan hệ về ngôn ngữ, họ hàng thân thuộc, bản sắc và để hỗ trợ cho quá trình đồng hóa. Những cái tên mới được đưa vào thay cho những tên sắc tộc để nhấn mạnh cách thức làm mọi thứ hoàn toàn mới. Tất cả những điều này tới lượt nó củng cố cho hệ thống tưởng thưởng được tập trung hóa khi phân chia chiến lợi phẩm và phẩm vật triều cống: Những ai gần gũi với triều đại cai trị nhận được mọi thứ, tới lượt nó khuyến khích chế độ dựa trên năng lực rộng khắp, nếu không muốn nói là tàn bạo, trong đó những viên tướng thành công sẽ nhận những phần thưởng béo bở và những ai thất bại sẽ nhanh chóng bị loại bỏ*.

Trong khi bản sắc bộ lạc dần bị tiêu diệt, vẫn tồn tại quan niệm nhất quán và tương đối rộng khắp một cách ấn tượng trong vấn đề đức tin. Người Mông Cổ thoải mái và khoan dung trong vấn đề tôn giáo. Kể từ thời của Genghis Khan, những người đi theo thủ lĩnh được phép thực hành bất cứ tín ngưỡng nào họ muốn. Theo một tác giả Ba Tư sau này, bản thân Genghis “coi trọng người Hồi giáo, ông cũng có quan điểm tương tự với người Thiên Chúa giáo và ‘những kẻ thờ ngẫu tượng’ [tức là tín đồ Phật giáo]”, về phần những hậu duệ của ông, mỗi người tùy theo những phương tiện và lương tâm của họ mà quyết định theo đức tin nào. Một số người lựa chọn chấp nhận Hồi giáo, những người khác theo Thiên Chúa giáo, trong khi “những người khác nữa gắn bó với những kinh sách cổ xưa của cha ông họ và không nghiêng theo hướng nào hết”*.

Có một phần sự thật trong chuyện đó, như những nhà truyền giáo đã đổ về phương Đông tìm người cải đạo sẽ sớm nhận ra*. William xứ Rubruck kinh ngạc khi gặp những linh mục khắp châu Á trong hành trình của ông tới triều đình Mông Cổ, nhưng còn kinh ngạc hơn nữa khi phát hiện ra họ đồng ý ban phước cho những con ngựa trắng mỗi mùa xuân khi đàn ngựa tập hợp ở gần Karakorum; hơn thế nữa, việc chúc phúc như thế được thực hiện theo cách giống với những nghi lễ đa thần hơn là giáo lý Thiên Chúa*. Nhưng biến báo một chút rõ ràng được coi là xứng đáng - một chi tiết nhỏ trong bức tranh lớn hơn để giành được những tín đồ mới. Khi sự tiếp xúc giữa châu Âu và Trung Á tăng lên, các giáo xứ bắt đầu mọc lên một lần nữa ở phương Đông, bao gồm sâu trong vùng thảo nguyên, trong khi các tu viện được thành lập ở miền Bắc Ba Tư, chẳng hạn như ở Tabriz, nơi trở thành một cộng đồng nhộn nhịp những tu sĩ dòng Franciscan*. Việc họ được phép phát triển nói lên nhiều điều về sự bảo vệ dành cho họ và cách tiếp cận thoải mái của người Mông Cổ với tôn giáo.

Thật ra, mọi thứ còn đi xa hơn thế nhiều. Vào cuối thế kỷ 13, John xứ Montecorvino được Giáo hoàng cử tới gặp Đại Hãn cùng một lá thư “mời ông đón nhận đức tin Thiên Chúa của Jesus Christ Chúa chúng tôi”. Dù phái bộ của John không thành công, nhưng dẫu sao ông cũng đã sẵn sàng cải đạo cho nhiều người hết mức có thể, trả các khoản tiền chuộc để giải phóng cho những trẻ em mà sau đó ông dạy cho tiếng Latin và Hy Lạp, viết tay Thánh Vịnh cho chúng. Theo thời gian, chính Đại Hãn sẽ tới nghe chúng hát trong các buổi lễ, say mê vì giọng hát hay và sự bí ẩn của lễ ban thánh thể. Thành công của John lớn tới mức một phái bộ được Giáo hoàng Clement V cử đi vào đầu những năm 1300 để bổ nhiệm ông, không phải làm giám mục, mà là một vị trí còn cao hơn nữa để cho thấy những thành tựu của ông và để kích thích việc tạo ra một cơ cấu thứ bậc giáo hội khắp Đế quốc Mông Cổ: Tổng Giám mục Bắc Kinh. Thất bại của những cuộc Thập Tự chinh không có nghĩa là thất bại của Thiên Chúa giáo ở châu Á*.

Một phần sự khoan dung tôn giáo là những bài bản chính trị khôn ngoan. Nhà Īlkhānid có vẻ đặc biệt khéo léo trong việc nói với những nhân vật tôn giáo điều họ muốn nghe. Hulegu chẳng hạn, nói với một linh mục Armenia rằng ông từng được rửa tội khi còn là một đứa trẻ; giáo hội ở phương Tây háo hức muốn tin chuyện này tới mức những tranh vẽ được phát tán ở châu Âu mô tả Hulegu là một vị thánh Thiên Chúa giáo. Tuy nhiên, những người khác kể một câu chuyện khác. Những người Phật giáo chẳng hạn, khẳng định rằng Hulegu theo Phật pháp để đi tới giác ngộ. Có rất nhiều ví dụ cho thấy những nhân vật cấp cao trong thế giới Mông Cổ trở thành người Thiên Chúa giáo và rồi cải sang đạo Hồi hay ngược lại, thay đổi tôn giáo của họ khi thấy thuận tiện. Những người đổi đức tin tỉnh bơ như thế là bậc thầy trong việc làm tất cả mọi thứ với tất cả mọi người*.

Giành được trái tim và tâm trí người dân là tối quan trọng trong việc mở rộng đế chế một cách êm ả. Điều này trực tiếp gợi lại cách tiếp cận của Alexander Đại đế khi ông đánh bại những người Ba Tư - và hẳn sẽ được sự đồng tình của những nhà bình luận như Tacitus - vốn là người chỉ trích gay gắt sự thiển cận của chính sách cướp bóc và tàn phá không phân biệt. Trong bản năng, người Mông Cổ biết cách làm những kẻ xây dựng đế chế vĩ đại: Khoan dung và quản trị cẩn trọng phải đi kèm với sức mạnh quân sự.

Khi cần phải đối phó với các đồng minh quan trọng, việc đưa ra những quyết định khôn ngoan đã được đền đáp xứng đáng. Ở Nga, việc miễn trừ hoàn toàn mọi loại thuế và nghĩa vụ quân sự cho giáo hội được chào đón tưng bừng. Đây chỉ là một ví dụ cho thấy sự xử lý nhạy bén có thể tạo ra thiện chí ngay cả sau một cuộc chinh phục tàn bạo*. Tương tự, trao trách nhiệm là một cách thức cực kỳ hiệu quả để giảm sự thù địch và căng thẳng. Một lần nữa, trường hợp Nga lại giống như một bài học: Một nhà cai trị địa phương được chọn riêng ra làm công việc thu thuế và các khoản cống nạp khác, trong quá trình đó, họ được giữ lại một phần hào phóng cho riêng mình. Không phải vô cớ mà Ivan I, Đại Công tước Moscow, trở nên nổi tiếng với tên gọi “Ivan Kalita” - Ivan bị tiền: Ông chịu trách nhiệm thu các khoản phí và thuế để lấp đầy kho đụn của người Mông Cổ, và rõ ràng ông đã kiếm được cho mình rất khá trong quá trình đó. Sự tập trung của cải và quyền lực trong tay những nhân vật được tin cậy như Ivan dẫn tới sự nổi lên của một triều đại ưu việt mà người Mông Cổ có thể dựa vào, triều đại này lại thịnh vượng áp đảo so với những dòng họ đối địch. Những tác động là rất sâu sắc - và lâu dài: Một số học giả cho rằng chính hệ thống quản trị chính quyền của người Mông Cổ đã đặt nền tảng cho sự chuyển biến nước Nga thành một nhà nước chuyên chế tuyệt đối do việc trao quyền cho một nhóm nhỏ các cá nhân để cai quản toàn bộ dân chúng, cũng như cai quản cả những người ngang hàng với họ*.

Áp đảo về quân sự, khéo léo về chính trị và khoan dung về tôn giáo, hình mẫu cho thành công của Mông Cổ khác rất xa những nhận thức thông thường của chúng ta về họ. Nhưng với tất cả sự hiệu quả của họ, họ cũng may mắn nhờ thời điểm. Ở Trung Quốc, họ gặp một thế giới đã chứng kiến sự tăng trưởng dân số, mở rộng về kinh tế và phát triển về công nghệ sau một đợt gia tăng mạnh năng suất nông nghiệp*. Ở Trung Á, họ bắt gặp những nhà nước nhỏ bé đang tan rã vì sự thù địch và chín muồi cho sự hợp nhất. Ở Trung Đông và châu Âu, họ tiếp xúc với những xã hội vừa đã tiền tệ hóa, vừa ngày càng phân tầng - tức là có thể cống nạp bằng tiền mặt, và dân số có sức mua cùng sự ham thích rất lớn với hàng hóa xa xỉ. Khắp các châu lục Á và Âu, Genghis Khan và những người kế vị của ông không chỉ gặp một thế giới cung ứng được những thành quả giàu có; họ thực sự đã bước vào một thời đại hoàng kim*.

Cũng như những cuộc chinh phục Hồi giáo vào thế kỷ 7 đã có ảnh hưởng sâu sắc lên nền kinh tế toàn cầu khi thuế, các khoản chi trả và tiền mặt đổ về trung tâm từ mọi ngóc ngách trên thế giới, thành công của Mông Cổ vào thế kỷ 13 đã định hình lại các hệ thống tiền tệ của Á-Âu. Ở Ấn Độ, những nghi thức và thú vui mới được du nhập từ thế giới thảo nguyên, chẳng hạn như những lễ rước chính thức mà chiếc yên ngựa của nhà cai trị được trang trí công phu và rước đi một cách phô trương phía trước ông*. Trong khi đó ở Trung Quốc, thói quen ẩm thực đã thay đổi để đưa vào các hương vị, nguyên liệu và phong cách nấu nướng được những chủ nhân mới của vùng thảo nguyên ưa thích. Các tài liệu như Yinshan zhengyao* một cẩm nang ẩm thực, đã liệt kê “những điều phù hợp và chính yếu với đồ ăn và thức uống của hoàng đế”, bao gồm rất nhiều món chịu ảnh hưởng của ẩm thực và khẩu vị dân du mục, nhấn mạnh rất nhiều vào việc hầm thực phẩm như một hình thức nấu ăn được ưa thích hơn*. Dùng hết mọi bộ phận trong một con vật - vốn là bản năng thứ hai với những ai sống cùng gia súc - trở thành một phần của ẩm thực chủ lưu. Kublai Khan* là một người rất mê các món ăn của tổ tiên ông, nên ông đã dùng sữa lên men, thịt ngựa, bướu lạc đà và súp cừu trộn ngũ cốc làm những món chính trong triều đình*, ít ra những món đó nghe dễ chịu hơn là phổi cừu hay ba-tê làm từ mỡ đuôi hay đầu cừu xuất hiện trong chỉ dẫn ẩm thực thế kỷ 14*.

Châu Âu cũng cảm thấy tác động văn hóa từ những cuộc chinh phạt của Mông Cổ. Những kiểu thời trang mới đáng kinh ngạc được du nhập và chịu ảnh hưởng của đế chế mới. Phong cách Mông Cổ trở thành thời thượng sau khi làn sóng kinh hoàng thứ nhất lắng xuống. Ở Anh, 250 dải lụa xanh đậm “của dân Tatar” được dùng làm huy hiệu cho hội hiệp sĩ lớn nhất và lâu đời nhất nước, Hiệp sĩ Garter. Ở giải cưỡi ngựa đấu thương Cheapside vào năm 1331, lễ khai mạc chứng kiến cảnh đàn ông diễu hành trong quần áo đẹp đẽ kiểu Tatar, đeo mặt nạ giống các chiến binh Mông Cổ. Những ảnh hưởng từ phương Đông thậm chí còn thể hiện qua khăn choàng tóc hennin, thứ phụ kiện thời trang dễ nhận ra nhất của thời Phục hưng khắp châu Âu. Chiếc khăn choàng tóc hình nón này được các quý bà quý cô ưa thích và xuất hiện rất nhiều trong các tranh chân dung từ thế kỷ 14 trở đi có vẻ lấy cảm hứng trực tiếp từ những chiếc mũ đặc biệt được đội ở triều đình Mông Cổ trong giai đoạn này*.

Nhưng các cuộc chinh phục của người Mông Cổ còn có những tác động khác, sâu sắc hơn, bởi chúng đóng vai trò chuyển đổi các nền kinh tế ở châu Âu. Dòng chảy không bao giờ dứt các phái đoàn được cử tới triều đình của những Khả Hãn nhanh chóng thu hút các nhà truyền giáo và thương nhân theo chân họ. Bỗng nhiên, không chỉ người Mông Cổ mà cả châu Á xuất hiện trong tầm nhìn của châu Âu. Những câu chuyện mà các nhà lữ hành mang về được đọc ngấu nghiến bởi những người háo hức tìm hiểu về cái thế giới xa lạ bỗng nhiên được chú ý rất nhiều ở phương Đông.

Những câu chuyện đó được chào đón như điều kỳ diệu. Có một hòn đảo nằm ngoài khơi Trung Quốc, theo Marco Polo, nơi mà cung điện của nhà cai trị được lợp mái bằng vàng và những bức tường vàng dày vài inch. Ở Ấn Độ, cũng tác giả đó tiết lộ, thịt động vật được ném xuống những khe núi hẹp sâu chất đầy kim cương - nhưng cũng đầy rắn - để thu hút những con đại bàng bay xuống đó lấy thịt và mang đá quý lên theo cùng chúng, rồi người ta sau này sẽ dễ dàng lấy lại. Một nhà du hành khác trong giai đoạn này ghi nhận, hồ tiêu mọc lên từ những đầm lầy đầy cá sấu mà người ta phải dùng lửa để xua đuổi. Trong những ghi chép của các nhà du hành đương thời, sự giàu có của phương Đông là huyền thoại - và đối lập sâu sắc với châu Âu*.

Kết luận này không có gì mới mẻ hay đáng ngạc nhiên. Chủ đề này đã quen thuộc trong các sách vở kinh điển vốn bắt đầu được đọc lại khi xã hội và kinh tế phát triển ở châu Âu lục địa, và sự tò mò về tri thức bắt đầu trở lại. Các báo cáo do Marco Polo và những người khác mang về đồng điệu rõ ràng với những ghi chép của Herodotus, Tacitus, Pliny và thậm chí là Bài ca về Solomon về những con dơi dùng móng vuốt của chúng để bảo vệ những đầm lầy nơi cây quế mọc, hay những con rắn độc có cánh bảo vệ những cây nhựa thơm ở Ả Rập, hay những con phượng hoàng xây tổ bằng quế và trầm hương, rồi sau đó lấp đầy tổ bằng những gia vị khác*.

Lẽ tự nhiên, điều thần bí của phương Đông - những câu chuyện về những nỗi hiểm nguy trong việc thu thập hàng hóa hiếm có và giá trị cao - liên hệ chặt chẽ với kỳ vọng về giá bán hàng hóa khi chúng được mang trở lại châu Âu. Hàng hóa, sản vật và gia vị, mà việc sản xuất hay thu hoạch là nguy hiểm thì tự nhiên sẽ rất đắt đỏ*. Để có nhiều thông tin hơn, những cuốn sổ tay và bản tóm tắt bắt đầu xuất hiện vào khoảng năm 1300, trình bày cách thức đi lại và buôn bán ở châu Á - và trên hết, làm sao để có giá tốt. “Trước tiên, ta phải để râu dài và không cạo”, Francesco Pegolotti, tác giả cuốn cẩm nang nổi tiếng nhất giai đoạn này, viết; và đảm bảo có một người dẫn đường đi theo trên hành trình - ông khuyên là ta sẽ luôn có lợi hơn rất nhiều dù cho trả bao nhiêu đi nữa để có một người dẫn đường giỏi. Nhưng thông tin quan trọng nhất mà ông chỉ ra là những loại thuế gì được đánh ở những nơi nào, sự khác biệt về cân nặng, kích cỡ và tiền xu ra sao, những gia vị khác nhau nhìn thế nào - và chúng đáng giá bao nhiêu. Trong thế giới trung đại cũng như trong thời hiện đại, mong muốn của những sách hướng dẫn đó là để tránh sự thất vọng và giảm khả năng bị những lái buôn vô đạo đức lợi dụng*.

Việc chính Pegolotti không xuất thân từ Venice hay Genoa, hai cường quốc châu Âu thế kỷ 13 và 14, mà từ Florence cũng nói lên nhiều điều. Có những vùng đất mới nổi cũng háo hức tham gia hành động ở phương Đông - chẳng hạn như Lucca và Siena, mà thương nhân của họ có thể thấy xuất hiện ở Tabriz, Ayas và các điểm buôn bán khác ở phương Đông - mua gia vị, lụa là và vải vóc từ Trung Quốc, Ấn Độ và Ba Tư cũng như từ những nơi khác. Cảm giác về những chân trời mới đang mở ra được thể hiện không thể tốt hơn qua tấm bản đồ treo ở trụ sở Đại hội đồng Palazzo Pubblico ở Siena: Nó được thiết kế để xoay được bằng tay, tấm bản đồ cho thấy trung tâm thế giới là thành phố vùng Tuscany, chỉ ra những khoảng cách, mạng lưới giao thông và chính những mạng lưới đại lý, những mối liên lạc và những người trung gian đi sâu vào châu Á của chính Siena. Ngay cả những thị trấn mờ nhạt ở miền Trung nước Ý cũng bắt đầu nhìn về phương Đông để tìm cảm hứng, lợi nhuận và tư duy theo hướng thiết lập những mối liên hệ của chính họ với Những Con đường Tơ lụa*.

Phát kiến trong các thế kỷ 13 và 14

Điều cốt yếu cho sự bành trướng của châu Âu là sự ổn định mà người Mông Cổ đã mang lại khắp châu Á. Bất chấp những căng thẳng và mối kình địch giữa các nhánh lãnh đạo bộ lạc khác nhau, pháp quyền được bảo vệ quyết liệt khi đụng đến các vấn đề thương mại. Chẳng hạn, hệ thống đường sá ở Trung Quốc khiến các khách thăm phải trầm trồ ghen tị trước những biện pháp hành chính ở đó để đảm bảo an ninh cho các thương nhân lữ hành. “Trung Quốc là quốc gia an toàn nhất thế giới và là đất nước tốt nhất cho người lữ hành”, nhà thám hiểm thế kỷ 14 Ibn Baṭṭūṭa viết; đó là nơi mà một hệ thống báo cáo có vẻ đã được lưu giữ cho mỗi người ngoại quốc hằng ngày, đồng nghĩa “một người có thể đi lại chín tháng trời một mình với lượng tài sản lớn mà không có gì phải sợ”*.

Đó là góc nhìn được Pegolotti chia sẻ, ông đã lưu ý rằng con đường từ Hắc Hải tới tận Trung Quốc “tuyệt đối an toàn, dù là ngày hay đêm”. Điều đó một phần là bởi những đức tin du mục truyền thống yêu cầu phải biểu lộ lòng hiếu khách với người lạ, nhưng cũng bởi một quan điểm rộng hơn rằng thương mại cần được khuyến khích. Theo nghĩa này, những mức thuế có tính cạnh tranh đánh vào hàng hóa đi qua Hắc Hải được lặp lại rõ ràng ở phía bên kia châu Á, nơi mà thương mại đường biển đi qua các cảng của bờ Thái Bình Dương phía Trung Quốc cũng tăng trưởng nhờ vào những nỗ lực có chủ ý để tăng thu nhập từ thuế hải quan*.

Một lĩnh vực tỏ ra đặc biệt hiệu quả là việc xuất khẩu vải vóc, đây là sản phẩm đã nhận được sự thúc đẩy lớn vào thế kỷ 13 và 14. Ngành dệt ở Nīshāpūr, Herat và Baghdad được xây dựng có chủ ý, trong khi riêng thành phố Tabriz đã tăng quy mô lên gấp bốn lần trong chỉ hơn một trăm năm để có chỗ cho các thương nhân cũng như thợ thủ công và nghệ nhân, những người rõ ràng là được đối xử tốt sau những cuộc chinh phạt của người Mông Cổ. Dù có một nhu cầu gần như không thể thỏa mãn với quần áo đẹp và vải vóc trên các thị trường phương Đông, khối lượng ngày càng tăng cũng được xuất sang châu Âu từ cuối thế kỷ 13 trở đi*.

Những đường chân Trời được mở ra khắp mọi nơi. Ở Trung Quốc, các cảng như Quảng Châu từ lâu đã là cửa sổ mở ra thế giới phía nam châu Á. Những trung tâm thương mại lớn như thế được các thương nhân Ba Tư, những nhà địa lý Ả Rập và những du khách Hồi giáo biết rất rõ và họ để lại các ghi chép về đời sống đường phố nhộn nhịp ở những thành phố bên bờ biển cũng như trong nội địa và viết ra các báo cáo về đám dân chúng nhộn nhịp, đa sắc tộc. Mức độ tương tác và trao đổi lớn tới mức tiếng Ba Tư và Ả Rập cung cấp nhiều từ vay mượn và tục ngữ vẫn còn phổ biến trong tiếng Hoa hiện đại*.

Mặt khác, tri thức của Trung Quốc về thế giới bên ngoài rõ ràng là sơ sài và hạn chế, như một tài liệu được viết vào đầu những năm 1200 của một quan chức triều đình phụ trách ngoại thương ở Quảng Châu miền Nam Trung Quốc cho thấy; Quảng Châu là một khu vực được thiên phú một cảng tự nhiên tuyệt vời trong đồng bằng Châu Giang. Ghi chép này, dành cho các thương nhân, thủy thủ và nhà du hành, là một nỗ lực can đảm để giải thích những cách thức buôn bán trong thế giới nói tiếng Ả Rập và xa hơn nữa, liệt kê những hàng hóa có thể mua được, và mô tả xem những thương nhân Trung Quốc có thể trông đợi điều gì. Nhưng giống như nhiều ghi chép của các nhà du hành trong giai đoạn này, nó đầy những điểm không chính xác và những niềm tin nửa thần thoại. Mecca chẳng hạn, không phải là quê hương của Đức Phật, cũng không phải là nơi mà các Phật tử mỗi năm tới hành hương một lần; chẳng có nơi nào mà phụ nữ lại sinh nở bằng cách “trần truồng trân mình ra đón luồng gió phương Nam”. Dưa ở Tây Ban Nha không có đường kính 2 mét và không đủ cho hơn 20 người ăn; cừu ở châu Âu cũng không cao bằng người trưởng thành, không bị cắt ra mỗi mùa xuân để lấy hàng mấy chục cân mỡ trước khi được khâu lại mà chẳng làm sao*.

Tuy nhiên, khi phần lớn châu Á đã thống nhất dưới quyền người Mông Cổ, có sự cải thiện sâu sắc trong các tuyến thương mại đường biển, đặc biệt là ở những nơi có tầm quan trọng chiến lược và kinh tế -chẳng hạn như ở vùng vịnh Ba Tư - phải chịu sự giám sát gắt gao của nhà chức trách, vốn muốn khuyến khích trao đổi thương mại đường dài và tăng doanh thu*. Kết quả là môi trường văn hóa ở Quảng Châu trong thế kỷ 13 được mở rộng hơn hẳn và ít tính địa phương hơn.

Tới những năm 1270, thành phố đã trở thành tâm điểm của hoạt động nhập khẩu và xuất khẩu qua đường biển của Trung Quốc. Marco Polo cho biết vào cuối thế kỷ 13: Với mỗi chiếc tàu lên đường đi Alexandria để cung cấp hồ tiêu cho các vùng đất Thiên Chúa giáo, lại có hơn 100 tàu cập cảng ở Trung Quốc - một bình luận đã nhận được sự tán thành phù hợp trong các nhận xét của Ibn Baṭṭūṭa, được viết ra không lâu sau đó, rằng khi ông tới thành phố, ông thấy 100 chiếc tàu đang căng buồm tiến vào vịnh Quảng Châu, cũng như vô số thuyền nhỏ khác*. Thương mại ở Địa Trung Hải thì lớn; còn thương mại ở Thái Bình Dương là khổng lồ.

Chúng ta không cần phải dựa vào chỉ những nguồn tư liệu mơ hồ và không đáng tin để biết thành phố đó quan trọng ra sao với vai trò một trung tâm thương mại*. Một xác tàu đắm từ vịnh Quảng Châu có niên đại trong giai đoạn này cho thấy hàng hóa được nhập khẩu từ khắp phía nam châu Á, và nhiều khả năng là cả từ vịnh Ba Tư và Đông Phi nữa. Hồ tiêu, trầm hương, long diên hương, thủy tinh và bông chỉ chiếm một phần của kiện hàng giá trị bị đắm ngoài khơi Trung Quốc vào năm 1271 hoặc không lâu sau đó*. Các thương nhân xuất hiện khắp Biển Đông với số lượng lớn, thiết lập những thương điếm ở Sumatra, trên bán đảo Malay và trên hết ở bờ biển Malabar miền Nam Ấn Độ, nơi cung ứng hồ tiêu lớn nhất thế giới - từ lâu đã là một mặt hàng được ưa thích ở Trung Quốc lẫn châu Âu và những nơi khác thuộc châu Á*. Vào giữa thế kỷ 14, nhiều tàu đã giương buồm tới các thành phố như Calicut đến mức một số nhà quan sát bình luận rằng mọi việc vận tải và đi lại đường biển ở vùng này của tiểu lục địa Ấn Độ đều do các tàu Trung Quốc thực hiện. Một ví dụ về thiết kế loại thuyền đáy bằng điển hình của nó gần đây đã được xác định nhờ một xác tàu đắm ngoài khơi Kerala*.

Chất bôi trơn trong thương mại đường dài này là bạc, trở thành loại tiền tệ đơn nhất khắp Á-Âu. Một lý do là việc phát minh ra tín dụng tài chính ở Trung Quốc được giới thiệu từ trước thời Genghis Khan, bao gồm hệ thống tín phiếu và việc sử dụng tiền giấy*. Người Mông Cổ đã áp dụng và cải tiến nó, hiệu ứng là sự giải phóng một lượng lớn bạc trong hệ thống tiền tệ khi những hình thức tín dụng mới bắt đầu phổ biến. Sự sẵn có của kim loại quý này bỗng nhiên tăng mạnh - gây ra điều chỉnh lớn về giá trị của nó so với vàng. Ở nhiều vùng thuộc châu Âu, giá bạc giảm mạnh, mất hơn nửa giá trị từ năm 1250 tới 1338*. Riêng ở London, nguồn cung bạc tăng mạnh đã cho phép xưởng đúc hoàng gia tăng gấp hơn bốn lần sản lượng chỉ từ 1278 tới 1279. Sản xuất cũng tăng mạnh khắp châu Á. Ở cả vùng thảo nguyên, sản xuất tiền xu cất cánh khi những nhà cai trị Hãn quốc Kim Trướng bắt đầu đúc tiền xu với khối lượng lớn*. Những vùng đất mới cũng được kích thích phát triển. Nhật Bản từng dựa nhiều vào hàng đổi hàng hay thanh toán bằng sản phẩm như gạo làm cơ chế trao đổi, nay chuyển sang một nền kinh tế tiền tệ và ngày càng tham gia tích cực vào thương mại đường dài*.

Tuy nhiên, hiệu ứng quan trọng nhất mà những cuộc chinh phục của người Mông Cổ gây ra với sự thay đổi ở châu Âu không tới từ thương mại hay chiến tranh, văn hóa hay tiền tệ. Không chỉ có những chiến binh dữ tợn, hàng hóa, kim lại quý, các ý tưởng và thời trang chảy qua những mạch máu kết nối thế giới. Thực ra một thứ hoàn toàn khác đã vào hệ thống mạch máu đó và gây ra tác động còn ghê gớm hơn: bệnh tật. Một trận dịch hạch bùng phát khắp châu Á, châu Âu và châu Phi đe dọa cướp đi mạng sống của hàng triệu người. Người Mông Cổ đã không hủy diệt thế giới, nhưng có vẻ nhiều khả năng Cái chết Đen sẽ làm điều đó.

Không chỉ là nơi trú ngụ của gia súc và những dân du mục trong hàng nghìn năm, vùng thảo nguyên Á-Âu cũng hình thành nên một lòng chảo dịch hạch lớn của thế giới, với hàng loạt các điểm hội tụ kết nối nhau trải dài từ Hắc Hải tới tận Mãn Châu. Những điều kiện sinh thái của vùng hoang địa và bán hoang địa là nơi hoàn hảo để lan truyền những vi khuẩn Yersinia pestis, vốn truyền từ một vật chủ sang vật chủ khác phần lớn qua bọ chét sống bằng cách hút máu. Dịch hạch lan đi hiệu quả nhất và nhanh nhất qua những vật chủ gặm nhấm như chuột, dù lạc đà cũng có thể bị nhiễm bệnh và đóng một vai trò vật truyền tải quan trọng - như nghiên cứu có liên hệ chặt chẽ với chương trình chiến tranh sinh học của Liên Xô trong thời Chiến tranh Lạnh cho thấy*. Dù dịch hạch có thể truyền đi khi ăn hay xử lý các mô vật chủ hay hít vào các nguyên vật liệu nhiễm khuẩn, cách truyền sang người phổ biến nhất là từ bọ chét khi cắn người đã đưa các trực khuẩn vào máu, hay các trực khuẩn trong phân của chúng nhiễm qua những vết trầy xước trên da người. Trực khuẩn khi đó được đưa tới các nút bạch huyết, như vùng nách hay bẹn, nhân lên nhanh chóng và gây ra sưng tấy hay sưng hạch mà Boccaccio, người đã sống qua đại dịch, mô tả là lớn lên bằng quả táo, hay “ít nhiều” bằng một quả trứng*. Những cơ quan khác sau đó lần lượt nhiễm khuẩn; rồi xuất huyết gây ra chảy máu bên trong cơ thể và những túi mủ máu màu đen điển hình khiến cho bệnh này trông bề ngoài cũng kinh khủng như khả năng gieo rắc cái chết của nó vậy.

Tìm hiểu ở thời hiện đại về vi khuẩn Yersinia pestis và bệnh dịch hạch đã làm rõ vai trò tối quan trọng của các yếu tố môi trường với chu kỳ gây bệnh của động vật, khi những thay đổi có vẻ không quan trọng có thể làm biến đổi căn bệnh từ chỗ khu biệt ở một địa phương và chế ngự được sang lan nhanh ở quy mô lớn. Những khác biệt nhỏ về nhiệt độ và lượng mưa chẳng hạn, có thể thay đổi sâu sắc các chu kỳ sinh sản của loài bọ chét vốn tối quan trọng cho chu kỳ của chính loài vi khuẩn, cũng như hành vi của những vật chủ gặm nhấm*. Một nghiên cứu gần đây cho rằng mức gia tăng chỉ một độ trong nhiệt độ cũng có thể dẫn tới tăng 50% sự phổ biến của dịch hạch ở loài chuột nhảy lớn, vật chủ gặm nhấm chính ở môi trường thảo nguyên*.

Mặc dù không rõ chính xác nguồn gốc cơ bản của căn bệnh giữa thế kỷ 14 này là từ đâu, nhưng dịch hạch đã lan nhanh vào những năm 1340 khi trận dịch rời vùng thảo nguyên, quét qua châu Âu, Iran, Trung Đông, Ai Cập và bán đảo Ả Rập*. Nó thực sự bén rễ vào năm 1346 khi một người Ý đương thời mô tả “một căn bệnh kỳ lạ mang tới cái chết bất thình lình” bắt đầu quét qua Hãn quốc Kim Trướng bên bờ Hắc Hải. Theo một nhà bình luận, một đạo quân Mông Cổ vây hãm thương điếm Caffa của Genoa sau một cuộc tranh cãi về các điều khoản thương mại đã bị tiêu diệt do căn bệnh giết “hàng nghìn và hàng nghìn người mỗi ngày”. Tuy nhiên, trước khi rút lui, “họ ra lệnh dùng máy bắn đá bắn các xác chết vào trong thành phố với hy vọng mùi hôi thối không thể chịu nổi sẽ giết hết tất cả mọi người trong đó”. Thay vì bị ngợp bởi mùi thối, chính căn bệnh lây nhiễm cực mạnh ấy đã trụ lại. Không hề hay biết, những người Mông Cổ đã dùng tới chiến tranh sinh học để đánh bại kẻ thù của họ*.

Những tuyến đường thương mại kết nối châu Âu với phần còn lại của thế giới giờ trở thành những đường cao tốc tử thần lan truyền Cái chết Đen. Vào năm 1347, theo chân các thương nhân và nhà buôn đang bỏ chạy về nhà, căn bệnh tới Constantinople rồi đến Genoa, Venice và Địa Trung Hải. Tới lúc dân chúng ở Messina thuộc Sicily nhận ra có gì đó không ổn với những người Genoa vừa cập bến, khắp người đầy nhọt, nôn mửa không ngừng và ho ra máu trước khi chết, thì đã quá muộn: Dù những thuyền gale của Genoa bị đuổi đi, căn bệnh đã bén rễ và hủy diệt dân chúng ở đó*.

Nó lan nhanh về phía bắc, tới các thành phố Bắc Pháp và Bavaria vào giữa năm 1348. Tới lúc đó, tàu bè cập các cảng ở Anh đã mang theo “căn bệnh dịch hạch lần đầu tiên… theo chân các thương nhân và thủy thủ”*. Thế là nhiều người bắt đầu chết ở các thị trấn và làng mạc tại Anh, nhiều tới mức Giáo hoàng “với lòng nhân từ của người đã ban sự xá tội toàn thể cho mọi tội lỗi được xưng ra”. Theo một ước tính đương thời, không tới một phần mười dân số sống sót; một số nguồn nói nhiều người chết đến mức không có đủ người để chôn người chết*.

Thay vì mang về hàng hóa và những thứ quý giá, những chiếc tàu ngang dọc Địa Trung Hải mang theo cái chết và sự hủy diệt. Việc nhiễm bệnh không chỉ qua tiếp xúc với các nạn nhân dịch hạch hay với chuột, vốn luôn là một phần của các chuyên hải trình; ngay cả hàng hóa trong khoang cũng biến thành những kiện hàng chết người khi bọ chét lúc nhúc trong lông thú và thực phẩm nhắm thẳng tới châu Âu lục địa cũng như các cảng ở Ai Cập, vùng Levant và Cyprus, nơi những nạn nhân đầu tiên thường là trẻ con và thiếu niên. Rất nhanh chóng, căn bệnh đã được truyền đi theo con đường của đoàn lữ hành tới Mecca, giết chết nhiều khách hành hương cùng các học giả và gây ra một cuộc tự vấn lương tâm nghiêm trọng: Nhà Tiên tri Muḥammad được cho là đã hứa rằng dịch hạch, vốn tàn phá vùng Lưỡng Hà vào thế kỷ 7, sẽ không bao giờ tới được các thành phố thiêng của người Hồi giáo*.

Ở Damascus, Ibn al-Wardī viết, dịch hạch “ngồi như một ông vua trên ngai vàng và ra lệnh bằng quyền lực, mỗi ngày giết chết hơn một nghìn người và sát hại toàn thể dân chúng”*. Những con đường giữa Cairo và Palestine la liệt xác người, chó xé những xác chết chất đống dọc các bức tường của những thánh đường ở Bilbais. Trong khi đó, ở vùng Asyut thuộc Thượng Ai Cập, số lượng người đóng thuế từ 6.000 trước Cái chết Đen giảm xuống chỉ còn 116 - mức giảm 98%*.

Mặc dù sự sụt giảm dân số như thế có thể cũng phản ánh việc người ta rời bỏ nhà cửa, nhưng không thể nghi ngờ rằng số người chết là cực lớn. Theo lời Boccaccio, học giả theo chủ nghĩa nhân văn người Ý, trong lời giới thiệu của ông cho cuốn Decameron, “Mọi trí tuệ và tài ba của con người” bất lực trong việc ngăn chặn bệnh dịch lan đi; trong vòng ba tháng, ông ghi nhận, hơn 100.000 người đã thiệt mạng riêng ở Florence*.

Venice hoàn toàn vắng người: Các ghi chép cho biết ít nhất ba phần tư công dân của thành phố đã chết trong đại dịch*.

Với nhiều người, đây có vẻ là tín hiệu về tận thế. Ở Ireland, một tu sĩ dòng Franciscan kết luận ghi chép của ông về những nỗi kinh hoàng do đại dịch gây ra bằng cách để một khoảng trống “nhằm tiếp tục công trình [của tôi], trong trường hợp có người vẫn còn sống trong tương lai”*. Có cảm giác khải huyền sắp tới; ở Pháp những người ghi chép biên niên cho biết trời “mưa ra ếch, rắn, thằn lằn, bọ cạp và nhiều thứ động vật độc hại khác tương tự”. Có những dấu hiệu từ trên trời cho thấy rõ sự không hài lòng của Chúa: Những cơn mưa đá lớn đổ xuống Trái đất, giết chết hàng chục người, trong khi các thị trấn và làng mạc cháy trụi vì những trận hỏa hoạn do sét đánh tạo ra “một cột khói thối tha”*.

Một số người, như Vua Anh Edward III, quay sang ăn chay và cầu nguyện, và Edward đề nghị các giám mục của ông cũng làm theo. Những Sổ tay tiếng Ả Rập viết vào khoảng năm 1350 chỉ dẫn các tín hữu Hồi giáo làm tương tự, khuyên họ rằng đọc một bài kinh cụ thể 11 lần sẽ có ích, và rằng ca vang những bài liên quan tới cuộc đời Muḥammad sẽ giúp bảo vệ họ khỏi nhọt dịch hạch. Ở Rome, những lễ rước nghiêm trang được tổ chức, nơi những người sám hối và sợ hãi đi chân trần, mặc áo tang, tự lấy roi đánh mình để cho thấy sự ăn năn tội lỗi của họ*.

Đó là những nỗ lực vào loại kém sáng tạo nhất để làm dịu cơn giận của Chúa. Đừng quan hệ tình dục và tránh “mọi đam mê nhục dục với đàn bà”, một vị linh mục ở Thụy Điển hối thúc như thế, đồng thời đừng tắm và tránh gió Nam - ít nhất là cho tới giờ ăn trưa. Nếu đó là lập luận hy vọng cho điều tốt nhất, thì một đồng sự của ông ở Anh ít ra nói thẳng hơn: Phụ nữ phải mặc quần áo khác đi, một vị linh mục Anh hối thúc, để bảo vệ chính họ, cũng như mọi người khác. Những bộ quần áo kỳ dị và khêu gợi mà họ đã quen mặc sẽ không tránh khỏi bị trừng phạt từ các đấng linh thiêng. Rắc rối bắt đầu khi “họ bắt đầu đội những chiếc khăn trùm bé tí vô dụng đó, buộc dây và cài nút ở eo chặt tới mức chúng chỉ phủ được phần vai”. Không chỉ thế, “hơn nữa, họ còn mặc những chiếc paltok đó, những thứ quần áo ngắn cũn cỡn… không thể nào che được mông hay vùng kín của họ”. Ngoài những chuyện khác, “những thứ quần áo dị dạng và bó chặt này khiến họ không thể quỳ trước Chúa hay trước những vị thánh khác”*.

Tin đồn kinh khủng lan đi ở Đức rằng căn bệnh không phải là tự nhiên, mà là kết quả của việc người Do Thái đầu độc các giếng nước và dòng sông. Những cuộc tàn sát tàn độc diễn ra, một ghi chép cho biết “toàn bộ người Do Thái từ Cologne tới Áo” đã bị tập hợp lại và thiêu sống ra sao. Những đợt bùng phát bài Do Thái tồi tệ tới mức Giáo hoàng đã can thiệp, công bố một sắc lệnh cấm mọi hành động bạo lực chống lại người Do Thái ở mọi quốc gia Thiên Chúa giáo, và yêu cầu không làm phương hại tới hàng hóa và tài sản của họ*, sắc lệnh đó có hiệu quả hay không lại là chuyện khác. Rốt cuộc, đó không phải lần đầu tiên nỗi sợ tai họa, khó khăn và những tình cảm tôn giáo thái quá dẫn tới việc tàn sát hàng loạt cộng đồng Do Thái thiểu số ở Đức: Nhiều đau khổ kinh hoàng đã xảy ra ở vùng Rhineland trong cuộc Thập Tự chinh thứ nhất khi tình hình không khác mấy. Vào những thời điểm khủng hoảng, có đức tin khác biệt là rất nguy hiểm.

Châu Âu mất ít nhất một phần ba dân số vì trận dịch hạch, và có lẽ còn nhiều hơn nữa, với các ước tính dè dặt số người chết là vào khoảng 25 triệu trong một tổng dân số được cho là 75 triệu người*. Những công trình về các trận dịch hạch gần đây hơn cũng cho thấy trong các đợt bùng phát lớn, những làng nhỏ và vùng nông thôn báo cáo số người chết cao hơn nhiều so với ở thành phố. Có vẻ như yếu tố quyết định sự lan truyền bệnh dịch không phải là mật độ dân số (như người ta vẫn nghĩ) mà là mật độ các khu sinh sống của chuột. Căn bệnh không lan nhanh ở một môi trường thành thị chật hẹp, nơi có nhiều hộ gia đình trên mỗi khu ổ chuột bị nhiễm bệnh hơn nhiều so với ở vùng nông thôn. Chạy trốn khỏi các thành phố và thị trấn ra vùng nông thôn thực ra không tăng cơ hội đánh lừa tử thần*. Từ cánh đồng tới nông trại và thành phố tới làng mạc, Cái chết Đen tạo ra địa ngục ở trần gian: Những thi thể hôi hám, thối rữa, sưng tấy vì mủ, trong một khung cảnh sợ hãi, lo lắng, và không thể tin nổi với quy mô đau khổ khủng khiếp.

Những tác động là rất ghê gớm. Nhà thơ người Ý Petrarch viết, “Niềm hy vọng của chúng tôi vào tương lai đã được mai táng cùng những bạn bè”. Những kế hoạch và tham vọng để khám phá xa hơn vào phương Đông nhằm tìm kiếm của cải đã bị phủ bóng đen bởi những suy nghĩ u ám. Petrarch viết tiếp, niềm an ủi duy nhất là biết “rằng chúng tôi sẽ theo bước những người đã đi trước. Tôi không biết chúng tôi sẽ phải đợi bao lâu nữa, nhưng tôi biết là sẽ không lâu đâu”. Mọi sự giàu có của Ấn Độ Dương, biển Caspi hay Hắc Hải, ông viết, không thể bù đắp cho những gì đã bị cuốn phăng đi*.

Dầu vậy, bất chấp nỗi kinh hoàng mà nó gây ra, dịch hạch hóa ra là chất xúc tác cho những sự thay đổi xã hội và kinh tế sâu sắc tới mức nó không hề đánh dấu cái chết của châu Âu, mà còn có vai trò tạo dựng châu Âu. Sự chuyển đổi đó tạo ra một cột trụ quan trọng cho sự vươn lên - và chiến thắng - của phương Tây. Điều đó diễn ra thành vài giai đoạn. Trước hết là sự nhìn nhận lại từ trên xuống dưới cách thức các cấu trúc xã hội vận hành. Tổn thất dân số kinh niên trước Cái chết Đen làm tăng mạnh tiền lương vì giá trị lao động giờ được nêu bật. Quá nhiều người đã chết trước khi trận dịch cuối cùng dần chấm dứt vào đầu những năm 1350 đến mức một nguồn tư liệu ghi nhận “sự thiếu hụt người phục vụ, thợ thủ công, công nhân, công nhân nông nghiệp và các lao động khác”. Điều này trao quyền thương lượng đáng kể vào tay những người trước đó ở các bậc thang xã hội và kinh tế thấp kém hơn. Một số người đơn giản “coi thường các công việc được đề nghị, và hiếm khi thuyết phục được họ phục vụ những người đẳng cấp cao trừ khi trả lương gấp ba lần”*. Điều này không hề phóng đại: Dữ liệu thống kê cho thấy lương ở thành thị đã tăng mạnh trong những thập niên sau Cái chết Đen*.

Việc trao quyền cho giới nông dân, người lao động và phụ nữ đi kèm với sự suy yếu của các đẳng cấp có tài sản, khi những chủ đất buộc phải chấp nhận hạ giá thu tô với các tài sản của họ - họ quyết định nhận được chút thu nhập còn tốt hơn là trắng tay. Tô tức thấp hơn, ít nghĩa vụ hơn và thời gian thuê dài hơn đều đã có tác động làm nghiêng cán cân quyền lực và lợi ích về phía giới nông dân và người làm thuê ở thành thị. Điều này càng được tăng cường nhờ việc sụt giảm lãi suất, vốn hạ đáng kể khắp châu Âu vào các thế kỷ 14 và 15*.

Kết quả thật ấn tượng. Với của cải giờ được phân bổ công bằng hơn trong xã hội, nhu cầu hàng xa xỉ - nhập khẩu hay bằng con đường khác - tăng lên do nhiều người tiêu dùng hơn có thể mua những thứ mà trước kia họ khống mua nổi*. Các mô thức tiêu dùng bị ảnh hưởng từ những thay đổi nhân khẩu học khác mà trận đại dịch gây ra, đáng chú ý là sự chuyển đổi theo hướng có lợi cho người lao động trẻ, vốn ở vị thế tốt nhất để tận dụng những cơ hội mới mở ra trước họ. Vốn không quan tâm nhiều tới việc tiết kiệm vì đã ở cận kề cái chết, thế hệ mới và sắp nổi lên, được trả lương cao hơn cha mẹ họ và có những triển vọng tương lai tốt hơn, sắp sửa chi tiêu tài sản của họ vào những điều họ quan tâm - đáng kể nhất là thời trang*. Tới lượt nó, điều này kích thích đầu tư và sự phát triển nhanh chóng của ngành dệt may ở châu Âu, vốn bắt đầu tạo ra vải vóc với khối lượng lớn đến mức chúng có tác động mạnh lên thương mại ở Alexandria khi hàng nhập khẩu giảm mạnh. Thậm chí châu Âu bắt đầu xuất khẩu theo hướng ngược lại, làm tràn ngập thị trường Trung Đông và gây ra một đợt suy giảm đau đớn đối lập hoàn toàn với nền kinh tế phương Tây đầy sức sống*.

Như nghiên cứu gần đây dựa trên xương người còn lại trong những nghĩa địa ở London cho thấy, sự giàu có tăng lên dẫn tới việc ăn uống tốt hơn và sức khỏe nói chung tốt hơn. Thật vậy, mô hình thống kê dựa trên các kết quả này thậm chí cho rằng một trong những tác động của trận dịch là sự cải thiện đáng kể tuổi thọ kỳ vọng. Dân số London sau trận dịch khỏe mạnh hơn đáng kể so với trước khi Cái chết Đen tràn đến - làm tăng mạnh tuổi thọ kỳ vọng*.

Sự phát triển kinh tế và xã hội không diễn ra đồng đều khắp châu Âu. Thay đổi diễn ra nhanh hơn ở phía bắc và tây bắc châu lục, một phần vì vùng này khởi đầu từ một xuất phát điểm kinh tế thấp hơn phương Nam phát triển. Điều này có nghĩa là lợi ích của chủ đất và tá điền gắn kết chặt chẽ hơn và bởi thế có nhiều khả năng dẫn tới hợp tác và giải pháp phù hợp với cả hai phía hơn*. Tuy nhiên, điều cũng quan trọng là các thành phố phía bắc không mang gánh nặng ý thức hệ và chính trị như nhiều thành phố ở Địa Trung Hải. Hàng thế kỷ thương mại vùng và dài hạn đã tạo ra những định chế như các phường hội kiểm soát sự cạnh tranh và được thiết kế để trao các vị thế độc quyền cho những nhóm các cá nhân định sẵn. Ngược lại, Bắc Âu bắt đầu phát triển mạnh, chính xác vì sự cạnh tranh không bị hạn chế - dẫn tới đô thị hóa và tăng trưởng kinh tế xảy ra với tốc độ nhanh hơn đáng kể so với phía nam*.

Những kiểu hành vi khác nhau cũng nổi lên ở những vùng khác nhau của châu Âu. Ở Ý chẳng hạn, phụ nữ ít thấy hứng thú hơn hoặc ít có khả năng tham gia vào thị trường lao động; họ tiếp tục kết hôn ở cùng một độ tuổi và sinh nhiều con ngang với mức trước khi đại dịch bùng nổ. Điều này đối lập mạnh mẽ với tình hình ở các nước phương Bắc, nơi sự suy giảm nhân khẩu học đã cho phụ nữ cơ hội trở thành người đi làm ăn lương. Một tác động của việc này là sự tăng độ tuổi kết hôn của phụ nữ - điều mà tới lượt nó có những ngụ ý dài hạn hơn về quy mô gia đình. “Đừng vội vàng kết hôn quá sớm”, Anna Bijns khuyên nhủ trong một bài thơ viết ở vùng Đất Thấp, vì “một người tự kiếm được chỗ ở và quần áo cho mình không phải gấp gáp hứng chịu đòn roi của một người đàn ông… Dù tôi không lên án hôn nhân; đừng đeo ách vào cổ là tốt nhất! Hạnh phúc thay người phụ nữ không có đàn ông!”*.

Những sự thay đổi mà Cái chết Đen gây ra đã thiết lập nền tảng tối quan trọng cho sự vươn lên trong dài hạn của khu vực Đông Bắc châu Âu. Dù tác động của việc phân nhánh giữa những vùng khác nhau ở châu Âu cần thời gian mới rõ ràng, sự linh hoạt trong hệ thống, cởi mở với cạnh tranh và có lẽ quan trọng nhất, cảm nhận có ý thức ở phương Bắc rằng địa lý chống lại họ và một tinh thần làm việc mạnh mẽ là cần thiết để có được lợi nhuận, tất cả đã thiết lập nền tảng cho sự chuyển đổi sau này của các nền kinh tế châu Âu trong giai đoạn tiền hiện đại. Như các nghiên cứu hiện đại ngày càng làm rõ, gốc rễ của cuộc cách mạng công nghiệp thế kỷ 18 nằm ở cuộc cách mạng về việc làm ở thế giới hậu dịch hạch: Khi năng suất tăng lên, khát khao cũng hướng lên trên và những của cải dư thừa tăng lên cùng với những cơ hội chi tiêu chúng*.

Khi những thi thể cuối cùng được chôn cất và Cái chết Đen lùi dần trở thành một ký ức kinh hoàng (thỉnh thoảng trở lại với cuộc sống qua những đợt bùng phát nhỏ hơn có tính chu kỳ), phía nam châu Âu cũng trải qua sự thay đổi. Vào những năm 1370, Genoa cố tận dụng tác động kinh khủng của dịch hạch lên Venice, nơi những đau khổ đặc biệt trầm trọng, và nỗ lực giành lấy quyền kiểm soát biển Adriatic. Canh bạc đó phản tác dụng ngoạn mục: Không thể tung ra đòn dứt điểm, Genoa bỗng nhiên bị kéo căng quá mức và trở nên dễ tổn thương. Lần lượt, những lãnh thổ chiếm đóng mà thành bang này đã có được qua nhiều thế hệ kết nối họ với Trung Đông, Hắc Hải và Bắc Phi bị các đối thủ chiếm mất. Tổn thất của Genoa là lợi lộc cho Venice.

Thoát khỏi sự chú ý từ đối thủ cạnh tranh lâu đời của họ, Venice giờ lại tăng trưởng mạnh khi cuộc sống trở lại bình thường, thực thi quyền kiểm soát gần như tội lỗi với việc buôn bán gia vị. Hồ tiêu, gừng, nhục đậu khấu và đinh hương được nhập khẩu với số lượng ngày càng tăng, trên hết là qua Alexandria. Tính trung bình, những chiếc thuyền của Venice đưa về hơn 400 tấn hồ tiêu mỗi năm từ Ai Cập, cũng như chuyên chở một lượng đáng kể từ vùng Levant. Tới cuối thế kỷ 15, hơn 2 triệu ký gia vị đi qua Venice mỗi năm để bán với khoản lợi nhuận béo bở ở những nơi khác, nơi chúng được dùng với đồ ăn, làm thuốc và mỹ phẩm*.

Đó có vẻ cũng là điểm nhập khẩu chính các chất màu dùng cho việc vẽ tranh. Thường được gọi chung là “oltremare de venecia” (hàng Venice từ hải ngoại), những chất vẽ này bao gồm verdigris (theo nghĩa đen là màu xanh lá cây trong tiếng Hy Lạp), màu đỏ son, đỏ ca-ri, màu vàng chì-thiếc, màu đen xương và một màu thay thế cho vàng tên gọi purpurinus hay vàng khảm. Tuy nhiên, màu nổi tiếng và đặc biệt nhất là màu lam đậm từ đá da trời đào được ở vùng Trung Á. Thời đại hoàng kim của mỹ thuật châu Âu - của Fra Angelico và Piero della Francesca vào thế kỷ 15, và rồi của những nghệ sĩ như Michelangelo, Leonardo da Vinci, Raphael và Titian - phụ thuộc nhiều vào năng lực của họ khi sử dụng các màu sắc xuất phát từ chất màu vốn là một phần của sự mở rộng trong tiếp xúc với châu Á một mặt và mặt khác là sự tăng của cải dư thừa để chi trả cho chúng*.

Những phái đoàn thương mại đi về phương Đông có lợi nhuận lớn tới mức Venice đấu giá chúng từ trước, đảm bảo những khoản chi trả trong khi chia sẻ rủi ro thị trường, vận tải và chính trị với người mua đấu giá thành công. Như một người Venice nói đầy tự hào, các thuyền gale rời thành phố theo mọi hướng - tới bờ biển châu Phi, Beirut và Alexandria, những vùng đất của Hy Lạp, miền Nam Pháp và Flanders. Sự giàu có như thế chảy vào thành phố nhiều tới mức những cung điện tăng mạnh về giá trị, nhất là ở những địa điểm đẹp nhất gần Rialto và Nhà thờ Chánh tòa St Mark. Bởi đất đai hiếm hoi và đắt đỏ, những kỹ thuật mới được sử dụng để xây dựng các tòa nhà, chẳng hạn như thay thế những cầu thang ngoài sân ngoạn mục như là cầu thang kép bằng những cầu thang giếng nhỏ hơn đòi hỏi ít không gian hơn. Dầu vậy, một người Venice tự hào nói, ngay cả những căn nhà của các thương nhân bình thường cũng được bài trí xa hoa với trần được mạ vàng, cầu thang đá cẩm thạch, ban-công và cửa sổ gắn loại kính tốt nhất của vùng Murano gần đó. Venice là điểm phân phối của thương mại châu Âu, châu Phi và châu Á tốt nhất - và có những cách thức thể hiện điều đó*.

Không chỉ Venice phát đạt. Những thành phố dọc theo bờ biển Dalmatian đóng vai trò điểm dùng chân trong các hành trình đi và đến cũng vậy. Ragusa, nay là Dubrovnik, chứng kiến sự thịnh vượng khác thường vào các thế kỷ 14 và 15. Của cải dư thừa đã tăng gấp bốn lần từ 1300 tới 1450, tăng nhanh tới mức người ta phải áp một mức trần với các khoản của hồi môn để những khoản tiền đó không tăng quá nhanh; thành phố cũng ngập trong tiền mặt tới mức các bước đi đã được thực hiện để hủy bỏ một phần chế độ nô lệ: Trong thời đại thừa mứa như thế, có vẻ không đúng nếu giam cầm con người và không trả tiền cho họ khi họ làm việc*. Giống như Venice, Ragusa bận rộn xây dựng mạng lưới thương mại của chính họ, phát triển những liên lạc rộng với Tây Ban Nha, Ý, Bulgaria và thậm chí là Ấn Độ, nơi một khu lưu trú được thành lập ở Goa, tập trung quanh Nhà thờ St Blaise, vị thánh bảo hộ của Ragusa*.

Nhiều vùng ở châu Á chứng kiến sự tăng trưởng và tham vọng gia tăng tương tự. Việc kinh doanh bùng nổ ở Nam Ấn Độ khi thương mại với Trung Quốc tăng lên cùng thương mại từ vịnh Ba Tư và xa hơn nữa. Các phường hội mọc lên để đảm bảo an ninh và kiểm soát phẩm chất hàng hóa, nhưng cũng để tạo ra thế độc quyền ngăn cản sự vươn lên của các đối thủ cạnh tranh ở địa phương. Các phường hội này tập trung tiền bạc và ảnh hưởng vào tay một nhóm tự lựa chọn, nhóm này duy trì vị thế thống lĩnh ở bờ biển Malabar và ở Sri Lanka*. Với hệ thống này, các mối quan hệ thương mại được chính thức hóa để bảo đảm các giao dịch được thực hiện hiệu quả và công bằng. Theo một ghi chép của nhà du hành người Trung Quốc tên Mã Hoan vào đầu thế kỷ 15, giá giữa người mua và người bán do một người trung gian xác định; tất cả các khoản thuế và phí được tính toán và phải trả trước khi hàng hóa xuất kho và chuyển đi. Điều này tạo ra những triển vọng thương mại dài hạn tốt đẹp: “con người rất trung thực và đáng tin”, Mã Hoan viết thêm*.

Dù sao đó cũng chỉ là lý thuyết. Thực tế, các thị trấn bờ biển miền Nam Ấn Độ không vận hành trong khoảng không mà cạnh tranh với nhau quyết liệt. Cochin nổi lên là một đối thủ với Calicut vào thế kỷ 15 sau khi một chế độ thuế cực kỳ cạnh tranh thành công trong việc thu hút hoạt động thương mại rất đáng kể. Điều này trở thành vòng lặp tốt đẹp, bởi nó thu hút sự chú ý của người Trung Quốc. Hàng loạt cuộc thám hiểm lớn của viên đô đốc vĩ đại Trịnh Hòa, một thái giám người Hồi giáo, nhằm phô diễn sức mạnh hải quân của Trung Quốc, khẳng định tầm ảnh hưởng của họ và giành quyền tiếp cận những tuyến thương mại đường dài sâu trong Ấn Độ Dương, vịnh Ba Tư và Hồng Hải, đã chú ý đặc biệt tới việc xây dựng quan hệ với người cai trị Cochin*.

Những phái bộ này là một phần của các biện pháp ngày càng tham vọng của nhà Minh, đã thay thế những nhà cai trị triều Nguyên Mông Cổ vào giữa thế kỷ 14. Những khoản tiền lớn được chi ra ở Bắc Kinh, xây dựng một cơ sở hạ tầng nhằm cung ứng và bảo vệ cho thành phố. Những nguồn lực đáng kể được dành cho việc phòng vệ biên giới vùng thảo nguyên phía bắc và cạnh tranh với một Triều Tiên đang nổi lên ở vùng Mãn Châu, trong khi sự hiện diện quân sự ở phương Nam mạnh lên, kết quả là những phái bộ triều cống bắt đầu thường xuyên tới từ Campuchia và Xiêm, mang theo những đặc sản địa phương và hàng hóa xa xỉ với số lượng đáng kể đổi lấy lời hứa hòa bình. Năm 1387 chẳng hạn, Vương quốc Xiêm đã gửi đi gần 7.000 kg hồ tiêu và gỗ đàn hương, rồi hai năm sau đó một lượng hồ tiêu, gỗ đàn hương và hương đốt lớn gấp mười như thế nữa*.

Tuy nhiên, mở rộng những đường chân trời theo cách đó có giá của nó. Cuộc thám hiểm đầu tiên của Trịnh Hòa có sự tham gia của khoảng 60 thuyền lớn, vài trăm thuyền nhỏ hơn và gần 30.000 thủy thủ, đồng nghĩa với một khoản tiền lớn chi cho lương bổng, trang thiết bị và những món quà xa xỉ được gửi theo viên đô đốc làm công cụ ngoại giao. Điều đó và các sáng kiến khác được chi trả nhờ việc tăng mạnh sản xuất tiền giấy, nhưng cũng nhờ tăng hạn ngạch khai mỏ - điều dẫn tới doanh thu từ lĩnh vực này tăng gấp ba lần trong hơn một thập kỷ sau năm 1390*. Những cải tiến trong kinh tế nông nghiệp và thuế cũng làm tăng mạnh doanh thu của chính quyền trung ương và tạo ra điều mà một nhà bình luận hiện đại đã mô tả như là sự ra đời của nền kinh tế chỉ huy*.

Vận may của Trung Quốc còn nhờ vào các diễn tiến ở Trung Á, nơi một lãnh chúa nguồn gốc không rõ ràng đã vươn lên trở thành nhân vật nổi tiếng nhất cuối thời Trung cổ: Những thành tựu của Timur* - hay Tamurlaine - được ca tụng trong những vở kịch viết ở Anh, nhưng cuộc xâm lược tàn ác của ông là một phần trong tâm thức Ấn Độ hiện đại. Tạo dựng một Đại đế quốc trải khắp vùng đất của Mông Cổ từ Tiểu Á tới dãy Himalaya từ những năm 1360 trở đi, Timur đã bắt tay vào một chương trình đầy tham vọng xây dựng các thánh đường và cung điện hoàng gia trên khắp lãnh thổ, ở những thành phố như Samarkand, Herat và Mashad. Thợ mộc, họa sĩ, thợ dệt, thợ may, thợ mài ngọc, “nói ngắn gọn là thợ thủ công đủ loại” theo một người đương thời, bị trục xuất khỏi Damascus, khi thành phố này bị cướp phá, để trang trí cho những thành phố ở phương Đông. Ghi chép của một phái đoàn từ Vua Tây Ban Nha cử tới triều đình Timurid đưa ra bức chân dung sinh động về quy mô của việc xây dựng và mức độ trang trí xa hoa của những dinh thự mới này. Ở cung điện Aq Saray, gần Samarkand, cánh cổng “được trang hoàng đẹp đẽ với những tác phẩm tuyệt vời bằng gạch vàng và xanh da trời”, trong khi phòng đón tiếp chính “được ốp gạch vàng và xanh da trời, và trần hoàn toàn bằng vàng”. Ngay cả những thợ thủ công nổi tiếng của Paris cũng không thể tạo ra những những tác phẩm đẹp đẽ như thế*. Điều đó chẳng là gì so với chính Samarkand và triều đình của Timur, được trang hoàng với những cây vàng “gốc to như chân một người đàn ông”. Trong những lá vàng là những “quả” mà nếu xem gần thì hóa ra là hồng ngọc, ngọc lục bảo, lam ngọc và ngọc sapphire, cùng những viên ngọc trai lớn tròn trịa hoàn hảo*.

Timur không ngần ngại chi tiền mà ông thu được từ những dân tộc bị ông chinh phục. Ông đã mua tơ lụa từ Trung Quốc là “loại đẹp nhất trên toàn thế giới”, cũng như xạ hương, hồng ngọc, kim cương, đại hoàng và những gia vị khác. Các đoàn lữ hành tới 800 con lạc đà mang theo hàng hóa đến Samarkand. Không như một số người - chẳng hạn như những cư dân ở Delhi, nơi có 100.000 người bị xử tử khi thành phố bị chiếm - người Trung Quốc rất được lòng Timur*.

Tuy nhiên, có vẻ như họ sẽ là những nạn nhân tiếp theo. Theo một ghi chép, Timur đã bỏ thời gian nhớ lại cuộc đời lúc đầu của ông, và kết luận rằng ông cần chuộc lỗi vì “những hành động như cướp bóc, cầm tù và tàn sát”. Ông đã quyết định cách tốt nhất để hối lỗi là “mở cuộc thánh chiến chống lại bọn dị giáo, để xứng với câu châm ngôn ‘Hành động tốt loại trừ hành động xấu’, những tội lỗi và tội ác có thể được tha thứ”. Timur đã chấm dứt quan hệ với triều đình nhà Minh và đang trên đường tấn công Trung Quốc thì ông qua đời vào năm 1405*.

Chẳng bao lâu sau, những vụ trục trặc đã xảy ra. Sự phân rã và nổi loạn nổ ra ở các tỉnh Ba Tư khi những người thừa kế của Timur tranh nhau quyền kiểm soát đế chế của ông. Nhưng những khó khăn có tính cấu trúc hơn bắt nguồn từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu ở thế kỷ 15 ảnh hưởng tới châu Âu và châu Á. Cuộc khủng hoảng là do hàng loạt các yếu tố vẫn còn vang vọng mãi 600 năm sau: Những thị trường đã quá bão hòa, sự mất giá tiền tệ và sự mất cân đối trong thanh toán trở nên thái quá. Ngay cả với nhu cầu mặt hàng tơ lụa và các sản phẩm xa xỉ khác tăng lên, mức cung vẫn quá lớn không thể tiếp nhận hết được. Không phải là sự khát khao đã được thỏa mãn hay khẩu vị đã thay đổi, chỉ là cơ chế trao đổi sai lầm: Cụ thể là châu Âu không có gì nhiều để đổi lại tơ lụa, đồ gốm sứ và gia vị có giá rất cao. Với việc Trung Quốc trên thực tế sản xuất ra nhiều hơn lượng hàng hóa họ có thể bán ở nước ngoài, những hậu quả là có thể đoán được khi năng lực tiếp tục mua hàng hóa cạn dần. Kết quả thường được mô tả là “nạn đói bạc nén”*. Ngày nay, chúng ta gọi đó là khủng hoảng thiếu tín dụng.

Ở Trung Quốc, các quan chức nhà nước không được trả lương cao, dẫn tới những vụ bê bối tham nhũng thường xuyên và sự thiếu hiệu quả rộng khắp. Tệ hơn, ngay cả khi được đánh giá công bằng và đúng, người nộp thuế vẫn không thể bắt kịp sự hồ hởi phi lý của chính quyền, vốn háo hức chi tiền cho những dự án vĩ cuồng với giả định rằng doanh thu sẽ chỉ tăng lên mà thôi. Doanh thu đã không tăng. Tới những năm 1420, một số vùng giàu nhất ở Trung Quốc phải vất vả đáp ứng các nghĩa vụ tài chính của họ*. Bong bóng phải vỡ, và trong một phần tư đầu tiên của thế kỷ 15, nó đã vỡ. Các hoàng đế nhà Minh chạy đua để cắt giảm chi tiêu, ngưng những công trình ở Bắc Kinh, dừng các cuộc thám hiểm hàng hải đắt đỏ và những dự án như Đại Vận Hà mà ở đỉnh cao của nó đã dùng tới hàng chục, nếu không muốn nói là hàng trăm nghìn nhân công để xây một hệ thống dẫn nước kết nối thủ đô với Hàng Châu*. Ở châu Âu, nơi có nhiều dữ liệu hơn, đã xuất hiện những nỗ lực có chủ ý nhằm đối phó với sự suy giảm bằng cách phá giá tiền xu - dù mối quan hệ giữa việc thiếu hụt kim loại quý, đầu cơ tích trữ và chính sách tài khóa là rất phức tạp*.

Tuy nhiên, điều rõ ràng là nguồn cung tiền tệ thiếu hụt từ Triều Tiên tới Nhật Bản, từ Việt Nam tới Java, từ Ấn Độ tới Đế quốc Ottoman, từ Bắc Phi tới châu Âu lục địa. Các thương nhân ở bán đảo Malay đã tự giải quyết vấn đề và đúc một loại tiền tệ thô mới từ thiếc, vốn có nguồn cung dồi dào trong khu vực. Nhưng nói đơn giản, nguồn cung kim loại quý đã cung cấp một loại tiền tệ chung kết nối bên này với bên kia của thế giới đã được biết đến - dù không phải lúc nào cũng là một đơn vị tiêu chuẩn về cân nặng và phẩm chất - đã đổ vỡ và thất bại: Không có đủ tiền để đưa vào lưu thông*.

Có khả năng là những khó khăn này trở nên tồi tệ hơn vì một giai đoạn biến đổi khí hậu. Nạn đói, những đợt hạn hán khác thường cùng với những trận lũ lụt tàn phá ở Trung Quốc đã kể một câu chuyện mạnh mẽ về tác động của các yếu tố môi trường đối với tăng trưởng kinh tế. Bằng chứng từ các que sulphate trong những lõi băng ở Bắc và Nam bán cầu cho thấy thế kỷ 15 là một thời kỳ các hoạt động núi lửa lan rộng. Điều này khiến cả Trái đất lạnh hơn, với những hiệu ứng tiếp nối khắp thế giới thảo nguyên, nơi sự cạnh tranh để có những nguồn cung thực phẩm và nước gay gắt hơn, báo hiệu một thời kỳ hỗn loạn, nhất là trong những năm 1440. Xét tổng thể, câu chuyện của thời kỳ này là sự trì trệ, khó khăn và một cuộc vật lộn ghê gớm để sinh tồn*.

Những tác động và ảnh hưởng có thể cảm thấy được từ Địa Trung Hải tới Thái Bình Dương, tiếp sức cho cảm nhận về sự bất an gia tăng với những gì đang diễn ra trên thế giới. Dù sự nổi lên của Đế quốc Timur đã không gây ra nỗi sợ hãi lan khắp châu Âu, nhưng sự nổi lên của người Ottoman chắc chắn khiến nhiều người ngày càng lo lắng. Người Ottoman đã tràn qua eo biển Bosporus vào cuối thế kỷ 14, đè bẹp người Byzantine, Bulgaria, Serbia và trụ vững ở Thrace và vùng Balkan. Constantinople như chỉ mành treo chuông, một hòn đảo Thiên Chúa giáo bị biển người Hồi giáo vây quanh. Những lời khẩn nài tha thiết xin hỗ trợ quân sự của các triều đình hoàng gia châu Âu không được trả lời, khiến thành phố đứng trước rủi ro đầy hung hiểm. Cuối cùng, vào năm 1453, thủ đô của đế quốc sụp đổ, việc chiếm được một trong những thành phố lớn nhất thế giới Thiên Chúa giáo là một chiến thắng của đạo Hồi, lại một lần nữa vươn lên. Ở Rome, có những ghi chép về việc nhiều người than khóc và đấm ngực khi nghe được tin Constantinople thất thủ, và Giáo hoàng tổ chức những lễ cầu nguyện cho những ai mắc kẹt trong thành phố. Nhưng châu Âu đã chẳng làm gì nhiều khi cần; giờ đã quá muộn.

Số phận của Constantinople là một vấn đề gây lo ngại nghiêm trọng ở Nga, nơi sự kiện đó được nhìn nhận không chỉ là lời loan báo sự nổi lên trở lại của Hồi giáo, mà còn là mối đe dọa về tận thế. Chính Thống giáo đã có những lời tiên tri từ lâu rằng Jesus sẽ tới vào đầu thiên niên kỷ thứ tám và đưa ra phán xét cuối cùng, và mọi việc có vẻ đang diễn ra như thế. Những lực lượng ác quỷ đã được giải phóng và giáng một đòn kinh khủng xuống thế giới Thiên Chúa giáo. Các giáo sĩ cấp cao tin tưởng rằng tận thế sắp đến tới mức một linh mục được cử sang châu Âu để tìm thêm thông tin chi tiết xem chính xác vào ngày nào giờ nào điều đó sẽ xảy ra. Một số người quyết định rằng tính toán ngày tháng chẳng ích gì khi mà ngày lễ Phục sinh và các ngày lễ thánh khác đều ở tương lai, còn tận thế thì đã sắp đến rồi. Dựa vào lịch Byzantine được sử dụng ở Nga, thời điểm đó có vẻ hết sức rõ ràng. Nếu ngày thế giới được tạo ra là 5.508 năm trước Christ, thì thế giới sẽ kết thúc vào ngày 1-9-1492*.

Bên kia châu Âu, có những người khác chia sẻ lòng tin rằng tận thế đang tới nhanh. Ở Tây Ban Nha, sự chú ý tập trung vào người Hồi giáo và Do Thái, vào lúc mà sự không chấp nhận về tôn giáo và văn hóa tăng cao. Người Hồi giáo bị trục xuất khỏi vùng Andalusia bằng vũ lực, trong khi người Do Thái nhận được lệnh phải cải sang Thiên Chúa giáo, không có khoan nhượng, rời Tây Ban Nha, hay bị hành hình. Tuyệt vọng thanh lý các tài sản, một đợt bán tháo diễn ra, với các nhà đầu tư thu gom đất đai đã mua những vườn nho đổi lấy vài mảnh vải, còn những khu đất và những căn nhà đẹp đẽ được bán với giá rẻ như cho*. Còn tệ hại hơn nữa, trong vòng một thập kỷ, những món này sẽ lên giá chóng mặt.

Nhiều người Do Thái lựa chọn tới Constantinople. Họ được những nhà cai trị Hồi giáo mới của thành phố chào đón. “Các người gọi Ferdinand là một nhà cai trị khôn ngoan”, Bāyezīd II đã tuyên bố đầy chủ ý khi chào đón những người Do Thái tới thành phố vào năm 1492, mặc dù “ông ta đã làm nghèo đất nước mình để làm giàu cho đất nước của ta”*. Đó không chỉ là một pha ghi điểm đơn giản: Trong những cảnh tượng làm sửng sốt nhiều người ngày nay nhưng kích thích cảm xúc trong những ngày đầu của đạo Hồi, người Do Thái không chỉ được tôn trọng mà còn được chào đón. Những người định cư mới được bảo vệ về pháp luật và có các quyền của họ, trong nhiều trường hợp họ còn được hỗ trợ để khởi đầu cuộc sống mới ở một đất nước xa lạ. Sự khoan dung là một đặc điểm chính yếu của một xã hội tự bảo đảm cho mình và tự tin vào bản sắc của nó - điều khó có thể nói về thế giới Thiên Chúa giáo, nơi sự cố chấp và sự cực đoan tôn giáo nhanh chóng trở thành các đặc điểm mang tính định nghĩa.

Một ví dụ về một người lo lắng thái quá cho tương lai của đức tin là Christopher Colon. Dù theo tính toán của ông vẫn còn 155 nữa mới tới lần Hạ trần thứ hai, Colon giận dữ vì các “tín hữu” không làm gì hơn là nói những lời đãi bôi trong những vấn đề tôn giáo. Ông đặc biệt ghê tởm việc châu Âu chẳng hề quan tâm đến Jerusalem. Với lòng nhiệt tình gần như ám ảnh, ông vạch ra những kế hoạch mở một chiến dịch mới nhằm giải phóng Thành phố Thiêng, trong khi đồng thời phát triển khát khao thứ hai về những kim loại quý giá, gia vị và đá quý đầy rẫy và rẻ rúng ở châu Á*. Ông kết luận rằng chỉ cần có được cách tiếp cận dễ hơn tới châu Á, họ có thể dễ dàng tài trợ cho một cuộc viễn chinh để giải phóng Jerusalem*. Vấn đề là sống ở bán đảo Iberia khiến ông ở sai phía của Địa Trung Hải và khiến ý tưởng vĩ đại của ông chỉ là một ảo tưởng hoang đường*.

Có lẽ, chỉ là có lẽ, vẫn còn hy vọng. Rốt cuộc đã có những tiếng nói từ các nhà thiên văn và họa đồ như Paolo Toscanelli ở Florence, người đã lập luận rằng có thể tìm được đường tới châu Á bằng cách đi về hướng tây từ phía kia của châu Âu. Sau một cuộc đấu tranh kỳ vĩ để thuyết phục những người khác chia sẻ quan điểm gần như là liều lĩnh và xuẩn ngốc của ông, kế hoạch của Christopher Colon cuối cùng cũng thành hình. Thư từ chào hỏi Đại Hãn đã được chuẩn bị - với chỗ trống để điền vào tên chính xác của ông ta khi đã biết chắc; ông ta sẽ là một đồng minh để lấy lại Jerusalem. Các phiên dịch viên được chiêu mộ để có thể giao tiếp với nhà lãnh đạo Mông Cổ và những người đại diện của ông. Các chuyên gia được thuê, những người biết tiếng Hebrew, Chaldean (có họ hàng với tiếng Aramaic của Jesus và các tông đồ) và Ả Rập, ngôn ngữ được cho là nhiều khả năng hữu ích nhất khi trao đổi với vị Hãn và triều đình của ông. Như một học giả ghi nhận, tinh thần chống Hồi giáo gia tăng ở châu Âu có nghĩa rằng: Đúng lúc tiếng Ả Rập bị chê bai và bị luật pháp cấm đoán ở Cựu Thế giới, nó lại cũng được coi là cách tốt nhất để giao tiếp khi Tây Âu cuối cùng đã kết nối với vùng Viễn Đông*.

Ba chiếc tàu lên đường từ Palos de Frontera ở miền Nam Tây Ban Nha vào ngày 3-8-1492, không đầy một tháng trước ngày tận thế theo tính toán ở Nga. Vào lúc ông giương buồm và lên đường vào nơi không biết trước, Colon - quen thuộc hơn dưới cái tên Christopher Columbus - không hề nhận ra rằng ông sắp sửa làm một điều ấn tượng: Ông chuẩn bị chuyển trọng tâm của châu Âu từ đông sang tây.

Khi một hải đội nhỏ khác dưới sự chỉ huy của Vasco da Gama rời Lisbon năm năm sau đó trong một hành trình khám phá dài khác, vòng qua cực nam châu Phi để tới Ấn Độ Dương, những mảnh cuối cùng cần thiết để châu Âu chuyển mình đã được ghép lại đúng chỗ. Bỗng nhiên, châu lục này không còn là trạm cuối, điểm sau cùng của hàng loạt Những Con đường Tơ lụa nữa; nó sắp sửa trở thành trung tâm của thế giới.

11 Con đường
của vàng ròng

Thế giới đã thay đổi vào cuối thế kỷ mười lăm. Không có tận thế, không có khải huyền, như Columbus và những người khác đã sợ hãi - ít ra thì không tới mức như châu Âu đã lo lắng. Hàng loạt những cuộc thám hiểm đường dài xuất phát từ Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã lần đầu tiên kết nối châu Mỹ với châu Phi, châu Âu và cuối cùng là châu Á. Trong quá trình đó, những tuyến đường thương mại mới được hình thành, và trong một số trường hợp, các mạng lưới hiện hữu được mở rộng, trong những trường hợp khác thì được thay thế. Các tư tưởng, hàng hóa và con người bắt đầu di chuyển xa hơn và nhanh hơn bất kỳ thời điểm nào trong lịch sử loài người - và với khối lượng chưa từng thấy.

Bình minh mới đưa châu Âu vào vị thế trung tâm, bao bọc châu lục này trong ánh sáng hoàng kim và ban phước lành cho nó với một loạt những thời đại hoàng kim. Tuy nhiên, sự vươn lên của châu Âu đã mang tới những đau khổ kinh khủng cho những vùng đất mới được khám phá. Có một cái giá phải trả cho những nhà thờ chánh tòa lộng lẫy, nghệ thuật đầy hào quang và sự gia tăng tiêu chuẩn sống bùng nở từ thế kỷ 16 trở đi. Cái giá đó do những dân cư sống bên kia đại dương phải trả: Dân châu Âu không chỉ khám phá thế giới mới mà còn thống trị thế giới đó. Họ làm thế nhờ vào những tiến bộ liên tục trong công nghệ quân sự và hải quân, mang tới lợi thế không thể đánh bại so với những khối dân chúng mà họ sẽ tiếp xúc. Thời đại của đế quốc và sự vươn lên của phương Tây được xây dựng trên năng lực tạo ra bạo lực ở quy mô lớn. Vào thời Khai sáng và thời đại Duy lý, sự tiến bộ hướng tới nền dân chủ, quyền công dân và quyền con người, không phải là kết quả của một chuỗi kết nối vô hình suốt từ Athens cổ đại hay là bản chất tự nhiên của những sự kiện tại châu Âu; chúng là thành quả của thành công chính trị, quân sự và kinh tế ở những châu lục xa xôi.

Điều này có vẻ ít khả năng xảy ra khi Columbus giương buồm đi vào nơi chưa được biết vào năm 1492. Đọc nhật ký hải trình của ông trong thế kỷ 21, sự phấn khích và sợ hãi, lạc quan và lo lắng vẫn tràn ra từ đó. Chắc chắn là ông nghĩ mình lên đường để tìm vị Đại Hãn - và tìm kiếm cho mình một vai trò trong cuộc giải phóng Jerusalem - ông biết rằng rất có khả năng hành trình đó sẽ kết thúc bằng cái chết và tai họa. Ông đang đi về phương Đông, ông viết, “không phải theo con đường thông thường, mà theo hướng tây, con đường mà chúng tôi không biết chắc có ai từng đi hay chưa”*.

Dẫu vậy, đã có một số tiền lệ trong cuộc thám hiểm tham vọng này. Columbus và thủy thủ đoàn của ông thuộc về một thời kỳ khám phá kéo dài và thành công, đã chứng kiến những vùng đất mới trên thế giới ở châu Phi và Đông Đại Tây Dương mở ra cho những cường quốc Thiên Chúa giáo ở bán đảo Iberia. Điều này được thúc đẩy một phần nhờ những nỗ lực tiếp cận các thị trường vàng ở Tây Phi. Của cải từ các mỏ trong vùng này đã trở thành huyền thoại, một vùng mà những tác giả Hồi giáo thời kỳ đầu đơn giản gọi là “vùng đất vàng”. Một số tác giả nhận xét rằng “vàng mọc lên trên cát và được nhặt lúc Mặt trời lên”. Những người khác nghĩ rằng nước ở đó có các tính năng ma thuật làm vàng thỏi mọc lên trong bóng đêm*. Sản xuất vàng rất dồi dào và tác động kinh tế là rất lớn: Phân tích hóa chất cho thấy những đồng tiền xu đẹp nổi tiếng của Ai Cập Hồi giáo được làm từ vàng Tây Phi, vận chuyển qua những tuyến đường thương mại xuyên Sahara*.

Phần lớn trao đổi thương mại từ cuối thời cổ đại trở đi do những thương nhân Wangara kiểm soát*. Gốc gác ở Mali, những thành viên bộ lạc này đóng vai trò rất giống những thương nhân Sogdia ở châu Á, họ đi qua những địa hình khó khăn và lập nên những điểm dọc theo các tuyến đường nguy hiểm khắp sa mạc nhằm giúp họ giao thương ở khoảng cách xa. Lưu thông thương mại kiểu này dẫn tới sự nổi lên của một mạng lưới các ốc đảo và cơ sở thương mại, và theo thời gian đã phát triển thành các thành phố phát đạt như Djenne, Gao và Timbuktu, vốn trở thành nơi đặt các cung điện hoàng gia và thánh đường lộng lẫy, được bảo vệ bằng những bức tường gạch nung tuyệt đẹp*.

Tới đầu thế kỷ 14, riêng Timbuktu không chỉ là một trung tâm thương mại quan trọng mà còn là một trung tâm của các học giả, nhạc sĩ, nghệ sĩ và sinh viên tụ tập quanh các thánh đường Sankore, Djinguereber và Sīdī Yaḥyā, những ngọn hải đăng của hành trình tri thức và là quê hương của vô số các bản thảo viết tay được thu thập từ khắp châu Phi*.

Không có gì ngạc nhiên, vùng này thu hút sự chú ý từ cách đó hàng nghìn dặm. Cairo đã trầm trồ ngưỡng mộ khi Mansa Musa - hay Musa, vua của các vị vua của Đế quốc Mali - “một người sùng tín và công bình” chưa từng thấy trong lịch sử, đi qua thành phố vào thế kỷ 14 trên đường hành hương tới Mecca, đi theo là một đoàn tùy tùng khổng lồ mang một lượng vàng cực lớn để làm quà tặng. Trong chuyến thăm của ông ở thành phố, tiền bạc được chi xài tại các khu chợ nhiều tới mức một đợt suy thoái mini đã nổ ra khắp lòng chảo Địa Trung Hải và Trung Đông khi giá vàng bạc nén có vẻ đã giảm sâu dưới áp lực của một dòng tư bản mới quá lớn*.

Các tác giả và nhà du hành từ những đất nước xa xôi coi nhiệm vụ của họ là phải ghi chép cẩn thận thế phổ hoàng gia của những vị Vua Mali, và ghi lại các buổi lễ của triều đình ở Timbuktu. Nhà du hành vĩ đại người Bắc Phi Ibn Baṭṭūṭa chẳng hạn, đã băng qua sa mạc Sahara để tự ông có thể nhìn thấy thành phố và gặp vị vua tôn kính Mansa Musa. Nhà cai trị sẽ ra khỏi cung điện của ông, đội một chiếc vương miện bằng vàng và khoác áo choàng làm từ thứ vải đỏ đẹp nhất, các nhạc công ở đằng sau ông chơi những nhạc cụ dây bằng vàng và bạc. Sau đó ông sẽ ngồi xuống một chiếc ngai được trang trí ngoạn mục - ở trên có một con chim bằng vàng kích thước bằng một con ó - để nghe tin tức trong ngày từ khắp đế quốc của ông. Với của cải choáng ngợp trong tay nhà vua, Ibn Baṭṭūṭa thấy khó mà giấu được nỗi thất vọng vì những quà tặng Mansa Musa ban ra không mấy hậu hĩ - ít ra là cho ông. “Ông ấy là một ông vua keo kiệt”, Baṭṭūṭa viết, “không phải một người mà ta có thể trông đợi một món quà hậu hĩ”*.

Sự quan tâm của châu Âu Thiên Chúa giáo cũng được khơi gợi bởi những câu chuyện về sự giàu có huyền thoại theo sau số vàng đã được mua bán ở Ai Cập và dọc theo bờ biển Bắc Phi, ở những thành phố như Tunis, Ceuta và Bougie, vốn trong hàng thế kỷ đã là nơi trú ngụ cho những thương nhân từ Pisa, Amalfi và trên hết là Genoa, những người mua bán chủ yếu vàng châu Phi ở Địa Trung Hải*. Bất chấp những tiếp xúc thương mại đó, châu Âu không hiểu mấy về cách thức vàng tới được những thành phố ven biển, hay những mạng lưới phức tạp mang ngà voi, thạch anh, da thú và mai rùa từ những nơi xa xôi như Limpopo phía trên bờ biển Swahili vào nội địa châu Phi, cũng như tới Hồng Hải, vịnh Ba Tư và Ấn Độ Dương. Theo quan điểm từ châu Âu, vùng Sahara là một tấm chăn phủ kín phần còn lại của châu lục trong bí ẩn: Không có cách nào biết được chuyện gì xảy ra ở bên kia dải bờ biển hẹp, phì nhiêu thuộc Bắc Phi*.

Mặt khác, chắc chắn có một nhận thức là đất đai ở bên ngoài sa mạc là những vùng hết sức giàu có. Điều này được thể hiện rành mạch trong tấm bản đồ nổi tiếng Catalan Atlas, một bản đồ do Pedro IV của Aragon thuê vẽ vào cuối thế kỷ 14, mô tả một nhà cai trị da đen, thường được cho là Mansa Musa, ăn mặc kiểu phương Tây và cầm một thỏi vàng lớn trong tay cùng ghi chú nói lên mức độ giàu có của ông: “Vàng ở đất nước ông dồi dào tới mức”, tấm bản đồ viết, “ông ấy là vị vua giàu nhất và sang trọng nhất trong vùng đất đó”*.

Tuy nhiên, trong một thời gian dài, việc tìm kiếm sự tiếp cận trực tiếp với vàng và những kho báu ở Tây Phi vẫn không kết quả; bờ biển cằn cỗi của vùng đất nay là miền Nam Morocco và Mauritania không gợi ra mấy động lực và còn ít phần thưởng hơn nữa, và có vẻ như chẳng ích gì nếu đi xa hơn hàng trăm dặm nữa về phía nam vào sa mạc dữ tợn và không người ở, tới vùng đất không ai biết đến. Rồi vào thế kỷ 15, từ từ, thế giới bắt đầu mở ra.

Những đoàn thám hiểm tiến vào Đông Đại Tây Dương và dọc theo bờ biển châu Phi đã dẫn tới việc khám phá ra hàng loạt nhóm đảo, bao gồm các quần đảo Canary, Madeira và Azores. Cùng với việc tăng khả năng thám hiểm xa hơn, tự thân chúng cũng trở thành những ốc đảo nhiều lợi ích nhờ vào khí hậu và đất đai màu mỡ, khiến chúng hoàn toàn thích hợp với các loại cây trồng như mía, vốn sẽ sớm được xuất khẩu không chỉ tới Bristol và Flanders mà tới tận Hắc Hải. Vào lúc Columbus khởi hành, riêng Madeira đã sản xuất ra hơn 1,3 triệu ký đường mỗi năm - dù với cái giá mà một học giả đã mô tả là “thuốc hủy diệt sinh thái” của đầu thời hiện đại, khi những cánh rừng bị phá sạch và các loài động vật không phải bản địa như thỏ và chuột sinh sôi nảy nở nhiều tới mức chúng bị coi là một kiểu trừng phạt từ cõi trên*.

Mặc dù những nhà cai trị đầy tham vọng của Castile, những người đã dần củng cố quyền lực trên phần lớn bán đảo Iberia, để mắt tới việc mở rộng sang Tân Thế giới, chính người Bồ Đào Nha đã có bước tiến đầu tiên*. Kể từ thế kỷ 13, Bồ Đào Nha đã tích cực xây dựng những tuyến đường thương mại để kết nối Bắc và Nam châu Âu với các thị trường châu Phi. Dưới triều Vua Dinis (cai trị 1279-1325), những tàu vận tải lớn thường xuyên được cử tới “Flanders, England, Normandy, đảo Anh và La Rochelle” cũng như tới “Seville và những vùng khác” thuộc Địa Trung Hải, chất đầy hàng hóa từ Bắc Phi Hồi giáo và những nơi khác*.

Giờ đây, khi mà tham vọng của Bồ Đào Nha bắt đầu tăng lên, sức mạnh của họ cũng thế. Đầu tiên, Genoa bị loại ra khỏi việc buôn bán vàng; rồi vào năm 1415, sau nhiều năm hoạch định, Ceuta, một thành phố Hồi giáo trên bờ biển Bắc Phi, bị chiếm đóng. Đó chỉ là một tuyên bố về tham vọng của Bồ Đào Nha, vì thành phố không có nhiều giá trị chiến lược hay kinh tế. Thật ra nếu có là gì, thì đó là một bước đi phản tác dụng bởi chi phí là rất lớn, làm đảo lộn các quan hệ thương mại lâu đời và chọc giận dân chúng địa phương vì những cử chỉ mạnh tay như tổ chức thánh lễ Thiên Chúa giáo trong thánh đường Hồi giáo lớn của thành phố, nơi đã bị biến thành một nhà thờ Thiên Chúa*.

Chân dung Christopher Columbus

Christopher Columbus giải thích với thổ dân Jamaica về hiện tượng nguyệt thực, 1504.
Tranh được in trong cuốn The Romance of Spanish History with Illustrations của John Stevens Cabot Abbott, ấn bản 1869.

Sự phô diễn mang tính gây hấn này là một phần của sự thù địch lớn hơn nhắm vào đạo Hồi, vốn đang lớn mạnh khắp bán đảo Iberia lúc bấy giờ. Khi Henry Nhà hàng hải, con trai của Vua Bồ Đào Nha, viết cho Giáo hoàng vào năm 1454 đòi độc quyền hàng hải trên Đại Tây Dương, ông đã nói động cơ của ông là tới được “chỗ những người Ấn Độ, những người mà người ta nói rằng thờ phụng tên của Christ, để chúng tôi có thể… thuyết phục họ hỗ trợ những người Thiên Chúa giáo chống lại bọn Saracen”*.

Những tham vọng to tát như thế không phải là toàn bộ câu chuyện, do yêu cầu hợp pháp hóa sự bành trướng của Bồ Đào Nha cũng như ngăn cản các địch thủ châu Âu khác trong việc dẫn dắt cuộc tấn công vào thế giới Hồi giáo. Thật ra sự đột phá may mắn của Bồ Đào Nha tới không phải từ việc khơi lên mối bất hòa với các thương nhân Hồi giáo và làm gián đoạn các thị trường truyền thống, mà từ việc tìm ra những thị trường mới. Nhóm đảo ở Đông Đại Tây Dương có tầm quan trọng đặc biệt. Đây là nơi tạo cơ sở cho việc khám phá, là các hải cảng và chỗ trú chân có thể đóng vai trò căn cứ cung cấp nhu yếu phẩm, nước ngọt và giúp những con tàu đi được xa hơn khỏi quê nhà với sự an toàn lớn hơn.

Từ giữa thế kỷ 15, các thuộc địa được đưa người tới định cư như là một phần nỗ lực có tính toán nhằm mở rộng vòi bạch tuộc của Bồ Đào Nha và thiết lập sự kiểm soát với các tuyến đường biển quan trọng nhất. Arguim, ngay ngoài khơi bờ biển phía tây của vùng mà nay là Mauritania, và rồi Sao Jorge da Mina bên bờ Đại Tây Dương thuộc vùng nay là Ghana, được xây dựng thành những pháo đài đồng thời có các cơ sở kho bãi lớn*. Các căn cứ này được thiết kế để tạo điều kiện cho việc lên danh mục chính xác các hàng hóa nhập khẩu, điều rất quan trọng với triều đình Bồ Đào Nha, vốn khăng khăng là thương mại với châu Phi từ giữa thế kỷ 15 trở đi là độc quyền của hoàng gia nước này*. Một cơ cấu hành chính được thiết lập ngay từ đầu, cơ cấu này chính thức quy định mỗi điểm mới nhất trong mạng lưới hàng hải đang được mở rộng của Bồ Đào Nha sẽ được điều hành ra sao. Khi có những phát hiện mới, như quần đảo Cape Verde vào những năm 1450, đã có sẵn một hình mẫu thử-sai để áp dụng ngay*.

Những người Castile không ngồi yên khi tất cả chuyện này xảy ra; họ cố gắng giảm bớt sự kiểm soát của Bồ Đào Nha với những điểm mới thành lập dọc theo chuỗi căn cứ về phương Nam, sử dụng vũ lực trực tiếp chống lại những chiếc tàu mang cờ của địch thủ. Căng thẳng được dàn xếp qua Hiệp ước Alcacovas vào năm 1479, một mặt trao cho Castile quyền kiểm soát quần đảo Canary, mặt khác nhường quyền với các nhóm đảo khác cũng như quyền kiểm soát thương mại với Tây Phi cho Bồ Đào Nha*.

Tuy nhiên, không phải là chính trị ở cấp cao, những ban phát từ giáo hoàng hay sự cạnh tranh của hoàng gia với việc sở hữu các vùng lãnh thổ mới đã mở ra châu Phi và làm biến đổi vận mệnh của Tây Âu. Đột phá thực sự tới khi thuyền trưởng những con tàu chuyên làm ăn nhận ra rằng ngoài việc buôn bán dầu, da động vật và tìm cơ hội để mua vàng, có những cơ hội dễ dàng hơn và tốt hơn. Như đã được chứng minh trong nhiều trường hợp trước đó trong lịch sử châu Âu, tiền dễ kiếm nhất là từ việc buôn người.

Buôn bán nô lệ ở châu Phi bùng nổ vào thế kỷ 15: Nó tỏ ra cực kỳ béo bở ngay từ đầu. Có nhu cầu lớn về nhân lực để làm việc trong các nông trại và đồn điền ở Bồ Đào Nha - với số nô lệ đưa về nhiều tới mức vị hoàng thái tử đã tài trợ cho những cuộc thám hiểm đầu tiên được so sánh với không phải ai khác, mà là Alexander Đại đế, vì đã xây dựng nên một thời đại mới cho đế quốc. Không lâu sau đó, nhà của những người giàu được mô tả là “chật ních những nô lệ đàn ông và đàn bà”, cho phép những người chủ của họ bỏ vốn vào nơi khác và còn trở nên giàu có hơn nữa*.

Ít người thấy có gì đáng khinh về đạo đức trong việc bắt những người được đưa về từ Tây Phi làm nô lệ, ngay cả khi một số nguồn tư liệu cho thấy sự cảm thông. Một người chép sử biên niên Bồ Đào Nha ghi lại những lời than vãn, khóc thương và nước mắt của một nhóm dân châu Phi đã bị bắt trong một cuộc tấn công bờ biển phía tây và được đưa trở lại Lagos vào năm 1444. Khi những người bị bắt biết rằng họ sắp bị “tách những người cha ra khỏi con trai, những người chồng khỏi vợ, anh em chia nhau ra”, thì nỗi đau buồn thêm lớn - ngay cả với những ai chứng kiến: “trái tim nào, dù cứng rắn tới đâu, lại không bị xé tan bởi cảm giác thương xót khi thấy những người này?”, người chứng kiến viết*.

Phản ứng như vậy là hiếm gặp, khi cả người mua lẫn kẻ bán chẳng nghĩ gì tới người bị bán. Hoàng gia cũng thế, họ coi nô lệ không chỉ là nguồn nhân lực tăng thêm, mà còn là nguồn thu nhập qua quinto - thứ thuế ngũ phân đánh lên lợi nhuận từ doanh thu thương mại với châu Phi - với bởi thế, số nô lệ được đưa về và bán càng nhiều càng tốt*. Và ngay cả người ghi chép biên niên tuyên bố đã xúc động vì những gì ông thấy ở bến tàu tại Lagos cũng không lấy làm phiền lòng khi hai năm sau đó, ông tham gia một cuộc tập kích bắt người làm nô lệ, trong đó một phụ nữ và đứa con trai hai tuổi của bà đang nhặt sò trên một bãi biển thì bị bắt cùng một cô gái 14 tuổi, cô này đã chống cự quyết liệt tới mức phải cần ba người đàn ông mới đưa được cô lên tàu. Ít ra, tay ghi chép biên niên nói một cách thản nhiên, cô ta “có vẻ ngoài dễ chịu với một dân Guinea”*. Đàn ông, phụ nữ và trẻ em sẽ thường xuyên bị gom lại trong những cuộc tập kích giống như các cuộc đi săn thú. Một số người xin vị hoàng thái tử giấy phép để trang bị cho nhiều chiếc tàu và đi thành đoàn. Ông không chỉ chấp thuận, mà ông còn “ngay lập tức ra lệnh… làm những cờ hiệu với cây thập giá của Hội Thánh Jesus Christ” - mỗi tàu một cái. Buôn người như thế là hợp tác với hoàng gia và với Chúa*.

Không phải ai ở châu Âu cũng ấn tượng với tất cả những tiền bạc mới mẻ này. Một vị khách từ Ba Lan vào cuối thế kỷ 15 kinh hoảng trước sự thiếu duyên dáng, tinh tế và ý nhị của những cư dân đất nước đó. Đàn ông Bồ Đào Nha, ông viết, “lỗ mãng, nghèo nàn, tính tình xấu xa và ngu dốt dù giả vờ thông minh”. Với phụ nữ, “ít có người đẹp; hầu hết nhìn giống như đàn ông, dù nói chung họ có những đôi mắt đen đáng yêu”. Họ cũng có bộ mông rất ngoạn mục, ông bổ sung, “đầy đặn tới mức tôi sẽ thành thật nói rằng trong cả thế giới này không có thứ gì đẹp thế”. Dẫu vậy, sòng phẳng mà nói thì phụ nữ cũng dâm dật, tham lam, thất thường, xấu tính và phóng đãng*.

Dù buôn bán nô lệ đã có ảnh hưởng đáng kể lên nền kinh tế nội địa Bồ Đào Nha, vai trò của nó trong việc thám hiểm và khám phá bờ biển dài của châu Phi vào thế kỷ 15 còn quan trọng hơn nhiều. Những chiếc tàu Bồ Đào Nha liên tục hướng về phương Nam để tìm kiếm con mồi, hết lần này tới lần khác thấy rằng họ đi càng xa, những khu dân cư càng tỏ ra kém cỏi trong việc phòng thủ. Những người già cả và trưởng làng tò mò ở các ngôi làng đi ra để gặp những người tới từ châu Âu thường bị giết ngay tại chỗ, những khiên và giáo của họ được mang về như chiến lợi phẩm cho nhà vua và thái tử*.

Được thúc đẩy tiến lên để tìm kiếm sự giàu có và những con mồi dễ dàng, các nhà thám hiểm càng tiến xa nữa dọc theo bờ biển châu Phi vào 25 năm cuối thế kỷ 15. Ngoài những cuộc thám hiểm bắt nô lệ, các con tàu còn mang theo những sứ thần của Vua João II của Bồ Đào Nha, người rất háo hức xây dựng những mối quan hệ gần gũi với các nhà cai trị địa phương quyền lực nhằm bảo vệ vị thế của đất nước ông chống lại người Tây Ban Nha. Một đại diện như thế không phải ai khác mà chính là Christopher Columbus, vốn sẽ sớm sử dụng những kinh nghiệm của ông để tính toán xem cần những gì để cung cấp, tạo điều kiện và duy trì các chuyến hải trình đường dài. Ông cũng cố gắng sử dụng thông tin mới về độ dài của bờ biển châu Phi để ước tính kích thước Trái đất, chuẩn bị cho hành trình nhiều tham vọng của chính ông trong tương lai*.

Những nhà thám hiểm khác thì sống ở thì hiện tại. Vào những năm 1480, Diogo Cao đã phát hiện ra cửa sông Congo, mở đường cho sự trao đổi chính thức các sứ đoàn với vị vua hùng mạnh của vùng này, người đã chấp nhận rửa tội. Điều này khiến người Bồ Đào Nga vui mừng, và họ đã dùng điều đó để đánh bóng uy tín của họ với giáo hoàng ở Rome, nhất là khi Vua Kongo tiến hành chiến tranh với kẻ thù của ông, ông mang theo một lá cờ của giáo hoàng có hình thập giá*. Vào năm 1488, nhà thám hiểm Bartolomeu Dias đã đi tới mũi cực nam của châu lục; ông đặt tên cho nó là mũi Bão Tố, rồi trở về nhà sau một hành trình cực kỳ hung hiểm.

Bồ Đào Nha bảo vệ sự bành trướng của họ rất quyết liệt, tới mức khi Columbus tiếp cận João II vào khoảng cuối năm 1484 để xin kinh phí cho cuộc thám hiểm đưa ông về phía tây ngang qua Đại Tây Dương, đề nghị của ông bị từ chối. Dù sự quan tâm của Vua Bồ Đào Nha đủ để “cử một thuyền buồm nhỏ bí mật cố làm điều [Columbus] đã đề nghị”, nhưng thực tế là ngay cả những phát hiện đầy kịch tính của Dias không được theo đuổi tiếp cho thấy mối bận tâm chủ yếu của Bồ Đào Nha là củng cố sự bành trướng ở những vùng thuộc Tân Thế giới mà họ vừa tiếp xúc gần đây, thay vì mở rộng ra xa hơn nữa*.

Chuyện này thay đổi khi Columbus cuối cùng có được sự tài trợ ông muốn từ Ferdinand và Isabella, những nhà cai trị của Castile và Aragon, và ra khơi vào năm 1492. Tin tức về những phát hiện của ông bên kia Đại Tây Dương khiến châu Âu cuồng điên vì phấn khích. Những vùng đất mới, những quần đảo mới vốn thuộc về “Ấn Độ ở bên kia sông Hằng đã được phát hiện”, ông tuyên bố tự tin trong một lá thư gửi cho Ferdinand và Isabella trên đường trở về Tây Ban Nha. Những lãnh thổ mới này “màu mỡ không giới hạn… không nơi nào sánh được”; gia vị mọc với số lượng lớn đến mức không tính xuể; có những “mỏ vàng lớn và các kim loại khác” chờ được khai thác, cũng như thương mại rộng mở sẽ được thực hiện “với đại lục… thuộc về vị Đại Hãn”. Bông, nhũ hương, trầm hương, đại hoàng, gia vị, nô lệ và “hàng nghìn thứ giá trị khác” đều có thể tìm thấy nhiều vô kể*.

Thực tế là Columbus bối rối và lấy làm khó hiểu trước những gì ông thấy. Ở một nơi mà ông trông đợi gặp những người có văn hóa cao, ông lại gặp dân chúng bản địa trần truồng và trong mắt ông, có vẻ bán khai một cách sửng sốt. Trong khi họ có “hình thể đẹp, với cơ thể mạnh mẽ và khuôn mặt dễ nhìn”, ông lưu ý, họ cũng cả tin, vui mừng vì những món quà như mũ đỏ, chuỗi tràng hạt và thậm chí là những mảnh thủy tinh và gốm vỡ. Họ chẳng biết gì về vũ khí, cầm gươm ở cạnh bén khi nhận, tự làm mình đứt tay “vì ngu dốt”*.

Xét một số mặt, điều này có vẻ là tin tốt: những người ông đã gặp “rất dịu dàng và không biết làm chuyện độc ác”, ông nhận xét; họ “biết rằng có Chúa trên trời và tin rằng chúng ta từ thiên đường xuống; và họ nói theo rất nhanh những lời cầu nguyện mà chúng tôi bảo họ lặp lại và họ làm dấu thánh giá”. Việc “rất nhiều dân tộc ở đây” sẽ được cải đạo “sang Đức tin Thiêng liêng của chúng ta” chỉ còn là vấn đề thời gian*.

Thật ra, lá thư kể lại một cách vênh váo những phát hiện khác thường của ông - các bản sao của nó được phát tán nhanh tới mức chúng được phân phát tại Basel, Paris, Antwerp và Rome gần như trước khi Columbus cùng các thủy thủ của ông về tới vùng biển quê nhà - là một tác phẩm bậc thầy về nghệ thuật hắc ám, không gì khác hơn điều mà một số sử gia gọi là “một mớ những điều phóng đại, hiểu sai và dối trá trơ trẽn”*. Ông đã không tìm thấy những mỏ vàng, trong khi cây cối được xác định là quế, đại hoàng và lô hội chẳng hề có. Cũng chẳng có lấy dấu hiệu dù là xa xôi nhất của vị Đại Hãn. Tuyên bố rằng của cải ở đó nhiều tới mức đủ trả cho 5.000 kỵ binh và 50.000 bộ binh trong bảy năm và bởi thế sẽ giúp lấy lại Jerusalem chỉ là một sự lừa gạt trơ trẽn*.

Đó là một mô thức tiếp diễn khi Columbus thực hiện những chuyến hải trình xa hơn ngang Đại Tây Dương. Ông một lần nữa đảm bảo với những người bảo trợ của ông là Ferdinand và Isabella rằng ông đã tìm ra những mỏ vàng, đổ cho bệnh tật và những vấn đề hậu cần khiến ông không thể mang về bằng chứng rõ ràng hơn, thay vì thế ông gửi đi những con vẹt, những kẻ ăn thịt người và những đàn ông bị hoạn để cố gắng che giấu sự thật. Cũng như ông chắc chắn rằng ông đã tới gần Nhật Bản trong chuyến thám hiểm thứ nhất, lần này ông báo cáo với sự tự tin tuyệt đối rằng ông đã ở gần những mỏ của Ophir, vốn là nơi sản xuất vàng để xây nên đền Solomon, sau khi tìm thấy một lượng vàng cực lớn trên đảo Hispaniola. Sau này ông tuyên bố ông đã phát hiện ra chính cánh cửa dẫn tới thiên đường khi ông thực ra là tới cửa sông Orinoco*.

Một số người của Columbus nổi giận vì cách ông quản lý một cách ám ảnh mọi chi tiết của những chuyến thám hiểm, bởi sự keo kiệt của ông khi phân phát nhu yếu phẩm và bởi việc ông dễ nổi nóng khi có người bất đồng với ông. Họ đã trở lại châu Âu với những tin tức dội nước lạnh lên các báo cáo của viên đô đốc, thẳng thắn mà nói thì những báo cáo này đằng nào cũng đáng chán vì sự lạc quan bất khả của nó. Băng qua Đại Tây Dương là một trò hề, Pedro Margarit, một nhà thám hiểm người Tây Ban Nha, và Bernardo Buyl, một tu sĩ truyền giáo, nói với các nhà cai trị Tây Ban Nha: Chẳng có vàng và họ không tìm thấy gì để mang về ngoài những tên da đỏ trần truồng, đám chim lòe loẹt và một ít nữ trang rẻ tiền; chi phí cho các cuộc thám hiểm sẽ không bao giờ thu hồi được*. Thất bại thảm hại trong việc tìm kho báu có lẽ là một lý do khiến sự chú ý chuyển từ của cải vật chất sang sự lạ lùng của những vùng đất mới. Những ghi chép về các vùng đất mới được phát hiện viết vào cuối thế kỷ 15 và đầu thế kỷ 16 ngày càng tập trung vào những hành vi tình dục khác thường, quan hệ ở nơi công cộng và kê gian*.

Nhưng rồi vận hội thay đổi. Tới năm 1498, khi thám hiểm bán đảo Paria thuộc vùng nay là miền Bắc Venezuela, Columbus gặp dân địa phương đeo những chuỗi ngọc trai quanh cổ và không lâu sau đó phát hiện ra một loạt những hòn đảo với các bãi trai nhiều vô kể. Những nhà thám hiểm vội vàng chất đầy tàu những phần thưởng đó. Các ghi chép đương thời ghi lại việc những bao tải chất đầy ngọc trai, “một số hạt lớn như hạt phỉ, rất trong và đẹp”, được đưa trở lại Tây Ban Nha ra sao, tạo ra những gia tài cho các thuyền trưởng và thủy thủ đoàn đã mang chúng về*. Cảm giác phấn khích tăng thêm bởi những câu chuyện về lượng ngọc trai chờ được thu thập, kích cỡ rất lớn của chúng và trên hết là tin tức về cái giá mà dân bản xứ bán chúng - điều này nhanh chóng được phóng đại khi các tin đồn lan khắp châu Âu. Một câu chuyện như thế, có vẻ là của Amerigo Vespucci nhưng đã được thêu dệt hết sức hoặc nhiều khả năng là ngụy tạo, kể về việc nhà thám hiểm người Ý đã có thể kiếm được “một trăm mười chín mark ngọc trai” (gần 30 kg), mà phải đổi “chẳng gì khác ngoài mấy cái chuông, gương, tràng hạt thủy tinh và lá đồng. Một [người bản xứ] đã đổi tất cả những ngọc trai anh ta có lấy một cái chuông”*.

Một số viên ngọc trai lớn tới mức riêng chúng cũng đủ tạo nên danh tiếng - chẳng hạn như viên “La Peregrina” (“ngọc trai Người hành hương”), cho tới giờ vẫn là một trong những viên ngọc trai lớn nhất từng được tìm thấy, và một viên khác có tên tương tự, “La Pelegrina”, nổi tiếng vì chất lượng không gì sánh được của nó. Cả hai có những vị trí tự hào trong các kho báu hoàng gia và đế quốc ở châu Âu trong hàng thế kỷ, được mô tả trong những bức chân dung của các nhà quân chủ do Velazquez vẽ, và gần đây hơn, là tâm điểm của những bộ sưu tập hiện đại huyền thoại, chẳng hạn như bộ sưu tập của Elizabeth Taylor.

Cơn bùng nổ ngọc trai tiếp nối bằng việc phát hiện ra vàng và bạc khi những cuộc thăm dò của Tây Ban Nha ở Trung và Nam Mỹ đưa họ tiếp xúc với những xã hội tinh vi và phức tạp như của người Aztec và không lâu sau đó là người Inca. Không thể tránh khỏi, thám hiểm trở thành chinh phạt. Columbus ghi nhận trong chuyến thám hiểm đầu tiên của ông rằng người châu Âu có lợi thế lớn về công nghệ so với những người mà ông đã tiếp xúc. “Những người Ấn Độ”, ông đã gọi họ sai như thế, “không có vũ khí và đều trần truồng, không có kỹ năng gì về vũ khí và hèn nhát tới mức một nghìn người không chống nổi ba người”*. Họ chứng kiến với sự trầm trồ trong một buổi tiệc khi Columbus cho họ thấy sự chính xác của một cây nỏ Thổ Nhĩ Kỳ, và rồi cho họ thấy sức mạnh của pháo nhỏ Lombard và một khẩu spingard - loại súng nặng có thể bắn xuyên giáp. Những kẻ mới tới có thể ngưỡng mộ tính nết hiền hòa và ngây thơ của những người họ gặp, nhưng họ cũng tự hào về những công cụ chết chóc của họ, vốn đã tiến hóa từ nhiều thế kỷ chiến đấu gần như không ngừng chống lại người Hồi giáo và các vương quốc Thiên Chúa giáo láng giềng ở châu Âu*.

Columbus đã khuyến cáo về sự thụ động và ngây thơ của những người ông gặp trong chuyến vượt đại dương thứ nhất của ông. “Có thể ra lệnh và yêu cầu họ làm việc, trồng cấy và làm mọi chuyện khác cần thiết, xây nên những thị trấn và dạy họ phong tục của chúng ta”, ông viết*. Ngay từ đầu, dân địa phương đã được xác định là những nô lệ tiềm tàng. Bạo lực nhanh chóng trở thành tiêu chuẩn. Trên đảo Cuba vào năm 1513, những dân làng tới gặp người Tây Ban Nha mang theo quà là đồ ăn, cá và bánh mì, “tất cả những gì mà họ có”, đều bị thảm sát “dù không hề khiêu khích một chút nào”, theo lời của một người quan sát kinh hãi. Đó chỉ là một trong rất nhiều tội ác. “Tôi đã thấy… sự tàn ác ở mức độ mà không người nào từng thấy hay có thể hy vọng sẽ thấy”, thầy dòng người Tây Ban Nha Bartolomé de las Casas viết về trải nghiệm của ông trong những ngày đầu định cư của dân châu Âu, trong một báo cáo kinh hoàng để thông báo với người ở nhà những gì đã xảy ra ở Tân Thế giới*. Những gì ông thấy mới là bắt đầu, như ông cho biết trong những ghi chép rõ ràng của ông về việc đối xử với “người Ấn Độ” trong cuốn Historia de las Indias.

Dân cư bản địa ở vùng Caribe và châu Mỹ đã bị hủy diệt. Trong vài thập niên ngắn ngủi sau chuyên hải trình đầu tiên của Columbus, số người Taino bản xứ giảm từ nửa triệu xuống còn chỉ hơn 2.000. Điều này một phần là do sự đối xử tàn ác của những kẻ bắt đầu tự gọi họ là những “conquistador” - hay những người chinh phạt - như Hernan Cortes, kẻ tiến hành cuộc thám hiểm đẫm máu để khám phá và chiếm giữ Trung Mỹ đã dẫn tới cái chết của nhà cai trị Aztec, Moctezuma, và sự sụp đổ của Đế chế Aztec. Cortes không từ thủ đoạn nào để làm giàu cho bản thân. “Ta và những người đi cùng ta”, ông đã nói với những người Aztec, “bị bệnh tim và chỉ có thể chữa được bằng vàng”*. Đừng lo, ông hứa hẹn công khai với Moctezuma, “đừng sợ. Chúng ta rất yêu ngài. Hôm nay trái tim của chúng ta là hòa bình”*.

Cortes đã lợi dụng tình thế một cách hoàn hảo - dù những câu chuyện nói, thành công của ông bắt nguồn từ lòng tin của người Aztec rằng ông là hiện thân của thần Quetzalcoatl là những chuyện phát minh sau này*. Lập một liên minh với Xicotencatl, thủ lĩnh Tlaxcalan, người háo hức hưởng lợi từ sự sụp đổ của Aztec, tay thám hiểm Tây Ban Nha bắt đầu làm sụp đổ một nhà nước hết sức tinh vi*. Như đã thành tiêu chuẩn ở những nơi khác thuộc châu Mỹ, dân bản xứ bị khinh thị. Một nhà bình luận viết vào giữa thế kỷ 16, dân bản xứ “là những kẻ hèn nhát và sợ hãi tới mức chỉ thấy chúng ta thôi cũng đã khiến họ hoảng sợ ghê gớm… làm họ bỏ chạy như đám đàn bà đơn giản vì một nhúm người Tây Ban Nha”, về khả năng phán đoán, trí khôn và các đức tính, ông viết, “họ cũng thấp kém như trẻ nít so với người lớn”. Thực ra, ông viết tiếp, họ giống khỉ hơn là người - tức là, khó có thể coi họ là người*.

Bằng sự tàn bạo có thể so sánh với những cuộc xâm lược của Mông Cổ khắp châu Á, Cortes và người của ông đã chiếm đoạt những kho báu của Aztec, cướp bóc “như những con quái vật bé nhỏ… mỗi người đều bị lòng tham hoàn toàn chiếm lấy”, theo một ghi chép được tập hợp vào thế kỷ 16 từ lời kể của các nhân chứng. Những đồ vật tinh tế bị cướp bóc, bao gồm “vòng đeo cổ với những viên ngọc lớn, đồ trang sức với kỹ thuật thủ công tuyệt đẹp, vòng đeo tay, vòng đeo mắt cá chân với những chiếc chuông bằng vàng và vương miện lam ngọc vốn là biểu tượng của nhà cai trị, chỉ dành cho ông ấy sử dụng mà thôi”. Vàng được lột ra từ những tấm khiên, những chiếc giá và nấu thành thỏi; ngọc lục bảo và ngọc thạch bị cướp. “Họ lấy đi tất cả mọi thứ”*.

Như thế còn chưa đủ. Trong một tội ác vào loại tồi tệ nhất của thời tiền hiện đại, giới quý tộc và tăng lữ ở Tenochtitlan, thủ đô của Aztec, bị thảm sát trong một nghi lễ tôn giáo. Lực lượng Tây Ban Nha nhỏ bé trở nên điên loạn, họ chặt tay của những người đánh trống trước khi tấn công vào đám đông bằng giáo và gươm. “Máu… chảy như nước, như nước bùn loãng; mùi máu ngập trong không khí”, khi những người châu Âu đi từng nhà một tìm kiếm các nạn nhân mới*.

Không chỉ vũ lực và những liên minh cơ hội mới làm tan tác dân chúng bản địa. Bệnh tật từ châu Âu tới cũng thế*. Dân số ở Tenochtitlan giảm mạnh do các đợt bùng phạt dịch đậu mùa, mà họ không thể kháng cự và xuất hiện lần đầu vào khoảng năm 1520*. Tiếp đó là nạn đói. Với tỉ lệ tử vong ở phụ nữ đặc biệt cao, sản xuất nông nghiệp, mà họ đảm trách chủ yếu, sụp đổ. Vấn đề trở nên tồi tệ hơn vì khi mọi người chạy trốn bệnh tật, lại càng có ít người để trồng cấy và thu hoạch mùa màng, nên chẳng bao lâu sau, chuỗi cung ứng sụp đổ hoàn toàn. Chết chóc vì bệnh tật và đói trở thành thảm họa*.

Một đợt bùng phát tai họa, có lẽ là bệnh cúm, nhưng nhiều khả năng hơn lại là bệnh đậu mùa, khiến phần lớn dân số người Maya Cakchiquel thuộc Guatemala thiệt mạng vào những năm 1520, mùi hôi thối từ các xác chết thối rữa lưu lại trong không khí nặng nề vào lúc lũ chó và kền kền cắn xé các xác người. Rồi vài năm sau đó, một đại dịch khác nổ ra: lần này là dịch sởi. Những người già ở Tân Thế giới không có một cơ hội nào*.

Những tuyến đường biển tới châu Âu giờ chật ních những chiếc tàu chở nặng từ châu Mỹ. Đây là một mạng lưới mới sánh ngang với những mạng lưới khắp châu Á, cả về khoảng cách và quy mô, và nhanh chóng vượt qua chúng về giá trị: lượng bạc, vàng, đá quý và báu vật gần như khó tưởng tượng nổi được mang qua Đại Tây Dương. Những câu chuyện về sự giàu có của Tân Thế giới được thêu dệt quá tay. Một ghi chép nổi tiếng vào đầu thế kỷ 16 kể về những cục vàng lớn trôi xuống theo triền đồi vào một dòng sông nơi dân địa phương dùng lưới để vớt chúng*.

Không giống những câu chuyện kể trong các báo cáo đầu tiên của Columbus nhằm phỉnh phờ hay lừa gạt, kim loại quý giờ thực sự chảy về châu Âu. Albrecht Durer đã thấy sửng sốt trước sự khéo léo của những báu vật Aztec mà ông thấy trong một cuộc triển lãm vào năm 1520. “Trong đời mình tôi chưa bao giờ thấy thứ gì khiến trái tim tôi vui tươi như những thứ này”, ông viết về những đồ vật bao gồm “một Mặt trời hoàn toàn bằng vàng” và một mặt trăng bằng bạc, cả hai đều có chiều rộng tới 1,8 m. Ông đờ đẫn vì “những đồ vật đầy chất nghệ thuật đáng kinh ngạc”, trầm trồ “trước sự khéo léo tinh tế của những con người ở những vùng đất xa xôi” đã tạo ra chúng*. Những cậu bé như Pedro Cieza de León - người sẽ lớn lên thành một conquistador ở Peru - đứng trên bến tàu ở Seville, nhìn không chớp mắt trong sự kinh ngạc khi hết chiếc tàu này tới chiếc tàu khác dỡ xuống những kho báu sẽ được xe bò đưa đi*.

Những người đàn ông đầy tham vọng đua nhau vượt Đại Tây Dương để tận dụng các cơ hội mà Tân Thế giới mang lại. Trang bị những hợp đồng và thỏa thuận nhượng quyền của hoàng gia Tây Ban Nha, những nhân vật cứng rắn như Diego de Ordás, người đã đi cùng Cortes ở Mexico và sau này dẫn đầu các đoàn thám hiểm khám phá Trung Mỹ và vùng nay là Venezuela, đã làm nên những khối tài sản lớn cho chính họ, bóc lột cống phẩm của dân chúng bản địa. Điều này tới lượt nó làm tăng mạnh ngân khố cho hoàng gia ở Tây Ban Nha, khi hoàng gia nhận phần của họ*.

Không lâu sau đó, những cách tiếp cận để thu thập thông tin có hệ thống hơn được định hình ở quê nhà, dẫn tới việc vẽ ra những bản đồ đáng tin cậy hơn, ghi lại những phát hiện mới, huấn luyện nên những hoa tiêu, và tất nhiên, những món hàng nhập khẩu về quê nhà được lập danh mục và đánh thuế chính xác*. Dường như một cỗ máy tinh chỉnh cao độ đã được bật lên, bơm sự giàu có từ Trung và Nam Mỹ thẳng về châu Âu.

Thêm vào đó, sự ngẫu nhiên của thời điểm, các quan hệ hôn nhân, các vụ sẩy thai và những lời hứa hôn không được tôn trọng đã dẫn tới chỉ còn duy nhất một người thừa kế cho các Vương quốc Naples, Sicily và Sardinia, cũng như các lãnh thổ trải dọc Burgundy và vùng Đất Thấp - cùng Tây Ban Nha. Với nguồn ngân quỹ tưởng chừng không giới hạn đổ về từ bên kia Đại Tây Dương, Vua Tây Ban Nha Charles V không chỉ là chủ nhân của một đế chế mới ở châu Mỹ, mà còn là nhân vật áp đảo trong nền chính trị châu Âu. Những tham vọng được điều chỉnh lại tương ứng: Vào năm 1519, Charles hành động để củng cố vị thế của ông hơn nữa, sử dụng sức mạnh tài chính khác thường để giành chiến thắng trong cuộc bầu cử Hoàng đế Đế chế La Mã Thần thánh*.

Vận may của Charles là vận rủi cho những nhà lãnh đạo châu Âu khác, những người tự thấy mình kém cỏi về binh lực, tính toán và khả năng tranh giành so với một nhà cai trị quyết tâm mở rộng quyền lực của ông hơn nữa. Sự giàu có và ảnh hưởng của ông đối lập mạnh mẽ với những nhân vật như Henry VIII của Anh, người có thu nhập thật đáng hổ thẹn so với giáo hội ở chính nước ông - chứ đùng nói với người đồng cấp Tây Ban Nha. Henry - một người rất ăn thua mà theo lời của một phái đoàn Venice tới London, là người “có bắp chân rất mạnh”, chải mái tóc ngắn và thẳng của ông “theo kiểu Pháp” và có khuôn mặt tròn “đẹp đẽ đến mức đó sẽ là một khuôn mặt phụ nữ xinh xắn” - đã không thể lựa chọn một thời điểm tệ hơn để gây ra xáo trộn với những vấn đế quốc nội của ông*.

Vào thời điểm mà Charles V đã trở thành kẻ điều khiển hầu hết châu Âu và cả ghế giáo hoàng, việc Henry khăng khăng đòi hủy cuộc hôn nhân của mình để có thể cưới Anne Boleyn - một phụ nữ mà theo lời một người đương thời, “không phải là một trong những phụ nữ đẹp nhất thế giới” nhưng được trời phú cho cặp mắt “đen và tuyệt đẹp” - là liều lĩnh quá sức bởi lẽ người vợ mà ông muốn bỏ không phải ai khác mà chính là cô của Charles V, Catherine xứ Aragon*. Trong những vụ đảo lộn sau khi Giáo hoàng từ chối chấp thuận hủy hôn, Vua Anh không chỉ đối đầu với Giáo hoàng; ông còn gây chuyện với người giàu nhất thế giới, người là chủ nhân của nhiều lục địa.

Tầm quan trọng gia tăng của Tây Ban Nha ở châu Âu và sự mở rộng nhanh chóng của nước này ở Trung và Nam Mỹ thật sự là phép màu. Một sự dịch chuyển đáng kinh ngạc về của cải, quyền lực và cơ hội đã dẫn tới việc Tây Ban Nha chuyển từ một vùng tỉnh lẻ lạc hậu ở sai phía của Địa Trung Hải thành một siêu cường toàn cầu. Với một nhà ghi chép biên niên người Tây Ban Nha, điều này không gì khác hơn là “sự kiện vĩ đại nhất kể khi có Tạo hóa - là sự tái sinh và cái chết của người đã tạo ra nó”*. Với một người khác, rõ ràng chính Chúa đã tiết lộ “những tỉnh ở Peru, mà từ đó một kho báu vĩ đại vàng và bạc được che giấu”; các thế hệ tương lai, theo Pedro Mexia, sẽ không tin nổi lượng tài sản đã được tìm thấy*.

Phát hiện ra châu Mỹ nhanh chóng tiếp nối bằng việc nhập khẩu nô lệ, mua ở các thị trường của Bồ Đào Nha. Như người Bồ Đào Nha đã biết từ những kinh nghiệm của họ ở các nhóm đảo Đại Tây Dương và Tây Phi, định cư người châu Âu là rất đắt đỏ, không phải lúc nào cũng có lợi về mặt kinh tế và nói dễ hơn làm: Thuyết phục các gia đình bỏ lại người thân yêu của họ đã khó, tỉ lệ chết quá cao và những điều kiện khắc nghiệt ở địa phương thậm chí còn làm cho việc đưa người châu Âu sang định cư trở nên khó hơn nhiều. Một giải pháp là cưỡng bức đưa trẻ mồ côi và tội nhân tới những nơi như Sao Tome, đi kèm một hệ thống lợi ích và động cơ, chẳng hạn như cung cấp một “nô lệ nam hay nữ cho mục đích sử dụng cá nhân”, nhằm tạo ra một cơ sở dân cư mà dựa trên đó có thể xây dựng một hệ thống hành chính bền vững*.

Ba thập kỷ sau khi Columbus vượt Đại Tây Dương, hoàng gia Tây Ban Nha đã chính thức quản lý việc xuất khẩu và vận chuyển nô lệ từ châu Phi tới Tân Thế giới, cấp giấy phép cho những thương nhân người Bồ Đào Nha mà trái tim và khối óc đã chai sạn sau nhiều thế hệ làm nghề buôn người*. Nhu cầu gần như không thể thỏa mãn ở một vùng mà bạo lực và bệnh tật làm giảm tuổi thọ kỳ vọng. Cũng giống như khi thế giới Hồi giáo bùng nổ vào thế kỷ 8, sự tập trung của cải gia tăng ở một phần của thế giới đồng nghĩa với sự tăng mạnh nhu cầu nô lệ từ nơi khác. Tài sản và chế độ nô lệ đi song song với nhau.

Không lâu sau đó, những nhà cai trị châu Phi bắt đầu phản kháng. Vua Kongo đã nhiều lần lên tiếng với Vua Bồ Đào Nha để lên án tác động của việc bắt nô lệ. Ông phản đối việc những đàn ông và phụ nữ trẻ tuổi - gồm cả những người thuộc các gia đình quý tộc - bị bắt cóc giữa ban ngày ban mặt và bán cho các thương nhân châu Âu, những người sau đó đóng dấu họ bằng thanh sắt nung*. Nhà quân chủ Bồ Đào Nha đáp lại rằng ông nên thôi than phiền. Kongo là một vùng đất rộng lớn, có thể chấp nhận để một số cư dân của họ bị bắt đi; dù thế nào, ông viết tiếp, Kongo đã hưởng lợi rất lớn từ thương mại, bao gồm buôn bán nô lệ*.

Ít ra, một số người châu Âu thấy đau khổ vì số phận tuyệt vọng của những người nô lệ và sự tập trung không ngừng nghỉ vào việc bóc lột những vùng đất mới được phát hiện. Mặc dù triển vọng lấy lại Jerusalem đã trôi vào quên lãng, nhưng ý tưởng về trọng trách Phúc Âm với tư cách một người Thiên Chúa giáo đã nhanh chóng nổi lên thay thế điều đó*. Một thầy tu dòng Jesuit viết đầy giận dữ vào năm 1559: Những người châu Âu định cư ở Nam Mỹ “không chịu hiểu rằng” mục đích của quá trình thuộc địa hóa “không phải là để lấy vàng hay bạc, hay đất đai cho con người hay để xây nhà xưởng, hay… để mang của cải [về]… mà là để vinh danh đức tin Công giáo và cứu rỗi những linh hồn”*. Mục đích là lan truyền lời Chúa chứ không phải kiếm tiền. Đây rõ ràng là tiếng vọng những lời phản đối của những nhà truyền giáo Thiên Chúa đi theo các tuyến đường thương mại bùng nổ và các khu định cư ở vùng thảo nguyên miền Nam Nga và Trung Á vài thế kỷ trước đó, những người cũng đã kêu ca tương tự rằng sự mê mẩn với thương mại đã gây xao nhãng cho những vấn đề có tầm quan trọng lớn lao hơn.

Trong trường hợp Tân Thế giới, có cơ sở rõ ràng để than phiền về sự coi khinh những lợi ích của các phần thưởng tâm linh. Vàng đã đổ về Tây Ban Nha với khối lượng lớn tới mức đến giữa thế kỷ 16, một số người đã mô tả thời đại này đang vượt qua thời đại huyền thoại của Solomon. Quá nhiều của cải được chuyển về, người ta nói với Charles V vào năm 1551, tới mức “sẽ hợp lý hơn nếu gọi thời kỳ này là era dorado” - một thời đại Hoàng kim*.

Không phải mọi của cải gom góp được từ châu Mỹ đều trở lại Tây Ban Nha. Gần như ngay khi các hải đội bắt đầu mang những kho báu về nhà, những kẻ phiêu lưu và cướp biển nhanh tay lẹ mắt đóng ở các cảng thuộc Pháp và Bắc Phi đã tìm cách chặn đường và chiếm lấy làm của riêng - họ hoặc nằm đợi sẵn khi chiếc tàu sắp hoàn tất hành trình về lại châu Âu lục địa, hoặc cùng với thời gian, đi tới tận vùng Caribe để tấn công những mục tiêu từ xa*.

Các ghi chép về những phần thưởng lôi kéo những kẻ cơ hội từ rất xa. “Những tin tức về sự giàu có và vinh quang lớn lao” có thể giành được ngoài khơi Đại Tây Dương ở vùng bờ biển Bắc Phi, một người đương thời viết đầy tuyệt vọng, đã thu hút nhiều người tới đó “với cùng sự phấn khích đã kích động người Tây Ban Nha tới những khu mỏ ở vùng Nam Á”*. Những người này bao gồm những kẻ cướp theo Hồi giáo, những kẻ mà ngoài việc bắt giữ những chiếc tàu đang trên đường về nước chất đầy các sản vật, cũng hướng sự chú ý của họ sang việc cướp phá các hải cảng và thành phố trên bờ biển Tây Ban Nha, bắt theo hàng nghìn tù nhân trong quá trình đó, những người sẽ được chuộc lại hay thậm chí là bị bán làm nô lệ.

Những cuộc cướp bóc được ngụy trang là có động cơ tôn giáo, dù đây là một cách nhìn bị lý tưởng hóa quá mức. Nhưng ngay cả trong trường hợp của cướp biển châu Âu, vẫn có yếu tố chính trị. Những cuộc tấn công vào các tàu của Iberia trở thành một ngành nghề được quản lý, với các giấy phép được gọi là lettres de marque do các đối thủ Thiên Chúa giáo của Vua Tây Ban Nha cấp. Vua Tây Ban Nha đáp lại bằng cách ký những hợp đồng có phần khích lệ rất mạnh để săn đuổi đám cướp biển, được gọi là các contra-corsario, để mang những kẻ phạm tội tồi tệ nhất ra trước công lý. Những ai thành công sẽ được thưởng lớn từ hoàng gia, và cũng có danh tiếng đáng kể - chẳng hạn như Pedro Menéndez de Avilés, người đã bắt được những con mồi của ông như kiểu các phi công thời chiến ghi lại những vụ hạ máy bay đối thủ của họ*.

Một Tân Thế giới đã được phát hiện ở hải ngoại, nhưng một thế giới mới cũng đang được tạo ra ngay quê nhà. Đó là một thế giới khuyến khích những ý tưởng mới sôi động, nuông chiều những sở thích mới, những trí thức và nhà khoa học chen chúc nhau tìm người bảo trợ và ngân quỹ. Sự gia tăng thu nhập dư thừa từ những người tham gia trực tiếp vào việc khám phá các châu lục mới và sự giàu có họ mang về đã tài trợ cho một dòng chảy văn hóa làm thay đổi châu Âu. Hàng loạt những nhà bảo trợ giàu có nổi lên chỉ trong vài thập niên, sẵn sàng chi tiền cho những thứ xa xỉ. Khát khao những thứ quý hiếm và lạ lùng ngày càng tăng.

Sự giàu có mới của châu Âu tạo ra sự kiêu ngạo và tự tin, đồng thời cũng củng cố cho đức tin theo cách mà người ta kỳ vọng ở việc chiếm lại được Jerusalem. Với nhiều người, thật rõ ràng là khối tài sản có vẻ không giới hạn thu được từ châu Mỹ là lời xác nhận về những ân sủng của Chúa và đã được “định đoạt bởi Chúa trên cao, người vừa cho đi vừa lấy lại những vương quốc từ bất cứ kẻ nào và theo bất cứ cách nào người muốn”*. Bình minh của một thời đại mới, một thời Hoàng kim thật sự, khiến việc để mất Constantinople vào tay những người Turk vào năm 1453, từng gây ra những khóc thương, đấm ngực và nước mắt trên những đường phố của Rome, giờ sẽ bị lâng quên.

Nhiệm vụ giờ đây là tái tạo lại quá khứ. Sự sụp đổ của thủ đô đế quốc cũ mang tới một cơ hội không thể nhầm lẫn để những người thừa kế mới tuyên bố quyền với các di sản Hy Lạp và La Mã cổ đại - điều đã được làm một cách nhiệt tình. Thực ra, Pháp, Đức, Áo, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Anh chẳng liên quan gì tới Athens và thế giới Hy Lạp cổ đại, mà về cơ bản chỉ là vùng ngoại vi trong lịch sử La Mã từ những ngày đầu tới khi sụp đổ. Chuyện này bị phớt lờ khi các nghệ sĩ, tác giả và kiến trúc sư bắt tay vào việc vay mượn các chủ đề, ý tưởng và văn bản từ thời cổ đại để mang tới một câu chuyện có lựa chọn một cách chủ ý từ quá khứ nhằm tạo ra một cốt truyện mà theo thời gian trở nên không chỉ ngày càng đáng tin, mà còn là tiêu chuẩn. Vì thế mặc dù các học giả từ lâu đã gọi giai đoạn này là thời Phục hưng, nhưng không hề có sự tái sinh nào cả. Thay vì thế, nó là thời Hưng khởi - một sự sinh nở hoàn toàn mới. Lần đầu tiên trong lịch sử, châu Âu nằm ở trung tâm của thế giới.

12 Con đường của bạc

Ngay cả trước khi phát hiện ra châu Mỹ, các mô thức thương mại đã bắt đầu quay trở lại sau những cú sốc kinh tế vào thế kỷ 15. Một số học giả lập luận rằng nguyên nhân của điều này là sự tiếp cận gia tăng với các thị trường vàng ở Tây Phi, kết hợp với sản lượng gia tăng ở các mỏ thuộc vùng Balkan và những nơi khác ở châu Âu, có được nhờ những tiến bộ công nghệ giúp mở ra những nguồn cung cấp mới các kim loại quý. Lấy ví dụ, có vẻ như sản xuất bạc đã tăng gấp năm lần trong các thập niên sau năm 1460 ở Saxony, Bohemia và Hungary, cũng như ở Thụy Điển*. Các học giả khác chỉ ra thực tế là việc thu thuế trở nên hiệu quả hơn trong nửa sau của thế kỷ 15. Suy thoái kinh tế đã dạy cho người ta nhiều bài học, cơ bản nhất là nhu cầu kiểm soát cơ sở nộp thuế một cách chặt chẽ hơn - điều mà tới lượt nó dẫn tới sự kiện được gọi là “sự tái sinh của nền quân chủ”, khi sự tập trung hóa cũng quan trọng về quan điểm tiền tệ tương đương với mặt xã hội và chính trị*.

Theo đánh giá từ ghi chép của một nhà du hành người Triều Tiên, biến động thương mại có vẻ đã gia tăng vào cuối thế kỷ 15. Ch’oe P’u* viết, ở cảng Tô Châu, cách Thượng Hải hơn 100 km, tàu thuyền tụ tập “đông như mây”, đợi đưa những kiện hàng “tơ lụa mỏng, vải sa, vàng, bạc, trang sức, đồ thủ công” tới các thị trường mới. Thành phố tràn ngập các thương nhân giàu có và tự hào với tiêu chuẩn sống ấn tượng. “Dân cư ở đó sống rất xa xỉ”, ông viết đầy ghen tị, lưu ý rằng “các khu chợ nhiều như sao trên trời” ở vùng giàu có và màu mỡ này*. Dù điều đó thật hứa hẹn nhưng chìa khóa không nằm ở các cảng thuộc bờ Thái Bình Dương của Trung Quốc mà ở cách đó hàng nghìn dặm, tại bán đảo Iberia.

Giải pháp gồm hai phần. Sự tăng trưởng kinh tế dần dần của châu Âu trong phần sau của thế kỷ 15 vốn đã kích thích nhu cầu tiêu dùng các hàng hóa xa xỉ. Một nguồn lực cực lớn được tạo ra khi những của cải từ Tân Thế giới chuyển về Tây Ban Nha. Ở Seville, vàng và bạc “chất đống như lúa mì” trong nhà hải quan, dẫn tới việc xây dựng một tòa nhà mới để có thể đón nhận khối lượng hàng hóa đổ về cực lớn nhằm đánh thuế những hàng hóa đó cho chính xác*. Một người quan sát viết về sự kinh ngạc của ông khi hàng hóa trên một đoàn thuyền được bốc dỡ xuống: Chỉ trong một ngày, ông chứng kiến 332 “kiện hàng đầy bạc, vàng và ngọc trai quý giá” được đưa vào kiểm đếm chính thức; sáu tuần sau đó, ông lại chứng kiến 686 kiện kim loại quý khác được đưa về. Chúng nhiều tới mức, ông viết, “Casa [de Contratación] không thể chứa hết, và nó tràn cả ra ngoài sân’’*.

Khối tài sản lớn từ trên Trời rơi xuống cùng với việc Columbus vượt Đại Tây Dương trùng hợp với thành công ngoạn mục của một chuyến thám hiểm hàng hải khác không kém phần tham vọng. Đúng vào lúc những nỗi lo sợ bắt đầu tăng lên ở Tây Ban Nha rằng những nỗ lực của Columbus nhằm tìm đường tới châu Á là một sai lầm đắt giá, một hải đội khác được trang bị đầy đủ và sẵn sàng lên đường. Đặt dưới quyền chỉ huy của Vasco da Gama, thủy thủ đoàn được Vua Bồ Đào Nha, Manuel I, tiếp kiến trước khi lên đường, cố tình không nhắc tới những phát hiện gần đây ở bên kia Đại Tây Dương, nhà quân chủ vạch ra mục tiêu cho da Gama: Tìm một “con đường mới tới Ấn Độ và những nước nằm gần đó”. Làm như vậy, ông nói tiếp, “đức tin vào Chúa của chúng ta Jesus Christ” sẽ được tuyên xưng ở “những vương quốc và lãnh địa mới” giành được từ bọn tà giáo - tức là người Hồi giáo. Nhưng ông cũng để mắt tới cả những phần thưởng ngay lập tức. Ông chia sẻ, chẳng phải là rất tuyệt sao nếu giành được “những của cải ở phương Đông đã được các tác giả xa xưa của chúng ta ca tụng”? Ông nói tiếp, cứ nhìn Venice, Genoa và Florence và những thành phố lớn khác của Ý đã hưởng lợi từ thương mại với phương Đông mà xem. Người Bồ Đào Nha ý thức một cách đau đớn rằng họ không chỉ nằm sai phía của thế giới mà còn sai phía của châu Âu*.

Tất cả những điều đó đã thay đổi cùng với cuộc thám hiểm đầy tính suy đoán của da Gama. Mọi thứ không hứa hẹn lắm khi những chiếc tàu của ông tới phía nam châu Phi lần đầu. Sự thất vọng không hẳn là với những cư dân, mặc đồ bằng da và dùng bao bọc bộ phận sinh dục của họ, hay với đồ ăn - thịt hải cẩu và linh dương và nhai rễ các loại cây thảo mộc. Nỗi thất vọng là khi các mẫu quế, đinh hương, ngọc trai, vàng “và nhiều thứ khác” được mang ra cho dân địa phương xem, nhưng “rõ ràng là họ không hề có kiến thức nào về những thứ đó”*.

Vào lúc ông đi qua mũi Hảo Vọng và hướng về phía bắc, vận may của da Gama thay đổi. Ở Malindi, ông không chỉ biết có đường đi về phương Đông, mà còn tìm thấy một hoa tiêu giàu kinh nghiệm sẵn sàng giúp ông đối phó với những con gió mùa và tới được Ấn Độ. Sau một hành trình kéo dài mười tháng, ông bỏ neo ở cảng Calicut*, ông đã thành công, làm được việc mà Columbus đã thất bại; ông đã tìm ra đường biển tới châu Á.

Nơi đây đã có sẵn những cộng đồng thương nhân từ gần quê nhà; trong số những tiếng nói đầu tiên mà ông nghe được có những người nói một thứ tiếng quen thuộc. “Quỷ bắt ông đi!”, một trong hai lái buôn người Hồi giáo từ Tunis nói được tiếng Tây Ban Nha và Genoa hét lên; “điều gì đã mang ông tới đây?!”. Sau những lời xã giao, những gì họ nói sau đấy thật ngọt ngào với ông: “Ông may đấy, rất may! Ở đây có rất nhiều hồng ngọc, rất nhiều ngọc lục bảo! Ông nên cảm tạ Chúa vì đã mang ông tới một vùng đất giàu có như thế này!”*.

Tuy nhiên, nhà hàng hải người Bồ Đào Nha thấy khó hiểu được những gì họ nói - giống như Columbus. Những ngôi đền đầy các tượng thần Hindu đội vương miện được cho là những nhà thờ trang trí với hình ảnh các thánh Thiên Chúa giáo, trong khi nước cho các lễ thanh tẩy được diễn giải là nước thánh do các linh mục Thiên Chúa giáo vẩy ra*. Những câu chuyện về việc Thánh Thomas, một tông đồ của Jesus, tới được Ấn Độ và cải đạo sang Thiên Chúa giáo cho một lượng lớn người đã được truyền khắp châu Âu một thời gian dài, dẫn tới những kết luận sai lầm liên tục và được da Gama phản hồi - không hề có nhiều các vương quốc Thiên Chúa giáo ở phương Đông sẵn sàng chiến đấu chống lại đạo Hồi. Phần lớn những gì người ta nói họ đã nhìn thấy ở phương Đông hóa ra là lầm lạc hay đơn giản là sai hoàn toàn*.

Những cuộc thương lượng với Zamorin, người cai trị Calicut, càng thử thách da Gama hơn nữa. Ông đã bị buộc phải giải thích - nếu Vua Bồ Đào Nha thực sự sở hữu của cải nhiều đến mức khó tin, nhiều hơn so với “bất kỳ vị vua nào ở vùng này” như viên đô đốc đã nói - thì tại sao ông lại không thể đưa ra bằng chứng nào về sự giàu có đó. Thật ra, khi ông đưa ra một loạt những chiếc mũ và chậu rửa, cùng những chuỗi san hô, đường và mật ong, các triều thần của Zamorin đà được một trận cười: Ngay cả thương nhân nghèo nhất ở Mecca cũng sẽ xúc phạm nhà cai trị của họ với những quà tặng đáng thương đến thế, họ nói*.

Căng thẳng gia tăng. Những người Bồ Đào Nha bị hạn chế đi lại và bị giám sát dưới con mắt canh chừng của một đội cảnh vệ lớn, “tất cả đều vũ trang bằng gươm, rìu hai lưỡi, khiên và cung tên”. Da Gama và người của ông đã lo sợ điều tồi tệ nhất cho tới khi, không hề báo trước, Zamorin tuyên bố rốt cuộc ông sẽ để cho những người Bồ Đào Nha dỡ hàng xuống buôn bán. Họ háo hức chất đầy gia vị và những hàng hóa khác để cho thấy họ đã tìm được gì trên hành trình và lên đường trở về. Những gì họ mang về đã thay đổi thế giới.

Các tuyến đường thương mại toàn cầu, 1650

Cuộc trở về của da Gama sau hai năm du hành kỳ thú dẫn tới cuộc ăn mừng hoành tráng. Trong một buổi lễ ở Nhà thờ Chánh tòa Lisbon nhằm ghi nhận thành công của ông, Vasco được so sánh công khai với Alexander Đại đế, một sự so sánh được chấp nhận đầy háo hức và được những tác giả đương thời dùng đi dùng lại - và không chỉ ở Bồ Đào Nha - để mô tả thành tựu mở ra một thế giới mới và chưa quen thuộc ở phương Đông*.

Việc ông tới được Ấn Độ là một chiến thắng lớn về tuyên truyền cho Vua Manuel, người ngay lập tức viết cho Ferdinand và Isabella (cũng là cha mẹ vợ ông) loan báo về những thành tựu đó, ông viết với niềm vui không che giấu về việc người của ông đã đưa về “quế, đinh hương, gừng, nhục đậu khấu và hồ tiêu”, cùng các gia vị và hoa trái khác, cũng như “nhiều đá quý đủ loại, như hồng ngọc và những loại khác”. “Không còn nghi ngờ gì nữa”, ông bổ sung đầy hân hoan, “hẳn bệ hạ sẽ thấy hài lòng và thỏa mãn với điều này”*. Columbus nói về triển vọng; da Gama mang tới kết quả thực sự.

Những nhà cai trị Tây Ban Nha nhận được chút an ủi. Sau cuộc thám hiểm đầu tiên ngang Đại Tây Dương, Ferdinand và Isabella đã vận động Giáo hoàng trao cho Tây Ban Nha chủ quyền với mọi lãnh thổ phát hiện được bên kia Đại Tây Dương - giống như cách giáo hoàng đã làm nhiều lần trong thế kỷ 15 liên quan đến những cuộc thám hiểm của Bồ Đào Nha ở châu Phi. Không dưới bốn sắc lệnh của giáo hoàng đã được ban bố trong năm 1493 xác định cách thức xử trí những phát hiện mới. Sau rất nhiều cãi cọ liên quan tới việc phải vẽ một đường kinh tuyến ở đâu cho chính xác, các thỏa thuận dần được xác lập vào năm 1494 với việc ký Hiệp ước Tordesillas, hiệp ước xác định một đường biên giới 370 hải lý bên ngoài quần đảo Cape Verde. Một “đường thẳng” sẽ được vẽ, hiệp ước tuyên bố, “từ bắc tới nam, từ cực này tới cực kia, trên vùng biển đã nói, từ Bắc Cực tới Nam Cực”. Mọi thứ ở phía tây thuộc về Tây Ban Nha, và mọi thứ ở phía đông thuộc về Bồ Đào Nha*.

Ba mươi năm sau, tầm quan trọng đầy đủ của thỏa thuận này trở nên rõ ràng. Tới năm 1520, những chiếc tàu Bồ Đào Nha đã khai phá xa hơn về hướng đông, vượt qua Ấn Độ để tới Malacca, quần đảo Gia Vị* và Quảng Châu. Trong khi đó, Tây Ban Nha không chỉ nhận ra rằng họ đã phát hiện ra hai lục địa ở châu Mỹ, mà - cùng với cuộc thám hiểm đáng kinh ngạc của một thủy thủ đã xoay xở vượt qua được Thái Bình Dương và tới được các quần đảo Philippines và Gia Vị - họ đạt được thành tựu chưa có tiền lệ: chuyến hải trình vòng quanh địa cầu. Có chút trớ trêu bởi thực tế là người dẫn dắt sứ mệnh đó thực ra là một người Bồ Đào Nha và đã nhận nhiệm vụ từ một nước Tây Ban Nha sẵn sàng bỏ tiền cho những nỗ lực tới được quần đảo Gia Vị từ hướng tây - và giành lấy chúng, không phải cho đất nước ông sinh ra, mà cho nước láng giềng và kình địch của nó*. Khi Fernão de Magalhães, nổi tiếng hơn với cái tên Ferdinand Magellan, khởi hành trong chuyến thám hiểm kỳ thú đó vào năm 1519-1520, Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha đã trở lại bàn đàm phán và nhất trí một đường phân tuyến ở Thái Bình Dương tương ứng với đường đã vẽ ở Đại Tây Dương. Hai nước láng giềng trên bán đảo Iberia đã chia nhau toàn cầu; họ nhận được sự ban phước của giáo hoàng - và bởi thế, của Chúa*.

Phần còn lại của châu Âu giờ phải điều chỉnh theo khối tài sản gia tăng của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Tin tức về việc da Gama trở về nhà vào năm 1499 được đón nhận với cảm xúc pha trộn giữa bị sốc, không khí ảm đạm và sự hoảng loạn ở Venice: Một nhân vật lớn nói với tất cả những ai chịu nghe rằng việc phát hiện ra một tuyến đường biển tới Ấn Độ qua vùng Nam châu Phi có nghĩa không gì khác ngoài sự cáo chung cho thành phố*. Điều không tránh khỏi là, Girolamo Priuli nói, Lisbon sẽ cướp mất vương miện trung tâm thương mại châu Âu của Venice: “Không còn gì nghi ngờ nữa”, ông viết, “người Hungary, người Đức, người Flemish và người Pháp và mọi dân tộc khắp các vùng núi đã quen với việc tới Venice để bỏ tiền ra mua gia vị, giờ sẽ quay sang Lisbon”. Với Priuli, lý do thật rõ ràng. Ông nói trong nhật ký của mình: Ai cũng biết là hàng hóa tới Venice bằng đường bộ qua vô số các điểm kiểm tra, những nơi phải đóng thuế và phí hải quan; còn bằng cách vận chuyển hàng hóa từ đường biển, Bồ Đào Nha sẽ chào bán hàng hóa với giá mà Venice khó lòng cạnh tranh được. Những con số nói lên câu chuyện: Venice coi như xong đời*. Những người khác đã đi tới các kết luận tương tự. Guido Detti, một thương nhân người Florence sống ở Bồ Đào Nha vào đầu những năm 1500, tin chắc rằng Venice sẽ mất quyền kiểm soát lưu thông thương mại vì họ không thể cạnh tranh nổi với giá hàng hóa chở bằng đường biển tới Lisbon. Những người sống ở Venice, ông nhận xét một cách ráo hoảnh, sẽ phải trở lại với nghề đánh cá; thành phố sẽ trở lại là những làng chài như ngày xưa*.

Những tin đồn đoán về sự suy tàn của Venice là sai lạc, ít ra là trong ngắn hạn. Những tiếng nói tỉnh táo hơn nhấn mạnh, việc mở ra một tuyến đường biển tới phương Đông không phải là không có rủi ro. Nhiều tàu của Bồ Đào Nha không bao giờ về được nhà. Không tới một nửa trong 114 chiếc tàu đã đi qua mũi cực nam châu Phi trở về an toàn, chính trị gia Venice Vincenzo Querini nói trước Quốc hội vào năm 1506. “Mười chín chiếc chắc chắn đã đắm, gần như tất cả chúng đều chất đầy gia vị, và bốn mươi chiếc khác, chẳng ai biết chuyện gì đã xảy ra”*.

Dầu vậy, những phái bộ nhanh chóng được Venice cử tới Ai Cập Hồi giáo nhằm thảo luận cách thức hợp tác đối phó với Bồ Đào Nha, bao gồm đề xuất về các chiến dịch quân sự chung và thậm chí, báo trước việc xây dựng kênh đào Suez nhiều thế kỷ sau đó, tính toán liệu một tuyến đường thủy có thể đào xuyên qua Hồng Hải hay không, để mở đường cho “nhiều tàu và thuyền gale hết mức có thể”*.

Dù Bồ Đào Nha tin rằng những hoạt động nhắm vào họ ở Hồng Hải và ngoài khơi Ấn Độ vào đầu thế kỷ 16 là kết quả của một đại liên minh chống lại họ do Venice đạo diễn, thật ra người Ai Cập cũng chẳng cần ai hối thúc họ trong việc cố áp đặt sự kiểm soát với những tuyến đường biển của riêng họ. Sự xuất hiện của những chiếc tàu Bồ Đào Nha với số lượng ngày càng tăng là không được chào đón, không chỉ vì những kẻ mới đến đặc biệt hung hãn. Trong một lần, chính Vasco da Gama đã chiếm một chiếc thuyền có hàng trăm người Hồi giáo đang trở về Ấn Độ sau khi đi hành hương ở Mecca. Phớt lờ những đề nghị hào phóng đến tuyệt vọng của những người trên thuyền xin được chuộc mạng, ông ra lệnh phóng hỏa đốt thuyền trong một hành động kinh khủng tới mức một người quan sát đã thú nhận, “Mỗi ngày trong đời mình, tôi vẫn sẽ nhớ những gì đã xảy ra”. Phụ nữ đưa nữ trang của họ lên để xin được xót thương cứu khỏi ngọn lửa hay biển khơi, trong khi những người khác đưa cao những hài nhi để bảo vệ chúng. Da Gama đứng nhìn bất động, “tàn ác và không chút xót thương” khi từng hành khách và thành viên thủy thủ đoàn chết đuối trước mắt ông ta*.

Những cuộc tấn công vào các cảng và những địa điểm nhạy cảm về chiến lược là một diễn tiến đáng lo ngại với Ai Cập. Jeddah, cảng của Mecca, bị tấn công vào năm 1505, trong khi không lâu sau đó, Muscat và Qalhāt, những địa điểm then chốt ở vịnh Ba Tư, bị cướp bóc và các thánh đường ở đó bị thiêu rụi*. Cũng đáng lo ngại là thực tế người Bồ Đào Nha bắt đầu nghĩ tới việc thiết lập một mạng lưới các căn cứ thành một chuỗi kết nối trở lại với Lisbon. Viên tư lệnh và nhà thám hiểm Francisco de Almeida lập luận vào năm 1505: Không điều gì quan trọng hơn là “có một pháo đài ở cửa Hồng Hải, hay rất gần đó”, bởi điều đó có nghĩa là “tất cả những ai ở Ấn Độ sẽ chấm dứt ý tưởng ngu ngốc rằng họ có thể giao thương với bất kỳ ai khác ngoài chúng ta”*.

Đối mặt với tình trạng bạo lực và thái độ như thế, những đội tàu chiến được cử đi dưới sự chỉ huy của Sultan ở Cairo với mệnh lệnh tuần tra Hồng Hải và vùng lân cận, và khi thích hợp, tham gia hành động trực tiếp*. Một số chỉ huy người Bồ Đào Nha kết luận rằng sự thay đổi chiến thuật là cần thiết. Tàu của họ đã bị đe dọa một cách không cần thiết, một người nói với Vua Bồ Đào Nha. Tốt hơn là nên bỏ những pháo đài đã được xây ở các địa điểm có tính chất khiêu khích như trên đảo Soqotra ở cửa Hồng Hải mà thay vào đó, tập trung vào xây dựng mối quan hệ thân thiện với Ai Cập Hồi giáo*.

Sự bùng nổ các đoàn thám hiểm Bồ Đào Nha đi cùng với bạo lực ngang nhiên và sự thiếu khoan dung tàn bạo. Tuy nhiên, không mất nhiều thời gian để dàn xếp mọi chuyện và để giọng điệu hung hăng ban đầu về chiến thắng của Thiên Chúa giáo và sự suy sụp của Hồi giáo nhường chỗ cho một cách tiếp cận lạc quan và thực tế hơn. Với rất nhiều các cơ hội thương mại, thái độ với Hồi giáo, Ấn giáo và Phật giáo nhanh chóng trở nên mềm mỏng hơn - giống như ở các nhà nước Thập Tự chinh, khi sự hùng hổ được thay thế bằng sự thừa nhận rằng một thiểu số quá ít ỏi cần phải thiết lập mối quan hệ hợp tác khả dĩ để đảm bảo sự sinh tồn của mình.

Điều này là theo cả hai hướng, với những nhà cai trị đối địch nhau ở Ấn Độ và tại những nơi như Macau và bán đảo Malay hăng hái cạnh tranh nhau để đưa ra các điều khoản thương mại ngày càng tốt hơn cho thương nhân châu Âu nhằm đảm bảo rằng những dòng tiền tăng thêm sẽ chảy tới chỗ họ chứ không phải tới các địch thủ*. Trong bối cảnh đó, việc hạ thấp những khác biệt về đức tin ở mức tối đa là vì lợi ích của tất cả mọi người. Dẫu vậy, vẫn có một số người nuôi những kế hoạch vĩ cuồng. Afonso de Albuquerque nghĩ rằng việc chiếm được Malacca đồng nghĩa “Cairo và Mecca sẽ bị hủy diệt, và Venice sẽ không thể có được gia vị trừ những gì mà các lái buôn mua được ở Bồ Đào Nha”; bởi thế ông ra lệnh giết sạch người Hồi giáo trong thành phố, điều rốt cuộc chỉ làm đảo lộn thương mại và gây ra sự thù địch và nghi kỵ sâu sắc*. Gia đình cai trị ở đó bỏ chạy, thiết lập triều đình Sultan Hồi giáo mới ở Perak và Johor, là những người lãnh đạo trước sự cạnh tranh liên tục từ các cường quốc châu Âu*. Tuy nhiên, về cơ bản, và không giống như ở châu Mỹ, việc phát hiện ra tuyến đường tới phương Đông nói chung trở thành câu chuyện cùng hợp tác hơn là chinh phục. Kết quả là sự gia tăng rất lớn về thương mại từ phương Đông sang phương Tây.

Với châu Âu nặng túi nhờ những của cải mới thu được từ châu Mỹ, khả năng chi trả cho hàng hóa xa xỉ từ châu Á tăng mạnh. Rất nhanh chóng, những cửa hàng ở Lisbon, Antwerp và những khu chợ lớn khác tại châu Âu tràn ngập đồ gốm sứ Trung Quốc và tơ lụa triều Minh*. Tuy nhiên, thứ hàng nhập khẩu quan trọng nhất cả về số lượng và nhu cầu, là gia vị. Hồ tiêu, nhục đậu khấu, đinh hương, trầm hương, gừng, gỗ đàn hương, bạch đậu khấu và nghệ rất được coi trọng trong việc nấu nướng ở châu Âu từ thời La Mã. Chúng được ưa chuộng vì vừa là gia vị làm thay đổi hương vị những thứ thức ăn nhạt nhẽo vừa có công dụng làm thuốc.

Chẳng hạn như quế được cho là tốt cho tim mạch, dạ dày và não, đồng thời người ta nghĩ rằng nó giúp chữa bệnh động kinh và liệt rung. Dầu nhục đậu khấu được công nhận là thuốc chữa tiêu chảy và nôn mửa cũng như chống cảm cúm thông thường. Dầu bạch đậu khấu làm giảm đau ruột và chữa đầy hơi*. Trong một cuốn sách hướng dẫn bằng tiếng Ả Rập viết ở Địa Trung Hải trong khoảng thời gian này, có một chương với tựa đề “Những bài thuốc làm tăng kích cỡ dương vật và làm chúng thật mạnh mẽ” đề nghị xoa một hỗn hợp mật ong và gừng vào vùng kín; hiệu quả sẽ mạnh mẽ và tạo ra khoái cảm lớn tới mức bạn tình của người nam giới sẽ “không bao giờ muốn rời xa anh ta”*.

Sự cạnh tranh để cung cấp cho những thị trường mới được khai phá này rất quyết liệt. Bất chấp lời báo động ở Venice theo sau tin tức về cuộc thám hiểm đầu tiên của Vasco da Gama, những tuyến đường thương mại lâu đời đã không bị thay thế chỉ sau một đêm. Nếu có gì thay đổi, thì là chúng lại càng phát đạt nhờ vào nhu cầu tăng lên ở châu Âu: Lúc đó cũng như bây giờ, người tiêu dùng không quan tâm tới việc hàng hóa đến được thị trường ra sao; điều duy nhất quan trọng là giá cả.

Các thương nhân theo dõi nhau một cách đầy ghen tị, ghi lại những gì đã được mua và với giá bao nhiêu. Người Bồ Đào Nha chiêu mộ các thương nhân như Mathew Becudo ở vùng Levant để thám thính quy mô các đoàn lữ hành và phái bộ tới từ Ai Cập và Damascus theo đường bộ và đường biển, và báo cáo về số lượng hàng hóa họ mang theo. Tin đồn về việc mất mùa, những chiếc tàu đắm cùng hàng hóa của chúng hay bất ổn chính trị có thể ảnh hưởng tới giá cả hằng ngày - khiến cho việc đầu cơ là một ngành nhiều rủi ro. Có thể có biến động lớn về nguồn cung dựa vào thời điểm chính xác mà đoàn thuyền chở gia vị nhổ neo lên đường, khiến thị trường nghiêng hẳn về hướng có lợi cho các thương nhân ở Đông Địa Trung Hải, những người được tiếp cận với thông tin tốt hơn và dựa vào những tuyến đường tới thị trường ít rủi ro hơn so với tuyến đi vòng qua lục địa châu Phi*.

Trong khi đó, lựa chọn đầu tư vào thứ gì là một chuyện rất đau đầu. Vào năm 1560, Alessandro Magno, một thương nhân trẻ người Venice, lo lắng nhìn giá hồ tiêu ở Alexandria tăng lên tới 10% chỉ trong vài ngày, khiến ông hủy các đơn đặt mua và chuyển tiền đầu tư sang đinh hương và gừng. Việc đó là rất quan trọng để tránh bị mắc kẹt trong bong bóng đầu cơ có thể khiến ông không chỉ mất lợi nhuận mà còn mất cả vốn. Là người trung gian, nguồn sống của ông phụ thuộc vào việc mua được đúng hàng hóa ở mức giá mà khách hàng của ông sẵn lòng chi trả*.

Với hàng triệu ký gia vị, trên hết là hồ tiêu, tới châu Âu mỗi năm, một ngành kinh doanh từng là sang trọng cao cấp nhanh chóng trở thành một phần của dòng chủ lưu về văn hóa và thương mại, được thúc đẩy bởi cung và cầu của thị trường quy mô lớn. Triển vọng lợi nhuận giải thích tại sao người Bồ Đào Nha sắp sửa tạo ra một Con đường Tơ lụa của chính họ, lập nên một chuỗi các cảng và cảng biển kết nối Lisbon với bờ biển Angola, Mozambique, Đông Phi và xa hơn nữa trong một loạt các trạm thương mại với những khu thuộc địa lâu dài rải rác từ Ấn Độ tới eo biển Malacca và quần đảo Gia Vị. Họ đã khá thành công trong việc đó - tới mức trong vài thập niên sau cuộc thám hiểm Ấn Độ của Vasco da Gama, một phần lớn thu nhập của nhà nước Bồ Đào Nha là từ buôn bán gia vị*.

Dầu vậy, họ đối mặt với thách thức ghê gớm, không chỉ vì những người khác quyết tâm không bỏ lỡ thị phần. Sau khi kiểm soát Ai Cập vào năm 1517 tiếp theo một giai đoạn biến động ở Trung và Cận Đông, những người Ottoman nổi lên là lực lượng thống trị ở Đông Địa Trung Hải - và là một mối đe dọa lớn cho châu Âu. “Giờ đây những người Turk tàn bạo đã chiếm được Ai Cập, Alexandria và toàn bộ vùng phía đông của Đế quốc La Mã”, Giáo hoàng Leo X viết, “họ sẽ thèm muốn không chỉ Sicily và Ý mà cả thế giới”*.

Cảm giác bị đe dọa tăng lên trước những thành công quân sự của người Ottoman ở vùng Balkan và việc họ di chuyển một cách đáng ngại sâu hơn vào trung tâm châu Âu. Một cuộc đụng độ sẽ xảy ra, triết gia vĩ đại Erasmus viết trong một lá thư gửi bạn vào nửa đầu thế kỷ 16, cuộc đụng độ sẽ quyết định số phận của thế giới, “vì thế giới không thể tiếp tục có hai Mặt trời trên một bầu trời”. Ông tiên đoán rằng tương lai sẽ thuộc về người Hồi giáo hoặc người Thiên Chúa giáo; chứ không thể cả hai*.

Erasmus đã sai - giống như những người ngang hàng của ông ở thế giới Ottoman, những người cũng thẳng thắn như vậy trong lời dự đoán của họ rằng “giống như chỉ có một Chúa trên thiên đường [bởi thế nên] chỉ có thể có một đế quốc trên Trái đất”*. Đã không có cuộc chiến một mất một còn nào, ngay cả khi một đạo quân lớn của người Turk đã tiến vào Hungary và Trung Âu vào năm 1526, tạo ra những làn sóng hoảng loạn sau thành công của họ trước một lực lượng phương Tây được tập hợp vội vàng ở Mohács thuộc miền Nam Hungary. Tuy nhiên, điều xuất hiện là một mối kình địch căng thẳng và kéo dài, lan ra Ấn Độ Dương, Hồng Hải và vùng vịnh Ba Tư.

Đầy tự tin, những người Ottoman chi tiêu mạnh tay để củng cố vị thế thương mại của họ khắp châu Á. Một mạng lưới các đại lý được thiết lập, trong khi hàng loạt pháo đài được phục dựng và nâng cấp để bảo vệ các tuyến đường biển vào Địa Trung Hải, Hồng Hải và vịnh Ba Tư. Việc hiện đại hóa đường sá trong nội địa từ vùng Vịnh qua Basra tới vùng Levant khiến tuyến đường này trở nên đáng tin cậy, an toàn và nhanh chóng mà dần dần chính người Bồ Đào Nha cũng sử dụng để liên lạc với Lisbon*.

Tất cả những điều này càng đáng ngạc nhiên hơn bởi người Ottoman thường xuyên sử dụng vũ lực chống lại người Bồ Đào Nha.

Người Ottoman mở một cuộc tấn công lớn vào pháo đài Bồ Đào Nha ở Diu thuộc Tây Bắc Ấn Độ vào năm 1538, và liên tục tấn công việc vận tải đường biển của người Bồ Đào Nha*. Vào giữa thế kỷ 16, một thuyền trưởng tên là Sefer đã thành công đến mức có một khoản tiền thưởng đã được treo cho cái đầu của ông. Người Ottoman trở nên “ngày càng giàu có hơn với những chiến lợi phẩm cướp được của người Bồ Đào Nha”, một thuyền trưởng châu Âu than trách, cho biết hải đội của Sefer đã trở nên ngày càng lớn hơn ra sao; chúng kiến ông ta thành công ra sao bắt đầu từ một lượng tàu nhỏ ông có trong tay, “ông ta còn gây ra bao nhiêu rắc rối nữa [cho chúng ta], và còn gửi bao nhiêu của cải nữa [về nhà], khi một ngày ông ta có 30 chiếc tàu?”*. Người Ottoman tỏ ra là những đối thủ ghê gớm: Một nhà quan sát người Bồ Đào Nha khác viết vào năm 1560 rằng mỗi năm hàng triệu ký gia vị tới Alexandria (khu chợ quan trọng nhất ở Đông Địa Trung Hải cho hàng hóa từ phương Đông); “chẳng có gì lạ”, ông kêu ca, “khi quá ít tới được Lisbon”*.

Tới lúc này, lợi nhuận từ việc buôn bán gia vị bắt đầu giảm một cách đáng kể, khiến một số người Bồ Đào Nha bỏ gia vị và đầu tư vào các hàng hóa và sản vật khác ở châu Á, đáng chú ý nhất là bông và tơ lụa. Sự thay đổi này trở nên rõ rệt vào khoảng cuối thế kỷ 16, lúc mà hàng dệt được đưa trở lại châu Âu với khối lượng ngày càng lớn*. Một số nhà bình luận đương thời nói (và một số học giả hiện đại đồng ý) rằng đây là kết quả của tình trạng tham nhũng cao trong giới quan chức Bồ Đào Nha liên quan tới việc buôn bán gia vị và tác động của những quyết định yếu kém của hoàng gia, cả khi họ đòi một khoản thuế cao thái quá với hàng nhập khẩu cũng như khi họ thiết lập một mạng lưới phân phối thiếu hiệu quả ở châu Âu. Sự cạnh tranh của Ottoman đã thành công trong việc gây sức ép lên người Bồ Đào Nha - và lợi nhuận của họ*.

Ở trung tâm của mối kình địch tại Ấn Độ Dương và những nơi khác là sự cạnh tranh để đảm bảo khoản thu thuế tối đa với những hàng hóa trên đường đến với những người mua giàu tiền mặt ở châu Âu. Thành công của Ottoman mang về cho họ những thành quả tuyệt diệu. Ngân khố chính quyền trung ương ở Constantinople đầy tràn khi lưu lượng qua các cảng ở Hồng Hải, vịnh Ba Tư và Địa Trung Hải tăng liên tục, dù mức cầu nội địa tăng cũng có vai trò trong việc tăng thu nhập của chính quyền*. Lượng tiền gửi về hằng năm tăng mạnh trong thế kỷ 16, tới lượt nó khuấy động sự thay đổi xã hội và kinh tế không chỉ ở các thành phố mà còn ở cả vùng nông thôn*.

Lúc bấy giờ, thời đại Hoàng kim không chỉ đến với châu Âu. Những chương trình xây dựng hoành tráng được thực thi khắp thế giới Ottoman, từ Balkans tới Bắc Phi, được tài trợ bằng tiền thuế ngày càng tăng. Nhiều dự án ngoạn mục nhất do Sinān thiết kế, ông là kiến trúc sư trưởng của Sultan Sulaymān Đại đế (cai trị 1520-1566), người mà riêng tên hiệu thôi đã nắm bắt được tinh thần, và sự giàu có, của cả thời đại. Sinān đã xây dựng hơn 80 thánh đường lớn, 60 trường Hồi giáo, 32 cung điện, 17 nhà tế bần và 3 bệnh viện, cũng như nhiều cây cầu, cầu máng, nhà tắm công cộng và nhà kho trong những thời kỳ cai trị của Sulaymān và con trai ông Selīm II. Thánh đường Selimiye, xây ở Edirne (nay thuộc Tây Bắc Thổ Nhĩ Kỳ) từ 1564 tới 1575, là dấu ấn của sự táo bạo về kiến trúc và xuất sắc về kỹ thuật tới mức nó “xứng đáng mọi sự ngưỡng mộ của loài người”, theo một ghi chép đương thời. Nhưng đó cũng là một tuyên bố về tham vọng tôn giáo: “Nhiều người trên thế giới” đã nói không thể nào xây được một mái vòm lớn như của nhà thờ Hagia Sophia tại Constantinople “ở những vùng đất của đạo Hồi”. Thánh đường ở Edirne cho thấy họ đã sai*.

Tương tự ở Ba Tư, có sự gia tăng chi tiêu vào các công trình xây dựng và nghệ thuật hình ảnh có thể sánh với sự bùng nổ văn hóa ở châu Âu. Một đế quốc mới đã xuất hiện dưới triều đại Safavid từ những mảnh vỡ của lãnh địa Timurid, vốn tan rã sau cái chết của Timur vào đầu thế kỷ 15. Nó đạt tới đỉnh điểm trong thời kỳ cai trị của Shah Abbās I (cai trị 1588-1629), người đã chủ trì cuộc tái kiến thiết tham vọng đến sững sờ ở Isfahan (nay thuộc miền Trung Iran), nơi những khu chợ cũ kỹ và đường phố u ám bị san bằng và thay thế bằng những cửa hàng, nhà tắm và thánh đường được xây theo một quy hoạch kiến trúc tỉ mỉ cho thành phố. Những công trình thủy lợi lớn đảm bảo rằng Isfahan mới sẽ được cung cấp nước dồi dào - điều tối quan trọng với Bāgh-i Naqsh-i Jahān, “khu vườn tô điểm cho thế giới”, một tuyệt tác thiết kế của nghề làm vườn nằm ở trung tâm thành phố. Thánh đường đẹp đẽ Masjid-i Shāh cũng được xây lên với ý định - giống như ở Edirne - trở thành viên ngọc sánh ngang với những gì tốt đẹp nhất trong thế giới Hồi giáo. Như một người đương thời ghi nhận, vị Shah đã khiến Isfahan “giống như một thiên đường với những tòa nhà lộng lẫy, những công viên mà mùi hương hoa làm tinh thần ta phấn chấn, những dòng nước và những khu vườn”*.

Những sách vở, nghệ thuật thư pháp và hình ảnh - đặc biệt là tranh tiểu họa - nở rộ trong một nền văn hóa tự tin, tò mò về học thuật và ngày càng mang tính quốc tế. Những chuyên luận giải thích cách thức tạo ra nghệ thuật chất lượng, Qānūn al-Ṣuvar chẳng hạn, làm điều đó bằng những đoạn thơ hai câu có vần dí dỏm và đầy phong cách. Tác giả của tác phẩm này cảnh báo độc giả phải nhớ rằng mong muốn làm chủ kỹ năng hội họa là rất tốt, nhưng “bạn phải biết rằng, để đạt được kỹ năng bậc thầy trong lĩnh vực này, tài năng thiên phú là một điểm cực kỳ quan trọng”*.

Sự thịnh vượng giúp mở ra những chân trời mới: Các tu sĩ dòng Carmelite ở Isfahan có thể trình cho vị Shah bản dịch tiếng Ba Tư Sách Thánh Vịnh và được vị Shah chấp thuận đầy biết ơn; và Giáo hoàng Paul V gửi tới một bộ những tranh minh họa thời Trung cổ rút từ Kinh Thánh, điều làm vị Shah thích thú tới mức ông đã ra lệnh bình giải bằng tiếng Ba Tư những cảnh tượng được mô tả. Đó là một thời kỳ mà người Do Thái trong vùng làm ra những bản Kinh Torah bằng tiếng Ba Tư, nhưng sử dụng chữ cái Hebrew - một dấu hiệu của sự khoan dung về tôn giáo, nhưng cũng là sự tự tin về văn hóa của Ba Tư ở thời điểm tăng trưởng mạnh mẽ này*.

Những đế quốc Ottoman và Ba Tư đã làm rất tốt nhờ vào sự tăng mạnh thuế giao thương và thuế nhập khẩu với các hàng hóa tới từ phương Đông xa xôi, và tất nhiên từ các hàng hóa và sản vật nội địa rất được thèm muốn trong giới nhà giàu mới nổi ở châu Âu, từ những gia đình hoàng tộc tới các gia đình thương nhân, từ những triều thần tới những nông dân giàu có. Nhưng mặc dù vùng Cận Đông đã phát đạt với trận mưa vàng, bạc và những thứ quý giá khác chảy qua Đại Tây Dương từ châu Mỹ, những kẻ hưởng lợi chính là những nơi bắt nguồn hầu hết các sản phẩm xuất khẩu: Ấn Độ, Trung Quốc và Trung Á.

Châu Âu trở thành nơi thanh toán bù trừ cho lượng vàng thỏi bạc nén tới từ những nguồn cực kỳ giàu có, như mỏ ở Potosi, thuộc vùng cao Andes ở khu vực nay là Bolivia, vốn là mỏ khai thác bạc lớn nhất trong lịch sử, chiếm hơn một nửa sản lượng toàn cầu trong hơn một thế kỷ*. Những kỹ thuật khai thác kim loại mới sử dụng các hỗn hợp thủy ngân được phát triển, khiến việc đào mỏ rẻ hơn, nhanh hơn và lãi hơn bao giờ hết*. Phát hiện này cho phép tăng tốc ở mức chưa từng thấy việc phân bổ lại các nguồn lực từ Nam Mỹ, thông qua bán đảo Iberia tới tận châu Á.

Kim loại quý được nấu chảy ra và đúc thành tiền xu, rồi chở về phương Đông với khối lượng đáng kinh ngạc. Từ giữa thế kỷ 16, hàng trăm tấn bạc được xuất khẩu tới châu Á mỗi năm để trả cho những hàng hóa và gia vị rất được săn lùng của phương Đông*. Một danh sách mua sắm được lập ra ở Florence vào những năm 1580 cho thấy sự thèm khát đã lớn tới mức nào. Đại Công tước Francesco de Medici cung cấp những khoản ngân quỹ hào phóng cho Filippo Sassetti, thương nhân người Florence sắp lên đường tới Ấn Độ, cùng bản chỉ dẫn mua hàng loạt thứ hàng hóa lạ lùng. Theo đó, ông đã nhận được các áo choàng, đồ dệt may, gia vị, hạt và mô hình bằng sáp các loại cây, một sở thích cá nhân đặc biệt của Đại Công tước và em trai ông - Hồng y Ferdinando - cùng đủ loại thuốc men, bao gồm một loại thuốc chữa rắn độc cắn*. Sự tò mò mang tính tích trữ như thế là điển hình ở những người quyền lực và có văn hóa thời bấy giờ.

Châu Âu và Cận Đông bừng sáng với những phát hiện từ châu Mỹ và việc mở tuyến đường biển dọc theo bờ biển châu Phi. Nhưng không có ở đâu tỏa sáng rực rỡ như Ấn Độ. Thời kỳ sau khi Columbus vượt Đại Tây Dương trùng với giai đoạn tập trung quyền lực trên một lãnh thổ vốn đã phân rã sau cái chết của Timur. Vào năm 1494, Bābur, một hậu duệ của ông, thừa kế những vùng đất ở thung lũng Ferghana thuộc Trung Á và sắp cố gắng mở rộng vùng đất ấy; ông tập trung sự chú ý vào Samarkand - với thành công ngắn ngủi. Sau khi rốt cuộc bị những đối thủ Uzbek đẩy ra khỏi thành phố đó, ông tiến về phương Nam, sau nhiều năm chiến trận mà chẳng giành được gì đáng kể, ông hướng sự chú ý sang nơi khác. Đầu tiên, ông biến mình thành chủ nhân của Kabul và rồi kiểm soát Delhi bằng cách loại bỏ triều đại bạo chúa Lodi, triều đại rất mất lòng dân bởi việc họ truy bức thường xuyên và tàn bạo với dân chúng theo Ấn Độ giáo*.

Bābur đã cho thấy ông là một người xây dựng đầy nhiệt tình, tìm thấy niềm vui trong việc xây nên khu vườn tuyệt diệu Bāgh-i Wafa ở Kabul với những đài nước ấn tượng, những cây lựu, những bãi cỏ ba lá, những vườn cam và các loại cây được mang về đó từ những nơi xa xôi. Khi những quả cam ngả sang màu vàng, ông viết đầy tự hào, “đó là cảnh tượng đẹp đẽ nhất - thật sự ngoạn mục trải ra trước mắt”*. Vào lúc ông thiết lập địa vị của mình ở Ấn Độ, ông đã tiếp tục những hoạt động thiết kế vườn lộng lẫy của ông - bất chấp những than phiền về sự khó khăn do địa hình. Ông thất vọng khi thấy việc cung cấp nước là một vấn đề lớn với miền Bắc tiểu lục địa Ấn Độ; “mọi nơi tôi nhìn đến”, ông viết với sự kinh hoàng, “đều quá khó chịu và khô cằn” tới mức chẳng đáng để cố tạo ra một điều gì đó đặc biệt. Dần dần ông quyết tâm hơn, chọn một chỗ gần Agra: “dù không có nơi nào thực sự phù hợp [gần thành phố], chúng ta chẳng còn có thể làm gì ngoài việc cố gắng với những gì chúng ta có”. Rốt cuộc, sau những nỗ lực và chi phí rất lớn, ở “Ấn Độ khó chịu và chẳng ôn hòa chút nào”, những khu vườn ngoạn mục đã được tạo ra*.

Bất chấp những nỗi lo âu ban đầu của Bābur, thời điểm ông bắt đầu di chuyển về phương Nam là không thể tốt hơn. Không bao lâu sau, lãnh địa mới đã biến thành một đế quốc hùng mạnh. Việc mở ra những tuyến đường thương mại mới và khả năng mua sắm nhiệt tình của châu Âu đồng nghĩa một dòng tiền mặt lớn đột ngột đổ vào Ấn Độ. Một phần đáng kể khoản tiền này được dùng để mua ngựa. Ngay cả vào thế kỷ 14, chúng ta vẫn còn những báo cáo cho thấy hàng nghìn con ngựa được các lái buôn ở Trung Á bán ra mỗi năm*. Ngựa nuôi ở vùng thảo nguyên đắt khách, không chỉ vì chúng to lớn hơn - và được nuôi tốt hơn - so với những con nuôi ở vùng tiểu lục địa, vốn “về bản chất nhỏ tới mức khi một người ngồi lên những con ngựa đó, chân anh ta gần như chạm mặt đất”*. Với bạc từ châu Âu đổ về mua hàng hóa của phương Đông, phần lớn tiền đó đã được chi để mua ngựa giống, vì lý do uy tín, vì sự phân biệt đẳng cấp xã hội và vì các sự kiện mang tính nghi lễ - khá giống với tiền chảy vào những nước nhiều dầu mỏ gần đây hơn được chi ra cho những phương tiện đi lại tốt nhất: những chiếc Ferrari, Lamborghini và các loại xe hơi đẹp đẽ khác.

Lợi nhuận từ việc buôn bán ngựa là rất lớn. Đó đã là một trong những điều đầu tiên thu hút sự chú ý của người Bồ Đào Nha khi họ tới vịnh Ba Tư và Ấn Độ Dương. Những báo cáo đầy phấn khích được gửi về nhà vào thế kỷ 16 về nhu cầu ngựa Ả Rập và Ba Tư thuần chủng, và về mức giá cao mà các vương công Ấn Độ sẵn sàng trả cho chúng. Người Bồ Đào Nha tham gia vào ngành kinh doanh chở ngựa béo bở này sâu tới mức điều đó đã thúc đẩy thay đổi về công nghệ, với những chiếc tàu như Nau Taforeia được đóng để chở ngựa*.

Tuy nhiên, hầu hết ngựa là từ Trung Á. Với tiền bạc đổ về Ấn Độ, một nhà bình luận đương thời nói về những mức lãi chóng mặt khi áp lực tăng giá của việc cầu tăng mạnh vượt xa cung bắt đầu xuất hiện*. Doanh thu tăng lên dẫn tới đầu tư vào việc xây dựng những cây cầu, nâng cấp các trạm nghỉ cho những đoàn lữ hành thương buôn và đảm bảo an ninh cho các tuyến đường lớn về phương Bắc. Kết quả là những thành phố Trung Á tận hưởng một đợt bùng nổ mới trong đời sống và sự xa xỉ*.

Cơ sở hạ tầng cần thiết để hỗ trợ việc buôn bán ngựa cũng là một ngành ngon lành. Một tay đầu cơ nhanh tay lẹ mắt bỏ tiền đầu tư các trạm nghỉ dọc theo những tuyến đường chính, đã thiết lập hơn 1.500 trạm như thế trong 15 năm vào thế kỷ 16. Dòng tiền đổ vào vùng này gia tăng thậm chí có thể nhận ra được qua tài liệu của nhà thông thái Granth Saheb, tài liệu thiêng liêng của đạo Xích, khi những chuyện trần tục và buôn bán được đặt cạnh vấn đề tâm linh: Nhà thông thái khuyên nhủ những người theo ông hãy mua những thứ hàng hóa bền; và hãy luôn ghi chép sổ sách chính xác, bởi đó là một công cụ để lưu giữ sự thật*.

Có một sự bùng nổ ở các thành phố cửa ngõ có vị trí tốt để tổ chức các chợ ngựa lớn, bao gồm Kabul. Tuy nhiên, thành phố phát đạt quan trọng nhất là Delhi, đã tăng trưởng nhanh chóng nhờ vào vị trí của nó ở gần Hindu Kush. Vào lúc tầm quan trọng thương mại của thành phố tăng lên, vị thế những nhà cai trị của nó cũng vậy*. Ngành dệt phát đạt ở địa phương cũng sớm phát triển, tạo ra những nguyên liệu được trân quý khắp châu Á và xa hơn nữa, được chăm sóc kỹ lưỡng nhờ những nhà cầm quyền Mughal*.

Rất nhanh chóng, một lãnh địa mới hùng mạnh bắt đầu mở rộng, sử dụng sức mạnh tài chính của nó để sáp nhập hết vùng này đến vùng khác và hợp nhất chúng thành một thực thể duy nhất. Trong suốt thế kỷ 16, Bābur, tiếp theo sau là con trai ông, Humāyūn, và cháu trai Akbar I, đã chứng kiến sự mở rộng lãnh thổ mạnh mẽ của Đế quốc Mughal, mà tới năm 1600 đã trải dài từ Gujarat ở bờ biển phía tây Ấn Độ tới vịnh Bengal, và từ Lahore ở Punjab tới tận miền Trung Ấn Độ. Đây không phải là sự chinh phạt chỉ để chinh phạt. Thay vì thế, đó là một trường hợp tận dụng một loạt các hoàn cảnh độc đáo để kiểm soát những thành phố và vùng đất mang tới dòng thu nhập ngon lành và gia tăng nhanh chóng, điều đó lại càng củng cố và làm mạnh thêm đế quốc vừa ra đời. Như một thầy tu dòng Jesuit người Bồ Đào Nha ghi nhận trong lá thư gửi cho Hội thánh của ông ở quê nhà, cuộc chinh phạt Gujarat và Bengal, cả hai đều đầy những thành phố nhộn nhịp và những cơ sở thuế béo bở, đã biến Akbar thành chủ nhân của “viên ngọc quý Ấn Độ”*. Mỗi vùng đất mới sáp nhập thêm đều mang tới nhiều quyền lực hơn cho trung tâm, giúp cho thế và lực họ càng thêm mạnh.

Những người Mughal mang theo những ý tưởng, khẩu vị và phong cách mới. Tranh tiểu họa, từ lâu đã được người Mông Cổ và Timurid ưa thích, giờ được những nhà cai trị mới bảo trợ, họ mang theo những họa sĩ bậc thầy từ những nơi xa xôi để tạo ra một trường phái nghệ thuật hình ảnh phát triển mạnh mẽ. Xem đấu vật trở nên phổ biến, tương tự là đua bồ câu, cả hai đều là những thú vui được ưa thích ở Trung Á*.

Sự cách tân trong kiến trúc và thiết kế vườn tược còn rõ nét hơn nữa, ảnh hưởng của các tòa nhà và cảnh quan đã được tinh chỉnh và làm cho hoàn hảo tại Samarkand nhanh chóng thể hiện rõ ràng khắp vương quốc. Kết quả vẫn còn có thể thấy được mãi đến ngày nay. Lăng mộ lộng lẫy của Humāyūn ở Delhi không chỉ là một kiệt tác của thiết kế Timurid, do một kiến trúc sư người Bukhara xây lên, mà còn là lời xác nhận về một thời đại mới trong lịch sử Ấn Độ*. Những phong cách cảnh quan mới cũng được giới thiệu, làm thay đổi hơn nữa môi trường xây dựng và mối quan hệ của nó với những gì xung quanh, chịu ảnh hưởng lớn từ những cách làm và ý tưởng của vùng Trung Á*. Lahore rạng rỡ với những tượng đài mới to lớn và những không gian mở được quy hoạch tỉ mỉ*. Với nguồn lực cực lớn trong tay và thời vận đang đến, nhà Mughal đã biến đổi đế quốc theo trí tưởng tượng của riêng họ. Và họ đã làm thế ở một quy mô phi thường.

Thành phố Fatehpur Sikri choáng ngợp, được xây dựng vào nửa sau thế kỷ 16 làm thủ đô mới, mang tới một bức tranh không thể nhầm lẫn về nguồn lực tưởng chừng không giới hạn và những khát khao mang tính đế quốc của gia đình cai trị giàu có. Hàng loạt sân vườn và tòa nhà được thiết kế đầy tinh tế từ sa thạch đỏ phối trộn phong cách và thiết kế từ Ba Tư và Trung Á với Ấn Độ để tạo ra một triều đình ngoạn mục, nơi nhà cai trị đón các vị khách thăm và không để họ nghi ngờ chút nào về quyền lực của ông*.

Tượng đài nổi tiếng nhất xác nhận sự giàu có kinh khủng - kết quả của dòng tiền đổ về từ châu Âu - là lăng tẩm do Shah Jahān xây nên vào đầu thế kỷ 17 cho vợ ông, Mumtaz. Khi bà qua đời, Shah Jahān đã ban phát một lượng lớn đồ ăn và tiền bạc cho người nghèo. Sau khi chọn được khu đất an táng thích hợp, hàng triệu đô-la theo thời giá ngày nay đã được bỏ ra để xây một tòa nhà có mái vòm ở trên, trước khi hàng triệu nữa được chi cho việc bổ sung một bức vách ngăn bằng vàng và những vòm bát úp trang trí bằng đồ men chất lượng cao nhất và một khối lượng vàng khổng lồ. Những đền đài “với các mái vòm siêu đẳng” được bổ sung cả ở phía lăng tẩm, rồi lại có những khu vườn bao quanh tất cả. Cơ quan quản lý khu lăng được giao nhận phần thu nhập từ những khu chợ gần đó để bảo đảm lăng sẽ được bảo trì hợp lý trong tương lai*.

Với nhiều người, Taj Mahal là tượng đài lãng mạn nhất thế giới, một sự biểu lộ khác thường tình yêu của người chồng với vợ mình. Nhưng nó cũng đại diện cho những điều khác nữa: Thương mại quốc tế được toàn cầu hóa đưa tới cho nhà cai trị Mughal sự giàu có lớn tới mức ông có thể nghĩ tới hành động phi thường này dành cho người vợ yêu dấu. Khả năng ông làm được thế bắt nguồn từ những thay đổi sâu sắc trong hệ trục của thế giới, vinh quang của châu Âu và Ấn Độ là cái giá mà châu Mỹ phải trả.

Sự bộc lộ xa xỉ nỗi buồn của Shah Jahān với việc bà vợ qua đời tìm thấy sự tương đồng phù hợp ở bên kia địa cầu không lâu trước đó. Đế quốc Maya đã phát triển mạnh mẽ từ lâu trước khi những người châu Âu đến. “Khi đó không có bệnh tật; họ không có những cái xương bị đau; họ không bị sốt cao; họ không bị đậu mùa; họ không bị nóng ở ngực; họ không bị lao phổi. Lúc bấy giờ con người sống trong trật tự. Những người nước ngoài đã làm thay đổi mọi thứ khi họ tới đây. Họ mang theo họ những thứ đáng hổ thẹn”, là lời một tác giả viết không lâu sau đó*. Vàng bạc lấy được từ châu Mỹ đã tìm được đường tới châu Á; chính sự tái phân phối của cải này giúp xây nên Taj Mahal. Không phải là không trớ trêu, một trong những kỳ quan của Ấn Độ là kết quả những đau khổ của “người Ấn Độ”* ở bên kia thế giới.

Các châu lục giờ được kết nối với nhau bằng dòng chảy của bạc. Điều đó lôi kéo nhiều người tìm kiếm vận may ở những nơi mới lạ: Tới cuối thế kỷ 16, một người Anh ghé thăm Hormuz ở vịnh Ba Tư ghi nhận rằng thành phố này tràn ngập “người Pháp, người Flemish, người Đức, người Hungary, người Ý, người Hy Lạp, người Armenia, người Nazareth, người Turk và người Moor, người Do Thái và không phải Do Thái, người Ba Tư [và] người Muscovite”*. Tiếng gọi từ phương Đông thật mạnh mẽ. Không chỉ suy nghĩ về lợi ích thương mại lôi kéo ngày càng nhiều người từ châu Âu, mà cả triển vọng về việc làm lương cao. Không hề thiếu cơ hội cho các pháo thủ, hoa tiêu, nhà hàng hải, chỉ huy tàu gale hay thợ đóng tàu ở Ba Tư, Ấn Độ, bán đảo Malay và thậm chí là Nhật Bản. Có nhiều cơ hội cho cả những ai tìm kiếm một cuộc đời mới: Những người đào ngũ, tội phạm và những kẻ không được chào đón, mà các kỹ năng và kinh nghiệm của họ tỏ ra có giá trị với những nhà cai trị địa phương. Những ai làm tốt trên thực tế có thể trở thành những lãnh chúa độc lập, giống như trong trường hợp ở vịnh Bengal và biển Molucca, nơi một người Hà Lan may mắn đã có thể quan hệ với “bao nhiêu phụ nữ tùy thích”, ca hát và nhảy múa “suốt ngày, gần như trần truồng” lúc đã say xỉn hoàn toàn*.

Vào năm 1571, việc người Tây Ban Nha thành lập Manila đã làm thay đổi nhịp điệu thương mại toàn cầu; trước hết nó tiếp nối một chương trình thuộc địa hóa mà tính chất ít gây tàn phá hơn hẳn cho dân bản địa so với trường hợp những lần vượt Đại Tây Dương đầu tiên*. Ban đầu lập nên làm căn cứ để thu gom gia vị, khu định cư Manila nhanh chóng trở thành một đô thị lớn và điểm kết nối quan trọng giữa châu Á và châu Mỹ. Hàng hóa giờ bắt đầu di chuyển ngang Thái Bình Dương mà không cần đi qua châu Âu trước, số bạc chi trả cho chúng cũng vậy. Manila trở thành một khu chợ hàng hóa cực kỳ đa dạng. Có thể mua được nhiều loại tơ lụa khác nhau ở đây, theo một quan chức có địa vị cao ở thành phố này vào khoảng năm 1600, tương tự là nhung, vải xa-tanh, lụa damask và các loại hàng dệt khác. Cũng có thể mua “nhiều thứ để trang trí giường, màn treo, tấm trải giường và thảm”, cũng như khăn trải bàn, nệm và thảm, bồn kim loại, ấm đồng và ấm bọc sắt. Thiếc, chì, nitrat kali và thuốc súng từ Trung Quốc cũng rất sẵn - cùng với “đồ khô làm từ cam, đào, lê, nhục đậu khấu và gừng”, hạt dẻ, quả óc chó, ngựa, ngỗng nhìn giống thiên nga, những con chim biết nói và nhiều thứ hiếm có khác. Nếu tôi tìm cách liệt kê mọi thứ được bán ở đây, tác giả viết tiếp, “Tôi sẽ không bao giờ làm xong, không đủ giấy để làm việc đó”*. Manila, theo lời của một nhà bình luận hiện đại, là “thành phố toàn cầu đầu tiên trên thế giới”*.

Điều này tất nhiên có những ngụ ý quan trọng cho các tuyến đường thương mại khác. Không phải trùng hợp mà suy thoái kinh tế diễn ra liên tục ở Đế quốc Ottoman không lâu sau khi tuyến đường qua Manila được xác lập. Bên cạnh áp lực tài chính trong nước và chi tiêu quá tay cho các chiến dịch quân sự đắt đỏ chống lại nhà Habsburg và Ba Tư, sự nổi lên của một giao lộ mới và lớn cho các giao dịch thương mại liên châu lục cách đó hàng nghìn dặm cũng là một yếu tố khiến thu nhập của Đế quốc Ottoman giảm sút*. Lượng bạc rời châu Mỹ qua đường Philippines và đi tiếp tới phần còn lại ở châu Á lớn đến sửng sốt: ít nhất, lượng bạc đi qua đường đó nhiều tương đương với qua đường châu Âu vào cuối thế kỷ 16 và đầu thế kỷ 17, gây ra sự báo động ở một số vùng tại Tây Ban Nha, khi mà tiền gửi về châu Âu từ Tân Thế giới bắt đầu giảm xuống*.

Con đường của bạc vòng quanh thế giới như một chiếc thắt lưng. Thứ kim loại quý này dừng chân ở một nơi đặc biệt: Trung Quốc. Sở dĩ như vậy là vì hai lý do. Trước hết, quy mô và sự tinh tế của Trung Quốc khiến họ là một nhà sản xuất hàng hóa xa xỉ lớn, bao gồm đồ gốm và sứ được thèm muốn ở châu Âu, tới mức một thị trường hàng nhái đã phát triển nhanh chóng. Matteo Ricci viết khi ghé thăm Nam Kinh: Người Trung Quốc “rất tài giỏi trong việc làm giả đồ cổ, với nhiều ngón gian xảo và sự khéo léo tuyệt vời”, và tạo ra lợi nhuận lớn nhờ kỹ năng này của họ*. Ở Trung Quốc, những cuốn sách được viết ra chỉ dẫn cách phát hiện đồ giả, chẳng hạn sách của Lưu Đông giải thích cách xác thực đồ đồng Tuyên Đức* và đồ gốm Vĩnh Lạc*’*.

Trung Quốc đã có thể cung ứng cho thị trường xuất khẩu khối lượng lớn và tăng sản lượng tương ứng. Đức Hóa thuộc tỉnh Phúc Kiến chẳng hạn, trở thành một trung tâm chuyên làm đồ gốm hợp với sở thích của châu Âu. Tương tự như thế, sản xuất lụa nhận được sự đầu tư để nhắm vào thỏa mãn ham thích của phương Tây. Đây là một cách làm ăn khôn ngoan và giúp cho ngân khố của triều Minh tăng mạnh, mà một số học giả khẳng định rằng mức tăng không dưới bốn lần từ năm 1600 tới năm 1643*.

Lý do thứ hai giải thích việc nhiều tiền như thế đổ vào Trung Quốc là sự mất cân đối trong quan hệ giữa các kim loại quý. Ở Trung Quốc, giá trị của bạc so với vàng ở vào khoảng tỉ lệ 6:1, cao hơn nhiều so với ở Ấn Độ, Ba Tư hay Đế quốc Ottoman: Giá trị bạc cao gần gấp hai giá ở châu Âu vào đầu thế kỷ 16. Trên thực tế, điều này có nghĩa là bạc từ châu Âu mua được nhiều hàng hóa hơn trên các thị trường Trung Quốc và từ các thương nhân Trung Quốc so với những nơi khác - điều tới lượt nó tạo ra động cơ mạnh mẽ mua hàng hóa Trung Quốc. Những cơ hội buôn tiền và lợi dụng sự mất cân đối này - dân nhà băng hiện đại gọi là mua bán chênh lệch giá - đã được những người mới đến Viễn Đông nắm bắt ngay lập tức - nhất là những ai nhận ra giá trị của vàng không tương ứng ở Trung Quốc và Nhật Bản dẫn tới lợi nhuận dễ dàng. Các thương nhân chen lấn nhau mua bán tiền tệ và các kim loại quý. Những thương lái hoạt động ở Macau đưa những kiện hàng được chọn lựa tỉ mỉ tới Nhật Bản, theo lời một nhân chứng, nhưng chỉ quan tâm tới việc bán hàng này lấy bạc*. Một số người gần như không thể giấu được sự phấn khích trước cơ hội. Giá trị bạc tương ứng với vàng cao tới mức vàng trở nên rẻ một cách đáng kinh ngạc, theo ghi nhận của Pedro Baeza; “có thể kiếm được mức lãi 70 tới 75%”, ông viết, nếu đổi kim loại quý này lấy thứ kia ở phương Đông và mang nó về những vùng lãnh thổ Tây Ban Nha ở châu Mỹ hay trở lại chính Tây Ban Nha*.

Tác động của dòng chảy bạc vào Trung Quốc là rất phức tạp và khó đánh giá đầy đủ. Tuy nhiên, dòng chảy kim loại quý từ châu Mỹ có tác động rõ ràng lên văn hóa, nghệ thuật và giáo dục ở Trung Quốc vào các thế kỷ 16 và 17. Những họa gia như Thẩm Chu và những người khác tạo nên Minh Tứ gia (bốn họa sĩ lớn đương thời của triều Minh) nhận được sự bảo trợ và phần thưởng tài chính cho các tác phẩm của họ. Những họa sĩ như Lục Trị có tranh được săn đón nhờ tài năng của mình, được thuê vẽ riêng từ một tầng lớp trung lưu gia tăng, những người quan tâm tới các sở thích và niềm vui của họ*.

Đây là một thời kỳ của thử nghiệm và khám phá, với những tác phẩm như Kim Bình Mai, một tiểu thuyết tình ái nổi tiếng với cái tên “Đóa Sen Vàng”, theo tên một trong những nhân vật chính*, thách thức các thái độ không chỉ trong văn chương mà cả trong tình dục*. Sự giàu có mới tạo điều kiện làm việc cho những học giả như Tống Ứng Tinh. Ông đã viết một bách khoa toàn thư bao gồm các đề tài từ lặn bằng ống hơi tới sử dụng thủy lực vào thủy lợi; công trình của ông được đánh giá cao và được coi trọng rộng rãi*. Sự quan tâm gia tăng với Khổng giáo, và sự quý trọng những nhà chuyên môn như Vương Dương Minh là bằng chứng cho mong muốn tìm ra lời giải thích và giải pháp cho một giai đoạn thay đổi mạnh mẽ*.

Tương tự như vậy, những tấm bản đồ như bản đồ Selden, mới được phát hiện lại gần đây ở Thư viện Bodleian tại Oxford, cho thấy sự quan tâm gia tăng của Trung Quốc với thương mại và du hành trong giai đoạn này, đưa ra một quan điểm rộng mở về Đông Nam Á, hoàn tất với những tuyến hàng hải. Tuy nhiên, có một điều ngoại lệ: Trong giai đoạn này, giống như trước kia, các bản đồ Trung Quốc về cơ bản duy trì quan điểm đóng cửa với thế giới, trình bày giới hạn ở phía bắc là Vạn Lý Trường Thành và phía đông là biển. Điều này là dấu hiệu của việc Trung Quốc sẵn sàng đóng một vai trò thụ động ở một thời kỳ mà thế giới đang mở ra; nhưng nó cũng phản ánh sự ưu việt về hải quân của châu Âu ở Đông Á, nơi các tàu Hà Lan, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha nhắm vào nhau - nhưng cũng thường xuyên chiếm đoạt các tàu và hàng hóa của Trung Quốc*. Trung Quốc không sẵn sàng tham gia những trận chiến đang diễn ra giữa các đối thủ hung hãn chứ đừng nói phải chịu đựng hậu quả của những trận chiến đó; trong các hoàn cảnh đó, xu thế của Trung Quốc trở nên ngày càng hướng nội nhưng đồng thời thu về lợi ích từ những thương nhân tới với họ, một điều có vẻ hoàn toàn logic.

Phần lớn lượng bạc tràn ngập Trung Quốc được chi cho hàng loạt cải cách lớn, ít ra là cho việc tiền tệ hóa nền kinh tế, khuyến khích các thị trường lao động tự do và một chương trình tỉ mỉ nhằm thúc đẩy ngoại thương. Thật trớ trêu, tình yêu với bạc của Trung Quốc và vai trò tối thượng họ dành cho thứ kim loại quý này trở thành gót chân Achilles của họ. Với lượng bạc lớn như thế tới Trung Quốc, trước tiên là qua Manila, điều không thể tránh khỏi là giá trị của nó sẽ giảm, theo thời gian gây ra lạm phát. Kết quả chung cuộc là giá trị của bạc, và trên hết là giá tương đối của nó so với vàng, bị ép phải trở về mức giống các vùng và châu lục khác. Không giống ở Ấn Độ, nơi ảnh hưởng của việc mở ra thế giới tạo ra những kỳ quan mới của thế giới, ở Trung Quốc nó dẫn tới một cuộc khủng hoảng kinh tế và chính trị nghiêm trọng vào thế kỷ 17*. Toàn cầu hóa vào năm thế kỷ trước không hề ít vấn đề hơn so với toàn cầu hóa ngày nay.

Như Adam Smith sau này ghi nhận trong cuốn sách của ông về sự giàu có của các quốc gia, “việc phát hiện ra châu Mỹ và con đường tới Đông Ấn qua mũi Hảo Vọng là những sự kiện lớn nhất và quan trọng nhất từng được ghi nhận trong lịch sử loài người”*. Thế giới đã thực sự thay đổi bởi những con đường vàng và bạc mở ra sau cuộc thám hiểm đầu tiên của Columbus và hành trình thành công của Vasco da Gama trở về từ Ấn Độ. Tuy nhiên, điều mà Adam Smith không nói trong năm 1776 là nước Anh ở trong phương trình đó như thế nào. Bởi nếu thế kỷ tiếp nối những phát hiện vào những năm 1490 thuộc về Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, với những thành quả được đổ lên các vương quốc phương Đông, thì 200 năm tiếp theo sẽ thuộc về các nước ở phía bắc châu Âu. Trái với mọi kỳ vọng, trọng tâm của thế giới lại di chuyển một lần nữa. Lần này nó thuộc về nước Anh, đã sắp sửa trở thành Đại Anh.

13 Con đường
tới phương Bắc châu Âu

Thế giới đã thay đổi bởi những phát hiện vào những năm 1490. Không còn nằm bên rìa các sự kiện toàn cầu nữa, châu Âu đang trở thành động cơ của thế giới. Những quyết định ở Madrid và Lisbon giờ vang vọng và gây ra chấn động cách đó hàng nghìn dặm, giống như những quyết định có thời được ban hành ở Abbāsid Baghdad, ở Lạc Dương của triều Đường Trung Quốc, ở thủ đô Mông Cổ tại Karakorum hay từ Samarkand của Timur. Mọi con đường giờ dẫn tới châu Âu.

Điều này khiến một số người hết sức thất vọng. Không ai thấy cay đắng hơn người Anh. Việc kho tàng những đối thủ của Anh nhân lên gấp nhiều lần chỉ sau một đêm đã đủ tệ rồi; điều còn tệ hơn nữa là câu chuyện chiến thắng và mệt mỏi mà vàng và bạc đổ xuống hoàng gia Tây Ban Nha một phần là vì ý Chúa. Điều này đặc biệt đau đớn sau khi nước Anh ly khai Rome. “Quyền lực của Đấng Tối Cao mới vĩ đại làm sao khi đặt trong tay những vị Vua Tây Ban Nha”, một linh mục Jesuit viết vào thế kỷ 16; sự giàu có của Tây Ban Nha đã được “Chúa trên cao ban tặng, Người vừa cho vừa lấy đi những vương quốc từ bất cứ kẻ nào và bất cứ cách nào Người muốn”*.

Thông điệp là những nhà cai trị Tin Lành hãy đợi sự trừng phạt vì từ bỏ đức tin chân chính. Với phong trào Kháng Cách ở cao điểm, bạo lực và trấn áp bùng phát khắp châu Âu giữa những người Công giáo La Mã và Tin Lành. Tin đồn lan đi về hành động quân sự sắp diễn ra chống lại nước Anh, đặc biệt là khi buổi bình minh giả tạo đã trôi qua sau cái chết của Mary I, người mà dưới quyền cai trị của bà, có vẻ như đất nước sẽ quay lại gắn bó với Rome và chấp nhận quyền hành của Giáo hoàng. Khi em gái cùng cha khác mẹ của bà lên ngôi vào năm 1558, Elizabeth I phải giữ thăng bằng trên một sợi dây nguy hiểm giữa các đòi hỏi tôn giáo cạnh tranh nhau: Một bên là nhóm vận động hành lang lớn tiếng và đầy quyền lực và bên còn lại là sự nổi loạn của những kẻ oán giận, bị gạt ra bên lề hay trở thành nạn nhân trong bầu không khí thiếu khoan dung tôn giáo của phía bên kia. Bởi sự cô lập tương đối của nước Anh ở bên rìa của châu Âu, việc làm hài lòng tất cả mọi người cũng chẳng dễ hơn chút nào. Tới lúc Giáo hoàng Pius V ra một sắc lệnh vào năm 1570 tiêu đề Regnans in Excelsis, tuyên bố rằng Elizabeth là “Nữ hoàng Anh tiếm ngôi và kẻ tội đồ” và đe dọa rút phép thông công bất kỳ thần dân nào tuân thủ pháp luật của bà, những suy nghĩ chuyển sang việc làm sao đối phó với một cuộc xâm lược khi - thay vì nếu - nó tới*.

Hải quân Hoàng gia được đầu tư mạnh tay để tạo ra tuyến phòng ngự thứ nhất hiệu quả và đáng gờm. Những xưởng đóng tàu hiện đại mọc lên, chẳng hạn như Deptford và Woolwich bên dòng Thames, nơi các tàu chiến được thiết kế và bảo trì với hiệu quả ngày càng tăng, điều này tới lượt nó sẽ cách mạng hóa việc đóng tàu thương mại. Những con tàu có thể chở nhiều hàng hơn, đi nhanh hơn, ở ngoài biển lâu hơn, mang được thủy thủ đoàn lớn hơn và pháo đội mạnh hơn bắt đầu được đóng*.

Người kỳ cựu nhất của các xưởng đóng tàu là Matthew Baker, cũng là con trai một bậc thầy về đóng tàu. Ông áp dụng các nguyên lý toán học và hình học - được chỉ rõ trong một tài liệu khai phá có tựa đề “Những mảnh vỡ của nghề đóng tàu Anh cổ đại” - nhằm tạo ra một thế hệ những chiếc tàu mới cho Nữ hoàng Elizabeth*. Các thiết kế này nhanh chóng được áp dụng cho mục đích thương mại, kết quả là số tàu nặng từ một trăm tấn trở lên của Anh tăng gần gấp ba lần trong hai thập niên sau năm 1560. Thế hệ tàu mới nhanh chóng nổi tiếng nhờ tốc độ của chúng, nhờ khả năng lèo lái tốt và nhờ mối đe dọa ghê gớm mà chúng tạo ra khi đối đầu trên biển*.

Thành quả của việc xây dựng lực lượng hải quân Anh trở nên rõ ràng khi Tây Ban Nha tìm cách cử một hải đội lớn đến đón quân đội của họ ở Hà Lan vào mùa hè năm 1588 nhằm mở cuộc xâm lược tổng lực vào Anh. Thua về chiến thuật và thua khi đấu tay đôi với những người Anh, các thành viên còn sống sót của hải đội Tây Ban Nha trở về nhà trong hổ thẹn. Dù phần lớn các con tàu bị đắm vì va vào đá ngầm và trong thời tiết bão tố khác thường, chứ không phải dưới tay người Anh, nhưng rất ít người nghi ngờ rằng việc đầu tư cho hải quân của Anh đã mang lại lợi ích tuyệt vời*.

Bốn năm sau đó, việc chiếm được Madre de Deus, một chiếc tàu hai cột buồm của Bồ Đào Nha, ngoài khơi quần đảo Azores khi nó đang trên đường từ Đông Ấn trở về, chất đầy hồ tiêu, đinh hương, nhục đậu khấu, gỗ mun, thảm, tơ lụa, đồ dệt, ngọc trai và kim loại quý, càng khiến luận điểm về sức mạnh trên biển được đề cao. Hàng hóa trên chiếc tàu đó được kéo về cảng Dartmouth ở bờ biển phía nam, đáng giá một nửa giá trị nhập khẩu thông thường hằng năm của nước Anh. Việc bắt được tàu này gây ra những cuộc cãi cọ gay gắt về phân chia chiến lợi phẩm giữa hoàng gia và những người đã làm nên chiến công đó - điều chẳng dễ dàng hơn khi những đồ vật dễ mang đi và có giá trị cao nhanh chóng biến mất*.

Những thành công như thế đem lại lòng tin và khuyến khích hành vi gây đảo lộn ngày càng tăng ở Đại Tây Dương và những nơi khác. Nước Anh bắt đầu xây dựng quan hệ với bất kỳ kẻ nào là kẻ thù của những nhà cai trị Công giáo La Mã ở châu Âu. Vào những năm 1590 chẳng hạn, Nữ hoàng Elizabeth đã tỏ thái độ khi thả những người Hồi giáo Bắc Phi đã làm “nô lệ chèo thuyền” trên những con tàu bắt được của Tây Ban Nha, cho họ quần áo, tiền bạc và “các nhu yếu phẩm khác”, trước khi trả họ về nhà an toàn*. Hơn thế nữa, người Anh nhận được sự ủng hộ từ người Hồi giáo ở Bắc Phi trong một cuộc tấn công vào Cadiz năm 1596 - biến cố được nhắc tới trong phần mở đầu vở Người lái buôn thành Venice của Shakespeare. Sự gắn kết lợi ích trong giai đoạn này lớn đến mức một nhà bình luận hiện đại nói về việc người Anh và người Moor cùng tham gia một cuộc “jihad” (thánh chiến) chống lại Tây Ban Nha Công giáo La Mã*.

Kết quả của cố gắng từ phía Anh nhằm thách thức những tuyến đường mới của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha tới châu Mỹ và châu Á là một nỗ lực rất lớn dành cho việc xây dựng mối quan hệ thân thiết với người Turk Ottoman. Vào thời điểm mà phần lớn châu Âu đang chứng kiến một cách kinh hoàng các lực lượng Thổ Nhĩ Kỳ gần như đã tiến tới cửa ngõ Vienna, người Anh đã đặt cược vào một con ngựa khác. Họ gây chú ý khi vắng mặt vào lúc các nước Thiên Chúa giáo khác tập hợp lại để hình thành một “Liên minh Thần thánh”, một liên minh được tập hợp nhằm tấn công hải đội của Ottoman ở Lepanto thuộc vịnh Corinth vào năm 1571. Chiến thắng của Liên minh Thần thánh gây ra những cảnh ăn mừng khắp châu Âu, nơi thi ca, âm nhạc, nghệ thuật và các tượng đài được tạo ra để ghi nhớ chiến thắng đó. Ở Anh, nó được chào đón trong im lặng*.

Ngay cả sau đó, Sultan ở Constantinople vẫn được lôi kéo một cách cần mẫn qua những lá thư ấm tình hữu nghị và những món quà từ triều đình của Nữ hoàng Elizabeth - với kết quả là “những lời chào chân thành và những lời chúc tụng hết mức, nước hoa hồng, bắt nguồn từ sự tin tưởng lẫn nhau và tình thân thiện vô bờ” được gửi trở lại London*. Trong những món quà được gửi đi từ Anh có một chiếc đàn organ, do Thomas Dallam thiết kế và được chuyển tới Constantinople vào năm 1599. Dallam thấy kinh hoàng khi vì sức nóng và hơi ẩm, “những chỗ dán đều bị hư hỏng”, các ống đàn đã bị hư khi vận chuyển. Viên đại sứ Anh nhìn qua “và nói rằng chẳng còn đáng [quan tâm] nữa”. Cây đàn organ được phục dựng sau khi Dallam đã làm việc bất kể ngày đếm nhằm sửa chữa những hư hỏng - và đã gây ấn tượng cho Sultan Mehmet III tới mức khi ông chơi đàn cho vị Sultan nghe, ông đã được thưởng rất nhiều vàng và được đề nghị “hai người vợ, hoặc là trong các thê thiếp của ông hay hai trinh nữ trong những người đẹp nhất mà tôi có thể chọn”*.

Những sự tiếp cận của Elizabeth với Sultan được củng cố bởi triển vọng về các cơ hội mở ra sau khi người Thổ Nhĩ Kỳ tiến vào châu Âu. Giáo hoàng từ lâu đã hối thúc những nhà cai trị Thiên Chúa giáo vận động để ngăn chặn mất mát thêm nữa, cảnh báo rất nghiêm trọng rằng “nếu Hungary bị chinh phục, Đức sẽ là nước tiếp theo, và nếu Dalmatia và Illyria mất, Ý sẽ bị xâm lược”*. Với việc Anh quyết tâm tự vạch lối đi riêng, phát triển quan hệ tốt đẹp với Constantinople có vẻ là chính sách đối ngoại hợp lý - cũng như mang tới triển vọng phát triển các mối liên hệ thương mại.

Theo nghĩa này, thật ấn tượng khi chính thức đạt được một thỏa thuận thương mại, nhờ đó các thương nhân Anh ở Đế quốc Ottoman có đặc quyền rộng rãi hơn so với thương nhân của bất kỳ nước nào khác*. Ấn tượng không kém là ngôn ngữ chung được sử dụng giữa những người Tin Lành và Hồi giáo. Lấy ví dụ, không hề ngẫu nhiên khi Nữ hoàng Elizabeth viết cho Sultan Ottoman rằng chính bà cũng “chịu ân sủng của vị Chúa quyền năng… người bảo vệ đức tin Thiên Chúa giáo bất khả chiến bại và hùng mạnh nhất chống lại mọi thứ tà giáo, bao gồm tất cả những kẻ sống giữa những người Thiên Chúa giáo và nhân danh Đấng Christ một cách sai trái”*. Những nhà cai trị Ottoman cũng ý thức tương tự về cơ hội hợp tác với những người đã ly khai khỏi giáo hội Công giáo, nhấn mạnh những điểm giống nhau trong cách họ cùng diễn giải các đức tin - nhất là khi nói tới chuyện hình ảnh thị giác: Trong rất nhiều lỗi lầm của “kẻ không có đức tin mà họ gọi là Giáo hoàng”, Sultan Murad viết cho “những thành viên của hội Luther ở Flanders và Tây Ban Nha”, có việc ông ta khuyến khích sự thờ phụng thần tượng. Những người theo Martin Luther, một trong các kiến trúc sư của cuộc Kháng Cách, xứng đáng được ca ngợi vì đã “cấm tiệt những thần tượng, tranh chân dung và chuông ở các nhà thờ”*. Đi ngược lại mọi khả năng, Tin Lành ở Anh có vẻ như giúp mở ra những cánh cửa thay vì đóng chúng lại*.

Những quan điểm tích cực về người Ottoman và thế giới Hồi giáo lan vào văn hóa chủ lưu ở Anh. “Hãy ghét bỏ tôi đừng vì màu da của tôi”, Vương công Morocco nói với Portia trong vở Người lái buôn thành Venice của Shakespeare, khi tìm cách cưới cô. Vị vua là một người đàn ông, khán giả được cho biết, đã nhiều lần chiến đấu một cách can đảm cho Sultan và là người xứng đôi với người nữ thừa kế (vốn là ẩn dụ của chính Nữ hoàng Elizabeth) - và một người đàn ông đủ khôn ngoan để nhận ra rằng “không phải thứ gì lấp lánh cũng là vàng”. Hay còn có vở Othello, trong đó tính chất quý tộc bi thảm của vai chính, một “người Moor” (và bởi thế giả định là người Hồi giáo) phục vụ cho Venice, đã trái ngược sâu sắc với tình trạng hai mặt, đạo đức giả và dối gạt của những người Thiên Chúa giáo xung quanh anh ta. “Người Moor có bản chất nhất quán, yêu thương, quý tộc”, một đoạn trong vở kịch nói với khán giả - một dẫn chiếu tới lòng tin rằng người Hồi giáo có thể được coi là đáng tin và cương quyết khi đưa ra lời hứa và bởi thế là những đồng minh đáng tin cậy*. Thật ra, thời Elizabeth chứng kiến sự nổi lên của Ba Tư như một điểm dẫn chiếu văn hóa chung, và tích cực trong văn chương Anh*.

Tại Anh, đi kèm với sự mô tả tích cực về người Hồi giáo và những vương quốc của họ là một thái độ căm ghét nhắm vào dân Tây Ban Nha. Bởi thế, việc xuất bản ghi chép của Bartolomé de las Casas về cuộc chinh phục Tân Thế giới là một của trời cho, nhất là trong bối cảnh cuộc cách mạng mà Johannes Gutenberg đã mở đường 100 năm trước, cho phép in tài liệu với số lượng lớn tới mức mà trước đó không thể tưởng tượng nổi*. Điều này cho phép những ghi chép như của de las Casas, một thầy dòng Dominican, được phát tán một cách nhanh chóng và tương đối rẻ tiền. Giống như với những tiến bộ công nghệ vào đầu thế kỷ 21, sự gia tăng đột ngột tốc độ chia sẻ thông tin đã làm nên sự khác biệt.

Ghi chép của de las Casas quan trọng vì vị linh mục này đã ngày càng vỡ mộng trước những đau khổ mà dân chúng bản địa phải hứng chịu ở châu Mỹ, điều ông tận mắt chứng kiến. Nhờ vạch ra những tội ác với sự chi tiết kinh hoàng, tài liệu này rất được đón nhận ở Anh, nơi nó được dịch ra là Một ghi chép ngắn về sự hủy diệt những người da đỏ (Brevísima relación de la destrucción de las Indias). Nó được phát tán rộng khắp vào những năm 1580 ở dạng đầy đủ hoặc dạng rút gọn để vẫn còn những đoạn kinh khủng nhất, cho thấy bức tranh không thể tranh cãi về những người Tây Ban Nha như những kẻ sát nhân hàng loạt và đất nước Tây Ban Nha là một thể chế tàn bạo, khát máu. Người dịch tài liệu này, James Aligrodo, đã viết trong phần giới thiệu của ông là “12, 15, hay 20 triệu những sinh linh có lý trí khốn khổ” đã bị thảm sát*.

Những câu chuyện lan nhanh khắp châu Âu Tin Lành, lưu ý sự đối xử rùng rợn của người Tây Ban Nha với những người mà họ tin là thấp kém hơn họ. Sự so sánh là rõ ràng: Người Tây Ban Nha là những kẻ đàn áp bẩm sinh cư xử với người khác bằng sự tàn bạo đáng sợ; chỉ cần có cơ hội, họ sẽ truy bức những người ở gần nước họ cũng với cung cách y hệt như thế*. Đó là một kết luận gây ra sợ hãi ở những cư dân vùng Đất Thấp, vốn mắc kẹt trong cuộc tranh đấu ngày càng dữ dội với Tây Ban Nha vào cuối thế kỷ 16 khi Tây Ban Nha tìm cách áp đặt quyền hành của họ lên những vùng mà công cuộc Kháng Cách đã thu hút sự ủng hộ mạnh mẽ. Richard Hakluyt, người chép sử biên niên nổi tiếng và là người ủng hộ lập các khu định cư Anh ở châu Mỹ, đã mô tả cách Tây Ban Nha “cai trị ở vùng Indies với mọi sự kiêu ngạo và độc đoán”, và đẩy những người vô tội vào cảnh làm nô lệ, những người “khóc thương như nhau”, nài xin tự do*. Đó là mô hình đế chế của Tây Ban Nha, nói cách khác, một đế chế không khoan dung, bạo lực và truy bức. Nước Anh, tất nhiên, sẽ không bao giờ hành xử một cách đáng hổ thẹn như thế*.

Trên lý thuyết là thế. Trên thực tế, thái độ với chế độ nô lệ và bạo lực mơ hồ hơn nhiều so với những lời hứa hẹn cao đạo đó. Vào những năm 1560, các thủy thủ Anh liên tục nỗ lực chia phần trong việc buôn bán nô lệ béo bở ở Tây Phi, với Sir John Hawkins sử dụng tiền đầu tư từ chính Nữ hoàng Elizabeth để giúp tạo ra lợi nhuận đáng kể nhờ việc buôn người xuyên Đại Tây Dương. Kết luận rằng “Bọn da đen là một món hàng rất tốt ở Hispaniola và có thể gom được rất đông bọn da đen một cách dễ dàng ở bờ biển Guinea”, Hawkins và những người ủng hộ ông hết sức sẵn sàng hành động. Không chỉ không từ chối việc làm ăn với “những kẻ bạo chúa” Tây Ban Nha ở Tân Thế giới mà những người ở cấp cao nhất trong xã hội Anh còn kiếm được rất khá nhờ việc làm ăn đó*.

Rốt cuộc, tư thế của Anh bị định hình bởi ý thức rõ ràng là họ ở thế yếu trong việc tận dụng những cơ hội to lớn đã được tạo ra nhờ những sự thay đổi kỳ vĩ vào đầu thế kỷ 16. Tranh cãi về tôn giáo và thời điểm không may đã biến đất nước thành một kẻ thù không đợi trời chung với siêu cường toàn cầu đang lên Tây Ban Nha, khiến nước Anh ở vị thế không tốt để hưởng lợi từ dòng thác của cải đổ về từ châu Mỹ và từ dòng chảy thương mại vào Venice qua Hồng Hải và các tuyến đường bộ từ phương Đông. Sự chỉ trích nhắm vào Tây Ban Nha đều rất hay ho, nhưng không giúp ích gì nhiều trong việc che giấu thực tế là người Anh đang theo đóm ăn tàn, biết ơn bất cứ mẩu vụn nào rơi vào tay họ. Nước Anh “ngày nay đầy những người trẻ can đảm”, tác giả Richard Hakluyt viết, nhưng bởi “tình trạng thiếu việc làm” kinh niên nên đau khổ vì vị thế kinh tế yếu kém. Chẳng phải là tuyệt vời sao, ông đặt câu hỏi, nếu đưa những người trẻ đó làm việc nhằm tạo ra năng lực hàng hải đủ khiến “chế độ này… trở thành chủ nhân của mọi vùng biển [trên thế giới] ”*? Trò chuyện về sự thống trị biển khơi là đầy tham vọng; nhưng mơ mộng chẳng có gì sai.

Người Anh đã không ngồi yên khi miền Nam châu Âu phát đạt. Những đoàn thám hiểm được cử đi theo mọi hướng nhằm cố gắng mở ra những tuyến đường thương mại và xây dựng những mạng lưới thương mại, vận tải và liên lạc mới. Chỉ vài cuộc thám hiểm mang lại kết quả đáng khích lệ. Các phái bộ do Martin Frobisher chỉ huy thám hiểm Hành lang Tây-Bắc vào những năm 1570 trở về nhà mà không tìm thấy con đường tới châu Á như đã hy vọng - vốn đã tệ rồi; nhưng điều còn khiến họ phải hổ thẹn nữa là lượng vàng lớn được đưa về từ vùng mà nay là Canada và được ca ngợi như là những phát hiện có thể sánh với những nơi khác ở châu Mỹ hóa ra chẳng phải như thế. Thứ kim loại lấp lánh đó là marcasite, hay pyrite sắt trắng - vàng giả*.

Còn có những tai họa khác. Những nỗ lực tới Trung Quốc qua đường biển Barents kết thúc trong bi kịch. Tàu của Sir Hugh Willoughby và người của ông mắc kẹt trong băng ở gần Murmansk khi mùa đông tới. Tất cả chết cóng, thi thể của họ được phát hiện vào năm sau đó. Theo đại sứ Venice ở London, họ đóng thành băng cứng “ở nhiều tư thế khác nhau, như những bức tượng”, một số người “ngồi như đang viết, cây bút vẫn trong tay và chiếc thìa trong miệng; những người khác đang mở một cánh cửa”*.

Những cố gắng hơn nữa để thiết lập các mối liên hệ thương mại với Nga nhằm tiếp cận hàng hóa từ phương Đông bị cản trở trước hết vì thực tế là người Anh tới vào lúc Ivan IV đang ở trong trạng thái bạo chúa nhất, và thứ hai là vì những giới hạn trong thương mại của Nga với châu Á vào thế kỷ 16. Mặc dù điều này sẽ mở rộng nhanh chóng, những tuyến đường tới Caspi và xa hơn nửa vẫn còn thiếu bảo đảm để các thương nhân có thể qua lại an toàn; ngay cả những đoàn thương nhân được canh gác cẩn mật vẫn có thể bị bọn cướp tấn công*.

Các thương nhân cũng được cử tới Ba Tư vài dịp vào những năm 1560, trong một cố gắng tuyệt vọng nhằm thiết lập các quan hệ thương mại ở đó. Thường họ mang theo các tài liệu từ Nữ hoàng Elizabeth hứa hẹn tình hữu nghị và sự liên minh, các phái bộ này đòi hỏi những đặc quyền từ vị Shah “trên cơ sở ý định thành thật, nhằm thiết lập thương mại với các thần dân của ngài, và với những người lạ khác buôn bán trong lãnh địa của ngài”*. Người Anh lo lắng muốn giành được những sự nhượng quyền thương mại tới mức các thương nhân được chỉ thị nghiêm ngặt không nói tới tôn giáo sau khi đã lỡ lời trong những hồi đáp của họ trước các câu hỏi về những đức tính tương đối của Hồi giáo và Thiên Chúa giáo từ những chủ nhà sùng đạo Hồi của họ. Nếu trong tương lai có ai hỏi về tình trạng tôn giáo ở quê nhà thì những người lữ hành được khuyến cáo rằng tốt hơn là “bỏ qua chuyện đó trong im lặng, và đừng tuyên bố gì cả”*. Ở châu Âu, vị thế tôn giáo là tất cả khi người Công giáo La Mã và Tin Lành tranh đấu quyết liệt với nhau; nhưng ở bên ngoài, có thể gạt điều đó sang một bên cho thuận tiện.

Tới đầu thế kỷ 17, không có gì đáng nói trong những nỗ lực bắt chước thành công của người Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Những thực thể thương mại mới được thành lập nhằm cố gắng huy động tiền từ các quỹ tư nhân, bắt đầu với Công ty Những Nhà Thám hiểm Thương nhân Khám phá các Vùng đất, Lãnh địa, Đảo và những Nơi chưa biết tới, được thành lập năm 1551. Một nhóm các công ty mới và riêng biệt với các tham vọng địa lý khác nhau mọc lên như nấm xung quanh đó. Công ty Tây Ban Nha, Công ty Phương Đông, Công ty Levant, Công ty Nga, Công ty Thổ Nhĩ Kỳ và Công ty Đông Ấn được lập với giấy phép của hoàng gia và được trao quyền độc quyền thương mại trong vùng hay quốc gia đã định trước trên cơ sở việc kinh doanh ở hải ngoại là rủi ro và đòi hỏi đầu tư lớn. Như thế, tạo động cơ cho thương nhân bằng cách bảo vệ thành công của họ trong tương lai là một cách sáng tạo để nỗ lực xây dựng thương mại của nước Anh - và cùng với nó, mở rộng tầm với chính trị của quốc gia.

Trụ sở công ty Đông Ấn, London, Anh

Bất chấp những cái tên nghe rất ấn tượng, sự bảo trợ của hoàng gia và nhiều hy vọng, các kết quả lúc đầu rất nghèo nàn. Nước Anh tiếp tục nằm ở ngoại vi các vấn đề thế giới, trong khi vị thế của Tây Ban Nha có vẻ ngày càng mạnh mẽ hơn. Kim loại quý gom góp được trong nhiều thế kỷ của người Aztec, người Inca và những tộc người khác được đưa tới Tây Ban Nha trong suốt vài thập niên, cùng với sự giàu có của các khu mỏ trước đó chưa được phát hiện hoặc được khai thác quá kém - chẳng hạn như ở Potosi, nơi được cho là sản xuất ra một triệu peso mỗi năm cho riêng hoàng gia Tây Ban Nha*.

Tuy nhiên, dù những phát hiện của Tây Ban Nha là rất lớn, nhưng của cải có thể chiếm được từ Tân Thế giới cũng chỉ nhiều đến thế mà thôi. Rốt cuộc, các nguồn lực là hữu hạn - giống như những bãi trai ngọc ở ngoài khơi Venezuela đã bị hủy hoại sau khi hàng chục tỉ con trai bị bắt trong chỉ 30 năm đầu thế kỷ 16*. Dầu vậy, người Tây Ban Nha coi số của cải họ bất ngờ có được là vô tận, sử dụng sự giàu có mới tìm thấy để chi trả cho một loạt những kế hoạch vĩ cuồng, chẳng hạn như xây dựng một cung điện khổng lồ ở El Escorial, cũng như bỏ tiền cho các hành động quân sự không bao giờ chấm dứt chống lại những đối thủ khắp châu Âu. Có một cảm giác mạnh mẽ ở triều đình Tây Ban Nha rằng họ cần phải hành động như một tay sen đầm của Thượng Đế, thực thi ý chí của ngài trên Trái đất - bằng vũ lực nếu cần thiết. Tây Ban Nha thấy không thể nào cưỡng lại sự đối đầu quân sự với cả những người Tin Lành lẫn những người Hồi giáo. Đó là một chương mới cho cuộc thánh chiến.

Như những cuộc Thập Tự chinh ban đầu cho thấy, ham muốn con người và tiền bạc của chiến tranh tôn giáo có thể đắt đỏ tới mức hủy hoại ngân khố hoàng gia. Tình hình không khá hơn do việc hoàng gia Tây Ban Nha sẵn sàng vay nợ để trả tiền cho các dự án của họ, điều khuyến khích những quyết định ngắn hạn và đầy tham vọng, trong khi che giấu những hậu quả sẽ chỉ trở nên rõ ràng hơn sau này - nhất là khi mọi chuyện diễn ra không như ý. Quản trị tài chính sai và sự yếu kém về quản trị là một phần của bức tranh; nhưng rốt cuộc sự bất lực của Tây Ban Nha trong việc kiểm soát chi tiêu quân sự mới là điều gây ra thảm họa. Thật khó tin, họ đã liên tục tuyên bố vỡ nợ vào nửa sau thế kỷ 16, không đáp ứng được các nghĩa vụ trả nợ của mình tối thiểu là bốn lần*. Họ giống như một người trúng số đi từ nghèo túng lên giàu có - để rồi phung phí khoản tiền trúng thưởng vào những món xa xỉ họ không thể trả nổi.

Hiệu ứng của trận lụt của cải này có thể cảm nhận được ở những nơi khác. Theo diễn biến tình hình, có một cuộc cách mạng về giá cả khắp châu Âu khi lạm phát trở nên bền vững do dòng tiền chảy về từ châu Mỹ, điều này tự nhiên dẫn tới việc ngày càng nhiều người tiêu dùng chạy theo một lượng hàng hóa hữu hạn. Đô thị hóa gia tăng khiến tình hình thêm trầm trọng, đẩy giá cả lên cao hơn nữa. Ở Tây Ban Nha, riêng giá ngũ cốc tăng gấp năm lần trong thế kỷ sau những phát hiện của Columbus*.

Mọi chuyện rốt cuộc tác động lên các tỉnh và thành phố ở vùng Đất Thấp, vốn là một phần của lãnh thổ Tây Ban Nha, nơi nỗi giận dữ và bực tức được thổi bùng lên vì cách Tây Ban Nha cố gắng xử lý khó khăn tài chính của họ bằng thuế má nặng hơn. Bắc Âu là nơi tập trung những trung tâm đô thị năng suất cao, với Antwerp, Bruges, Ghent và Amsterdam nổi lên trong thế kỷ 14 và 15 là các khu chợ quan trọng cho hàng hóa đến và đi từ Địa Trung Hải, Scandinavia, vùng Baltics và Nga, cũng như quần đảo Anh. Lẽ tự nhiên, các thành phố này lại càng phát đạt hơn nữa sau khi mở ra thương mại từ Ấn Độ và châu Mỹ*.

Những thành phố này trở thành những thỏi nam châm thu hút thương nhân từ khắp nơi, điều này tới lượt nó tạo ra đời sống xã hội và kinh tế sôi động và những bản sắc dân sự mạnh mẽ. Dân số gia tăng đòi hỏi vùng đất xung quanh phải được sử dụng hiệu quả, dẫn tới những tiến bộ nhanh chóng không chỉ trong quản lý sản xuất nông nghiệp mà cả các kỹ thuật thủy lợi, chẳng hạn như việc xây đập và đê ngăn biển để mỗi tấc đất quý giá đều được sử dụng có lợi. Quy mô và năng suất tăng lên của các thành phố ở vùng Đất Thấp và vùng phụ cận khiến chúng trở thành những hũ tiền béo bở - những trung tâm tạo ra thu nhập từ thuế, điều mà những nhà cai trị Tây Ban Nha, những người vì may mắn và các mối quan hệ hôn nhân và thừa kế mang tính triều đại đã kiểm soát hầu hết vùng này, vốn rất để ý*.

Không lâu sau đó, các tỉnh và thành phố đơn lẻ đã kêu gào thất vọng vì việc công bố những mức thuế mới cao một cách nghiêm trọng, đi kèm thái độ mạnh tay đầy bạo lực về vấn đề đức tin. Những tư tưởng của Martin Luther, John Calvin và những người khác, vốn nhấn mạnh vào sự băng hoại mang tính thể chế của những kẻ cai trị chính trị từ xa và tầm quan trọng về tâm linh của các cá nhân sống ở vùng đất đai màu mỡ ở những khu đô thị hóa dày đặc này giúp đức tin Tin Lành ăn sâu bén rễ trong vùng. Sự truy bức về kinh tế và tôn giáo tỏ ra là món cốc-tai mạnh mẽ để nuôi dưỡng sự nổi loạn và dần dẫn tới Liên minh Utrecht vào năm 1581 - một tuyên bố độc lập sẽ trở thành Liên minh Bảy Tỉnh, chính là Cộng hòa Hà Lan trên thực tế. Người Tây Ban Nha đáp lại bằng một màn trình diễn bạo lực, đi kèm với lệnh cấm vận buôn bán khắp vùng Đất Thấp bắt đầu từ năm 1585. Mục tiêu là cắt nguồn sống của các tỉnh và thành phố này và buộc họ phải quy phục. Như rất nhiều lần khác mà lệnh cấm vận được áp đặt, kết quả trái ngược: Không còn lựa chọn nào khác, những người ly khai tiến hành kháng chiến. Cách duy nhất để sinh tồn là tận dụng mọi tri thức, kỹ năng và chuyên môn họ có; đã tới lúc xoay chuyển tình thế*.

Trong những năm cuối cùng của thế kỷ 16, nhiều tình huống kết hợp với nhau để tạo ra bối cảnh cho một điều kỳ diệu ở vùng Đất Thấp. Những nỗ lực của Tây Ban Nha hòng đàn áp vùng này gây ra tình trạng di cư quy mô lớn, khi dân chúng chạy về phương Bắc từ các tỉnh miền Nam, khiến những thành phố như Ghent, Bruges và Antwerp gặp phải tình cảnh mà một học giả gọi là “sự chảy máu người dân đầy tai họa”. Thời điểm thật tình cờ. Lệnh cấm thương mại đảm bảo rằng việc dự trữ ngũ cốc và cá trích là rất lớn, nghĩa là nguồn cung thực phẩm vừa dồi dào vừa rẻ. Dù giá thuê nhà tăng nhanh, nhưng sự bùng nổ dân số cũng tạo ra một đợt bùng nổ xây dựng nhà cửa, gom lại cùng một chỗ một nhóm thương nhân và những người làm nghề chuyên môn đầy kinh nghiệm, những người đang tìm cách thoát khỏi áp lực gây ra từ phía Tây Ban Nha*.

Khi việc phong tỏa cuối cùng được dỡ bỏ vào năm 1590, người Hà Lan đã nhanh chóng loại bỏ quân đội Tây Ban Nha được cử tới để duy trì trật tự, lợi dụng thực tế là Vua Philip II của Tây Ban Nha quá bận rộn với những cuộc xung đột quân sự tại nơi khác ở châu Âu. Bỗng nhiên thoát khỏi áp lực quân sự và với một cánh cửa cơ hội mở ra, Hà Lan lao vào thương mại quốc tế, tìm cách xây dựng những mối liên hệ với châu Mỹ, châu Phi và châu Á.

Có một logic thương mại rõ ràng trong kế hoạch thiết lập những tuyến đường buôn bán của riêng họ. Mang hàng hóa trực tiếp tới Cộng hòa Hà Lan sẽ tránh được hai lượt thuế: Đầu tiên, hàng hóa sẽ tới mà không chịu thuế khi xuống hàng ở các cảng tại Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha, nơi các kiện hàng thường bị đánh thuế trước khi lên đường đi phương Bắc. Thứ hai, thực tế là nhà chức trách Hà Lan giờ thu thuế cho chính họ, thay vì chuyển trở lại cho những chủ nhân ở Iberia, nghĩa là tiền bạc sản sinh ra từ hoạt động thương mại thịnh vượng ở vùng Đất Thấp sẽ không mất mát vào việc chi tiêu cho những tham vọng mang tính đế quốc và những khoản chi liều lĩnh khác. Điều này mang lại những lợi ích ngay lập tức và tạo ra một chu kỳ tốt đẹp khi lợi nhuận lớn hơn có thể được tái đầu tư, tạo ra dòng tiền mặt còn mạnh mẽ hơn nữa - cho cả các thương nhân đơn lẻ và cho nước cộng hòa mới thành lập*.

Chương trình đầy tham vọng đã đơm hoa kết trái ngay từ đầu. Một đoàn thám hiểm lên đường tới phương Đông vào năm 1597 trở về nhà vào năm sau trong chiến thắng, mang theo những kiện hàng sản sinh ra lợi nhuận 400%. Các hải đội giờ bắt đầu tỏa đi mọi hướng, được tài trợ từ những nhà đầu tư mạnh bạo hơn nhờ mức lợi nhuận cao như thế với tư bản của họ*. Chỉ riêng năm 1601, 14 đoàn thám hiểm khác nhau đã lên đường đi châu Á, trong khi tới 100 tàu mỗi năm sẽ sớm vượt Đại Tây Dương để lấy muối từ bán đảo Araya, vốn tối quan trọng cho nghề làm cá trích muối nội địa*.

Người Tây Ban Nha đã phát điên; họ tái diễn các hành động quân sự và áp đặt một lệnh phong tỏa mới. Theo triết gia và luật sư xuất sắc Hugo Grotius, điều này đơn giản càng củng cố quan điểm rằng người Hà Lan phải tự làm chủ số phận của họ. Thay vì lùi bước khi đối mặt với đe dọa và áp lực, lựa chọn duy nhất là đầu tư nhiều hơn vào các công ty thương mại và xây dựng một mạng lưới buôn bán càng nhanh càng tốt để giúp tăng cường hỏa lực và củng cố cho nền độc lập. Đó là vấn đề có tất cả hoặc không có gì*.

Điều then chốt với thành công của Hà Lan là năng lực đóng tàu xuất sắc, và trên hết là những cách tân trong các thiết kế cổ điển từ lâu đã cho phép các đội đánh cá trích hoạt động rất thành công ở Bắc Hải và ở những cảng nước nông nhờ vào độ món nước thấp. Từ những năm 1550, khi người Anh đóng những chiếc tàu chiến nhanh hơn và mạnh hơn, người Hà Lan tập trung nỗ lực của họ vào việc phát triển những chiếc tàu được điều khiển tốt hơn, mang được nhiều hàng hơn, cần ít thủy thủ hơn - và bởi thế vận hành rẻ hơn. Những chiếc tàu này, được gọi là tàu fluyt, thiết lập tiêu chuẩn mới cho tàu thương mại*.

Người Hà Lan chuẩn bị kỹ càng khi lên đường. Trong khi những người tiền bối châu Âu của họ đã vượt Đại Tây Dương và đi vòng qua mũi Hảo Vọng, vào nơi chưa biết, người Hà Lan không thế. Họ biết họ tìm kiếm thứ gì và tìm ở đâu. Những tác giả như Jan Huyghen van Linschoten, Thư ký của Tổng Giám mục Goa, người đã dành thời gian nghiên cứu toàn bộ các tuyến đường thương mại, các cảng, khu chợ và những điều kiện địa phương khắp châu Á, cho ra đời những tài liệu như Itinerario, cung cấp những kế hoạch tỉ mỉ và toàn diện có vai trò gần như là những cẩm nang hướng dẫn cho những ai lên đường đi về phương Đông*.

Những công trình khác cũng hữu ích trong việc chuẩn bị cho các thương nhân trước các chuyến du hành. Người Hà Lan dẫn đầu thế giới về kỹ thuật vẽ bản đồ. Những bản đồ và sơ đồ biển do chuyên gia khắc gỗ Lucas Janszoon Waghenaer chuẩn bị vào những năm 1580 được coi là thứ không thể thiếu khắp châu Âu nhờ vào sự chi tiết và chính xác của chúng. Sự chú ý hướng vào việc thu thập thông tin chính xác và cho ra đời những tập bản đồ cập nhật, chi tiết về vùng Đông Ấn cũng như Caribe; những tập bản đồ này trở thành tiêu chuẩn cho các công cụ trợ giúp hàng hải hiện đại vào đầu thế kỷ 17*.

Rồi còn có những tài liệu giúp giải thích từ vựng và ngữ pháp của những ngôn ngữ xa lạ mà các thương nhân Hà Lan có thể sẽ gặp trên hành trình của họ. Một trong những người nghiên cứu các ngôn ngữ mới này sớm nhất là Frederik de Houtman. Cuốn từ điển và ngữ pháp Hà Lan-Malay của ông được xuất bản vào năm 1603, sau khi ông được Sultan Sumatra thả ra khỏi nhà tù ở Aceh, nơi ông đã chăm chỉ học ngôn ngữ của những người bắt giữ ông*. Những danh sách từ vựng như thế được các thương nhân trên đường tới châu Á nghiên cứu một cách say sưa vào thế kỷ 16; họ tách riêng ra những từ và cụm từ hữu ích được dịch từ tiếng Hà Lan sang tiếng Malayalam, Malay, Bisayan, Tagalog, Tamil và các ngôn ngữ khác*.

Bí quyết nền tảng cho thành công của Hà Lan vào thế kỷ 17 là lương tri và làm việc chăm chỉ. Người Hà Lan nghĩ rằng cách làm không phải là theo gương người Anh, nơi những công ty thành lập theo sắc chỉ dùng những cách gian trá để giới hạn những người hưởng lợi trong một nhóm nhỏ, tất cả đều để mắt tới lợi ích của người khác và sử dụng thế độc quyền để bảo vệ địa vị của họ. Thay vì thế, nguồn vốn gộp lại và rủi ro được chia đều trong một lượng nhà đầu tư càng rộng càng tốt. Theo thời gian, kết luận rút ra là bất chấp những tham vọng đối địch và những mối kình địch giữa các tỉnh, thành phố và thực ra là giữa cá nhân các thương gia, cách hiệu quả và mạnh mẽ nhất để tăng cường thương mại là kết hợp các nguồn lực*.

Bởi thế, vào năm 1602, chính quyền Các tỉnh Liên hợp đã tạo ra một thực thể duy nhất để tiến hành thương mại ở châu Á trên nguyên tắc là kết hợp lại, thực thể này sẽ vững chắc hơn, hùng mạnh hơn là tổng số các bộ phận đơn lẻ. Đó là một động thái can đảm, ít ra là bởi nó liên quan tới việc làm dịu đi những mối kình địch địa phương và thuyết phục tất cả những ai liên quan rằng bằng cách này, lợi ích của họ không chỉ được gắn kết mà còn được phục vụ tốt hơn. Việc tạo ra Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) - Công ty Đông Ấn Hà Lan - và không lâu sau đó là một hợp doanh tương tự cho châu Mỹ, West-Indische Compagnie (WIC) - Công ty Tây Ấn Hà Lan - là một ví dụ như trong sách giáo khoa về cách thiết lập một hợp doanh đa quốc gia đẳng cấp thế giới*.

Mô hình của người Hà Lan tỏ ra thành công ngoạn mục. Mặc dù một số người, như thương nhân và người sáng lập WIC, Willem Usselincx, cho rằng ý tưởng hay ho nhất là thuộc địa hóa những vùng châu Mỹ chưa có người ở, một kế hoạch rõ ràng bắt đầu được định hình*. Mục tiêu không phải là cạnh tranh với các thương nhân châu Âu khác, chẳng hạn như ở Goa, nơi các lái buôn người Bồ Đào Nha, Venice và Đức sống cạnh nhau; mục tiêu là thay thế họ*.

Cách tiếp cận hiếu chiến đã được đền đáp ngay lập tức. Sự chú ý chuyển sang trước tiên là quần đảo Gia Vị, nơi một cộng đồng Bồ Đào Nha bị cô lập đã bị trục xuất vào năm 1605 trong một chương trình có hệ thống nhằm thiết lập sự kiểm soát ở Đông Ấn. Trong những thập niên tiếp theo, người Hà Lan tiếp tục củng cố vị thế của họ, thiết lập một trụ sở thường trực tại Batavia - cái tên xuất phát từ tên gọi những cư dân sống ở vùng Đất Thấp trong thời Đế quốc La Mã - ở khu vực nay là Jakarta.

Lực lượng quân đội được sử dụng để chiếm và đảm bảo một chuỗi các điểm kết nối trở lại quê nhà. Mặc dù người Hà Lan thất bại ở một số địa điểm, chẳng hạn như ở Macau và Goa, nhưng lợi ích đạt được trong thế kỷ 17 là thật sự ấn tượng. Rất nhanh chóng, không chỉ người châu Âu ở nước ngoài bị dân Hà Lan quấy rầy, mà cả những nhà cai trị địa phương mà lãnh địa có tính nhạy cảm về mặt chiến lược hay quan trọng về mặt kinh tế cũng vậy. Sự kiểm soát được thiết lập ở Malacca, Colombo, Ceylon và Cochin, trước khi chính quyền Sultan Macassar (nay thuộc Indonesia) bị nhắm đến vào năm 1669. Macassar là mảnh ghép còn thiếu cần thiết trong việc thiết lập thế độc quyền buôn bán gia vị ở châu Á. Được đặt tên lại là Tân Rotterdam, việc chiếm giữ nơi này tiếp nối bằng việc xây dựng một pháo đài lớn, giống như ở những nơi khác - một tuyên bố về ý định rằng họ sẽ không từ bỏ nơi đó dễ dàng*. Một bản đồ trong thư khố quốc gia ở The Hague mô tả mạng nhện thật sự đã tỏa ra khi người Hà Lan xây dựng vị thế của họ ở Đông Ấn*.

Cùng mô thức đó được lặp lại ở nơi khác. Các đối thủ bị đẩy ra khỏi Tây Phi khi người Hà Lan thống trị thành công việc buôn bán vàng, và theo thời gian tham gia tích cực vào việc buôn bán nô lệ sang châu Mỹ. Những căn cứ mới được thành lập, như pháo đài Nassau ở vùng nay là Ghana. Người Bồ Đào Nha bị đẩy ra khỏi cả ở những căn cứ khác, như Elmina, bên bờ biển Ghana, vốn vào tay người Hà Lan vào giữa thế kỷ 17. Thành công cũng rất đáng kể ở Caribe và châu Mỹ, tới mức đến những năm 1640, người Hà Lan đã chiếm được thị phần đa số trong vận tải xuyên Đại Tây Dương, và kiểm soát trực tiếp việc buôn bán đường*.

Vùng Đất Thấp hoàn toàn thay đổi. Những khối tài sản lớn vào tay những người đã đầu tư vào thương mại đường dài từ sớm, trong khi những người hưởng lợi từ sự giàu có mới này tới lượt họ cũng giàu lên. Các trường đại học được thành lập ở Leiden và Groningen, nơi các học giả có thể thách thức những biên giới các ngành học thuật nhờ vào tiền bạc từ những người bảo trợ hào phóng. Các họa sĩ và kiến trúc sư làm ăn phát đạt, sung sướng trong mối quan tâm và của cải đột ngột từ tầng lớp tư sản vừa ra đời. Vào thời kỳ của sự giàu có khác thường này, những tòa nhà lộng lẫy bắt đầu mọc lên ở Amsterdam, cũng là một thành phố trên mặt nước như Venice đã từng thịnh vượng hàng thế kỷ trước đó. Những vùng như Jordaan là vùng lấn biển khi các căn nhà trên kênh đào dời lên phía Keizersgracht và gần đó là những tuyệt tác kỹ thuật cũng như những kỳ quan kiến trúc.

Ảnh hưởng của Những Con đường Tơ lụa có thể cảm thấy trong nghệ thuật. Một ngành gốm sứ phát đạt phát triển mạnh ở Haarlem, Amsterdam và trên hết là ở Delft, chịu nhiều ảnh hưởng từ vẻ ngoài, cảm nhận và thiết kế của các đồ vật nhập từ phương Đông. Những chủ đề thị giác kiểu Trung Quốc thống trị, trong khi các món đồ có màu trắng và xanh da trời đặc trưng từng được các thợ gốm ở vịnh Ba Tư tạo tác trước đó nhiều thế kỷ, vốn đã phổ thông ở Trung Quốc và Đế chế Ottoman, được áp dụng rộng khắp tới mức chúng cũng trở thành một đặc điểm riêng của gốm sứ Hà Lan. Sự bắt chước không chỉ là hình thức bày tỏ sự ngưỡng mộ chân thành nhất; trong trường hợp này, nó cũng là một phần của việc gia nhập hệ thống toàn cầu về văn hóa vật chất, giờ đã kết nối Bắc Hải với Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương*.

Với nhu cầu tăng mạnh cho những món đồ giúp thể hiện địa vị, nghệ thuật nói chung ở Hà Lan đã phát triển mạnh mẽ. Một số người cho rằng có tới 3 triệu bức tranh đã ra đời chỉ trong thế kỷ 17*. Tất nhiên điều đó sẽ kích thích các ý tưởng mới và đồng thời nâng cao các tiêu chuẩn, mang lại bối cảnh cho các họa sĩ như Frans Hals, Rembrandt và Vermeer sáng tạo ra những tác phẩm với vẻ đẹp ngộp thở. Bởi cách thức ấn tượng mà người Hà Lan đã hợp tác cùng nhau để thành công, thật hoàn toàn phù hợp khi một số tác phẩm đẹp nhất ghi nhận hình ảnh các đội nhóm, chẳng hạn như bức Bữa tiệc của đội dân phòng St Adrian (các lính gác dân sự của Haarlem) của Frans Hals, hay tác phẩm nổi tiếng của Rembrandt, Đội lính gác của Đại úy Frans Banning Cocq và Thiếu úy Lieutenant Willem van Ruytenburch chuẩn bị hành quân - thường được gọi với cái tên Phiên gác đêm, được đặt vẽ cho phòng tiệc của đội lính gác dân sự Amsterdam.

Các cá nhân cũng sẵn lòng bảo trợ nghệ thuật, thương nhân Andries Bicker chẳng hạn, đã thuê Bartholomeus van der Heist tạc tượng để ghi lại thành công và địa vị xã hội mới của ông, hay chủ đóng tàu Jan Rijcksen đã yêu cầu Rembrandt vẽ một bức tranh chân dung ông và vợ ông làm việc cùng nhau khi thiết kế tàu. Tới lượt người Hà Lan - và nghệ thuật Hà Lan - tận hưởng thời đại hoàng kim*.

Người Hà Lan rất háo hức khoe khoang đồ đạc trong nhà của họ, như trong bức Người phụ nữ trẻ đọc một lá thư ở khung cửa sổ mở của Vermeer, có một cái bát lớn màu trắng và xanh đập vào mắt ở tiền cảnh*. Một du khách Anh tới thăm Amsterdam vào năm 1640 không thể giấu được ấn tượng của ông với những gì ông thấy. Ở vùng Đất Thấp, Peter Mundy viết, ngay cả những căn nhà “tầm thường” cũng đầy đồ đạc và đồ trang trí “rất đắt tiền và đáng tò mò, đầy sự hài lòng và thỏa mãn, như những tủ chạn, tủ bếp lộng lẫy… những tranh ảnh, đồ gốm sứ, những chiếc lồng đắt tiền đẹp đẽ nhốt chim trong đó” và nhiều thứ khác nữa. Ngay cả những người hàng thịt và thợ làm bánh, thợ rèn và thợ chữa giày cũng treo tranh và đồ trang trí đắt tiền trong nhà*. “Tôi kinh ngạc”, người ghi nhật ký người Anh John Evelyn viết về hội chợ hằng năm ở Rotterdam cũng vào khoảng thời gian đó; hội chợ tràn ngập những bức tranh, nhất là những bức “phong cảnh và vẽ những trò khôi hài, như họ gọi những bức tranh vẽ hề đó”. Ngay cả những nông dân bình thường cũng trở thành những nhà sưu tập tranh năng nổ*. Những cảm nghĩ này là điển hình trong số du khách người Anh đến vùng Đất Thấp ngày càng nhiều trong giai đoạn này*.

Thời đại Hoàng kim của Hà Lan là kết quả của một kế hoạch được thực thi tỉ mỉ. Nó cũng hưởng lợi từ thời điểm đúng đắn, xảy ra vào một giai đoạn mà phần lớn châu Âu đang rối loạn, tham gia vào vô số những hành động quân sự hiếu chiến đắt đỏ và không đi tới đâu, đã nhấn chìm cả châu lục trong cuộc Chiến tranh Ba mươi năm 1618-1648. Sự biến động này mang lại cơ hội, bởi sự chú ý và nguồn lực bị chuyển hướng vào các đấu trường gần quê nhà hơn cho phép người Hà Lan nhắm vào các mục tiêu của họ ở những châu lục khác, từng mục tiêu một, mà không phải đối mặt với sự trả đũa. Cuộc đấu đá đẫm máu trong thế kỷ 17 cho phép người Hà Lan thiết lập vị thế thống trị ở phương Đông mà các đối thủ châu Âu của họ phải trả giá.

Tuy nhiên, chiến tranh ở châu Âu có một vai trò còn quan trọng hơn nữa: Nó thúc đẩy sự vươn lên của phương Tây. Những cuộc thảo luận về châu Âu trong giai đoạn này nhấn mạnh rằng, thời kỳ Khai sáng và thời kỳ Duy lý đã nhìn thấy một thời đại đang đến, trong đó ý tưởng về quyền lực độc đoán được thay thế bằng ý tưởng về tự do, quyền dân sự và sự giải phóng. Nhưng chính mối quan hệ thâm căn cố đế của châu Âu với bạo lực và chủ nghĩa quân phiệt mới là điều đặt nó vào trung tâm của thế giới sau những cuộc thám hiểm những năm 1490.

Thậm chí trước khi có những phát hiện gần như đồng thời của Columbus và Vasco da Gama, sự cạnh tranh giữa các vương quốc ở châu Âu vốn đã căng thẳng. Trong hàng thế kỷ, châu lục này có đặc điểm là mối kình địch gay gắt giữa các quốc gia liên tục bùng nổ thành hành động hiếu chiến và chiến tranh. Điều này tới lượt nó thúc đẩy những tiến bộ trong công nghệ quân sự. Các vũ khí mới được phát triển, giới thiệu và rồi điều chỉnh sau khi đã được thử nghiệm trên chiến trường. Các chiến thuật tiến hóa khi những viên tư lệnh học hỏi được từ kinh nghiệm. Khái niệm bạo lực cũng được định chế hóa: Nghệ thuật và văn chương châu Âu từ lâu đã ca tụng cuộc sống của những tay hiệp sĩ mã thượng và khả năng sử dụng vũ lực một cách sáng suốt của anh ta - coi đó như là hành động của tình yêu và đức tin, nhưng cũng như sự biểu hiện công lý. Những câu chuyện về các cuộc Thập Tự chinh, vốn ca ngợi tính quý tộc và chủ nghĩa anh hùng và chê bai sự phản trắc, bất trung và phá vỡ lời thề nguyền, trở nên mạnh mẽ một cách độc hại.

Đánh đấm, bạo lực và đổ máu được tôn vinh chừng nào chúng còn được coi là công bằng. Có lẽ chính vì lý do này mà tôn giáo trở nên quan trọng như thế: Không thể có lời biện minh nào cho chiến tranh tốt hơn là bảo vệ Đấng Toàn năng. Ngay từ đầu, sự pha trộn giữa tôn giáo và chủ nghĩa bành trướng đã gắn kết chặt với nhau: Ngay cả những cánh buồm trên các con tàu của Columbus cũng được đánh dấu bằng những chữ thập lớn. Như những nhà bình luận đương thời liên tục nhấn mạnh, liên quan đến châu Mỹ, cũng như khi người châu Âu bắt đầu tỏa ra khắp châu Phi, Ấn Độ và những vùng khác của châu Á, rồi cả Úc nữa, tất cả là một phần trong kế hoạch của Chúa là để cho phương Tây thừa hưởng Trái đất.

Thật ra, đặc điểm của riêng châu Âu như là vùng đất hung hăng hơn, bất ổn hơn và kém đầu óc hòa bình hơn những vùng khác của thế giới giờ đang đền đáp cho họ. Rốt cuộc, đây là lý do tại sao những chiếc tàu lớn của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã thành công trong việc vượt đại dương và kết nối các châu lục lại với nhau. Những chiếc thuyền truyền thống đã đi qua các biển Ấn Độ và Ả Rập trong nhiều thế kỷ mà không thay đổi gì nhiều trong thiết kế không thể sánh được với những tàu phương Tây có thể hoạt động tốt hơn và có hỏa lực mạnh hơn hẳn. Những cải tiến liên tục trong thiết kế tàu làm cho chúng nhanh hơn, mạnh hơn và chết chóc hơn khiến cho khoảng cách càng doãng rộng hơn nữa*.

Điều tương tự cũng đúng với kỹ thuật quân sự. Mức độ đáng tin cậy và sự chính xác của các vũ khí được sử dụng ở châu Mỹ lớn tới mức một số nhỏ những tay conquistador đã có thể áp đảo dân chúng bản địa tuyệt đối đông hơn về số lượng - và đó là những dân tộc tiến bộ và rất tinh tế, chỉ trừ chuyện vũ khí ra. Ở Inca, Pedro de Cieza de León viết, pháp luật và trật tự được duy trì cẩn trọng, với sự để ý kỹ lưỡng nhằm “để công lý được thực thi và không ai đi tới chỗ phạm tội giết người hay trộm cắp”*. Dữ liệu được thu thập hằng năm khắp Đế quốc Inca để đảm bảo thu đúng tiền thuế và chi dùng công bằng, với các ca sinh và tử được ghi nhận ở chính quyền trung ương và được cập nhật. Giới tinh hoa phải tự canh tác phần đất của mình một số ngày cố định trong năm và làm vậy “để làm gương, để mọi người đều biết rằng không nên có ai quá giàu tới mức… anh ta có thể xa lánh hay đứng trên những người nghèo”*.

Đó không phải là những kẻ dã man như mô tả của những người theo chủ nghĩa chiến thắng ở châu Âu; thật ra họ có vẻ đã giác ngộ một cách tích cực so với những xã hội phân tầng ghê gớm đã xuất hiện gần như khắp châu Âu, nơi mà khoảng cách giữa người có quyền và người yếu thế được củng cố trong một hệ thống gia tộc quý tộc bảo vệ địa vị xã hội của những người có quyền lực. Dù người châu Âu có thể nghĩ rằng họ phát hiện ra những nền văn minh bán khai và đó là lý do tại sao họ thống trị, nhưng sự thật là chính những tiến bộ không ngừng nghỉ về vũ khí, chiến tranh và chiến thuật chiến tranh mới đặt nền tảng cho thành công của phương Tây.

Một lý do giải thích cho sự thống trị châu Phi, châu Á và châu Mỹ của người châu Âu là trong hàng thế kỷ là người châu Âu đã thực hành việc xây các pháo đài bất khả xâm phạm. Việc xây pháo đài đã là một phần thiết yếu của xã hội châu Âu từ thời Trung cổ, với hàng nghìn pháo đài ngoạn mục mọc lên khắp châu lục. Mục đích của chúng, tất nhiên, là để kháng cự lại những cuộc tấn công mạnh mẽ và quyết tâm; con số nhiều khác thường của chúng là lời xác nhận cho nỗi sợ hãi và tính chất thường xuyên của các cuộc tấn công. Người châu Âu dẫn đầu thế giới về xây pháo đài và tấn công pháo đài. Thật đáng kinh ngạc khi quyết tâm của người châu Âu trong việc xây dựng những công trình to lớn lừng lững có thể phòng vệ được từ bên trong là một điểm thường bị dân địa phương chế nhạo. Không thương nhân nào khác xây pháo đài trong quá khứ, Nawab xứ Bengal bình luận vào những năm 1700, vậy thì tại sao người châu Âu lại khăng khăng làm thế?*

Như thế, sự mỉa mai là ở chỗ: Mặc dù châu Âu đã trải qua một thời đại Hoàng kim vinh quang, cho ra đời nghệ thuật, văn chương lộng lẫy và thực hiện những bước nhảy vọt về khoa học, nhưng châu lục này lại được rèn giũa bằng bạo lực. Không chỉ thế, việc phát hiện ra những thế giới mới làm cho xã hội châu Âu càng bất ổn hơn. Với nhiều cuộc chiến tranh hơn và nguồn lực lớn hơn bao giờ hết, sự được mất tăng lên, làm tăng căng thẳng khi cuộc tranh đấu cho quyền bá chủ thêm khốc liệt.

Những thế kỷ tiếp nối sự nổi lên của châu Âu như một thế lực toàn cầu đi kèm với sự củng cố và thèm muốn lãnh thổ liên tục. Vào năm 1500, có khoảng 500 đơn vị chính trị ở châu Âu; vào năm 1900, còn lại 25. Kẻ mạnh đã nuốt chửng kẻ yếu*. Cạnh tranh và xung đột quân sự là một đặc trưng của châu Âu. Theo nghĩa này, những nỗi kinh hoàng vào thế kỷ 20 sau này có gốc rễ từ trong quá khứ sâu xa. Cuộc tranh đấu thống trị láng giềng và các địch thủ thúc đẩy những cải tiến trong công nghệ vũ khí, cơ giới hóa và hậu cần, điều rốt cuộc cho phép các đấu trường của chiến tranh mở rộng rất đáng kể và khiến số người bị giết tăng từ vài trăm lên hàng triệu. Theo thời gian, sự bức hại có thể diễn ra ở quy mô khổng lồ. Không phải vô cớ mà cuộc chiến tranh thế giới và cuộc diệt chủng tồi tệ nhất trong lịch sử đều có nguồn gốc và được thực thi ở châu Âu; đó là những chương mới nhất trong một lịch sử kéo dài của sự bạo tàn và bạo lực.

Như thế, trong khi sự tập trung thông thường nhắm vào đầu tư cho nghệ thuật và ảnh hưởng của sự giàu có mới lên văn hóa vào thế kỷ 16 và 17, thì có lẽ sẽ bổ ích hơn nếu nhìn vào những tiến bộ song song trong việc chế tạo vũ khí ở giai đoạn này. Cũng như các bức tranh được tạo ra với số lượng cực lớn cho đám khán giả khát khao, súng cũng thế. Tới những năm 1690, chỉ riêng doanh nhân Maximilien Titon ở miền Trung nước Pháp đã bán ra khoảng 600.000 khẩu súng hỏa mai; một số người đương thời nghĩ là không thể ước lượng xem có bao nhiêu công nhân tham gia vào ngành sản xuất súng ngắn ở Saint-Étienne vì họ quá đông. Từ 1600 tới 1750, tỉ lệ bắn chính xác của súng ngắn tăng lên gấp mười lần. Những tiến bộ công nghệ - bao gồm việc phát minh ra que nhồi thuốc súng, vỏ đạn giấy và lưỡi lê - khiến súng rẻ hơn, tốt hơn, nhanh hơn và chết chóc hơn*.

Tương tự, dù tên tuổi các nhà khoa học như Galileo Galilei, Isaac Newton và Leonhard Euler đã trở nên nổi tiếng với nhiều thế hệ học trò, nhưng thật dễ quên rằng một số công trình quan trọng nhất của họ là về đạn đạo và tìm hiểu nguyên nhân gây ra độ lệch, cho phép các khẩu pháo chính xác hơn*. Những nhà khoa học xuất chúng này đã giúp làm cho vũ khí mạnh mẽ hơn và đáng tin hơn; những tiến bộ quân sự và kỹ thuật đi cùng với Thời kỳ Khai sáng.

Không phải là trong các xã hội khác không có sự xâm lược. Như vô số ví dụ khắp các châu lục sẽ cho thấy, bất kỳ cuộc chinh phạt nào cũng có thể gây ra chết chóc và đau khổ ở quy mô lớn. Nhưng những thời kỳ bành trướng bùng nổ khắp châu Á và Bắc Phi, chẳng hạn như trong những thập niên phi thường đầu tiên mà đạo Hồi lan đi hay vào thời kỳ các cuộc chinh phục Mông Cổ, được tiếp nối bằng những giai đoạn dài ổn định, hòa bình và thịnh vượng. Tần suất và nhịp độ của chiến tranh ở châu Âu lại khác so với những vùng khác trên thế giới: Cuộc xung đột này chưa giải quyết xong thì cuộc khác đã bùng lên. Sự cạnh tranh là tàn bạo và không ngừng nghỉ. Theo nghĩa đó, những công trình nền tảng như cuốn Leviathan của Thomas Hobbes là những tài liệu tinh túy giải thích sự vươn lên của phương Tây. Chỉ một tác giả châu Âu mới có thể kết luận rằng tình trạng tự nhiên của con người là tình trạng bạo lực liên tục; và chỉ một tác giả châu Âu mới đúng về điều đó*.

Hơn thế nữa, cơn khát đối đầu quân sự nằm sau những diễn tiến khác liên quan mật thiết tới chiến tranh, chẳng hạn như vấn đề tài chính. Các chính phủ ở châu Âu khát vốn để chi tiêu cho các đạo quân, dẫn tới việc thiết lập những thị trường nợ, nơi tiền bạc có thể được huy động dựa trên doanh thu thuế tương lai. Đánh cược vào thành công có thể mang tới lợi nhuận lớn, mang lại các tước hiệu và những lợi ích xã hội khác cho các tay đầu tư láu cá đầu tư vào nợ chính phủ - còn có thể được trình bày một cách tự nhiên là lòng ái quốc: Đầu tư vào những khoản tài chính nhà nước là một cách để vươn lên về địa vị, cũng như để trở nên giàu có. London và Amsterdam trở thành những trung tâm tài chính toàn cầu, chuyên về nợ của chính quyền, nhưng cũng chuyên về các việc niêm yết chứng khoán trên thị trường ngày càng phức tạp*.

Một lý do dẫn tới sự vươn lên thống trị của London và Amsterdam là sự tăng tốc về kinh tế xã hội ở Bắc Âu. Nghiên cứu mới nhất cho thấy dân số tăng gần gấp đôi ở Anh và vùng Đất Thấp giai đoạn từ 1500 tới 1800. Hầu hết sự tăng trưởng đó có thể cảm nhận được ở những vùng dân cư đông đúc, nơi số thành phố lớn tăng gần gấp ba lần*. Quá trình này đặc biệt nhanh chóng ở vùng Đất Thấp: Vào giữa thế kỷ 17, tới một nửa dân cư Amsterdam được cho là từ nơi khác chuyển tới sống ở thành phố*. Những nhà nước có nhiều trung tâm đô thị hơn có lợi thế lớn đáng kể so với những nhà nước có dân số nông thôn lớn. Thu thuế từ thành phố ít tốn thời gian, dễ và hiệu quả hơn, ít ra là do sự biến động về giao dịch thương mại lớn hơn nhiều so với ở vùng nông thôn. Những vùng mật độ dân số lớn cũng tạo ra nguồn thu nhập đáng tin và cho vay ở đó ít rủi ro hơn. Anh và Cộng hòa Hà Lan có thể vay mượn nhiều hơn với lãi suất tốt hơn so với những địch thủ thương mại và chính trị của họ*. Khi đó, cũng như bây giờ, để kiếm được tiền trong lĩnh vực tài chính thì thông minh là không đủ; bạn phải có mặt đúng chỗ nữa. Và London hay Amsterdam ngày càng tỏ ra là những chỗ như thế.

Điều này đánh dấu khởi đầu cho cái chết của Ý và biển Adriatic. Bị tụt hậu vì những tuyến đường mới ra thị trường mang hàng hóa trực tiếp tới những người tiêu dùng giàu có nhất, các thành bang Ý với mối kình địch lâu đời của họ không có cơ hội nào trước một nhóm những thành phố có khả năng và sẵn sàng kết hợp nguồn lực với nhau. Những khoản tiền được huy động để chi trả cho sự bành trướng lớn tới mức việc chi hơn một nửa doanh thu của quốc gia để trả nợ đã trở thành tiêu chuẩn*. Việc mắc kẹt trong cuộc tranh đấu liên tục với những láng giềng và phải tìm cách có lợi thế chính trị, thương mại và văn hóa so với họ là cực kỳ đắt đỏ. Châu Âu trở thành một châu lục với hai tốc độ; châu Âu cũ ở phía đông và phía nam vốn đã thống trị hàng thế kỷ giờ tụt hậu, bế tắc, và châu Âu mới, ở phía đông bắc, đang phát triển bùng nổ*.

Một số người đã nhìn ra xu hướng của thời đại trước những người khác. Ngay từ năm 1600, Đại sứ Anh ở Venice đã có thể viết rằng “về vấn đề thương mại, sự suy tàn rõ ràng tới mức mọi người đều kết luận là trong vòng hai mươi năm nữa” thành phố sẽ sụp đổ. Venice từng một thời thống trị thương mại với phương Đông, nhưng giờ không còn cạnh tranh nổi nữa. Rất nhiều chiếc tàu lớn “trên 1.000 tấn mỗi chiếc” từng được sử dụng để mang hàng hóa về nhà hay lên đường; giờ “không còn thấy chiếc nào nữa”*. Không lâu sau đó, thành phố bắt đầu tự làm mới mình, chuyển đổi từ cường quốc thương mại thành một trung tâm của lối sống xa hoa, một niềm vui của những kẻ thích khoái lạc. Mặc dù nhà chức trách cố gắng chấm dứt việc đeo những trang sức ngày càng lớn và đẹp hơn, những bữa tiệc ngày càng xa xỉ và những trò tìm kiếm khoái lạc quái dị, sự tái tạo này của thành phố theo nhiều nghĩa là có thể hiểu được: Họ còn lựa chọn nào khác chứ?*

Ở nơi của thương mại quốc tế và chính trị cao cấp, Venice, Florence và Rome trở thành những điểm dừng trên một hành trình du lịch của những tay nhà giàu mới nổi. Mặc dù lần đầu được gọi là những cuộc Tráng Du* từ năm 1670, những cuộc hành trình như thế đã bắt đầu từ một thế kỷ trước đó, khi một chuyến đi tới Ý lần đầu tiên được công nhận là cơ hội để mua những đồ cổ chất lượng cao cũng như nghệ thuật hợp thời trang hơn, khiến giá cả những món này nhảy vọt khi lượng du khách tăng lên*. Đó là một nghi lễ, không chỉ cho các cá nhân tham gia mà cho cả nền văn hóa nói chung: Những thành quả của miền Nam châu Âu được miền Bắc nuốt chửng. Vào lúc trọng tâm của châu lục dịch chuyển, đồ trang sức của nền văn hóa cũ và đương thời cũng thế. Ba bộ sưu tập tượng điêu khắc cổ xưa tuyệt vời nhất trên thế giới, lưu giữ ở Bảo tàng Anh, Bảo tàng Fitzwilliam ở Cambridge và Bảo tàng Ashmolean ở Oxford, được tập hợp nhờ những du khách tò mò về văn hóa với túi tiền rất sâu*.

Họ mang trở lại những ý tưởng về kiến trúc, thiết kế lăng mộ và điêu khắc; không lâu sau đó thi ca, hội họa, âm nhạc, thiết kế vườn tược, nghề thuốc và khoa học về các tác phẩm kinh điển cổ đại được vay mượn rộng khắp, khi Anh và vùng Đất Thấp sắp sửa tạo dựng hào quang của hiện tại theo hình mẫu quá khứ đó*. Những công dân La Mã hẳn sẽ há hốc mồm trước ý tưởng rằng các chủ đất nhỏ và các quan chức thấp kém ở vùng một thời là tỉnh nông dân, nếu không muốn nói là nhà quê, của đế quốc, giờ đặt làm các bức tượng tự mô tả họ không chỉ là những người thừa kế của La Mã, mà còn là chính các hoàng đế của đế quốc*. Nhưng sớm thôi, họ sẽ còn làm được nhiều hơn cả thế: Đế quốc Anh sắp sửa thống trị.

14 Con đường tới Đế quốc

Sự dịch chuyển quyền lực về phương Bắc châu Âu khiến một số nơi không thể cạnh tranh và không thể bắt kịp. Ở thế giới Ottoman chẳng hạn, số thành phố có hơn 10.000 dân về cơ bản là giữ nguyên trong giai đoạn từ năm 1500 tới năm 1800. Không hề có áp lực tăng sản lượng nông nghiệp để phục vụ nhu cầu gia tăng - có nghĩa là nền kinh tế tiếp tục giẫm chân tại chỗ và tĩnh tại. Việc thu thuế cũng thiếu hiệu quả, một phần vì đánh thuế vào nông nghiệp tạo động cơ cho các cá nhân kiếm những khoản lợi nhanh chóng mà cái giá phải trả là thu nhập trong dài hạn của nhà nước*.

Guồng máy quan liêu của Ottoman đã tỏ ra là những nhà quản lý hành chính tài giỏi, khéo léo trong việc tập trung nguồn lực và quản trị sự phân bổ dân số để đảm bảo kết quả gặt hái được và nguồn cung ứng tới được nơi cần chúng nhất. Vào lúc đế quốc nuốt chửng ngày càng nhiều lãnh thổ vào các thế kỷ 15 và 16, cách quản lý này đã hiệu quả và suôn sẻ. Tuy nhiên, khi động lực bành trướng chậm lại, sự mong manh của hệ thống trở nên rõ ràng, dưới áp lực từ chi phí để duy trì hoạt động quân sự ở hai mặt trận - châu Âu phía tây và Ba Tư của nhà Safavid phía đông - và cũng bởi biến đổi khí hậu ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng tới thế giới Ottoman*.

Những cấu trúc xã hội trong thế giới Hồi giáo, vốn phát triển theo những hướng rất khác với ở Tây Âu, cũng là một yếu tố quan trọng. Các xã hội Hồi giáo nói chung phân bổ của cải công bằng hơn so với những xã hội Thiên Chúa giáo, chủ yếu nhờ vào những hướng dẫn rất chi tiết được vạch ra trong Kinh Qurān về của thừa kế - bao gồm những nguyên tắc được soi sáng tích cực theo các tiêu chuẩn thời bấy giờ liên quan tới phần chia mà phụ nữ có thể và kỳ vọng nhận được từ tài sản của cha hay chồng họ. Một phụ nữ Hồi giáo có thể hy vọng được chăm sóc tốt hơn nhiều so với những người cùng cảnh ngộ ở châu Âu; nhưng điều này đi kèm với cái giá là một lượng của cải lớn bị giữ lại trong gia đình suốt một thời gian dài*. Điều này tới lượt nó có nghĩa là khoảng cách giàu và nghèo không bao giờ lớn như ở châu Âu, vì tiền bạc được tái phân phối và tái lưu thông rộng hơn. Những giá trị này ở một mức độ nào đó lại cản trở tăng trưởng: Như một quy luật chung, những lời dạy và quy định về thừa kế đồng nghĩa với việc các gia đình thấy khó mà tích tụ được tư bản trong nhiều thế hệ liên tiếp vì sự thừa kế có tính cấp tiến và bình quân; ở châu Âu, chế độ con trưởng thừa kế khiến tập trung nguồn lực vào tay một người con và mở đường cho việc xây dựng những khối tài sản lớn*.

Với một số người, thực tế rằng châu Âu - hay đúng hơn là vùng Tây Bắc châu Âu - chưa bao giờ thịnh vượng như thế này là nguyên nhân gây ra lo lắng. Những mục sư Calvin ở vùng Đất Thấp giảng dạy với lòng tin đáng sợ rằng tiền bạc là gốc rễ của tội lỗi và những nguy hiểm của việc đắm mình trong xa xỉ*. Có thể thấy những tình cảm tương tự ở Anh, nơi những người như Thomas Mun, một nhà bình luận đặc biệt giận dữ vào đầu thế kỷ 17, than phiền về “việc phí phạm… thời gian vào sự lười nhác và khoái lạc”, cảnh báo rằng giàu có vật chất sẽ mang tới sự nghèo nàn về tri thức và “sự băng hoại” thể chất và tâm hồn*.

Tất nhiên, những thành quả của tăng trưởng không được chia sẻ đồng đều. Tiền tô tức tăng lên là tốt cho các chủ đất, nhưng tệ cho các tá điền; tiếp xúc với những thị trường lớn hơn đồng nghĩa có áp lực đáng kể về giá cả khi việc sản xuất len, đồ dệt may và các hàng hóa khác trong nước phải đối mặt với sự cạnh tranh*. Sự sa sút các tiêu chuẩn đạo đức đi cùng với sự đảo lộn về kinh tế và chính trị là đủ để khuyến khích một số người có hành động mạnh tay. Một số người bảo thủ hơn kết luận: Đã tới lúc thiết lập những nơi sống mới, để tìm một nơi có thể thực hành lối sống giản dị ưu tiên sự sùng tín tôn giáo và thanh tẩy tinh thần - một nơi để khởi đầu lại, và một nơi để trở về với những gì cơ bản.

Những người Thanh giáo định cư ở New England đã làm như thế để phản đối những thay đổi đi kèm với sự vươn lên của châu Âu và sự giàu có tiếp theo đó. Họ phản ứng lại những dòng ý tưởng và hàng hóa mới kỳ lạ khiến thế giới trở nên là một nơi có vẻ rất khác biệt - nơi đồ gốm sứ Trung Quốc xuất hiện trên những bàn ăn của các hộ gia đình, nơi hôn nhân của những người khác màu da với người châu Âu nêu ra những câu hỏi về bản sắc và chủng tộc, và nơi thái độ với cơ thể khiến một học giả mới đây đã nghĩ ra cụm từ “cuộc cách mạng tình dục thứ nhất”*.

Để thoát ra, câu trả lời là hướng qua bên kia Đại Tây Dương. Điểm đến được lựa chọn không phải là vùng Caribe, nơi nhiều người đã tới để biến đất đai thành các đồn điền trồng mía sử dụng lao động nô lệ, mà là những vùng đất còn trinh nguyên ở New England, nơi những người di cư có thể sống một cuộc đời lý tưởng của sự sùng đạo giản đơn. Tất nhiên, khó khăn duy nhất là dân bản xứ, những kẻ “vui mừng tra tấn người khác theo cách đẫm máu nhất có thể; lột da đầu người sống bằng những mảnh vỏ sò, cắt dương vật và tứ chi người khác thành từng đoạn và nướng chúng trên than, ăn những lát thịt mỏng của chính những người đó khi họ vẫn còn sống, cùng những tội ác kinh khủng khác tương tự”*. Nhưng ngay cả như thế vẫn đáng mạo hiểm; vẫn tốt hơn là thế giới họ bỏ lại phía sau. Thật dễ quên rằng tiệc lễ Tạ ơn, được các Tiền bối Hành hương* ăn mừng đầu tiên để đánh dấu việc họ an toàn tới được mảnh đất phì nhiêu, cũng là nghi lễ tưởng niệm một chiến dịch chống toàn cầu hóa: Nó không chỉ ca ngợi việc phát hiện ra Vườn Địa đàng mới, mà còn chối bỏ một cách chiến thắng thiên đường ở quê nhà, vốn đã bị hủy hoại*.

Với những ai có quan điểm khác, những người không quan tâm tới việc xây dựng một pháo đài của sự khổ hạnh và bảo thủ tôn giáo, nhưng muốn khám phá cái mới, muốn hưởng lợi và chia sẻ những điều hấp dẫn và những niềm vui đầy mời gọi ở thế giới mới, còn có một lựa chọn thay thế: Đi về phương Đông và hướng tới châu Á. Xây dựng một nền tảng để giúp nước Anh kết nối với châu Á một cách có cấu trúc và có tổ chức là một quá trình chậm chạp và thường gây thất vọng. Công ty Đông Ấn (EIC), được hoàng gia trao quyền độc quyền về thương mại với mọi vùng đất phía đông mũi Hảo Vọng vào năm 1600, đã xoay xở thay thế người Bồ Đào Nha từ Bandar Abbas ở vịnh Ba Tư tới Surat ở Tây Bắc Ấn Độ bằng bạo lực, qua đó thiết lập những chỗ đứng gợi mở cơ hội tương lai. Dầu vậy, cạnh tranh với Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) hùng mạnh là một thách thức đáng kể*. Khối lượng hàng hóa trở lại Anh quả thật có tăng; nhưng ưu thế của người Hà Lan lớn tới mức vào giữa thế kỷ 17, họ vận chuyển được khoảng gấp ba lần giá trị hàng hóa của người Anh*.

Mối quan hệ giữa Anh và Hà Lan là một mối quan hệ phức tạp. Một mặt, vùng Đất Thấp cung cấp khách hàng và tín dụng cho hàng hóa Anh, nên trong khi có sự kình địch về thương mại giữa EIC và VOC, thành công của họ vẫn không loại trừ lẫn nhau. Mặt khác, Tây Ban Nha là một kẻ thù chung và là cơ sở để hai nước Tin Lành sùng đạo hợp tác quân sự và chính trị với nhau. Một số nhân vật lãnh đạo của Anh đặt nhiều hy vọng vào chiến thắng của hải quân Hà Lan trước Tây Ban Nha ở eo biển Anh vào năm 1639 và không lâu sau đó, ở Itamaraca ngoài khơi Brazil, với kết quả là nhân vật khoa trương Oliver St John, dẫn đầu một trong nhiều phái đoàn được cử tới The Hague nhằm củng cố quan hệ, thậm chí đưa ra đề xuất cực đoan là hai nước nên “bước vào một liên minh gần gũi hơn và giống với một liên hiệp hơn” - nói cách khác, họ nên hợp nhất làm một*.

Sự khó lường của các cường quốc châu Âu lớn tới mức, không đầy một năm sau khi đề xuất một cuộc hợp bang, Anh và Hà Lan đã rơi vào chiến tranh. Cái cớ gây chiến là việc thông qua Đạo luật Hàng hải không lâu sau khi phái đoàn của St John trở về nhà: khi Nghị viện Anh thông qua một đạo luật yêu cầu mọi kiện hàng trên đường tới Anh phải do các tàu Anh đưa vào cảng Anh. Dù chắc chắn là có động cơ thương mại đằng sau đạo luật này, để hướng nguồn doanh thu vào một nền kinh tế đã bị tàn phá bởi chiến tranh trong nước, nhưng điều cũng quan trọng là có sự vận động hành lang ngày càng tăng, lớn tiếng và đe dọa tận thế ở Anh khăng khăng rằng người Hà Lan có động cơ không chỉ là lợi nhuận, rằng họ quá thực dụng và thiếu lòng tin tôn giáo*.

Đạo luật là một chỉ dấu cho thấy những kỳ vọng mạnh mẽ hơn của Anh. Giống như luận điệu về Tây Ban Nha một thế kỷ trước đó ngày càng trở nên độc hại, những chỉ trích nhắm vào Hà Lan cũng thế, nhất là vào lúc chiến tranh quyết liệt nổ ra trên biển, khi Hà Lan tìm cách duy trì những tuyến hàng hải mở tới các cảng của họ qua eo biển Anh và Bắc Hải. Điều này đã khơi gợi một cuộc cách mạng hàng hải ở Anh. Hải quân đã được đầu tư tốt thậm chí từ thời Tudor; tuy nhiên giờ nó đang được thay đổi một cách có hệ thống. Trong suốt nửa sau của thế kỷ 17, những nguồn lực đáng kể được bỏ vào một chương trình đóng tàu quy mô lớn. Chi phí cho hải quân tăng mạnh tới mức nó sớm chiếm gần một phần năm toàn bộ ngân sách quốc gia*. Chương trình này do Samuel Pepys cai quản, nhật ký cá nhân của chính ông không cho biết nhiều về những dịch chuyển quân sự và địa chính trị đang diễn ra - hay quy mô của sự thay đổi trong các xưởng đóng tàu trên khắp cả nước*.

Nhưng Pepys đã thu thập những bản chỉ dẫn cập nhật nhất của các chuyên gia Hà Lan - kể cả của Nicolaes Witsen, lý thuyết gia đóng tàu bậc thầy - và áp dụng sự nghiêm ngặt và kỷ luật vào mọi công việc, từ lập các trường dạy “nghệ thuật hàng hải” tới thuê viết những luận thuyết vạch ra các kỹ thuật mới nhất cho một thế hệ mới những nhà thiết kế nhiều tham vọng và được đầu tư lớn*.

Cuộc cách mạng hàng hải dựa trên ba sự quan sát riêng rẽ. Đầu tiên là những chiếc tàu nặng, và chuyên dụng thì hiệu quả hơn tàu nhỏ. Thành công nằm ở chỗ có thể tập trung hỏa lực - và kháng cự lại điều đó. Thiết kế tàu được điều chỉnh theo đó, nhấn mạnh vào những tàu lớn, mạnh mẽ giống như những lâu đài nổi. Nhận xét thứ hai: Kinh nghiệm là cách học tốt nhất. Những cuộc đụng độ với hải đội Hà Lan vào những năm 1650 và 1660 dẫn tới những tổn thất ghê gớm, cả về số tàu bị mất hay bị bắt và số sĩ quan cấp cao và thuyền trưởng thiệt mạng trong chiến trận: Vào năm 1666, gần 10% chỉ huy cấp cao của hải quân Anh thiệt mạng chỉ trong một cuộc đụng độ. Kết quả của những lần đụng độ đau đớn như thế là chiến thuật hải quân được đánh giá lại một cách có hệ thống. Những sách hướng dẫn huấn luyện như Hướng dẫn chiến đấu của Đô đốc Blake, một trong những nhà chỉ huy hải quân lớn nhất của thời đại, được phân phát và đọc khắp nơi. Chia sẻ tri thức và học hỏi từ quá khứ là tối quan trọng trong việc tạo ra hải quân hùng mạnh nhất thế giới: Từ 1660 tới 1815, tỉ lệ chết trong chiến trận của các thuyền trưởng Anh giảm một cách đáng kinh ngạc, tới 98%*.

Nhận xét thứ ba và không kém phần quan trọng là chức năng của hải quân như một định chế. Để trở thành thuyền phó, phải có ba năm trên biển và vượt qua một kỳ thi do các sĩ quan cấp cao hơn giám sát. Sự thăng tiến theo đó dựa chặt chẽ vào năng lực thay vì sự bảo trợ, có nghĩa không chỉ những người giỏi nhất sẽ vươn lên đỉnh, mà họ còn được đồng đội của mình ủng hộ. Sự minh bạch có tính tạo động cơ của hệ thống dựa trên năng lực này càng được tăng cường nhờ một hệ thống tưởng thưởng cho những người đã phục vụ lâu nhất ở những nơi quan trọng nhất. Điều đó về cơ bản giống với cách tổ chức được thực hiện vào những ngày đầu tiên của đạo Hồi và đã tỏ ra rất hiệu quả trong những cuộc chinh phục Hồi giáo. Ở Anh, giờ đây những phần thưởng được chia sẻ theo một sự phân phối định trước, với các sĩ quan và thủy thủ nhận phần chia theo cấp bậc và thời gian phục vụ. Điều này khiến việc thăng tiến là rất đáng thèm muốn và mang lại nhiều lợi lộc, một lần nữa đóng vai trò thúc đẩy những người giỏi nhất lên cao nhất, đặc biệt là quy trình này do Hội đồng Đô đốc giám sát, mục tiêu của hội đồng là loại bỏ sự ưu ái và thiên vị. Nói cách khác, những hợp đồng lao động tối ưu được thiết kế để tưởng thưởng và tạo động cơ cho thành tích; hơn nữa, chúng còn công bằng*.

Không lâu sau đó, những biện pháp cải cách bắt đầu có kết quả. Đầu tư lớn vào hải quân đã mở rộng tầm với của Anh một cách đáng kể, cho họ cơ hội tận dụng mọi địch thủ châu Âu, những cuộc chiến tranh bùng nổ hay những khoảng trống vùng Caribe và những nơi khác khi chúng xuất hiện*. Nó cũng ăn khớp với quá trình dài và chậm chạp để xây dựng một vị thế thương mại mạnh mẽ hơn ở châu Á, nơi thành quả của nỗ lực cuối cùng đã chín muồi. Ngoài Surat, Công ty Đông Ấn còn thiết lập một trung tâm quan trọng ở đông nam tiểu lục địa tại Madrasapatnam (nay là Madras), nơi vào nửa đầu thế kỷ 17 có một sự nhân nhượng được thương lượng với nhà cai trị địa phương, theo đó thuế hải quan sẽ được miễn. Giống như các tập đoàn hiện đại nhanh chóng nhận ra, các đợt miễn thuế rộng rãi là thời cơ lớn, cho phép họ qua mặt các đối thủ đường dài - và theo thời gian, cả các đối thủ địa phương nữa. Và như các tập đoàn hiện đại cũng sẽ nhận ra, khi các khu định cư trở nên lớn hơn và thành công hơn, Công ty Đông Ấn ở vị thế hoàn hảo để thương lượng lại những điều khoản ngày càng tốt hơn. Trong vòng 70 năm, Madras đã biến thành một đô thị thịnh vượng. Mô thức đó được lặp lại ở những địa điểm khác, đáng chú ý nhất là ở Bombay và Calcutta, viên ngọc của Bengal, và tài sản của Công ty Đông Ấn tăng lên đều đặn*.

Giống như trường hợp của VOC ở Hà Lan, lằn ranh giữa chính quyền Anh và EIC là không rõ ràng. Cả hai công ty có quyền hành xử như một chi nhánh của nhà nước - chúng được trao các quyền đúc tiền, lập liên minh và không chỉ duy trì lực lượng quân đội mà còn sử dụng lực lượng đó. Làm việc cho những tổ chức có tính thương mại cao độ này, vốn hưởng lợi cả từ sự bảo vệ của chính quyền lẫn những nhà đầu tư đầy quyền lực, là một con đường sự nghiệp hấp dẫn. Nhiều người bị lôi kéo từ khắp nước Anh và thật ra từ cả những vùng khác của thế giới nữa -bao gồm đội ngũ những người bảo thủ ở New England. Có những phần thưởng lớn cho những ai tham vọng và khôn khéo, những người leo lên được trong hàng ngũ công ty*.

Điển hình là một người sinh ở Massachusetts vào năm 1649, đã cùng gia đình trở lại Anh khi còn nhỏ trước khi làm việc cho Công ty Đông Ấn. Ban đầu giữ chức vụ thư ký cấp thấp, ông dần leo lên các cấp bậc và trở thành Thống đốc Madras. Ở đó ông làm được rất tốt cho bản thân - thật ra là quá tốt, bởi ông bị cho rời nhiệm sở sau năm năm với những tin đồn lơ lửng về việc ông đã thu vén cho bản thân bao nhiêu trong nhiệm kỳ của mình. Việc ông trở về nhà với năm tấn gia vị, một lượng lớn kim cương và vô số đồ vật quý giá cho thấy những lời cáo buộc là có cơ sở - tương tự mộ chí của ông ở Wrexham thuộc miền Bắc xứ Wales ghi: “ Sinh ra ở châu Mỹ, lớn lên ở châu Âu, du hành tới châu Phi và kết hôn ở châu Á… Ông đã làm nhiều việc tốt và vài việc xấu; nên hy vọng mọi thứ sẽ bù đắp cho nhau và linh hồn ông được thương xót trên Thiên đường”, ông đã tiêu tiền một cách thoải mái khi trở lại Anh, dù ông không quên nơi ông ra đời: Vào cuối đời, ông tặng một khoản hào phóng cho Đại học Connecticut, nơi ghi nhận món quà của ông bằng cách đặt lại tên trường theo tên người bảo trợ có thể sẽ còn đóng góp trong tương lai: Elihu Yale*.

Yale đã có mặt đúng chỗ vào đúng lúc. Vào những năm 1680, triều đình nhà Thanh ở Trung Quốc đã dỡ bỏ những hạn chế về ngoại thương, dẫn tới việc tăng mạnh xuất khẩu trà, đồ gốm sứ và đường từ Trung Quốc. Kết quả là các cảng như Madras và Bombay, bản thân chúng không chỉ là những trung tâm thương mại quan trọng, mà còn trở thành những địa điểm then chốt trong một mạng lưới thương mại toàn cầu mới sôi động*. Giai đoạn cuối thế kỷ 17 đánh dấu mốc khởi đầu cho một thời đại tương tác mới giữa châu Âu và Trung Quốc. Mọi chuyện không chỉ giới hạn ở thương mại. Nhà toán học Gottfried Leibniz, người phát triển hệ thống nhị phân, đã có thể rèn giũa những ý tưởng của ông nhờ vào các tư liệu về lý thuyết đại số Trung Quốc mà một người bạn là tu sĩ Jesuit gửi cho ông, người này đã tới sống ở Bắc Kinh vào cuối thế kỷ 17. Những ai ở vị thế tận dụng được các kết nối thương mại và tri thức mới có thể làm được rất tốt cho bản thân*.

Vào lúc ông thực hiện khoản đóng góp của mình, bản thân Yale trở nên nhạy cảm với việc phương Đông nói chung, và Ấn Độ nói riêng, ngày càng được coi là lối tắt đi tới sự giàu có to lớn. “Ta không được nóng vội trong sự thăng tiến của mình hay vội vã làm giàu”, ông viết cho con đỡ đầu Elihu Nicks; “gia tài của ta đã khiến ta mất 30 năm kiên nhẫn”*. Là một người trong làn sóng những người Anh đầu tiên thành đạt, có hơi buồn cười khi đưa ra một lời khuyên nghiêm khắc như thế với thế hệ tiếp theo. Như mọi chuyện xảy ra, triển vọng trở nên giàu có một cách khó tin ở châu Á chỉ ngày càng tốt hơn. Thời đại Hoàng kim đang mở ra ở Anh.

Việc một hòn đảo ở Bắc Đại Tây Dương thống trị các vấn đế quốc tế, là trung tâm của một đế quốc kiểm soát một phần tư địa cầu và có ảnh hưởng vượt ra ngoài đó nữa, hẳn sẽ làm kinh ngạc những sử gia và những người xây dựng đế quốc trong quá khứ. Anh là một nơi không thể ở được, một sử gia lớn cuối thời cổ đại từng viết, nơi mà không khí nhiễm độc tới mức ở một số chỗ người ta có thể thiệt mạng nếu gió đổi hướng*. Người Anh sống ở đó - mà tên của họ - Briton, một tác giả không lâu sau đó viết, là từ tiếng Latin brutust* nghĩa là phi lý và ngu dốt*. Ngăn cách với phần còn lại của châu Âu bởi eo biển Anh, đó là một nơi xa xôi, cô lập và ở bên rìa. Những điểm yếu này giờ trở thành điểm mạnh đáng gờm - và là nền tảng cho sự vươn lên của một trong những đế quốc vĩ đại nhất lịch sử.

Có nhiều lý do cho thành công tối thượng của nước Anh. Lấy ví dụ, các học giả đã ghi nhận mức độ bất bình đẳng xã hội và kinh tế ở Anh thấp hơn các nước khác ở châu Âu, và những giai tầng thấp nhất trong dân chúng vẫn có mức tiêu thụ calorie cao hơn đáng kể so với những người cùng cảnh ngộ ở châu Âu lục địa*. Nghiên cứu gần đây cũng nhấn mạnh rằng những thay đổi trong lối sống đóng một vai trò, khi tiền lương và năng suất tăng mạnh nhờ vào những phần thưởng mà sự tăng trưởng kinh tế mang lại. Thành công mới xuất hiện của Anh cũng phụ thuộc nhiều vào thực tế đó là nơi có rất nhiều nhà phát minh*. Tỉ lệ sinh, vốn có vẻ thấp hơn ở Anh so với hầu hết các nước châu Âu khác, cũng có tương quan quan trọng với thu nhập bình quân đầu người, khi các nguồn lực và tài sản qua tay ít người hơn so với ở lục địa*.

Nhưng lá bài tẩy không ai vượt qua được là địa lý. England - hay Anh sau khi liên hiệp với Scotland vào năm 1707 - có một rào cản tự nhiên bảo vệ nó khỏi các đối thủ: Biển. Điều này có ích trong việc xử lý các đe dọa quân sự, nhưng còn là một món quà trời cho khi nói tới chi phí của chính quyền. Không cần phải phòng thủ biên giới trên bộ, chi phí quân sự của Anh chỉ là một phần nhỏ so với các đối thủ ở lục địa. Người ta ước tính rằng trong khi lực lượng vũ trang Anh có quy mô tương đương với Pháp vào năm 1550 thì tới năm 1700, Pháp có lực lượng quân nhân tại ngũ nhiều gần gấp ba Anh. Những người này cần được trang bị và trả lương, đồng nghĩa với việc chi tiêu ở Pháp lớn hơn nhiều so với ở Anh; thu nhập theo tỉ lệ ở Pháp cũng thấp hơn khi mà các binh sĩ và thủy thủ - mỗi người đều là những người làm ra thu nhập tiềm tàng để đánh thuế trực tiếp và gián tiếp qua tiêu dùng - phải rời những cánh đồng, nhà máy và những việc làm khác để phụng sự tổ quốc*.

Mọi chuyện như thể nước Anh miễn nhiễm với những vấn đề lan tràn ở châu Âu, những cuộc chiến có vẻ không bao giờ kết thúc khi các nhà nước ở đại lục tranh cãi và chiến đấu theo các phe phái hoán vị đủ kiểu vào các thế kỷ 17 và 18. Người Anh đã học được cách can thiệp một cách đúng đắn, tận dụng những tình thế có lợi, nhưng tránh xa khi tình thế bất lợi cho họ. Mọi chuyện cũng rõ ràng là những gì xảy ra ở châu Âu có thể định đoạt số phận người khác ở bên kia thế giới. Những cuộc tranh luận gay gắt về việc ai sẽ thừa kế ngai vàng nước Áo có thể gây ra những hậu quả dẫn tới tranh đấu và trao đổi lãnh thổ ở các thuộc địa của châu Âu trên toàn thế giới: vấn đề tính chính danh trong sự thừa kế của Maria-Theresa vào những năm 1740 đã khơi ra chiến sự từ châu Mỹ tới tiểu lục địa Ấn Độ kéo dài gần một thập niên. Sau khi những vấn đề này cuối cùng được dàn xếp vào năm 1748, kết quả là Cap Breton ở Canada và Madras ở Ấn Độ đổi chủ giữa Pháp và Anh.

Đây chỉ là một ví dụ nữa về sự cạnh tranh giữa các cường quốc châu Âu tác động thế nào lên bên kia thế giới. Những thành phố ở Ấn Độ được người Hà Lan trao cho người Pháp vào cuối những năm 1690, kết quả của việc dàn xếp cuộc Chiến tranh Chín năm ở châu Âu; các đảo ở Caribe đã đổi chủ giữa Anh và Pháp, một phần trong những dàn xếp hòa bình hai thập niên sau những cuộc chiến tranh dữ dội ở châu Âu; trong khi những vùng đất cực lớn ở Bắc Mỹ được Anh và Pháp trao đổi khi những tranh chấp về ngai vàng Tây Ban Nha được dàn xếp.

Hôn nhân cũng có thể mang tới những vùng lãnh thổ lớn, những đầu cầu chiến lược hay những thành phố kỳ vĩ - ví dụ như Bombay đã được trao cho Anh trong phần của hồi môn của Catherine xứ Braganza khi bà cưới Vua Charles II vào những năm 1660. Đó là một hành động độ lượng mà, như thống đốc người Bồ Đào Nha của thành phố đã tiên đoán chính xác, bắt đầu cho sự kết thúc của quyền lực Bồ Đào Nha tại Ấn Độ *. Những hoạt động trong các phòng ngủ ở châu Âu, những lời thì thầm bí mật ở hành lang cung điện tại những thành phố thủ đô về các cô dâu tương lai hay số phận của những nhà cai trị đồng bóng mà cái tôi dễ bị chọc giận đều có những ngụ ý và hậu quả cách đó hàng nghìn dặm.

Ở một mức độ, những âm mưu đó không phải là mối bận tâm của người ở phương Đông, vốn chẳng mấy quan tâm nếu người Hà Lan, Anh, Pháp hay kẻ nào khác đang chiếm thế thượng phong. Thật ra nếu có là gì, thì những mối kình địch ở châu Âu có vẻ chỉ tạo ra những lợi ích ngày càng lớn. Suốt thế kỷ 17, những phái đoàn đối địch nhau đã lên đường tới Đế quốc Mughal, tới chỗ những nhà cai trị Trung Quốc và Nhật Bản để xin xỏ ân huệ và xin các nhượng bộ thương mại mới hay xác nhận lại những nhượng bộ cũ. Điều này nâng tầm quan trọng của những người trung gian - chẳng hạn như Muqarrab Khan, một quan chức cảng ở Gujarat, người đã giúp vận động Hoàng đế Jahāngīr vào đầu thế kỷ 17 - những người này tới lượt họ cũng làm ăn khấm khá*. Trong trường hợp của Khan, hàng hóa ông mua vào năm 1610, bao gồm “ngựa Ả Rập”, nô lệ từ châu Phi và các hàng hóa xa xỉ khác, mất hơn hai tháng chỉ để hoàn tất các thủ tục hải quan*.

Người Anh ở châu Á hoạt động, theo lời một sử gia, trên nguyên tắc “mọi thứ và mọi người đều có một cái giá”*. Điều này dẫn tới việc trao những món quà khoa trương - nhưng cũng dẫn tới cả những sự phản đối từ một số người lên án sự tham lam của những người được lôi kéo. Hoàng đế Mughal Jahāngīr chẳng hạn, có một điểm yếu đặc biệt khi món quà là “những con voi quá khổ” - và có lẽ là cả chim cu lười nữa - và được cho là có một trái tim “không biết thỏa mãn, không biết khi nào là đủ; giống như một cái ví không đáy, không bao giờ có thể lấp đầy, vì có càng nhiều, thì lại càng thèm khát nhiều hơn”*.

Những phái bộ Hà Lan mang theo xe ngựa, các bộ giáp sắt, đồ trang sức, vải vóc và thậm chí là ống nhòm đến Bắc Kinh vào những năm 1660 trong một nỗ lực tranh thủ cảm tình sau khi họ mất vị trí ở Đài Loan không lâu trước đó*. Ghi chép về một phái bộ Hà Lan khoa trương, lần này là tới Lahore vào năm 1711, cho thấy nỗ lực to lớn nhằm gây cảm tình và giành lấy những mối liên lạc giá trị, cũng giống như những hình ảnh chói lọi về việc đón tiếp họ tại Udaipur khi đoàn sứ thần lên đường đi về phương Bắc. Đồ sơn mài từ Nhật Bản, voi từ Ceylon và ngựa từ Ba Tư được mang đến làm quà, cũng như gia vị từ các thuộc địa của Hà Lan, bên cạnh hàng hóa của châu Âu: súng pháo, ống nhòm, máy lục phân và kính hiển vi. Họ thử tất cả mọi cách, mặc dù lần này hoàn cảnh khiến yêu cầu của phái bộ muốn được gia hạn các nhượng bộ thương mại đã không được giải quyết*.

Mất một thời gian dài để những ngụ ý đầy đủ hơn của sự dịch chuyển ở châu Âu thể hiện tại phương Đông. Với mọi ý định và mục đích, càng nhiều thương nhân tới để giao dịch và những chiếc tàu càng lớn thì càng tốt: Điều đó đồng nghĩa nhiều quà tặng hơn, nhiều phần thưởng hơn và thương mại với lưu lượng lớn hơn. Quả thật, các hoàng đế Mughal như Akbar, Shah Jahān và Awrangzīb (cai trị 1658-1707) rất thích thú tự cân chính mình trong ngày sinh nhật, với đá quý, kim loại quý và các thứ ngọc ngà châu báu được chất liên tục lên những chiếc cân cho tới khi đĩa cân bằng nhau - khó có thể là động cơ tốt nhất để giữ một vòng eo thon gọn*.

Rồi còn có những món hối lộ trả cho người trung gian, những người đòi tiền để hộ tống các khách lữ hành và thương nhân đi tới nơi cần đến, trong sự thất vọng của một số người cảm thấy rằng nguyên tắc đó, cũng như lượng tiền bỏ ra, thật khó chịu. Các thương nhân người Anh bị ách hàng hóa lại ở Rajmahal vào năm 1654 thấy không còn lựa chọn nào khác ngoài việc hối lộ viên tổng trấn và các quan chức của ông ta - như người Hà Lan vẫn luôn làm*. Những lời than phiền về việc thiếu công bằng đã tới tai các hoàng đế Mughal, những người thỉnh thoảng trừng phạt kẻ nào đã bỏ túi riêng quá nhiều: có vẻ một quan tòa bị cáo buộc thiên vị đã phải đứng trước nhà cai trị và bị một con rắn hổ mang cắn; trong một lần khác, những người gác cổng bị đánh roi sau khi một nhạc công than phiền rằng ông phải chi lại một phần thù lao mà hoàng đế trả cho ông khi rời cung điện*.

Tiền bạc đổ tới Ấn Độ tiếp tục tiếp sức cho sự nở rộ về nghệ thuật, kiến trúc và văn hóa đi cùng với những đợt bơm vốn lớn từ đầu thế kỷ 16 trở đi. Những khoản tiền ngày càng lớn thẩm thấu vào Trung Á, một phần là triều cống từ những nhà cai trị như Awrangzīb để đảm bảo mối quan hệ hòa bình với phương Bắc, nhưng cũng bởi việc mua ngựa quy mô lớn từ những người nuôi ngựa ở vùng thảo nguyên. Tới 100.000 con ngựa đã được đưa tới các khu chợ Bắc Ấn Độ mỗi năm - và với giá trên trời nếu tin vào một số nguồn tư liệu*. Một lượng gia súc còn lớn hơn nữa cũng được bán cho các thương nhân từ Ấn Độ, cũng như từ Ba Tư, Trung Quốc và ngày càng nhiều từ Nga, dẫn tới sự giàu có lớn hơn nữa chảy về vùng này. Những thành phố như Khokand (nay thuộc Uzbekistan) phát triển mạnh mẽ, với những ghi chép đầy phấn khởi về phẩm chất cây đại hoàng, trà, đồ gốm sứ và tơ lụa có thể mua được với giá rẻ và số lượng lớn*.

Bất chấp sự vươn lên của thương mại châu Âu, những mạng lưới dọc ngang xương sống của châu Á vẫn sống và sống khỏe. Điều này được thể hiện qua tư liệu của VOC ghi nhận rằng hàng nghìn kiện hàng lụa do lạc đà chở mỗi năm được đưa từ Ấn Độ tới Ba Tư qua những tuyến đường cũ xuyên Trung Á. Tương tự, những nguồn tư liệu Anh, Pháp, Ấn Độ và Nga cung cấp thông tin về thương mại tiếp tục diễn ra trên bộ và cho thấy đôi điều về quy mô của nó vào các thế kỷ 17 và 18: Các du khách ở Trung Á nói nhất quán về những lượng lớn hàng hóa được bán ở các khu chợ, về những con số khổng lồ ngựa được nuôi và mang tới những nơi như Kabul, “một trung tâm thương mại tuyệt vời”, nơi các đoàn lữ hành gặp nhau từ khắp châu Á để mua và bán đủ thứ hàng vải vóc, rễ thơm, đường tinh luyện và các xa xỉ phẩm khác*. Yếu tố ngày càng quan trọng trong thương mại trên lục địa này là những nhóm thiểu số giúp bôi trơn các giao dịch thương mại, nhờ vào tập tục chung, các quan hệ gia đình và khả năng tạo ra những mạng lưới tín dụng hiệu quả đường xa. Trong quá khứ, những người Sogdia đóng vai trò này. Giờ là người Do Thái và hơn hết là người Armenia*.

Dưới bề mặt, những dòng chảy quyền lực không được nhìn thấy đang cuồn cuộn trào dâng. Thái độ của châu Âu với châu Á trở nên cứng rắn hơn, chuyển từ coi phương Đông là một vùng đất kỳ diệu đầy những thứ cây cỏ lạ lùng và kho báu quý giá thành nơi mà dân địa phương hèn kém và vô dụng như ở Tân Thế giới. Thái độ của Robert Orme là điển hình cho thế kỷ 18. Là sử gia chính thức đầu tiên của Công ty Đông Ấn, Orme viết một tiểu luận mà tựa đề “Về sự ẻo lả của cư dân Indostan” tiết lộ nhiều điều về việc tư duy thời đó đã trở nên cứng rắn ra sao. Một ý thức tự cho mình có quyền lực đầy hãnh tiến đang tăng lên nhanh chóng*. Thái độ với châu Á thay đổi từ sự phấn khích trước lợi nhuận chuyển sang những suy nghĩ bóc lột tàn bạo.

Tầm nhìn này được tóm gọn hoàn hảo trong từ “nabob”*, từ dùng để chỉ những quan chức của Công ty Đông Ấn kiếm lợi lớn cho bản thân ở châu Á. Họ hành xử như những kẻ lưu manh và cho vay nặng lãi, cho vay tiền tại bản xứ với mức lãi suất cắt cổ, sử dụng các nguồn lực của Công ty vì lợi ích riêng và cắt xén những khoản lợi tức khổng lồ từ các giao dịch cho bản thân họ. Đó là vùng Viễn Đông Hoang dã - khúc dạo đầu cho những cảnh tượng tương tự ở miền Tây Bắc Mỹ một thế kỷ sau. Hãy tới Ấn Độ, cha của người viết truyện ký William Hickey nói với ông, và “cắt đầu một nửa tá những gã giàu… và trở về là một nabob”. Phục vụ cho EIC ở Ấn Độ là tấm vé một chiều tới tài sản lớn*.

Con đường đó không phải không khó khăn hay nguy hiểm, do những điều kiện ở tiểu lục địa là không dễ dàng, và bệnh tật có thể chấm dứt chóng vánh những tham vọng. Theo các bằng chứng có thể giúp chúng ta đoan chắc, dù tỉ lệ tử vong giảm xuống nhờ vào những cải thiện về điều kiện vệ sinh và sinh hoạt, cũng như thuốc men và y tế, số người bị gửi về nhà vì không còn đủ sức làm việc đã tăng đều*. Những trải nghiệm có thể đầy ám ảnh, như thủy thủ lái buôn Thomas Bowrey và bạn bè ông đã trải qua khi họ trả sáu xu cho một pint* “Bangha”, một thứ cần sa hỗn hợp, Ở Ấn Độ vào thế kỷ 17: Một người “ngồi xuống sàn nhà và khóc lóc vật vã suốt buổi chiều”; một người khác, “kinh hoàng vì sợ hãi… cắm đầu vào một chiếc bình lớn và cứ ở tư thế đó trong bốn tiếng liền, hay hơn nữa”; “bốn năm người nằm trên thảm ca tụng lẫn nhau hết lời”, trong khi một người khác “cãi nhau và đánh nhau với một cây cột gỗ ở cổng vào tới khi anh ta chẳng còn lại bao nhiêu da trên gò ngón tay”*. Cần thời gian mới làm quen được với những vùng đất khác của thế giới.

Mặt khác, những phần thưởng thật đáng kinh ngạc - nhiều tới mức các kịch tác gia, báo chí và chính trị gia chế giễu những người giàu có mới nổi đã trở thành chuyện quen thuộc. Sự khinh bỉ nhắm vào cơn bùng nổ những gia sư được thuê để dạy các thú vui quý tộc như đấu kiếm và khiêu vũ, vào sự bồn chồn phải chọn được thợ may cho đúng, vào việc phải nói gì cho hợp cách ở các bữa tiệc*.

Thói đạo đức giả xuất hiện khắp nơi. William Pitt Già nói với các nghị sĩ đồng viện vào cuối thế kỷ 18: Thật xấu xa khi “những kẻ nhập khẩu vàng từ nước ngoài đã chen chân vào Nghị viện qua sự tham nhũng cá nhân lớn như thế mà không khối tài sản tư nhân thừa kế nào có thể cưỡng lại”*. Ông cảm thấy không cần phải nhắc lại rằng chính ông nội của ông cũng đã mang về Anh một trong những viên đá quý lớn nhất thế giới, viên kim cương Pitt, sau nhiệm kỳ ở Ấn Độ và đã dùng khối tài sản ông tích tụ được trong nhiệm kỳ toàn quyền ở Madras để mua một bất động sản ở vùng quê - và ghế nghị viện đi cùng với nó*. Những người khác cũng lớn tiếng. Edmund Burke đầy giận dữ nói với một cuộc điều tra ở Hạ viện không lâu sau đó: Thật tồi tệ khi những “nabob” cứ hủy hoại xã hội như thế - bằng cách ném của cải của họ ra khắp nơi, trở thành nghị sĩ và kết hôn với con gái của giới điền chủ*. Tuy nhiên, nổi giận với những vấn đề đó chẳng có tác động mấy: Rốt cuộc, ai lại không muốn có con rể là một chàng trai trẻ nhiều tham vọng và giàu có, hay lấy một người đàn ông hào phóng làm chồng?

Chìa khóa để mở ra những khối tài sản lớn này nằm trong sự chuyển đổi Công ty Đông Ấn từ một doanh vụ thương mại chở hàng hóa từ châu lục này tới châu lục khác thành một quyền lực chiếm đóng. Sự chuyển đổi sang cả việc buôn bán thuốc phiện và làm tiền bất lương thật êm ả. Cây thuốc phiện được trồng với số lượng ngày càng lớn ở các đồn điền tại Ấn Độ để chi trả cho việc mua lụa là, đồ gốm sứ và trên hết là trà từ Trung Quốc. Nhập khẩu trà đã tăng mạnh, với những con số chính thức theo dõi mức tăng từ 64.400 kg trà mua vào năm 1711 lên 630.000 kg tám mươi năm sau đó - những con số che giấu một số lượng hẳn còn lớn hơn nữa đã bị buôn lậu nhằm trốn thuế. Trong một hình ảnh phản chiếu phù hợp, sự gia tăng chứng nghiện hàng hóa xa xỉ ở phương Tây trên thực tế đã được đánh đổi - và sẽ sớm bị bắt kịp - bởi chứng nghiện thuốc phiện tăng lên ở Trung Quốc*.

Kiếm tiền theo những cách ám muội khác cũng không kém phần hấp dẫn. Mặc dù đã cung cấp sự bảo vệ cho các nhà cai trị địa phương Ấn Độ ở mức độ ngày càng thường xuyên và quy mô ngày càng lớn vào thế kỷ 18, nhưng khoảnh khắc quyết định tới vào năm 1757, khi một đoàn thám hiểm do Robert Clive dẫn đầu được cử tới Calcutta để can thiệp sau một cuộc tấn công vào thành phố do Nawab xứ Bengal thực hiện. Clive nhanh chóng nhận được đề nghị những khoản tiền cực lớn đổi lấy việc ủng hộ những ứng viên bản xứ muốn nắm quyền lực. Rất nhanh chóng, ông bắt đầu được trao quyền kiểm soát diwani - quyền đánh thuế trong vùng - và có thể bỏ túi riêng thu nhập từ một trong những vùng đông dân cư và kinh tế sôi động nhất ở châu Á, nơi có ngành dệt may chiếm hơn một nửa lượng nhập khẩu vào Anh từ phương Đông. Gần như sau một đêm, ông trở thành người giàu nhất thế giới*.

Một ủy ban của Hạ viện được thành lập vào năm 1773 để theo dõi những gì diễn ra sau cuộc chinh phục Bengal đã tiết lộ số tiền khổng lồ thu được từ ngân khố của Bengal. Hơn 2 triệu bảng - tức hàng chục tỉ theo giá ngày nay - đã được dùng làm “quà tặng”, gần như tất cả rơi vào túi các nhân viên EIC ở địa phương*. Sự giận dữ đi kèm với những cảnh tượng nhục nhã và gây sốc ở chính Bengal. Tới năm 1770, giá ngũ cốc đã bị đẩy lên ngày càng cao, với những hậu quả kinh hoàng khi nạn đói bắt đầu. Số người chết ước tính lên tới hàng triệu; ngay cả viên toàn quyền cũng tuyên bố rằng một phần ba dân chúng đã chết. Người châu Âu chỉ nghĩ tới việc làm giàu cho bản thân họ trong khi dân chúng địa phương chết đói*.

Tình hình hoàn toàn có thể tránh được. Nhiều người đã bị hy sinh trong khổ nạn vì những lợi ích cá nhân. Trước những lời chỉ trích gay gắt, Clive đơn giản trả lời rằng - giống như giám đốc điều hành của một ngân hàng đang khó khăn - những ưu tiên của ông là bảo vệ lợi ích của các cổ đông chứ không phải dân chúng bản xứ; ông không đáng bị chỉ trích, chắc chắn là thế, vì đã làm đúng việc của mình*. Mọi thứ còn trở nên tồi tệ hơn nữa. Sự tổn thất nguồn nhân lực ở Bengal đã hủy hoại sản xuất ở địa phương. Khi thu nhập giảm mạnh, chi phí tăng cao đột ngột gây ra nỗi sợ hãi là con ngỗng đẻ trứng vàng đã đẻ quả trứng cuối cùng. Điều này dẫn tới một cuộc tháo chạy khỏi cổ phiếu của EIC và đẩy công ty này đến bờ vực phá sản*. Những giám đốc công ty chẳng hề là những nhà điều hành và những người tạo ra sự giàu có siêu nhiên, mà hóa ra những cách làm và văn hóa của công ty đã khiến hệ thống tài chính liên lục địa sụp đổ.

Sau những cuộc tham vấn tuyệt vọng, chính quyền ở London kết luận rằng EIC là quá lớn không thể sụp đổ và đồng ý chi gói giải cứu. Tuy nhiên, để có tiền cho việc đó, họ cần huy động tiền mặt. Những ánh mắt hướng về các thuộc địa ở Bắc Mỹ, nơi có thuế thấp hơn đáng kể so với chính ở Anh. Khi chính quyền của Lord North thông qua Luật Trà vào năm 1773, họ nghĩ rằng họ đã tìm ra một giải pháp tế nhị để chi cho việc giải cứu EIC, đồng thời đưa một phần chế độ thuế ở các thuộc địa châu Mỹ về gần hơn với ở Anh. Động thái đó kích động cơn cuồng nộ ở những người định cư bên kia Đại Tây Dương.

Những tờ rơi và sách khổ nhỏ được phân phát khắp nơi tại Pennsylvania mô tả Công ty Đông Ấn như một định chế “chỉ giỏi bạo ngược, cướp bóc, đàn áp và gây đổ máu”. Nó là một biểu tượng của tất cả những gì sai trái ở chính nước Anh, nơi những tầng lớp cao nhất trong xã hội trở nên lệ thuộc vào những nhóm lợi ích tham lam, vụ lợi, làm giàu cho bản thân với cái giá phải trả là của dân thường*. Những chiếc tàu mang theo trà bị xua trở lại khi một mặt trận đoàn kết những người dân định cư từ chối chấp thuận yêu cầu của chính quyền là không cho họ có đại diện trong tiến trình chính trị. Khi ba chiếc tàu cập cảng Boston, đã xảy ra tình trạng bế tắc căng thẳng giữa dân bản xứ và nhà cầm quyền. Vào buổi tối ngày 16 tháng Mười hai, một nhóm nhỏ nam giới đóng giả làm “người da đỏ” lên mấy chiếc tàu và hất trà xuống cảng; họ thà để chúng chìm dưới biển chứ không chấp nhận đóng thuế cho London*.

Từ góc nhìn của người Mỹ, chuỗi sự kiện dẫn tới Tuyên ngôn Độc lập của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ có bối cảnh rất Mỹ. Nhưng từ một quan điểm rộng hơn, những nguyên nhân có thể được lần lại từ vòi bạch tuộc của quyền lực Anh đã mở rộng hơn bao giờ hết để tìm kiếm cơ hội, và từ hiệu quả của Con đường Tơ lụa, vốn đã gây ra tình trạng mất cân đối khi bơm tiền trở lại quá nhiều quá nhanh. London đang cố gắng cân bằng những nhu cầu cạnh tranh nhau ở những vùng đối lập nhau của thế giới, và cố gắng sử dụng doanh thu tạo ra từ thuế ở địa điểm này để tài trợ cho chi phí ở địa điểm khác, dẫn tới sự vỡ mộng, bất mãn - và nổi loạn. Cuộc theo đuổi lợi nhuận là không ngừng nghỉ, điều tới lượt nó khuấy động cảm giác tự tin và kiêu ngạo ngày càng tăng. Clive nói với những người thẩm vấn ông ngay trước khi nó sụp đổ: Công ty Đông Ấn là một đế quốc hùng mạnh theo mọi nghĩa, chỉ trừ cái tên. Nó cai trị các quốc gia “giàu có, đông đúc, béo bở”, và “sở hữu… hai mươi triệu thần dân”*. Như những người ở các thuộc địa châu Mỹ đã nhận ra, rốt cuộc không có mấy khác biệt giữa việc là thần dân ở một vùng lãnh thổ do nước Anh này cai trị thay vì nước Anh kia. Nếu những người Bengal có thể bị bỏ mặc cho chết đói, thì tại sao không phải là dân chúng sống ở các thuộc địa, mà các quyền có vẻ cũng chẳng tốt hơn hay lớn hơn? Đã tới lúc tách ra.

Cuộc Chiến tranh Giành độc lập của Mỹ đã khơi ra rất nhiều sự tự vấn lương tâm ở Anh về việc họ phải đối xử với những vùng đất mà họ đã xây dựng thành các điểm thương mại ra sao để không chỉ mang lại lợi ích về làm ăn mà còn tạo ra ảnh hưởng chính trị thực sự. Cuộc chinh phục Bengal trên thực tế đánh dấu thời khắc phát đi tín hiệu thay đổi nước Anh từ một quốc gia hỗ trợ các thuộc địa với người di cư từ Anh thành một đế quốc cai trị những dân tộc khác. Đó là một quá trình học hỏi gấp gáp để hiểu được điều này có nghĩa gì và làm sao để cân bằng khát khao của vùng trung tâm đế quốc với những nhu cầu của các vùng ngoại vi. Nước Anh thấy mình cai trị những dân tộc có luật pháp và tập tục của riêng họ, phải tìm hiểu xem cần vay mượn gì từ những cộng đồng mới, cho họ vay mượn những gì - và làm sao để xây dựng một nền tảng khả thi và bền vững. Thế là một đế quốc được ra đời.

Quá trình sáng thế của đế quốc đó đánh dấu sự kết thúc một thời đại. Việc chuyển hầu hết Ấn Độ vào tay người Anh đảm bảo rằng những tuyến đường thương mại trên đất liền giờ bị thiếu sinh khí, khi mà sức mua và chi tiêu, các tài sản và sự chú ý giờ được chuyển hẳn sang châu Âu. Sự suy giảm tầm quan trọng của kỵ binh đối mặt với những cải tiến về công nghệ và chiến thuật quân sự, đặc biệt liên quan tới hỏa lực và pháo hạng nặng, cũng đóng một vai trò trong việc đè nén lưu lượng hàng hóa đi theo những con đường từng dọc ngang châu Á trong hàng thiên niên kỷ. Trung Á, giống như Nam Âu trước nó, bắt đầu lụi tàn.

Việc mất mười ba thuộc địa ở Bắc Mỹ là một bước lùi đáng hổ thẹn của nước Anh và cho thấy đảm bảo an toàn cho những tài sản của nước Anh quan trọng ra sao. Theo nghĩa đó, việc bổ nhiệm Lord Cornwallis làm toàn quyền Ấn Độ là một quyết định tỉnh ngộ: Chính Cornwallis là người đã đóng vai trò then chốt trong thất bại ở bên kia Đại Tây Dương và đã để mất Yorktown vào tay George Washington. Có lẽ ý tưởng là: Những bài học đau đớn đã được học, và những ai học được chúng sẽ ở vị thế tốt nhất để đảm bảo rằng điều tương tự không xảy ra ở nơi khác. Nước Anh có thể mất Hoa Kỳ, nhưng nó sẽ không bao giờ mất Ấn Độ.

15 Con đường
tới khủng hoảng

Tai họa ở Mỹ là một cú sốc lớn với nước Anh, là một bước lùi cho thấy đế quốc có thể bị đe dọa. Người Anh đã xoay xở xây dựng một vị thế thống trị - trực tiếp, cũng như qua Công ty Đông Ấn - điều đã mang lại sự thịnh vượng, ảnh hưởng và quyền lực. Nó bảo vệ quyết liệt những mối nối của đế quốc - những ốc đảo liên kết với nhau để nối với London - và hết sức cảnh giác trước mọi nỗ lực tháo rời hay làm suy yếu những mắt xích mà nó nắm chặt trên các kênh liên lạc từ biển Java tới Caribe, từ Canada tới Ấn Độ Dương.

Dù thế kỷ 19 thường được coi là thời đỉnh điểm của đế chế, một thời đại mà vị thế của Anh tiếp tục được củng cố, đã có những dấu hiệu cho thấy điều ngược lại - rằng sự kiểm soát của họ đang lỏng dần, dẫn tới những hành động phòng ngự tuyệt vọng, thường kéo theo những hậu quả tai họa về chiến lược, quân sự và ngoại giao. Thực tế của việc cố gắng duy trì và giữ những vùng lãnh thổ rải rác khắp toàn cầu dẫn tới trò chơi trên miệng hố chiến tranh nguy hiểm với những đối thủ ở địa phương và trên toàn cầu, với phần được mất ngày càng lớn. Tới năm 1914, trò chơi đã lên tới mức số phận của chính đế quốc được đặt cược vào kết quả cuộc chiến tranh ở châu Âu: Không phải hàng loạt những sự kiện xui rủi và tình trạng hiểu lầm kinh niên trên các hành lang quyền lực ở London, Berlin, Vienna, Paris và St Petersburg đã khiến đế quốc sụp đổ, mà là những căng thẳng với việc kiểm soát châu Á vốn đã âm ỉ nhiều thập niên. Không phải là bóng ma Đức đằng sau cuộc Thế chiến thứ Nhất; cũng không phải là bóng ma Nga - mà trên hết là cái bóng đổ xuống ở phương Đông. Và chính nỗ lực tuyệt vọng của nước Anh nhằm ngăn cản cái bóng này lớn lên đã đóng một vai trò quan trọng trong việc đưa thế giới vào chiến tranh.

Mối đe dọa mà nước Nga gây ra với Anh lớn lên như bệnh ung thư trong vòng một thế kỷ trước vụ ám sát Franz Ferdinand, khi bản thân nước Nga chuyển mình từ một vương quốc nghèo nàn, lạc hậu với nền kinh tế nông nghiệp thành một đế quốc cải cách và đầy tham vọng. Điều này khiến chuông báo động ở London gióng lên ngày càng thường xuyên và với âm lượng ngày càng lớn, bởi rõ ràng là sự lớn mạnh và bành trướng của nước Nga đã khiến những lợi ích của họ không chỉ cạnh tranh với nước Anh, mà còn đe dọa hạ gục nước Anh nữa.

Dấu hiệu rắc rối đầu tiên tới vào đầu những năm 1800. Trong nhiều thập niên, Nga đã mở rộng biên giới của họ để sáp nhập những vùng lãnh thổ và cư dân mới ở thảo nguyên Trung Á, vốn là một khu vực rất đa dạng các bộ lạc ở miền Nam và miền Đông Nga, như người Kyrgyz, người Kazakh và người Oirat. Khi mới bắt đầu, việc này được thực hiện mềm mỏng một cách hợp lý. Dù Marx chỉ trích gay gắt quá trình đế quốc hóa tạo ra “những người Nga mới”, quá trình này đã diễn ra với sự nhạy cảm đáng kể*. Trong nhiều trường hợp, các thủ lĩnh địa phương không chỉ được tưởng thưởng hậu hĩnh mà còn được phép tiếp tục nắm quyền; địa vị của họ trong lãnh thổ của họ được bảo trợ và công nhận chính thức từ St Petersburg. Những sự nhượng bộ như các khoản miễn thuế lớn, ban tặng đất đai và miễn nghĩa vụ quân sự cũng đã khiến sự cai trị của người Nga dễ được chấp nhận hơn*.

Bành trướng lãnh thổ tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế bắt đầu tăng tốc suốt thế kỷ 19. Một mặt, khoản chi tiêu mạnh tay trước đó cho quốc phòng nhằm chống lại các cuộc tập kích và tấn công từ vùng thảo nguyên đã được giảm xuống, giải phóng nguồn tiền để sử dụng ở nơi khác và cho mục đích khác*. Mặt khác, họ đã thu được những phần thưởng béo bở từ việc có quyền tiếp cận với đất đai cực kỳ màu mỡ của vùng vành đai thảo nguyên trải dài phía trên Hắc Hải và mở rộng xa về phương Đông.

Người Nga trước kia đã buộc phải canh tác những vùng đất đai kém hấp dẫn hơn, dẫn tới năng suất lương thực vào loại thấp nhất ở châu Âu và khiến dân chúng đối mặt với nạn đói. Một du khách người Anh vào đầu thế kỷ 18 ghi nhận rằng người Kalmyk, một bộ lạc Oirat sống ở vùng Hạ Volga và rìa phía bắc biển Caspi, có thể xây dựng một đạo quân 100.000 binh lính vũ trang tốt, khỏe mạnh. Nhưng với nỗi sợ bị tấn công thường trực, nông nghiệp đã không phát triển đầy đủ. Cũng nhà lữ hành đó viết: “Vài trăm mẫu Anh” đất đai màu mỡ trong vùng này, “sẽ có giá trị rất lớn ở Anh, dù ở đây nó bị phí hoài và không được canh tác”*. Thương mại bị ảnh hưởng theo, cũng như sự phát triển của các đô thị, vốn chỉ ở quy mô khiêm tốn - và ít về số lượng: Chỉ một vùng rất nhỏ dân cư được đô thị hóa trước năm 1800*.

Khi điều này bắt đầu thay đổi, những tham vọng và đường chân trời của nước Nga bắt đầu mở rộng. Vào đầu thế kỷ 19, quân đội của Đế quốc Nga tấn công Đế quốc Ottoman, giành được những sự nhượng bộ lớn về đất đai, bao gồm quyền kiểm soát vùng Bessarabia có ranh giới là các sông Dniester và Prut, cũng như các vùng lãnh thổ rộng lớn bên bờ biển Caspi. Tiếp nối không lâu sau đó là một cuộc tấn công xuống miền Nam, vùng Caucasus, gây ra hàng loạt thất bại đáng hổ thẹn cho Ba Tư.

Sự cân bằng quyền lực ở Caucasus đang lung lay tận gốc. Đây là những vùng, tỉnh và những hãn quốc độc lập hoặc là hầu quốc của Ba Tư trong nhiều thế kỷ. Vẽ lại tấm bản đồ này gây ra sự dịch chuyển lớn trong vùng và là một dấu hiệu không thể nhầm lẫn về tham vọng đang lên của nước Nga dọc theo đường biên giới phía nam của họ. Người Anh nhanh chóng hiểu ra tầm quan trọng của việc này - nhất là một khi những tin tức truyền về rằng một phái bộ Pháp đã được cử tới Ba Tư để làm suy yếu vị thế của nước Anh ở phương Đông. Cuộc cách mạng ở Pháp vào năm 1789 đã đưa tới những kết quả tương đương với Cái chết Đen, với nỗi thống khổ ở quy mô lớn nhường đường cho một thời đại mới, thời đại của quyết tâm và trỗi dậy.

Tới cuối thế kỷ 18, Napoleon đã lên kế hoạch không chỉ chinh phục Ai Cập, mà còn tống cổ người Anh khỏi Ấn Độ. Ông đã chủ động viết cho vị Sultan Tipu hùng mạnh của Mysore để nói với ông này về những lực lượng Pháp đông đảo và bất khả chiến bại sẽ nhanh chóng “giải thoát ngài khỏi những xiềng xích của bọn Anh”*. Chắc chắn là nỗi khát khao Ấn Độ đã ám ảnh tâm trí những nhà tư duy chiến lược Pháp thời bấy giờ*. Nó tiếp tục là như thế, như thể hiện rõ trong việc cử một trong những viên tướng tin cẩn của Napoleon, Bá tước De Gardane, tới Ba Tư vào năm 1807, với mệnh lệnh thiết lập một liên minh với vị vua Hồi (Shah) ở đó, đồng thời vẽ bản đồ chi tiết để chuẩn bị cho một chiến dịch lớn của Pháp ở tiểu lục địa Ấn Độ*.

Người Anh phản ứng ngay lập tức, cử một sĩ quan cấp cao, Sir Gore Ouseley, để đối phó với đề nghị của phái bộ Pháp tại triều đình của vị Shah, đi kèm là một phái đoàn hoành tráng tương ứng để “tạo ấn tượng cho dân bản địa nói chung về sự bền vững trong mối quan hệ của chúng ta”*. Rất nhiều việc đã được thực hiện để gây ấn tượng với vị Shah và triều đình của ông, mặc dù trong chốn riêng tư, ít người giấu giếm sự khinh thường các tập tục địa phương. Sự chê bai đặc biệt nhắm vào những yêu cầu có vẻ là vô độ với những món quà xa xỉ. Ouseley rất thất vọng khi biết rằng chiếc nhẫn ông đã tặng cho nhà cai trị Ba Tư, cùng một lá thư từ Vua George III, bị coi là quá nhỏ và không đủ giá trị. “Sự nhỏ mọn và tham lam vô độ của những con người đó”, ông viết đầy căm phẫn, “thật đáng ghê tởm”*. Đó là thái độ được một sĩ quan Anh khác tới thăm Teheran cũng trong thời kỳ này chia sẻ. Ông viết: Người Ba Tư bị ám ảnh với những nghi lễ chính thức của việc tặng quà cáp - tới mức có thể viết một cuốn sách dài về “những luật lệ của việc ngồi xuống và đứng lên”*.

Ở nơi công khai, mọi chuyện hoàn toàn khác. Ouseley - nói trôi chảy tiếng Ba Tư - đảm bảo rằng khi ông tới ông phải được đón tiếp từ khoảng cách xa thủ đô hơn so với viên sứ thần Pháp, vì hiểu rằng điều này phản ánh địa vị cao hơn của ông và phái bộ của ông; và cẩn thận sắp xếp một cuộc diện kiến với vị Shah sớm hơn đối thủ của ông, ông ghi nhận đầy hài lòng rằng ghế của ông được đặt gần ngai vàng hơn so với bình thường*. Nỗ lực để giành được thiện chí mở rộng ra tới việc cử các cố vấn quân sự Anh, bao gồm hai sĩ quan Pháo binh Hoàng gia, hai hạ sĩ quan và mười pháo thủ, những người đã huấn luyện các binh sĩ Ba Tư, làm cố vấn cho việc bảo vệ biên giới và thậm chí dẫn đầu những cuộc tấn công bất ngờ vào một cứ điểm của Nga ở Sultanabad, và sự kiện quân đồn trú ở đây phải đầu hàng vào đầu năm 1812 đã trở thành một chiến công lớn cho tuyên truyền.

Mọi chuyện thay đổi khi Napoleon tấn công Nga vào tháng Sáu năm đó. Khi quân Pháp hùng hổ lao tới Moscow, người Anh thấy có lợi trong việc giữ khoảng cách với Ba Tư và đứng về phía người Nga - “bạn bè tốt của chúng ta” như lời Ouseley gọi họ trong một báo cáo gửi cho Bộ trưởng Ngoại giao, trong đó ghi nhận những ngụ ý rộng lớn hơn về việc Pháp tấn công Nga. Đây là điều tuyệt vời nhất, Ouseley kết luận, vì “trong tính cách của người Ba Tư có những đặc điểm ngang ngạnh khiến họ không hiểu, hay không biết ơn tất cả những ân huệ được trao cho họ”; tình hữu nghị mà ông đã dày công vun đắp có thể bị hy sinh dễ dàng mà không hối tiếc, vì người Ba Tư là “giống dân ích kỷ nhất thế giới”*.

Sự ưu tiên của Anh trong mối quan hệ của họ với Nga dẫn tới nỗi thất vọng ở Ba Tư, nơi người ta cảm thấy những đồng minh đáng tin cậy trước đó đã thay đổi một cách không ngờ. Điều này trở thành lời buộc tội cay đắng sau một cuộc tấn công bất ngờ của các lực lượng Nga qua vùng Caucasus, bạo dạn hơn sau khi họ đã đẩy lùi quân Napoleon vào năm 1812. Với nhiều người, sự kiện Ouseley - sau khi đã nỗ lực rất nhiều để lôi kéo vị Shah - soạn thảo Hiệp ước Gulistan đầy tủi hổ vào năm 1813 sau Chiến tranh Nga-Ba Tư, hiệp ước đã trao phần lớn vùng tây biển Caspi, bao gồm Dagestan, Mingrelia, Abkhazia, Derbent và Baku, cho Nga, có vẻ chẳng khác gì một hành động bội phản.

Thực tế rằng những điều khoản của hiệp ước này có lợi rất lớn cho Nga đã khơi lên sự ghê tởm ở người Ba Tư, vốn diễn giải đó là một dấu hiệu của sự không đáng tin và vị kỷ sâu sắc. Đại sứ Ba Tư viết cho Lord Castlereagh, Bộ trưởng Ngoại giao Anh: Tôi cực kỳ thất vọng về hành vi của nước Anh. “Tôi đã trông cậy ở tình hữu nghị tuyệt vời của nước Anh”, và vào “những lời hứa mạnh mẽ” được đưa ra về việc ủng hộ Ba Tư. “Tôi hoàn toàn thất vọng” với những gì diễn ra, viên đại sứ viết tiếp, cảnh báo rằng “nếu mọi thứ cứ như thế này, thì nước Anh chẳng có chút danh dự nào cả”*. Do cuộc tấn công của Napoleon, nước Nga đã trở thành một đồng minh hữu ích; việc hy sinh mối quan hệ với Ba Tư là cái giá phải trả.

Tầm quan trọng ngày càng tăng của Nga ở quy mô quốc tế không chỉ giới hạn tại châu Âu hay vùng Cận Đông, mà những vòi bạch tuộc của họ còn vươn xa hơn nữa. Trái với cách giờ chúng ta nhìn nhận thế giới, vào nửa đầu thế kỷ 19, biên giới phía đông nước Nga không hề ở châu Á, mà ở một nơi hoàn toàn khác: ở Bắc Mỹ. Các thuộc địa đầu tiên được lập nên ở bên kia biển Bering thuộc vùng giờ là Alaska, với các cộng đồng được thành lập sau đó ở bờ biển phía tây Canada và xa hơn nữa, về miền Nam tới tận Fort Ross ở hạt Sonoma, California, vào đầu những năm 1800. Người Nga ở đó không phải là những thương nhân tạm bợ, mà là những người định cư lâu dài đã đầu tư vào việc xây dựng các hải cảng, nhà kho và thậm chí là trường học. Những chàng trai trẻ bản xứ “gốc gác Creole” bên bờ Thái Bình Dương thuộc Bắc Mỹ học tiếng Nga và được dạy bằng giáo trình Nga, và một số được gửi tới học ở St Petersburg, vài người vào học Học viện Y khoa danh giá*. Trong một sự trùng hợp về thời gian kỳ lạ, những phái bộ của đế quốc do Sa hoàng cử tới vịnh San Francisco để thảo luận các điều khoản với viên toàn quyền Tây Ban Nha gần như diễn ra trùng khớp với thời điểm Sir Gore Ouseley đang củng cố liên minh với Nga sau cuộc xâm lược của Napoleon vào năm 1812*.

Vấn đề là khi các biên giới của nước Nga bắt đầu mở rộng với tốc độ nhanh hơn, sự tự tin của họ cũng thế. Thái độ của người Nga với những dân tộc sống bên ngoài các biên giới đó bắt đầu cứng rắn hơn. Ngày càng gia tăng thái độ coi những dân tộc ở Nam và Trung Á là man rợ và cần sự khai sáng - và đối xử với họ tương xứng như thế. Điều này đã gây ra những hậu quả kinh khủng, đáng kể nhất là ở Chechnya, nơi bạo lực dữ dội nổ ra giữa dân chúng địa phương và sự chỉ huy của Aleksei Ermolov, một viên tướng cứng rắn và khát máu vào những năm 1820. Điều này không chỉ mở đường cho sự nổi lên của một nhà lãnh đạo nhiều sức hút, thầy tế Imam Shamil, người đã lãnh đạo cuộc kháng chiến rất hiệu quả; nó còn đầu độc mối quan hệ giữa vùng này và nước Nga trong nhiều thế hệ sau đó*.

Hình ảnh đầy định kiến về vùng Caucasus và thế giới thảo nguyên, coi đó là những nơi đầy bạo lực và không có pháp luật dần bén rễ, được điển hình hóa qua những bài thơ như Tù nhân Caucasus của Alexander Pushkin, và Điệu hát ru của Mikhail Lermontov, trong đó có một người Chechnya khát máu lần theo bờ sông, tay cầm dao găm, để giết một đứa trẻ*. Khi mà biên giới phía tây của nước Nga là “sự khai sáng đầy tinh tế”, như một chính trị gia cực đoan hàng đầu nói với đám khán giả ở Kiev, ở phương Đông họ đối mặt với sự ngu dốt ghê gớm. Bởi thế, phận sự của họ là “chia sẻ tri kiến của chúng ta với những láng giềng bán hoang dã đó”*.

Không phải ai cũng chắc chắn như thế. Trong nhiều thập niên tiếp theo, nhiều trí thức Nga đã tranh luận về việc đế quốc nên nhìn theo hướng nào: Sang những phòng tiếp khách và sự sang trọng ở phương Tây; hay sang phương Đông, sang Siberia và Trung Á. Đã có đủ kiểu câu trả lời. Với triết gia Pyotr Chaadaev, người Nga “không thuộc về gia đình lớn nào của nhân loại cả; chúng ta không phải là phương Tây hay phương Đông”*. Nhưng với những người khác, các vùng lãnh thổ trinh nguyên ở phương Đông mang tới nhiều cơ hội, một thời cơ để nước Nga có Ấn Độ của riêng họ*. Những cường quốc lớn ở châu Âu không còn được nhìn nhận là những kẻ hoàn hảo mà Nga phải bắt chước nữa, họ trở thành những địch thủ cần bị thách thức.

Nhà soạn nhạc Mikhail Glinka đã quay sang lịch sử thuở sơ khai của người Rus và người Khazar để lấy cảm hứng cho vở opera của ông, Ruslan và Ludmila, trong khi nhà thơ Alexander Borodin nhìn về phương Đông, viết bài thơ đầy nhạc điệu Trên những thảo nguyên Trung Á, gợi lại những đoàn lữ hành và thương mại đường dài xuyên thảo nguyên, và bài thơ Điệu nhảy Polovtsian, lấy cảm hứng từ giai điệu của đời sống du mục*. Mối quan tâm tới “phong cách Đông phương”, dù thể hiện trong chủ đề, giai điệu hay nhạc cụ, là đặc điểm xuyên suốt trong âm nhạc cổ điển Nga thế kỷ 19*.

Văn hào Dostoevsky lập luận đầy nhiệt tình cho lý lẽ của ông rằng nước Nga không chỉ phải tham gia ở phương Đông mà còn phải đón nhận phương Đông. Trong tiểu luận nổi tiếng với tựa đề Châu Á là gì với chúng ta?, ông lập luận vào cuối thế kỷ 19 rằng nước Nga phải tự giải phóng khỏi những xiềng xích của chủ nghĩa đế quốc châu Âu. Ông viết: Ở châu Âu, chúng ta là những kẻ theo đóm ăn tàn và là nô lệ; ở châu Á, “chúng ta là chủ nhân”*.

Những quan điểm như thế xuất phát từ thành công tiếp nối ở nước ngoài. Có thêm nhiều vùng lãnh thổ ở vùng Caucasus được sáp nhập vào nước Nga trong những năm 1820 sau một cuộc tấn công thất bại của Ba Tư. Vẫn còn giận dữ vì các điều khoản của Hiệp ước Gulistan và được khích lệ từ sự thù hận của dân chúng địa phương với tướng Ermolov, người đã treo cổ phụ nữ và trẻ em ở những quảng trường công cộng khiến những người chứng kiến thấy ghê tởm, Shah Fatḥ Alī đã ra lệnh tấn công các cứ điểm của Nga vào năm 1826*. Sự đáp trả thật dữ dội: Sau khi Ermolov bị sa thải, quân đội của Sa hoàng tiến về phương Nam qua những rặng đèo Caucasus, đuổi quân Ba Tư khỏi đó và buộc họ ký một thỏa thuận năm 1828 còn tồi tệ hơn nhiều so với những gì đã được áp đặt 15 năm trước: Thêm nhiều lãnh thổ nữa được nhượng cho Nga, cùng một khoản tiền mặt cực lớn. Sự sỉ nhục lớn tới mức vị Shah đã suy yếu đi nhiều phải xin Sa hoàng chính thức chấp thuận ủng hộ cho người thừa kế của ông, Hoàng tử Abbās Mīrzā, được kế vị sau khi ông qua đời, vì sợ rằng Hoàng tử sẽ không lên ngôi được, chứ đừng nói là giữ được quyền lực.

Không lâu sau đó, những vụ bạo động vũ trang nổ ra ở Teheran. Các đám đông nhắm vào Đại sứ quán Nga, tấn công tòa nhà này vào tháng 2-1829. Viên công sứ ở thành phố, kịch tác gia 36 tuổi Alexander Griboyedov, tác giả vở hài kịch lừng danh Nỗi đau của trí tuệ, người đã có lập trường không khoan nhượng khi xử lý vấn đề Ba Tư, bị sát hại và thi thể ông, vẫn còn mặc đồng phục làm việc, bị đám đông bạo động kéo lê qua những con đường của thành phố*. Vị Shah hành động ngay lập tức để ngăn chặn một cuộc xâm lược đẫm máu. Ông cử người cháu trai ông quý mến nhất đi xin lỗi Sa hoàng, cùng những nhà thơ để tán dương Sa hoàng là “vị Suleiman của thời đại chúng ta”, và quan trọng hơn gửi kèm một trong những viên đá quý lớn nhất thế giới để làm quà. Viên kim cương Shah, nặng gần 90 carat, từng một thời ở trên ngai vàng của các hoàng đế Ấn Độ, xung quanh là hồng ngọc và ngọc lục bảo. Giờ nó được gửi tới St Petersburg như lời thỉnh cầu hòa bình tối thượng. Nó đã được việc: Toàn bộ vụ việc, Sa hoàng Nicholas I tuyên bố, cần phải được quên đi*.

Những vụ căng thẳng tăng lên ở London. Vào đầu thế kỷ 19, một phái bộ Anh được cử tới Ba Tư để chống lại mối đe dọa và hoang tưởng vĩ cuồng của Napoleon. Giờ thì chính nước Anh đối mặt với thách thức từ một đối thủ khác không ngờ tới: Nước Pháp không còn là mối đe dọa nữa, mà nước Nga - và hơn thế nữa, sự bành trướng mở rộng theo mỗi hướng gần như là mỗi ngày của nó. Một số người đã thấy trước chuyện này. Chính sách của Anh có nghĩa là “Ba Tư, bị trói cả tay và chân, được dâng tận miệng cho triều đình St Petersburg”, theo ghi nhận của Sir Harford Jones, người từng làm đại sứ ở Teheran. Những người khác thẳng thắn hơn. Nói về chính sách ở châu Á, Lord Ellenborough, một nhân vật cấp cao trong nội các của Công tước Wellington, viết vào những năm 1820 rằng vai trò của nước Anh thật đơn giản: “Hạn chế quyền lực của Nga”*.

Như thế, điều thực sự đáng lo ngại là những sự kiện diễn ra ở Ba Tư đã củng cố quyền lực của Sa hoàng, khiến ông này trở thành người bảo trợ cho vị Shah và chính quyền của ông ta. Khi những cuộc nổi loạn nghiêm trọng nổ ra chống lại sự cai trị của người Nga ở vùng thảo nguyên Kazakhstan vào năm 1836-1837, gây gián đoạn cho thương mại với Trung Á và Ấn Độ, Nga đã khuyến khích vị Shah Ba Tư mới là Muḥammad chuyển tới Herat ở miền Tây Afghanistan với hy vọng mở ra một tuyến đường thương mại mới thay thế qua phương Đông. Sự ủng hộ quân sự và hậu cần cũng được bảo đảm cho các lực lượng Ba Tư để giúp họ đạt được mục tiêu này*. Người Anh bị bất ngờ - và hoảng loạn.

Lord Palmerston, Bộ trưởng Ngoại giao, thấy những diễn tiến này thật đáng báo động. “Nga và Ba Tư đang làm trò ở Afghanistan [sic]”, ông viết vào mùa xuân năm 1838 - dù ông vẫn lạc quan là mọi chuyện sẽ sớm được giải quyết ổn thỏa*. Tuy nhiên, chỉ trong vài tuần lễ, ông đã thực sự lo lắng. Viên ngọc trên vương miện của Đế quốc Anh bỗng nhiên dễ tổn thương. Những hành động của Nga đã khiến họ “tới quá gần cửa ngõ của chúng ta ở Ấn Độ”, ông viết cho một người tin cẩn. Một tháng sau đó, ông cảnh báo những người khác rằng rào cản giữa châu Âu và Ấn Độ đã không còn nữa, “mở ra con đường xâm lược thẳng vào cửa ngõ của chúng ta”*. Tình hình thực sự ảm đạm.

Việc khẩn cấp cử đi một lực lượng để chiếm đóng đảo Kharg trong vịnh Ba Tư đủ để đánh lạc hướng sự chú ý của vị Shah và tạm hoãn vụ vây hãm Herat. Nhưng những bước đi tiếp theo là một tai họa. Nóng lòng muốn xây dựng cho một nhà lãnh đạo đáng tin cậy sẽ giúp củng cố an ninh cho vị thế của họ ở Trung Á, nước Anh đã can thiệp vào những vấn đề rối rắm tại Afghanistan. Sau khi được tin người cai trị đất nước này, Dost Muḥammad, đã tiếp đón những phái bộ từ Nga tới đề xuất hợp tác, người Anh quyết định ủng hộ đối thủ của ông, Shah Shuja, với ý định thay thế Dost Muḥammad. Đổi lại, Shuja đồng ý để quân Anh đồn trú ở Kabul và chấp thuận việc sáp nhập Peshawar mới đây của một đồng minh với Anh, Maharajah xứ Punjab đầy quyền lực và ảnh hưởng.

Khởi đầu, mọi chuyện diễn ra như dự kiến, khi Quetta, Kandahar, Ghazni và Kabul - những điểm chính kiểm soát sự tiếp cận các trục đông-tây và bắc-nam - bị người Anh kiểm soát không mấy khó khăn. Nhưng đó không phải là lần đầu, và chắc chắn không phải lần cuối, sự can thiệp từ bên ngoài đã tạo ra một điểm thu hút cho những nhóm lợi ích phân rã và thường là chia rẽ trong nội bộ Afghanistan. Những sự khác biệt về bộ tộc, sắc tộc và ngôn ngữ được gác sang một bên khi sự ủng hộ ở địa phương cho Dost Muḥammad tăng nhanh với cái giá phải trả là của vị Shah Shuja vụ lợi và mất lòng dân - nhất là sau khi ông này ban hành những chỉ thị có vẻ như ưu ái người Anh và gây hại cho dân bản địa. Những thánh đường Hồi giáo trên cả nước bắt đầu từ chối đọc ḫuṭba, lời xưng tụng vinh danh nhà cai trị, với tên Shuja*. Không lâu sau đó chính Kabul trở nên ngày càng thiếu an toàn cho bất cứ người Anh nào, hay bất cứ người nào bị nghi là có cảm tình với Anh.

Vào tháng 11-1841, Alexander Burnes, một người Scotland đã đi du lịch rất nhiều nơi trong vùng và nổi tiếng ở Anh nhờ vào những ấn phẩm được khen ngợi và sự quảng bá bản thân không ngừng nghỉ của ông, bị phục kích và ám sát ở thủ đô Afghanistan*. Không lâu sau đó, Anh quyết định rút về lại Ấn Độ. Vào tháng 1-1842, trong một trong những sự kiện đáng hổ thẹn và tai tiếng nhất trong lịch sử quân đội Anh, đội quân đang rút lui dưới sự chỉ huy của Trung tướng Elphinstone bị tấn công trên đường tới Jalalabad ở địa hình đồi núi và bị tiêu diệt sạch trong trời tuyết mùa đông. Huyền thoại nói chỉ có một người sống sót trở về được thành phố - bác sĩ William Brydon, người mà một bản tạp chí Blackwood có mặt đúng chỗ đã cứu mạng ông: Ông đã cuộn nó lại và đặt vào trong mũ để giữ ấm cho đầu; cuốn tạp chí đã nhận một cú chém trời giáng lẽ ra chắc chắn đã lấy mạng ông*.

Những nỗ lực cản bước người Nga của Anh ở những nơi khác cũng chẳng thành công hơn. Các phái bộ được cử đi xây dựng quan hệ với tiểu vương (emir) xứ Bukhara và giành ảnh hưởng ở miền Bắc Afghanistan phản tác dụng một cách kinh ngạc. Bức tranh thiếu tinh tế lạ lùng về vùng này mà Alexander Burnes và những người khác vẽ lên đã tạo ra cảm nhận sai lầm rằng người Anh sẽ được chào đón với những cánh tay rộng mở. Không có gì sai lầm như thế. Những hãn quốc độc lập cương quyết ở Trung Á như Khiva, Bukhara và Khokand không hứng thú gì với việc can dự vào điều mà một tay môi giới quyền lực tự nhận mình sẽ là người Anh đã gọi một cách ngây thơ là “Cuộc chơi Lớn”*. Hai sĩ quan Anh, Đại tá Charles Stoddart và Arthur Conolly, những người tới đó vào đầu những năm 1840 để đề nghị những giải pháp cho vấn đề quan hệ Anh-Nga ở Trung Á, bị xử trảm thị chúng trước một đám đông háo hức*.

Một nhân vật thứ ba tới Bukhara là một người có cá tính tên là Joseph Wolff. Con trai của một giáo sĩ Do Thái người Đức, Wolff đã cải sang đạo Thiên Chúa; ông bị trục xuất khỏi trường thần học ở Rome, trước khi học thần học ở Đại học Cambridge dưới sự hướng dẫn của một người bài Do Thái mà quan điểm có tính gây hấn tới mức ông ta bị học trò ném trứng thối trên đường phố ở Cambridge*. Khởi đầu là một nhà truyền giáo, Wolff lúc đầu sang phương Đông để tìm kiếm những bộ lạc Israel đã mất. Cuối cùng, ông tới Bukhara để tìm kiếm những phái bộ mất tích, những người mà chẳng ai nghe thấy gì về họ. Vị tiểu vương hẳn đã đoán rằng một kẻ lập dị đang sắp sửa gặp ông sau khi nhận được một lá thư gửi trước, tuyên bố rằng “Tôi, Joseph Wolff, nổi tiếng với cái tên Darveesh trong những người Thiên Chúa giáo”. Hãy biết rằng, ông viết tiếp, “tôi sắp sửa vào Bokhara” để điều tra những tin tức cho biết Conolly và Stoddart đã bị giết, một tin đồn mà “tôi không tin vì biết được sự hiếu khách của người dân Bokhara”. Ông ta may mắn không gặp phải số phận như họ sau khi bị bỏ tù và chờ ngày hành quyết. Ông rốt cuộc được thả và được tự do ra đi; nhưng đó gần như là một cuộc trốn chạy*.

Thật trớ trêu, Bukhara và Trung Á nói chung không được Nga chú ý nhiều từ quan điểm chiến lược. Những tài liệu dân tộc học cơ bản xuất bản trong giai đoạn này, chẳng hạn như các ghi chép của Alexei Levshin về người Kazakh, đã trở nên phổ biến ở St Petersburg, cho thấy sự tò mò ngày càng gia tăng về những tộc người không đọc hay viết được, nhưng có thể thấy ở họ “những yếu tố thô sơ của âm nhạc và thi ca” bất chấp sự ngu dốt và thô lỗ bề ngoài*. Như những ghi chép của Burnes chỉ ra, mục đích của Nga ở vùng này thật ra rất khiêm tốn: Hai ưu tiên của họ là khuyến khích thương mại và ngăn chặn việc bán người Nga làm nô lệ. Vấn đề là thông điệp đó từ tác phẩm của Burnes đã không được đón nhận; điều thực sự gây tiếng vang ở Anh là báo cáo đầy tính cảnh báo của ông về việc “triều đình St Petersburg từ lâu đã có nhiều toan tính ở vùng này của châu Á”*.

Điều này ăn khớp với sự lo lắng ngày càng tăng của người Anh ở những vùng đất khác. Tổng lãnh sự ở Baghdad, Henry Rawlinson, đã vận động không mệt mỏi, cảnh báo tất cả những ai chịu nghe rằng trừ khi ngăn được sự vươn lên của Nga, Đế quốc Anh sẽ bị đe dọa nghiêm trọng ở Ấn Độ. Có hai lựa chọn: Anh hoặc phải mở rộng đế quốc vào Lưỡng Hà để xây dựng một vùng đệm thực sự nhằm bảo vệ việc tiếp cận từ hướng tây; hoặc phải cử một lực lượng lớn từ Ấn Độ để tấn công người Nga ở Caucasus*. Rawlinson tự nhận nhiệm vụ hỗ trợ những cuộc nổi dậy chống Nga ở địa phương bất cứ khi nào ông có cơ hội: Ông chuyển vũ khí và tiền bạc cho thầy tế Imam Shamil, người mà căn cứ quyền lực ở Chechnya là một cái gai liên tục trong mắt Nga vào giữa thế kỷ 19*. Sự hỗ trợ của ông đã giúp thiết lập một truyền thống lâu dài của chủ nghĩa khủng bố tại Chechnya chống lại Nga.

Như thế, điều tất yếu là Anh đã chớp thời cơ để giảm bớt lãnh thổ của Nga ngay khi có cơ hội. Hàng loạt những cuộc tranh cãi về việc đối xử với người Thiên Chúa giáo ở Đế quốc Ottoman được kích động nhanh chóng và có chủ ý cho tới khi một lực lượng Anh đáng kể được cử tới Hắc Hải vào năm 1854, nơi họ hợp tác với người Pháp, vốn cũng đang lo lắng bảo vệ những lợi ích kinh doanh rộng lớn của họ tại Constantinople, Aleppo và Damascus. Mục tiêu thật đơn giản: Phải dạy cho người Nga một bài học*.

Như Lord Palmerston đã nói khi tình trạng thù địch bắt đầu lên cao, “mục tiêu chính và thực sự của cuộc chiến là khống chế tham vọng hung hăng của Nga”. Cuộc chiến không mấy người biết đến nổ ra ở Crimea, biển Azov cùng những đợt bùng phát chóng vánh ở những nơi khác - ở Caucasus và bên dòng Danube chẳng hạn - với phần thưởng được mất quan trọng hơn nhiều so với giá trị bề mặt của nó. Thật vậy, đích thân Bộ trưởng Ngoại giao đầy cá tính và rất được trọng vọng của Anh đã đi xa tới mức trình một kế hoạch chính thức cho các đồng sự trong chính quyền về việc chia cắt nước Nga: Cách kiểm soát nước Nga, và qua ngụ ý bảo vệ những lợi ích của Anh ở Ấn Độ, trao quyền kiểm soát Crimea và toàn bộ vùng Caucasus cho những người Ottomans*. Mặc dù chương trình choáng ngợp này không được thực thi, đó là một chỉ dấu mạnh mẽ cho thấy sự bành trướng của Nga đã trở thành vấn đề lớn ra sao trong tâm trí giới cầm quyền Anh.

Một số người thấy phẫn nộ trước cuộc xâm lăng của liên quân Anh-Pháp. Karl Marx đã viết đầy giận dữ và dài dòng về cuộc chiến khi nó diễn ra, đã tìm thấy những tài liệu phong phú mà với những chất liệu đó chính ông sẽ phát triển thành các ý tưởng về tác động hủy hoại của chủ nghĩa đế quốc mà ông đã vạch ra lần đầu trong Tuyên ngôn Cộng sản vài năm trước. Marx ghi lại chi tiết sự gia tăng các cuộc phiêu lưu quân sự và hải quân và đưa ra những bình luận liên tục trên tờ New York Tribune, trong đó ông tấn công dữ dội sự đạo đức giả của những người đã lôi kéo phương Tây vào cuộc chiến. Ông không thể che giấu được niềm hân hoan khi Lord Aberdeen bị buộc phải thôi chức Thủ tướng Anh trước nỗi thất vọng ngày càng lan rộng vì thương vong nặng nề của quân Anh ở Nga. Khi giá cả tăng lên ở London, làm bùng lên những cuộc biểu tình ở quê nhà, với Marx, thật rõ ràng là những chính sách đế quốc của Anh đã được một nhóm nhỏ tinh hoa điều khiển với cái giá phải trả là của đám đông quần chúng. Chủ nghĩa cộng sản không sinh ra từ Chiến tranh Crimea, nhưng nó chắc chắn đã được mài sắc hơn nhờ đó*.

Tương tự là phong trào thống nhất ở Ý. Sau khi Nga đã ăn đòn - với cái giá là sinh mạng của rất nhiều binh lính Pháp và Anh, bao gồm những người đã tham gia vào cuộc xung phong khét tiếng của đoàn kỵ binh nhẹ - những điều khoản hòa ước cuối cùng cũng được thảo luận ở Paris. Một trong những người ngồi ở bàn đàm phán là Bá tước Cavour, Thủ tướng Sardinia, người ở vào vị trí đó nhờ quyết định của Vittorio Emanuele, Vua của hòn đảo này, đã cử một lực lượng hỗ trợ Pháp tới Hắc Hải. Ông này đã tận dụng một cách khôn ngoan khoảnh khắc xuất hiện của mình, kêu gọi thành lập một nước Ý thống nhất, độc lập, một lời kêu gọi được các đồng minh nhìn nhận đầy cảm thông và giúp gắn bó những người ủng hộ ở quê nhà*.

Năm năm sau, Vua Sardinia đã trở thành Vua Ý, một đất nước mới được tạo thành từ những thành phố và vùng riêng rẽ. Dinh thự Altare della Patria nguy nga đường bệ ở thủ đô Rome được xây lên vài thập niên sau đó, theo lời của Primo Levi, để khiến Rome có cảm giác là Ý và để Ý có cảm giác La Mã, đánh dấu kết quả cuối cùng của những diễn tiến có động lực từ cuộc chiến giành lãnh thổ và ảnh hưởng ở cách đó hàng nghìn dặm về phía đông*.

Với nước Nga, những điều kiện áp đặt ở các cuộc hòa đàm tại Paris vào năm 1856 thật tai họa. Anh và Pháp đã hợp tác để thắt một cái thòng lọng quanh cổ địch thủ của họ: Bị tước mất những đất đai khó khăn lắm mới giành được ở Caucasus, Nga hứng chịu sự ô nhục mất đi quyền tiếp cận quân sự tới Hắc Hải, vùng biển được tuyên bố là trung lập và đóng với mọi tàu chiến. Tương tự như thế, vùng bờ biển bị phi quân sự hóa, không còn các pháo đài và các kho quân dụng*.

Mục tiêu là để sỉ nhục nước Nga và bóp ngẹt những tham vọng của nó. Nhưng tác động lại là ngược lại - đó là một khoảnh khắc Versailles, khi mà sự dàn xếp bị phản tác dụng và để lại những hậu quả nguy hiểm. Thỏa thuận quá khắc nghiệt và hạn hẹp tới mức người Nga không chỉ ngay lập tức tìm cách thoát khỏi những xiềng xích của nó, mà nó còn kích hoạt một giai đoạn thay đổi và cải cách. Chiến tranh Crimea đã cho thấy quân đội của Sa hoàng không sánh được với quân liên minh, có kinh nghiệm hơn và được huấn luyện tốt hơn. Sau khi một số báo cáo chỉ trích gay gắt được chuẩn bị cho Sa hoàng Alexander II, vạch ra những yếu kém của quân đội Nga chi tiết một cách không thương xót, một cuộc cải cách từ gốc đến ngọn với quân đội đã được tiến hành*.

Những bước đi ngoạn mục đã được thực hiện: Độ tuổi quân dịch được giảm từ 25 xuống 15, làm giảm ngay lập tức tuổi trung bình của binh lính, trong khi những đơn hàng lớn các thiết bị hiện đại được đặt để thay thế các thiết bị đã lỗi thời và không hiệu quả*. Nhưng sự thay đổi đáng kinh ngạc nhất là từ cuộc cải cách xã hội sâu rộng hơn nhiều. Mặc dù một cuộc khủng hoảng ngân hàng trầm trọng vào cuối những năm 1850 cùng có vai trò, chính thất bại ở Crimea và nỗi hổ thẹn với những điều khoản theo sau đó đã khiến Sa hoàng hủy bỏ chế độ nông nô, hệ thống mà trong đó một phần lớn dân cư bị cột chặt với đất đai và bị ràng buộc vào những chủ đất giàu có. Trong vòng năm năm, chế độ nông nô bị quét sạch, kết thúc nhiều thế kỷ chế độ nô lệ ở Nga*. Điều này đáng lẽ phải diễn ra từ lâu rồi, theo một số người đương thời*. Nó báo trước một đợt hiện đại hóa và tự do hóa kinh tế mạnh mẽ, thúc đẩy tăng trưởng với một tỉ lệ khác thường vào nửa sau thế kỷ 19: Sản xuất sắt tăng gấp năm lần từ 1870 tới 1890, trong khi sự mở rộng ấn tượng hệ thống đường sắt đóng vai trò, như một học giả hiện đại đã bình luận, “giải phóng nước Nga khỏi những hạn chế do địa lý áp đặt” - nói cách khác, bằng cách kết nối đất nước rộng lớn lại với nhau*. Thay vì phong tỏa được Nga, Anh đã góp phần thả vị thần ra khỏi cái chai.

Sự củng cố tham vọng của Nga có thể cảm thấy được ngay khi mực còn chưa ráo trên những chữ ký của Hiệp ước Paris. Một trong những thành viên phái đoàn của Sa hoàng ở các cuộc hòa đàm, một tùy viên quân sự tên là Nikolai Ignat’ev, đã giận dữ vì cách đối xử với nước Nga, và cụ thể là những hạn chế sự kiểm soát của Nga với chính vùng bờ biển Hắc Hải của họ, tới mức ông ta đã dàn xếp với Công tước Gorchakov, một bạn học cũ và bạn tâm giao của Alexander Pushkin, dẫn đầu một phái bộ tới Trung Á. Mục đích thật rõ ràng: “Tìm hiểu [vùng này] và xây dựng các mối quan hệ bằng hữu để nâng cao ảnh hưởng của Nga - và hạ thấp ảnh hưởng của Anh”*.

Ignat’ev đã vận động quyết liệt để cử các đoàn thám hiểm tới Ba Tư, Afghanistan, và các phái bộ tới thăm những hãn quốc Khiva và Bukhara. Ông nói thẳng: Mục tiêu là tìm một con đường tới Ấn Độ qua một trong hai dòng sông lớn chảy về phía biển Aral - Syr Darya hoặc Amu Darya. Ông lập luận sẽ là lý tưởng nếu Nga có thể xây dựng một liên minh với những dân tộc ở vùng biên giới Ấn Độ và kích động sự thù địch của họ nhắm vào Anh: Đây là cách để Nga chiếm thế thượng phong - và không chỉ ở châu Á*.

Các phái bộ do Ignat’ev và những người khác dẫn đầu đã có hiệu quả. Trong 15 năm sau khi kết thúc Chiến tranh Crimea, Nga đã kiểm soát thêm hàng trăm nghìn dặm vuông lãnh thổ mà không phải viện tới vũ lực. Những đoàn thám hiểm được chỉ huy giỏi giang, cùng áp lực ngoại giao khôn khéo lên Trung Quốc, dẫn tới “những bước tiến mênh mông” ở Viễn Đông “trong thời gian ngắn ngủi mười năm”, như một nhà quan sát lão luyện ghi lại trong một báo cáo cho Văn phòng Ngoại vụ ở London vào năm 1861*.

Không lâu sau đó, lại thêm những lãnh thổ thảo nguyên phương Nam rơi vào tay Nga, cùng với các thành phố ốc đảo trải ra ở trung tâm châu Á. Tới cuối những năm 1860, Tashkent, Samarkand và Bukhara, cũng như phần lớn vùng thung lũng Fergana trù phú, đã trở thành những “xứ bảo hộ” hay chư hầu của St Petersburg, tiền đề cho sự sáp nhập và thâu tóm hoàn toàn vào đế quốc sau này. Nga đã xây dựng một mạng lưới thương mại và thông tin liên lạc khổng lồ của riêng họ, kết nối Vladivostok ở phương Đông với biên giới với Phổ ở phương Tây, và các cảng ở Bạch Hải ở phương Bắc với Caucasus và Trung Á ở phương Nam.

Câu chuyện không hoàn toàn chỉ là tích cực. Mặc dù một chương trình hiện đại hóa rất cấp thiết đã được khởi động sau thất bại trong Chiến tranh Crimea, sức mạnh tài lực của Nga bị kéo căng khi họ ngày càng lớn lên. Kiếm được tiền mặt để chi trả cho sự chuyển đổi của đế quốc là một vấn đề thường xuyên, đã dẫn tới quyết định đáng hổ thẹn rút lại đầu tư ở Alaska vì những lý do địa chính trị và tài chính*. Dẫu vậy, khi những mối lo ngại gia tăng về việc những thay đổi ở Nga có ý nghĩa gì với đế quốc của Anh, những suy nghĩ ở London quay sang việc tìm cách ngăn cơn thủy triều đang lên; hay nếu không làm được thế, thì phân tán sự chú ý của Nga sang nơi khác.

16 Con đường
tới chiến tranh

Vào cuối thế kỷ 19, sự tự tin, thậm chí là niềm lạc quan thái quá của nước Nga tăng nhanh. Không lâu sau đó, sự chú ý chuyển sang việc đòi hủy bỏ những điều khoản Hắc Hải của Hiệp ước Paris. Lần lượt, nước Nga lặng lẽ vận động các thủ tướng khắp châu Âu để ủng hộ việc xét lại hiệp ước nói chung và loại bỏ các điều khoản tương ứng nói riêng. Hầu hết không phản đối gì. Duy chỉ có một ngoại lệ: London. Vào mùa đông năm 1870, một bản sao của thông tư đề xuất hủy bỏ các điều khoản được trình cho nội các Anh đã bị rò rỉ trên báo chí ở St Petersburg, cùng với tin tức là nó đã bị London từ chối thẳng thừng. Những nỗ lực của Công tước Gorchakov để ém nhẹm việc này diễn ra êm thấm ở Nga nhưng chúng gặp phải những phản ứng cuồng nộ trên báo chí Anh*.

Quan điểm của tờ báo Spectator tiêu biểu cho sự căm phẫn đáng kinh ngạc đó. Tờ báo này viết, nỗ lực thương lượng lại của Nga là một âm mưu quỷ quyệt, một “sự thách thức liều lĩnh và công khai chưa từng thấy đối với pháp luật châu Âu, với đạo lý quốc tế và với chính sách của Anh”*. Đề xuất hủy bỏ các điều khoản khiến một số người tin rằng chiến tranh đang tới gần và Anh không còn lựa chọn nào khác ngoài việc sử dụng vũ lực để duy trì những hạn chế với Nga. John Stuart Mill viết trong một lá thư gửi tờ The Times: Phản ứng đó thật gớm guốc; những động thái có thể mang tính khiêu khích nhưng chúng không nên dẫn tới xung đột quân sự. Thậm chí Nữ hoàng Victoria cũng đồng ý, bà gửi một điện tín cho Bộ trưởng Ngoại giao của bà, Lord Granville: “Liệu có thể gửi đi ngụ ý nào cho các tờ báo hàng đầu”, bà viết, “để kiềm chế việc khơi lên tinh thần chiến tranh ở đây?”*.

Nỗi lo lắng cao độ xuất phát không hẳn từ mối bận tâm về Hắc Hải so với nỗi lo chung về việc Nga ngày càng giễu võ giương oai mạnh mẽ. Hành động quân sự không phải là một khả năng thực tế và đối mặt với một thế bài yếu, Anh không có nhiều lựa chọn ngoài việc phải nhượng bộ - dẫn tới những cuộc trao đổi gay gắt giữa Thủ tướng, William Gladstone, và Nghị viên đầy cá tính Benjamin Disraeli ở Hạ viện Anh. Nga đã có những gì họ muốn, tức là quyền tự do hành động dọc theo bờ biển và đưa tàu chiến vào các cảng ở Crimea và những nơi khác ở bờ bắc Hắc Hải. Điều này được chào đón hân hoan ở St Petersburg, theo một nhân chứng người Anh, và được coi là một “chiến thắng” cho nước Nga. Sa hoàng Alexander II, người được cho là “hết sức vui mừng mãn nguyện” đã ra lệnh cho ca bài “Te Deum” (thánh thi Lạy Thiên Chúa) ở nhà nguyện của Cung điện Mùa Đông, trước khi cầu nguyện tại Nhà thờ Chánh tòa Các Thánh Peter và Paul “một lúc lâu với những dấu hiệu xúc động sâu sắc”*.

Nước Anh đã bất lực trong việc biến sức mạnh kinh tế của nó thành thành công cụ ngoại giao và chính trị. Những cách tiếp cận mới nhanh chóng được viện đến. Một đề tài được nêu ra thảo luận là tước hiệu của người cai trị nước Anh. Do quy mô và sự phân bổ các lãnh địa, vùng địa lý, dân tộc và nơi chốn là thần dân dưới quyền cai trị của nhà quân chủ Anh, người ta đề xuất rằng quốc vương nên được nâng cấp từ “vương” lên “đế”. Sự thay đổi bề ngoài này đã gây ra tranh luận dữ dội ở Hạ viện, những người bảo thủ thấy ghê tởm trước ý tưởng thay đổi cấp bậc, tước hiệu và những cái tên đã được duy trì hàng thế kỷ. Những vị vua có quyền tối cao với những nhà cai trị dưới họ, Lord Granville nói với Thượng viện; không có lý do gì để biện minh cho việc nâng cấp chức danh của đấng quân vương. “Thưa các ngài nghị viên”, ông tuyên bố, “liên quan tới phẩm giá của chính Đấng Kim thượng, không cái tên nào có thể hấp dẫn trí tưởng tượng mạnh mẽ như cái tên Victoria, Nữ hoàng của Đại Anh và Ireland”. Nhà vua phải được biết đến qua cái tên như thế*.

Vấn đề là nước Nga và Sa hoàng. Ngoài việc tự dẫn chiếu lại Đế quốc La Mã (từ Sa hoàng là dạng rút gọn của “Caesar”*), tước hiệu chính thức của Sa hoàng với tất cả hào quang của nó, khi được sử dụng trong các văn kiện hay bối cảnh chính thức, đều đề cập tới một danh sách dài và tỉ mỉ những lãnh thổ mà ông là chủ nhân. Vào giữa những năm 1870, Disraeli - lúc ấy là Thủ tướng - nhấn mạnh với Nghị viện rằng một tước hiệu cao hơn nữ hoàng sẽ giúp dân chúng Ấn Độ có thêm sự tự tin, bởi họ vốn đã quan ngại về việc Nga tiến vào Trung Á. Nữ hoàng Victoria đồng ý về nguyên tắc, bà viết thư cho Disraeli để nói rằng “tấn công nước Nga từ Ấn Độ là cách làm đúng”, và một tước hiệu được nâng cấp có thể có ích trong việc củng cố lòng trung thành nơi các thần dân của bà ở Ấn Độ*.

Một số nghị sĩ thấy không thuyết phục với việc phải cạnh tranh theo cách đó. Chắc chắn những người Anh chúng ta, “vốn đã cai trị Ấn Độ trong một trăm năm”, một nghị sĩ nói, không thể cảm thấy bất an tới mức chúng ta cần thay đổi tước hiệu của Nữ hoàng, chỉ “để nhà quân chủ của chúng ta được gọi ngang bằng với hoàng đế của nước Nga?”*. Tuy nhiên, những người khác nhấn mạnh sự thay đổi sâu sắc trong tình hình ở phương Đông và tuyên bố một cách thách thức rằng “việc nắm giữ Hindoostan của nước Anh phải là dài lâu”, và bởi thế “không được để mất vùng nào trong lãnh thổ đó”. Việc những đường biên giới với Nga giờ chỉ cách các lãnh địa của Nữ hoàng tại Ấn Độ vài ngày hành quân là điều đáng báo động*. Sau cuộc tranh luận gay gắt ở Nghị viện, một đạo luật được thông qua vào năm 1876 tuyên bố rằng Victoria không chỉ là nữ vương (queen), từ khi đăng quang gần bốn thập niên trước, mà còn là nữ hoàng đế (empress). Bà thích cái tên đó: Vào dịp Giáng sinh, bà gửi cho Disraeli một tấm bưu thiếp ký là “Victoria, Regina et Imperatrix” -Victoria, nữ vương và nữ hoàng đế*.

Động thái có vẻ bề mặt như thế đi kèm với những biện pháp thực tế hơn trong môi trường ngày càng căng thẳng khi người Anh thường xuyên lo ngại về sự thất thế trước các địch thủ. Cả Anh và Nga đều bị ám ảnh với việc thiết lập những mạng lưới tình báo do thám lẫn nhau, tranh giành dân chúng địa phương và lôi kéo những người có ảnh hưởng. Đại tá Maclean thuộc đoàn kỵ binh Punjab và Văn phòng Chính trị Ấn Độ là một trong những người được giao nhiệm vụ theo dõi các biến cố ở vùng biên giới giữa Ba Tư, Ấn Độ và Afghanistan vào những năm 1880. Ông đã thành lập các nhóm thương nhân và người vận hành hệ thống điện báo rồi khuyến khích họ chuyển giao thông tin về những gì đang xảy ra trong vùng. Maclean sống trong nhà các giáo sĩ Hồi giáo, tặng cho họ khăn choàng, thảm, xì-gà và thậm chí là nhẫn kim cương để gây ấn tượng với dân bản xứ về những lợi lộc của việc hợp tác với Anh. Maclean biện hộ cho những khoản hối lộ đó là cách thức để gây dựng sự hỗ trợ cho những bạn bè nhiều ảnh hưởng. Thực ra, chúng có vai trò củng cố quyền hành tôn giáo khắp vùng đất dữ này, vốn là nơi chịu sự giành giật ảnh hưởng quyết liệt từ bên ngoài*.

Từ quan điểm của Anh, có sự lo lắng thật sự về ý đồ và năng lực của Nga và về mối đe dọa mà sự bành trướng của họ ở Trung Á gây ra cho việc phòng vệ Ấn Độ. Những cuộc trao đổi ở London hướng tới sự đối đầu quân sự với Nga. Disraeli tư vấn cho Nữ hoàng phải sẵn sàng ra lệnh cử quân Anh “tới vịnh Ba Tư, và [rằng] Nữ hoàng đế của Ấn Độ phải ra lệnh cho quân đội của bà tống cổ bọn người Moscow khỏi Trung Á và đẩy chúng về Caspi”*. Nhà chức trách Anh lo lắng tới mức viên Phó vương Ấn Độ, Lord Lytton, đã ra lệnh không chỉ một, mà hai cuộc xâm lược Afghanistan giai đoạn 1878-1880, dựng lên một nhà cai trị bù nhìn ở Kabul. Ba Tư bị lôi kéo không ngừng và được thuyết phục ký Hiệp ước Herat, trong đó nước này cam kết bảo vệ Trung Á trước bước tiến của Nga. Đây là một nhiệm vụ không dễ dàng, bởi Ba Tư có những lợi ích của riêng họ trong vùng và vẫn đang nuôi hận sau sự can thiệp vô ích mới đây của Anh có lợi cho Afghanistan trong khi có hại cho họ*. Trong khi đó, các bước chuẩn bị đã được thực hiện để xây dựng những mối liên lạc vượt ra ngoài Kandahar nhằm có một hệ thống cảnh báo sớm tốt hơn trước bất kỳ động thái nào của Nga, dù có phải là động thái quân sự hay không*.

Cuộc chơi Lớn trong thế kỷ 19

Các sĩ quan cấp cao dành ra rất nhiều năng lượng để đánh giá cách thức đối phó với một cuộc xâm lược tiềm tàng của Nga vào Ấn Độ. Từ cuối những năm 1870, hàng loạt báo cáo đã được chuẩn bị để xem xét vấn đề từ một góc nhìn chiến lược rộng: Người Anh nhận ra rằng những bất đồng và căng thẳng với Nga ở các vùng khác có thể và có lẽ sẽ ảnh hưởng tới phương Đông. Một bản báo cáo như vậy đã xem xét “các biện pháp cần được áp dụng ở Ấn Độ trong trường hợp Anh tham gia với Thổ Nhĩ Kỳ trong cuộc chiến tranh chống Nga” - sau khi Nga xâm lược vùng Balkan vào năm 1877. Một bản ghi nhớ khác, được viết năm 1883, đặt câu hỏi, “Liệu Nga có thể xâm lược Ấn Độ không?”, và một bản ghi nhớ nữa không lâu sau đó, “Những điểm yếu của Nga là gì và các sự kiện gần đây đã ảnh hưởng ra sao tới chính sách biên giới của chúng ta ở Ấn Độ?”. Một dấu hiệu cho thấy những điều đó được coi trọng ra sao, thể hiện rõ qua việc bổ nhiệm tác giả các báo cáo, một nhân vật diều hâu, tướng Sir Frederick (sau này là Lord) Roberts, làm Tổng Tư lệnh ở Ấn Độ vào năm 1885*.

Không phải ai cũng chia sẻ góc nhìn u ám này về tình hình ở châu Á, ngay cả sau khi hàng loạt các kế hoạch xâm lược do tướng Alexei Kuropatkin chuẩn bị đã rơi vào tay người Anh vào năm 1886*. Giám đốc tình báo quân đội Henry Brackenbury cảm thấy mối đe dọa từ Nga đã bị phóng đại, xét khía cạnh mức độ sẵn sàng tấn công của Nga và sự chuẩn bị của quân đội Sa hoàng để làm chuyện đó*. George Curzon, khi đó là một nghị sĩ trẻ đầy hứa hẹn và thành viên hội đồng điều hành trường All Souls, nhưng trong một thập niên nữa sẽ là phó vương ở Ấn Độ, còn bác bỏ nguy cơ đó mạnh mẽ hơn. Ông thấy không có kế hoạch tổng thể hay chiến lược lớn nào đằng sau những quan tâm của Nga ở phương Đông. Còn lâu mới là “nhất quán hay tàn nhẫn, hay sâu sắc”, ông viết vào năm 1889, “tôi tin rằng đó là một chính sách mang tính tình thế, một chính sách chờ đợi các sự kiện diễn ra, hưởng lợi nhờ sai lầm của người khác, và thường là cũng tự mình phạm những sai lầm như thế”*.

Chắc chắn là đã có rất nhiều sự ầm ĩ và ảo tưởng về thái độ của người Nga với bức tranh lớn ở Trung Á, và liên quan đến Ấn Độ nói riêng. Có những cái đầu nóng trong quân đội Nga nói về những kế hoạch vĩ cuồng muốn thay thế nước Anh làm cường quốc thống trị tiểu lục địa, và cũng có những bước đi có vẻ cho thấy sự quan tâm của nước Nga khác xa với sự thụ động: Ví dụ, các sĩ quan được cử tới các khóa học tiếng Hindi, nhằm chuẩn bị cho sự can thiệp sắp đến vào Ấn Độ. Cũng có cả sự khuyến khích, chẳng hạn từ Maharajah Duleep Singh ở Punjab, người đã viết cho Sa hoàng Alexander III hứa hẹn “sẽ giao một số trong 250.000.000 đồng bào của tôi đang bị ách cai trị độc ác của Anh kìm kẹp”, và tuyên bố rằng ông nói thay cho “những vương công quyền lực nhất Ấn Độ” - có vẻ là một lời mời công khai với nước Nga hãy mở rộng biên giới xa hơn về phương Nam*.

Tuy nhiên, trên thực tế, mọi chuyện không đơn giản như vậy. Một mặt, Nga đang vật lộn với vấn đề gai góc làm sao hòa nhập được những vùng lãnh thổ mới mênh mông vừa được đưa vào quỹ đạo của đế chế. Các quan chức được cử tới Turkestan chật vật với việc thống kê đất đai quá phức tạp và thường mâu thuẫn nhau. Những nỗ lực của họ nhằm tinh giản hệ thống thuế và pháp luật sở tại gặp phải sự chống đối không tránh khỏi*. Rồi còn những thực tế ảm đạm xuất phát từ công luận, dẫn tới việc mà Hội đồng Bộ trưởng ở St Petersburg gọi là “tâm trạng điên loạn ở vùng đất biên giới phía đông của chúng ta”, bắt nguồn từ ảnh hưởng của đạo Hồi gần như trong mọi khía cạnh đời sống hằng ngày của “những người Nga mới”, giờ thuộc về đế chế của Sa hoàng*. Nỗi lo về nổi loạn và bạo động ở những vùng lãnh thổ vừa sáp nhập này lớn tới mức chế độ quân dịch bắt buộc được miễn ở các vùng này, và những đòi hỏi về tài chính được cố tình giữ ở mức thấp. Những người nông dân Nga, như một trí thức hàng đầu ghi nhận một cách chua chát, không được đối xử độ lượng như thế*.

Những sự phức tạp cũng nổi lên từ các quan điểm về dân bản xứ. Các nhà phê bình Nga lôi kéo sự chú ý tới thái độ đầy thành kiến của người Anh, nhận xét rằng các binh sĩ Anh đối xử với những lái buôn ở các khu chợ tại Tashkent “gần như với súc vật chứ không phải với người”; một lần, vợ một viên đại úy Anh từ chối không để một thái tử Ấn Độ (Maharajah) người Kashmir đưa bà tới một bữa tiệc, tuyên bố rằng ông ta là một “gã Hindu bẩn thỉu”. Tuy nhiên, với mọi chỉ trích của họ, thái độ của người Nga cũng chẳng khai sáng hơn: Các sĩ quan của Sa hoàng than phiền với nhau về cách người Anh xử sự với dân bản xứ, nhưng không có nhiều bằng chứng cho thấy họ thực sự nhìn nhận mọi chuyện khác biệt. “Mọi gã Hindu không có ngoại lệ”, một du khách Nga tới thăm Ấn Độ vào thế kỷ 19 viết, “dành mọi năng lực và cả linh hồn của họ vào việc cho vay nặng lãi kinh khủng nhất. Rắc rối sẽ đến với những người dân bản xứ không may nào bị những lời lừa phỉnh của họ lôi kéo!”*.

Dầu vậy vẫn có một cảm giác thích thú với những thế giới mới mà nước Nga đang bắt đầu tiếp xúc, như Bộ trưởng Nội vụ Pyotr Valuev ghi lại trong nhật ký của ông vào năm 1865. “Tashkent đã rơi vào tay tướng Cherniaev”, ông viết. “Không ai biết tại sao và vì mục đích gì… [nhưng] có điều gì đó thật lạ lùng hấp dẫn trong tất cả những gì chúng tôi đang làm ở những đường biên giới xa xôi của đế quốc chúng ta”. Sự mở rộng những đường biên giới thật tuyệt diệu, ông viết. Đầu tiên người Nga tới sông Amur, rồi Ussuri. Và giờ là Tashkent*.

Vậy mà, bất chấp những vấn đề đang nảy sinh, ảnh hưởng và sự can dự của Nga ở phương Đông tiếp tục mở rộng với tốc độ ngày càng nhanh khi họ phát triển Những Con đường Tơ lụa của riêng họ. Việc xây tuyến đường sắt xuyên Siberia, và kết nối với đường sắt Đông Trung Hoa, dẫn tới sự bùng nổ ngay lập tức về thương mại, với khối lượng tăng gần gấp ba lần trong giai đoạn từ 1895 tới 1914*. Điều này được hỗ trợ nhờ các thực thể mới như Ngân hàng Nga-Trung, thành lập để hỗ trợ tài chính cho việc mở rộng về kinh tế ở Viễn Đông*. Như Thủ tướng Nga, Pyotr Stolypin, nói với Duma, nghị viện Nga, vào năm 1908: Miền Đông Nga là một vùng tràn ngập triển vọng và nguồn lực. “Lãnh thổ biên giới xa xôi và không người ở của chúng ta giàu vàng, gỗ, lông thú và những vùng đất mênh mông phù hợp cho nông nghiệp”. Mặc dù hiện giờ thưa thớt dân cư, ông cảnh báo, những vùng đất này sẽ không vắng người lâu nữa. Nước Nga cần chớp lấy những cơ hội đang mở ra với nó*.

Từ quan điểm của Anh, điều này khó mà làm họ an lòng, bởi cách thức mà họ bảo vệ quyết liệt vị thế của mình ở Viễn Đông. Việc mở ra các thị trường ở Trung Quốc đã tỏ ra đặc biệt khó khăn. Vào năm 1793 chẳng hạn, phái bộ Anh đầu tiên đã nhận được sự đối xử kiêu kỳ từ triều đình Càn Long khi họ xin quyền thiết lập một cơ sở thương mại. Những mối quan hệ của Trung Quốc ăn sâu vào “mọi quốc gia trong thiên hạ”. Như thế, yêu cầu của Anh không có gì là bất ngờ, - một lá thư từ Hoàng đế Trung Hoa được mang trở lại cho Vua George III viết. “Như vị sứ thần của ngài có thể tự mình thấy”, tác giả bức thư viết tiếp với giọng điệu thô bạo, “chúng tôi có tất cả mọi thứ. Tôi không coi trọng những vật lạ lùng hay khéo léo và không hào hứng gì với những người thợ tạo tác ở nước ngài”*.

Thật ra, những lời đó là khoác lác - bởi theo thời gian, các thỏa thuận sẽ đạt được. Sự phản hồi hung hăng đúng hơn là dựa trên hiểu biết rõ ràng rằng những vòi bạch tuộc của Anh đang mở ra ngày càng xa hơn nữa, và rằng tấn công là cách phòng ngự tốt nhất*. Như mọi chuyện xảy ra, những nỗi nghi kỵ ban đầu của Trung Quốc không quá sai sự thật, bởi một khi các đặc quyền thương mại đã được trao, Anh không chút lưỡng lự sử dụng bạo lực để giữ và mở rộng vị thế của họ. Nằm ở trung tâm của sự bành trướng về thương mại là việc bán thuốc phiện, bất chấp những sự phản đối quyết liệt của người Trung Quốc, mà nỗi tức giận vì tác động kinh khủng của việc nghiện thuốc phiện đã bị giới chức Anh phớt lờ*. Buôn bán thuốc phiện đã mở rộng rất nhiều sau Hiệp ước Nam Kinh năm 1842, hiệp ước mở ra quyền tiếp cận của Anh vào các cảng mà thương mại trước đó bị hạn chế, đồng thời nhượng Hồng Kông cho người Anh: Thêm nhiều nhượng bộ nữa diễn ra sau khi các lực lượng Anh và Pháp tiến vào Bắc Kinh năm 1860, cướp bóc và đốt phá Vườn Viên Minh*.

Một số người coi đó là khoảnh khắc khai phá đánh dấu thêm một chương nữa trong chiến thắng của phương Tây. “Như thế định mệnh của nước Anh”, một bài viết trên báo Anh nói, “là phá vỡ một bức màn cai trị từ lâu là điều bí hiểm với thế giới châu Âu, và phơi bày cho chính những thần dân của nó sự trống rỗng cùng với những tội ác của nó”. Một nhà bình luận khác cũng thẳng thừng như vậy. “Sự dã man huyền bí và độc đoán” của Đế quốc Trung Hoa, ông viết, đã bị đập tan bằng “vũ lực của nền văn minh phương Tây tích cực và xâm lấn”*.

Vào lúc Anh tìm cách chống lại sự vươn lên liên tục của Nga ở Viễn Đông, quyết định chiếm quần đảo Komondo ở bờ biển phía nam bán đảo Triều Tiên được đưa ra vào năm 1885 - “làm căn cứ”, nội các Anh được thông báo, “để ngăn lực lượng Nga ở Thái Bình Dương” và cũng “làm tiền đồn hỗ trợ những hoạt động chống lại Vladivostock”*. Đó là một động thái nhắm vào việc bảo vệ vị trí chiến lược của Anh, và trên hết là thương mại của họ với Trung Quốc - nếu cần thiết thì bằng một cuộc tấn công phủ đầu. Vào năm 1894, trước khi những tuyến đường xe lửa mở ra những khả năng mới, hơn 80% tổng thu nhập từ thuế hải quan thu được ở Trung Quốc là từ Anh và các công ty Anh - với những chiếc tàu chở theo hơn bốn phần năm tổng thương mại của Trung Quốc. Rõ ràng là sự vươn lên của Nga, và những tuyến đường mới trên bộ sẽ mang các sản phẩm tới châu Âu, sẽ là điều gây bất lợi cho Anh.

Chính trong bối cảnh sự kình địch và căng thẳng gia tăng này mà người ta biết rằng vào cuối những năm 1890, Nga đã bắt đầu có những động thái để lôi kéo Ba Tư. Điều này nêu ra khả năng một mối liên minh có thể gây đe dọa cho việc tiếp cận miền Tây Bắc Ấn Độ. Ở London, trước đó người ta đã kết luận, dù sau nhiều bàn bạc, rằng áp lực từ Nga lên tiểu lục địa qua ngả Afghanistan theo vùng Hindu Kush nhiều khả năng là bị hạn chế. Với những chiến lược gia được vũ trang bằng bút chì và bản đồ, tính toán một con đường từ Trung Á qua vùng đất đầy thách thức về mặt địa lý này nhìn có vẻ dễ dàng; nhưng người ta nhận ra rằng, trong khi một vụ tấn công bất ngờ quy mô nhỏ là không thể loại trừ, thực tế là địa hình này sẽ tối thiểu hóa khả năng xảy ra một nỗ lực quân sự lớn qua những đèo núi nổi tiếng hiểm trở và cực kỳ khó xâm nhập.

Tiếp cận qua Ba Tư lại là chuyện khác. Nga đã trở nên ngày càng tích cực ở sườn phía nam của họ, họ chiếm Merv vào năm 1884 trong một động thái làm các quan chức và sĩ quan Anh bất ngờ - họ biết sự kiện này đầu tiên qua các bản tin trên báo - và lôi kéo giới lãnh đạo ở Teheran. Với biên giới Nga giờ chỉ cách Herat khoảng 300 km, con đường tới Kandahar và do đó tới Ấn Độ đang rộng mở. Còn đáng lo ngại hơn nữa là việc mở rộng được tiếp nối bằng các dự án cơ sở hạ tầng để kết nối những vùng mới với trung tâm của nước Nga. Vào năm 1880, tuyến đường xe lửa xuyên Caspi được khởi công, với một đường ray sẽ sớm nối liền qua Samarkand và Tashkent, và tới năm 1899 mở một đường nhánh nối Merv với Kushk, để có thể nhìn thấy Herat ngay trước mặt*. Những tuyến đường xe lửa này không chỉ có ý nghĩa biểu tượng: Chúng là những huyết mạch giúp cho đồ hậu cần, vũ khí và binh lính Nga chuyển tới cửa sau của Đế quốc Anh. Như Đại nguyên soái Lord Roberts đã nhấn mạnh với các sĩ quan ở Bộ chỉ huy Phương Đông không lâu sau đó, thật đáng tiếc là những tuyến đường xe lửa lại mở rộng như thế. Tuy nhiên, lúc này một lằn ranh đã được thiết lập mà “Nga không được phép vượt qua”. Nếu họ vượt qua, ông tuyên bố, thì đó sẽ “được coi là lý cớ xác đáng cho chiến tranh” - tức là cơ sở để tiến hành chiến tranh*.

Những tuyến đường xe lửa này cũng là một mối đe dọa về kinh tế. Vào năm 1900, Đại sứ quán Anh ở St Petersburg chuyển về London bản tóm tắt một cuốn sách khổ nhỏ do một sĩ quan Nga viết về việc thúc đẩy sự mở rộng đường xe lửa vào Ba Tư và Afghanistan. Viên sĩ quan thừa nhận có khả năng là Anh sẽ không phản ứng tích cực với hệ thống vận tải mới này, nhưng không có gì phải ngạc nhiên: Rốt cuộc, sự kết nối đường sắt khắp châu Á sẽ “đặt toàn bộ thương mại của Ấn Độ và Đông Á với Nga, và châu Âu vào tay [Nga] ”*. Điều này có phần phóng đại, một nhà ngoại giao cấp cao nhận xét đáp lại báo cáo này. “Những cân nhắc chiến lược được tác giả đưa ra không có giá trị gì lớn”, Charles Hardinge viết, vì sẽ là điên rồ nếu nước Nga có động thái gì trong vùng này bởi Anh hoàn toàn kiểm soát vịnh Ba Tư*.

Dầu vậy, vào lúc mà sự lo lắng ở Anh đã lên cao thì những tiếng thì thầm về tầm với thương mại mở rộng của Nga theo hướng đó đã cung cấp thêm một lý do nữa để quan ngại. Như đã xảy ra, người ta nhìn thấy những ảo tượng và âm mưu khắp nơi, và tất cả đều được các nhà ngoại giao Anh đầy lo lắng ghi lại tỉ mỉ. Người Anh đặt ra những câu hỏi khó chịu về việc tại sao sự hiện diện của một bác sĩ Paschooski nào đó ở Bushihr lại không bị phát hiện sớm hơn, cùng với những tin tức cập nhật về tuyên bố ông ta đang chữa trị cho các nạn nhân dịch hạch là đúng hay không; chuyến thăm của một quý tộc người Nga, được xác định là “Công tước Dabija”, cũng bị nhìn nhận với sự tò mò thái quá tương tự, và thực tế rằng ông có vẻ “rất kín đáo trong di chuyển và bộc lộ những ý định của ông ta” được ghi lại đầy đủ và gửi về*. Ở London, người ta đưa nước Nga lên hàng đầu trong nghị trình các cuộc họp nội các, thu hút sự chú ý của chính Thủ tướng và trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu của Văn phòng Ngoại vụ.

Trong ngắn hạn, Ba Tư là đấu trường nơi sự cạnh tranh diễn ra căng thẳng nhất. Những nhà cai trị Ba Tư đã mập lên nhờ các khoản vay béo bở rộng rãi từ những nước muốn xây dựng quan hệ tốt với một quốc gia được Trời phú cho vị trí chiến lược đáng ghen tị là bản lề trung chuyển đông và tây. Anh đã cẩn trọng thỏa mãn những ham muốn hoang phí và sở thích tiền bạc của những nhà cai trị Ba Tư vào cuối thế kỷ 19 tới khi, vào năm 1898, vị Shah để ria mép cực kỳ xa xỉ, Moẓaffar od-Dīn, thả một quả bom, từ chối một khoản vay mới 2 triệu bảng Anh đã được đề xuất. Một quan chức cấp cao ngay lập tức được cử tới để tìm hiểu thêm, nhưng bị từ chối. Thủ tướng Anh Lord Salisbury đích thân theo dõi tình hình, đưa ra những chỉ dẫn cho Bộ Tài chính làm sao cho các điều kiện vay trở nên mềm mỏng hơn và tăng hạn mức vay so với mức đề xuất. Tin đồn về những gì đang diễn ra ở hậu trường bắt đầu lan đi: Cuối cùng, hóa ra người Nga đã đưa ra một đề nghị cho vay số tiền lớn hơn nhiều so với khoản mà người Anh sẵn sàng cho vay, và với các điều kiện tốt hơn nhiều*.

Đây là một mưu toan khôn khéo của St Petersburg. Thu nhập từ thuế ở Nga đang tăng mạnh trong khi đầu tư nước ngoài cũng bắt đầu đổ vào. Chậm chạp nhưng chắc chắn, một giai cấp trung lưu bắt đầu xuất hiện - những người như Lopakhin trong vở kịch Vườn anh đào của Chekhov, những người mà một thế hệ trước hẳn đã bị cột chặt vào ruộng đất, nay đang tận dụng sự thay đổi về xã hội, những thị trường mới ở trong nước và những cơ hội xuất khẩu mới để tạo ra những gia tài cho bản thân. Các sử gia kinh tế thích nhấn mạnh vào sự tăng trưởng qua việc ghi nhận sự gia tăng đô thị hóa, sản xuất gang đúc và số đường ray xe lửa mới được thiết lập. Nhưng ta chỉ cần nhìn vào văn chương, nghệ thuật, vũ kịch và âm nhạc của giai đoạn này, vào sự nở rộ của những Tolstoy, Kandinskii, Diaghilev, Tchaikovskii và nhiều người khác, là đủ để cảm nhận chuyện gì đang xảy ra: về văn hóa và kinh tế, nước Nga đang bùng nổ.

Ngày càng hùng mạnh, điều tất yếu là Nga sẽ lôi kéo Ba Tư bằng việc thỏa mãn khát khao tiền mặt không biết chán ở đây - nỗi khát khao xuất phát một phần từ những yếu kém về mặt cấu trúc trong quản trị và một phần bởi thói quen tiêu xài xa xỉ của tầng lớp cai trị. Sau khi Sir Mortimer Durand, Công sứ Anh ở Teheran, báo cáo lại thòng tin thu thập được từ các nguồn của Áo tại Constantinople vào đầu năm 1900 cho biết chính quyền Sa hoàng sẵn sàng cho vay tiền và trên thực tế họ đã vượt trội hơn Anh, hoảng loạn đã lan đi ở London*. Các ủy ban được thành lập để xem xét việc mở rộng tuyến đường xe lửa từ Quetta tới Sistan và xây dựng một mạng lưới đường dây điện tín - “để cứu miền Nam Ba Tư”, như Lord Curzon đã viết, “khỏi rơi vào tay [người Nga] ”*.

Những đề xuất cực đoan được đưa ra để đáp lại bước tiến của Nga, bao gồm việc tiến hành những công trình thủy lợi lớn ở vùng Sistan để đất ở đây canh tác được và xây dựng các mối quan hệ địa phương. Thậm chí đã có cuộc trao đổi về việc Anh muốn thuê đất ở tỉnh Helmand, để có thể bảo vệ hiệu quả những con đường đi tới Ấn Độ ngang qua vùng đó*. Giờ đây, người Anh nghĩ rằng câu hỏi là người Nga sẽ tấn công khi nào, chứ không phải liệu có hay không. Như Lord Curzon nói vào năm 1901, “chúng ta cần những quốc gia làm vùng đệm giữa chúng ta và Nga”. Từng quốc gia một như thế đã “không còn tồn tại”. Trung Quốc, Turkestan, Afghanistan và giờ là Ba Tư đã bị nhấc ra khỏi bàn cờ. Vùng đệm, ông nói thêm, đã “giảm xuống chỉ còn mỏng như một miếng bánh quế”*.

Lord Salisbury thấy tuyệt vọng, ông hối thúc Bộ trường Ngoại giao, Lord Lansdowne, tìm cách cho Ba Tư vay tiền. “Tình hình có vẻ… vô vọng”, vị Thủ tướng viết vào tháng 10-1901. Bộ Tài chính rất miễn cưỡng trong việc tăng đề nghị cho vay, họ cảnh báo việc vị Shah và triều thần của ông ta có thể mặc cả lấy những khoản tiền lớn hơn đáng kể ra sao. Không còn nhiều sự lựa chọn. “Nếu không có tiền,” Thủ tướng viết, “Nga sẽ thiết lập một xứ bảo hộ trên thực tế [ở Ba Tư] và chúng ta chỉ có thể cứu những cảng ở vùng vịnh không rơi vào tay xứ đó bằng vũ lực mà thôi”*.

Nỗi sợ điều đó xảy ra đã xuất hiện năm trước đó khi có tin Nga đang chuẩn bị nắm quyền kiểm soát cảng Bandar Abbas, một địa điểm chiến lược tối quan trọng án ngữ eo biển Hormuz - điểm hẹp nhất ở vịnh Ba Tư. Như một nghị sĩ phát biểu đầy lo lắng ở Thượng viện, “sự hiện diện của hải quân ở vịnh Ba Tư trong tay một cường quốc lớn* sẽ là mối đe dọa không chỉ cho thương mại của chúng ta với Ấn Độ và Trung Quốc, mà cho cả thương mại với khu vực châu Á-châu Úc”*. Khi các tàu chiến của Anh được lệnh có các biện pháp trả đũa trong bất kỳ biến cố nào do phía Nga khỏi phát, Lord Lansdowne tỏ ra cương quyết: “Chúng ta phải coi việc thiết lập một căn cứ hải quân, hay một cảng có phòng thủ, ở vịnh Ba Tư của bất kỳ cường quốc lớn nào cũng là mối đe dọa nghiêm trọng với các lợi ích của Anh”. Những hậu quả, ông nói, sẽ rất nghiêm trọng. Ý ông là chiến tranh*.

Những bóng ma Nga xuất hiện khắp nơi. Các quan chức đầy lo lắng của Văn phòng Ngoại vụ nghiền ngẫm từng chồng báo cáo được gởi tới tấp về London đề cập đến các hoạt động của sĩ quan, kỹ sư và kỹ sư trắc địa của Sa hoàng ở Ba Tư*. Nghị viện thảo luận sôi nổi về tầm quan trọng của một công ty thương mại mới được Nga hỗ trợ hoạt động giữa Odessa bên bờ Hắc Hải và Bushihr ở bờ biển phía nam Ba Tư, trong khi các nghị sĩ hoảng hốt vì các báo cáo mật trong đó có những nhân vật mờ ám tuyên bố chỉ đi săn “chim, bướm và các loài động vật nhỏ khác” thực ra là các điệp viên của Nga đang phân phát súng trường cho dân chúng các bộ lạc ở những vùng biên giới hay sinh sự và khuấy động nỗi bất mãn*. Tình hình đã thu hút sự chú ý của Vua Edward VII, người đã viết cho Bộ trưởng Ngoại giao vào năm 1901 để bày tỏ nỗi lo của ông rằng “ảnh hưởng của người Nga có vẻ lấn tới từng ngày ở Ba Tư làm phương hại đến nước Anh”, và hối thúc ông bộ trưởng nói với vị Shah rằng không chống trả được người Nga là điều không thể chấp nhận*. Chẳng ai tin lắm khi Công sứ Anh ở Teheran, Sir Cecil Spring-Rice, báo cáo rằng vị Shah thề độc là ông “không có ý định tạo vị thế ở Ba Tư để cho một bên khác xâm lược Ấn Độ”*.

Nỗi lo lắng gia tăng ở thời điểm có sự cảm nhận rõ ràng về việc Đế chế Anh đã mở ra quá rộng. Cuộc đụng độ với người Boer ở Nam châu Phi và cuộc nổi dậy Nghĩa Hòa Đoàn (nổi tiếng hơn với tên gọi cuộc bạo loạn Boxer) ở Trung Quốc đã dẫn tới ý tưởng rằng nước Anh có nguy cơ bị quá tải ở hải ngoại - càng làm nghiêm trọng hơn những nỗi lo sợ với bước tiến của Nga. Một báo cáo đầy u ám trình bày trước nội các ở London vào cuối năm 1901 nói rằng người Nga có thể đưa 200.000 người vào Trung Á, và hơn một nửa số đó đóng ở vị trí khó chịu gần biên giới với Ấn Độ, một khi tuyến đường sắt đã được nối dài từ Orenburg tới Tashkent*. Báo cáo này tới ngay sau một báo cáo từ Batumi ở Gruzia rằng người Nga sắp sửa chuyển 20.000 người tới Trung Á - hóa ra đó là một báo động giả*, vấn đề là từ quan điểm của Anh, những sự lựa chọn có vẻ rất giới hạn: Chi phí củng cố tuyến biên giới có thể gây phá sản - được ước tính vài năm sau đó không dưới 20 triệu bảng, cộng thêm chi phí duy trì hằng năm*.

Những cảnh tượng bạo lực trên các đường phố St Petersburg vào năm 1905 và thất bại thảm họa của hải quân Sa hoàng trong Chiến tranh Nga-Nhật chỉ mang lại một chút an ủi cho những người từng nghĩ việc nước Nga rũ bỏ những xiềng xích của nó chỉ là vấn đề thời gian. Nước Anh không thể chấp nhận điều đã được gọi công khai là “bước tiến đe dọa của nước Nga”; cần có những giải pháp khác để ngăn chặn tình hình đã tồi tệ trở nên xấu hơn nữa. Có lẽ, một tài liệu do tình báo quân đội chuẩn bị đề xuất, đã tới lúc nhất trí các thỏa thuận với nước Đức để buộc nước Nga phải chú ý?*

Ở London, câu chuyện chuyển sang khả năng can thiệp quân sự của Anh ở Lưỡng Hà, giờ là một phần của mối bận tâm liên tục trong việc tăng cường sự hiện diện của Anh khắp Trung Đông, ủy ban Phòng vệ Đế chế đã xem xét khả năng chiếm đóng Basra, trong khi xuất hiện những cuộc thảo luận đầy phấn khích về việc làm phân rã châu Á thuộc Thổ Nhĩ Kỳ để tiếp cận những cánh đồng màu mỡ của Euphrates. Rồi còn có những đề xuất vào năm 1906 xây dựng một tuyến đường sắt từ vịnh Ba Tư đến Mosul, mà một trong nhiều lợi ích của nó là cho phép quân đội Anh có thể hiện diện ở vùng thắt lưng của Nga tại Caucasus*. Các đề xuất bị bác bỏ từng cái một, trên cơ sở thực tế và chi phí: Như tân Bộ trưởng Ngoại giao Sir Edward Grey cảnh báo: Chi phí của một cuộc xâm lược - và việc đảm bảo trị an và phòng ngự những biên giới mới - sẽ lên tới hàng triệu*.

Grey có một ý tưởng khác. Vị thế của Anh ở phương Đông bị hạn chế và bị phơi bày một cách nguy hiểm. Điều cần thiết là định hướng lại hoàn toàn sự tập trung của Nga ra khỏi vùng này. Trong một tuyên bố can đảm với tờ The Times chỉ một tháng trước khi ông được bổ nhiệm vào cuối năm 1905, ông đã nói rõ rằng sẽ rất có lợi nếu đạt được một sự hiểu biết chung về “những tài sản châu Á của chúng ta”. Không chính phủ Anh nào, ông nói, “coi công việc của mình là đẩy lùi hay ngăn chặn chính sách của Nga ở châu Âu”. Bởi thế, điều “hết sức cần thiết” lúc này là “vị thế và ảnh hưởng của Nga” cần được mở rộng ở châu Âu - và nói cách khác, phân tán khỏi châu Á*.

Thời điểm không thể tốt hơn. Pháp đang ngày càng trở nên lo lắng với sự tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ ở Đức, láng giềng và kình địch của họ. Những ký ức của cuộc Chiến tranh Pháp-Phổ 1870-1871, dẫn tới cuộc vây hãm Paris và một cuộc diễu hành chiến thắng của Phổ ở trung tâm thành phố sau thỏa thuận ngừng bắn, vẫn còn mới nguyên trong tâm trí người Pháp. Tốc độ của cuộc xâm lược đó là một cú sốc lớn, kích hoạt một nỗi lo sợ rằng một cuộc tấn công chớp nhoáng lại có thể bất ngờ giáng xuống nước Pháp - đặc biệt là bởi một trong những kết quả của cuộc tấn công là sự thống nhất nước Đức thành một đế quốc, được tuyên bố tại chính Điện Versailles.

Như thế đã đủ tệ rồi. Người Pháp hoảng sợ sâu sắc trước sự nổi lên mạnh mẽ của công nghiệp Đức trong hai thập niên sau năm 1870 khi sản lượng than đá tăng gấp đôi và sản lượng thép tăng gấp ba*. Hướng đi lên của nền kinh tế dẫn tới đầu tư ngày càng lớn hơn vào một cỗ máy quân sự vốn đã hết sức ấn tượng, cả trên đất liền và trên biển. Các nhà ngoại giao Pháp làm việc quyết liệt ở hậu trường vào đầu những năm 1890 để đi tới một hiệp ước quân sự, rồi một liên minh đầy đủ với Nga, mục đích chính là để tự vệ: Cả hai nước nhất trí tấn công nước Đức trong trường hợp Đức hay các đồng minh của Đức động viên quân đội - và thật ra cả hai cũng thỏa thuận chính thức hành động chống lại Anh trong trường hợp London có động thái chống lại họ*.

Mong muốn của Anh tái định hướng sự chú ý của Nga về biên giới phía tây bởi thế nghe thật dễ chịu với Pháp. Giai đoạn thứ nhất của sự tái liên kết giữa London và Paris diễn ra vào năm 1904, khi một hiệp ước Entente Cordiale (Hiệp ước Thân thiện) được ký sau các cuộc thảo luận chi tiết về những lợi ích chung của cả hai bên trên toàn thế giới. Không có gì ngạc nhiên, Nga đóng vai trò trung tâm trong những cuộc thương lượng này. Vào năm 1907, thời điểm đã tới khi vòng tròn liên minh được hoàn tất. Một thỏa thuận chính thức đạt được với nước Nga nằm vắt ngang trung tâm của thế giới, với một đường cố định phân chia các vùng ảnh hưởng ở Ba Tư cùng với những điều khoản hạn chế sự can dự của Nga ở Afghanistan tới mức tối thiểu*. Cách để giải tỏa cho Ấn Độ “khỏi nỗi sợ và sự căng thẳng”, Edward Grey lập luận, là xây dựng một sự hiểu biết tích cực hơn với Nga. Điều này sẽ đảm bảo rằng “Nga không chiếm giữ những vùng ở Ba Tư nguy hiểm cho chúng ta”*. Như ông đã thừa nhận vào năm 1912, từ lâu ông đã có những mối nghi ngờ với chính sách truyền thống là đồng thời thúc đẩy và kiềm chế Nga, ông lưu ý rằng “trong nhiều năm, tôi đã coi đó là một chính sách sai lầm”*. Nói cách khác, tìm kiếm một liên minh là cách tinh tế và hiệu quả hơn nhiều để tiến lên.

Tuy nhiên, các nhà ngoại giao cấp cao nhận ra rằng sự thân thiện với Nga có giá của nó: nước Đức. Như Thứ trưởng Thường trực Văn phòng Ngoại vụ Sir Charles Hardinge nhấn mạnh vào năm 1908: “Với chúng ta, có hiểu biết tốt với Nga ở châu Á và Cận Đông thì quan trọng hơn nhiều so với việc hòa hoãn với Đức”*. Đó là một thông điệp mà ông đau đớn lặp lại, ngay cả sau khi ông đã được bổ nhiệm làm Phó vương Ấn Độ hai năm sau đó. “Chúng ta trên thực tế là bất lực”, ông viết, nếu Nga leo thang ở Ba Tư. Bởi thế điều đáng làm là nỗ lực hết sức để cân bằng tình thế ở châu Âu: “Sẽ bất lợi hơn nhiều nếu có một nước Pháp không thân thiện và một nước Nga không thân thiện so với một nước Đức không thân thiện”*. Đại sứ Anh ở St Petersburg Sir Arthur Nicolson nhất trí: Quan hệ của Anh với Nga “bị căng thẳng nghiêm trọng” vì những căng thẳng ở Ba Tư. “Tôi nghĩ rằng”, ông nói tiếp, “điều tuyệt đối quan trọng là chúng ta phải bằng mọi giá duy trì sự thông hiểu đầy đủ với Nga”*.

Giữ cho Nga hài lòng bằng mọi giá trở thành động cơ thúc đẩy chính sách của Anh sau khi mối liên minh được thành lập. Vào năm 1907, Sir Edward Grey nói với đại sứ Nga ở London rằng Anh có thể cân nhắc để tỏ ra linh hoạt hơn trong vấn đề Bosporus - nếu người Nga đồng ý thiết lập “quan hệ tốt đẹp vĩnh viễn”*. Như thế là đủ để gây ra sự xáo trộn ở tòa lâu đài cát châu Âu, khi St Petersburg bắt đầu một đợt ngoại giao có tính đổi chác bao gồm việc giành sự ủng hộ của Áo trong vấn đề eo biển Bosporus đổi lấy việc Nga chấp thuận sự kiện Áo sáp nhập Bosnia - một thỏa thuận sẽ để lại những hậu quả kinh khủng*.

Vào năm 1910, Sir Edward Grey lại viết về nhu cầu phải hy sinh quan hệ với Berlin nếu cần thiết: “Chúng ta không thể có sự cảm thông chính trị với Đức, điều sẽ chia tách chúng ta khỏi Nga và Pháp”*. Kiểu tiếp cận theo lối tư duy một chiều này được cảm nhận rõ ràng ở St Petersburg, vốn nhận ra sự ve vãn đầy hoảng hốt của Anh - và những cơ hội mà điều đó mang lại. “Với tôi có vẻ như”, Bộ trưởng Ngoại giao Nga Sergei Sazonov nhận xét vào cuối năm 1910, “nội các London nhìn nhận Hiệp ước Anh-Nga 1907 là quan trọng với lợi ích ở châu Á của nước Anh”. Nếu như thế, ông viết tiếp, có vẻ như có thể ép Anh có những nhượng bộ giá trị “nhằm giữ được Hiệp ước quan trọng như thế với họ”*. Đó là một nhận xét chính xác.

Vào năm 1910, khi các lực lượng Nga bắt đầu xâm nhập Mông Cổ, Tây Tạng và Turkestan thuộc Trung Quốc, các nhà quan sát Anh không giấu được những nỗi lo sợ của họ*. Sự bành trướng tầm xâm nhập của Nga cho thấy rõ ràng vị thế của Anh đã suy yếu ra sao. Mọi chuyện khó có thể tệ hơn, như nhận xét buồn nản của Grey vào mùa xuân năm 1914 đã nêu rõ. Câu chuyện cũng tương tự ở Afghanistan, Tây Tạng, Mông Cổ và Ba Tư: “Trong tất cả những chuyện này, chúng ta đều muốn gì đó và chẳng có gì để cho đi”. Ở Ba Tư, vẫn “không có gì để nhường” cho Nga, ông ghi chú, trong khi ở Afghanistan cũng không có đòn bẩy nào. Tệ hơn, “người Nga sẵn sàng chiếm đóng Ba Tư, còn chúng ta thì không”*. Nước Anh đang bó tay - ít ra là ở châu Á. Chắc chắn là đã tới lúc tàn cuộc. Câu hỏi là ở đâu và khi nào thì điều đó sẽ tới.

Khi những khó khăn thực tế mà họ phải đối mặt đã được nhận rõ, các quan chức Anh vẫn không quên thực tế là họ phải tính tới kịch bản ác mộng nhất, một kịch bản có thể dễ dàng khiến vị thế mong manh của họ trở nên yếu ớt hơn: một liên minh giữa Nga và Đức. Những nỗi sợ này đã theo đuổi giới làm chính sách ở Anh một thời gian. Thật ra, một yếu tố quan trọng của mối liên minh Anh-Nga năm 1907 là hợp tác và tìm ra một hiện trạng cùng có lợi ở châu Á. Để duy trì thế cân bằng tốt đẹp này, Sir Arthur Nicolson nhấn mạnh với Grey, điều quan trọng là phải “ngăn Nga di chuyển gần lại hơn với Berlin”*.

Cảm nhận hoảng loạn gia tăng càng tệ hơn bởi sự tăng trưởng liên tục về năng lực của Đức - và cả những tham vọng nữa. Nền kinh tế tăng nhanh của Berlin và gia tăng chi tiêu quân sự là những nguồn gốc gây lo ngại. Một số nhân vật cấp cao ở Văn phòng Ngoại vụ Anh không hề nghi ngờ rằng mục tiêu của Đức là “đạt được ưu thế vượt trội ở châu Âu lục địa”, và điều này sẽ dẫn tới đối đầu quân sự. Rốt cuộc, mọi đế quốc đều phải bị các địch thủ thách thức, Sir Edward Grey được nhắc nhở; “cá nhân tôi”, Nicolson nói, “tôi tin rằng không sớm thì muộn, chúng ta sẽ phải lặp lại cùng sự tranh đấu với Đức”. Bởi thế, điều tối quan trọng là phải giữ cho Pháp và Nga hài lòng*.

Khả năng Đức gây bất ổn cho thế cân bằng ở châu Âu, và bởi thế ở những nơi khác nữa, có nghĩa là một trận cuồng phong kinh hoàng đang lớn dần. Những nỗi lo sợ rằng “Nga sẽ đứng về phía Liên minh Các cường quốc Trung tâm [tức là Đức, Áo-Hungary và Ý]” trở nên rõ ràng. Phá vỡ mối quan hệ Anh, Nga, Pháp và “đập tan… Hiệp ước Ba bên” được nhìn nhận là mục tiêu tối thượng của Berlin*. “Chúng ta thành thật lo sợ”, Grey thừa nhận trong một đợt những nỗi lo lắng mới nhất, về khả năng Nga có thể bị lôi kéo rời Hiệp ước Ba bên*.

Những nỗi lo sợ không phải là không có cơ sở. Đại sứ Đức tại Ba Tư chẳng hạn, nhận ra rằng trong khi “không thể đạt được gì nhiều” ở đất nước đó, vẫn có thể thu được từ St Petersburg những nhượng bộ có ích ở nơi khác nếu Nga nhận thấy lợi ích của họ ở Ba Tư bị đe dọa*. Đó là điều ẩn giấu đằng sau cuộc gặp của Hoàng đế Đức và Sa hoàng Nicholas II ở Potsdam vào mùa đông năm 1910, đi kèm với những cuộc thảo luận cấp cao giữa hai bộ trưởng ngoại giao, điều đơn giản có vẻ xác nhận những nỗi lo sợ rằng “các phe nhóm ở châu Âu”, như cách gọi của Sir Arthur Nicolson, có thể được sắp xếp lại - để làm suy yếu nước Anh*.

Sự nghi ngờ Đức và những hành động của nước này (có thật hay tưởng tượng ra) cháy bỏng trong tâm lý các nhà ngoại giao Anh từ lâu trước mối liên minh năm 1907. Ba năm trước đó, Sir Francis Bertie nhận một lá thư từ một trong các thư ký trợ lý ở Văn phòng Ngoại vụ không lâu trước khi Bertie được bổ nhiệm làm đại sứ ở Paris, bức thư cho ông biết tầm mức quan trọng của việc phái bộ tại Pháp phải được lãnh đạo bởi “một người luôn cảnh giác và hơn hết là với những mưu toan của người Đức”. Đáp lại, Bertie viết rằng sự nghi kỵ nước Đức là khá đúng đắn: “Họ chưa bao giờ làm gì cho chúng ta ngoài làm hại chúng ta. Họ là sự lừa dối, chiếm đoạt và là kẻ thù đích thực của chúng ta về thương mại và chính trị”*.

Tất nhiên thật trớ trêu, tự thân cảm nhận về mối đe dọa Đức là nền tảng cho sự dễ tổn thương mà quốc gia nằm ở giữa châu Âu này cảm thấy khi họ đối mặt với khả năng mắc kẹt giữa một liên minh Pháp-Nga vốn đã nói về việc hợp tác quân sự và cùng tấn công trong trường hợp bị khiêu khích. Không lâu sau đó, nỗi hoang tưởng đầy day dứt về việc bị tấn công từ hai phía đã khiến Bộ Tư lệnh Tối cao Đức phải cân nhắc các lựa chọn của họ. Sau liên minh Pháp-Nga năm 1904, Tổng Tham mưu trưởng quân đội Đức, Bá tước Alfred von Schlieffen, đã đưa ra một kế hoạch dựa rất nhiều vào những kinh nghiệm năm 1870 khi Pháp đã bị đè bẹp, và đưa ra một kịch bản trong đó quân đội của Hoàng đế Đức có thể nhanh chóng loại bỏ Pháp trước khi quay sang phía đông đối phó với Nga. Kế hoạch này rất tham vọng về mặt quân sự và hậu cần: Nó sẽ đòi hỏi một triệu người làm trong ngành xe lửa, 30.000 đầu máy, 65.000 toa xe hành khách và 700.000 toa chở hàng, sẽ giúp chuyển 3 triệu binh lính cũng như 86.000 con ngựa và hàng tấn đạn dược trong 17 ngày*.

Kế hoạch này được phản chiếu qua một kế hoạch tương tự lúc bấy giờ của quân đội Nga, mà tới mùa hè năm 1910 đã nghĩ ra Phương án 19, một bộ những bước đi chi tiết cần làm trong trường hợp bị Đức tấn công, bao gồm việc lùi lại dựa vào một chuỗi pháo đài dọc theo đường biên bắc-nam kéo dài từ Kovno tới Brest, và chuẩn bị cho một cuộc phản công. Hai biến thể phát triển dựa trên đề xuất này vào năm 1912, được gọi là các Phương án 19A và G. Phương án G bao gồm một cuộc phản công chớp nhoáng trong trường hợp Đức bắt đầu gây hấn, và mục tiêu được nêu thẳng thừng: “Chuyển chiến tranh vào lãnh thổ [kẻ thù]” - tức là, vào Đức và Đế chế Áo-Hungary*.

Bộ Tư lệnh Tối cao Đức, cũng như Hoàng đế Đức, ý thức rõ ràng áp lực đè nặng từ bên ngoài và cảm nhận bị dồn vào chân tường. Phản ứng giận dữ của công chúng với đề xuất làm một đường ray xe lửa từ Berlin tới Baghdad khiến Hoàng đế Đức thấy nực cười: chắc chắn rồi, ông lập luận, việc đặt thanh ray cách đó hàng nghìn dặm sẽ chỉ là vấn đề nếu có chiến tranh giữa nước ông và Anh. Và trong trường hợp điều đó xảy ra, ông nói tiếp, chẳng phải là thực tế sao khi nghĩ rằng chúng ta sẽ muốn những binh sĩ của mình đóng thật xa quê nhà?*

Hay còn có phản ứng với hồi đáp của nước Đức nhắm vào việc quân Pháp triển khai ở Morocco vào năm 1911, vi phạm một thỏa thuận trước đó giữa Berlin và Paris. Dịp đó, việc cử đi một tàu chiến Đức, chiếc Panther, trong một nỗ lực đe dọa dùng vũ lực để buộc người Pháp phải dàn xếp, đã phản tác dụng một cách tồi tệ. Đức không chỉ phải nhận bài học công khai mất mặt rằng tầm với chính trị của họ hạn chế nghiêm trọng, mà tệ hơn, Berlin còn phải chứng kiến đợt sụt giảm mạnh trên thị trường chứng khoán: Sau cuộc khủng hoảng Morocco tháng 9-1911, các cổ phiếu giảm giá hơn 30%, khiến ngân hàng Reichsbank mất hơn một phần năm dự trữ của nó chỉ trong một tháng. Ngay cả nếu thảm họa tài chính đó không phải do người Pháp điều khiển, như nhiều người Đức vẫn tin, thì chắc chắn người Pháp cũng đã lợi dụng tình hình, họ rút về những khoản quỹ ngắn hạn trong một hành động rõ ràng có vai trò tạo ra ở Đức một cuộc khủng hoảng thanh khoản*.

Những nỗ lực đáng kể được dồn vào việc mở ra những kênh liên lạc mới, xây dựng các mối liên hệ và đồng minh mới. Rất nhiều sự chú ý tập trung vào vùng Trung và Cận Đông, với các ngân hàng Đức mở rộng mạnh mẽ vào Ai Cập, Sudan và Đế quốc Ottoman, trong khi một chương trình thiết lập vị trí ở Ả Rập, Ba Tư và những cuộc nghiên cứu liên quan không chỉ được chi tiền rộng rãi mà còn được chính Hoàng đế Đức theo dõi. Những mối liên hệ gia tăng giữa thế giới Hồi giáo và thế giới nói tiếng Đức khơi gợi trí tưởng tượng ở người trẻ, cũng như giới học giả, binh lính, ngoại giao và chính trị gia. Một thanh niên vừa qua tuổi hai mươi đã viết đầy khát khao rằng khi anh nhìn những tòa nhà đẹp đẽ của Vienna và ở Ringstrase - con đường chạy quanh thành phố - anh không thể kìm được trải nghiệm “diệu kỳ”. Nhưng Adolf Hitler không cảm thấy mình là người của Đế chế La Mã Thần thánh, hay của thời cổ đại kinh điển, chỉ là hai lựa chọn rõ ràng của quá khứ được lãng mạn hóa; anh cảm thấy mình đang ở trong một cảnh của Nghìn lẻ một đếm*.

Một trạng thái tâm lý bị đè nén nguy hiểm đang mạnh lên ở Đức, cùng với cảm nhận rõ ràng là Berlin có những kẻ thù hùng mạnh và phải chấp nhận sự phán xét của họ. Helmuth von Moltke, người kế nhiệm Schlieffen trong vai trò tham mưu trưởng, cũng như các sĩ quan cao cấp khác trở nên tin rằng chiến tranh là không thể tránh khỏi và cuộc xung đột nổ ra càng sớm càng tốt; trì hoãn chiến tranh, ông lập luận, sẽ bất lợi cho nước Đức. Tốt hơn là bắt đầu cuộc chiến và lôi kéo kẻ thù, Moltke nói vào mùa thu năm 1914, “trong lúc chúng ta vẫn còn cơ hội chiến thắng”*.

Tại sao lại có sự thù hận lớn như thế nhắm vào chúng ta, Robert Musil viết ở Berlin vào tháng 9-1914; sự ghen tức này tới từ đâu khi mà “chúng ta chẳng có lỗi gì cả?”*. Ông đã đúng khi ghi nhận rằng căng thẳng gia tăng ở châu Âu đã được tích tụ trong văn hóa đại chúng. Những cuốn sách về các gián điệp Đức và những kế hoạch thâu tóm châu Âu của Đức trở nên hết sức ăn khách. Cuốn Cuộc xâm lược năm 1910 của William LeQueux bán được hơn một triệu bản và được dịch ra 27 thứ tiếng; rồi có cuốn Khi William tới: Một câu chuyện về London dưới sự cai trị của nhà Hohenzollern của Saki, một cuốn bán chạy khác in ngay trước cuộc chiến, trong đó tả người hùng trở về từ châu Á để thấy nước Anh bị đánh bại và bị người Đức chiếm đóng*.

Bởi thế, việc người Đức phải tìm cách tối thiểu hóa rủi ro hay có thể phản kháng lại rủi ro đã gần như trở thành một lời tiên tri tự ứng nghiệm. Hoàn toàn có thể hiểu được những việc, chẳng hạn như, họ tìm kiếm những sự đảm bảo và thỏa thuận ở Nga - dù chỉ riêng sự kiện ấy đã đủ báo động cho người Anh*. Tương tự như thế, những khuyến nghị cho quân đội Đức của tướng Colmar von der Goltz, người đã dành hơn một thập niên cải cách quân đội Ottoman (nơi ông được gọi là “Goltz Pasha”), tất cả đều là cố gắng mang lại sự cơ động trong một cuộc khủng hoảng quân sự. Trong khi sự hỗ trợ của người Thổ Nhĩ Kỳ có thể hữu ích khi chống lại Nga, nhưng Goltz nói với các cộng sự, nó có thể “có giá trị cao nhất” khi chống lại Anh ở vùng Cận Đông*.

Vấn đề là sự chú ý Đức dành cho thế giới Ottoman gây ra quá nhiều sức ép lên tâm lý của Nga. Các quan chức ở St Petersburg hết sức nhạy cảm về vấn đề eo biển Bosphorus - và bực dọc với viễn cảnh một tay chơi mới chen chân vào nơi họ đã coi là sân nhà của mình. Những cuộc trò chuyện đã quay sang việc chiếm đóng Constantinople trong nhiều dịp vào giai đoạn chuyển giao thế kỷ; tới cuối năm 1912, các kế hoạch bắt đầu được phát triển để đưa quân Nga tới kiểm soát thành phố - trên lý thuyết chỉ là tạm thời trong một cuộc chiến ở Balkans*. Tuy nhiên, người Nga cũng nổi giận vì sự thờ ơ rõ ràng của các đồng minh của họ, người Anh và người Pháp, với tình hình cho thấy Đức ngày càng kiểm soát quân đội của Ottoman, bao gồm cả việc biệt phái một sĩ quan chỉ huy cho hải đội Ottoman. Nỗi giận dữ đặc biệt lớn trước việc người Thổ được giao hai chiếc chiến hạm có hỏa lực mạnh do người Anh đóng: Hai tàu chiến rất hiện đại này sẽ trao cho người Ottoman lợi thế quyết định và rất tai hại với lực lượng hải quân Nga, Bộ trưởng Hải quân của Sa hoàng kêu ca vào năm 1914, và dẫn tới một “ưu thế áp đảo, lớn hơn gấp sáu lần” so với hải đội Hắc Hải của Nga*.

Mối đe dọa này không chỉ về quân sự, mà cả kinh tế nữa. Trước Thế chiến thứ Nhất, hơn một phần ba số hàng xuất khẩu của Nga đi qua eo biển Dardanelles, bao gồm gần 90% ngũ cốc được xếp lên tàu tại các cảng như Odessa và Sevastopol ở Crimea. Như thế, những lời kêu gọi London dừng, tạm ngưng hay hủy việc giao các tàu chiến này trở thành một cú khởi động vô ích trong cuộc chơi tháu cáy giữa các cường quốc lớn ngay trước cuộc chiến*. Một số người không chút nghi ngờ về những được thua lớn đặt vào đây. “Toàn bộ vị thế của chúng ta ở Cận Đông” đang gặp nguy hiểm, Đại sứ Nga ở Constantinople nói với St Petersburg; “quyền không bị tấn công mà chúng ta có được qua nhiều thế kỷ hy sinh vô kể và đổ không biết bao nhiêu máu của người Nga” đang bị đe dọa nghiêm trọng*.

Trong bối cảnh đó, việc Ý tấn công Libya vào năm 1911 và Chiến tranh Balkan 1912-1913 theo sau đơn giản chỉ là khởi phát một phản ứng dây chuyền, khi các tỉnh biên cương của Đế quốc Ottoman bị những địch thủ cơ hội ở địa phương và quốc tế chiếm mất vào những khoảnh khắc họ yếu ớt. Với chế độ Ottoman đang lung lay và trên bờ vực sụp đổ, những tham vọng và mối kình địch ở châu Âu đã được mài sắc hơn rất nhiều, về phần họ, người Đức bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc về việc mở rộng sang phương Đông và thành lập một xứ bảo hộ để gây dựng “Nước Đức ở phương Đông”*. Trong khi điều đó nghe giống chủ nghĩa bành trướng, ý tưởng ấy cũng có cả ngụ ý phòng thủ quan trọng, vốn tương đồng với những tình cảm hiếu chiến ngày càng sâu sắc trong Bộ Tư lệnh Tối cao Đức*. Giống như Anh, nước Đức đang chuẩn bị cho điều tồi tệ nhất; và trong trường hợp của Đức, điều đó có nghĩa là ngăn chặn Nga chiếm quyền kiểm soát những phần quan trọng nhất của một Đế quốc Ottoman được thừa nhận rộng rãi là đang tan rã, trong khi với người Nga, điều đó có nghĩa là hiện thực hóa những giấc mơ lâu đời và bảo đảm một tương lai lầu dài mà tầm quan trọng thật lớn lao.

Tuy nhiên, việc Anh là một mối đe dọa với Đức - và ngược lại - chỉ là chuyện đánh lạc hướng. Dù các sử gia hiện đại nói rất nhiều về mong muốn của Anh kiềm chế Đức, nhưng bức tranh ghép của sự cạnh tranh khắp châu Âu là phức tạp và đa diện. Chắc chắn là nó phức tạp hơn nhiều so với câu chuyện đơn giản về mối kình địch lớn giữa hai quốc gia bùng phát khi cuộc Thế chiến thứ Nhất định hình và nổ ra. Tới năm 1918, những nguyên nhân thực sự của xung đột trở nên mơ hồ, khi sự nhấn mạnh bị bóp méo tập trung vào cuộc chạy đua hải quân khiến chi phí cho việc đóng tàu tăng mạnh; vào thái độ hung hăng ở hậu trường đòi có chiến tranh; và vào cơn khát máu mù quáng của Hoàng đế Đức và những viên tướng của ông khi họ tìm cách kích động một cuộc chiến tranh ở châu Âu lục địa.

Thực tế của câu chuyện này rất khác. Dù những ngày sau vụ ám sát Franz Ferdinand chứng kiến hàng loạt hiểu lầm, thảo luận, tối hậu thư và những vụ hoán vị sẽ không thể nào tái tạo được, những hạt giống của chiến tranh đã mọc lên từ những thay đổi và diễn tiến ở cách đó nhiều nghìn dặm. Tham vọng ngày càng tăng của Nga và sự tiến triển của họ ở Ba Tư, Trung Á và vùng Viễn Đông gây áp lực lên vị thế của Anh ở hải ngoại, dẫn tới sự củng cố các liên minh ở châu Âu. Tất cả những gì cản trở sự xói mòn hơn nữa nền tảng đáng ghen tị mà nước Anh đã xây dựng trong các thế kỷ trước đó là hàng loạt những thỏa thuận bảo đảm lẫn nhau được thiết kế trên hết là để trói tay Nga, kẻ thống trị trong tương lai.

Dẫu vậy, trong khi các đám mây bão đang tích tụ lại, có vẻ ít có nguy cơ lập tức nào vào những tháng đầu năm 1914. “Tôi chưa bao giờ thấy tình hình yên ắng như thế”, Arthur Nicolson viết vào tháng Năm, “kể từ khi tôi vào làm ở Văn phòng Ngoại vụ”*. Thật vậy, đó hứa hẹn là một năm nhiều thành quả. Các nhân viên của Công ty Ford Motor ở Mỹ đang ăn mừng việc được tăng lương gấp đôi vào tháng Giêng, kết quả của doanh số tăng và những nỗ lực sáng tạo nhằm khuyến khích tăng sản lượng. Các bác sĩ đang suy ngẫm về những kết quả của ca truyền máu không trực tiếp thành công đầu tiên, được tiến hành ở Brussels sau công trình tiên phong về sử dụng natri citrat làm thuốc chống đông máu. Ở St Petersburg, điều khiến hầu hết mọi người lo lắng vào đầu mùa hè là những trận cháy rừng tạo ra khói đen khiến không khí mùa hè nặng nề và thậm chí ngột ngạt hơn bình thường. Ở Đức, những cư dân tại Furth thuộc miền Bắc Bavaria đang lên đồng sau khi đội bóng thị trấn nhà thắng một trận kịch tính trước đối thủ mạnh VfB Leipzig, gây bất ngờ bằng cách ghi bàn ấn định chiến thắng vào giờ đấu thêm để lần đầu tiên trở thành nhà vô địch bóng đá quốc gia - biến huấn luyện viên của họ, William Townley, một người Anh, thành người hùng. Ngay cả thiên nhiên cũng dịu dàng, theo nhà thơ người Anh Alice Meynell: Khởi đầu của mùa hè năm 1914 thật thơ mộng, với một vụ được mùa ở phía trước; những tháng nối tiếp nhau “ngọt ngào tuyệt diệu” khi “cánh đồng lúa như lụa cứ thấp dần”*.

Ở Anh, không hề có cảm nhận về sự chết chóc sắp đến hay cuộc xung đột sắp xảy ra với Đức. Những học giả ở Đại học Oxford đang chuẩn bị cho việc ca tụng văn hóa và trí tuệ Đức. Đã có một bức chân dung lớn của Hoàng đế Đức Wilhelm II treo ở Khoa Khảo thí, bức chân dung là một món quà sau khi nhà cai trị người Đức được trao bằng tiến sĩ danh dự luật dân sự vào năm 1907*. Nhưng tới cuối tháng 6-1914, gần một tháng trước khi xung đột nổ ra, những học giả hàng đầu thành phố tập hợp lại để chứng kiến một đoàn diễu hành các nhân vật Đức xuất chúng nhận những tấm bằng danh dự. Trong số những người vỗ tay khi họ đi tới nhà hát Sheldonian trong những chiếc áo chùng sặc sỡ có Công tước Saxe-Coburg-Gotha, nhà soạn nhạc Richard Strauss, và Ludwig Mitteis, một chuyên gia khá tẻ nhạt về luật La Mã, trong khi các bằng tiến sĩ danh dự được trao cho Công tước Wurttemberg và Vương công Lichnowsky, Đại sứ Đức tại London*.

Ba ngày sau đó, Gavrilo Princip, một người theo chủ nghĩa lý tưởng chưa tới 20 tuổi, nổ hai phát đạn từ một khẩu súng ngắn vào chiếc xe đi qua trên đường phố Sarajevo. Viên đạn thứ nhất không trúng mục tiêu, thay vào đó trúng vào bụng làm bị thương, và dẫn tới cái chết của Thái tử phi Sophie, người đang ngồi ở đằng sau xe với chồng. Viên đạn thứ hai trúng đích: Nó giết chết Franz Ferdinand, người thừa kế ngai vàng Đế chế Áo-Hungary. Với điều đó, thế giới đã thay đổi*.

Các sử gia hiện đại thường tập trung vào “cuộc khủng hoảng tháng Bảy” của những tuần lễ theo sau đó và những cơ hội hòa bình bị bỏ lỡ, hay vào việc nhiều người từ lâu đã sợ hãi và thấy trước sự bùng nổ xung đột: Các nghiên cứu gần đây nhấn mạnh rằng bầu không khí khi thế giới rơi vào chiến tranh không phải là căng thẳng tột độ, mà là lo lắng và hiểu lầm. Đó là một kịch bản ác mộng. Như một sử gia hàng đầu đã nói thật phù hợp, “những nhân vật chính của năm 1914 là những kẻ mộng du, cảnh giác nhưng không nhìn thấy gì, bị những giấc mơ ám ảnh, nhưng mù quáng trước thực tế kinh hoàng” mà chúng sắp gây ra*. Tới lúc Sir Edward Grey nhận ra rằng “những bóng đèn đã tắt khắp châu Âu”, thì đã quá muộn*.

Trong những ngày sau vụ ám sát, chính nỗi sợ nước Nga đã dẫn tới chiến tranh. Trong trường hợp của Đức, chính nỗi sợ hãi lan rộng đối với nước láng giềng phương Đông của họ có vai trò chủ yếu. Hoàng đế Đức được các viên tướng của ông nhắc đi nhắc lại rằng mối đe dọa từ Nga sẽ càng lớn hơn khi nền kinh tế nước này tiếp tục tăng trưởng mạnh mẽ*. Điều này vang vọng tới St Petersburg, nơi các quan chức cấp cao đã định hình quan điểm chiến tranh là không thể tránh khỏi và đối đầu quân sự sớm tốt hơn là muộn*. Người Pháp cũng lo lắng, họ đã kết luận từ lâu trước đó rằng con đường tốt nhất cho họ là thúc đẩy sự tiết chế liên tục và nhất quán ở St Petersburg, cũng như ở London. Nhưng họ sẽ ủng hộ Nga nếu cần*.

Trong trường hợp của Anh, nỗi sợ hãi những gì sẽ xảy ra nếu Nga ủng hộ ai đó khác là động lực thúc đẩy chính sách. Như diễn biến tình hình cho thấy, tới đầu năm 1914 đã có những cuộc trao đổi tại Văn phòng Ngoại vụ về việc tái lập sự gắn kết Anh và Đức nhằm kiểm soát Nga*. Với việc tình trạng đối đầu chuyển thành khủng hoảng, giới ngoại giao, tướng lĩnh và chính trị gia giờ cố gắng tìm hiểu chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo. Tới cuối tháng Bảy, nhà ngoại giao George Clerk đã viết đầy lo lắng từ Constantinople để khuyến nghị nước Anh phải làm bất cứ điều gì cần thiết để làm Nga hài lòng. Bằng không, ông nói, chúng ta sẽ đối mặt với những hậu quả “mà chính sự tồn tại của chúng ta với tư cách một đế chế sẽ bị đe dọa”*.

Mặc dù một số người tìm cách đổ nước lạnh vào những tuyên bố cảnh cáo như thế, Đại sứ Anh tại St Petersburg, người mới đây đã cảnh báo là nước Nga quá hùng mạnh tới mức “chúng ta phải duy trì mối hữu hảo với họ gần như bằng mọi giá”, giờ đã gửi về một điện tín không thể rõ ràng hơn*. Vị thế của Anh, ông nói, “là rất nguy hiểm”, bởi thời khắc sự thật đã đến: lựa chọn giờ là giữa ủng hộ Nga “hay chối bỏ tình hữu hảo với họ. Nếu chúng ta làm họ thất vọng”, ông khuyến nghị, “thì sự hợp tác tốt đẹp với họ ở châu Á, điều vốn tối quan trọng với chúng ta” cũng sẽ chấm dứt*.

Không có chỗ cho một lập trường trung gian, như Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Nga đã nói rõ vào cuối tháng Bảy: Trong khi không đầy hai tuần trước ông đã cam kết là Nga “không có mục tiêu hiếu chiến nào và không hề nghĩ tới bất cứ sự xâm chiếm bằng vũ lực nào”, giờ ông lại đang nói về những hậu quả nếu các đồng minh không đứng bên nhau vào thời khắc phán quyết. Nếu nước Anh giờ vẫn trung lập, ông cảnh báo, thì điều đó sẽ “tương đương với tự sát”*. Đó là một sự đe dọa gần như công khai nhắm vào những lợi ích của Anh ở Ba Tư, nếu không muốn nói là cả châu Á.

Khi “cuộc khủng hoảng tháng Bảy” leo thang, các quan chức Anh đã nói công khai về những hội nghị hòa bình, sự kiềm chế và bảo vệ chủ quyền của nước Bỉ. Nhưng mọi chuyện đã được định đoạt, số phận của nước Anh - và của đế chế - gắn với những quyết định ở Nga. Họ là những địch thủ đóng giả làm đồng minh; trong khi không nước nào tìm cách xa lánh hay chọc giận nước kia, rõ ràng là sức nặng quyền lực đã chuyển từ London sang St Petersburg. Không ai biết điều này rõ hơn Thủ tướng Đức, Theobald von Bethmann-Hollweg, một chính trị gia chuyên nghiệp có quan hệ rộng, người đã trải qua nhiều đếm mất ngủ một thời gian dài, cầu nguyện xin được sự che chở thánh linh. Giờ thì, khi ông “ngồi ngoài ban công dưới một bầu trời đầy sao” mười ngày sau vụ ám sát ở Sarajevo, vào lúc những mắt xích chiến tranh chậm chạp được khóa chặt vào chỗ của chúng, ông quay sang viên thư ký của mình và nói: “tương lai phụ thuộc vào nước Nga”*.

Tương lai đó bao gồm những gì thì chưa rõ ràng vào năm 1914. Sức mạnh của Nga rất có thể chỉ là trò lừa bịp, bởi họ vẫn ở trong những giai đoạn đầu của sự chuyển hóa xã hội, kinh tế và chính trị. Một cơn hoảng loạn vào năm 1905 suýt nữa thì đẩy đất nước vào cuộc cách mạng toàn diện khi những đòi hỏi cải cách nói chung là bị tầng lớp cai trị cực kỳ bảo thủ phớt lờ. Rồi còn có sự phụ thuộc nặng nề vào tư bản nước ngoài, khi vốn từ bên ngoài chiếm gần một nửa toàn bộ đầu tư tư bản giai đoạn từ 1890 tới 1914 - dòng tiền chỉ đổ vào bởi giả định sẽ có hòa bình và ổn định chính trị*.

Sự chuyển đổi quy mô lớn đòi hỏi thời gian, và hiếm khi nào không đau đớn. Nếu nước Nga bình tĩnh và lựa chọn cách thức ít mang tính đối đầu hơn khi thể hiện sự ủng hộ cho đồng minh Serbia của họ, thì số phận của họ - và cùng với đó là số phận của châu Âu và châu Á, nếu không muốn nói là cả Bắc Mỹ nữa - đã hoàn toàn khác. Như mọi việc diễn ra, năm 1914 dẫn tới cuộc đối đầu mà Nữ hoàng Victoria đã tiên đoán nhiều thập niên trước: tất cả mọi chuyện, bà đã nói, rốt cuộc là “câu hỏi liệu Nga hay Anh sẽ thống trị thế giới”*. Nước Anh không thể để nước Nga thất vọng.

Và như thế, giống như một ván cờ ác mộng, trong đó mọi nước đi khả dĩ đều là những nước đi tệ, thế giới đã rơi vào chiến tranh. Khi trạng thái kích động và chủ nghĩa sô-vanh ban đầu nhường chỗ cho bi kịch và nỗi kinh hoàng ở quy mô không thể tưởng tượng nổi, một câu chuyện đã được phát triển để kể lại quá khứ, và cấu trúc cuộc đụng độ thành sự giành giật giữa Đức và phe Đồng minh, một cuộc tranh luận nhắm tội lỗi tương đối vào Đức và sự anh hùng vào phe Đồng minh.

Câu chuyện đã ăn sâu vào nhận thức của công chúng là sự hiếu chiến của Đức và cuộc chiến tranh chính nghĩa của phe Đồng minh. Cần những lời giải thích tại sao một thế hệ những con người trẻ trung sáng láng với tương lai phía trước họ đã bị thí mạng, cần những câu trả lời để giải thích sự hy sinh của những nhân vật xuất sắc như Patrick Shaw Stewart, một học giả mà tài năng siêu việt ở nhà trường, ở trường đại học và trong kinh doanh đã làm kinh ngạc những người cùng thời cũng như bạn thư tín của ông, Lady Diana Manners, người mà ông đã gửi những lá thư với các trích dẫn ướt át bằng tiếng Latin và Hy Lạp*. Hay để giải thích tại sao những người đàn ông của giai cấp lao động đã chung tay cùng bằng hữu chiến đấu trong các Tiểu đoàn Anh em được thành lập đặc biệt lại phải ngã xuống hàng loạt vào những giờ mở màn của cuộc tấn công kinh hoàng Somme vào năm 1916*. Hay tại sao lại có những đài tưởng niệm chiến tranh khắp cả nước mang tên những người đã hy sinh cho tổ quốc của họ - có thể ghi lại tên của những người đã ngã xuống, nhưng không ghi lại được sự câm lặng tràn ngập những làng mạc và thị trấn vì họ không về nữa.

Bởi thế, không có gì ngạc nhiên khi một câu chuyện mạnh mẽ nổi lên để vinh danh những người lính, ca ngợi sự can đảm của họ và sùng bái những sự hy sinh của họ. Winston Churchill viết sau cuộc chiến rằng quân đội Anh là lực lượng tuyệt vời nhất từng được tập hợp. Mỗi người “được truyền cảm hứng không chỉ nhờ lòng yêu nước mà còn nhờ niềm tin rộng khắp rằng tự do của con người đang bị thách thức bởi chế độ quân phiệt và bạo chúa của Đế quốc Đức”. Đó là một cuộc chiến cao thượng và chính nghĩa. “Nếu cần hai hoặc mười người phải ngã xuống theo lệnh của chỉ huy để giết được một tên Đức, không ai phàn nàn gì trong các binh sĩ đang chiến đấu… Không cuộc tàn sát nào ngăn được họ trở lại với cuộc xung phong”, Churchill tuyên bố. Những người ngã xuống “không chỉ là các binh lính, mà là những chiến binh tử đạo [và] những người đã hoàn thành mục đích cao cả của phận sự mà họ phải gánh vác”*.

Tuy nhiên, nhiều người thời bấy giờ không nhìn nhận sự việc như vậy. Một số người, như Edwin Campion Vaughan, một trung úy trẻ tuổi đã đăng ký nhập ngũ với lòng đầy hy vọng, không thể hiểu được quy mô của những đau khổ và mục đích của nó. Sau khi chứng kiến đại đội của anh bị quét sạch và đối mặt với viễn cảnh phải viết một báo cáo thương vong, Campion Vaughan đã ghi lại, “tôi ngồi trên sàn nhà và uống hết ly whisky này tới ly whisky khác, nhìn chằm chằm vào một tương lai đen tối và trống rỗng”*. Tương tự, những tuyển tập thơ gây sửng sốt ra đời trong cuộc chiến vẽ lên một bức tranh rất khác về cách cuộc xung đột được nhìn nhận lúc bấy giờ. Giống như thế là rất nhiều vụ xử ở tòa án binh diễn ra trong cuộc chiến, điều cho thấy còn lâu mới có một quyết tâm nhất quán: Hơn 300.000 vụ vi phạm đã được các tòa án quân sự xử lý - đó là chưa kể những vấn đề nhỏ hơn về tình trạng mất kỷ luật, vốn được xử lý theo những cách khác*.

Cũng đáng kinh ngạc khi tâm điểm của cuộc xung đột đều tập trung vào những chiến hào ở Flanders và trong đó có những nỗi kinh hoàng ở Somme. Chiến tranh đã nổ ra cách xa những mạng lưới kết nối các đế quốc châu Âu với các vùng lãnh thổ trên toàn cầu, cách xa những điểm áp lực đã lớn lên ở Ba Tư, ở Trung Á và tại các cửa ngõ của cả Ấn Độ và vùng Viễn Đông, vốn là mối bận tâm lớn của giới làm chính sách và chính trị gia Anh vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Vậy mà cuộc đối đầu sắp xảy đến đã kéo dài hàng thập niên. Nước Anh đã theo dõi khi Nga nỗ lực bày tỏ sự ủng hộ với Serbia, đúng như Grey đã tiên đoán. “Một cảm xúc Slav mạnh mẽ đang nổi lên ở Nga”, ông ghi chú chỉ vài năm trước đó, đề cập tới lời kêu gọi ngày càng tăng ở vùng Balkan muốn Nga đóng một vai trò lớn hơn trong vùng này với tư cách người bảo hộ cho bản sắc Slav. “Cuộc đổ máu giữa Áo và Servia [sic] chắc chắn sẽ nâng tình cảm này lên một độ cao nguy hiểm”*. Đó là mồi lửa sẽ thiêu đốt cả thế giới.

Bởi thế, trong những hoàn cảnh, khi Nga bắt đầu chuẩn bị đưa ra một tuyên bố với cả thế giới, Anh phải bày tỏ sự ủng hộ hoàn toàn, rõ ràng với đồng minh, đồng thời là địch thủ của họ - ngay cả nếu nhiều người thấy điều đó thật khó hiểu. Khi chiến tranh nổ ra, Rupert Brooke - sẽ sớm nổi tiếng trong vai trò một nhà thơ viết về chiến tranh - không thể nào kìm được cơn giận của ông. “Mọi thứ đều sai lầm”, ông viết. “Tôi muốn Đức đập tan nước Nga thành từng mảnh, và rồi Pháp đập tan nước Đức… Nước Nga đồng nghĩa với sự kết thúc của châu Âu và kết thúc những gì tốt đẹp”*. Ông không hề nghi ngờ kẻ thù thực sự của Anh là ai.

Trái lại, tới lượt nó, sự bắt đầu của các hành động chiến tranh đồng nghĩa với việc làm trầm trọng thêm nỗi căm ghét nhắm vào người Đức - không chỉ vào năm 1914, mà cả trong cách cuộc chiến mở ra và khi hòa bình được tái lập sau bốn năm đẫm máu. “Những trường học cổ kính ở Oxford cúi nhìn / Những chàng trai vô tư lự đang chơi đùa”, một nhà thơ chiến tranh viết, “nhưng khi tiếng kèn trận thúc lên - chiến tranh tới thình lình! / Họ đành phải gác cuộc chơi của mình sang một bên”. “Những bãi cỏ xén tỉa gọn gàng” của trường đại học được thay bằng “những đồng cỏ đẫm máu”: “Họ vứt bỏ tuổi thanh xuân / Vì quê hương và vì Chúa Thánh Thần”*. Những sự ca ngợi dành cho mối quan hệ Anh-Đức và những tấm bằng danh dự được trao cho những người con nổi tiếng nhất của nước Đức nhanh chóng trở thành ký ức cay đắng mà tốt nhất là nên quên đi.

Không có gì ngạc nhiên khi trách nhiệm gây ra cuộc chiến phải thuộc hết về Đức, cả trên nguyên tắc và trong thực tế. Trong Hiệp ước Versailles có một điều khoản được ghi một cách trang trọng đổ lỗi gây ra cuộc chiến một cách vô điều kiện: “Các chính phủ Đồng minh xác nhận và nước Đức thừa nhận trách nhiệm của nước Đức và các đồng minh của họ trong việc gây ra những tổn thất và thiệt hại mà các chính phủ Đồng minh và công dân của họ đã phải chịu đựng, như là hậu quả của cuộc chiến mà họ phải chấp nhận do sự xâm lăng của nước Đức và các nước Đồng minh”*. Mục đích là lập nên những nền tảng để đòi chiến lợi phẩm và đền bù chiến phí; nhưng thay vì thế, nó lại bảo đảm một sự phản kháng của Đức - cung cấp một miếng đất màu mỡ để một tay thủ lĩnh chính trị mị dân khéo léo khai thác, kẻ này đã có thể thống nhất tình cảm dân tộc chủ nghĩa xung quanh cái lõi là sự vươn lên của một nước Đức mạnh mẽ từ đống tro tàn.

Những kẻ chiến thắng bởi thế chỉ có cái tên và chỉ là hy vọng. Trong vòng bốn năm, từ chỗ là nước cho vay lớn nhất, nước Anh trở thành con nợ lớn nhất thế giới; nền kinh tế Pháp kiệt quệ sau khi bỏ tiền cho một nỗ lực chiến tranh gây ra căng thẳng tột độ với lực lượng lao động, những nguồn lực tài chính và tự nhiên của đất nước. Trong khi đó, theo lời của một học giả, nước Nga “bước vào cuộc chiến bảo vệ đế chế [nhưng] bước ra khỏi đó với một đế chế tan nát”*.

Sự sụp đổ của các cường quốc châu Âu mở ra thế giới cho những kẻ khác. Để bù đắp cho những thiếu hụt sản lượng nông nghiệp và chi trả cho vũ khí đạn dược, phe Đồng minh đã đưa ra nhiều cam kết, họ ủy nhiệm cho những định chế như J. P. Morgan & Co. Bảo đảm nguồn cung cấp hàng hóa và nguyên vật liệu liên tục*. Nguồn cung tín dụng dẫn tới sự tái phân phối của cải cũng kịch tính như những gì diễn ra sau khi phát hiện châu Mỹ bốn thế kỷ trước đó: Tiền chảy ra khỏi châu Âu sang Hoa Kỳ trong một dòng thác vàng, bạc nén và giấy vay nợ. Cuộc chiến tranh đã làm phá sản Cựu Thế giới và làm giàu cho Tân Thế giới. Nỗ lực bù đắp tổn thất bằng các khoản bồi thường chiến phí từ Đức (được thiết lập ở mức cao khủng khiếp và bất khả thi, tương đương với hàng trăm tỉ đô-la thời giá hiện giờ) là một nỗ lực tuyệt vọng và vô ích hòng ngăn điều không thể tránh khỏi: Cuộc Đại Chiến đã khiến ngân khố những kẻ tham gia trống rỗng vào lúc họ tìm cách hủy diệt lẫn nhau, rồi trong quá trình đó hủy diệt chính họ*.

Vào lúc hai viên đạn rời ổ đạn khẩu Browning của Princip, châu Âu là một châu lục của những đế quốc. Ý, Pháp, Áo-Hungary, Đức, Nga, Ottoman Thổ Nhĩ Kỳ, Anh, Bồ Đào Nha, Hà Lan, thậm chí nước Bỉ nhỏ xíu, mới thành lập năm 1831, cũng kiểm soát những vùng lãnh thổ rộng lớn ở bên kia thế giới. Khi cuộc chiến kết thúc, tiến trình đưa họ trở lại thành những cường quốc địa phương đã bắt đầu. Chỉ trong vài năm, những hoàng đế ngồi trên các du thuyền của nhau và bổ nhiệm nhau vào các hội hiệp sĩ hào nhoáng đã biến mất; một số thuộc địa và lãnh địa ở hải ngoại đã biến mất - và những vùng khác cũng đang bắt đầu bước vào quá trình đòi độc lập không thể đảo ngược.

Chỉ trong vòng bốn năm, có lẽ 10 triệu người đã thiệt mạng vì chiến tranh, và thêm một nửa số đó chết vì bệnh tật và đói. Hơn 200 tỉ đô-la Mỹ đã được các nước Đồng minh và Liên minh Trung tâm chi ra để đánh nhau. Những nền kinh tế châu Âu tan nát vì chi tiêu chưa từng có tiền lệ, càng thảm hại hơn bởi sản xuất suy giảm. Các nước tham chiến thâm hụt ngân sách và nợ nần với tốc độ kinh hoàng - những khoản nợ mà họ không có tiền để trả*. Những đế quốc khổng lồ đã thống trị thế giới trong bốn thế kỷ không biến mất sau một đêm. Nhưng đó là khởi đầu cho kết thúc. Hoàng hôn bắt đầu buông. Bức màn bóng tối mà đằng sau đó Tây Âu đã bước ra vài thế kỷ trước đã lại hạ xuống lần nữa. Trải nghiệm chiến tranh là một trải nghiệm tan nát; điều đó khiến việc kiểm soát Những Con đường Tơ lụa và sự giàu có của nó càng quan trọng hơn bao giờ hết.

17 Con đường
tới vàng đen

Không mấy bạn học của William Knox D’Arcy ở ngôi trường Westminster danh giá tại London nghĩ rằng anh sẽ đóng một vai trò quan trọng trong việc tái định hình thế giới - nhất là khi anh không trở lại vào đầu học kỳ tháng 9-1866. Cha của William đã mắc kẹt với việc làm ăn thất bại ở Devon khiến ông phải tuyên bố phá sản và quyết định đưa gia đình mình đi bắt đầu một cuộc sống mới ở thị trấn lặng lẽ Rockhampton thuộc Queensland, Úc.

Cậu con trai thiếu niên của ông tiếp tục việc học hành lặng lẽ và chăm chỉ, lấy bằng luật sư và cũng tới lúc lập công ty luật của riêng mình. Ông đã sống một cuộc đời dễ chịu và trở thành một thành viên được kính trọng của cộng đồng địa phương, làm việc cho ủy ban của Hội Đua ngựa Rockhampton và nuông chiều sở thích bắn súng khi nào thời giờ cho phép.

Vào năm 1882, William gặp vận hội. Ba anh em tên Morgan đang tìm hiểu việc khai thác nơi mà họ cho là có mỏ vàng lớn ở núi Ironstone, chỉ cách Rockhampton hơn 30 km. Khi tìm kiếm các khoản đầu tư để giúp họ thiết lập cơ sở điều hành mỏ, họ tìm tới một giám đốc ngân hàng địa phương, người tới lượt mình giới thiệu họ cho William Knox D’Arcy. Thấy có cơ hội đầu tư ngon lành, Knox D’Arcy đã thành lập một liên doanh với viên giám đốc ngân hàng và một người bạn chung khác, và đầu tư vào kế hoạch của anh em nhà Morgan.

Cần phải có một cái đầu lạnh để điều hành mọi dự án khai mỏ lúc bắt đầu, vì cuộc truy tìm vận may sẽ ngốn một lượng tiền mặt lớn. Anh em nhà Morgan nhanh chóng mất bình tĩnh, lo lắng vì tốc độ chi tiêu khoản tiền vốn của họ, và đã bán lại các cổ phần của họ cho ba tay đối tác. Chỉ là họ bán sai thời điểm. Mỏ vàng ở nơi giờ được đặt tên lại là núi Morgan hóa ra là mỏ lớn nhất trong lịch sử. Cổ phiếu đã được bán trước đó tăng 2.000 lần về giá trị, trong khi lợi nhuận đầu tư cho một giai đoạn mười năm là 200.000%. Knox D’Arcy, người kiểm soát nhiều cổ phần hơn các đối tác và hơn một phần ba doanh nghiệp, từ một luật sư thị trấn nhỏ ở Úc đã trở thành một trong những người giàu nhất thế giới*.

Không lâu sau đó, ông gói ghém đồ đạc ở Úc và lên đường tới Anh trong tư thế người chiến thắng. Ông mua một căn nhà mặt tiền lộng lẫy ở số 42, quảng trường Grosvenor và một bất động sản khổng lồ tương xứng ở Stanmore Hall, ngay ngoại ô London, nơi ông thiết kế lại và trang trí với những thứ đẹp đẽ nhất mà tiền có thể mua được, thuê Morris & Co., công ty của William Morris, lo phần nội thất. Ông đặt một loạt thảm từ Edward Burne-Jones mà phải mất bốn năm mới dệt xong, bởi chất lượng của chúng quá cao. Hoàn toàn phù hợp, những tấm thảm tả lại sứ mệnh tìm chiếc Chén Thánh - ẩn dụ tương thích với việc phát hiện ra một kho báu nhiều không tính nổi*.

Knox D’Arcy biết cách tận hưởng cuộc sống, ông thuê một trường bắn đẹp đẽ ở Norfolk và chiếm một chỗ ngồi xem ngay vạch đích tại trường đua ngựa Epsom. Hai bức vẽ ở Bảo tàng Tranh chân dung Quốc gia nắm bắt tính cách của ông một cách hoàn hảo. Một bức cho thấy ông ngồi ngả ra sau đầy mãn nguyện, với nụ cười tươi tắn trên khuôn mặt, cái bụng hào phóng của ông xác nhận cho sự tận hưởng đồ ăn và rượu ngon; bức tranh kia tả ông đang nghiêng về phía trước như thể để chia sẻ những câu chuyện về các chuyến phiêu lưu làm ăn của ông với một người bạn, một ly sâm-panh đặt trước mặt, thuốc lá trong tay*.

Thành công và sự giàu có phi thường của ông khiến ông trở thành mục tiêu rõ ràng để tìm kiếm cho những ai, giống như anh em nhà Morgan, cần một nhà đầu tư. Một người như thế là Antoine Kitabgi, một quan chức có quan hệ rộng trong chính quyền ở Ba Tư, người đã được giới thiệu với Knox D’Arcy vào cuối năm 1900 qua Sir Henry Drummond-Wolff, cựu trưởng phái bộ Anh ở Teheran. Mặc dù là một người Công giáo La Mã có gốc gác Gruzia, Kitabgi đã ăn nên làm ra ở Ba Tư, vươn lên làm Tổng Giám đốc Hải quan Ba Tư và là người có nhiều lợi ích khắp nơi. Ông ta đã vài lần tham gia vào những nỗ lực thu hút đầu tư từ nước ngoài để kích thích nền kinh tế, thương lượng hay cố gắng thương lượng việc nhượng bộ cho nhà đầu tư bên ngoài được giữ các vị trí trong ngành ngân hàng và ngành sản xuất, phân phối thuốc lá*.

Những nỗ lực này không phải có động lực hoàn toàn từ lòng vị tha hay ái quốc, bởi những người như Kitabgi nhận ra rằng họ có thể biến quan hệ của mình thành những món lợi lộc béo bở nếu và khi nào đạt được các thỏa thuận. Cách làm ăn của họ là mở cửa đổi lấy tiền bạc. Đây là điều gây khó chịu rất lớn ở London, Paris, St Petersburg và Berlin, nơi giới ngoại giao, chính trị gia và doanh nhân thấy cách điều hành ở Ba Tư là không rõ ràng, nếu không muốn nói là tham nhũng trắng trợn. Những nỗ lực hiện đại hóa đất nước không đạt mấy tiến bộ, trong khi các truyền thống cũ dựa vào người nước ngoài để điều hành lực lượng vũ trang hay nắm giữ các vị trí hành chính then chốt dân tới sự thất vọng rộng khắp*. Mỗi lần Ba Tư tiến lên được một bước, họ có vẻ lại lùi ngay một bước.

Chỉ trích giới tinh hoa cầm quyền là tốt, nhưng từ lâu họ đã được huấn luyện để hành xử như thế. Vị Shah và những người xung quanh ông giống như những đứa trẻ được nuông chiều thái quá đã được dạy rằng nếu họ biết nghe lời, thì các cường quốc lớn sẽ tưởng thưởng cho họ. Những cường quốc này rất sợ việc đánh mất vị thế tại vùng chiến lược tối quan trọng này nếu họ không “nôn tiền” ra. Khi Shah Moẓaffar od-Dīn không được nhận Huân chương Garter trong chuyến thăm Anh vào năm 1902 và từ chối nhận bất cứ vinh dự nào thấp hơn thế, ông đã rời nước Anh và nói rõ rằng ông “rất không hài lòng”; điều này khiến giới ngoại giao cấp cao ra sức thuyết phục Vua Edward VII, vốn rất miễn cưỡng và nắm quyền ban tặng huân chương đó, trao nó cho vị Shah sau khi ông đã trở về nhà. Thậm chí sau đó, vẫn có những rủi ro với “thần dân kinh khủng này” khi người ta phát hiện ra vị Shah không có chiếc quần cộc nào, vốn là tối quan trọng cho lễ trao huân chương - tới khi một nhà ngoại giao tháo vát phát hiện ra một tiền lệ mà một người nhận huân chương trước đó đã nhận vinh dự này khi vẫn mặc quần dài. “Câu chuyện Garter thật là một cơn ác mộng”, Bộ trưởng Ngoại giao Lord Lansdowne kêu ca sau đó*.

Và thật ra, trong khi việc hối lộ là cần thiết để làm được bất cứ chuyện gì ở Ba Tư, một sự thật có vẻ thật bỉ ổi nhưng theo nhiều cách, người Ba Tư vốn đã thăng trầm liên tục theo những hành lang quyền lực và những trung tâm tài chính lớn của châu Âu vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 tỏ ra không khác lắm so với những thương nhân người Sogdia của thời cổ đại, những người đã đi những hành trình dài để làm ăn, hay những người Armenia và Do Thái đóng vai trò tương tự vào đầu thời hiện đại. Sự khác biệt là ở chỗ, trong khi người Sogdia phải mang theo hàng hóa với họ để bán, thì những hậu bối của họ bán các dịch vụ và quan hệ. Những thứ này đã được thương mại hóa chính vì nó mang lại lợi ích lớn. Nếu như không có người mua, thì chắc chắn mọi chuyện đã khác. Như mọi việc diễn tiến, vị trí của Ba Tư giữa phương Đông và phương Tây, nối vùng Vịnh và Ấn Độ với mũi Ả Rập, Sừng châu Phi và đi qua kênh đào Suez, có nghĩa rằng họ sẽ được ve vãn với bất cứ giá nào - mặc dù cũng phải nghiến răng.

Khi Kitabgi tiếp cận Drummond-Wolff và được giới thiệu với Knox D’Arcy, người được mô tả là “nhà tư bản ở vị thế cao nhất”, ông đã để mắt không phải tới ngành thuốc lá hay ngân hàng của Ba Tư, mà là tới tài nguyên khoáng sản. Và Knox D’Arcy là người hoàn hảo để bàn việc đó. Ông ta đã có lần tìm ra vàng ở nước Úc; nay Kitabgi đề nghị với ông cơ hội làm điều đó một lần nữa; lần này là với vàng đen*.

Sự tồn tại trữ lượng dầu lớn ở Ba Tư không phải là một điều bí mật. Các tác giả Byzantine vào cuối thời cổ đại đã viết thường xuyên về quyền lực hủy diệt của “lửa Median”, một chất làm từ dầu hỏa nhiều khả năng thu được từ những đợt trào dầu lên bề mặt ở miền Bắc Ba Tư có thể so sánh với thứ “lửa Hy Lạp” rất dễ cháy mà người Byzantine tạo ra từ những dòng dầu tràn ở vùng Hắc Hải*.

Những cuộc thăm dò địa chất có hệ thống đầu tiên vào những năm 1850 đã chỉ ra khả năng có nguồn dầu lớn dưới mặt đất và dẫn tới hàng loạt các nhượng quyền khai thác được trao cho giới đầu tư, những người bị lôi kéo trước triển vọng làm nên sản nghiệp ở một thời kỳ mà thế giới có vẻ đang tuôn trào những kho báu của nó cho những người đi tìm vàng may mắn: Từ Hạt Vàng ở California tới lòng chảo Witwatersrand ở miền Nam châu Phi*. Nam tước Paul Julius de Reuter, người sáng lập hãng tin cùng tên, là một trong những người đã chuyển tới tìm cơ hội ở Ba Tư. Vào năm 1872, de Reuter giành được “quyền độc quyền và tuyệt đối” để khai thác bất cứ thứ gì ông có thể từ “các mỏ than đá, sắt, đồng, chì và dầu mỏ” trên khắp cả nước, cũng như các lựa chọn xây dựng đường sá, công trình công cộng và các dự án cơ sở hạ tầng khác*.

Vì lý do này khác, những quyền này chẳng dẫn tới cái gì. Đã có sự phản đối quyết liệt ở địa phương trong việc trao những giấy phép đó, với các nhân vật dân túy như Sayyid Jamāl al-Dīn al-Afghānī lên án thực tế là “quyền hành của chính quyền [đã được] trao cho kẻ thù của Hồi giáo”. Như một trong những nhà phê bình lớn tiếng nhất đã viết, “lãnh địa Hồi giáo sẽ sớm nằm dưới sự kiểm soát của người nước ngoài, những người sau đó sẽ cai trị như họ thích và làm những gì họ muốn”*. Còn có áp lực quốc tế phải xử lý, dẫn tới những nhượng quyền đầu tiên cho de Reuter bị tuyên bố không có giá trị chỉ một năm sau khi nó được trao*.

Mặc dù de Reuter đạt được một giấy phép nhượng quyền thứ hai vào năm 1889, cho ông toàn quyền với mọi nguồn khoáng sản của Ba Tư ngoài kim loại quý - đổi lại những “phần quà” bằng tiền mặt lớn cho vị Shah và các quan chức then chốt của ông cũng như một khoản chia tỉ lệ theo thỏa thuận với các phần lợi nhuận tương lai - điều này đổ vỡ khi những nỗ lực tìm dầu mỏ có thể khai thác được với khối lượng khả thi về mặt thương mại bị thất bại trong khung thời gian mười năm đã được vạch ra. Cuộc sống không dễ dàng hơn do điều mà một doanh nhân người Anh hàng đầu mô tả là “tình trạng lạc hậu của đất nước đó, và sự thiếu vắng thông tin liên lạc và vận tải”, tồi tệ hơn do “sự thù địch trực tiếp, phản đối và giận dữ từ những quan chức cấp cao của chính quyền Ba Tư”*. Cũng không có bất kỳ sự cảm thông nào ở London. Một biên bản nội bộ ghi nhận: Có nhiều rủi ro khi làm ăn ở khu vực này của thế giới; bất cứ ai hy vọng mọi chuyện diễn ra giống như ở châu Âu là hết sức ngu xuẩn. Biên bản tuyên bố một cách lạnh lùng: “Đó là lỗi của họ” nếu họ kỳ vọng và thất vọng*.

Dẫu vậy, Knox D’Arcy vẫn thấy tò mò với đề xuất mà Kitabgi đưa ra. Ông đã nghiên cứu những phát hiện của giới địa chất học Pháp, những người đã thăm dò đất nước này suốt một thập kỷ và những số liệu thăm dò của Tiến sĩ Boverton Redwood - một trong các chuyên gia hàng đầu của Anh về dầu mỏ, tác giả nhiều quyển sách chỉ dẫn về sản xuất dầu và lưu trữ, vận tải, phân phối và sử dụng dầu và các sản phẩm của nó sao cho an toàn*. Trong khi đó, Kitagbi đoan chắc với Drummond-Wolff là không cần phải tiến hành tất cả những nghiên cứu đó, ông khẳng định rằng “chúng ta đang nhìn thấy một nguồn của cải [nhiều tới mức] không tính xuể”*.

Knox D’Arcy thích thú với những gì ông đọc và nghe được tới mức đã ký một thỏa thuận với những người mà ông cần sự hỗ trợ của họ để được vị Shah nhượng quyền khai thác mỏ; người đó là Edouard Cotte, từng là đại diện của de Reuter và bởi thế là một gương mặt quen thuộc trong giới làm ăn ở Ba Tư, và chính Kitabgi - trong khi Drummond-Wolff cũng được hứa hẹn sẽ có phần chia sau nếu dự án thành công. Knox D’Arcy sau đó tiếp cận Văn phòng Ngoại vụ để được bảo trợ dự án, rồi cử người đại diện của ông là Alfred Marriott tới Teheran bắt đầu những cuộc thương lượng cùng một lá thư tiến cử chính thức.

Trong khi lá thư không có nhiều giá trị tự thân mà chỉ đơn giản yêu cầu hỗ trợ cho người mang nó bất cứ điều gì ông ta có thể cần, nhưng trong một thế giới mà các tín hiệu có thể dễ dàng bị diễn dịch sai, chữ ký của Bộ trưởng Ngoại giao là một công cụ mạnh mẽ, cho thấy chính quyền Anh đứng đằng sau sáng kiến của Knox D’Arcy*. Marriott có dịp trầm trồ trước triều đình Ba Tư. Ông viết trong nhật ký hành trình của mình: Ngai vàng “được khảm toàn bằng kim cương, hồng ngọc và ngọc lục bảo, và có những con chim bằng đá quý (không phải là chim công) đứng ở hai bên”; ít ra ông có thể báo cáo rằng vị Shah là một “xạ thủ cừ khôi”*.

Thật ra, theo một báo cáo, công việc thực sự do Kitabgi tiến hành là ông ta đã xoay xở bảo đảm được “theo mọi nghĩa sự ủng hộ của các bộ trưởng và triều thần chính của vị Shah, thậm chí không quên cả người hầu chuyên mang ống điếu và cà phê buổi sáng cho hoàng thượng” -một kiểu uyển ngữ cho việc đưa hối lộ. Knox D’Arcy được thông báo: Mọi thứ đã diễn ra suôn sẻ; có vẻ như một nhượng quyền dầu mỏ sẽ “được chính quyền Ba Tư trao lại”*.

Quá trình đạt được một thỏa thuận bằng văn bản hết sức nhọc nhằn. Những trở ngại không thể thấy trước xuất hiện từ hư không, dẫn tới việc những điện tín gửi về lại London xin lời khuyên của Knox D’Arcy - và xin phép chi ra nhiều tiền hơn nữa. “Tôi hy vọng ngài sẽ chấp thuận điều này bởi từ chối đồng nghĩa với mất thương vụ này”, Marriott hối thúc. Câu trả lời là: “Đừng đắn đo nếu ngài có thể đề xuất bất cứ thứ gì nhằm tạo điều kiện cho thương vụ mà tôi quyết được”*. Knox D’Arcy ngụ ý rằng ông rất thoải mái về tiền bạc, và sẵn sàng làm bất cứ chuyện gì để có thứ ông muốn. Không thể nói trước khi nào thì những yêu cầu mới nảy sinh hay những lời hứa hẹn sẽ được đưa ra, cũng như ai là những người hưởng lợi thực sự; có tin đồn là người Nga đã ngửi thấy mùi những cuộc thương lượng này, vốn được cho là phải bí mật, và đã can thiệp để ngăn chặn*.

Và rồi, gần như không báo trước, có tin (vào lúc Marriott đang dự một bữa tiệc ở Teheran) là vị Shah đã ký thỏa thuận. Đổi lại 20.000 bảng, cùng khoản tiền tương đương bằng cổ phần khi thành lập công ty, cộng thêm một phần chia hằng năm bằng 16% lợi nhuận thuần, Knox D’Arcy, như mô tả trong các thủ tục là một người “với các phương tiện độc lập sống tại London ở số 42, quảng trường Grosvenor”, được trao cho những quyền rất lớn. Ông được trao “đặc quyền và độc quyền tìm kiếm, thu thập, khai thác, phát triển, xử lý thương phẩm, vận tải và bán khí thiên nhiên, dầu mỏ, nhựa đường và ozokerite trong toàn bộ Đế quốc Ba Tư trong thời hạn 60 năm”. Ngoài ra, ông nhận được độc quyền đặt đường ống, thiết lập cơ sở lưu trữ, hóa lọc dầu, trạm cung cấp và các dịch vụ đi kèm*.

Một sắc lệnh hoàng gia theo sau đó tuyên bố rằng Knox D’Arcy và “mọi người thừa kế, cấp dưới và bạn bè của ông” được trao “toàn quyền không giới hạn trong một thời kỳ sáu mươi năm để thăm dò, tìm kiếm và khoan dầu sâu bao nhiêu tùy ý trên lãnh thổ Ba Tư”, và lệnh cho “mọi quan chức trong vương quốc được ân sủng này” hỗ trợ người đàn ông đã nhận được “sự ưu ái của triều đình tuyệt vời của chúng ta”*. Ông ta đã được trao những chìa khóa mở cửa vương quốc; câu hỏi là liệu ông có thể tìm ra ổ khóa không.

Những người quan sát nhiều kinh nghiệm tại Teheran không thấy thuyết phục. Đại diện Anh ở Ba Tư là Sir Arthur Hardinge nhận định: Ngay cả nếu “dầu mỏ được phát hiện, như những người vận động tin là như thế”, vẫn còn nhiều thách thức phía trước. Ông viết tiếp rằng phải ghi nhớ “đất đai Ba Tư, dù có dầu hay không, trong những năm gần đây đầy rẫy những đống đổ nát của quá nhiều dự án đầy hy vọng tạo ra sự phục hưng thương mại và chính trị, nhiều tới mức sẽ là vội vã nếu tiên đoán tương lai của doanh vụ mới nhất này”*.

Có lẽ cả vị Shah nữa cũng đánh cược là vụ này chẳng nên cơm cháo gì và ông đơn giản là tự giúp mình bằng cách nhận tiền trước như ông đã làm trong quá khứ. Quả thực là tình hình kinh tế ở Ba Tư lúc bấy giờ rất khó khăn: Chính quyền đối mặt với một khoản thiếu hụt lớn trong ngân sách, gây ra thâm thủng nguy hiểm và đáng lo ngại, mà kết quả là việc đi ngang về tắt để moi tiền từ túi sâu của Knox D’Arcy là đáng làm. Đó cũng là một thời kỳ lo lắng căng thẳng ở Văn phòng Ngoại vụ Anh, nơi sự chú ý tới vụ nhượng quyền này ít hơn nhiều so với những lời chào mời mà Teheran đưa ra với cả London và thật đáng lo ngại, với St Petersburg, trong những năm trước Thế chiến thứ Nhất.

Người Nga phản ứng rất tệ trước tin tức về vụ nhượng quyền cho Knox. Như diễn biến tình hình, họ suýt ngăn được thỏa thuận khi vị Shah nhận một điện tín từ đích thân Sa hoàng hối thúc ông không tiếp tục*. Knox D’Arcy đã lo lắng về việc người Nga sẽ chõ mũi vào thỏa thuận này đến mức ông chỉ thị rằng quyền ở các tỉnh phía bắc được loại trừ ra cụ thể để “không cho thấy sự coi thường” với láng giềng phương Bắc hùng mạnh của Ba Tư. Theo quan điểm của London, nỗi lo là người Nga sẽ tìm cách lấy lại quá tay sau khi để mất bằng cách rộng rãi với vị Shah và các quan chức của ông hơn bao giờ hết*. Vào lúc đại diện của Anh ở Teheran cảnh báo Lord Lansdowne, phần thưởng sự nhượng quyền có thể “dẫn tới nhiều hậu quả chính trị và kinh tế” nếu bất kỳ lượng dầu mỏ có ý nghĩa nào được tìm thấy*. Không ai che giấu sự thật rằng áp lực đang gia tăng lên mối kình địch tranh giành ảnh hưởng và nguồn lực ở vùng Vịnh.

Trong ngắn hạn, mọi thứ được cho qua, chủ yếu vì dự án của Knox D’Arcy có vẻ chắc chắn sẽ thất bại. Công việc tiến triển chậm chạp vì thời tiết khắc nghiệt, quá nhiều lễ lạt tôn giáo và máy móc hỏng hóc liên tục trên các giàn khoan và máy khoan. Cũng có cả sự thù địch công khai dưới hình thức khiếu nại về tiền lương, thực tế làm việc và số lượng quá nhỏ dân địa phương được thuê mướn, trong khi việc các bộ lạc bản xứ vòi tiền vẫn chưa có dấu hiệu chấm dứt*. Knox D’Arcy trở nên lo lắng vì không có mấy tiến triển và vì số tiền ông đã phải chi ra. “Trì hoãn nghiêm trọng”, ông gửi điện tín cho nhóm khoan dầu của ông không đầy một năm sau khi nhận các nhượng quyền; “cầu nguyện là mọi việc suôn sẻ”*. Một tuần sau, ông gửi một điện tín nữa: “quý vị đã tiếp cận được các giếng chưa?”, ông hỏi kỹ sư trưởng của mình trong tuyệt vọng, sổ lộ trình cho thấy số lượng lớn đường ống, dầu nhờn, xẻng, sắt thép và đe rèn từ Anh chở tới, cùng súng trường, súng ngắn và đạn dược. Các bảng lương giai đoạn 1901-1902 cũng cho thấy tiền vốn được chi ra ngày càng tăng. Knox D’Arcy hẳn đang có cảm giác ông đang chôn tiền xuống cát*.

Nếu ông lo lắng, thì những chủ ngân hàng cấp vốn cho ông ở Lloyds cũng thế, họ ngày càng khó chịu về quy mô những khoản tiền rút ra của người mà họ cho là có túi tiền không đáy*. Tình hình tồi tệ hơn khi không có mấy thành quả để biện minh cho công việc nhọc nhằn và chi phí cao: Knox D’Arcy cần thuyết phục các nhà đầu tư khác mua cổ phần trong thương vụ này và qua đó gỡ bớt áp lực lên dòng tiền mặt của cá nhân ông và cung cấp vốn để mọi việc tiếp tục. Các nhóm của ông đang cho thấy những dấu hiệu hứa hẹn sẽ có dầu; điều ông cần là một vụ trúng lớn.

Vào lúc ông ngày càng trở nên tuyệt vọng, Knox D’Arcy bắt đầu tìm kiếm nhà đầu tư tiềm năng hay thậm chí là người mua lại nhượng quyền của ông, ông đi tới Cannes để gặp Nam tước Alphonse de Rothschild, người mà gia đình đã có những lợi ích lớn trong ngành dầu mỏ ở Baku. Điều này gióng lên hồi chuông báo động ở London. Cụ thể, nó lôi kéo sự chú ý của hải quân Anh: Sir John Fisher, Tổng Tư lệnh Hải quân, đã trở thành một người tin tưởng vững chắc rằng tương lai của chiến tranh trên biển và việc làm chủ các vùng biển phụ thuộc vào việc chuyển từ than đá sang dầu mỏ. “Năng lượng từ dầu”, ông viết cho một người bạn vào năm 1901, “chắc chắn sẽ cách mạng hóa chiến lược hải quân. Đó là vấn đề ‘Nước Anh phải thức tỉnh!’”*. Bất chấp thất bại trong việc có được phát hiện mang tính quyết định, mọi bằng chứng đều cho thấy Ba Tư có triển vọng là một nguồn cung dầu lớn. Nếu có thể bảo đảm được quyền khai thác độc quyền cho Hải quân Hoàng gia, thì sẽ càng tốt. Nhưng điều tối quan trọng là việc kiểm soát những nguồn lực như thế không rơi vào tay nước ngoài.

Vị đô đốc đã tham gia làm trung gian cho một thỏa thuận giữa Knox D’Arcy và một công ty dầu mỏ Scotland từng thành công đáng kể ở Miến Điện. Sau khi đề nghị một hợp đồng với công ty này vào năm 1905 để cung cấp cho hải quân 50.000 tấn dầu mỗi năm, các giám đốc của Công ty Dầu mỏ Burmah đã bị thuyết phục góp số cổ phần lớn vào một công ty sau đó được đặt tên lại là Concessions Syndicate*. Họ làm thế không phải vì phận sự yêu nước mà vì đó là chiến lược đa dạng hóa hợp lý và vì thành tích của họ trong quá khứ cho phép họ huy động nhiều vốn hơn. Dù điều này giúp Knox D’Arcy thở phào nhẹ nhõm, ông viết rằng những điều khoản ông đạt được “tốt hơn so với tôi có thể có với bất kỳ công ty nào khác”, vẫn không có gì bảo đảm thành công - như viên đại diện ngoại giao Anh nhiều hoài nghi ở Teheran đã ghi lại ráo hoảnh trong báo cáo gửi về nhà. Tìm ra dầu là một vấn đề; xử lý những vụ tống tiền liên tục là chuyện hoàn toàn khác*.

Không sai, mối quan hệ đối tác mới không thể hiện được gì nhiều trong ba năm tiếp theo. Những giếng đã khoan không mang lại thành quả gì, trong khi chi phí gặm mòn nguồn tài chính của các cổ đông. Tới mùa xuân năm 1908, các giám đốc của Công ty Dầu mỏ Burmah đã công khai nói tới việc rút hoàn toàn khỏi Ba Tư. Vào ngày 14-5-1908, họ gửi tin nhắn cho George Reynolds, lãnh đạo hoạt động ở hiện trường và là người đàn ông mà một người làm việc với ông mô tả là nhất tâm nhất trí, quyết liệt và làm bằng “thứ gỗ sồi Anh rắn chắc”, để chuẩn bị hủy bỏ các hoạt động. Ông được chỉ đạo khoan hai giếng đã được định vị ở Masjed Soleymān tới độ sâu gần 500 m. Nếu không tìm thấy dầu nữa, ông phải “bỏ mọi hoạt động, đóng cửa và đưa về số trang thiết bị tối đa có thể”, rồi chuyển chúng sang Miến Điện, nơi chúng sẽ có ích hơn*.

Vào lúc lá thư đang trên đường đi qua những trạm bưu điện ở châu Âu và vùng Levant và đến Ba Tư, Reynolds tiếp tục công việc của ông, không hề hay biết ông suýt phải bỏ cuộc ra sao. Nhóm của ông tiếp tục khoan, qua một tầng đá cứng đến mức làm rời cả mũi khoan. Mũi khoan lạc mất trong hố vài ngày; khi thời gian cạn dần, nó cuối cùng được tìm thấy và gắn lại vào máy. Vào ngày 28-5, lúc bốn giờ sáng, họ chạm tới kho báu, khoan trúng mạch dầu làm dòng vàng đen phun vọt lên trên. Đó là một phát hiện kỳ vĩ*.

Arnold Wilson, một trung úy bộ binh Anh chịu trách nhiệm an ninh cho khu khoan dầu, gửi một điện tín mã hóa về nhà mang theo tin tức đó. Nó viết đơn giản: “Xem Thánh Vịnh chương 104, tiết 15 câu thứ hai”*. Tiết Kinh Thánh đó kể lại việc Chúa đầy hồng ân đã mang từ mặt đất lên nguồn dầu làm các khuôn mặt rạng rỡ và hạnh phúc. Phát hiện này, ông kể với cha mình, hứa hẹn những phần thưởng tuyệt diệu cho nước Anh - và hy vọng là, ông nói thêm, cho những kỹ sư “đã kiên cường bao lâu nay, bất chấp những giám đốc ăn trên ngồi trốc của họ… trong tình trạng thời tiết kinh khủng”*.

Những nhà đầu tư đã dồn tiền vào Công ty Dầu mỏ Anh-Ba Tư, pháp nhân kiểm soát các quyền nhượng quyền, sau khi cổ phiếu được chào bán vào năm 1909, phán đoán rằng giếng đầu tiên ở Masjed Soleymān chỉ là phần nổi của tảng băng và sẽ có những phần thưởng lớn trong tương lai. Một cách tự nhiên, phải mất thời gian và tiền bạc để xây dựng cơ sở hạ tầng cần thiết nhằm xuất khẩu dầu, cũng như khoan các giếng mới và tìm những khu khai thác mới. Cũng không dễ điều hành trơn tru mọi thứ tại hiện trường, nơi mà Arnold Wilson than phiền là ông phải bỏ thời gian kết nối khoảng trống văn hóa giữa những người Anh “không thể nói ra ý họ muốn và những người Ba Tư không phải lúc nào cũng muốn những thứ họ nói”, ông tuyên bố, người Anh coi hợp đồng là một thỏa thuận sẽ đứng vững trước tòa án; người Ba Tư đơn giản coi đó là một sự bày tỏ ý định của hai phía*.

Dầu sao, một đường ống nhanh chóng được xây dựng để kết nối khu vực khai thác đầu tiên với đảo Ābādān ở Shaṭṭal-Arab, nơi đã được chọn làm trung tâm lọc và xuất khẩu dầu. Nó đưa dầu của Ba Tư ra vịnh, nơi dầu sẽ được đưa lên những chiếc tàu và mang trở lại châu Âu và bán vào lúc nhu cầu năng lượng của châu lục này đang tăng mạnh. Bản thân đường ống này có ý nghĩa biểu tượng lớn, bởi nó đánh dấu gạch nối đầu tiên trong một hệ thống sẽ trở thành cả một mạng lưới những đường ống dọc ngang châu Á tạo ra hình thức và cuộc sống mới cho Những Con đường Tơ lụa cũ.

Những vấn đề đang âm ỉ. Việc phát hiện ra dầu mỏ khiến mảnh giấy mà vị Shah đã ký vào năm 1901 trở thành một trong những tài liệu quan trọng nhất của thế kỷ 20. Bởi trong khi nó thiết lập cơ sở cho sự phát triển của một ngành kinh doanh nhiều tỉ đô-la - Công ty Dầu mỏ Anh-Ba Tư dần trở thành British Petroleum* - nó cũng mở đường cho sự hỗn loạn chính trị. Việc những điều khoản trong thỏa thuận trao quyền kiểm soát những viên ngọc trên vương miện của Ba Tư vào tay các nhà đầu tư nước ngoài dẫn tới sự thù ghét sâu sắc và dai dẳng từ thế giới bên ngoài, điều tới lượt nó dẫn tới chủ nghĩa dân tộc và rốt cuộc, tới sự nghi ngờ và chối bỏ sâu sắc hơn với phương Tây, thể hiện rõ nhất qua chủ nghĩa Hồi giáo cực đoan hiện đại. Mong muốn giành quyền kiểm soát dầu sẽ là nguyên do của rất nhiều vấn đề trong tương lai.

Ở mức độ con người, quyền nhượng quyền của Knox D’Arcy là một câu chuyện đáng kinh ngạc về sự khôn khéo trong kinh doanh và chiến thắng bất chấp mọi khó khăn; nhưng tầm quan trọng trên toàn cầu của nó ngang với phát hiện của Columbus bên kia Đại Tây Dương vào năm 1492. Cả khi đó nữa, những kho tàng và của cải khổng lồ đã được những tay conquistador khai thác và đưa về lại châu Âu. Điều tương tự lại xảy ra ở đây. Một lý do cho việc đó là sự quan tâm sát sao của Đô đốc Fisher và Hải quân Hoàng gia, vốn theo dõi rất kỹ tình hình Ba Tư. Khi Công ty Anh-Ba Tư gặp phải những vấn đề về dòng tiền mặt vào năm 1912, Fisher đã nhanh chóng can thiệp, lo ngại rằng doanh nghiệp có thể bị các nhà sản xuất như Royal Dutch/Shell mua lại, công ty Hà Lan này đã xây dựng được mạng lưới sản xuất và phân phối lớn từ căn cứ ban đầu tại Đông Ấn thuộc Hà Lan. Fisher tới gặp Bộ trưởng Hải quân, một ngôi sao chính trị đang lên, để gây ấn tượng với ông này về tầm quan trọng của việc chuyển các động cơ tàu chiến từ chạy bằng than sang bằng dầu. Dầu mỏ là tương lai, ông tuyên bố; nó có thể được dự trữ với số lượng lớn và rẻ tiền. Tuy nhiên quan trọng nhất là nó cho phép tàu chạy nhanh hơn. Chiến tranh trên biển “là tư duy thẳng thớm thuần túy”, ông nói. “Điều quan trọng đầu tiên nhất là TỐC ĐỘ, để có thể chiến đấu - Khi ta thích, Ở nơi ta thích và Theo cách ta thích”. Điều đó sẽ cho phép các tàu Anh vượt qua các tàu của kẻ thù và tạo cho họ lợi thế quyết định trong chiến đấu*. Khi nghe Fisher nói, Winston Churchill hiểu chuyện này có nghĩa gì.

Chuyển sang dầu mỏ có nghĩa là sức mạnh và hiệu quả của Hải quân Hoàng gia được nâng lên “một tầm cao hơn chắc chắn; những chiếc tàu tốt hơn, thủy thủ đoàn giỏi hơn, tiết kiệm hơn, sức mạnh chiến tranh ghê gớm hơn”. Nó có nghĩa không gì khác, như Churchill ghi nhận, là làm chủ biển khơi*. Vào lúc mà áp lực đang tăng trong các vấn đế quốc tế và xung đột ngày càng nhiều khả năng xảy ra, hình thức này hay hình thức khác, ở châu Âu hay ở nơi khác, nhiều suy nghĩ giờ tập trung vào việc lợi thế này có thể được thiết lập và khai thác ra sao. Vào mùa hè năm 1913, Churchill trình nội các một báo cáo tựa đề “Nguồn cung cấp dầu cho Hải quân của Đấng Kim thượng”. Giải pháp, ông lập luận, là mua trước nguồn nhiên liệu này từ hàng loạt nhà sản xuất, và thậm chí cân nhắc “kiểm soát các lợi ích ở những nguồn cung đáng tin cậy”. Cuộc thảo luận sau đó không dẫn tới kết luận chắc chắn nào, ngoài một thỏa thuận rằng “Bộ Hải quân phải bảo đảm nguồn cung dầu mỏ… từ một khu vực rộng lớn nhất có thể và từ nhiều nguồn cung nhất có thể”*.

Không đầy một tháng sau, tình hình đã thay đổi. Thủ tướng cùng các bộ trưởng của ông nay tin vào “sự cần thiết sống còn” của dầu mỏ trong tương lai. Bởi thế ông thông báo với Vua George V trong báo cáo thường kỳ về những diễn tiến đáng chú ý rằng chính phủ sẽ nắm cổ phần kiểm soát ở Công ty Anh-Ba Tư, để đảm bảo “những nguồn cung cấp đáng tin cậy”*.

Churchill lớn tiếng ủng hộ sứ mệnh này. Đảm bảo nguồn cung dầu không chỉ là cho hải quân; đó còn là để bảo vệ tương lai của nước Anh. Mặc dù ông coi than đá là nền tảng cho thành công của đế quốc, dầu mỏ mới là điều mà thành công đó phụ thuộc vào. “Nếu chúng ta không có dầu”, ông nói trước Nghị viện vào tháng 7-1913, “chúng ta sẽ không có bắp ngô, chúng ta sẽ không có bông và chúng ta sẽ không có một nghìn lẻ một loại hàng hóa cần thiết nhằm duy trì nguồn năng lượng kinh tế cho Đại Anh”, cần xây dựng nguồn dự trữ trong trường hợp có chiến tranh; nhưng thị trường mở cũng không thể tin được - vì nó đang trở thành “một trò hề công khai” bởi những cố gắng của giới đầu cơ*.

Công ty Anh-Ba Tư vì thế có vẻ là giải pháp cho nhiều vấn đề. Những nhượng quyền của họ “chắc chắn rõ ràng” và, với đủ vốn hỗ trợ, có thể “phát triển thành quy mô khổng lồ”, theo lời Đô đốc Sir Edmond Slade, cựu giám đốc tình báo hải quân và người đứng đầu lực lượng đặc nhiệm chịu trách nhiệm thiết lập quy định cho công ty. Sự kiểm soát với công ty, với nguồn cung dầu bảo đảm kèm theo, sẽ là một món quà trời ban cho hải quân. Chìa khóa, Slade kết luận, là nắm cổ phần đa số “ở một mức giá thật hợp lý”*.

Những thương lượng với Công ty Anh-Ba Tư tiến triển đủ nhanh tới mức đến mùa hè năm 1914, chính phủ Anh đã ở trong vị thế mua lại 51% cổ phần - và cùng với đó, quyền kiểm soát việc điều hành doanh nghiệp. Tài hùng biện của Churchill ở Hạ viện đã dẫn tới một cuộc bỏ phiếu thuận đa số. Và thế là giới làm chính sách, hoạch định và quân sự ở Anh có thể hài lòng biết rằng họ được tiếp cận những nguồn dầu mỏ có thể sẽ là tối quan trọng trong bất kỳ cuộc xung đột quân sự tương lai nào. Mười một ngày sau đó, Franz Ferdinand bị bắn chết ở Sarajevo.

Trong vòng xoáy các sự kiện diễn ra trước chiến tranh, thật dễ bỏ qua tầm quan trọng của những bước đi mà Anh đã thực hiện để đảm bảo nhu cầu nhiên liệu. Điều này một phần là bởi ít người nhận ra những thỏa thuận gì đã đạt được ở hậu trường. Vì ngoài việc mua cổ phần đa số ở Công ty Anh-Ba Tư, chính quyền Anh cũng đã bí mật nhất trí các thỏa thuận cung cấp dầu 20 năm cho Bộ Hải quân. Điều này có nghĩa là các tàu chiến của Hải quân Hoàng gia ra biển vào mùa hè 1914 chắc chắn sẽ được nạp nhiên liệu nếu xung đột với Đức kéo dài. Việc chuyển sang dùng dầu giúp các tàu của Anh nhanh hơn và tốt hơn so với các đối thủ; nhưng lợi thế quan trọng nhất là nó có thể ở lại ngoài biển. Không phải vô cớ mà Lord Curzon có bài phát biểu ở London vào tháng 11-1918, không đầy hai tuần sau khi hòa ước ngừng bắn đã được nhất trí, trong đó ông nói với những người cùng ăn tối rằng “phe Đồng minh đã bay tới chiến thắng trên làn sóng dầu mỏ”. Một nghị sĩ hàng đầu người Pháp nhất trí một cách vui mừng. Đức đã chú ý quá nhiều vào sắt và than đá, ông nói, và không đủ vào dầu mỏ. Dầu mỏ là máu của Trái đất, ông nói, và nó là máu của chiến thắng*.

Có không ít sự thật trong chuyện này. Bởi trong khi sự chú ý của các sử gia quân sự tập trung vào những cánh đồng chết chóc ở Flanders, những gì đã diễn ra ở trung tâm châu Á có ý nghĩa lớn với kết quả cuộc Đại Chiến - và còn quan trọng hơn nữa trong giai đoạn tiếp theo. Khi những tiếng súng đầu tiên nổ ở Bỉ và miền Bắc Pháp, người Ottoman đang tự hỏi họ phải đóng vai trò nào trong cuộc xung đột đang leo thang ở châu Âu. Trong khi Sultan khăng khăng rằng đế quốc của ông phải tránh xa cuộc chiến, những tiếng nói lớn giọng khác lập luận rằng củng cố những mối quan hệ gần gũi truyền thống với Đức thành một liên minh là con đường tốt nhất. Khi các cường quốc lớn ở châu Âu đang bận rộn ra tối hậu thư và tuyên chiến với nhau, Enver Pasha, viên Bộ trưởng Chiến tranh lanh lợi của Ottoman, đã liên lạc với Tư lệnh Tổng hành dinh Lục quân ở Baghdad để cảnh báo ông ta về những gì ở phía trước. “Chiến tranh với Anh giờ là trong phạm vi có thể xảy ra”, ông viết. Nếu xung đột nổ ra, ông viết tiếp, những nhà lãnh đạo Ả Rập phải nổi lên ủng hộ nỗ lực quân sự của Ottoman trong một cuộc thánh chiến. Dân chúng Hồi giáo ở Ba Tư phải nổi lên làm cuộc cách mạng chống lại “sự cai trị của Nga và Anh”*.

Trong bối cảnh này, không có gì ngạc nhiên khi vài tuần sau khi cuộc chiến bắt đầu, một sư đoàn Anh được cử từ Bombay tới chiếm Ābādān, những đường ống và những mỏ dầu. Khi việc này đã xong, thị trấn nhạy cảm về chiến lược Basra bị chiếm đóng vào tháng 11-1914, trong khi các cư dân ở thị trấn này được Sir Percy Cox thông báo trong lễ thượng cờ rằng “không để lại tàn dư cai trị nào của Thổ Nhĩ Kỳ ở nơi này. Thay vào đó, lá cờ Anh đã được kéo lên, dưới lá cờ đó các bạn sẽ được hưởng tự do và công lý, cả về các vấn đề tôn giáo và thế tục của các bạn”*. Những phong tục và niềm tin của dân bản địa chẳng mấy quan trọng; điều quan trọng là bảo vệ sự tiếp cận các nguồn tài nguyên thiên nhiên trong vùng.

Ý thức rằng việc nắm giữ vùng Vịnh của họ là mong manh, Anh đã đề nghị với các nhân vật hàng đầu trong thế giới Ả Rập, bao gồm Ḥusayn, Sharīf của Mecca, người được đề nghị một thỏa thuận hấp dẫn: Nếu Ḥusayn “và người Ả Rập nói chung” cung cấp sự hỗ trợ chống lại người Thổ Nhĩ Kỳ, thì Anh “sẽ bảo đảm độc lập, các quyền và đặc quyền của thể chế Sharīf chống lại mọi thế lực hiếu chiến nước ngoài, đặc biệt là của người Ottoman”. Không chỉ có thế, vì một lý do khác, thậm chí Anh còn đề nghị một động cơ còn hấp dẫn hơn. Có lẽ đã tới lúc “một người Ả Rập chân chính nắm giữ địa vị Vua Hồi ở Mecca hay Medina”. Ḥusayn, người bảo hộ thành phố thiêng Mecca, là một thành viên của Quraysh, và hậu duệ của Hāshim, cụ cố của chính Nhà Tiên tri Muḥammad, đã được đề nghị một đế quốc để đổi lấy sự ủng hộ của ông*.

Người Anh không thật sự có ý như thế, và họ cũng không làm nổi như thế. Tuy nhiên, từ đầu năm 1915, khi mọi chuyện trở nên tồi tệ hơn, họ đã sẵn sàng bám riết lấy Ḥusayn. Việc này một phần là vì chiến thắng nhanh chóng ở châu Âu đã không thành hiện thực. Nhưng nó cũng xuất phát từ thực tế là Ottoman cuối cùng cũng đã bắt đầu phản công người Anh ở vịnh Ba Tư - và đồng thời, thật đáng lo ngại, ở cả Ai Cập nữa, đe dọa kênh đào Suez, con đường huyết mạch đã cho phép tàu thuyền từ phương Đông tới châu Âu nhanh hơn vài tuần so với nếu phải đi vòng qua châu Phi. Để phân tán những nguồn lực và sự chú ý của Ottoman, Anh quyết định đổ bộ quân xuống Đông Địa Trung Hải và mở ra một mặt trận mới. Trong hoàn cảnh đó, thương lượng được với bất kỳ ai có thể giảm bớt áp lực cho phe Đồng minh có vẻ là điều rõ ràng phải làm; và thật dễ hứa hẹn quá nhiều những phần thưởng sẽ chỉ có thể được đưa ra rất xa trong tương lai.

Những tính toán tương tự cũng diễn ra ở London về sự nổi lên của quyền lực Nga. Dù những nỗi kinh hoàng chiến tranh đã trở nên rõ ràng, vẫn có một số nhân vật nhiều ảnh hưởng ở Anh quan ngại rằng cuộc chiến sẽ kết thúc quá sớm. Cựu Thủ tướng Arthur Balfour lo rằng một thất bại chóng vánh của Đức sẽ khiến Nga còn nguy hiểm hơn nữa khi tiếp sức cho những tham vọng của họ tới mức có thể sẽ đe dọa Ấn Độ. Còn một nỗi lo nữa: Balfour cũng đã nghe những tin đồn rằng một nhóm vận động quan hệ rộng ở St Petersburg đang cố gắng dàn xếp với Đức; việc này, ông nhận định, sẽ là tai họa cho Anh không khác gì việc thua cuộc chiến*.

Những lo lắng về Nga đồng nghĩa việc bảo đảm lòng trung thành của họ trở nên cực kỳ quan trọng. Triển vọng kiểm soát Constantinople và Dardanelles là mồi nhử hoàn hảo để duy trì những mối quan hệ đã thống nhất phe Đồng minh và để lôi kéo sự chú ý của chính quyền Sa hoàng tới một đề tài hết sức nhạy cảm. Dù nước Nga hùng mạnh, gót chân Achilles của nó là việc thiếu các cảng nước ấm khác ngoài các cảng ở Hắc Hải, vốn kết nối với Địa Trung Hải trước hết qua eo biển Bosporus và sau đó qua Dardanelles, những dải nước hẹp chia cắt châu Âu với châu Á ở hai đầu biển Marmara. Những eo biển này đóng vai trò đường sinh mệnh, kết nối những cánh đồng lúa mì ở miền Nam Nga với các thị trường xuất khẩu ở nước ngoài. Việc đóng eo biển Dardanelles, khiến lúa mì mục rữa trong kho, đã gây ra thiệt hại kinh khủng lên nền kinh tế Nga trong Chiến tranh Balkan 1912-1913 và đã dẫn tới những cuộc thảo luận về việc tuyên chiến với Ottoman để kiểm soát các eo biển*.

Bởi thế, người Nga rất vui mừng khi Anh nêu ra câu hỏi về tương lai của Constantinople và Dardanelles vào cuối năm 1914. Đó là “phần thưởng béo bở nhất của cả cuộc chiến”, Đại sứ Anh tuyên bố với các quan chức của Sa hoàng. Quyền kiểm soát sẽ được trao cho Nga sau khi cuộc chiến kết thúc, mặc dù Constantinople phải là một cảng tự do “cho hàng hóa lưu thông tới và từ các vùng lãnh thổ không thuộc Nga”, cùng với sự nhượng bộ “quyền tự do thương mại cho tàu buôn đi qua các eo biển”*.

Mặc dù không có nhiều dấu hiệu về một đột phá ở mặt trận phía tây, khi cả hai phía hứng chịu những tổn thất kinh khủng và vẫn còn nhiều năm đẫm máu nữa phía trước, nhưng phe Đồng minh đã ngồi xuống để chia chác đất đai và lợi ích của các đối thủ. Chuyện này là hết sức mỉa mai nếu tính đến các cáo buộc nước Đức và đồng minh của họ có tham vọng đế quốc sau hòa ước. Chỉ vài tháng sau khi cuộc chiến bắt đầu, phe Đồng minh đã nghĩ tới việc tiệc tùng trên những xác chết kẻ thù bị đánh bại của họ.

Nhìn nhận ở góc này, việc đung đưa những củ cà-rốt Constantinople và Dardanelles trước mặt người Nga có ý nghĩa được thua lớn hơn thế, bởi vào đầu năm 1915, một ủy ban do Sir Maurice de Bunsen làm chủ tịch được thành lập để báo cáo về những đề xuất cho tương lai của Đế quốc Ottoman sau khi chiến thắng đã được bảo đảm. Một phần của các mẹo mực là chia mọi thứ ra theo cách phù hợp với các đồng minh hiện hữu nhưng là kình địch trong quá khứ, và có thể trong cả tương lai nữa. Sir Edward Grey viết rằng không được làm gì để gây ra nghi ngờ rằng Anh có ý đồ ở Syria. “Có nghĩa là gây chuyện với Pháp”, ông viết, “nếu chúng ta đưa ra bất kỳ tuyên bố chủ quyền nào ở Syria và Lebanon” -một vùng đã nhận đầu tư lớn từ các doanh nghiệp Pháp vào các thế kỷ 18 và 19*.

Vì thế, để cho thấy sự đoàn kết với Nga và để tránh xung đột với Pháp về vùng ảnh hưởng của họ ở Syria, Anh quyết định đổ bộ một lượng quân lớn kết hợp từ Anh, Úc và New Zealand không phải ở điểm dự định ban đầu là Alexandretta (nay ở Đông Nam Thổ Nhĩ Kỳ), mà ở bán đảo Gallipoli thuộc cửa eo biển Dardanelles canh giữ lối vào Constantinople*. Đó là một điểm đổ bộ tỏ ra đặc biệt không phù hợp để mở một cuộc tấn công lớn, và là một cái bẫy chết người cho nhiều binh lính cố gắng chiến đấu để tìm đường đổ bộ, hướng lên các ngọn đồi chống lại những cứ điểm được phòng ngự vững chắc của Thổ Nhĩ Kỳ. Chiến dịch tai họa sau đó có nguồn gốc từ cuộc tranh đấu để thiết lập sự kiểm soát với các mạng lưới liên lạc và thương mại kết nối châu Âu với vùng Cận Đông và châu Á*.

Tương lai của Constantinople và Dardanelles đã được xác định; giờ tới lượt tương lai của Trung Đông cần giải quyết. Trong hàng loạt các cuộc gặp vào nửa sau năm 1915 và đầu năm 1916, Sir Mark Sykes, một nghị sĩ tự tin thái quá rất được Bộ trưởng Chiến tranh Lord Kitchener nghe lời, và Francois Georges-Picot, một nhà ngoại giao kiêu căng người Pháp, đã chia nhau vùng này. Một đường biên giới được hai người nhất trí, kéo dài từ Acre (ở vùng xa phía bắc Israel ngày nay) phía đông bắc tới tận biên giới với Ba Tư. Pháp sẽ được mặc tình với Syria và Lebanon, còn Anh với những lãnh thổ của họ - ở Lưỡng Hà, Palestine và Suez.

Chia chiến lợi phẩm theo cách này thật nguy hiểm, không chỉ vì những thông điệp xung đột nhau về tương lai của vùng này được truyền đi nơi khác. Còn có Ḥusayn, người vẫn đang được đề nghị một nền độc lập cho những người Ả Rập và sự tái lập thiết chế Vua Hồi giáo, với ông là người đứng đầu; có những dân tộc “Ả Rập, Armenia, Lưỡng Hà, Syria và Palestine”, mà Thủ tướng Anh đang bận rộn tuyên bố ở chốn công khai là “có quyền được công nhận điều kiện dân tộc-quốc gia riêng rẽ cho họ”, nghe có vẻ là một lời hứa về chủ quyền và độc lập*. Rồi còn có Mỹ, vốn đã nhận được bảo đảm nhiều lần từ Anh và Pháp rằng họ chiến đấu “không phải vì những lợi ích ích kỷ mà trên hết, là để bảo đảm độc lập dân tộc, quyền con người và nhân tính”. Cả Anh và Pháp đều nhiệt tình tuyên bố những mục đích cao thượng từ trái tim và quyết tâm giải phóng “những dân tộc phụ thuộc vào nền cai trị bạo chúa đẫm máu của những người Turk”, theo tờ The Times of London*. “Thật tồi tệ”, Edward House, cố vấn chính sách đối ngoại của Tổng thống Wilson, viết khi ông phát hiện ra thỏa thuận bí mật từ Bộ trưởng Ngoại giao Anh. Người Pháp và người Anh “đang biến [Trung Đông] thành nơi nuôi dưỡng chiến tranh trong tương lai”*. Ông không hề sai về điều đó.

Ở gốc rễ của vấn đề, nước Anh biết chuyện được mất là gì nhờ vào những tài nguyên thiên nhiên đã tìm thấy ở Ba Tư, những tài nguyên mà vùng Lưỡng Hà nhiều khi cũng có. Thật vậy, nhượng quyền dầu mỏ ở Lưỡng Hà đã được nhất trí (dù chưa được phê chuẩn chính thức) vào ngày xảy ra vụ ám sát Franz Ferdinand hồi năm 1914. Nó được trao cho một tổ hợp do Công ty Dầu khí Thổ Nhĩ Kỳ đứng đầu, trong đó Công ty Anh-Ba Tư là cổ đông đa số, với cổ phần thiểu số được trao cho Royal Dutch/Shell và Deutsche Bank và một ít cho Calouste Gulbenkian, một tay cò xuất chúng đã giúp thỏa thuận đạt được*. Dù cho điều gì đã được hứa hẹn hay cam kết với những dân tộc và quốc gia ở vùng Trung Đông, sự thật là ở hậu trường, hình dạng cũng như tương lai của vùng này đều do các quan chức, chính trị gia và doanh nhân tự mơ tưởng ra, họ đều chỉ có một thứ trong đầu: Đảm bảo sự kiểm soát nguồn dầu mỏ và những đường ống sẽ bơm dầu ra các cảng rồi chất lên những tàu chở dầu.

Cuộc chơi Lớn ở Trung Đông

Người Đức đã nhận ra những diễn tiến đó. Trong một tài liệu tóm tắt rơi vào tay người Anh, người Đức nhất trí rằng Anh có hai mục tiêu chiến lược chính. Thứ nhất là duy trì sự kiểm soát với kênh Suez, vì giá trị chiến lược và thương mại độc nhất vô nhị của nó; hai là giữ lấy những mỏ dầu ở Ba Tư và Trung Đông*. Đây là một đánh giá khôn ngoan. Đế quốc liên lục địa trải rộng của Anh chiếm gần một phần tư địa cầu. Bất chấp những điều kiện khí hậu, hệ sinh thái và nguồn lực khác nhau bao gồm trong đó, rõ ràng vẫn thiếu một thứ: dầu mỏ.

Không có trữ lượng dầu có ý nghĩa ở bất kỳ đâu thuộc lãnh thổ của họ, cuộc chiến mang tới cơ hội cho Anh sửa chữa điều đó. “Nguồn cung lớn triển vọng duy nhất”, Sir Maurice Hankey, viên Chánh văn phòng ham thích sách vở của Nội các Chiến tranh, viết, “là nguồn cung ở Ba Tư và Lưỡng Hà”. Kết quả là việc thiết lập “sự kiểm soát những nguồn cung dầu này trở thành mục tiêu hạng nhất của cuộc chiến”*. Hankey nhấn mạnh khi ông viết cho Thủ tướng David Lloyd George cùng ngày hôm đó: Trên quan điểm quân sự, không có gì để giành giật ở vùng này; nhưng Anh phải hành động cương quyết nếu họ muốn “đảm bảo các giếng dầu giá trị” ở Lưỡng Hà*.

Hầu hết mọi người tin như thế. Trước khi cuộc chiến kết thúc, Bộ trưởng Ngoại giao Anh đã nói với giọng điệu không nhân nhượng về tương lai theo ý ông. Chắc chắn có những câu hỏi cần nêu ra liên quan tới việc chia chác với những đế quốc địch thủ. “Tôi không quan tâm”, ông nói với các nhân vật cấp cao, “chúng ta giữ dầu bằng hệ thống nào, dù là thuê vĩnh viễn hay là sao đi nữa, nhưng tôi thấy rất rõ rằng điều quan trọng nhất với chúng ta là phải sẵn có dầu”*.

Có những lý do tốt cho sự quyết tâm như thế - và cho những nỗi lo lắng đằng sau nó. Vào đầu năm 1915, Bộ Hải quân đã tiêu thụ 80.000 tấn dầu mỗi tháng. Hai năm sau đó, do số tàu đưa vào phục vụ tăng lên và do sự phổ biến của động cơ chạy dầu, lượng dầu đã tăng hơn gấp đôi lên 190.000 tấn. Nhu cầu của quân đội còn tăng mạnh hơn, khi đội xe 100 chiếc sử dụng vào năm 1914 tăng lên thành hàng chục nghìn chiếc. Tới năm 1916, sự căng thẳng đã làm kiệt quệ dự trữ dầu của Anh: Dự trữ xăng từ 36 triệu gallon vào ngày 1 tháng Giêng giảm xuống còn 19 triệu gallon sáu tháng sau đó, giảm tiếp còn 12,5 triệu* chỉ bốn tuần sau nữa*. Khi một ủy ban của chính phủ đánh giá những yêu cầu xăng dầu trong mười hai tháng sắp tới, họ thấy rằng những ước tính cho thấy chỉ có thể đáp ứng không tới một nửa nhu cầu khả dĩ*.

Mặc dù việc áp dụng chế độ hạn định xăng có hiệu lực ngay lập tức đã ít nhiều giúp ổn định lượng dự trữ, nhưng những mối lo lắng tiếp diễn về vấn đề cung cấp dầu đã dẫn tới việc Tham mưu trưởng Hải quân ra lệnh cho các tàu của Hải quân Hoàng gia phải neo cảng với thời gian tối đa có thể vào mùa xuân năm 1917, trong khi tốc độ hành trình bị giới hạn ở mức 20 knot* khi ở ngoài biển. Sự hung hiểm của tình hình được nhấn mạnh qua những dự kiến chuẩn bị vào tháng 6-1917 rằng tới cuối năm, dự trữ xăng dầu của Bộ Hải quân sẽ chỉ cung ứng được chưa tới sáu tuần lễ*.

Tất cả những điều này càng tồi tệ hơn bởi người Đức đã phát triển được chiến lược chiến tranh tàu ngầm hiệu quả. Anh đã nhập khẩu dầu với số lượng lớn từ Mỹ (và với giá ngày càng tăng), nhưng nhiều tàu dầu không tới được nơi. Người Đức đã đánh đắm được “nhiều tàu chở dầu tới mức”, Walter Page, Đại sứ Mỹ tại London viết vào năm 1917, “đất nước này có thể sớm rơi vào một tình thế nguy hiểm”*. Một cuộc cách mạng về công nghệ cho phép các động cơ chạy nhanh hơn và hiệu quả hơn đi kèm với sự cơ giới hóa chiến tranh nhanh chóng sau năm 1914. Chiến cuộc dữ dội trên bộ tại châu Âu đã thúc đẩy cả hai điều đó. Nhưng tới lượt nó, sự gia tăng mức tiêu thụ đồng nghĩa câu hỏi về việc tiếp cận dầu, vốn đã là một mối lo nghiêm trọng từ trước khi chiến sự bùng nổ, trở thành một yếu tố lớn - nếu không muốn nói là quyết định - trong chính sách quốc tế của Anh.

Chân dung Knox D'Arcy

Một số người làm chính sách của Anh đặt nhiều hy vọng ở những gì sắp diễn ra. Một quan chức hành chính giàu kinh nghiệm, Percy Cox, người đã làm việc ở Đông Ba Tư và biết rõ đất nước này, đề xuất vào năm 1917 rằng Anh có cơ hội giành quyền kiểm soát chặt vịnh Ba Tư tới mức mà người Nga, Pháp, Nhật Bản, Đức và Thổ Nhĩ Kỳ có thể bị loại trừ khỏi đó vĩnh viễn*. Kết quả là dù sự sụp đổ của Nga trong cuộc cách mạng năm 1917 và thỏa thuận hòa bình với Đức không lâu sau khi những người Bolshevik nắm quyền là đáng lo ngại cho cuộc chiến ở châu Âu, nó mang lại lợi ích theo cách khác. Lord Balfour nói với Thủ tướng vào mùa hè năm 1918: Dưới sự cai trị chuyên chế, nước Nga đã là “một mối đe dọa với những láng giềng của họ; và mối đe dọa đó lớn nhất là với chúng ta”*. Sự sụp đổ của nó là tin tốt cho vị thế của Anh ở phương Đông. Từ đó nổi lên cơ hội thực sự để củng cố sự kiểm soát với cả vùng trải dài từ Suez tới Ấn Độ, qua đó đảm bảo giữ được cả hai.

18 Con đường
tới nhân nhượng

Ở Ba Tư, Anh có ý định đưa lên một người mạnh mẽ đáng tin cậy phục vụ tốt cho những lợi ích của họ. Một nhân vật cấp cao ở triều đình nhanh chóng thu hút sự chú ý của họ: Hoàng tử Farman-Farma được biết đang nắm giữ những khoản đầu tư lớn trên thị trường chứng khoán London và qua đó tài sản đáng kể của ông có kết nối chặt chẽ với thành công tiếp nối của Đế quốc Anh. Họ tiến hành vận động hành lang quyết liệt để đưa ông lên làm Thủ tướng, với việc đại diện Anh ở Teheran diện kiến vị Shah vào tối Giáng sinh năm 1915 để làm rõ việc bổ nhiệm Farman-Farma sẽ được nhìn nhận tích cực ra sao ở London. “Sự thay đổi Thủ tướng là không thể tránh khỏi trong tương lai gần”, vị Shah được thông báo, nhất là bởi “những yếu tố thù địch” trong chính quyền ở Teheran. Vị Shah bị thuyết phục dễ dàng: “ông ấy hoàn toàn nhất trí và hối thúc làm việc đó ngay lập tức. Ông hứa hối thúc FF nhậm chức ngay lập tức”*. Farman-Farma được bổ nhiệm đúng như thế vài ngày sau đó.

Ở Lưỡng Hà, việc thiếu một nhân vật địa phương đứng đầu để cộng tác khiến mọi chuyện khó khăn hơn. Anh đã tự xử lý vấn đề khi đưa quân từ Basra tới chiếm đóng Baghdad vào mùa xuân năm 1917. Không ai nghĩ nhiều tới việc chuyện gì sẽ xảy đến tiếp theo, khi Lord (trước đó là Sir Charles) Hardinge viết từ London cho Gertrude Bell, học giả và nhà du hành xuất sắc, khôn khéo, người biết vùng này rõ không thua ai. “Thực sự là không quan trọng”, ông nói, “nếu chúng ta cứ chọn bừa ba người béo nhất Baghdad hay ba người có bộ râu dài nhất để đưa lên làm biểu tượng cho việc cai trị Ả Rập”. Anh đơn giản cần bất kỳ nhà lãnh đạo nào mà họ có thể gây ấn tượng hiệu quả về những lợi ích của việc hợp tác với lực lượng chiếm đóng; một cách tự nhiên, điều này bao gồm hối lộ hậu hĩnh cho họ*.

Tuy nhiên, có những vấn đề nghiêm trọng phải đối mặt - nghiêm trọng hơn là việc xoay xở với những sắp xếp chính trị tương lai của vùng này. Những tiếng nói hàng đầu ở Anh đã ủng hộ việc xét lại thỏa thuận Sykes-Picot ngay khi còn chưa ráo mực. Điều này không phải do những băn khoăn về chủ nghĩa đế quốc công khai của thỏa thuận bí mật, mà do một báo cáo mà Đô đốc Slade đã chuẩn bị. Ông này trước đó là giám đốc bộ phận tình báo của Bộ Hải quân, người đã chịu trách nhiệm đánh giá các mỏ dầu ở Ba Tư vào năm 1913 và không lâu sau đó đã được bổ nhiệm làm một giám đốc ở Công ty Dầu mỏ Anh-Ba Tư. Slade nhấn mạnh rằng “trong mọi hoàn cảnh có thể, chúng ta không được phép để bị cản trở” sự tận hưởng những mỏ dầu của Ba Tư, và điều đó cũng đúng với những vùng khác trong khu vực. Ông nói thêm là có những dấu hiệu cho thấy sự hiện diện của khối lượng dầu đáng kể ở “Lưỡng Hà, Koweit, Bahrein và ở Ả Rập”. Ông khuyến nghị mạnh mẽ rằng cần vẽ lại những đường biên giới để đảm bảo các lãnh thổ đó rơi vào khu vực Anh kiểm soát ở mức nhiều nhất có thể. “Điều quan trọng là bảo đảm sự kiểm soát tất cả các quyền với dầu mỏ những vùng này sao cho không cường quốc nào khác có thể khai thác những vùng này cho lợi ích [của họ]”*. Văn phòng Ngoại vụ chứng kiến đầy lo lắng, thu thập các bài báo trên những tờ báo của châu Âu cho rằng “yêu cầu thiết yếu của Đức về tự do trên biển tại vịnh Ba Tư” là chỉ dấu rằng Anh cần đảm bảo vị thế của họ càng sớm càng tốt*.

Tới cuối năm 1918, chỉ vài tuần sau khi chiến tranh kết thúc, Anh xoay xở có được điều họ muốn: Thủ tướng David Lloyd George đã thuyết phục Thủ tướng Clemenceau của Pháp sửa lại thỏa thuận và nhượng lại quyền kiểm soát Mosul và khu vực xung quanh. Điều này có được một phần nhờ lợi dụng nỗi sợ rằng Anh có thể cản đường Pháp thiết lập một xứ bảo hộ ở Syria, nhưng cũng bởi ngụ ý rằng sự ủng hộ của Anh với vấn đề Alsace-Lorraine trong những cuộc thương lượng hòa bình sắp sửa bắt đầu là không hề chắc chắn. “Ông muốn gì?”, Clemenceau hỏi Lloyd George thẳng thừng ở London. “Tôi muốn Mosul”, Thủ tướng Anh đáp. “Ông sẽ có nó. Còn gì không?”. Câu trả lời là “Có. Tôi muốn cả Jerusalem nữa”. Câu trả lời vẫn thế: “Ông sẽ có nó”. Clemenceau là người “thẳng như ruột ngựa và không bao giờ thất hứa”, một công chức cấp cao từng rất được Lloyd George tin tưởng, nhớ lại*.

Anh cũng đã xác định Palestine là một mục tiêu do vị trí của nó như là vùng đệm chống lại mọi mối đe dọa đối với kênh Suez, vốn là một trong những tuyến đường huyết mạch quan trọng nhất của đế quốc, nơi mà Anh đã thiết lập được quyền kiểm soát vào năm 1888. Bởi thế, đúng lúc quân Anh di chuyển vào Baghdad, họ cũng tiến vào Palestine từ hướng nam, và có lẽ cả từ hướng đông với T. E. Lawrence xuất hiện từ sa mạc để chiếm Aqaba vào mùa hè năm 1917. Vài tháng sau, Jerusalem cũng thất thủ, bất chấp những đợt phản công dữ dội từ các Quân đoàn Bảy và Tám của Ottoman, do tướng Erich von Falkenhayn chỉ huy, người từng làm Tham mưu trưởng quân đội Đức trong những ngày đầu cuộc chiến. Tướng Anh Edmund Allenby đi bộ vào thành phố như một dấu hiệu thể hiện sự tôn trọng, chiếm được thành phố mà Thủ tướng Anh gọi là “một món quà Giáng sinh cho người dân Anh”*.

Palestine quan trọng vì một lý do nữa. Những nỗi lo lắng đã bắt đầu tăng lên về mức độ di cư ngày càng nhiều người Do Thái sang Anh, từ năm 1880 tới 1920 chỉ riêng số người đến từ Nga đã tăng năm lần. Vào giai đoạn chuyển giao thế kỷ 20, đã có những cuộc thảo luận về việc mở các vùng đất ở Đông Phi để khuyến khích những người di cư Do Thái đến định cư ở đó, nhưng vào thời chiến tranh, sự chú ý đã chuyển sang Palestine. Vào năm 1917, một lá thư từ Bộ trưởng Ngoại giao, Arthur Balfour, gửi Lord Rothschild bị tiết lộ trên tờ The Times nói về “chính quyền của Đấng Kim thượng [mong muốn] thành lập ở Palestine một quốc gia cho người Do Thái”*. Thường gọi là Tuyên bố Balfour, ý tưởng phân bổ các lãnh thổ để người Do Thái định cư là điều sau này Balfour mô tả với Thượng viện là “giải pháp một phần cho vấn đề Do Thái to lớn và vĩnh cửu”*.

Mặc dù việc hỗ trợ một quê hương cho người Do Thái ở châu Âu dễ hiểu là thu hút sự chú ý, Anh cũng để mắt tới Palestine vì vị thế của nơi này liên quan tới những mỏ dầu và như một trạm cuối của một đường ống tới Địa Trung Hải. Những người hoạch định sau này lưu ý: Điều này sẽ giúp rút hành trình ngắn bớt một nghìn dặm, và sẽ cho Anh “sự kiểm soát thực tế đối với sản lượng của một nơi rất có thể là một trong những mỏ dầu dồi dào nhất thế giới”*. Bởi thế, điều rất quan trọng là Anh có sự hiện diện mạnh mẽ ở Palestine, rằng họ kiểm soát được Haifa, nơi có cảng nước sâu rất tốt, nơi lý tưởng để đưa dầu lên các tàu chở dầu của Anh, và rằng đường ống chạy tới cảng này - thay vì sang hướng bắc và sang Syria do Pháp kiểm soát.

Theo tư duy chiến lược của Anh lúc bấy giờ, Haifa sẽ là một trạm lý tưởng để đưa dầu theo đường ống về từ Lưỡng Hà. Điều đó đã được chứng minh. Tới năm 1940, hơn 4 triệu tấn dầu chảy qua đường ống được xây dựng sau chiến tranh, đủ để cung cấp cho toàn bộ hải đội Địa Trung Hải. Tạp chí Time gọi đó là “động mạch cảnh của Đế quốc Anh”*. Đế quốc lớn nhất thế giới đang nhận nguồn máu đen cực lớn, được bơm trực tiếp từ trái tim của thế giới.

Khi đó, vào đầu năm 1918, những suy nghĩ từ lâu đã chuyển sang hình dạng của thế giới hậu chiến và cách chia chác chiến lợi phẩm, vấn đề là có một sự khác biệt giữa những thỏa thuận của các chính trị gia lắm quan hệ, những nhà ngoại giao và nhà hoạch định xấu tính được trang bị bản đồ và bút chì ở các thành phố thủ đô của châu Âu, và thực tế ở hiện trường. Mọi chuyện được lên kế hoạch rất kỹ để cắt xẻ các vùng lãnh thổ mà lợi ích của Anh và Pháp sẽ được mở rộng và bảo vệ, nhưng mọi chuyện trở nên phức tạp hơn khi thực tế bắt đầu hiện ra.

Lấy ví dụ, vào mùa hè năm 1918, tướng Anh Lionel Dunsterville được lệnh tiến từ Tây Bắc Ba Tư tới vùng Caspi, trong khi các sĩ quan cấp cao khác được cử tới theo dõi vùng Caucasus, với mục tiêu đảm bảo rằng người Turk sẽ không chiếm mất quyền kiểm soát những mỏ dầu ở Azerbaijan, chiếm lấy vùng miền Nam Caspi và giành lấy sự kiểm soát tuyến đường sắt xuyên Caspi tới biên giới Afghanistan. Đó là sự dàn trải quá mức kinh điển, và chẳng là gì khác ngoài một nhiệm vụ bất khả thi - và một nhiệm vụ chắc chắn sẽ kết thúc trong tai họa. Các lực lượng Thổ Nhĩ Kỳ tiến vào vùng đó đã bao vây Baku, vây hãm Dunsterville bên trong thành phố sáu tuần trước khi cho phép ông rút lui. Những cảnh tượng đổ máu kinh hoàng tiếp nối khi dân địa phương báo thù sau khi thành phố đầu hàng*.

Sự hoảng loạn bao phủ các quan chức ở Văn phòng Ấn Độ tại London, những người đang hốt hoảng xin quyền cử điệp viên tới Trung Á để theo dõi những gì đang xảy ra ở đó sau cuộc trỗi dậy của người Thổ Nhĩ Kỳ và hỗn loạn ở Nga, nơi bạo động và biểu tình tại tỉnh Samarkand, thung lũng Fergana và Tashkent có vai trò trong cuộc cách mạng nổ ra trên khắp đế chế*. “Mọi sự kiểm soát trên thực tế với dân bản xứ Turkestan không còn nữa”. Bộ trưởng Ngoại giao viết cho Phó vương Ấn Độ, Lord Chelmsford, vào đầu năm 1918, “bởi sự sụp đổ của chính quyền trung ương ở Nga và sự đổ vỡ hoàn toàn về kỷ luật trong quân đội Nga”*.

Đáp lại những lời cảnh báo mà tinh thần chống Anh trong dân chúng Hồi giáo ở khu vực đang lên cao, các phái bộ được cử đi theo dõi tình hình và giám sát sự lan tỏa của tuyên truyền chống Anh. Các sĩ quan được cử tới Kashgar và Meshed để đánh giá tâm trạng ở đó, trong khi có những cuộc thảo luận đau đớn về việc liệu có gửi các lực lượng vũ trang tới Afghanistan và Tashkent không, hay có chấp thuận những kế hoạch vĩ cuồng như khuyến khích vị Emir của Afghanistan mở rộng về phía tây và chiếm giữ thung lũng Murghab tới tận Merv hay không*. Những ý tưởng mới, những bản sắc mới và những nguồn cảm hứng mới bật lên khắp Ukraine, Caucasus và Trung Á sau cuộc Cách mạng Nga, khi những đòi hỏi được tự biểu đạt, nếu không phải là tự quyết, ngày càng lớn hơn.

Những sự phức tạp xuất hiện khi những người đã giành được quyền lực tại Nga bỗng thấy giấc mơ cuộc cách mạng quốc tế của họ bị chặn đứng ở châu Âu và bởi thế hướng sự chú ý của họ sang châu Á. Trotsky, đầy nhiệt huyết như thường lệ, tiếp tục hứng thú với chương trình nuôi dưỡng dự án cách mạng ở phương Đông. “Con đường tới Ấn Độ có thể dễ dàng hơn nhiều trong những hoàn cảnh hiện tại và hơn thế nữa, nhanh hơn so với việc đưa chính quyền Xô Viết tới Hungary”, ông viết trong một bản ghi nhớ được chuyền tay cho những người đồng cấp vào năm 1919. “Con đường tới Paris và London là qua những thành phố của Afghanistan, Punjab và Bengal”*.

Các phái đoàn từ “những đám đông quần chúng nô lệ ở Ba Tư, Armenia và Thổ Nhĩ Kỳ”, cũng như từ Lưỡng Hà, Syria, Ả Rập và xa hơn nữa, được triệu tập tới một hội nghị tại Baku vào năm 1920, nơi một trong những tay dân vận cộm cán của phe Bolshevik không giấu giếm gì cả. “Chúng ta đang đối mặt với nhiệm vụ giống như một cuộc thánh chiến thật sự” chống lại phương Tây, ông nói với khán giả. Đã tới lúc, ông nói, “giáo dục quần chúng phương Đông căm hận và chiến đấu chống lại những kẻ giàu”. Điều đó nghĩa là chiến đấu chống lại những người giàu là “người Nga, người Do Thái, người Đức, người Pháp… và tổ chức một cuộc thánh chiến thật sự của nhân dân, trước hết là chống lại chủ nghĩa đế quốc Anh”*. Thời khắc đã tới cho một cuộc đụng đầu giữa Đông và Tây.

Thông điệp đã lan đi nhanh chóng. Ngoài những đại biểu chỉ vỗ tay, có những người thực sự hành động - các trí thức, như Muḥammad Barakatullāh, người đã viết bản tóm lược “Chủ nghĩa Bolshevik và các quốc gia Hồi giáo”, hối thúc việc xây dựng chủ nghĩa xã hội khắp châu Á Hồi giáo. Báo chí, các trường đại học và các trường quân sự được lập lên khắp Trung Á để chăm lo và cực đoan hóa hơn nữa dân chúng bản xứ*.

Biểu lộ một sự linh hoạt đáng kinh ngạc, những người Liên Xô sẵn sàng thỏa hiệp với bất kỳ ai hỗ trợ sứ mệnh của họ. Lấy ví dụ, giới lãnh đạo Bolshevik không nghi ngại gì về việc đưa ra đề nghị với người cai trị Afghanistan, Vua Amanullah, sau khi ông tìm cách tách ra khỏi ảnh hưởng của Anh và mở một cuộc tấn công vào người Anh ở Ấn Độ phía tây Khyber. Dù cuộc xung đột quân sự là một thất bại hoàn toàn, chế độ Bolshevik vui mừng tìm được một đồng minh ở phương Đông và đã gửi tới đề nghị hỗ trợ, cùng những sự đảm bảo rằng việc giải phóng phương Đông khỏi chủ nghĩa đế quốc là một phần cơ bản của chương trình cách mạng - những sự đảm bảo nhiều khả năng không hoàn toàn dễ chịu gì với vương triều cai trị.

Sự táo bạo và chủ nghĩa cơ hội của người Nga đã kích hoạt những lời báo động đinh tai nhức óc tại Anh, khi tờ The Times cho biết về “mối đe dọa Bolshevik với Ấn Độ: bàn đạp Afghanistan”. Quân đội Anh di chuyển về phía bắc vào Afghanistan, trong đó có một hạ sĩ trẻ tuổi tên là Charles Kavanagh; cuốn nhật ký của anh mới phát hiện gần đây đã vẽ ra bức tranh sinh động những gì anh đã thấy - và tìm thấy nhiều sự tương đồng với những trải nghiệm gần đây hơn của các binh sĩ phương Tây cũng ở vùng này. Những vụ phục kích và tấn công của quân nổi dậy là một rủi ro hằng ngày, anh viết. Đàn ông Afghanistan không ngần ngại ăn mặc như phụ nữ trong bộ áo chùng giấu kín mặt mũi cũng như khẩu súng trường của họ. Đừng bắt tay một người bản xứ mà bạn không biết, anh viết: “Họ sẽ chụp lấy tay bạn bằng tay trái, và đâm bạn bằng tay phải”*.

Những tầm nhìn về tương lai khác nhau được đưa ra sau cuộc Đại Chiến. Một mặt, có sự thôi thúc tiến tới sự tự quyết được những người Bolshevik ủng hộ, ít ra là lúc đầu. “Hãy tổ chức cuộc sống của ta như ta muốn, và không có trở ngại nào hết”, Lenin tuyên bố. “Các bạn có quyền làm thế. Hãy biết các quyền của mình, như tất cả những người dân Nga, những người được bảo vệ bằng quyền lực trọn vẹn của cuộc cách mạng và các cơ quan cách mạng”*. Điều này mở rộng sang các quan điểm cấp tiến về bình đẳng giới: Phụ nữ được trao quyền bỏ phiếu ở các nước cộng hòa Xô Viết Kyrgyzstan, cộng hòa của người Turk, Ukraine và Azerbaijan - trước khi họ được bỏ phiếu ở Liên hiệp Anh. Những tấm áp-phích ở Tashkent vào năm 1920, viết bằng tiếng Uzbek, cho thấy một người đứng trước bốn người che mạng mỏng hối thúc giải phóng phụ nữ Hồi giáo: “Hỡi chị em phụ nữ! Hãy tham gia vào những cuộc bầu cử ra các Xô Viết!”*.

Chủ nghĩa cấp tiến hậu cách mạng thời kỳ đầu này đối lập sâu sắc với thái độ của chủ nghĩa đế quốc ở những cường quốc phương Tây và quyết tâm của họ hòng kiểm soát các tài sản và nguồn lực được cho là có vai trò tối quan trọng với lợi ích quốc gia. Không ai tích cực hay hung hăng như người Anh, vốn quyết tâm trước hết là phải giữ được quyền kiểm soát các nguồn cung dầu. Nhờ có quân đội ở hiện trường, Anh đã có một khởi đầu lợi thế, khiến bối cảnh được định hình theo cách phù hợp với những nhu cầu của họ. Trong trường hợp Lưỡng Hà, điều này được thực hiện qua việc nhào nặn ra một quốc gia mới, đặt tên là Iraq. Đó là một mớ hỗn tạp tạo thành từ ba tỉnh cũ của Ottoman khác biệt sâu sắc về lịch sử, tôn giáo và địa lý: Basra nhìn về phía nam qua Ấn Độ và vùng Vịnh; Baghdad kết nối chặt chẽ với Ba Tư; Mosul kết nối một cách tự nhiên với Thổ Nhĩ Kỳ và Syria*. Khối hỗn hợp này chẳng làm ai hài lòng, ngoại trừ London.

Ở mức tốt nhất thì quốc gia đó chỉ là một công trình ọp ẹp. Anh đã giúp đưa lên một người đồng minh cũ của họ là Faisal - người thừa kế của Sharīf Mecca - làm nguyên thủ, một phần để tưởng thưởng cho sự cộng tác của ông ta trong chiến tranh, một phần vì sự cảm thông cho việc ông bị tống cổ khỏi Syria, nơi lúc đầu ông được hứa hẹn ngai vàng, và một phần vì thiếu bất kỳ ứng viên rõ ràng nào khác. Việc ông là người Hồi giáo Sunnī trong khi dân bản xứ chủ yếu là Hồi giáo Shīa được cho là điều có thể xử lý gọn nhờ giới thiệu những nghi thức mới cho quốc gia, chẳng hạn như các nghi lễ đổi gác, một lá cờ mới (do Gertrude Bell thiết kế) và một hiệp ước công nhận “chủ quyền quốc gia” của Iraq, nhưng buộc vị vua và chính quyền của ông ta phải được Anh hướng dẫn “về những vấn đề quan trọng”, bao gồm quan hệ quốc tế và quốc phòng. Những vụ sáp nhập tiếp theo đó cho Anh quyền bổ nhiệm các viên chức ngành tư pháp và ấn định các cố vấn tài chính để điều hành nền kinh tế đất nước*. Cai trị kiểu đế quốc biến tướng này rẻ hơn về mặt tài chính so với chiếm đóng thuộc địa toàn bộ ở thời điểm mà bản thân nước Anh đang đối mặt những khoản nợ quốc gia lớn đã tăng lên vì cuộc chiến - nhưng cũng rẻ hơn về mặt chính trị nữa. Hơn 2.000 binh sĩ Anh đã thiệt mạng trong các vụ bạo loạn và bất ổn dân sự ở Lưỡng Hà vào năm 1920*.

Những nỗ lực có tính toán được thực hiện để áp đặt sự kiểm soát tương tự lên Ba Tư. Vào năm 1919, một thỏa thuận được ký sẽ đưa các cố vấn Anh vào điều hành cả ngân khố và lực lượng vũ trang, cũng như giám sát các dự án cơ sở hạ tầng. Chuyện này trở nên tồi tệ ở Ba Tư và những nơi khác. Với việc nước Anh nắm giữ và kiểm soát các lợi ích trong Công ty Dầu mỏ Anh-Ba Tư, người Nga và người Pháp lo ngại rằng sự kiểm soát của Anh với Ba Tư là quá mạnh. Trong khi đó, các khoản hối lộ (hay “hoa hồng”) được chi ra để ký các thỏa thuận gây ra sự phản đối quyết liệt ở Ba Tư - không chỉ chống lại chính vị Shah. “Chúa kết tội hổ thẹn đời đời / Kẻ nào phản bội đất của Sassan”, một nhà thơ nổi tiếng thời bấy giờ viết, dẫn lại quá khứ sâu sắc và huy hoàng của Ba Tư; “hãy nói với Artaxerxes Cánh tay Dài đầy nhiệt huyết / Kẻ thù đã sáp nhập vương quốc của ngài vào nước Anh”*. Những người chỉ trích như thế sẽ bị bỏ tù*.

Ủy viên Ngoại giao của Liên bang Xô Viết mới thành lập cũng phản ứng đầy giận dữ: Anh “đang tìm cách cột dây thòng lọng vào cổ nhân dân Ba Tư để đẩy họ vào cảnh nô lệ toàn diện”. Ông tuyên bố trong một công văn chính thức: Thật đáng hổ thẹn khi những nhà cai trị của đất nước đó đã “bán mình cho bọn kẻ cướp Anh”*. Phản ứng ở Paris có hơi khác. Bị bất ngờ vì cuộc chiến giành dầu mỏ, và có vẻ đã để mất Mosul mà chẳng được gì đổi lại, người Pháp gây sức ép để có những cố vấn của riêng họ đảm nhiệm các vị trí ở Teheran nhằm thúc đẩy những lợi ích quốc gia của chính họ. Điều này nhận được phản ứng gay gắt từ Lord Curzon, người không giấu được cơn giận của ông khi được hỏi liệu ông có chấp nhận một sự bổ nhiệm như thế. Ông nói với Đại sứ Pháp tại London Paul Cambon, Ba Tư “chỉ được cứu khỏi cảnh phá sản nhờ vào trợ giúp của Đại Anh”. Pháp tốt hơn hết là hãy lo việc của họ*.

Phản ứng của Pháp là giận dữ và cay đắng. Tiền bạc được bỏ ra để tuyên truyền chống Anh trên báo chí ở Ba Tư, trong khi các bài báo chỉ trích gắt gao ở quê nhà nhắm vào thỏa thuận Anh-Ba Tư - và vào vị Shah. Gã lùn cao nửa xen-ti-mét này, tờ Le Figaro viết trong một bài được dẫn lại rộng khắp ở Teheran, “đã bán nước với giá một xen-ti-mét”*. Người Pháp là bên thắng trận trong cuộc đại chiến, nhưng họ đã bị đồng minh của mình qua mặt.

Thật ra, người Anh rất rối trí vì những đòi hỏi tiền bạc của vị Shah, vẫn được đưa ra liên tục như hồi trước chiến tranh. Điều này cũng là vấn đề với Hoàng tử Farman-Farma, người mà nhiệm kỳ thủ tướng đã không thành công như người Anh mong đợi. Các báo cáo về London nói tới việc ông “không có xu hướng làm việc trung thực” và “sự tham tàn” của ông; điều này “đang nhanh chóng khiến việc ông tiếp tục đảm nhiệm cương vị là bất khả”*. Họ cần một nhân vật đáng tin cậy hơn.

Thời thế tạo anh hùng. Reza Khan là một “người đàn ông mạnh mẽ, lập trường vững vàng, cứng rắn, với chiều cao hơn mức trung bình nhiều”, Sir Percy Loraine, đại diện của Anh ở Teheran, báo cáo lại một cách thuận tình vào năm 1922. Khan thẳng thắn, báo cáo nói tiếp, “và không lãng phí thời gian vào những lời khen ngợi khéo léo nhưng hoàn toàn vô ích vốn rất quen thuộc với tâm trí dân Ba Tư”. Dù ông ta chắc chắn cũng “ngu dốt và không có giáo dục”, Loraine vẫn thấy ấn tượng: “khi nói chuyện với ông ta, tôi có ấn tượng là một bộ não chưa được dùng tới chứ không phải một bộ não trống rỗng”. Những lời đó thật hay ho với Văn phòng Ngoại vụ. “Ước đoán của Sir P. Loraine về Reza Khan là tuyệt đối đáng khích lệ”, một quan chức ở London ghi nhận về bản báo cáo. “Dù ông ấy [không] thiếu những tật xấu giống những đồng bào của ông ấy, nhưng trái tim ông ấy có vẻ ở đúng chỗ”. Nguồn gốc chủng tộc của ông cũng được ghi nhận tích cực: “Việc ông ấy có một nửa là người Caucasus [về phía mẹ ông] là điều thuận lợi cho ông ấy”, một biên bản khác viết. Nói ngắn gọn, ông ấy chính là kiểu người mà người Anh nghĩ có thể hợp tác được*.

Ông có vẻ là “một người đàn ông mạnh mẽ không biết sợ hãi luôn nghĩ tới điều tốt cho đất nước mình”, theo lời Sir Edmund Ironside, tư lệnh một lực lượng Anh được đưa tới nhằm đảm bảo an ninh ở miền Bắc Ba Tư giữa những lo ngại gia tàng về các toan tính của Nga xung quanh vùng biển Caspi. Việc nước Anh ủng hộ Reza Khan tới mức nào và họ có vai trò gì để ông trở thành quyền lực đằng sau ngai vàng - và rốt cuộc, vào năm 1925, đưa chính ông lên ngôi Shah - là điều còn gây tranh cãi dữ dội. Tuy nhiên, lúc đó nhiều sự kiện tiếp nối cho thấy khó có thể nghi ngờ vai trò buôn vua của nước Anh*. Đại diện Mỹ ở Teheran, John Caldwell, nhận xét rằng Reza gần gũi với người Anh tới mức ông ta “trên thực tế là một điệp viên”*.

Không có gì ngạc nhiên khi người Mỹ cũng chú ý nhiều như thế tới vùng này của thế giới. Một báo cáo được Phòng Kế hoạch Tác chiến Hải quân Mỹ lưu hành ở châu Âu vào năm 1918 nói tới yêu cầu Hoa Kỳ phải chuẩn bị cho mối kình địch về thương mại với Anh. “Bốn cường quốc lớn đã nổi lên trên thế giới để cạnh tranh với quyền bá chủ thương mại của Đại Anh”, báo cáo nêu rõ. Tây Ban Nha, Hà Lan, Pháp và Đức đều đã bị Anh vượt qua. Hoa Kỳ là “cường quốc thương mại thứ năm, cường quốc lớn nhất… Tiền lệ lịch sử cảnh báo chúng ta phải theo dõi sát sao” những gì người Anh sắp sửa làm*. Tầm quan trọng của những mỏ dầu có nghĩa là cần tập trung kỹ lưỡng vào vùng này của thế giới.

Điều này đặc biệt đúng bởi những quan ngại gia tăng ở Hoa Kỳ về nguồn cung dầu của chính họ. Giống như Anh lo ngại về việc thiếu hụt nguồn tài nguyên này trước chiến tranh, có một mối lo lắng ngày càng tăng ở Mỹ về những thiếu hụt có thể xảy ra ngay sau đó. Mức tiêu thụ gia tăng là lý do gây ra sự báo động này, cũng như ước tính về trữ lượng dầu đã xác định được. Trữ lượng này sẽ hết trong chín năm và ba tháng, theo giám đốc Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ. Thiếu “nguồn cung cần thiết ở trong nước và nước ngoài” sẽ là một vấn đề lớn, Tổng thống Wilson thừa nhận*.

Vì lý do đó, Bộ Ngoại giao Mỹ đã khuyến khích Standard Oil, một trong những nhà sản xuất dầu lớn nhất ở Mỹ, xem xét điều mà họ gọi là “khả năng đạt một thỏa thuận với chính quyền Ba Tư nhằm phát triển nguồn dầu mỏ ở Bắc Ba Tư”, thuộc khu vực không nằm trong nhượng quyền cho Công ty Anh-Ba Tư*. Sự quan tâm của Hoa Kỳ gây ra phản ứng hỗn loạn ở Teheran: Anh và Nga đã can thiệp vào Ba Tư đủ lâu rồi, báo chí địa phương cho biết, điều này đã liên tục làm suy yếu nền độc lập của đất nước. Hoa Kỳ, đế quốc mới đang nổi lên, là hiệp sĩ cứu khốn phò nguy hoàn hảo cho họ. “Nếu những người Mỹ, với của cải dồi dào của họ, thiết lập quan hệ kinh tế với đất nước chúng ta”, một bài trên báo Ba Tư tuyên bố đầy hy vọng, “chúng ta chắc chắn rằng các nguồn lực của chúng ta sẽ không còn vô ích và chúng ta sẽ không còn phải chịu đựng nghèo đói”*. Những kỳ vọng lớn như thế được chia sẻ rộng rãi khắp cả nước: Các điện tín đổ về thủ đô chào đón triển vọng đầu tư của Hoa Kỳ. Phái bộ Mỹ đầy ngạc nhiên ở Teheran nhận xét rằng các điện tín này có chữ ký của “những vị thầy giảng Hồi giáo, những nhân vật lớn, một số quan chức chính phủ và thương nhân hàng đầu”*.

Người Anh phản ứng rất giận dữ, nói với Bộ Ngoại giao Mỹ một cách rõ ràng là mối quan tâm của Mỹ với dầu mỏ của Ba Tư không chỉ không được chào đón mà còn là bất hợp pháp. Dù vùng được nói tới không nằm trong nhượng quyền cho Công ty Anh-Ba Tư, nhưng người Anh tuyên bố rằng nó thuộc một thỏa thuận riêng rẽ khác trước đó giữa Ba Tư và Nga nhưng chưa được chấm dứt cho đúng cách. Như thế, các quyền thăm dò không thể bán cho người Mỹ - hay bất kỳ ai khác. Đó là những lời lẽ mơ hồ nhằm đánh lạc hướng, và rốt cuộc vô ích khi Ba Tư vẫn cứ xúc tiến mọi việc, trao cho Standard Oil một nhượng quyền 50 năm*.

Đó không phải lần đầu tiên mà trải nghiệm của người Mỹ tỏ ra là một bình minh giả tạo. Ở Ba Tư, người ta đã hy vọng rằng sự can dự và đầu tư của Hoa Kỳ sẽ mang tới sự thay thế thực sự cho ảnh hưởng của Anh trong vùng. Tuy nhiên, những vấn đề thực tế quy định rằng mọi đơn vị điều hành đều cần phải thỏa hiệp với Công ty Anh-Ba Tư nhằm được quyền tiếp cận hạ tầng đường ống của họ. Hơn thế nữa, một khi những cuộc thương lượng diễn ra, hy vọng nhường chỗ cho nhiều thất vọng hơn ở người Ba Tư. Người Mỹ “còn Anh hơn cả người Anh”, Đại diện Ba Tư ở Washington bày tỏ - không có ý là một lời khen. Hóa ra, một bài xã luận trên báo ở Teheran mỉa mai, Hoa Kỳ và Anh là một và như nhau: Cả hai đều là “những kẻ thờ phụng vàng và những kẻ bắt nạt người yếu hơn”, bị ám ảnh với chuyện thúc đẩy lợi ích ích kỷ của họ và “cố gắng chia chác [viên] ngọc quý giá” là nguồn tài nguyên dầu mỏ quốc gia, và lấy chúng đi từ “đôi tay những chính trị gia trẻ nít của Ba Tư”*.

Câu chuyện đó có những điểm tương đồng với việc phát hiện ra châu Mỹ 400 năm trước. Trong khi dân bản địa không bị tàn sát như với những người đã đối mặt với Đế quốc Tây Ban Nha, tiến trình đó trên thực tế là như nhau: Sự cướp đoạt tài nguyên do những quốc gia phương Tây thực hiện có nghĩa là của cải chảy từ một châu lục sang một châu lục khác, với những lợi ích tối thiểu cho người dân của những vùng đất đó. Có những điểm song trùng khác với những gì đã xảy ra sau khi Columbus giương buồm vượt Đại Tây Dương. Cũng giống như Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã chia nhau thế giới với các Hiệp ước Tordesillas vào năm 1494 và Zaragoza ba thập niên sau đó, các cường quốc phương Tây giờ chia chác các nguồn tài nguyên của thế giới nằm giữa Địa Trung Hải và Trung Á.

Những vùng lãnh thổ được khoanh tròn bằng bút chì màu trên bản đồ tạo cơ sở cho một hiệp ước giữa Anh và Pháp tên gọi “Thỏa thuận lằn ranh đỏ”, chia các mỏ dầu trong vùng giữa Công ty Anh-Ba Tư một bên và Công ty Dầu khí Thổ Nhĩ Kỳ (trong đó Công ty Anh-Ba Tư - và bởi thế, chính phủ Anh - là cổ đông đa số) bên kia, với một thỏa thuận chính thức không cạnh tranh ở các vùng lãnh thổ của nhau. Điều này là quan trọng với Pháp, vốn đang để mắt tới việc đảm bảo một vị thế mạnh ở vùng Levant vì lịch sử lâu dài các quan hệ thương mại và các khoản đầu tư lớn của Pháp ở đó từ nhiều thập niên qua. Giống như các cường quốc Iberia đã làm, Pháp và Anh chia nhau sự kiểm soát những tài sản giá trị như các chiến lợi phẩm đã được xí phần trước. Cảm giác giống như một thời Đại đế quốc mới.

Vấn đề là thời Đại đế quốc mới này gần như ngay lập tức bị bao vây bởi một thực tại đau buồn là thế giới đang thay đổi - và thay đổi rất nhanh. Có những kế hoạch tỉ mỉ và việc cố gắng thiết lập sự kiểm soát của Anh với dầu mỏ và mạng lưới đường ống là điều rất hay ho, nhưng điều đó có giá của nó. Với nợ quốc gia của Anh tăng mạnh, những cuộc thảo luận đau đớn và khó khăn diễn ra về chi phí của việc duy trì quân số ở mức cần thiết để điều hành hiệu quả một đế chế. Chi phí khủng khiếp này, Lord Curzon viết, “là điều ta không còn duy trì được nữa”. Đó là một kết luận được Winston Churchill cân nhắc thích đáng. Ông giờ đã là Bộ trưởng Thuộc địa, người nhận ra rằng “mọi chuyện xảy ra ở Trung Đông chỉ là thứ yếu so với yêu cầu cắt giảm chi phí”*.

Sự mất cân đối giữa tham vọng và khả năng này là một công thức cho tai họa - một tình thế khó xử càng tồi tệ hơn do sự ngoan cố của những nhà ngoại giao cấp cao. Công sứ Anh ở Teheran chẳng hạn, rất kiêu ngạo với những người Ba Tư, những người mà ông mô tả một cách khinh thị là “những kẻ hôi hám” và “man rợ gian giảo”. Trong khi đó, ở Baghdad, đại diện của London đã ra lệnh phá bỏ những căn nhà để “mở rộng vườn của Đại sứ quán Anh” - điều mà một nhà quan sát nhận xét giễu cợt là “rõ ràng giúp cải thiện một nơi vốn đã là một dinh thự đẹp đẽ” nhưng “làm mất lòng toàn thể dân Iraq”*. Có một cảm giác về sự trịch thượng tự cho mình có quyền trong tất cả những chuyện này, cái cảm giác rằng hiện tại và tương lai của đất nước này nằm chắc trong tay người Anh. Quyền cai trị là một món quà của giới làm chính sách ở London, những người chẳng mấy quan tâm tới lợi ích của dân chúng bản xứ và thay vì thế, lại tập trung vào những ưu tiên chiến lược và kinh tế của Anh. Chỉ trong thập niên 1920, người Anh hoặc đã chịu trách nhiệm trực tiếp hoặc đã đóng vai trò ủng hộ trong việc đưa lên và hạ xuống các nhà cai trị ở Iraq, Ba Tư và Afghanistan, trong khi cũng tham gia vào câu hỏi Vua Ai Cập nên dùng tước hiệu gì sau khi nước này độc lập vào năm 1922*.

Tất nhiên chuyện ấy đã nuôi dưỡng những vấn đề âm ỉ mà theo thời gian đã trở nên độc hại. Gertrude Bell đã đúng khi tiên đoán ngay từ năm 1919 rằng “một đống lộn xộn kinh khủng” đã được tạo ra ở Cận Đông, và rằng kịch bản giống như “một cơn ác mộng trong đó ta có thể thấy trước mọi thứ kinh hoàng sẽ xảy ra nhưng không thể với tay ra để ngăn chúng lại”*. Anh đang chơi một trò chơi nguy hiểm khi chọn ủng hộ ai và khi nào thì can thiệp - và can thiệp ở đâu.

Những lời hứa bị phá vỡ và những dân tộc bị thất vọng nằm rải rác trong vùng từ Levant về phía đông. Những cam kết hỗ trợ, giúp đỡ và bảo vệ lợi ích của dân bản địa đã nhường đường cho việc thúc đẩy và bảo vệ các lợi ích thương mại và chiến lược của Anh - ngay cả khi điều đó có nghĩa là chia rẽ các vùng lãnh thổ theo những đường biên giới nhân tạo mới, hoặc loại bỏ những cộng đồng như người Assyria Thiên Chúa giáo ở Iraq, vốn rơi vào một vị thế hết sức hung hiểm sau việc chia cắt Trung Đông vào cuối Thế chiến thứ Nhất*.

Những hậu quả rộng hơn ở Iraq là một thảm họa. Một chủ nghĩa phong kiến mới bén rễ khi những lãnh chúa địa phương được giao những vùng đất lớn từ nhà nước Ottoman cũ đổi lấy sự ủng hộ Anh - giảm tính cơ động xã hội, mở rộng bất bình đẳng và thúc đẩy sự bất mãn ở những cộng đồng nông thôn mất quyền với đất đai và phương kế sinh nhai của họ. Ở tỉnh Kut thuộc Đông Iraq, hai gia đình đã tích tụ được, trong vòng ba thập niên, tổng cộng hơn 200.000 hecta đất*. Kịch bản cũng tương tự ở Ba Tư, nơi của cải tạo ra từ dầu mỏ tập trung vào tay vị Shah và những người xung quanh ông. Theo nghĩa này, chính việc biết rằng chính phủ Anh là cổ đông đa số của Công ty Anh-Ba Tư - mà tới những năm 1920 chiếm hơn một nửa thu nhập của quốc gia Ba Tư - đã thôi thúc những tình cảm chống Anh ngày càng cương quyết và một đợt thủy triều của chủ nghĩa dân tộc.

Đó cũng là một dấu hiệu của thời đại, khi những phản ứng chống lại chủ nghĩa thực dân tăng lên với động lực gần như không ngăn cản nổi khắp đế chế. Vào năm 1929 ở Ấn Độ, phiên họp ở Lahore của Đảng Quốc dân Đại hội Ấn Độ đã chuẩn bị một “Tuyên ngôn độc lập” (Purna Swaraj). “Chính phủ Anh ở Ấn Độ không chỉ tước đoạt tự do của người dân Ấn Độ mà còn hoạt động trên cơ sở bóc lột đa số quần chúng”, tuyên ngôn viết. Ấn Độ đã bị hủy hoại, và “bởi thế phải ngay lập tức cắt đứt quan hệ với Anh và giành lấy… độc lập hoàn toàn”. Đã tới lúc khởi động phong trào bất tuân dân sự*.

Thứ cốc-tai pha trộn sự vỡ mộng, ghê tởm và bị tước quyền bầu cử đó sẽ bùng nổ là điều không thể tránh khỏi. Nhưng nỗi thất vọng gia tăng ở Trung Đông cũng có nguồn gốc một phần từ việc nhận ra rằng những lợi ích đã hứa hẹn từ các mỏ dầu thật xa vời. Các tập đoàn dầu mỏ phương Tây kiểm soát những quyền nhượng quyền rất khéo léo và cực kỳ sáng tạo khi trả các khoản phí. Giống như trong thế giới hiện đại, một mạng lưới các công ty con được lập nên với mục tiêu sử dụng những khoản vay trong nội bộ công ty nhằm tạo các khoản thua lỗ có thể sử dụng để giảm hoặc thậm chí loại bỏ hoàn toàn lợi nhuận hoạt động của công ty - và qua đó chủ động điều chỉnh các khoản phí theo thỏa thuận nhượng quyền thấp xuống. Đó là một kinh nghiệm hữu ích.

Những bài báo giận dữ xuất hiện trên báo nói tới việc “người nước ngoài [được phép] hút hết tài nguyên dầu của chúng ta và chủ ý giảm thu nhập của Ba Tư xuống qua việc nhận các khoản miễn giảm thuế bất hợp pháp và không cần thiết”. Ít ra mọi chuyện không quá tệ ở Ba Tư như so với ở nước láng giềng Iraq, vốn ngoài cái tên ra thì đúng là một thuộc địa*.

Để cố gắng phân tán sự giận dữ đang tăng lên của dân chúng, những giám đốc Công ty Anh-Ba Tư đưa ra một mồi nhử hấp dẫn: Họ hứa hẹn hàng loạt những lợi ích mới, từ các cơ hội giáo dục tới hỗ trợ nâng cấp đường ray xe lửa, sang cân nhắc chi trả các khoản phí rộng rãi hơn. Những quan chức Ba Tư cấp cao than phiền: Thật sai trái, khi chính quyền Ba Tư không có cổ phần nào trong doanh vụ này. “Người Ba Tư”, một nhà quan sát ghi nhận, “cảm thấy một ngành công nghiệp đã được phát triển trên đất nước họ mà trong đó họ không được chia sẻ chút gì”; họ khăng khăng rằng đó không phải là vấn đề tiền bạc, bởi “không phần thưởng tài chính nào có thể xóa đi cảm giác” bị bỏ rơi*. Chủ tịch Công ty Anh-Ba Tư, Sir John Cadman, một nhân vật kiểu cách, hối thúc mọi người bình tĩnh, nói với những người chống đối ông ở bàn đàm phán rằng việc báo chí tạo ra “ấn tượng sai lầm và đau đớn” rằng việc kinh doanh là không công bằng và không vô tư chẳng có lợi cho ai cả*. Ông được đáp lại rằng nếu quả là như thế thì lợi ích của tất cả mọi người là phải có mối quan hệ đối tác. Còn hiện giờ, tất cả chỉ hơn sự bóc lột thẳng thừng một chút*.

Những cuộc thảo luận kéo dài về việc liệu có tái thương lượng và tái thương lượng như thế nào đối với những nhượng quyền của Knox D’Arcy đã chẳng đi tới đâu. Rốt cuộc, dân Ba Tư đã nổi giận. Ngay từ trước năm 1929, việc phát hiện ra dầu ở Mexico và Venezuela (công việc ở Venezuela do George Reynolds chỉ huy, người đã khơi được giếng dầu quyết định tại Masjed Soleymān) dẫn tới sự điều chỉnh giảm mạnh giá dầu. Sau khi Phố Wall sụp đổ, dẫn tới sự sa sút mạnh mẽ về nhu cầu dầu, người Ba Tư đã tự giải quyết vấn đề của họ. Cuối cùng, vào tháng 11-1932, sau một đợt giảm mạnh các khoản phí thanh toán và những mánh khóe tài chính cứ tiếp tục, trong đó những khoản tiền cụ thể đã bị cố tình đưa ra khỏi Teheran, vị Shah tuyên bố thỏa thuận nhượng quyền Knox D’Arcy bị hủy bỏ với hiệu lực ngay lập tức.

Những nhà ngoại giao Anh than phiền rằng việc đó thật đáng xấu hổ. “Nếu chúng ta không cho thấy ảnh hưởng của chúng ta ngay từ đầu”, một quan chức cấp cao khuyến cáo, “chúng ta sẽ còn gặp rắc rối lớn hơn nhiều ở Ba Tư sau này”*. Tuyên bố đó là một sự xúc phạm “trắng trợn”, một quan chức khác nói*. Trong mắt người Anh, hợp đồng đã được nhất trí ba thập niên trước phải tiếp tục, dù cho có chuyện gì. Đúng là những người thăm dò lúc đầu đã phải chấp nhận rủi ro tài chính đáng kể để mở ra ngành dầu mỏ, và cần khoản đầu tư lớn để tạo ra một cơ sở hạ tầng nhằm khai thác các nguồn tài nguyên. Tuy nhiên, những của cải mang về từ đó là rất lớn. Tiếng kêu gào đòi chia sẻ sòng phẳng hơn đơn giản là đã bị phớt lừ, giống như những vụ bê bối ngân hàng lớn vào đầu thế kỷ 21, Công ty Anh-Ba Tư và những lợi ích đằng sau nó là quá lớn không thể sụp đổ.

Tuy nhiên, trong trường hợp này, quá trình cân bằng tình thế và sửa mọi thứ cho đúng thật nhanh chóng - chủ yếu vì Ba Tư có công cụ thương lượng thật hiệu nghiệm là quấy rối, ngăn chặn và cản trở sản xuất để ép phải thương lượng lại. Vào mùa xuân năm 1933, một thỏa thuận mới được nhất trí. Đoàn đại biểu Ba Tư gặp các giám đốc dầu mỏ ở khách sạn Beau Rivage tại Geneva và giải thích rằng họ biết có các thỏa thuận mới đây về dầu ở Iraq, họ đòi ít ra là tương đương như thế. Đề xuất ban đầu - bao gồm việc Công ty Anh-Ba Tư nhượng lại 25% cổ phần, một khoản thu nhập hằng năm được bảo đảm, chia sẻ lợi nhuận và sự hiện diện trong hội đồng quản trị - bị Sir John Cadman bác bỏ là phi lý và không khả thi*.

Mặc dù những cuộc thảo luận sau đó diễn ra hoàn toàn thân thiện, tình thế nhanh chóng cho thấy rõ rằng những nỗ lực tránh việc thương lượng lại gần như hoàn toàn sẽ thất bại. Tới tháng 4-1933, một thỏa thuận mới đạt được. Việc “Ba Tư hóa” ngành dầu mỏ sẽ được chú ý hơn - tức là thuê mướn và huấn luyện nhiều người địa phương hơn làm việc trong ngành này ở mọi cấp độ, từ quản lý tới những vị trí thấp hơn. Khu vực nhượng quyền giảm mạnh còn một phần tư so với quy mô ban đầu, dù vẫn là phần béo bở nhất; một khoản phí cố định được nhất trí loại bỏ những sự mơ hồ do biến động tỉ giá và giá dầu; một khoản chi trả tối thiểu hằng năm được bảo đảm, bất chấp mức sản lượng hay giá thị trường; chính quyền Ba Tư cũng sẽ chia sẻ các lợi ích rộng hơn của Công ty Anh-Ba Tư, nhận một phần lợi nhuận mà công ty kiếm được trong các hoạt động khác. Cadman không bình luận khi những nhà thương lượng người Ba Tư nói với ông nên coi thỏa thuận mới là một “chiến thắng [cho] cá nhân ông và các đồng sự của ông”. Những ghi chú của ông cho thấy phản ứng của ông: “Tôi cảm thấy chúng ta đã ăn đòn khá đau”*.

Người Ba Tư, và những người khác chứng kiến chuyện đó, nhìn thấy một bài học đạo đức khác cho câu chuyện này. Bài học đó là, mặc dù hết sức hùng hổ, vị thế mặc cả của phương Tây là một vị thế yếu. Những ai có nguồn lực trong tay có thể ép những ai nắm các nhượng quyền, và buộc họ phải ngồi vào bàn đàm phán. Phương Tây có thể than phiền cay cú bao nhiêu tùy thích, hóa ra quyền sở hữu thực sự là chín phần mười luật pháp.

Điều đó trở thành một trong những chủ đề chính của nửa sau thế kỷ 20. Những kết nối mới đang nổi lên và trải khắp xương sống của châu Á. Một mạng lưới lan tỏa ra không phải là các thị trấn và ốc đảo, mà là các đường ống kết nối những giếng dầu ở vịnh Ba Tư và rồi, vào những năm 1930, tới Địa Trung Hải. Những nguồn lực và của cải được bơm dọc theo các tuyến đường ống này tới các cảng như Haifa và Ābādān - khu vực trở thành nơi có nhà máy lọc dầu lớn nhất thế giới trong hơn 50 năm.

Sự kiểm soát mạng lưới này là tất cả, như người Anh nhận ra thậm chí trước khi Thế chiến thứ Nhất bùng nổ. Với người lạc quan, mọi việc có vẻ toàn màu hồng. Rốt cuộc, bất chấp việc thương lượng lại những nhượng quyền vào năm 1933, những mối liên kết mạnh mẽ đã được xây dựng lên ở vùng này của thế giới, và vẫn còn rất nhiều điều có thể giành được từ việc hợp tác với những người mà nguồn tài nguyên của họ có tầm quan trọng to lớn đến vậy; và nước Anh chắc chắn là ở vị thế tốt hơn bất kỳ ai khác.

Tuy nhiên, thực tế là gió đã đổi chiều. Quyền lực và ảnh hưởng của phương Tây đang suy giảm - và có vẻ chắc chắn sẽ còn suy yếu nữa. Việc can thiệp liên tục vào những vấn đề địa phương có giá của nó; mở rộng khu vườn ở tòa đại sứ có giá của nó; và không bao giờ chơi thực sự sòng phẳng có giá của nó. Cái giá đó là sự dè dặt, e sợ và thiếu tin tưởng.

Hai viễn cảnh rất khác nhau được thể hiện hoàn hảo ở một bữa tiệc tại Baghdad vào năm 1920, đúng vào lúc hình thù của vùng Trung và Cận Đông mới dần trở nên rõ ràng. Một người dự tiệc là Gertrude Bell năng nổ và cực kỳ thông minh, người đã được chiêu mộ từ giai đoạn sớm trong Thế chiến thứ Nhất để làm việc cho tình báo Anh, và là một nhà quan sát sắc sảo chính trị Ả Rập. Bà nói với Jafar al-Askarī, người sẽ sớm được bổ nhiệm làm Thủ tướng của đất nước Iraq mới, hãy chắc chắn rằng “độc lập hoàn toàn là điều chúng tôi [người Anh] rốt cuộc muốn trao”. “Thưa bà”, ông đáp, “độc lập hoàn toàn không bao giờ được trao -mà luôn phải giành lấy mới được”*. Thách thức với các nước như Iraq và Ba Tư là giải phóng họ khỏi sự can thiệp từ bên ngoài, và có thể tự quyết định tương lai của họ. Thách thức với Anh là làm sao để ngăn họ làm thế. Đó là một cuộc xung đột chờ xảy ra. Tuy nhiên, trước hết, còn một tai họa khác sắp xảy đến, một lần nữa lại được thúc đẩy bởi sự tranh giành kiểm soát nguồn lực. Lần này lúa mì, chứ không phải dầu mỏ, là trọng tâm của tai họa đang chờ xảy ra.

19 Con đường lúa mì

Tạp chí Anh Homes & Gardens* từ lâu đã tự hào luôn đi đầu trong thiết kế nội thất. “Pha trộn những đặc điểm đẹp đẽ với những căn nhà và khu vườn lộng lẫy ngoài đời thực, lời khuyên chuyên gia và thông tin ứng dụng”, tờ tạp chí tuyên bố trong tờ cuộn quảng cáo mới đây của họ, là “nguồn cảm hứng thiết kế vô tận”, số tháng 11-1938 tràn ngập những lời khen ngợi cho một nơi ẩn náu xa xỉ trên núi ở dãy Alps. “Tông màu xuyên suốt căn nhà gỗ sáng sủa, thoáng khí này là xanh lục nhẹ”, tay thông tín viên viết, phấn chấn trước lòng yêu hoa cỏ của chủ nhân ngôi nhà - người mà hóa ra cũng là “người trang trí, thiết kế, sửa sang, cũng như kiến trúc sư” cho khu bất động sản. Những bức phác thảo tranh màu nước của ông ta treo ở phòng ngủ cho khách, cùng với những tranh khắc gỗ cũ. Là một “người có tài kể chuyện khôi hài”, chủ nhân căn nhà thích tiếp đón đủ kiểu “người nước ngoài sáng láng, đặc biệt là các họa sĩ, nhạc sĩ và ca sĩ”, và thường xuyên đưa các “tài năng địa phương” đến chơi các bản nhạc của Mozart hoặc Brahms để giải trí sau bữa tối. Tác giả bài báo đã rất ấn tượng với Adolf Hitler*.

Chín tháng sau, ngày 21-8-1939, một cuộc gọi đang rất được chờ đợi tới chỗ chiếc điện thoại mà Homes & Gardens cho biết nằm ở cạnh văn phòng hiện đại của ông và cho phép “Fuhrer”* liên lạc với “bạn bè hay các bộ trưởng của ông”. Trong bữa tối, một tin nhắn được chuyển cho Hitler. Theo một người có mặt ở đó, “ông đọc lướt qua, nhìn vào không trung một lúc, mặt đỏ bừng, rồi đấm tay lên bàn mạnh tới mức những chiếc cốc rung chuyển”. Ông quay sang những vị khách của mình nói đầy phấn khích, “Tôi đã có chúng! Tôi đã có chúng!”*. Ông ngồi xuống ăn, chắc chắn là lại với “hàng loạt những món chay ngon lành, nhiều gia vị và lắm chất bổ, làm thỏa mãn đôi mắt cũng như khẩu vị”, được nhà báo của tờ Homes & Garden ngưỡng mộ một năm trước đó, và do đầu bếp riêng của Hitler, Arthur Kannenberg, chuẩn bị - Kannenberg thường ra khỏi bếp vào các buổi tối để chơi phong cầm*.

Sau bữa ăn, Hitler gọi các vị khách của ông lại, và nói với họ rằng tờ giấy ông đang cầm là văn bản hồi đáp ông đang đợi từ Moscow. Stalin, chủ nhân không thể tranh cãi của Liên bang Xô Viết, đã nhất trí ký một hiệp ước bất tương xâm với Đức. “Tôi hy vọng”, tin điện tín viết, “rằng [điều này] sẽ dẫn tới một bước ngoặt quyết định tốt đẹp hơn trong quan hệ giữa hai nước chúng ta”*. Hai tối sau đó, sau khi tin tức đã được công bố, Hitler và đoàn tùy tùng của ông đứng ngoài hiên, nhìn xuống thung lũng bên dưới. “Cảnh cuối Götterdämmerung* cũng không thể được sắp đặt hiệu quả hơn thế này”, một đảng viên Quốc xã hàng đầu, Albert Speer, nói*.

Thật trớ trêu, thỏa thuận khác thường đó bắt nguồn từ chính sách ngoại giao của Anh và Pháp. Cả hai nước này đã cố gắng một cách tuyệt vọng tìm cách kiềm chế Thủ tướng Đức sau khi giật mình bởi trò bài tố chính trị ăn thua lớn của ông vào những năm 1930 - mà không mấy thành công. Thật ra, ít thành công đến mức Mussolini tâm sự với Bộ trưởng Ngoại giao của ông, Bá tước Ciano, rằng các chính trị gia và nhà ngoại giao Anh không thuộc cùng kiểu người như “Francis Drake” và “những nhà thám hiểm kỳ diệu khác, những người đã tạo ra đế chế”; mà thật ra, họ chỉ là “những đứa con mệt mỏi của một dòng dõi những người giàu có, và họ sẽ để mất đế chế của họ”*.

Sau khi Đức chiếm đóng Tiệp Khắc, luận điệu của họ trở nên cứng rắn hơn. Vào buổi chiều ngày 31-3-1939, Thủ tướng Anh Neville Chamberlain đứng lên ở Hạ viện. “Trong trường hợp có bất cứ hành động nào đe dọa rõ ràng nền độc lập của Ba Lan”, ông nói một cách trịnh trọng, “chính quyền của Đấng Kim thượng thấy có trách nhiệm ngay lập tức hỗ trợ chính quyền Ba Lan với mọi sự ủng hộ trong phạm vi quyền lực của mình. Họ đã bảo đảm với chính quyền Ba Lan như thế. Tôi có thể nói thêm rằng chính quyền Pháp đã ủy quyền cho tôi nói rõ họ có chung lập trường về vấn đề này với chính quyền của Đấng Kim thượng”*.

Thay vì bảo đảm an ninh cho Ba Lan, điều này đã chốt sổ số phận của họ. Mặc dù Thủ tướng nói với Hạ viện rằng Bộ Ngoại giao đã gặp Đại sứ Liên Xô, Ivan Maiskii, vào buổi sáng hôm đó để cố gắng làm dịu lại tình hình, những bảo đảm với Ba Lan đã kích hoạt một chuỗi các sự kiện dẫn thẳng tới những cánh đồng lúa mì của Ukraine và miền Nam Nga. Cuộc chiến sẽ gieo rắc cái chết lên hàng triệu người*.

Mục tiêu là đẩy Đức vào thế bế tắc, sử dụng đe dọa chiến tranh để răn đe bất cứ động thái nào chống lại láng giềng của họ ở phương Đông. Thật ra, như Hitler nhanh chóng hiểu ra, ông đã kéo được một lá xì - dù để chơi lá bài đó ông sẽ phải nuốt trái đắng: Đây là cơ hội để đi tới thỏa thuận với Liên Xô Cộng sản. Mặc dù Liên bang Xô Viết là một kình địch ghê gớm của Đức Quốc xã trên nhiều phương diện, bỗng nhiên xuất hiện lập trường chung khi sự can thiệp của Anh và các nước khác đã mở ra một khoảng trống. Cả Stalin cũng nhận ra các lá bài được lật lên ra sao. Ông cũng đã được trao một cơ hội - một cơ hội mà ông cũng sẽ phải nuốt trái đắng để tận dụng: Đạt được các thỏa thuận với Hitler.

Ý tưởng về một liên minh giữa hai nước có vẻ bất khả hay không thực tế. Từ khi Hitler thắng cử để lên nắm quyền vào năm 1933, quan hệ giữa Đức và Liên Xô đã xấu đi nghiêm trọng, với các chiến dịch truyền thông cay độc ở cả hai nước mô tả nước kia là quỷ dữ, tàn bạo và nguy hiểm. Thương mại đã sụp đổ: Trong khi vào năm 1932, gần 50% toàn bộ sản phẩm nhập khẩu vào Liên Xô tới từ Đức, sáu năm sau đó, con số này đã giảm xuống dưới 5%*. Nhưng với những bảo đảm Anh dành cho Ba Lan, hai nước cuối cùng đã có điểm một chung: Mong muốn hủy diệt đất nước nằm kẹp giữa họ*.

Vào mùa xuân năm 1939, các hoạt động ngoại giao diễn ra dồn dập. Viên đại diện Liên Xô ở Berlin và chuyên gia hàng đầu nước Đức về Đông Âu đã gặp nhau để thiết lập nền tảng nhằm cải thiện mối quan hệ, và tìm hiểu những lĩnh vực khả dĩ hợp tác được, bao gồm nối lại thương mại. Những cuộc trao đổi này tăng tốc nhanh chóng, được chuyển tiếp ở Moscow qua các cuộc thảo luận giữa Đại sứ Đức và Vyacheslav Molotov, Dân ủy Ngoại giao, mà người tiền nhiệm của ông là Maxim Litvinov đã bị cho thôi chức vì có nguồn gốc Do Thái – bởi điều này gây cản trở khi thỏa thuận với chế độ bài Do Thái ở Đức. Litvinov, “người Do Thái lỗi lạc”, Winston Churchill viết, “mục tiêu của sự thù địch từ Đức, bị ném sang một bên như một món đồ hư hỏng… biến mất khỏi sân khấu thế giới, rơi vào quên lãng, với một khoản trợ cấp nhỏ nhoi và bị cảnh sát theo dõi”*.

Tới mùa hè, mọi chuyện đã đi tới mức Joachim von Ribbentrop, Bộ trưởng Ngoại giao Đức, có thể gửi thông điệp cho Moscow giải thích rằng chính vì chủ nghĩa quốc xã và chủ nghĩa cộng sản rất khác biệt, “không có lý do gì để hai nước chúng ta thù hận nhau”. Nếu hai bên còn muốn thảo luận những vấn đề này, ông đề xuất, thì tăng cường mối quan hệ hữu hảo hơn nữa là khả dĩ. Ở trọng tâm của vấn đề là Ba Lan: Liệu có thể đạt được một thỏa thuận trong đó Ba Lan sẽ bị tiêu diệt và chia chác giữa họ hay không?*

Câu hỏi đó được đích thân Stalin xử lý. Ba Lan đã là cái gai trong mắt ông từ cuộc Cách mạng. Một mặt, các thỏa thuận hòa bình ở Versailles trao cho người Ba Lan một vùng lãnh thổ thuộc về Nga trước năm 1914; mặt khác, Ba Lan đã có hành động quân sự đe dọa chính những người Bolshevik khi họ cướp lấy quyền lực vào những năm sau 1917. Nỗi sợ các gián điệp Ba Lan là một đặc điểm thường xuyên và phổ biến trong các cuộc thanh trừng ở Liên Xô những năm 1930, đã khiến hàng triệu người bị bắt và hàng trăm nghìn người bị xử tử. Chưa đầy hai năm trước khi thương lượng với Đức, đích thân Stalin đã ký các sắc lệnh yêu cầu “thanh trừng mạng lưới gián điệp của Tổ chức Quân đội Ba Lan”, dẫn tới hàng chục nghìn người bị bắt giữ, trong đó hơn bốn phần năm bị xử bắn*. Hồi đáp của ông với câu hỏi của Đức về sự cộng tác, không chỉ về vấn đề Ba Lan, là tích cực và khích lệ.

Mọi việc được tiếp nối ngay lập tức. Hai ngày sau hồi đáp của Stalin, hai máy bay Focke-Wulf Condor hạ cánh xuống Moscow, được đội danh dự Liên Xô chào đón và hai dãy cờ phấp phới trong gió. Một nửa số cờ mang hình ảnh búa liềm, công cụ sản xuất của giai cấp vô sản thành thị và nông dân, biểu tượng không thể nhầm lẫn của chủ nghĩa cộng sản; nửa kia là những lá cờ của Đế chế thứ Ba, do chính Hitler thiết kế - như ông đã giải thích trong cuốn Mein Kampf: “Với màu đỏ, chúng ta có thể thấy ý tưởng xã hội của phong trào [Quốc xã], màu trắng là ý tưởng dân tộc, và chữ thập ngoặc là sứ mệnh đấu tranh cho thắng lợi của người Aryan”*. Ở một trong những cảnh tượng khác thường và không ngờ tới nhất của thế kỷ 20, những lá cờ đại diện cho chủ nghĩa cộng sản và chủ nghĩa phát-xít bay cạnh nhau khi những người Đức bước ra khỏi máy bay. Đoàn đại biểu đứng đầu là Ribbentrop, Bộ trưởng Ngoại giao Đức, người từng bị một giáo viên cũ mô tả là “đứa ngu nhất trong lớp, hết sức phù phiếm và hám lợi” và giờ được tin cậy làm trung gian cho một thỏa thuận giữa hai kình địch không đội trời chung*.

Sau khi được đưa tới Điện Kremlin để gặp Stalin và Molotov, Ribbentrop bày tỏ hy vọng của ông về mối quan hệ hữu hảo. “Nước Đức không đòi hỏi gì từ Nga - chỉ hòa bình và thương mại mà thôi”, ông nói. Stalin đưa ra một câu đáp thẳng thắn điển hình. “Trong nhiều năm, chúng ta đã đổ không biết bao nhiêu xô cứt lên đầu nhau, và những tay làm tuyên truyền của chúng ta có khối việc để làm. Giờ bỗng nhiên, làm sao chúng ta khiến dân chúng tin rằng tất cả mọi chuyện đã được bỏ qua và tha thứ? Mọi chuyện không thể nhanh thế”*.

Thật ra, mọi chuyện quả đã tiến triển rất nhanh. Trong vài giờ, bản sơ thảo thỏa thuận đã xong, với một văn bản mà hai bên đã nhất trí được đưa ra công khai, kèm theo một phụ lục bí mật phác họa vùng ảnh hưởng ở Baltic và Ba Lan, trên thực tế trao cho mỗi bên một tấm séc khống để chiếm đóng và làm bất kỳ điều gì họ muốn trong ranh giới đã được xác định. Khá hài lòng, Stalin gọi vodka vào lúc rạng sáng để ăn mừng. “Tôi biết người dân Đức yêu lãnh tụ của họ ra sao”, ông nói, dùng những từ tiếng Đức*. “Tôi muốn uống vì sức khỏe của ông ấy”. Thêm những chầu rượu nữa được rót, và Molotov gần như không thể giấu được niềm vui. “Chính đồng chí Stalin vĩ đại của chúng tôi đã bắt đầu bước đi táo bạo này trong mối quan hệ chính trị”, ông rạng rỡ. “Tôi xin uống vì sức khỏe của đồng chí”*.

Sự phởn chí của Stalin tiếp tục ở căn nhà nghỉ của ông ngay bên ngoài Moscow vào hôm sau, khi ông cùng các thành viên cấp cao của Bộ Chính trị dự một cuộc săn vịt. Tất nhiên đó chỉ là trò bịp bợm, ông nói, “một trò bịp xem ai gạt được ai. Tôi biết Hitler tính chuyện gì. Ông ta nghĩ ông ta khôn hơn tôi, nhưng thực ra tôi là người đã lừa ông ta”*. Tất nhiên, Hitler cũng nghĩ đúng như thế. Khi một ghi chú được chuyển cho ông vào khoảng nửa đêm ở căn nhà nghỉ trên dãy Alps, cho biết thỏa thuận cuối cùng đã được ký, phản ứng của ông - giống như của Stalin - là của một con bạc tin rằng ông ta đang vào vận đỏ: “chúng ta đã thắng”, ông tuyên bố đầy phấn khích*.

Nhà lãnh đạo Liên Xô đã thỏa thuận với Đức để tranh thủ thời gian. Stalin không hề ảo tưởng về Hitler hay về mối đe dọa dài hạn từ ông ta. Thật ra, ở Đại hội 17 của Đảng Cộng sản vào năm 1934, vài phần của cuốn Mein Kampf đã được trích đọc để cho thấy những mối nguy hiểm từ nước Đức và vị Thủ tướng của họ. Bản thân Stalin đã đọc tác phẩm khét tiếng của Hitler, gạch dưới những đoạn nói tới nhu cầu mở rộng lãnh thổ của nước Đức về phía đông*. Tuy nhiên, Liên Xô cần phải hồi phục sau một giai đoạn hỗn loạn kinh niên. Nạn đói kinh hoàng, hậu quả của chính sách thiển cận và khát máu, đã dẫn tới cái chết của hàng triệu người vì thiếu ăn và bệnh tật vào đầu những năm 1930. Những nỗi đau khổ thật kinh khủng, và ở quy mô khổng lồ. Một cậu bé tám tuổi lúc bấy giờ sau này nhớ lại đã thấy một cô bé trong lớp học của mình ở Khar’kov, gục đầu lên bàn và nhắm mắt lại trong một tiết học, có vẻ như ngủ gục; thực ra, cô bé đã chết đói. Họ sẽ chôn cất cô bé, cậu biết, “như họ đã chôn nhiều người hôm qua và hôm trước nữa và mỗi ngày đều thế”*.

Trong những năm tiếp đó, xã hội Liên Xô tự ăn thịt mình. Vị trí cấp cao trong Đảng Cộng sản không bảo đảm là sẽ an toàn, khi Stalin khép chặt vòng vây với những đối thủ gần nhất và cựu cộng sự của ông. Trong hàng loạt vụ xét xử ngoạn mục mang tính trình diễn được tổ chức ở Moscow, những cái tên tiêu biểu đã quen thuộc, không chỉ ở Liên Xô mà trên phạm vi quốc tế, bị cáo buộc một cách giật gân là những kẻ phản cách mạng, bị xét xử và bị tuyên án tử hình. Những người như Grigorii Zinoviev, Lev Kamenev, Nikolai Bukharin và Karl Radek, những người hùng của cuộc Cách mạng 1917, nằm trong số nhiều người bị mang đi xử tử, đã bị lên án bằng thứ ngôn ngữ độc địa là lũ chó của bọn phát-xít, những tên khủng bố, những kẻ hủ hóa và bọn phá hoại qua lời Chánh Công tố Andrei Vyshinskii. Trong sự trớ trêu của lịch sử tri thức và văn hóa, sau này Vyshinskii được vinh danh cho những cuộc tấn công hiểm ác của ông khi Viện Nhà nước và Luật học thuộc Viện Khoa học Xã hội Liên Xô được đặt tên lại theo tên ông*.

Sự chú ý sau đó quay sang quân đội. Bộ Tư lệnh Tối cao bị sát hại và tàn phá, bị phá hủy vì một logic sai lầm và tàn nhẫn: Lý lẽ là nếu các sĩ quan cấp thấp có tội kích động phản loạn, thì những người cấp trên của họ cũng có tội hoặc là đồng lõa hoặc là tắc trách. Vì thế nên một lời thú tội, rút ra từ một người bị đánh đập đến ngã quỵ, kéo theo hàng loạt các vụ bắt giữ. Một sĩ quan cảnh sát mật vụ ra đối chứng sau này cho biết: Mục đích là chứng minh có tồn tại “một âm mưu quân sự trong Hồng quân liên can tới càng nhiều người càng tốt”*.

Trong 101 thành viên giới lãnh đạo quân sự cấp cao, chỉ 10 người không bị bắt; trong 91 người bị bắt, chỉ 9 người không bị xử bắn. Số này gồm 3 trong 5 nguyên soái và 2 đô đốc Liên Xô, cũng như toàn bộ đội ngũ cấp cao của không quân, tất cả những người đứng đầu các quân khu, và gần như mọi tư lệnh sư đoàn. Hồng quân đã bị hạ gục*. Trong hoàn cảnh đó, Stalin cần một khoảng thở để tái thiết. Sự tiếp cận từ Đức là một món quà trời ban.

Trong khi đó, Hitler đang đặt cược lớn. Ông đang tuyệt vọng muốn tiếp cận những nguồn lực tối quan trọng nếu Đức muốn xây dựng một vị thế mạnh và quyền lực trong dài hạn. Vấn đề là Đức ở vị thế bất lợi về địa lý để tiếp cận Đại Tây Dương và để buôn bán với châu Mỹ, châu Phi và châu Á; bởi thế Hitler hướng ánh mắt của ông về phương Đông. Đằng sau quyết định thỏa hiệp với Liên bang Xô Viết của ông là ý tưởng rằng điều đó sẽ trao cho ông quyền tiếp cận Con đường Tơ lụa của riêng ông.

Vì thế, sau khi hiệp ước được ký, Hitler đã triệu tập các viên tướng của ông tới nhà nghỉ trên dãy Alps để ông có thể cho họ biết hai bên đã đồng ý những gì và ông đã lên kế hoạch thế nào. Tựa vào cây đàn piano lớn, ông nói dông dài về bản thân ông. Người dân Đức may mắn có ông, ông tuyên bố, một người mà họ hoàn toàn tin tưởng. Nhưng giờ, ông nói tiếp, đã tới lúc chóp lấy thời cơ. “Chúng ta không có gì để mất”, ông nói với các sĩ quan cao cấp của ông; nước Đức chỉ có thể sống sót vài năm nữa trong tình hình kinh tế hiện giờ; “chúng ta không còn lựa chọn nào khác”, ông nói với các viên tướng*.

Một liên minh với Liên bang Xô Viết sẽ không chỉ giúp khôi phục những vùng đất đã bị lấy mất qua Hiệp ước Versailles; nó còn bảo đảm cho tương lai của nước Đức. Mọi thứ phụ thuộc vào thành công của nước Đức - và điều tối quan trọng là phải luôn nhớ điều đó. “Hãy quên sự xót thương đi”, ông nói. “Hãy hành động tàn bạo. Tám mươi triệu người phải giành được điều vốn là quyền của họ. Sự tồn tại của họ phải được bảo đảm”*. Ông đang nói về việc xâm lược Ba Lan, mà cũng nói về một buổi bình minh mới sẽ tới nhờ việc thiết lập lại sự hữu hảo với Liên bang Xô Viết nữa. Với Hitler, đạt được thỏa thuận với Stalin còn hơn là một cơ hội để nâng phần cược lên cao hơn nữa trong trò chơi chính trị đung đưa trên miệng hố chiến tranh của ông; nó còn hứa hẹn những nguồn tài nguyên. Mặc dù ông đã nói thường xuyên về Lebensraum, hay không gian sinh tồn, cho dân tộc Đức kể từ khi ông vươn lên nắm quyền, nhưng điều được mất thực sự, ông nói với những viên tướng của mình, là những phần thưởng hữu hình: lúa mì, gia súc, than đá, chì và thiếc. Rốt cuộc, nước Đức có thể được tự do*.

Không phải ai nghe điều đó cũng thấy thuyết phục. Hitler nói rằng cuộc chiến chỉ kéo dài sáu tuần; nó sẽ kéo dài hơn sáu năm, tướng von Reichenau lẩm bẩm*. Tướng Liebmann cũng không thấy ấn tượng. Ông nói: Bài phát biểu kiêu căng, tự phụ và “đáng ghê tởm”. Hitler là một người đã đánh mất mọi ý thức trách nhiệm. Tuy nhiên - như nghiên cứu có thẩm quyền hàng đầu thời hiện đại về Đức Quốc xã ghi nhận - không ai dám lên tiếng phản đối ông*.

Hitler tin rằng ông đã tìm ra cách bảo vệ tương lai của nước Đức. Một điểm yếu đặc biệt là sự thiếu hụt ngành nông nghiệp quốc nội. Như nghiên cứu gần đây cho thấy, đây là một lĩnh vực đã hứng chịu nhiều thiệt hại trong những năm 1930, khi cỗ máy chiến tranh Đức bắt đầu được tập hợp, tiêu tốn nguồn lực, thời gian và tiền bạc. Trong thực tế, luật pháp mới thực sự có vai trò làm giảm đầu tư vào nông nghiệp trong giai đoạn này*. Nước Đức vẫn phụ thuộc nhiều vào hàng nhập khẩu vì sản xuất quốc nội không đủ để tự cấp*. Nói với một nhà ngoại giao cấp cao ở Danzig vào tháng 8-1939, Hitler nêu ra chủ đề sự căng thẳng không thể chịu nổi mà nước Đức phải gánh chịu trong Thế chiến thứ Nhất - một trong những chủ đề lặp đi lặp lại lâu dài của ông. Tuy nhiên, hiện giờ ông tuyên bố đã có câu trả lời. Chúng ta cần Ukraine, “để không ai có thể bỏ đói chúng ta một lần nữa như họ đã làm trong cuộc chiến vừa qua”*.

Ukraine, hay đúng hơn là những thành quả của đất đai màu mỡ ở đó, đã được trao cho ông với việc ký hiệp ước bất tương xâm năm 1939. Những tháng sau chuyến thăm của Ribbentrop tới thủ đô Nga, các quan chức Quốc xã và Liên Xô đã đi đi về về giữa Moscow và Berlin. Người Đức tự tin rằng bước mở đầu đó sẽ được chuyển thành một thỏa thuận, nhất là liên quan tới “mọi vấn đề lãnh thổ từ Hắc Hải tới biển Baltic”, như Ribbentrop đã nói với Molotov vào tháng 8-1939*. Thêm những cuộc thảo luận tinh vi tập trung vào các điều khoản thương mại và trên hết là khối lượng và giá cả lúa mì, dầu mỏ và các nguyên vật liệu khác của Liên Xô, cần thiết để duy trì cuộc xâm lược Ba Lan của Đức và những gì sau đó. Stalin đã tiếp sức cho cuộc chiến của Hitler*.

Mối liên minh giúp Hitler có sự tự tin và lời hứa về những nguồn lực cho phép ông tấn công Ba Lan, an toàn vì biết rằng vị thế của ông ở phương Đông sẽ được bảo đảm sau thỏa thuận của ông với Stalin (“Tôi có thể đảm bảo bằng danh dự rằng Liên bang Xô Viết sẽ không phản bội đối tác của mình”, nhà lãnh đạo Nga nói khi thỏa thuận đã được ký)*.

Tuy nhiên, như một trong những sĩ quan cấp cao khôn ngoan hơn đã nhận ra, việc chia đôi Ba Lan khiến Đức dễ tổn thương hơn - chứ không phải an toàn hơn - vì đã đẩy biên giới của Liên Xô xa hơn hẳn về phía tây; sẽ là tốt hơn, Franz Halder bình luận, là giữ vững các điều khoản với Nga và tập trung vào những vị trí của Anh ở Trung Đông và Địa Trung Hải*.

Vào ngày 1-9-1939, chưa đầy một tuần sau thỏa thuận lịch sử, quân Đức tràn qua biên giới, băng băng tiến qua những tuyến phòng ngự Ba Lan. Ngoài việc chiếm đóng lãnh thổ khi tiến gần tới Warsaw, mục tiêu còn là tiêu diệt tầng lớp tinh hoa của Ba Lan. Như Hitler nhìn nhận, “chỉ một quốc gia mà các tầng lớp trên đã bị hủy diệt mới có thể bị đẩy vào thân phận nô lệ”. Như thế, các sĩ quan và những nhân vật hàng đầu trở thành mục tiêu - hỏi những người Đức biết rõ họ đang tìm kiếm gì: 15 trong số 25 chỉ huy các nhóm truy lùng được chỉ thị tìm kiếm và tiêu diệt “tầng lớp trên trong xã hội” có bằng tiến sĩ, hầu hết là luật học hoặc triết học*.

Sự tái liên kết Đức và Liên Xô và cuộc tấn công Ba Lan khiến Anh và Pháp bất ngờ. Dù họ đã tuyên chiến, cả hai nước đều không cung cấp sự hỗ trợ quân sự hay hậu cần nào thực sự có ý nghĩa cho Ba Lan. Không quân Hoàng gia Anh quả có tiến hành một số chiến dịch đánh bom hạn chế, nhưng món hàng phổ biến nhất mà các máy bay bay qua lãnh thổ Đức chở theo không phải là thiết bị cháy nổ mà là các tờ truyền đơn với mục tiêu khá hy vọng, nếu không muốn nói là hoàn toàn ngây thơ. “Có lý do để tin rằng nhà chức trách Đức lo sợ tác động tuyên truyền của chúng ta”, ngay đoạn đầu biên bản cuộc họp nội các vào đầu tháng 9-1939 viết. Việc “các máy bay của chúng ta có thể bay qua vùng Tây Bắc Đức mà không hề hấn gì” được cho là “có ảnh hưởng rất xấu lên tinh thần người Đức”. Thả thêm truyền đơn trong tương lai có thể rất hiệu quả, biên bản nhất trí như thế*.

Trong khi đó, những đánh giá hoảng loạn tràn về London từ Ấn Độ và Trung Á - bởi vì thỏa thuận Molotov và Ribbentrop ký không chỉ cung cấp một kênh cung ứng tối quan trọng cho Đức và mở đường cho cuộc chiến ở châu Âu. Viên Công sứ ở Kabul, Sir Kerr Fraser-Tytler, cảnh báo rằng có rất nhiều tin đồn thổi ở địa phương về việc người Anh có cung cấp hỗ trợ quân sự trong trường hợp Liên Xô xâm lược Afghanistan hay không*. Những nỗi lo lắng này được Văn phòng Ấn Độ chia sẻ, nơi Bộ trưởng Ngoại giao công bố một tài liệu báo động cho Nội các Chiến tranh ở London vẽ ra một bức tranh gần như vô vọng trong việc phòng ngự Ấn Độ, nhất là các nguồn lực phòng không, mà tất cả chẳng có gì ngoài một bệ súng bao gồm tám khẩu súng 7,62 xen-ti-mét*.

Mặc dù London nghi ngờ về mối đe dọa ở Trung Á trong ngắn hạn, họ công nhận rằng liên minh của Đức với Liên bang Xô Viết thực sự đe dọa những lợi ích của Anh ở phương Đông. Tới mùa xuân năm 1940, những cân nhắc thận trọng được đưa ra về điều có vẻ là một cuộc đụng đầu không tránh khỏi. Như một báo cáo cho Nội các Chiến tranh của Bộ Tổng tham mưu có tựa đề “Những ngụ ý quân sự của hành động gây hấn với Nga vào năm 1940” đã giải thích, “nhiều khả năng chính quyền Liên Xô sẽ sớm hành động chống lại Ấn Độ và Afghanistan”, một diễn tiến sẽ làm “chia rẽ tối đa sức mạnh của phe Đồng minh”*. Như một báo cáo khác nêu ra với sự rõ ràng lạnh lùng, có rất nhiều cách để sự hợp tác của Đức với Moscow có thể gây suy yếu nghiêm trọng cho phe Đồng minh: Các lợi ích dầu mỏ của Anh ở Iran và Iraq rất dễ bị đe dọa và có thể mất, và tệ hơn nữa, có thể rơi vào tay kẻ thù*.

Những mối lo ngại này rất có cơ sở. Người Đức đã rất tích cực khắp Trung Đông và Trung Á vào những năm 1930, với hãng hàng không Lufthansa thiết lập một mạng lưới rộng lớn các chuyến bay thương mại trong khắp vùng, và các công ty như Siemens và tổ chức Todt tiến hành những cuộc xâm nhập nghiêm túc vào các lĩnh vực công nghiệp ở Iraq, Iran và Afghanistan. Vô số những đường sá và cầu cống đã được các kỹ sư Đức thiết kế, và do các kỹ thuật viên Đức xây dựng hay giám sát xây dựng. Hạ tầng viễn thông do các công ty như Telefunken lắp đặt, và có nhu cầu rất lớn cho kỹ năng chuyên môn của họ*. Những mối quan hệ này khiến nước Đức được nhìn nhận tích cực trong cả vùng - điều được củng cố qua cảm nhận về Hitler ở thế giới Hồi giáo, rằng ông là một nhà lãnh đạo cương quyết dám tranh đấu cho những gì ông tin tưởng. Thông điệp này được củng cố nhờ mạng lưới các điệp viên dưới quyền kiểm soát của Abwehr, tình báo quân đội Đức, những người đã tích cực xây dựng các mối quan hệ và tập hợp sự ủng hộ khắp khu vực giữa Đông Địa Trung Hải và dãy Himalaya*.

Thật ra, vào tháng 1 -1940, đã có những cuộc thảo luận tích cực trong Bộ Tư lệnh Tối cao Đức về cách khuyến khích Liên Xô can thiệp vào Trung Á và Ấn Độ. Các kế hoạch được lưu hành từ tướng Jodi, một trong những sĩ quan cấp cao được kính trọng nhất của Wehrmacht*, liên quan tới một cuộc tấn công chung của Đức-Liên Xô vào Trung Đông. Cuộc tấn công này sẽ “đòi hỏi tương đối ít” nỗ lực, nhưng đồng thời sẽ “tạo ra một điểm rắc rối đe dọa nước Anh”*. Một kế hoạch riêng rẽ, táo bạo khác nhắm tới việc đưa Vua Amanullah trở lại ngai vàng Afghanistan, ông này đã đến trú ngụ ở Berlin sau khi bị lật đổ, cũng đã được phát triển tỉ mỉ*. Rồi còn những nỗ lực kích động rắc rối trong các vùng nhạy cảm chiến lược. Faqīr xứ Ipi, phiên bản những năm 1930 của Osama bin Laden - một thầy giảng khổ hạnh, huyền bí nhưng khát máu, bảo thủ về tôn giáo nhưng có quan điểm cách mạng về xã hội - được xác định là đối tác hoàn hảo để gây bất ổn cho biên giới Tây Bắc và phân tán sự chú ý và nguồn lực của Anh. Một vấn đề là làm sao tìm ra ông: Ông ta lẩn trốn rất kỹ và người Anh đã bắt hụt ông vô số lần. Một vấn đề nữa là làm sao kín đáo tìm ra ông ta: Một sứ mệnh kết thúc trong thảm họa khi hai điệp viên Đức mà Abwehr nghĩ là sẽ đỡ bị nghi ngờ hơn nếu đóng giả làm các chuyên gia về bệnh phong đã bị giết và bị thương trong một trận phục kích của quân đội Afghanistan. Khi cuối cùng cũng liên lạc được với ông, thì những đòi hỏi của Faqīr để đổi lấy việc ông chống người Anh gần như là lố bịch*.

Nỗ lực xây dựng quan hệ của Đức ở những nơi khác thuộc vùng này không kém phần tích cực. Nhiều người ở Iran và Iraq tin ở động lực và luận điệu của Hitler. Lấy ví dụ, có sự trùng khớp tự nhiên giữa chủ nghĩa bài Do Thái quyết liệt của chế độ Quốc xã và của một số học giả Hồi giáo hàng đầu. Đại giáo chủ Jerusalem, Muḥammad al-Ḥusaynī, đã chào đón sự nổi lên của một người mà sau này ông gọi là “al-ḥajj Muḥammad Hitler”. Những quan điểm bài Do Thái của nhà lãnh đạo Đức ăn khớp với một người rất hài lòng kêu gọi hành hình những người Do Thái, mà ông cho là “lũ cặn bã và sâu bọ”*.

Sự ngưỡng mộ dành cho nước Đức trong vùng đi xa hơn thế nhiều. Một số học giả đã chỉ ra những điểm giống nhau giữa ý thức hệ mà Hitler đã áp đặt lên nước Đức vào những năm 1930 và một chương trình tương tự được áp dụng ở Ba Tư nhằm “thanh tẩy” ngôn ngữ và phong tục Ba Tư, và một nỗ lực có ý thức nhằm gợi lại - như Quốc xã đã làm - một thời kỳ hoàng kim bán huyền thoại. Thật ra, quyết định chính thức đổi tên Ba Tư thành Iran được cho là kết quả của việc các nhà ngoại giao Teheran ở Berlin muốn gây ấn tượng với vị Shah về tầm quan trọng của ý tưởng “chủ nghĩa Aryan” - và truyền thống về từ nguyên và lịch sử giả hiệu chung mà bản sắc mới của Iran có thể tham chiếu dễ dàng*.

Tương tự, nền tảng cho đảng Ba’ath (“phục hưng”) ở Iraq mắc nợ nhiều từ sự tuyên truyền của Quốc xã và ý tưởng về sự tái sinh*. Và rồi còn có những cuộc trao đổi nói lên nhiều điều giữa Hitler và đặc sứ của Vua Saudi. “Chúng tôi nhìn nhận người Ả Rập với sự cảm thông nồng hậu nhất vì ba lý do”, Hitler nói với phái đoàn vào năm 1939. “Trước hết, chúng tôi không theo đuổi tham vọng lãnh thổ nào ở các vùng đất Ả Rập. Thứ hai, chúng ta có chung kẻ thù. Và thứ ba, cả hai bên chúng ta đều chiến đấu chống lại người Do Thái. Tôi sẽ không ngừng nghỉ cho tới khi người Do Thái cuối cùng rời khỏi Đức”*.

Bởi thế, không có gì ngạc nhiên khi hết kế hoạch này tới kế hoạch khác được phát triển ở London và Paris để cố khống chế Đức và Liên Xô. Tham mưu trưởng quân đội Pháp Claude Gamelin đã yêu cầu lập kế hoạch xây dựng một thành lũy, lý tưởng là ở vùng Balkan, có thể gây áp lực lên Đức từ sau lưng nếu cần thiết*. Ý tưởng này được cân nhắc một cách nghiêm túc, với vị Thủ tướng tai to mặt lớn của Pháp Edouard Daladier ủng hộ, trước khi không còn được quan tâm. Nó được thay thế bằng một kế hoạch táo bạo mở cuộc tấn công vào Scandinavia, với sự tính toán để cắt nguồn cung cấp sắt cho Đức từ các mỏ sắt ở Thụy Điển - kế hoạch nhận được sự ủng hộ nhiệt tình của Winston Churchill, bấy giờ là Bộ trưởng Hải quân. “Không gì có thể chết chóc hơn… việc ngăn chặn nguồn nhập khẩu này trong ba hay thậm chí là sáu tháng”, Churchill viết. Anh “phải vi phạm sự trung lập của Na Uy” và thả mìn ở vùng bờ biển của Na Uy. Thực hiện những bước này sẽ đe dọa “năng lực gây chiến tranh và… chính sinh mạng” của nước Đức*.

Phá vỡ chuỗi cung ứng của Đức là trọng tâm của mọi cuộc thảo luận. Rốt cuộc, vào mùa xuân năm 1940, sự chú ý chuyển sang Baku. Người đứng đầu Không quân Pháp, tướng Vuillemin, thúc đẩy một kế hoạch mà theo đó lực lượng Đồng minh có thể sử dụng các căn cứ ở Trung Đông để tấn công các cơ sở hạ tầng, chủ yếu là ở Azerbaijan thuộc Liên Xô. Người ta cho rằng các phi đội hoạt động từ những căn cứ của Anh ở Iraq và từ những căn cứ của Pháp ở Syria có thể làm giảm một nửa việc sản xuất dầu ở vùng Caucasus chỉ trong từ hai tới ba tháng. Theo bản phác thảo thứ nhất của kế hoạch, việc này sẽ gây ra “những hậu quả quyết định cho Nga và Đức”. Các phiên bản theo sau hứa hẹn những viễn cảnh thậm chí còn tươi hồng hơn: ít nhóm tấn công hơn vẫn sẽ mang lại cũng những lợi ích tương tự nhưng với thời gian nhanh hơn*.

Các chiến lược gia của Anh nhất trí với nhau: Những kết quả của việc ném bom vùng Caucasus sẽ rất mạnh, sẽ có sự đảo lộn ngay lập tức, “lĩnh vực công nghiệp và nông nghiệp của Nga sẽ dần dần bị tê liệt và không thể hoạt động. Nó sẽ loại bỏ mọi hy vọng rằng Đức sẽ tổ chức việc sản xuất của Nga một cách hợp lý nhằm có lợi cho họ và sẽ, từ quan điểm này, có ảnh hưởng quyết định lên kết quả cuộc chiến”. Những nhà hoạch định Pháp và Anh ngày càng tin rằng hủy diệt các cơ sở dầu mỏ của Nga là cách tốt nhất để loại bỏ mối đe dọa từ Đức*.

Những kế hoạch hoành động chung như thế bị phá sản khi Hitler mở một cuộc tấn công sấm sét vào Pháp. Với nhiều người, cuộc tấn công của Đức giống như tác phẩm của một thiên tài chiến thuật, khiến phe phòng ngự bị bất ngờ qua hàng loạt các chiến dịch chớp nhoáng, được lên kế hoạch tỉ mỉ từ trước và thực thi ở mức bậc thầy nhờ một quân đội dạn dày chiến trận và nhiều kinh nghiệm trong việc chiếm đóng lãnh thổ nước ngoài. Thật ra, như nghiên cứu gần đây cho thấy, thành công ở Pháp nhiều phần là do may mắn. Hơn một lần, Hitler đã phát cáu, chỉ thị cho quân đội giữ trận địa, chỉ để phát hiện ra rằng các mệnh lệnh không tới được chỗ các chỉ huy cho tới sau khi họ đã di chuyển nhiều dặm khỏi vị trí mà họ lẽ ra phải ngừng lại. Heinz Guderian, một chỉ huy xe tăng sôi nổi sinh ở Phổ, thậm chí bị cách chức vì bất tuân thượng lệnh sau khi ông tiếp tục tiến lên - mặc dù lệnh giữ trận địa có lẽ đã không bao giờ tới được chỗ ông. Trong giai đoạn này, chính Hitler đã trở nên sợ hãi rằng các lực lượng của ông sẽ bị mắc kẹt trong một cái bẫy không tồn tại, tới mức ông gần như suy sụp về thần kinh*. Bước tiến nhanh chóng đó là một phần thưởng không xứng đáng cho một con bạc đã may mắn quá sức.

Thời đại của đế quốc ở Tây Âu đã kết thúc với Thế chiến thứ Nhất. Giờ, thay vì từ từ biến mất, nước Đức chuẩn bị giáng một đòn quyết định. Vào lúc Không lực Hoàng gia chuẩn bị lao lên bầu trời cho Trận chiến Anh, những tiếng nói lớn giọng cất lên báo hiệu kết thúc một thời đại. Công sứ Đức ở Kabul đang bận rộn với việc tiên đoán là vào cuối mùa hè, Hitler sẽ có mặt ở London. Để chuẩn bị cho sự sụp đổ cuối cùng của Đế quốc Anh, những đề xuất cụ thể đã được đưa ra với những nhân vật đứng đầu trong chính quyền Afghanistan: Nếu nước này từ bỏ lập trường trung lập mà họ đã theo đuổi từ đầu cuộc chiến, Đức hứa sẽ nhượng một vùng đất lớn ở Tây Bắc Ấn Độ cũng như cảng Karachi khi vùng này rơi vào tay họ. Đó là một đề nghị hấp dẫn. Ngay cả phái bộ Anh ở Kabul cũng nhận ra rằng con tàu nước Anh “có vẻ đang chìm”, và cơ hội để nó “có thể vẫn nổi được” cần có sự can đảm và đức tin. Thực hiện những bước đi như cắt giảm chi phí vận chuyển từ những cánh đồng bông của Afghanistan để đảm bảo cho nền kinh tế địa phương không sụp đổ là hành động thiện chí nhỏ nhất - và là một dấu hiệu cho thấy những lựa chọn của Anh bị hạn chế ra sao. Ở thời khắc quyết định này, những người Afghanistan đã đứng vững - hay ít ra là họ còn lưỡng lự, chưa ngay lập tức lao vào vòng tay Đức*.

Tới mùa hè năm 1940, nước Anh và đế chế của nó đang ở trong tình trạng hiểm nghèo. Một cú vẩy bút vào rạng sáng ở Moscow mùa hè năm trước nhằm chốt lại thỏa thuận giữa nước Đức Quốc xã và Liên bang Xô Viết Cộng sản đã khiến thế giới nhìn rất khác, rất nhanh chóng. Tương lai nằm ở hàng loạt những mối liên hệ sẽ kết nối Berlin qua Liên bang Xô Viết sâu vào châu Á và tiểu lục địa Ấn Độ, một tương lai sẽ nắn lại các tuyến đường thương mại và nguồn lực từ Tây Âu vào trung tâm châu lục.

Những Con đường Tơ lụa trong Thế chiến thứ Hai

Tuy nhiên, sự điều chỉnh này phụ thuộc vào sự hỗ trợ tiếp tục và nhất quán từ Liên bang Xô Viết. Mặc dù hàng hóa và nguyên vật liệu đã chảy tới Đức trong những tháng sau cuộc xâm lược Ba Lan, không phải lúc nào dòng chảy đó cũng suôn sẻ. Những cuộc thương lượng đã diễn ra căng thẳng, nhất là khi đụng tới lúa mì và dầu mỏ - hai nguồn tài nguyên có nhu cầu đặc biệt cao. Stalin đích thân giám sát những vấn đề này, quyết định xem có nên cho phép Đức có được một gói hàng 800.000 tấn dầu như yêu cầu hay là một gói với khối lượng nhỏ hơn nhiều, và với những điều kiện gì. Cuộc thảo luận về từng chuyến hàng riêng rẽ diễn ra đầy lo lắng và mất thời gian, và là một nguồn gốc gây lo lắng gần như liên tục trong giới hoạch định chính sách ở Đức*.

Không có gì ngạc nhiên, Văn phòng Ngoại vụ Đức nhận ra tình thế đó mong manh ra sao và viết các báo cáo nhấn mạnh những mối nguy của việc phụ thuộc quá mức vào Moscow. Nếu vì bất cứ lý do gì mà có chuyện trục trặc - thay đổi lãnh đạo, sự ngoan cố của đối tác hay đơn giản là bất đồng về thương mại - nước Đức sẽ nguy hiểm. Đó là mối đe dọa đơn lẻ lớn nhất với thành công quân sự gây sửng sốt của Hitler ở châu Âu*.

Chính cảm nhận về sự khó chịu và bất định này đã dẫn tới một quyết định phải trả giá bằng hàng triệu sinh mạng lính Đức, hàng triệu người Nga - và nhiều triệu người Do Thái: xâm lược Liên bang Xô Viết. Theo cách quen thuộc, khi Hitler công bố cuộc phiêu lưu mới nhất của ông vào cuối tháng 7-1940, ông khoác cho nó chiếc vỏ bọc cuộc chiến ý thức hệ. Đã tới lúc chóp lấy thời cơ, ông nói với tướng Jodi, để loại bỏ chủ nghĩa Cộng sản Bolshevik*. Thật ra, sự được mất ở đây là các nguyên vật liệu, và trên hết là lương thực.

Trong nửa sau năm 1940 và đầu năm 1941, không chỉ quân đội bắt tay vào việc chuẩn bị hậu cần cho một cuộc xâm lược, mà cả các nhà hoạch định kinh tế nữa. Dẫn đầu là Herbert Backe, một chuyên gia nông nghiệp đã gia nhập đảng Quốc xã từ đầu những năm 1920 và đều đặn leo lên các cấp bậc, trở thành người được Richard Darre, Reichsminister* Lương thực và Nông nghiệp, đỡ đầu. Sự tận hiến như nô lệ của Backe cho sứ mệnh của Quốc xã, cùng với chuyên môn của ông trong lĩnh vực nông nghiệp, khiến ông có vai trò ngày càng nhiều ảnh hưởng trong những cuộc cải cách hồi những năm 1930: quản lý giá cả và thiết lập giới hạn với cả các thị trường nhập khẩu và xuất khẩu*.

Backe bị ám ảnh với ý tưởng rằng Nga có thể là giải pháp cho những vấn đề của Đức. Khi Đế quốc Nga mở rộng, vùng thảo nguyên dần chuyển từ nơi của dân chăn dắt gia súc du mục thành một vựa lúa mì hoàn hảo, hết cánh đồng lúa này tới cánh đồng lúa khác trải rộng trên những bình nguyên bằng phẳng xa hút tầm mắt. Đất đai cực kỳ màu mỡ, nhất là ở những vùng mà mặt đất đen kịt vì khoáng sản. Những đoàn thám hiểm khoa học được cử tới khám phá vùng này từ Viện Khoa học Nga ca ngợi hết lời vùng vành đai trải dài từ Hắc Hải sâu vào Trung Á, thông báo đầy phấn khích về những điều kiện tuyệt vời phù hợp một cách lý tưởng cho canh tác nông nghiệp sản lương cao ở quy mô lớn*.

Nông nghiệp ở miền Nam Nga và Ukraine đã phát triển với tốc độ cực nhanh trước cuộc Cách mạng năm 1917. Nó được thúc đẩy nhờ tăng cầu trong nước, tăng xuất khẩu và nghiên cứu khoa học với loại lúa mì chất lượng tốt nhất và làm sao để tối đa hóa năng suất ở những vùng đất đã được dùng làm bãi chăn thả gia súc của người du mục trong hàng thiên niên kỷ*. Không ai biết rõ tiềm năng của vùng thảo nguyên, vốn đã mở rộng sản xuất cực nhanh vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, hơn Herbert Backe: Lĩnh vực chuyên môn của ông, và đề tài luận văn tiến sĩ của ông, là về ngũ cốc của Nga*. Backe là một người đàn ông nhỏ bé, gầy đanh, đeo kính và ăn mặc gọn gàng. Ông đã lãnh đạo các nhóm thảo ra những tài liệu liên tiếp về các mục tiêu và định hướng cho cuộc xâm lược. Như ông nhấn mạnh với Hitler, Ukraine là chìa khóa: Kiểm soát những bình nguyên nông nghiệp màu mỡ chạy dọc theo Bắc Hắc Hải và vắt qua Caspi sẽ “giải phóng chúng ta khỏi mọi áp lực kinh tế”*. Nước Đức sẽ là “bất khả chiến bại” nếu họ có thể chiếm được những vùng đất Liên Xô “cực kỳ giàu có”*. Như vậy sẽ không còn phụ thuộc vào thiện chí của Liên Xô và giới lãnh đạo kỳ quặc của họ nữa; những tác động với việc Anh phong tỏa Địa Trung Hải và Bắc Hải sẽ giảm đi rất nhiều. Đó là cơ hội mang tới cho nước Đức sự tiếp cận mọi nguồn lực mà họ cần.

Đây chính xác là cách Hitler sẽ nói về những được mất khi cuối cùng cuộc tấn công cũng diễn ra vào mùa hè năm 1941. Khi quân Đức tiến về phía đông với tốc độ sửng sốt trong những ngày đầu của cuộc xâm lược, Lãnh tụ* gần như không giấu nổi sự phấn khích. Đức sẽ không bao giờ rời những vùng đất mới chinh phục này, ông khẳng định đầy hân hoan; chúng sẽ trở thành “Ấn Độ của chúng ta”, “Vườn Địa đàng của chính chúng ta”*.

Bộ trưởng* Tuyên truyền Joseph Goebbels cũng không hề nghi ngờ rằng toàn bộ mục đích của cuộc tấn công là tài nguyên, nhất là lúa mì và ngũ cốc. Trong một bài báo viết năm 1942, ông tuyên bố với giọng điệu tỉnh bơ và tàn nhẫn đặc trưng của ông ta rằng chiến tranh đã được phát động vì “lúa mì và bánh mì, vì những bàn ăn sáng, ăn trưa và ăn tối dồi dào”. Chính điều này, và không gì khác, là mục tiêu chiến tranh của Đức, ông viết tiếp: Việc chiếm được “những cánh đồng rộng lớn ở phương Đông [nơi] tràn ngập lúa mì vàng óng, đủ - còn hơn đủ - để nuôi sống người dân và toàn bộ châu Âu”*.

Có một thực tế khẩn cấp đằng sau những bình luận như thế, bởi Đức thấy chính họ đang thiếu thốn lương thực và nhu yếu phẩm - những chuyến hàng ngũ cốc từ Liên Xô đã không thể làm giảm bớt những vấn đề cung ứng kinh niên. Vào tháng 2-1941 chẳng hạn, đài phát thanh Đức cho biết đã xảy ra thiếu hụt lương thực khắp châu Âu do những cuộc phong tỏa thương mại của Anh, điều trước đó được mô tả chẳng là gì ngoài “sự loạn trí” - hay “chứng tâm thần phân liệt kiểu Đế quốc Anh”, như các phát thanh viên đã gọi*. Tới mùa hè năm 1941, Goebbels ghi trong nhật ký của ông rằng các cửa hàng ở Berlin chỉ còn kệ trống; hiếm thấy rau quả bày bán. Điều này gây ra bất ổn giá cả và dẫn tới chợ đen phát triển mạnh, làm tăng những nỗi lo của dân chúng, những người trong khi chưa quá lo lắng, bắt đầu đặt câu hỏi chính xác là sự bành trướng của Đức đã mang lại những lợi ích gì - một diễn tiến khiến người đứng đầu cơ quan tuyên truyền của Hitler lo lắng ghê gớm*. Như một quan chức địa phương đã nói, “những người đàn ông và phụ nữ phải làm việc quá sức và đã kiệt lực” ở vùng của ông “không thấy lý do phải tiếp tục cuộc chiến xa hơn nữa vào châu Á và châu Phi”. Những ngày hạnh phúc giờ đã là một quá khứ xa xôi*.

Backe và đội chuyên gia phân tích của ông đã đưa ra giải pháp. Bản thân Backe đã rất đau đớn ghi nhận tình trạng ngày càng xấu đi về thực phẩm ở nước Đức trong báo cáo hằng năm của ông về các nguồn cung ứng cuối năm 1940. Thật vậy, trong một cuộc họp của các chánh văn phòng bộ vào tháng 1-1941 cùng Hermann Goring trong vai trò điều phối viên của một Kế hoạch bốn năm, Backe đã đi xa tới mức cảnh báo rằng sẽ không lâu nữa thịt sẽ phải được phân phát theo khẩu phần, một động thái đã bị phủ quyết nhiều lần vì sợ đánh mất sự ủng hộ không chỉ cho cuộc chiến, mà cả cho đảng Quốc xã*.

Đề xuất của Backe là cực đoan. Trong khi Liên bang Xô Viết rộng lớn và đa dạng về địa lý và khí hậu, nó có thể chia ra bằng một lằn ranh đại khái. Ở phương Nam, bao gồm Ukraine, miền Nam Nga và vùng Caucasus, có những những cánh đồng và nguồn tài nguyên tạo thành một vùng “dư thừa”. Ở phía bắc, tức miền Trung và Bắc Nga, Belarus và vùng Baltics, có một vùng “thiếu hụt”. Như Backe nhìn nhận, những người ở bên này của lằn ranh sản xuất ra lương thực; những người ở bên kia chỉ tiêu thụ. Câu trả lời với những vấn đề của nước Đức là tập trung vào chiếm vùng miền Nam - và bỏ qua vùng miền Bắc. Cần chiếm được vùng “dư thừa” và chuyển sản vật của nó sang Đức. Vùng “thiếu hụt” sẽ bị loại ra; nó có sống sót không và bằng cách nào là điều ít ai quan tâm. Mất mát của nó sẽ là lợi lộc của nước Đức.

Ý nghĩa thực tế của điều này được nói ra trong một cuộc gặp diễn ra ở Berlin chỉ vài tuần trước khi bắt đầu Chiến dịch Barbarossa, tên mã hóa của cuộc xâm lược Liên Xô. Vào ngày 2 tháng Năm, những nhà hoạch định thảo luận các ưu tiên và kết quả mong đợi của cuộc tấn công: Các cánh quân Đức phải cướp bóc từ những vùng đất đó những gì có thể giúp họ tự nuôi sống khi cuộc tấn công tiếp tục tiến tới và bắt đầu sản xuất ngay từ đầu. Lực lượng Phòng vệ* sẽ được cung ứng từ Nga ngay khi các binh lính Đức vượt qua biên giới.

Tác động với những người sống trong vùng “thiếu hụt” cũng được ghi nhận ở cuộc gặp. Họ sẽ bị cắt hết nguồn cung ngay lập tức. Trong một trong những tài liệu rùng mình nhất lịch sử, biên bản đơn giản tuyên bố: “kết quả là, X triệu người chắc chắn sẽ chết đói, nếu điều đó là cần thiết để chúng ta khai thác vùng đất ấy”*. Những cái chết này là cái giá phải trả để Đức tự nuôi sống mình. Những triệu người này là thiệt hại liên đới, gần như là các nạn nhân cần thiết cho sự thành công và sống còn của người Đức.

Cuộc gặp tiếp tục cân nhắc các vấn đề hậu cần khác nhằm bảo đảm mọi chuyện diễn ra suôn sẻ. Các tuyến đường huyết mạch kết nối những bình nguyên nông nghiệp với cơ sở hạ tầng giao thông sẽ được bảo đảm để giúp đưa trở lại Đức các nguyên vật liệu. Người ta tính toán cẩn thận việc các nhà lãnh đạo lĩnh vực nông nghiệp giám sát thu hoạch và trồng cấy trong tương lai sẽ mặc quần áo thế nào: sẽ có những vạch màu xám bạc trên vai bộ đồ dân sự của họ. Như một học giả hàng đầu nói, cuộc họp là những chuyện lặt vặt kết hợp với những âm mưu tàn sát*.

Trong ba tuần sau đó, một nỗ lực có điều phối đã được thực hiện để lượng hóa số thương vong khả dĩ, để xác định một giá trị cho con số “x triệu” người sẽ chết theo dự đoán ở vùng “thiếu hụt”. Vào ngày 23 tháng Năm, một báo cáo dài hai mươi trang được phát hành, về cơ bản là một bản cập nhật những kết luận đã đạt được. Vùng “dư thừa” của Liên bang Xô Viết sẽ được tách ra, ngũ cốc và các sản phẩm nông nghiệp khác của nó được tập hợp lại và đưa về Đức. Như đã thảo luận trong cuộc gặp trước đó ở Berlin, dân chúng địa phương sẽ phải hứng chịu hậu quả. Những điều này giờ được nói ra, với ước tính đã có từ trước, công khai về số người chết được làm rõ hơn. “Nhiều chục triệu người trong vùng này sẽ trở thành dư thừa và sẽ chết hoặc phải di cư tới Siberia”, báo cáo viết. “Những cố gắng cứu dân chúng ở đó khỏi chết đói… chỉ có thể thực hiện với cái giá phải trả là nguồn cung cấp nhu yếu phẩm từ châu Âu. Điều đó ngăn cản khả năng nước Đức trụ được cho tới khi cuộc chiến kết thúc”*. Cuộc tấn công không chỉ là việc thắng bại một cuộc chiến tranh. Đó là vấn đề sinh tử theo đúng nghĩa đen.

Mặc dù danh sách những người tham dự cuộc gặp ngày 2 tháng Năm đó giờ không còn nữa, nhưng những dấu vết của Backe xuất hiện khắp nơi trong các văn bản nghị trình và các kết luận, ông ta được Hitler đánh giá rất cao, cao hơn so với những người cấp trên của ông, và như vợ Backe đã viết trong nhật ký của bà, nhà lãnh đạo Đức tìm kiếm lời khuyên của ông hơn của mọi người khác trong những cuộc báo cáo về kế hoạch xâm lược. Rồi còn có việc chỉnh sửa lại phần mở đầu luận văn của ông, mà cuối cùng được xuất bản vào mùa hè năm 1941. Nước Nga đã không biết cách sử dụng nguồn lực của họ cho đúng, ông viết; nếu nước Đức chiếm lấy, chắc chắn chúng ta sẽ sử dụng nó hiệu quả hơn*.

Nhưng đáng nói hơn hết là một ghi chú ngắn ông viết vào ngày 1-6-1941, ba tuần trước cuộc xâm lược. Ông viết: Những người Nga không cần sự thông cảm nào với những gì họ sắp phải trải qua. “Người Nga đã trải qua nghèo khổ, đói kém và tằn tiện trong hàng thế kỷ… Đừng cố gắng áp đặt tiêu chuẩn sống Đức [để so sánh] và đừng thay đổi lối sống của người Nga”. Dạ dày của dân Nga, ông viết tiếp, “có độ co giãn lớn”. Bởi thế, lòng thương xót cho những ai sắp sửa chết đói là sai lầm*. Sự rõ ràng trong tư duy của ông khiến những người khác ấn tượng, như Goebbels nhận xét trong nhật ký của ông ta vào lúc việc chuẩn bị cho cuộc tấn công Liên bang Xô Viết đang tăng tốc. Ông viết: Backe “ngự trị cơ quan của ông như một chủ nhân. Với ông ấy, mọi thứ có thể làm được đều sẽ được làm”*.

Những người liên quan đều nhận thức được tính trọng yếu của những gì sắp diễn ra. Goebbels tiên đoán trong nhật ký của ông: sẽ có thiếu hụt lương thực vào mùa đông năm 1941, nghiêm trọng tới mức các vụ chết đói khác sẽ tỏ ra không đáng kể khi so sánh. Đó không phải là vấn đề của chúng ta, ông viết thêm, với ngụ ý rõ ràng rằng người Nga chứ không phải người Đức, sẽ phải chịu đựng khổ đau*. Nếu như người Đức lắng nghe cẩn thận các bản tin của đài phát thanh của Liên Xô như người Anh, Goebbels hẳn sẽ thấy đầy hy vọng với tin tức không đầy ba ngày trước khi cuộc xâm lược bắt đầu cho biết “ở miền Trung Nga, những cánh đồng nhìn như những tấm thảm xanh; nơi miền Đông Nam, lúa mì đang chín”. Mùa thu hoạch vừa bắt đầu, và đó có vẻ là một vụ bội thu*.

Khi những sự chuẩn bị cho cuộc tấn công tới giai đoạn cuối cùng, những gì được và mất đã cấy chặt vào đầu óc từ các binh sĩ bình thường tới những sĩ quan cấp cao. Theo Franz Halder, một binh sĩ chuyên nghiệp người Bavaria đã leo cao liên tục qua các cấp bậc của Lực lượng Phòng vệ, Hitler về cơ bản là rõ ràng và dứt khoát. Đấu tranh này là trận cuối, ông nói với các viên tướng của mình vào tháng 3-1941. Sức mạnh phải được sử dụng ở Nga “với hình thức tàn bạo nhất”. Đây sẽ là “cuộc chiến hủy diệt. Các chỉ huy phải biết những vấn đề được mất”. Liên quan tới Liên bang Xô Viết, Hitler nói, “sự khốc liệt ngày nay có nghĩa là sự khoan dung trong tương lai”*.

Tất cả những điều này được thể hiện đầy đủ hơn vào tháng 5-1941, khi mà tài liệu Chỉ dẫn về hành vi của quân đội ở Nga được chuẩn bị và phân phát cho những ai tham gia cuộc xâm lược. Chỉ dẫn này liệt kê các mối đe dọa có thể nảy sinh từ “những kẻ kích động”, “lính du kích”, “những kẻ phá hoại” và người Do Thái, nói rõ cho binh lính Đức rằng họ không được tin ai hết và không được xót thương*. Những mệnh lệnh cũng được ban bố mô tả cách kiểm soát các vùng đất đã chinh phục được. Trừng phạt tập thể sẽ được áp dụng trong trường hợp có nổi loạn hay chống đối. Những ai bị tình nghi chống lại các lợi ích của Đức sẽ bị xét xử tại chỗ và bị bắn bỏ nếu bị tuyên có tội, bất chấp họ là binh lính hay dân thường*.

Cuối cùng, hàng loạt chỉ thị được ban bố, trong đó có chỉ thị tên gọi “Lệnh Dân ủy” đưa ra cảnh báo đầy hình tượng về những gì có thể xảy ra: Kẻ thù nhiều khả năng sẽ hành xử theo cách thức vi phạm các nguyên tắc của luật pháp quốc tế và tinh thần nhân đạo. Dân ủy - lối nói vắn tắt chỉ giới chính trị tinh hoa Liên Xô - đã chiến đấu theo những cách có thể được mô tả là “dã man và kiểu châu Á”. Họ sẽ không được thương xót*.

20 Con đường
tới diệt chủng

Trong quá trình chuẩn bị cho cuộc xâm lược Liên bang Xô Viết của Đức, thông điệp cho các sĩ quan và binh lính là nhất quán và không thương xót: Mọi thứ phụ thuộc vào việc chiếm được những cánh đồng lúa mì ở phương Nam. Các binh sĩ được lệnh phải tưởng tượng rằng thức ăn mà dân Liên Xô đang ăn là giật khỏi miệng trẻ em Đức*. Các chỉ huy cấp cao nói với người của họ rằng tương lai của chính nước Đức phụ thuộc vào thành công của họ. Như Thượng tướng Erich Hoepner đã nói với tập đoàn quân Panzer của ông trong một lệnh chiến đấu ngay trước khi chiến dịch Barbarossa bắt đầu, phải đè bẹp nước Nga - và đè bẹp “với sự hủy diệt chưa có tiền lệ. Mọi hành động quân sự phải được hiểu và thực thi qua ý chí sắt đá không thương xót và hoàn toàn bóp nghẹt kẻ thù”*. Sự khinh thị với người Slav, sự thù ghét chủ nghĩa Bolshevik và chủ nghĩa bài Do Thái chảy khắp huyết quản các sĩ quan. Những điều đó giờ pha trộn lại, như một sử gia hàng đầu nói, “như một chất men ý thức hệ mà sự ấp ủ nó giờ dễ dàng biến các viên tướng thành những kẻ sát nhân hàng loạt”*.

Trong khi hối thúc gieo rắc kinh hoàng, Hitler bắt đầu mơ tưởng về tương lai: Crimea sẽ như Riviera với người Đức, ông suy tưởng; sẽ tuyệt vời ra sao khi kết nối bán đảo ở Hắc Hải này với đất mẹ bằng một đường cao tốc để mọi người Đức có thể tới thăm trong chiếc xe cho nhân dân (hay xe Volkswagen) của họ. Ông mơ ước những điều lạ lùng, rằng giá mà ông trẻ hơn để có thể thấy mọi chuyện diễn biến ra sao; thật đáng xấu hổ, ông nghĩ, là ông sẽ bỏ lỡ một thời đại hết sức phấn khích trong những thập niên sắp tới*. Tương tự, Himmler suy tưởng về một tương lai màu hồng khi mà “các khu định cư như những viên ngọc trai” (Siedlungsperlen) sẽ tồn tại, sẽ có những người khai thác thuộc địa tới sống, và sẽ đầy những ngôi làng của người nông dân Đức, gặt hái mùa màng từ vùng đất đen màu mỡ*.

Hitler và những người thân cận với ông nhất có hai hình mẫu cho việc mở rộng cơ sở nguồn lực của nước Đức. Trước hết là Đế quốc Anh. Đức sẽ đóng dấu sở hữu của họ lên những vùng lãnh thổ mới mênh mông ở phương Đông, giống như Anh đã làm ở tiểu lục địa Ấn Độ. Một nhóm nhỏ những thực dân Đức sẽ cai trị nước Nga, giống như một ít người Anh cai trị Raj vậy. Nền văn minh châu Âu sẽ chiến thắng một nền văn hóa đơn giản là thấp kém hơn. Người Anh ở Ấn Độ liên tục được giới lãnh đạo Quốc xã dẫn ra như một mô hình về cách thức một lãnh địa rộng lớn có thể được cai trị bởi rất ít người*.

Nhưng còn mô hình khác mà Hitler cũng thường đề cập tới, mô hình mà ông thấy những điểm tương đồng và là nơi ông tìm cảm hứng: Hoa Kỳ. Nước Đức cần làm những gì mà những người định cư châu Âu đã làm ở Tân Thế giới với người châu Mỹ bản địa, Hitler nói với Alfred Rosenberg, Bộ trưởng Các lãnh thổ chiếm đóng phương Đông vừa được bổ nhiệm: Dân chúng bản địa phải bị đẩy lùi - hay bị tận diệt. Sông Volga, ông tuyên bố, sẽ là sông Mississippi của nước Đức, tức là một biên giới giữa thế giới văn minh và sự hỗn loạn ở bên ngoài đó. Những người đã định cư ở vùng Đại Bình nguyên tại Mỹ vào thế kỷ 19, ông nói, chắc chắn sẽ đổ về phương Đông. Người Đức, người Hà Lan, người Scandinavia, và ông tiên đoán đầy tự tin, chính người Mỹ sẽ tìm thấy tương lai và những phần thưởng của họ ở vùng đất mới của cơ hội đó*. Một trật tự thế giới mới sẽ xuất hiện nhờ vào những cánh đồng ở Ukraine và miền Nam Nga trải dài về phương Đông. Đó sẽ là sự kết thúc của giấc mơ Mỹ, Hitler tuyên bố: “Châu Âu - chứ không còn là Mỹ nữa - sẽ là vùng đất của những khả năng không giới hạn”*.

Sự phấn khích của ông ta không chỉ dựa trên những triển vọng ở vùng vành đai phía trên Hắc Hải và biển Caspi, vì những dấu hiệu ở khắp mọi nơi chỉ ra sự chuyển biến sâu sắc có lợi cho nước Đức. Một gọng kìm Đức đang di chuyển về trung tâm thế giới từ phương Bắc, trong khi một gọng kìm khác đang tới từ phương Nam qua Bắc Phi và Trung Đông. Hàng loạt những chiến thắng sấm sét ở sa mạc Bắc Phi vào năm 1941 đã đưa Rommel và Quân đoàn Phi châu* tới cận kề Ai Cập và qua đó sắp kiểm soát được kênh Suez tối quan trọng, đúng vào lúc Chiến dịch Barbarossa diễn ra. Trong khi đó, sự sụp đổ của nước Pháp đã mở ra khả năng Không quân Đức* sử dụng các căn cứ không quân mà Pháp đã thiết lập ở Syria và vùng Levant sau những cuộc dàn xếp của Thế chiến thứ Nhất, mở rộng tầm với của nước Đức xa hơn nữa.

Số phận của thế giới đang treo trên chỉ mành. Có vẻ như giờ đây câu hỏi then chốt đã chuyển sang thời điểm cuộc xâm lược Liên bang Xô Viết và liệu Stalin có bị bất ngờ không. Điều tối quan trọng là mở cuộc tấn công sau khi vụ mùa đã được gieo hạt nhưng trước khi thu hoạch, để quân đội Đức có thể hưởng lợi lúc họ tiến vào Nga. Những cuộc thương lượng với Moscow vào năm 1940 dẫn tới việc chuyển một triệu tấn ngũ cốc từ Liên bang Xô Viết sang Đức, một lượng dầu mỏ gần tương đương và một lượng lớn quặng sắt và mangan. Một đợt hàng lớn đã lại được chuyển vào tháng 5-1941, thời khắc đã đến gần*.

Giật mình vì quân Đức tập trung rất đông ở phía đông vào đầu mùa hè năm 1941, Nguyên soái Timoshenko, Dân ủy Quốc phòng, và tướng Georgi Zhukov đã cật vấn Stalin với một đề xuất mở cuộc tấn công phủ đầu, theo sau là cuộc tiến quân đánh vào Warsaw, Bắc Ba Lan và một phần nước Phổ. Theo hai tài liệu rất khớp nhau, Stalin đã bác bỏ kế hoạch đó ngay lập tức. “Các anh điên rồi sao?”, ông có vẻ đã hỏi đầy giận dữ. “Các anh muốn chọc giận những người Đức sao?”. Rồi ông quay sang Timoshenko: “Nghe đây mọi người… Timoshenko khỏe mạnh và có một cái đầu to; nhưng não anh ta rõ ràng là bé tí”. Rồi lời đe dọa: “Nếu các anh chọc giận người Đức ở biên giới, nếu các anh di chuyển lực lượng mà chưa được phép, thì hãy nhớ rằng sẽ có những cái đầu phải rơi xuống đấy”. Sau đó, ông quay lưng, bước ra ngoài và đóng sầm cánh cửa phía sau*.

Không phải Stalin không tin Hitler sẽ tấn công, chỉ là ông nghĩ ông ta chưa dám làm thế. Thực ra, lý do Stalin đích thân giám sát thương mại với chính quyền Quốc xã là để theo dõi sát sao người Đức trong khi quân đội Liên Xô đang nhanh chóng xây dựng lại và hiện đại hóa. Ông thậm chí tự tin rằng ông vẫn còn cầm mọi lá bài trong tay tới mức khi các báo cáo tình báo gửi về từ các điệp viên ở Berlin, Rome và thậm chí là Tokyo - ngoài những dấu hiệu và cảnh báo từ các đại sứ quán ở Moscow - rằng cuộc tấn công sắp xảy ra, ông chỉ đơn giản bác bỏ chúng*. Thái độ gay gắt của ông được tổng kết một cách hoàn hảo qua phản ứng của ông với báo cáo từ một điệp viên trong tổng hành dinh của không quân Đức chỉ năm ngày trước khi cuộc xâm lược bắt đầu. “Anh có thể nói với ‘nguồn tin’ của anh… cút mẹ nó đi”, ông nguệch ngoạc. “Đấy không phải là một ‘nguồn tin’”, ông viết, “đó là một kẻ gieo rắc thông tin sai lạc”*.

Không phải tất cả mọi người xung quanh Stalin đều lơ là như nhà lãnh đạo Liên Xô. Những vụ di chuyển của quân đội Đức vào đầu tháng Sáu khiến một số người cho rằng Hồng quân phải được đưa vào các vị trí phòng ngự. “Chúng ta có một hiệp ước bất tương xâm với Đức”, Stalin đáp lại đầy ngờ vực. “Đức đang mắc kẹt trong cuộc chiến ở phía tây và tôi chắc rằng Hitler sẽ không dám mở một mặt trận thứ hai bằng cách tấn công Liên bang Xô Viết. Hitler không ngu ngốc như thế và phải nhận ra Liên bang Xô Viết không phải là Ba Lan hay Pháp, và thậm chí không phải là Anh”*.

Tới ngày 21 tháng Sáu, rõ ràng là tình hình đã rất nghiêm trọng. Đại sứ Thụy Điển ở Moscow, Vilhelm Assarsson, nghĩ là sẽ có hai lựa chọn: Hoặc ông sắp sửa được ngồi ghế đầu xem cuộc đối đầu sử thi giữa “Đế chế thứ Ba và Đế chế Liên Xô” với những hậu quả cực kỳ khủng khiếp, hoặc người Đức sắp sửa đưa ra những yêu cầu liên quan tới “Ukraine và các giếng dầu ở Baku”. Nếu điều thứ hai xảy ra, ông nghĩ ngợi, ông có thể sắp chứng kiến “vụ tống tiền lớn nhất trong lịch sử thế giới”*.

Vài giờ sau đó, rõ ràng đấy không phải là một trò bịp. Vào lúc 3 giờ 45 phút sáng ngày 22-6-1941, Stalin bị đánh thức bởi một cuộc điện thoại từ tướng Zhukov, người nói với ông rằng các tuyến biên giới bị chọc thủng ở mọi điểm và Liên bang Xô Viết đang bị tấn công. Lúc đầu, Stalin không chịu tin những gì đang xảy ra, kết luận đó là một màn thí quân của Hitler, nhắm vào việc củng cố cho một thỏa thuận nào đấy, có lẽ là liên quan tới thương mại. Chỉ dần dần ông mới nhận ra rằng đây sẽ là cuộc chiến một mất một còn. Tê liệt vì sốc, ông rơi vào trạng thái rối loạn tâm lý, Molotov phải đứng ra thực hiện những tuyên bố với công luận. “Một hành động phản bội, chưa từng có trong lịch sử các quốc gia văn minh, đã xảy ra”, Molotov trang trọng tuyên bố khi lên sóng phát thanh. Nhưng ông không hề nghi ngờ: “kẻ thù sẽ bị nghiền nát và chúng ta sẽ chiến thắng”. Không ai nhắc tới thực tế là Liên bang Xô Viết đã khiêu vũ với quỷ dữ và giờ tới lúc phải trả giá cho điều đó*.

Bước tiến của người Đức là không ngừng nghỉ và có tính hủy diệt - mặc dù lực lượng xâm lăng không được chuẩn bị hay trang bị tốt như người ta thường nghĩ*. Trong vài ngày, Minsk thất thủ và 400.000 lính Liên Xô bị bao vây và mắc kẹt. Brest-Litovsk bị cô lập, những người lính phòng thủ đã mất nguồn cung ứng, nhưng không mất hy vọng: Như một binh sĩ trẻ nguệch ngoạc lên tường vào ngày 20-7-1941, “mình đang chết, nhưng không đầu hàng. Xin tạm biệt đất mẹ”*.

Tới lúc đó, Stalin mới bắt đầu hiểu tầm mức của những gì đang xảy ra. Vào ngày 3 tháng Bảy, ông phát biểu trên đài phát thanh nói cuộc xâm lược của Đức là một vấn đề “sinh tử cho nhân dân Liên bang Xô Viết”. Ông thông báo với thính giả rằng những kẻ xâm lược muốn tái lập “chế độ Sa hoàng” và “quyền cai trị của bọn chủ đất”. Gần sự thật hơn là tuyên bố của ông rằng những kẻ tấn công có ý định bắt về “những nô lệ” cho các công tước và bá tước Đức*. Điều này ít nhiều có lý - nếu như công tước và bá tước có nghĩa là các quan chức của đảng Quốc xã và giới tài phiệt công nghiệp Đức: Không lâu sau đó, lao động cưỡng bức sẽ trở nên phổ biến với những binh sĩ Liên Xô bị bắt và dân chúng địa phương. Theo thời gian, hơn 13 triệu người đã được sử dụng để làm đường, trồng tỉa trên các cánh đồng hay làm việc trong những nhà máy cả trực tiếp cho chế độ Quốc xã và cả cho các công ty tư nhân Đức - rất nhiều công ty trong đó ngày nay vẫn còn hoạt động. Chế độ nô lệ đã trở lại châu Âu*.

Trong mùa hè năm 1941, quân Đức có vẻ không thể bị ngăn cản. Tới tháng Chín, Kiev thất thủ sau một cuộc vây hãm mà hơn nửa triệu lính Liên Xô bị bắt. Vài tuần sau, ba quân đoàn chiến đấu là những mũi nhọn đâm vào trái tim nước Nga đã tới Kalinin, Tula và Borodino - nơi cuộc xâm lược của Napoleon bị chặn đứng vào năm 1812. Người Đức vẫn tiếp tục xuyên qua các tuyến phòng thủ. Tới tháng Mười, Moscow lung lay. Sự lo lắng lớn tới mức đã có các kế hoạch sơ tán giới lãnh đạo tới Kuibyshev, trước kia là Samara, cách Moscow gần 1.000 km về phía đông, ở chỗ rẽ của dòng Volga khi nó chuyển hướng về biển Caspi. Thi hài của Lenin được chuyển ra khỏi Quảng trường Đỏ và đưa vào kho lưu trữ. Đã có những sự chuẩn bị để Stalin rời thành phố, nhưng rồi nhà lãnh đạo Nga đổi ý vào phút chót và quyết định ở lại: Theo một số nguồn tin, chiếc xe lửa của ông đã khởi động và các cảnh vệ của ông đã đứng ở sân ga sẵn sàng lên đường*.

Tới tháng Mười một, Rostov-on-Don thất thủ, điểm cuối cùng trước Caucasus. Tới cuối tháng, các tập đoàn quân Panzer* số 3 và 4 chỉ còn cách Moscow 30 km. Vào ngày 1 tháng Mười hai, một đơn vị trinh sát bằng xe mô-tô cách thủ đô Nga chỉ 8 km*. Hitler cực kỳ phấn khởi. Kế hoạch tiêu diệt Liên bang Xô Viết bằng cách hạ gục Leningrad và Moscow ở miền Bắc đóng vai trò trọng tâm trong việc giành lấy vùng “dư thừa” ở miền Nam trong dài hạn, và kế hoạch có vẻ suôn sẻ. Hai tháng sau khi cuộc tấn công bắt đầu, vào lúc các phòng tuyến của Nga cứ lùi dần, ông nói đầy phấn khích về tương lai. “Lòng chảo Ukraine, và rồi lưu vực Volga, một ngày nào đó sẽ là vựa lúa của châu Âu. Chúng ta sẽ gặt hái được nhiều hơn hẳn so với những gì được trồng tỉa trên đất”, ông nói vào tháng 8-1941. “Nếu một ngày Thụy Điển từ chối cung cấp thêm sắt cho chúng ta”, ông nói tiếp, “cũng không sao. Chúng ta sẽ có nó từ Nga”*.

Trong khi đó, các nhóm xây dựng và kỹ thuật đã di chuyển tới miền Đông ngay sau quân đội. Vào tháng 9-1941, một đoàn xe công vụ của Sonderkommando R (Bộ Chỉ huy Đặc biệt Nga) mới thành lập, đã lên đường từ Berlin tới Ukraine, với mục tiêu thiết lập cơ sở hạ tầng khai thác được ở những lãnh thổ mới chinh phục. Tạo nên từ các bếp ăn dã chiến, văn phòng di động, xưởng sửa chữa và bộ đàm cảnh sát trong hơn 100 chiếc xe, công việc của họ là tạo điều kiện cho điều mà một sử gia đã gọi là “chiến dịch thực dân cấp tập nhất trong lịch sử chinh phục và xây dựng đế chế ở châu Âu”*.

Khi họ tới Odessa, bên bờ Hắc Hải, các sĩ quan chỉ huy - một tập hợp tạp nham những người thành tích kém, né quân dịch hoặc và không đủ chuẩn đi quân dịch - chiếm những tòa nhà đẹp nhất làm trụ sở và bận rộn thiết lập đủ loại định chế, biểu thị một tuyên bố không thể nhầm lẫn về các kế hoạch dài hạn: các thư viện, bộ sưu tập đĩa hát, giảng đường và rạp phim chiếu những bộ phim chiến thắng của Đức*.

Cuộc xâm lược có vẻ là một thắng lợi hoàn toàn. Gần như toàn bộ các vùng được đánh dấu để đưa nguồn lực trở lại Đức đã bị chinh phục trong không đầy sáu tháng. Leningrad và Moscow chưa thất thủ, nhưng việc cả hai thành phố đó đầu hàng có vẻ chỉ còn là vấn đề thời gian. Những dấu hiệu hứa hẹn còn tới từ các nơi khác. Mặc dù một cuộc nổi dậy ở Iraq đã bị dập tắt bởi một lực lượng Anh tập hợp vội vã, trưng dụng những chiếc xe buýt trên đường phố Haifa và lái về hướng đông nhằm đàn áp cuộc nổi loạn, có vẻ như có cơ sở để nghĩ rằng những người bạn mới của Đức ở những vùng đất giàu dầu mỏ phía nam biển Caspi sẽ sớm làm nên chuyện*.

Cho tới cuộc xâm lược Liên bang Xô Viết, Hitler đã chính thức bảo trợ cho ý tưởng về sự độc lập của người Ả Rập, và đã viết cho vị Đại Giáo trưởng Jerusalem để bày tỏ sự đoàn kết của ông, ca ngợi những người Ả Rập là một nền văn minh cổ xưa và là nền văn minh có kẻ thù chung với Đức là người Anh và người Do Thái*. Sự nuôi dưỡng những mối quan hệ với thế giới Hồi giáo đi xa tới mức một học giả Đức đã viết một bài tán dương đầy bợ đỡ trong đó ca ngợi Ả Rập Saudi là “Đế chế thứ Ba kiểu Wahhabi”*.

Bởi thế, từ quan điểm của Anh, mọi chuyện khá là tuyệt vọng. Tướng Wavell, Tổng Tư lệnh ở Ấn Độ, nhận xét: Họ chỉ tránh được tai họa trong gang tấc ở Iraq, và điều tối quan trọng là cần những bước đi để bảo vệ Iran, nơi sẽ gặp nguy hiểm nếu ảnh hưởng của Đức sẽ mở rộng đến. “Điều tối quan trọng cho việc phòng thủ Ấn Độ”, ông viết cho Thủ tướng Winston Churchill vào mùa hè năm 1941, “là người Đức phải bị quét sạch khỏi Iran ngay bây giờ. Không làm được như vậy sẽ khiến lặp lại những sự kiện mà ở Iraq, chúng ta chỉ chống lại vừa kịp lúc”*.

Wavell có lý khi lo lắng về Iran, nơi mà Đức đã tuyên truyền không ngừng nghỉ từ khi bắt đầu cuộc chiến. Vào mùa hè năm 1941, một nhà báo người Mỹ cho biết, các hiệu sách ở Teheran phủ kín những ấn bản tạp chí Signal, một trong những cái loa của Goebbels, trong khi các rạp phim chiếu những bộ phim như Sieg im Westen (Chiến thắng ở mặt trận phía tây) ca ngợi những chiến thắng của Đức ở Pháp và Tây Âu theo kiểu sử thi*.

Cuộc tấn công Liên bang Xô Viết của Hitler cũng được đón nhận một cách nồng nhiệt ở Iran. Theo một số tin tức, các đám đông đã tụ tập ở quảng trường Sepah thuộc trung tâm Teheran để ăn mừng tin tức Lực lượng Phòng vệ chiếm được hết thành phố này tới thành phố khác của Liên Xô*. Vấn đề là “người Iran nói chung vui mừng với cuộc tấn công của Đức vào đối thủ xa xưa của họ là Nga”, như Sir Reader Bullard, Đại sứ Anh, báo với London vài ngày sau cuộc xâm lược*.

Khi nghe hỏi quan điểm của bà về tình hình đang diễn tiến, học giả xuất sắc người Ba Tư Ann Lambton tuyên bố: Những tình cảm thân Đức lan rộng trong quân đội và ở các khu chợ. Cảm xúc đó đặc biệt lên cao ở “những sĩ quan trẻ, [những người] có xu hướng thân Đức và hy vọng Đức chiến thắng”*. Tùy viên quân sự Anh cũng có ý kiến tương tự, trái ngược với ấn tượng tích cực ở địa phương với Đức là ấn tượng tiêu cực với Anh. “Chỉ có một nhóm [người] nhỏ có thể ủng hộ sứ mệnh của Anh nếu người Đức tới Ba Tư, trong khi có thể dự báo rằng người Đức sẽ nhận được sự ủng hộ tích cực đáng kể”*. Quan điểm này được Đại sứ Đức ở Teheran, Erwin Ettel, chia sẻ. Ông đã báo cáo với Berlin rằng một cuộc tấn công của Anh sẽ phải đối mặt với “sự kháng cự quân sự kiên quyết”, và sẽ dẫn tới việc vị Shah chính thức kêu gọi sự giúp đỡ từ Đức*.

Nỗi lo Iran có thể đứng về phía Hitler thêm nghiêm trọng khi người ta biết rằng sự kháng cự đang vỡ vụn vào lúc Đức tiến về phía đông. Bước tiến của họ nhanh tới mức tướng Auchinleck, cho tới gần đây là tổng tư lệnh Ấn Độ, và giờ được bổ nhiệm đứng đầu Bộ Tư lệnh Trung Đông, được báo cáo rằng quân của Hitler sẽ tới vùng Caucasus vào giữa tháng 8-1941*. Từ quan điểm của Anh, đó là một tai họa. Người Đức đang rất cần dầu mỏ. Nếu họ kiểm soát các nguồn cung ở Baku và Caucasus, thì điều đó đã đủ tệ rồi. Điều còn tệ hơn nữa, theo Leopold Amery, Bộ trưởng Phụ trách Ấn Độ, là khi đó họ sẽ ở “khá gần” những mỏ dầu ở Iran và Iraq và chắc chắn sẽ “bày mọi thủ đoạn xấu xa”*. Nói cách khác, tình hình cho thấy Đức có vẻ không chỉ tìm được giải pháp cho gót chân Achilles của họ là không được tiếp cận nguồn nhiên liệu ổn định cho tàu, máy bay, xe tăng và các phương tiện khác của họ, mà còn có thể làm suy yếu năng lực duy trì nỗ lực chiến tranh của Anh. Điều tối quan trọng, tướng Auchinleck kết luận, là phát triển một kế hoạch - được đặt tên là Chiến dịch Đồng Thuận - để bảo vệ vùng vành đai kéo dài từ Palestine tới Basra và tới những mỏ dầu của Iran*.

Tầm quan trọng của Iran càng lớn hơn bởi vị trí mang tính chiến lược của nước này. Dù Stalin trước đó đã thỏa thuận với Hitler vào năm 1939, cuộc xâm lăng của Đức với Liên bang Xô Viết hai năm sau đó đã biến Liên Xô thành một đồng minh bất ngờ của Anh và bạn bè của Anh. Bởi thế ở Washington, người ta tuyên bố rằng “chính phủ Hoa Kỳ đã quyết định cung cấp hỗ trợ kinh tế nhằm giúp đỡ Liên bang Xô Viết trong cuộc đấu tranh với ngoại xâm của họ”*. Điều này đi kèm những bảo đảm riêng tư cho Stalin từ Đại sứ Mỹ ở Moscow rằng Mỹ quyết “dốc toàn lực” để đánh bại Hitler và sẵn sàng làm bất cứ chuyện gì để điều đó xảy ra*.

Vấn đề là làm sao chuyển vũ khí và nguyên vật liệu tới Liên bang Xô Viết. Chuyển tới các cảng ở Vòng cung Bắc Cực rất khó khăn về hậu cần và đầy bất trắc vào giữa mùa đông. Trong khi đó, việc thiếu các cảng phù hợp, ngoài Vladivostok ở phía đông, cũng rắc rối không kém, ít ra là vì sự thống trị của Nhật Bản ở khu vực này của Thái Bình Dương. Giải pháp là rõ ràng: kiểm soát cho được Iran. Điều này sẽ ngăn các điệp viên và những người có cảm tình với Đức ở đó có được chỗ đứng vững chắc vào một thời điểm tối quan trọng, sẽ giúp bảo vệ tốt hơn những nguồn tài nguyên thiên nhiên mà phe Đồng minh không được phép để mất và mang tới cơ hội tốt nhất nhằm phối hợp các nỗ lực cản trở và chặn đứng bước tiến không ngừng nghỉ về phía đông của Lực lượng Phòng vệ Đức.

Trong khi điều đó phù hợp với các mục đích chiến tranh của phe Đồng minh, nó cũng hứa hẹn những phần thưởng trong dài hạn lần lượt cho Anh và Liên Xô; chiếm đóng Iran sẽ cho mỗi nước điều từ lâu họ đã thèm muốn về ảnh hưởng chính trị, các nguồn lực kinh tế và vị trí chiến lược giá trị. Những cơ hội đầy phấn khích đã mở ra nhờ quyết định của Hitler quay sang tấn công đồng minh cũ của ông ở Moscow.

Vào tháng 8-1941, Teheran bị quân Anh chiếm đóng, rồi tiếp theo ngay sau đó có thêm quân Liên Xô. Những sự khác biệt được gác sang một bên để thúc đẩy lợi ích chung ở một vùng có tầm quan trọng lớn về chiến lược và kinh tế. Có ăn mừng lớn khi quân Anh và Liên Xô gặp nhau ở Qazvin, phía bắc Iran, nơi họ trao đổi những câu chuyện và thuốc lá. Những phóng viên nước ngoài gặp quân đội Liên Xô được mời vodka và chúc mừng cho đồng minh bằng cách nâng cốc chúc sức khỏe Stalin, rồi Churchill, rồi Molotov, rồi Roosevelt, rồi lại như thế với thứ tự như thế. “Vào cuối ba mươi lượt vodka nguyên chất”, một nhà báo người Mỹ có mặt ở đó viết, “một nửa số các phóng viên đã nằm dưới gầm bàn. Những người Nga thì tiếp tục uống”*.

Khi vị Shah chần chừ không ra một tối hậu thư để trục xuất các công dân Đức với hiệu lực ngay lập tức, người Anh bắt đầu phát đi những bản tin trên đài phát thanh trong chương trình phát thanh BBC mới bằng tiếng Ba Tư cáo buộc (sai trái) rằng vị Shah đã mang vương miện hoàng gia khỏi thủ đô, sử dụng lao động cưỡng bức vì những lợi ích kinh doanh của riêng ông và dùng nguồn cung cấp nước của Teheran để tưới những khu vườn riêng - những chỉ trích đã được bàn tán rộng rãi trước đó, theo lời Reader Bullard trong hồi ký của ông*.

Vị Shah quanh co lập lờ trước những yêu cầu của Anh, ông than phiền với Tổng thống Roosevelt về “những hành động gây hấn” và lên án sự đe dọa với “công lý quốc tế và quyền tự do của các dân tộc”. Tổng thống đáp lại là mọi chuyện đều tốt, nhưng vị Shah phải nhớ rằng “chắc chắn là những cuộc chinh phục của Đức sẽ tiếp tục và sẽ mở rộng ra bên ngoài châu Âu tới châu Á, châu Phi và thậm chí là cả châu Mỹ”. Ba Tư, nói cách khác, đang chơi trò may rủi với một tai họa khi tính toán xây dựng quan hệ tốt với Hitler*. Rốt cuộc, Anh tự tay xử lý vấn đề và buộc Reza Khan, người giờ đã bị coi là một gánh nặng, phải thoái vị và thay ông là người con trai, Mohammed Reza, một tay ăn chơi hoàn toàn, vốn yêu tiểu thuyết tội phạm của Pháp, xe hơi tốc độ cao và những phụ nữ có tốc độ cao hơn nữa*.

Với nhiều người Iran, sự can thiệp từ bên ngoài như thế là không thể chấp nhận. Vào tháng 11-1941, các đám đông đã tụ tập để hô vang “Hitler muôn năm!” và “Đả đảo bọn Nga và bọn Anh!”, để cho thấy sự ghê tởm của họ với cách thức mà vận mệnh của đất nước họ được quyết định bởi những người lính bị nhìn nhận là một lực lượng chiếm đóng*. Đây không phải là cuộc chiến tranh của Iran; những cuộc tranh chấp và xung đột quân sự của Thế chiến thứ Hai không liên can gì tới những cư dân sống ở những thành phố như Teheran và Isfahan, những người đã theo dõi đầy kích động khi đất nước của họ bị mắc kẹt trong cuộc chiến giữa các cường quốc châu Âu. Nhưng quan điểm của họ không hề được đoái hoài.

Nhờ tình hình ở Iran đã được kiểm soát qua vũ lực ép buộc, các bước đi cũng được thực hiện chống lại việc Pháp tăng cường lực lượng ở Syria sau khi nước Pháp thất thủ. Điều này là do nỗi lo rằng các lực lượng đó có thể bị sử dụng để chống lại Anh và các đồng minh của họ ở Trung Đông. Một phi đội máy bay Hurricane mới bố trí vội vã đã được cử đi từ phi trường Không quân Hoàng gia Habbaniyah, một trong các sân bay mà Anh duy trì ở Iraq sau khi kết thúc Thế chiến thứ Nhất, để tấn công những căn cứ của nước Pháp Vichy. Trong số những người tiến hành các cuộc không kích vào nửa sau năm 1941 có một phi công máy bay chiến đấu trẻ, người sau này nhớ lại đã bay đủ thấp để bắt gặp một bữa tiệc cốc-tai sáng Chủ nhật của các phi công Pháp và “một nhóm các cô gái mặc váy màu sắc tươi tắn” đang diễn ra hết sức sôi nổi. Ly cốc, chai lọ và giày cao gót bay tứ tung khi các máy bay chiến đấu Anh tấn công, mọi người đều tìm nơi ẩn nấp. Diễn tiến đó “hài hước một cách kỳ diệu”, viên phi công của một trong những chiếc Hurricane viết - tên anh ta là Roald Dahl*.

Tin tức gửi về Berlin vào khoảng thời gian này có vẻ luôn là tin tốt. Với việc Liên bang Xô Viết đang trong tình thế hiểm nghèo, và những bước đột phá có vẻ như sắp diễn ra ở Ba Tư, Iraq và Syria, có mọi lý do để tin rằng Đức sắp sửa đạt được hàng loạt cuộc chinh phạt có thể so sánh với những cuộc chinh phạt của các đạo quân Hồi giáo vĩ đại vào thế kỷ 7 hay lực lượng Mông Cổ của Thành Cát Tư Hãn và những người thừa kế của ông. Thành công đã ở trong tầm tay.

Tuy nhiên, thực tế có hơi khác. Dù bước tiến của Đức có vẻ thần tốc, cả ở Liên bang Xô Viết và nơi khác, chúng bị ngáng đường bởi rất nhiều vấn đề. Một mặt, những mất mát trên chiến trường khi tiến lên ở mặt trận phía đông vượt rất xa con số quân dự bị được cử đi thay thế. Dù những chiến thắng ngoạn mục dẫn tới việc bắt được lượng tù binh lớn, những chiến thắng này thường phải trả giá rất đắt. Theo ước tính của chính tướng Halder, Lực lượng Phòng vệ đã mất hơn 10% người của họ trong hai tháng chiến đấu đầu tiên từ khi cuộc xâm lược bắt đầu - hay hơn 400.000 lính. Tới giữa tháng Chín, con số này đã tăng lên hơn 500.000 người, chết hoặc bị thương*.

Cuộc tấn công với tốc độ phi mã cũng gây ra những căng thẳng không thể chịu được cho các tuyến hậu cần. Thiếu nước sạch là một vấn đề gần như ngay từ đầu, đến lượt nó dẫn tới những đợt bùng phát bệnh tả và bệnh lỵ. Ngay cả trước cuối tháng Tám, những người tỉnh táo hơn đã thấy rõ ràng rằng bức tranh không phải màu hồng như có vẻ thế: Những sự thiếu hụt các nhu yếu phẩm như dao cạo râu, kem đánh răng, bàn chải đánh răng, giấy viết, kim và chỉ là đáng chú ý ngay từ những ngày đầu của cuộc xâm lược*. Mưa không ngớt vào cuối mùa hè làm binh lính và thiết bị ướt sũng như nhau. “Không có cơ hội nào để phơi khô chăn màn, ủng và quần áo”, một binh sĩ viết về nhà*. Tin tức về những hoàn cảnh đó đã tới chỗ Goebbels, người nhận xét trong nhật ký của ông rằng cần có thần kinh thép mới vượt qua được những khó khăn như thế. Theo thời gian, ông viết, những khó khăn hiện tại “sẽ có vẻ là những ký ức dễ chịu”*.

Tương tự như vậy, những viễn cảnh ở vùng Cận Đông và Trung Á chỉ là những mơ tưởng giả tạo. Với tất cả sự lạc quan vào đầu năm, Đức không có gì nhiều để thể hiện cho sự nhiệt tình của đám đông, điều lẽ ra hứa hẹn kết nối Bắc Phi với Syria, Iraq với Afghanistan. Triển vọng thiết lập một sự hiện diện có ý nghĩa, chứ đừng nói nắm quyền kiểm soát, có vẻ là một ảo tưởng thay vì là điều gì đó thực chất.

Và như thế, bất chấp những bước tiến khác thường về lãnh thổ, Bộ Tư lệnh Tối cao Đức đang cố gắng củng cố tinh thần cho binh sĩ ngay khi Moscow đang lung lay. Vào đầu tháng 10-1941, Thống chế von Reichenau, tư lệnh một phần cụm tập đoàn quân Phương Nam đã tiến vào vùng “dư thừa”, ra một mệnh lệnh nhằm truyền chút quyết tâm cho các binh lính của ông. Ông tuyên bố một cách trang trọng: Mỗi người đều là “người gánh vác trên vai lý tưởng quốc gia, là người báo thù cho những sự tàn ác mà dân tộc Đức đã phải chịu đựng”*. Tất cả nghe rất kích động; nhưng vào lúc những người đàn ông phải nhét giấy báo vào giày để chống lại cái lạnh, thật khó mà thấy được tác dụng của những lời lẽ mạnh mẽ lên một lực lượng đang tê cóng tới chết nếu bị thương và da dính vào những báng súng trường đã đóng băng*. Vào lúc mùa đông hung tợn ngày càng kinh khủng, tới mức phải bổ bánh mì bằng rìu, Hitler nói với Bộ trưởng Ngoại giao Đan Mạch đầy khinh thường: “Nếu người dân Đức không còn đủ mạnh mẽ và sẵn sàng hy sinh máu của họ nữa… thì họ đáng diệt vong”*. Các hóa chất kích thích - như Pervitin, một loại metamphetamine được phân phối với số lượng lớn cho quân đội đang chiến đấu ở mặt trận phía đông lạnh cóng - có ích hơn là những lời động viên cổ vũ*.

Những vấn đề nghiêm trọng về hậu cần cũng là đặc điểm của cuộc xâm lược. Người ta tính rằng tập đoàn quân đã tiến gần Moscow sẽ cần 27 chuyến vận tải nhiên liệu bằng xe lửa mỗi ngày; vào tháng Mười một, họ chỉ nhận được 3 chuyến - trong suốt một tháng*. Các kinh tế gia người Mỹ theo dõi cuộc chiến đã tập trung chính xác vào vấn đề này trong các báo cáo tựa đề “Vị thế quân sự và kinh tế của Đức” và “Vấn đề tiếp vận của Đức ở mặt trận phía đông”. Họ tính toán là cứ mỗi 200 km tiến thêm đòi hỏi tăng thêm 35.000 toa xe hàng, hay phải giảm bớt 10.000 tấn tiếp tế mỗi ngày cho tiền tuyến. Tốc độ của cuộc tiến quân đã tỏ ra là một vấn đề lớn*.

Tiếp tế cho tiền tuyến từ hậu phương đã đủ khó khăn rồi. Nhưng còn có một vấn đề căng thẳng hơn nữa. Nguyên lý hướng dẫn đằng sau cuộc xâm lược là việc cắt rời những vùng đất Ukraine giàu có và miền Nam Nga - cái gọi là vùng “dư thừa”. Ngay cả khi các chuyến hàng chở ngũ cốc còn được chuyển về từ Liên bang Xô Viết trước khi cuộc xâm lược bắt đầu, những tác động của cuộc chiến lên nguồn cung thực phẩm và khẩu phần đã rõ ràng hơn hết ở Đức so với, lấy ví dụ, ở Anh. Thay vì được tăng lên nhờ những bước tiến ở phương Đông, lượng tiêu thụ calorie mỗi ngày, đã giảm vào cuối năm 1940, nay bắt đầu giảm mạnh hơn nữa*. Thực ra, lượng ngũ cốc được chuyển trở lại Đức sau khi Chiến dịch Barbarossa diễn ra đã thấp hơn nhiều so với lượng nhập khẩu từ Liên bang Xô Viết trong giai đoạn 1939-1941*.

Những bản tin trên đài phát thanh Đức cố thúc đẩy tinh thần chiến đấu - và hứa hẹn những lời bảo đảm. Nước Đức tùng có nguồn dự trữ ngũ cốc dồi dào, một bản tin tuyên bố vào tháng 11-1941; “giờ trong thời chiến, chúng ta phải chấp nhận không có sự xa xỉ đó”. Nhưng có những tin tốt, bản tin nói thêm. Không cần phải sợ sự thiếu hụt và các vấn đề của Thế chiến thứ Nhất. Không như giai đoạn 1914-1918, “người dân Đức có thể tin vào các cơ quan kiểm soát nguồn cung lương thực”*.

Đó là giọng điệu chiến tranh, bởi trên thực tế, rõ ràng là ý tưởng giành quyền kiểm soát những nguồn lực tưởng như không đáy ở phương Đông chỉ là ảo tưởng. Quân đội, vốn được chỉ thị tự nuôi sống từ vùng đất ấy đã không làm được như thế, chỉ sống sót và xoay xở nhờ ăn cắp gia súc. Trong khi đó, còn lâu mới giúp cải thiện tình hình nông nghiệp ở quê nhà, những vùng đất hứa mà Hitler và những người xung quanh ông gửi gắm hy vọng hóa ra là đất hoang. Chính sách vườn không nhà trống của Liên Xô đã cướp đi rất nhiều của cải ở vùng đất này. Trong khi đó, trong nội bộ Lực lượng Phòng vệ, những ưu tiên quân sự rối rắm và trái ngược nhau - có sự căng thẳng liên tục giữa việc liệu người, xe tăng, các nguồn lực và nguồn nhiên liệu có nên được chuyển trở lại vào trung tâm, lên miền Bắc hay xuống miền Nam - đã gieo những hạt giống sẽ cực kỳ tai hại sau này. Ước tính của Mỹ vào mùa xuân năm 1942 về sản lượng mùa màng có thể có ở những vùng lãnh thổ Đức chiếm đóng của Liên bang Xô Viết tại miền Nam vẽ ra một bức tranh tiêu cực về việc thu hoạch ở Ukraine và miền Nam Nga. Ở mức cao nhất, báo cáo cho biết, năng suất chỉ bằng hai phần ba trước cuộc xâm lược. Mà thậm chí như thế vẫn là rất tốt rồi*.

Bởi thế, với tất cả những lãnh thổ chiếm đóng được, chiến dịch ở phía đông đã thất bại trong việc mang về không chỉ những gì đã được hứa hẹn mà còn là những gì rất cần thiết. Chỉ hai ngày sau cuộc xâm lược Liên bang Xô Viết, Backe đã trình các tính toán của ông liên quan tới đòi hỏi về lúa mì trong một kế hoạch kinh tế bốn năm. Đức đối mặt với sự thiếu hụt 2,5 triệu tấn mỗi năm. Lực lượng Phòng vệ cần phải giải quyết chuyện này - và phải bảo đảm có được hàng triệu tấn hạt lấy dầu, và hàng triệu gia súc và lợn - để nuôi sống nước Đức*. Đây là một lý do giải thích cho việc Hitler chỉ thị cho các viên tướng “san phẳng Moscow và Leningrad”: Ông muốn “không còn ai ở đó mà chúng ta phải nuôi ăn trong mùa đông”*.

Từng tiên đoán rằng hàng triệu người sẽ chết vì thiếu lương thực và nạn đói, người Đức giờ bắt đầu xác định ai sẽ phải chịu đựng điều đó. Đầu tiên là các tù nhân người Nga. Không cần phải cho họ ăn, Goring viết thẳng thừng; chúng ta không có nghĩa vụ quốc tế gì cả*. Vào ngày 16-9-1941, ông ra lệnh ngừng cung cấp thực phẩm cho những tù nhân chiến tranh “không làm việc” - tức là những ai quá yếu hay bị thương không thể làm lao động nô lệ được. Một tháng sau đó, sau khi khẩu phần cho những tù nhân “lao động” đã giảm, chúng lại bị giảm nữa*. Tác động thật kinh hoàng: Tới tháng 2-1942, khoảng 2 triệu (trong tổng số 3,3 triệu) tù nhân Liên Xô đã chết, chủ yếu vì đói*.

Để thúc đẩy quá trình đó nhanh hơn nữa, các kỹ thuật mới được thiết kế để loại bỏ số miệng ăn cần phải nuôi. Những tù nhân chiến tranh được tập hợp theo từng trăm người một để thử nghiệm tác dụng của loại thuốc độc diệt sinh vật gây hại từng phun vào các doanh trại của quân đội Ba Lan. Những cuộc thí nghiệm cũng được tiến hành về ảnh hưởng của việc đầu độc bằng carbon monoxide, sử dụng các xe tải có ống nối với chính ống xả của chúng. Những thử nghiệm này - diễn ra vào mùa thu năm 1941 - được tiến hành ở các địa điểm sẽ sớm trở nên khét tiếng vì sử dụng cùng kỹ thuật đó ở quy mô khổng lồ: Auschwitz và Sachsenhausen*.

Những vụ giết người hàng loạt bắt đầu chỉ vài tuần sau khi cuộc xâm lược khởi phát là một phản ứng bệnh hoạn với cuộc tấn công thất bại của Đức và những sự bất cân xứng thảm hại của các kế hoạch kinh tế và chiến lược. Những vựa lúa khổng lồ ở Ukraine và miền Nam Nga đã không mang lại những điều như kỳ vọng. Và cái giá phải trả là ngay lập tức: không phải là sự trục xuất hay buộc di dân với dân bản địa, như Hitler từng đề cập trước đó. Với quá nhiều người và không đủ cái ăn, có hai mục tiêu rõ ràng bị tô vẽ là ác quỷ trong mọi mặt của đời sống, trên truyền thông và trong nhận thức của công chúng Đức: người Nga và người Do Thái.

Mô tả dân Slav là hạ đẳng, sai sót về chủng tộc, với khả năng chịu đựng và bạo lực là điều đã được phát triển một cách nhất quán trước cuộc chiến. Dù những bình phẩm cay độc đã hạ giọng sau khi thỏa thuận Molotov-Ribbentrop được ký năm 1939, nó bắt đầu trở lại sau cuộc xâm lược. Với lập luận rất mạnh mẽ, luận điệu này làm cơ sở trực tiếp cho cuộc tàn sát người Nga bắt đầu vào cuối mùa hè năm 1941*.

Chủ nghĩa bài Do Thái còn được gieo rắc ở Đức kinh khủng hơn nữa trước cuộc chiến. Theo vị Hoàng đế Đức đã bị truất ngôi, Cộng hòa Weimar đã “do người Do Thái chuẩn bị, do người Do Thái tạo ra và do người Do Thái chi trả”. Người Do Thái cũng giống như muỗi, ông viết vào năm 1925, “một sự phiền toái mà loài người phải loại bỏ cách này hay cách khác… Tôi tin rằng điều tốt nhất là hơi độc!”*. Những thái độ như thế không khác thường. Các biến cố như Kristallnacht*, sự kiện chứng kiến bạo lực có phối hợp chống lại người Do Thái vào đếm ngày 9 đến 10-11-1938, là kết quả của luận điệu độc địa thường xuyên bài bác dân Do Thái là “thứ ký sinh trùng ăn bám vào da thịt, sản xuất và lao động của các quốc gia khác”*.

Nỗi lo gia tăng về những gì mà các luận điệu - và hành động - như thế sẽ gây ra đã khiến một số người cân nhắc xây dụng những liên minh mới. Giữa những năm 1930, David Ben-Gurion, sau này là Thủ tướng Israel đầu tiên, cố gắng đạt được một thỏa thuận với những người Ả Rập đứng đầu ở Palestine để cho phép nhiều người Do Thái di cư tới đó hơn. Điều này chẳng dẫn tới đâu, thay vào đó, phái bộ do một người Ả Rập được cho là ôn hòa dẫn đầu được cử tới Berlin để thỏa thuận về cách thức chế độ Quốc xã sẽ hỗ trợ các kế hoạch của người Ả Rập làm suy yếu lợi ích của Anh ở Trung Đông*.

Trước khi tháng thứ nhất của cuộc chiến kết thúc, vào tháng 9-1939, một kế hoạch đã được nhất trí để tái định cư tất cả người Do Thái tại Ba Lan. Để khởi đầu, ít ra là thế, kế hoạch có vẻ là tập hợp dân Do Thái lại để tạo điều kiện tống khứ họ khỏi lãnh thổ Đức bằng di dân cưỡng bức. Thực ra, những kế hoạch tỉ mỉ đã được xây dựng từ cuối những năm 1930 để trục xuất người Do Thái Đức tới Madagascar, một kế hoạch ngu độn có vẻ dựa trên lòng tin phổ biến (nhưng sai lầm) của nhiều nhà địa lý và nhân chủng học cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 là dân Malagasy bản địa ở hòn đảo tây nam Ấn Độ Dương này có gốc gác là người Do Thái*.

Còn có những thảo luận ở nước Đức Quốc xã về việc trục xuất người Do Thái đi nơi khác. Thật ra, và thật vô lý, Hitler đã ủng hộ việc tạo dựng một nhà nước Do Thái ở Palestine trong gần suốt hai thập niên. Vào mùa xuân năm 1938, ông ta phát biểu bày tỏ ủng hộ một chính sách di cư người Do Thái Đức tới Trung Đông và thành lập một nhà nước mới cho họ*. Thật ra vào cuối những năm 1930, một phái bộ cấp cao, do Adolf Eichmann dẫn đầu, thậm chí đã được cử tới gặp những nhân vật Do Thái ở Palestine nhằm thảo luận xem làm thế nào giải quyết vấn đề thường được gọi là “câu hỏi Do Thái” một lần và mãi mãi. Với sự mỉa mai đáng kể, Eichmann - người sau này bị xử tử ở Israel vì tội ác chống lại loài người - lại đi thảo luận về cách tăng cường việc di cư người Do Thái từ Đức tới Palestine, điều này có vẻ vì lợi ích của cả giới lãnh đạo Quốc xã bài Do Thái và giới lãnh đạo cộng đồng Do Thái trong và xung quanh Jerusalem*.

Mặc dù các cuộc thảo luận không đi tới một thỏa thuận, người Đức tiếp tục được coi là một đối tác có triển vọng hữu ích - ngay cả sau khi cuộc chiến bắt đầu. Vào mùa thu năm 1940, Avraham Stern, người thành lập phong trào Lehi, sau này sẽ được nhà chức trách ở Palestine gọi là Băng đảng Stern và trong đội ngũ có các thành viên như Thủ tướng tương lai Yitzhak Shamir cũng như những người cha sáng lập của Israel hiện đại, đã gửi thông điệp cho một nhà ngoại giao cấp cao người Đức Ở Beirut với một đề xuất cấp tiến. “Những lợi ích chung có thể tồn tại”, thông điệp bắt đầu, giữa Đức và “những khát khao dân tộc thực sự của dân tộc Do Thái”, dân tộc mà Stern (và những người khác) có ý cho rằng họ là người đại diện. Nếu “những nỗi khát khao của phong trào tự do của Israel được hiện thực hóa”, thông điệp viết tiếp, Stern đề xuất “tham gia tích cực vào cuộc chiến bên phe Đức”. Nếu người Do Thái được giải phóng qua việc thành lập một nhà nước, Hitler chắc chắn sẽ hưởng lợi: Ngoài việc “tăng cường [cho] vị thế quyền lực tương lai của Đức ở Trung Đông”, điều đó cũng sẽ “củng cố mạnh cơ sở đạo đức” của Đế chế thứ Ba “trong mắt nhân loại”*.

Đó là một trò bịp. Thực ra, Stern chỉ đang thực dụng - mặc dù những hy vọng ông đặt ở việc kết liên minh với Đức không được tất cả những người trong tổ chức ông chia sẻ. “Tất cả những gì chúng ta cần ở người Đức”, ông nói không lâu sau đó để giải thích lập trường của mình, là đưa người Do Thái tới Palestine. Để làm được như thế, “cuộc chiến chống lại người Anh để giải phóng quê hương sẽ bắt đầu ở đây. Người Do Thái sẽ có được một nhà nước, và người Đức, thật ăn khớp, sẽ loại bỏ được một căn cứ quan trọng của Anh ở Trung Đông, và cũng giải quyết được câu hỏi Do Thái ở châu Âu… ”. Điều đó có vẻ logic - và thật kinh hoàng: Những nhân vật Do Thái hàng đầu tích cực đề nghị cộng tác với kẻ bài Do Thái lớn nhất mọi thời, thương lượng với những kẻ đã gây ra cuộc Diệt chủng Do Thái không đầy mười hai tháng trước khi cuộc diệt chủng bắt đầu*.

Trong chừng mực sự quan tâm của Hitler, người Do Thái bị trục xuất đi đâu là điều chẳng quan trọng, tương tự như thế là sức mạnh của chủ nghĩa bài Do Thái nơi ông. Palestine chỉ là một trong nhiều địa điểm được xem xét, với các địa điểm sâu bên trong nước Nga cũng được thảo luận một cách nghiêm túc. “Đưa người Do Thái đi đâu không quan trọng”, Hitler nói với viên chỉ huy quân đội người Croatia, Slavko Kvaternik, vào năm 1941. Siberia hay Madagascar đều tốt cả*.

Đối mặt với những vấn đề kinh niên ở Nga, thái độ hờ hững này giờ trở nên cứng rắn hơn, chính thức hơn và tàn nhẫn hơn khi giới hoạch định Quốc xã nhận ra rằng việc người Do Thái đã được tập trung lại trong các khu trại có nghĩa là việc thảm sát hàng loạt có thể diễn ra không mấy khó khăn*. Đối mặt với sự suy kiệt các nguồn lực vốn đã khan hiếm, chỉ là một bước đi ngắn để một chế độ bài Do Thái một cách có hệ thống bắt đầu tìm cách tàn sát ở quy mô kinh khủng. Người Do Thái đã ở trong các khu trại tại Ba Lan; họ đã là một mục tiêu sẵn sàng và dễ dàng khi giới lãnh đạo Quốc xã nhận ra rằng có hàng triệu miệng ăn khác không thể nuôi nổi.

“Có nguy cơ trong mùa đông này”, Adolf Eichmann viết ngay từ giữa tháng 7-1941, “là không thể nuôi người Do Thái được nữa. Đã tới lúc cân nhắc nghiêm túc liệu giải pháp nhân đạo nhất có thể nào là kết liễu những người Do Thái không còn lao động được bằng một hình thức chuẩn bị nhanh chóng nào đó”*. Người già, người đau yếu, phụ nữ và trẻ em và những ai “không đủ sức lao động” bị loại trừ như những thứ đồ thừa: Họ là bước đầu tiên trong việc thay thế con số “x triệu” người sẽ chết theo dự đoán cẩn thận trước cuộc xâm lược Liên bang Xô Viết.

Và thế là bắt đầu một chuỗi sự kiện mà quy mô và sự kinh hoàng là chưa có tiền lệ, việc chở con người như súc vật tới nơi nuôi nhốt, nơi họ được chia ra thành những người sẽ lao động như nô lệ và những người mà mạng sống được coi là cái giá phải trả cho sự sinh tồn của những người khác: Miền Nam Nga, Ukraine và thảo nguyên phía tây đã trở thành lý do của cuộc diệt chủng. Việc vùng đất này không thể tạo ra lúa mì với số lượng như dự kiến là nguyên nhân trực tiếp của cuộc Diệt chủng Do Thái.

Ở Paris, nơi cảnh sát đã tiến hành đăng ký bí mật người nước ngoài Do Thái và không phải Do Thái từ cuối những năm 1930, quy trình trục xuất đơn giản là việc dò qua danh sách được trao lại cho những người Đức chiếm đóng và rồi gửi cảnh binh tới bắt giữ toàn bộ các gia đình để chuyển về các khu trại ở phía đông, chủ yếu là ở Ba Lan*. Việc đăng ký người Do Thái ở các nước bị chiếm đóng khác, chẳng hạn Hà Lan, như là một phần của một chương trình rộng lớn nhằm thể chế hóa chủ nghĩa bài Do Thái của Đức Quốc xã cũng giúp quá trình trục xuất những ai bị xác định là người thừa dễ dàng một cách kinh khủng*. Từng tấn công Liên bang Xô Viết khi nghĩ về những vùng dư thừa, suy nghĩ giờ chuyển sang dân chúng dư thừa - và cách đối phó với họ.

Khi những hy vọng vào những gì mà cuộc xâm lược sẽ mang lại đều tiêu tan, giới tinh hoa Quốc xã kết luận rằng chỉ có một giải pháp cho các vấn đề của Đức. Trong một sự phản chiếu méo mó cuộc gặp đã diễn ra tại Berlin vào ngày 2-5-1941, một cuộc gặp khác diễn ra không đầy tám tháng sau ở Wannsee, khu ngoại ô rợp bóng cây của Berlin. Một lần nữa, câu hỏi xoay quanh vấn đề cái chết của con số triệu người chưa được xác định. Cái tên đặt cho những kết luận đạt được vào buổi sáng giá lạnh ngày 20-1-1942 khiến ta phải rùng mình. Trong mắt những người tạo ra nó, cuộc Diệt chủng Do Thái chỉ đơn giản là đáp án cho một vấn đề. Cuộc Diệt chủng Do Thái là “giải pháp cuối cùng”*.

Không lâu sau đó, xe tăng, máy bay, quân trang quân dụng và nhu yếu phẩm đã trên đường từ London và Washington tới Moscow khi cuộc phản kích chống lại Đức bắt đầu tăng tốc. Đó là những mạng lưới, những tuyến đường thương mại và kênh liên lạc đã vận hành từ thời cổ đại thông qua cái gọi là Hành lang Ba Tư, trải sâu vào nội địa từ các cảng vùng vịnh Ābādān, Basra, Bushihr và những cảng khác, qua nội địa tới Teheran bằng đường Arak và Qom, và cuối cùng qua Caucasus để tới Liên bang Xô Viết. Những con đường cũng được mở ra xuyên vùng Viễn Đông Nga qua Trung Á*.

Những kết nối thương mại cũ của Nga với Anh một lần nữa được kích hoạt, bất chấp những thách thức: Các đoàn xe công vụ đi qua Bắc Cực đưa đồ tiếp liệu và các nguồn lực tới Murmansk và miền Bắc Nga đã chịu rủi ro vào các thế kỷ 18 và 19. Làm điều đó trong tầm bắn của các tàu ngầm U-boat và các chiến hạm được vũ trang hạng nặng như Tirpitz và Bismarck, vốn coi vùng bờ biển Bắc Hải của Na Uy là vùng lãnh thổ của họ, đòi hỏi sự khôn khéo và can đảm ghê gớm. Đôi khi, không tới một nửa số tàu lên đường tới được đích và quay trở lại - và nhiều binh sĩ đã đi tuyến đường này không được trao huân chương vì việc phụng sự hay lòng can đảm của họ trong nhiều thập niên sau khi chiến tranh kết thúc*.

Một chiếc máy bay ném bom bị phá hủy sau trận tấn công Trân Châu Cảng

Chậm chạp nhưng chắc chắn, tình thế đảo ngược khi quân đội Đức bị đánh bật khỏi trung tâm của thế giới. Từng có lúc, có vẻ như canh bạc của Hitler sẽ thắng: Đã là chủ nhân của châu Âu trên thực tế, nỗ lực của ông ta mở ra Trung Á từ phía bắc và phía nam có vẻ hiệu quả khi quân đội của ông tới bên bờ Volga. Nhưng từng chút một, những gì đã giành được tuột khỏi tay họ khi quân Đức bị đẩy lùi không ngừng nghỉ và không thương xót trở lại Berlin.

Hitler rơi vào tuyệt vọng khi nhận ra những gì sắp xảy đến với ông. Một báo cáo mật của Anh tiết lộ trong một bài phát biểu vào ngày 26-4-1942, bất chấp những thành công rõ ràng ở phương Đông, nhà lãnh đạo Đức bộc lộ rõ những dấu hiệu hoang tưởng và buông xuôi trước định mệnh, cùng các bằng chứng ngày càng tăng của triệu chứng được gọi là mặc cảm Messiah*. Từ góc độ tâm lý học, Hitler là một người ham thích rủi ro kinh khủng, một người hợp với hồ sơ về một con bạc khát nước*. Vận may của ông cuối cùng đã hết.

Tình thế bắt đầu đảo ngược vào mùa hè năm 1942. Rommel đã bị ngăn lại ở E1 Alamein, chấm dứt luôn những kế hoạch của Muḥammad al-Ḥusaynī, người đã nói với dân chúng Cairo hãy chuẩn bị danh sách nhà cửa và nơi làm việc của dân Do Thái để có thể gom họ lại và hành quyết trong các xe tải khí độc do một sĩ quan người Đức điên loạn đồn trú ở địa phương phát triển*.

Việc Mỹ bước vào cuộc chiến cũng cần thời gian để tạo ra sự khác biệt. Bị sốc và vào cuộc vì cuộc tấn công Trân Châu Cảng của Nhật Bản, Mỹ đã tăng tốc cuộc chiến ở cả hai mặt trận. Tới giữa năm 1942, chiến thắng trong trận đánh sử thi Midway giúp Mỹ chuyển sang thế tấn công ở Thái Bình Dương, trong khi việc triển khai quân đội ở quy mô lớn từ đầu năm sau ở Bắc Phi, Sicily và Nam Ý rồi những nơi khác ở châu Âu cũng hứa hẹn xoay chuyển cục diện chiến tranh*.

Rồi còn có tình hình ở Stalingrad. Vào mùa xuân năm 1942, Hitler đã chấp thuận một đề xuất mật danh Chiến dịch Xanh Lam bao gồm việc các lực lượng Đức tiến qua miền Nam Nga để chiếm các mỏ dầu ở vùng Caucasus, là một trọng tâm trong kế hoạch chiến tranh của Đế chế thứ Ba. Cuộc tấn công đầy tham vọng và rủi ro - và chiến thắng phụ thuộc vào nó, như các tướng lĩnh cấp cao và bản thân Hitler thừa nhận: “Nếu tôi không có được dầu của Maikop và Grozny”, nhà lãnh đạo Đức tuyên bố, “thì tôi phải chấm dứt cuộc chiến”*.

Stalingrad tỏ ra là một vấn đề lớn. Việc chiếm giữ thành phố không phải là cốt yếu, bất chấp uy tín gắn với cái tên của nó. Mặc dù nó là một trung tâm công nghiệp lớn, tầm quan trọng của nó nằm ở vị trí chiến lược trên chỗ ngoặt của sông Volga: Loại bỏ Stalingrad là tối quan trọng để bảo vệ những gì quân Đức trông đợi sẽ giành được ở Caucasus. Tới mùa thu năm 1942, rõ ràng là mọi chuyện đã trở nên rất tồi tệ. Cuộc tấn công của Đức bắt đầu muộn, và nhanh chóng gặp rắc rối. Nhân lực, quân nhu và nhiên liệu ngày càng quý giá - những nguồn lực Berlin không được phép lãng phí - đã tiêu hao rất lớn ở Stalingrad, điều đã đủ tệ rồi. Còn tệ hơn nữa là sự chú ý bị hướng ra khỏi mục tiêu chiến lược chính yếu của chiến dịch: dầu mỏ. Một số người trong đội ngũ thân tín của Hitler, như Albert Speer, hiểu rằng sự chậm trễ có nghĩa thế nào. Đức phải thắng cuộc chiến “trước cuối tháng Mười, trước khi mùa đông Nga bắt đầu, bằng không chúng ta sẽ thua một lần và mãi mãi”*.

Trong khi vẫn còn nhiều việc phải làm liên quan tới những hoạch định để loại trừ hẳn quân Đức ở phía đông và phía tây, và cách phối hợp các mũi tấn công sẽ khép chặt vào Berlin, tới cuối năm 1942, suy nghĩ của những đồng minh mới - Anh, Hoa Kỳ và Liên bang Xô Viết - đã quay sang tương lai. Khi những nhà lãnh đạo ba nước này gặp nhau ở Teheran vào năm 1943, ở Yalta vào mùa xuân năm 1945 và cuối cùng là ở Potsdam vài tháng sau đó, rõ ràng là nỗ lực, chi phí và chấn động của một cuộc đối đầu khủng khiếp nữa đã làm Tây Âu kiệt quệ.

Rõ ràng là các đế quốc cũ đã tan tác; giờ đơn giản là làm sao để quản trị quá trình đó một cách tốt nhất. Trong một dấu hiệu kiệt quệ về tinh thần, câu hỏi lúc này là làm sao đưa ra quyết định ít tồi tệ nhất - và thậm chí điều đó cũng không làm được. Vào tháng 10-1944, Churchill trở về nhà sau một chuyến thăm Moscow “tươi mới và đầy tin tưởng”, ông nói với Stalin, nhờ vào “sự hiếu khách vốn nổi tiếng của người Nga, thực ra còn hơn thế”. Những biên bản ghi lại màn trình diễn bản Concerto cho piano số ba của Rachmaninov, cơ hội để “mua sắm đôi chút” cùng với hàng loạt kết luận đạt được trong những cuộc gặp. Chúng không ghi lại các cuộc thảo luận về số phận của châu Âu thời hậu chiến, vốn bị cắt bỏ khỏi các báo cáo chính thức*.

Sự toàn vẹn lãnh thổ của Ba Lan mà Hạ viện Anh đã thề bảo vệ từ năm 1939 bị loại ra, biên giới của nước này bị thay đổi một cách thô bạo khi Winston Churchill quyết định lúc đó là “thời điểm phù hợp” và sử dụng bút chì xanh lam để đánh dấu một tấm bản đồ chuyển một phần ba quốc gia này vào lãnh thổ Đức và tặng một phần ba cho Liên bang Xô Viết; ông cũng đề xuất những sự chia cắt với hàng loạt quốc gia ở Trung và Đông Âu có thể khiến cả hai cùng hài lòng - chẳng hạn việc chia 90:10 ở Rumania có lợi cho ảnh hưởng của Liên bang Xô Viết hơn so với cho Anh, và điều ngược lại trong trường hợp Hy Lạp; ở Bulgaria, Hungary và Nam Tư, sự chia sẻ là 50:50. Thậm chí Churchill thừa nhận rằng “cách thức chẳng tính toán” này, trong đó số phận của “hàng triệu người” đã được quyết định có thể coi là “bất cần đạo lý”. Cái giá để làm vừa lòng Stalin là hy sinh tự do của một nửa châu Âu lục địa. “Hãy cùng đốt tờ giấy này”, Churchill nói với nhà lãnh đạo tối cao của Liên Xô; “Không”, Stalin đáp, “ông cứ giữ nó đi”*.

Churchill nhận ra tình hình thực sự quá muộn. Trong bài phát biểu nổi tiếng của ông ở Fulton, Missouri vào năm 1946 cảnh báo một Bức màn Sắt đang buông xuống khắp châu Âu, ông nhận xét rằng “tất cả các thủ đô của những quốc gia cổ xưa ở Trung và Đông Âu, Warsaw, Berlin, Prague, Vienna, Budapest, Belgrade, Bucharest và Sofia”, giờ nằm trong vòng kìm tỏa của Liên bang Xô Viết*. Tất cả ngoại trừ Vienna và một nửa Berlin còn lại. Thế chiến thứ Hai đã là cuộc chiến để chống lại bóng đen bạo chúa phủ xuống châu Âu; rốt cuộc, không gì có thể hay sẽ được thực thi để ngăn chặn Bức màn sắt buông xuống.

Và thế là châu Âu bị chia làm hai vào cuối Thế chiến thứ Hai. Nửa phía tây đã chiến đấu can đảm và anh hùng; và trong nhiều thập niên sau đó vẫn còn tự chúc tụng mình vì thành tựu đánh bại ác quỷ Quốc xã, mà không trả cái giá của việc thừa nhận vai trò của chính họ trong căn nguyên cuộc chiến. Họ cũng không nghĩ nhiều tới phần kia của châu lục đã mất do một sự sắp xếp mới của thời hậu chiến. Thất bại của Đức đã dẫn tới nỗi mệt mỏi kinh niên vì chiến tranh, sự kiệt quệ của các nền kinh tế Anh và Pháp và sự sụp đổ của những nền kinh tế ở Hà Lan, Bỉ, Ý, và các nước Scandinavia. Đi kèm với sự ly tán là nỗi sợ không chỉ một cuộc chạy đua vũ trang nhiều khả năng xảy ra, bao gồm việc nghiên cứu quyết liệt vũ khí hạt nhân, mà cả sự đụng đầu trực tiếp bằng vũ khí đó. Với việc quân số Liên Xô ở châu Âu có lợi thế 4:1 so với quân số các nước Đồng minh, được hỗ trợ nhờ những lợi thế trong triển khai xe tăng, có những nỗi sợ thực sự rằng xung đột tiếp diễn có thể nổ ra sau khi Đức đầu hàng. Kết quả là Churchill đã ra lệnh thiết lập những kế hoạch phòng ngừa dựa trên giả thuyết rằng thất bại của Hitler đơn giản đánh dấu sự kết thúc một phần, thay vì là điểm kết thúc thực sự của chiến tranh. Cái tên đặt cho kế hoạch này che đậy lý do mà chúng đã được chuẩn bị từ đầu: Chiến dịch Điều Không tưởng hóa ra hoàn toàn có thể tưởng tượng được trong tâm trí những nhà hoạch định người Anh*.

Nhu cầu chuẩn bị cho mọi bất ngờ có cơ sở vững chắc trên thực tế tình hình thay đổi nhanh chóng khi Đức sụp đổ. Stalin đã xác lập một lập trường ngày càng không khoan nhượng, rõ ràng là do cảm nhận bị phản bội từ mối liên minh tai họa của ông ta với Hitler vào năm 1939, nhưng cũng do cái giá kinh khủng mà Liên bang Xô Viết đã phải trả - trên hết là ở Stalingrad và Leningrad - để sống sót trước cuộc tấn công của Đức*. Từ quan điểm của Moscow, điều quan trọng là phải xây một hệ thống những vùng đệm và các quốc gia chư hầu, cũng như tạo dựng và củng cố nỗi sợ rằng Liên bang Xô Viết có thể hành động trực tiếp nếu cảm thấy bị đe dọa. Trong những hoàn cảnh như thế, gây suy sụp cho các nước phương Tây bằng cách nhắm vào và thậm chí là loại bỏ các cơ sở công nghiệp của họ là một bước đi hợp lý - cũng như cung cấp hỗ trợ tài chính và hậu cần cho các đảng Cộng sản mới ra đời. Như lịch sử cho thấy, tấn công thường là cách phòng ngự tốt nhất*.

Một kết quả của việc này là sự đàn áp của Hitler được cho là tệ hơn của Stalin. Câu chuyện về cuộc chiến như một chiến thắng trước chế độ bạo chúa là có tính chọn lựa, chọn ra một kẻ thù chính trị trong khi phớt lờ những sai lầm và thất bại của bạn bè mới đây. Nhiều người ở Trung và Đông Âu sẽ muốn kể câu chuyện khác so với câu chuyện về chiến thắng của dân chủ này, chỉ ra cái giá phải trả trong nhiều thập niên sau đó của những người bị rơi về phía bên tồi tệ của lằn ranh được vẽ tùy tiện. Tuy nhiên, Tây Âu có một lịch sử phải bảo vệ, và điều đó có nghĩa là nhấn mạnh vào thành công - và im lặng về những sai lầm và về những quyết định có thể được giải thích là chính trị thực dụng.

Điều này thật điển hình qua việc Liên minh châu Âu được trao Giải Nobel Hòa bình vào năm 2012: Thật tuyệt vời làm sao khi châu Âu, vốn phải chịu trách nhiệm cho tình trạng chiến tranh gần như liên tục không chỉ ở châu lục của chính họ mà trên toàn thế giới trong nhiều thế kỷ, lại xoay xở tránh được xung đột trong vài thập niên. Vào cuối thời cổ đại, điều tương tự đồng nghĩa với việc trao giải cho La Mã một thế kỷ sau khi họ bị người Goth cướp bóc, hay có lẽ cho những chiến binh Thập Tự sau khi họ mất Acre vì đã hạ giọng chống Hồi giáo ở thế giới Thiên Chúa giáo. Tiếng súng im, có lẽ bởi thực tế là chẳng còn lại gì để tranh giành nữa, hơn là bởi viễn kiến của hàng loạt những người được cho là người kiến tạo hòa bình xuất sắc vào cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, hay là kỳ công của một tổ chức quốc tế cồng kềnh của các quốc gia châu Âu mà tài khoản của nó trong nhiều năm trời vẫn chưa được các kiểm toán viên của chính nó phê chuẩn.

Một thế giới mới đã bắt đầu xuất hiện vào năm 1914 khi Mặt trời bắt đầu lặn ở Tây Âu. Quá trình này tăng tốc với những chiến sự của giai đoạn 1939-1945, và tiếp tục sau khi chiến tranh cuối cùng đã kết thúc. Câu hỏi giờ là ai sẽ kiểm soát những mạng lưới thương mại vĩ đại của Á-Âu. Và có lý do hợp lý để nghiền ngẫm kỹ lưỡng điều này, vì hóa ra không chỉ đất đai màu mỡ và những rặng cát vàng ở trung tâm thế giới và vùng nước của biển Caspi mới thu hút sự chú ý.

21 Con đường
tới chiến tranh lạnh

Trước khi Thế chiến thứ Hai kết thúc, cuộc chiến giành quyền kiểm soát trung tâm châu Á đã diễn ra từ lâu. Trong một hiệp ước được đặt tên rất tự đại “Hiệp định ba bên” ký vào tháng 1-1942, Anh và Liên bang Xô Viết trang trọng cam kết “bảo vệ người dân Iran chống lại những thiếu thốn và khó khăn xuất hiện vì cuộc chiến hiện tại”, và đảm bảo rằng họ sẽ nhận đủ lương thực và quần áo. Thật ra, như hiệp ước làm rõ tiếp đó, vấn đề không liên quan mấy tới an ninh của Iran - và mọi thứ liên quan tới việc trưng dụng cơ sở hạ tầng của nước này: Hiệp ước do đó tuyên bố rằng Anh và Liên bang Xô Viết sẽ có thể sử dụng đường sá, sông ngòi, đường ống, sân bay và các trạm điện tín của nước này như họ muốn*. Đây không phải là sự chiếm đóng, hiệp ước tuyên bố; đó là một trường hợp hỗ trợ đồng minh. Những lời đẹp đẽ - nhưng là những lời khá sáng tạo.

Trên danh nghĩa, hiệp ước này được thiết kế để ngăn chặn việc Đức mở rộng vào Iran và để giúp đưa các nguồn lực qua vùng Vịnh nhằm hỗ trợ phe Đồng minh. Tuy nhiên, một số người tính toán rằng Anh cũng lưu ý tới dài hạn. Công sứ Mỹ ở Teheran, Louis G. Dreyfus chẳng hạn, gửi các điện tín thường xuyên về Washington bình luận về những yêu cầu ngày càng hung hăng của vị Shah và về những cáo buộc có một đạo quân thứ năm ở Iran chống lại các lợi ích của Anh. “Tôi tin rằng”, ông viết vào tháng 8-1941, “người Anh đang lợi dụng [tình hình hiện tại] làm cái cớ để rốt cuộc chiếm đóng Iran và đang cố tình khuếch đại tác động” của tình thế hiện tại*.

Những mục tiêu của Anh nhằm duy trì - và củng cố - vị thế của họ ở Iran càng khó đạt được bởi cách các quan chức và quân đội của họ đối xử với dân chúng địa phương. Trọn một thập niên trước cuộc chiến, một nhà báo đã phê bình đầy khinh miệt hành vi của người Anh, lập luận rằng người Iran bị đối xử tệ “như Công ty Đông Ấn đã đối xử với người Ấn Độ hai trăm năm trước”*. Sự thù địch càng tăng thêm bởi cách các sĩ quan Anh khăng khăng rằng các sĩ quan Iran phải chào những đồng nghiệp của họ khi đi ngang - mà không được chào lại. Có những lời than phiền lan rộng rằng người Anh cư xử như “bọn Sahib, bọn Da Trắng, và đối xử [với người Iran] như với một dân tộc thuộc địa”. Điều này đối lập mạnh mẽ với các sĩ quan Liên Xô luôn giữ mình, hiếm khi ra ngoài và không đòi được chào - ít ra là theo một sĩ quan tình báo Đức đồn trú trong vùng*.

Thái độ của Sir Reader Bullard, Đại sứ Anh ở thời điểm nhạy cảm này, thật điển hình. Thiếu hụt lương thực và lạm phát trong giai đoạn sau của cuộc chiến không liên quan gì tới những sai lầm của lực lượng chiếm đóng, hay với những khó khăn hậu cần của việc duy trì Hành lang Ba Tư để đưa vũ khí và các hàng hóa khác từ vùng Vịnh về phía bắc. Bullard viết, lỗi lầm là chính ở những người Iran: “người Ba Tư giờ hài lòng gấp đôi với việc ăn cắp, tăng giá tới mức gây ra nạn đói,…; họ luôn đổ lỗi cho người Anh”*. Nhận xét rằng “tôi đánh giá những người Iran cực thấp”, ông bổ sung một cách khiếm nhã trong một công văn gửi về London rằng “hầu hết người Ba Tư chắc chắn sẽ trở thành ruồi nhặng ở kiếp sau”*. Những công văn như thế thu hút sự chú ý của Winston Churchill. “Dù cho sự khinh thị của Sir Reader Bullard với tất cả người Ba Tư có tự nhiên ra sao đi nữa”, Thủ tướng Anh viết, “nó có hại cho sự hiệu quả của ông ấy và lợi ích của chúng ta”*.

Điều khiến mọi chuyện tồi tệ hơn là những quan điểm tự trao quyền và tự cho mình là thượng đẳng ăn sâu như thế là hoàn toàn lạc lõng với tình hình thực tế - khi ngày càng rõ ràng là vị thế thống trị mà người Anh đã xây dựng đang bị đe dọa. Những cảnh tượng xấu xí diễn ra ở Teheran vào năm 1944 khi người Nga phát hiện ra các cuộc thương lượng đang được tiến hành để trao một sự nhượng quyền ở miền Bắc Iran cho một tổ hợp các nhà sản xuất dầu mỏ Mỹ. Ngọn lửa được nhóm lên từ đảng Tudeh, một tập hợp các tay súng cánh tả mà thông điệp của họ về cải cách, tái phân phối của cải và hiện đại hóa nhận được sự ủng hộ đáng kể từ Moscow. Quyết tâm cản trở những cuộc thảo luận đó của Liên bang Xô Viết lớn tới mức ở đỉnh điểm của những vụ căng thẳng, quân đội Nga đã xuống đường bên cạnh hàng nghìn người biểu tình, bề ngoài là để bảo vệ những người biểu tình. Với nhiều người, tình hình thật khó chịu khi có vẻ vũ lực sẽ được sử dụng để Liên Xô đạt mục đích và buộc thỏa thuận phải hủy bỏ. Điều này đã được Sergei Kavtaradze, một nhân vật bạo ngược, Trợ lý Dân ủy Ngoại giao, người mà Stalin đã cử tới Teheran để cảnh báo sẽ có hậu quả nếu chọc giận Liên bang Xô Viết*.

Trong một kết cục đầy kịch tính, mọi việc phụ thuộc vào Mohammed Mossadegh, một chính trị gia khôn ngoan, sáng suốt và tài giỏi, người đã có đủ tài khéo để nắm bắt được tinh thần thời đại. Ông là người “nhìn như một con ngựa kéo xe và hơi điếc nên ông lắng nghe với vẻ ngoài căng thẳng nhưng còn lại thì không cảm xúc gì trên khuôn mặt. Ông thực hiện các cuộc đối thoại ở khoảng cách khoảng sáu inch*, cũng là khoảng cách ông nhả ra một làn khói thuốc phiện mỏng. Những nhận xét của ông có xu hướng rườm rà và ông tạo ra cảm giác không quan tâm tới tranh luận”*, một quan chức Anh viết. Mossadegh là một “người Ba Tư trường phái cũ”, theo một bài hồ sơ trên tờ Observer được bổ sung vào thư mục của Văn phòng Ngoại vụ, “lịch thiệp, hào phóng trong những cái cúi đầu và bắt tay”*. Thực ra, như tình hình cho thấy, người Anh đã đánh giá thấp ông một cách nghiêm trọng.

Mossadegh bắt đầu trình bày chi tiết tầm nhìn của ông, được vạch ra lần đầu tiên ở Nghị viện vào cuối năm 1944, rằng Iran không thể và không nên để cho những cường quốc bên ngoài thao túng và khủng bố. Thỏa thuận nhượng quyền Knox D’Arcy và cách mà Công ty Anh-Iran (trước đó là Anh-Ba Tư) hành xử mang tới những bài học cay đắng về những gì sẽ xảy ra nếu giới lãnh đạo không đủ vững mạnh. Hết lần này tới lần khác, ông nói, Iran đã bị lợi dụng và bị sử dụng như một con tốt bởi những lợi ích đối địch chẳng mang lại lợi ích gì cho người dân Iran. Lựa chọn xem Iran nên làm ăn với ai đơn giản là sai lầm: “Chúng ta hãy thương lượng với mọi quốc gia”, ông tuyên bố, những nước “muốn mua dầu, và hãy bắt tay vào giải phóng đất nước”*.

Mossadegh đã nói ra điều mà nhiều người cảm thấy từ lâu - rằng thật khó chịu khi những thành quả nằm dưới mặt đất lại mang tới lợi ích rất hạn chế cho Iran. Thật khó tranh cãi với logic đó. Vào năm 1942 chẳng hạn, chính quyền Anh nhận 6,6 triệu bảng tiền thuế từ các hoạt động của Công ty Anh-Iran; Iran chỉ nhận được 60% tiền phí từ khoản đó. Vào năm 1945, sự khác biệt còn lớn hơn nữa. Trong khi Bộ Tài chính ở London hưởng lợi tới 16 triệu bảng tiền thuế từ doanh nghiệp này, Teheran nhận 6 triệu bảng - nói cách khác, chỉ hơn một phần ba*. Vấn đề không chỉ là tiền; như một nhà quan sát nhiều thông tin người Anh đã ghi nhận, vấn đề là “không có lợi ích vật chất nào bù lại được sự mất phẩm giá và lòng tự trọng”*.

Những hiểu biết sâu sắc như thế là khác thường, như tác giả thừa nhận. Laurence Elwell-Sutton đã học tiếng Ả Rập ở Trường Đông Phương và Nghiên cứu Châu Phi trước khi làm việc cho Công ty Anh-Iran ở Iran trước Thế chiến thứ Hai. Là một nhà ngôn ngữ học tài năng rất đam mê văn hóa Ba Tư, Elwell-Sutton sửng sốt trước sự đối xử vụng về của các nhân viên Công ty Anh-Iran với dân bản địa. “Quá ít người châu Âu chịu tìm hiểu” người Ba Tư, họ thấy rằng tốt nhất cứ “coi ‘dân bản xứ’… là bọn dã man bẩn thỉu với những thói quen kỳ quặc chẳng ích lợi gì cho ai, có lẽ trừ những nhà nhân học”. “Mối ác cảm chủng tộc” này hẳn nhiên dẫn tới tai họa; “trừ khi nó biến mất”, ông kết luận, “còn không thì công ty này sẽ gặp rắc rối”*.

Trong hoàn cảnh đó, không khó để thấy động lực được xây dựng như thế nào đằng sau những nhà cải cách như Mossadegh. Thời đại của đế quốc châu Âu đã suy yếu từ lâu - như đã rõ ràng ở Iraq khi Gertrude Bell được nhắc rằng độc lập không phải là một món quà mà nước Anh có thể cho đi. Điều không thể tránh khỏi ở Iran, và những nơi khác, là sẽ có nhu cầu ngày càng tăng ở các nước từng bị cai trị và chịu ảnh hưởng từ nước ngoài muốn kiểm soát số phận của họ - và một mô thức nhanh chóng xuất hiện và tăng tốc khi cuộc chiến tiếp diễn. Khi chuyện đó diễn ra, nước Anh đã trở thành một đế quốc thực sự đang tháo chạy khi Những Con đường Tơ lụa của nó sụp đổ.

Những làn sóng áp lực quân sự ở châu Á đã gây ra hàng loạt vụ Dunkirk ở phương Đông - những cuộc tháo chạy lộn xộn là chỉ dấu xót xa cho sự chấm dứt thời hoàng kim của Anh. Hàng trăm nghìn người chạy khỏi Miến Điện khi các lực lượng Nhật Bản tỏa ra khắp vùng Đông Nam Á, lợi dụng những mối bận tâm của Anh và Pháp với các vấn đề ở gần quê nhà hơn để bành trướng ở những vùng từ lâu đã là lợi ích chiến lược và kinh tế với Tokyo. Đồng minh của Đức ở phương Đông nhanh chóng nhận ra rằng một cơ hội xuất hiện cho phép Nhật Bản thúc đẩy những tham vọng đế quốc của họ khắp một vùng rộng lớn. Khi các lực lượng Nhật Bản tiến lên, nhiều người đã phải hứng chịu đau thương. Khoảng 80.000 người đã chết vì đói và bệnh tật. Những cảnh tượng ở bán đảo Malay cũng kinh khủng không kém khi hàng nghìn người rớt lại Penang và Singapore - những người may mắn chỉ vừa thoát thân kịp trước khi thành phố thất thủ. Một phụ nữ chưa chồng sơ tán chỉ vừa đúng lúc đã viết vài tuần sau đó rằng những sự hỗn loạn trong cuộc tháo chạy của người Anh là “điều tôi chắc chắn không bao giờ có thể quên và không bao giờ có thể được tha thứ” bởi những người đã chứng kiến hay tham gia vào đó*.

Cuộc tháo lui tiếp diễn khi xung đột ở châu Âu và Thái Bình Dương đi tới chỗ kết thúc. Quyết định rút khỏi Ấn Độ hoàn toàn đến sau ba thập niên nhượng bộ và hứa hẹn đã làm tăng kỳ vọng về việc tự trị, tự quyết và cuối cùng là độc lập. Tới cuối cuộc chiến, quyền lực của Anh suy tàn nhanh chóng và có nguy cơ không kiểm soát được nữa khi nhiều tháng bất ổn, những cuộc biểu tình và đình công chống đế quốc nổ ra khiến các thành phố khắp miền Bắc tiểu lục địa rơi vào tình trạng bế tắc. Những kế hoạch ban đầu thực hiện “rút lui theo từng giai đoạn” khỏi Ấn Độ và tìm kiếm sự bảo vệ cho những thiểu số Hồi giáo bị London bác bỏ là quá tốn kém và quá dài*. Thay vì thế, tuyên bố được đưa ra vào đầu năm 1947 rằng Anh sẽ rút lui trong vòng 16 tháng dẫn tới kết quả là sự hoảng loạn. Đó là một quyết định tai họa, như Winston Churchill, bị thất cử sau chiến tranh, đã nói với Hạ viện. “Chẳng phải đó là một nỗi hổ thẹn kinh khủng với tên tuổi và lịch sử của chúng ta sao nếu… chúng ta để một phần năm dân số của toàn cầu… rơi vào hỗn loạn và một cuộc tàn sát?”*.

Khi những lời cảnh báo này không được lưu ý, sự hỗn loạn cùng cực nổ ra ở tiểu lục địa. Các cộng đồng đã ổn định một thời gian dài bỗng chìm trong bạo lực khi các gia đình đã sống ở những thị trấn và làng mạc trong nhiều thế kỷ bắt đầu một trong những cuộc di cư lớn nhất lịch sử loài người. Ít nhất 11 triệu người đã đi qua các biên giới mới của Punjab và Bengal*. Trong khi đó người Anh vạch ra những kế hoạch di tản chi tiết để cố gắng hạn chế những dân chúng quốc tịch Anh có thể mắc kẹt trong chiến tranh*. Mối lo này không mở rộng ra cho dân chúng bản địa.

Câu chuyện tương tự cũng diễn ra ở những nơi khác khi nước Anh vấp ngã từ hết cuộc khủng hoảng này sang cuộc khủng hoảng khác. Trong nỗ lực duy trì sự cân bằng của tình thế mong manh ở Palestine, cũng như giữ sự kiểm soát với nhà máy lọc dầu và cảng Haifa, giữ kênh Suez an toàn và duy trì mối quan hệ hữu hảo với những nhân vật đứng đầu của thế giới Ả Rập, những bước đi tích cực đã được tiến hành để hạn chế việc người Do Thái di cư khỏi châu Âu. Sau khi tình báo Anh vạch ra kế hoạch phá hoại những chiếc tàu đưa người tị nạn tới Palestine - và đổ lỗi cho một tổ chức khủng bố Ả Rập hùng mạnh nhưng không có thật - người Anh đã có những hành động trực tiếp hơn*.

Thời điểm tồi tệ nhất là vào mùa hè năm 1947, sau khi những chiếc tàu đang trên đường chở người di cư Do Thái tới các cảng ở Pháp bị quấy rối. Một chiếc tàu chở hơn 4.000 người Do Thái, bao gồm phụ nữ mang thai, trẻ em và rất nhiều người già, bị các khu trục hạm của Anh húc vào lúc nó đang trên đường về phương Đông - mặc dù đã có quyết định không cho các hành khách này cập bến khi họ tới Palestine*. Đối xử với những người đã sống sót qua các trại tập trung hay mất gia đình trong cuộc Diệt chủng Do Thái theo cách đó là một thảm họa về quan hệ công chúng: Rõ ràng là nước Anh sẽ không từ một việc gì để duy trì các lợi ích của nó ở nước ngoài - và chẳng nghĩ gì tới ai khác trong tiến trình đó.

Sự lúng túng là rõ ràng khi đối phó với người cai trị vùng Transjordan là Abdullāh - giờ được ban tặng một cách hào phóng sự chú ý và những lời hứa hẹn về hỗ trợ quân sự từ Anh, được nêu ra trong các thỏa thuận bí mật, cho chế độ của ông sau khi đất nước ông độc lập vào năm 1946. Ông đã lợi dụng lời hứa này để bắt đầu một kế hoạch mở rộng những đường biên giới để bao gồm toàn bộ Palestine một khi người Anh rút lui - được London bật đèn xanh, dù có hạn chế*. “Việc đó có vẻ là chuyện tất nhiên”, Thủ tướng của ông được cho là đã nhận thông báo từ Ernest Bevin, Bộ trưởng Ngoại giao Anh; “nhưng đừng xâm chiếm những vùng đất đã giao cho người Do Thái”*. Dù định hướng có là thế nào, những cuộc hỗn loạn lại ập xuống một vùng nữa trên thế giới, nơi mà việc người Anh rút lui là bằng chứng có sức thuyết phục về những tác động độc ác của quyền lực đế quốc châu Âu. Cuộc Chiến tranh Ả Rập-Israel vào năm 1948 có thể không phải là kết quả của một chính sách được thực hiện qua những cái gật đầu, huých tay và nháy mắt, nhưng nó quả đại diện cho một khoảng trống mở ra vì sự thay đổi quyền lực*.

Mọi chuyện không tốt hơn mấy ở Iraq, nơi đã có những vụ hỗn loạn sau khi Thủ tướng Ṣāliḥ Jabr nhất trí được các điều khoản với Anh vào năm 1948, gia hạn việc Anh được sử dụng căn cứ không quân ở Iraq thêm 25 năm nữa. Tin tức về thỏa thuận này đã dẫn tới những cuộc đình công, bạo động và rốt cuộc Jabr phải từ chức khi ông bị đám đông giận dữ buộc phải ra đi*. Sự căm hận nhắm vào Anh đã tích tụ vì hàng loạt vấn đề, bao gồm việc chiếm đóng Baghdad trong Thế chiến thứ Hai và điều được cho là thất bại của người Anh trong việc ủng hộ người Ả Rập ở Palestine, nhất là khi đặt cạnh những nỗ lực của London hòng duy trì sự hiện diện quân sự lâu dài ở Iraq. Những chuyện này càng tệ hơn do tình trạng lạm phát rất cao và thiếu hụt lương thực sau một vụ mùa thất bát - kết quả là một nhà quan sát thông thái nhận thấy “tình hình nội bộ ở Iraq đang rất nguy hiểm”*. Bởi thế Anh đã có các bước đi để giúp “Thủ tướng Iraq… chống lại sự giận dữ của công chúng bằng cách nhượng bộ ông ấy”. Phép tính này bao gồm đề nghị chia sẻ căn cứ không quân ở Habbaniyah; người Iraq hẳn phải hài lòng với “ví dụ hạng nhất về sự hợp tác” này, giới hoạch định chính sách ở London khẳng định. Nước Anh sẽ “không sẵn sàng đưa ra [đề nghị này] cho bất cứ nước nào khác” - và người Iraq nên biết ơn vì giờ họ được phép cảm thấy có “ưu thế hơn các nước khác ở Trung Đông”*.

Kết hợp tất cả những điều này là thực tế rằng, giống như với trường hợp các nước khác, Iraq không được hưởng lợi gì nhiều tù dầu mỏ bơm lên từ lãnh thổ của họ. Vào năm 1950, khoảng 90% dân số vẫn còn mù chữ. Tệ hơn, Anh có trách nhiệm trong việc kiểm soát đất nước này quá chặt: Khi cần vay tiền để xây dựng và mở rộng mạng lưới đường sắt chẳng hạn, Anh đòi Iraq lấy dự trữ dầu ra làm bảo đảm. Điều đó nêu ra triển vọng rằng những mỏ dầu sẽ bị chiếm mất trong trường hợp họ vỡ nợ - rất giống những gì đã xảy ra với Suez vào thế kỷ 19 khi quyền kiểm soát con kênh tối quan trọng này và nguồn tài chính nó mang lại bị người Anh đoạt mất*. Nước Anh rơi vào một tình thế thua-thua: Họ đã tiêu pha hết vốn liếng chính trị và không được ai tin tưởng cả. Sự nghi ngờ lớn tới mức ngay cả các tổ chức như Hội Chống Châu chấu Trung Đông (MEALU), vốn đã thành công đáng kể sau khi được thành lập trong cuộc chiến, cũng bị suy sụp - các chuyên gia kỹ thuật bị loại bỏ, những người vốn có ích trong việc vừa xử lý loại côn trùng gây hại này vừa bảo vệ được nguồn cung cấp thực phẩm*. Các quốc gia ở Trung Đông đang thể hiện sức mạnh của họ và quay lưng lại với phương Tây.

Trong thời gian đó, Liên bang Xô Viết cũng đang trỗi dậy. Một câu chuyện mới đã xuất hiện ở Liên bang Xô Viết sau khi đánh bại Đức - một câu chuyện mà trong đó vai trò của Stalin trong căn nguyên của cuộc chiến với tư cách đồng minh của Hitler, bị lãng quên trong im lặng, và được thay thế bằng câu chuyện về chiến thắng và định mệnh được đáp ứng*. Cuộc Cách mạng năm 1917 đã không dẫn tới sự thay đổi trên toàn cầu như tiên đoán của Marx và các tông đồ của ông; tuy nhiên, 30 năm sau, có vẻ như đã tới thời để chủ nghĩa Cộng sản quét qua toàn thế giới và thống lĩnh châu Á, giống như đạo Hồi đã làm vào thế kỷ 7. Nó bắt đầu phát tán qua Trung Quốc, nơi những lời hứa về bình đẳng, về công lý và hơn hết là về cải cách ruộng đất đã mang lại sự ủng hộ cho đảng Cộng sản, giúp đẩy lùi các lực lượng của chính phủ Quốc Dân đảng và rốt cuộc đẩy họ ra hẳn khỏi đại lục.

Những mô thức tương tự bắt đầu xuất hiện ở những nơi khác, khi các đảng cánh tả bắt đầu thu hút sự ủng hộ ngày càng tăng ở châu Âu và Hoa Kỳ. Nhiều người bị thuyết phục bởi một lý tưởng hứa hẹn sự hòa hợp, đối lập mạnh mẽ với những nỗi kinh hoàng của một cuộc chiến đã dẫn tới việc hai quả bom nguyên tử thả xuống Hiroshima và Nagasaki - kể cả một số người đã làm việc trong chương trình hạt nhân đó - và vỡ mộng trước thực tế là hai cuộc chiến khổng lồ giữa các quốc gia châu Âu trong không đầy ba thập niên đã gieo rắc sự hủy diệt ra toàn thế giới.

Stalin khéo léo thổi bùng lên những ngọn lửa trong một bài phát biểu được phát đi rộng rãi trên toàn thế giới vào mùa xuân năm 1946. Thế chiến thứ Hai là không thể tránh khỏi, ông tuyên bố, “vì sự nổi lên của những yếu tố kinh tế và chính trị toàn cầu ẩn giấu trong ý tưởng về chủ nghĩa tư bản độc quyền hiện đại”*. Bài phát biểu là một tuyên bố về tham vọng: Chủ nghĩa tư bản đã thống trị thế giới quá lâu, và phải chịu trách nhiệm cho những đau khổ, chết chóc hàng loạt và những nỗi kinh hoàng của các cuộc chiến tranh trong thế kỷ 20. Chủ nghĩa cộng sản là phản ứng hợp lý với một hệ thống chính trị đã tỏ ra đầy khiếm khuyết và nguy hiểm. Đó là một hệ thống mới, nhấn mạnh vào những sự tương đồng thay vì khác biệt, hệ thống thay thế cấu trúc thứ bậc với sự bình đẳng. Nói cách khác, đó không chỉ là một tầm nhìn hấp dẫn, mà còn là một sự thay thế khả thi.

Không lâu trước đó, Churchill đã đánh bạc với tương lai của các quốc gia nằm ở phía tây biên giới Liên bang Xô Viết. “Neville Chamberlain tội nghiệp tin rằng ông ta có thể trông cậy ở Hitler”, Churchill nói với một thành viên cấp thấp trong đội ngũ của ông ngay sau những cuộc thương lượng ở Yalta về việc thế giới hậu chiến trông sẽ như thế nào. “Ông ấy đã sai. Nhưng tôi không nghĩ là tôi sai về Stalin”*. Chamberlain quả là đã sai; nhưng Churchill cũng thế - như ông sẽ sớm nhận ra. Ông nói vào ngày 5-3-1946 trong bài phát biểu ở Fulton, Missouri, rằng không ai biết “nước Nga Xô Viết… có ý định gì trong tương lai gần”. Tuy nhiên, thực tế là triết lý của họ có tính bành trướng và như kiểu truyền đạo, ông lưu ý, có ý nói rằng đó là một mối đe dọa với phương Tây. “Từ Stettin ở vùng Baltic tới Trieste ở Adriatic, một Bức màn sắt đã buông xuống khắp châu lục”*.

Số phận của trung tâm thế giới đang lung lay. Iran là điểm tựa. Các chiến lược gia Hoa Kỳ tin rằng Liên Xô muốn thống trị hoàn toàn Iran vì dầu mỏ của nước này, nhưng cũng vì các căn cứ hải quân và vị trí của nước này nằm giữa một mạng lưới các tuyến đường hàng không quốc tế. Chính quyền Iran đã trao nhượng quyền dầu mỏ ở miền Bắc đất nước cho Hoa Kỳ chỉ vì các bảo đảm từ Đại sứ Mỹ rằng Hoa Kỳ sẽ, nếu cần thiết, cung cấp hỗ trợ quân sự trong trường hợp các lực lượng Liên Xô vào nước này sau khi Moscow phản đối quyết liệt thỏa thuận đó*.

Vào mùa hè năm 1946, căng thẳng gia tăng khi các cuộc đình công nổ ra khắp Iran. Với những tin đồn trái ngược nhau khắp các đường phố Teheran, có vẻ như tương lai đất nước đang bị đánh cược. Mặc dù người Anh có khát khao mạnh mẽ giữ cho được các tài sản của mình, nhưng mọi chuyện trở nên rõ ràng một cách đau đớn là Anh chẳng thể làm gì nhiều để tác động lên các sự kiện ở những nơi quan trọng. Các báo cáo tình báo vẽ ra một bức tranh u ám về hành động quân sự chực chờ từ Moscow chống lại Iran và Iraq, cho biết những kế hoạch xâm lược chi tiết bao gồm các thông tin về điểm mốc có thể được chọn cho “các lực lượng kỵ binh và cơ giới hóa hùng mạnh của Liên Xô” trong trường hợp một cuộc tấn công xảy ra. Tổng Hành dinh Liên Xô được cho là đã đi tới những kết luận lạc quan về việc chiếm đóng Mosul và sẵn sàng lập nên một “chính quyền Iran được nhân dân ủng hộ” một khi vị Shah bị lật đổ. Theo người Anh, sẽ có hành động trả thù chống lại chế độ cũ, chế độ mà những nhân vật lãnh đạo đã bị gọi là “những kẻ phản bội và cộng tác”. Lính dù của Liên Xô đã sẵn sàng được thả xuống gần Teheran để tổ chức một cuộc tấn công chớp nhoáng*.

Một cảm giác báo động thật sự bao trùm Washington. Người Mỹ đã theo dõi sát sao Iran từ tháng 12-1942, khi những binh sĩ đầu tiên trong 20.000 lính Hoa Kỳ tới Khoramshahr ở vùng Vịnh để bắt tay vào cải thiện hệ thống giao thông vận tải của Iran. Để giám sát công việc hậu cần, một doanh trại lớn của Mỹ được dựng lên ở chính Teheran, nơi trở thành trụ sở cho Bộ Chỉ huy Hoa Kỳ ở vịnh Ba Tư*. Anh và Liên Xô đang đặt lợi ích họ lên trên hết ở Iran, và kết quả là liên tục làm suy yếu nỗ lực chiến tranh và nhà nước Iran cùng một lúc. Iran đang bị lôi kéo một cách nguy hiểm theo mọi hướng, tướng Patrick Hurley báo cáo với Tổng thống Roosevelt*.

Những người Mỹ được bố trí tới Iran để hỗ trợ và giám sát các tuyến đường cung ứng trong chiến tranh lúc đầu đã trải qua một cú sốc văn hóa. Trung tướng Clarence Ridley thấy rằng quân đội Iran được huấn luyện yếu kém, thiếu các nguồn lực và về cơ bản là vô dụng. Nếu muốn họ có thể đứng vững trước những láng giềng thù địch, cần phải có đầu tư lớn để huấn luyện một thế hệ sĩ quan mới và mua trang thiết bị tốt. Điều này thật hợp ý vị Shah, khi ông đang cố gắng hết sức để ghi điểm với người dân Iran bằng một chương trình hiện đại hóa. Vấn đề, như cố vấn ngân sách (người Mỹ) của ông đã nói thẳng thừng với ông, là không thể nào xây dựng một quân đội giống như quân đội phương Tây: Nếu tiền bạc đổ vào chi tiêu quân sự, người ta nói với ông, “sẽ còn lại rất ít, nếu có còn lại gì, cho nông nghiệp, giáo dục hay y tế công”*.

Chuẩn bị kém, thiếu tổ chức và yếu ớt, Iran có vẻ không có mấy cơ hội chống lại Liên bang Xô Viết ở một thời điểm mà vị thế và hành vi của Stalin là một vấn đề gây lo ngại nghiêm trọng ở Hoa Kỳ. Một số người đã nghe bài phát biểu của Stalin kết luận rằng đó không gì khác ngoài một “tuyên bố về Thế chiến thứ Ba”*. George Kennan, Đại biện sứ quán Hoa Kỳ ở Moscow, người đã tận mắt chứng kiến những cuộc thanh trừng của Stalin, đưa ra một kết luận tương tự, cảnh báo vào đầu năm 1946 về một cuộc chiến lớn trên toàn cầu phía trước. “Ở sâu xa trong quan điểm điên loạn của Kremlin về các vấn đề thế giới”, ông viết, là “sự cảm nhận nỗi bất an đậm chất truyền thống và bản năng Nga”. Liên bang Xô Viết, ông kết luận, là “một lực lượng chính trị quyết tâm một cách điên cuồng” cạnh tranh với Hoa Kỳ tới mức mục tiêu của họ là khiến cho “sự hài hòa nội bộ của đất nước chúng ta sẽ bị đảo lộn, lối sống truyền thống của chúng ta sẽ bị hủy hoại [và] quyền lực quốc tế của đất nước chúng ta sẽ bị phá vỡ”*.

Tầm quan trọng về chính trị và chiến lược của Iran giờ đã đưa nước này vào tuyến đầu trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ. Những nỗ lực có hệ thống được thực hiện để giúp thúc đẩy đất nước. Vào năm 1949, đài phát thanh Tiếng nói nước Mỹ (Voice of America) bắt đầu phát sóng bằng tiếng Farsi cho dân chúng bản địa, với chương trình đầu tiên có Tổng thống Truman bình luận về “mối liên hệ lịch sử của tình hữu nghị” giữa Iran và Hoa Kỳ, và hứa hỗ trợ để tạo ra một “thế giới thịnh vượng… và hòa bình” không có sự đàn áp*. Tới lúc chiến tranh nổ ra ở bán đảo Triều Tiên một năm sau đó, nhiều hỗ trợ trực tiếp hơn đã được đề nghị. Như một báo cáo của Bộ Ngoại giao viết, trong khi nền kinh tế đang suy giảm “chưa tới mức tai họa”, nếu không có sự hỗ trợ mạnh mẽ vào lúc này, sẽ có rủi ro là “đất nước Iran sẽ tan rã hoàn toàn và quốc gia này bị sáp nhập ngay lập tức hoặc dần dần vào khối Liên Xô”*. Bản thân Truman không cần phải thuyết phục nhiều. “Nếu chúng ta không làm gì”, ông nhận xét, “[Liên Xô sẽ] tới Iran và họ sẽ chiếm toàn bộ Trung Đông”*.

Các chương trình phát thanh trở nên ngày càng có ý đồ khi người Iran được bảo là “các quốc gia tự do phải đoàn kết với nhau”, rằng “an ninh Hoa Kỳ ràng buộc với an ninh các nước khác”, và rằng “sức mạnh của thế giới tự do” sẽ tiếp tục tăng tiến. Điều này đi cùng với những tin tức nhấn mạnh mối đe dọa từ Liên bang Xô Viết với hòa bình thế giới, những tin tức tuyên bố “mục đích của các nhà lãnh đạo cộng sản là đàn áp hoàn toàn tự do con người” và đi xa tới mức cho rằng “những giáo viên Liên Xô sống trong những toa xe lửa chở hàng bị hỏng và bị coi là không phù hợp để chở gia súc” và thiếu máy sưởi, các thiết bị vệ sinh cơ bản và nước sạch*.

Viện trợ tài chính bắt đầu đổ vào Iran, tăng gần gấp năm lần trong ba năm từ 11,8 triệu đô-la Mỹ vào năm 1950 lên 52,5 triệu đô-la Mỹ vào năm 1953. Mục tiêu là để khuyến khích tăng trưởng kinh tế ở Iran, ổn định nền chính trị và tạo cơ sở cho cải cách, nhưng đồng thời cũng cung cấp hỗ trợ quân sự và kỹ thuật để họ tự phòng vệ. Đó là những giai đoạn đầu của việc xây dựng một nước chư hầu của Mỹ ở Trung Đông*.

Động cơ của việc làm như thế dựa một phần trên nhận thức rằng Anh không còn có thể dựng lên các chế độ như họ từng làm trong quá khứ, và một phần bởi sự thừa nhận thẳng thắn rằng sự bành trướng của Liên Xô cần được đáp trả. Dẫu sao, đó không phải là lý do duy nhất sự chú ý tập trung vào Iran. Lấy ví dụ, vào năm 1943, trong hội nghị lớn của các lãnh đạo phe Đồng minh ở Teheran, cả Winston Churchill lẫn Tổng thống Roosevelt đều không đoái hoài tới việc gặp vị Shah. Nói đơn giản, cả hai nghĩ không cần lãng phí thời gian vào việc đó*. Tương tự, năm sau đó, Ả Rập Saudi bị Hoa Kỳ coi là một quốc gia không có mấy triển vọng, những đề nghị hỗ trợ về kinh tế của họ dễ dàng bị Tổng thống Roosevelt gạt bỏ với lý do “có hơi xa xôi với chúng ta”; Roosevelt nói thêm rằng tốt hơn là những quan tâm và đề nghị của Saudi nên được chuyển cho Anh thay vì Hoa Kỳ*. Tới lúc cuộc chiến kết thúc, mọi chuyện đã rất khác, giờ riêng Ả Rập Saudi thôi đã được coi là “quan trọng với chính sách đối ngoại của Mỹ hơn bất kỳ quốc gia nhỏ nào khác”*. Lý do là dầu mỏ.

Trong chiến tranh, một nhà tài phiệt dầu mỏ gan dạ tên là Everette Lee DeGolyer, người đã kiếm ra tiền trong ngành dầu khí ở Mỹ sau khi học địa chất tại Oklahoma, tới thăm Trung Đông để đánh giá những mỏ dầu hiện hữu trong khu vực và tư vấn về triển vọng dài hạn và tầm quan trọng của những nguồn lực trong vùng này, xét riêng tự thân nó và trong mối quan hệ với các nguồn lực ở vịnh Mexico, Venezuela và với chính Hoa Kỳ. Báo cáo của ông, mặc dù pha trộn những ước tính cẩn trọng và cảnh báo, thật sửng sốt. “Trung tâm của ngành sản xuất dầu thế giới đang dịch chuyển từ khu vực vùng vịnh Caribe sang Trung Đông - sang vùng vịnh Ba Tư - và nhiều khả năng sẽ tiếp tục dịch chuyển cho tới khi nó xác lập vị thế vững chắc ở vùng này”*. Một trong những người đi cùng ông thẳng thắn hơn khi báo cáo lại với Bộ Ngoại giao: “Dầu trong vùng này là phần thưởng đơn lẻ lớn nhất trong toàn bộ lịch sử”*.

Người Anh không bỏ qua điều đó, họ đã phản ứng đầy ghen tức với triển vọng Hoa Kỳ đang chú ý nhiều hơn tới vùng này nói chung. Người Mỹ cần phải được yêu cầu tránh xa Trung Đông, tránh xa vị thế mạnh mẽ mà Anh đã xây dựng được, một nhà tư bản công nghiệp lớn nói với Churchill; “dầu mỏ là tài sản đơn lẻ lớn nhất thời hậu chiến còn lại với chúng ta. Chúng ta phải từ chối chia sẻ tài sản cuối cùng của chúng ta với người Mỹ”*. Điều này được truyền đạt lại mạnh mẽ từ Lord Halifax, Đại sứ Anh ở Washington, người đã thấy bị xúc phạm trước cách mà các quan chức ở Bộ Ngoại giao Mỹ tìm cách phớt lờ ông. Giới hoạch định chính sách ở Anh cũng quan ngại về những gì đang diễn ra, sợ rằng “Hoa Kỳ có ý định tước mất những tài sản dầu mỏ của chúng ta ở Trung Đông”*. Đích thân Thủ tướng Anh đã can dự, gửi một điện tín cho Tổng thống Roosevelt tuyên bố, “Tôi đã theo dõi đầy lo ngại” những cuộc thương lượng đang diễn ra; “ngài có thể chắc chắn rằng tôi chỉ mong muốn điều công bằng và sòng phẳng giữa hai nước chúng ta”*.

Điều đó có nghĩa là đạt được một thỏa thuận về cách thức chia sẻ phần tối quan trọng này của thế giới giữa Anh và Hoa Kỳ. Một cuộc gặp giữa Halifax và Tổng thống Roosevelt đã giải quyết vấn đề: Theo lo ngại của Hoa Kỳ, “dầu ở Ba Tư là [của Anh]… và chúng ta cùng chia sẻ ở Iraq và Kuwait và… Bahrein và Ả Rập Saudi là của Mỹ”*. Điều đấy nghe như những thỏa thuận giữa Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha vào cuối thế kỷ 15 và đầu thế kỷ 16, hay những cuộc thảo luận giữa các nhà lãnh đạo phe Đồng minh trong và ngay sau Thế chiến thứ Hai, những cuộc thảo luận đã chia thế giới ra làm hai một cách gọn ghẽ.

Mỹ và Anh sắp sửa xử lý việc chia chác này theo những cách rất khác nhau. Từ góc nhìn của Hoa Kỳ, vấn đề mấu chốt là giá dầu đã tăng gấp đôi từ 1945 tới 1948 - trong khi số lượng xe hơi ở riêng Hoa Kỳ đã tăng hơn 50% và giá trị bán ra của các nhà máy xe hơi đã tăng gấp bảy lần*. Ban đầu, để đáp lại điều đó, cách tiếp cận của Hoa Kỳ là có lý lẽ tới mức gần như mang tính khai sáng: Điều không thể tránh khỏi là các nước được ban cho những tài nguyên thiên nhiên này và được lôi kéo từ mọi phía sẽ tìm cách tối đa hóa lợi thế mặc cả của họ. Như thế, sẽ là hợp lý nếu thương lượng lại các điều khoản nhượng quyền dầu mỏ - và làm điều đó một cách tế nhị, thay vì có tính cưỡng ép.

Những lời đồn đại và đe dọa về việc quốc hữu hóa đã xuất hiện, điều này phản ánh một trật tự thế giới mới. Một mặt, những thỏa thuận mới với các quốc gia giàu dầu mỏ ngày càng trở nên hào phóng và có tính cạnh tranh - chẳng hạn như thỏa thuận với J. Paul Getty cho một nhượng quyền ở vùng Trung lập giữa Ả Rập Saudi và Kuwait quy định bên được nhượng quyền phải trả gần gấp đôi khoản phí cho mỗi thùng dầu so với mức đang được trả ở những vùng khác của Trung Đông, đây là điều đã tạo ra mối kình địch và căm ghét ở các nước khác bị mắc kẹt trong những thỏa thuận thời kỳ trước. Việc này không chỉ biến họ thành những chiếc lò cực nóng vì bất mãn với cách các nguồn lực bị chiếm đoạt, mà còn dẫn tới các đòi hỏi quốc hữu hóa; nó cũng khiến họ dễ tổn thương hơn trước giọng điệu của phe Cộng sản và những lời mời gọi từ Moscow.

Có một sự chuyển biến lớn về thu nhập theo sau khi Hoa Kỳ mềm mỏng hơn trong lập trường thương mại và thương lượng lại hàng loạt các thỏa thuận. Vào năm 1949 chẳng hạn, Bộ Tài chính Mỹ đã thu được 43 triệu đô-la Mỹ tiền thuế từ Aramco, một tổ hợp các công ty dầu mỏ phương Tây, trong khi Ả Rập Saudi nhận được 39 triệu đô-la Mỹ. Hai năm sau đó, khi hệ thống miễn giảm thuế được thay đổi, theo đó các doanh nghiệp có thể được khấu trừ chi phí khi tính thuế, doanh nghiệp này đã trả 6 triệu đô-la Mỹ cho Hoa Kỳ, nhưng tới 110 triệu đô-la Mỹ cho Saudi*. Xuất hiện hiệu ứng domino khi những nhượng quyền khác ở Saudi, cũng như ở Kuwait, Iraq và những nơi khác, điều chỉnh lại các điều khoản theo hướng có lợi cho những nhà cai trị và chính quyền bản địa.

Một số sử gia đã nói về khoảnh khắc điều chỉnh lại dòng tiền này là có tính bước ngoặt khi chuyển giao quyền lực từ London cho Ấn Độ và Pakistan*. Nhưng tác động của nó giống nhất với việc phát hiện ra châu Mỹ và sự phân bổ lại nguồn của cải toàn cầu diễn ra sau đó. Các công ty phương Tây kiểm soát những vụ nhượng quyền và việc phân phối của các công ty này chủ yếu tập trung ở châu Âu và Hoa Kỳ đã bắt đầu chuyển tiền mặt về Trung Đông, và khi làm như thế, bắt đầu chuyển dịch trung tâm của thế giới. Mạng nhện những đường ống ngang dọc trong vùng và kết nối phương Đông với phương Tây đánh dấu một chương mới trong lịch sử vùng này. Lần này, đó không phải là gia vị hay tơ lụa, nô lệ hay bạc nén đi ngang dọc toàn cầu, mà là dầu mỏ.

Tuy nhiên, người Anh, vốn không đọc được các dấu hiệu rõ ràng như đối tác Mỹ của họ, lại nghĩ khác. Ở Iran, Công ty Anh-Iran thu hút rất nhiều sự chỉ trích. Không khó để thấy lý do, bởi sự mất cân bằng lớn trong số tiền trả cho ngân khố Anh so với khoản phí trả cho Iran*. Dù các nước khác trong vùng cũng than phiền về việc thiếu những lợi ích đánh đổi lấy vàng đen của họ, mức độ của sự bất bình đẳng tại Iran khiến tình hình có vẻ đặc biệt tồi tệ. Vào năm 1950, dù Ābādān là nơi đặt nhà máy lọc dầu lớn nhất thế giới lúc đó, nhưng thị trấn này có mức dùng điện chỉ bằng một con đường duy nhất ở London. Trường học thiếu thốn đến mức không tới một phần mười trong số 25.000 trẻ em độ tuổi đi học được đến trường*.

Giống như ở những nơi khác, Anh mắc kẹt trong thế lưỡng nan không có lối thoát: Thương lượng lại các điều khoản nhượng quyền dầu mỏ là hoàn toàn không thể, như vị Bộ trưởng Ngoại giao khôn ngoan và quan hệ rộng của Hoa Kỳ Dean Acheson đã nhận xét. Công ty Anh-Iran có cổ phần đa số do chính quyền Anh nắm giữ và do đó được coi là một sự mở rộng trực tiếp của nước Anh và chính sách đối ngoại của nó - nhận xét không hề vô lý. Giống như Công ty Đông Ấn, lằn ranh giữa lợi ích của doanh nghiệp và của chính quyền Anh rất mờ nhạt; và cũng giống như với Công ty Đông Ấn, Công ty Anh-Iran cũng quá hùng mạnh tới mức nó trên thực tế là một “nhà nước trong nhà nước”, trong khi quyền lực của nó “rốt cuộc là quyền lực của nước Anh”*. Nếu công ty Anh-Iran thoái lui và trao cho Iran một thỏa thuận tốt hơn, Acheson kết luận, thì nó sẽ “hủy hoại những tàn tích cuối cùng của niềm tin vào quyền lực Anh và vào đồng bảng Anh”. Trong vài tháng thôi, ông tiên đoán, nước Anh sẽ chẳng còn lại tài sản nào ở nước ngoài*.

Sự phụ thuộc nặng nề của London vào doanh thu của công ty này khiến tình hình thêm hung hiểm, như Acheson đã nhận ra. “Nước Anh đang đứng trên bờ vực phá sản”, ông viết trong một điện tín; nếu không có “những lợi ích quan trọng ở hải ngoại và những món vô hình trong cán cân thanh toán của mình… họ sẽ không thể sống sót”. Đó là lý do tại sao người Anh sử dụng mọi mánh khóe của thương mại ngoại giao, công bố những báo cáo đáng sợ liên tục nhấn mạnh mối đe dọa sắp xảy ra về một cuộc xâm lược của Liên Xô. Acheson chỉ là một trong nhiều người chẳng tin chuyện đó. “Mục đích chính yếu trong chính sách của Anh không phải là ngăn cản Iran chuyển sang cộng sản”, bất chấp những tuyên bố ngược lại của họ; “điểm chính yếu là bảo vệ những gì họ tin là pháo đài cuối cùng còn lại của khối tài sản Anh”*.

Sau đấy, mọi việc trở nên rối ren, khi các điều khoản mới được đề nghị với Iraq vào năm 1950, nhưng cùng lúc bị rút lại ở Iran một cách rõ ràng và gây nhiều chú ý. Sự kiện Công ty Dầu mỏ Iraq một phần thuộc sở hữu của Công ty Anh-Iran như xát thêm muối vào vết thương, và kích động phản ứng giận dữ ở Iran. Các chính trị gia dân tộc chủ nghĩa đứng lên chỉ ra sự bất công của việc Công ty Anh-Iran gần như độc quyền, thêm mắm thêm muối cho những chỉ trích của họ với những bình luận có mục đích gây sự. Tất cả những vụ tham nhũng ở Iran là kết quả trực tiếp của Công ty Anh-Iran, một thành viên của Majlis* tuyên bố*. Nếu không làm gì cả, thì chẳng bao lâu nữa “khăn trùm của phụ nữ sẽ bị lột khởi đầu họ”, một tay mị dân lên tiếng*. Một người khác nói thà để toàn bộ ngành dầu mỏ của Iran bị đánh bom nguyên tử còn hơn để Công ty Anh-Iran cứ mãi bóc lột người dân và đất nước*. Mossadegh nói ý tứ hơn. Nếu ông trở thành Thủ tướng, ông nói đầy tính toán, ông sẽ “không chấp nhận các thỏa thuận với người Anh”. Thay vì thế, ông nói tiếp, ông sẽ “niêm phong các giếng dầu bằng bùn”*.

Luận điệu chống Anh đã sôi sục suốt một thế hệ; giờ nó đang đi vào tâm thức chủ lưu: Anh là kiến trúc sư của tất cả những vấn đề với Iran và không đáng tin cậy. Họ chỉ quan tâm tới lợi ích của riêng họ và là những kẻ đế quốc chủ nghĩa theo nghĩa xấu nhất của từ này. Sự đơn giản hóa bản sắc Iran với tình cảm chống phương Tây đã ăn sâu bén rễ. Điều đó sẽ có những ngụ ý lâu dài sâu sắc.

Mossadegh chộp lấy thời cơ bằng cả hai tay. Đã đủ rồi, ông tuyên bố. Đã tới lúc phải đảm bảo sự phồn vinh của quốc gia Iran và “bảo đảm cho hòa bình thế giới”. Một đề nghị cấp tiến được đưa ra vào cuối năm 1950 rằng những quyền lợi sẽ không được chia sẻ với Công ty Anh-Iran hay với bất kỳ ai khác, mà thay vào đó “ngành dầu mỏ Iran sẽ được tuyên bố quốc hữu hóa ở tất cả các vùng trong nước, không có ngoại lệ”*. Ayatollah Kashani, một giáo sĩ dân túy vừa trở lại từ nơi lưu vong, một người chỉ trích nổi tiếng và lớn tiếng với phương Tây, dành sự ủng hộ hoàn toàn của ông cho lời kêu gọi hành động này, hối thúc những người ủng hộ ông sử dụng mọi phương pháp có thể để đưa tới thay đổi. Trong vài ngày, Thủ tướng Alī Razmārā bị ám sát; không lâu sau đó là Bộ trưởng Giáo dục. Iran lơ lửng ở tình trạng vô chính phủ.

Những nỗi sợ lớn nhất của Anh thành hiện thực khi chính Mossadegh được Majlis chọn làm Thủ tướng mới vào mùa xuân năm 1951. Ông ngay lập tức thông qua đạo luật quốc hữu hóa Công ty Anh-Iran có hiệu lực ngay. Đó là một tai họa, như cả báo chí ở London và Nội các Anh đều thừa nhận. Bộ trưởng Quốc phòng Anh tuyên bố điều quan trọng là “phải cho thấy chúng ta không thể cứ bị túm đuôi mãi như thế”. Nếu Iran “thoát được chuyện này”, ông nói tiếp, “điều tiếp theo sẽ là một nỗ lực quốc hữu hóa kênh Suez”*. Các kế hoạch được vạch ra để đưa lính dù xuống Iran nhằm bảo vệ nhà máy lọc dầu ở Ābādān nếu cần thiết. Đó là những cơn quằn quại giãy chết của một đế quốc lớn đang tháo chạy, tuyệt vọng bấu víu vào những hào quang cũ của nó.

Mossadegh tăng thêm áp lực, ông cho các nhân viên người Anh của Công ty Anh-Iran một tuần lễ để gói ghém đồ đạc và rời khỏi Iran vào tháng 9-1951. Thêm vào đó, Ayatollah Kashani tuyên bố một ngày lễ toàn quốc kỷ niệm “sự căm thù với chính quyền Anh”. Anh quốc trở thành từ đồng nghĩa với tất cả những gì sai quấy ở Iran, một mối thù hận đoàn kết những niềm tin chính trị rất khác biệt. “Quý vị không biết [người Anh] xảo trá tới mức nào đâu”, Mossadegh nói với một phái bộ cấp cao của Mỹ. “Quý vị không biết họ độc ác tới mức nào đâu. Quý vị không biết họ làm nhơ nhuốc mọi thứ họ đụng vào ra sao đâu”*. Giọng điệu đó khiến ông rất được lòng dân ở quê nhà; nó cũng giúp ông nổi tiếng ở nước ngoài: vào năm 1952, ông lên bìa tạp chí Time với tư cách Nhân vật của năm*.

Nỗ lực mạnh tay của Anh nhằm cưỡng lại tình thế đã không có ích gì. Đối mặt với việc mất quyền kiểm soát không chỉ Công ty Anh-Iran, mà cả thu nhập mà nó mang lại, chính phủ Anh rơi vào trạng thái khủng hoảng, tổ chức một cuộc cấm vận với toàn bộ dầu mỏ từ Iran. Mục tiêu là gây tổn hại cho Mossadegh và buộc ông khuất phục, cắt nguồn tiền của Iran sẽ sớm đạt được tác động mong muốn, theo ý kiến của Sir William Fraser, Đại sứ Anh ở Teheran: “khi [người Iran] cần tiền, họ sẽ quỳ rạp bò tới chỗ chúng ta”. Những bình luận như thế xuất hiện trên báo chí chính thống khó lòng có ích cho nỗ lực của Anh hòng lôi kéo dư luận*.

Thay vì thế, chúng chỉ củng cố quyết tâm của Iran, tới mức đến cuối năm 1952, Anh không còn tự tin rằng chiến thuật cấm vận sẽ hiệu quả. Vì thế họ tiếp cận Cục Tình báo Trung ương Mỹ vừa thành lập để hỗ trợ một kế hoạch “hành động chính trị chung nhằm loại bỏ Thủ tướng [Iran] Mossadegh” - nói cách khác là tiến hành đảo chính. Không phải lần cuối cùng, sự thay đổi chế độ ở vùng này của thế giới có vẻ là câu trả lời cho các rắc rối.

Những quan chức ở Hoa Kỳ hồi đáp thuận lợi cho toan tính của Anh. Các điệp viên tại hiện trường ở Trung Đông được trao quyền tự do tìm hiểu các giải pháp sáng tạo cho vấn đề với các nhà cai trị địa phương chưa sẵn lòng hợp tác với Hoa Kỳ hoặc có vẻ háo hức với lời mời gọi từ Liên bang Xô Viết. Một nhóm các điệp viên trẻ hăm hở xuất thân từ giới nhiều đặc quyền ở vùng bờ Đông nước Mỹ đã can dự vào một cuộc đảo chính trước đó rồi, cuộc đảo chính dẫn tới việc lật đổ giới lãnh đạo tại Syria vào năm 1949, và loại bỏ vị Vua Ai Cập to béo, tham nhũng và không đáng tin Farouk, trong một chiến dịch được gọi không chính thức là “Dự án FF” (hay Dự án Gã béo Khốn kiếp*) ba năm sau đó*.

Sự sốt sắng của những người như Miles Copeland và hai cháu trai của Tổng thống Theodore Roosevelt - Archie và Kermit (Kim) - gợi nhớ lại sự sốt sắng của những điệp vụ Anh ở Trung Á một thế kỷ trước, những người cảm thấy họ có thể định hình thế giới, hay thậm chí là sự sốt sắng của những người đồng sự ở gần thời hiện đại hơn, những người cảm thấy việc chuyển bí mật cho Liên bang Xô Viết cũng sẽ có các tác động tích cực tương tự. Sau khi chính quyền ở Syria sụp đổ chẳng hạn, những người Mỹ trẻ đã đi ngắm nghía “những lâu đài Thập Tự chinh và những nơi cách xa các tuyến đường quen thuộc”, bày tỏ sự ngưỡng mộ với kiến trúc và bầu không khí ở Aleppo trên hành trình đó*. Các quyết định được đưa ra một cách bốc đồng. “Có gì khác chứ”, Copeland hỏi tay bác học khắc khổ Archie Roosevelt, “giữa việc ngụy tạo các báo cáo của tôi và việc anh để các điệp viên của anh làm điều đó? Ít ra báo cáo của tôi nghe còn hợp lý”*. Cách mà những người tại hiện trường này quyết định một cách cứng rắn và vội vã đã gây chú ý ở Hoa Kỳ, một sĩ quan tình báo cấp cao quở trách họ rằng “ý thích tự tung tự tác vô trách nhiệm sẽ không được chấp nhận trong tương lai”*. Dầu vậy, khi đụng đến vấn đề Iran, ý kiến của họ là rất cần.

Mọi chuyện bắt đầu chuyển động sau một cuộc gặp định kỳ ở Washington vào cuối năm 1952, khi lo ngại về tác động kinh tế từ việc quốc hữu hóa của các quan chức Anh tìm được tiếng nói tương đồng với những lo ngại của Mỹ về con đường tương lai khả dĩ cho Iran. Cơ sở CIA ở Teheran lo lắng về Mossadegh và tư vấn riêng cho Washington rằng Hoa Kỳ sẽ “muốn có một chính quyền thay thế khác” ở Iran. Những nhà hoạch định nhanh chóng kết luận rằng phải đưa vị Shah vào âm mưu này nhằm mang tới sự đoàn kết và tĩnh lặng, để việc loại bỏ vị Thủ tướng có thể “ra vẻ là hợp pháp hay gần như hợp pháp”*.

Thuyết phục được vị Shah là việc nói dễ hơn làm. Là một người hay lo lắng và hão huyền, ông hoảng hốt khi nghe kế hoạch này lần đầu, mật danh là Chiến dịch Ajax. Sự can dự của người Anh đặc biệt khiến ông lo ngại, theo một trong các kiến trúc sư người Mỹ của kế hoạch, người đã lưu ý rằng ông có “nỗi sợ mang tính bệnh lý về ‘bàn tay ám muội’ của người Anh”, và sợ rằng chiến dịch đó là một cái bẫy. Ông cần phải được tán tỉnh, dọa nạt và cảnh báo: Những từ mã hóa được truyền qua đài phát thanh BBC từ London để đảm bảo lại với ông là chiến dịch đã được thông qua ở cấp cao nhất; một bài phát biểu qua radio trong đó Tổng thống Eisenhower hứa hẹn rõ ràng sự hỗ trợ của Hoa Kỳ với Iran cũng giúp thuyết phục ông; trong khi ông được thông báo trực tiếp rằng nếu ông không ủng hộ kế hoạch thì Iran sẽ trở thành một nước cộng sản -“một Triều Tiên thứ hai”, như lời Kim Roosevelt*.

Để đảm bảo rằng “dư luận… sẽ thổi lên ngọn lửa cuồng nộ” làm tiền đề cho việc loại bỏ Mossadegh, tiền bạc được gửi từ Washington để lồi kéo những nhân vật chủ chốt và khiến họ quay ra chống vị Thủ tướng. Roosevelt đã lôi kéo các thành viên lãnh đạo ở Majlis, gần như là hối lộ họ (mục tiêu, ông viết, có phần nói giảm nói tránh, là “thuyết phục” họ rút lại sự ủng hộ với Mossadegh)*.

Tiền bạc được chi thoải mái ở những nơi khác nữa. Theo một nhân chứng, dòng tiền của Mỹ đã đổ vào Teheran lớn tới mức giá trị đồng đô-la tương ứng với đồng rial giảm gần 40% trong mùa hè năm 1953. Một phần khoản tiền được chi ra để trả cho những đám đông tuần hành trên các đường phố thủ đô, do hai điệp viên chính của CIA tổ chức. Cũng có những người nhận tiền đáng kể khác - trên hết là các thầy dạy giáo lý như Ayatollah Kashani, những người mà lợi ích được đánh giá là tương thích với mục đích của những người âm mưu*. Các học giả Hồi giáo đã kết luận rằng những luận điệu và thái độ chống tôn giáo của chủ nghĩa cộng sản khiến học thuyết này đối lập với lời giảng của đạo Hồi. Như thế, có sự trùng khớp rõ ràng để CIA đạt được thỏa thuận với các giáo sĩ, những người đã được cảnh báo mạnh mẽ về nguy cơ của một nước Iran cộng sản*.

Sau khi những người hoạch định Anh và Mỹ đã tụ hội ở Beirut vào tháng 6-1953, một kế hoạch được vạch ra, được đích thân Winston Churchill, Thủ tướng Anh khi đó, phê chuẩn, vào đầu tháng Bảy và rồi sau đó là Tổng thống Eisenhower vài ngày sau. Những ý tưởng sau đó được các điệp viên điều chỉnh lại sao cho họ có thể tuyên truyền tốt nhất với những người mà họ gọi là “dân Ba Tư lắm điều và thường thiếu tư duy logic” rằng sự thay đổi chế độ là điều phương Tây mong muốn, và cần diễn ra êm ả và không có gì rủi ro*.

Khi sự biến đến, mọi chuyện chệch choạc ghê gớm. Những kẻ giấu mặt lộ mặt và thời gian không ăn khớp khi tình hình rơi vào hỗn loạn. Kinh sợ, vị Shah bay ra khỏi đất nước mà không kịp mang tất. Khi ông dừng ở Baghdad trên đường đi Rome, ông gặp Đại sứ Hoa Kỳ ở Iraq, người nhân cơ hội này đưa ra một đề xuất: “Tôi đề nghị rằng vì uy tín của ông ấy ở Iran [nên] ông ấy đừng bao giờ cho thấy có bàn tay nước ngoài can dự vào những sự kiện gần đây”. Chuyện này không liên quan gì tới uy tín của vị Shah, và mọi thứ là làm sao để ngỏ các lựa chọn, và trên hết, bảo vệ danh tiếng thanh sạch của Hoa Kỳ. Vị Shah, “mệt nhoài vì những đêm mất ngủ [và] bối rối vì những diễn tiến”, khó có thể suy nghĩ cho sáng suốt. Dầu sao, vị đại sứ nhẹ nhõm báo lại với Washington, “ông ấy đã đồng ý”*.

Khi vị Shah lên đường lưu vong sang Ý, đài phát thanh Iran phát đi những bản tin tuyên truyền hiểm ác, trong khi báo chí lên án ông là đồ đĩ điếm, kẻ cướp và trộm cắp*. Những chấn động thể hiện rõ qua bà vợ trẻ của ông là Soraya (nhiều người thì thầm rằng bà thật ra trẻ hơn cái tuổi chính thức 19 lúc bà kết hôn): Bà nhớ bà đã đi bộ dọc phố Via Veneto trong chiếc váy trắng chấm bi đỏ, thảo luận về nền chính trị đầy ác ý ở Teheran và lắng nghe chồng bà suy tính đầy đau khổ về việc mua một mảnh đất mới để khởi đầu cuộc đời mới - có lẽ là ở Hoa Kỳ*.

Những sai lầm và những cuộc phiêu lưu thất bại diễn ra chẳng khác gì một vở kịch sau chuyến bay của vị Shah. Những tin đồn lan đi trên các đường phố rằng Mossadegh muốn lên làm vua, và tình thế đã xoay chuyển. Để rồi, chỉ trong vài ngày - trái với mọi khả năng - vị Shah trên đường trở về nhà, dừng lại chớp nhoáng ở Baghdad để mặc lên người bộ quân phục của tư lệnh không quân. Trở lại trong huy hoàng và vinh quang, ông tự coi mình không phải là một kẻ hèn nhát đã bỏ chạy vì sợ hãi, mà là người hùng trở về để kiểm soát tình thế. Mossadegh bị bắt, bị xét xử và bị tuyên án biệt giam; tiếp sau đó là một thời kỳ dài lưu vong cho đến khi ông qua đời vào năm 1967*.

Mossadegh đã trả giá đắt cho việc rao giảng một tầm nhìn về Trung Đông trong đó ảnh hưởng của phương Tây không chỉ bị giảm xuống mà còn bị loại bỏ hoàn toàn. Những mối hồ nghi của ông với Công ty Anh-Iran đã phát triển thành một quan điểm coi toàn bộ phương Tây là vừa tiêu cực vừa phá hoại. Điều đó khiến ông là kẻ gây rối số một ở Iran, và đủ để giới hoạch định chính sách Anh và Mỹ thiết lập những kế hoạch nhằm loại bỏ ông hoàn toàn khỏi sân khấu chính trị. Những phản đối lớn tiếng của ông diễn ra ở một thời điểm mà những người khác cũng đang lên tiếng chỉ trích mạnh mẽ sự kiểm soát của phương Tây với các mạng lưới kết nối phương Đông và phương Tây; ở Ai Cập, sự căm hận gia tăng chứng kiến những vụ bạo động chống Anh và những yêu cầu đuổi quân Anh khỏi Suez. Một báo cáo cho Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ của một nhân viên Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ tới thăm Cairo không chút nghi ngờ về tình hình ở đó. “Người Anh bị căm ghét”, ông viết. “Sự thù ghét với họ là phổ quát và gay gắt. Tất cả mọi người ở đất nước này chia sẻ điều đó”. Sẽ cần một giải pháp khẩn cấp*.

Thời đại đang thay đổi. Và theo nghĩa này, Mossadegh là người có tầm nhìn rõ ràng nhất trong những người vạch ra viễn cảnh về một thời đại mới, một thời đại mà phương Tây sẽ phải rút ra khỏi trung tâm châu Á. Mặc dù những hoàn cảnh chính xác dẫn tới sự sụp đổ của Mossadegh bị giữ kín trong nhiều thập kỷ trong tay các cơ quan tình báo, vốn vẫn luôn cảnh giác với “những hậu quả tai hại” mà việc giải mật các tài liệu có thể mang tới, ít người nghi ngờ việc loại bỏ Mossadegh là do các cường quốc phương Tây đạo diễn vì lợi ích của chính họ*. Như thế, Mossadegh đã là người cha tinh thần của rất nhiều người thừa kế ông khắp vùng này. Trong khi những phương pháp, mục tiêu và tham vọng của một nhóm hết sức đa dạng, gồm cả Ayatollah Khomeini, Saddam Hussein, Osama bin Laden và Taliban, là rất khác nhau, nhưng tất cả đều thống nhất bằng một tín lý cốt lõi rằng phương Tây là lá mặt lá trái và thâm hiểm, và việc giải phóng người dân bản xứ đồng nghĩa với việc giải phóng họ khỏi những ảnh hưởng từ bên ngoài. Có những cách khác nhau để nỗ lực đạt được điều này; nhưng như trường hợp Mossadegh cho thấy, những ai tỏ ra là rắc rối với phương Tây có khả năng cao sẽ phải đối mặt với những hậu quả.

Lúc bấy giờ, về mặt tâm lý, cuộc đảo chính là một khoảnh khắc tối quan trọng. Vị Shah đã kết luận sai hoàn toàn, và tự tin rằng người dân Iran kính mến ông. Thực ra, tốt nhất thì cũng chỉ là một thái độ vừa yêu vừa ghét dành cho ông, cha ông là một sĩ quan kỵ binh chiếm giữ ngai vàng chỉ mới 30 năm trước. Chuyến bay của ông sang Rome cho thấy sự thiếu nghị lực đáng lo ngại. Lòng tin của ông rằng ông là người sẽ hiện đại hóa đất nước phụ thuộc vào năng lực của ông đọc được những chiều gió chính trị đang thắng thế và độc lập với sự can thiệp của phương Tây, trên hết là của Mỹ. Đó là những đòi hỏi quá sức với một con người hão huyền với cặp mắt láo liên và sự ham thích hưởng thụ, cung cấp đạn dược cho các địch thủ của ông và không có chỗ cho những phán đoán tốt đẹp.

Tuy nhiên, hơn bất cứ điều gì, cuộc đảo chính do CIA đứng đằng sau vào năm 1953 đánh dấu bước ngoặt trong vai trò của Mỹ ở Trung Đông. Đây là “cơ hội thứ hai” để cứu lấy Iran, tân Bộ trưởng Ngoại giao John Foster Dulles lập luận, một cơ hội để đảm bảo rằng đất nước đó sẽ không trượt khỏi quỹ đạo của phương Tây*. Bởi “một nước Iran dân chủ độc lập [có vẻ không] khả thi trong những tình huống hiện giờ”, Đại sứ Hoa Kỳ tại Teheran nói với vị Shah, có hai lựa chọn: một “Iran độc lập không dân chủ” và tự do hay “một Iran vĩnh viễn… không dân chủ, đằng sau Bức màn sắt”*. Điều đó hoàn toàn trái ngược với thông điệp lớn tiếng và công khai mà phương Tây rao giảng trong cuộc chiến của họ với chủ nghĩa cộng sản về tự do và về dân chủ.

Đó là thời điểm mà Hoa Kỳ đứng ra gánh lấy trách nhiệm; thời điểm mà Hoa Kỳ tiếp xúc nghiêm túc với khu vực mà Những Con đường Tơ lụa đã đi xuyên dọc ngang trong hàng thế kỷ - và sắp sửa cố gắng kiểm soát vùng đó. Nhưng có những nguy cơ ở phía trước. Một mặt ra vẻ vì dân chủ trong khi mặt khác chuẩn bị bảo trợ và thậm chí là tổ chức cho sự thay đổi chế độ biến họ thành những đối tác khó chịu. Chơi với cả hai phía có thể là nguy hiểm - không chỉ vì theo thời gian sẽ không thể tránh khỏi xảy ra sự đổ vỡ lòng tin và sụp đổ về uy tín. Vào lúc ngôi sao Anh quốc tiếp tục mờ dần, rất nhiều điều phụ thuộc vào việc Mỹ sẽ học được bài học gì từ những diễn biến vào năm 1953.

22 Con đường tơ lụa
của Mỹ

Với việc dẫn dắt ở Trung Đông, Hoa Kỳ đang bước vào một thế giới mới - một thế giới nơi có sự căng thẳng rõ ràng giữa một mặt là mục tiêu thúc đẩy các lợi ích quốc gia và mặt khác là ủng hộ những chế độ và nhà cai trị đáng ghê tởm. Vài tuần sau khi Mossadegh bị lật đổ, Bộ Ngoại giao Mỹ sắp sửa đưa các công ty dầu mỏ Mỹ vào tiếp quản các giếng dầu và cơ sở hạ tầng của Công ty Anh-Iran. Các công ty Mỹ không hào hứng lắm, họ muốn tránh xa những bất trắc có vẻ sẽ theo sau cuộc trở về của vị Shah: Việc vị Shah đang suy tính mang cựu Thủ tướng của ông ra xử tử như một cách làm dịu lại tình hình khó có thể là một dấu hiệu hứa hẹn.

Tình hình thêm khó khăn khi sản xuất dầu ở những nơi khác đang tăng, hay bởi có những cơ hội mới hứa hẹn sẽ giúp làm nên những gia sản lớn, những cơ hội thực sự tỏ ra lớn lao hơn nhiều so với những gì Knox D’Arcy đã làm. Vài tuần trước khi Mossadegh bị lật đổ, một công ty do J. Paul Getty kiểm soát đột nhiên dò trúng mạch dầu lớn - được mô tả là “trong phạm vi từ kỳ vĩ tới làm nên lịch sử” - ở vùng Trung lập giữa Ả Rập Saudi và Kuwait. So sánh thì thấy, can dự vào nền chính trị độc hại ở Teheran dễ hiểu là kém hấp dẫn với một công ty. Mặt khác, với chính quyền Mỹ, đó không chỉ là một ưu tiên, mà còn là điều cần thiết: Iran đã ngưng hoàn toàn xuất khẩu dầu mỏ trong cuộc khủng hoảng đầu những năm 1950. Nếu họ không sớm nối lại sản xuất, nền kinh tế đất nước sẽ đổ vỡ, điều nhiều khả năng mở ra cánh cửa cho những phe phái mưu toan lật đổ có thể khiến quốc gia này nghiêng về phía Liên bang Xô Viết. Sự cạn kiệt nguồn cung cấp và giá tăng cũng sẽ có tác động không được chào đón ở châu Âu khi châu lục này đang cố gắng tái thiết trong giai đoạn hậu chiến. Bởi thế, Bộ Ngoại giao Mỹ bắt đầu một chiến dịch lâu dài nhằm khuyến khích các nhà sản xuất lớn của Hoa Kỳ thành lập một liên hiệp công ty nhằm tiếp quản những lợi ích của Công ty Anh-Iran, báo cho những công ty này một cách kín đáo và đầy đe dọa rằng những nhượng quyền của họ ở Kuwait, Iraq và Saudi sẽ bị đe dọa nếu họ không hành động.

Chính phủ Hoa Kỳ giờ đóng vai trò đạo diễn khi họ phỉnh phờ các doanh nghiệp Mỹ hợp tác. Như một giám đốc dầu khí cấp cao nói, “từ quan điểm thương mại thuần túy, công ty chúng tôi không có lợi ích cụ thể gì” trong việc can dự vào ngành dầu mỏ ở Iran; “nhưng chúng tôi có ý thức về những lợi ích rộng lớn với an ninh quốc gia ở đây. Chúng tôi do đó sẵn sàng thực hiện mọi nỗ lực hợp lý” để hỗ trợ. Chúng tôi sẽ không bao giờ vướng vào rắc rối ở Iran, một doanh nhân dầu mỏ khác nói, nếu chính quyền “không thật sự đập đầu chúng tôi”*.

Những nỗ lực để thế chỗ Công ty Anh-Iran và giữ cho Iran ổn định là rất phức tạp bởi thực tế là chính các công ty dầu mỏ được yêu cầu hành động như một công cụ cho chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ đã bị truy bức vì vi phạm luật chống độc quyền của Bộ Tư pháp. Cũng giống như thông điệp thuyết giáo về dân chủ đã lộ ra là một thông điệp có tính linh hoạt, việc bảo đảm thực thi luật pháp Mỹ cũng vậy: Bởi thế đã có bảo đảm chính thức từ Tổng Chưởng lý theo yêu cầu của Hội đồng An ninh Quốc gia rằng “việc thực thi luật chống độc quyền của Hoa Kỳ chống lại [các công ty dầu mỏ thành lập hợp doanh] có thể được coi là thứ yếu so với lợi ích an ninh quốc gia”. Bởi thế, vào mùa xuân năm 1954, các công ty dầu mỏ nhận được những bảo đảm chính thức về việc miễn truy tố. Việc kiểm soát Iran quan trọng tới mức chính phủ Hoa Kỳ sẵn sàng dẹp qua một bên luật pháp của họ*.

Khuyến khích các công ty dầu mỏ Mỹ tham gia chỉ là một phần của một kế hoạch rộng hơn nhằm dựng dậy Iran và giữ họ ở ngoài tầm với của Liên bang Xô Viết. Những nỗ lực có phối hợp được thực thi trong các dự án phát triển xã hội, đặc biệt là ở vùng nông thôn. Khoảng ba phần tư dân số là nông dân, không sở hữu đất đai với thu nhập tối thiểu. Họ mắc kẹt trong một thế giới mà các chủ đất chống lại cải cách nông nghiệp, với các lựa chọn là hạn chế: Lãi suất tín dụng điển hình cho các nông dân quy mô nhỏ dao động từ 30 tới 75% - những mức lãi chẳng làm gì khác ngoài việc bóp nghẹt sự cơ động của xã hội*.

Những khoản tiền lớn được đầu tư để giải quyết một số vấn đề này. Quỹ Ford lập ra các chương trình tài chính vi mô cho chủ nông trại nhỏ. Đó là tổ chức thiện nguyện lớn nhất ở Mỹ. Sự hỗ trợ để lập nên các hợp tác xã cho phép nông dân thay vì bán bông thu hoạch được ở các chợ địa phương với giá thấp thì nay họ có thể bán với giá tốt hơn nhiều cho các tay môi giới ở châu Âu. Áp lực đè nặng lên vị Shah và các bộ trưởng của ông, họ cần xử lý đúng đắn vấn đề phát triển nông thôn, dù với tác động hạn chế và trong nỗi tuyệt vọng của những người cố gắng thuyết phục các chính trị gia cấp cao rằng không xử lý được tình trạng mù chữ và bất bình đẳng ở vùng nông thôn sẽ để lại những hậu quả lâu dài*.

Viện trợ trực tiếp từ chính phủ Hoa Kỳ cũng tăng mạnh, từ mức trung bình hằng năm 27 triệu đô-la Mỹ mỗi năm trước khi Mossadegh bị loại bỏ tới mức cao hơn gần gấp năm lần trong những năm sau đó*. Hoa Kỳ cũng cung cấp các khoản viện trợ không hoàn lại và cho vay để giúp chi trả cho đập nước khổng lồ trên sông Karaj, cách Teheran vào khoảng 65 km về phía đông bắc, dự án này dự kiến làm tăng đáng kể nguồn cung ứng điện và nước cho thành phố thủ đô - cũng như đóng vai trò một biểu tượng cho sự hiện đại hóa và tiến bộ của Iran*.

Những nỗ lực như thế là một phần của cách tiếp cận có hệ thống nhằm củng cố các vùng khác trong khu vực. Dù sự giàu có về dầu mỏ của Iran khiến họ đặc biệt quan trọng với phương Tây, các nước láng giềng cũng tăng tầm quan trọng vì vị thế của họ nằm dọc theo sườn phía nam của Liên bang Xô Viết vào thời điểm cuộc Chiến tranh Lạnh bắt đầu nóng lên.

Kết quả là việc xây dựng một vành đai các quốc gia giữa Địa Trung Hải và dãy Himalaya với các chính quyền thân phương Tây nhận được sự hỗ trợ đáng kể về kinh tế, chính trị và quân sự từ Hoa Kỳ. Chuỗi các quốc gia này - được vị Bộ trưởng Ngoại giao khắc khổ John Foster Dulles đặt tên là Dải quốc gia phương Bắc - có ba mục đích: đóng vai trò lá chắn chống lại những mưu toan bành trướng của Liên Xô; đảm bảo an ninh ở vùng Vịnh nhiều dầu mỏ và tiếp tục bơm dầu sang phương Tây, điều sẽ kích thích sự hồi phục của châu Âu, đồng thời mang tới nguồn doanh thu quan trọng với sự ổn định ở địa phương; và cung cấp hàng loạt các điểm thăm dò và căn cứ quân sự trong trường hợp căng thẳng với khối Liên Xô bùng phát thành xung đột.

Vào năm 1949 chẳng hạn, một báo cáo được chuẩn bị cho Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ về Nam Á ghi nhận rằng Pakistan “có thể cần thiết phải trở thành một căn cứ cho các hoạt động của không quân nhắm vào [miền] Trung Liên bang Xô Viết và vùng tập hợp quân cho các lực lượng tham gia việc phòng thủ hay tái chiếm những khu vực nhiều dầu mỏ ở Trung Đông” - trong khi cũng chỉ ra rằng nơi này là một tiền đồn hiển nhiên mà từ đó có thể tiến hành các chiến dịch lén lút chống Liên bang Xô Viết*. Bởi thế, điều tối quan trọng là cung cấp hỗ trợ cho Pakistan, cũng như các nước khác ở Dải quốc gia phương Bắc, bằng không có khả năng cả vùng này sẽ có lập trường trung lập với phương Tây, “hay tệ hơn… có thể rơi vào quỹ đạo của Liên Xô”*.

Những mối lo lắng này đã định hình chính sách của Hoa Kỳ và phương Tây cho phần lớn châu Á trong thập niên sau Thế chiến thứ Hai. Vào năm 1955, một dải các quốc gia trải từ Thổ Nhĩ Kỳ ở phía tây qua Iraq và Iran tới Pakistan ở phía đông được nối kết vào một thỏa thuận duy nhất thay thế cho mạng lưới những mối liên minh với nhau hay với Anh ngày xưa - trở thành những bên ký tên vào cái sẽ sớm được gọi là Thỏa ước Baghdad. Mặc dù mục đích tuyên bố của hiệp ước này là “duy trì hòa bình và an ninh ở Trung Đông” trong đó những sự đảm bảo là có qua có lại, trên thực tế nó được thiết kế để cho phép phương Tây gây ảnh hưởng lên khu vực có tầm quan trọng chiến lược và kinh tế sống còn này*.

Bất chấp sự cân nhắc kỹ lưỡng để đảm bảo rằng các chính quyền sở tại sẽ hành động thuận lợi cho Mỹ, những sai lầm ở Washington tạo ra cơ hội cho Liên Xô. Vào cuối năm 1954 chẳng hạn, một cuộc tiếp xúc kín đáo của giới lãnh đạo Afghanistan với Hoa Kỳ đề nghị trợ giúp và hỗ trợ vũ khí bị Bộ Ngoại giao Mỹ bác bỏ. Thay vì hỏi xin vũ khí, Mỹ thông báo với Hoàng thân Naim, em trai của Thủ tướng, Afghanistan nên tập trung vào những vấn đề ở gần họ hơn - chẳng hạn như giải quyết các tranh chấp biên giới với Pakistan. Phản hồi vụng về đó, với ý định cho thấy sự ủng hộ với chế độ ở Karachi mà gần đây đã được một tùy viên quân sự mô tả là “có tầm quan trọng chiến lược trên toàn thế giới”, đã có tác dụng ngược ngay lập tức*.

Tin tức còn chưa kịp về tới Kabul thì Liên Xô đã nhảy vào tuyên bố họ sẵn sàng cung cấp vũ khí và quỹ hỗ trợ phát triển - một đề nghị nhanh chóng được chấp nhận. Khoản viện trợ ban đầu 100 triệu đô-la Mỹ được tiếp nối bằng những khoản tiền khác giúp xây nên những cây cầu, hiện đại hóa hệ thống thông tin liên lạc và mở rộng hệ thống đường sá, bao gồm đường cao tốc nối Kandahar với Herat. Tiền bạc và chuyên gia từ Moscow cũng giúp xây dựng đường hầm Salang dài 2,7 km dọc theo một con đường lớn dẫn lên phía bắc kết nối với phần Trung Á thuộc Liên Xô. Con đường này, một biểu tượng cho tình hữu nghị Liên Xô-Afghanistan, là tuyến huyết mạch cung ứng hậu cần trong những năm 1980 sau cuộc xâm lược Afghanistan. Thật trớ trêu, nó cũng đóng vai trò tối quan trọng là con đường cung ứng đưa các đoàn lính Hoa Kỳ và Đồng minh vào nước này đầu thế kỷ 21: Một con đường cao tốc xây lên để giúp Afghanistan mạnh mẽ hơn trước phương Tây đóng vai trò trung tâm trong các nỗ lực của phương Tây hòng xây dựng Afghanistan theo hình ảnh của mình*.

Bị qua mặt một cách kịch tính như thế là một trải nghiệm phải suy nghĩ nghiêm túc - nhất là khi điều tương tự cũng đã xảy ra vài tháng sau đó, lần này với những hậu quả trầm trọng hơn. Vào cuối năm 1955, nhà cách mạng Gamal abdel Nasser, người đã đóng vai trò then chốt trong cuộc đảo chính ba năm trước lật đổ Vua Farouk của Ai Cập với sự hỗ trợ của CIA, cũng đã tiếp cận Moscow đề nghị được viện trợ vũ khí. Bị bất ngờ, Hoa Kỳ đáp lại bằng đề xuất cùng Anh và Ngân hàng Thế giới giúp tiền cho dự án xây một đập thủy điện lớn ở Aswan - một dự án tương tự đập Karaj ở Iran. Những cuộc thảo luận cấp cao giữa London và Washington đã diễn ra bàn về những cách khác để xoa dịu Nasser, dẫn tới lời hứa viện trợ vũ khí và gây áp lực buộc Israel phải chấp nhận một hiệp ước với Ai Cập, với hy vọng cải thiện mối quan hệ ngày càng xấu đi giữa hai quốc gia này*.

Nasser đã nổi giận vì Thỏa ước Baghdad, mà ông coi là điều cản trở sự thống nhất toàn khối Ả Rập và là một công cụ của phương Tây để duy trì ảnh hưởng khắp trung tâm châu Á. Nếu tiền bạc và sự hỗ trợ được đề nghị trước, ông có lẽ đã vừa lòng - ít ra là trong ngắn hạn. Theo như diễn biến, những lời hứa về tiền bạc bị rút lại sau những lo ngại từ các nghị sĩ Mỹ rằng việc xây đập sẽ dẫn tới tăng mạnh sản lượng bông vải và làm giảm giá, ảnh hưởng tới các nông dân Mỹ*. Sự tư lợi đó tỏ ra nguy hiểm chết người; đó là giọt nước làm tràn ly.

Là một chuyên gia về trò đung đưa trên miệng hố chiến tranh, Nasser - được Thủ tướng Anh Anthony Eden mô tả là một người quyết tâm “trở thành Napoleon của thế giới Ả Rập” - đẩy tình hình lên căng thẳng*. Ông cố tình đáp lại bình luận khoa trương của Bộ trưởng Ngoại giao Anh vào mùa xuân năm 1956 rằng kênh đào Suez là “một phần không thể tách rời của khu phức hợp dầu mỏ Trung Đông” và là tối quan trọng cho những lợi ích của Anh bằng lập luận bẻ lại là nếu như thế, thì Ai Cập phải được chia sẻ những lợi nhuận từ kênh đào - giống như các nước sản xuất dầu mỏ được chia sẻ doanh thu từ dầu*. Ông nhận rõ phương Tây sẽ không từ thủ đoạn nào để giữ được các tài sản của họ, nhưng tính toán rằng việc quốc hữu hóa kênh đào sẽ tạo ra lợi thế trong dài hạn có lợi cho Ai Cập.

Vào lúc các nhà hoạch định Mỹ đang tính toán tác động có thể của việc đóng kênh đào với giá dầu, các nhân vật hàng đầu ở Anh rơi vào đám mây mù những nỗi u ám của ngày tận thế. “Sự thật là chúng ta mắc kẹt trong một tình thế lưỡng nan kinh khủng”, Harold Macmillan, vị Bộ trưởng Tài chính được đánh giá rất cao và quan hệ rất rộng, nói. “Nếu chúng ta có hành động mạnh tay chống lại Ai Cập và hậu quả của điều đó là kênh đào bị đóng thì những đường ống tới Levant bị cắt đứt, vùng vịnh Ba Tư sẽ nổi loạn và sản xuất dầu sẽ ngưng lại - khi ấy Anh và Tây Âu sẽ ‘lãnh đủ’”*. Mặt khác, nếu không làm gì, Nasser sẽ ra tay, và sẽ có những hậu quả tai hại ở những nơi khác: Tất cả các nước ở Trung Đông đơn giản sẽ theo gót ông ta và quốc hữu hóa ngành dầu mỏ của họ.

Nasser đang tiếp bước nơi mà Mossadegh bỏ lại. Giới ngoại giao, chính trị và nhân viên tình báo phương Tây bắt đầu nghĩ tới việc áp dụng một giải pháp tương tự cho vấn đề một nhà lãnh đạo mà các chính sách chống lại lợi ích của phương Tây. Không lâu sau, Anh bắt đầu tìm hiểu “những cách thức và phương tiện để lật đổ chế độ đó”*. Như một nhà ngoại giao cấp cao ở London nói, “chúng ta có thể phải loại bỏ Nasser”; Thủ tướng Anh Anthony Eden muốn không chỉ loại bỏ; ông còn muốn Nasser phải chết*. Sau nhiều lượt ngoại giao con thoi chẳng đạt được gì, Anh và Pháp kết luận rằng cần bộc lộ sức mạnh rõ ràng để gây ấn tượng với giới lãnh đạo khắp Trung Đông rằng bất kỳ ai dám đứng lên chống lại các mục đích của phương Tây sẽ phải nhận lãnh hậu quả.

Vào cuối tháng 10-1956, hành động quân sự chống lại Ai Cập bắt đầu, các lực lượng Anh và Pháp xuất hiện để bảo vệ khu vực kênh đào, trong khi đồng minh Israel của họ mở một cuộc tấn công sâu vào bán đảo Sinai nhằm bảo vệ Suez và gây áp lực tối đa lên Nasser. Cuộc xâm lược nhanh chóng biến thành thảm họa. Kênh đào Suez bị đóng lại sau khi Ai Cập đưa các tàu tự đánh đắm, các sà lan và tàu sửa chữa vào trong và tới gần những tuyến hàng hải làm vật cản, trong khi cây cầu di động ở El Fridan phía bắc Ismaila bị hạ xuống nước. Tác động của 49 vật cản trên không chỉ đóng con kênh lại; mà còn gây ra điều mà một bản tin lúc bấy giờ gọi là “sự hỗn loạn nghiêm trọng các hoạt động vận chuyển hàng hóa thông thường”. Số chuyến tàu chở dầu mỏ tới Tây Âu giảm mạnh.

Người ta còn dự kiến những hậu quả lớn hơn nữa, theo kết luận của CIA: Giá của “nhiều hàng hóa cơ bản trong thương mại thế giới” ắt phải tăng, và nhiều khả năng sẽ xảy ra tình trạng “thất nghiệp quy mô lớn ở các nước thế giới tự do” mà nền kinh tế phụ thuộc vào việc vận tải qua Suez. Tác động cũng sẽ thấy ở cả Liên bang Xô Viết nữa, nơi mà các tàu buôn bán với vùng Viễn Đông sẽ phải đi vòng hơn 11.200 km qua châu Phi để về được các cảng nhà ở Hắc Hải vì kênh Suez bị đóng. Mỹ theo dõi cẩn trọng khi Moscow chuyển các kiện hàng thiết yếu qua những tuyến đường xe lửa xuyên châu Á, mà tầm quan trọng đang tăng lên nhanh chóng*.

Mặc dù ý thức rõ về tình trạng căng thẳng gia tăng về Ai Cập, chính quyền Eisenhower vẫn bất ngờ trước sự bùng nổ hành động quân sự, chưa được tham vấn về các kế hoạch xâm lược. Tổng thống đã tỏ ra sáng suốt, đích thân ông đã trách móc gay gắt Thủ tướng Anh. Việc sử dụng vũ lực ở vùng kênh đào là một thảm họa về tuyên truyền cho những người tự xưng là người bảo vệ của “thế giới tự do”, diễn ra ngay khi các xe tăng Liên Xô đang lăn bánh qua những đường phố Budapest để dập tắt một cuộc nổi dậy ở Hungary. Tuy nhiên, rốt cuộc thì hành động ở Suez dẫn tới một vấn đề khác: Nó đánh dấu thời điểm mà Hoa Kỳ phải lựa chọn giữa các cường quốc phương Tây mà họ thừa kế quyền ủy trị từ thế kỷ 20 và thế giới lắm dầu mỏ của Trung Đông. Họ đã chọn Trung Đông.

Tổng thống Eisenhower lập luận rằng điều tối quan trọng là “những người Ả Rập [không] bực dọc với tất cả chúng ta”. Nếu họ bực dọc như thế, nguồn dầu mỏ từ Trung Đông sẽ sụp đổ hoàn toàn, cả vì việc đóng kênh đào và vì việc sản xuất ngưng trệ hay vì các lệnh cấm vận được ban bố ở các quốc gia trong một khu vực thông cảm một cách tự nhiên với Ai Cập khi nước này bị bắt nạt một cách trắng trợn như thế. Như một nhà ngoại giao cấp cao người Anh đã thừa nhận, bất cứ sự suy giảm nguồn cung cấp dầu nào cũng sẽ để lại những hậu quả kinh khủng. “Nếu dầu mỏ của Trung Đông không tới được [Anh] trong một hoặc hai năm, dự trữ vàng của chúng ta sẽ biến mất. Nếu dự trữ vàng của chúng ta biến mất, khu vực dùng đồng bảng Anh sẽ tan vỡ. Nếu khu vực dùng đồng bảng tan vỡ và chúng ta không còn dự trữ … Tôi ngờ rằng chúng ta sẽ không thể chi trả được cho những nhu cầu tối thiểu của nền quốc phòng. Và một quốc gia không thể bảo đảm về quốc phòng thì coi như xong đời”*. Đó là kịch bản tồi tệ nhất, nhuốm màu tận thế. Ngay cả như vậy, bản thân Eisenhower thừa nhận ở nơi riêng tư, thật khó mà “thờ ơ trước những nỗi hung hiểm về nhiên liệu và tài chính của Tây Âu”. Tuy nhiên, như ông viết cho Lord Ismay, Tổng Thư ký thứ nhất của Liên minh Phòng thủ NATO (Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương), điều tối quan trọng là không được “chọc giận thế giới Ả Rập”*.

Trên thực tế, điều đó có nghĩa là đẩy Anh và Pháp vào chân tường. Mặc dù một kế hoạch đã được vạch ra ở Washington để chở dầu từ Hoa Kỳ sang Tây Âu, nó cố tình không được thực thi để giải quyết cho được rắc rối ở Ai Cập. Với lòng tin là nền kinh tế Anh đang sụp đổ và giá trị đồng bảng Anh đang lao dốc, London buộc phải quay sang Quỹ Tiền tệ Quốc tế xin hỗ trợ tài chính. Trong không đầy bốn thập niên, nước Anh đã từ chỗ là chủ nhân của thế giới biến thành kẻ ngửa tay xin cứu trợ. Khi mà lời kêu gọi IMF bị từ chối thẳng thừng đã là điều tệ hại; nhưng vẫn chưa bằng sự sỉ nhục của việc quân đội được đưa tới Ai Cập để chiến đấu cho một trong những viên ngọc trên vương miện của Tây Âu giờ phải rút lui mà không hoàn thành nhiệm vụ. Trong mắt truyền thông thế giới, việc họ bị gọi về nhà là một dấu hiệu đầy ý nghĩa cho thấy thế giới đã thay đổi ra sao: Ấn Độ đã mất; những mỏ dầu ở Iran đã bị tước khỏi tay người Anh; giờ thì cả kênh đào Suez nữa. Việc Thủ tướng Anthony Eden từ chức vào đầu năm 1957 đơn giản chỉ là một đoạn nữa trong chương cuối cùng về cái chết của một đế chế*.

Mặt khác, Hoa Kỳ ý thức rõ ràng về những trách nhiệm mới của họ trong vai trò một siêu cường trong vấn đề các quốc gia nằm dọc xương sống của châu Á. Họ phải xử lý thận trọng - như vụ đổ vỡ sau sự cố Suez đã cho thấy rõ ràng. Uy tín và ảnh hưởng của Anh đã lao dốc ngoạn mục, nêu ra viễn cảnh sườn phía nam làm rào chắn với Liên bang Xô Viết có thể “sụp đổ hoàn toàn do sự xâm nhập của phe Cộng sản và thành công của họ ở Trung Đông”, như Tổng thống Eisenhower nói vào cuối năm 1956*.

Hơn nữa, thất bại hoàn toàn của hành động quân sự bị hủy bỏ đã làm gia tăng những tình cảm chống phương Tây khắp Trung Đông, với những chính trị gia mị dân dân tộc chủ nghĩa dùng thành công của Nasser làm ví dụ về việc đứng vững và vượt qua áp lực quân sự của châu Âu. Khi mà vị thế của nhà lãnh đạo Ai Cập tăng lên mạnh mẽ khắp khu vực, những ý tưởng về chủ nghĩa dân tộc Ả Rập bắt đầu xuất hiện, và cùng với nó là cảm nhận ngày càng mạnh là việc thống nhất tất cả những người Ả Rập thành một thực thể duy nhất sẽ tạo ra tiếng nói duy nhất cân bằng với phương Tây một bên và khối Liên Xô ở bên kia.

Những nhà quan sát sắc bén đã tiên đoán đúng một tình huống khả dĩ như thế thậm chí cả trước trò đung đưa trên miệng hố chiến tranh bậc thầy của Nasser. Đại sứ Hoa Kỳ ở Teheran, Loy Henderson, người hiểu vùng này rõ hơn bất kỳ người Mỹ nào, kết luận rằng những tiếng nói dân tộc chủ nghĩa sẽ ngày càng lớn và mạnh mẽ. “Điều có vẻ gần như không thể tránh khỏi”, ông viết vào năm 1953, “là một lúc nào đó trong tương lai… những quốc gia Trung Đông… sẽ hợp lại với nhau và quyết định về những chính sách thống nhất”*. Nasser là nhân vật biểu tượng mà phong trào này đang chờ đợi.

Điều này dẫn tới sự thay đổi quan trọng trong thái độ của Hoa Kỳ, sau này sẽ được gọi là học thuyết Eisenhower. Ý thức rõ ràng là Liên bang Xô Viết đang theo dõi để chớp lấy cơ hội ở Trung Đông, Tổng thống nói với Quốc hội rằng điều tối quan trọng là “khoảng chân không quyền lực hiện hữu” ở Trung Đông phải “do Hoa Kỳ lấp đầy trước khi Nga tới lấp đầy”. Điều này không chỉ quan trọng với các lợi ích của Hoa Kỳ, ông nói tiếp; nó còn tối quan trọng “với hòa bình của thế giới”*. Bởi thế Quốc hội được yêu cầu chấp thuận một ngân sách đầy tham vọng chi tiền cho hỗ trợ kinh tế và quân sự khắp cả vùng, cũng như cho quyền bảo vệ bất kỳ quốc gia nào bị đe dọa bởi sự gây hấn có vũ trang. Trong khi một mục đích then chốt là phủ đầu Liên bang Xô Viết, nó cũng có ý là sự thay thế cho tầm nhìn của Nasser - tầm nhìn hấp dẫn với các nước có thể thấy được lợi ích trong việc nhận những khoản tiền lớn từ Washington*.

Nỗ lực định vị lại này không thuyết phục được tất cả mọi người. Israel không ấn tượng với những nỗ lực của Mỹ nhằm cải thiện quan hệ với thế giới Ả Rập và cũng không tin tưởng lắm vào những lời bảo đảm rằng cả họ nữa cũng sẽ cảm thấy lợi ích của việc được chú ý hơn và vai trò được nâng cao của Hoa Kỳ*. Những nỗi nghi kỵ này là dễ hiểu bởi cơn giận dữ đang vây quanh Israel, đặc biệt là ở Ả Rập Saudi và Iraq sau cuộc can thiệp vụng về ở Suez. Tất nhiên, việc quân đội Israel tham gia bên phe Anh và Pháp là tệ hại; nhưng quan trọng hơn là Israel đã nhanh chóng trở thành biểu tượng mang tính tô-tem của sự can thiệp từ bên ngoài do phương Tây thực hiện ở vùng này - và là kẻ hưởng lợi chính của sự can thiệp đó. Kết quả là những tiếng ồn ào ngày càng hung hăng nổ ra về việc sự ủng hộ của Mỹ với Israel không tương xứng với những hỗ trợ dành cho thế giới Ả Rập.

Israel giờ là tâm điểm cho chủ nghĩa dân tộc Ả Rập. Cũng như các chiến binh Thập Tự đã nhận thấy ở Đất Thánh hàng trăm năm trước đó, chỉ riêng sự tồn tại của một nhà nước được cho là của những kẻ xâm nhập từ bên ngoài cũng đủ là nguyên nhân để gác sang một bên những lợi ích chia rẽ của thế giới Ả Rập. Và cũng giống như các chiến binh Thập Tự đã nhận ra, người Israel đã sắm một vai trò nhập nhằng và không mấy thích thú là mục tiêu để thống nhất nhiều kẻ thù làm một khối.

Giọng điệu chống Israel biểu lộ rất mạnh mẽ khi giới chính trị gia ở Syria bày tỏ sự ủng hộ với Nasser và tầm nhìn mà ông quảng bá cho một thế giới Ả Rập thống nhất. Vào đầu năm 1958, sự sáp nhập chính thức với Ai Cập tạo ra một nhà nước mới, Cộng hòa Ả Rập Thống nhất là tiền đề để hợp nhất nhiều hơn nữa trong tương lai. Washington chứng kiến đầy lo lắng trước diễn tiến tình hình. Đại sứ Henderson đã cảnh báo rằng sự nổi lên của một tiếng nói duy nhất có thể đưa tới những khó khăn - “những tác động tai hại”, như cách gọi của ông. Hoa Kỳ đã vật lộn với những ngụ ý đó và Bộ Ngoại giao rộn ràng trong cuộc tranh luận, chủ yếu là hết sức bi quan. Một tài liệu của Cục Các vấn đề Cận Đông, Nam Á và châu Phi nhận xét đầy lo lắng rằng chủ nghĩa dân tộc cực đoan của Nasser đe dọa sẽ bao phủ vùng này, lưu ý rằng “những tài sản” của Mỹ trong cả vùng Trung Đông đã giảm xuống hay bị vô hiệu hóa do thành công của nhà lãnh đạo Ai Cập với Suez và bước tiến tiếp theo của ông với Syria*. Bước tiến của Nasser tất yếu sẽ mở đường cho chủ nghĩa cộng sản, theo kết luận của John Foster Dulles, Bộ trưởng Ngoại giao và anh trai của Allen Dulles, người đứng đầu CIA. Đã tới lúc có hành động quyết định cương quyết và dựng nên “những túi cát quanh các vị trí mà chúng ta phải bảo vệ”*.

Tâm trạng càng tồi tệ hơn khi điều rõ ràng là giống với khởi đầu cho một chuỗi phản ứng dây chuyền quét về phía đông qua khắp châu Á. Đầu tiên là Iraq. Sự thống nhất Ai Cập và Syria dẫn tới rất nhiều cuộc thảo luận trong giới tinh hoa học thức ở Baghdad, những người mà với họ, sự hấp dẫn của một thế giới toàn Ả Rập ngày càng tăng, như một con đường thứ ba giữa sự giành giật của Washington và Moscow. Nhưng mọi chuyện trở nên nhiễm độc ở thủ đô Iraq vào mùa hè năm 1958, được khuấy động qua sự vươn lên nguy hiểm của những người có cảm tình với Nasser và tinh thần chống phương Tây gia tăng, nhuốm màu luận điệu hiếu chiến với Israel. Vào ngày 14 tháng Bảy, một nhóm sĩ quan quân đội cấp cao Iraq do Abdul Karim Qasim dẫn đầu - tức “kẻ dụ rắn”, biệt danh do những người cùng thời học chung một khóa quân sự với ông ở Anh hai thập niên trước đặt cho - tổ chức một cuộc đảo chính*.

Hành quân về cung điện hoàng gia vào giờ ăn sáng, những kẻ âm mưu đảo chính đã bắt giữ các thành viên chủ chốt của gia đình hoàng tộc, bao gồm Vua Faisal II, ở sân cung điện và xử tử họ. Thi thể của Hoàng thái tử Abd al-Ilha, một người thông tuệ và rất nghiêm túc, bị kéo lê “trên đường như… một con chó”, bị đám đông cuồng nộ xé ra, rồi bị đốt. Ngày hôm sau, Thủ tướng Iraq, Nuri al-Said, một chính trị gia kỳ cựu, người đã chứng kiến sự chuyển đổi của Trung Đông từ những ngày đầu tiên, bị săn lùng khi ông tìm cách trốn chạy, mặc đồ giả làm một người phụ nữ, và bị bắn chết. Thi thể ông bị chặt ra nhiều mảnh và diễu qua khắp Baghdad đầy hân hoan*.

Những sự kiện này có vẻ báo hiệu sự bành trướng gần như chắc chắn của các lợi ích của Liên bang Xô Viết. Theo lời lãnh tụ tối cao Nga Nikita Khrushchev nói với Tổng thống John F. Kennedy ở một cuộc gặp thượng đỉnh vào năm 1961, Iran sẽ sớm rụng vào tay Liên Xô như một trái cây chín nẫu - một viễn cảnh xem ra rất khả thi bởi ngay cả người đứng đầu cơ quan cảnh sát mật vụ Iran cũng được biết là đang âm mưu chống lại vị Shah. Sau khi ủy ban An ninh Nhà nước (nổi tiếng hơn với tên gọi KGB) của Moscow đã thất bại trong một nỗ lực ám sát, sự chú ý chuyển sang việc chuẩn bị các bãi đáp và kho đạn dược khắp Iran - dự kiến là đón trước quyết định leo thang các nỗ lực kích động một cuộc nổi dậy của quần chúng nhằm lật đổ chế độ quân chủ*.

Mọi việc cũng không khá hơn chút nào ở Iraq, nơi một nhân vật làm chính sách cấp cao của Hoa Kỳ viết rằng đất nước đó “gần như chắc chắn sẽ trôi dạt vào tay cộng sản”*. Một kết quả của việc này là phương Tây quay lại với Nasser, người bắt đầu được nhìn nhận là “điều ít tồi tệ hơn”. Hoa Kỳ tuyệt vọng muốn xây lại những cây cầu với nhà lãnh đạo hay thay đổi của Ai Cập, người cũng tự nhận rằng chủ nghĩa dân tộc Ả Rập có thể tạm nhượng bộ trước điều mà ông gọi là “sự xâm nhập ngày càng tăng của cộng sản ở Trung Đông”*. Sứ mệnh chung giữa Washington và Cairo được nhấn mạnh qua quyết định của giới lãnh đạo mới ở Iraq âm mưu một con đường của riêng họ và lái ra khỏi chủ nghĩa toàn Ả Rập và khỏi Nasser; điều này đơn giản càng làm gia tăng hơn nữa những lo ngại về phạm vi ảnh hưởng của Liên bang Xô Viết*.

Những kế hoạch đối phó với Baghdad được vạch ra, với một ủy ban được chỉ định ở Hoa Kỳ để tìm hiểu “các biện pháp công khai và ngấm ngầm” nhằm tránh “một cuộc tiếp quản của cộng sản ở Iraq”. Những hạn chế về nguồn tư liệu khiến khó mà biết được CIA liên quan tới mức nào, nếu có liên quan, đến một vụ đảo chính nhằm loại bỏ Qasim, vị Thủ tướng dân tộc chủ nghĩa đã lật đổ chế độ quân chủ Iraq, cuộc đảo chính nổ ra cuối năm 1959. Một trong những người tham gia cuộc đảo chính, người chỉ bị trầy xước ở chân trong cuộc lộn xộn, sau này đã lợi dụng sự tham gia đó với tác dụng gần như huyền thoại để chứng tỏ lòng quyết tâm và sự can đảm cá nhân của ông. Tên ông là Saddam Hussein*.

Ông Saddam Hussein

Không chắc là những người âm mưu đảo chính có nhận được sự ủng hộ của Hoa Kỳ lần đó hay không, dù các tài liệu cho thấy cộng đồng tình báo Mỹ biết về vụ đảo chính thất bại trước khi nó xảy ra*. Thực tế là các kế hoạch tỉ mỉ đã được xây dựng để loại bỏ những nhân vật then chốt khỏi các vị trí quyền lực - chẳng hạn như một viên đại tá Iraq không nêu tên sẽ nhận được một chiếc khăn tay thêu chữ lồng nhiễm một loại chất gây tê liệt - cũng cho thấy những bước đi tích cực đã được thực hiện để đảm bảo rằng Baghdad không trượt vào quỹ đạo của Moscow*. Có lẽ không phải ngẫu nhiên khi cuối cùng Qasim cũng bị lật đổ vào năm 1963. Việc lật đổ ông này không làm những nhà quan sát người Mỹ ngạc nhiên, sau này họ tuyên bố rằng điều đó đã “được các điệp viên CIA tiên đoán chính xác tới từng chi tiết”*.

Sự can dự sâu này vào tình hình ở Iraq chủ yếu được thúc đẩy do mong muốn ngăn chặn Liên bang Xô Viết ở các nước phía nam của họ. Xây dựng những mối liên kết khắp vành đai trải dài theo Những Con đường Tơ lụa một phần là vấn đề uy tín chính trị, nơi mà Hoa Kỳ không được phép bị nhìn nhận là thất thế trước một đối thủ có tầm nhìn đối lập sâu sắc với họ về thế giới. Nhưng còn có những lý do khác cho mối quan tâm lâu dài và quyết liệt ở đây.

Vào năm 1955, Moscow quyết định lập một khu thử nghiệm lớn cho tên lửa tầm xa ở Tyuratam, ở vùng nay thuộc Kazakhstan, sau khi kết luận rằng vùng thảo nguyên là môi trường hoàn hảo để thiết lập một chuỗi các ăng-ten dẫn đường cho phép những vụ phóng được giám sát mà không bị cản trở gì trong hành trình của nó, trong khi cũng đủ biệt lập để không gây ra mối đe dọa nào với các trung tâm đô thị hiện hữu. Trung tâm này, sau đó được đặt tên là Baikonur Kosmodrome, trở thành địa điểm chính cho việc phát triển và thử nghiệm các tên lửa đạn đạo*. Ngay cả trước khi trung tâm này được thành lập, Liên Xô đã phóng tên lửa R5, có tầm bắn hơn 950 km và có thể mang đầu đạn hạt nhân. Vào năm 1957, tên lửa kế tục của nó - R7, nổi tiếng hơn với tên gọi theo NATO, SS6 “Gỗ Dác” - được đưa vào sản xuất với tầm bắn hơn 8.000 km, làm tăng mạnh mối đe dọa từ Liên bang Xô Viết với phương Tây*.

Việc phóng Sputnik, vệ tinh đầu tiên của thế giới, vào năm sau đó, cùng với việc ra mắt phi đội các máy bay ném bom chiến lược tầm xa Tupolev Tu-95 “Gấu” và Myasishchev 3M “Bò Rừng”, càng khiến giới hoạch định quân sự Mỹ phải thêm tập trung: Điều tối quan trọng là Hoa Kỳ phải theo dõi được các vụ thử tên lửa, để ý sát sao tới những bước phát triển năng lực tên lửa đạn đạo cũng như những vụ phóng thù địch có thể xảy ra*. Cuộc Chiến tranh Lạnh thường gợi lên suy nghĩ về Bức tường Berlin và Đông Âu là sân khấu chính cho đối đầu giữa các siêu cường. Nhưng chính vùng lãnh thổ nằm ở thắt lưng Liên bang Xô Viết mới là nơi ván cờ Chiến tranh Lạnh thực thụ diễn ra.

Giá trị chiến lược với Hoa Kỳ của các quốc gia nằm dọc sườn phía nam Liên bang Xô Viết đã được công nhận từ lâu. Giờ chúng trở nên quan trọng một cách sống còn. Các căn cứ không quân, trạm thám thính và mạng lưới thông tin liên lạc ở Pakistan trở thành một phần thiết yếu trong chiến lược phòng ngự của Hoa Kỳ. Vào lúc năng lực tên lửa của Liên Xô đạt đến tầm liên lục địa, căn cứ không quân Peshawar ở miền Bắc Pakistan đã cung cấp những cơ sở thu thập thông tin tình báo tối quan trọng. Nó đóng vai trò điểm xuất phát cho các chiến dịch của máy bay do thám U-2 thực hiện những nhiệm vụ thám báo trên bầu trời Baikonur cùng như các cơ sở quân sự lớn khác, bao gồm nhà máy xử lý plutonium ở Chelyabinsk. Chính từ Peshawar mà Gary Powers đã cất cánh trong một sứ mệnh xấu số khi ông bị bắn hạ trên vùng trời Liên Xô gần Sverdlovsk vào năm 1960, trong một trong những sự cố gây nhiều chú ý nhất thời Chiến tranh Lạnh*.

Thật trớ trêu khi những mục tiêu chính trị và quân sự của Mỹ, với trọng tâm là bảo vệ thế giới tự do và lối sống dân chủ, lại dẫn tới những kết quả rất khác. Vị thế của Hoa Kỳ ở phần này của thế giới được xây dựng qua hàng loạt những nhân vật lãnh đạo độc tôn, với bản năng phi dân chủ và những biện pháp đáng ghê tởm để bám giữ quyền lực. Trong trường hợp Pakistan, Hoa Kỳ hài lòng hợp tác với tướng Ayub Khan sau khi ông này lãnh đạo một cuộc đảo chính vào năm 1958 mà ông gọi một cách ma mãnh là “cuộc cách mạng thoát khỏi chủ nghĩa cộng sản” nhằm tranh thủ sự ủng hộ của Mỹ. Ông đã có thể ban bố lệnh thiết quân luật mà không bị những người ủng hộ phương Tây của ông lăng mạ, ông biện minh cho những hành động của mình là “chỉ khắc nghiệt với những ai đã phá hoại nền đạo đức Pakistan”*. Những lời đãi bôi được đem ra ca tụng việc phục dựng một “chính quyền lập hiến khả dĩ”, dù ít người ảo tưởng rằng chế độ độc tài quân sự sẽ sớm kết thúc - nhất là sau khi Ayub tuyên bố sẽ mất “vài thập niên” trước khi các tiêu chuẩn giáo dục đã được nâng lên đủ để tin tưởng đám đông dân chúng bỏ phiếu bầu ra những người lãnh đạo*. Hoa Kỳ hoàn toàn hài lòng cung cấp vũ khí với số lượng lớn cho đồng minh đáng ngờ này: Các tên lửa Sidewinder, các phản lực cơ chiến đấu và máy bay ném bom chiến lược B-57 chỉ là một số thiết bị phần cứng được bán với sự chấp thuận của Tổng thống Eisenhower*.

Điều này có tác dụng là ngày càng củng cố địa vị và quyền lực cho các lực lượng vũ trang ở Pakistan, nơi hơn 65% ngân sách quốc gia được chi cho quân đội. Đó có vẻ là cái giá cần thiết để giữ cho bạn bè vẫn nắm quyền ở vùng này của thế giới. Tạo cơ sở cho cải cách xã hội thì rủi ro và mất thời gian hơn so với những lợi ích trước mắt của việc dựa vào những kẻ độc đoán và giới tinh hoa xung quanh họ. Nhưng kết quả là sự bóp nghẹt nền dân chủ và tạo ra những vấn đề sâu xa sẽ mưng mủ cùng với thời gian.

Giới lãnh đạo Afghanistan cũng bị lôi kéo một cách quyết liệt tương tự, với Thủ tướng Daoud Khan chẳng hạn, được mời tới thăm Hoa Kỳ hai tuần vào cuối những năm 1950. Mong muốn gây ấn tượng lớn tới mức khi máy bay của ông hạ cánh, ông được đón ở ngay phi đạo với sự có mặt của cả Phó Tổng thống Nixon và Bộ trưởng Ngoại giao John Foster Dulles, trước khi được Tổng thống Eisenhower tiếp trọng thể. Tổng thống đã đau khổ cảnh báo Thủ tướng Afghanistan về mối đe dọa cộng sản với các nước Hồi giáo ở châu Á. Hoa Kỳ đã bắt đầu hàng loạt những dự án phát triển đầy tham vọng ở Afghanistan, chẳng hạn như một chương trình thủy lợi lớn ở thung lũng Helmand và một nỗ lực can đảm nhằm cải thiện hệ thống giáo dục. Giờ họ cam kết nhiều hơn nữa để cân bằng lại những khoản đầu tư, cho vay và các dự án hạ tầng lớn mà Liên Xô đã triển khai*.

Vấn đề tất nhiên là chẳng mất thời gian để các nhà lãnh đạo ở những quốc gia liên quan nhận ra rằng họ có thể lợi dụng hai cường quốc bằng cách để họ cạnh tranh nhau - và nhờ đó bòn rút những món lợi ngày càng lớn từ cả hai. Thật vậy, khi Tổng thống Eisenhower đích thân tới thăm Kabul vào cuối những năm 1950, ông được yêu cầu thẳng thừng là phải trả tương đương với khoản viện trợ từ Moscow*. Từ chối sẽ có những hậu quả, nhưng sự ưng thuận cũng thế.

Trong khi đó, giới hoạch định của Mỹ rất bực tức với điều được coi là sự lung lay rõ ràng ở Iran vào cuối những năm 1950, khi Shah Reza Pahlavi bày tỏ mong muốn cải thiện quan hệ với Moscow sau một chiến dịch phá hoại của tuyên truyền qua sóng phát thanh do Liên bang Xô Viết tài trợ, chiến dịch liên tục tấn công hình ảnh của nhà cai trị Iran, coi ông là con rối của phương Tây và hối thúc giai cấp công nhân nổi dậy và lật đổ chế độ chuyên chế của ông*. Như thế là đủ để vị Shah cân nhắc từ bỏ điều mà ông gọi là mối quan hệ “hoàn toàn thù địch” với Liên bang Xô Viết, và mở ra những kênh thương lượng và hợp tác mang tính hòa giải hơn*.

Điều này gióng lên hồi chuông báo động ở Washington, nơi các chiến lược gia có quan điểm không khoan nhượng về tầm quan trọng lớn lao của Iran ở sườn phía nam Liên bang Xô Viết. Tới đầu những năm 1960, như một bản tin cho biết, “vị trí chiến lược [của Iran] giữa Liên bang Xô Viết và vịnh Ba Tư cùng dự trữ dầu rất lớn của nó khiến điều tối quan trọng với Hoa Kỳ là tình hữu nghị, nền độc lập và sự toàn vẹn lãnh thổ của Iran phải được duy trì”*. Những nỗ lực và nguồn lực đáng kể đã được bỏ ra để hỗ trợ nền kinh tế Iran cùng với quân đội nước này và để củng cố sự kiểm soát của vị Shah với đất nước.

Việc khiến vị Shah hài lòng quan trọng tới mức Mỹ phải làm ngơ trước tình trạng thiếu khoan dung, tham nhũng ở quy mô lớn và sự trì trệ về kinh tế mà điều đó góp phần gây ra. Không ai nói hay làm gì với việc các nhóm tôn giáo thiểu số bị truy bức, như những người Baha’i, vốn bị tách riêng ra và nhận sự đối xử tàn bạo vào những năm 1950*. Trong khi đó, không có gì nhiều cho đất nước từ nguồn doanh thu dầu mỏ tăng mạnh của Iran, vốn đã tăng lên hơn bảy lần từ 1954 tới 1960. Những họ hàng của vị Shah và một nhóm được gọi không chính thức ở Iran là nhóm “1.000 gia đình” thiết lập sự kiểm soát bàn tay sắt với nhập khẩu, kiếm cho họ những gia tài lớn. Các khoản cho vay lãi nhẹ từ Washington đơn giản là chui vào túi của số ít người với cái giá phải trả dồn sang người nghèo, vốn thấy khó mà theo kịp chi phí sinh hoạt tăng mạnh - đặc biệt là sau một vụ mùa thất bát vào năm 1959-1960*.

Tình hình thêm tệ khi một số dự án của Hoa Kỳ được thiết kế để thúc đẩy kinh tế nông nghiệp lại trở thành những thất bại thảm hại. Những nỗ lực thay thế các loại giống truyền thống bằng giống lai hiện đại là một thảm họa, khi những giống mới tỏ ra không phù hợp với thổ nhưỡng và thiếu khả năng kháng bệnh và côn trùng gây hại. Một chương trình được thiết kế để giúp nông dân nuôi gia cầm của cả Iran và Mỹ bằng cách đưa gà của Hoa Kỳ vào Iran cũng kết thúc trong tai họa, thiếu loại thức ăn phù hợp và không được tiêm ngừa vắc-xin dẫn tới những hậu quả rất dễ đoán trước. Việc thiếu hiểu biết đáng hổ thẹn về cách mực nước ngầm ở Iran vận hành dẫn tới các giếng nước làm cạn kiệt nguồn dự trữ nước ngầm và hủy hoại nhiều nông trại khắp cả nước*.

Những chương trình phản tác dụng như thế khó có thể là ví dụ tích cực cho lợi ích của việc hợp tác gần gũi hơn với phương Tây và cụ thể là với Hoa Kỳ. Chúng cũng cung cấp mảnh đất màu mỡ cho những người chỉ trích tận dụng. Không ai làm chuyện đó khôn khéo hơn một học giả Shīa, ông Ruhollah Moosavi Khomeini, người đã nắm bắt được tâm trạng dân chúng, vốn đang ngày càng bất mãn vì lương thấp, thiếu tiến bộ về kinh tế và bất công xã hội lan tràn. “Thưa bệ hạ, thưa ngài Shah, để tôi khuyên ngài chuyện này”, tay giáo sĩ tuyên bố trong một bài phát biểu đặc biệt gay gắt vào đầu những năm 1960. “Ngài là đồ đê tiện, chẳng phải tới lúc ngài suy nghĩ và tư duy một chút sao, và tự hỏi tất cả những chuyện này sẽ dẫn ngài tới đâu?… Ngài Shah, ngài có muốn tôi nói là ngài không tin vào đạo Hồi, và tống cổ ngài ra khỏi Iran không?”*. Như thế là đủ để ông bị bắt giữ, kéo theo là những vụ bạo động ở trung tâm Teheran, với các đám đông hô vang “Khomeini hay là chết”. Như các báo cáo tình báo của CIA ghi nhận, ngay cả các nhân viên chính phủ cũng tham gia những cuộc biểu tình chống chế độ*.

Thay vì lưu ý tới những cảnh báo, vị Shah đáp lại bằng cách chọc giận những người chỉ trích ông hơn nữa. Ông tuyên bố với sự thiếu khôn khéo đáng kinh ngạc trong một chuyến thăm đến thành phố thiêng Qom: Giới giáo sĩ Iran “là những gã ngốc và đáng khinh mà tâm trí đã tù đọng hàng thế kỷ”*. Thay vì đưa ra những sự nhượng bộ hay khởi xướng những cuộc cải cách thành thật, nguồn năng lượng được tập trung vào việc siết chặt kiểm soát. Khomeini bị buộc phải lưu vong, sống hơn một thập niên ở Najaf thuộc nước láng giềng Iraq, nơi những lời lên án của ông với vị Shah và chế độ ở Iran không chỉ được chào đón mà còn được khuyến khích tích cực*.

Những nguồn lực đáng kể cũng được bỏ ra để xây dựng Savak, lực lượng cảnh sát mật của Iran, vốn nhanh chóng trở nên khét tiếng đáng sợ. Bỏ tù không xét xử, tra tấn và hành quyết được sử dụng ở quy mô lớn để đối phó với những người chỉ trích vị Shah và những người gần gũi ông; trong một số trường hợp hiếm hoi, những đối thủ may mắn mà sự chú ý quá lớn khiến họ quá nổi bật - như Khomeini - bị quản thúc tại gia và bị buộc lưu vong để loại bỏ họ khỏi đương trường*. Việc sử dụng những chiến thuật như thế ở Liên bang Xô Viết là đề tài bị chỉ trích mạnh mẽ từ phía Hoa Kỳ, bị lên án là đi ngược lại với dân chủ và là một công cụ của chế độ toàn trị; còn ở Iran, chuyện đó được bỏ qua trong im lặng.

Để duy trì sự ủng hộ cho vị Shah và củng cố vị thế của ông, tiền bạc tiếp tục từ Washington đổ vào Iran, xây dựng một hệ thống đường cao tốc dài 2.500 km nối vịnh Ba Tư với Caspi, giúp xây dựng một cảng nước sâu lớn ở Bandar Abbas, mở rộng và nâng cấp lưới điện, và thậm chí cấp vốn cho các dự án lấy tiếng, như việc thành lập một hãng hàng không quốc gia. Trong suốt quá trình đó, hầu hết giới hoạch định chính sách phương Tây đều phớt lờ thực tế ở hiện trường, lựa chọn chỉ thấy những gì họ muốn thấy. Với nhiều người quan sát Hoa Kỳ, Iran có vẻ là một chiến thắng hoàn toàn. Nền kinh tế của “một trong những người bạn kiên định nhất của Hoa Kỳ ở Trung Đông đang tăng trưởng mạnh mẽ”, một báo cáo được chuẩn bị cho Tổng thống Johnson vào năm 1968 tuyên bố. GNP của Iran tăng nhanh tới mức đó là “một trong những câu chuyện thành công đáng chú ý” của thời hiện đại. Kết luận tương tự được đưa ra còn phấn khởi hơn bốn năm sau. Sau khi kết thúc Thế chiến thứ Hai, Đại sứ quán Mỹ ở Teheran ghi nhận rằng Hoa Kỳ đã buộc phải đánh bạc với Iran và định hình đất nước này như tưởng tượng của chính họ. “Canh bạc đã thắng lợi tuyệt vời - có lẽ lớn hơn ở bất kỳ nước đang phát triển nào khác đã hưởng lợi nhờ sự đầu tư tương tự từ Hoa Kỳ”. Iran đang đi đúng hướng, báo cáo dự đoán đầy tự tin, để trở thành “quốc gia phồn vinh nhất châu Á sau Nhật Bản” - và đang ngang bằng với nhiều nước ở châu Âu*.

Những ai thấy nghi ngờ hơn rõ ràng chỉ là thiểu số. Một người như thế là học giả trẻ William Polk, người đã được chính quyền Kennedy mời tư vấn về các vấn đề đối ngoại, ông cảnh báo: Sẽ có bạo lực và thậm chí là cách mạng nếu vị Shah không cải cách tiến trình chính trị; khi bất ổn bùng phát, chỉ là vấn đề thời gian trước khi các lực lượng an ninh từ chối bắn vào người biểu tình. Phe chống đối vị Shah giờ đang thống nhất lại dưới “định chế Hồi giáo mạnh mẽ của Iran”*.

Polk đã đúng hoàn toàn. Tuy nhiên lúc bấy giờ, có vẻ như điều quan trọng hơn là tiếp tục chống đỡ cho một đồng minh chống lại cộng sản thay vì gây sức ép để ông nới lỏng tay với quyền lực. Và vị Shah đã phát triển những dự án ngày càng vĩ cuồng, khiến vấn đề thêm tồi tệ. Những khoản tiền lớn được đầu tư cho quân đội, với chi tiêu quân sự của Iran tăng từ 293 triệu đô-la Mỹ vào năm 1963 lên 7,3 tỉ đô-la Mỹ không đầy mười lăm năm sau đó. Kết quả là lực lượng không quân và lục quân của đất nước này bước vào nhóm lớn nhất thế giới*. Iran chi trả cho sự leo thang khác thường này nhờ vào viện trợ quân sự và các khoản vay rẻ từ Hoa Kỳ (vốn tới lượt họ cũng hưởng lợi vì phần lớn trang thiết bị được mua từ các nhà thầu quốc phòng Mỹ). Tuy nhiên, Iran cũng hưởng lợi nhờ sự gia tăng liên tục nguồn thu từ dầu mỏ - và từ cơ chế được thiết lập để các nhà sản xuất hàng đầu trên thế giới hành động thống nhất như một các-ten, và nhờ thế tối đa hóa được lợi nhuận.

Sự thành lập Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC) vào năm 1960 được thiết kế để điều phối việc cung ứng dầu ra thị trường tự do. Mục tiêu là cho phép các nước thành viên sáng lập - Iraq, Iran, Ả Rập Saudi, Kuwait và Venezuela - kết hợp các lợi ích của họ và tăng doanh thu nhờ kiểm soát nguồn cung, và qua đó kiểm soát giá*. Đó là bước đi hợp lý tiếp theo cho các nước giàu tài nguyên có ý đồ giành lại quyền lực từ các tập đoàn phương Tây trong khi vẫn nhận được sự hỗ trợ chính trị và tài chính từ các chính phủ phương Tây.

OPEC trên thực tế đánh dấu một nỗ lực cố ý nhằm hạn chế ảnh hưởng của phương Tây, mà các lợi ích của họ trong việc cung cấp nhiên liệu giá rẻ và dồi dào cho thị trường nội địa thì khác biệt rõ ràng với lợi ích của các nước có nhiều dầu mỏ và khí đốt, vốn rất mong muốn tăng doanh thu của họ lên mức cao nhất có thể. Bởi thế, dù có vẻ khó tin, OPEC là đứa con tinh thần của một nhóm các nhân vật khá lạ lùng gồm những nhà lãnh đạo chống đối như Mossadegh, nhà chính trị dân túy Nasser, nhân vật cứng rắn Qasim và những nhân vật ngày càng chống phương Tây ở Iran, điển hình là Ayatollah Khomeini. Tất cả kết nối với nhau bởi những nỗ lực chung nhằm tách đất nước họ khỏi sự chú ý của các thế lực áp đảo bên ngoài. OPEC không phải là một phong trào chính trị; nhưng việc gắn kết một loạt các nước và cho phép họ lên tiếng và hành động với một tiếng nói duy nhất là một bước then chốt trong quá trình chuyển dịch quyền lực chính trị khỏi châu Âu và Hoa Kỳ sang tay các chính phủ địa phương.

Trữ lượng dầu mỏ hết sức dồi dào ở Iran, Iraq, Kuwait và Saudi kết hợp với mức cầu tăng cao trên toàn cầu đồng nghĩa với việc giai đoạn giữa thế kỷ 20 chứng kiến sự tái cân bằng quyền lực rất cơ bản. Mức độ của điều này bắt đầu trở nên rõ ràng vào năm 1967 khi Nasser mở một cuộc tấn công bất ngờ vào Israel. Ả Rập Saudi, Iraq và Kuwait, với sự hỗ trợ của Algeria và Libya, hai quốc gia Bắc Phi mà việc sản xuất dầu mỏ đang cất cánh, đã ngưng việc vận chuyển dầu cho Anh và Hoa Kỳ bởi nhìn nhận họ quá thân thiết với Israel. Với các nhà máy lọc dầu đóng cửa và các đường ống ngưng hoạt động, một viễn cảnh ác mộng đang lơ lửng, với triển vọng thiếu hụt nghiêm trọng, giá tăng mạnh và là mối đe dọa cho nền kinh tế toàn cầu.

Theo diễn tiến, tác động là không đáng kể - vì cuộc tấn công của Nasser thất bại trên chiến trường, nhưng trên hết là vì nó thất bại quá nhanh: Cuộc “chiến tranh sáu ngày” kết thúc gần như ngay khi nó bắt đầu, và Nasser cùng những giấc mơ về chủ nghĩa dân tộc Ả Rập đối mặt với thực tế nghiệt ngã, quân đội Israel, có sự hỗ trợ của công nghệ phương Tây và sự bảo trợ về chính trị, tỏ ra là một địch thủ quá lợi hại. Cả phương Tây lẫn nhà nước được cho là con rối của họ ở Trung Đông đều chưa sẵn sàng hứng chịu một đòn quyết định*.

Trong hai thế kỷ, các cường quốc châu Âu đã tranh đấu và vật lộn với nhau để kiểm soát vùng này và các thị trường kết nối Địa Trung Hải với Ấn Độ và Trung Quốc. Thế kỷ 20 chứng kiến sự lùi bước về vị thế của Tây Âu, và cây gậy tiếp sức được chuyển cho Hoa Kỳ. Theo nghĩa nào đó, thật phù hợp khi một quốc gia được tạo ra từ sự cạnh tranh giữa Anh, Pháp và Tây Ban Nha đứng ra nhận lấy trách nhiệm duy trì sự kiểm soát trái tim của thế giới. Đó sẽ tỏ ra là một thách thức khó khăn - không chỉ vì một Cuộc chơi Lớn mới đang sắp sửa bắt đầu.

23 Con đường tới sự kình địch
của các siêu cường

Cuộc chiến năm 1967 là phát súng cảnh báo, một cuộc biểu dương sức mạnh. Đó là dấu hiệu cho những gì sắp xảy tới. Giữ được quyền lực và ảnh hưởng ở trái tim của thế giới ngày càng trở nên khó khăn với phương Tây. Với nước Anh, điều đó đã là không thể. Vào năm 1968, Thủ tướng Harold Wilson tuyên bố Anh sẽ rút khỏi mọi cam kết phòng thủ của họ ở Đông Suez, bao gồm cả ở vịnh Ba Tư*. Giờ việc đó phụ thuộc vào Hoa Kỳ, bản thân Hoa Kỳ cũng là dấu tích và là kẻ thừa kế một thời đại huy hoàng của các đế quốc châu Âu, tiếp tục sứ mệnh duy trì ảnh hưởng ở Trung Đông.

Một bối cảnh phức tạp với áp lực gay gắt từ tất cả các bên có nghĩa là điều này không dễ đạt được. Lấy ví dụ, ở Iraq vào năm 1961, những vùng đất rộng lớn là một phần trong thỏa thuận nhượng quyền ba thập kỷ trước cho tổ hợp các nhà sản xuất phương Tây tạo thành Công ty Dầu khí Iraq đã bị quốc hữu hóa trên cơ sở vùng đất đó đã không được khai thác. Thái độ ở Baghdad thêm phần cứng rắn sau khi Thủ tướng Qasim bị lật đổ và bị xử tử trước ống kính máy quay truyền hình “để cả thế giới có thể thấy”. Chế độ cứng rắn mới tuyên bố rằng họ đang lãnh đạo “cuộc đấu tranh rộng lớn hơn để giải phóng dân tộc Ả Rập khỏi sự thống trị của chủ nghĩa đế quốc phương Tây và sự bóc lột của các tập đoàn dầu mỏ độc quyền”, đồng thời tăng mức phí vận chuyển qua đường ống Banias lên chỉ sau một đêm*.

Liên Xô chứng kiến những điều đó đầy hân hoan. Những sự thay đổi ở Trung Đông và tinh thần chống phương Tây đang dâng cao được Moscow theo dõi cẩn thận. Kể từ cuộc Chiến tranh Ả Rập-Israel vào năm 1967, một báo cáo của CIA cho biết, Liên Xô “đã theo đuổi một lộ trình nhất quán… tìm cách, khi có cơ hội, mở rộng ảnh hưởng chính trị và quân sự của họ tới một vùng đã được Nga quan tâm từ lâu”*. Liên bang Xô Viết lúc này đang tìm cách tận dụng những cơ hội mở ra một cách đầy háo hức, họ sắp sửa xây dựng mạng lưới quan hệ của riêng họ trải dài từ Địa Trung Hải tới vùng Hindu Kush, từ Caspi tới vịnh Ba Tư.

Điều này một phần là kết quả của trò đung đưa trên miệng hố chiến tranh giữa hai siêu cường. Những thành công nhỏ được phóng đại lên thành những chiến thắng tuyên truyền lớn, như thể hiện rõ qua trường hợp Liên Xô ủng hộ tài chính và kỹ thuật cho mỏ dầu Rumaila ở Iraq. Báo Izvestiya sung sướng mê li trong việc tường thuật, ca ngợi đó là một cột mốc mới về sự hợp tác tích cực giữa “các quốc gia Ả Rập và các nước xã hội chủ nghĩa”, chỉ rõ Liên Xô háo hức ra sao trong việc phát triển “một ngành công nghiệp dầu mỏ quốc gia cho người Ả Rập”. Ngược lại, tờ báo viết tiếp, “những toan tính của phương Tây nhằm kiểm soát dầu của người Ả Rập đang đổ vỡ hoàn toàn”*.

Những năm 1960 là giai đoạn mà sự căng thẳng giữa các siêu cường đặc biệt leo thang - và không chỉ ở trung tâm châu Á. Vào đầu những năm 1960, sự ủng hộ của Liên bang Xô Viết cho Cuba cách mạng, bao gồm một chương trình đã hoạch định đặt các đầu đạn hạt nhân trên trên hòn đảo này, suýt thì dẫn tới chiến tranh. Sau một màn đối đầu căng thẳng trên biển, các tàu Liên Xô cuối cùng được gọi trở lại thay vì vượt qua một hàng rào do các tàu chiến của Hải quân Hoa Kỳ lập nên. Xung đột đã bùng phát ở vùng Viễn Đông trên bán đảo Triều Tiên vào cuối Thế chiến thứ Hai lại bùng nổ lần nữa, lần này là ở Việt Nam với những tác động lan sang cả Campuchia và Lào, nơi Hoa Kỳ mắc kẹt trong một cuộc chiến tranh xấu xí và tốn kém mà với nhiều người Mỹ có vẻ là cuộc chiến giữa các lực lượng thuộc thế giới tự do và những lực lượng cộng sản toàn trị. Tuy nhiên, cam kết đổ máu với việc đưa một lượng lớn binh sĩ tới đó đã không thuyết phục được những người khác, và khiến tình trạng vỡ mộng lan tràn, với Việt Nam trở thành tâm điểm tranh đấu cho phong trào phản văn hóa đang lên.

Vào lúc tình hình ở Đông Nam Á tệ hại đi, nhiều hoạt động nhộn nhịp diễn ra khi Moscow tìm cách lợi dụng sự vỡ mộng với Mỹ ngày càng tăng, một tình cảm mạnh mẽ tới mức Ayatollah Khomeini có thể tuyên bố vào năm 1964: “Hãy để Tổng thống Mỹ biết rằng trong mắt người dân Iran, ông ta là kẻ đáng ghê tởm nhất trong toàn bộ loài người”*. Sự vỡ mộng này không hạn chế ở các nhân vật đối lập, các giáo sĩ và những thầy giảng dân túy. Tổng thống nước láng giềng Iraq sẵn sàng gọi giới doanh nhân dầu mỏ Anh và Mỹ là “lũ hút máu”, trong khi báo chí chủ lưu ở Baghdad bắt đầu mô tả phương Tây là những kẻ đế quốc chủ nghĩa, bợ đỡ Do Thái hay thậm chí là Do Thái-đế quốc chủ nghĩa*.

Bất chấp sự thù địch của những lời tuyên bố như thế và mảnh đất màu mỡ mà chúng được gieo xuống, thái độ với phương Tây không phải là hoàn toàn tiêu cực. Trên thực tế, vấn đề không phải là Hoa Kỳ, và ở một mức độ thấp hơn là Anh, bị căm ghét vì người ta cho rằng họ can thiệp vào các vấn đề của những quốc gia trải từ Địa Trung Hải về phía đông và vì họ sẵn lòng tạo điều kiện cho giới tinh hoa nhũng lạm. Thay vì thế, luận điệu đó che giấu những động lực của một thực tế mới khi mà một khu vực đã trở thành vùng bên lề trong vài thế kỷ qua đang xuất hiện trở lại bởi những nguồn tài nguyên nằm dưới mặt đất ở đó, nguồn cung dồi dào cho những khách hàng sẵn sàng chi trả cho chúng và mức cầu đang gia tăng. Điều này tiếp tay cho những tham vọng, và đặc biệt là cho nhu cầu không bị các lợi ích và ảnh hưởng bên ngoài thao túng. Bởi thế, thật trớ trêu khi một chiến trường mới giờ xuất hiện ở nơi mà các siêu cường, vốn từng tranh giành vị thế với nhau như là một phần trong Cuộc chơi Lớn mới, tìm cách khai thác các điểm yếu của nhau.

Iraq, Syria và Afghanistan khoái trá được nhận những khoản vay giá rẻ để mua vũ khí của Liên Xô và có các cố vấn cùng kỹ thuật gia tài giỏi từ Moscow đến để xây các cơ sở có thể sẽ hữu ích cho những tham vọng chiến lược lớn hơn của họ. Những cơ sở này bao gồm cảng nước sâu ở Umm Qasr bên bờ vịnh Ba Tư, nhưng còn có sáu sân bay quân sự ở Iraq, mà tình báo Hoa Kỳ nhanh chóng nhận ra là có thể được sử dụng “để hỗ trợ cho sự hiện diện hải quân của Liên Xô ở Ấn Độ Dương”*.

Đây là một phần nỗ lực của Moscow nhằm xây dựng hàng loạt những mối liên lạc và liên minh để cạnh tranh với Mỹ. Không có gì ngạc nhiên, khi chính sách của Liên Xô giống với những gì Washington đã theo đuổi kể từ Thế chiến thứ Hai, trong đó Hoa Kỳ thiết lập sự hiện diện ở nhiều địa điểm cho phép họ để mắt tới an ninh ở vịnh Ba Tư và Ấn Độ Dương và theo dõi các hoạt động của Liên Xô hoặc gây dựng các căn cứ tấn công của họ. Giờ Liên bang Xô Viết đang lặp lại điều này. Các tàu chiến của Liên Xô lại được triển khai tới Ấn Độ Dương vào cuối những năm 1960 để hỗ trợ những chế độ cách mạng mới đã lên nắm quyền ở Sudan, Yemen và Somalia sau nhiều năm tháng vun trồng cẩn trọng của Moscow. Điều này trao cho Liên Xô một loạt những chỗ đứng đáng ghen tị ở Aden, Mogadishu và Berbera*. Bởi thế Liên bang Xô Viết nhanh chóng có được năng lực bóp nghẹt sự tiếp cận kênh đào Suez, điều mà các nhà hoạch định chính sách Hoa Kỳ đã lo sợ nhiều năm*.

CIA theo dõi cẩn trọng khi Liên Xô hỗ trợ có hệ thống cho nghề cá, nông nghiệp và các ngành nghề khác khắp khu vực Ấn Độ Dương, bao gồm ở Đông Phi và vùng Vịnh. Các hoạt động này bao gồm huấn luyện ngư dân, phát triển hạ tầng các hải cảng và bán hay cho thuê các tàu đánh cá với giá hết sức cạnh tranh. Những cử chỉ thiện chí như thế được đáp lại bằng quyền tiếp cận tự do các cảng ở Iraq, Mauritius và Somalia, cũng như ở Aden và Sanaa*. Liên Xô cũng dành rất nhiều nỗ lực cho việc lôi kéo Iraq và Ấn Độ. Trong trường hợp Ấn Độ, Liên bang Xô Viết đã cung cấp vũ khí chiếm hơn ba phần tư toàn bộ trang thiết bị quân sự nhập khẩu của New Delhi từ nước ngoài vào những năm 1960 - với số lượng tăng liên tục trong suốt thập niên sau đó*. Những món hàng bán ra bao gồm một số vũ khí tiên tiến nhất của Moscow, như các tên lửa Atoll và Styx, máy bay chiến đấu MiG-27 và MiG-29, và các khu trục hạm hiện đại, trong khi Ấn Độ cũng được ưu ái trao cho bản quyền sản xuất máy bay quân sự mà Trung Quốc bị từ chối*.

Ăn cả hai mang đã trở thành phản xạ tự nhiên với những dân tộc ở vùng này của thế giới, và nó có thể rất béo bở. Ở Afghanistan, người ta đã nghĩ ra một từ để chỉ việc tìm kiếm sự giúp đỡ từ cả hai siêu cường: Theo nghĩa đen nó có nghĩa là “không phe phái”, bi-tarafi sau đó trở thành nguyên lý cho một chính sách đối ngoại tìm cách cân bằng những đóng góp từ Liên bang Xô Viết và từ Hoa Kỳ. Như một nhà quan sát khôn ngoan nói trong một ghi chép kinh điển xuất bản năm 1973, các sĩ quan quân đội Afghanistan đã được cử tham gia các chương trình huấn luyện chính thức ở Liên bang Xô Viết và Hoa Kỳ vốn nhắm tới việc xây dựng các mối liên lạc và phát triển quan hệ với những nhà lãnh đạo tương lai sẽ so sánh các ghi chép của nhau khi trở về nhà. Một điều đặc biệt nổi bật với các sĩ quan đã được lựa chọn do tài năng của họ là: “Cả Hoa Kỳ lẫn Liên bang Xô Viết hóa ra đều không phải là thiên đường được tô vẽ theo chiến dịch tuyên truyền của họ”. Thay vì trở thành những người cải đạo đầy tin tưởng, phản ứng áp đảo của những người được cử ra nước ngoài rồi trở về quê nhà là tin rằng Afghanistan phải duy trì sự độc lập*.

Những động lực tương tự cũng đúng ở Iran, nơi vị Shah sẽ nói với bất kỳ ai chịu nghe rằng ông là người cứu tinh của đất nước mình. “Tầm nhìn của tôi là những điều kỳ diệu cứu vãn đất nước này”, ông nói với một người phỏng vấn. “Sự cai trị của tôi đã cứu đất nước này, và được như thế là vì Chúa ở về phe tôi”. Khi được hỏi tại sao không ai dám thậm chí là nhắc tên ông trên những đường phố Teheran, ông có vẻ không coi việc đấy có thể là vì bộ máy cảnh sát nhà nước đáng sợ đã giúp ông nắm quyền lực. “Tôi cho rằng”, ông nói, việc họ không nói về vị Shah “là bởi sự tôn kính rất mực”*.

Nếu đó là một ví dụ về ảo tưởng tự tạo, thì suy nghĩ về những người cộng sản cũng giống thế. “Chủ nghĩa cộng sản là trái với pháp luật”, vị Shah nói với người phỏng vấn của ông một cách thách thức. “Do đó người cộng sản không phải là một tù nhân chính trị mà là một tội phạm thông thường… họ là những người chúng tôi phải loại bỏ”. Tuy nhiên, gần như ngay sau đó, ông tuyên bố đầy tự hào rằng Iran có “quan hệ ngoại giao và thương mại rất tốt với Liên bang Xô Viết”*. Điều đó nói lên tất cả về sự cân bằng mong manh ở xương sống của châu Á mà ai cũng phải tìm kiếm trong suốt Chiến tranh Lạnh. Vị Shah học được từ kinh nghiệm rằng chọc giận cường quốc hùng mạnh của ông ở phương Bắc có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng. Bởi thế, lợi ích của ông là nhận hỗ trợ từ Hoa Kỳ và phương Tây, nhưng đồng thời xoa dịu mối quan hệ với Moscow. Kết quả là ông hoàn toàn hài lòng ký hàng loạt thỏa thuận mua các bệ phóng tên lửa, súng phòng không và pháo hạng nặng từ Liên bang Xô Viết, và cho phép các chuyên gia Liên Xô giúp mở rộng nhà máy thép lớn ở Isfahan.

Nhưng trong khi đây là thứ chính trị thực dụng hoàn toàn dễ hiểu, nó cũng cho thấy những khó khăn mà các nước ở vùng này phải đối mặt. Bất cứ sự gắn kết nào với một siêu cường cũng sẽ tạo ra phản ứng từ siêu cường kia; bất kỳ nỗ lực nào để giữ khoảng cách cũng có thể kèm theo những hậu quả tai hại và có thể dễ dàng mở ra cơ hội cho những nhân vật đối lập. Vào năm 1968, lại một cuộc đảo chính nữa ở Iraq cho Liên bang Xô Viết cơ hội củng cố các mối quan hệ mà họ đã rất nỗ lực phát triển trong thập niên trước đó. Những nỗ lực đó giờ thành quả với một Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác mười lăm năm, được ký vào năm 1972, điều mà London coi là không gì khác ngoài một “liên minh chính thức với Liên bang Xô Viết”*.

Nỗi lo lắng ở Washington rằng những vòi bạch tuộc của Liên bang Xô Viết đang vươn ra xa hơn được củng cố bằng những sự kiện ở các nơi khác tại châu Á. Vào năm 1971, Moscow ký một hiệp ước hòa bình, hữu nghị và hợp tác hai mươi lăm năm với Ấn Độ, và nhất trí cung cấp hỗ trợ kinh tế, kỹ thuật và quân sự. Tình hình có vẻ đáng lo ngại ở Afghanistan, nơi một cuộc đảo chính đưa Muḥammad Dāwud lên nắm quyền vào năm 1973 cùng lực lượng nòng cốt những người ủng hộ cánh tả. Nhiều nhà lãnh đạo Hồi giáo tên tuổi hoặc bị loại ra hoặc bỏ chạy trước chế độ mới. Họ tìm thấy một nơi chào đón họ ở Pakistan, nhất là ở một vùng bộ lạc xung quanh Quetta, nơi họ nhận được sự hỗ trợ tích cực từ chính quyền của Zulfi qar All Bhutto, người coi họ là công cụ giúp gây bất ổn cho chính quyền mới ở Afghanistan - và là một cách dễ dàng để củng cố cho uy tín của ông về tôn giáo ở Pakistan.

Cảm giác về sự xáo trộn và về sự nổi lên của một trật tự thế giới mới là rõ ràng với những dân tộc ở vùng vành đai giữa Địa Trung Hải và dãy Himalaya đang quyết tâm muốn tự định đoạt tương lai của mình. Saddam Hussein sau này thường nói: Thời điểm mà Iraq thực sự độc lập là khi họ quốc hữu hóa ngành dầu mỏ - và giành lấy quyền kiểm soát số phận của chính họ vào năm 1972. Đã qua rồi những ngày mà người phương Tây xuất hiện và là chủ nhân ông của dân chúng bản xứ. Thời đại của “sự thống trị nước ngoài và sự bóc lột của những kẻ xa lạ”, ông tuyên bố, “đã chấm dứt”*.

Dầu mỏ là nguồn năng lượng đằng sau phần lớn phong trào thoát khỏi ảnh hưởng thái quá từ các cường quốc bên ngoài này, khởi đầu cho một chuỗi phản ứng để lại những ngụ ý lâu dài sâu sắc. Chất xúc tác cho một lượt thay đổi mới là cuộc đảo chính do một sĩ quan quân đội Libya trẻ trung và đầy tham vọng lãnh đạo, người được mô tả là “vui tươi, chăm chỉ và có lương tâm” qua lời của thầy giáo quân đội Anh đã dạy ông ở Anh*. Muammar Gaddafi chắc chắn là rất tài xoay xở. Vào đầu năm 1970, không lâu sau khi nắm quyền, ông đã yêu cầu phải tăng mạnh doanh thu từ dầu mỏ của Libya - lúc bây giờ chiếm 30% tổng nguồn cung cho châu Âu. “Hỡi các anh em”, ông nói với những người đồng bào của mình, “cuộc cách mạng không thể để người dân Libya nghèo đói mãi trong khi họ sở hữu tài nguyên dầu mỏ khổng lồ. Có những người vẫn sống trong lều lán trong khi người nước ngoài lại sống trong các cung điện”. Các nước khác đã đưa người lên Mặt trăng, Gaddafi nói tiếp; người Libya thì đang bị bóc lột tới mức họ không có điện hay nước sạch*.

Các công ty dầu mỏ phản ứng rất giận dữ khi chế độ mới cương quyết bắt họ phải trả giá sòng phẳng cho lượng dầu mà họ khai thác; nhưng họ nhanh chóng tuân thủ sau khi chính quyền làm rõ là quốc hữu hóa không phải là một lựa chọn - nhưng đó cũng là một khả năng. Các nước khác nhanh chóng chú ý việc nhà lãnh đạo Libya có thể ép các công ty thương lượng lại: Vài tuần sau đó, OPEC đã vận động để tăng mức đóng góp từ các công ty dầu khí phương Tây cho các nước thành viên của họ, đe dọa giảm sản lượng dầu để ép đi tới một thỏa thuận. Theo lời của một giám đốc hãng Shell, đó là thời khắc mà “hòn tuyết bắt đầu lăn”*.

Các kết quả thật ngoạn mục. Giá dầu tăng gấp bốn lần trong vòng ba năm, gây ra sức ép cực lớn lên những nền kinh tế châu Âu và Hoa Kỳ, nơi mức cầu và mức tiêu thụ cứ tăng lên mãi. Trong khi đó, các nước sản xuất dầu ngập trong dòng tiền mặt nhiều chưa từng thấy. Những nước ở trung tâm châu Á và vùng vịnh Ba Tư đã chứng kiến nguồn thu của họ tăng đều đặn gần như ngay khi thỏa thuận nhượng quyền Knox D’Arcy được triển khai, vào lúc các thỏa thuận đều được thương lượng lại một cách từ từ nhưng chắc chắn trong những thập niên sau đó với các điều khoản ngày càng tốt hơn. Nhưng điều xảy ra vào những năm 1970 là một sự chuyển dịch mang tính địa chấn. Chỉ trong những năm 1972-1973, doanh thu từ dầu mỏ của Iran tăng tám lần. Trong vòng một thập niên, thu nhập của chính phủ tăng gấp 30 lần*. Ở nước láng giềng Iraq, mức tăng không kém phần ngoạn mục, tăng 50 lần từ 1972-1980, từ 575 triệu đô-la Mỹ lên 26 tỉ đô-la Mỹ*.

Việc than phiền về “mức độ phụ thuộc của các nước công nghiệp phương Tây vào dầu mỏ như nguồn nhiên liệu chính” là rất đúng, như một quan chức cấp cao của Mỹ đã than phiền trong báo cáo chuẩn bị cho Bộ Ngoại giao vào năm 1973*. Nhưng việc chuyển giao quyền lực -và tiền bạc - sang các nước trải dọc theo xương sống của châu Á là điều không tránh được; và sự tăng cường cho sức mạnh của thế giới Hồi giáo theo sau đó, khi những tham vọng của họ được khuếch đại lên, cũng là không tránh được.

Biểu hiện kịch tính nhất của điều đó là một nỗ lực mới nhằm đánh bật biểu tượng mang tính tô-tem về ảnh hưởng từ bên ngoài ở Trung Đông: Israel. Tháng 10-1973, các lực lượng Syria và Ai Cập mở Chiến dịch Badr, được đặt tên theo trận đánh mở ra con đường bảo đảm quyền kiểm soát thành phố thiêng Mecca vào thời Nhà Tiên tri Muḥammad*. Cuộc tấn công không chỉ khiến các lực lượng phòng vệ của Israel ngạc nhiên, mà cả các siêu cường nữa. Vài giờ trước khi cuộc tấn công bắt đầu, một báo cáo của CIA tuyên bố tự tin rằng “chúng tôi đánh giá khả năng rất thấp sẽ nổ ra một hành động quân sự chống lại Israel từ quân đội hai nước đó” - bất chấp việc họ đã biết quân đội Ai Cập và Syria đã tập trung gần biên giới; họ làm thế trong khuôn khổ một cuộc tập trận, báo cáo kết luận, hoặc “vì lo sợ các bước đi gây hấn [có thể có] của Israel”*. Mặc dù một số người lập luận rằng KGB có vẻ được thông tin tốt hơn về các kế hoạch này, việc trục xuất hàng loạt quan sát viên Liên Xô khỏi Ai Cập một năm trước cho thấy khát khao dàn xếp mọi chuyện ở khu vực mạnh mẽ tới mức nào - chứ không chỉ là một phần của cuộc tranh đấu lớn hơn cho quyền bá chủ thời Chiến tranh Lạnh*. Thật ra, Liên bang Xô Viết đã tích cực nỗ lực làm giảm căng thẳng ở Trung Đông và muốn “sự hòa hoãn về quân sự” trong vùng này*.

Tác động của cuộc xung đột làm rung chuyển toàn cầu. Ở Hoa Kỳ, mức độ cảnh báo về quân sự được nâng lên DEFCON 3, hàm ý rủi ro tấn công hạt nhân đang được tính tới - mức cao hơn bao giờ hết kể từ cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba năm 1962. Ở Liên bang Xô Viết, sự tập trung đặt ở việc kiềm chế tình hình. Áp lực được tạo ra với Tổng thống Ai Cập Sadat trong hậu trường để ông nhất trí một lệnh ngừng bắn, trong khi Bộ trưởng Ngoại giao Liên Xô, Andrei Gromyko - một kẻ rất khéo léo về chính trị - đã đích thân gây sức ép với Tổng thống Nixon và Bộ trưởng Ngoại giao mới được bổ nhiệm của ông, Henry Kissinger, để cùng hành động nhằm ngăn chặn một “đám cháy thực sự” có thể dễ dàng làm cuộc chiến tranh lan rộng*.

Tầm quan trọng thật sự của cuộc Chiến tranh Yom Kippur, được đặt tên như thế vì cuộc tấn công bắt đầu vào ngày thánh lễ Do Thái, không phải ở những nỗ lực hợp tác với nhau từ Washington và Moscow, thậm chí cũng không phải ở những kết quả ngoạn mục chứng kiến một trong những cuộc đảo ngược tình thế về quân sự vĩ đại nhất lịch sử khi Israel từ chỗ chỉ còn cách sự diệt vong vài tiếng đồng hồ đã chuyển sang đập tan các lực lượng xâm lược và tiến thẳng tới Damascus và Cairo. Thật ra, điều đáng kinh ngạc là cách mà thế giới nói tiếng Ả Rập hành động cùng nhau - không khác gì một đế quốc Hồi giáo. Những người chỉ huy là người Saudi, chủ nhân của Mecca, vốn không chỉ nói công khai về việc sử dụng dầu mỏ như một vũ khí, mà còn thực sự làm thế. Sản xuất bị cắt giảm, kết hợp với sự bất ổn chính trị, dẫn tới giá tăng: Giá mỗi thùng dầu tăng gấp ba gần như sau một đêm.

Khi những hàng dài bắt đầu xuất hiện quanh các trạm xăng ở Hoa Kỳ, Bộ trưởng Ngoại giao Henry Kissinger than phiền về “cuộc tống tiền chính trị” đe dọa sự ổn định của thế giới phát triển. Cú sốc là đủ để dẫn tới cuộc trao đổi về việc phát triển những chiến lược mới làm giảm hay thậm chí là loại bỏ hoàn toàn sự phụ thuộc vào dầu mỏ của Trung Đông. Vào ngày 7-11-1973, Tổng thống Nixon có bài phát biểu toàn quốc vào giờ vàng trên tivi để tuyên bố hàng loạt biện pháp đối phó với thực tế khó chịu là “trong những năm gần đây, nhu cầu năng lượng của chúng ta đã bắt đầu vượt quá các nguồn cung”. Kết quả là, Tổng thống nói trang trọng, các nhà máy điện sẽ được chuyển từ chạy dầu sang chạy than, “nguồn tài nguyên dồi dào nhất của chúng ta”. Nhiên liệu cho máy bay sẽ bị hạn chế với hiệu lực ngay lập tức; mọi phương tiện thuộc sở hữu của chính quyền liên bang sẽ không được phép chạy nhanh hơn 50 dặm/giờ*, “trừ trường hợp khẩn cấp. Để chắc chắn là sẽ có đủ dầu để sử dụng cho cả mùa đông”, Nixon nói tiếp, “điều tối quan trọng là tất cả chúng ta phải sống và làm việc trong những nhiệt độ thấp hơn. Chúng tôi phải yêu cầu tất cả mọi người hạ nhiệt độ điều hòa trong nhà ít nhất 6 độ để chúng ta có thể đạt mức nhiệt độ trung bình ban ngày trên toàn quốc là 68 độ*”. Nếu có điều gì là an ủi, thì Tổng thống nói thêm, “bác sĩ của tôi cho tôi biết thực ra ta sẽ khỏe hơn” nếu sống ở nhiệt độ đó*.

“Giờ thì, một số người có thể tự hỏi”, ông nói tiếp, “liệu có khi nào chúng ta phải quay trở lại một thời kỳ xa xưa không. Tem phiếu xăng, thiếu dầu, hạn chế tốc độ - tất cả nghe như một lối sống chúng ta đã bỏ lại sau lưng cùng Glenn Miller và cuộc chiến hồi những năm bốn mươi. Thực ra, một phần vấn đề hiện tại của chúng ta cũng có nguồn gốc từ chiến tranh - cuộc chiến tranh ở Trung Đông”. Điều cần thêm, Nixon tuyên bố, là “một mục tiêu quốc gia”, một kế hoạch tham vọng để giúp Hoa Kỳ đáp ứng “những nhu cầu nhiên liệu của chính chúng ta mà không phụ thuộc vào bất kỳ nguồn nào từ nước ngoài”. Được đặt tên “Dự án Độc lập”, đề xuất này lấy cảm hứng từ “tinh thần Apollo” (ý chỉ chương trình thám hiểm vũ trụ) và Dự án Manhattan vốn đã trao cho phương Tây vũ khí nguyên tử - và khả năng hủy diệt thế giới. Hoa Kỳ là một siêu cường, nhưng nó cũng ý thức rõ ràng về những điểm yếu của nó. Đã tới lúc tìm những nguồn năng lượng thay thế và qua đó giảm sự phụ thuộc vào - và tầm quan trọng của - dầu mỏ Trung Đông*.

Sự thay đổi thái độ đột ngột đó có một số tác dụng phụ không ngờ tới. Việc hạ mức hạn chế tốc độ trên đường cao tốc còn 55 dặm/giờ*, một biện pháp với ý định làm giảm bớt sự tiêu thụ, không chỉ dẫn tới việc giảm lượng tiêu thụ hơn 150.000 thùng dầu mỗi ngày, mà còn giúp giảm mạnh số lượng tai nạn giao thông trên toàn quốc. Chỉ trong tháng 12-1973, thống kê từ Cơ quan An toàn Giao thông Đường Cao tốc Quốc gia cho thấy số vụ tử vong giảm hơn 15%, kết quả trực tiếp của giới hạn tốc độ thấp hơn*. Các nghiên cứu được tiến hành ở Utah, Illinois, Kentucky, California và những nơi khác cho thấy tác động tích cực rõ ràng của việc hạ thấp giới hạn tốc độ với việc cứu được thêm nhiều mạng sống*.

Tầm quan trọng của việc giảm sử dụng nhiên liệu thúc đẩy các kiến trúc sư Mỹ bắt đầu thiết kế những tòa nhà nhấn mạnh nhiều hơn vào các nguồn năng lượng tái tạo*. Nó đánh dấu một thời điểm bước ngoặt nữa của xe hơi chạy điện, khuyến khích nghiên cứu sâu rộng sự ổn định và hiệu quả của hàng loạt các hệ thống cạnh tranh, bao gồm các bộ pin dung dịch điện giải, pin rắn và muối nóng chảy, là cơ sở cho những chiếc xe lai ra mắt thị trường đại chúng vài thập niên sau đó*. Năng lượng trở thành một vấn đề chính trị rất được chú ý, với việc Thống đốc Georgia - và sẽ sớm là ứng viên tổng thống - Jimmy Carter lớn tiếng kêu gọi một “chính sách năng lượng quốc gia toàn diện lâu dài”*. Quốc hội đã nhất trí đầu tư mạnh tay cho năng lượng Mặt Trời, trong khi thái độ thông cảm ngày càng tăng với ngành hạt nhân, vốn được coi là đáng tin cậy về mặt kỹ thuật cũng như là giải pháp rõ ràng cho các vấn đề năng lượng*.

Giá tăng giờ biện minh cho việc thăm dò dầu mỏ ở những khu vực mà sản xuất dầu trước đó bị coi là không khả thi về mặt thương mại hay quá đắt đỏ - chẳng hạn như ở biển Bắc và vịnh Mexico. Các giàn khoan ngoài khơi dẫn tới những tiến bộ công nghệ mau chóng trong việc khoan dầu ở những vùng nước sâu, và việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng, đường ống, giàn khoan và nhân lực.

Nhưng không điều nào trong số đó là giải pháp tức thời. Chúng đều đòi hỏi nghiên cứu và đầu tư và trên hết là thời gian. Hạ mức điều hòa ở các tòa nhà liên bang, cho phép “nhân viên [công vụ] thoải mái với các tiêu chuẩn ăn mặc sao cho phù hợp” và chia sẻ xe cộ nhiều hơn, như Tổng thống Nixon ra lệnh trong một sắc lệnh tháng 6-1973, đều rất tốt, nhưng những biện pháp như thế nhiều khả năng không giải quyết được vấn đề*. Trong khi đó, những nhà sản xuất dầu ở Trung Đông đang tận dụng cơ hội. Với sự không chắc chắn về nguồn cung làm thị trường kinh sợ và các quốc gia Hồi giáo trong tổ chức OPEC sử dụng dầu mỏ như điều mà Vua Ả Rập Saudi gọi là “vũ khí cho một trận đánh”, giá dầu tăng tốc gần như không thể kiểm soát. Trong sáu tháng cuối năm 1973, giá niêm yết đã tăng từ 2,90 đô-la Mỹ một thùng lên 11,65 đô-la Mỹ*.

Ngay cả khi cuộc Chiến tranh Yom Kippur đã kết thúc sau ba tuần chiến đấu dữ dội, mọi thứ không bao giờ trở lại như bình thường nữa. Thật ra, việc tái phân phối lại tư bản từ phương Tây đơn giản chỉ tăng tốc thêm: Tổng doanh thu của các nước sản xuất dầu mỏ tăng từ 23 tỉ đô-la Mỹ vào năm 1972 lên 140 tỉ đô-la Mỹ chỉ năm năm sau đó*. Các thành phố tăng trưởng mạnh mẽ, thay đổi vì nguồn tiền mặt đổ vào xây dựng đường sá, trường học, bệnh viện, và trong trường hợp Baghdad, một sân bay mới, những tượng đài và thậm chí là cả một sân vận động do Le Corbusier thiết kế. Sự thay đổi lớn tới mức một tạp chí kiến trúc Nhật Bản đã so sánh sự chuyển mình của thủ đô Iraq với Paris vào cuối thế kỷ 19 dưới sự chỉ huy của Nam tước Haussmann*. Thật tự nhiên, điều này mang lại vốn chính trị quý báu cho những người nắm quyền: Những chế độ khắp vịnh Ba Tư giờ có thể đưa ra những tuyên bố vĩ cuồng kết nối sự giàu có mới của họ với quyền lực cá nhân.

Bởi thế, không hề là trùng hợp khi cùng lúc dòng tiền mặt đổ vào trái tim của thế giới biến thành một dòng thác, các giai cấp cai trị trở nên ngày càng mị dân. Nguồn tiền trong tay họ lớn tới mức dù có thể dùng tiền đó để mang tới bánh mì và những gánh xiếc theo phương pháp truyền thống của sự kiểm soát độc tài, đơn giản là họ sẽ mất quá nhiều nếu để những người khác chia sẻ quyền lực. Sự phát triển của dân chủ đa nguyên chậm lại trông thấy và thay vào đó là sự kiểm soát chặt chẽ hơn của những nhóm nhỏ các cá nhân - dù là do quan hệ máu mủ với nhà cai trị và gia đình cai trị như ở bán đảo Ả Rập và ở Iran, hay là do cùng tán thành những sứ mệnh chính trị chung như ở Iraq và Syria. Sự cai trị theo kiểu triều đại đã trở thành tiêu chuẩn ở một thời đại mà thế giới công nghiệp hóa đang tích cực phá vỡ các rào cản để cải thiện sự cơ động xã hội và lớn tiếng ca tụng những phẩm chất của nền dân chủ tự do.

Sự tái phân phối nguồn vốn sang các nước nhiều dầu mỏ - hầu hết nằm trong hay xung quanh vịnh Ba Tư - đi kèm với cái giá phải trả là sự trì trệ kinh niên của những nền kinh tế ở thế giới phát triển đang oằn mình vì gánh nặng của suy thoái và đình đốn vào lúc mà túi tiền của các nước OPEC cứ phình lên mãi. Vùng Trung Đông ngập trong tiền bạc, giống như nước Anh đã từng như vậy vào thời huy hoàng của họ hồi thế kỷ 18 khi các tay thái thú tiêu tiền như nước. Những năm 1970 là một thập niên của sự giàu có xa xỉ, khi hãng hàng không Iran Air đặt mua những chiếc Concorde, và khi việc nhập khẩu hàng hóa xa xỉ như giàn máy stereo và tivi tăng mạnh, số người xem tăng từ chỉ hơn 2 triệu vào năm 1970 lên 15 triệu chỉ bốn năm sau đó*. Chi tiêu xa xỉ là không có giới hạn.

Giống như vào đầu thời Trung cổ ở châu Âu, người ta khao khát vải vóc đẹp đẽ, gia vị và hàng xa xỉ từ phương Đông, câu hỏi bây giờ là liệu còn có những cách nào khác để trả tiền cho những thứ đồ đạc rất được coi trọng hay không. Một thiên niên kỷ trước, nô lệ đã được đưa tới các nước Hồi giáo để giúp chi trả cho những vụ mua bán theo hướng ngược lại. Lúc này đây, cũng có góc tối hơn của việc chi trả cho vàng đen: bán vũ khí và công nghệ hạt nhân.

Các chính quyền quốc gia vận động quyết liệt để bán vũ khí qua các doanh nghiệp nhà nước, hoặc qua việc ủng hộ các tập đoàn vốn là những doanh nghiệp tạo việc làm và đóng thuế lớn. Vùng Trung Đông nói chung chiếm hơn 50% kim ngạch nhập khẩu vũ khí toàn cầu vào giữa những năm 1970. Một mình Iran thôi, ngân sách quốc phòng đã tăng gấp gần mười lần trong sáu năm tính tới năm 1978, với các doanh nghiệp Mỹ nhận các đơn hàng trị giá gần 20 tỉ đô-la Mỹ trong cùng giai đoạn; tổng chi tiêu quân sự trong giai đoạn này được ước tính là hơn 54 tỉ đô-la Mỹ - tức đã tăng lên gần 16% GNP*.

Không cần thuyết phục vị Shah nhiều trong việc mua vũ khí. Ông là người bị ám ảnh bởi máy bay, tên lửa và pháo, người từng có lần quay sang Đại sứ Anh ở Iran và hỏi, “Bánh răng trên đĩa xích xe tăng Chieftain là bao nhiêu mã lực?” - một câu hỏi mà nhà ngoại giao khó lòng trả lời được*. Tất cả mọi bên đều háo hức muốn tranh phần, từ Liên bang Xô Viết tới Pháp, từ Đông Đức tới Anh. Được vũ trang bằng những nguồn lực gần như không giới hạn, câu hỏi là họ sẽ mua hệ thống tên lửa đất đối không nào, các thiết bị chống tăng nào sẽ được bán, máy bay chiến đấu nào sẽ được sang tay - và cần tin người trung gian nào để thực hiện các thỏa thuận trong một thế giới mà có vẻ rất khó cho một người ngoài cuộc xoay xở thành công.

Ở Iraq, chi tiêu cho thiết bị quân sự chiếm gần 40% ngân sách quốc gia, tăng hơn sáu lần từ 1975 tới 1980. Ít người lo ngại về những hậu quả của điều nhanh chóng tiến triển thành một cuộc chạy đua vũ khí khu vực giữa Iran và Iraq, hay liệu những nguồn lực chi ra cứ ngày càng tăng cho vũ khí có làm quân đội ở hai nước trở nên có quyền lực một cách nguy hiểm hay không. Ngược lại, chừng nào có cầu - và có khả năng chi trả - thì không có gì cản trở các nước khắp vùng Trung Đông và vịnh Ba Tư mua những kho vũ khí khổng lồ. Càng nhiều xe tăng Chieftain do Iran đặt mua, phản lực cơ Mirage cho Israel, máy bay chiến đấu MiG-21 và MiG-23 cho Syria, xe tăng Liên Xô T-72 cho Iraq và phản lực cơ F-5 của Hoa Kỳ cho Ả Rập Saudi, các nền kinh tế Anh, Pháp, Liên bang Xô Viết và Hoa Kỳ lại càng khá khẩm hơn*.

Với vấn đề vũ khí hạt nhân, cách tiếp cận cũng tương tự. Vào đầu thế kỷ 21, ý tưởng những nước như Iran phát triển bất kỳ năng lực hạt nhân nào đã trở thành đề tài cho sự lên án và nghi kỵ quốc tế. Vấn đề về sức mạnh hạt nhân đã kết nối một cách mật thiết với việc phổ biến các vũ khí hủy diệt hàng loạt. Triển vọng hạt nhân của Iraq - và sự bất lực của các thanh sát viên từ Cơ quan Năng lượng Nguyên tử trong việc kiểm tra các cơ sở, phòng thí nghiệm và máy ly tâm được cho, được báo cáo, hay được biết là đã xuất hiện ở nước này - là một phần trọng yếu biện minh cho cuộc xâm lược vào năm 2003 lật đổ Saddam Hussein.

Những dấu hỏi tương tự về điều có vẻ là quyết tâm rõ ràng của Iran phát triển năng lực hạt nhân và năng lực của nước này xử lý các nguyên liệu phóng xạ đã thôi thúc những phản ứng tương tự. “Chúng ta không thể để chính trị và huyền thoại che phủ thực tế’’, Bộ trưởng Ngoại giao Mỹ John Kerry nói vào mùa đông năm 2013. “[Tổng thống Obama] đã sẵn sàng và làm rõ rằng ông sắp sửa sử dụng vũ lực liên quan tới các vũ khí của Iran, và ông đã triển khai các lực lượng và vũ khí cần thiết để đạt được mục tiêu đó nếu đó là mục tiêu cần đạt được”*. Chính ý tưởng mong muốn phát triển năng lượng hạt nhân đã bị xem là nguy cơ với an ninh khu vực và toàn cầu. Iran, theo lời Phó Tổng thống Dick Cheney vào năm 2005, “đang ngồi trên rất nhiều dầu mỏ và khí đốt. Không ai có thể xác định tại sao họ lại cần [sức mạnh] hạt nhân nữa để tạo ra năng lượng”. “Với một nhà sản xuất dầu lớn như Iran”, Henry Kissinger nhất trí, “năng lượng hạt nhân là sự sử dụng nguồn lực lãng phí”*.

Nhiều thập kỷ trước, cả hai người họ nhìn nhận mọi việc rất khác - các chính quyền nối nhau ở Nhà Trắng trong giai đoạn sau chiến tranh cũng vậy. Thật ra, việc sở đắc các nguồn lực hạt nhân đã được Hoa Kỳ khuyến khích tích cực trong một chương trình mà tên gọi và các mục tiêu có vẻ gần như nực cười ngày nay: Hạt nhân vì hòa bình. Bắt đầu thai nghén trong thời chính quyền Eisenhower, đó là một kế hoạch được thiết kế cho phép Hoa Kỳ tham gia vào “một gói hạt nhân quốc tế”, và cuối cùng sẽ bao gồm việc các chính phủ bạn bè được quyền tiếp cận 40.000 kg Uranium-235 vì mục đích nghiên cứu phi quân sự*.

Trong ba thập niên, việc chia sẻ công nghệ, thiết bị và nguyên vật liệu hạt nhân là một phần cơ bản trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ - một sự khích lệ trực tiếp cho việc hợp tác và hỗ trợ chống lại khối Liên Xô. Với việc Liên bang Xô Viết trở thành một thế lực phải e sợ ở châu Á và vịnh Ba Tư, Hoa Kỳ cảm thấy rõ ràng nhu cầu phải củng cố sự ủng hộ của họ cho vị Shah, người có vẻ là nhà lãnh đạo đáng tin cậy duy nhất trong vùng - mặc dù có những người khác không nghĩ thế: Một nhân vật nổi bật người Saudi cảnh báo Đại sứ Hoa Kỳ ở Riyadh rằng vị Shah là “một người hoang tưởng tự đại [và] hết sức bất ổn”. Nếu Washington không hiểu điều này, ông bổ sung, “thì hẳn phải có gì đó sai với khả năng quan sát [của Mỹ] ”*.

Mặc dù có một số người nghi ngờ đã cảnh báo việc trao cho nhà lãnh đạo Iran “bất cứ thứ gì ông ta muốn”, sự mở rộng của quyền lực Liên Xô trong khu vực đã thuyết phục những người khác - đáng chú ý là Kissinger - rằng cần củng cố sự ủng hộ cho vị Shah. Bởi thế, khi vị Shah thăm Washington vào giữa những năm 1970, bản ghi nhớ mà Kissinger chuẩn bị cho Tổng thống đã thu hút sự chú ý vào tầm quan trọng của sự ủng hộ rõ ràng từ Hoa Kỳ, gọi vị Shah là “con người với năng lực và tri thức phi thường”, dù lời ca ngợi kiểu đó phớt lờ tình trạng tham nhũng và thiếu hiệu quả kinh niên ở Iran*.

Hoa Kỳ quyết tâm ủng hộ những kế hoạch của Iran gây bất ổn cho nước láng giềng Iraq tới mức họ đã giúp khuấy lên rắc rối với người Kurd. Điều này gây ra một kết quả tai họa, sau một cuộc nổi dậy thất bại thảm hại và thiểu số người Kurd ở miền Bắc đất nước bị đàn áp mạnh tay. Sau khi khuyến khích họ nổi loạn, Hoa Kỳ giờ lùi lại và chứng kiến trong lúc Iran tiếp xúc và nhanh chóng đạt được thỏa thuận với Iraq về những vấn đề biên giới lãnh thổ đã kéo dài, hy sinh người Kurd trong quá trình đó*. “Ngay cả trong bối cảnh hành động được che đậy, hành động của chúng ta vẫn là vô sỉ”, ủy ban Pike, đã tìm hiểu nền ngoại giao bí mật của Mỹ vào những năm 1970, kết luận*. Có lẽ không ngạc nhiên, sau khi tuyên bố rằng không có đủ chỗ trong tập một hồi ký của ông để thảo luận về biến cố này, Kissinger đã không thực hiện được lời hứa giải quyết vấn đề đó trong tập hai*.

Trong những khía cạnh khác, vị Shah cũng lên kế hoạch cho tương lai. Ông nhận ra rằng đợt bùng phát dầu mỏ vào đầu những năm 1970 sẽ không kéo dài mãi và trữ lượng dầu cuối cùng sẽ cạn - điều sẽ khiến chính nhu cầu năng lượng của Iran không còn đảm bảo nữa. Bất chấp việc máy điều nhiệt đã được vặn thấp xuống ở Hoa Kỳ, nhu cầu dầu mỏ vẫn tiếp tục tăng lên, khiến Iran - và các quốc gia nhiều dầu mỏ khác - có trong tay những khoản tiền lớn cho dài hạn. Năng lượng hạt nhân, một báo cáo đặc biệt theo yêu cầu của vị Shah, kết luận, là “nguồn điện kinh tế nhất” sẽ bảo đảm được các nhu cầu của Iran. Dựa trên các giả định kép rằng giá dầu sẽ chỉ tăng thêm và chi phí xây dựng và duy trì các nhà máy điện hạt nhân sẽ giảm xuống, phát triển ngành hạt nhân có vẻ là một bước đi rõ ràng - nhất là bởi dự án đầy uy tín này sẽ cho thấy Iran đã trở nên hiện đại tới mức nào*. Vị Shah đích thân chỉ huy, ra lệnh cho Tiến sĩ Akbar Etemad của Tổ chức Năng lượng Hạt nhân Iran vừa thành lập báo cáo trực tiếp cho ông*.

Nơi nhờ cậy đầu tiên là Mỹ. Vào năm 1974, một thỏa thuận sơ bộ đã đạt được, theo đó Hoa Kỳ đồng ý bán hai lò phản ứng, cũng như uranium đã làm giàu, cho Iran. Phạm vi của thỏa thuận này được mở rộng thêm vào năm 1975, khi một hợp đồng thương mại 15 tỉ đô-la Mỹ được hai nước nhất trí, trong đó bao gồm điều khoản Iran sẽ mua tám lò phản ứng từ Mỹ với giá cố định 6,4 tỉ đô-la Mỹ*. Năm sau đó, Tổng thống Ford chấp thuận một thỏa thuận cho phép Iran mua và vận hành một hệ thống do Hoa Kỳ xây dựng, bao gồm một cơ sở xử lý có thể chiết xuất plutonium từ nhiên liệu cho lò phản ứng hạt nhân, và qua đó cho phép Teheran vận hành một “chu trình nhiên liệu hạt nhân”. Chánh văn phòng của Tổng thống Ford không chút lưỡng lự thông qua vụ mua bán: Vào những năm của thập niên 1970, Dick Cheney không hề bận tâm “tìm hiểu” xem động cơ của Iran là gì.

Những sở đắc mà vị Shah thu được từ Hoa Kỳ là một phần kế hoạch đầy tham vọng và lớn hơn nhiều nhằm lôi kéo công nghệ, chuyên môn và nguyên liệu thô từ các nước phương Tây. Công việc bắt đầu tiến hành ở hai lò phản ứng nước áp lực gần Bushihr bên bờ vịnh Ba Tư vào năm 1975 sau khi các hợp đồng đã được ký với công ty Tây Đức Kraftwerk Union AG, công ty cũng cam kết cung cấp nhiên liệu nạp và nạp lại cần thiết trong mười năm. Những thư tỏ ý sau đó cũng được ký với Kraftwerk cùng Brown Boveri và với Framatome của Pháp để bổ sung thêm tám lò phản ứng, bao gồm các điều khoản cung ứng uranium đã làm giàu cho Iran. Những thỏa thuận riêng rẽ cũng đạt được về việc tái chế uranium ở Pháp, đưa trở lại Teheran làm giàu, rồi sử dụng ở trong nước - hay bán lại cho một bên thứ ba tùy Iran lựa chọn*.

Mặc dù Iran là một nước đã ký Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân vào năm 1968, nhưng đã có những trao đổi thường xuyên trong cộng đồng tình báo về việc phát triển một chương trình vũ khí hạt nhân bí mật - không ai lấy làm ngạc nhiên khi thỉnh thoảng vị Shah lại tuyên bố rằng Iran sẽ phát triển những năng lực vũ khí hạt nhân “một cách chắc chắn, và sớm hơn nhiều người vẫn nghĩ”*. Một báo cáo của CIA viết vào năm 1974 đánh giá sự phổ biến vũ khí hạt nhân nói chung kết luận rằng trong khi Iran đang ở giai đoạn đầu của việc phát triển, nhiều khả năng là vị Shah sẽ đạt được mục tiêu này vào giữa những năm 1980 - “nếu ông ấy còn sống”*.

Những quốc gia khác cũng tính tới việc đầu tư vào các cơ sở hạt nhân sử dụng cho mục đích dân sự, trong khi đồng thời phát triển năng lực vũ khí. Vào những năm 1970, Iraq đã chi tiêu mạnh tay theo chỉ đạo của Saddam Hussein với mục tiêu cụ thể chế tạo một quả bom hạt nhân*. Saddam đầy tham vọng, đặt ra “mục tiêu sản xuất sáu quả bom mỗi năm” theo lời Tiến sĩ Khidir Hamza, người được giao đứng đầu chương trình này vào những năm 1980. Phát triển ở quy mô này hẳn sẽ trao cho Iraq một kho vũ khí lớn hơn Trung Quốc trong vòng hai thập niên. Tiền bạc không phải là vấn đề. Các nhà khoa học và kỹ sư Iraq được cử ra nước ngoài từng đoàn để được huấn luyện, nhiều nhất là tới Pháp và Ý, trong khi ở nhà tất cả những gì có thể làm đã được làm để sử dụng chương trình dân sự nhằm đạt được những còng nghệ, kỹ năng và cơ sở hạ tầng cần thiết để tạo ra một kho vũ khí hạt nhân*.

Iraq rất quyết tâm trong cách tiếp cận của họ. Sau khi có được một lò phản ứng nghiên cứu hai megawatt từ Liên bang Xô Viết đạt khối lượng tới hạn vào năm 1967, sự chú ý giờ chuyển sang sở đắc một lò phản ứng làm nguội bằng than chì và một cơ sở tái chế mà từ đó có thể sản xuất plutonium. Khi các yêu cầu bị Pháp từ chối, ý kiến thăm dò được gửi cho Canada với hy vọng mua một lò phản ứng tương tự như lò đã cho phép Ấn Độ thử nghiệm một thiết bị hạt nhân vào năm 1974. Điều này dẫn tới việc Pháp chấp nhận thương lượng, rồi thỏa thuận xây một lò phản ứng nghiên cứu Osiris và một lò phản ứng nhỏ hơn, cả hai sẽ được chạy bằng uranium ở cấp độ vũ khí. Những nguyên liệu khác rất cần thiết cho việc dùng năng lượng hạt nhân hai mục đích được mua từ Ý, bao gồm các buồng nóng cũng như một cơ sở phân tách và xử lý có khả năng thu được plutonium từ uranium bức xạ, với khả năng sản xuất được 8 kg một năm*.

Ít người nghi ngờ rằng mọi chuyện không chỉ như vẻ bề ngoài và năng lượng không phải là động cơ duy nhất. Israel đặc biệt theo dõi các diễn biến với sự lo ngại đáng kể, họ thu thập thông tin tình báo chi tiết về quá trình quân sự hóa của các láng giềng - tập trung vào cơ sở Tammuz gần Baghdad, tại al-Tuwaitha, nổi tiếng hơn với tên gọi nhà máy Osirak. Israel cũng đầu tư mạnh vào chương trình vũ khí hạt nhân của riêng họ, cũng như một hệ thống tên lửa được điều chỉnh từ thiết kế của Pháp có thể mang các đầu đạn với tầm bắn chỉ hơn 300 km*. Vào lúc nổ ra cuộc Chiến tranh Yom Kippur 1973, người ta cho rằng Israel đã xây được một kho vũ khí với 13 thiết bị hạt nhân*.

Phương Tây nhắm mắt làm ngơ những khi cần thiết. Ở Iraq chẳng hạn, Anh kết luận vào đầu những năm 1970, “mặc dù có tính đàn áp và đặc biệt kém hấp dẫn, chính quyền hiện giờ có vẻ kiểm soát tốt tình hình”. Đó là một chế độ ổn định và bởi thế, là một chế độ mà nước Anh có thể làm ăn chung*. Giống như thế, hoạt động của Pakistan - xây dựng các cơ sở sâu trong lòng đất vào những năm 1970 để có thể tiến hành thử nghiệm bí mật và cuối cùng kích nổ thành công - không bị ai kiểm tra. Năm đường hầm ngang được đào sâu vào một ngọn núi ở dãy Ras Koh thuộc Balochistan, mỗi đường hầm được thiết kế để chịu được một vụ nổ 20 ki-lô-ton*. Như các nhà khoa học Pakistan ghi nhận đầy mỉa mai, “thế giới phương Tây chắc chắn rằng một nước kém phát triển như Pakistan không bao giờ có thể làm chủ công nghệ này”, vậy mà cùng lúc các nước phương Tây đã “thực hiện mọi nỗ lực đầy nhiệt tình và bền bỉ để bán tất cả mọi thứ cho chúng ta… họ thực sự đã xin chúng ta mua thiết bị của họ”*. Như diễn tiến tình hình, không khó để thấy những cuộc trò chuyện cứng rắn về phổ biến vũ khí hạt nhân từ các nước như Hoa Kỳ, Anh và Pháp, vốn từ chối không chịu tuân theo sự kiểm tra và quy định của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế, không ngăn được các nước đã và phải thực hiện nghiên cứu của họ trong bí mật; nhưng tính chất đạo đức giả thật sự, trong những tính toán lạnh lùng, nằm ở sự háo hức khi thế giới phát triển vội vàng bỏ túi tiền mặt hay giành được quyền tiếp cận dầu giá rẻ.

Có những nỗ lực nửa vời để ngăn chặn việc lan ra của nguyên liệu hạt nhân. Vào năm 1976, Kissinger đề xuất Pakistan giảm bớt dự án tái chế của họ và thay vào đó dựa vào cơ sở do Hoa Kỳ cung cấp đang xây ở Iran, một phần của kế hoạch không phải do ai khác ngoài Dick Cheney thiết kế, biến một nhà máy ở Iran làm trung tâm cho những nhu cầu năng lượng của cả vùng. Khi Tổng thống Pakistan từ chối đề nghị đó, Hoa Kỳ đã đe dọa cắt gói viện trợ cho nước này*.

Ngay cả Kissinger cũng bắt đầu xem xét lại trí khôn trong việc cho phép các chính phủ nước ngoài tiếp cận các công nghệ và thiết kế làm cơ sở cho điện hạt nhân. “Thành thật mà nói tôi đã mệt mỏi với thỏa thuận Iran [thỏa thuận xây các lò phản ứng hạt nhân]”, ông nói ở một cuộc họp của Bộ Ngoại giao vào năm 1976, bất chấp vai trò trung tâm mà ông đã đóng khi thu xếp thỏa thuận đó. “Tôi đã ủng hộ nó, nhưng trong bất cứ khu vực nào mà ta nhìn vào, đó là một trò lừa đảo… chúng ta là đất nước duy nhất đủ điên rồ và phi thực tế để làm những chuyện trái với lợi ích quốc gia của chúng ta”*.

Những tình cảm như thế ngụ ý một cảm nhận ngày càng lớn ở Washington rằng Hoa Kỳ đang lâm vào tình thế khó xử và không có nhiều lựa chọn. Điều này được các thành viên của Hội đồng An ninh Quốc gia trình bày rõ ràng vào cuối những năm 1970, những người sau này tuyên bố rằng “Hoa Kỳ không có chiến lược thay thế khả dĩ nào ngoài mối quan hệ gần gũi với Iran”, sau khi đã gây đổ vỡ mối quan hệ ở những nơi khác*. Mặc dù những chỉ trích với chế độ của vị Shah, và những phương pháp đặc biệt tàn bạo của lực lượng Savak, xuất hiện trên truyền thông phương Tây, chính quyền Mỹ vẫn tiếp tục thể hiện sự ủng hộ lớn tiếng và nhất quán. Tổng thống Carter bay tới Teheran vào ngày trước năm mới 1977 và là thượng khách ở một bữa tiệc cuối năm. “Iran”, Tổng thống nói, “là hòn đảo ổn định ở một trong những vùng nhiều bất ổn của thế giới”. Sở dĩ như thế là nhờ vào “tài lãnh đạo tuyệt vời của đức Shah”. Thành công của đất nước nhờ rất nhiều vào “Đấng Kim thượng đây và sự lãnh đạo của ngài và sự kính trọng, ngưỡng mộ và yêu mến của dân chúng dành cho ngài”*.

Đó là một sự chối bỏ thực tế hơn là nhận xét tô hồng, bởi những đám mây giông bão đang tụ tập lại và ai cũng thấy rõ. Ở Iran, tăng trưởng dân số, đô thị hóa diễn ra nhanh chóng và chi tiêu phung phí của một chính quyền đàn áp đã tạo ra một thứ cốc-tai độc hại. Tham những tràn lan làm tình hình tệ thêm - với hàng trăm triệu đô-la bị biến thành “hoa hồng” cho gia đình hoàng gia và những người gần gũi với giới cai trị, chỉ cho một lò phản ứng*. Tới cuối những năm 1970, tình hình ở Teheran đã nhiễm độc khi các đám đông xuống đường ngày càng đông để phản đối sự thiếu công bằng xã hội - và chi phí sinh hoạt gia tăng khi giá dầu giảm bởi mức cung toàn cầu đà bắt đầu vượt mức cầu.

Sự bất mãn gia tăng có lợi cho Ayatollah Khomeini, lúc này đang lưu vong ở Paris sau khi bị đuổi khỏi Iraq theo thỏa thuận với vị Shah vào năm 1975. Khomeini - mà con trai lớn có lẽ đã bị Savak sát hại vào năm 1977 - đã nắm lấy tình thế, đưa ra một tầm nhìn nhằm chẩn đoán những con bệnh của Iran và hứa hẹn sẽ chữa lành chúng. Ông là một người truyền đạt xuất sắc, có thể nắm bắt được tâm trạng giống như Mossadegh ba thập niên trước. Trong một động thái hấp dẫn với những nhà cách mạng cánh tả, những người Hồi giáo cứng rắn và tất cả những ai sống bên ngoài giai tầng dát vàng hưởng nhiều lợi lộc, Khomeini tuyên bố đã tới lúc vị Shah phải nhường quyền. Người hưởng lợi từ sự lãnh đạo giỏi giang phải là công chúng Iran và đạo Hồi - chứ không phải vị Shah.

Để giảm bớt nỗi sợ hãi rằng Iran sẽ trở thành một nhà nước tôn giáo, Khomeini hứa rằng các giáo sĩ, thầy giảng và người sùng đạo sẽ không cai trị đất nước trực tiếp, mà chỉ có vai trò hướng dẫn. Ông thiết lập bốn nguyên lý làm nền tảng cho tương lai: sử dụng luật Hồi giáo; loại bỏ tham nhũng; loại bỏ các luật lệ bất công; và chấm dứt sự can thiệp của nước ngoài vào các vấn đề của Iran. Đó không phải là một bản tuyên ngôn hấp dẫn - nhưng là một bản tuyên ngôn hiệu quả lên tiếng cho nhiều nhóm cử tri và bao hàm được các vấn đề và khó khăn không chỉ của Iran mà của cả thế giới Hồi giáo. Lập luận rằng sự giàu có đã được chuyển vào tay chỉ một số ít người với cái giá phải trả của nhiều người không chỉ mạnh mẽ mà còn là không thể tranh cãi. Vào những năm 1970, hơn 40% dân số đất nước bị suy dinh dưỡng, theo những mục tiêu của Tổ chức Y tế Thế giới; sự bất bình đẳng rất gay gắt, với những người giàu ngày càng giàu hơn, và tình trạng của người nghèo không được cải thiện bao nhiêu, nếu có cải thiện*. Khomeini tuyên bố rằng người dân Iran phải xuống đường, đối mặt với các binh sĩ “ngay cả khi họ bắn vào các bạn và giết chết các bạn”. Hàng chục nghìn người chúng ta hãy chết như những người anh em. Nhưng hãy cho thấy “máu mạnh hơn thanh gươm”*.

Vào lúc tình hình trở nên ngày càng căng thẳng, vị Shah - người mà Hoa Kỳ dồn cho rất nhiều hy vọng - tới phi trường Teheran, nơi ông có một tuyên bố ngắn, nói rằng “Tôi cảm thấy mệt mỏi và cần nghỉ ngơi”, trước khi bay khỏi đất nước lần cuối cùng*. Liệu ông có ngăn được những gì diễn ra sau đó hay không là một vấn đề gây tranh cãi. Điều rõ ràng hơn là cách một số nhà lãnh đạo châu Âu phản ứng với tình hình. Trong điều mà Tổng thống Carter gọi là “một trong những ngày tồi tệ nhất cuộc đời ngoại giao của tôi”, Thủ tướng Schmidt đã “lớn tiếng công kích cá nhân [Carter]” trong những cuộc thảo luận về Trung Đông, ông cáo buộc “sự can thiệp của Mỹ [trong khu vực]… đã gây ra nhiều vấn đề với dầu mỏ trên toàn thế giới”*.

Hoa Kỳ đã theo đuổi chính sách chối bỏ hoàn toàn và nhận ra tình hình quá muộn. Vào đầu năm 1979, Washington cử tướng Robert Huyser, Tổng Tư lệnh Bộ Tư lệnh Hoa Kỳ tại châu Âu, tới Teheran để cho thấy sự ủng hộ của Mỹ với vị Shah và cụ thể là để gây ấn tượng với quân đội Iran rằng Hoa Kỳ sẽ tiếp tục ủng hộ chế độ. Huyser không mất nhiều thời gian để nhận ra tình hình thực tế - và rằng tính mạng ông có thể gặp nguy hiểm. Ông đã nhìn thấy đủ để nhận ra rằng thời của vị Shah đã qua, và rằng Khomeini là không thể ngăn cản*.

Chính sách của Mỹ giờ tan nát. Thời gian, nỗ lực và những nguồn lực đã được đổ vào Iran cũng như các nước láng giềng từ Thế chiến thứ Hai. Các nhà lãnh đạo đã được lôi kéo và nuông chiều, trong khi những ai từ chối tuân theo bị lật đổ hay bị thay thế. Những phương pháp được sử dụng để kiểm soát các khu vực đan cài vào nhau ở châu Á đã thất bại hoàn toàn. Các quốc gia phương Tây, trích lời Sir Anthony Parsons, Đại sứ Anh tại Teheran lúc bấy giờ, “nhìn qua đúng kính viễn vọng… nhưng [chúng ta] lại tập trung vào sai mục tiêu”*. Tệ hơn, luận điệu chống Mỹ giờ đang đoàn kết gần như tất cả các nước trong khu vực. Syria và Iraq hướng về Liên bang Xô Viết; Ấn Độ gần gũi với Moscow hơn là với Washington, trong khi Pakistan sẵn sàng nhận hỗ trợ của Mỹ khi nào thích hợp. Iran là mảnh ghép tối quan trọng của bức tranh chung, và giờ nó có nguy cơ rơi ra. Dường như đây là sự kết thúc của một thời đại, như Khomeini nói trong một bài phát biểu vào cuối năm 1979: “Tất cả những vấn đề của phương Đông bắt nguồn từ những người nước ngoài phương Tây, và ở thời điểm hiện tại là từ Mỹ”, ông nói. “Tất cả những vấn đề của chúng ta là do Mỹ”*.

Sự sụp đổ của vị Shah gây ra hoảng loạn ở Washington - và hy vọng ở Moscow. Sự sụp đổ của Iran có vẻ là bước ngoặt mang tới những cơ hội. Thật là khôi hài khi phương Tây đánh giá sai tình hình, không chỉ ở Iran mà cả ở những nơi khác nữa - chẳng hạn như ở Afghanistan, nơi sứ quán Hoa Kỳ tại Kabul báo cáo vào năm 1978 rằng quan hệ đang rất tuyệt vời*. Thực vậy, với những đôi mắt Mỹ lạc quan, Afghanistan nhìn giống một câu chuyện thành công lớn, như Iran đã làm được: số trường học đã tăng gấp mười lần kể từ năm 1950, với ngày càng nhiều sinh viên theo học các ngành kỹ thuật như y, luật, và khoa học; giáo dục cho phụ nữ cũng nở rộ, khi số trẻ em gái học hết tiểu học tăng mạnh. Có tin đồn là Tổng thống Dāwud, người đã nắm quyền vào năm 1973, là người của CIA và nghị trình tiến bộ mà ông theo đuổi là những ý tưởng mà người Mỹ mớm cho. Mặc dù tin đồn đó không đúng, nhưng việc cần tới cuộc điều tra của các nhà ngoại giao ở Washington và ở Moscow cho thấy áp lực cạnh tranh của hai siêu cường căng thẳng thế nào - và cả áp lực chơi tiếp phiên bản mới nhất Cuộc chơi Lớn ở châu Á nữa*.

Mọi chuyện sẽ được dàn xếp ra sao sau một giai đoạn ngắn đầy biến động giờ trở nên cực kỳ quan trọng. Với mọi ý định và mục đích, có vẻ như Hoa Kỳ đang chệch hướng nghiêm trọng. Ván cược họ đặt vào vị Shah và Iran có vẻ đã thua; còn những ván cược khác trên Những Con đường Tơ lụa cũ đang mở ra. Với Iran đang trải qua cuộc cách mạng và Iraq có vẻ đã chấp nhận đi theo Liên Xô, Hoa Kỳ phải suy nghĩ thận trọng về nước đi tiếp theo. Đó hóa ra là một thảm họa.

24 Con đường tới thảm họa

Cuộc cách mạng ở Iran đã xô đổ tan tành lâu đài cát của Mỹ trong vùng. Những dấu hiệu chỉ ra sự bất ổn đã xuất hiện được một thời gian. Sự băng hoại của chế độ Shah, kết hợp với nền kinh tế trì trệ, sự tê liệt về chính trị và lực lượng cảnh sát tàn bạo là một sự kết hợp độc hại - sự kết hợp đã bị những người chỉ trích lớn tiếng tận dụng, những lời hứa hẹn cải cách của họ đã được chào đón nhiệt tình.

Những ai lo lắng về cách mọi thứ đang thay đổi ở Iran càng lo sợ hơn vì những dấu hiệu cho thấy Liên bang Xô Viết đang tích cực mưu toan tận dụng tình thế. Hoạt động của Liên Xô tiếp diễn thậm chí sau khi KGB đã mất tài sản chính của họ ở Iran, tướng Ahmad Mogharebi, được Moscow coi là “điệp viên giỏi nhất của Nga” với những mối liên lạc khắp các phe nhóm trong giới tinh hoa ở Iran. Ông bị Savak bắt giữ vào tháng 9-1977, cảnh sát mật đã nghi ngờ những cuộc gặp thường xuyên của ông với những người liên lạc của KGB*. Điều này dẫn tới sự gia tăng hoạt động từ phía Liên Xô.

Có tin đồn rằng đồng rial Iran được giao dịch với khối lượng lớn khác thường trên các thị trường tiền tệ ở Thụy Sĩ vào đầu năm 1978 là kết quả của việc các điệp viên Liên Xô được lệnh chi tiền cho những người ủng hộ ở Iran; chất lượng in ấn cao đáng chú ý của Navid, bản tin thư do đảng cánh tả Tudeh phân phát, thuyết phục một số người rằng chúng được in ra không chỉ với sự giúp đỡ của Liên Xô, mà in trong chính Đại sứ quán Liên Xô ở Teheran. Những khu đào tạo mới được lập nên bên ngoài đất nước nhằm huấn luyện người bất đồng chính kiến Iran (cùng các nước khác) chiến thuật chiến tranh du kích và học thuyết Marx là một dấu hiệu không thể nhầm lẫn rằng Moscow đang chuẩn bị điền vào chỗ trống trong trường hợp vị Shah bị hất cẳng*. Đó là một phần của sự can dự rộng hơn vào khu vực, vốn có vẻ sắp trải qua một giai đoạn nhiều thay đổi. Vì thế, sự ủng hộ thêm nữa cũng được trao cho Tổng thống Assad ở Syria, mặc dù KGB coi ông là “một gã điên sô-vanh tiểu tư sản”*.

Một số người theo dõi sát sao diễn tiến tình hình tin rằng ngày tận thế đã sắp đến. Vào cuối năm 1978, William Sullivan, Đại sứ Hoa Kỳ ở Teheran, gửi một công hàm về Washington với tựa đề “Nghĩ tới điều không tưởng”, hối thúc cần có ngay lập tức những kế hoạch dự phòng. Điều này bị phớt lờ - cũng như đề xuất của Sullivan rằng “chúng ta cần cố gắng sắp xếp một thỏa ước giữa [các nhà lãnh đạo] quân đội và tôn giáo” ngay khi có cơ hội. Ý ông là Hoa Kỳ cần cố gắng mở ra các kênh liên lạc với Khomeini, trước khi ông ta lên nắm quyền, thay vì sau đó*. Tuy nhiên, những tiếng nói lớn giọng ở Nhà Trắng tiếp tục tin rằng Hoa Kỳ có thể kiểm soát được tình hình, duy trì sự ủng hộ cho vị Shah và hỗ trợ một đề xuất được đưa ra cuối tháng 1-1979 từ Thủ tướng Shapur Bakhtiar rằng Ayatollah Khomeini phải bị bắt nếu ông bay tới Iran*.

Sự vô nghĩa mù quáng của kiểu tư duy này trở nên rõ ràng chỉ sau vài ngày. Vào ngày 1-2-1979, Ayatollah Khomeini hạ cánh xuống Teheran sau 14 năm bị buộc phải lưu vong. Những đám đông khổng lồ tụ tập để chào đón ông ở sân bay, đi theo ông khi ông lên đường tới trước hết là Nghĩa trang Chiến sĩ Tử đạo, cách Teheran 20 km về phía nam, nơi khoảng 250.000 người ủng hộ đang đợi ông. “Tôi sẽ đấm vào mặt chính quyền này”, ông hét lên đầy thách thức. “Từ giờ trở đi tôi là người sẽ bổ nhiệm chính phủ”. Đưa tin về bài phát biểu của ông, BBC ước tính 5 triệu người đã đứng ở hai bên đường khi ông quay trở lại thủ đô*.

Tình hình chuyển biến nhanh chóng khi những người ủng hộ Khomeini giành quyền kiểm soát đất nước. Ngày 11 tháng Hai, đại sứ quán Mỹ bị phong tỏa, Đại sứ Sullivan đánh điện về nhà: “Quân đội đầu hàng. Khomeini thắng. Hủy mọi tài liệu mật”. Các tư liệu nhạy cảm vẫn còn đang bị hủy ba ngày sau đó khi các tay súng tấn công khu phức hợp tòa đại sứ - mặc dù trật tự nhanh chóng được những người cấp dưới của Khomeini tái lập*. Vào ngày 16 tháng Hai, Đại sứ Sullivan gặp Mahdī Bāzargān, Thủ tướng vừa được bổ nhiệm, và nói với ông này rằng Hoa Kỳ không có lợi ích gì trong việc can thiệp vào công việc nội bộ của Iran*.

Không đầy một tuần sau, Hoa Kỳ chính thức công nhận chính quyền mới - chính quyền mà sau một cuộc trưng cầu dân ý, tuyên bố vào ngày 1 tháng Tư rằng đất nước giờ sẽ có tên là “Cộng hòa Hồi giáo Iran”. Một cuộc trưng cầu dân ý thứ hai tổ chức vào cuối năm phê chuẩn một hiến pháp mới, tuyên bố rằng từ giờ trở đi “mọi luật lệ và quy định dân sự, hình sự, tài chính, kinh tế, hành chính, văn hóa, quân sự, chính trị cũng như các luật lệ và quy định khác trong nước [là] dựa trên các tiêu chuẩn ‘của đạo Hồi’”*.

Hoa Kỳ đã đặt cược lớn vào Iran và vị Shah trong nhiều thập niên. Họ giờ đang trả giá đắt cho việc đặt cược sai. Cuộc cách mạng gây chấn động toàn thế giới, khiến giá dầu tăng gần gấp ba. Tác động với những nền kinh tế cần dầu mỏ ở thế giới phát triển thật là tai họa khi lạm phát đe dọa tăng phi mã tới mức không thể kiểm soát. Sự hoảng loạn lan đi, có những nỗi lo sợ là cuộc khủng hoảng sẽ lan tràn khắp nơi: Tới cuối tháng Sáu, số trạm xăng khắp Hoa Kỳ vẫn phải đóng cửa vì thiếu nguồn cung lên đến mức báo động. Tỉ lệ tín nhiệm với Tổng thống Carter giảm xuống mức chưa từng thấy là 28% - tương đương với mức của Nixon ở đáy của vụ bê bối Watergate*. Với chiến dịch tái tranh cử sắp vào giai đoạn quyết định, có vẻ như sự thay đổi chế độ ở Teheran sẽ là một nhân tố quan trọng trong cuộc bầu cử tổng thống sắp tới.

Không chỉ giá dầu tăng đe dọa làm chệch hướng những nền kinh tế châu Âu mà còn có cả việc hủy hàng loạt đơn hàng và quốc hữu hóa ngay lập tức ngành này nữa. Công ty Dầu khí Anh (BP), đơn vị thừa kế những nhượng quyền Knox D’Arcy lúc đầu, buộc phải tái tổ chức quy mô lớn (và bán cổ phần) sau khi các mỏ dầu đóng góp 40% sản lượng toàn cầu của họ biến mất trong tích tắc. Rồi còn có những hợp đồng xây dựng các nhà máy thép, nâng cấp các cảng hàng không và phát triển các cảng biển bị hủy bỏ chỉ sau một đếm, và các hợp đồng mua vũ khí bị vô hiệu hóa và xé bỏ. Trong năm 1979, Khomeini đã hủy các đơn hàng trị giá 9 tỉ đô-la Mỹ từ Hoa Kỳ, khiến những nhà sản xuất mất đi khoản doanh thu lớn và còn lại nhiều đống hàng tồn kho mà họ cố phải bán ở các thị trường khác không ham thích quân sự hóa như vị Shah đã từng*.

Như diễn tiến tình hình, nền kinh tế chật vật ở Iran có nghĩa là chương trình hạt nhân đã chậm lại từ trước cuộc cách mạng thì sau đó nó bị hủy bỏ hoàn toàn. Tổn thất của việc mất đi mối làm ăn của những công ty như Creusot-Loire, Westinghouse Electric Corporation và Kraftwerk Union - đặt trụ sở lần lượt là ở Pháp, Hoa Kỳ và Tây Đức - là vào khoảng 330 tỉ đô-la Mỹ*. Một số người tỏ ra khắc kỷ đáng ngưỡng mộ trước nghịch cảnh. “Chúng ta không bao giờ quên rằng chúng ta đã làm ăn tốt ra sao dưới chế độ Shah”, nhà ngoại giao Sir Anthony Parsons, một người kỳ cựu ở Trung Đông và là Đại sứ Anh ở Teheran vào thời điểm Khomeini trở lại, viết. “Doanh nghiệp và các ngành nghề ở Anh đã kiếm được rất nhiều tiền từ Iran”*. Ông không nói thêm, nhưng rõ ràng là thời tốt đẹp đã chấm dứt; tốt hơn là ăn mừng những gì quá khứ đã mang tới thay vì than trách về những gì tương lai sẽ lấy đi.

Tuy nhiên, với Hoa Kỳ, chuyện được mất không chỉ là tổn thất kinh tế và chính trị ở quê nhà. Cũng có phần an ủi là Khomeini và những giáo sĩ đồng chí của ông chẳng quan tâm gì tới nền chính trị vô thần của Liên bang Xô Viết, và không mấy cảm thông - hay thân thiết với - những nhóm cánh tả ở Iran*. Nhưng cho dù việc chế độ Shah sụp đổ không dẫn tới ưu thế cho Liên bang Xô Viết, Hoa Kỳ vẫn bị đẩy vào thế phòng ngự rõ ràng; hàng loạt chỗ trú chân đã được bảo đảm trước kia giờ bị đe dọa hoặc mất hoàn toàn.

Sau khi Khomeini nắm quyền, ông ngay lập tức đóng cửa các cơ sở thu thập thông tin tình báo Hoa Kỳ đặt tại Iran từng đóng vai trò là các hệ thống cảnh báo sớm những vụ tấn công hạt nhân từ Liên Xô, và là những điểm thám thính giám sát các vụ phóng thử tên lửa ở Trung Á. Điều này tước mất của Hoa Kỳ một phương tiện tối quan trọng để thu thập thông tin về kình địch của họ vào thời điểm mà điều đó có thêm tầm quan trọng mới ngay sau những cuộc đàm phán căng thẳng giữa Hoa Kỳ và Liên bang Xô Viết nhằm giới hạn số lượng bệ phóng tên lửa mang đầu đạt hạt nhân chiến lược từ mức hiện tồn. Bởi thế, việc đóng các trạm có vai trò quan trọng trong tiến trình xác minh này đã đe dọa làm suy yếu hàng loạt các thỏa thuận về vũ khí chiến lược đã mất nhiều năm mới thương lượng được, cũng như làm chệch hướng các cuộc thảo luận cực kỳ nhạy cảm đang diễn ra.

Giám đốc CIA, Đô đốc Stansfield Turner, nói với ủy ban Tình báo Thượng viện vào đầu năm 1979: Phải mất ít ra là năm năm để khôi phục lại năng lực giám sát các bước phát triển và các vụ thử tên lửa của Liên Xô*. Một “khoảng trống thực sự” đã hiện ra trong việc thu thập tin tức tình báo của Hoa Kỳ vì những biến cố ở Iran, theo lời Robert Gates, quan chức phụ trách tình báo quốc gia về Liên bang Xô Viết của CIA (và sau này là Giám đốc CIA, cũng như Bộ trưởng Quốc phòng). Do đó, những nỗ lực “đặc biệt nhạy cảm” là cần thiết để xây dựng những liên minh mới ở các nơi khác nhằm lấp vào khoảng trống. Những nỗ lực này bao gồm các cuộc thảo luận ở cấp cao với giới lãnh đạo Trung Quốc về việc xây dựng các cơ sở thay thế ở miền Tây Trung Quốc, dẫn tới một chuyến thăm bí mật của Đô đốc Turner và Gates tới Bắc Kinh vào mùa đông năm 1980-1981, một chuyến thăm chỉ được tiết lộ rất nhiều năm sau đó (dù với rất ít chi tiết quý giá)*. Các khu theo dõi mới được xây lên ở Qitai và Korla* tại Tân Cương qua Văn phòng Các chiến dịch Tín hiệu Tình báo, với những cơ sở mới do Phòng Kỹ thuật của Văn phòng Bộ Tổng tham mưu Quân đội Giải phóng Nhân dân Trung Quốc vận hành, hợp tác chặt chẽ với các cố vấn và kỹ thuật viên Hoa Kỳ*. Hợp tác mật thiết giữa tình báo, quân đội Hoa Kỳ và Trung Quốc là một sản phẩm phụ của sự sụp đổ chế độ Shah.

Trong khi cuộc Cách mạng Iran có thể không có ích cho Liên bang Xô Viết về mặt chính trị, nhưng chắc chắn nó có ích về mặt quân sự. Bất chấp những nỗ lực ở Đại sứ quán Mỹ tại Teheran để hủy những tài liệu quan trọng, tốc độ và sức mạnh của làn sóng thay đổi làm biến đổi đất nước này đã dẫn tới những tổn thất tai hại. Vị Shah đã mua một phi đội máy bay chiến đấu F-14 Tomcat, cùng với hệ thống tên lửa không đối không cực hiện đại Phoenix, các tên lửa đất đối không Hawk và hàng loạt vũ khí chống tăng công nghệ cao. Liên Xô đã có thể sở đắc những hình ảnh rõ ràng cự ly gần vô giá, và trong một số trường hợp họ lấy được cả các hướng dẫn sử dụng cho thiết bị quân sự nữa. Đây không chỉ là một tổn thất đáng hổ thẹn; nó còn có những ngụ ý nghiêm trọng với an ninh quốc gia Hoa Kỳ cũng như các đồng minh của họ*.

Cảm nhận về một thế giới quen thuộc nhanh chóng sụp đổ giờ đã quét qua Washington - vì không chỉ ở Iran mọi thứ mới bỗng nhiên khác biệt. Hoa Kỳ đã theo dõi sát sao tình hình ở Afghanistan, mà tầm quan trọng chiến lược ngày càng tăng sau cuộc cách mạng của Khomeini. Vào mùa xuân năm 1979 chẳng hạn, một nhóm nhân viên CIA đã tiến hành thăm dò để đánh giá quốc gia này như một địa điểm thay thế khả dĩ cho các khu vực thu thập tin tức đã mất ở Iran*, vấn đề là tình hình ở Afghanistan đang chuyển biến rất nhanh, và ngày càng trông giống những diễn tiến ở Iran.

Những vụ hỗn loạn bắt đầu khi vị vua thích chơi cờ Zahir Shah bị người cháu trai Muḥammad Dāwud lật đổ, ông này sau đó tự bổ nhiệm mình làm Tổng thống vào năm 1973. Rồi năm năm sau đó tới lượt chính Dāwud bị lật đổ. Sự sụp đổ của ông không phải là một nỗi ngạc nhiên quá lớn, bởi sự tàn bạo ngày càng tăng của chế độ, vốn chứng kiến việc những tù nhân chính trị thường xuyên bị hành quyết không qua xét xử, họ nằm sấp xuống đất trong nhà tù khét tiếng và lúc nào cũng chật cứng Pul-i Charkhi ngay ngoại ô Kabul*.

Những người cứng rắn theo cộng sản thay thế Dāwud cũng tỏ ra tàn nhẫn không kém - và luôn cấp tiến khi họ lập ra một nghị trình đầy tham vọng để hiện đại hóa đất nước. Họ tuyên bố đã tới lúc cải thiện mạnh mức độ biết đọc biết viết, để phá vỡ cấu trúc “phong kiến” của hệ thống bộ lạc, nhằm chấm dứt sự phân biệt đối xử về sắc tộc, và mang lại các quyền cho phụ nữ, bao gồm bình đẳng giáo dục, an ninh việc làm và quyền tiếp cận chăm sóc y tế*. Những nỗ lực thực hiện các sự thay đổi toàn diện đã gây ra phản ứng giận dữ đặc biệt mạnh mẽ trong giới giáo sĩ Hồi giáo; giống như nó đã vậy vào đầu thế kỷ 21, những nỗ lực cải cách chỉ thành công trong việc đoàn kết những người bảo thủ, giới chủ đất, các lãnh đạo bộ lạc và thầy giảng đạo, những người tìm thấy tiếng nói chung trong việc bảo vệ các lợi ích riêng của họ.

Sự chống đối nhanh chóng trở nên lớn tiếng và nguy hiểm. Cuộc nổi loạn lớn đầu tiên nổ ra vào tháng 3-1979 ở Herat, thuộc miền Tây đất nước, nơi mà những người tuyên bố độc lập dân tộc, trở lại với truyền thống và chối bỏ ảnh hưởng từ bên ngoài đã lấy cảm hứng từ các sự kiện diễn ra ở Iran bên kia biên giới. Những kẻ bạo động nhắm vào bất kỳ mục tiêu nào - bao gồm người dân Liên Xô sống trong thành phố, những người bị đám đông kinh khủng thảm sát*. Bất ổn nhanh chóng lan ra các thành phố khác, bao gồm Jalalabad, nơi các đơn vị quân đội Afghanistan từ chối tấn công những kẻ chống đối, mà thay vào đó quay sang giết những cố vấn Liên Xô của họ*.

Liên bang Xô Viết đáp lại những sự kiện này một cách thận trọng, Bộ Chính trị già nua kết luận rằng họ nên ủng hộ giới lãnh đạo Afghanistan khó chịu và sẵn sàng hành động bạo lực, một số người đã có các mối quan hệ cá nhân lâu dài với Liên bang Xô Viết, nhằm giúp họ đối phó với vụ bất ổn đã tràn tới cả Kabul nữa. Hàng loạt các biện pháp được thực hiện để củng cố chế độ ở đó, do Tổng thống Nur Muḥammad Taraki dẫn dắt, người được Moscow coi trọng và được một số người gọi là “Maxim Gorky của Afghanistan” vì những tác phẩm của ông về “chủ đề xã hội chủ nghĩa khoa học” - một lời khen ngợi thật sự*. Những chuyến hàng hào phóng ngũ cốc và lương thực được chở qua bên kia biên giới, trong khi những khoản lãi suất cho các món nợ cũ được miễn. Để giúp tăng cường cho ngân khố của chính quyền Afghanistan, Liên Xô cũng đề nghị trả hơn gấp đôi giá họ đã trả cho khí đốt của Afghanistan trong thập kỷ trước đó*. Mặc dù các đề nghị xin sở đắc vũ khí hóa học và khí độc bị từ chối, Moscow quả có cung cấp hỗ trợ quân sự, đưa tới 140 khẩu pháo, 48.000 khẩu súng và gần 1.000 súng phóng lựu*.

Washington để ý tới tất cả những điều này, họ cân nhắc cẩn trọng những ngụ ý của sự vươn lên “từ từ nhưng không thể nhầm lẫn” của việc Liên Xô can dự ở Afghanistan. Nếu Liên bang Xô Viết cung cấp hỗ trợ quân sự trực tiếp cho Taraki và đưa quân tới đó, một báo cáo cấp cao nhận xét, sẽ có những hậu quả không chỉ ở Afghanistan mà khắp xương sống châu Á ở Iran, Pakistan và Trung Quốc - thực ra là còn xa hơn thế nữa*. Sự bất trắc của những gì sắp xảy ra tiếp theo càng trở nên rõ ràng với vụ sát hại Đại sứ Hoa Kỳ ở Kabul vào tháng 2-1979. Chỉ vài ngày sau khi Khomeini trở về Iran, chiếc xe bọc thép của Đại sứ Adolph Dubs bị bắt cóc ngay giữa ban ngày trên đường phố của thủ đô Afghanistan, ở nơi có vẻ là một điểm kiểm soát của cảnh sát. Ông được đưa tới khách sạn Kabul (giờ là khách sạn hạng sang Kabul Serena), nơi ông bị giữ làm con tin vài giờ trước khi bị giết trong một chiến dịch giải cứu thất bại*.

Mặc dù không rõ ai đứng đằng sau vụ bắt cóc viên đại sứ hay các động cơ là gì, như thế là đủ để Hoa Kỳ can dự trực tiếp hơn với những gì đang diễn ra ở đất nước này. Viện trợ cho Afghanistan bị cắt ngay lập tức, và sự hỗ trợ chuyển qua cho những người chống cộng và những người khác phản đối chính quyền mới*. Nó đánh dấu bước khởi đầu của một giai đoạn dài trong đó Hoa Kỳ sẵn sàng tích cực tìm kiếm sự hợp tác của những người Hồi giáo cực đoan mà mối bận tâm chống lại nghị trình cánh tả đã phù hợp một cách tự nhiên với những mối bận tâm của Hoa Kỳ. Mất nhiều thập niên sau thì cái giá của thỏa thuận này mới rõ ràng.

Đằng sau cách tiếp cận mới này là những nỗi sợ rằng Afghanistan có thể rơi vào tay Liên Xô. Vào nửa sau năm 1979, Liên Xô có vẻ đã sẵn sàng can thiệp quân sự. Câu hỏi về những ý định của Liên bang Xô Viết trở thành đề mục hàng đầu trong nghị trình của các báo cáo tình báo Hoa Kỳ và trở thành chủ đề của hàng loạt các tài liệu vạch ra những diễn tiến mới nhất - dù điều đó không có nghĩa là có bất kỳ sự thấu hiểu nào về những gì đang diễn ra*. Một báo cáo trình cho Hội đồng An ninh Quốc gia với tựa đề “Những người Liên Xô đang làm gì ở Afghanistan?” là một phản hồi thẳng thắn không thể chê trách: “Đơn giản là chúng ta không biết”*. Trong khi khó mà đoán định Moscow đang nghĩ gì, điều rõ ràng là sự sụp đổ của Shah có nghĩa là Hoa Kỳ đã mất đi đồng minh chính yếu của họ trong khu vực; mọi chuyện có vẻ ngày càng đáng lo, như thể hiệu ứng domino sắp sửa khiến tình thế còn tồi tệ hơn nữa.

Liên Xô cũng lo lắng đúng như thế. Những sự kiện ở Iran đã chẳng mang lại lợi ích gì, và thực ra Moscow đánh giá là các lợi ích của Liên bang Xô Viết đã suy giảm khi Khomeini lên nắm quyền làm cho các cơ hội ít đi, thay vì mở ra thêm. Bởi thế quân đội Liên Xô vạch ra các kế hoạch dự phòng cho một cuộc triển khai lớn lực lượng quân đội trong trường hợp cần phải tăng cường cho điều mà Tổng Bí thư Leonid Brezhnev gọi là “chính quyền quốc gia bằng hữu của chúng ta ở Afghanistan”. Hoa Kỳ theo dõi việc chuyển quân tới miền Bắc biên giới với cả Iran và Afghanistan, ghi nhận việc đưa một đơn vị lực lượng đặc nhiệm Spetsnaz tới Kabul, cùng một tiểu đoàn lính dù mà CIA kết luận là được triển khai để đảm bảo an ninh cho căn cứ Bagram, điểm vào chính của hậu cần Liên Xô*.

Tuy nhiên, ở giai đoạn tối quan trọng này, tương lai của Afghanistan đột ngột trở thành vấn đề. Vào tháng 9-1979, một cuộc tranh giành quyền lực chứng kiến việc Nur Muḥammad Taraki bị lật đổ bởi Hafizullah Amin, một người vừa tham vọng vừa khó đoán. Ông này đã bị bác bỏ công khai không thể là một nhà lãnh đạo khả dĩ trong những bài xã luận trên tờ Pravda, cơ quan ngôn luận chính thức phản ánh suy nghĩ của Bộ Chính trị ở Liên bang Xô Viết*. Ông bị lên án ở Moscow là kẻ thù của cách mạng, một người tìm cách thao túng những mối kình địch bộ lạc vì mục đích cá nhân, và là “một gián điệp của Đế quốc Mỹ”*. Liên Xô cũng lo ngại về những tin đồn rằng Amin đã được CIA chiêu mộ - tin đồn cũng đã lan đi mạnh mẽ bởi các kẻ thù của ông này ở Afghanistan*. Biên bản các cuộc họp của Bộ Chính trị cho thấy giới lãnh đạo ở Moscow hết sức lo lắng về việc Amin định hướng lại nghiêng về phía Hoa Kỳ, và về việc Hoa Kỳ háo hức muốn ủng hộ một chính quyền thân thiện với họ ở Kabul*.

Liên Xô đang ngày càng trở nên lo ngại với tình hình. Những cuộc gặp thường xuyên của Amin với người đứng đầu phái bộ Mỹ ở Afghanistan trước cuộc đảo chính của ông có vẻ chỉ ra rằng Washington đang định vị lại họ sau thất bại tai họa của các chính sách ở Iran. Khi Amin ngày càng trở nên hung hăng trong những cuộc tương tác với Liên Xô tại Kabul, đồng thời thực hiện hàng loạt tiếp xúc với Hoa Kỳ ngay sau khi lên nắm quyền, đã có lời kêu gọi hành động*.

Nếu Liên bang Xô Viết không vững vàng và hỗ trợ các đồng minh của họ hiện giờ, theo lập luận logic, họ sẽ mất không chỉ Afghanistan mà cả khu vực này. Tướng Valentin Varennikov sau này nhớ lại những sĩ quan cao cấp “lo ngại rằng nếu Hoa Kỳ bị đẩy ra khỏi Iran, họ sẽ bố trí lại các căn cứ tới Pakistan và chiếm lấy Afghanistan”*. Diễn tiến ở những nơi khác cũng làm giới lãnh đạo Liên Xô lo ngại và tạo ra ấn tượng rằng Liên bang Xô Viết đã thất thế rõ ràng. Bộ Chính trị đã thảo luận cách Washington và Bắc Kinh cải thiện quan hệ vào cuối những năm 1970, lưu ý rằng cả ở đây Moscow cũng đang tụt lại*.

Hoa Kỳ đang cố gắng tạo ra một “Đế chế Đại Ottoman” mới trải khắp Trung Á, các quan chức cấp cao của Đảng Cộng sản nói với Brezhnev vào tháng 12-1979; những nỗi sợ đó bị khuếch đại do sự thiếu vắng một hệ thống phòng không toàn diện khắp vùng biên giới miền Nam Liên bang Xô Viết. Điều đó có nghĩa là Mỹ có thể chĩa một lưỡi dao vào trái tim Liên bang Xô Viết*. Như Brezhnev nói không lâu sau đó trong một cuộc phỏng vấn với tờ Pravda, bất ổn ở Afghanistan là “mối đe dọa rất lớn với an ninh của nhà nước Liên Xô”*. Cảm giác phải làm gì đó là rất rõ ràng.

Hai ngày sau cuộc gặp giữa Brezhnev và các quan chức hàng đầu, mệnh lệnh được đưa ra yêu cầu lên kế hoạch cho một cuộc xâm lược dựa trên việc triển khai ban đầu 75.000-80.000 quân. Tham mưu trưởng, tướng Nikolai Ogarkov, một sĩ quan cứng rắn thuộc trường phái cũ, phản ứng rất giận dữ. Là một kỹ sư được đào tạo, Ogarkov lập luận rằng lực lượng này là quá nhỏ bé để giữ được các tuyến liên lạc và đảm bảo các vị trí then chốt trên khắp đất nước đó*, ông đã bị phủ quyết bởi Bộ trưởng Quốc phòng Dmitri Ustinov, một người khéo léo về chính trị nhưng dễ đưa ra các tuyên bố phô trương về sự xuất sắc của các lực lượng vũ trang Liên Xô, mà ông cho là năng lực chiến đấu đồng nghĩa với việc họ có thể đạt được “bất cứ nhiệm vụ nào do Đảng và nhân dân giao phó”*.

Liệu ông có tin thế không là một chuyện; điều quan trọng hiện giờ là ông và thế hệ những cựu chiến binh Thế chiến thứ Hai của ông, những người mà cảm nhận của họ về thế giới đang thay đổi không được tốt lắm, chắc chắn rằng người Mỹ đang toan tính thế chỗ Liên bang Xô Viết. Ustinov được cho là đã hỏi vào cuối năm 1979: “Nếu [họ có thể] thực hiện tất cả những sự chuẩn bị này ngay trước mũi chúng ta, tại sao chúng ta lại lùi bước, cẩn trọng và để mất Afghanistan?”*. Trong một cuộc họp của Bộ Chính trị vào ngày 12 tháng Mười hai, Ustinov, cùng một loạt những ông già đầu muối tiêu như Leonid Brezhnev, Andrei Gromyko, Yuri Andropov và Konstantin Chernenko, đã bật đèn xanh cho việc triển khai tổng lực quân đội ở Afghanistan*. Đó là một quyết định không đơn giản, Brezhnev nói trên Pravda vài tuần sau đấy*.

Không lâu sau cuộc họp, vào tối Giáng sinh năm 1979, các lực lượng Liên Xô bắt đầu tràn qua biên giới trong Chiến dịch Bão táp 333. Đây không phải là một cuộc xâm lược, Ustinov tuyên bố với các chỉ huy quân đội đưa quân vượt biên giới, với luận điệu sẽ được lặp đi lặp lại qua các nhà ngoại giao và nhà chính trị Liên Xô trong thập niên tiếp đó; thay vì thế, đó là một nỗ lực tái lập sự ổn định vào một thời điểm mà “tình hình chính trị và quân sự tại Trung Đông” đang rối loạn, và theo yêu cầu của chính quyền ở Kabul “để cung cấp hỗ trợ quốc tế cho nhân dân Afghanistan anh em”*.

Theo quan điểm của Washington, thời điểm không thể nào tệ hơn. Với tất cả những nỗi lo sợ của Liên Xô về việc Hoa Kỳ bành trướng ở Afghanistan, sự yếu ớt hoàn toàn của Mỹ trên khắp vùng này đang trở nên rõ ràng một cách đau đớn. Sau khi chạy khỏi Teheran vào đầu năm 1979, vị Shah đã đi từ nước này qua nước khác để tìm một nơi trú ẩn lâu dài. Tới mùa thu, Tổng thống Carter được các thành viên cấp cao trong chính quyền của ông khuyến khích nên cho phép người đàn ông đang hấp hối từng là người bạn kiên trung của Hoa Kỳ đó vào nước này để được chữa bệnh. Vào lúc chuyện này đang được trao đổi, Bộ trưởng Ngoại giao mới của Khomeini nói thẳng với các cố vấn của Tổng thống là “quý vị đang chọc vào tổ ong vò vẽ với tất cả những chuyện này”*. Tư liệu từ Nhà Trắng cho thấy Carter ý thức việc được mất là lớn thế nào Nếu ông để vị Shah vào Hoa Kỳ. “Các anh khuyên tôi nên làm gì nếu [Iran] chiếm đại sứ quán của chúng ta và bắt người của chúng ta làm con tin?”, Tổng thống hỏi. Ông đã không nhận được câu trả lời*.

Vào ngày 4 tháng Mười Một, hai tuần sau khi vị Shah đã được nhận vào Trung tâm Y khoa Cornell ở New York, các sinh viên vũ trang người Iran vượt qua lính cảnh vệ ở Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Teheran và kiểm soát khu tòa đại sứ, bắt giữ khoảng 60 nhân viên ngoại giao làm con tin. Mặc dù mục tiêu ban đầu có vẻ là thực hiện một cuộc phản đối ngắn, dữ dội về quyết định chấp nhận cho vị Shah vào Hoa Kỳ, nhưng mọi chuyện nhanh chóng leo thang*. Vào ngày 5 tháng Mười Một, Ayatollah Khomeini bình luận về tình hình ở tòa đại sứ. Ông không lựa chọn lời lẽ, không kêu gọi bình tĩnh. Các tòa đại sứ ở Teheran, ông tuyên bố, là nơi sản sinh ra “những âm mưu ngấm ngầm” để hạ bệ Cộng hòa Hồi giáo Iran. Nhạc trưởng chính của những âm mưu này, ông nói tiếp, là “đại Satan Mỹ”. Với điều đó, ông kêu gọi Hoa Kỳ trao lại “kẻ phản bội” để người này phải đối mặt với công lý*.

Những nỗ lực ban đầu của Hoa Kỳ nhằm xoa dịu tình hình đã dao động từ vụng về tới lộn xộn. Một phái bộ, mang theo lời kêu gọi trực tiếp từ Tổng thống tới Khomeini, bị vị Ayatollah thẳng thừng từ chối gặp mặt và không thể trao được lá thư; sau này mới biết một phái bộ khác đã được trao quyền thảo luận với Tổ chức Giải phóng Palestine (PLO), vốn có các thành viên đứng đằng sau những vụ tấn công khủng bố chẳng hạn như vụ thảm sát ở Thế vận hội Munich và mục tiêu chính của họ là thành lập một nhà nước Palestine bất chấp sự phản đối của Israel. Còn đáng hổ thẹn hơn sự tiết lộ cho thấy Hoa Kỳ đang cố gắng sử dụng PLO làm trung gian để liên hệ với người Iran là tin tức rằng chính người Iran đã từ chối không để PLO đóng vai trò điều phối trong cuộc khủng hoảng*.

Tổng thống Carter khi đó quyết tâm có hành động cương quyết hơn không chỉ giải tỏa vấn đề con tin mà còn để tuyên bố rằng dù vị Shah đã bị hạ bệ, Hoa Kỳ vẫn là một lực lượng phải được e dè ở trung tâm châu Á. Vào ngày 12-11-1979, trong một nỗ lực gây sức ép tài chính lên chế độ Khomeini, ông tuyên bố lệnh cấm vận dầu mỏ với Iran. “Không ai”, ông tuyên bố khi công bố lệnh cấm nhập khẩu, “được đánh giá thấp quyết tâm của chính quyền Mỹ và người dân Mỹ”*. Hai ngày sau, Tổng thống còn đi xa hơn nữa, ban bố một sắc lệnh hành pháp phong tỏa 12 tỉ đô-la Mỹ tài sản của Iran. Hành động quyết định này rất được lòng dân chúng trong nước, và Carter trải qua điều được mô tả là mức tăng tín nhiệm trong dân chúng với một tổng thống lớn nhất kể từ khi các cuộc thăm dò của Gallup được nghĩ ra*.

Tuy nhiên, sự rung gươm trong vỏ này không mang lại mấy tác dụng. Lệnh cấm vận dầu bị Teheran bác bỏ là vô nghĩa. “Thế giới cần dầu mỏ”, Ayatollah Khomeini nói trong bài phát biểu một tuần sau tuyên bố của Carter. “Thế giới không cần nước Mỹ. Những nước khác sẽ tới để gặp những nước có dầu như chúng tôi, chứ không phải quý vị”*. Dầu sao thì lệnh cấm vận cũng không dễ thực thi từ góc nhìn hậu cần, bởi dầu mỏ của Iran thường đi qua các bên thứ ba và vẫn có thể tới được Hoa Kỳ. Việc tẩy chay gây ra sức ép lên nguồn cung không thể tránh khỏi đe dọa làm tăng giá dầu - điều có lợi cho chế độ ở Iran vì làm tăng doanh thu cho họ*.

Việc phong tỏa các tài sản chọc giận rất nhiều người trong thế giới nói tiếng Ả Rập, những người lo ngại hành động của Hoa Kỳ sẽ đặt ra một tiền lệ. Vụ đụng độ làm căng thẳng thêm những bất đồng chính trị với các quốc gia như Ả Rập Saudi, vốn đã không nhất trí với Washington về chính sách ở Trung Đông, đặc biệt là trong mối quan hệ với Israel*. Như một báo cáo CIA chuẩn bị vài tuần sau khi ban hành lệnh cấm vận đã kết luận, “những áp lực kinh tế hiện giờ của chúng ta nhiều khả năng không có bất kỳ ảnh hưởng tích cực nào; [thực ra] ảnh hưởng của chúng có thể là tiêu cực”*.

Hơn thế nữa, nhiều nước phương Tây tỏ ra miễn cưỡng, không muốn bị kéo vào cuộc khủng hoảng leo thang với Teheran. “Sẽ sớm rõ ràng là”, Carter viết, “ngay cả những đồng minh thân cận nhất của chúng ta ở châu Âu sẽ không tham gia vào cuộc tẩy chay dầu mỏ hay gây nguy hại cho những dàn xếp ngoại giao của họ vì lợi ích của các con tin người Mỹ”. Cách duy nhất để tập trung được các tâm trí là “đe dọa trực tiếp sẽ có thêm những hành động nữa từ Hoa Kỳ”*. Bởi thế, Bộ trưởng Quốc phòng của Carter, Cyrus Vance, đã lên đường tới Tây Âu với thông điệp là nếu không áp các lệnh cấm vận lên Iran, Hoa Kỳ sẽ hành động đơn phương, bao gồm rải bom ở vịnh Ba Tư nếu cần thiết*. Một cách tự nhiên, điều này sẽ có tác động lên giá dầu - và bởi thế lên các nền kinh tế phát triển. Để gây áp lực lên Teheran, Washington phải đe dọa chính những nước ủng hộ họ.

Chính trong bối cảnh những biện pháp tuyệt vọng, phản tác dụng và không được suy nghĩ thấu đáo này để ép buộc một thỏa thuận ở Iran, tin tức về việc các đội quân Liên Xô đang di chuyển về phía nam vào Afghanistan được loan đi. Giới làm chính sách Hoa Kỳ hoàn toàn bất ngờ. Bốn ngày trước cuộc xâm lược, Tổng thống Carter và những cố vấn của ông đang tính toán các kế hoạch chiếm những đảo ngoài khơi Iran và xem xét các chiến dịch quân sự và thám báo để lật đổ Khomeini. Tình hình vốn đã đầy lo ngại trở nên cực kỳ nghiêm trọng*.

Đã đối mặt với một tình huống con tin tai họa, Hoa Kỳ giờ buộc phải tính toán về một sự mở rộng lớn quyền lực của Liên Xô trong vùng. Hon nữa, quan điểm của Washington phản chiếu những quan điểm của Moscow - tức là một động thái ở Afghanistan nhiều khả năng là tiền đề cho sự bành trướng xa hơn của một siêu cường trong khi siêu cường kia phải trả giá. Tầm nhìn của Liên Xô có vẻ như sẽ nhắm tới Iran tiếp theo, nơi mà rắc rối nhiều khả năng sẽ bị những kẻ kích động khuấy lên hơn nữa, như một báo cáo tình báo cho biết vào đầu năm 1980. Bởi thế Tổng thống nên bắt đầu cân nhắc những tình huống mà “chúng ta [sẽ] sẵn sàng đưa các lực lượng Hoa Kỳ vào Iran”*.

Carter lớn tiếng hơn trong bài phát biểu liên bang của ông vào ngày 23-1-1980. Cuộc xâm lược Afghanistan của Liên Xô có nghĩa là một khu vực “có tầm quan trọng chiến lược to lớn” giờ đang bị đe dọa, ông nói; động thái của Moscow đã loại bỏ một vùng đệm, và đưa họ vào tầm bắn tới không chỉ một vùng “chứa hơn hai phần ba dầu mỏ xuất khẩu được của thế giới” mà cả eo biển Hormuz cực kỳ quan trọng khi “phần lớn dầu của thế giới phải chảy qua đó”. Bởi thế ông đưa ra lời đe dọa được tính toán kỹ lưỡng về từ ngữ. “Hãy nêu tuyệt đối rõ lập trường của chúng ta”, ông nói; “bất cứ lực lượng bên ngoài nào tìm cách giành quyền kiểm soát vùng vịnh Ba Tư sẽ bị coi là một cuộc tấn công vào các lợi ích sống còn của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, và một cuộc tấn công như thế sẽ bị đáp trả bằng mọi phương tiện cần thiết, bao gồm quân sự”. Đây là một tuyên bố đầy thách thức gói gọn hoàn hảo thái độ với dầu mỏ của Trung Đông - một lập trường do Anh xây dựng đầu tiên và được Hoa Kỳ thừa kế: Mọi nỗ lực làm thay đổi nguyên trạng sẽ gặp phải một thách thức quyết liệt. Đây không là gì khác ngoài một chính sách đế quốc*.

Tuy nhiên, lời lẽ khoa trương của Carter đối lập với những gì xảy ra ở thực địa. Những cuộc đàm phán với Iran về việc thả con tin tiếp tục diễn ra ở hậu cảnh, nhưng ngày càng trở nên khôi hài. Những cuộc trao đổi diễn ra không chỉ giữa các đại diện của Teheran và một trợ lý tổng thống đội tóc giả, gắn ria mép giả và đeo kính ở một số cuộc gặp; mà khi các cuộc thương thuyết diễn ra, Ayatollah Khomeini vẫn liên tục có những bài phát biểu về việc “Hoa Kỳ đang ăn tươi nuốt sống thế giới” và về “đại Satan” cần phải được dạy một bài học*.

Rốt cuộc, vào tháng 4-1980, Tổng thống Carter quyết tâm giải quyết cho xong vụ việc và chuẩn thuận Chiến dịch Vuốt đại bàng, một điệp vụ bí mật để giải cứu các con tin từ Teheran. Kết quả là một thất bại đáng hổ thẹn. Tám máy bay trực thăng được cử đi từ tàu sân bay chạy bằng năng lượng hạt nhân USS Nimitz lẽ ra phải gặp một nhóm mặt đất ở một địa điểm gần Tabas ở miền Trung Iran, nơi họ sẽ được Đại tá Charlie Beckwith chỉ huy và là một đơn vị của lực lượng vừa thành lập có tên là Lực lượng Delta. Chiến dịch đã chết yểu: một máy bay trực thăng quay lại vì điều kiện thời tiết; một chiếc khác bị nứt cánh quạt và bị bỏ lại, trong khi một chiếc khác nữa hỏng hệ thống thủy lực. Beckwith kết luận rằng sứ mệnh không còn khả thi và được phép của Tổng thống hủy bỏ nó. Khi những chiếc trực thăng quay trở lại tàu Nimitz, một chiếc bay quá gần một máy bay tiếp liệu C-130, dẫn tới vụ nổ làm cả hai chiếc rơi - và làm tám binh sĩ Mỹ thiệt mạng*.

Đó là một tai họa về tuyên truyền. Khomeini, không có gì ngạc nhiên, mô tả đó là hành động can thiệp của đấng siêu nhiên*. Những người khác quan sát đầy sửng sốt trước sự vụng về của sứ mệnh thất bại. Thực tế là Hoa Kỳ không thể giải thoát cho các con tin thông qua thương lượng hay bằng vũ lực nói lên rất nhiều về việc thế giới đã thay đổi ra sao. Ngay cả trước thất bại của sứ mệnh giải cứu, một số cố vấn của Tổng thống đã cảm thấy cần phải hành động cương quyết để không tỏ ra bất lực. “Chúng ta phải làm gì đó”, Zbigniew Brzezinski - cố vấn An ninh Quốc gia của Tổng thống - nói, “để đảm bảo với người Ai Cập, người Saudi và những người khác trên bán đảo Ả Rập rằng Hoa Kỳ sẵn sàng thể hiện quyền lực của mình”. Và điều đó có nghĩa là thiết lập “sự hiện diện quân sự rõ ràng ở vùng này ngay bây giờ”*.

Tuy nhiên, Hoa Kỳ không đơn độc trong việc tìm kiếm câu trả lời cho những sự kiện hỗn loạn sẽ cho phép họ bảo vệ các lợi ích và danh tiếng của họ. Vào ngày 22 tháng Chín, Iraq mở một cuộc tấn công bất ngờ vào Iran, đánh bom các sân bay và mở một cuộc xâm lược ba mũi tiến quân trên bộ nhắm vào tỉnh Khūzestān và các thành phố Ābādān và Khurramshahr. Người Iran không hề nghi ngờ việc ai đứng đằng sau những vụ tấn công. “Bàn tay của Mỹ”, Khomeini nổi trận lôi đình, “đã thò ra từ tay áo của Saddam”*. Tổng thống Bani-Sadr tuyên bố: Cuộc tấn công là kết quả của một đại kế hoạch Mỹ-Iraq-Israel mà mục tiêu đã nhiều lần được mô tả là những nỗ lực lật đổ chính quyền Hồi giáo, và đưa vị Shah trở lại hay phân rã Iran thành năm nước cộng hòa. Dù thế nào, ông nói, Washington đã cung cấp cho Iraq bản kế hoạch cuộc xâm lược*.

Mặc dù ý tưởng Hoa Kỳ đứng đằng sau vụ tấn công đã được nhiều nhà bình luận ủng hộ và được nhiều người khác nhắc lại, nhưng không có nhiều bằng chứng rõ ràng cho thấy như thế. Ngược lại, các nguồn tư liệu - bao gồm hàng triệu trang tài liệu, băng ghi âm và ghi chép thu được từ Phủ Tổng thống ở Baghdad vào năm 2003 - chỉ ra rõ ràng thực tế là Saddam đã hành động một mình, lựa chọn thời điểm thích hợp để tấn công nước láng giềng đầy biến động mà ông có mối thù cần giải quyết sau khi thất thế trong những thỏa thuận về lãnh thổ năm năm trước*. Những tài liệu này cho thấy sự leo thang quyết liệt việc thu thập thông tin từ tình báo Iraq trong những tháng trước cuộc tấn công khi những suy nghĩ ở Baghdad chuyển hướng sang việc mở cuộc xâm lược bất ngờ*.

Saddam cũng được thúc đẩy bởi nhiều nỗi bất an và tính vĩ cuồng mạnh mẽ. Ông bị ám ảnh với Israel và với sự bất lực của người Ả Rập trong việc đánh bại một quốc gia là “cánh tay nối dài của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ và người Anh”, trong khi cũng than phiền rằng bất kỳ hành động hiếu chiến nào chống lại Israel từ những người Ả Rập sẽ dẫn tới việc phương Tây quyết định trả đũa nhắm vào Iraq. Nếu chúng ta tấn công Israel, ông cảnh báo các sĩ quan cấp cao của mình, người Mỹ sẽ “ném bom hạt nhân vào chúng ta”. “Mục tiêu đầu tiên” của các hành động của phương Tây, ông lưu ý, “sẽ là Baghdad, chứ không phải Damascus hay Amman”*. Không hiểu sao, trong tâm trí của Saddam, điều này có vẻ hợp lý: Tấn công Israel sẽ khiến Iraq đối mặt với việc bị tiêu diệt; bởi thế tấn công Iran sẽ là ưu tiên.

Việc kết hợp Israel và Iran có thể tìm thấy trong luận điệu vĩ cuồng của cả Saddam và các nhân vật lãnh đạo Iraq cấp cao, những người nói đầy phấn khích về việc Iraq cần nắm lấy sứ mệnh lãnh đạo người Ả Rập khắp mọi nơi. Cuộc tấn công Iran vào năm 1980 được coi là ví dụ về việc giành lại đất đai đã bị “cướp đoạt” trong thỏa thuận lãnh thổ năm 1975. Điều này sẽ khuyến khích những nước khác, Saddam tuyên bố với các sĩ quan cấp cao của ông, và khích lệ “tất cả dân chúng” mà đất đai đã bị tước đoạt nổi lên và giành lại những gì thuộc quyền của họ - một thông điệp trước hết nhắn tới người Palestine*. Saddam tự tin rằng xâm lược Iran sẽ có ích cho sứ mệnh của người Ả Rập ở những nơi khác. Được một logic phi lý như thế thúc đẩy, không có gì lạ khi Thủ tướng Israel Menachem Begin đã mô tả Iraq là “chế độ vô trách nhiệm nhất trong các chế độ Ả Rập, có lẽ chỉ trừ chế độ của Kaddafi”*.

Saddam cũng khó chịu vì cuộc Cách mạng ở Iran, ông ta cho rằng việc loại bỏ vị Shah và sự nổi lên của Ayatollah Khomeini “hoàn toàn là một quyết định của Mỹ”. Tình trạng bất ổn là khởi đầu cho một đại kế hoạch, ông tuyên bố, đại kế hoạch sử dụng những giáo sĩ Hồi giáo “để đe dọa người dân vùng Vịnh sao cho [Mỹ] có thể hiện diện ở đó và sắp xếp tình hình trong khu vực” như họ muốn*. Sự hoang tưởng như thế kết hợp với những khoảnh khắc thấu hiểu thiên tài, chẳng hạn khi nhà lãnh đạo Iraq ngay lập tức nhận ra ý nghĩa trong động thái của Liên Xô ở Afghanistan - và điều đó có nghĩa gì với Iraq. Liệu Liên bang Xô Viết có làm điều tương tự trong tương lai để tìm đường tới Baghdad, ông đặt câu hỏi; liệu các chính quyền bù nhìn rồi cũng sẽ được dựng lên ở Iraq, dưới vỏ bọc cung cấp sự hỗ trợ? “Nếu thế”, ông hỏi Moscow, làm sao quý vị đối xử với “những bạn bè khác trong tương lai”?*

Những nghi kỵ của ông chỉ càng tăng thêm khi Liên bang Xô Viết cố gắng tận dụng tinh thần chống Mỹ ở Iran và sắp sửa lôi kéo Khomeini và những người gần gũi với ông ta*. Saddam nhận ra rằng cả điều này nữa cũng có khả năng hủy hoại ghê gớm và rằng Iraq có thể bị Moscow vứt bỏ để ưu ái cho láng giềng của họ. “Sự xâm nhập của Liên Xô trong vùng này… phải bị ngăn lại”, ông nói với các nhà ngoại giao từ Jordan vào năm 1980*. Cảm thấy ngày càng bị cô lập, ông chuẩn bị quay lưng lại với những người thân Liên Xô, vốn đã ủng hộ kiên định khi ông vươn lên nắm quyền vào những năm 1970. Sự vỡ mộng của ông là một lý do giải thích cho việc Liên Xô không được thông báo trước về cuộc tấn công cho tới ngày nó nổ ra - với kết quả là một phản hồi lạnh lẽo từ Moscow*.

Tới lúc đó, theo các báo cáo tình báo của Iraq, việc Iran đang phải hứng chịu “cuộc khủng hoảng kinh tế tắc nghẽn” và không ở trong tình trạng thích hợp để “tự vệ ở quy mô lớn”, trở thành một cơ hội quá tốt không thể bỏ qua*.

Sự sụp đổ của vị Shah đã kích hoạt một chuỗi các sự kiện khác thường. Tới cuối năm 1980, toàn bộ vùng trung tâm của châu Á đã ở trong tình trạng liên tục biến đổi. Tương lai của Iran, Iraq và Afghanistan đều không rõ ràng, phụ thuộc vào lựa chọn của các nhà lãnh đạo từng nước và sự can thiệp của các lực lượng bên ngoài. Đoán xem mọi chuyện sẽ diễn biến ra sao ở mỗi nước này, chứ đừng nói trong cả vùng, là gần như không thể. Với Hoa Kỳ, câu trả lời là cố gắng làm rối lên bằng cách qua mặt tất cả các bên. Kết quả thật tai họa: Trong khi đúng là những hạt giống của tinh thần chống Mỹ đã được gieo trước đó trong thế kỷ 20, không có gì cho thấy nó tất yếu sẽ trở thành sự căm ghét không khoan nhượng. Nhưng những quyết định chính sách của Hoa Kỳ trong hai thập niên cuối cùng của thế kỷ sẽ đóng vai trò làm nhiễm độc thái độ trong khu vực nằm giữa Địa Trung Hải và dãy Himalaya.

Chắc chắn là Hoa Kỳ phải chơi mạnh tay vào đầu những năm 1980. Trước hết, cuộc tấn công của Iraq có vẻ là phúc lành với giới hoạch định chính sách Hoa Kỳ, những người coi vụ xâm lăng của Saddam Hussein là cơ hội để mở ra những cuộc thương lượng với Teheran, cố vấn An ninh Quốc gia Brzezinski của Tổng thống Carter “không giấu giếm thực tế là cuộc tấn công của Iraq có thể là một diễn biến có triển vọng tích cực để gây sức ép lên Iran buộc họ thả con tin”, theo một cố vấn cấp cao tham gia vào các cuộc họp xử lý khủng hoảng diễn ra trong giai đoạn này*. Áp lực lên chế độ của Khomeini được nhân lên vì họ hiểu rằng để đáp lại vụ tấn công, họ cần một cách tuyệt vọng những phụ tùng cho các thiết bị quân sự mà trước đó họ đã mua từ Hoa Kỳ. Iran được thông báo rằng Washington có thể cân nhắc việc cung cấp các nguyên vật liệu tương ứng - mà giá trị lên tới hàng trăm triệu đô-la - nếu thả các con tin ra. Teheran đơn giản là phớt lờ sự tiếp cận đó, vốn phải được đích thân Tổng thống Hoa Kỳ phê chuẩn*. Không phải là lần đầu tiên Iran đã đi trước một bước: Các điệp viên của họ đã tỏ ra rất tháo vát, mua được phần lớn phụ tùng từ những nơi khác, bao gồm Việt Nam, nơi có lượng lớn trang thiết bị của Hoa Kỳ thu được trong cuộc chiến*.

Iran cũng được Israel cung ứng với khối lượng lớn. Israel có quan điểm là phải ngăn chặn Saddam Hussein bằng mọi giá. Sự sẵn sàng hợp tác với nhau của Iran và Israel là đáng ngạc nhiên theo nhiều nghĩa, nhất là bởi giọng điệu lăng mạ đặc biệt thường xuyên của Khomeini khi ông nói về người Do Thái và về Israel. “Đạo Hồi và người Hồi giáo đối mặt với kẻ phá hoại số một là bọn Do Thái, những kẻ từ gốc rễ đã là những kẻ nhục mạ và mưu toan chống lại đạo Hồi”, ông viết vào năm 1970*. Iran và Israel giờ lại trở thành những kẻ đồng sàng bất ngờ nhờ vào sự can thiệp của Saddam Hussein ở vùng Vịnh.

Đây là một lý do tại sao luận điệu của Khomeini với những người thiểu số và các tôn giáo khác trở nên mềm mỏng hơn vào đầu những năm 1980, tới lúc đó ông đã gọi Do Thái giáo là “một tôn giáo đáng tôn trọng nổi lên từ những người bình dân” - dù ông phân biệt điều này với chủ nghĩa phục quốc Do Thái, mà trong mắt ông là một phong trào chính trị (và có tính cơ hội) về cơ bản đối nghịch với tôn giáo. Sự thay đổi thái độ này với các tôn giáo lớn tới mức Cộng hòa Hồi giáo Iran thậm chí phát hành tem bưu điện với hình Chúa Jesus Christ và một dòng Kinh Qurān viết bằng tiếng Armenia*.

Israel và Iran không chỉ hợp tác trong vấn đề bán vũ khí, mà cả trong các chiến dịch quân sự nữa. Một mục tiêu cụ thể của lợi ích chung là lò phản ứng hạt nhân Osirak của Iraq. Theo một sĩ quan tình báo, một chiến dịch tấn công cơ sở này đã được các đại diện Iran và Israel thảo luận trong những cuộc trao đổi bí mật ở Paris thậm chí là trước khi cuộc tấn công của Saddam bắt đầu*. Không đầy một tuần sau khi Iraq tấn công Iran, lò phản ứng này là mục tiêu của một cuộc tấn công đầy mạo hiểm từ bốn máy bay phản lực F-4 Phantom của Iran nhắm vào các phòng thí nghiệm nghiên cứu và tòa nhà kiểm soát. Tám tháng sau đó, vào tháng 6-1981, các phi công chiến đấu của Israel đã làm được tốt hơn, phá hủy nghiêm trọng lò phản ứng vào thời điểm đang có nỗi sợ lan rộng là nó sắp đạt đến khối lượng tới hạn*.

Cuộc tấn công của Iraq nhắm vào Iran được dự tính là một chiến thắng nhanh chóng và ngọt ngào. Để khởi đầu, bất chấp cuộc tấn công Osirak, mọi thứ có vẻ hứa hẹn theo quan điểm của Baghdad. Tuy nhiên, khi thời gian trôi đi, tình hình bắt đầu xoay chuyển bất lợi với Iraq. Liên bang Xô Viết trừng phạt Saddam vì hành động đơn phương của ông bằng cách rút lại cung cấp vũ khí và ngưng các chuyến hàng quân trang quân dụng, khiến nhà lãnh đạo Iraq thất vọng và không có nhiều lựa chọn. Trong một sự thừa nhận thẳng thắn rằng cuộc chiến không diễn ra suôn sẻ như mong đợi, ông thường xuyên tập hợp những người thân tín xung quanh mình để kêu ca, thuyết giảng về hết âm mưu quốc tế xa vời này tới âm mưu quốc tế xa vời khác nhằm giải thích cho những bước thụt lùi. Nhưng điều cốt tử là Iraq đang ngày càng thất thế và thua kém về hỏa lực. Trong một dịp vào giữa năm 1981, Saddam đã hỏi các viên tướng của ông gần như hối tiếc: “Giờ hãy gắng mua vũ khí từ thị trường chợ đen. Liệu chúng ta có thể làm được giống như Iran?”*

Iran quả thật đã rất tháo vát, đang hồi sinh - và ngày càng tham vọng. Tới mùa hè năm 1982, các lực lượng Iran không chỉ xoay xở đuổi được quân Iraq khỏi vùng lãnh thổ mà họ đã chiếm được, mà còn xâm nhập qua biên giới sang phía bên kia. Một báo cáo tình báo đặc biệt do Cơ quan An ninh Quốc gia ở Hoa Kỳ chuẩn bị vào tháng Sáu năm đó đã vẽ ra một bức tranh rõ ràng: “Iraq về cơ bản đã thua cuộc chiến với Iran… Iraq không thể làm gì nhiều một mình hay khi phối hợp với những nước Ả Rập khác, để đảo ngược tình hình quân sự”*. Với lợi thế trong tay, Iran giờ tìm cách lan truyền ý tưởng về cuộc cách mạng Hồi giáo sang các nước khác. Hỗ trợ tài chính và hậu cần được trao cho các lực lượng Shīite cực đoan ở Lebanon và cho các tổ chức như Hezbollah (Đảng của Chúa), trong khi thực hiện các nỗ lực để kích động bạo loạn ở Mecca và tài trợ cho một cuộc đảo chính ở Bahrain. “Tôi nghĩ Iran là một mối đe dọa lớn không cần phải nghi ngờ với các quốc gia Trung Đông”, theo lời của Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Caspar Weinberger vào tháng 7-1982; “họ là quốc gia do một đám điên loạn điều hành”*.

Bởi thế, thật trớ trêu khi những khó khăn gia tăng mà Iraq của Saddam Hussein phải đối mặt là một món quà trời ban cho Hoa Kỳ. Mặc dù cuối cùng những con tin ở đại sứ quán được thả khỏi Teheran sau khi bị giữ hơn một năm nhờ một thỏa thuận trong hậu trường, nhưng kết thúc cho sự cố đó không đánh dấu sự cải thiện trong quan hệ của Hoa Kỳ với Iran. Ngược lại, Liên Xô tiếp tục lôi kéo Khomeini - như CIA ghi nhận đầy cảnh giác. Động lực có vẻ đang thuộc về Liên bang Xô Viết, nhất là bởi họ có vẻ thành công ở Afghanistan, nơi quân đội Liên Xô đã chiếm các thành phố và bảo đảm được những tuyến đường thông tin liên lạc và có vẻ, ít ra là nhìn từ bên ngoài, kiểm soát được tình hình. Áp lực ngoại giao lên Liên bang Xô Viết, bao gồm một cuộc tẩy chay Thế vận hội Moscow 1980, đã không đưa tới một kết quả hiển nhiên nào. Theo quan điểm của Washington, không có gì nhiều để hy vọng - cho tới khi giới hoạch định chính sách nghĩ ra rằng có một bước đi rõ ràng cần thực hiện: ủng hộ Saddam.

Như Bộ trưởng Ngoại giao Mỹ George Shultz nói sau đó, nếu Iraq tiếp tục thoái lui, đất nước này có thể dễ dàng sụp đổ - “một thảm họa chiến lược cho Hoa Kỳ”*. Ngoài việc gây ra hỗn loạn khắp vịnh Ba Tư và Trung Đông nói chung, điều này sẽ dẫn tới việc tăng cường ưu thế của Teheran trên các thị trường dầu mỏ quốc tế. Chậm rãi nhưng chắc chắn, một chính sách mới xuất hiện. Hoa Kỳ quyết định đặt cược lớn ở Iraq; đây là ô trên bàn cờ mà Washington có cơ hội mạnh nhất để ảnh hưởng tới những gì đang diễn ra ở trung tâm châu Á. Hỗ trợ Saddam là một cách để tiếp tục can dự, cũng như chống lại những bước tiến của cả Iran và Liên bang Xô Viết.

Sự ủng hộ có nhiều hình thức. Sau khi đưa Iraq ra khỏi danh sách những quốc gia tài trợ khủng bố, Hoa Kỳ đã hành động để giúp vực dậy nền kinh tế, mở rộng tín dụng để hỗ trợ lĩnh vực nông nghiệp và cho phép Saddam mua những thiết bị phi quân sự đầu tiên và rồi công nghệ “sử dụng hai mục đích”, chẳng hạn như các xe tải nặng có thể dùng để vận chuyển trang thiết bị ra tiền tuyến. Các chính quyền phương Tây ở châu Âu được khuyến khích bán vũ khí cho Baghdad, trong khi giới ngoại giao Hoa Kỳ công khai thuyết phục các cường quốc khác trong khu vực, như Kuwait và Ả Rập Saudi, hỗ trợ chi phí quân sự cho Iraq. Thông tin tình báo do các đặc vụ Hoa Kỳ thu thập bắt đầu được chuyển cho Baghdad, thường là qua Vua Hussein của Jordan, một người trung gian được tin cậy*. Chính quyền Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống Reagan cũng giúp tăng xuất khẩu dầu mỏ cho Iraq - và qua đó là tăng doanh thu - bằng cách khuyến khích và tạo điều kiện để kéo dài các đường ống tới Ả Rập Saudi và Jordan để đối phó với những vấn đề vận chuyển qua vịnh Ba Tư do cuộc chiến với Iran gây ra. Ý đồ của việc này là “điều chỉnh lại sự mất cân đối xuất khẩu dầu mỏ Iran-Iraq” - nói cách khác, khiến cuộc chơi cân bằng hơn*.

Thêm nữa, các bước đi tích cực được thực hiện từ cuối năm 1983 để cắt giảm việc bán vũ khí và trang thiết bị cho Iran trong nỗ lực ngăn chặn những bước tiến trên chiến trường trong một sáng kiến có tên là Chiến dịch Kiên định. Các nhà ngoại giao Hoa Kỳ được chỉ thị yêu cầu các quốc gia sở tại của họ “cân nhắc ngưng mọi giao dịch trang thiết bị quân sự thuộc mọi nguồn gốc hiện có thể đang diễn ra giữa nước bạn và Iran”, cho tới khi một lệnh ngừng bắn được nhất trí ở vùng Vịnh. Các nhà ngoại giao phải nhấn mạnh rằng chiến tranh đang “đe dọa lợi ích của tất cả chúng ta”; mệnh lệnh đó tuyên bố, điều cấp thiết là phải “giảm bớt năng lực kéo dài cuộc chiến của Iran”*.

Biện pháp này cũng nhằm mục đích tạo ra sự tin cậy từ Iraq và Saddam, người vẫn rất nghi ngờ Hoa Kỳ và các động cơ của người Mỹ, ngay cả sau khi những động thái kia đã được thực hiện*. Bởi thế, khi Tổng thống Reagan cử đại sứ lưu động của ông, Donald Rumsfeld, tới Baghdad vào cuối năm 1983, một trong những mục tiêu công khai là để “khởi động một cuộc đối thoại và thiết lập mối quan hệ hữu hảo cá nhân” cùng Saddam Hussein. Như ghi chú tóm tắt của Rumsfeld cho thấy, ông sẽ trấn an nhà lãnh đạo Iraq rằng Hoa Kỳ “sẽ coi bất cứ sự bất lợi lớn nào với vận mệnh Iraq là một thất bại chiến lược của phương Tây”*. Sứ mệnh của Rumsfeld đã được xác định là thành công đáng kể, cả từ phía Mỹ và phía Iraq. Hơn thế nữa, đó còn là “một diễn biến rất tốt đẹp” theo ý những người Saudi, vốn cũng lo ngại không kém về việc Khomeini xuất khẩu Hồi giáo Shīa ra khắp Trung Đông*.

Mối liên kết với Iraq quan trọng tới mức Washington sẵn sàng bỏ qua việc Saddam sử dụng vũ khí hóa học, mà theo một báo cáo, xảy ra “gần như mỗi ngày”*. Những nỗ lực ngăn chặn Iraq sử dụng vũ khí hóa học là cần thiết - nhưng phải được thực hiện kín đáo, để “tránh làm Iraq ngạc nhiên khó chịu qua những lập trường công khai”*. Cũng đáng lưu ý rằng sự chỉ trích với việc sử dụng vũ khí hóa học (bị cấm ngặt theo Công ước Geneva 1925) sẽ trao một chiến thắng về tuyên truyền cho Iran, và không giúp gì trong việc hạ nhiệt những căng thẳng. Hoa Kỳ muốn ngăn việc vận chuyển các loại hóa chất sử dụng để chế tạo khí độc lưu huỳnh mù tạt, và vận động hành lang quyết liệt để gây sức ép lên Iraq ngăn nước này sử dụng hóa chất trên chiến trường - nhất là sau khi Iran đưa vấn đề ra Liên hiệp quốc vào tháng 10-1983*.

Tuy nhiên, ngay cả khi việc sử dụng khí độc chống lại Iran trong cuộc tấn công Badr vào năm 1985 đã rõ ràng, vẫn không ai lên tiếng thực sự ở nơi công khai - ngoài những tuyên bố nhạt nhẽo là Hoa Kỳ phản đối mạnh mẽ việc sử dụng vũ khí hóa học*. Tuy nhiên, thật đáng hổ thẹn khi năng lực sản xuất vũ khí hóa học của Iraq, như một sĩ quan cao cấp người Mỹ chỉ ra, “chủ yếu [bắt nguồn] từ các công ty phương Tây, bao gồm có thể là một chi nhánh ở nước ngoài của Hoa Kỳ”. Không mất nhiều thời gian để nhận ra rằng điều đó nêu lên những câu hỏi khó chịu về sự đồng lõa trong việc Saddam thủ đắc và sử dụng vũ khí hóa học*.

Theo thời gian, ngay cả những lời bình luận công khai ở cấp thấp và những nài xin với các quan chức cấp cao của Iraq về vũ khí hóa học cũng chấm dứt. Tới giữa những năm 1980, khi các báo cáo của Liên hiệp quốc kết luận rằng Iraq đang sử dụng vũ khí hóa học nhắm vào chính người dân nước họ, Hoa Kỳ đáp lại với sự im lặng. Việc lên án những động thái tàn bạo và kéo dài của Saddam chống lại dân chúng người Kurd ở Iraq là hoàn toàn vắng bóng một cách khó hiểu. Người ta đơn giản ghi chú trong các báo cáo của quân đội Mỹ rằng “các hóa chất” đã được sử dụng ở quy mô lớn nhắm vào các mục tiêu dân sự. Iraq quan trọng với Hoa Kỳ hơn là những nguyên tắc của luật pháp quốc tế - và quan trọng hơn là các nạn nhân*.

Tương tự, người ta không nói hay làm gì nhiều nhằm ngăn chặn chương trình hạt nhân ở Pakistan bởi giá trị chiến lược gia tăng của nước này sau khi Liên Xô xâm lược Afghanistan. Trên khắp toàn cầu, nhân quyền trở thành một ưu tiên số hai với khoảng cách xa sau các lợi ích của Hoa Kỳ. Những bài học của Iran trước cách mạng đã không được rút tỉa: Hoa Kỳ chắc chắn không tìm kiếm việc ủng hộ hành vi xấu, nhưng điều không thể tránh khỏi là họ sẽ tổn hại uy tín và phải trả giá khi ủng hộ những kẻ độc tài và những người sẵn sàng đối xử tàn ác với người dân của chính họ hay có ý đồ khiêu khích láng giềng của họ*.

Một trường hợp ví dụ là việc hỗ trợ cho quân nổi dậy ở Afghanistan, những người chống cuộc xâm lược của Liên Xô và được báo chí phương Tây gọi chung là “Mujahidin” - nghĩa đen là những người tham gia jihad. Thật ra, họ là một tập hợp ô hợp, bao gồm những người dân tộc chủ nghĩa, cựu sĩ quan quân đội, những kẻ cuồng tín, thủ lĩnh bộ lạc, những kẻ cơ hội và lính đánh thuê. Thỉnh thoảng họ cũng là những địch thủ cạnh tranh với nhau trong việc mộ quân, tiền bạc và vũ khí, bao gồm hàng nghìn súng trường bán tự động và RPG-7 (súng phóng lựu, phóng tên lửa) do CIA cung cấp từ đầu năm 1980, chủ yếu qua đường Pakistan.

Bất chấp sự lỏng lẻo về tổ chức, việc kháng cự lại sức tàn phá của quân đội Liên Xô của họ tỏ ra khó chịu, liên tục và gây mất tinh thần. Những vụ tấn công khủng bố trở thành chuyện thường ngày của đời sống ở những thành phố lớn, dọc theo đường cao tốc Salang và tuyến đường chạy về miền Nam từ Uzbekistan tới Herat và Kandahar, những tuyến huyết mạch chính đưa quân đội và thiết bị vào Afghanistan từ Liên bang Xô Viết. Các báo cáo gửi về Moscow ghi nhận sự gia tăng đáng lo ngại số lượng những biến cố thù địch, cũng như những khó khăn trong việc xác định thủ phạm: Những kẻ phiến loạn đã được hướng dẫn, một ghi nhớ cho biết, trà trộn vào dân chúng địa phương để không bị phát hiện*.

Thành công ngày càng lớn của phe nổi loạn ở Afghanistan thật ấn tượng. Vào năm 1983 chẳng hạn, cuộc tập kích do một viên chỉ huy, Jalaluddin Haqqani, cầm đầu, đã bắt được hai xe tăng T-55, cùng nhiều thiết bị, bao gồm các súng phòng không, bệ phóng tên lửa và súng cối được ông này bảo vệ trong một mạng lưới các đường hầm gần Khost, cạnh biên giới với Pakistan. Các thiết bị này giờ được sử dụng để tấn công các đoàn binh sĩ qua lại trên đường cao tốc, mang tới những công cụ tuyên truyền vô giá để thuyết phục dân bản xứ rằng Liên Xô tuy hùng mạnh nhưng vẫn sẽ bị đánh bầm dập*.

Những chiến thắng như thế làm nhụt nhuệ khí binh lính Liên Xô, những người đã phản ứng một cách dữ dội. Một số người viết về “cơn khát máu” và khao khát trả thù không thể đè nén sau khi chứng kiến đồng đội và đồng chí bị giết và bị thương. Những cuộc trả đũa thật kinh hoàng, trẻ con bị giết, phụ nữ bị cưỡng hiếp và mỗi thường dân đều bị nghi là Mujahid. Điều này gây ra một vòng lặp độc ác, trong đó ngày càng nhiều người Afghanistan bị lôi kéo vào ủng hộ phe nổi dậy*. Vì thế thật tỉnh táo, một nhà bình luận viết, khi các chỉ huy Liên Xô nhận ra rằng chiếc búa của Hồng quân không thể đập vỡ hạt dẻ là một kẻ thù khó tìm thấy và không cùng vai vế*.

Sức mạnh của lực lượng nổi dậy gây ấn tượng với Hoa Kỳ, mà với họ giờ việc kiềm chế sự bành trướng của Liên Xô ở Afghanistan không còn là một mục tiêu nữa. Vào đầu năm 1985, câu chuyện đã chuyển sang việc đánh bại Liên bang Xô Viết và đẩy toàn bộ người Xô Viết ra khỏi quốc gia đó*. Vào tháng Ba, Tổng thống Reagan ký Chỉ thị An ninh Quốc gia 166 tuyên bố rằng “mục tiêu tối thượng của chính sách [Hoa Kỳ] là loại bỏ các lực lượng Liên Xô khỏi Afghanistan”; để làm thế, chỉ thị viết tiếp, điều cần thiết là “cải thiện hiệu quả quân sự trong cuộc chống đối của người Afghanistan”*. Ý nghĩa của điều này nhanh chóng trở nên rõ ràng: Sự leo thang mạnh về lượng vũ khí cung cấp cho lực lượng nổi dậy. Quyết định này dẫn tới cuộc tranh luận kéo dài về việc liệu các vũ khí này có bao gồm tên lửa Stinger hay không - loại tên lửa xách tay đáng sợ có thể bắn rơi máy bay ở tầm 5 km và với độ chính xác lớn hơn nhiều so với các loại vũ khí khác sẵn có lúc đó*.

Những người hưởng lợi từ chính sách mới là những kẻ như Jalaluddin Haqqani, mà thành tựu chống Liên Xô và sự cuồng tín tôn giáo thuyết phục Dân biểu Hoa Kỳ Charlie Wilson - sau này là đề tài cho bộ phim bom tấn của Hollywood, Charlie Wilson’s War (Cuộc chiến của Charlie Wilson, 2007) - mô tả ông này là “hiện thân của điều thiện”. Nhờ được tiếp cận các vũ khí ngày càng tốt hơn, Jalaluddin đã có thể củng cố vị thế của ông ta ở miền Nam Afghanistan. Quan điểm cứng rắn của ông được củng cố thêm bởi thành công quân sự có được nhờ trận lũ vũ khí Mỹ sau năm 1985. Điều đó không có nghĩa là ông trung thành với Hoa Kỳ. Thật ra, ông ta sẽ trở thành cái gai trong mắt Mỹ: Sau vụ 11-9, ông ta xếp thứ ba trong danh sách những người bị truy nã gắt gao nhất ở Afghanistan*.

Hoa Kỳ hỗ trợ cho khoảng 50 viên chỉ huy như thế, trả các khoản tiền lương từ 20.000-100.000 đô-la Mỹ mỗi tháng tùy thuộc vào kết quả và địa vị. Cũng có rất nhiều tiền tăng thêm từ Ả Rập Saudi để hỗ trợ Mujahidin, bởi Saudi đồng cảm với luận điệu của cánh quân sự Hồi giáo mà cuộc chống đối sử dụng, và mong muốn giúp đỡ những người Hồi giáo bị truy bức. Những người gốc gác Saudi đi theo tiếng gọi của lương tâm chiến đấu ở Afghanistan rất được coi trọng. Những người như Osama bin Laden - quan hệ rộng, khéo giao thiệp và có sức hút cá nhân - ở vị thế hoàn hảo để làm trung gian cho những khoản tiền lớn được những người bảo trợ Saudi trao tặng; tất nhiên sự tiếp cận của họ với những nguồn lực này tới lượt nó biến họ thành những nhân vật quan trọng trong phong trào Mujahidin*. Tầm quan trọng của cả việc này cũng chỉ trở nên rõ ràng sau này.

Sự ủng hộ của Trung Quốc cho cuộc chống đối tại Afghanistan cũng có những ngụ ý dài hạn. Trung Quốc đã tuyên bố họ phản đối cuộc xâm lược của Liên Xô ngay từ đầu, coi đó là chính sách bành trướng với những hậu quả khó chịu. Bước đi của Liên bang Xô Viết vào năm 1979 là “mối đe dọa với hòa bình và an ninh ở châu Á và toàn thế giới”, theo một nhật báo Trung Quốc lúc bấy giờ; Afghanistan không phải là mục tiêu thực sự của Liên Xô, họ vốn chỉ có ý định sử dụng quốc gia này làm “bàn đạp cho bước tiến về phía nam vào Pakistan và cả tiểu lục địa”*.

Những người chống lại quân đội Liên Xô được Bắc Kinh lôi kéo tích cực và cung cấp vũ khí với khối lượng tăng đều đặn trong những năm 1980. Thật vậy, khi quân đội Hoa Kỳ chiếm được các căn cứ Taliban và al-Qaida ở Tora Bora vào năm 2001, họ phát hiện khối lượng lớn súng phóng lựu và các súng phóng tên lửa nhiều đầu đạn của Trung Quốc, cùng bom mìn và súng trường đã được gửi tới Afghanistan hai thập niên trước. Trong những bước đi mà chính họ cũng sẽ hối tiếc, Trung Quốc còn khuyến khích, tuyển mộ và huấn luyện người Hồi giáo Uighur ở Tân Cương, trước khi giúp họ liên lạc và gia nhập lực lượng Mujahidin*. Sự cực đoan hóa ở miền Tây Trung Quốc đã trở thành vấn đề kể từ đó.

Sự bảo trợ mạnh tay giúp việc chiến đấu chống lại Hồng quân tăng lên, và Liên Xô thấy họ bị sa lầy và tổn thất nghiêm trọng về vũ khí, nhân lực - và tiền bạc. Vào tháng 8-1986, ước tính 40.000 tấn đạn dược, trị giá khoảng 250 triệu đô-la Mỹ, đã nổ tung trong một kho vũ khí bên ngoài Kabul. Rồi còn có thành công của tên lửa Hoa Kỳ Stinger, đã giúp bắn hạ ba chiếc trực thăng chiến đấu MI-24 gần Jalalabad vào năm 1986 và tỏ ra hiệu quả đến mức chúng làm thay đổi cách hoạt động của không quân ở Afghanistan: Các phi công Liên Xô buộc phải thay đổi những mô thức hạ cánh, trong khi các nhiệm vụ ngày càng được phân công vào ban đêm nhiều hơn, để giảm khả năng bị bắn hạ*.

Vào giữa những năm 1980, triển vọng bắt đầu có vẻ tươi sáng theo quan điểm của Washington. Nỗ lực đáng kể đã được bỏ ra để lấy lòng Saddam Hussein và xây dựng sự tin cậy với Iraq; tình hình ở Afghanistan đang cải thiện khi các lực lượng Liên Xô đã bị đẩy vào thế phòng ngự - và rốt cuộc, tới đầu năm 1989, bị đẩy hoàn toàn ra khỏi đất nước này. Với mọi ý đồ và mục đích, Hoa Kỳ không chỉ xoay xở ngăn chặn được các nỗ lực mở rộng ảnh hưởng và quyền lực của Moscow ở trung tâm châu Á, mà còn xây dựng được mạng lưới mới của riêng họ, thích nghi với đòi hỏi và khi có đòi hỏi. Một tài liệu tình báo viết vào mùa xuân năm 1985 tuyên bố rằng thật đáng hổ thẹn khi mà mối quan hệ “có tầm quan trọng địa chiến lược, lịch sử với Iran” giữa Washington và Teheran lại xấu như thế*. Thật vậy, một năm sau, Iran chính thức bị gọi là “quốc gia tài trợ cho khủng bố”, đồng nghĩa với một lệnh cấm toàn bộ xuất khẩu và bán vũ khí, kiểm soát chặt chẽ công nghệ và thiết bị sử dụng cho hai mục đích, cùng hàng loạt những hạn chế tài chính và kinh tế.

Thật không may, một báo cáo khác cũng viết vào thời kỳ này, khi Mỹ “không có lá bài nào đánh ra được” trong việc giao thiệp với Iran; có lẽ đáng cân nhắc một “chính sách can đảm hơn và cũng có lẽ là rủi ro hơn”, tác giả báo cáo đề xuất*. Chuyện được mất là rất lớn - cho cả hai phía. Khomeini giờ đã già và đau yếu, Washington rất muốn xác định thế hệ lãnh đạo nào tiếp theo sẽ vươn lên nắm quyền. Theo một số báo cáo, có một “phái hòa hoãn” trong nền chính trị Iran rất muốn giang tay ra với Hoa Kỳ và thiết lập quan hệ hữu hảo; bắt tay với những người ôn hòa này sẽ giúp xây dựng mối quan hệ có thể giá trị trong tương lai. Cũng có hy vọng là Iran sẽ giúp cho việc giải thoát những con tin phương Tây đã bị khủng bố vũ trang Hezbollah bắt giữ ở Lebanon vào đầu những năm 1980*.

Từ cả góc nhìn của Iran, cũng có những điểm hấp dẫn trong cách tiếp cận mang tính xây dụng hơn. Diễn tiến tình hình ở Afghanistan, nơi các lợi ích của Iran và Mỹ trùng khớp với nhau, là một khởi đầu hứa hẹn, dấu hiệu cho thấy sự hợp tác không chỉ là khả thi mà còn có thể nhiều thành tựu. Hơn nữa, Iran mong muốn thúc đẩy cải thiện quan hệ còn vì các lý do khác. Ít ra là bởi hơn 2 triệu người tị nạn đã tràn qua biên giới từ năm 1980. Dòng người tị nạn đó không dễ hấp thu, đồng nghĩa với việc giới lãnh đạo ở Teheran có lẽ sẵn sàng hơn trong việc vun đắp tình hữu nghị có thể giúp giảm tình trạng bất ổn trong cả vùng*. Trong khi đó, Iran gặp khó khăn trong việc tìm nguồn cung cấp thiết bị quân sự vào lúc chiến sự tiếp tục diễn ra quyết liệt với Iraq. Bất chấp tình thế xoay chuyển có lợi cho họ và mua được vũ khí khối lượng lớn trên thị trường chợ đen, việc có được vũ khí và phụ tùng từ Hoa Kỳ ngày càng trở nên hấp dẫn*. Những cuộc tiếp xúc dò đường để mở ra các kênh liên lạc đã được thực hiện.

Những cuộc gặp ban đầu không thoải mái, khó khăn và khó chịu. Quyết tâm giành lợi thế trước Iran, Mỹ trình bày những điều sau này được tiết lộ là “thông tin tình báo vừa có thật vừa mang tính lừa phỉnh” về những ý định của Liên Xô nhắm vào Iran, tập trung trên hết vào những tính toán về lãnh thổ được cho là của Liên bang Xô Viết ở những vùng thuộc Iran trong một nỗ lực nhằm gây ấn tượng với họ rằng việc gắn bó với Hoa Kỳ có những lợi ích rõ ràng*. Tuy nhiên, khi các cuộc thảo luận tiếp tục, thông tin về các vấn đề mà Hoa Kỳ quan tâm đặc biệt cũng bắt đầu nhiều lên - chẳng hạn như về năng lực thực chiến của trang thiết bị Liên Xô. Mỹ luôn theo dõi sát những vấn đề này, và thực ra đã trả 5.000 đô-la Mỹ để có được một khẩu súng trường tấn công AK-74 ở Afghanistan không lâu sau khi nó được quân đội Liên Xô giới thiệu*. Mỹ lắng nghe chăm chú những tay súng của Afghanistan đánh giá những điểm tốt, những giới hạn và những điểm yếu của xe tăng T-72 và máy bay trực thăng MI-24 “Krokodil”; họ hiểu được việc sử dụng bom na-pan và các khí độc khác ở quy mô lớn của Liên Xô; và giờ họ cũng nghe được cách lực lượng đặc nhiệm Spetsnaz hoạt động ở đất nước này hiệu quả ra sao, có lẽ là nhờ vào sự huấn luyện tốt hơn mà họ nhận được so với lính Hồng quân bình thường*. Điều này cung cấp một thước đo giá trị hai thập niên sau đó.

Có sự trùng khớp tự nhiên về lợi ích giữa Iran và Hoa Kỳ. Những tuyên bố của đoàn đàm phán bên phía Iran rằng “ý thức hệ của Liên Xô là đối lập trực tiếp với ý thức hệ của Iran” tương đồng với thái độ của Mỹ với chủ nghĩa cộng sản, vốn cũng được bày tỏ với nhiệt tình tương đương. Việc Liên bang Xô Viết đang hỗ trợ quân sự đáng kể cho Iraq ở thời điểm này cũng rất quan trọng. “Liên Xô”, một nhân vật cấp cao nói trong những cuộc thảo luận, “đang giết các binh lính Iran”*. Trong vòng vài năm ngắn ngủi, Iran và Hoa Kỳ có thể không chuyển từ kẻ thù tồi tệ nhất thành bạn bè tốt nhất, nhưng họ ngày càng sẵn sàng gác lại các khác biệt và nỗ lực vì một mục tiêu chung. Nỗ lực mưu tính một con đường đi dây giữa sự kình địch của hai siêu cường là một chính sách kinh điển đã được hiện thực hóa liên tục trong các thế hệ ngoại giao và lãnh đạo Iran trước đó.

Quyết tâm củng cố mối quan hệ, Hoa Kỳ bắt đầu chuyển vũ khí cho Iran, vi phạm chính lệnh cấm vận của họ và bất chấp việc gây áp lực với các chính quyền nước ngoài không bán vũ khí cho Teheran. Một số người phản đối những diễn biến này, bao gồm Bộ trưởng Ngoại giao George Shultz, người đã nhận xét rằng sáng kiến đó có thể dẫn tới một thắng lợi cho Iran, và “sự bùng nổ năng lượng mới cho quan điểm chống Mỹ trong cả vùng”*. Có những người khác đã lập luận rằng lợi ích của Hoa Kỳ là để Iran và Iraq vắt kiệt sức của nhau. Richard Murphy, một người phó của Shultz, tuyên bố ở một phiên điều trần của Quốc hội năm trước đó rằng “chiến thắng cho nước nào đi nữa [Iran hay Iraq] cũng không phải là thành quả quân sự và không đáng mong đợi về chiến lược” - những tình cảm được phản ánh lại qua các bình luận của những quan chức cấp cao ở Nhà Trắng*.

Kiện hàng 100 hệ thống tên lửa điều khiển chống tăng (TOW) đầu tiên được gửi đi vào mùa hè năm 1985. Vũ khí được chuyển qua một trung gian đang háo hức xây dựng các mối quan hệ với Teheran: Israel*. Mối quan hệ thân thiện này có vẻ đáng kinh ngạc từ góc nhìn của thế kỷ hai mươi mốt khi những nhà lãnh đạo Iran thường xuyên kêu gọi “xóa tên Israel khỏi bản đồ”. Nhưng vào giữa những năm 1980, quan hệ gần gũi tới mức Thủ tướng Israel Yitzhak Rabin đã có thể tuyên bố: “Israel là người bạn tốt nhất của Iran, và chúng tôi không định thay đổi lập trường của chúng tôi”*.

Sự sẵn sàng của Israel tham gia vào chương trình vũ khí của Hoa Kỳ chủ yếu là bởi mong muốn của họ muốn Iraq phải ở vào thế cần tập trung cao độ cho láng giềng phương Đông của họ - thay vì tính toán hành động ở nơi khác. Dẫu vậy, có sự nhạy cảm đáng kể trong những thu xếp với Iran. Đề xuất của Hoa Kỳ liên quan tới việc Israel chuyển quân nhu và trang thiết bị cho Teheran, trước khi được Washington bù lại. Kết quả là chính quyền Israel đòi hỏi - và đã nhận được - sự xác nhận rằng kế hoạch này đã được thông qua ở cấp cao nhất tại Hoa Kỳ. Thật ra, nó nhận được sự chấp thuận trực tiếp và cá nhân của chính Tổng thống Reagan*.

Từ mùa hè năm 1985 tới mùa thu năm 1986, Iran đã nhận được vài đợt hàng từ Hoa Kỳ, bao gồm hơn 2.000 tên lửa TOW, 18 tên lửa phòng không Hawk và 2 gói hàng thiết bị dự phòng thay thế cho hệ thống Hawk*. Không phải tất cả đều chuyển qua đường Israel, bởi không lâu sau đó, việc vận chuyển được tiến hành trực tiếp, dù trong quá trình đấy mọi chuyện lại càng rối hơn nữa khi các khoản tiền bán vũ khí cũng được dùng để tài trợ cho tổ chức Contra ở Nicaragua. Kể từ cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba, Washington rất khó chịu với mối đe dọa chủ nghĩa cộng sản ở ngay cửa ngõ Hoa Kỳ và vui lòng trả tiền cho những nhóm năng động có khả năng làm vật cản hiệu quả chống lại luận điệu và chính trị cánh tả - và sẽ im lặng bỏ qua những sai sót của họ. Tổ chức Contra, vốn thực tế là một tập hợp lỏng lẻo những kẻ phiến loạn thường tranh đấu dữ dội với nhau, là kẻ hưởng lợi lớn từ luận thuyết chống cộng của Mỹ -và sự mù quáng trong chính sách đối ngoại của họ nữa. Trong một hình ảnh tương tự với những hành động khác nhau giữa chính quyền và các nhóm tư nhân Hoa Kỳ tại Trung Đông, viện trợ được chuyển cho các lực lượng đối lập ở Trung Mỹ bất chấp luật pháp cấm cụ thể chính phủ Hoa Kỳ không được làm thế*.

Vấn đề bắt đầu nổi lên vào cuối năm 1986, khi hàng loạt những vụ rò rỉ thông tin cho thấy chuyện gì đang diễn ra. Vụ bê bối đe dọa sẽ hạ bệ Tổng thống. Vào ngày 13 tháng Mười Một, Tổng thống Reagan lên sóng truyền hình có bài phát biểu vào giờ vàng trên toàn quốc về “một vấn đề chính sách đối ngoại cực kỳ nhạy cảm và hết sức quan trọng”. Đó là thời khắc đứng vững hay sụp đổ, điều đòi hỏi toàn bộ sức hút rất lớn nơi ông để thành công. Tổng thống muốn tránh việc xin lỗi hay nghe có vẻ phòng thủ; điều cần ở đây là một lời giải thích. Những bình luận của ông tóm lược một cách hoàn hảo tầm quan trọng của các quốc gia trong vùng này - và nhu cầu của Mỹ phải có ảnh hưởng ở đó bằng mọi giá.

“Iran”, ông nói với những khán giả đang chăm chú, “chiếm một trong những vị trí địa lý quan trọng nhất thế giới. Nước này nằm giữa Liên bang Xô Viết và sự tiếp cận vùng nước ấm Ấn Độ Dương. Địa lý giải thích tại sao Liên bang Xô Viết đã đưa quân vào Afghanistan để thống trị quốc gia này, và nếu họ có thể, cả Iran và Pakistan nữa. Iran là một địa điểm địa lý tối quan trọng mà từ đó các địch thủ có thể can dự vào dòng chảy dầu từ các nước Ả Rập nằm gần vịnh Ba Tư. Ngoài địa lý, trữ lượng dầu của Iran cũng quan trọng về dài hạn với sức khỏe của nền kinh tế thế giới”. Điều đó biện minh cho việc “chuyển một lượng nhỏ vũ khí phòng thủ và phụ tùng”, ông nói. Không nói chính xác cụ thể là đã chuyển vũ khí gì cho Teheran, ông tuyên bố rằng “những món hàng khiêm tốn này, cộng hết lại, có thể vừa vặn dễ dàng trong một máy bay chở hàng”. Tất cả những gì ông đang cố gắng làm là đưa tới “một kết thúc trong danh dự cho cuộc chiến tranh đẫm máu đã kéo dài sáu năm” giữa Iran và Iraq, “loại bỏ chủ nghĩa khủng bố do nhà nước tài trợ” và “tác động lên việc trở về an toàn của tất cả các con tin”*.

Màn trình diễn đó không có tác dụng mấy trong việc đảo ngược những cuộc tranh cãi gay gắt ở Washington khi lộ ra việc Hoa Kỳ đã bán vũ khí cho Iran trong một động thái có vẻ là đánh đổi trực tiếp lấy việc thả các con tin người Mỹ. Mọi chuyện càng trở nên độc hại khi hóa ra những người liên quan chặt chẽ tới sáng kiến Iran-Contra đã hủy các tài liệu là bằng chứng về những hành động ám muội và phi pháp do chính Tổng thống phê chuẩn. Reagan xuất hiện trước một ủy ban đặc biệt tìm hiểu vụ việc, nơi ông thề rằng trí nhớ ông không đủ tốt để nhớ lại xem ông có chuẩn thuận việc bán vũ khí cho Iran hay không. Vào tháng 3-1987, ông có một bài phát biểu nữa trên truyền hình, lần này là để bày tỏ sự giận dữ của ông với “những hoạt động diễn ra mà tôi không hay biết” - một tuyên bố tung hỏa mù so với sự thật, như chính Reagan giờ công nhận. “Vài tháng trước, tôi đã nói với người dân Mỹ tôi không đổi vũ khí lấy các con tin. Trái tim và những thiện ý của tôi vẫn nói với tôi điều đó là thật, nhưng những dữ kiện và bằng chứng lại nói với tôi khác”*.

Những điều tiết lộ gây mất mặt này để lại hậu quả xuyên suốt chính quyền Reagan, khi một loạt nhân vật cấp cao sau đó bị truy tố với những cáo buộc từ âm mưu phạm pháp tới dối trá để che đậy bằng chứng. Họ bao gồm Caspar Weinberger, Bộ trưởng Quốc phòng; Robert McFarlane, cố vấn An ninh Quốc gia, cũng như người kế nhiệm của ông, John Poindexter; Elliott Abrams, Trợ lý Bộ trưởng Ngoại giao phụ trách các vấn đề châu Mỹ; và hàng loạt các sĩ quan CIA cấp cao, bao gồm Clair George, Phó Giám đốc phụ trách Chiến dịch. Danh sách dài đó cho thấy Hoa Kỳ đã sẵn sàng đi xa tới mức nào để đảm bảo vị thế của họ ở trái tim thế giới*.

Tương tự là thực tế rằng những cáo buộc ấy hóa ra chỉ để làm cảnh: Tất cả các nhân vật hàng đầu sau đó được Tổng thống George H. W. Bush đặc xá, hoặc các lệnh truy tố họ bị đảo ngược vào đêm Giáng sinh 1992. “Mẫu số chung cho động cơ của họ - dù hành động của họ đúng hay sai”, lời đặc xá viết, “là lòng yêu nước”. Tác động lên tài chính cá nhân, sự nghiệp và gia đình họ, Tổng thống nói tiếp, là “hết sức tồi tệ so với bất cứ hành vi sai trái hay lỗi lầm về phán đoán nào mà họ có thể đã phạm phải”*. Một số người được đặc xá từng bị truy tố với các cáo buộc từ dối trá tới che đậy thông tin trước Quốc hội, trong khi phiên tòa xử Weinberger lẽ ra phải bắt đầu hai tuần sau. Đấy là một trường hợp kinh điển về công lý có tính co giãn, và trường hợp mà mục đích biện minh cho phương tiện. Những ngóc ngách của nó vượt xa hơn hẳn Đường vành đai Washington*.

Saddam Hussein nổi điên khi tin tức về những thỏa thuận của Hoa Kỳ với Iran bị vỡ lở - vào thời điểm mà Iraq tin rằng họ được Washington ủng hộ chống lại láng giềng và kình địch của họ. Trong hàng loạt cuộc gặp được tổ chức ngay sau bài phát biểu trên truyền hình đầu tiên của Reagan vào tháng Mười Một năm 1986 để thảo luận những gì Tổng thống Mỹ đã nói, Saddam chỉ trích dữ dội việc bán vũ khí này là một “cú đâm sau lưng” đáng hổ thẹn và hành vi của Hoa Kỳ là thấp hèn nhất trong số “những hành vi tồi tệ và vô đạo đức” từ trước đến giờ*. Hoa Kỳ đang quyết “đổ nhiều máu [của người Iraq] hơn”, ông kết luận, khi những người khác nhất trí rằng đó mới chỉ là phần chóp của tảng băng. Một nhân vật cấp cao bình luận vài tuần sau đấy rằng việc Mỹ tiếp tục mưu toan chống lại Iraq là điều không thể tránh khỏi; việc đó là điển hình của các cường quốc đế quốc, Phó Thủ tướng Tariq Aziz nhất trí*. Sự giận dữ và cảm giác bị phản bội là rất rõ ràng. “Đừng tin người Mỹ - người Mỹ là bọn dối trá - đừng tin người Mỹ”, có thể nghe được lời kêu gọi đó từ các đoạn băng ghi âm lấy được ở Baghdad hơn 20 năm sau*.

Vụ bê bối Irangate khiến nhiều người mất việc ở Washington, nhưng nó đóng vai trò quyết định trong diễn tiến của cảm giác hoảng loạn và bị đe dọa ở Iraq vào giữa những năm 1980. Thất vọng với Hoa Kỳ, Saddam và các quan chức của ông giờ nhìn thấy âm mưu khắp mọi nơi. Nhà lãnh đạo Iraq bắt đầu nói về những kẻ thuộc đạo quân thứ năm và việc cắt cổ họ nếu ông tìm thấy họ; các quốc gia Ả Rập khác mà quan hệ với Iran hay với Hoa Kỳ có vẻ quá gần gũi bỗng nhiên bị nhìn đầy nghi kỵ. Như một báo cáo cấp cao của Hoa Kỳ sau này đã kết luận, Saddam bắt đầu tin rằng sau vụ Irangate, “Washington không thể tin được và họ đang săn đuổi chính ông”*.

Lòng tin là Hoa Kỳ sẵn sàng chơi hai mặt và bội phản chắc chắn có cơ sở. Mỹ đã sẵn sàng làm bạn với vị Shah; giờ họ đang cố gắng củng cố quan hệ với chế độ của Ayatollah Khomeini. Hỗ trợ quân sự và kinh tế đáng kể được trao cho một nhóm các nhân vật đáng khinh ở Afghanistan chỉ trên cơ sở mối kình địch lâu dài của Hoa Kỳ với Liên bang Xô Viết. Bản thân Saddam cũng đã được ve vãn từ chỗ lạnh nhạt trước kia khi phù hợp với giới hoạch định chính sách ở Washington - nhưng rồi lại bị hy sinh khi không còn phù hợp với họ nữa. Đặt lợi ích của Mỹ lên trên hết bản thân nó không phải là vấn đề; vấn đề là việc thực thi chính sách đối ngoại kiểu đế quốc đòi hỏi sự thận trọng lớn hơn - cũng như suy nghĩ thấu suốt hơn về các hậu quả dài hạn. Trong mỗi trường hợp, trong cuộc tranh đấu cuối thế kỷ 20 để kiểm soát các quốc gia nằm trên Những Con đường Tơ lụa, Hoa Kỳ đã dàn xếp và thỏa thuận một cách bốc đồng, giải quyết những vấn đề hôm nay mà không lo lắng gì về những vấn đề của ngày mai - và trong một số trường hợp đã tạo ra cơ sở cho những vấn đề khó khăn hơn nhiều. Mục tiêu đẩy Liên Xô ra khỏi Afghanistan đã đạt được; nhưng không ai nghĩ nhiều tới việc chuyện gì sẽ diễn ra tiếp theo.

Thực tế phũ phàng của thế giới mà Mỹ tạo ra quá rõ ràng ở Iraq vào cuối những năm 1980 và năm 1990. Những quan chức Mỹ đầy hổ thẹn đã làm hết sức mình sau vụ lộn xộn Irangate để “lấy lại lòng tin nơi các quốc gia Ả Rập”, theo lời Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ*. Trong trường hợp Iraq, điều này đồng nghĩa với việc trao cho họ những khoản tín dụng lớn khác thường, phát triển các sáng kiến nhằm gia tăng thương mại - vốn bao gồm dỡ bỏ bớt những hạn chế với thiết bị sử dụng hai mục đích và các món xuất khẩu công nghệ cao khác - và bỏ tiền vào lĩnh vực nông nghiệp ọp ẹp của Iraq. Tất cả những bước đi này được thực hiện nhằm xây dựng lại lòng tin với Saddam*. Thật ra, chúng được hiểu rất khác ở Baghdad: Mặc dù nhà lãnh đạo Iraq chấp nhận các thỏa thuận mà ông nhận được, nhưng ông nghĩ đó chỉ là một cái bẫy nữa - có lẽ là màn dạo đầu cho một cuộc tấn công quân sự, có lẽ là một phần của nỗ lực gây áp lực hơn nữa vào thời điểm việc trả các khoản nợ lớn lên trong cuộc Chiến tranh Iran-Iraq đang trở thành một rắc rối.

Đại sứ Hoa Kỳ ở Baghdad tuyên bố, Iraq “rất tin rằng Hoa Kỳ… đang nhắm vào Iraq. Họ than phiền về điều này liên tục… Và tôi nghĩ Saddam Hussein thực sự tin như vậy”*. Vào cuối năm 1989, tin đồn bắt đầu lan đi trong giới lãnh đạo Iraq rằng Hoa Kỳ đang âm mưu tiến hành đảo chính chống lại Saddam Hussein. Tariq Aziz nói thẳng với Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ, James Baker, là Iraq có bằng chứng cho thấy Hoa Kỳ đang âm mưu lật đổ*. Sự hoảng sợ về tâm lý đã phát triển thành chứng hoang tưởng nghiêm trọng tới mức dù Mỹ có làm gì, hành vi của họ vẫn bị diễn giải sai.

Không khó để hiểu những nghi kỵ của Iraq - nhất là khi các khoản đảm bảo cho vay được Washington hứa hẹn bị hủy đột ngột vào tháng 7-1990 sau khi những nỗ lực của Nhà Trắng nhằm chuyển hỗ trợ tài chính tới Baghdad chệch đường vì Quốc hội. Tệ hơn, ngoài việc rút khoản ngân quỹ 700 triệu đô-la Mỹ, các lệnh cấm vận đã được ban hành để trừng phạt việc Iraq sử dụng khí độc trong quá khứ. Theo quan điểm của Saddam, đây là một trường hợp lịch sử lặp lại: Hoa Kỳ hứa một đằng rồi làm một nẻo - và làm một cách lén lút*.

Tới lúc này, các lực lượng Iraq đang tập hợp ở miền Nam đất nước. “Thường thì chuyện này chẳng liên quan gì tới chúng tôi”, Đại sứ Hoa Kỳ ở Baghdad, April Glaspie, nói khi bà gặp Saddam Hussein vào ngày 25-7-1990. Trong một tài liệu vào loại đáng nguyền rủa nhất vào cuối thế kỷ 20, một bản ghi chép cuộc gặp giữa đại sứ Hoa Kỳ và nhà lãnh đạo Iraq bị rò rỉ ra ngoài cho thấy bà đã nói với Saddam rằng bà “nhận chỉ thị trực tiếp từ Tổng thống Bush nhằm cải thiện quan hệ của chúng tôi với Iraq”, lưu ý đầy ngưỡng mộ “những nỗ lực phi thường nhằm tái thiết đất nước ngài” của Saddam. Dầu vậy, Glaspie nói với nhà lãnh đạo Iraq, “Chúng tôi biết ngài cần tiền”.

Iraq đang trải qua một thời kỳ khó khăn, Saddam thừa nhận, ông được mô tả là người “thân thiện, hợp lý và thậm chí là nồng nhiệt trong cuộc gặp”, theo một bản ghi nhớ riêng sau này củng được công khai*. Trục trặc trong khai thác khí đốt, những vụ tranh chấp biên giới kéo dài và giá dầu trước áp lực giảm là những vấn đề của nền kinh tế, ông nói -tương tự là nợ nần tăng lên trong cuộc chiến tranh với Iran. Ông nói là có một giải pháp khả dĩ. Kiểm soát tuyến đường thủy Shaṭṭ al-Arab, vùng mà Iraq đã có tranh chấp kéo dài với Kuwait, sẽ giúp giải quyết một số vấn đề hiện thời. “Ý kiến của Hoa Kỳ về việc này ra sao?”, ông hỏi.

“Chúng tôi không có ý kiến gì với các xung đột giữa Ả Rập với Ả Rập của quý vị, chẳng hạn như như xung đột của ông với Kuwait”, viên đại sứ đáp. Bà nói tiếp, làm rõ ý nghĩa điều đó: “Bộ trưởng [Ngoại giao James] Baker đã chỉ đạo cho tôi nhấn mạnh hướng dẫn này, lần đầu tiên được đưa ra ở Iraq vào những năm 1960, rằng vấn đề Kuwait không liên quan tới Mỹ”*. Saddam đã xin đèn xanh từ Hoa Kỳ và đã được bật. Tuần sau đó, ông xâm lược Kuwait.

Những hậu quả thật thảm họa. Trong vòng ba thập niên tiếp theo, những vấn đề toàn cầu sẽ chịu sự chi phối áp đảo của các sự kiện ở các nước chạy dọc xương sống châu Á. Cuộc tranh giành quyền kiểm soát và ảnh hưởng ở các quốc gia này dẫn tới chiến tranh, nổi dậy, và chủ nghĩa khủng bố quốc tế - nhưng cả các cơ hội và triển vọng, không chỉ ở Iran, Iraq và Afghanistan, mà cả ở một vành đai các quốc gia trải dài sang phương Đông từ Hắc Hải, từ Syria tới Ukraine, Kazakhstan tới Kyrgyzstan, Turkmenistan tới Azerbaijan, và từ Nga tới Trung Quốc nữa. Câu chuyện về thế giới đã luôn tập trung ở những quốc gia này. Nhưng kể từ thời điểm cuộc xâm lược Kuwait, tất cả mọi chuyện đã xoay quanh sự nổi lên của Con đường Tơ lụa Mới.

Một thế giới đầy biến động

25 Con đường tới bi kịch

Cuộc xâm lược Kuwait vào năm 1990 kích hoạt chuỗi các sự kiện khác thường đã định nghĩa giai đoạn cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21. Saddam từng gây ấn tượng với người Anh là “một thanh niên trẻ trung ưa nhìn” với “nụ cười rạng rỡ” và không hề có vẻ “xun xoe giả tạo” như nhiều đồng sự của ông ta; ông thích “nói thẳng không lòng vòng”. Ông là người mà Đại sứ Anh tại Baghdad kết luận vào cuối những năm 1960, “nếu có nhiều người như thế hơn, thì sẽ có thể làm ăn với họ”*. Được người Pháp đánh giá là một “de Gaulle Ả Rập”, một người mà “chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa xã hội” đã nhận được sự ngưỡng mộ nồng nhiệt của Tổng thống Pháp Jacques Chirac, Saddam là người mà Hoa Kỳ cũng từng sẵn sàng đặt cược vào đầu những năm 1980 trong một nỗ lực cải thiện điều mà Donald Rumsfeld gọi là “vị thế Hoa Kỳ trong khu vực”*.

Saddam Hussein nói với các cố vấn thân cận của ông vào tháng 12-1990: Cuộc tấn công Kuwait là một hình thức tự vệ sau vụ bê bối Irangate và những điều tiết lộ về các thỏa thuận hai mặt của Hoa Kỳ*. Phần còn lại của thế giới không nhìn nhận như thế. Những biện pháp cấm vận kinh tế nhanh chóng được áp đặt sau cuộc xâm lược, Liên hiệp quốc yêu cầu Iraq rút quân ngay lập tức. Khi Baghdad đơn giản phớt lờ áp lực ngoại giao ngày càng tăng, các kế hoạch được vạch ra để giải quyết vấn đề một cách cương quyết. Vào ngày 15-1-1991, Tổng thống George H. W. Bush chuẩn thuận hành động quân sự “theo trách nhiệm và quyền hạn của tôi bởi quy định của Hiến pháp trong vai trò Tổng thống và Tổng Tư lệnh, theo pháp luật và các hiệp ước của Hoa Kỳ”. Câu mở đầu của Chỉ thị Quốc gia số 54, chấp thuận việc sử dụng vũ lực qua “các lực lượng không quân, hải quân và bộ binh thông thường của Hoa Kỳ, phối hợp với các lực lượng đồng minh của chúng ta”, thật đáng tò mò vì không hề đề cập tới cuộc xâm lược của Iraq, sự xâm phạm chủ quyền lãnh thổ của Kuwait hay pháp luật quốc tế. Thay vì thế, trong một tuyên bố xác định giọng điệu chủ yếu cho chính sách đối ngoại của Mỹ trong ba thập niên tiếp theo, Tổng thống Mỹ tuyên bố như sau: “Sự tiếp cận dầu mỏ ở vịnh Ba Tư và an ninh của các quốc gia bằng hữu then chốt trong khu vực là tối quan trọng với an ninh quốc gia Hoa Kỳ”*. Cuộc xâm lược Kuwait của Saddam Hussein là một thách thức trực tiếp với quyền lực và các lợi ích của Mỹ.

Một cuộc tấn công đầy tham vọng theo sau đó, với binh lính được huy động từ một liên minh rộng lớn gồm nhiều quốc gia do tướng Norman Schwarzkopf chỉ huy - cha của vị tướng này từng giúp phe Đồng minh chiếm đóng Iran trong Thế chiến thứ Hai và đã đóng một vai trò không chỉ trong Chiến dịch Ajax lật đổ Mossadegh, mà cả trong việc thành lập Savak, cơ quan tình báo của Iran đã khủng bố chính người dân mình từ 1957 tới 1979. Các cuộc không kích của liên quân nhắm vào các cơ sở quốc phòng, thông tin liên lạc và vũ khí then chốt, khi các lực lượng trên bộ tiến về miền Nam Iraq và Kuwait trong Chiến dịch Bão táp Sa mạc. Cuộc viễn chinh thật ngoạn mục, nhưng cũng chóng vánh. Sáu tuần sau khi các chiến dịch bắt đầu vào tháng 1-1991, Tổng thống Bush tuyên bố ngừng bắn, lưu ý trong một bài phát biểu qua truyền hình vào ngày 28 tháng Hai rằng “Kuwait đã được giải phóng. Quân đội Iraq đã bị đánh bại. Các mục tiêu quân sự của chúng ta đã đạt được. Kuwait giờ lại ở trong tay người Kuwait, lại tự định đoạt số phận của mình”. Đây “không phải là lúc để phởn chí, chắc chắn không phải là lúc để hả hê”, ông nói tiếp. “Chúng ta phải nhìn xa hơn chiến thắng và chiến tranh”*.

Tỉ lệ ủng hộ Bush tăng mạnh, vượt lên trên mức cao ngất mà Tổng thống Truman đạt được vào ngày Đức đầu hàng hồi năm 1945*. Một phần lý do là vì những mục tiêu của chiến tranh đã được xác định rõ ràng và đạt được nhanh chóng, và may mắn là lực lượng liên quân không tổn thất nhiều sinh mạng. Hoa Kỳ đã loại trừ mục tiêu lật đổ Saddam, trừ khi ông này sử dụng “vũ khí hóa học, sinh học hay hạt nhân”, tài trợ các cuộc tấn công khủng bố hay hủy hoại các mỏ dầu của Kuwait - trong trường hợp đó, Tổng thống Bush nói, “mục tiêu cụ thể của Hoa Kỳ sẽ là thay thế giới lãnh đạo hiện giờ ở Iraq”*.

Quyết định chấm dứt hành động quân sự ngay khi có cơ hội sớm nhất rất được ngưỡng mộ ở khắp thế giới nói tiếng Ả Rập và xa hơn nữa - bất chấp thực tế là các lực lượng Iraq quả đã phá hoại nhiều giếng dầu của Kuwait và đốt sạch chúng. Điều này được bỏ qua, một phần vì có cảm giác tiến về thủ đô Iraq có thể là một “nhiệm vụ đáng lo ngại” không thể chấp nhận, Tổng thống viết trong cuốn sách mà ông là đồng tác giả với Cố vấn An ninh Quốc gia của mình, Brent Scowcroft, vào cuối những năm 1990. Ngoài việc chọc giận các đồng minh ở thế giới Ả Rập và những nơi khác, Mỹ nhận ra rằng mở rộng chiến tranh ở Iraq và “cố loại bỏ Saddam” có thể đi kèm với một cái giá quá đắt*.

“Chúng tôi đã quyết định không tới Baghdad”, Dick Cheney, Bộ trưởng Quốc phòng, nhất trí trong một bài phát biểu ở Viện Discovery vào năm 1992, “vì đó chưa bao giờ là mục tiêu của chúng tôi. Đó không phải là những gì [Hoa Kỳ] cam kết, không phải là những gì được Quốc hội trao quyền, không phải là những gì liên minh được tập hợp để thực hiện”. Ngoài ra, ông nói tiếp, Hoa Kỳ không muốn “mắc kẹt trong rắc rối của việc tìm cách tiếp quản và cai trị Iraq”. Loại bỏ Saddam sẽ là khó khăn, “và câu hỏi đang được tính đến lúc này”, ông thừa nhận, “là Saddam đáng bao nhiêu thương vong cho người Mỹ? Và câu trả lời là chết tiệt, không nhiều như thế”*.

Tìm cách kiềm chế Saddam Hussein thay vì lật đổ ông là lập trường công khai. Trong chỗ riêng tư, câu chuyện lại khác. Vào tháng 5-1991, chỉ vài tuần sau khi lệnh ngừng bắn được thiết lập, Tổng thống Bush chuẩn thuận một kế hoạch nhằm “tạo ra những điều kiện để loại bỏ Saddam Hussein khỏi quyền lực”. Để thực thi việc này, ông dành ra một khoản tiền đáng kể cho các chiến dịch bí mật: 100 triệu đô-la Mỹ*. Kể từ những năm 1920, Hoa Kỳ đã tích cực can dự vào việc dựng lên các chế độ phù hợp với lợi ích chiến lược rộng lớn hơn của họ. Washington giờ một lần nữa cho thấy họ sẵn sàng cân nhắc thay đổi chế độ để áp đặt quan điểm của họ lên vùng này của thế giới.

Tham vọng cơ bắp của Hoa Kỳ lần này một phần được thúc đẩy nhờ những thay đổi địa chính trị sâu sắc diễn ra vào đầu những năm 1990. Bức tường Berlin sụp đổ không lâu trước cuộc xâm lược Kuwait, và trong những tháng sau thất bại của Iraq, chính Liên bang Xô Viết cũng sụp đổ. Vào ngày Giáng sinh năm 1991, Tổng thống Mikhail Gorbachev từ chức Tổng thống Liên bang Xô Viết và tuyên bố giải thể Liên bang Xô Viết thành 15 nhà nước độc lập. Thế giới đang chứng kiến “những thay đổi như trong Thánh kinh”, Tổng thống Bush nói với Quốc hội vài tuần sau đó. “Nhờ ân sủng của Chúa, nước Mỹ [đã] chiến thắng cuộc Chiến tranh Lạnh”*.

Ở chính nước Nga, cuộc chuyển đổi làm bùng lên trận chiến dữ dội để giành quyền kiểm soát kết thúc với một cuộc khủng hoảng hiến pháp và sự lật đổ chế độ cũ sau khi các xe tăng quân đội nã đạn vào Nhà Trắng ở Moscow, trụ sở của chính quyền Nga, vào năm 1993. Đấy cũng là giai đoạn chuyển đổi lớn ở Trung Quốc, khi các cải cách do Đặng Tiểu Bình khởi xướng và những người khác nối gót sau cái chết của Mao Trạch Đông vào năm 1976 bắt đầu phát huy tác dụng - làm thay đổi đất nước từ một cường quốc địa phương, cô lập thành một quốc gia với những tham vọng kinh tế, quân sự và chính trị ngày càng gia tăng*. Nền chính trị áp bức của chế độ apartheid cũng sụp đổ sau thời gian dài tồn tại ở Nam Phi. Những tiếng trống tự do, hòa bình và thịnh vượng có vẻ vang lên lớn tiếng và báo hiệu thắng lợi.

Thế giới một thời từng bị chia hai, Tổng thống Bush nói trong một phiên họp chung của Thượng và Hạ viện. Giờ thì “chỉ còn một siêu cường duy nhất và áp đảo: Hợp chủng quốc Hoa Kỳ”*. Phương Tây đã chiến thắng. Có chút khuất tất về đạo đức ở Iraq là điều cần thiết khi mục đích mang tính truyền giáo áp đảo là tăng tốc sự lan truyền của dấu ấn và món quà từ Đế quốc Mỹ: thể chế dân chủ.

Bởi thế, trong thập niên sau cuộc xâm lược Kuwait, Hoa Kỳ đã theo đuổi một chính sách vừa mơ hồ vừa tham vọng. Họ lặp lại câu thần chú về việc giải phóng các quốc gia như Iraq và thúc đẩy ý tưởng và hành vi dân chủ; nhưng họ cũng quyết liệt, có những lúc tàn bạo, tìm cách bảo vệ và thúc đẩy lợi ích của họ trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng, gần như là bất chấp cái giá phải trả. Ở Iraq, Nghị quyết 687 của Liên hiệp quốc, được thông qua sau Chiến tranh vùng Vịnh, bao gồm các biện pháp liên quan tới chủ quyền Kuwait, nhưng cũng áp đặt lệnh cấm vận lên “việc bán hay cung cấp… các hàng hóa thương phẩm hay sản phẩm trừ thuốc men và thiết bị y tế”, với “lương thực thực phẩm” cũng được loại trừ tương tự*. Những biện pháp này có ý định ép buộc Iraq giải giáp, bao gồm chấm dứt các chương trình vũ khí sinh học và hóa học, và buộc họ đi tới một thỏa thuận thừa nhận chủ quyền của Kuwait. Với những hạn chế bao trùm lên xuất khẩu và giao dịch tài chính của Iraq, hậu quả thật tai hại - nhất là với người nghèo. Ước tính sơ bộ của Lancet cho thấy 500.000 trẻ em Iraq đã chết vì suy dinh dưỡng và bệnh tật là hậu quả trực tiếp của các chính sách đó trong vòng năm năm*. Vào năm 1996, Leslie Stahl đã phỏng vấn Madeleine Albright, Đại sứ Hoa Kỳ ở Liên hiệp quốc, trên chương trình tivi 60 phút và tuyên bố rằng nhiều trẻ em đã thiệt mạng ở Iraq vì lệnh cấm vận hơn cả vụ thả bom nguyên tử Hiroshima vào năm 1945. “Tôi nghĩ đó là một lựa chọn rất khó khăn”, Albright đáp; dẫu vậy, bà nói tiếp, “chúng tôi nghĩ đó là cái giá xứng đáng”*.

Những lệnh cấm vận không phải là các bước đi duy nhất chống lại Iraq sau lệnh ngừng bắn. Các vùng cấm bay được ấn định ở phía bắc vĩ tuyến 36 và phía nam vĩ tuyến 32 không lâu sau khi lệnh ngừng bắn được nhất trí - do khoảng gần 200.000 chuyến bay tuần tiễu của Hoa Kỳ, Pháp, và Anh giám sát trong những năm 1990*. Những vùng cấm bay, che phủ hơn một nửa lãnh thổ Iraq, được thiết lập trên danh nghĩa là để bảo vệ người Kurd thiểu số ở miền Bắc và dân chúng Shīite ở miền Nam. Việc chúng được áp đặt đơn phương, không có sự ủy nhiệm của Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc, cho thấy phương Tây sẵn sàng can thiệp vào công việc nội bộ của các nước khác và tự định đoạt mọi chuyện khi họ thấy phù hợp*.

Điều này lại được thể hiện lần nữa vào năm 1998, khi Tổng thống Clinton ký ban hành Luật Giải phóng Iraq, chính thức hóa “chính sách của Hoa Kỳ ủng hộ những nỗ lực loại bỏ chế độ do Saddam Hussein đứng đầu ở Iraq và thúc đẩy sự xuất hiện của một chính quyền dân chủ để thay thế cho chế độ đó”*. Clinton cũng tuyên bố dành ra 8 triệu đô-la Mỹ cho “phe đối lập dân chủ ở Iraq”, với mục tiêu được đưa ra là tạo điều kiện cho những tiếng nói chống đối Saddam để “đoàn kết [và để] hợp tác với nhau hiệu quả hơn”*.

Những nỗ lực của Hoa Kỳ và các đồng minh để có những gì họ muốn không giới hạn ở Iraq. Tổng thống Clinton còn thương lượng cả với giới lãnh đạo Iran chẳng hạn, trong nỗ lực mở ra đối thoại và cải thiện quan hệ vốn đã xuống dốc liên tục sau vụ bê bối Irangate và vụ bắn hạ tai họa một máy bay phản lực chở khách của Iran do tàu USS Vincennes gây ra vào năm 1988. Dù mức độ trả đũa của Teheran tới giờ vẫn chưa rõ, nhưng rất nhiều dấu vết bằng chứng cho thấy đã có hàng loạt các cuộc tấn công khủng bố được thực hiện nhắm vào các mục tiêu Hoa Kỳ - có thể bao gồm việc triệt hạ chiếc Pan Am 103 trên bầu trời Lockerbie vào tháng 12-1988, và cả việc đánh bom một căn cứ của Hoa Kỳ gần Dhahran ở Ả Rập Saudi vào năm 1996*.

Sau khi sự can dự của Iran trong vụ đánh bom căn cứ được một cuộc điều tra của Hoa Kỳ gần như xác nhận, Tổng thống Clinton đà phản đối với Tổng thống Khatami trong lá thư do một người trung gian chuyển đi vào cuối những năm 1990. Iran phản ứng đầy giận dữ, bác bỏ những tuyên bố của Mỹ về việc Iran phải chịu trách nhiệm với cái chết của 19 quân nhân là “không chính xác và không thể chấp nhận”. Hơn nữa, phản hồi khẳng định, thật bất chính khi Hoa Kỳ đưa ra những tuyên bố buộc tội Iran các cuộc tấn công khủng bố sau khi họ đã không hề làm gì để “truy tố hay dẫn độ những công dân Mỹ đã được xác định rõ ràng là chịu trách nhiệm cho việc bắn hạ [chiếc] máy bay hàng không dân dụng của Iran” một thập niên trước đó. Dẫu vậy, Teheran quả có cho thấy hy vọng tương lai. Tổng thống Mỹ nên biết chắc rằng, phản hồi tuyên bố, Iran “không có ý định gây hấn gì với Mỹ”. Thật ra, “người dân Iran không chỉ không nuôi dưỡng thù hận mà [còn] tôn trọng nhân dân Mỹ vĩ đại”*.

Bước tiến đó cũng được lặp lại ở Afghanistan, nơi những kênh liên lạc được mở ra với chế độ cứng rắn của Taliban sau khi Thủ lĩnh Tối cao, Mullah Omar, thực hiện những cuộc tiếp xúc qua một người trung gian vào năm 1996. Một lần nữa, các dấu hiệu ban đầu là hứa hẹn. “Taliban đánh giá cao Hoa Kỳ”, một thủ lĩnh cấp cao của Taliban nói, theo một báo cáo mật về cuộc gặp đầu tiên được chuẩn bị qua đại sứ quán Hoa Kỳ ở Kabul; hơn nữa, sự hỗ trợ từ Washington “trong cuộc jihad chống Liên Xô” đã không bị lãng quên. Hơn hết, “Taliban muốn có quan hệ tốt đẹp với Hoa Kỳ”*. Thông điệp hòa hoãn này tạo cơ sở cho sự lạc quan, giống như thực tế là Mỹ có những liên lạc và những người bạn cũ ở địa phương, những người có thể hữu ích trong tương lai. Một người như thế là lãnh chúa Jalaluddin Haqqani, một tài sản dài hạn của CIA kể từ cuộc xâm lược của Liên Xô, người mà thái độ (tương đối) tự do với chính sách xã hội và quyền của phụ nữ được ghi nhận trong một bản ghi nhớ nhấn mạnh tầm quan trọng ngày càng tăng của ông trong nội bộ Taliban*.

Hoa Kỳ chủ yếu lo ngại về vai trò của Afghanistan là nơi nuôi dưỡng các tay phiến quân và khủng bố. Taliban đã giành được sự kiểm soát Kabul trong năm 1996, làm dấy lên những báo động gia tăng ở các nước láng giềng về khả năng bất ổn khu vực, sự nổi lên của chủ nghĩa tôn giáo cực đoan và triển vọng Nga bị cuốn hút vào khu vực mà họ chỉ mới bước ra khỏi đó sau sự sụp đổ của Liên bang Xô Viết.

Những mối lo ngại này được nêu ra trong cuộc gặp cấp cao với các nhân vật chính yếu của Taliban ở Kandahar vào tháng 10-1996. Các quan chức Mỹ được bảo đảm rằng những trại huấn luyện quân sự đã bị đóng cửa và những nơi đó sẽ được tiếp cận, cho phép các cuộc thanh kiểm tra để chứng minh nếu cần. Các quan chức Taliban, bao gồm Mullah Ghous, Bộ trưởng Ngoại giao Afghanistan trên thực tế, đáp lại đầy khuyến khích khi nghe hỏi về Osama bin Laden, người mà hoạt động đã trở thành mối lo ngại ngày càng tăng với tình báo Hoa Kỳ. CIA đã liên hệ bin Laden với các cuộc tấn công vào binh lính Hoa Kỳ ở Somalia vào năm 1992, vụ đánh bom Trung tâm Thương mại Quốc tế ở New York vào năm 1993 và việc tạo ra “một mạng lưới các trung tâm chiêu mộ và nơi trú ẩn cho al-Qaida ở Ai Cập, Ả Rập Saudi và Pakistan”. Như một báo cáo tình báo nêu ra, ông ta là “một trong những nhà tài trợ tài chính quan trọng nhất của các hoạt động Hồi giáo cực đoan trên toàn thế giới”*.

Các quan chức Mỹ nói với những đại diện Afghanistan: “Sẽ có ích nếu Taliban có thể cho chúng tôi biết ông ta đang ở đâu và bảo đảm rằng ông ta không thể thực hiện các cuộc tấn công [khủng bố]”. Các quan chức Afghanistan đáp lại rằng bin Laden “ở với chúng tôi như một vị khách, một người tị nạn”, và bởi thế họ có nghĩa vụ “đối đãi với khách bằng sự tôn trọng và hiếu khách” theo văn hóa Pashto. “Taliban”, họ nói, “sẽ không cho phép bất kỳ ai sử dụng lãnh thổ [của chúng tôi] cho các hoạt động khủng bố”. Trong bất kỳ tình huống nào, Bin Laden đã “hứa ông sẽ không tiến hành [các cuộc tấn công khủng bố]” trong lúc còn ở Afghanistan, và hơn nữa đã tuân thủ khi Taliban tỏ ý nghi ngờ ông, khi ông ta sống trong những hang động phía nam Jalalabad gần Tora Bora và yêu cầu ông “chuyển ra ngoài [và] sống trong một căn nhà bình thường”*.

Mặc dù đây là lời bảo đảm giả tạo, nó không rõ ràng như người Mỹ muốn, dẫn tới sự thay đổi chiến thuật. “Người này là chất độc”, các quan chức Mỹ nói với sứ bộ của Taliban thật rõ ràng. “Tất cả các quốc gia, ngay cả lớn và hùng mạnh như Hoa Kỳ, đều cần bạn bè. [Và] Afghanistan đặc biệt cần bạn bè”. Đây là một lời cảnh báo: Ngụ ý là sẽ có những hậu quả nếu bin Laden liên quan tới bất kỳ cuộc tấn công khủng bố nào nữa. Hồi đáp của Mullah Rabbani, một nhân vật cấp cao trong giới lãnh đạo Taliban, là rõ ràng, nhắc lại những gì đã được nói trước kia. Hồi đáp của ông được trích dẫn trọn vẹn trong một công hàm gửi trở lại Washington và sao lại cho các sứ bộ Hoa Kỳ ở Islamabad, Karachi, Lahore, Riyadh và Jeddah: “Ở vùng này của thế giới có một luật là khi có người xin tị nạn, anh ta phải được trao quyền tị nạn, nhưng nếu có người tiến hành các hoạt động khủng bố, thì ta có thể chỉ ra những việc đó; chúng ta biết tư duy và sẽ không cho phép bất kỳ ai thực hiện các hoạt động bẩn thỉu như thế”*.

Những lời bảo đảm đó chưa bao giờ được kiểm tra đầy đủ. Nhưng chúng cũng không được tin tưởng. Tới mùa xuân năm 1998, CIA đang thực hiện một kế hoạch bắt giữ bao gồm việc giành lấy sự ủng hộ và hợp tác của “các bộ lạc” ở Afghanistan cho cái mà những người lập kế hoạch gọi là một “chiến dịch hoàn hảo”. Tới tháng 5, “kế hoạch bắt giữ [Osama bin Laden] đang diễn tiến rất suôn sẻ”, theo một báo cáo được chỉnh sửa rất nhiều của CIA; một kế hoạch được phát triển “chi tiết, xuyên suốt, khả thi”, dù không phải là không có rủi ro. Liệu kế hoạch này có được thông qua không là một vấn đề khác: như một người liên quan đã nói, “khả năng chiến dịch được bật đèn xanh [là] 50-50”. Các sĩ quan cấp cao của quân đội có quan điểm kém lạc quan hơn. Tư lệnh Lực lượng Delta được cho là “không thấy thoải mái” với các chi tiết của kế hoạch, trong khi tư lệnh Các Chiến dịch Liên quân Đặc biệt nghĩ rằng kế hoạch của CIA là “quá sức [của họ]”. Mặc dù đã có một “đợt diễn tập chiến dịch cuối cùng được chấm điểm” - cuộc diễn tập diễn ra suôn sẻ - nhưng chiến dịch đã bị hủy bỏ*.

Trước khi bất cứ nỗ lực có ý nghĩa nào để đối phó với bin Laden có thể diễn ra, những sự kiện đã có bước xoay chuyển quyết định. Vào ngày 7-8-1998, al-Qaida tiến hành những cuộc đánh bom đồng thời vào các đại sứ quán Hoa Kỳ ở Nairobi và Dar-es-Salaam, những thành phố lớn nhất lần lượt ở Kenya và Tanzania, giết chết 224 người và làm bị thương hàng nghìn người khác. Ngón tay nghi ngờ lập tức chỉ về phía bin Laden.

Trong vòng hai tuần, Hoa Kỳ ra tay, phóng 78 tên lửa hành trình vào bốn căn cứ tình nghi của al-Qaida ở Afghanistan. “Mục tiêu của chúng ta là bọn khủng bố”, Tổng thống Clinton nói trong một bài phát biểu trên truyền hình vào ngày 20 tháng Tám. “Sứ mệnh của chúng ta thật rõ ràng: Tấn công vào mạng lưới các nhóm cực đoan có liên hệ và được Osama bin Laden tài trợ, hắn ta có lẽ là kẻ tổ chức và tài trợ cho chủ nghĩa khủng bố quốc tế nổi bật nhất trên thế giới ngày nay”. Clinton - lúc này đang ở giữa vụ bê bối tình dục liên quan tới thực tập sinh Monica Lewinsky, vụ bê bối đe dọa cương vị tổng thống và đòi hỏi một bài phát biểu riêng rẽ khác qua truyền hình ba ngày trước đó - đã không tham vấn Taliban trước khi tìm cách loại bỏ kẻ chủ mưu khủng bố. Trong một nỗ lực chặn trước những lời chỉ trích, ông nói trong tuyên bố của mình rằng “Tôi muốn thế giới hiểu rằng hành động của chúng tôi không nhắm vào đạo Hồi”. Ngược lại, vị Tổng thống đang gặp rắc rối nói tiếp, đạo Hồi là “một tôn giáo vĩ đại”*.

Những nỗ lực đối phó với Osama bin Laden tỏ ra không thành công là đã đủ tệ rồi. Nhưng chúng còn chọc giận Taliban; Taliban ngay lập tức bày tỏ sự giận dữ với cuộc tấn công vào lãnh thổ Afghanistan và vào một vị khách chưa bị chứng minh là có tội liên quan tới những cuộc tấn công ở Đông Phi. Mullah Omar tuyên bố rằng Taliban sẽ “không bao giờ trao bin Laden cho bất cứ ai và sẽ bảo vệ ông ấy bằng máu của chúng tôi bằng mọi giá”*. Như một đánh giá tình báo của Hoa Kỳ giải thích, có một sự thông cảm rất lớn với bin Laden và chủ nghĩa cực đoan của ông ta trong thế giới Ả Rập, nơi thông điệp về “sự bất công và đối xử tàn nhẫn” với những dân tộc Hồi giáo luôn đi kèm lòng tin phổ biến rằng “các chính sách của Hoa Kỳ dựng lên những chế độ tham nhũng… và được thiết kế để chia rẽ, làm suy yếu và bóc lột thế giới Ả Rập”. Ít người ủng hộ chủ nghĩa khủng bố của bin Laden, báo cáo kết luận, nhưng “nhiều người chia sẻ ít ra là một phần những tình cảm chính trị của ông ta”*.

Đó cũng là quan điểm của chính Mullah Omar, người đã có cuộc điện thoại đáng nhớ với Bộ Ngoại giao Mỹ ở Washington ba ngày sau những vụ tấn công tên lửa, tuyên bố rằng “những cuộc tấn công sẽ phản tác dụng và làm dấy lên tinh thần chống Mỹ trong thế giới Hồi giáo”. Trong cuộc gọi điện thoại vừa được giải mật gần đây này - mối liên lạc trực tiếp được biết tới giữa Lãnh tụ Tối cao của Afghanistan và các quan chức Hoa Kỳ - Mullah Omar đã nhận xét về “những khó khăn gần đây ở trong nước” của Tổng thống Clinton - ý chỉ vụ Lewinsky. Nghĩ tới điều này, và để “xây dựng lại uy tín của Hoa Kỳ trong thế giới Hồi giáo” sau cuộc tấn công đơn phương tai họa, Mullah Omar nói, “Quốc hội nên buộc Tổng thống Clinton từ chức”*.

Trong khi đó, các cuộc không kích của Mỹ bị lên án như là cuộc tấn công vào “toàn thể nhân dân Afghanistan”, theo lời một người phát ngôn cấp cao của Taliban, Wakīl Ahmed Mutawakkil. Những cuộc biểu tình chống Mỹ lớn nổ ra ở Kandahar và Jalalabad sau cuộc tấn công, theo lời Ahmed, người đã thảo luận về các cuộc tấn công với những quan chức Hoa Kỳ không lâu sau đó. “Nếu [Taliban] có thể đáp trả với các cuộc tấn công tương tự nhắm vào Washington”, ông tuyên bố, “họ hẳn sẽ [làm thế] ”*. Giống như Saddam Hussein khi phát hiện ra rằng Hoa Kỳ đã bán vũ khí cho Iran trong khi tuyên bố ủng hộ Iraq, cảm giác bị phản bội và thái độ hai mặt là điều tai hại: Một mặt Hoa Kỳ đã đưa ra thông điệp thân thiện và rồi mặt khác lại hành động tàn nhẫn.

Wakīl Ahmed bộc lộ sự giận dữ của ông với những bằng chứng thiếu thuyết phục mà người Mỹ trưng ra sau các cuộc tấn công quân sự của Hoa Kỳ. Giới lãnh đạo Taliban đã luôn nói rõ rằng nếu bin Laden bị phát hiện tiến hành các hoạt động khủng bố từ lãnh thổ của Afghanistan, họ sẽ hành động chống lại ông ta*. Thật ra, Mullah Omar đã yêu cầu Bộ Ngoại giao Mỹ chứng minh gần như ngay lập tức*. Một số người tin các cáo buộc đã bị thổi phồng lên, quan chức của Taliban nói, trong khi những người khác chỉ ra rằng bin Laden “từng có thời là du kích được huấn luyện do Hoa Kỳ hỗ trợ”. Những gì mà người Mỹ trưng ra không có gì khác ngoài “một số giấy tờ” khó có thể tạo thành bằng chứng; một cuộn băng video cát-xét trao cho Taliban được cho là “có gì đó mới” về bin Laden đơn giản là đáng xấu hổ - nó hoàn toàn vô dụng.

Cuộc tấn công là một sự sỉ nhục, Ahmed nói, dẫn tới cái chết của những người Afghanistan vô tội và xâm hại chủ quyền Afghanistan. Nếu người Mỹ thực sự muốn một giải pháp cho vấn đề bin Laden, ông kết luận, họ nên trao đổi với những người Saudi; nếu họ làm thế, vấn đề sẽ được giải quyết “trong vài phút chứ không tới vài tiếng”*. Thật trớ trêu, Hoa Kỳ cũng đã đi đến sự đánh giá đúng như vậy một cách riêng rẽ, như hàng loạt các công hàm ngoại giao, tài liệu nghiên cứu và khuyến nghị về việc giành lấy ảnh hưởng ở Riyadh cho thấy*.

Những hậu quả các vụ tấn công của Hoa Kỳ thật là tai họa. Như một nghiên cứu tình báo lớn của Hoa Kỳ về mối đe dọa al-Qaida được viết một năm sau đó nêu rõ, ngoài thực tế là nỗ lực loại bỏ bin Laden đã thất bại, cuộc tấn công còn bị sử dụng để xác lập vị thế của ông ta khắp thế giới nói tiếng Ả Rập cũng như ở những nơi khác là “một kẻ yếu thế kiên cường trước thế lực hung hăng bắt nạt”. Những rủi ro là có thật với cảm nhận ngày càng gia tăng về “thứ văn hóa Mỹ kiêu căng”; báo cáo cũng cảnh báo rằng thật khó chịu khi cuộc tấn công của Hoa Kỳ “đáng ngờ về mặt đạo đức” và giống với những cuộc đánh bom của chính bin Laden, khi thường dân vô tội phải hứng chịu hậu quả vì một nghị trình chính trị tưởng rằng đủ để biện minh cho việc sử dụng vũ lực. Kết quả là, “các vụ tấn công bằng tên lửa hành trình để trả đũa… có thể rốt cuộc có hại nhiều hơn là có lợi”. Hoa Kỳ cũng nên ý thức rằng, bản báo cáo nói thêm đầy chất tiên tri, những cuộc không kích có khả năng “kích động những âm mưu đánh bom khủng bố mới”*.

Ngay cả trước khi chuyện này xảy ra, sự can thiệp thất bại đã mang tới những hậu quả không được chào đón. Quan điểm trong giới lãnh đạo Taliban về thế giới bên ngoài thêm cứng rắn khi những nghi ngờ về tính hai mặt của phương Tây ăn sâu bén rễ. Một não trạng bị cô lập được phát triển, đóng vai trò thúc đẩy nhanh hơn diễn tiến của các quan điểm tôn giáo ngày càng cứng rắn cũng như mối bận tâm ngày càng gia tăng về việc xuất khẩu thương hiệu Hồi giáo cực đoan của họ ra toàn thế giới - mặc dù một báo cáo CIA thời bấy giờ đánh giá rằng khó có khả năng điều đó có thể thực thi hiệu quả*.

Dẫu sao, áp lực từ Hoa Kỳ góp phần khiến những tiếng nói vốn đã cực kỳ bảo thủ ngày càng trở nên cực đoan. Những người như Mullah Rabbani, phó thủ lĩnh và là người đứng đầu Kabul Shūrā (Hội đồng Kabul), người đã sợ rằng việc không trục xuất bin Laden sẽ càng khiến Afghanistan cô lập trên trường quốc tế, bị Mullah Omar qua mặt. Chính sách cứng rắn không hợp tác hay nhân nhượng những kẻ từ bên ngoài của ông này đã áp đảo. Kết quả là Taliban tới gần hơn với những đề xuất hung hăng của bin Laden về việc giải phóng người Hồi giáo khỏi nanh vuốt phương Tây và tái lập một thế giới hoang đường giống thời tiền Trung cổ*.

Đó chính xác là mục tiêu của những vụ tấn công 11-9. Một báo cáo tình báo viết vào năm 1999 ghi nhận việc bin Laden có một “cái tôi lớn và được bơm thổi [và tự] coi mình là một tay chơi trên một sân khấu rất lớn và rất lâu đời về mặt lịch sử, tức ông ta nhìn nhận mình đang chiến đấu chống lại những chiến binh Thập Tự của thời mới”*. Bởi thế, một diễn biến nói lên nhiều điều là mọi đoạn băng ghi âm và ghi hình mà ông công bố sau vụ tấn công vào Tòa tháp Đôi đều có đề cập tới những cuộc Thập Tự chinh hay các chiến binh Thập Tự làm điểm tham chiếu. Những nhà cách mạng thường lựa chọn khơi gợi quá khứ được lý tưởng hóa, nhưng ít người nhìn lại tới một nghìn năm để tìm cảm hứng và biện minh cho các hành động khủng bố.

Trong những tháng trước vụ 11-9, tình báo Mỹ đã chỉ ra mối đe dọa ngày càng tăng từ al-Qaida. Một ghi nhớ “Dành riêng cho Tổng thống” với tiêu đề báo trước điềm gở “Bin Ladin [sic] quyết tâm tấn công Hoa Kỳ” và đề ngày 6-8-2001 báo cáo lại kết luận của FBI rằng thông tin thu thập được từ “khoảng 70 cuộc điều tra hiện trường đầy đủ” diễn ra khắp Hoa Kỳ “chỉ ra những mô thức hành động đáng ngờ trên cả nước nhất quán với những sự chuẩn bị cho việc bắt cóc máy bay hay các hình thức tấn công khác”*. Trong thời gian đó, Hoa Kỳ đã đủ lo lắng với việc cố để mở cánh cửa cho chế độ ở Kabul, đưa ra bảo đảm rằng “Hoa Kỳ không chống lại bản thân Taliban, [và] không có ý định hủy diệt Taliban”, vấn đề là bin Laden. Nếu có thể đối phó với ông ta, các nhà ngoại giao Hoa Kỳ trong vùng khuyến cáo, “chúng ta sẽ có một kiểu quan hệ khác”*.

Họ đã không thể đối phó với ông ta. Vào lúc 8 giờ 24 phút sáng ngày 11-9-2001, rõ ràng là có điều gì đó không đúng. Kiểm soát không lưu cố gắng liên lạc với chuyến bay 11 của hãng American Airlines từ Boston đi Los Angeles trong 11 phút kể từ khi hướng dẫn cho các phi công bay lên độ cao 35.000 foot*. Khi có phản hồi, đó là một phản hồi không ngờ:

“Chúng tôi đang giữ một số máy bay. Cứ im lặng, và quý vị sẽ ổn. Chúng tôi đang trở lại phi trường”*. Vào lúc 8 giờ 46 phút sáng giờ miền Đông Hoa Kỳ, chiếc Boeing 767 lao vào Tháp Bắc của Trung tâm Thương mại Thế giới. Trong 1 giờ và 17 phút tiếp đó, ba chiếc máy bay phản lực chở khách khác bị bắt cóc đã lao xuống: chiếc United 175 đâm vào Tháp Nam của Trung tâm Thương mại Thế giới; chiếc American 77 lao xuống Lầu năm góc; và chiếc US 93 đâm xuống Shanksville, Pennsylvania*.

2.927 người đã thiệt mạng vào ngày 11-9, cùng 19 tên khủng bố. Tác động tâm lý của những vụ tấn công, đã làm sập cả hai tòa tháp và hư hại trụ sở Lầu năm góc, thật ghê gớm. Những hành động khủng bố nhắm vào các tòa nhà đại sứ quán hay quân đội Mỹ ở nước ngoài đã đủ sốc rồi, nhưng một cuộc tấn công có phối hợp nhắm vào các mục tiêu ở lục địa thật kinh khủng. Đoạn băng đầy ám ảnh và kinh hoàng về những chiếc máy bay chủ ý lao vào các tòa nhà, và những cảnh tượng thảm họa, hỗn loạn và bi kịch diễn ra sau đó đòi hỏi sự phản ứng ngay lập tức và dữ dội. “Cuộc tìm kiếm đang diễn ra để xem những kẻ nào đứng đằng sau các hành động tàn ác này”, Tổng thống George W. Bush nói trong một bài phát biểu qua truyền hình vào buổi tối diễn ra các cuộc tấn công. “Tôi đã chỉ đạo dành mọi nguồn lực của cộng đồng tình báo và thực thi pháp luật của chúng ta để tìm ra kẻ chịu trách nhiệm và đưa chúng ra trước công lý. Chúng ta sẽ không phân biệt”, ông cảnh báo, “giữa những kẻ khủng bố đã thực hiện những hành động này và kẻ nào chứa chấp chúng”*.

Sự ủng hộ đổ về từ mọi ngóc ngách của địa cầu - bao gồm từ những nơi không ngờ như Libya, Syria và Iran, nơi mà Tổng thống bày tỏ “sự đau buồn và thông cảm sâu sắc với các nạn nhân”, nói thêm rằng “việc làm suy yếu chủ nghĩa khủng bố là một trách nhiệm quốc tế”*. Ngay lập tức rõ ràng là bin Laden đứng đằng sau các vụ tấn công - dù Đại sứ Taliban ở Pakistan tuyên bố ông ta không có những nguồn lực cần thiết để thực hiện “một kế hoạch được tổ chức tốt” như thế*. Wakīl Ahmed Muttawakil nói với đài truyền hình Qatar al-Jazeera vào ngày sau các vụ tấn công là Taliban “lên án cuộc tấn công khủng bố này, dù cho ai đứng đằng sau”*.

Trong vài giờ sau vụ tấn công, các chiến lược đã được vạch ra để đối phó với bin Laden. Một kế hoạch hành động được ban bố vào sáng ngày 13-9 chỉ ra tầm quan trọng của việc lôi kéo Iran và liên lạc với nhà chức trách ở Turkmenistan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, Kazakhstan và Trung Quốc - những láng giềng và láng giềng gần của Afghanistan. Một kế hoạch được vạch ra để “tạo sinh khí mới” cho các mối quan hệ trong tuần lễ tiếp theo, nhằm chuẩn bị cho hành động quân sự sắp tới nhắm vào Taliban*. Bước đầu tiên trong phản ứng với vụ 11-9 là tập hợp các quốc gia nằm trên Những Con đường Tơ lụa.

Một trong những láng giềng của Afghanistan được chú ý đặc biệt. Pakistan có nhiều sự cảm thông và quan hệ gần gũi với Taliban đã kéo dài một, nếu không muốn nói là hai thế hệ. Những cuộc tấn công khủng bố giờ đòi hỏi một lựa chọn rõ ràng từ Islamabad, người đứng đầu Cơ quan Tình báo Pakistan được thông báo như thế, lựa chọn giữa “đen và trắng… không có vùng xám nữa”. Đất nước này hoặc phải “đứng về phía Hoa Kỳ và chiến đấu chống chủ nghĩa khủng bố hoặc là chống lại chúng tôi”*.

Khi những mảnh ghép đang được đưa vào đúng vị trí để mở cuộc tấn công Afghanistan, Taliban nhận được một cảnh báo cuối cùng, rõ ràng - được chuyển tới trực tiếp từ Tổng thống Pakistan hoặc người đứng đầu cơ quan an ninh của ông. “Lợi ích của quý vị và sự sống còn của quý vị phụ thuộc vào việc giao ra những thủ lĩnh al-Qaida, đóng cửa các trại khủng bố và để Hoa Kỳ tiếp cận các cơ sở của bọn khủng bố”. Sự đáp trả sẽ là “cực kỳ nghiêm trọng” nếu “bất cứ ai hay nhóm nào có liên hệ theo bất kỳ cách nào với Afghanistan” tham gia vào những cuộc tấn công khủng bố Hoa Kỳ. “Mọi trụ cột của chế độ Taliban”, thông điệp cộc lốc đó nói, “sẽ bị hủy diệt”*. Tối hậu thư thật mạnh mẽ và rõ ràng: giao ra bin Laden, hay hứng chịu các hậu quả.

Với mọi nỗ lực tìm ra bin Laden và hủy diệt năng lực của al-Qaida, việc được thua không chỉ là một cuộc săn người. Thật ra, sự chú ý ở Washington nhanh chóng chuyển sang bức tranh lớn hơn: kiểm soát trung tâm châu Á một cách cương quyết và đúng đắn. Những tiếng nói đầy ảnh hưởng lập luận rằng điều cần làm là định hình lại hoàn toàn các quốc gia trong khu vực này, động thái sẽ giúp cải thiện mạnh mẽ các lợi ích và an ninh của Hoa Kỳ.

Trong nhiều thập niên, Hoa Kỳ đã ve vãn quỷ dữ. Trong nhiều thập kỷ, trái tim của châu Á đã được nhìn nhận là có tầm quan trọng đặc biệt - quan trọng tới mức sau Thế chiến thứ Hai, vùng này rất thường xuyên được nhắc tới công khai là có liên quan trực tiếp với an ninh quốc gia của Hoa Kỳ. Vị trí của nó giữa Đông và Tây khiến nó có tầm quan trọng chiến lược trong quan hệ với mối kình địch của các siêu cường, trong khi tài nguyên thiên nhiên - trên hết là dầu mỏ và khí đốt - khiến những gì xảy ra ở các nước vùng vịnh Ba Tư và những láng giềng gần đó thực sự quan trọng với an ninh quốc gia của Hoa Kỳ.

Tới ngày 30-9-2001, ba tuần sau những tội ác ngày 11-9, Bộ trưởng Quốc phòng Donald Rumsfeld đề xuất với Tổng thống “những suy nghĩ chiến lược” của ông về những gì Mỹ có thể và nên tìm cách làm được trong tương lai gần như là một phần của “mục tiêu chiến tranh”. “Một số cuộc không kích nhắm vào các mục tiêu al-Qaida và Taliban đã được lên kế hoạch để sớm bắt đầu”, ông lưu ý, đánh dấu bước khởi đầu cho điều mà ông gọi là một “cuộc chiến tranh”. Ông viết: Điều quan trọng là phải “thuyết phục hay bắt buộc các nước ngưng ủng hộ chủ nghĩa khủng bố”. Tuy nhiên, những gì ông đề xuất tiếp theo là rất dữ dội và hết sức tham vọng. “Nếu cuộc chiến không thay đổi đáng kể bản đồ chính trị thế giới, Hoa Kỳ sẽ không đạt được mục tiêu của mình”. Ý nghĩa của điều này sau đó được khẳng định rõ ràng.” [Chính phủ Hoa Kỳ] phải mường tượng ra một mục tiêu theo những tính toán này: Các chế độ mới ở Afghanistan và một (hoặc hai) quốc gia then chốt nữa”*. Ông không cần phải nói cụ thể rằng ý ông là các quốc gia nào: Iran và Iraq.

Những vụ tấn công ngày 11-9 đã thay đổi cách Hoa Kỳ tương tác với thế giới nói chung. Tương lai của nước Mỹ phụ thuộc vào việc bảo đảm được xương sống của châu Á, kéo dài từ biên giới phía tây của Iraq, giáp Syria và Thổ Nhĩ Kỳ tới vùng Hindu Kush. Tầm nhìn được Tổng thống Bush vạch ra rõ ràng vào cuối tháng 1-2002. Tới khi đó, Taliban đã bị xử lý cương quyết, bị đẩy ra khỏi các thành phố lớn, bao gồm Kabul, trong vài tuần sau khi Chiến dịch Tự do Vĩnh cửu, vốn bao gồm các cuộc tấn công không quân diện rộng và triển khai lực lượng lớn trên bộ. Mặc dù bin Laden vẫn còn tự do, Tổng thống giải thích trong Thông điệp Liên bang của ông lý do Hoa Kỳ phải hướng tới những mục tiêu tham vọng hơn. Nhiều chế độ trước đó thù địch với các lợi ích của Mỹ “đã khá im lặng kể từ vụ 11-9, nhưng chúng ta biết bản chất của họ thế nào”. Bắc Triều Tiên, một quốc gia bất hảo đặc biệt, là một chế độ như thế. Nhưng sự tập trung chính là vào mối đe dọa từ hai nước: Iran và Iraq. Những nước này, cùng với chế độ ở Bình Nhưỡng, “tạo thành một trục ma quỷ, vũ trang để đe dọa hòa bình thế giới”. Đập tan trục này là tối quan trọng. “Cuộc chiến chống khủng bố của chúng ta đã bắt đầu suôn sẻ, nhưng mới chỉ là bắt đầu thôi”*.

Quyết tâm giành lấy sự kiểm soát là rất lớn. Lật đổ các chế độ hiện hữu được cho là gây bất ổn và nguy hiểm trở nên tối quan trọng trong tư duy chiến lược của Hoa Kỳ và các đồng minh. Ưu tiên là loại bỏ những mối nguy rõ ràng và hiện hữu, mà không nghĩ nhiều tới những gì sẽ, có thể và phải xảy ra tiếp đó. Sửa chữa những vấn đề ngắn hạn quan trọng hơn kịch bản dài hạn. Điều này rõ ràng trong các kế hoạch chống Afghanistan vào mùa thu năm 2001. “[Chính phủ Hoa Kỳ] không cần lo lắng về những sắp xếp hậu Taliban”, một tài liệu được ấn hành sau khi cuộc không kích đã bắt đầu đề xuất. Đánh bại al-Qaida và Taliban là vấn đề then chốt; những gì xảy ra sau đó thì để sau đó lo*.

Tư duy ngắn hạn kiểu đó cũng rõ ràng trong trường hợp Iraq, nơi mà mục tiêu trọng tâm loại bỏ Saddam Hussein được vạch ra trong bối cảnh thiếu hoạch định về tương lai của đất nước này. Mong muốn loại bỏ Saddam đã có trong nghị trình từ những ngày đầu tiên của chính quyền Bush, với tân Bộ trưởng Ngoại giao, Colin Powell, yêu cầu làm rõ về “chính sách [của Hoa Kỳ] với việc thay đổi chế độ ở Iraq” không đầy 72 giờ sau lễ nhậm chức của George Bush - và nhiều tháng trước vụ 11-9*. Sau những vụ tấn công khủng bố, sự chú ý chuyển gần như ngay lập tức sang Saddam Hussein. Vào lúc mà Hoa Kỳ có vẻ đang kiểm soát chắc chắn Afghanistan, Bộ Quốc phòng đang tích cực chuẩn bị cho một bước đi lớn ở Iraq. Câu hỏi thật đơn giản, như những ghi chú hoạch định cho một cuộc gặp giữa Rumsfeld và tướng Tommy Franks, Tư lệnh Bộ Chỉ huy Trung tâm, đã nói rõ: “làm sao [để] bắt đầu?’’*.

Ba lý cớ được hình dung ra - tất cả đều có thể biện minh cho hành động quân sự. Có thể là “những động thái chống người Kurd phương Bắc của Saddam?”, Donald Rumsfeld tự nhủ vào tháng 12-2001; có thể là “mối liên kết với vụ tấn công 11-9 hay các vụ tấn công bằng virus bệnh than” (sau khi những bưu phẩm được gửi tới một số hãng tin tức và hai thượng nghị sĩ Hoa Kỳ vào tháng 9-2001); hay sẽ thế nào nếu đó là một “vụ tranh cãi về việc thanh tra, kiểm tra vũ khí hủy diệt hàng loạt?”. Đấy có vẻ là một cốt chuyện hứa hẹn - theo tiết lộ của bình luận sau đó: “hiện đang tính tới những yêu cầu về thanh sát”*.

Trong năm 2002 và đầu năm 2003, áp lực dồn lên Iraq, với vấn đề vũ khí hóa học, sinh học và vũ khí hủy diệt hàng loạt đóng vai trò trọng tâm. Hoa Kỳ theo đuổi điều đó với nhiệt tình gần như là mang tính phúc âm. Bởi thiếu vắng “bằng chứng không thể bàn cãi” về mối liên hệ giữa vụ 11-9 với Baghdad, một báo cáo cho biết, chỉ Tony Blair là ủng hộ cuộc chiến, dù “với cái giá chính trị đáng kể”, trong khi một báo cáo khác nhấn mạnh thực tế là “nhiều, nếu không muốn nói là hầu hết, các nước đồng minh hay hữu hảo với Hoa Kỳ - đặc biệt là ở châu Âu - vẫn còn những nghi ngờ nghiêm trọng về… một cuộc tấn công tổng lực nhắm vào Iraq”. Bởi thế công việc được tiến hành nhằm thiết lập khung pháp lý cho một cuộc chiến tranh tổng lực đề phòng khả năng Liên hiệp quốc sẽ không trao một ủy nhiệm rõ ràng cho việc hành động*.

Có một sự nhấn mạnh đặc biệt vào việc xây dựng câu chuyện rằng Iraq không chỉ quyết tâm sản xuất vũ khí hủy diệt hàng loạt mà còn làm điều đó một cách ám muội - và đồng thời cản trở các điều tra viên từ Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Trong một số trường hợp, điều này gây ra những vấn đề với chính các giám sát viên, những người thấy vị thế của họ bị đề cao quá mức, bị yếu đi hoặc thậm chí là lâm nguy. Vào mùa xuân năm 2002 chẳng hạn, Jose Bustani, vị Tổng Giám đốc người Brazil của Tổ chức cấm Vũ khí Hóa học, bị loại bỏ sau một phiên họp kín đặc biệt - đó là lần đầu tiên người đứng đầu một tổ chức quốc tế lớn bị buộc phải thôi chức*. Thông tin thu thập từ những nguồn chỉ sử dụng một lần và thường không đáng tin cậy được nêu bật, và tin đồn thổi được trình bày như dữ kiện có thật, kết quả của một quyết tâm chuyên chú để làm cho lập luận chống lại Iraq và Saddam có vẻ chắc chắn. “Mọi tuyên bố tôi đưa ra hôm nay”, Colin Powell nói với Liên hiệp quốc vào ngày 5-2-2003, “có sự hỗ trợ của những nguồn tin, những nguồn chắc chắn. Đấy không phải là những lời xác nhận. Chúng tôi đang đưa ra cho quý vị những dữ kiện và kết luận dựa trên thông tin tình báo chắc chắn”*.

Không hề có thứ gì như thế. Không đầy một tuần trước, một báo cáo của IAEA kết luận rằng “chúng tôi cho tới giờ không thấy có bằng chứng nào rằng Iraq đã khởi động lại chương trình vũ khí hạt nhân của họ kể từ chương trình vào những năm 1990”, và họ bổ sung thêm rằng “những hoạt động xác minh thêm nữa [sẽ] là cần thiết”*. Điều này khớp với một bản cập nhật công bố cùng ngày hôm đó, 27-1-2003, của Hans Blix, người đứng đầu ủy ban Giám sát, Xác minh và Thanh tra của Liên hiệp quốc (UNMOVIC), người đã tuyên bố rằng mặc dù các thanh sát viên thỉnh thoảng gặp phải sự quấy rối, nhưng “Iraq về tổng thể đã hợp tác khá tốt cho tới giờ” với những yêu cầu của các thanh sát viên*.

Như sau này ta biết, không có liên hệ giữa Saddam Hussein và những cuộc tấn công của al-Qaida vào năm 2001. Thật vậy, hàng triệu trang tài liệu thu được từ Baghdad sau cuộc xâm lược, bắt đầu vào ngày 19-3-2003, đã tiết lộ rõ ràng là có rất ít dính líu giữa Iraq và chủ nghĩa khủng bố. Thay vì thế, các tài liệu liên quan tới Cơ quan Tình báo Iraq cho thấy họ đã rất cẩn trọng để ngăn chặn những kẻ như Abu Abbas, lãnh đạo Mặt trận Giải phóng Palestine, tổ chức đã tiến hành một số cuộc tấn công gây sốc vào những năm 1980, và làm rõ rằng không được tiến hành tấn công các mục tiêu của Mỹ trong bất cứ tình huống nào - ngoại trừ trường hợp Hoa Kỳ tấn công Iraq*.

Tương tự, như giờ chúng ta đã biết, chương trình vũ khí hạt nhân được cho là rộng khắp và chi tiết, hiện hữu một cách sinh động trong tâm trí những người coi Iraq là một mối đe dọa với hòa bình khu vực và thế giới, trên thực tế không hề có cơ sở. Những dấu vết mà Colin Powell mô tả là các cơ sở vũ khí sinh học di động “được che giấu dưới những lùm cây cọ lớn và… di chuyển từ một tới bốn tuần một lần nhằm tránh bị phát hiện” hóa ra là các khí cầu dự đoán thời tiết - đúng như Iraq đã nói thế*.

Quyết tâm loại bỏ Saddam Hussein bằng mọi giá gắn kết chặt chẽ với sự thiếu thốn kinh niên về hoạch định những gì sẽ xảy ra sau đó. Những kế hoạch và sách vở ra đời trước và khi cuộc xâm lược đang diễn ra đã bắt đầu vạch ra tương lai thơ mộng phía trước cho Iraq sau khi được giải phóng. Dầu của Iraq, một nghiên cứu lớn tuyên bố đầy lạc quan, là “tài sản to lớn”. Nó có triển vọng “mang lại lợi ích cho mọi công dân ở đất nước đó, bất chấp chủng tộc và tôn giáo”*. Giả định ngây thơ rằng sự giàu có sẽ được chia sẻ một cách hạnh phúc và công bằng nói lên nhiều điều về những kỳ vọng phi thực tế về những hậu quả của cuộc xâm lược. Tuy nhiên mô-típ lòng quyết tâm bốc đồng có mặt khắp nơi. “Iraq, không giống như Afghanistan, là một đất nước khá giàu có”, người phát ngôn Nhà Trắng, Ari Fleischer, tuyên bố trong một cuộc họp báo vào tháng 2-2003. Đất nước đó có “những nguồn lực lớn lao thuộc về người dân Iraq. Và vì thế… Iraq [hẳn phải dễ dàng] gánh vác được phần lớn gánh nặng của công cuộc tái thiết đất nước”. Điều đó được nhắc lại gần như chính xác qua lời Paul Wolfowitz, cấp phó của Donald Rumsfeld, trong một phiên điều trần với ủy ban Phân bổ Ngân sách Hạ viện Mỹ tám ngày sau khi cuộc xâm lược bắt đầu vào tháng 3-2003. Không có gì phải lo lắng, ông khẳng định, “chúng ta đang xử lý một quốc gia có thể thực sự tự bỏ tiền cho công cuộc tái thiết, và tương đối sớm thôi”. Thu nhập từ dầu, ông tiên đoán ngon ơ, sẽ mang lại từ 50 tới 100 tỉ đô-la Mỹ trong “hai hay ba năm tới”*.

Ý tưởng cho rằng loại bỏ Saddam sẽ biến Iraq thành vùng đất của sữa và mật ong là ảo tưởng ở mức độ sử thi. Khi quân đội tiến vào Afghanistan, những nhà hoạch định chính sách lưu ý một cách trang trọng rằng Hoa Kỳ “không nên cam kết bất kỳ sự dính líu quân sự hậu Taliban nào vì Hoa Kỳ sẽ phải can dự sâu trong nỗ lực chống khủng bố trên toàn thế giới”*. Những kỳ vọng là tương tự ở Iraq: sẽ cần 270.000 lính để xâm lược quốc gia đó, theo kế hoạch do Bộ Tư lệnh Trung tâm Hoa Kỳ vạch ra; nhưng ba năm rưỡi sau đó sẽ không cần quá 5.000 bộ binh. Tất cả những điều này đều có vẻ khả thi khi được trình bày trên các màn hình PowerPoint với những người thấy điều họ muốn thấy*. Nói cách khác, đấy là những cuộc chiến tranh nhẹ nhàng, những cuộc chiến sẽ được giải quyết nhanh chóng và tạo điều kiện thiết lập một cân bằng mới khắp vùng quan trọng này của châu Á.

Tuy nhiên, trong cả hai trường hợp, những cuộc chiến kéo dài và đắt đỏ. Iraq chìm trong cuộc nội chiến sau khi Baghdad thất thủ và quân nổi dậy xuất hiện khắp nơi sau đó, trong khi ở Afghanistan, phản ứng với sự can thiệp từ bên ngoài cũng khéo léo và cương quyết như họ đã từng chống lại Liên bang Xô Viết vào những năm 1980, Pakistan một lần nữa cung cấp sự hỗ trợ tối quan trọng cho những tay súng chống đối cứng rắn. Hàng nghìn binh lính đã thiệt mạng, trong khi hơn 150.000 cựu chiến binh Hoa Kỳ được đưa vào danh sách bị thương và thương tật ít nhất 70%*. Đó là chưa kể hàng trăm nghìn thường dân Afghanistan và Iraq bị giết hại hay bị thương trong các hành động quân sự hay - chỉ vì họ có mặt ở sai nơi vào sai thời điểm trong làn đạn, các cuộc không kích của máy bay không người lái, hay đánh bom xe - “thiệt hại ngoài dự kiến”*.

Những chi phí tài chính cũng tăng với tốc độ chóng mặt. Một khảo sát gần đây ước tính chi phí của việc can thiệp vào Iraq và Afghanistan lên tới 6 nghìn tỉ đô-la Mỹ - hay 75.000 đô-la Mỹ cho cho mỗi hộ gia đình Mỹ nếu tính cả chi phí y tế và tiền trợ cấp thương tật trong dài hạn. Con số đó tương ứng mức tăng 20% nợ quốc gia của Mỹ từ 2001 tới 2012*.

Thực tế là tác động của những cuộc can thiệp là rất giới hạn so với hy vọng, khiến tình hình thêm tồi tệ. Tới năm 2011, Tổng thống Obama về cơ bản đã bỏ cuộc ở Afghanistan, theo lời cựu Bộ trưởng Quốc phòng của ông, Robert Gates, người đã thừa nhận tình hình ảm đạm ra sao trong một cuộc gặp ở Nhà Trắng vào tháng 3-2011. “Khi ngồi đó, tôi nghĩ: Tổng thống không tin tư lệnh của ông [tướng Petraeus], không thể chịu nổi [Tổng thống Afghanistan] Karzai, không tin vào chiến lược của chính ông và không coi cuộc chiến tranh này là của ông. Với ông, mục tiêu chỉ là thoát khỏi đó”*. Đó là một mô tả mà Tổng thống Karzai nhắc lại đầy giận dữ, ông này đã được dựng lên, được ủng hộ, và theo quan điểm của nhiều người, đã làm giàu nhờ phương Tây. “Là một quốc gia”, ông nói với tác giả William Dalrymple, Afghanistan đã chịu nhiều đau thương vì chính sách của Hoa Kỳ; những người Mỹ “không chiến đấu chống chủ nghĩa khủng bố ở nơi từng có khủng bố, vẫn còn có khủng bố. Họ cứ tiếp tục tàn phá Afghanistan và người dân nước tôi”. Ông nói là không thể nói cách nào khác nữa: “Đây là một sự phản bội”*.

Trong khi đó, ở Iraq, những tổn thất nhân mạng, chi phí cực lớn và những hy vọng tắt dần về tương lai chẳng mang lại gì. Mười năm sau sự sụp đổ của Saddam Hussein, đất nước này ở vào nhóm cuối những chỉ số theo dõi sự chuyển dịch sang một nền dân chủ lành mạnh, về nhân quyền, tự do báo chí, quyền của các nhóm thiểu số, tham nhũng và tự do ngôn luận, Iraq chẳng hề xếp cao hơn so với thời Saddam Hussein, và trong một số trường hợp còn thấp hơn. Đất nước tan vỡ vì bất an và bất ổn, với các nhóm dân chúng thiểu số hứng chịu những đảo lộn thảm họa và bạo lực kinh hoàng. Những triển vọng tương lai thật u ám.

Tất nhiên, còn có vấn đề uy tín của phương Tây nói chung, và của Mỹ nói riêng, bị hủy hoại. “Chúng ta phải tránh tối đa việc tạo ra hình ảnh người Mỹ đang giết người Hồi giáo”, Donald Rumsfeld khuyến cáo Tổng thống Bush hai tuần sau vụ 11-9*. Sự nhạy cảm bề ngoài này nhanh chóng bị thay thế bằng hình ảnh những tù nhân bị giam giữ không qua xét xử ở trại giam bị cố tình bị quên lãng Guantanamo Bay - một địa điểm được lựa chọn đặc biệt trên cơ sở các tù nhân ở đó có thể bị từ chối sự bảo vệ mà Hiến pháp Hoa Kỳ quy định. Những cuộc điều tra ở Hoa Kỳ và Vương quốc Anh về giai đoạn trước khi nổ ra cuộc Chiến tranh Iraq cho thấy rằng các bằng chứng đã bị diễn dịch sai, bị thao túng và bị rập khuôn để ủng hộ các quyết định đã rồi đằng sau những cánh cửa đóng kín. Những nỗ lực kiểm soát truyền thông ở Iraq thời hậu Saddam, nơi cánh nhà báo sử dụng “thông tin được chính phủ Hoa Kỳ chấp thuận” để ca ngợi ý tưởng tự do nhằm nhấn mạnh “hy vọng về một tương lai dân chủ phồn thịnh”, gợi lại ký ức về những viên chính ủy kiểu Liên Xô đã chuẩn y những câu chuyện không dựa trên thực tế, mà trên một giấc mơ*.

Ngoài ra còn những vụ dẫn độ nghi phạm không qua xét xử, tra tấn có tổ chức và tấn công bằng máy bay điều khiển chống lại những nhân vật bị coi - nhưng không hẳn được chứng minh - là những mối đe dọa. Việc những vấn đề này có thể được tranh luận công khai nói lên rất nhiều về sự tinh vi và đa nguyên của phương Tây, và cả việc nhiều người kinh hoàng vì sự đạo đức giả của một mặt là thông điệp về chiến thắng của nền dân chủ còn mặt kia là hành vi của quyền lực đế quốc áp đặt lên nước khác. Một số người ghê tởm tới mức họ quyết định tiết lộ thông tin mật để vạch trần việc các chính sách đã được tạo ra thế nào: thực dụng, bốc đồng và thường không suy nghĩ nhiều về luật pháp và công lý quốc tế. Những điều đó đều không cho thấy phương Tây tốt đẹp - điều mà chính các cơ quan tình báo cũng cảm thấy rõ ràng, họ đã chiến đấu để giữ bí mật những báo cáo về bản chất và quy mô của hành động tra tấn, ngay cả khi đối mặt với những thách thức trực tiếp từ chính Thượng viện Hoa Kỳ.

Trong khi sự chú ý tập trung vào những nỗ lực gây ảnh hưởng và định hình Iraq và Afghanistan, điều quan trọng không được bỏ qua là những nỗ lực để tạo ra thay đổi ở Iran. Điều này bao gồm các lệnh cấm vận, được Washington áp đặt một cách tích cực, dù đã bị cho là phản tác dụng. Giống như ở Iraq vào những năm 1990, rõ ràng tác động mạnh nhất và rõ rệt nhất là lên người nghèo, những người yếu thế và không có quyền lực - khiến cuộc sống đã tệ của họ càng tệ hơn. Hạn chế xuất khẩu dầu mỏ của Iran tất nhiên tác động lên mức sống không chỉ của các công dân Iran, mà cả những người sống ở đầu kia của thế giới. Trên thị trường năng lượng toàn cầu, giá mỗi đơn vị khí đốt, điện và nhiên liệu ảnh hưởng tới các nông dân ở Minnesota, tài xế taxi ở Madrid, những bé gái đang đi học ở châu Phi hạ Sahara và người trồng cà phê ở Việt Nam. Chúng ta đều bị ảnh hưởng trực tiếp bởi chính trị của siêu cường xảy ra cách đó hàng nghìn dặm. Thật dễ quên rằng ở thế giới đang phát triển, vài đồng đô-la cũng là sự khác biệt giữa sự sống và cái chết; việc áp đặt các lệnh cấm vận có thể đồng nghĩa với việc bịt miệng những tiếng nói vốn đã chẳng được lắng nghe - những bà mẹ ở các khu ổ chuột Mumbai, những người đan giỏ ở ngoại ô Mombasa hay những phụ nữ nỗ lực phản đối các hoạt động khai mỏ trái phép ở Nam Mỹ. Và tất cả là để buộc Iran từ bỏ chương trình hạt nhân xây dựng trên cơ sở công nghệ của Hoa Kỳ bán cho một chế độ chuyên chế, không khoan dung và tham nhũng vào những năm 1970.

Như diễn tiến tình hình, ngoài áp lực ngoại giao và kinh tế lên Teheran, Hoa Kỳ đã nói rõ một cách nhất quán rằng họ sẽ cân nhắc sử dụng vũ lực nhắm vào Iran để chấm dứt chương trình làm giàu nguyên liệu hạt nhân. Trong những giai đoạn cuối cùng của chính quyền Bush, Dick Cheney tuyên bố rằng ông ta đã nỗ lực thúc đẩy những cuộc không kích vào các cơ sở hạt nhân của Iran, mặc dù các lò phản ứng như Bushihr giờ được bảo vệ chặt chẽ bởi các hệ thống tên lửa đất đối không Tor hiện đại của Nga. “Tôi có lẽ là người ủng hộ hành động quân sự mạnh hơn nhiều đồng sự của tôi”, ông Cheney nói vào năm 2009*. Những người khác cảnh báo ông rằng tấn công phủ đầu sẽ khiến tình hình trong cả khu vực tồi tệ hơn, chứ không tốt hơn. Ông đã nghĩ tới ý tưởng này liên tục. Những cuộc thương lượng sẽ thất bại trừ phi có đe dọa hành động quân sự, ông nói vào năm 2013 chẳng hạn. “Tôi thấy khó mà đạt được các mục tiêu”, ông nói với ABC News*.

Chủ đề phương Tây cần - và sẵn sàng sử dụng - đe dọa vũ lực để có những gì họ muốn đã trở thành một câu thần chú ở Washington. “Iran sẽ phải chứng minh rằng chương trình của họ thực sự là hòa bình”, Bộ trưởng Ngoại giao John Kerry nói vào tháng 11-2013. Iran phải nhớ rằng, ông cảnh báo, “Tổng thống… đã nói cụ thể rằng ông không loại trừ đe dọa [hành động quân sự]”. Đó là một thông điệp mà ông đã lan truyền đi nhiều lần. “Lựa chọn quân sự của Mỹ luôn sẵn sàng”, Kerry nói trong một cuộc phỏng vấn với kênh truyền hình của Saudi al-Arabiya vào tháng 1-2014. Nếu cần thiết, ông bổ sung, Hoa Kỳ sẽ “làm những gì cần phải làm”*. “Như tôi đã nói rõ hết lần này tới lần khác trong nhiệm kỳ tổng thống của tôi”, Tổng thống Obama nhấn mạnh, “tôi sẽ không ngần ngại sử dụng vũ lực khi cần thiết để bảo vệ Hoa Kỳ và các lợi ích của Hoa Kỳ”*.

Bất chấp việc đưa ra những lời đe dọa nhằm đưa Iran tới bàn đàm phán, đằng nào thì Hoa Kỳ cũng có vẻ đã hành động trong hậu trường để có những gì họ muốn. Trong khi có một số nguồn tiềm ẩn có thể đã dùng virus Stuxnet để tấn công các máy ly tâm ở cơ sở hạt nhân Natanz tại Iran và rồi các lò phản ứng khác trên cả nước, nhiều chỉ dấu cho thấy những chiến lược mạng hết sức tinh vi và hung hăng nhắm vào chương trình hạt nhân có thể lần ngược ra nguồn là Hoa Kỳ - và trực tiếp tới Nhà Trắng*. Có vẻ như tấn công khủng bố trên mạng là được chấp nhận miễn là nó ở trong tay các cơ quan tình báo phương Tây. Giống như đe dọa sử dụng vũ lực chống lại Iran, bảo vệ một trật tự thế giới phù hợp với những lợi ích của phương Tây đơn giản là một chương mới trong nỗ lực duy trì vị thế của họ ở những ngã ba cổ xưa của nền văn minh. Sự được mất là quá lớn nên không thể làm khác.

Kết luận
Con đường Tơ lụa mới

Theo nhiều cách, cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21 là một thời kỳ tai họa cho Hoa Kỳ và châu Âu khi họ tiến hành cuộc tranh đấu không thành công để giữ được vị thế tại những vùng lãnh thổ tối quan trọng kết nối phương Đông với phương Tây. Điều đáng kinh ngạc qua các sự kiện của những thập niên gần đây là việc phương Tây thiếu cái nhìn về lịch sử thế giới - về bức tranh lớn hơn, những chủ đề rộng hơn và những mô thức dài hơi hơn diễn ra trong vùng này. Trong tâm trí giới hoạch định chính sách, chính trị gia, ngoại giao và tướng tá, những vấn đề của Afghanistan, Iran và Iraq có vẻ khác nhau, tách biệt và chỉ liên quan lỏng lẻo với nhau.

Thế nhưng lùi lại một bước mang tới góc nhìn quý giá cũng như sự hiểu biết thấu đáo đáng kể, cho phép chúng ta nhìn thấy một vùng rộng lớn đang trong hỗn loạn. Ở Thổ Nhĩ Kỳ, một cuộc chiến đang diễn ra quyết liệt vì linh hồn của quốc gia, với những hãng cung cấp internet và mạng xã hội bị đóng cửa đột ngột bởi một chính quyền đầy chia rẽ về hướng đi tới tương lai. Thế lưỡng nan lặp lại ở Ukraine, nơi những tầm nhìn dân tộc khác nhau đã xé tan đất nước. Cả Syria nữa cũng đang trải qua trải nghiệm kinh hoàng của sự thay đổi sâu sắc, khi các lực lượng bảo thủ và tự do đấu tranh nhau với một cái giá rất đắt. Vùng Caucasus cũng trải qua một giai đoạn chuyển đổi, với nhiều vấn đề về nhân thân và chủ nghĩa dân tộc bùng lên, đáng chú ý nhất là ở Chechnya và Gruzia. Rồi tất nhiên, còn có vùng xa hơn về phía đông, nơi cuộc “Cách mạng Hoa Tulip” ở Kyrgyzstan vào năm 2005 là tiền đề cho một giai đoạn bất ổn chính trị kéo dài, và Tân Cương ở Tây Trung Quốc, nơi người Uighur đang trở nên ngày càng bất ổn và hiếu chiến, với các cuộc tấn công khủng bố giờ là mối đe dọa lớn tới mức nhà chức trách đã ban bố lệnh khẳng định việc để râu dài là một dấu hiệu của những ý đồ đáng ngờ, và đã bắt đầu một chương trình chính thức, tên gọi Dự án Nhan sắc, để ngăn phụ nữ đeo mạng che mặt.

Bởi thế, nhiều chuyện khác đang diễn ra ngoài những cuộc can thiệp vụng về của phương Tây ở Iraq và Afghanistan và sử dụng áp lực ở Ukraine, Iran và những nơi khác. Từ Đông sang Tây, Những Con đường Tơ lụa đang nổi lên một lần nữa. Thật dễ cảm thấy nỗi bối rối và khó chịu bởi sự đảo lộn và bạo lực trong thế giới Hồi giáo, bởi chủ nghĩa cực đoan tôn giáo, bởi những cuộc đụng độ giữa Nga và các láng giềng của họ hay cuộc vật lộn của Trung Quốc với chủ nghĩa quá khích ở các tỉnh miền Tây. Tuy nhiên, những gì chúng ta đang chứng kiến là những cơn đau đẻ của vùng mà một thời từng thống trị bối cảnh tri thức, văn hóa và kinh tế và giờ đang nổi lên trở lại. Chúng ta đang nhìn thấy những dấu hiệu chuyển dịch của trọng tâm sức hút của thế giới - trở lại nơi nó đã từng có trong hàng thiên niên kỷ.

Có những lý do rõ ràng giải thích tại sao điều này sẽ xảy ra. Quan trọng nhất, tất nhiên, là những nguồn tài nguyên thiên nhiên của vùng này. Nắm độc quyền các nguồn lực của Ba Tư, Lưỡng Hà và vùng Vịnh là một ưu tiên trong Thế chiến thứ Nhất, và những nỗ lực để giành lấy phần thưởng lớn nhất trong lịch sử đã ngự trị thái độ của phương Tây đối với vùng này kể từ đó. Nếu có gì khác, thì bây giờ thậm chí còn có nhiều thứ để tranh giành hơn so với quy mô những phát hiện của Knox D’Arcy lần đầu tiên trở nên rõ ràng: Trữ lượng dầu thô tổng cộng chỉ riêng dưới biển Caspi thôi là đã gần gấp đôi của toàn bộ Hoa Kỳ*. Từ Kurdistan, nơi những mỏ dầu mới được phát hiện như mỏ Taq Taq, mà sản lượng đã tăng từ 2.000 lên 250.000 thùng mỗi ngày từ năm 2007 - trị giá hàng trăm triệu đô-la mỗi tháng - tới khu mỏ khổng lồ Karachaganak trên biên giới giữa Kazakhstan và Nga với trữ lượng ước tính gần 1,2 nghìn tỉ mét khối khí đốt tự nhiên, cũng như khí hóa lỏng và dầu thô, các quốc gia trong vùng đang trĩu nặng vì nguồn tài nguyên thiên nhiên của họ.

Rồi còn có lòng chảo Donbas nằm vắt qua biên giới phía đông của Ukraine với Nga, vốn từ lâu nổi tiếng với trữ lượng than có thể khai thác được ước tính khoảng 10 tỉ tấn. Đây cũng là vùng ngày càng trở nên quan trọng vì sự giàu có về khoáng sản khác. Các đánh giá địa chất gần đây của Cơ quan Địa chất Hoa Kỳ cho rằng ở đây có 1,4 tỉ thùng dầu và 68 tỉ mét khối khí tự nhiên, cũng như một lượng lớn khí hóa lỏng tự nhiên*. Dọc theo vùng này là các nguồn khí tự nhiên của Turkmenistan. Với ước tính không dưới 20 nghìn tỉ mét khối khí tự nhiên dưới lòng đất, nước này kiểm soát nguồn cung lớn thứ tư thế giới. Và rồi còn có những mỏ ở Uzbekistan và Kyrgyzstan hình thành nên một phần vành đai Thiên Sơn, chỉ đứng sau lòng chảo Witwatersrand ở Nam Phi về quy mô trữ lượng vàng. Hay còn có beryllium, dysprosium và các loại “đất hiếm” khác được tìm thấy ở Kazakhstan, vốn tối quan trọng trong việc chế tạo điện thoại di động, máy tính xách tay và pin sạc di động, cũng như uranium và plutonium rất cần thiết cho năng lượng hạt nhân - và đầu đạn hạt nhân.

Ngay cả đất đai ở đây cũng giàu có và giá trị. Một thời, những con ngựa của vùng Trung Á là thứ hàng hóa được đánh giá rất cao, được thèm muốn ở triều đình đế quốc tại Trung Quốc và những khu chợ ở Delhi, nổi tiếng nhờ những người chép sử biên niên ở Kiev cũng như ở Constantinople và Bắc Kinh. Ngày nay, những vùng rộng lớn đất đai chăn thả gia súc của các thảo nguyên đã được chuyển đổi và trở thành những khu trồng ngũ cốc cao sản đáng kinh ngạc của miền Nam Nga và Ukraine: Thật vậy, thứ chernozem (nghĩa đen là “đất đen”) - thương hiệu màu mỡ và được săn lùng đến mức một tổ chức phi chính phủ phát hiện ra lượng đất này trị giá gần một tỉ đô-la đã được đào lên và bán đi hằng năm chỉ riêng ở Ukraine*.

Tác động của sự bất an, bất ổn hay chiến tranh trong vùng này không chỉ với giá xăng dầu ở các cây xăng trên toàn thế giới; nó còn ảnh hưởng tới giá công nghệ chúng ta sử dụng và thậm chí là bánh mì chúng ta ăn. Vào mùa hè năm 2010 chẳng hạn, các điều kiện thời tiết khiến vụ mùa không có kết quả tốt ở Nga, với sản lượng thấp hơn nhiều so với nhu cầu nội địa. Ngay khi sự thiếu hụt là rõ ràng, một lệnh cấm ngay lập tức được ban hành, cấm xuất khẩu ngũ cốc quốc tế, có hiệu lực sau mười ngày cảnh báo. Tác động với giá lương thực toàn cầu là ngay lập tức: Giá tăng 15% chỉ trong hai ngày*. Hỗn loạn ở Ukraine vào đầu năm 2014 có tác động tương tự, khiến giá lúa mì tăng mạnh vì nỗi sợ nó ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp ở nước xuất khẩu lúa mì lớn thứ ba thế giới.

Việc canh tác những loại cây trồng khác ở vùng này của thế giới cũng tuân theo những nguyên tắc tương tự. Một thời, Trung Á nổi tiếng bởi những cây cam của Babur, và sau đó, bởi hoa tulip được ham thích ở các thành phố thủ đô khắp Tây Âu tới mức vào thế kỷ 17, người ta đổi những căn nhà bên kênh ở Amsterdam chỉ để lấy một bó hoa. Ngày nay người ta đấu tranh với nhau vì cây anh túc: Việc trồng giống cây này, trên hết là ở Afghanistan, quy định những mô thức tiêu thụ trên toàn cầu mặt hàng heroin, và quyết định giá cả của nó - và tất nhiên là tác động tới chi phí của việc điều trị và cai nghiện ma túy cũng như cái giá của nỗ lực giám sát tội phạm có tổ chức*.

Vùng này của thế giới có thể xa lạ và không quen thuộc với phương Tây, hay thậm chí là xa cách tới mức kỳ quặc. Ở Turkmenistan, vào năm 1998 người ta dựng lên một bức tượng vàng lớn của vị Tổng thống luôn được xoay về hướng Mặt trời, trong khi bốn năm sau đó các tháng được đặt tên lại, với tháng Tư (trước đó là “Aprel*”) đổi thành tháng “Gurbansoltan” theo tên người mẹ quá cố của nhà lãnh đạo. Hay ở nước láng giềng Kazakhstan, nơi Tổng thống Nursultan Nazarbayev, tái cử vào năm 2011 sau khi giành số phiếu ấn tượng 96%, và các công hàm ngoại giao bị rò ri tiết lộ là những ngôi sao nhạc pop như Elton John và Nelly Furtado đã trình diễn trong các nhạc hội riêng cho gia đình Tổng thống sau khi nhận được những đề nghị mà họ thấy quá tốt không thể từ chối*. Ở Tajikistan, sau khi nắm giữ kỷ lục thế giới với cột cờ cao nhất thế giới một thời gian ngắn, sự chú ý giờ chuyển sang việc xây dựng nhà hát lớn nhất Trung Á, bên cạnh thư viện lớn nhất khu vực, bảo tàng lớn nhất và quán trà rộng nhất*.

Trong khi đó, Ở Azerbaijan trên bờ tây biển Caspi, Tổng thống Aliyev - mà các nhà ngoại giao Hoa Kỳ ví von gia đình ông là “gia tộc Corleone của phim Bố già” - phải chấp nhận tỉ lệ phiếu kém ấn tượng hơn một chút, 86%, trong những cuộc bầu cử gần đây. Ở đây, chúng ta biết rằng con trai của người cai trị được cho là sở hữu một loạt các biệt thự và căn hộ ở Dubai trị giá 45 triệu đô-la Mỹ - hay 10.000 năm thu nhập trung bình của một người Azerbaijan; không tệ với một đứa trẻ 11 tuổi*. Hay còn có Iran ở phía nam, nơi một Tổng thống gần đây công khai bác bỏ cuộc Diệt chủng Do Thái và cáo buộc “các cường quốc phương Tây và những kẻ độc tài” đã phát triển virus HIV “để họ có thể bán thuốc và thiết bị y tế cho các nước nghèo”*.

Đó là một khu vực mà trong tâm trí phương Tây là vùng lạc hậu, độc tài và bạo lực. Trong một thời gian quá dài, Bộ trưởng Ngoại giao Mỹ Hillary Clinton nói vào năm 2011, trung tâm của châu Á đã bị “xé nát vì xung đột và chia rẽ”, một nơi mà thương mại và sự hợp tác bị tê liệt vì “những rào cản quan liêu và các trở ngại khác đối với dòng chảy hàng hóa và con người”; cách duy nhất để “kiến tạo tương lai tốt đẹp hơn cho người dân sống ở đó”, bà kết luận, là cố gắng tạo ra sự ổn định và an ninh lâu dài. Chỉ khi đó mới có thể “thu hút thêm đầu tư tư nhân” mà, ít ra là theo quan điểm của bà, tối quan trọng với sự phát triển xã hội và kinh tế*.

Con đường Tơ lụa mới

Tuy nhiên, với tất cả sự “lạ lẫm” bề ngoài đó, vùng đất này đã luôn có tầm quan trọng tối thượng trong lịch sử thế giới cách này hay cách khác, kết nối phương Đông với phương Tây, đóng vai trò một lò nung, nơi các ý tưởng, phong tục và ngôn ngữ đã chen vai thích cánh với nhau từ thời cổ đại tới ngày nay. Và ngày nay, Những Con đường Tơ lụa lại đang trỗi dậy - mà nhiều người không quan sát thấy và bỏ qua. Các kinh tế gia vẫn chưa hướng sự chú ý của họ sang những của cải nằm trong hay dưới lòng đất, dưới mặt nước hay chôn giấu trong những rặng núi của các vành đai kết nối Hắc Hải, Tiểu Á và vùng Levant với dãy Himalaya. Thay vì thế họ tập trung vào các nhóm quốc gia không hề có kết nối về lịch sử mà chỉ giống nhau bằng những dữ liệu bề mặt đo đạc được, như nhóm BRICS (Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc và Nam Phi), giờ thường được thay thế một cách hợp thời bằng các nước MIST (Malaysia, Indonesia, Hàn Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ) *. Thật ra, đúng là chúng ta phải nhìn vào Địa Trung Hải - “trung tâm của thế giới”. Đây không phải là Miền Đông Hoang dã, không phải là Tân Thế giới chờ được phát hiện - mà là một vùng và hàng loạt những kết nối đang nổi lên trở lại ngay trước mắt chúng ta.

Các thành phố đang bùng nổ, với những sân bay mới, những khu nghỉ dưỡng du lịch, những khách sạn xa xỉ và những tòa nhà dấu ấn mọc lên ở các quốc gia sở hữu những nguồn lực cực lớn trong tay để thỏa mãn những ham muốn hoang đường của họ. Ashgabat ở Turkmenistan đã có một dinh thự tổng thống mới và một khu phức hợp thể thao mùa đông trong nhà được xây với giá hàng trăm triệu đô-la, trong khi những ước tính dè dặt cho thấy vùng du lịch Avaza ở bờ phía đông biển Caspi đã nhận khoản đầu tư hào phóng hơn 2 tỉ đô-la Mỹ. Nhà ga hiện đại ở sân bay quốc tế Heydar Aliyev tại Baku, với mái vòm khổng lồ bằng gỗ và những bức tường kính lõm, khiến những du khách tới Azerbaijan giàu dầu mỏ không chút nghi ngờ về tham vọng và sự giàu có của quốc gia này, tương tự là sảnh Pha lê, một khu biểu diễn nhạc hội được xây để tổ chức cuộc thi ca hát Eurovision vào năm 2012. Khi Baku phát triển bùng nổ, những sự lựa chọn cho các du khách quốc tế cũng phong phú thêm, những người mà để qua đêm ở thủ đô Azerbaijan hiện giờ có thể lựa chọn giữa Hilton, Kempinski, Radisson, Ramada, Sheraton và Hyatt Regency, cũng như hàng loạt các khách sạn sang trọng mới mẻ khác. Và đó mới là khởi đầu: Chỉ trong năm 2011, số lượng phòng khách sạn trong thành phố đã tăng gấp đôi, với kỳ vọng rằng con số đó sẽ gấp đôi lần nữa trong bốn năm tiếp theo*. Hay còn có Erbil, mà ít người ngoài giới dầu mỏ biết tới, nhưng là thành phố chính của vùng người Kurd Iraq. Ở đó, giá phòng của khách sạn mới Erbil Rotana cao hơn so với ở hầu hết các thủ đô châu Âu và các thành phố lớn ở Hoa Kỳ: Phòng cơ bản có giá bắt đầu từ 290 đô-la Mỹ một đêm - bao gồm ăn sáng và spa (nhưng không có wi-fi)*.

Nhiều trung tâm đô thị lớn đã được hình thành, thậm chí có cả một thành phố thủ đô mới - Astana ở Kazakhstan, vốn mọc lên từ cát bụi trong không đầy 20 năm. Nơi đó giờ có Cung điện Hòa bình và Hòa giải lộng lẫy, do Norman Foster thiết kế, củng như Bayterek, một tòa tháp cao 100 mét có hình dáng một cái cây, trên đó có một quả trứng vàng, nơi du khách được khuyến khích đặt tay của họ vào dấu tay của Tổng thống Kazakhstan để ước nguyện. Với cặp mắt kém lão luyện, nơi đó có vẻ như là đất mới ở tiền tuyến, nơi mà những tỉ phú xuất hiện từ hư không để mua những tác phẩm nghệ thuật đẹp đẽ nhất trong các nhà đấu giá ở London, New York và Paris, và thích thú có được khu bất động sản tốt nhất trên toàn cầu với cái giá mà những cư dân ở đó lâu đời khó mà tin được: Trên thị trường bất động sản London, mức chi trung bình của người mua từ các nước cộng hòa Liên Xô cũ cao hơn gần ba lần so với người mua từ Hoa Kỳ hay Trung Quốc, và cao hơn bốn lần so với dân bản xứ*. Hết cái này tới cái khác, những căn nhà riêng đặc biệt và những tòa nhà mang tính dấu ấn ở Manhattan, Mayfair, Knightsbridge và miền Nam Pháp rơi vào tay các tỉ phú quặng đồng người Uzbekistan, các nhà tài phiệt làm nên gia sản nhờ ngành khoáng sản kali ở dãy Ural hay các đại gia dầu mỏ người Kazakhstan trả những cái giá cao nhất - và thường trả bằng tiền mặt. Một số người rải tiền của họ lên những cầu thủ bóng đá nổi tiếng thế giới, như Samuel Eto’o, được một tỉ phú mới giàu ở vùng biển Caspi mua về chơi cho Anzhi Makhachkala, một câu lạc bộ đóng ở Dagestan - là người có lúc từng là cầu thủ bóng đá được trả lương cao nhất thế giới; những người khác không tiếc tiền để xây dựng uy tín cho quốc gia của họ, như việc Baku là chủ nhà giải bóng đá World Cup nữ độ tuổi dưới 17 có màn trình diễn của Jennifer Lopez trong lễ khai mạc - khác biệt rõ ràng với màn khai mạc kéo dài có mười phút cũng cho sự kiện đó hai năm trước, khi nó được tổ chức ở Trinidad và Tobago với một nhóm múa nhỏ chỉ có vài trăm khán giả tới xem*.

Những mối kết nối mới đang nổi lên khắp xương sống của châu Á, kết nối vùng then chốt này khắp các hướng bắc, nam, đông, tây, và theo rất nhiều những con đường, hình dạng và cách thức khác nhau - như chúng đã thế trong hàng thiên niên kỷ. Những con đường này đã được bổ trợ với những tuyến huyết mạch khác, chẳng hạn như Mạng lưới Phân bổ phương Bắc, một loạt các hành lang vận chuyển để đưa “hàng hóa không phải vũ khí sát thương” tới cho Hoa Kỳ và các lực lượng liên quân ở Afghanistan qua Nga, Uzbekistan, Kazakhstan, Kyrgyzstan và Tajikistan - nhiều lần sử dụng cơ sở hạ tầng do Liên bang Xô Viết lập nên vào những năm 1980 trong cuộc chiếm đóng của Liên Xô*.

Rồi tất nhiên, có những đường ống dầu và khí đốt đưa nhiên liệu tới với các khách hàng sẵn sàng và có thể chi trả cho chúng ở châu Âu, Ấn Độ, Trung Quốc và xa hơn nữa. Các đường ống dọc ngang vùng này theo mọi hướng, kết nối cảng Ceyhan ở Đông Nam Thổ Nhĩ Kỳ hay lan khắp Trung Á để đáp ứng nhu cầu nhiên liệu hóa thạch ở Trung Quốc vào lúc nền kinh tế tại đây tăng trưởng. Các thị trường mới cũng đang được mở ra và kết nối với nhau, dẫn tới sự hợp tác gần gũi giữa Afghanistan, Pakistan và Ấn Độ, những nước có lợi ích gắn kết chặt chẽ trong việc tiếp cận nguồn nhiên liệu dồi dào hơn và rẻ hơn qua một đường ống mới sẽ có công suất 27 tỉ mét khối khí tự nhiên mỗi năm. Con đường này - đi theo đường cao tốc từ những mỏ khí đốt của Turkmenistan hướng về Herat đến Kandahar, và rồi đến Quetta và Multan - hẳn sẽ giống với con đường của những lái buôn người Sogdia hoạt động 2.000 năm trước cũng như với những người buôn ngựa vào thế kỷ 17, như được những nhà hoạch định và chiến lược gia đường sắt người Anh nhận ra vào thời Victoria cũng như các nhà thơ đã du hành để tới làm việc cho triều đình Ghaznavid thời Trung cổ.

Những đường ống hiện hữu và được đề xuất kết nối châu Âu với những mỏ dầu và khí đốt ở trung tâm thế giới cũng thế - làm tăng tầm quan trọng chính trị, kinh tế và chiến lược không chỉ của các quốc gia xuất khẩu, mà cả của các vùng lãnh thổ mà những đường ống đi qua: Như Nga đã cho thấy, việc cung cấp nhiên liệu có thể được sử dụng như một vũ khí, bằng cách tăng giá hoặc đơn giản là cắt nguồn cung cho Ukraine. Do nhiều nước châu Âu phụ thuộc nặng nề vào khí đốt từ Nga, và còn nhiều hơn nữa vào các công ty mà hãng Gazprom do Kremlin bảo trợ nắm giữ cổ phần chiến lược hay thậm chí là cổ phần kiểm soát, nhiều khả năng việc sử dụng năng lượng, các nguồn tài nguyên và đường ống làm vũ khí kinh tế, ngoại giao và chính trị sẽ là một vấn đề của thế kỷ hai mươi mốt. Một dấu hiệu có lẽ rõ ràng là luận văn tiến sĩ của Tổng thống Putin là về hoạch định chiến lược và sử dụng tài nguyên khoáng sản của Nga - mặc dù một số người nghi ngờ tính chất nguyên bản của luận văn đó, và thậm chí cả tính xác thực của việc trao bằng tiến sĩ*.

Với phương Đông, những đường ống này mang tới nguồn sống cho tương lai khi Trung Quốc mua trước nguồn cung cấp khí đốt trong một hợp đồng 30 năm, trị giá 400 tỉ đô-la Mỹ tính cả hợp đồng, số tiền khổng lồ này, được trả trước một phần, cho Bắc Kinh an ninh năng lượng mà họ thèm khát, trong khi biện minh cho chi phí ước tính 22 tỉ đô-la Mỹ để xây một đường ống mới, và mang tới cho Moscow sự tự do và thêm tự tin trong cách họ đối xử với các nước láng giềng và các địch thủ. Không có gì ngạc nhiên khi Trung Quốc là thành viên duy nhất của Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc không lên án Nga vì những hành động của Nga trong cuộc khủng hoảng Ukraine năm 2014; thực tế lạnh lùng của quan hệ thương mại song phương thuyết phục hơn nhiều so với sự liều lĩnh chính trị của phương Tây.

Các tuyến vận tải cũng như các đường ống đã mở rộng mạnh mẽ trong ba thập niên qua. Đầu tư lớn vào các tuyến đường sắt liên lục địa đã mở ra những tuyến chở hàng dài 11.200 km thuộc tuyến Đường sắt Quốc tế Du Tân Âu* chạy từ Trung Quốc tới một trung tâm phân phối lớn ở gần Duisburg của Đức - được Chủ tịch Tập Cận Bình đích thân ghé thăm vào năm 2014. Những đoàn tàu dài 800 mét đã bắt đầu đưa hàng triệu máy tính xách tay, giày dép, quần áo và các hàng hóa không bị hư hại khác đi một hướng và đồ điện tử, phụ tùng xe hơi và thiết bị y tế theo hướng kia trên một hành trình kéo dài 16 ngày - nhanh hơn nhiều so với tuyến đường biển qua các cảng Thái Bình Dương của Trung Quốc.

Với 43 tỉ đô-la Mỹ đầu tư vào việc cải thiện các tuyến đường sắt đã được công bố, một số người tiên đoán số lượng container được vận tải bằng xe lửa mỗi năm sẽ tăng từ 7.500 vào năm 2012 lên 7,5 triệu vào năm 2020*. Đó mới là khởi đầu; các tuyến đường sắt đã được lên kế hoạch sẽ đi qua Iran, Thổ Nhĩ Kỳ, vùng Balkan và Siberia tới Moscow, Berlin và Paris, và những tuyến đường mới sẽ kết nối Bắc Kinh với Pakistan, Kazakhstan với Ấn Độ. Thậm chí đã có những cuộc thảo luận về một đường hầm dài 320 km được xây dựng dưới eo biển Bering cho phép xe lửa đi từ Trung Quốc qua Alaska và Canada vào đại lục Hoa Kỳ*.

Chính phủ Trung Quốc đang xây dựng những mạng lưới cẩn trọng và tỉ mỉ để kết nối các mỏ khoáng sản, nguồn nhiên liệu và các thành phố, hải cảng và đại dương. Hầu như không tháng nào không có tuyên bố về việc bỏ tiền ở quy mô cực lớn hoặc để nâng cấp hoặc để xây mới cơ sở hạ tầng sẽ cho phép khối lượng và tốc lực trao đổi hàng hóa tăng mạnh. Họ làm thế trong mối quan hệ đối tác với các quốc gia mà địa vị được nâng từ “bạn bè chí thiết” lên thành những mối quan hệ “vượt qua mọi điều kiện thời tiết”*.

Những sự thay đổi này đã dẫn tới sự nổi lên trở lại của các tỉnh miền Tây Trung Quốc. Với lao động ở sâu hơn trong nội địa có giá rẻ hơn so với vùng ven biển, nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu chuyển vào các thành phố ở gần cánh cổng Dzungarian* - điểm vào Trung Quốc ở phía tây từ thời cổ đại nay là nơi những tuyến đường sắt đi qua. Hewlett Packard đã chuyển sản xuất từ Thượng Hải tới Trùng Khánh ở tây nam đất nước, nơi họ hiện làm ra 20 triệu máy tính xách tay và 15 triệu máy in mỗi năm, vận chuyển hàng triệu đơn vị bằng đường sắt tới các thị trường phương Tây. Những hãng khác, như Công ty Ford Motor, đã theo bước. Hay còn có Foxconn, hãng chế tạo công nghệ thông tin hàng đầu và nhà cung ứng then chốt của Apple, đã tăng cường sự hiện diện ở Thành Đô và giảm bớt các cơ sở cũ ở Thâm Quyến*.

Các mạng lưới vận tải khác cũng đã bùng nổ mạnh mẽ. Năm chuyến bay một ngày đưa các doanh nhân và du khách từ Trung Quốc tới Almaty ở Kazakhstan; Baku ở Azerbaijan có 35 chuyến bay chất đầy khách một tuần đến và đi từ Istanbul, và nhiều thành phố khác nữa khắp nước Nga. Lịch cất và hạ cánh ở các sân bay như Ashgabat, Teheran, Astana và Tashkent cho thấy một mạng lưới vận tải rộng lớn và ngày càng gia tăng giữa các thành phố trong vùng - trong khi cũng cho thấy mối liên lạc với châu Âu ít ỏi ra sao, khi những chuyến bay đến đó hiếm gặp, nhất là so với các chuyến tới vùng Vịnh, Ấn Độ và Trung Quốc.

Những trung tâm học thuật xuất sắc mới cũng nổi lên ở vùng một thời từng tạo ra những học giả lỗi lạc nhất thế giới. Các học khu đang mọc lên khắp vùng vịnh Ba Tư được những nhà cai trị và tài phiệt địa phương tài trợ, và do các trường Yale, Columbia và những trường khác điều hành; và rồi có các Viện Khổng Tử, những trung tâm phi lợi nhuận quảng bá ngôn ngữ và vãn hóa Trung Quốc, đã được thành lập ở mọi quốc gia giữa Trung Quốc và Địa Trung Hải để cho thấy sự hào phóng và thiện chí của Bắc Kinh.

Những trung tâm nghệ thuật mới cũng được xây lên tương tự, từ Bảo tàng Quốc gia phi thường của Qatar tới Bảo tàng Guggenheim ở Abu Dhabi, sang Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại Baku - hay những tòa nhà mới gây ngợp như Thư viện Quốc gia Tashkent hay Thánh đường Sameba ở Tblisi, do nhà tài phiệt người Gruzia Bidzina Ivanishvili chi trả, ông là người đã mua bức Dora Maar của Picasso với giá 95 triệu đô-la Mỹ trong một cuộc đấu giá vào năm 2006. Đây là một vùng đang hồi sinh và trở lại với hào quang trước kia.

Các hãng thời trang phương Tây như Prada, Burberry và Louis Vuitton đang xây những cửa hàng mới hoành tráng và chứng kiến doanh số tăng ngoạn mục khắp vịnh Ba Tư, Nga, Trung Quốc và Viễn Đông (tới mức mà, với sự mỉa mai thú vị, vải vóc và tơ lụa đang được bán trở lại nơi mà vải vóc và tơ lụa ra đời)*. Trang phục đã luôn là chỉ dấu về sự khác biệt xã hội, từ các thủ lĩnh người Hung 2.000 năm trước tới đàn ông và phụ nữ thời Phục hưng năm thế kỷ trước. Sự ham thích cuồng nhiệt các thương hiệu độc quyền ngày nay có nguồn gốc sâu xa trong lịch sử - và là một chỉ dấu rõ ràng về giới tinh hoa mới đang nổi lên ở các quốc gia mà sự giàu có và tầm quan trọng của chúng đang ngày càng tăng.

Với những ai có sở thích kỳ lạ và hiểm hóc hơn, có các trang web mã hóa nơi vũ khí, ma túy và nhiều thứ nữa có thể mua được một cách nặc danh - và tên của nó được lựa chọn cố ý để gợi lại mạng lưới thông tin liên lạc và những khu chợ của quá khứ: Con đường Tơ lụa*. Trong khi các cơ quan thực thi pháp luật lao vào cuộc chơi mèo đuổi chuột không hồi kết với những kẻ phát triển các công nghệ mới này và vì sự kiểm soát với tương lai, cuộc chiến cho quá khứ cũng trở thành một phần ngày càng quan trọng của một thời đại mới mà chúng ta đang hướng đến.

Không chỉ lịch sử sẽ được tìm hiểu và đánh giá lại chỉ vì bản thân lịch sử - dù điều này cũng sẽ sớm diễn ra thôi khi các trường đại học và học khu mới nở rộ và phát triển. Quá khứ còn là một chủ đề vẫn sống nguyên vẹn khắp Những Con đường Tơ lụa. Cuộc chiến vì linh hồn đạo Hồi, giữa các giáo phái đối địch, các thủ lĩnh kình chống nhau và các giáo lý thù hằn, cũng đang căng thẳng ngang với vào thế kỷ đầu tiên sau cái chết của Nhà Tiên tri Muḥammad, với rất nhiều chuyện phụ thuộc vào việc diễn dịch quá khứ; một mặt, mối quan hệ giữa Nga và các nước láng giềng, và mặt khác, với thế giới phương Tây, cũng sẽ đầy biến động và căng thẳng. Những mối kình địch và hận thù cũ sẽ được khuấy lên - hay dịu đi - với những ví dụ được lựa chọn cẩn thận từ lịch sử để dàn xếp quá khứ, hay để có lợi cho một bên. Hiểu được những mối liên kết cũ từng hữu ích và quan trọng ra sao trong quá khứ có thể rất có ích cho tương lai - lý do khiến Trung Quốc đầu tư mạnh tay như thế trong việc kết nối họ với Những Con đường Tơ lụa ở phía tây đất nước chính xác là bởi đánh giá về một di sản chung của những trao đổi thương mại và tri thức.

Thật vậy, Trung Quốc đã ở tiền tuyến của cuộc cách mạng viễn thông trong vùng, thúc đẩy việc xây dựng các đường dây cáp cố định, cùng những thiết bị truyền tải dữ liệu tạo điều kiện cho một số nơi có tốc độ tải dữ liệu nhanh nhất thế giới. Phần lớn hạ tầng này được xây dựng qua Huawei và ZTE, các công ty có quan hệ gần gũi với Quân đội Giải phóng Nhân dân Trung Quốc, với các khoản vay giá rẻ từ Ngân hàng Phát triển Trung Quốc hay dưới hình thức viện trợ liên chính phủ, cho phép xây dựng các cơ sở hiện đại ở Tajikistan, Kyrgyzstan, Uzbekistan và Turkmenistan - những nước mà Trung Quốc quyết tâm xây dựng tương lai lâu dài với họ vì sự ổn định khu vực và trên hết vì nguồn tài nguyên khoáng sản. Mối lo ngại về những công ty viễn thông đó là đủ dẫn tới để các phiên điều trần của Quốc hội Hoa Kỳ trong đó kết luận rằng “không thể tin được” Huawei và ZTE trên cơ sở họ quá gần với “ảnh hưởng nhà nước [từ Trung Quốc] và bởi thế là một mối đe dọa an ninh với Hoa Kỳ” - thật nghịch lý bởi tiết lộ cho biết Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ đã lập nên một chương trình bí mật tên gọi Chiến dịch Shotgiant* để xâm nhập và tấn công tin tặc các máy chủ của Huawei*.

Sự lo ngại ngày càng tăng của phương Tây với Trung Quốc không có gì ngạc nhiên, bởi một mạng lưới mới của Trung Quốc đang trong quá trình xây dựng sẽ tỏa ra khắp toàn cầu. Mãi tới giữa thế kỷ hai mươi, vẫn còn có thể đi tàu từ Southampton, London hay Liverpool tới bên kia thế giới mà không rời lãnh thổ Anh, ghé ở Gibraltar và rồi Malta trước Port Said; rồi từ đó tới Aden, Bombay và Colombo, dừng lại ở bán đảo Malay và cuối cùng đến Hong Kong. Ngày nay, người Trung Quốc có thể làm tương tự. Đầu tư của Trung Quốc vào vùng Caribe tăng hơn bốn lần từ 2004 tới 2009, trong khi khắp vùng Thái Bình Dương, những con đường, các sân thể thao và những tòa nhà chính phủ tráng lệ đang được xây lên nhờ viện trợ, vay lãi suất thấp hay đầu tư trực tiếp từ Trung Quốc. Châu Phi nữa cũng đã chứng kiến sự gia tăng mạnh mẽ các hoạt động khi Trung Quốc xây hàng loạt điểm trú chân giúp họ đi trước một bước trong hàng loạt Cuộc chơi Lớn đang diễn ra - một phần của cuộc cạnh tranh giành năng lượng, nguồn khoáng sản, nguồn cung ứng thực phẩm và ảnh hưởng chính trị ở một thời điểm mà sự thay đổi về môi trường nhiều khả năng có tác động lớn lên tất cả những điều đó.

Thời đại của phương Tây đang ở ngã ba đường, nếu không muốn nói là đã tới phần kết. Trong tuyên bố mở đầu một đánh giá do Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ chuẩn bị vào năm 2012, câu đầu tiên của Tổng thống Obama nói tới cảm nhận về dài hạn với tương lai trong những hoàn cảnh bất trắc: “Đất nước chúng ta đang ở trong thời điểm chuyển hóa”. Thế giới đang thay đổi ngay trước mắt chúng ta, Tổng thống nói tiếp, điều “đòi hỏi sự lãnh đạo [sao cho] Hợp chủng quốc Hoa Kỳ sẽ tiếp tục là lực lượng vĩ đại nhất vì tự do và an ninh mà thế giới từng biết”*. Trên thực tế, như bản đánh giá nói rõ, điều này có nghĩa không gì khác ngoài việc định hướng lại hoàn toàn Hoa Kỳ. “Chúng ta sẽ cần phải”, bản đánh giá giải thích, “tái cân bằng về hướng khu vực châu Á-Thái Bình Dương”. Bất chấp những sự cắt giảm ngân sách quốc phòng tới 500 tỉ đô-la Mỹ đã được lên kế hoạch trải ra trong thập niên tới, với những mức giảm thêm nữa sau đó, Tổng thống Obama đau đớn nhấn mạnh rằng điều đó “sẽ không làm tổn hại tới vùng tối quan trọng này [châu Á-Thái Bình Dương]”*. Nếu có người muốn tóm tắt bản báo cáo một cách thẳng thừng, thì là trong hàng trăm năm, Hoa Kỳ đã hướng phần lớn sự chú ý của họ vào mối quan hệ đặc biệt với các nước Tây Âu; giờ đã tới lúc hướng sang nơi khác.

Kết luận tương tự được đưa ra độc lập từ Bộ Quốc phòng ở London, mà báo cáo gần đây của riêng họ cũng thừa nhận thế giới đang trải qua một giai đoạn biến động và đổi thay. Giai đoạn tới năm 2040 “sẽ là một thời kỳ chuyển hóa”, các tác giả lưu ý trong nghiên cứu, với kiểu nói giảm điển hình của cơ quan hành chính Anh. Trong những thách thức sẽ phải đối mặt trong các thập niên tới, báo cáo tuyên bố, có “thực tế của việc biến đổi khí hậu, dân số gia tăng nhanh chóng, khan hiếm tài nguyên, sự nổi lên của ý thức hệ, và cuộc dịch chuyển quyền lực từ Tây sang Đông”*.

Khi trái tim của thế giới đang định hình, những định chế và tổ chức điều chỉnh các mối quan hệ ở khắp vùng tối quan trọng này cũng đang dần xuất hiện. Ban đầu được thành lập để tạo điều kiện cho hợp tác chính trị, kinh tế và quân sự giữa Nga, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Uzbekistan và Trung Quốc, Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) đang ngày càng có nhiều ảnh hưởng và dần trở thành một phiên bản thay thế khả thi cho Liên minh châu Âu. Mặc dù một số người lên án hiệp hội này là “một công cụ xâm hại nhân quyền”, nhưng nhấn mạnh thất bại của các nước thành viên trong việc tôn trọng công ước của Liên hiệp quốc về chống tra tấn và việc các nước này thiếu hoàn toàn sự bảo vệ cho các nhóm thiểu số, những người khác lại coi nhóm này là tương lai, với các nước như Belarus và Sri Lanka được trao quyền quan sát viên chính thức*. Như thế là chưa đủ với Thổ Nhĩ Kỳ, vốn đang bày tỏ mong muốn trở thành thành viên đầy đủ - và định hướng lại khỏi châu Âu. Quốc gia này sẽ quay lưng với quá trình xin gia nhập Liên minh châu Âu kéo dài và đầy thất vọng, Thủ tướng Thổ Nhĩ Kỳ tuyên bố trong một bài phỏng vấn trên truyền hình vào năm 2013, và hướng về phương Đông; SCO, ông tuyên bố, “tốt hơn, hùng mạnh hơn và chúng tôi có những giá trị chung”*.

Những lời bình luận này có lẽ không nên hoàn toàn hiểu theo nghĩa bề mặt của nó, bởi các quốc gia và dân tộc ở vùng này của thế giới từ lâu đã bị sử dụng để chơi trò hai mặt chống lại nhau và đi dây giữa các lợi ích xung đột vì lợi ích của chính họ. Dầu vậy, không hề ngẫu nhiên khi những suy nghĩ đang chuyển sang một trật tự thế giới mới, các kết luận tương tự đã được rút ra ở Washington, Bắc Kinh, Moscow và những nơi khác. Đã tới lúc, Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ nói vào năm 2011, “nhắm tới một Con đường Tơ lụa” mới để giúp cả vùng này thịnh vượng*.

Đó là một chủ đề được Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đón nhận. Ông tuyên bố ở Astana trong chuyến công du lớn tới trung tâm châu Á vào mùa thu năm 2013: Trong hơn 2.000 năm, những dân tộc sống trong vùng kết nối phương Đông và phương Tây này đã có thể cùng tồn tại, hợp tác và phát triển bất chấp “những khác biệt về nền tảng sắc tộc, đức tin và văn hóa”. Ông nói tiếp rằng bởi thế, “ưu tiên chính sách đối ngoại của Trung Quốc là phát triển mối quan hệ hợp tác hữu nghị với các quốc gia Trung Á”. Đã tới lúc, ông nói tiếp, có các quan hệ kinh tế gần gũi hơn, cải thiện thông tin liên lạc, khuyến khích thương mại và tăng cường lưu thông tiền tệ. Đã tới lúc, ông nói, xây lên một “Vành đai Kinh tế Con đường Tơ lụa” - nói cách khác, một Con đường Tơ lụa Mới*.

Thế giới đang thay đổi xung quanh chúng ta. Khi chúng ta bước vào một thời đại mà sự thống trị về chính trị, quân sự và kinh tế của phương Tây đang chịu nhiều sức ép, cảm nhận về sự bất trắc thật khó chịu. Bình minh giả tạo của một “Mùa xuân Ả Rập” hứa hẹn làn sóng chủ nghĩa tự do và sự nổi lên của dân chủ đã nhường chỗ cho sự không khoan dung, đau thương và sợ hãi khắp vùng này và xa hơn nữa, khi “Nhà nước Hồi giáo Iraq và Syria” cùng những kẻ ủng hộ nó tìm cách kiểm soát lãnh thổ, dầu mỏ và tâm trí các nạn nhân. Ít người nghi ngờ sẽ còn có những biến động nữa, không chỉ vì sự sụt giảm đầy kịch tính của giá dầu, đe dọa tác động tới sự ổn định của các quốc gia khắp vùng vịnh Ba Tư, bán đảo Ả Rập và Trung Á, vốn đang vật lộn để cân bằng ngân sách và buộc phải thực hiện các biện pháp thắt lưng buộc bụng sau nhiều thế hệ sống dựa vào trữ lượng dầu và khí đốt dồi dào. Sức ép về kinh tế và biến động chính trị đi cùng nhau - và hiếm khi có thể giải quyết nhanh chóng và dễ dàng.

Ở phía bắc Hắc Hải, việc Nga sáp nhập Crimea và can dự ở Ukraine đã gây bất ổn cho mối quan hệ giữa Moscow và Washington, cũng như với Liên minh châu Âu - trái ngược hẳn với quan hệ giữa Nga với Iran, từ lâu đã là một quốc gia bị ruồng bỏ, nhưng giờ có vẻ chuyển trở lại vai trò truyền thống là mỏ neo mà từ đó hòa bình và thịnh vượng có thể lan ra. Và tất nhiên còn có Trung Quốc, rõ ràng đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi, nơi tốc độ tăng trưởng kinh tế ngoạn mục của hai thập kỷ qua đang chậm lại ở mức được gọi rộng rãi là “sự bình thường mới” - ổn định, nhưng không kịch tính. Trung Quốc đối xử với các láng giềng và láng giềng gần ra sao, và vai trò của nước này trên sân khấu quốc tế thế nào, sẽ góp phần định hình thế kỷ hai mươi mốt.

Những nguồn lực ghê gớm đã được đổ vào tầm nhìn Một Vành đai, Một Con đường do Tập Cận Bình vạch ra vào năm 2013 cho thấy rõ ràng là Trung Quốc đang hoạch định tương lai. Ở những nơi khác, những sang chấn và khó khăn, những thách thức và vấn đề, có vẻ như đang lên cơn đau đẻ - những dấu hiệu của một thế giới mới đang nổi lên ngay trước mắt chúng ta. Trong khi chúng ta tự hỏi mối đe dọa tiếp theo sẽ tới từ đâu, làm sao đối phó tốt nhất với chủ nghĩa cực đoan tôn giáo, làm sao thương lượng với các quốc gia có vẻ xem thường luật pháp quốc tế, và làm sao để xây dựng quan hệ với những dân tộc, những nền văn hóa và những khu vực chúng ta đã dành quá ít, hoặc không dành chút thời gian nào để cố gắng tìm hiểu, những mạng lưới và mối quan hệ đang được lặng lẽ đan kết lại với nhau khắp xương sống của châu Á; hay đúng hơn, chúng đang được phục hồi. Những Con đường Tơ lụa lại đang nổi lên lần nữa.

Lời cảm ơn

Với một sử gia, không có nơi làm việc nào trên thế giới tốt hơn cho bằng Oxford. Các thư viện và bộ sưu tập ở đó không thua bất kỳ nơi nào, trong khi những thủ thư sáng láng và tháo vát trong việc tìm kiếm các nguồn tư liệu. Tôi đặc biệt biết ơn Thư viện Bodleian, Thư viện Viện Đông phương, Thư viện Sackler, Thư viện Taylor về Slave và Hy Lạp hiện đại và Thư viện Trung Đông ở Trường St Antony’s và tất cả nhân viên ở các thư viện đó. Tôi không thể viết được cuốn sách này nếu không sử dụng những nguồn lực đáng kinh ngạc của Đại học Oxford, và nếu không có sự hỗ trợ cùng sự kiên nhẫn của những người chăm sóc các thư viện đó.

Tôi đã dành phần lớn thời gian ở Thư khố Quốc gia tại Kew đọc các lá thư, điện tín và biên bản trong hồ sơ của Văn phòng Ngoại vụ, xem các biên bản họp Nội các, hay kiểm tra các đề xuất của Bộ Quốc phòng - tất cả tôi đều tìm thấy chỉ trong 40 phút. Tôi biết ơn sự hiệu quả và nhã nhặn của những người làm việc ở đó.

Thư viện Đại học ở Cambridge đã cho tôi xem các tài liệu của Lord Hardinge, trong khi Trung tâm Tư liệu Churchill ở Trường Churchill, Cambridge, đã vui lòng cho tôi xem các nhật ký cá nhân của Maurice (Lord) Hankey và cho phép tôi tiếp cận thư khố ấn tượng của Hồ sơ Bộ phận Nghiên cứu Tuyên truyền do Mark Abrams tập hợp. Tôi phải cảm ơn Thư khố BP ở Đại học Warwick và Peter Housego, Giám đốc Thư khố, vì đã đào xới một lượng lớn hồ sơ liên quan tới BP và những công ty tiền nhiệm của nó, Công ty Anh-Ba Tư và Công ty Dầu mỏ Anh-Iran.

Tôi cũng biết ơn Thư khố An ninh Quốc gia ở Đại học George Washington, một bộ sưu tập phi chính phủ các tài liệu đã giải mật liên quan tới các vấn đế quốc tế và trên hết, tới lịch sử Hoa Kỳ trong các thế kỷ hai mươi và hai mươi mốt. Đây là một kho báu nguồn tư liệu quan trọng về những thập kỷ gần đây. Có thể tìm được nhiều tài liệu như thế ở một nơi giúp tôi không phải đi về nhiều lần qua Đại Tây Dương, một việc hẳn rất mệt mỏi và tốn thời gian.

Tôi phải cảm ơn Giám đốc Học thuật ở Trường Worcester, Oxford, người đã tử tế tuyệt vời và như nhất kể từ khi tôi tới trường làm một nghiên cứu viên cấp thấp gần 20 năm trước. Tôi may mắn được làm việc cùng một nhóm các học giả xuất sắc ở Trung tâm Nghiên cứu Byzantine của Oxford, nơi Mark Whittow đã đặc biệt là một nguồn cảm hứng và khích lệ không ngừng nghỉ cho tôi. Những cuộc nói chuyện và thảo luận với các đồng sự và bạn bè ở Oxford và những nơi khác, cùng các chuyến đi khắp Anh, châu Âu, châu Á và châu Phi đã giúp tôi tinh chỉnh những ý tưởng hay, và đôi khi loại bỏ những ý tưởng dở.

Một số đồng sự và bạn bè đã đọc các chương của cuốn sách này, và tôi nợ mỗi người món nợ của lòng biết ơn. Paul Cartledge, Averil Cameron, Christopher Tyerman, Marek Jankowiak, Dominic Parviz Brookshaw, Lisa Jardine, Mary Laven, Seena Fazel, Colin Greenwood, Anthony McGowan và Nicholas Windsor đều đã đọc các phần trong cuốn sách này, và đưa ra những bình luận hữu ích và sắc sảo giúp cuốn sách hay hơn. Tôi cảm ơn Angela McLean vì chỉ cho tôi nghiên cứu mới nhất về dịch hạch và sự lan truyền của căn bệnh truyền nhiễm này ở Trung Á.

Trong những năm gần đây, sách lịch sử có xu hướng tập trung ngày càng nhiều vào vấn đề hẹp trong một khung thời gian ngắn; tôi rất thích thú với việc Bloomsbury và Knopf đã hăng hái xuất bản một cuốn sách tham vọng trải dài nhiều thế kỷ, châu lục và nền văn hóa. Biên tập viên của tôi Michael Fishwick đã là trụ cột ngay từ đầu, hối thúc tôi mở rộng đường chân trời của mình, và chờ đợi kiên nhẫn khi tôi làm thế. Sự hài hước thú vị, đôi mắt sắc sảo và sự ủng hộ kiên định của anh vừa đáng tin vừa vô giá. Tôi cũng biết ơn Andrew Miller ở Knopf vì những quan sát tinh tế, những câu hỏi và ý tưởng vừa có ích vừa đúng lúc.

Có rất nhiều người ở Bloomsbury mà tôi phải cảm ơn. Anna Simpson đóng vai trò người điều khiển xiếc với sự lôi cuốn mẫu mực, đảm bảo mọi thứ ở đúng chỗ và có trật tự - từ hình thức tới các bản đồ, từ hình ảnh tới số trang - để biến một tài liệu trên máy tính thành một cuốn sách đẹp đẽ ngoài đời thực. Peter James đã đọc bản thảo hơn một lần và đưa ra những đề xuất tinh tế về những chỗ và cách thức cải thiện cuốn sách; phán đoán tốt của anh rất được trân trọng. Catherine Best đã là một người đọc dò tuyệt vời, nhận ra những vấn đề mà tôi không hề để ý, trong khi David Atkinson đã làm phần danh mục như một người hùng. Các bản đồ do Martin Lubikowski vẽ, kỹ năng của anh cũng tương ứng với sự kiên nhẫn của anh, trong khi Phil Beresford giúp tập hợp tất cả những hình ảnh đẹp đẽ trong sách. Emma Ewbank chịu trách nhiệm thiết kế bìa, một bìa sách đơn giản là choáng ngợp. Tôi biết ơn Jude Drake và Helen Flood vì giúp khuyến khích mọi người đọc những gì tôi đã viết ra.

Tuy nhiên, tôi đặc biệt mắc nợ Catherine Clarke, người mà trong bữa trưa ở Oxford bảy năm về trước đã nói với tôi rằng cô nghĩ tôi có thể kết hợp nhiều đầu mối vào một tác phẩm duy nhất, điều mà lúc bấy giờ tôi lấy làm nghi ngờ. Những nghi ngờ đó lại tái hiện thường xuyên khi tôi đang viết, thường là vào đêm muộn; tôi biết ơn vì những lời khuyên nhủ, sự ủng hộ và khuyến khích của cô, cũng như biết ơn với Zoe Pagnamenta không biết mệt mỏi, người cổ võ cho tôi ở New York. Chloe Campbell là thiên thần bảo hộ của tôi, cô đã đọc tất cả các chương bản thảo, chỉ ra những sai sót tỉ mẩn và những chỗ lầm lạc một cách nhẹ nhàng và khéo léo.

Cha mẹ tôi thích nhắc nhở tôi rằng họ dạy tôi biết đi biết nói. Họ đã tặng tôi tấm bản đồ thế giới quý giá khi tôi còn là một cậu bé và để tôi đính nó lên bức tường phòng ngủ (dù họ không bao giờ cho phép tôi dùng băng dính, hay không được đính các hình dán Star Wars lên những đại dương trống chữ trên bản đồ). Họ đã dạy tôi tự suy nghĩ và thách thức những gì tôi nghe và đọc được. Anh em tôi và tôi may mắn được lớn lên trong một ngôi nhà nói nhiều thứ tiếng ở bàn ăn vào bữa tối, và là nơi chúng tôi được trông đợi theo dõi cuộc nói chuyện và tham gia vào đó. Bài học của việc học cách hiểu những gì người khác nói, nhưng đồng thời hiểu xem ý họ thực ra là gì, là vô giá. Tôi biết ơn anh chị em tôi, những người bạn tốt nhất của tôi từ khi còn ở nhà trẻ, vì đã thiết lập những tiêu chuẩn cao và là những người chỉ trích tôi quyết liệt nhất; họ là những người duy nhất tôi biết đã nghĩ rằng nghiên cứu quá khứ là việc dễ dàng.

Vợ tôi Jessica đã ở cạnh tôi 25 năm, truyền cảm hứng cho tôi kể từ khi chúng tôi còn là những sinh viên đại học hăng hái, khi chúng tôi tranh luận về ý nghĩa cuộc đời, nói về tầm quan trọng của các dân tộc bộ lạc và nhảy nhót trong những tầng hầm ở các trường thuộc Cambridge. Mỗi ngày tôi đều tự nhủ rằng mình đã may mắn làm sao. Cuốn Những Con đường Tơ lụa đã không thể viết ra nếu không có cô ấy.

Nhưng cuốn sách này dành tặng cho các con tôi, chúng đã theo dõi, lắng nghe và đặt những câu hỏi ngày càng hay ho khi tôi rời khỏi nghiên cứu của mình, hoặc xuất hiện từ trong các thư khố chạy máy điều hòa lạ lẫm để trở về với vấn đề thường nhật. Katarina, Flora, Francis và Luke: Các con là niềm tự hào và niềm vui của ba. Giờ cuốn sách này đã xong, ba đã lại có thể chơi với các con trong vườn bao lâu tùy thích.

←C. Renfrew, Inception of Agriculture and Rearing in the Middle East (Sự khởi đầu của công nghiệp và chăn nuôi ở Trung Đông), C.R. Palevol 5, 2006, 395-404; G. Algaze, Ancient Mesopotamia at the Dawn of Civilization: The Evolution of an Urban Landscape (Lưỡng Hà thời cổ đại ở buổi đầu của nền văn minh: Sự tiến hóa của một bối cảnh đô thị), Chicago, 2008.

←Một dân tộc Iran cổ đại.

←Herodotus, Historiai, 1.135, trong Herodotus: The Histories (Herodotus: Những bài sử), A. Godley biên tập và dịch, 4 tập, Cambridge, MA, 1982,1, trang 174-176.

←Xem phần tổng quát ở J. Curtis và St J. Simpson (biên tập), The World of Achaemenid Persia: History, Art and Society in Iran and the Ancient Near East (Thế giới của Ba Tư thời Achaemenid: Lịch sử, nghệ thuật và xã hội ở Iran và vùng Cận Đông thời cổ đại), London, 2010.

←Hơn 2.500km.

←Herodotus, Historiai, 8.98, 4, trang 96; D. Graf, The Persian Royal Road System (Hệ thống đường sá của hoàng gia Ba Tư), trong H. Sancisi-Weerdenburg, A. Kuhrt và M. Root (biên tập), Continuity and Change (Tiếp nối và thay đổi), Leiden, 1994, trang 167-189.

←H. Rawlinson, The Persian Cuneiform Inscription at Behistun, Decyphered and Translated (Văn tự hình nêm tiếng Ba Tư khắc vào đá ở Behistun, giải mã và phiên dịch), Journal of the Royal Asiatic Society 11,1849,1-192.

←Sách Ezra, 1:2. Cũng xem thêm Sách Isaiah, 44:24, 45:3.

←R. Kent, Old Persian Grammar, Texts, Lexicon (Ngữ pháp, văn bản, từ vựng tiếng Ba Tư cổ), New Haven, 1953, trang 142-144.

←Herodotus, Historiai, 1.135, 1, trang 174-176.

←Sách đã dẫn, 1.214, 1, trang 268.

←Aeschylus, The Persians (Người Ba Tư). Cũng phải ghi nhận các thái độ nước đôi hơn, P. Briant, History and Ideology: The Greeks and “Persian Decadence” (Lịch sử và ý thức hệ: Người Hy Lạp và “sự suy đồi kiểu Ba Tư”), trong T. Harrison (biên tập), Greeks and Barbarians (Người Hy Lạp và những người dã man), New York, 2002, trang 193-210.

←Euripides, Bakhai, trong Euripides: Bacchae, Iphigenia atAulis, Rhesus (Euripides: Những nữ tu của thần rượu vang, Iphigenia ở Aulis, Rhesus), D. Kovacs biên tập và dịch, Cambridge, MA, 2003, trang 13.

←Plutarch, Bioi Paralleloi: Alexandros, 32-33, trong Plutarch’s Lives (Tiểu sử song đôi của Plutarch), B. Perrin biên tập và dịch, 11 tập, Cambridge, MA, 1914-1926, 7, trang 318-326. Ông mặc bộ đồ may mắn để xét xử trong một bức tranh khảm nổi tiếng trang trí cho căn nhà lớn nhất ở Pompeii, A. Cohen, Alexander Mosaic: Stories of Victory and Defeat (Tranh khảm về Alexander: Những câu chuyện về chiến thắng và thất bại), Cambridge, 1996.

←Quintus Curtius Rufus, Historiae Alexandri Magni Macedonis, 5.1, trong Quintus Curtius Rufus: History of Alexander (Quintus Curtius Rufus: Lịch sử về Alexander), J. Rolfe biên tập và dịch, 2 tập, Cambridge, MA, 1946,1, trang 332-334.

←M. Beard, “Phải chăng Alexander Đại đế là một người Slav?”, Times Literary Supplement, 3-7-2009.

←Arrian, Anabasis, 6.29, trong Arrian: History of Alexander and Indica (Arrian: Lịch sử về Alexander và Indica), p. Brunt biên tập và dịch, 2 tập (Cambridge, MA, 1976-1983), trang 192-194; Plutarch cũng nói tới tầm quan trọng của cách tiếp cận hòa hoãn và độ lượng của Alexander, Alexandras, 59,1, trang 392.

←Arrian, Anabasis, 3.22,1, trang 300.

←Quintus Curtius Rufus, Historiae, 8.8, 2, trang 298.

←A. Shahbazi, “Người Iran và Alexander”, American Journal of Ancient History 2.1 (2003), 5-38. Cũng xem thêm M. Olbryct, Aleksander Wielki i swiat iranski (Gdansk, 2004); M. Brosius, “Alexander và người Ba Tư”, trong J. Roitman (biên tập), Alexander the Great (Alexander Đại đế), Leiden, 2003, trang 169-193.

←Xem đặc biệt là P. Briant, Darius dans I’ombre d’Alexandre, Paris, 2003.

←Về Hoa Hạ, xin xem C. Holcombe, A History of East Asia: From the Origins of Civilization to the Twenty-First Century (Một lịch sử Đông Á: Từ nguồn gốc của nền văn minh tới thế kỷ 21), Cambridge, 2010; về tường thành, A. Waldron, “Vấn đề của Vạn Lý Trường Thành ở Trung Quốc”, Harvard Journal of Asiatic Studies 43.2 (1983), 643-663, và đặc biệt là di Cosmo, Ancient China and its Enemies (Trung Quốc cổ đại và những địch thủ).

←Xem gần đây nhất là J. Romm, Ghost on the Throne: The Death of Alexander the Great and the War for Crown and Empire (Bóng ma trên ngai vàng: Cái chết của Alexander Đại đế và cuộc chiến giành vương miện và đế quốc, New York, 2011). Người ta đã tranh luận gay gắt và đưa ra nhiều giả thuyết là Alexander chết vì bệnh thương hàn, sốt rét, bạch cầu, ngộ độc rượu (hay bệnh liên quan tới triệu chứng đó) hoặc nhiễm khuẩn vết thương; một số người đoan chắc rằng ông bị ám sát, A. Bosworth, “Cái chết của Alexander: Những đồn thổi về việc bị đầu độc”, trong J. Romm (biên tập), The Landmark Arrian: The Campaigns of Alexander (Cột mốc Arrian: Những chiến dịch của Alexander), New York, 2010, trang 407-411.

←Xin xem R. Waterfield, Dividing the Spoils: The War for Alexander the Great’s Empire (Chia phần chiến lợi phẩm: Cuộc chiến tranh giành đế quốc của Alexander Đại đế), Oxford, 2011.

←K. Sheedy, “Trở lại sự sống một cách kỳ diệu: Một số suy nghĩ về các đồng xu cổ đại và nghiên cứu các chân dung hoàng gia Hy Lạp cổ đại”, trong K. Sheedy (biên tập), Alexander and the Hellenistic Kingdoms: Coins, Image and the Creation of Identity (Alexander và các Vương quốc Hy Lạp cổ đại: Các đồng xu, hình ảnh và sự tạo dựng bản sắc), Sydney, 2007, trang 11-16; K. Erickson và N. Wright, “‘Cung thủ hoàng gia’ và Apollo ở phương Đông: Sự mô tả bằng hình tượng Hy Lạp-Ba Tư ở Đế quốc Seleukid”, trong N. Holmes (biên tập), Proceedings of the XIVth International Numismatic Congress (Hoạt động của Hội Đúc tiền Quốc tế trong thế kỷ 14), Glasgow, 2011, trang 163-168.

←L. Robert, “De Delphes à l’Oxus: inscriptions grecques nouvelles de la Bactriane”, Comptes Rendus de l’Academie des Inscriptions (1968), 416-457. Bản dịch ở đây là của F. Holt, Thundering Zeus: The Making of Hellenistic Bactria (Zeus sấm sét: Tạo dựng Bactria Hy Lạp cổ đại), London, 1999, trang 175.

←J. Jakobsson, “Ai đã lập nên thời đại Ấn Độ-Hy Lạp vào năm 186/5 trước Công nguyên?”, Classical Quarterly 59.2 (2009), 505-510.

←D. Sick, “Khi Socrates gặp Đức Phật: Các ngôn ngữ Hy Lạp và Ấn Độ ở Bactria Hy Lạp cổ đại và ở Ấn Độ”, Journal of the Royal Asiatic Society 17.3 (2007), 253-254.

←J. Derrett, “Việc sử dụng hai chủ đề của phương Tây trong đạo Phật thời kỳ đầu”, Journal of the Royal Asiatic Society 12.3 (2002), 343-355.

←B. Litvinsky, “Tajikistan cổ đại: Các nghiên cứu về lịch sử, khảo cổ học và văn hóa (1980-1991)”, Ancient Civilisations 1.3 (1994), 295.

←S. Nath Sen, Ancient Indian History and Civilisation (Lịch sử và nền văn minh Ấn Độ cổ đại), Delhi, 1988, trang 184. Cũng xem R. Jairazbhoy, Foreign Influence in Ancient India (Ảnh hưởng nước ngoài ở Ấn Độ cổ đại), New York, 1963, trang 48-109.

←Plutarch, Perites Alexandrou tukhes he arête, 5.4 trong Plutarch: Moralia, F. Babitt et al. Biên tập và dịch, 15 tập (Cambridge, MA, 1927-1976), 4, trang 392-396; J. Derrett, “Homer ở Ấn Độ: Sự khai sinh của Đức Phật”, Journal of the Royal Asiatic Society 2.1 (1992),47-57.

←J. Frazer, The Fasti of Ovid (Niên giám Ovid), London, 1929; J. Lallemant, “Une Source de 1’Enéide: le Mahabharata”, Latomus 18 (1959), 262-287; Jairazbhoy, Foreign Influence, trang 99.

←C. Baumer, The History of Central Asia: The Age of the Steppe Warriors (Lịch sử Trung Á: Thời đại của các chiến binh thảo nguyên), London, 2012, trang 290-295.

←Hơn 965km.

← V. Hansen, The Silk Road (Con đường Tơ lụa), Oxford, 2012, trang 9-10.

←Tư Mã Thiên, Sử ký, 123, 2, trang 238.

←Ibid, [sách đã dẫn], 129, 2, trang 440.

←Thể hiện trong từ “long câu” để chỉ những con ngựa tốt đặc biệt ngày nay vẫn còn sử dụng.

←H. Creel, “Vai trò của ngựa trong lịch sử Trung Quốc”, American Historical Review 70 (1965), 647-672. Các hang động ở Đôn Hoàng có rất nhiều hình ảnh thiên mã vẽ trên tường, T. Chang, Dunhuang Art through the Eyes of Duan Wenjie (Nghệ thuật Đôn Hoàng qua mắt Đoàn Văn Kiệt), New Delhi, 1994, trang 27-28.

←Những khai quật gần đây ở lăng mộ Hán Vũ Đế tại Tây An vào năm 2011, Tân Hoa, 21 tháng 2 năm 2011.

←Hoàn Khoan, Yan Tie Lun (Diêm thiết luận), Y. Yu dẫn lại, Trade and Expansion in Han China: A Study in the Structure of Sino-Barbarian Economic Relations (Thương mại và sự bành trướng của Trung Quốc thời Hán: Một nghiên cứu về cấu trúc quan hệ kinh tế Trung Quốc-bộ lạc du mục), Berkeley, 1967, trang 40.

←Lấy ví dụ, Tư Mã Thiên, Sử Ký, 110, 2, trang 145-146. Về một số bình luận với giáo dục, phong tục và trang phục của Hung Nô, trang 129-130.

←Xin xem Yu, Trade and Expansion in Han China, trang 48-54.

←Ibid., trang 47, n. 33; cũng ở đây xin xem R. McLaughlin, Rome and the Distant East: Trade Routes to the Ancient Lands of Ả Rập, India and China (La Mã và phương Đông xa xôi: Những tuyến đường thương mại tới các vùng đất cổ xưa của Ả Rập, Ấn Độ và Trung Quốc), London, 2010, trang 83-85.

←Tư Mã Thiên, Sử ký, 110,2, trang 143.

←S. Durrant, The Cloudy Mirror: Tension and Conflict in the Writings of Sima Qian (Tấm gương mờ: Căng thẳng và xung đột trong những ghi chép của Tư Mã Thiên), Albany, NY, 1995, trang 8-10.

←Tư Mã Thiên, Sử Ký, 123, 2, trang 235.

←E. Schafer, The Golden Peaches of Samarkand: A Study of Tang Exotics (Những quả đào bằng vàng ở Samarkand: Một nghiên cứu về những vật ngoại lai thời Đường), Berkeley, 1963, trang 13-14.

←Hansen, Silk Road, trang 14.

←T. Burrow, A Translation of Kharoshthi Documents from Chinese Turkestan (Một bản dịch các tài liệu Kharoshthi ở Turkestan thuộc Trung Quốc), London, 1940, trang 95.

←Hansen, Silk Road, trang 17.

←R. De Crespigny, Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms 23-220 AD (Từ điển tiểu sử thời Hậu Hán và Tam Quốc năm 23-220), Leiden, 2007.

←M. R. Shayegan, Arsacids and Sasanians: Political Ideology in Post-Hellenistic and Late Antique Persia (Người Arsacid và người Sasanian: Ý thức hệ chính trị thời hậu Hy Lạp cổ đại và cuối Ba Tư cổ đại), Cambridge, 2011.

←N. Rosenstein, Imperatores victi: Military Defeat and Aristocratic Competition in the Middle and Late Republic (Imperatores victi: Thất bại quân sự và cạnh tranh của giới quý tộc ở giữa và cuối thời Cộng hòa), Berkeley, 1990; và S. Phang, Roman Military Service: Ideologies of Discipline in the Late Republic and Early Principate (Nghĩa vụ quân sự thời La Mã: Các ý thức hệ kỷ luật vào cuối thời Cộng hòa và đầu thời Chuyên chế), Cambridge, 2008.

←P. Heather, The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians (Sự sụp đổ của Đế chế La Mã: Một lịch sử mới về La Mã và những người dã man), Oxford, 2006, trang 6. Về việc cấm đoán hôn nhân, xin xem trên hết là S. Phang, Marriage of Roman Soldiers (13 BC-AD 235): Law and Family in the Imperial Army (Hôn nhân của binh sĩ La Mã (13 trước Công nguyên-235): Pháp luật và gia đình trong quân đội đế chế), Leiden, 2001.

←C. Howgego, “Nguồn cung và việc sử dụng tiền tệ ở thế giới La Mã từ 200 trước Công nguyên tới năm 300”, Journal of Roman Studies 82,1992, 4-5.

←A. Bowman, Life and Letters from the Roman Frontier: Vindolanda and its People (Cuộc sống và thư từ từ tiền tuyến La Mã: Vindolanda và người dân của nó), London, 1994.

←Diodorus Siculus, Bibliotheke Historike, 17.52, trong The Library of History of Diodorus of Sicily (Thư viện lịch sử của Diodorus xứ Sicily), C. Oldfather biên tập và dịch, 12 tập, Cambridge, MA, 1933-1967, 7, trang 268. Các học giả hiện đại ước tính dân số của Alexandria đông tới nửa triệu người, chẳng hạn R. Bagnall và B. Frier, The Demography of Roman Egypt (Nhân khẩu học của Ai Cập thời La Mã), Cambridge, 1994, trang 54,104.

←D. Thompson, “Vận tải ngũ cốc ở sông Nile dưới thời Ptolemy”, trong P. Garnsey, K. Hopkins và C. Whittaker (biên tập), Trade in the Ancient Economy (Thương mại trong nền kinh tế cổ đại), Berkeley, 1983, trang 70-71.

←Strabo, Geographika, 17.1, ương The Geography of Strabo (Địa lý học của Strabo), H. Jones dịch và biên tập, 8 tập, Cambridge, MA, 1917-1932,8, trang 42.

←Cassius Dio, Historia Romana, 51.21, trong Dio’s Roman History (Lịch sử La Mã của Dio), E. Cary dịch và biên tập, 9 cuốn, Cambridge, MA, 1914-1927, 6, trang 60; Suetonius, De Vita Cesarum. Divus Augustus, 41, trong Suetonius: Lives of the Caesars (Suetonius: Cuộc đời của những Caesar), J. Rolfe dịch và biên tập, 2 tập, Cambridge, MA, 1997-198, 41, 1, trang 212; R. Duncan-Jones, Money and Government in the Roman Empire (Tiền tệ và chính quyền trong Đế chế La Mã), Cambridge, 1994, trang 21; M. Fitzpatrick, “Tỉnh lẻ hóa La Mã: Mạng lưới thương mại Ấn Độ Dương và Đế chế La Mã”, Journal of World History 22.1, 2011,34.

←Suetonius, Divus Augustus, 41,1, trang 212-214.

←Sách đã dẫn, 28, 1, trang 192; tuyên bố của Augustus được ủng hộ qua các hồ sơ khảo cổ, P. Zanker, The Power of Images in the Age of Augustus (Quyền lực của hình ảnh trong thời Augustus), Ann Arbor, 1989.

←Về thuế với các đoàn thương nhân lữ hành: J. Thorley, “Sự phát triển của thương mại giữa Đế chế La Mã và phương Đông dưới thời Augustus”, Greece and Rome 16.2, 1969,211. Jones, History of Rome (Lịch sử La Mã), trang 256-257,259-260; R. Ritner, “Ai Cập dưới sự cai trị của La Mã: Di sản của Ai Cập cổ đại”, trong Cambridge History of Egypt (Lịch sử Ai Cập của trường Cambridge), 1, trang 10; N. Lewis, Life in Egypt under Roman Rule (Cuộc sống ở Ai Cập dưới sự cai trị của La Mã), Oxford, 1983, trang 180.

←Xin xem Lewis, Life in Egypt (Đời sống Ai Cập), trang 33-34; Ritner, “Ai Cập dưới sự cai trị của La Mã”, trong Cambridge History of Egypt (Cambridge: Lịch sử Ai Cập), 1, trang 7-8; A. Bowman, Egypt after the Pharaohs 332 BC-AD 642: From Alexander to the Arab Conquest (Ai Cập sau thời các Pharaoh 332 trước Công nguyên đến năm 642: Từ Alexander tới cuộc chinh phục của Ả Rập), Berkeley, 1986, trang 92-93.

←Về đăng ký các ca sinh và tử ở Ai Cập thuộc La Mã, R. Ritner, “Thuế đánh vào người chết”, Enchoria 15,1988,205-207. Về cuộc thăm dò dân số, bao gồm ngày tháng diễn ra, án xem J. Rist, “Kinh Luke 2:2: Hiểu về ngày sinh của Jesus”, Journal of Theological Studies 56.2,2005, 489-491.

←Cicero, Pro lege Manilia, 6, trong Cicero: The Speeches (Cicero: Những bài phát biểu), H. Grose Hodge dịch và biên tập, Cambridge, MA, 1927, hang 26.

←Sallust, Bellum Catilinae, 11.5-6, trong Sallust, J. Rolfe dịch và biên tập, Cambridge, MA, 1931, trang 20; A. Dalby, Empire of Pleasures: Luxury and Indulgence in the Roman World (Đế quốc của sự thỏa mãn: Sự xa xỉ và khoái lạc trong thế giới La Mã), London, 2000, trang 162.

←F. Hoffman, M. Minas-Nerpel và s. Pfeiffer, Die dreisprachige Stele des c. Cornelius Gallus. Ubersetzung und Kommentar, Berlin, 2009, trang 5ff. G. Bowersock, “Một báo cáo về tỉnh Ả Rập”, Journal of Roman Studies 61 1971, 227.

←W. Schoff, Parthian Stations of Isidore of Charax: An Account of the Overland Trade between the Levant and India in the First Century BC (Các trạm Parthia của Isidore xứ Charax: Một ghi chép về thương mại trên đất liền giữa vùng Levant và Ấn Độ vào thế kỷ 1 trước Công nguyên), Philadelphia, 1914. Văn bản thường được nhìn nhận là quan tâm tới các tuyến đường thương mại; Millar đã cho thấy điều đó không đúng, “Những thành phố của các đoàn lữ hành”, 119ff. Về việc xác định Alexandropolis, xin xem P. Fraser, Cities of Alexander the Great (Các thành phố của Alexander Đại đế), Oxford, 1996, trang 132-140.

←Strabo, Geographica, 2.5,1, trang 454; Parker, “Ex Oriente”, trang 64-66; Fitzpatrick, “Tỉnh lẻ hóa La Mã”, 49-50.

←Parker, “Ex Oriente”, 64-66; M. Vickers, “Nabataea, Ấn Độ, Gaul, và Carthage: Những suy nghĩ về các vò bằng vàng của Ely Lạp cổ đại và La Mã và đồ gốm đánh bóng màu đỏ”, American Journal of Archaeology 98,1994,242; E. Lo Cascio, “Nhà nước và tiền xu vào cuối thời Cộng hòa và đầu thời Đế quốc”, Journal of Roman Studies 81,1981,82.

←Được G. Parker dẫn lại, The Making of Roman India (Sự hình thành Ấn Độ thuộc La Mã), Cambridge, 2008, trang 173.

←Trong H. Kulke và D. Rothermund, A History of India (Một lịch sử Ấn Độ), London, 2004,107-108.

←L. Casson (biên tập), The Periplus Maris Erythraei: Text with Introduction, Translation and Commentary (Periplus Maris Erythraei: Văn bản với lời giới thiệu, bản dịch và bình chú), Princeton, 1989, 48-49, trang 80; 56, trang 84.

←W. Wendrich, R. Tomber, s. Sidebotham, J. Harrell, R. Cappers và R. Bagnall, “Ngã ba Berenike: Sự tích hợp thông tin”, Journal of the Economic and Social History of the Orient 46.1,2003, 59-62.

←V. Begley, “Xem xét lại Arikamedu”, American Journal of Archaeology 87.4, 1983, 461-481; Parker, “Ex Oriente”, 47-48.

←Xin xem T. Power, The Red Sea from Byzantium to the Caliphate, AD 500-1000 (Hồng Hải từ Byzantium tới Đế quốc Hồi giáo, 500-1000), Cairo, 2012.

←Tacitus, Annales, H. Heubner biên tập, Stuttgart, 1983,2.33, trang 63.

←Petronius, Satyricon, K. Mūller biên tập, Munich, 2003,30-38, trang 23-31; 55, trang 49.

←Martial, Epigrams, 5.37, trong Martial: Epigrams (Martial: Những bài thơ trào phúng), D. Shackleton Bailey dịch và biên tập, 3 tập, Cambridge, MA, 1993,1, trang 388.

←Talmud Bavli, được Dalby dẫn lại, Empire of Pleasures (Đế chế khoái lạc), trang 266.

←Juvenal, Satire 3, trong Juvenal and Persius (Juvenal và Persius), s. Braund dịch và biên tập, Cambridge, MA, 2004, trang 172-174.

←Casson, Periplus Maris Erythraei, 49, trang 80; 56, trang 84; 64, trang 90.

←Seneca, De Beneficiis, 7.9, trong Seneca: Moral Essays (Seneca: Các tiểu luận đạo đức), J. Basore dịch và biên tập, 3 tập, Cambridge, MA, 1928-1935, 3, trang 478.

←Tacitus, Annales, 2.33, trang 63.

←Pliny Già, Naturalis Historia, 6.20, trong Pliny: The Natural History (Pliny: Lịch sử tụ nhiên), H. Rackham dịch và biên tập, 10 tập, Cambridge, MA, 1947-1952,2, trang 378.

←Sách đã dẫn, 6.26, trang 414.

←Sách đã dẫn, 12.49, trang 62.

←H. Harrauer và p. Sijpesteijn, “Ein neues Dokument ZU Roms Indienhandel, p. Vindob. G40822”, Anzeiger der Osterreichischen Akademie der Wissenschaften, phil.-hist.K1.122, 1985, 124-155; cũng xem L. Casson, “Phát lộ mới về các khoản vay hàng hải: P. Vindob. G 40822”, Zeitschrift fur Papyrologie und Epigraphik 84, 1990, 195-206, và F. Millar, “Nhìn về phương Đông trong thế giới cổ đại”, International History Review 20.3,1998, 507-531.

←Casson, Periplus Maris Erythraei, 39, trang 74.

←J. Teixidor, Un Port roman du desert: Palmyre etson commerce d’Auguste a Caracalla, Paris, 1984; E. Will, Les Palmyreniens, la Venise des sables (ler siecle avant-IIIeme siecle apresj.c.), Paris, 1992.

←Ammianus Marcellinus, Rerum Gestarum Libri Qui Supersunt, 14.3, trong Ammianus Marcellinus, J. Rolfe dịch và biên tập, 3 tập, Cambridge, MA, 1935-1940,1, trang 24.

← J. Cribb, “Tiền xu Heraus: Việc đúc tiền được quy cho Vua Kushan Kujula Kadphises, khoảng năm 30-80”, trong M. Price, A. Burnett và R. Bland (biên tập), Essays in Honour of Robert Carson and Kenneth Jenkins (Các tiểu luận vinh danh Robert Carson và Kenneth Jenkins), London, 1993, trang 107-134.

← Casson, Periplus Maris Erythraei, 43, trang 76-78; 46, trang 78-80.

← Sách đã dẫn, 39, trang 76; 48-49, trang 81. Về người Kushan, xin xem tuyển tập tiểu luận trong V. Masson, B. Purls, c. Bosworth et al. (biên tập), History of Civilizations of Central Asia (Lịch sử các nền văn minh ở Trung Á), 6 tập, Paris, 1992,2, trang 247-396.

←D. Leslie và K. Gardiner, The Roman Empire in Chinese Sources (Đế quốc La Mã trong các nguồn tư liệu Trung Hoa), Rome, 1996, nhất là trang 131-162; cũng xem thêm R.Kauz và L. Yingsheng, “Armenia trong các tư liệu Trung Hoa”, Iran and the Caucasus 12, 2008, 157-190.

← Tư Mã Thiên, Sử Ký, 123,2, trang 241.

← Vẫn xem B. Laufer, Sino-Iranica: Chinese Contributions to the History of Civilisation in Ancient Iran (Quan hệ Trung Quốc-Iran: Những đóng góp của Trung Quốc vào lịch sử nền văn minh ở Iran cổ đại), Chicago, 1919, và R. Ghirshman, Iran: From the Earliest Times to the Islamic Conquest (Iran: Từ thời sớm nhất tới cuộc chinh phục Hồi giáo), Harmondsworth, 1954.

← Power, Red Sea, trang 58.

← Schafer, Golden Peaches of Samarkand, trang 1.

← Việc viên sứ thần mang theo mai rùa, sừng tê giác và ngà voi cho thấy phái bộ đã nhận được thông tin rất tốt về sở thích của Trung Quốc, F. Hirth, China and the Roman Orient (Trung Quốc và phương Đông La Mã), Leipzig, 1885, trang 42,94.Xin xem ở đây R. McLaughlin, Rome and the Distant East: Trade Routes to the Ancient Lands of Ả Rập, India and China (La Mã và phương Đông xa xôi: Những tuyến đường thương mại tới các vùng đất cổ xưa của Ả Rập, Ấn Độ và Trung Quốc), London, 2010.

← Fitzpatrick, “Tỉnh lẻ hóa La Mã”, 36; Horace, Odes, 1.12, trong Horace: Odes and Epodes (Horace: Những bài tụng ca và những bài thơ ngắn), N. Rudd dịch và biên tập, Cambridge, MA, 2004, trang 48.

← B. Isaac, The Limits of Empire: The Roman Army in the East (Những giới hạn của đế chế: Quân đội La Mã ở phương Đông), Oxford, 1990, trang 43; s. Mattern, Rome and the Enemy: Imperial Strategy in the Principate (La Mã và kẻ thù: Chiến lược của đế chế trong thời Chuyên chế), Berkeley, 1999, trang 37.

← Cassius Dio, 68.29,8, trang 414-416; H. Mattingly (biên tập), A Catalogue of the Coins of the Roman Empire in the British Museum (Một thư mục các đồng xu của Đế quốc La Mã trong Bảo tàng Anh), 6 tập, London, 1940-1962, 3, trang 606. Về chiến dịch của Trajan, xin xem J. Bennett, Trajan: Optimus Princeps, London, 1997, trang 183-204.

← Jordanes, Romana, trong lordanis Romana et Getica, trang 34-35.

← Lactantius, De Mortibus Persecutorum, J. Creed dịch và biên tập, Oxford, 1984,5, trang 11.

← A. Invernizzi, “Các cung điện Arsacid”, trong I. Nielsen (biên tập), The Royal Palace Institution in the First Millennium BC (Định chế cung điện hoàng gia trong thiên niên kỷ 1 trước Công nguyên), Athens, 2001, trang 295-312; cùng tác giả, “Văn hóa Nisa, giữa thảo nguyên và đế quốc”, trong J. Cribb và G. Herrmann (biên tập), After Alexander: Central Asia before Islam: Themes in the History and Archaeology of Western Central Asia (Sau Alexander: Trung Á trước đạo Hồi: Những chủ đề trong lịch sử và khảo cổ học ở miền Tây Trung Á), Oxford, 2007, trang 163-177. Thành phố Nisa đã bị quên lâng từ lâu là nơi có nhiều dẫn chứng tuyệt vời về các hình thức nghệ thuật Hy Lạp cổ đại. V. Pilipko, Rospisi StaroiNisy, Tashkent, 1992; p. Bernard và F. Grenet (biên tập), Histoire des cultes de 1’Asie Centrale preislamique, Paris, 1991.

← Về Characene, L. Gregoratti, “Một cảng Parthia trên vịnh Ba Tư: Characene và thương mại của nó”, Anabasis 2 (2011), 209-229. Về đồ gốm, xin xem chẳng hạn H. Schenk, “Đồ gốm tráng men Parthia từ thương mại Sri Lanka và Ấn Độ Dương”, Zeitschrift fur Archaologie Ausereuropaischer Kulturen 2,2007,57-90.

← F. Rahimi-Laridjani, Die Entwicklung der Bewasserungslandwirtschaft im Iran bis in Sasanidisch-fruhislamische Zeit, Weisbaden, 1988; R. Gyselen, La Geographic administrative de 1‘empire sasanide: les temoignages sigilographiques, Paris, 1989.

← A. Taffazoli, “Danh sách các ngành nghề và nghề thủ công trong giai đoạn Sassanian”, Archaeologische Mitteilungen aus Iran 7,1974,192-196.

←3. T. Daryaee, Šahrestānīhā-ī Ẽrāsahr: A Middle Persian Text on Late Antique Geography, Epic, and History (Šahrestānīhā-ī Ẽrānẵahr: Một văn bản Ba Tư trung đại về địa lý, sử thi, và lịch sử thời cổ đại), Costa Mesa, CA, 2002.

← M. Morony, “Sử dụng đất và các mô thức định cư cuối thời Sasanian và đầu thời Hồi giáo ở Iraq”, trong A. Cameron, G. King và J. Haldon (biên tập), The Byzantine and Early Islamic Near East (Byzantine và Cận Đông đầu thời Hồi giáo), 3 tập, Princeton, 1992-1996, 2, trang 221-229.

← R. Frye, “Hình khấc trên con dấu Sasanian”, trong R. Stiehl và H. Stier (biên tập), Beitrage zur alten Geschichte und deren Nachleben, 2 tập, Berlin, 1969-1970,1, trang 77-84; J. Choksy, “Các hợp đồng vay và bán hàng ở Iran thời cổ đại và đầu thời trung đại”, Indo-Iranian Journal 31,1988,120.

← T. Daryaee, “Thương mại ở vịnh Ba Tư cuối thời cổ đại”, Journal of World History 14.1,2003,1-16.

← Lactantius, De Mortibus Persecutorum, 7, trang 11.

← Sách đã dẫn, 23, trang 36.

← Bảo tàng Khảo cổ Dưới nước Bodrum. Theo tôi biết, bản vãn khắc phát hiện vào năm 2011 vẫn chưa được công bố.

← Pseudo-Aurelius Victor, Epitome de Caesaribus, M. Festy biên tập, Pseudo-Aurelius Victor. Abrégé de Césars, Paris, 1999, 39, trang 41.

← Suetonius, Divus Julius, 79, trong Lives of the Caesars, 1, trang 132.

← Libanius, Antioch as a Centre of Hellenic Culture as Observed by Libanius (Antioch trong vai trò trung tâm của văn hóa Hy Lạp cổ đại qua quan sát của Libanius), A. Norman dịch, Liverpool, 2001, trang 145-167.

← Về việc bác bỏ mạnh mẽ “ ngộ nhận về translatio imperii”, xin xem L. Grig và G. Kelly (biên tập), Two Romes: Rome and Constantinople in Late Antiquity (Hai thành Rome: Rome và Constantinople vào cuối thời cổ đại), Cambridge, 2012.

← H. Falk, Asokan Sites and Artefacts: A Source-book with Bibliography (Những địa điểm và di vật thời Asokan: Một sách tư liệu kèm bảng thư mục), Mainz, 2006, trang 13; E. Seldeslachts, “Hy Lạp, biên giới cuối cùng? - Sự lan truyền về phía tây của đạo Phật”, trong A. Heirman và s. Bumbacher (biên tập), The Spread of Buddhism (Sự lan truyền của đạo Phật), Leiden, 2007, nhất là các trang 158-160.

← Sick, “Khi Socrates gặp Đức Phật”, 271; về tư liệu tiếng Pali đương thời, T. Hinuber, A Handbook of Pali Literature (Một sổ tay văn chương tiếng Pali), Berlin, 1996.

← G. Fussman, “Mat Devakula: Một cách tiếp cận mới với việc tìm hiểu”, trong D. Srivasan (biên tập), Mathurā: The Cultural Heritage (Mathurā: Di sản văn hóa), New Delhi, 1989, trang 193-199.

← Lấy ví dụ, p. Rao Bandela, Coin Splendour: A Journey into the Past (Vẻ huy hoàng của tiền xu: Một hành trình về quá khứ), New Delhi, 2003, trang 32-35.

← D. MacDowall, “Soter Megas, vua của các vị vua, triều đại Kushan”, Journal of the Numismatic Society of India, 1968,28-48.

← Lưu ý chẳng hạn mô tả trong Thánh Vịnh về “Thần của cấc thần… Chúa của các Chúa” (Thánh Vịnh 136:2-3, hay “Thần các thần và Chúa các Chúa” (Sách Đệ nhị luật 10:17). Sách Khải huyền kể về con thú bị đánh bại, vì con chiên là “Chúa các Chúa và vua các vua” (Sách Khải huyền 17:14).

←1. The Lotus of the Wonderful Law or The Lotus Gospel: Saddharma Pundarīka Sutra Miao-Fa Lin Hua Chung (Bông sen của diệu pháp hay bông sen Phật pháp: Saddharma Pundarīka Sūtra Diệu Pháp Liên Hoa Kinh), w. Soothill dịch, London, 1987, trang 77.

← X. Liu, Ancient India and Ancient China: Trade and Religious Exchanges AD 1 -600 (Ấn Độ cổ đại và Trung Quốc cổ đại: Những trao đổi thương mại và tôn giáo giai đoạn 1-600), Oxford, 1988, trang 102.

← Sukhāuatī-ưyūha: Description of Sukhāvatī, the Land of Bliss (Kinh A Di Đà: Mô tả về Sukhāvatī, vùng đất được ân sủng), F. Mūller dịch, Oxford, 1883, trang 33-34; Lotus of the Wonderful Law, trang 107,114.

← D. Schlumberger, M. Le Berre và G. Fussman (biên tập), Surkh Kotal en Bactriane, tập 1: Les Temples: architecture, sculpture, inscriptions, Paris, 1983; V. Gaibov, “Nghiên cứu Tajikistan cổ đại về lịch sử, khảo cổ học và văn hóa (1980-1991)”, Ancient Civilizations from Scythia to Siberia 1.3,1995, 289-304.

← R. Salomon, Ancient Buddhist Scrolls from Gandhara (Các cuộn kinh Phật cổ đại ở Gandhara), Seattle, 1999.

← J. Harle, The Art and Architecture of the Indian Subcontinent (Nghệ thuật và kiến trúc của tiểu lục địa Ấn Độ), New Haven, 1994, trang 43-57.

← Xem trên hết E. De la Vaissière, Sogdian Traders: A History (Các thương nhân Sogdia: Một lịch sử), Leiden, 2005.

← K. Jettmar, “Người Sogdia ở thung lũng sông Ấn”, trong p. Bertrand và F. Grenet (biên tập), Histoiredes cultes de 1’Asiecentrale preislamique, Paris, 1991, trang 251-253.

← C. Huart, Le Livre de Gerchāsp, poeme persan dAsadī junior de Toūs, 2 tập, Paris, 1926-1929, 2, trang 111.

← R. Giès, G. Feugere và A. Coutin (biên tập), Painted Buddhas of Xinjiang: Hidden Treasures from the Silk Road (Hình Đức Phật vẽ ở Tân Cương: Những kho báu che giấu trên Con đường Tơ lụa), London, 2002; T. Higuchi và G. Barnes, “Bamiyan: Những đền thờ Phật trong hang động ở Afghanistan”, World Archaeology 27.2,1995, 282ff.

← M. Rhie, Early Buddhist Art of China and Central Asia (Nghệ thuật Phật giáo thời kỳ đầu ở Trung Quốc và Trung Á), tập 1, Leiden, 1999; R. Wei, Ancient Chinese Architecture: Buddhist Buildings (Kiến trúc Trung Quốc cổ đại: Những công trình đạo Phật), Vienna, 2000.

← G. Koshelenko, “Khởi đầu của đạo Phật ở Margiana”, Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae 14 (1966), 175-183; R. Foltz, Religions of the Silk Road: Premodem Patterns of Globalization (Tôn giáo trên Con đường Tơ lụa: Những mô thức tiền hiện đại của toàn cầu hóa), in lần thứ 2, Basingstoke, 2010, trang 47-48; cùng tác giả, “Đạo Phật trong thế giới Iran”, Muslim World 100.2-100.3, 2010, 204-214.

← N. Sims-Williams, “Những yếu tố Ấn Độ ở Parthia và Sogdia”, trong R. Rõhrbom và w. Veenker (biên tập), Sprachen des Buddhismus inZemralasien, Wiesbaden, 1983, trang 132-141; w. Sundermann, “Die Bedeutung des Parthischen fur die Verbreitung buddhistischer WorterindischerHerkunft”, Altorientalische Forschungend, 1982,99-113.

← W. Ball, “Đạo Phật truyền bá xa tới đâu về hướng tây?”, Al-Rāfidān 10, 1989,1-11.

← T. Daryaee, Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire (Ba Tư thời Sasanian: Sự trỗi dậy và sụp đổ của một đế quốc), London, 2009, trang 2-5.

← Nhiều học giả hẳn đã viết câu hỏi về sự tiếp tục và thay đổi. Xem ở đây M. Canepa, The Two Eyes of the Earth: Art and Ritual of Kingship between Rome and Sasanian Iran (Hai con mắt của Trái đất: Nghệ thuật và nghi lễ của vua chúa giữa Rome và Iran thời Sasanian), Berkeley, 2009.

← M. Canepa, “Các công nghệ ký ức vào đầu thời Sasanian ở Iran: Các khu di tích Achaemenid và bản sắc Sasanian”, American Journal of Archaeology 114.4,2010,563-596; u. Weber, “Wahram II: Kõnig der Kônige von Eran und Aneran”, IranicaAntw/ua 44,2009, 559-643.

← Về tiền xu Sasanian nói chung, R. Gobi, Sasanian Numismatics (Nghiên cứu tiền đúc thời Sasanian), Brunswick, 1971.

← M. Boyce, Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices (Những người theo Hỏa giáo: Những đức tin và thực hành tôn giáo của họ), London, 1979.

← R. Foltz, “Thái độ của người Hỏa giáo với động vật”, Society and Animals 18, 2010, 367-378.

← The Book of the Counsel of Zartusht (Sách lời khuyên nhủ của Zartusht), 2-8, trong R. Zaehner, The Teachings of the Magi: A Compendium of Zoroastrian Beliefs (Những lời giảng của Đấng Tiên tri: Một tóm tắt các niềm tin Hỏa giáo), New York, 1956, trang 21-22. Cũng xem ở đây M. Boyce, Textual Sources for the Study of Zoroastrianism (Các nguồn văn bản để nghiên cứu Hỏa giáo), Manchester, 1984.

← Xin xem chẳng hạn M. Boyce, Textual Sources for the Study of Zoroastrianism (Nguồn tài liệu nguyên bản để nghiên cứu Hỏa giáo), Manchester, 1984, trang 104-106.

← M. Boyce và F. Grenet, A History of Zoroastrianism (Một lịch sử Hỏa giáo), Leiden, 1991, trang 30-33. Về các đức tin Hỏa giáo, bao gồm những lời cầu nguyện và tín điều, XÚI xem Boyce, Textual Sources, trang 53-61; về các nghi lễ và việc hành đạo, trang 61-70.

← J. Harmatta, “Văn khắc cuối thời Bactrian”, Âcto Antiqua Hungaricae 17,1969,386-388.

← M. Back, “Die sassanidischen Staatsinschriften”, Acta ỉranica 18,1978,287-288.

← S. Shaked, “Những chức năng hành chính của giáo sĩ trong thời kỳ Sasanian Period”, trong G. Gnoli và A. Panaino (biên tập), Proceedings of the First European Conference of Iranian Studies (Kỷ yếu Hội thảo châu Âu về Iran học lần thứ nhất), 2 tập, Rome, 1991,1, trang 261-273; T. Daryaee, “Ký ức và lịch sử: Xây dựng lại quá khứ cuối thời cổ đại”, Name-ye Iran-e Bastan 1.2,2001-2002,1-14.

← Back, “Sassanidischen Staatsinschriften”, 384. Về đoạn văn khác đầy đủ, M.L. Chaumont, “LTnscription de Kartir à la Kabah de Zoroastre: text, traduction et commentaire”, Journal Asiatique 248,1960,339-380.

← M.L. Chaumont, La Christianization de 1‘empire iranien, des origines aux grandes persecutions du IVsiecle (Louvain, 1988), trang 111; G. Fowden, Empire to Commonwealth: Consequences of Monotheism in Late Antiquity (Từ đế chế tới Khối Thịnh vượng chung: Những hậu quả của tôn giáo độc thần cuối thời cổ đại), Princeton, 1993, trang 28-29.

← R. Merkelbach, Mani und sein Religionssystem, Opladen, 1986; J. Russell, “Kartir và Marti: Một mô hình Shman giáo về xung đột giữa họ”, Iranica Varia: Papers in Honor of Professor Ehsan Yarshater (Iranica Varia: Các tài liệu vinh danh Giáo sư Ehsan Yarshater), Leiden, 1990, trang 180-193; s. Lieu, History of Manicheanism in the Later Roman Empire and Medieval China: A Historical Survey (Lịch sử Mani giáo vào cuối Đế quốc La Mã và Trung Quốc trung đại: Một khảo sát lịch sử), Manchester, 1985. Về Shāpūr và Mani, xin xem M. Hutter, “Mani giáo vào thời kỳ đầu Đế quốc Sasanian”, Numen 40,1993,2-15.

← P. Gigoux (dịch và biên tập), Les Quatre Inscriptions du mage Kirdir, textes et concordances, Paris, 1991. Cũng xem C. Jullien và F. Jullien, “Aux frontieres de riranité: ‘nasraye’ et ‘kristyone’ des inscriptions du mobad Kirdir: enquête littéraire et historique”, Numen 49.3, 2002, 282-335; F. De Blois, “NasrānT (Naộjjpaīo<;) và hanlf (Ể0VIKÓ5): Những nghiên cứu về từ vựng tôn giáo của Thiên Chúa giáo và Hồi giáo”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies 65,2002, 7-8.

← S. Lieu, “Những tù nhân, dân tị nạn và người bị trục xuất: Một nghiên cứu những di chuyển và liên lạc dân sự xuyên biên giới giữa La Mã và Ba Tư từ Valerian tới Jovian”, trong p. Freeman và D. Kennedy (biên tập), The Defence of the Roman and Byzantine East (Việc phòng thủ La Mã và Byzantine ở phía đông), Oxford, 1986, trang 475-505.

← A. Kitchen, c. Ehret, s. Assefa và c. Mulligan, “Phân tích nguồn gốc các ngôn ngữ Semitic dựa trên suy luận Bayes xác định nguồn gốc đầu thời đồ đồng của ngôn ngữ Semitic ở vùng Cận Đông”, Proceedings of the Royal Society B (Kỷ yếu của Hội Sinh học Hoàng gia), 276.1668, 2009, 2702-2710. Một số học giả cho các ngôn ngữ Semitic có nguồn gốc Bắc Phi, ví dụ D. McCall, “Ngữ hệ Phi-Á: Nguồn gốc châu Phi, hay châu Á?”, Current Anthropology 39.1,1998,139-144.

← R. Stark, The Rise of Christianity: A Sociologist Reconsiders History (Sự nổi lên của Thiên Chúa giáo: Một nhà xã hội học nhìn nhận lại lịch sử), Princeton, 1996, và cùng tác giả, Cities of God: The Real Story of How Christianity Became an Urban Movement and Conquered Rome (Những thành phố của Chúa: Câu chuyện thực sự về cách Thiên Chúa giáo trở thành một phong trào đô thị và đã chinh phục La Mã), San Francisco, 2006. Quan điểm và phương pháp luận của Stark đã gây tranh cãi, xin xem Journal of Early Christian Studies 6.2,1998.

← Pliny Trẻ, Thư số 96, B. Radice dịch và biên tập, Letters and Panegyricus (Thư tín và những bài tụng ca), 2 tập, Cambridge, MA, 1969,2, trang 284-286.

← Sách đã dẫn, Thư số 97, 2, trang 290-292.

← J. Helgeland, R. Daly và p. Patout Burns (biên tập), Christians and the Military: The Early Experience (Thiên Chúa giáo và quân đội: Những trải nghiệm ban đầu), Philadelphia, 1985.

← M. Roberts, Poetry and the Cult of the Martyrs (Thơ ca và sự sùng bái những thánh tử đạo), Ann Arbor, 1993; G. De Ste Croix, Christian Persecution, Martyrdom and Orthodoxy (Sự truy bức Thiên Chúa giáo, tinh thần tử đạo và tinh thần chính thống), Oxford, 2006.

← Tertullian, Apologia ad Nationes, 42, trong Tertullian: Apology: De Spectaculis (Tertullian: Biện giải: De Spectaculis), T. Glover dịch và biên tập, London, 1931, trang 190; G. Stoumsa, Barbarian Philosophy: The Religious Revolution of Early Christianity (Triết học của người dã man: Cuộc cách mạng tôn giáo của Thiên Chúa giáo thời kỳ đầu), Tubingen, 1999, trang 69-70.

← Tertullian, Apologia, 8, trang 44.

← W. Baum và D. Winkler, DieApostolischeKirchedes Ostens, Klagenfurt, 2000, trang 13-17.

← S. Rose, Roman Edessa: Politics and Culture on the Eastern Fringes of the Roman Empire, 114-242 CE (Vùng Edessa thuộc La Mã: Chính trị và văn hóa ở những vùng ranh phía đông của Đế quốc La Mã, 114-242), London, 2001.

← T. Mgaloblishvili và I. Gagoshidze, “Cuộc di cư Do Thái và Thiên Chúa giáo thời kỳ đầu ở Gruzia”, ương T. Mgaloblishvili (biên tập), Ancient Christianity in the Caucasus (Thiên Chúa giáo thời cổ đại ở Caucasus), London, 1998, trang 39-48.

← J. Bowman, “Nhà thờ Sassanian trên đào Kharg”, Acta Iranica 1, 1974, 217-220.

← The Book of the Laws of the Countries: Dialogue on the Fate of Bardaisan of Edessa (Sách về Luật pháp của các nước: Những cuộc đối thoại về số phận của Bardaisan xứ Edessa), H. Drijvers dịch, Assen, 1965, trang 61.

← J. Asmussen, “Người Thiên Chúa giáo ở Iran”, trong The Cambridge History of Iran: The Seleucid, Parthian and Sasanian Periods (Lịch sử Iran của Đại học Cambridge: Các giai đoạn Seleucid, Parthian và Sasanian), Cambridge, 1983,3.2, trang 929-930.

← S. Brock, “Một người tử đạo ở triều đình Sasanid dưới thời Vahran II: Candida”, Analecta Bollandiana 96.2,1978,167-181.

← Eusebius, Evaggelike Proparaskeus, K. Mras biên tập, Eusebius Werke: Die Praeparatio Evangelica, Berlin, 1954,1.4, trang 16; A. Johnson, ‘“Eusebius’ Praeparatio Evangelica như một thí nghiệm văn học”, trong s. Johnson (biên tập), Greek Literature in Late Antiquity: Dynamism, Didacticism, Classicism (Văn học Hy Lạp cuối thời cổ đại: Động năng, tính chất giáo huấn, tính chất kinh điển), Aidershot, 2006, trang 85.

← P. Brown, The Body and Society: Men, Women and Sexual Renunciation in Early Christianity (Cơ thể và xã hội: Đàn ông, phụ nữ và sự hy sinh tình dục trong Thiên Chúa giáo thời kỳ đầu), London, 1988; c. Wickham, The Inheritance of Rome: A History of Europe from 400 to 1000 (Sự thừa kế của La Mã: Một lịch sử châu Âu từ năm 400 tới năm 1000), London, 2009, trang 55-56.

← B. Dignas và E. Winter, Rome and Persia in Late Antiquity (La Mã và Ba Tư vào cuối thời cổ đại), Cambridge, 2007, trang 210-232.

← Xin xem A. Sterk, “Hội truyền giáo từ bên dưới: Các phụ nữ bị bắt làm tù binh và sự cải đạo ở các biên giới Đông La Mã”, Church History 79.1, 2010,1-39.

← Về việc cải đạo, R. Thomson (dịch và biên tập), The Lives of St Gregory: The Armenian, Greek, Arabic and Syriac Versions of the History Attributed to Agathaneglos (Những cuộc đời của Thánh Gregory: Những phiên bản của Armenia, Hy Lạp, Ả Rập và Syria về lịch sử được gắn cho Agathaneglos), Ann Arbor, 2010. Về ngày tháng còn nhiều tranh cãi, w. Seibt, Die Christianisierung des Kaukasus: The Christianisation of Caucasus (Armenia, Georgia, Albania), Vienna, 2002, và M.L. Chaumont, Recherches sur 1’histoire dArmenie, de Tavenement des Sassanides a la conversion du royaume, Paris, 1969, trang 131-146.

← Eusebius xứ Caesarea, Bios tou megaỉou Konstantinou, F. Winkelmann biên tập, Uber das Leben des Kaisers Konstantin, Berlin, 1992,1.28-30, trang 29-30. Về sự cải đạo của Constantine và nói chung, xin xem tuyển tập các tiểu luận trong N. Lenski (biên tập), The Cambridge Companion to the Age of Constantine (Sổ tay về thời Constantine của Đại học Cambridge, bản đã biên tập), Cambridge, 2012.

← Sozomen, Ekklesiastike Historia, J. Bidez biên tập, Sozomenus: Kirchengeschichte, Berlin, 1995, 2.3, trang 52.

← Eusebius, Bios toll megalou Konstantinou, 2.44, trang 66.

← A. Lee, “Những tôn giáo truyền thống”, trong Lenski, Age of Constantine, trang 159-180.

← Codex Theodosianus, c. Pharr dịch, The Theodosian Code and Novels and the Simondian Constitutions (Luật Theodosian và những câu chuyện và Hiến pháp Simondian), Princeton, 1952,15.12, trang 436.

← Eusebius, Bios tou megalou Konstantinou, 3.27-3.28, trang 96.

← Sách đã dẫn, 3.31-3.31.2, trang 99.

← P. Sarris, Empires of Faith (Những đế quốc của đức tin), Oxford, 2012, trang 22-23.

← Tức Vua Ba Tư.

← Eusebius, Vita Constantini, 4.13, trang 125; bản dịch trong Dodgeon và Lieu (biên tập), The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars A. D. 226-363: A Documentary History (Biên giới Đông La Mã và những cuộc chiến tranh với Ba Tư 226-363: Một lịch sử tài liệu), London, 1991, trang 152. Về ngày tháng, G. Fowden, Empire to Commonwealth: Consequences of Monotheism in Late Antiquity (Từ đế chế tới Khối Thịnh vượng chung: Những hậu quả của tôn giáo độc thần cuối thời cổ đại) .Princeton, 1993, trang 94-99.

← J. Eadie, “Sự thay đổi ở biên giới phía đông 260-305”, trong R. Mathisen và H. Sivan (biên tập), Shifting Frontiers in Late Antiquity (Những biên giới dịch chuyển vào cuối thời cổ đại), Aidershot, 1996, trang 72-82; M. Konrad, “Nghiên cứu về biên giới La Mã và đầu thời Byzantine ở Bấc Syria”, Journal of Roman Archaeology 12,1999, 392-410.

← Sterk, “Hội truyền giáo từ bên dưới”, 10-11.

← Eusebius, Vita Constantini, 5.56, trang 143; 5.62, trang 145-146.

← T. Bames, “Constantine và người Thiên Chúa giáo ở Ba Tư”, Journal of Roman Studies 75, 1985,132.

← Aphrahat, Demonstrations (Những dấu hiệu), MJ. Pierre, Aphraate le sage person: les exposes, Paris, 1988-1989, so 5.

← J. Walker, The Legend of Mar Qardagh: Narrative and Christian Heroism in Late Antique Iraq (Huyền thoại về Mar Qardagh: Chuyện kể và chủ nghĩa anh hùng Thiên Chúa giáo vào cuối thời cổ đại ở Iraq), Berkeley, 2006,6, trang 22.

← Xem chủ yếu là J. Rist, “Die Verfolgung der Christen im spâtkirchen Sasanidenreich: Ursachen, Verlauf, und Folgen”, Oriens Christianas 80, 1996, 17-42. Bằng chứng không phải là không có vấn đề trong việc diễn giải, s. Brock, “Những vị thánh ở Syriac: Một nguồn tư liệu ít được đề cập”, Journal of East Christian Studies 16.2,2008, đặc biệt là trang 184-186.

← Nguyên văn: “fifth column”, ý chỉ một nhóm người cụ thể trong một quốc gia đang có chiến tranh lại có cảm tình với đối thủ.

← J. Wiesehofer, Ancient Persia, 500 BC to 650AD (Ba Tư cổ đại, từ năm 500 trước Công nguyên tới năm 650), London, 2001, trang 202.

← O. Knottnerus, “Malaria in den Nordseemarschen: Gedanken uber Mensch und Umwelt”, trong M. Jakubowski-Tiessen và J. Lorenzen-Schmidt, Dunger und Dynamit: Beitrage zur Umweltgeschichte Schlesivig-Holsteins und Danemarks, Neumunster, 1999, trang 25-39; p. Sorrel et al., “Sự biến đổi khí hậu ở lòng chảo biển Aral (Trung Á) cuối kỷ Holocene dựa trên các thay đổi của hệ thực vật”, Quaternary Research 67.3 (2007), 357-70; H. Oberhănsli et al., “Sự biến đổi về kết tủa, nhiệt độ và dòng chảy sông ở miền Tây Trung Á trong khoảng 2.000 năm qua”, Global and Planetary Change 76, 2011,95-104; o. SavoskulvàO. Solomina, “Những biến động băng hà cuối kỷ Holocene ở phía trước và bên trong dây Thiên Sơn, Trung Á”, Holocene 6.1,1996,25-35.

← N. Sims-Williams, “Lá thư thứ hai của người Sogdia thời cổ đại”, trong A. Juliano và J. Lerner (biên tập), Monks and Merchants: Silk Road Treasures from Northern China: Gansu and Ningxia 4th-7th Century (Các tu sĩ và các thương nhân: Những kho báu của Con đường Tơ lụa từ Bắc Trung Quốc: Cam Túc và Ninh Hạ thế kỷ 4-7), New York, 2001, trang 47-49. Cũng xem F. Grenet và N. Sims-Williams, “Bối cảnh lịch sử của những lá thư Sogdia cổ đại”, Transition Periods in Iranian History (Những thời kỳ chuyển đổi trong lịch sử Iran), Studia Iranica 5, 1987, 101-122; N. Sims-Williams, “Hướng tới một phiên bản mới các lá thư Sogdia”, trong E. Trembert và E. De la Vaissière (biên tập), Les Sogdiens en Chine, Paris, 2005, trang 181-193.

← E. De la Vaissière, “Huns et Xiongnu”, Central Asiatic Journal 49.1,2005,3-26.

← P. Heather, Empires and Barbarians (Các đế quốc và những kẻ man rợ), London, 2009, trang 151-188; A. Poulter, “Tai họa ở vùng Hạ Danube: Sự hủy diệt một bối cảnh La Mã phức tạp”, trong N. Christie (biên tập), Landscapes of Change: Rural Evolutions in Late Antiquity and the Early Middle Ages (Những bối cảnh của thay đổi: Các cuộc cách mạng nông thôn cuối thời cổ đại và đầu thời trung đại), Aidershot, 2004, trang 223-254.

← Xin xem F. Grenet, “Crise et sortie de crise en Bactriane-Sogdiane aux Ive-Ve s de n.è.: de 1’héritage antique à 1’adoption de modèles sassanides”, trong La Persia e 1’Asia Centrale da Alessandro al X secolo. Atti dei Convegni Lincei 127, Rome, 1996, trang 367-390; de la Vaissière, Sogdian Traders (Những thương nhân Sogdia), trang 97-103.

← G. Greatrex và s. Lieu, The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars, Part II, AD 363-630 (Biên giới Đông La Mã và những cuộc chiến tranh với Ba Tư, phần II, 363-630), London, 2002, trang 17-19; o. Maenchen-Helfen, The World of the Huns (Thế giới của người Hung), Los Angeles, 1973, trang 58.

← Mặc dù các học giả đã tranh luận từ lâu về ngày tháng khả dĩ của công trình này, nhưng các tiến bộ gần đây trong kỹ thuật định ngày phóng xạ carbon và kỹ thuật định ngày phát sáng kích thích quang học giờ có thể cho thấy đích xác ngày dựng lên pháo đài khổng lồ này, J. Nokandeh et al., “Những hàng rào thẳng tắp ở Bắc Iran: Vạn Lý Trường Thành của Gorgan và Bức tường của Tammishe”, Iran 44, 2006,121-173.

← J. Howard-Johnston, “Hai siêu cường cuối thời cổ đại: Một so sánh”, trong A. Cameron, G. King và J. Haldon (biên tập), The Byzantine and Early Islamic Near East (Byzantine và Cận Đông đầu thời Hồi giáo), 3 tập, Princeton, 1992-1996,3, trang 190-197.

← R. Blockley, “Viện trợ và ngoại giao: La Mã và Ba Tư vào cuối thời cổ đại”, Phoenix 39, 1985, 66-67.

← Greatrex và Lieu, Roman Eastern Frontier, trang 32-33.

← Xin xem Heather, Fall of the Roman Empire, trang 191-250.

← Thánh Jerome, “Ad Principiam”, Select Letters of St Jerome (Tuyển tập các lá thư của Thánh Jerome), F. Wright dịch và biên tập, Cambridge, MA, 1933,127, trang 462.

← Jordanes, Getica, 30, trong Iordanis Romana et Getica, T. Mommsen biên tập, Berlin, 1882, trang 98-99.

← J. Hill, Through the Jade Gate to Rome: A Study of the Silk Routes during the Late Han Dynasty, 1st to 2nd Centuries CE: An Annotated Translation of the Chronicle of the “Western Regions” from the Hou Honshu (Qua Ngọc Môn Quan tới Rome: Một nghiên cứu về những đường đi của tơ lụa vào thời Hậu Hán, thế kỷ 1 và 2: Một bản dịch có chú giải ghi chép biên niên chương “Tây Vực truyện” từ Hậu Hán thư), Charleston, NC, 2009.

← Sarris, Empires of Faith, trang 41-43.

← Một tài liệu vào đầu thế kỷ 4 liệt kê các bộ lạc đã tràn vào Đế quốc La Mã, A. Riese (biên tập), Geographi latini minors, Hildesheim, 1964, trang 1280-1289. Lấy ví dụ, Sidonius Apollinaris, ‘‘Tụng ca Avitus”, trong Sidonius Apollinaris: Poems and Letters (Sidonius Apollinaris: Các bài thơ và thư tín), w. Anderson dịch và biên tập, 2 tập, Cambridge, MA, 1935-56,1, trang 146.

← Ammianus Marcellinus, Rerum Gestarum Libri XXX, 31.2,3, trang 382.

← Priscus, Testimonia, mảnh số 49, R. Blockley dịch và biên tập, The Fragmentary Classicising Historians of the Later Roman Empire: Eunapius, Olympiodorus, Priscus, and Malchus (Những sử gia cổ điển rời rạc cuối thời Đế quốc La Mã: Eunapius, Olympiodorus, Priscus, và Malchus), 2 tập, Liverpool, 1981-1983, 2, trang 356.

← Ammianus Marcellinus, Rerurn Gestarum Libri XXX, 31.2,3, trang 380.

← D. Pany và K. Wiltschke-Schrotta, “Việc làm biến dạng sọ nhân tạo trong một lăng mộ Schwarzenbach giai đoạn di cư, miền Trung Áo”, VIAVIAS 2,2008,18-23.

← Priscus, Testimonia, mảnh số 24, 2, trang 316-317. Về thành công của người Hung, Heather, Fall of the Roman Empire, trang 300-348.

← B. Ward-Perkins, The Fall of Rome and the End of Civilization (Sự sụp đổ của La Mã và kết thúc của nền văn minh), Oxford, 2005, trang 9Iff.

← Salvian, CEuvres, c. Lagarrigue dịch và biên tập, 2 tập, Paris, 1971-1975,2,4.12. Bản dịch từ E. Sanford (dịch), The Government of God (Chính quyền của Chúa), New York, 1930, trang 118.

← Zosimus, Historias Neas, F. Paschoud dịch và biên tập, Zosime, Histoire nouvelle, 3 tập, Paris, 2000, 2.7, 1, trang 77-79.

← Asmussen, “Nguôi Thiên Chúa giáo ở Iran”, trang 929-930.

← S. Brock, “Giáo hội phương Đông ở Đế quốc Sasanian đến thế kỷ 6 và sự vắng mặt của nó ở các hội đồng tại Đế quốc La Mã”, Syriac Dialogue: First Non-Official Consultation on Dialogue within the Syriac Tradition (Đối thoại Syriac: Những tham vấn và đối thoại không chính thức đầu tiên trong truyền thống Syriac), Vienna, 1994, 71.

← A. Cameron và R. Hoyland (biên tập), Doctrine and Debate in the East Christian World 300-1500 (Giáo lý và tranh luận ở thế giới Thiên Chúa giáo phương Đông 300-1500), Farnham, 2011, trang xi.

← W. Barnstone, The Restored New Testament: A New Translation with Commentary, Including the Gnostic Gospels of Thomas, Mary and Judas (Tân Ước được khôi phục: Một bản dịch mới với bình chú, bao gồm Phúc Âm Ngộ Đạo của Thomas, Mary và Judas), New York, 2009.

← N. Tanner, The Decrees of the Ecumenical Councils (Những sắc lệnh của các cộng đồng), 2 tập, Washington, D.C, 1990, 1; A. Cameron, The Later Roman Empire, AD 284-430 (Thời kỳ sau của Đế quốc La Mã, 284-430), London, 1993, trang 59-70.

← Xem P. Wood, The Chronicle of Seert. Christian Historical Imagination in Late Antique Iraq (Biên niên sử của Seert. Tưởng tượng lịch sử về Thiên Chúa giáo cuối thời cổ đại ở Iraq), Oxford, 2013, trang 23-24.

← S. Brock, “Kitô học của giáo hội phương Đông trong các hội nghị tôn giáo từ thế kỷ 5 tới đầu thế kỷ 7: Những xem xét sơ bộ và các tư liệu”, trong G. Dagras (biên tập), A Festschrift for Archbishop Methodios of Thyateira and Great Britain (Tập kỷ niệm Tổng Giám mục Methodios xứ Thyateira và Vương quốc Anh), Athens, 1985, trang 125-142.

← Baum và Winkler, Apostolische Kirche, trang 19-25.

← Đại hội tôn giáo Dadjesus, Synodicon orientate, ou Recueil de synods nestoriens, biên tập J. Chabot, Paris, 1902, trang 285-298; Brock, “Kitô học của giáo hội phương Đông”, trang 125-142; Brock, “Giáo hội phương Đông”, 73-74.

← Wood, Chronicle of Seert, trang 32-37.

← Gregory xứ Nazianzus, De Vita Sua, trong D. Meehan (dịch), Saint Gregory of Nazianzus: Three Poems (Thánh Gregory xứ Nazianzus: Ba bài thơ), Washington, D.C, 1987, trang 133-135.

← S. Brock, “Từ thù địch tới đồng hóa: Các thái độ Syriac với việc học hỏi Hy Lạp”, trong N. Garsoian, T. Mathews và T. Thomson (biên tập), East of Byzantium: Syria and Armenia in the Formative Period (Đông Byzantium: Syria và Armenia vào giai đoạn thành lập), Washington, D.C, 1982, trang 17-34; cũng cùng tác giả, “Kitô học của giáo hội phương Đông”, trang 165-173.

← R. Norris, The Christological Controversy (Tranh cãi về Kitô học), Philadelphia, 1980, trang 156-157.

← Brock, “Kitô học của giáo hội phương Đông”, trang 125-142; cũng xem Baum và Winkler, Apostolische Kirche, trang 31-34.

← F.c. Andreas, “Bruchstūcke einer Pehlevi-ữbersetzung der Psalmen aus der Sassanidenzeit”, Sitzungsberichte der Berliner Akademie der Wissenschaften, 1910, 869-872; J. Asmussen, “Tài liệu Thiên Chúa giáo của người Sogdia và nguôi Uighur-Thổ Nhĩ Kỳ ở Trung Á trước sự nổi lên thật sự của Hồi giáo: Một khảo sát”, trong L. Hercus, F. Kuiper, T. Rajapatirana và E. Skrzypczak (biên tập), Indological and Buddhist Studies: Volume in Honour of Professor J. W. De Jong on his Sixtieth Birthday (Nghiên cứu Ấn Độ và Phật giáo: Chuyên tập vinh danh Giáo sư J. W. De Jong nhân sinh nhật lần thứ 60), Canberra, 1982, trang 11-29.

← Sarris, Empires of Faith, trang 153.

← Về Công đồng năm 553, R. Price, The Acts of the Council of Constantinople of 553: Edited with an introduction and notes (Những hành động của Công đồng Constantinople năm 553: Biên tập với lời giới thiệu và các ghi chú), 2 tập, Liverpool, 2009. Về văn bản tiếng Syriac, kèm bản dịch, s. Brock, “Những cuộc trao đổi với Chính thống giáo Syria dưới thời Justinian (532)”, Orientalia Christiana Periodica 47, 1981, 87-121, và cùng tác giả, “Một số thư tín mới của Giáo trưởng Severus”, Studia Patristica 12, 1975,17-24.

← Evagrius Scholasticus, Ekklesiastike historia, 5.1, Ecclesiastical History of Evagrius Scholasticus (Lịch sử Công giáo của Evagrius Scholasticus), M. Whitby dịch, Liverpool, 2005, trang 254.

← Về tập hợp văn bản và ngày tháng, xin xem R. Lim, Public Disputation: Power and Social Order in Late Antiquity (Tranh cãi công khai: Quyền lực và trật tự xã hội vào cuối thời cổ đại), Berkeley, 1991, trang 227.

← Sterk, “Hội truyền giáo từ bên dưới”, 10-12.

← Về 300 người tử đạo ở Najran, I. Shahid, “Sự tử đạo của người Thiên Chúa giáo Ả Rập thời kỳ đầu: Najran thế kỷ 6”, trong G. Corey, p. Gillquist, M. Mackoul et al. (biên tập), The First One Hundred Years: A Centennial Anthology Celebrating Antiochian Orthodoxy in North America (Một trăm năm đầu tiên: Tuyển tập một trăm năm mừng Chính thống giáo Antioch ở Bắc Mỹ), Englewood, NJ, 1996, trang 177-180. Về hành trình của Cosmas Indicopleustes, xin xem s. Faller, Taprobane im Wandel der Zeit, Stuttgart, 2000; H. Schneider, “Kosmas Indikopleustes, Christliche Topographie: Probleme der ūberlieíerung und Editionsgeschichte”, Byzantinische Zeitschrift 99.2, 2006, 605-614.

← The History of Theophylact Simocatta: An English Translation with Introduction and Notes (Lịch sử Theophylact Simocatta: Bản dịch tiếng Anh với lời giới thiệu và ghi chú), M. Whitby và M. Whitby dịch và biên tập, Oxford, 1986, 5.10, trang 147.

← Xin xem Wood, Chronicle of Seert, trang 23.

← B. Spuler, Iran in fruh-IslamischerZeit, Wiesbaden, 1952, trang 210-213; p. Jenkins, The Lost History of Christianity (Lịch sử đã mất của Thiên Chúa giáo), Oxford, 2008, trang 14, 53; cũng xem s. Moffett, A History of Christianity in Asia (Một lịch sử Thiên Chúa giáo ở châu Á), 2 tập, San Francisco, 1998; J. Asmussen, “Người Thiên Chúa giáo ở Iran”, trang 924-948.

← A. Atiya, A History of Eastern Christianity (Một lịch sử Thiên Chúa giáo phương Đông), London, 1968, trang 239ff.

← Agathias, Historion, 2.28, Agathias: Histories, J. Frendo dịch, Berlin, 1975, trang 77.

← Về lời cầu nguyện, Brock, “Giáo hội phương Đông”, 76; về cuộc bầu cử, Hội nghị tôn giáo Mar Gregory I, Synodicon orientale, trang 471.

← T. Daryaee (dịch và biên tập), Šahrestānīhā-ī Ērānšahr: A Middle Persiann Text on Late Antique Geography, Epic and History (ỗahrestānīhā-ī Ērānšahr: Một văn bẳn Ba Tư trung đại về địa lý, sử thi và lịch sử thời cổ đại), Costa Mesa, CA, 2002.

← M. Morony, “Sử dụng đất và các mô thức định cư cuối thời Sasanian và đầu thời Hồi giáo ở Iraq”, trong A. Cameron, G. King và J. Haldon (biên tập), The Byzantine and Early Islamic Near East (Byzantine và Cận Đông đầu thời Hồi giáo), 3 tập, Princeton, 1992-1996, 2, trang 221-229; F. Rahimi-Laridjani, Die Entivickỉung der Bewasserungslandwirtschaft im Iran bis Sasanidisch-fruhislamische zeit, Weisbaden, 1988; R. Gyselen, La geographic administrative de Tempire sasanide: les temoignages sigilographiques, Paris, 1989.

← P. Pourshariati, Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran (Sự suy tàn và sụp đổ của Đế quốc Sasanian: Hợp quốc Sasanian-Parthian và cuộc chinh phục Iran của Ả Rập), London, 2009, trang 33-60. Cũng xem z. Rubin, “Những cải cách của Khusro Anushinvān”, trong Cameron, Islamic Near East (Cận Đông Hồi giáo), 3, trang 225-297.

← A. Taffazoli, “Danh sách các ngành nghề và nghề thủ công trong giai đoạn Sassanian”, Archaeologische Mitteilungen aus Iran 7,1974,192-196.

← R. Frye, “Hình khắc trên con dấu Sasanian”, trong R. Stiehl và H. Stier (biên tập), Beitrage zur alten Geschichte und deren Nachleben, 2 tập, Berlin, 1969-1970, 1, trang 79-84; J. Choksy, “Các hợp đồng vay và bán hàng ở Iran thời cổ đại và đầu thời trung đại”, Indo-Iranian Journal 31,1988, 120.

← Daryaee, “Thương mại ở vịnh Ba Tư”, 1-16.

← E. De la Vaissière, Histoire des marchands sogdiens, Paris, 2002, trang 155-161,179-231. N. Sims-Williams, “Các thương nhân Sogdia ở Trung Quốc và Ấn Độ”, trong A. Cadonna và L. Lanciotti (biên tập), Cinaelran: da Alessandro Magno alia dinastia Tang, Florence, 1996, trang 45-67; J. Rose, “Người Sogdia: Những người chuyên đi qua các biên giới”, Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East 30.3,2010,410-419.

← Lý Hiền (502-569) là đại tướng lĩnh ở Trung Quốc thời Nam-Bắc triều.

← F. Thierry và c. Morrisson, “Sur les monnaies Byzantines trouvés en Chine”, Revue numismatique 36, 1994, 109-145; L. Yin, “Người Turk ở miền Tây và những đồng xu vàng thời Byzantine tìm được ở Trung Quốc”, Transoxiana 6, 2003; B. Marshak và w. Anazawa, “Một số ghi chú về lăng mộ Lý Hiền và vợ ông dưới triều Bắc Chu ở cố Nguyên, Ninh Hạ và bình đựng nước miệng rộng dát vàng với các hình vẽ thần thoại Hy Lạp được khai quật ở đó”, Cultura Antiqua 41.4,1989, 54-57.

← Nguyên văn: “vitarka mudra”.

← D. Shepherd, “Nghệ thuật Sasanian”, trong Cambridge History of Iran, 3.2, trang 1085-1086.

← Về lẽ Phục sinh, Eusebius, Vita Constantini, 3.18, trang 90. Về các ví dụ luật pháp cấm kết hôn liên tôn giáo, Codex Theodosianus, 16.7, trang 466; 16.8, trang 467-468.

← L. Feldman, “Việc nhập đạo của người Do Thái vào các thế kỷ ba, bốn và năm”, Journal for the Study of Judaism 24.1 (1993) ,9-10.

← Ibid., 46.

← P. Schafer, Jesus in the Talmud (Jesus trong Kinh Talmud, Princeton, 2007); p. Schafer, M. MeersonvàY. Deutsch (biên tập), ToledotYeshu (“The Life Story of Jesus”) Revisited (Xem lại Toledot Yeshu (“Câu chuyện cuộc đời Jesus”)), Tubingen, 2011.

← G. Bowersock, “Văn khắc tiếng Hy Lạp mới tìm thấy ở Nam Yemen”, trong A. Sedov và J.-F. Salles (biên tập), Qāni’: le port antique duHadramawtentre la Mediterranee, I’Afrique et rinde: fouilles russes 1972,1985-89,1991,1993-94, Turnhout, 2013, trang 393-396.

← J. Beaucamp, F. Briquel-Chatonnet và C. Robin (biên tập), Juifset Chretiens en Arable aux Ve et vie siecles: regards croises sur les sources, Paris, 2010; c. Robin, “Joseph, dernier roi de Ḥimyar (de 522 à 525, OU une des années suivantes) ”, Jerusalem Studies in Arabic and Islam 34,2008,1-124.

← G. Bowersock, The Throne of Adulis: Red Sea Wars on the Eve of Islam (tạm dịch: Ngai vàng của Adulis: Những cuộc chiến tranh ở Hồng Hải trước khi Hồi giáo xuất hiện), Oxford, 2013, trang 78-91.

← Brock, “Giáo hội phương Đông”, 73.

← Walker, The Legend of Mar Qardagh (Huyền thoại vẻ Mar Qardagh); dạng văn bản, trang 19-69.

← Y. Saeki, The Nestorian Documents and Relics in China (Các tài liệu giáo hội phương Đông và các di chỉ ở Trung Quốc), in lần thứ hai, Tokyo, 1951, trang 126-127; D. Scott, “Phản ứng của Thiên Chúa giáo với Phật giáo vào những giai đoạn trước thời Trung cổ”, TVumen 32.1 (1985), 91 -92.

← Xin xem E. Pagels, The Gnostic Gospels (Phúc Âm Ngộ Đạo), New York, 1979; H.-J. Klimkeit, Gnosis on the Silk Road: Gnostic Texts from Central Asia (Thuyết ngộ đạo trên Con đường Tơ lụa: Các văn bản thuyết ngộ đạo từ Trung Á), San Francisco, 1993; K. King, What is Gnosticism? (Thuyết ngộ đạo là gì?), Cambridge, MA, 2003.

← P. Crone, “Chủ nghĩa cộng sản Hỏa giáo”, Comparative Studies in Society and History 36.4,1994, 447-462; G. Gnoli, “Nuovi studi sul Mazdakismo”, trong Convegno internazionale: la Persia e Bisanzio, Rome, 2004, trang 439-456.

← Hui Li, Life of Hiuen-tsang (Cuộc đời Huyền Trang), Samuel Beal dịch, Westport, CT, 1973, trang 45.

← Sách đã dẫn, trang 46; R. Foltz, “Trung Á theo Hỏa giáo khi nào?”, Mankind Quarterly, 1988, 189-200.

← S. Beal, Buddhist Records of the Western World (Các ghi chép Phật giáo của thế giới phương Tây), New Delhi, 1969, trang 44-46.

← G. Mitchell và s. Johar, “Khu phức hợp Maratha ở Ellora”, Modern Asian Studies 28.1,2012,69-88.

← Những đào xới và khảo sát do các nhóm kết hợp giữa Nhật Bản và Afghanistan thực hiện vào những năm 1970. Xin xem T. Higuchi, Japan-Afghanistan Joint Archaeological Survey 1974, 1976, 1978 (Cuộc khảo sát khảo cổ học chung Nhật Bàn-Afghanistan 1974,1976,1978), Kyoto, 1976-1980.

← Về ngày tháng của khu phức hợp Bamiyan được xác định vào khoảng năm 600, xin xem D. Klimburg-Salter, “Tranh Phật giáo trong vùng Hindu Kush khoảng các thế kỷ 7 tới 10: Những suy nghĩ về sự cùng tồn tại của các nền văn hóa nghệ thuật tiền Hồi giáo và Hồi giáo trong những thế kỷ đầu của thời đại Hồi giáo”, trong E. De la Vaissière, Islamisation de I’Asie Centrale: processus locaux d’acculturation du vile au Xle siècle, Paris, 2008, trang 140-142; cũng xem F. Flood, “Giữa thờ thần tượng và văn hóa: Bamiyan, sự bài trừ thánh tượng của Hồi giáo, và nhà bảo tàng”, Art Bulletin 84.4, 2002, 641ff. Cũng xem ờ đây L. Morgan, The Buddhas of Bamiyan (Những tượng Phật ở Bamiyan), London, 2012.

← Dần theo Power, Red Sea, trang 58.

←1. Gillman và H.-J. Klimkeit, Christians in Asia before 1500 (Thiên Chúa giáo ở châu Á trước năm 1500), Ann Arbor, 1999, trang 265-305.

← G. Stroumsa, Barbarian Philosophy: The Religious Revolution of Early Christianity (Triết học của người dã man: Cuộc cách mạng tôn giáo của Thiên Chúa giáo thời kỳ đầu), Tubingen, 1999, trang 80, 274-281.

← J. Choksy, “Thánh sử và chủ nghĩa độc thần trong lịch sử: Những đụng đầu giáo lý giữa Hỏa giáo, Do Thái giáo và Thiên Chúa giáo’’, Islam and Christian-Muslim Relations 14.4, 2010, 407-421.

← Islam là danh từ ghép từ Ikhlas & Salam, nghĩa là bình an và thuần khiết. - BT.

← Pseudo-Dionysius xứ Tel Mahre, Chronicle (Known Also as the Chronicle of Zuqnin) (Biên niên sử (cũng có tên Biên niên sử Zuqnin)), Phần III, W. Witaksowski dịch, Liverpool, 1996, trang 77.

← Procopius, Hyper ton polemon, 2.22-2.23, trong History of the Wars, Secret History, Buildings (Lịch sử các cuộc chiến tranh, lịch sử bí mật, các công trình), H. Dewing dịch và biên tập, 7 tập, Cambridge, MA, 1, trang 450-472.

← M. Morony, ‘“Tác giả viết cho ai?’: Trận dịch hạch quy mô lớn đầu tiên theo các nguồn tiếng Syriac”, trong K. Lester (biên tập), Plague and the End of Antiquity: The Pandemic of 541-750 (Dịch hạch và kết thúc thời cổ đại: Trận đại dịch 541-750), Cambridge, 2007, trang 64; D. Twitchett, “Dân số và bệnh dịch hạch ở Trung Quốc thời Đường”, trong W. Bauer (biên tập), Studia Sino-Mongolica, Wiesbaden, 1979,42,62.

← P. Sarris, Economy and Society in the Age of Justinian (Kinh tế và xã hội thời Justinian), Cambridge, 2006; cùng tác giả, “Dịch hạch ở Byzantium: Bằng chứng từ các nguồn không phải thành văn”, trong Lester, Plague and the End of Antiquity (Bệnh dịch và sự kết thúc của đời xưa), trang 119-134; A. Cameron, The Mediterranean World in Late Antiquity: AD 395-700 (Thế giới Địa Trung Hải vào cuối thời cổ đại), London, 1993, trang 113ff.; D. Stathakopoulos, Famine and Pestilence in the Late Roman and Early Byzantine Empire: A Systematic Survey of Subsistence Crises and Epidemics (Nạn đói và dịch hạch vào cuối thời La Mã và đầu thời Đế quốc Byzantine: Một khảo sát có hệ thống các tư liệu về những cuộc khủng hoảng và các trận dịch), Birmingham, 2004, trang 110-165.

← Sarris, Empires of Faith, trang 145ff.

← Procopius, The Secret History (Lịch sử bí mật), p. Sarris dịch, London, 2007, trang 80.

← John xứ Ephesus, Ecclesiastical History (Lịch sử hội Thánh), 6.24, R. P. Smith dịch, 1860, trang 429.

← M.T. Liu, Die chinesischen Nachrichten zur Geschichte der Ost-Turken (T‘u-kue), 2 tập, Wiesbaden, 2009, 1, trang 87. Cũng xem J. Banaji, “Tiền xu kim loại quý và sự bành trướng của tiền tệ vào cuối thời cổ đại”, trong F. De Romanis và s. Sorda (biên tập), Dal denarius al dinar: 1‘oriente e la moneta romana, Rome, 2006, trang 265-303.

← The History of Menander the Guardsman (Lịch sử của Menander Người bảo vệ), R. Blockley dịch, Liverpool, 1985, trang 121-123.

← Sách đã dẫn, trang 110-117.

← Sarris, Empires of Faith, trang 230-231.

← Menander the Guardsman, trang 173-175.

← Về các nguồn tư liệu ở đây, Greatrex và Lieu, Roman Eastern Frontier, Phần II, trang 153-158.

← R. Thomson, The Armenian History Attributed to Sebeos. Parti: Translation and Notes (Lịch sử Armenia theo Sebeos. Phần I: Dịch và chú giải), Liverpool, 1999, 8, trang 9.

← Agathias, Historian, 2.24, trang 72.

← G. Fisher, “Từ Mavia tới al-Mundhir: Người Thiên Chúa giáo ở Ả Rập và các bộ lạc Ả Rập ở Đông La Mã cuối thời cổ đại”, trong I. Toral-Niehoff và K. Dimitriev (biên tập), Religious Culture in Late Antique Ả Rập (Văn hóa tôn giáo ở Ả Rập cuối thời cổ đại), Leiden, 2012, trang x; M. Maas, ‘“Từ những tập tục cổ xưa của họ’: Thiên Chúa giáo và câu hỏi về sự thay đổi văn hóa trong dân tộc học ở Byzantine thời kỳ đầu”, trong K. Mills và A. Grafton (biên tập), Conversion in Late Antiquity and the Early Middle Ages (Việc cải đạo cuối thời cổ đại và đầu thời Trung cổ), Rochester, NY, 2003, trang 152-188.

← Trong nguyên tác là “kin ship” (quan hệ máu mủ) và “kingship” (vương vị). - ND.

← R. Hoyland, “Các Vua Ả Rập, các bộc lạc Ả Rập và những khởi đầu trong ký ức lịch sử Ả Rập trong văn khắc cuối thời La Mã”, trong H. Cotton, R. Hoyland, J. Price và D. Wasserstein (biên tập), From Hellenism to Islam: Cultural and Linguistic Change in the Roman Near East (Từ văn hóa Hy Lạp cổ đại tới vân hóa Hồi giáo: Thay đổi văn hóa và ngôn ngữ ờ Cận Đông thuộc La Mã), Cambridge, 2009, trang 374-400.

← M. Whittow, “La Mã và những người Jafnid: Viết nên lịch sử của một triều đại bộ lạc vào thế kỷ 6”, trong J. Humphrey (biên tập), The Roman and Byzantine Near East: Some Recent Archaeological Research (Vùng Cận Đông thuộc La Mã và Byzantine: Một số nghiên cứu khảo cổ học gần đây), Ann Arbor, 1999, trang 215-233.

← K. Atahmina, “Những vị vua bộ lạc ở Ả Rập thời tiền Hồi giáo: Một nghiên cứu về Epithet malik hay dhū al-tāj trong các truyền thống Ả Rập thời kỳ đầu”, al-Qantara 19, 1998, 35; M. Morony, “Tác động kinh tế cuối thời Sasanian trên bán đảo Ả Rập”, Nāme-ye Irān-e Bāstān 1.2, 2012, 35-36; I. Shahid, Byzantium and the Arabs in the Sixth Century (Byzantium và người Ả Rập vào thế kỷ 6), 2 tập, Washington, D.C, 1995-2009,2.2, trang 53-54.

← Sarris, Empires of Faith, trang 234-236.

← Procopius, Buildings, 3.3, 7, trang 192-194.

← J. Howard-Johnston, Witnesses to a World Crisis: Historians and Histories of the Middle East in the Seventh Century (Những chứng nhân của một cuộc khủng hoảng thế giới: Các sử gia và sách sử về Trung Đông trong thế kỷ 7), Oxford, 2010, trang 438-439.

← Hội nghị tôn giáo Mar Gregory I, Synodicon orientale, trang 471. Cũng xem Walker, Mar Qardagh, trang 87-89.

← F. Conybeare, “Ghi chép của Antiochos Strategos về cuộc cướp phá Jerusalem vào năm 614”, English Historical Review 25, 1910, 506-508, nhưng xem thêm Howard-Johnston, Witnesses to a World Crisis (Chứng nhân cho một cơn khủng hoảng thế giới), trang 164-165. Về nỗ lực tuyên truyền, J. Howard-Johnston, “Những chiến dịch Ba Tư của Heraclius và sự hồi sinh của Đế quốc La Mã”, War in History 6, 1999, 36-39.

← Chronicon Paschale, M. Whitby và M. Whitby dịch, Liverpool, 1989, trang 161-162; Howard-Johnston, “Các chiến dịch Ba Tư của Heraclius”, 3; Sarris, Empires of Faith, trang 248.

← Chronicon Paschale, trang 158,164.

← Howard-Johnston, “Các chiến dịch Ba Tư của Heraclius”, 37.

← Ngày tháng chính xác còn tranh cãi; R. Altheim-Stielrl, “Wurde Alexandria im Juni 619 n. Chr. Durch die PerserErobert?”, Tyche 6, 1991, 3-16.

← J. Howard-Johnston, “Cuộc vây hãm Constantinople vào năm 626”, trong c. Mango và G. Dagron (biên tập), Constantinople and its Hinterland (Constantinople và vùng phụ cận), Aidershot, 1995, trang 131-142.

← Howard-Johnston, “Các chiến dịch Ba Tư của Heraclius”, 23-4; c. Zuckerman, “La Petite Augusta et le Turc: Epiphania-Eudocie sur les monnaies d’Heraclius”, Revue Numisniatique 150, 1995, 113-126.

← Xin xem N. Oikonomides, “Thư tín giữa Heraclius và Kavadh-Siroe trong Paschal Chronicle (628)”, Byzantion 41,1971, 269-281.

← Sebeos, Armenian History, 40, trang 86-87; Theophanes, The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History, AD 284-813 (Biên niên sử của Theophanes Người thú tội: lịch sử Byzantine và Cận Đông), C. Mango và R. Scott dịch, Oxford, 1997, trang 455-456.

← Chronicon Paschale, trang 166-167; Sebeos, Armenian History, 38, trang 79-81.

← G. Dagron và V. Déroche, “Juifsetchretiens en Orient byzantin”, TravauxetMemoires 11,1994, 28ff.

← Cameron và Hoyland, Doctrine and Debate, trang xxi-xxii.

← Thư của các giám mục Ba Tư, Synodicon orientate, trang 584-585.

← Theophanes, Chronicle, trang 459; Mango, “Deux études sur Byzance et la Perse sassanide”, TravauxetMemoiresQ, 1985,117.

← B. Dois, “Dịch hạch trong lịch sử Hồi giáo thời kỳ đầu”, Journal of the American Oriental Society 94.3,1974,376; p. Sarris, “Dịch hạch thời Justinian: Nguồn gốc và hậu quả”, Continuity and Change 17.2,2002,171.

← Bowersock, Throne of Adulis, trang 106-133. Cũng xem G. Lūling, Die Wiederentdeckung des Propheten Muḥammad: eine Kritik am “christlichen” Abendland, Erlangen, 1981.

← C. Robin, “Ả Rập và Ethiopia”, trong s. Johnson (biên tập), Oxford Handbook of Late Antiquity (Sổ tay Oxford về giai đoạn cuối thời cổ đại), Oxford, 2012, trang 302.

← Qurăn, 96.1, N. Dawood dịch và biên tập, The Koran: With a Parallel Translation of the Arabic Text (Kinh Koran: Bản dịch song ngữ với bản tiếng Ả Rập), London, 2014.

← Ibn Hisham, Sīrat rasūl Allāh, A. Guillaume dịch, The Life of Muḥammad: A Translation of Ishaq’s Sīrat rasủl Allāh (Cuộc đời của Muḥammad: Một bản dịch cuốn Sīrat rasūl Allāh của lshãq), Oxford, 1955, trang 106; Qurān, 81.23, trang 586.

← Xin xem H. Motzki, “Tuyển tập Kinh Qurān: Nhìn nhận lại các quan điểm Tây phương trong ánh sáng của những diễn tiến phương pháp luận gần đây”, Der Islam 78,2001,1-34, và cả A. Neuwirth, N. Sinai và M. Marx (biên tập), The Qurān in Context: Historical and Literary Investigations into the Quranic Milieu (Kinh Qurān đặt trong bối cảnh: Tìm hiểu lịch sử và văn học trong bối cảnh Qurān), Leiden, 2010.

← Qurān, 18.56, trang 299.

← Qurān, 16.98-16.99, trang 277.

← Lấy ví dụ, Qurān, 2.165; 2.197; 2.211.

← Xin xem trước hết F. Donner, Narratives of Islamic Origins: The Beginnings of Islamic Historical Writing (Những chuyện kể về nguồn gốc của Hồi giáo: Khởi đầu của lịch sử thành văn của Hồi giáo), Princeton, 1998. Ngoài ra, lấy ví dụ, T. Holland, In the Shadow of the Sword: The Battle for Global Empire and the End of the Ancient World (Dưới bóng gươm: Cuộc chiến cho đế quốc toàn cầu và sự chấm dứt của thế giới cổ đại), London, 2012.

← E. El Badawi, The Qurān and the Aramaic Gospel Traditions (Kinh Qurān và các truyền thống phúc âm Aramaic), London, 2013.

← P. Crone, Meccan Trade and the Rise of Islam (Thương mại ở Mecca và sự nổi lên của đạo Hồi), Princeton, 1977; ngoài ra R. Serjeant, “Thương mại ở Mecca và sự nổi lên của đạo Hồi: Những hiểu lầm và những lý lẽ sai lạc”, Journal of the American Oriental Society 110.3, 1990,472-473.

← C. Robinson, “Sự vươn lên của đạo Hồi”, trong M. Cook et al. (biên tập), The New Cambridge History of Islam (Lịch sử Hồi giáo, bộ mới của trường Cambridge), 6 tập, Cambridge, 2010, trang 180-181; M. Kister, “Cuộc đấu tranh chống lại Musaylima và cuộc chinh phạt Yamâma”, Jerusalem Studies in Arabic and Islam 27,2002,1-56.

← G. Heck, ‘“Ả Rập không có gia vị’: Một giả thuyết khác: vấn đề ‘Thương mại ở Makkan và sự vươn lên của đạo Hồi’”, Journal of the American Oriental Society 123.3 (2003), 547-576; J. Schiettecatte và c. Robin, L’Arabie a la veille de I’Islam: un bilan Clinique, Paris, 2009.

← P. Crone, “Quraysh và quân đội La Mã: Tìm hiểu ngành da ở Mecca”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70.1,2007, 63-88.

← Ibn al-Kalbī, Kitāb al-asnām, N. Faris dịch, The Book of Idols Being a Translation from the Arabic of the Kitāb al-asnām (Sách về các thần tượng được dịch từ Kitāb al-asnām tiếng Ả Rập), Princeton, 1952, trang 23-24.

← Qurān, 36.33-6, trang 441; G. Reinink, “Heraclius, Alexander mới: Những lời tiên tri khải huyền trong thời cai trị của Heraclius”, trang 81-94; w. E. Kaegi Jr, “Bằng chứng mới từ giai đoạn đầu cai trị của Heraclius”, ByzantinischeZeitschrift66,1973,308-330.

← Qurān, 47.15, trang 507.

← Qurān, 5.33, trang 112.

← Qurān, 4.56, trang 86. Cũng xem w. Shepard, Sayyid Qutb and Islamic Activism: A Translation and Critical Analysis of Social Justice in Islam (Sayyid Qutb và sự vận động cho Hồi giáo: Một bản dịch và phân tích phê bình về công lý xã hội trong đạo Hồi), Leiden, 2010. Cũng lưu ý những quan sát quan trọng về giới tính và công lý trong xã hội của đạo Hồi thời kỳ đầu, A. Wahud, Qurān and Woman: Rereading the Sacred Text from a Woman’s Perspective (Qurān và phụ nữ: Đọc lại văn bản thiêng từ góc nhìn của một phụ nữ), Oxford, 1999.

← Qurān, 47.15, trang 507.

← P. Crone, “Tôn giáo của những dân đa thần theo Qurān: Chúa Trời và những vị thần kém cỏi hơn”, Arabica 57, 2010,151-200.

← R. Hoyland, “Những văn bản tư liệu mới và nhà nước Hồi giáo thời kỳ đầu”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies 69.3, 2006, 395-416. Về ngày tháng cuộc trốn chạy của Muḥammad, A. Noth, The Early Arabic Historical Tradition: A Source Critical Study (Truyền thống lịch sử Ả Rập thời kỳ đầu: Một nghiên cứu phê phán nguồn tư liệu), Princeton, 1994, trang 40; M. Cook và p. Crone, Hagarism: The Making of the Islamic World (Thuyết Hagarene: Sự tạo dựng thế giới Hồi giáo), Cambridge, 1977, trang 24,157.

← Hơn 13 kg.

← Nikephoros xứ Constantinople, Chronographikon syntomon, c. Mango dịch và biên tập, Short History (Đoản sử), Washington, D.C, 1990, trang 68-69; Theophylact Simokatta, History, 3.17. Về “bản sắc” Ả Rập trước sự nổi lên của đạo Hồi, A. Al-Azmeh, The Emergence of Islam in Late Antiquity (Sự nổi lên của đạo Hồi vào cuối thời cổ đại), Oxford, 2014, trang 147; cũng xem w. Kaegi, “Hình dung lại các biên giới phía đông của Byzantium”, trong Mathisen và Sivan, Shifting Frontiers, trang 88.

← Qurān, 43.3, trang 488.

← C. Robinson, “Sự vươn lên của đạo Hồi”, trang 181.

← Mālik ghi nhận hai biến thể khác nhau, có lẽ là phản ánh bình luận mang tính phe phái, Mālik ibn Anas, al-Muivatta, 45.5, A. Abdarahman và Y. Johnson dịch, Norwich, 1982, trang 429.

← Qurān, 2.143-4, trang 21; cũng xem al-Azmeh, Emergence of Islam, trang 419.

← Qurān, 22.27-9, trang 334-335.

← R. Frye, “Lịch sử chính trị Iran trong thời Sasanian”, trong Cambridge History of Iran, 3.1, trang 178; Tabari, The Battle of al-Qādisiyyah and the Conquest of Syria and Palestine (Trận al-Qādisiyyah và cuộc chinh phạt Syria và Palestine), Y. Friedmann dịch, Albany, NY, 1992, trang 45-46.

← H. Kennedy, The Great Arab Conquests (Những cuộc đại chinh phục của người Ả Rập), London, 2007, trang 103-105.

← Tabari, Battle of al-Qādisiyyah, trang 63.

← Sách đã dẫn.

← Qurān, 29.1-5, trang 395.

← Crone, Meccan Trade, trang 245.

← C. Robinson, The First Islamic Empire (Đế quốc Hồi giáo đầu tiên), trong J. Amason và K. Raaflaub (biên tập), The Roman Empire in Context: Historical and Comparative Perspectives (Đế quốc La Mã đặt trong bối cảnh: Những góc nhìn lịch sử và so sánh), Oxford, 2010, trang 239; G.R. Puin, Der Dīwān von Umar Ibn al-Ḥattab, Bonn, 1970; F. Donner, The Early Islamic Conquests (Những cuộc chinh phạt Hồi giáo thời kỳ đầu), Princeton, 1981, trang 231-232, 261-263.

← Pourshariati, Decline and Fall of the Sasanian Empire, trang 161ff. Cũng ở đây Donner, Early Islamic Conquests, trang 176-190; Kennedy, Arab Conquests, trang 105-107.

← Về ngày tháng của cuộc chinh phục Jerusalem, p. Booth, Crisis of Empire: Doctrine and Dissent at the End of Late Antiquity (Cuộc khủng hoảng của đế quốc: Giáo lý và sụ bất đồng vào cuối thời cổ đại), Berkeley, 2014, trang 243.

← Sebeos, Armenian History, 42, trang 98.

← Xem Howard-Johnston, Witnesses to a World Crisis, trang 373-375.

← Về văn bản, F. Donner, MuḥammadandtheBelieưers:At the Origins of Islam (Muḥammad và những người tin theo: Ở cội rễ của đạo Hồi), Cambridge, MA, 2010, trang 228-232. Cũng xem M. Lecker, The “Constitution of Medina”: Muḥammad’s First Legal Document (“Hiến pháp Medina”: Tài liệu pháp lý đầu tiên của Muḥammad), Princeton, 2004.

← Xin xem tuyển tập quan trọng các bài tiểu luận trong M. Goodman, G. Van Kooten và J. Van Ruiten, Abraham, the Nations and the Hagarites: Jewish, Christian and Islamic Perspectives on Kinship with Abraham (Abraham, các quốc gia và những nguôi Hagarene: Những góc nhìn Do Thái giáo, Thiên Chúa giáo và Hồi giáo về quan hệ thân tộc với Abraham), Leiden, 2010.

← Doctrina lacobi trong Dagron và Déroche, “Juifs et chrétiens”, 209. Bản dịch ở đây của R. Hoyland, Seeing Islam as Others Saw It: A Survey and Evaluation of Christian, Jewish andZoroastrian Writings on Early Islam (Nhìn nhận Hồi giáo như những nguôi khác nhìn nhận: Một khảo sát và đánh giá những tư liệu Thiên Chúa giáo, Do Thái giáo và Hỏa giáo về đạo Hồi thời kỳ đầu), Princeton, 1997, trang 57.

← Lưu ý w. Van Bekkum, “Những kỳ vọng cứu thế trong Do Thái giáo vào thời kỳ Heraclius”, trong G. Reinink và H. Stolte (biên tập), The Reign of Heraclius (610-641): Crisis and Confrontation (Thòi cai trị của Heraclius (610-641): Khủng hoảng và đối đầu), Leuven, 2002, trang 95-112.

← Dagron và Déroche, “Juifs et chrétiens”, 240-247. Về độ tin cậy của phần lớn thông tin trong văn băn, Howard-Johnston, Witnesses to a World Crisis, trang 155-157; về độc giả và mục đích khả dĩ của văn bản, D. Olster, Roman Defeat, Christian Response and the Literary Construction of the Jew (Thất bại của La Mã, phản ứng của Thiên Chúa giáo và xây dựng tư liệu của Do Thái giáo), Philadelphia, 1994. Trên hết ở đây, Hoyland, Seeing Islam as Others Saw It.

← J. Reeves, Trajectories in Near Eastern Apocalyptic: A Postrabbinic Jewish Apocalypse Reader (Những đường hướng trong luận thuyết khải huyền ở Cận Đông: Một độc giả khải huyền Do Thái sau khi đọc giáo luật), Leiden, 2006, trang 78-89; B. Lewis, “Một nhân quan khải huyền về lịch sử đạo Hồi”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies 13 (1950), 321-330. Cũng xem s. Shoemaker, The Death of a Prophet: The End of Muḥammad’s Life and the Beginnings of Islam (Cái chết của một nhà tiên tri: Kết thúc cuộc đời Muḥammad và khởi đầu của đạo Hồi), Philadelphia, 2012, trang 28-33.

← Canonici Hebronensis Tractatus de invention sanctorum patriarchum Abraham, Ysaac et Yacob, trong Recueil des Historiens des Croisades: Historiens Occidentaux 1, trang 309; N. Stillman dịch, The Jews of Arab Lands: A History and Source Book (Người Do Thái ở các vùng đất Ả Rập: Một lịch sử và sách tư liệu), Philadelphia, 1979, trang 152.

← M. Contemo, “‘L’abominio della desolazione nel luogo santo’: 1’ingresso di Umar I a Gerusalemme nella Cronografia de Teofane Confessore e in tre cronache siriache”, trong Quaderni di storia religiosa 17,2010, trang 9-24.

← J. Binns, Ascetics and Ambassadors of Christ: The Monasteries of Palestine 314-631 (Những thầy tu khổ hạnh và những sứ giả của Christ: Các tu viện ở Palestine giai đoạn 314-631), Oxford, 1994; B. Horn, Asceticism and Christological Controversy in Fifth-Century Palestine: The Career of Peter the Iberian (Tu khổ hạnh và tranh cãi về Kitô học vào thế kỷ 5 ở Palestine: Sự nghiệp của Peter Người Iberia), Oxford, 2006; Cameron và Hoyland, Doctrine and Debate, trang xxix.

← S. Brock, “Bắc Lưỡng Hà vào cuối thế kỷ 7: Sách XV của John Bar Penkaye’s Rish Melle”, Jerusalem Studies in Arabic and Islam 9,1987, 65.

← CorpusScriptorum Christianorum Orientalium, Series 3,64, trang 248-251; Donner, Muḥammad and the Believers, trang 114.

← Qurān, 2.87, trang 12.

← Qurān, 3.3, trang 49.

← Qurān, 2.42-3, trang 54.

← Cameron và Hoyland, Doctrine and Debate, trang xxxii.

← Qurān, 3.65, trang 57.

← Qurān, 3.103; 105, trang 62.

← Qurān, 2.62, trang 9, 5.69, trang 118.

← R. Hoyland, In God’s Path: The Arab Conquests and the Creation of an Islamic Empire (Trên con đường của Chúa: Những cuộc chinh phạt của người Ả Rập và việc tạo dựng Đế quốc Hồi giáo), Oxford, 2015, trang 224-229.

← Robinson, “Sự vươn lên của đạo Hồi”, trang 186.

← C. Luxenburg, The Syro-Aramaic Reading of the Koran: A Contribution to the Decoding of the Language of the Koran (Đọc Kinh Koran bản tiếng Syriac-Aramaic: Một đóng góp nhằm giải mã ngôn ngữ của Koran), Berlin, 2007; xin xem ở đây D. King, “Một Qurān Do Thái giáo? Một nghiên cứu về nền tảng Syriac với ngôn ngữ của Kinh Qurān như được trình bày trong công trình của Christoph Luxenberg”, Journal for Late Antique Religion and Cultures, 2009,44-71.

← Qurān, 30.2-4, trang 403.

← Qurān, 30.6, trang 404.

← T. Sizgorich, Violence and Belief in Late Antiquity: Militant Devotion in Christianity and Islam (Bạo lực và đức tin vào cuối thời cổ đại: Sự sùng đạo mang tính quân sự trong Thiên Chúa giáo và Hồi giáo), Philadelphia, 2009, trang 160-161.

← R. Finn, Asceticism in the Graeco-Roman World, Cambridge, 2009.

← Quran, 3.84, trang 60.

← Qurān, 10.19, trang 209.

← Shoemaker, Death of a Prophet, trang 18-72. Cũng xem R. Hoyland, “Những tài liệu Thiên Chúa giáo sớm nhất về Muḥammad: Một đánh giá”, trong H. Motzki (biên tập), The Biography of Muḥammad: The Issue of the Sources (Tiểu sử của Muḥammad: vấn đề các nguồn tư liệu), Leiden, 2000, nhất là trang 277-281; Cook, “Muḥammad”, 75-76.

←  Sophronius xứ Jerusalem, “Logos eis to hagion baptisma”, trong A. Papadopoulos-Kermeus, “Tou en hagiois patros hemon Sophroniou archiepiskopou Hierosolymon logos els to hagion baptisma”, Analekta Hierosolymitikes Stakhiologias 5, St Petersburg, 1898,166-167.

← G. Anvil, The Byzantine-Islamic Transition in Palestine: An Archaeological Approach (Sự chuyển đổi Byzantine-Hồi giáo ở Palestine: Tiếp cận qua khảo cổ học), Oxford, 2014; R. Schick, The Christian Communities of Palestine from Byzantine to Islamic Rule (Các cộng đồng Thiên Chúa giáo ở Palestine từ sự cai trị của Byzantine tới Hồi giáo), Princeton, 1995.

← Al-Balādhurī, Kitab futuh al-buldan, p. Hitti dịch, The Origins of the Islamic State (Những nguồn gốc của nhà nước Hồi giáo), New York, 1916, 8, trang 187.

← John xứ Nikiu, Khronike, R. Charles dịch, The Chronicle of John of Nikiu (Biên niên sử của John xứ Nikin), London, 1916,120.17-120.28, trang 193-194.

← G. Garitte, ‘“Histoires édifỉ antes’ géorgiennes”, Byzantion 36 (1966), 414-416; Holyand, Seeing Islam, trang 63.

← Robinson, First Islamic Empire, trang 239ff.

← W. Kubiak, Al-Fustiat, Its Foundation and Early Urban Development (Al-Fustiat, sự thành lập và phát triển đô thị thời kỳ đầu), Cairo, 1987; N. Luz, “Việc xây dựng một thành phố Hồi giáo ở Palestine: Trường hợp Umayyad al-Ramla”, Journal of the Royal Asiatic Society 7.1,1997, 27-54; H. Djai’t, Al-Kūfa: naissance de la Ville islamique (Paris, 1986); D. Whitcomb, “Misr xứ Ayla: Bằng chứng mới về thành phố Hồi giáo thời kỳ đầu”, trong G. Bisheh (biên tập), Studies in the History and Archaeology of Jordan (Những nghiên cứu về lịch sử và khảo cổ ở Jordan), Amman, 1995, trang 277-288.

← J. Conant, Staying Roman: Conquest and Identity in Africa and the Mediterranean, 439-700 (Ở lại với La Mã: Chinh phạt và bản sắc ở châu Phi và Địa Trung Hải, 439-700), Cambridge, 2012, trang 362-370. Cũng xem p. Grossman, D. Brooks-Hedstrom và M. Abdal-Rassul, “Khai quật tu viện Apa Shnute (Dayr Anba Shinuda) ở Suhag”, Dumbarton Oaks Papers 58, 2004,371-382; E. Boltnan, s. Davis và G. Pyke, “Shenoute và nhà nguyện dưới hầm một phát hiện gần đây ở Tu viện Trắng”, Journal of Early Christian Studies 18.3, 2010,453-462; về Palestine, L. Di Segni, “Vàn khắc tiếng Hy Lạp trong thời kỳ chuyển giao từ Byzantime sang giai đoạn đầu Hồi giáo”, trơng Hoyland, Hellenism to Islam, trang 352-373.

← N. Green, “Sự sống sót của Hỏa giáo ở Yazd”, Iran 28,2000,115-122.

← A. Tritton, The Caliphs and their Non-Muslim Subjects: A Critical Study of the Covenant of Umar (Các Caliph và những thần dân không theo đạo Hồi của họ: Một nghiên cứu phê phán về Hiệp ước Umar), London, 1970; Hoyland, God’s Path, nhất là trang 207-231.

← N. Khairy và A.-J. Amr, “Đèn gốm có khắc chữ đầu thời Hồi giáo ở Jordan”, Levant 18, 1986, 152.

← G. Bardy, “Les Trophées de Damas: controverse judéo-chrétienne du vile siècle”, Patrologia Orientalis 15,1921, 222.

← J. Johns, “Khảo cổ học và lịch sử Hồi giáo thời kỳ đầu: Bảy mươi năm đầu tiên”, Journal of the Economic and Social History of the Orient 46.4,2003,411-436; A. Oddy, “Tiền xu Thiên Chúa giáo ở Syria đầu thời Hồi giáo”, ARAM 15, 2003,185-196.

← E. Whelan, “Những nhân chứng bị lãng quên: Bằng chứng về sự pháp điển hóa từ sớm với Kinh Quran”, Journal of the American Oriental Society 118.1, 1998, 1-14; w. Graham và N. Kermani, “Đọc thuộc lòng và tiếp nhận mỹ cảm”, trong J. McAuliffe (biên tập), The Cambridge Companion to the Qurān (Sổ tay Cambridge về Kinh Qurān), Cambridge, 2005, trang 115-143, s. Blair, “Chép lại lời Chúa: Sách chép tay Kinh Qurān đặt trong bối cảnh”, Journal of Qur’anic Studies 10.1,2008, 72-97.

← R. Hoyland, “Jacob xứ Edessa nói về đạo Hồi”, trong G. Reinink và A. Cornells Klugkist (biên tập), After Bardasian: Studies on Continuity and Change in Syriac Christianity (Sau Bardasian: Những nghiên cứu về sự tiếp biến và thay đổi trong Thiên Chúa giáo Syriac), Leuven, 1999, trang 158-159.

← M. Whittow, The Making of Orthodox Byzantium, 600-1025 (Sự hình thành Byzantium Chính Thống giáo, 600-1025), London, 1996, trang 141-142.

← R. Hoyland, “Viết nên tiểu sử của Nhà Tiên tri Muḥammad: Những vấn đề và những nguồn tư liệu”, History Compass 5.2,2007,593-596. Cũng xem I. Và w. Schulze, “Những đồng tiền xu có hình vị Caliph đứng của al-Jazīra: Một số vấn đề và đề xuất”, Numismatic Chronicle 170, 2010, 331-353; s. Heidemann, “Sự diễn giải biến đổi về Đế quốc Hồi giáo thời kỳ đầu và tôn giáo của nó qua hình ảnh trên tiền xu”, trong A. Neuwirth, N. Sinai và M. Marx (biên tập), The Qurān in Context: Historical and Literary Investigations into the Quranic Milieu (Kinh Qurān đặt trong bối cảnh: Tìm hiểu lịch sử và văn học trong bối cảnh Qurări), Leiden, 2010, trang 149-195.

← B. Flood, The Great Mosque of Damascus: Studies on the Makings of an Umayyad Visual Culture (Đại Thánh đường Damascus: Những nghiên cứu về việc tạo dựng một nền văn hóa thị giác Umayyad), Leiden, 2001.

← Johns, “Khảo cổ học và lịch sử Hồi giáo thời kỳ đầu”, 424-425. Cũng xem Hoyland, Seeing Islam, nhất là trang 550-553,694-695, và nói chung p. Crone và M. Hinds, God’s Caliph: Religious Authority in the First Centuries of Islam (Chúa của Caliph: Quyền hành tôn giáo vào những thế kỷ đầu tiên của đạo Hồi), Cambridge, 1986.

← O. Grabar, The Dome of the Rock (Đền thờ Đá Thiêng), Cambridge, MA, 2006, trang 91-92.

← John ở Damascus, On Heresies (Về những dị giáo), F. Chase dịch, The Fathers of the Church (Các bậc giáo phụ của Giáo hội), Washington, D.C, 1958,101, trang 153; Sarris, Empires of Faith, trang 266.

← Lấy ví dụ, M. Bennett, Fighting Techniques of the Medieval World AD 500-AD1500: Equipment, Combat Skills and Tactics (Các kỹ thuật chiến tranh trong thế giới Trung cổ 500-1500: Công cụ, kỹ năng và chiến thuật chiến đấu), Staplehurst, 2005.

← P. Reynolds, Trade in the Western Mediterranean, AD 400-700: The Ceramic Evidence (Thương mại ở Tây Địa Trung Hải 400-700: Bằng chứng từ đồ gốm), Oxford, 1995; s. Kinsley, “Vẽ bản đồ thương mại bằng các xác tàu đắm”, trong M. Mundell Mango (biên tập), Byzantine Trade, 4th-12 th Centuries (Thương mại Byzantine, thế kỷ 4-12), Farnham, 2009, trang 31-36. Xin xem M. McCormick, Origins of the European Economy: Communications and Commerce, AD 300-900 (Những nguồn gốc của kinh tế châu Âu: Thông tin liên lạc và thương mại 300-900), Cambridge, 2001; Wickham, Inheritance of Rome, nhất là trang 255ff.

← De la Vaissière, Sogdian Traders, trang 279-286.

← Al-Yaqūbī và al-Balādhurī, dẫn lại theo J. Banaji, “Đạo Hồi, Địa Trung Hải và sự nổi lên của chủ nghĩa tư bản”, Historical Materialism 15, 2007,47-74, nhất là 59-60.

← Về những cấu trúc lỏng lẻo khắp thế giới Sogdia lúc bấy giờ, de la Vaissière, Marchands sogdiens, trang 144-176.

← Xin xem ở đây F. Grenet và E. De la Vaissière, “Những ngày cuối cùng của Panjikent”, Silk Road Art and Archaeology 8, 2002,155-196.

← Xin xem J. Karam Skaff, Sui-Tang China and Its Turko-Mongol Neighbours: Culture, Power, and Connections, 580-800 (Trung Quốc thời Tùy-Đường và các láng giềng Turk-Mông Cổ của họ: Văn hóa, quyền lực, và các kết nối, 580-800), Oxford, 2012.

← D. Graff, “Chiến lược và yếu tố bất ngờ trong thất bại của nhà Đường dưới tay người Turk phương Đông, 629-630”, trong N. Di Cosmo (biên tập), Warfare in Inner Asian History, 500-1800 (Chiến tranh trong lịch sử châu Á nội địa, 500-1800), Leiden, 2002, Uang 33-72.

← De la Vaissière, Sogdian Traders, trang 217-220.

← Nguyên văn: “China proper”. Đây là khái niệm các học giả phương Tây sử dụng từ thời nhà Thanh để phân biệt phần lõi và các vùng biên thùy của Trung Quốc. “Trung Quốc bản thổ” về cơ bản gồm 18 tỉnh Trung Quốc hình thành nên văn minh Hoa Hạ của thời Thanh. - ND.

← C. Mackerras, The Uighur Empire According to the Tang Dynastic Histories (Đế quốc Uighur theo các sử liệu triều Đường), Canberra, 1972; T. Allsen, Commodity and Exchange in the Mongol Empire: A Cultural History of Islamic Textiles (Hàng hóa và trao đổi thương mại trong Đế quốc Mông Cổ: Một lịch sử văn hóa đồ dệt Hồi giáo), Cambridge, 1997, trang 65.

← C. Beckwith, “Tác động của việc buôn bán ngựa và tơ lụa với nền kinh tế Trung Quốc thời Đường và Đế quốc Uighur: về tầm quan trọng của thương mại quốc tế đầu thời Trung cổ”, Journal of the Economic and Social History of the Orient 34,1991,183-198.

← J. Kolbas, “Khukh Ordung: Khu phức hợp cung điện Uighur vào thế kỷ 7”, Journal of the Royal Asiatic Society 15.3, 2005,303-327.

← L. Albaum, Balalyk-Tepe: kistorii materiaTnoī kul’tury i iskusstva Tokharistana, Tashkent, 1960; F. Starr, Lost Enlightenment: Central Asia’s Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane (Thời Khai sáng bị đánh mất: Thời hoàng kim của Trung Á từ cuộc chinh phục Ả Rập tới Tamerlane), Princeton, 2014, trang 104.

← A. Walmsley và K. Damgaard, “Thánh đường Hồi giáo họ đạo Umayyad ở Jerash tại Jordan và mối quan hệ của nó với các thánh đường thời kỳ đầu”, Antiquity 79, 2005, 362-378; I. Roll và E. Ayalon, “Con đường chợ ở Apollonia-Arsuf”, BASOR 267, 1987, 61-76; K. Al-Asad và Stepniowski, “Umayyad suq ở Palmyra”, DamazenerMitteilungen 4,1989,205-23; R. Hillenbrand, “Anjar và sự đô thị hóa đầu thời Hồi giáo”, trong G.-P. Brogiolo và B. Ward-Perkins (biên tập), The Idea and Ideal of the Town between Late Antiquity and the Early Middle Ages (Ý tưởng và lý tưởng về thị trấn từ cuối thời cổ đại tới đầu thời Trung cổ), Leiden, 1999, trang 59-98.

← Hilāl al-Sābi, Rusūm dār al-khilāfah, trong The Rules and Regulations of the Abbasid Court (Những luật lệ và quy định của triều đình Abbasid), E. Salem dịch, Beirut, 1977, trang 21-22.

← Ibn al-Zubayr, Kitāb al-hadāyā wa al-tuhaf, trong Book of Gifts and Rarities: Selections Compiled in the Fifteenth Century from an Eleventh-Century Manuscript on Gifts and Treasures (Sách về quà tặng và những thứ hiếm có: Tuyển tập tập hợp vào thế kỷ 15 từ một ghi chép thế kỷ 11 về những quà tặng và báu vật), G. Al-Qaddūmī dịch, Cambridge, MA, 1996, trang 121-122.

← B. Lewis, Islam: From the Prophet Muḥammad to the Capture of Constantinople (Hồi giáo: Từ Nhà Tiên tri Muḥammad tới việc chiếm đóng Constantinople), New York, 1987, trang 140-141.

← Muqaddasī, Best Divisions for Knowledge, trang 60.

← Sách đã dẫn, trang 107,117,263.

← J. Bloom, Paper before Print: The History and Impact of Paper in the Islamic World (Giấy trước khi có nghề in: Lịch sử và tác động của giấy ở thế giới Hồi giáo), New Haven, 2001.

← Muqaddasī, Best Diuisio ns for Knowledge, trang 6,133-134,141.

← Two Arabic travel books: Accounts of China and India (Hai cuốn sách du ký tiếng Ả Rập: Những ghi chép về Trung Quốc và Ấn Độ), T. Mackintosh-Smith và). Montgomery dịch và biên tập, New York, 2014, trang 37.

← Sách đã dẫn, trang 59, 63.

← J. Stargardt, “Thương mại ở Ấn Độ Dương vào thế kỷ 9 và 10: Nhu cầu, khoảng cách, và lợi nhuận”, South Asian Studies 30.1,2014, 35-55.

← A. Northedge, “Những suy nghĩ về sự xuất hiện của đồ gốm tráng men nhiều màu ở Trung Đông”, trong E. Villeneuve và p. Watson (biên tập), La Ceramique byzantine et proto-islamique en Syrie-Jordanie (IVe-VIIIe siecles apr. J.-C.), Beirut, 2001, trang 207-214; R. Mason, Shine Like the Sun: Lustre-Painted and Associated Pottery from the Medieval Middle East (Tỏa sáng như Mặt Trời: Đồ gốm sơn bóng và nhiều hoa văn ở Trung Đông thời Trung cổ), Toronto, 2004; M. Milwright, An Introduction to Islamic Archaeology (Nhập môn khảo cổ học Hồi giáo), Edinburgh, 2010, trang 48-49.

← H. Khalileh, Admiralty and Maritime Laws in the Mediterranean Sea (ca. 800-1050): The Kitāb Akriyat al Sufun vis-a-vis the Nomos Rhodion Nautikos (Hải quân và luật hàng hải ở biển Địa Trung Hải (khoảng 800-1050): Kitāb Akriyat al Sufun so với Nomos Rhodion Nautikos), Leiden, 2006, trang 212-214.

← Muqaddasī, Best Divisions for Knowledge, trang 347.

← Daryaee, “Thương mại ở vịnh Ba Tư”, 1-16; Banaji, “Hồi giáo, Địa Trung Hải và sự nổi lên của chủ nghĩa tư bản”, 61-62.

← E. Grube, Cobalt and Lustre: The First Centuries of Islamic Pottery (Cobalt và vẻ rực rỡ: Những thế kỷ đầu tiên của đồ gốm Hồi giáo), London, 1994; O. Watson, Ceramics from Islamic Lands (Đồ gốm sứ từ các vùng đất Hồi giáo), London, 2004.

← Đỗ Hoàn, Jinxing Ji (Kinh hành ký), dẫn lại theo X. Liu, The Silk Road in World History (Con đường Tơ lụa trong lịch sử thế giới), Oxford, 2010, trang 101.

← Kitāb al-Tāj (hakhlāq al-mulūk) trong Le Livre de la couronne: ouvrage attribute a Gahiz, c. Pellat dịch, Paris, 1954, trang 101.

← Về việc vay mượn các lý tưởng Sasanian, Walker, Qardagh, trang 139. Về các cảnh săn bắn từ một nhóm các cung điện gần Teheran, D. Thompson, Stucco from Chai-Tarkhan-Eshqabad near Rayy (Vữa trang trí ở Chal-Tarkhan-Eshqabad gần Rayy), Warminster, 1976, trang 9-24.

← D. Gutas, Greek Thought, Arabic Culture: The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early Abbasid Society (2nd-4th/8th-10th Centuries) (Tư duy Hy Lạp, văn hóa Ả Rập: Phong trào dịch thuật Hy Lạp-Ả Rập ở xã hội Baghdad và đầu thời Abbasid (các thế kỷ 2-4/8-10)), London, 1998; R. Hoyland, “Theonmestus xứ Magnesia, Hunayn ibn Ishaq và khởi đầu của khoa học thú y Hồi giáo”, trong R. Hoyland và p. Kennedy (biên tập), Islamic Reflections, Arabic Musings (Suy tưởng về đạo Hồi, trao đổi về Ả Rập), Oxford, 2004, trang 150-169; A. McCabe, A Byzantine Encyclopedia of Horse Medicine (Bách khoa toàn thư Byzantine về thuốc cho ngựa), Oxford, 2007, trang 182-184.

← V. Van Bladel, “Nền tảng Bactria của gia đình Barmakid”, trong A. Akasoy, c. Burnett và R. Yoeli-Tialim, Islam and Tibet: Interactions along the Musk Route (Hồi giáo và Tây Tạng: Những tương tác dọc theo con đường xạ hương), Farnham, 2011, trang 82-83; Gutas, Greek Thought, Arabic Culture, trang 13.

← Xem p. Pormann và E. Savage-Smith, Medieval Islamic Medicine (Y khoa Hồi giáo thời Trung cổ), Edinburgh, 2007; Y. Tabbaa, “Những khía cạnh hiệu năng của các bệnh viện Hồi giáo thời Trung cổ”, trong M. Boner, M. Ener và A. Singer (biên tập), Poverty and Charity in Middle Eastern Contexts (Nghèo đói và từ thiện trong bối cảnh Trung Đông), Albany, NY, 2003, trang 97-98.

← Pormann và Savage-Smith, Medieval Islamic Medicine, trang 55.

← E. Lev và L. Chipman, “Một mảnh văn bản Do Thái-Ả Rập của Sābūr b. Sahl’s Al-Aqrābādhīn al-Saghīr được tìm thấy trong bộ sưu tập Taylor-Schechter Cairo Genizah”, Medieval Encounters 13,2007, 347-362.

← Ibn al-Haytham, The Optícs of lbn al-Haytham, Books I-III: On Direct Vision (Nhãn khoa của Ibn al-Haytham, tập I-III: về thị giác trực tiếp), A Sabra dịch, 2 tập, London, 1989.

← W. Gohlman, The Life of Ibn Sina: A Critical Edition and Annotated Translation (Cuộc đòi của Ibn Sina: Một ấn bản phê phán và phần dịch có bình giải), New York, 1974, trang 35.

← Al-Jahiz, Kitab al-Hayawan, dẫn lại theo Pormann và Savage-Smith, Medieval Islamic Medicine, trang 23.

← Mahsatī, Mahsati Ganjavi: la luna e le perle, R. Bargigli dịch, Milan, 1999; cũng xem F. Bagherzadeh, “Mahsatì Ganjavi et les potiers de Rey”, trong Varia Turcica 19,1992, 161-176.

← Augustine, The Confessions of St Augustine (Những lời xưng tội của Thánh Augustine), F. Sheed dịch, New York, 1942, trang 247.

← Al-Masūdī, dẫn lại theo Gutas, Greek Thought, Arabic Culture, trang 89.

← Muqaddasī, Best Divisions for Knowledge, trang 8.

← M. Barrucand và A. Bednorz, Moorish Architecture in Andalusia (Kiến trúc của nguôi Moor ở Andalusia), Cologne, 1999, trang 40.

← Ví dụ, xem M. Dickens, “Giáo trưởng Timothy II và Tổng Giám mục của người Turk”, journal of the Royal Asiatic Society 20.2, 2010, 117-139.

← Conant, Staying Roman, trang 362-370.

← Narshakhī, The History of Bukhara: Translated from a Persian Abridgement of the Arabic Original by Narshakhī (Lịch sử Bukhara: Narshakhī dịch từ một bản rút gọn tiếng Ba Tư của bản gốc tiếng Ả Rập), N Frye dịch, Cambridge, MA, 1954, trang 48-49.

← A. Watson, Agricultural Innovation in the Early Islamic World (Cách tân nông nghiệp ở thế giới Hồi giáo thời kỳ đầu, Cambridge, 1983); T. Glick, “Kỹ thuật thủy lợi ở al-Andalus”, trong M. Morony (biên tập), Production and the Exploitation of Resources (Sản xuất và việc khai thác các nguồn lực), Aidershot, 2002, trang 327-339.

← W. Davis, Readings in Ancient History: Illustrative Extracts from the Sources (Các tài liệu đọc trong lịch sử cổ đại: Những rút tia mang tính minh họa từ các nguồn tư liệu), 2 tập, Boston, 1912-1913, 2, trang 365-367.

← Ibn Khurradādhbih, Kitāb al-masālik wa-l-mamālik, Lunde và Stone dịch, “Sách về những con đường và những vương quốc”, trong Ibn Fadlan and the Land of Darkness, trang 99-104.

← E. Van Donzel và A. Schmidt, Gog and Magog in Early Christian and Islamic Sources: Sallam’s Quest for Alexander’s Wall (Dân Gog và dân Magog trong các tư liệu Thiên Chúa giáo và Hồi giáo thời kỳ đầu: Sứ mệnh của Sallam đi tìm bức tường của Alexander), Leiden, 2010; cũng lưu ý ở đây F. Sezgin, Anthropogeographie, Frankfurt, 2010, trang 95-97; I. Krachovskii, Arabskaya geographitcheskaya literature, Moscow, 2004, nhất là trang 138-141.

← A. Gow, ‘‘Dân Gog và dân Magog trên bản đồ Mappaemundi và các bản đồ thế giới in thời kỳ đầu: Đông phương hóa dân tộc học trong truyền thống khải huyền”, Journal of Early Modern History 2 A, 1998, 61-2.

← Ibn Fadlan, Book of Ahmad ibn Fad lãn (Sách về Ahmad ibn Fadlan), Lunde và Stone dịch, Land of Darkness, trang 12.

← Sách đã dẫn, trang 23-24.

← Sách đã dẫn, trang 12; về Tengri, xin xem u. Harva, Die Religiosen Vorstellungen der altaischen Volker, Helsinki, 1938, trang 140-153.

← R. Mason, “Những đức tin tôn giáo ở người Khazars”, Ukrainian Quarterly 51.4, 1995,383-415.

← Lưu ý về một lập luận trái ngược gần đây tách rời đức tin Sufi và thế giới du mục, J. Paul, “Hồi giáo hóa người Sufi ở Trung Á tiền Mông Cổ”, trong de la Vaissière, Islamisation de 1’Asie Centrale, trang 297-317.

← Abū Hāmid al-Gharnātī, Tuhfat al-albāb wa-nukhbat al-i‘jāb wa-Rihlah ila rubbah iva-Ẫsiyah, Lunde và Stone dịch, “Những chuyến du hành”, trong Land of Darkness, trang 68.

← A. Khazanov, “Sự lan truyền của các tôn giáo thế giới trong các xã hội du mục thời Trung cổ ở vùng thảo nguyên Á-Âu”, trong M. Gervers và w. Schlepp (biên tập), Nomadic Diplomacy, Destruction and Religion from the Pacific to the Adriatic (Ngoại giao của dân du mục, sự hủy diệt và tôn giáo từ Thái Bình Dương tới biển Adriatic), Toronto, 1994, trang 11-34.

← E. Seldeslachts, “Hy Lạp, biên giới cuối cùng? - Sự lan truyền về phía tây của đạo Phật”, trong A. Heirman và s. Bumbacher (biên tập), The Spread of Buddhism (Sự lan truyền của đạo Phật), Leiden, 2007; R. Bulliet, “Naw Bahar và sự sống sót của đạo Phật ở Iran”, Iran 14,1976,144-145; Narshakhī, History of Bukhara, trang 49.

← Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, G. Moravcsik biên tập, R. Jenkins dịch, Washington, D.C, 1967,37, trang 166-170.

← Ibn Fadlan, “Sách về Ahmad ibn Fadlān”, trang 22. Một số học giả hạ thấp tầm quan trọng của cuộc sống chăn thả kiểu du mục ở thảo nguyên, chẳng hạn B. Zakhoder, Kaspiiskii svod svedenii o Vostochnơi Evrope, 2 tập, Moscow, 1962,1, trang 139-140.

← D. Dunlop, The History of the Jewish Khazars (Lịch sử người Khazar Do Thái giáo), Princeton, 1954, trang 83; L. Baranov, Tavrika V epokhu rannego srednevekov’ ia (saltoươ-maiatskaia kuTtura), Kiev, 1990, trang 76-79.

← A. Martinez, “Hai chương của GardTzI về người Turk”, Archivum Eurasiae MediiAevi 2, 1982, 155; T. Noonan, “Một số quan sát về nền kinh tế Hãn quốc Khazar”, trong p. Golden, H. Ben-Shammai và A. Róna-Tas (biên tập), The World of the Khazars (Thế giới của người Khazar), Leiden, 2007, trang 214-215.

← Baranov, Tavrika, trang 72-76.

← Al-Muqaddasī, trong Land of Darkness, trang 169-170.

← Abū Hāmid, “Những chuyến du hành”, trang 67.

← McCormick, Origins of the European Economy, trang 369-384.

← J. Howard-Johnston, “Buôn bán lông thú, từ thời cổ đại kinh điển tới đầu thời trung đại”, trong E. Cameron (biên tập), Leather and Fur: Aspects of Early Medieval Trade and Technology (Da và lông: Những khía cạnh của thương mại và công nghệ đầu thời trung đại), London, 1998, trang 65-79.

← Masūdī, Kitāb al-tanbīh wa-al-ishrāf, Lunde và Stone dịch, “Những đồng cỏ của vàng và các mỏ đá quý”, Land of Darkness, trang 161.

← MuqaddasT, Ahsanu-t-taqāsīmfī ma’rifati-l-aqālīm, Lunde và Stone dịch, “Những sự phân chia tri thức tốt nhất của các tỉnh”, Land of Darkness, trang 169.

← Abū Hāmid, “Những chuyến du hành”, trang 75.

← R. Kovalev, “Cơ sở hạ tầng của vùng phía bấc ‘Con đường Lông thú’ giữa Trung Volga và phương Đông trong thời Trung cổ”, Archivum Eurasiae Medii Aevi 11, 2000-2001, 25-64.

← Muqaddasī, Best Division of Knowledge, trang 252.

← Ibn al-Faqīh, Land of Darkness, trang 113.

← Al-Muqaddasī, Best Division of Knowledge, trang 245.

← Về một tổng quan gần đây, G. Mako, “Những lý do khả dĩ cho các cuộc chiến tranh Ả Rập-Khazar”, Archivum Eurasiae Medii Aevi 17, 2010, 45-57.

← R.-J. Lilie, Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturivandlungdesbyzantinischen Staates im 7. Und8. Jahrhundert (Munich, 1976), trang 157-160; J. Howard-Johnston, “Những nguồn Byzantine về lịch sử Khazar”, trong Golden, Ben-Shammai và Róna-Tas, World of the Khazars, trang 163-194.

← Hôn nhân của con gái Hoàng đế Heraclius với Khả Hãn người Turk ở đỉnh điểm cuộc đụng độ với người Ba Tư vào đầu thế kỷ 7 là ngoại lệ duy nhất, C. Zuckermann, “La Petite Augusta et le Turc: Epiphania-Eudocie sur les monnaies d’Heraclius”, Reuue numismatique 150,1995,113-126.

← Ibn Fadlan, “Sách về Ahmad ibn Fadlan”, trang 56.

← Dunlop, History of the Jewish Khazars, trang 141.

← Xin xem p. Golden, “Những dân tộc ở thảo nguyên miền Nam Nga”, trong The Cambridge History of Early Inner Asia (Lịch sử về châu Á nội địa thời kỳ đầu của Đại học Cambridge), Cambridge, 1990, trang 256-284; A. Novosel’tsev, Khazarskoye gosudarstvo i ego roi’ V istorii Vostochnoy Evropy i Kavkaza, Moscow, 1990.

← P. Golden, “Quan hệ Iran-Turk: Vuong vị mang tính nghi lễ của Khazar”, Acta Orientalia 60.2,2007,161-194. Một số học giả diễn giải thay đổi trong bản chất vai trò của Khả Hãn là kết quả của sự chuyển dịch trong các lòng tin và thực hành tôn giáo giai đoạn này. Lấy ví dụ, xin xem J. Olsson, “Đảo chính, lễ đăng quang và sự cải đạo: Một số’ suy nghĩ về việc đón nhận Do Thái giáo của Hãn quốc Khazar”, Journal of the Royal Asiatic Society 23.4, 2013, 495-526.

← R. Kovalev, “Các tuyến đường thương mại và thương nhân lữ hành dọc theo phía bắc Con đường Tơ lụa (thế kỷ 6 - 9). Phần 1: Khu vực phía tây”, Archivum Eurasiae MediiAevi 14,2005, 55-105.

← Masūdī, “Những đồng cỏ của vàng”, trang 131,133; Noonan, “Nền kinh tế của Hãn quốc Khazar”, trang 211.

← Istakhrī, Kitāb suivar al-aqalīm, Lunde và Stone dịch, “Sách về những con đường và những vương quốc”, trong Land of Darkness, trang 153-155.

← J. Darrouzes, Notitiae Episcopatuum Ecclesiae Constantinopolitanae, Paris, 1981, trang 31-32, 241-242, 245.

← Istakhrī, “Sách về những con đường và những vương quốc”, trang 154-155.

← Mason, “Những niềm tin tôn giáo của người Khazar”, 411.

← C. Zuckerman, “về ngày tháng sự cải đạo của người Khazar sang Do Thái giáo và niên đại của các vị vua của người Rus, Oleg và Igor: Nghiên cứu một lá thư Khazar nặc danh từ Genizah thuộc Cairo”, Revue des Etudes Byzantines 53, 1995, 245.

← Tài liệu đã dẫn, 243-244. Về việc vay mượn từ các ghi chép của Constantine, p. Meyvaert và p. Devos, “Trois énigmes cyrillo-méthodiennes de la ‘Légende Italique’ résolues grâce à un document inédit”, Analecta Bollandiana 75,1955,433-440.

← P. Lavrov (biên tập), Materialy po istorii vozniknoveniya drevnishei slavyanskoi pis’mennosti, Leningrad, 1930, trang 21; F. Butler, ‘‘Biểu thị văn hóa truyền miệng trong Vita Constantin! “, Slavic and East European Review 39.3,1995,372.

← “Thư của giáo sĩ Ḥasdai”, trong I. Rader Marcus (biên tập), The Jew in the Medieval World (Người Do Thái trong thế giới trung đại), Cincinnati, 1999, trang 227-228. Cũng xem ở đây N. Golb và o. Pritsak (biên tập), Khazarian Hebrew Documents of the Tenth Century (Các tài liệu Khazaria bằng tiếng Hebrew trong thế kỷ 10), London, 1982.

← “Thư của Đức Vua Joseph”, trong j. Rader Marcus (biên tập), The Jew in the Medieval World, trang 300. Về một thảo luận ngày tháng và bối cảnh, p. Golden, “Sự cải đạo của người Khazar sang Do Thái giáo”, trong Golden, Ben-Shammai và Róna-Tas, World of the Khazars, trang 123-162.

← R. Kovalev, “Tạo ra ‘bản sắc Khazar’ qua những đồng xu - những đồng dirham ‘ấn hành đặc biệt’ các năm 837/8”, trong F. Curta (biên tập), East Central and Eastern Europe in the Early Middle Ages (Trung Đông Âu và Đông Âu vào đầu thời trung đại), Ann Arbor, 2005, trang 220-253. Về thay đổi trong các nghi thức chôn người chết, V. Petrukhin, “Sụ suy yếu và di sản của Khazaria”, trong p. Urbanczyk (biên tập), Europe around the Year 1000 (Châu Âu khoảng năm 1000), Warsaw, 2001, trang 109-122.

← Qurān, 2.285, trang 48; 3.84, trang 60.

← Zuckerman, “Về ngày tháng cuộc cải đạo của người Khazar”, 241. Cũng xem Golb và Pritsak, Khazarian Hebrew Documents, trang 130.

← Masūdī, “Những đồng cỏ của vàng”, trang 132; về Do Thái giáo của tầng lớp tinh hoa, Mason, “Những đức tin tôn giáo của người Khazars”, 383-415.

← Pritsak và Golb, Khazarian Hebrew Documents; Masūdī, “Những đồng cỏ của vàng”, trang 133; Istakhrī, “Sách về những cor đường và những vương quốc”, trang 154.

← Ibn Khurradădhbih, “Sách về những con đường và những vương quốc”, trang 110.

← Sách đã dẫn, trang 111-112.

← Sách đã dẫn, trang 112.

← Ibn al-Faqīh, “Sách về những quốc gia”, trang 114.

← Liudprand xứ Cremona, một du khách tới Constantinople vào thế kỷ 10, nghĩ rằng tên của người Rus là từ tiếng Hy Lạp rousios, nghĩa là “đỏ”, vì màu tóc đặc biệt của họ, The Complete Works of Liudprand of Cremona (Toàn tập các tác phẩm của Liudprand xứ Cremona), P. Squatriti dịch, Washington, D.C, 2007, 5.15, trang 179. Thật ra, từ này xuất phát từ các từ tiếng Scandinavia: rotrsmenn và rodr, có nghĩa là “chèo thuyền”, s. Ekbo, “Ruotsi trong tiếng Phần Lan và Roslagen trong tiếng Thụy Điển - Liên hệ là gì?”, Medieval Scandinavia 13, 2000, 64-69; w. Duczko, Viking Rus: Studies on the Presence of Scandinavians in Eastern Europe (Người Viking Rus: Nghiên cứu về sự hiện diện của người Scandinavia ở Đông Âu), Leiden, 2004, trang 22-23.

← S. Franklin và J. Shepard, The Emergence of Rus 750-1200 (Sự nổi lên của người Rus 750-1200), London, 1996.

← Constantine Porphyrogenitus, De Administrando ỉmperio, 9, trang 58-62.

← De Administrando Imperio, 9, trang 60.

← Ibn Rusta, Kitāb al-alāq an-nafisa, Lunde và Stone dịch, “Sách về đá quý”, trong Land of Darkness, hang 127.

← Ibn Fadlan, “Sách về Ahmad ibn Fadlan”, hang 45.

← Ibn Rusta, “Sách về đá quý”, trang 127.

← Ibn Fadian, “Sách về Ahmad ibn Fadlan”, trang 46-49.

← A. Winroth, The Conversion of Scandinavia (Cuộc cải đạo của Scandinavia), New Haven, 2012, trang 78-79.

← M. Bogucki, “Khỏi đầu việc nhập đồng dirham vào biển Baltic và câu hỏi về khu chợ thời kỳ đầu”, trong A. Bitner-Wróblewska và u. Lund-Hansen (biên tập), Worlds Apart? Contacts across the Baltic Sea in the Iron Age: Network Denmark-Poland 2005-2008 (Cách nhau cả thế giới? Những liên lạc qua biển Baltic vào thời đồ sắt: Mạng lưới Đan Mạch-Ba Lan 2005-2008), Copenhagen, 2010, trang 351-361. Về Thụy Điển, I. Hammarberg, Byzantine Coin Finds in Sweden (Tiền XU Byzantine tìm thấy ở Thụy Điển, 1989); c. Von Heijne, Sarpraglat. Vikingatida och tidigmedeltida myntfynd fran Danmark, Skane, Blekinge och Halland (ca. 800-1130), Stockholm, 2004.

← T. Noonan, “Tại sao đồng dirham đầu tiên tới Nga: Vai trò của quan hệ Ả Rập-Khazar trong sự phát triển của thương mại Hồi giáo thời kỳ đầu với Đông Âu”, Archivum Eurasiae Medii Aevi 4 (1984), 151-182, và trên hết, cùng tác giả, “Xuất khẩu đồng dirham sang vùng Baltic trong thời Viking”, trong K. Jonsson và B. Malmer (biên tập), Sigtuna Papers: Proceedings of the Sigtuna Symposium on Viking-Age Coinage 1-4 June 1989 (Tài liệu Sigtuna: Kỷ yếu của Hội thảo Sigtuna về tiền xu thời Viking 1-4 tháng Sáu - 1989), Stockholm, 1990, trang 251-257.

← Ibn Rusta, “Sách về đá quý”, trang 126-127.

← Sách đã dẫn.

← De Administrando Imperio, 9, trang 60.

← Ibn Fadlan, “Sách về Ahmad ibn Fadlan”, trang 47.

← D. Wyatt, Slaves and Warriors in Medieval Britain and Ireland, 800-1200 (Nô lệ và chiến binh ở Anh và Ireland thời Trung cổ), Leiden, 2009.

← L. Delisle (biên tập), Litterature latine et histoire du moyenage, Paris, 1890, trang 17.

← See J. Henning, “Nhà cai trị mạnh mẽ - nền kinh tế yếu kém? La Mã, người Carolingian và khảo cổ học về nô lệ trong thiên niên kỷ thứ nhất”, trong J. Davis và M. McCormick (biên tập), The Long Morning of Medieval Europe: New Directions in Early Medieval Studies (Buổi sáng dài ở châu Âu Trung cổ: Những hướng đi mới trong nghiên cứu đầu thời Trung cổ), Aidershot, 2008, trang 33-53; về Novgorod, xem H. Birnbaum, “Novgorod thời Trung cổ: đời sống chính trị, xã hội và văn hóa trong một cộng đồng đô thị Nga cổ xưa”, California Slavic Studies, 1992,14, trang 11.

← Adam người Bremen, History of the Archbishops of Hamburg Bremen (Lịch sử các tổng giám mục của Hamburg Bremen), F. Tschan dịch và biên tập, New York, 1959, 4.6, trang 190.

← Nguyên văn “Old Norse” là một ngôn ngữ Bắc Đức được người Scandinavia sử dụng từ khoảng thế kỷ 9 đến thế kỷ 13.

← B. Hudson, Viking Pirates and Christian Princes: Dynasty, Religion and Empire in the North Atlantic (Cướp biển Viking và những vương công Thiên Chúa giáo: Triều đại, tôn giáo và đế quốc ở Bắc Đại Tây Dương), Oxford, 2005, trang 41; nói chung, cũng xem s. Brink, Vikingarnas slavar: den nordiska traldomen under yngre jarnalder och aldsta medeltid, Stockholm, 2012.

← T. Noonan, “Sản lượng của sở đúc tiền đầu thời Abbasid”, Journal of Economic and Social History 29, 1986, 113-175; R. Kovalev, “Sản lượng tiền đúc dirham của Samanid Samarqand và mối liên hệ của nó với khởi đầu cho thương mại với Bắc Âu (thế kỷ 10)’, Histoire & Mesure 17.3-17.4,2002,197-216; T. Noonan và R. Kovalev, “Sản lượng tiền dirham và sự lưu thông tiền tệ trong sở đúc tiền thứ cấp Samanid: Nghiên cứu trường hợp Balkh”, trong R. Kiernowski (biên tập), Moneta Mediavalis: Studia numizmatyczne i historyczne of i arowane Profesoroivi Stanislaivowi Suchodolskiemu w 65. Rocznicẹ urodzin, Warsaw, 2002, trang 163-174.

← R. Segal, Islam’s Black Slaves: The Other Black Diaspora (Những nô lệ da đen của người Hồi giáo: Một cuộc tản cư khác của người da đen), New York, 2001, trang 121.

← Ibn Hawqal, Kītăb sūrat al-ard, dẫn lại theo D. Ayalon, “Những người Mamluks của Seljuks: Sức mạnh quân sự Hồi giáo ở các ngã ba đường”, Journal of the Royal Asiatic Society 6.3, 1996, 312. Từ đây trở đi, tôi chuyển từ Turk sang Turk để phân biệt giữa những dân tộc thảo nguyên và và tổ tiên của người Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại (chúng tôi dùng tên Turk cho cả hai trường hợp trong bản dịch tiếng Việt, có thể dịch là người Đột Quyết: “Turk” và người Thổ: “Turk” - ND).

← W. Scheidel, “Nguồn cung nô lệ cho La Mã”, trong K. Bradley, p. Cartledge, D. Eltis và s. Engerman (biên tập), The Cambridge World History of Slavery (Lịch sử thế giới của Cambridge về nô lệ), 3 tập, (Cambridge, 2011-), 1, trang 287-310.

← Xin xem F. Caswell, The Slave Girls of Baghdad. The Qiyan in the Early Abbasid Era (Những cô gái nô lệ ở Baghdad. Nữ nô lệ độc thân vào đầu thời Abbasid), London, 2011, trang 13.

← Tacitus, Annals, 15.69, trang 384.

← Ibn Butlān, Taqivīm al-sihha, dẫn lại theo G. Vantini, Oriental Sources concerning Nubia (Các nguồn tư liệu phương Đông liên quan tới Nubia), Heidelberg, 1975, trang 238-239.

← Kaykăvūs ibn Iskandar ibn Qābūs, R. Levy dịch và biên tập, Nasīhat-nāma known as Qābūs-năma (Naạīhat-nāma hay còn gọi là Qābūs-nāma), London, 1951, trang 102.

← Sách đã dẫn.

← D. Abulafia, “Châu Á, châu Phi và thương mại ở châu Âu thời Trung cổ”, trong M. Postan, E. Miller và c. Postan (biên tập), Cambridge Economic History of Europe: Trade and Industry in the Middle Ages (Lịch sử kinh tế châu Âu của Cambridge: Thương mại và công nghiệp trong thời Trung cổ), in lần thứ 2, Cambridge, 1987, trang 417. Cũng xem D. Mishin, “Những nô lệ Saqaliba ở nhà nước Aghlabid”, trong M. Sebõk (biên tập), Annual of Medieval Studies at CEU1996/1997 (Niên san nghiên cứu Trung cổ ở CEU 1996/1997), Budapest, 1998, trang 236-244.

← Ibrāhīm ibn Yaqūb, Lunde và Stone dịch, trong Land of Darkness, trang 164-165. Về vai trò trung tâm nô lệ của Prague, D. Trestfk, ““Eine groEe Stadt der Slawen namens Prag’: Staaten und Sklaven in Mitteleuropa im 10. Jahrhundert”, trong p. Sommer (biên tập), Boleslav II: der tschechische Staat umdasỊahr 1000, Prague 2001, trang 93-138.

← Ibn al-Zubayr, Book of Gifts and Rarities, trang 91-92. Xem A. Christys, “Nữ hoàng của người Frank đề nghị tặng phẩm cho Vua Hồi giáo Al-Muktafi”, trong w. Davies và p. Fouracre (biên tập), The Languages of Gift in the Early Middle Ages (Ngôn ngữ của quà tặng vào đầu thời Trung cổ), Cambridge, 2010, trang 140-171.

← Ibrāhīm ibn Yaqūb, trang 162-163.

← R. Naismith, “Những đồng xu Hồi giáo ở nước Anh đầu thời Trung cổ”, Numismatic Chronicle 165, 2005, 193-222; cùng tác giả, “Xem lại tiền xu của Offa”, British Numismatic Journal 80, 2010, 76-106.

← M. McCormick, “Ánh sáng mới về ‘Thời kỳ Tăm tối’: Buôn bán nô lệ đã tạo động lực cho nền kinh tế Carolingian ra sao”, Past & Present 177, 2002, 17-54; cũng xem J. Henning, “Nô lệ hay tự do? Những nguyên nhân của tiến bộ kinh tế ở châu Âu đầu thời Trung cổ”, Early Medieval Europe 12.3, 2003, 269-277.

← Ibn Khurradādhbih, “Sách về những con đường và những vương quốc”, trang 111.

← Ibn Hawqal, Kītâb surat al-ard, Lunde và Stone dịch, “Sách về hình dáng của Trái đất”, trong Land of Darkness, trang 173.

← Sách đã dẫn. Cũng xem Al-Muqaddasī, LẨind of Darkness, trang 170.

← Al-Jāhiz, Kitāb al-Hayaivān, dẫn lại theo c. Verlinden, L’Esclavage dans I’Europe medievale, 2 tập, Bruges, 1955-1977, 1, trang 213.

← Sách đã dẫn.

← Verlinden, Esclavage, 2, trang 218-230, 731-732; w. Phillips, Slavery from Roman Times to the Early Transatlantic Trade (Nô lệ từ thời La Mã tới đầu thời buôn bán xuyên Đại Tây Dương), Manchester, 1985, trang 62.

← H. Loyn và R. Percival (biên tập), The Reign of Charlemagne: Documents on Carolingian Government and Administration (Thời cai trị của Charlemagne: Những tài liệu về quản trị và chính quyền Carolingian), London, 1975, trang 129.

← Ở Đức, điều tương tự từng khá phổ biến, với lời chào quen thuộc “Servus”.

← Adam xứ Bremen, Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum, T. Reuter dịch, History of the Archbishops of Hamburg-Bremen (Lịch sử các tổng giám mục của Hamburg-Bremen), New York, 2002,1.39-41.

← Pactum Hlotharii I, trong McCormick, “Nền kinh tế Carolingian”, 47.

← G. Luzzato, An Economic History of Italy from the Fall of the Roman Empire to the Sixteenth Century (Một lịch sử kinh tế Ý từ khi Đế quốc La Mã sụp đổ tới thế kỷ 16), p. Jones dịch, London, 1961, trang 35, 51-53; Phillips, Slavery, trang 63.

← McCormick, “Carolingian Economy”, 48-49.

← Hudūd al-Ălam, trong The Regions of the World: A Persian Geography 372 AH-982 AD (Những vùng lãnh thổ trên thế giới: Địa lý Ba Tư năm 372 theo lịch Hồi giáo tới năm 982), V. Minorsky dịch, c. Bosworth biên tập, London, 1970, trang 161-162.

← Ibn Fadlan, “Sách về Ahmad ibn Fadlan”, trang 44; Ibn Khurradădhbih, “Sách về những con đường và những vương quốc”, trang 12; Martinez, “Hai chương của GardizT về người Turk”, trang 153-154.

← Russian Primary Chronicle (Biên niên các sự kiện chủ yếu ở Nga), s. Cross và o. Sherbowitz-Wetzor dịch, Cambridge, MA, 1953, trang 61.

← Annales Bertiniani, G. Waltz biên tập, Hanover, 1885, trang 35.

← Masūdī, “Những đồng cỏ của vàng”, trang 145-146; Ibn Hawqal, “Sách về hình dạng Trái đất”, trang 175.

← Ibn Hawqal, “Sách về hình dạng Trái đất”, trang 178.

← R. Kovalev, “Sản lượng xưởng đúc tiền vào thế kỷ 10 ở Bukhara: Nghiên cứu trường hợp sản xuất đồng dirham với việc lưu thông tiền tệ ở Bắc Âu”, Russian History/ Histoire Russe 28, 2001, 250-259.

← Russian Primary Chronicle, trang 86.

← Sách đã dẫn, trang 90.

← H. Halm, Das Reich des Mahdi. Der Aufstieg der Fāṭimiden (875-973) (Munich, 1991); F. Akbar, “Nguồn gốc thế tục của sự ly khai tôn giáo ở Hồi giáo thời kỳ đầu: Trường hợp Qaramita ở Sawad Al-Kufa”, Journal of the Institute of Muslim Minority Affairs 12.2 (1991), 376-390. Về sự tan vỡ của Đế quốc Hồi giáo trong thời kỳ này, xin xem M. Van Berkel, N. El Cheikh, H. Kennedy và L. Osti, Crisis and Continuity at the Abbasid Court: Formal and Informal Politics in the Caliphate of al-Muqtadir (Khủng hoảng và tiếp biến ở triều đình Abbasid: Chính trị chính thức và phi chính thức ở Đế quốc Hồi giáo al-Muqtadir), Leiden, 2013.

← Bar Hebraeus, Ktābā d-maktbānūt zabnẽ, E. Budge dịch và biên tập, The Chronography of Gregory Abul Faraj (Biên niên sử về Gregory Abul Faraj), 2 tập, Oxford, 1932,1, trang 164.

← Matthew xứ Edessa, The Chronicle of Matthew of Edessa (Biên niên sử về Matthew xứ Edessa), A. Dostourian dịch, Lanham, 1993,1.1, trang 19; M. Canard, “Baghdad au IVe siècle de 1‘Hégire (Xe siècle de l‘ère chrétienne)’’, Arabica 9, 1962, 282-283. Xin xem ở đây R. Bulliet, Cotton, Climate, and Camels in Early Islamic Iran: A Moment in World History (Bông, khí hậu, và lạc đà ở Iran đầu thời Hồi giáo: Một khoảnh khấc trong lịch sử thế giới), New York, 2009, trang 79-81; R. Ellenblum, The Collapse of the Eastern Mediterranean: Climate Change and the Decline of the East, 950-1072 (Sự sụp đổ của Đông Địa Trung Hải: Biến đổi khí hậu và sự suy tàn của phương Đông, 950-1072), Cambridge, 2012, trang 32-36.

← Ellenblum, Collapse of the Eastern Mediterranean, trang 41-43.

← C. Mango, The Homilies of Photius Patriarch of Constantinople (Những bài thuyết giáo của Photius, Giáo trưởng Constantinople), Cambridge, MA, 1958, trang 88-89.

← Russian Primary Chronicle, trang 74-75.

← Shepard, “Người Viking Rus và Byzantium”, trong s. Brink và N. Price (biên tập), The Viking World (Thế giới Viking), Abingdon, 2008, trang 498-501.

← Xin xem chẳng hạn A. Poppe, “Việc xây dựng nhà thờ St Sophia ở Kiev”, Journal of Medieval History 7.ỉ, 1981,15-66.

← Shepard, “Người Viking Rus”, trang 510.

← T. Noonan và R. Kovalev, “Lễ cầu nguyện, sự soi rọi và thời đại tốt lành: Xuất khẩu rượu và nho Byzantine tới miền Bắc Nga trước thời Mông Cổ”, Byzantium and the North. Acta Fennica 8 (1997), 73-96; M. Roslund, “Brosamen vom Tisch der Reichen. Byzantinische Funde aus Lund und Sigtuna (ca. 980-1250)”, trong M. Miiller-Wille (biên tập), Rom und Byzanz im Nordern. Mission und Glaubenstveschel im Ostseeraum tvahrend des 8-14Ịahrhunderts, Stuttgart, 1997,2, trang 325-385.

← L. Golombek, “Vũ trụ được che phủ của đạo Hồi”, trong p. Parsons Soucek (biên tập), Content and Context of Visual Arts in the Islamic World: Papers from a Colloquium in Memory of Richard Ettinghausen (Nội dung và bối cảnh của nghệ thuật thị giác trong thế giới Hồi giáo: Các tài liệu từ một hội thảo tưởng nhớ Richard Ettinghausen), University Park, PA, 1988, trang 97-114. Về sản xuất dệt của Antioch sau năm 1098, xem T. Vordersttasse, “Thương mại và đồ dệt ở Antioch thời Trung cổ”, Al-Masāq 22.2, 2010,151-171.

← D. Jacoby, “Thương mại của Byzantine với Ai Cập từ giữa thế kỷ 10 đến cuộc Thập Tự chinh thứ tư”, Thesaurismata 30, 2000, 36.

← V. Piacentini, ‘‘Các gia đình thương nhân ở vùng Vịnh: Một chiều kích thương mại và quốc tế: Bằng chứng văn bản”, ARAM 11-12,1999-2000,145-148.

← D. Goitein, A Mediterranean Society: The Jewish Communities of the Arab World as Portrayed in the Documents of the Cairo Geniza (Một xã hội Địa Trung Hải: Các cộng đồng Do Thái ở thế giới Ả Rập theo mô tả trong các tài liệu ở Cairo Geniza), 6 tập, Berkeley, 1967-93,4, trang 168; Jacoby, “Thương mại của Byzantine với Ai Cập”, 41-43.

← Nāsir-i Khusraw, Safarnama, w. Thackston dịch, Nāser-e Khosraw’s Book of Travels (Sách về du hành của Nāser-e Khosraw), Albany, NY, 1986, trang 39-40.

← Jacoby, “Thương mại của Byzantine với Ai Cập”, 42; s. Simonsohn, The Jews of Sicily 383-1300 (Người Do Thái ở Sicily 383-1300), Leiden, 1997, trang 314-316.

← M. Vedeler, Silk for the Vikings (Tơ lụa cho dân Viking), Oxford, 2014.

← E. Brate và E. Wessén, Sveriges Runinskrifter: Sodermanlands Runinskrifter, Stockholm, 1924-1936, trang 154.

← S. Jansson, Vastmanlands runinskrifter, Stockholm, 1964, trang 6-9.

← G. Isitt, “Người Viking ở vịnh Ba Tư”, Journal of the Royal Asiatic Society 17.4, 2007, 389-406.

← P. Frankopan, “Mức độ tiếp xúc giữa phương Tây và phương Đông: Người hành hương và khách thăm tới Constantinople và Jerusalem vào các thế kỷ 9-12”, trong s. Searight và M. Wagstaff (biên tập), Travellers in the Levant: Voyagers and Visionaries (Những người du hành ở vùng Levant: Người du hành bằng đường biển và những viễn tượng), Durham, 2001, trang 87-108.

← Xin xem J. Wortley, Studies on the Cult of Relics in Byzantium up to 1204 (Nghiên cứu sự thờ cúng thánh tích ở Byzantium tới năm 1204), Farnham, 2009.

← S. Blondal, The Varangians of Byzantium (Những người Varangian ở Byzantium), B. Benedikz dịch, Cambridge, 1978; J. Shepard, “Việc sử dụng người Franks ở Byzantium thế kỷ 11”, Anglo-Norman Studies 15,1992, 275-305.

← P. Frankopan, The First Crusade: The Call from the East (Cuộc Thập Tự chinh thứ nhất: Tiếng gọi từ phương Đông), London, 2012, trang 87-88.

← H. Hoffmann, “Die Anfange der Normannen in Sủditalien”, Quellen undForschungen aus Italienischen Archiven und Bibiliotheken 47,1967,95-144; G. Loud, The Age of Robert Guiscard: Southern Italy and the Norman Conquest (Thời đại của Robert Guiscard: Miền Nam Ý và cuộc chinh phục Norman), Singapore, 2000.

← Al-Utbī, Kitāb-i Yamīnī, J. Reynolds dịch, Historical memoirs of the amir Sabaktagin, and the sultan Mahmud of Ghazna (Những ký ức lịch sử của amir Sabaktagin, và sultan Mahmud của Ghazna), London, 1868, trang 140. Xem nói chung là C. Bosworth, The Ghaznavids, 994-1040 (Người Ghaznavid, 994-1040), Cambridge, 1963.

← A. Shapur ShahbazT, Ferdowsi: A Critical Biography (Ferdowsl: Một tiểu sử phê phán), Costa Mesa, CA, 1991, nhất là trang 91-93; cũng xem G. Dabiri, “Shahnama: Từ nhà Samanid và nhà Ghaznavid”, Iranian Studies 43.1,2010,13-28.

← Y. Bregel, “Những ảnh hưởng Turk-Mông Cổ ở Trung Á”, trong R. Canfield (biên tập), Turko-Persia in Historical Perspective (Quan hệ Turk-Ba Tư trong góc nhìn lịch sử), Cambridge, 1991, trang 53ff.

← Henman, “Die ālteste tūrkische Weltkarte”, 21-28.

← Yusuf Khāṣṣ Ḥajib, Kutadgu Bilig, R. Dankoff dịch, Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig):A Turko-Islamic Mirrorfor Princes (Trí khôn của vinh quang hoàng tộc (Kutadgu Bilig): Một tấm gương Turk-Hồi giáo cho các hoàng thân), Chicago, 1983, trang 192.

← Về sự vươn lên của nhà Seljuk, xin xem c. Lange và s. Mecit (biên tập), The Seljuqs: Politics, Society and Culture (Nhà Seljuq: Chính trị, xã hội và văn hóa), Edinburgh, 2011.

← Về một thảo luận liên quan tới một số xung đột trong các nguồn ở đây, xin xem O. Safi, Politics of Knowledge in Pre-Modern Islam: Negotiating Ideology and Religious Inquiry (Chính trị của tri thức trong Hồi giáo tiền hiện đại: Thương lượng về ý thức hệ và tìm hiểu về tôn giáo), Chapel Hill, NC, 2006, trang 35-36.

← Dunlop, History of the Jewish Khazars, trang 260; A. Peacock, Early Seljuq History: A New Interpretation (Lịch sử Seljuq thời kỳ đầu: Một diễn giải mới), Abingdon, 2010, trang 33-34; Dickens, “Giáo trưởng Timothy”, 117-139.

← Aristakes xứ Lastivert, Patmutium Aristakeay Vardapeti Lastiverttswoy, R. Bedrosian dịch, Aristakès Lastivertci’s History (Lịch sử của Aristakẽs Lastivertci), New York, 1985, trang 64.

← Về một tuyển tập các nguồn tư liệu về trận Manzikert, xin xem c. Hillenbrand, Turkish Myth and Muslim Symbol (Huyền thoại Thổ Nhĩ Kỳ và biểu tượng Hồi giáo), Edinburgh, 2007, trang 26ff.

← Frankopan, First Crusade, trang 57-86.

← Sách đã dẫn, trang 13-25.

← Bernold xứ Constance, Die Chroniken Bertholds von Reichenau und Bernolds von Konstanz, I. Robinson biên tập, Hanover, 2003, trang 520.

← Frankopan, First Crusade, trang 1-3,101-113.

← Sách đã dẫn, nhiều chỗ trong tác phẩm, về nỗi sợ tận thế, xin xem J. Rubenstein, Armies of Heaven: The First Crusade and the Quest for Apocalypse (Đạo quân của Nước Trời: Cuộc Thập Tự chinh thứ nhất và sứ mệnh khải huyền), New York, 2011.

← Albert of Aachen, Historia Iherosolimitana, s. Edgington dịch và biên tập, Oxford, 2007, 5.45, trang 402; Frankopan, First Crusade, trang 173.

← Raymond xứ Aguilers, Historia Francorum qui ceperunt Jerusalem, J. Hill và L. Hill dịch, Le “Liber” de Raymond d’Aguilers, Paris, 1969, 14, trang 127. Về cuộc viễn chinh và các cuộc Thập Tự chinh nói chung, c. Tyerman, God’s War: A New History of the Crusades (Cuộc chiến tranh của Chúa: Một lịch sử mới về các cuộc Thập Tụ chinh), London, 2006.

← Fulcher xứ Chartres, Gesta Francorum Iherusalem Peregrinantium, F. Ryan dịch, A History of the Expedition to Jerusalem 1095-112 7 (Một lịch sử viễn chinh tới J erusalem 1095-1127), Knoxville, 1969, 1.27, trang 122. Vẫn còn nhiều điều phải tìm hiểu từ nghiên cứu hiện thời về quan hệ giữa sức khỏe tâm thần và bạo lực cực đoan trong chiến trận. Lấy ví dụ, R. Ursano et al., “Rối loạn căng thẳng hậu sang chấn và căng thẳng sang chấn: Từ băng ghế tới cạnh giường, từ chiến tranh tới thảm họa”, Annals of the New York Academy of Sciences 1208,2010,72-81.

← Anna Komnene, Alexias, p. Frankopan dịch, Alexiad, London, 2009, 13.11, trang 383-384; về việc Bohemond trở lại châu Âu, L. Russo, “II viaggio di Boemundo d’Altavilla in Francia”, Archivio storico italiano 603, 2005, trang 3-42; Frankopan, First Crusade, trang 188-189.

← R. Chazan, ‘“Đừng để một tàn tích hay một di sản nào trốn thoát’: Sự háo hức tin vào thời đại hoàng kim trong cuộc Thập Tự chinh thứ nhất”, Speculum 84,2009, 289-313.

← Al-Harawī, Kităb al-ishārāt ilā marifat al-ziyārāt trong A. Maalouf, The Crusade through Arab Eyes (Cuộc Thập Tự chinh qua mắt người Ả Rập), London, 1984, trang xiii. Cũng lưu ý Ibn al-Jawzī, al-Muntazam fìtārīkh al-mulūk wa-aỉ-umam, trong c. Hillenbrand, The Crusades: Islamic Perspectives (Những cuộc Thập Tự chinh: Góc nhìn Hồi giáo), Edinburgh, 1999, trang 78. Nói chung ở đây, xin xem p. Cobb, The Race for Paradise: An Islamic History of the Crusades (Cuộc đua lên thiên đường: Một lịch sử Hồi giáo về các cuộc Thập Tự chinh), Oxford, 2014.

← Về những ghi chép về sự đau khổ, S. Eidelberg dịch, The Jews and the Crusaders (Người Do Thái và những chiến binh Thập Tự), Madison, 1977. Xin xem M. Gabriele, “Chống lại những kẻ thù của Christ: Vai trò của Bá tước Emicho trong bạo lực chống người Do Thái ở cuộc Thập Tự chinh thứ nhất”, trong M. Frassetto (biên tập), Christian Attitudes towards the Jews in the Middle Ages: A Casebook (Những thái độ của Thiên Chúa giáo với người Do Thái trong thời Trung cổ: Một cuốn sách giáo khoa), Abingdon, 2007, trang 61-82.

← Frankopan, First Crusade, trang 133-135, 167-171; J. Pryor, “Lời thề của những thủ lĩnh cuộc Thập Tự chinh với Hoàng đế Alexius Comnenus: Trung thành, tôn kính”, Parergon, New Series 2, 1984,111-141.

← Raymond xứ Aguilers, Le “Liber”, 10, trang 74-75.

← Frankopan, First Crusade, nhất là trang 186ff.

← Ibn al-Athīr, al-Kāmil fīl-tarīkh, D. Richards dịch, The Chronicle of lbn al-Athir for the Crusading Period from al-Kāmil jī’l-ta ‘rīkh (Biên niên sử của Ibn al-Athir về giai đoạn Thập Tự chinh từ al-Kāmil ft’l-ta’nkh), Aidershot, 2006, trang 13.

← Ịacoby, “Thương mại của Byzantine với Ai Cập”, 44-45.

← S. Goitein, A Mediterranean Society, 1, trang 45.

← A. Greif, “Uy tín và các liên minh trong thương mại thời Trung cổ: Bằng chứng từ các thương nhân Maghreb”, Journal of Economic History 49.4,1989,861.

← Ibn Khaldūn, Dīwăn al-mubtada, V. Montell dịch, Discours sur I’histoire universelie (al-Muqaddima), Paris, 1978, trang 522.

← Frankopan, First Crusade, trang 29-30.

← E. Occhipinti, Italia del communi. Secoli XI-XIII, 2000, trang 20-21.

← J. Riley-Smith, The First Crusaders, 1095-1131 (Những cuộc Thập Tự chinh đầu tiên, 1095-1131), Cambridge, 1997, trang 17.

← Tu sĩ ở Lido, Monachi Anonymi Littorensis Historia de Translatio Sanctorum Magni Nicolai, trong Recueil des Historiens des Croisades: Historiens Occidentaux 5, trang 272-275; J. Prawer, The Crusaders’ Kingdom: European Colonialism in the Middle Ages (Vương quốc của các chiến binh Thập Tự: Chủ nghĩa thuộc địa của châu Âu thời Trung cổ), London, 2001, trang 489.

← Codice diplomatico della repubblica di Genova, 3 tập, Rome, 1859-1940,1, trang 20.

← B. Kedar, “Văn khắc bằng vàng của Genoa trong Nhà thờ Mộ Thánh: Một lập luận bảo vệ”, trong G. Airaldi và B. Kedar (biên tập), I comuni italiani nel regno crociato di Gerusalemme, Genoa, 1986, trang 317-335. Cũng xem M.L. Favreau-Lilie, người đã lập luận rằng tài liệu này bị sửa chữa vào thời gian sau đó, Die Italiener im Heiligen Land vom ersten Kreuzzug bis zum Tode Heinrichs von Champagne (1098-1197), Amsterdam, 1989, trang 328.

← Dandolo, Chronica per extension descripta, Rerum Italicarum Scriptores, 25 tập, Bologna, 1938-1958,12, trang 221. Cũng xem ở đây Tu sĩ ở Lido, MonachiAnonymi, trang 258-259.

← M. PozzavaG. Ravegnani, ITrattati con Bisanzio 992-1198, Venice, 1993, trang 38-45. Về ngày tháng của những hoạt động nhượng quyền, suốt một thời gian dài đã được cho là vào những năm 1080, xin xem P. Frankopan, “Những đặc quyền thương mại Byzantine trao cho Venice vào thế kỷ 11: Chiếu thư năm 1092”, Journal of Medieval History30,2004,135-160.

← Tu sĩ ở Lido, Monachi Anonymi, trang 258-259; Dandolo, Chronica, trang 221. Cũng xem D. Queller và I. Katele, “Venice và cuộc chinh phục Vương quốc Latin Jerusalem”, Studi Veneziani 21,1986,21.

← F. Miklosich và J. Mūller, Acta et Diplomata graeca medii aevi sacra et profana, 6 tập, Venice, 1860-1890, 3, trang 9-13.

← R.J. Lille, Byzantium and the Crusader States, 1096-1204 (Byzantium và các nhà nước Thập Tự chinh, 1096-1204), J. Morris và J. Ridings dịch, Oxford, 1993, trang 87-94; “Noch einmal ZU den Thema ‘Byzanz und die Kreuzfahrerstaaten’”, Poikila Byzantina 4,1984,121-174. Hiệp ước Devol, Alexiad, XII.24, trang 385-396.

← S. Epstein, Genoa and the Genoese: 958-1528 (Genoa và người Genoa: 958-1528), Chapel Hill, NC, 1996, trang 40-41; D. Abulafia, “Miền Nam Ý, Sicily và Sardinia trong nền kinh tế Địa Trung Hải thời Trung cổ”, trong cùng tác giả, Commerce and Conquest in the Mediterranean (Thương mại và chinh phạt ở Địa Trung Hải), Aidershot, 1993,1, trang 24-27.

← T. Asbridge, “Tầm quan trọng và những nguyên nhân của trận Cánh đồng Máu”, Journal of Medieval History 23.4, 1997, 301-316.

← Fulcher xứ Chartres, Gesta Francorum, trang 238.

← G. Tafel và G. Thomas, Urkunden zur alteren handels und Staatsgeschichte der Republik Venedig, 3 tập, Vienna, 1857, 1, trang 78; Queller và Katele, “Venice và cuộc chinh phạt”, 29-30.

← Tafel và Thomas, Urkunden, 1, trang 95-98; Lille, Byzantium and the Crusader States, trang 96-100; T. Devaney, ‘“Giống như hổ phách chôn trong tro tàn’: Cuộc xung đột Byzantine-Venice giai đoạn 1119-1126”, trong T. Madden, J. Naus và V. Ryan (biên tập), Crusades - Medieval Worlds in Conflict (Các cuộc Thập Tự chinh - Những thế giới xung đột thời Trung cổ), Farnham, 2010, trang 127-147.

← Tafel và Thomas, Urkunden, 1, trang 84-89. Cũng xem ở đây J. Prawer, “Những người Ý ở Vương quốc Latin” trong cùng tác giả, Crusader Institutions (Các định chế Thập Tự chinh), Oxford, 1980, trang 224; M. Barber, The Crusader States (Những nhà nước Thập Tự chinh), London, 2012, trang 139-142; J. Riley-Smith, “Cuộc Thập Tự chinh Venice 1122-1124”, trong Airaldi và Kedar, I Comuni Italiani, trang 339-350.

← G. Bresc-Bautier, Le Cartulaire du chapitre du Saint-Sepulcre de Jerusalem, Paris, 1984, trang 51-52.

← Bernard xứ Clairvaux, The Letters of St Bernard of Clairvaux (Những lá thư của Thánh Bernard xứ Clairvaux), B. James và B. Kienzle dịch và biên tập, Stroud, 1998, trang 391.

← Annali Genovesi de Caffaro e dei suoi Continutatori, 1099-1240, 5 tập, Genoa, 1890-1929, 1, trang 48.

← D. Abulafia, The Great Sea: A Human History of the Mediterranean (Biển lớn: Một lịch sử con người về Địa Trung Hải), London, 2011, trang 298. Cũng xem cùng tác giả, “Thương nhân Thiên Chúa giáo ở các thành phố Almohad”, Journal of Medieval Iberian Studies 2, 2010, 251-257; o. Constable, Housing the Sưanger in the Mediterranean World: Lodging, Trade and Travel in Late Antiquity and the Middle Ages (Cho người lạ trú ngụ trong thế giới Địa Trung Hải: Ở trọ, thương mại và đi lại vào cuối thời cổ đại và thời Trung cổ), Cambridge, 2003, trang 278.

← P. Jones, The Italian City State: From Commune to Signoria (Các nhà nước thành bang Ý: Từ công xã lên nhà nước chủ quyền), Oxford, 1997. Cũng xem M. Ginatempo và L. Sandri, L’Italia delle citta: il popolamento urbano tra Medioevo e Rinascimento (secoliXIII-XVI), Florence, 1990.

← Usāmab. Munqidh, Kitāb al-itibār, p. Cobb dịch, The Book of Contemplation: Islam and the Crusades (Sách về sự suy tư: Đạo Hồi và những cuộc Thập Tự chinh), London, 2008, trang 153.

← V. Lagardère, Histoứe et societe en Occident musulman: analyse du Mi’yar d’al-Wansharisi, Madrid, 1995, trang 128; D. Valerian, “Các thương nhân Hồi giáo Ifnqiyan ở Địa Trung Hải vào cuối thời Trung cổ”, Mediteưanean Historical Review 14.2,2008,50.

← Gesta Francorum etaliorum Hierosolimitanorum, R. Hill dịch và biên tập, London, 1962,3, trang 21.

← Xin xem C. Burnett (biên tập), Adelard of Bath: An English Scientist and Arabist of the Early Twelfth Century (Adelard xứ Bath: Một nhà khoa học người Anh và một người Ả Rập vào đầu thế kỷ 12), London, 1987; L. Cochrane, Adelard of Bath: The First English Scientist (Adelard xứ Bath: Nhà khoa học Anh đầu tiên), London, 1994.

← Adelard xứ Bath, Adelard of Bath, Conversations with his Nephew: On the Same and the Different, Questions on Natural Science and on Birds (Adelard xứ Bath, những cuộc đối thoại với người cháu trai: về sự giống nhau và khác biệt, những câu hỏi về khoa học tự nhiên và các loài chim), C. Burnett dịch và biên tập, Cambridge, 1998, trang 83.

← A. Pym, Negotiating the Frontier: Translators and Intercultures in Hispanic History (Thương lượng đường biên giới: Những dịch giả và những hoạt động liên văn hóa trong lịch sử Hispanic), Manchester, 2000, trang 41.

← T. Burman, Reading the Qurān in Latin Christendom, 1140-1560 (Đọc Kinh Qurān ở Vương quốc Thiên Chúa giáo Latin, 1140-1560), Philadelphia, 2007.

← P. Frankopan, “Bối cảnh văn chương, tôn giáo và chính trị của bình luận thế kỷ 12 về cuốn Nicomachean Ethics”, trong c. Barber (biên tập), Medieval Greek Commentaries on the Nicomachean Ethics (Những bình luận tiếng Hy Lạp thời Trung cổ về cuốn Nicomachean Ethics), Leiden, 2009, trang 45-62.

← Abulafia, Great Sea, trang 298.

← A. Shalem, Islam Christianised: Islamic Portable Objects in the Medieval Church Treasuries of the Latin West (Đạo Hồi bị Thiên Chúa hóa: Những đồ vật mang được của Hồi giáo trong các kho bạc của giáo hội thời Trung cổ ở phương Tây Latin), Frankfurt-am-Main, 1998.

← Vorderstrasse, “Thương mại và đồ dệt từ Antioch thời Trung cổ”, 168-171; M. Meuwese, “Antioch và các chiến binh Thập Tự trong nghệ thuật phương Tây”, trong East and West in the Medieval Mediterranean (Phương Đông và phương Tây ở Địa Trung Hải thời Trung cổ), Leuven, 2006, trang 337-355.

← R. Falkner, “Thuế ở Vương quốc Jerusalem”, trong Statistical Documents of the Middle Ages: Translations and Reprints from the Original Sources of European History 3:2 (Những tài liệu thống kê về thời Trung cổ: Các bản dịch và bản in lại từ nguồn tư liệu gốc về lịch sử châu Âu 3:2), Philadelphia, 1907, 19-23.

← C. Cahen, Makhzumiyyat: etudes sur 1’histoire economique et fī nanciere de 1’Egypte medieval, Leiden, 1977; Abulafia, “Châu Phi, châu Á và thương mại ở châu Âu thời Trung cổ”, trang 402-473.

← S. Stern, “Ramisht xứ Siraf: Một thương nhân triệu phú vào thế kỷ 12”, Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland 1.2 (1967), 10-14.

← T. Madden, “Venice và Constantinople vào năm 1171 và 1172: Thái độ của Enrico Dandolo với Byzantium”, Mediterranean Historical Review 8.2 (1993), 166-185.

← D. Nicol, Byzantium and Venice: A Study in Diplomatic and Cultural Relations (Byzantium và Venice: Một nghiên cứu về quan hệ ngoại giao và văn hóa), Cambridge, 1988, trang 107.

← P. Magdalino, “Isaac II, Saladin và Venice”, trong J. Shepard (biên tập), The Expansion of Orthodox Europe: Byzantium, the Balkans and Russia (Sự bành trướng của châu Âu Chính Thống giáo: Byzantium, vùng Balkan và Nga), Aidershot, 2007, trang 93-106.

← Ibn Shaddād, Life of Saladin byBahaad-Din (Cuộc đòi của Saladin theo Baha ad-Din), London, 1897, trang 121-122; G. Anderson, “Những không gian Hồi giáo và ngoại giao ở Constantinople (thế kỷ 10-13)”, Medieval Encounters 15,2009,104-105.

← Anna Komnene, Alexiad, X.5, trang 277.

← Ibn Jubayr, Rihlat lỉm fubayr, R. Broadhurst dịch, The Travels of lbn Jubayr (Những cuộc du hành của Ibn Jubayr), London, 1952, trang 315.

← Sách đã dẫn. Cũng xem c. Chism, “Ký ức, sự kinh ngạc và ham muốn trong những chuyến du hành của Ibn Jubayr và Ibn Baṭṭūṭa”, trong N. Paul và s. Yeager (biên tập), Remembering the Crusades: Myth, Image and Identity (Nhớ lại những cuộc Thập Tự chinh: Ngộ nhận, hình ảnh và bản sắc), Cambridge, 2012, trang 35-36.

← Ibn al-Athīr, Chronicle, trang 289-290; Barber, Crusader States, trang 284.

← Barber, Crusader States, trang 296-297; Imād al-Dīn, al-Fath al-qussīfīl-fathal-qudsī, H. Massé dịch, Conquete de la Syrie et de la Palestine par Saladin, Paris, 1972, trang 27-28.

← Barber, Crusader States, trang 305-313; T. Asbridge, The Crusades: The War for the Holy Land (Những cuộc Thập Tự chinh: Cuộc chiến vì Đất Thánh), London, 2010, trang 342-364.

← J. Riley-Smith, The Crusades: A History (Cuộc Thập Tự chinh: Một lịch sử), London, 1987, trang 137.

← J. Phillips, The Crusades 1095-1197 (Các cuộc Thập Tự chinh 1095-1197), London, 2002, trang 146-150; J. Phillips, Holy Warriors: A Modem History of the Crusades (Những chiến binh thánh chiến: Một lịch sử hiện đại về các cuộc Thập Tự chinh), London, 2009, trang 136-165.

← Geoffrey xứ Villehardouin, “Cuộc chinh phạt Constantinople”, trong Chronicles of the Crusades (Biên niên sử các cuộc Thập Tự chinh), M. Shaw dịch, London, 1963, trang 35.

← William xứ Tyre, Chronicon, R. Huygens biên tập, 2 tập, Turnhout, 1986, 2, trang 408; J. Phillips, The Fourth Crusade and the Sack of Constantinople (Cuộc Thập Tự chinh thứ tư và cuộc cướp bóc Constantinople), London, 2004, trang 67-68.

← D. Queller và T. Madden, “Một số tranh luận xa hơn bảo vệ Venice ương cuộc Thập Tự chinh thứ tư”, Byzantion 62,1992, 438.

← T. Madden, “Venice, Giáo hoàng và các cuộc Thập Tự chinh trước 1204”, trong s. Ridyard (biên tập), The Medieval Crusade (Thập Tự chinh thời Trung cổ), Woodbridge, 2004, trang 85-95.

← D. Queller và T. Madden, The Fourth Crusade: The Conquest of Constantinople (Cuộc Thập Tự chinh thứ ttr Cuộc chinh phạt Constantinople), Philadelphia, 1997, trang 55ff.

← Tafel và Thomas, Urkunden, 1, trang 444-452.

← Robert of Clan, La Conquete de Constantinople, p. Lauer biên tập, Paris, 1924,72-73, trang 71-72.

← Niketas Khoniates, Khronike diegesis, J. Van Dieten biên tập, Nicetae Choniatae Historia, New York, 1975, trang 568-577.

← P. Riant, Exuviae sacrae constantinopolitanae, 2 tập, Geneva, 1876,1, trang 104-105.

← Khoniates, Khronike, trang 591. Về một đánh giá lại quan trọng với những thiệt hại cho thành phố, T. Madden, “Những ngọn lửa trong cuộc Thập Tự chinh thứ tư ở Constantinople, 1203-1204: Một đánh giá thiệt hại”, Byzantinische Zeitschrift 84/85, 1992, 72-93.

← Xin xem M. Angold, The Fourth Crusade (Cuộc Thập Tự chinh thứ tư, 2003, trang 219-267; cũng xem D. Perry, “Translatio Symonensis và bảy tên kẻ cướp: Câu chuyện của Furta Sacra về cuộc Thập Tự chinh thứ tư của Venice và cuộc cướp phá Constantinople”, trong T. Madden (biên tập), The Fourth Crusade: Event, Aftermath and Perceptions (Cuộc Thập Tự chinh thứ tư: Diễn biến, sau đó và những cách hiểu), Aidershot, 2008, trang 89-112.

← R. Gallo, “La tomba di Enrico Dandolo in Santa Soil a a Constantinople”, Rivista Mensile della Citta di Venezia 6,1927,270-283; T. Madden, Enrico Dandolo and the Rise of Venice (Enrico Dandolo và sự vươn lên của Venice), Baltimore, 2003, trang 193-194.

← Michael Khoniates, Michaelis Choniatae Epístulae, F. Kolovou biên tập, Berlin, 2001, Letters 145,165, 100 (Các lá thư 145, 165, 100); T. Shawcross, “Thế hệ mất mát (khoảng 1204-khoảng 1222): Liên minh chính trị và các lợi ích địa phương dưới ảnh hưởng của cuộc Thập Tự chinh thứ tư”, trong J. Herrin và G. Saint-Guillain (biên tập), Identities and Allegiances in the Eastern Mediterranean after 1204 (Những bản sắc và những liên minh ở đông Địa Trung Hải sau năm 1204), Farnham, 2011, trang 9-45.

← Tafel và Thomas, Urkunden, 1, trang 464-488; N. Oikonomides, “La Decomposition de 1’Empire byzantin à la veille de 1204 et les origines de 1’Empire de Nicée: à propos de la ‘Partitio Romaniae’”, trong XVCongres international d’etudes byzantines, Athens, 1976,1, trang 3-22.

← C. Otten-Froux, “Những bản sắc và những liên minh: Góc nhìn của Genoa và Pisa”, trong Herrin và Saint-Guillan, Identities and Allegiances, trang 265ff.; cũng xem G. Lehei, “Cuộc tranh đấu giành quyền bá chủ Đông Địa Trung Hải: Một chương trong quan hệ giữa Venice và Genoa theo Biên niên sử của Ogerio Pane”, Mediterranean Historical Review 11.2 (1996), 196-207.

← F. Van Tricht, The Latin Renovatio of Byzantium: The Empire of Constantinople 1204-1228 (Renovatio Latin của Byzantium: Đế quốc của Constantinople 1204-1228S), Leiden, 2011, nhất là trang 157ff.

← Xin xem s. McMichael, “Francis và cuộc gặp gỡ Sultan [1219] ”, trong The Cambridge Companion to Francis of Assisi (So tay Cambridge về Francis xứ Assis), M. Robson biên tập, Cambridge, 2012, trang 127-142; J. Tolan, Saint Francis and the Sultan: The Curious History of a Christian-Muslim Encounter (Thánh Francis và Sultan: Lịch sử đáng tò mò của một cuộc gặp gỡ Thiên Chúa giáo-Hồi giáo), Oxford, 2009.

← Dulumeau, History of Paradise, trang 71-96.

← M. Gosman, “La Légende du Prêưe Jean et la propagande auprès des croisés devant Damiette (1228-1221)”, trong D. Buschinger (biên tập), La Croisade: realites etfì ctions. Actesdu colloque d’Amiens 18-22 mars 1987, Gõppinger, 1989, trang 133-142; J. Valtrovà, “Vượt ra đường chân trời của những huyền thoại: Hình ảnh truyền thống và trải nghiệm trực tiếp của những ghi chép thời Trung cổ về châu Á”, Numen 57,2010,166-167.

← C. Beckingham, “Những thành tựu của Tư tế John”, trong c. Beckingham và B. Hamilton (biên tập), Prester John, the Mongols and the Ten Lost Tribes (Tư tế John, người Mông Cổ và mười bộ lạc thất lạc), Aidershot, 1996, trang 1-22; p. Jackson, The Mongols and the West (Nguôi Mông Cổ và phương Tây), London, 2005, trang 20-21.

← F. Zarncke, “Der Priester Johannes II”, Abhandlungen der Koniglich Sachsischen Gesellschaftder Wissenschaften, Phil.-hist. Kl. 8,1876, 9.

← Jackson, Mongols and the West, trang 48-49.

← Hetum, Patmich Tatarats, La flor des estoires de la terre d’Orient, trong Recueil des Historiens des Croisades: Historiens Armeniens 1, trang X.

← “Ata-Malik ỉuvaynī, Tarīx-i lahăn-Guẫā”, J. Boyle dịch, Genghis Khan: The History of the World-Conqueror (Thành Cát Tư Hãn: Lịch sử của người chinh phục thế giới), 2 tập, Cambridge, MA, 1958,1, 1, trang 21-22.

← Tên Hán-Việt của nhân vật này là Thiết Mộc Chân. Trong tiếng Mông Cổ, “temūr” có nghĩa là “bằng sắt” và “Temujin” là thợ rèn.

← Về ý nghĩa của chữ Činggis như một tước hiệu, xin xem I. De Rachewiltz, “Tìm hiểu lại tước hiệu Činggis Qan/Qayan”, trong w. Hessig và K. Sangster (biên tập), Gedanke und Wirkung, Wiesbaden, 1989, trang 282-288; T. Allsen, “Sự vươn lên của Đế quốc Mông Cổ và sự cai trị của người Mông Cổ ở Bắc Trung Quốc”, trong The Cambridge History of China (Lịch sử Trung Quốc của trường Cambridge), 15 tập, (Cambridge, 1978-),6, trang 321ff.

← The Secret History of the Mongols (Lịch sử bí mật của người Mông Cổ), I. De Rachewiltz dịch, 2 tập, Leiden, 2004,1, trang 13.

← Allsen, “Sự vươn lên của Đế quốc Mông Cổ”, trang 32 Iff.; G. Németh, “Wanderungen des mongolischen Wortes Nokur ‘Genosse’”, Ac ta Orientalia Academiae Scientiarum HungaricaeZ, 1952, 1-23.

← T. Allsen, “Triều Nguyên và người Uighur ở Turían vào thế kỷ 13”, trong M. Rossabi (biên tập), China among Equals: The Middle Kingdom and its Neighbors, 10th-14th Centuries (Trung Quốc trong các quốc gia ngang hàng: Trung Nguyên và các láng giềng của họ, các thế kỷ 10-14), Berkeley, 1983, trang 246-248.

← P. Golden, ‘“Ta sẽ trao dân chúng cho họ’: Những cuộc chinh phạt Činggisid và hệ quả sau đó trong thế giới người Turk”, Journal of the Royal Asiatic Society 10.1,2000,27.

← Z. Bunyatov, Gosudarstvo Khorezmshakhou-Anushteginidov, Moscow, 1986, trang 128-132; Golden, “Những cuộc chinh phạt ủinggisid”, 29.

← Luvaynī, History of the World Conqueror, 16,1, trang 107.

← Ibn al-Athīr, trong B. Spuler, History of the Mongols (Lịch sử người Mông Cổ), London, 1972, trang 30.

← D. Morgan, The Mongols (Người Mông Cổ), Oxford, 1986, trang 74.

← Nasawī, Sīrat al-sultān Jalal al-Dīn Mangubirtī, o. Houdas dịch, Histoire du sultan Djelal ed-Dīn Mankobirti prince du Kharezm, Paris, 1891,16, trang 63.

← K. Raphael, “Chiến tranh vây hãm của Mông Cổ bên hai bờ sông Euphrates và câu hỏi về thuốc súng (1260-1312)”, Journal of the Royal Asiatic Society, 19.3,2009,355-370.

← A. Waley dịch, The Travels of an Alchemist: The Journey of the Taoist, Ch’angch’un, from China to the Hindukush at the Summons of Chingiz Khan, Recorded by his Disciple, Li Chih-chang (Những cuộc du hành của một nhà giả kim thuật: Hành trình của đạo sĩ Trường Xuân Tử từ Trung Quốc tới Hindukush theo lệnh của Chingiz Khan, do học trò của ông, Lý Chí Thường, ghi chép lại), London, 1931, trang 92-93.

← Xin xem công trình tiên phong của Allsen, Commodity and Exchange (Hàng hóa và trao đổi), và G. Lane, Early Mongol Rule in Thirteenth-Century Iran: A Persian Renaissance (Thời kỳ đầu Mông Cổ cai trị Iran vào thế kỷ 13: Một thời kỳ phục hưng Ba Tư), London, 2003.

← Juvaynt, History of the World Conqueror, 27,1, trang 161-164.

← J. Smith, “Những xem xét nhân khẩu học trong chiến tranh vây hãm của Mông Cổ”, Archivum Ottomanicum 13, 1994, 329-334; cùng tác giả, “Nhân lực của Mông Cổ và dân số Ba Tư”, Journal of Economic and Social History of the Orient 18.3, 1975, 271-299; D. Morgan, “Quân đội Mông Cổ ở Ba Tư”, Der Islam 56.1, 2009, 81-96.

← Tức Oa Khoát Đài.

← Novgorodskaya Pervaya Letopis’ starshego i mladshego isvodov, A. Nasonov biên tập, Leningrad, 1950, trang 61.

← Sách đã dẫn, trang 74-77.

← E. Petrukhov, Serapion Vladimirskii, russkii propovedenik XIII veka, St Petersburg, 1888, Phụ lục, trang 8.

← Dù các nhà bình luận thời Trung cổ có liên hệ Tatar và Tartarus, từ trước được sử dụng khắp vùng thảo nguyên để chi các dân tộc du mục, nhiều khả năng có nguồn gốc từ từ tiếng Tungusic “ta-ta”, có nghĩa là lôi hay kéo. Xin xem S. Akiner, Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab (Ngôn ngữ tôn giáo của tộc Kitab Tatar ở Belarus), Wiesbaden, 2009, trang 13-14.

← Jackson, Mongols and the West, trang 59-60; D. Sinor, “Người Mông Cổ ở phương Tây”, Journal of Asian History 33.1, 1999, 1-44.

← C. Rodenburg (biên tập), MGH Epistulae saeculi XIII e regestis pontifi cum Romanorum selectae, 3 tập, Berlin, 1883-1894,1, trang 723; Jackson, Mongols and the West, trang 65-69.

← P. Jackson, “Cuộc Thập Tự chinh chống người Mông Cổ (1241)”, Journal of Ecclesiastical History 42,1991,1-18.

← H. Dõrrie, “Drei Texte zur Gesichte der Ungam und Mongolen. Die Missionreisen des fr. Julianus o.p. Ins Ural-Gebiet (1234/5) und nach Rutland, 1237 und der Bericht des Erzbischofs Peter liber die Tataren”, Nachrichten der Akademie der Wissenschaften in Gottingen, phil-hist. Klasse (1956) 6,179; cũng xem Jackson, Mongols and the West, dang 61. Quân Mông Cổ cướp bóc mọi thứ trên đường đi, tấn công một thị trấn kinh khủng tới mức một người chép sử biên niên địa phương ghi nhận rằng chẳng còn lại ai “dù chỉ để đái vào tường”⁽¹⁾.

← Thomas the Archdeacon, Historia Salonitanorum atque Spalatinorum pontificum, D. Krabié, M. Sokol và J. Sweeney dịch và biên tập, Budapest, 2006, trang 302; Jackson, Mongols and the West, trang 65.

← Bản sao của hai lá thư đó còn lại tới ngày nay, c. Rodenberg (biên tập), Epistolae saeculi XII e regestis pontifi cum romanorum, 3 tập, Berlin, 1883-1894,2, trang 72; 3, trang 75.

← Valtrovà, “Vượt ra đường chân trời của những huyền thoại”, 154-185.

← William xứ Rubruck, The Mission of Friar William of Rubruck (Phái bộ của thầy dòng William xứ Rubruck), p. Jackson dịch, D. Morgan biên tập, London, 1990,28, trang 177.

← Ibid., 2, trang 72, 76; 13, trang 108; Jackson, Mongols and the West, trang 140.

← John xứ Plano Carpini, Sinica Franciscana: Itinera et relationes fratrum minorum saeculi XVII et XIV, A. Van den Wyngaert biên tập, 5 tập, Florence, 1929,1, trang 60,73-75.

← Tức Quý Do.

← John xứ Plano Carpini, Ystoria Mongolarum, A. Van den Wyngaert biên tập, Florence, 1929, trang 89-90.

← “Thư của Đại Hãn Quý Do gửi Giáo hoàng Innocent IV (1246) ”, trong I. De Rachewiltz, Papal Envoys to the Great Khans (Các phái bộ của Giáo hoàng tới gặp các Đại Hãn), Stanford, 1971, trang 214 (có một số chỗ khác biệt).

← C. Dawson, Mongol Mission: Narratives and Letters of the Franciscan Missionaries in Mongolia and China in the Thirteenth and Fourteenth Centuries (Sứ mệnh Mông Cổ: Những câu chuyện và những lá thư của các thầy truyền giáo dòng Franciscan ở Mông Cổ và Trung Quốc vào thế kỷ 13 và 14), London, 1955, trang 44-45.

← P. Jackson, “Chinh phục thế giới và dung nạp địa phương: Đe dọa và lấy lòng trong chính sách ngoại giao Mông Cổ”, trong J. Woods, J. Pfeiffer, s. Quinn và E. Tucker (biên tập), History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East: Studies in Honor of John E. Woods (Lịch sử và việc chép sử về Trung Á và Trung Đông hậu Mông Cổ: Các nghiên cứu vinh danh John E. Wood), Wiesbaden, 2006, trang 3-22.

← R. Thomson, “Đông Địa Trung Hải vào thế kỷ 13: Những bản sắc và những liên minh. Những vùng phụ cận; Armenia”, trong Herrin và Saint-Gobain, Identities and Allegiances, trang 202-204.

← J.-L. Van Dieten, “Das Lateinische Kaiserreich von Konstantinopel und die Verhandlungen iiber kirchliche Wiedervereinigung”, trong V. Van Aalst và K. Ciggaar (biên tập), The Latin Empire: Some Contributions (Đế quốc Latin: Một vài đóng góp), Hemen, 1990, trang 93-125.

← Wiliam xứ Rubruck, Mission of Friar William, 33, trang 227.

← George Pachymeres, Chronicon, A. Faillier dịch và biên tập, Relations historiques, 2 tập, Paris, 1984,2, trang 108-109; J. Langdon, “Cuộc chạm trán ban đầu của Byzantium với Chinggisid: Một giới thiệu về quan hệ Byzantine-Mông Cổ”, Viator29,1998,130-133.

← Tức Mông Kha.

← Abdallāh b. Fadlallah Wassaf, Tarjiyat AL-amsār Iưa-tajziyat al-OỊār, trong Spuler, History of the Mongols, trang 120-121.

← Allsen, Commodity and Exchange, trang 28-29.

← J. Richard, “Une Ambassade mongole à Paris en 1262”, Journal des Savants 4,1979, 295-303; Jackson, Mongols and the West, trang 123.

← N. Nobutaka, “Cấp bậc và địa vị của những người tị nạn quân sự trong quân đội Mamluk: Xem xét lại chế độ Wafidlyah”, Mamluk Studies Review 10.1, 2006, 55-81; R. Amitai-Preiss, “Sự tái lập giới tinh hoa quân sự ở Ai Cập Mamluk dưới quyền al-Nāsir Muḥammad b. Qalāwūn”, Studia Islamica 72,1990,148-150.

← P. Jackson, “Cuộc khủng hoảng ở Đất Thánh vào năm 1260”, English Historical Review 9,1980,481-513.

← R. Amitai-Preiss, Mongols and Mamluks: The Mamluk-Ilkhanid War, 1260-1281 (Mông Cổ và Mamluk: Chiến tranh Mamluk-Ilkhanid, 1260-1281), Cambridge, 1995.

← Tức Húc Liệt Ngột.

← Tức A Bát Ha.

← Tức Sát Hợp Đài.

← Jūzjānī, Tabakăt-i-Năsiri, H. Raverty dịch, A general history of the Muḥammadan dynasties of Asia, including Hindustan, from 810 A.D. To 1260 A.D., and the irruption of the infidel Mughals into Islam (Một lịch sử chung của các triều đại Muḥammadan ở châu Á, bao gồm Hindustan, từ năm 810 tới năm 1260, và sự cải sang đạo Hồi của những người Mughal vô thần), Calcutta, 1881, 23.3-23.4, trang 1104, 1144-1145.

← L. Lockhart, “Quan hệ giữa Edward I và Edward II của Anh và các vị Khả Hãn Mông Cổ ở Ba Tư”, Iran 6,1968,23. Về cuộc viễn chinh, c. Tyerman, England and the Crusades, 1095-1588 (Anh và các cuộc Thập Tự chinh 1095-1588), London, 1988, trang 124-132.

← W. Budge, The Monks of Kublai Khan, Emperor of China (Những tăng lữ của Hốt Tất Liệt, Hoàng đế Trung Hoa), London, 1928, trang 186-187.

← S. Schein, “Gesta Dei per Mongolos 1300: Sáng thế từ một sự kiện không quan trọng”, English Historical Review 94.272,1979, 805-819.

← R. Amitai, ‘‘Quân đội Ilkhanid đã tiến tới đâu? Chiến dịch đầu tiên của Ghazan vào Syria (1299-1300)”, trong di Cosmo, Warfare in Inner Asian History, trang 221-264.

← William Blake, “Jerusalem”. Những huyền thoại về việc Joseph xứ Arimathea thăm quần đào Anh đã lan truyền ở Anh từ thời Trung cổ, w. Lyons, Joseph of Arimathea: A Study in Reception History (Joseph xứ Arimathea: Một nghiên cứu về lịch sử tiếp nhận), Oxford, 2014, trang 72-104.

← S. Karpov, “Buôn bán ngũ cốc ở vùng phía nam Hắc Hải: Thê kỷ 13 tới thế kỷ 15”, Mediterranean Historical Review 8.1,1993, 55-73.

← A. Ehrenkreutz, “Những ngụ ý chiến lược của việc buôn bán nô lệ giữa Genoa và Mamluk Ai Cập vào nửa sau của thế kỷ 13”, trong A. Udovitch (biên tập), The Islamic Middle East, 700-1900 (Trung Đông Hồi giáo, 700-1900), Princeton, 1981, trang 335-343.

← G. Lorenzi, Monumenti per servire alia Storla del Palazzo Ducale di Venezia. Parte I: dal 1253 al 1600, Venice, 1868, trang 7.

← “Anonimo genovese”, trong G. Contini (biên tập), Poeti del Duecento, 2 tập, Milan, 1960, 1, trang 751-759.

← V. Cilocitan, The Mongols and the Black Sea Trade in the Thirteenth and Fourteenth Centuries (Người Mông Cổ và thương mại ở Hắc Hải trong thế kỷ 13 và 14, Leiden, 2012), trang 16, 21; s. Labib, “Chính sách thương mại của Ai Cập vào thời Trung cổ”, trong M. Cook (biên tập), Studies in the Economic History of the Middle East (Nghiên cứu về lịch sử kinh tế Trung Đông), London, 1970, trang 74.

← Xin xem D. Morgan, “Mông Cổ hay Ba Tư: Chính quyền của Il-khānid Iran”, Harvard Middle Eastern and Islamic Review 3,1996, 62-76, và trên hết Lane, Early Mongol Rule in Thirteenth-Century Iran.

← G. Alef, “Nguồn gốc và sự phát triển của hệ thống bưu điện thời Muscovite”, Jahrbucherfur Geschichte Osteuropas 15,1967,1-15.

← Morgan, The Mongols, trang 88-90; Golden, “Những cuộc chinh phạt ỡinggisid”, 38-40; T. Allsen, Mongol Imperialism: The Policies of the Grand Qan Mongke in China, Russia and the Islamic Lands, 1251-1259 (Chủ nghĩa đế quốc Mông Cổ: Các chính sách của Đại Hãn Mông Kha ở Trung Quốc, Nga và các vùng đất Hồi giáo), Berkeley, 1987, trang 189-216.

← Juvaynī, History of the World Conqueror, 3,1, trang 26.

← Quá trình này đã bất đầu từ giữa thế kỷ 13, như các ghi chép của những nhà truyền giáo và các phái bộ cho thấy, G. Guzman, “Các phái bộ giáo sĩ châu Âu được cử tới Mông Cổ: Báo cáo từ các thương nhân phương Tây ở Đông Âu và Trung Á, 1231 -1255”, Journal of Medieval History 22.1,1996, 57-67.

← William xứ Rubruck, Mission of Friar William, 35, trang 241-242.

← J. Ryan, “Thuyết giảng Thiên Chúa giáo dọc theo Con đường Tơ lụa: Các tiền đồn truyền đạo ở ‘Trung Nguyên’ của người Tartar vào thế kỷ 14”, Journal of Early Modern History 2.4, 1998, 350-373. Về Ba Tư, R. Lopez, “Nuove luci sugli italiani in Estremo Oriente prima di Colombo”, Studi Colombiani 3,1952,337-398.

← Dawson, Mission to Asia, trang 224-226; de Rachewiltz, Papal Envoys, trang 160-178; cũng J. Richard, La Papaute et les missions d’Orient au moyen age (XIIIe-Xve siecles), Rome, 1977, trang 144ff. John đổ tội cho những người Nestorian vì không có nhiều người hơn được cải đạo, ông nói rằng họ cáo buộc ông là gián điệp và một người thực hành ma thuật: Những mối kình địch giữa những người Thiên Chúa giáo cũng bộc lộ ở Trung Quốc, giống như ở Ba Tư và những nơi khác.

← P. Jackson, “Khả Hân Húc Liệt Ngột và người Thiên Chúa giáo: Tạo dựng một ngộ nhận”, trong J. Phillips và p. Edbury (biên tập), The Experience of Crusading (Trải nghiệm của công cuộc Thập Tự chinh), 2 tập, Cambridge, 2003, 2, hang 196-213; s. Grupper, “Thánh điện Phật giáo-Vihara ở Labnasagut và Khả Hãn Húc Liệt Ngột: Một tổng quan về đạo Phật Il-Qanid và các vấn đề liên quan”, Archivum Eurasiae Medii Aevi 13,2004, 5-77; Foltz, Religions of the Silk Road, trang 122.

← S. Hackel, “Dưới áp lực của đa thần giáo? - Người Mông Cổ và giáo hội Nga”, trong J. Breck và J. Meyendorff (biên tập), The Legacy of St Vladimir: Byzantium, Russia, America (Di sản của Thánh Vladimir: Byzantium, Nga, Mỹ), Crestwood, NY, 1990, hang 47-56; c. Halperin, “Hiểu kẻ thù: Sự quen thuộc của nước Nga thời Trung cổ với người Mông Cổ của Hãn quốc Kim Trướng”, Ịahrbucherfur Geschichte Osteuropas 30,1982,161-175.

← D. Ostrowski, Muscovy and the Mongols: Cross-Cultural Influences on the Steppe Frontier, 1304-1589 (Muscovy và Mông Cổ: Những ảnh hưởng liên văn hóa lên biên giới thảo nguyên 1304-1589), Cambridge, 1998; M. Bilz-Leonardt, “Giải mã ngộ nhận về ách Tartar”, Central Asian Survey 27.1, 2008, 35-36.

← R. Hartwell, “Những chuyển đổi nhân khẩu học, chính trị và xã hội ở Trung Quốc, 750-1550”, Harvard Journal of Asiatic Studies 42.2,1982,366-369; R. Von Glahn, “Xem xét lại cuộc cách mạng tiền tệ thời Tống: Một luận văn đánh giá”, International Journal of Asian Studies 1.1, 2004, 159.

← Xin xem lấy ví dụ G. Wade, “Một thời đại thương mại sớm ở Đông Nam Á, 900-1300”, Journal of Southeast Asia Studies 40.2, 2009, 221-265.

← S. Kumar, “Tầng lớp tình hoa bị bỏ quên: Người Turk, nguôi Mông Cổ và một tầng lớp thư lại Ba Tư vào đầu thời Sultan ở Delhi”, Modern Asian Studies 43.1, 2009, 72-76.

← Am Thiện Chính Yếu, sách của Hốt Tư Tuệ, nhà dinh dưỡng và bác sĩ trong triều đình dưới thời Nguyên.

← P. Buell, E. Anderson và c. Perry, A Soup for the Qan: Chinese Dietary Medicine of the Mongol Era as Seen in Hu Szu-hui’s Yin-shan Cheng-yao (Món súp cho Khả Hãn: Thực dưỡng Trung Hoa thời Mông Cổ như trong sách Ẩm Thiện Chính Yếu của Hốt Tư Tuệ), London, 2000.

← Tức Đại Hãn Hốt Tất Liệt.

← P. Buell, “Cách ăn uống của vùng thảo nguyên và lịch sử”, Asian Medicine, Tradition and Modernity 2.2,2006,179-180,190.

← P. Buell, “Đế quốc Mông Cổ và quá trình Thổ hóa: Bằng chứng trong đồ ăn và cách ăn”, trong R. Amitai-Preiss (biên tập), The Mongol Empire and its Legacy (Đế quốc Mông Cổ và di sản của nó), Leiden, 1999, trang 200-223.

← Allsen, Commodity and Exchange, trang 1-2,18; J. Paviot, “Nước Anh và người Mông Cổ (khoảng 1260-1330)”, Journal of the Royal Asiatic Society 10.3, 2000, 317-318.

← P. Freedman, “Gia vị và các ý tưởng về sự khan hiếm và giá trị ở châu Âu cuối thời Trung cổ”, Speculum 80.4, 2005,1209-1227.

← S. Halikowski-Smith, “Sự huyền thoại hóa gia vị ương truyền thống phương Tây”, European Review of History: Revue Europeenne d’Histoire 8.2, 2001,119-125.

← A. Appadurai, “Giới thiệu: Hàng hóa thương phẩm và nền chính trị của giá trị”, trong A. Appadurai (biên tập), The Social Life of Things: Commodities in Cultural Perspective (Đời sống xã hội của đồ vật: Hàng hóa thương phẩm dưới góc nhìn văn hóa), Cambridge, 1986, trang 3-63.

← Francesco Pegolotti, Libro di divisamenti di paesi (edi misuredi mercatantie), H. Yule dịch, Cathay and the Way Thither (Trung Hoa và đường tới đó), 4 tập, London, 1913-1916, 3, trang 151-155. Cũng xem ở đây J. Aurell, “Đọc sổ tay của các thương nhân thời Phục hưng: Những đạo đức nghề nghiệp và bản sắc xã hội xung đột”, trong J. Ehmer và c. Lis (biên tập), The Idea of Work in Europe from Antiquity to Modem Times (Ý tưởng về công việc ở châu Âu từ thời cổ đại tới thời hiện đại), Farnham, 2009, trang 75-77.

← R. Prazniak, “Siena trên Những Con đường Tơ lụa: Ambrozio Lorenzetti và thế kỷ Mông Cổ toàn cầu, 1250-1350”, Journal of World History 2Ỉ.2,2010,179-181; M. Kupfer, “Bản đồ bánh xe đã mất của Ambrogio Lorenzetti”, Art Bulletin 78.2,1996,286-310.

← Ibn Baṭṭūṭa, al-Riịila, H. Gibb dịch, The Travels of Ibn Baṭṭūṭa (Những chuyến du hành của Ibn Baṭṭūṭa), 4 tập, Cambridge, 1994,4, 22, trang 893-894.

← E. Endicott-West, “Chính quyền và xã hội triều Nguyên”, Cambridge History of China, 6, trang 599-560.

← Allsen, Commodity and Exchange, trang 31-39.

← C. Salmon, “Les Persans à l’extrémité orientale de la route maritime (lie a.e ,-XVIIe siècle)”, Archipel 68 (2004), 23-58; cũng xem L. Yingsheng, “Một ngôn ngữ thông dụng dọc theo Con đường Tơ lụa: Tiếng Ba Tư ở Trung Quốc từ thế kỷ 14 tới 16”, trong R. Kauz (biên tập), Aspects of the Maritime Silk Road from the Persian Gulf to the East China Sea (Các khía cạnh của Con đường Tơ lụa trên biển từ vịnh Ba Tư tới biển Hoa Đông), Wiesbaden, 2010, trang 87-95.

← F. Hirth và W. Rockhill, Chau Ju-Kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi (Triệu Nhữ Quát: Tác phẩm của ông về thương mại Trung Quốc và Ả Rập vào các thế kỷ 12 và 13, tựa đề Chư Phiên Chí), St Petersburg, 1911, trang 124-125,151,142-143.

← Xin xem R. Kauz, “Thương mại đường biển ở Kish trong thời kỳ Mông Cổ”, trong L. Komaroff (biên tập), Beyond the Legacy of Genghis Khan (Vượt ra ngoài di sản của Thành Cát Tư Hãn), Leiden, 2006, trang 51-67.

← Marco Polo, Le Devisament dou monde, A. Moule và p. Pelliot dịch, The Description of the World (Mô tả về thế giới), 2 tập, London, 1938; Ibn Baṭṭūṭa, 22, Travels, 4, trang 894.

← Về Marco Polo, xin xem J. Critchley, Marco Polo’s Book (Sách của Marco Polo), Aidershot, 1992, và hiện giờ xin xem H. Vogel, Marco Polo was in China: New Evidence from Currencies, Salts and Revenues (Marco Polo từng ở Trung Quốc: Bằng chứng mới từ tiền tệ, muối và doanh thu), Leiden, 2013.

← C. Wake, “Những chiếc tàu viễn dương lớn của miền Nam Trung Quốc vào thời đại du hành hàng hải của Trung Quốc tới Ấn Độ, thế kỷ 12 tới 15”, International Journal of Maritime History 9.2,1997, 51-81.

← E. Schafer, “Nhà Đường”, trong K. Chang (biên tập), Food in Chinese Culture: Anthropological and Historical Perspective (Đồ ăn trong văn hóa Trung Quốc: Góc nhìn nhân chủng học và lịch sử), New Haven, 1977, trang 85-140.

← V. Tomalin, V. Sevakumar, M. Nair và p. Gopi, “Thuyền Thaikkal-Kadakkarapally: Một ví dụ khảo cổ học về việc đóng tàu thời Trung cổ ở Tây Ấn Độ Dương”, International Journal of Nautical Archaeology 33.2, 2004, 253-263.

← R. Von Glahn, Fountain of Fortune: Money and Monetary Policy in China 1000-1700 (Suối nguồn của cải: Tiền và chính sách tiền tệ ở Trung Quốc 1000-1700), Berkeley, 1996, trang 48.

← A. Watson, “Trở lại với vàng - và bạc”, Economic History Review 20.1, 1967, 26-27; I. Blanchard, Mining, Metallurgy and Minting in the Middle Age: Continuing Afro-European Supremacy, 1250-1450 (Khai mỏ, luyện kim và đúc tiền vào thời Trung cổ: Sự ưu việt tiếp diễn của Phi-Âu), Stuttgart, 2001, 3, trang 945-948.

← T. Sargent và F. Velde, The Big Problem of Small Change (Tiền lẻ, vấn đề lớn), Princeton, 2002, trang 166; J. Deyell, “Kết nối với Trung Quốc: Những vấn đề về nguồn cung bạc ở Bengal thời Trung cổ”, trong J. Richards (biên tập), Precious Metals in the Later Medieval and Early Modern World (Kim loại quý trên thế giới vào cuối thời Trung cổ và đầu thời hiện đại), Durham, NC, 1983; M. Allen, “Khối lượng tiền tệ ở Anh, 1158-1470”, Economic History Review 54.4,2001,606-607.

← Điều này được cho thấy rõ ràng trong trường hợp Nhật Bản vào thế kỷ 14, A. Kuroda, “Thế kỷ bạc Á-Âu, 1276-1359: Tính chất so sánh được và nhân lên được”, Journal of Global History 4, 2009, 245-269.

← V. Fedorov, “Dịch hạch ở lạc đà và phòng ngừa ở Liên bang Xô Viết”, Bulletin of the World Health Organisation 23, 1960, 275-281. Về các thí nghiệm sớm hơn, xin xem lấy ví dụ A. Tseiss, “Infektsionnye zabolevaniia u verbliudov, neizvestnogo do sik por poriskhozdeniia”, Vestnik mikrobiologii, epidemiologii ỉ parazitologtn.1,1928,98-105.

← Boccaccio, Decamerone, G. McWilliam dịch, Decameron, London, 2003, trang 51.

← T. Ben-Ari, s. Neerinckx, K. Gage, K. Kreppel, A. Laudisoit et al., “Dịch hạch và khí hậu: Quy mô là quan trọng”, PLoS Pathog 7.9, 2011, 1-6. Xem thêm B. Krasnov, I. Khokhlova, L. Fielden và N. Burdelova, “Tác động của nhiệt độ không khí và độ ẩm với khả năng sống sót các giai đoạn tiền ấu trùng của hai loài bọ chét (Siphonaptera: Pulicidae)”, Journal of Medical Entomology 38, 2001, 629-637; K. Gage, T. Burkot, R. Eisen và E. Hayes, “Khí hậu và các bệnh do véc-tơ truyền”, Americal Journal of Preventive Medicine 35,2008,436-450.

← N. Stenseth, N. Sarnia, H. Viljugrein, K. Kausrud, M. Begon et al., “Các động năng của dịch hạch được thúc đẩy bởi biến số khí hậu”, Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 103, 2006,13110-13115.

← Một số học giả cho rằng dấu hiệu sớm nhất có thể xuất hiện ở các nấm mồ trong một nghĩa địa tại miền Đông Kyrgyzstan từ những năm 1330, S. Berry và N. Gulade, “LaPeste nơire dans I’Occident Chrétien et musulman, 1347-1353”, Canadian Bulletin of Medical History 25.2 (2008), 466. Tuy nhiên, điều này là dựa trên một nhầm lẫn. Xin xem J. Norris, “Đông hay Tây? Nguồn gốc địa lý của Cái chết Đen”, Bulletin of the History of Medicine 51,1977,1-24.

← Gabriele de’ Mussis, Historia de Morbo, trong The Black Death (Cái chết Đen), R. Horrox dịch, Manchester, 2001, trang 14-17; M. Wheelis, “Chiến tranh sinh học trong cuộc vây hãm Caffa năm 1346”, Emerging Infectious Diseases 8.9,2002,971-975.

← M. De Piazza, Chronica, trong Horrox, Black Death, trang 35-41.

← Anonimalle Chronicle, trong Horrox, Black Death, trang 62.

← John xứ Reading, Chronica, trong Hoươx, Black Death, trang 74.

← Ibn al-Wardī, Risālat al-naba an aỉ-waba, dẫn lại theo B. Dois, The Black Death in the Middle East (Cái chết Đen ở Trung Đông), Princeton, 1977, trang 57-63.

← M. Dods, “Ibn al-Wardi’s ‘Risalah al-naba’ an al-waba”, trong D. Kouymjian (biên tập), Near Eastern Numismatics, Iconography, Epigraphy and History (Nghiên cứu tiền đúc, ngẫu tượng, văn khắc và lịch sử Cận Đông), Beirut, 1974, trang 454.

← B. Dols, Black Death in the Middle East, trang 160-161.

← Boccaccio, Decameron, trang 50.

← De’ Mussis, Historia de Morbo, trang 20; “Continuation Novứnontensis”, trong Monumenta Germaniae Historica, Scriptores, 9, trang 675.

← John Clynn, Annalium Hibernae Chronicon, trong Horrox, Black Death, trang 82.

← Louis Heylgen, Breve Chronicon ClericiAnonymi, trong Horrox, Black Death, trang 41-42.

← Horrox, Black Death, trang 44,117-118; Dols, Black Death in the Middle East, trang 126.

← Bengt Knutsson, A Little Book for the Pestilence (Một cuốn sách nhỏ cho bệnh dịch hạch), trong Horrox, Black Death, trang 176; John xứ Reading, Chronica, trang 133-134.

← S. Sitnonsohn (biên tập), The Apostolic See and the Jews: Documents, 492-1404 (Hội Thánh Tông đồ và người Do Thái: Các tài liệu, 492-1404), Toronto, 1988, 1, số 373.

← Nói chung xem ở đây O. Benedictow, The Black Death, 1346-1353: The Complete History (Cái chết Đen, 1346-1353: Lịch sử hoàn chính), Woodbridge, 2004, trang 380ff.

← O. Benedictow, “Bệnh hoạn trong đại dịch dịch hạch lịch sử”, Population Studies 41,1987,401-431; cùng tác giả, What Disease was Plague? On the Controversy over the Microbiological Identity of Plague Epidemics of the Past (Dịch hạch là bệnh gì? về cuộc tranh cãi với tính chất vi sinh học của các đại dịch dịch hạch trong quá khứ), Leiden, 2010, nhất là trang 289ff.

← Petrarch, Epistolae, trong Horrox, Black Death, trang 248.

← Historia Roffensis, trong Horrox, Black Death, trang 70.

← S. Pamuk, “Tiền lương thực ở thành thị quanh vùng Đông Địa Trung Hải trong góc nhìn so sánh, 1100-2000”, Research in Economic History 12, 2005, 213-232.

← S. Pamuk, “Cái chết Đen và những nguồn gốc của ‘Sự phân lập lớn’ khắp châu Âu, 1300-1600”, European Review of Economic History 11, 2007, 308-309; s. Epstein, Freedom and Growth: The Rise of States and Markets in Europe, 1300-1750 (Tự do và tăng trưởng: Sự nổi lên của các nhà nước và các khu chợ ở châu Âu, 1300-1750), London, 2000, trang 19-26. Cũng xem M. Bailey, “Suy giảm nhân khẩu học vào cuối thời Trung cổ ở Anh: Một số suy nghĩ về nghiên cứu gần đây”, Economic History Review 49,1996,1-19.

← H. Miskimin, The Economy of Early Renaissance Europe, 1300-1460 (Nền kinh tế châu Âu đầu thời Phục hưng, 1300-1460), Cambridge, 1975; D. Herlihy, The Black Death and the Transformation of the West (Cái chết Đen và sự chuyển đổi của phương Tây), Cambridge, 1997.

← D. Herlihy, ‘‘Thế hệ trong lịch sử Trung cổ”, Viator 5 (1974), 347-364.

← Về sự suy giảm ở Ai Cập và vùng Levant, A. Sabra, Poverty and Charity in Medieval Islam: Mamluk Egypt 1250-1517 (Nghèo đói và từ thiện ở thế giới Hồi giáo Trung cổ: Ai Cập Mamluk 1250-1517), Cambridge, 2000.

← S. DeWitte, “Rủi ro tử vong và sống sót sau Cái chết Đen thời Trung cổ”, Plos One 9.5,2014,1 -8. Về chế độ ăn uống được cải thiện, T. Stone, “Tiêu thụ các loại lương thực vào cuối thời Trung cổ ở Anh”, trong c. Woolgar, D. Serjeantson và T. Waldron (biên tập), Food in Medieval England: Diet and Nutrition (Thực phẩm trong thời Trung cổ ở Anh: Chế độ ăn uống và dinh dưỡng), Oxford, 2006, trang 11-26.

← Epstein, Freedom and Growth, trang 49-68; van Bavel, “Con người và đất đai: Những diễn tiến dân số nông thôn và cấu trúc tài sản ở vùng Đất Thấp, khoảng 1300-khoảng 1600”, Continuity and Change 17,2002, 9-37.

← Pamuk, “Tiền lương thực ở thành thị”, 310-311.

← Anna Bijns, “Không đeo ách vào cổ là hay nhất! Hạnh phúc thay người phụ nữ không có đàn ông”, trong K. Wilson, Women Writers of the Renaissance and Reformation (Các tác giả nữ thời Phục hưng và Kháng Cách), Athens, 1987, trang 382. Xin xem ở đây T. De Moor và I. Luiten van Zanden, “Quyền lực nữ giới: Mô thức hôn nhân và các thị trường lao động ở châu Âu vùng Bắc Hải vào cuối thời Trung cổ và đầu thời hiện đại”, Economic History Review, 2009,1-33.

← I. De Vries, “Cuộc Cách mạng Công nghiệp và cách mạng làm việc chăm chí”, Journal of Economic History 54.2,1994,249-270; I. Luiten van Zanden, ‘“Cuộc nổi loạn của những người theo chủ nghĩa hiện đại thôi kỳ đầu’ và ‘Nền kinh tế hiện đại đầu tiên’: Một đánh giá”, Economic History Review 55, 2002,619-641.

← E. Ashtor, “Khối lượng buôn bán gia vị thời Trung cổ”, Journal of European Economic HistoryQ, 1980,753-757; cùng tác giả, “Lợi nhuận từ thương mại với vùng Levant trong thế kỷ 15”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies 38, 1975, 256-287; Freedman, “Gia vị và các ý tưởng về sự khan hiếm và giá trị ở châu Âu”, 1212-1215.

← Về việc Venice nhập khẩu chất tạo màu, xin xem L. Matthew, ‘“Vendecolori a Venezia’: Tái dựng một nghề nghiệp”, Burlington Magazine 114.1196,2002,680-686.

← Marin Sanudo, “Laus Urbis Venetae”, trong A. Aricò (biên tập), La citta di Venetia (De origine, situ et magistratibus Urbis Venetae) 1493-1530, Milan, 1980, trang 21-23; về những thay đổi với không gian nội thất giai đoạn này, xin xem R. Good, “Cầu thang kép và phân bố thảng đứng của nhà ở tại Venice 1450-1600”, Architectural Research Quarterly 39.1, 2009, 73-86.

← B. Krekic, “L’Abolition de 1‘esclavage à Dubrovnik (Raguse) au XVe siècle: mythe ou réalité?”, Byzantinische Forschungen 12,1987,309-317.

← S. Mosher Stuard, “Gia tăng của hồi môn và sự tăng tiến của cải ở Ragusa (Dubrovnik) thời Trung cổ”, Journal of Economic History 41.4, 1981, 795-811.

← M. Abraham, Two Medieval Merchant Guilds of South India (Hai phường hội thương nhân thời Trung cổ ở Nam Ấn Độ), New Delhi, 1988.

← Mã Hoan, Ying-yai sheng-lan (Doanh nhai thắng lâm), J. Mills dịch, The Overall Survey of the Ocean’s Shores (Nghiên cứu tổng quát về các bờ biển của đại dương), Cambridge, 1970, trang 140.

← T. Sen, “Sự hình thành các mạng lưới hàng hải của Trung Quốc tới Nam Á, 1200-1450”, Journal of the Economic and Social History of the Orient, 49.4, 2006, 427, 439-440; H. Ray, Trade and Trade Routes between India and China, c. 140 BC-AD 1500 (Thương mại và các tuyến đường thương mại giữa Ấn Độ và Trung Quốc, khoảng năm 140 trước Công nguyên-năm 1500), Kolkata, 2003, trang 177-205.

← H. Tsai, The Eunuchs in the Ming Dynasty (Các thái giám triều Minh), New York, 1996, trang 148; T. Ju-kang, “Các chuyến hải hành của Trịnh Hòa và sự phân phối hồ tiêu ở Trung Quốc”, Journal of the Royal Asiatic Society 2, 1981,186-197.

← W. Atwell, “Thời gian, tiền bạc và khí hậu: Trung Quốc triều Minh và cuộc ‘Đại Suy thoái’ giữa thế kỷ 15”, Journal of Asia Studies 61.1,2002, 86.

← T. Brook, The Troubled Empire: China in the Yuan and Ming Dynasties (Đế quốc gặp rắc rối: Trung Quốc trong các triều Nguyên và Minh), Cambridge, MA, 2010, trang 107-109.

← Tức Thiếp Mộc Nhi.

← Ruy Gonzalez de Clavijo, Embajada a Tamorlan, G. Le Strange dịch, Embassy to Tamerlane 1403-1406 (Sứ bộ được cử tới Tamerlane 1403-1406), London, 1928, 11, trang 208-209.

← Sách đã dẫn, 14, trang 270.

← Sách đã dẫn, trang 291 -292. Về sự phát tán của nhãn quan Timurid về nghệ thuật và kiến trúc, xin xem T. Lentz và G. Lowry, Timur and the Princely Vision: Persian Art and Culture in the Fifteenth Century (Timur và tầm nhìn vương công: Nghệ thuật và văn hóa Ba Tư vào thế kỷ 15), Los Angeles, 1989, trang 159-232.

← Khvānd Mīr, Habibu’s-siyar, Tome Three, w. Thackston dịch và biên tập, The Reign of the Mongol and the Turk (Sự cai trị của người Mông Cổ và người Turk), 2 tập, Cambridge, MA, 1994,1, trang 294; D. Roxburgh, ‘“Ký sự’ về Ghiyath al-Din Naqqash, phái bộ của Timurid tới Khả Hãn Balīgh, và nghệ thuật và kiến trúc Trung Quốc”, trong L. Saurma-Jeltsch và A. Eisenbeiss (biên tập), The Power of Things and the Flow of Cultural Transformations: Art and Culture between Europe and Asia (Sức mạnh của đồ vật và dòng chảy sự chuyển đổi văn hóa: Nghệ thuật và văn hóa giữa châu Âu và châu Á), Berlin, 2010, trang 90.

← R. Lopez, H. Miskimin và A. Udovitch, “Từ Anh tới Ai Cập, 1350-1500: Những xu hướng dài hạn và thương mại đường dài”, trong M. Cook (biên tập), Studies in the Economic History of the Middle East from the Rise of Islam to the Present Day (Những nghiên cứu về lịch sử kinh tế của Trung Đông từ sự nổi lên của đạo Hồi tới thời hiện tại), London, 1970, trang 93-128. J. Day, “Cuộc đại khan hiếm bạc nén”, Past & Present 79,1978,3-54, J. Munro, “Dòng chảy bạc nén và sự sụt giảm tiền tệ ở nước Anh và vùng Đất Thấp cuối thời Trung cổ”, trong J. Richards (biên tập), Precious Metals in the Later Medieval and Early Modern Worlds (Kim loại quý vào cuối thời Trung cổ và đầu thời hiện đại), Durham, NC, 1983, trang 97-158.

← R. Huang, Taxation and Governmental Finance in Sixteenth-Century Ming China (Thuế và tài chính của chính quyền ở Trung Quốc triều Minh vào thế kỷ 16), Cambridge, 1974, trang 48-51.

← T. Brook, The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China (Những hỗn loạn của sự thỏa mãn: Thương mại và văn hóa ở Trung Quốc triều Minh), Berkeley, 1998.

← N. Sussman, “Sự mất giá trị của tiền, doanh thu của hoàng gia và lạm phát ở Pháp trong Cuộc chiến Trăm năm, 1415-1422”, Journal of Economic History 53.1,1993,44-70; cùng tác giả, “Xem xét lại nạn khan hiếm bạc nén cuối thời Trung cổ”, Journal of Economic History 58.1,1998,126-154.

← R. Wicks, “Những diễn biến về tiền tệ ở Java từ thế kỷ 9 tới thế kỷ 16: Một góc nhìn từ nghiên cứu tiền đúc”, Indonesia 42,1986, 59-65; J. Whitmore, “Việt Nam và dòng chảy tiền tệ ở Đông Á, các thế kỷ 13 đến 18”, trong Richards, Precious Metal, trang 363-393; J. Deyell, “Kết nối với Trung Quốc: Những vấn đề của nguồn cung bạc ở Bengal thời Trung cổ”, trong Richards, Precious Metal, trang 207-227.

← Atwell, “Thời gian, tiền bạc và khí hậu”, 92-96.

← A. Vasil’ev, ‘‘Những ý tưởng thời Trung cổ về tận thế: Phương Tây và phương Đông”, Byzantion 16,1942-1943, 497-499; D. Stremooukhoff, “Moscow La Mã thứ Ba: Những nguồn tư liệu về giáo lý”, Speculum, 1953, 89; “Drevnie russkie paskhalii na os’muiu tysiachu let ot sotvereniia mira”, Pravoslavnyi Sobesednik3 (1860), 333-334.

← A. Bernaldez, Memorias de los reyes catolicos, M. Gomez-Moreno và J. Carriazo biên tập, Madrid, 1962, trang 254.

←1. Aboab, Nomologia, o Discursos legales compuestos, Amsterdam, 1629, trang 195; D. Altabé, Spanish and Portuguese Jewry before and after 1492 (Người Do Thái Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha trước và sau năm 1492), Brooklyn, 1983, trang 45.

← Freedman, “Gia vị và các ý tưởng về sự khan hiếm và giá trị ở châu Âu”, 1220-1227.

← V. Flint, The Imaginative Landscape of Christopher Columbus (Bối cảnh tưởng tượng của Christopher Columbus), Princeton, 1992, trang 47-64.

← C. Delaney, “Mục đích tối thượng của Columbus: Jerusalem”, Comparative Studies in Society and History 48, 2006, 260-262.

← Tài liệu đã dẫn, 264-5; M. Menocal, The Arabic Role in Medieval Literary History: A Forgotten Heritage (Vai trò của tiếng Ả Rập trong lịch sử thành văn thời Trung cổ: Một truyền thông bị lãng quên), Philadelphia, 1987, trang 12. Về văn bản các lá thư giới thiệu, s. Morison, Journals and Other Documents on the Life and Voyages of Christopher Columbus (Nhật ký hành trình và các tài liệu khác về cuộc đời và những chuyến hải trình của Christopher Columbus), New York, 1963, trang 30.

← O. Dunn và J. Kelley (dịch và biên tập), The Diario of Christopher Columbus’ First Voyage to America, 1492-1493 (Nhật ký chuyến hải trình đầu tiên của Christopher Columbus tới châu Mỹ, 1492-1493), Norman, OK, 1989, trang 19.

← Ibn al-Faqīh, trong N. Levtzion và J. Hopkins (biên tập), Corpus of Early Arabic Sources for West African History (Sưu tập các nguồn Ả Rập thời kỳ đầu về lịch sử Tây Phi), Cambridge, 1981, trang 28.

← R. Messier, The Almoravids and the Meanings of Ịihad (Người Almoravid và ý nghĩa của Jihad), Santa Barbara, 2010, trang 21-34. Cũng xem cùng tác giả, “Người Almoravid: Vàng ở Tây Phi và tiền tệ bằng vàng ở lòng chảo Địa Trung Hải”, Journal of the Economic and Social History of the Orient 17,1974,31-47.

← V. Monteil, “Routier de 1’Afrique blanche et nơire du Nord-Ouest: al-Bakri (cordue 1068)”, Bulletin de Tlnstitut Fondamental dAfrique Nơire 30.1, 1968, 74; I. Wilks, “Wangara, Akan và Bồ Đào Nha trong thế kỷ 15 và 16. 1. Vấn đề Bitu”, Journal of African History 23.3,1982, 333-334.

← N. Levtzion, “Đạo Hồi ở Tây Phi”, trong W. Kasinec và M. Polushin (biên tập), Expanding Empires: Cultural Interaction and Exchange in World Societies from Ancient to Early Modern Times (Các đế quốc mở rộng: Tương tác và trao đổi văn hóa trong các xã hội thế giới từ thời cổ đại tới đầu thời hiện đại), Wilmington, 2002, trang 103-114; T. Lewicki, “Vai trò của Sahara và người Saharian trong mối quan hệ giữa phương Bắc và phương Nam”, trong M. El Fasi (biên tập), Africa from the Seventh to Eleventh Centuries (Châu Phi từ thế kỷ 7 tới 11), London, 1988, trang 276-313.

← S. Mody Cissoko, “L’Intelligentsia de Tombouctou aux 15e et 16e siècles”, Presence Africaine 72, 1969, 48-72. Những tài liệu chép tay này được Muḥammad al-Wangarī phân loại vào thế kỷ 16 và hình thành nên một phần của bộ sưu tập tuyệt vời thuộc về những hậu duệ của ông tới tận ngày nay; các thông tin lúc đầu nói rằng những tài liệu này đã bị người Tuareg hủy vào năm 2012 hóa ra là sai.

← Ibn Fadi Allăh al-Umarī, Masālikal-absārfì mamālik AL-amsār, Levtzion và Hopkins dịch, Corpus of EarlyArabic Sources, trang 270-271. Việc suy giảm giá trị của vàng được ghi nhận rộng rãi qua các nhà bình luận hiện đại; để xem một quan điểm hoài nghi hơn, xin xem W. Schultz, “Vàng của Mansa Musa ở Cairo thuộc Mamluk: Một đánh giá lại giai thoại về các nền văn minh trên thế giới”, trong J. Pfeiffer và S. Quinn (biên tập), History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East: Studies in Honor of John E. Woods (Lịch sử và việc chép sử về Trung Á và Trung Đông hậu Mông Cổ: Các nghiên cứu vinh danh John E. Wood), Wiesbaden, 2006, trang 451-457.

← Ibn Baṭṭūṭa, Travels, 25, 4, trang 957.

← B. Kreutz, “Những con tàu ma và những kiện hàng vô hình: Tái dựng thương mại của Amalfi thời kỳ đầu”, Journal of Medieval History 20 (1994), 347-357; A. Fromherz, “Bắc Phi và cuộc phục hưng thế kỷ 12: Châu Âu Thiên Chúa giáo và Đế quốc Almohad Hồi giáo”, Islam and Christian Muslim Relations 20.1, 2009, 43-59; D. Abulafia, “Vai trò của thương mại trong liên hệ Hồi giáo-Thiên Chúa giáo trong thời Trung cổ”, trong D. Agius và R. Hitchcock (biên tập), The Arab Influence in Medieval Europe (Ảnh hưởng của Ả Rập ở châu Âu thời Trung cổ), Reading, 1994, trang 1-24.

← Xin xem công trình tiên phong của M. Horton, Shanga: The Archaeology of a Muslim Trading Community on the Coast of East Africa (Shanga: Khảo cổ học về một cộng đồng Hồi giáo thương mại trên bờ biển Đông Phi), London, 1996; cũng xem S. Guérin, “Những con đường bị lãng quên? Ý, Ifriqiya và buôn bán ngà voi xuyên Sahara”, Al-Masāq 25.1,2013,70-91.

← D. Dwyer, Fact and Legend in the Catalan Atlas of 1375 (Sự thật và huyền thoại trong bản đồ Catalan Atlas năm 1375), Chicago, 1997; J. Messing, “Những quan sát và những niềm tin: Thế giới của bản đồ Catalan Atlas”, trong J. Levenson (biên tập), Circa 1492: Art in the Age of Exploration (Khoảng năm 1492: Nghệ thuật trong thời đại Khám phá), New Haven, 1991, trang 27.

← S. Halikowski Smith, “Các đảo giữa Đại Tây Dương: Một sân khấu của cuộc hủy diệt sinh thái đầu thời hiện đại”, International Review of Social History 65, 2010, 51-77; J. Lúcio de Azevedo, Epocas de Portugal Economico, Lisbon, 1973, trang 222-223.

← F. Barata, “Bồ Đào Nha và thương mại ở Địa Trung Hải: Khúc dạo đầu cho việc khám phá ‘Tân Thế giới’”, Al-Masāq 17.2, 2005, 205-219.

← Thư của Vua Dinis của Bồ Đào Nha, 1293, J. Marques, Descobrimentos Portugueses -DocumentosparaasuaHistoria, 3 tập, Lisbon, 1944-71,1, số 29; về những tuyến đường ở Địa Trung Hải, xin xem C.-E. Dufourcq, “Les Communications entre les royaumeschrétienset les pays de 1’Occident musulman dans les demiers siècles du Moyen Age”, Les Communications dans la Peninsule IberứỊue au Moyen Age. Actes du Colloque, Paris, 1981, trang 30-31.

← Gomes Eanes de Zurara, Cronica da Tomada de Ceuta, Lisbon, 1992, trang 271-276; A. Da Sousa, “Bồ Đào Nha”, hong p. Fouracre et al. (biên tập), The New Cambridge Medieval History (Lịch sử thời Trung cổ của trường Cambridge, bộ mới), 7 tập, Cambridge, 1995-2005, 7, hang 636-637.

← A. Dinis (biên tập), Monumenta Henricina, 15 tập, Lisbon, 1960-1974,12, trang 73-74, p. Russell dịch, Prince Henry the Navigator: A Life (Hoàng tử Henry Nhà hàng hải: Một cuộc đời), New Haven, 2000, trang 121.

← P. Hair, The Founding of the Castelo de Sao Ịorge da Mina: An Analysis of the Sources (Việc thành lập Castelo de Sao Jorge da Mina: Một phân tích các nguồn tư liệu), Madison, 1994.

← J. Dias, “As primeiras penetrações portuguesas em Africa”, trong L. De Albequerque (biên tập), Portugal no Mundo, 6 tập, Lisbon, 1989,1, trang 281-289.

← M.T. Seabra, Perspectives da colonizacao portuguesa na costa Occidental Africana: analise organizational de s. Jorge da Mina, Lisbon, 2000, trang 80-93; z. Cohen, “Administração das ilhas de Cabo Verde e sen Distrito no Segundo Século de Colonização (1560-1640)”, trong M. Santos (biên tập), Historia Geral de Cabo Verde, 2 tập, 1991, 2, trang 189-224.

← L. McAlister, Spain and Portugal in the New World, 1492-1700 (Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha ở Tân Thế giới, 1492-1700), Minneapolis, MN, 1984, trang 60-63; J. O’Callaghan, “Castile, Bồ Đào Nha và quần đảo Canary: Những tuyên bố và phản tuyên bố”, Viator 24, 1993, 287-310.

← Gomes Eanes de Zuara, Cronica de Guine, c. Beazley dịch, The chronicle of the discovery and conquest of Guinea (Biên niên sử cuộc phát hiện và chinh phạt Guinea), 2 tập, London, 1896-1899, 18, 1, trang 61. Về Bồ Đào Nha trong giai đoạn này, M.J. Tavares, Estudos de Historia Monetaria Portuguesa (1383-1438), Lisbon, 1974; F. Barata, Navegacao, comercio e relacoes politicos: OS portgueses no Mediterraneo Occidental (1385-1466), Lisbon, 1998.

← Gomes Eanes de Zurara, Chronicle, 25,1, trang 81 -82. Về một số’ bình luận về nguồn tư liệu phức tạp này, L. Barreto, “Gomes Eanes de Zurara e o problema da Crónica da Guiné”, Studia 47,1989,311-369.

← A. Saunders, A Social History of Black Slaves and Freemen in Portugal, 1441-1555 (Một lịch sử xã hội về nô lệ và người tự do da đen ở Bồ Đào Nha, 1441-1555), Cambridge, 1982; T. Coates, Convicts and Orphans: Forces and State-Sponsored Colonizers in the Portuguese Empire, 1550-1755 (Những người bị kết tội và trẻ mồ côi: Các lực lượng và những kẻ thực dân được nhà nước tài trợ ở Đế quốc Bồ Đào Nha, 1550-1755), Stanford, 2001.

← Gomes Eanes de Zurara, Chronicle, 87,2, trang 259.

← Sách đã dẫn, 18,1, trang 62.

← H. Hart, Sea Road to the Indies: An Account of the Voyages and Exploits of the Portuguese Navigators, Together with the Life and Times of Dom Vasco da Gama, Capitao Mor, Viceroy of India and Count of Vidigueira (Đường biển tới xứ Indies: Một ghi chép về các chuyến hải trình và việc khai thác của các nhà hàng hải Bồ Đào Nha, cùng với cuộc đời và thời đại của Dom Vasco da Gama, Capitao Mor, Phó vương Ấn Độ và Bá tước xứ Vidigueira), New York, 1950, trang 44-45.

← Gomes Eanes de Zurara, Chronicle, 87,2, trang 259.

← J. Cortés Lopez, “El tiempo africano de Cristobal Colon”, Studia Historica 8, 1990, 313-326.

← A. Brásio, Monumenta Missionaria Africana, 15 tập, Lisbon, 1952,1, trang 84-85.

← Ferdinand Columbus, The Life of the Admiral Christopher Columbus by his Son Ferdinand (Cuộc đời của Đô đốc Christopher Columbus theo lời con trai ông, Ferdinand), B. Keen dịch, New Brunswick, NJ, 1992, trang 35; c. Delaney, Columbus and the Quest for Jerusalem (Columbus và sứ mạng Jerusalem), London, 2012, trang 48-49.

← C. Jane (dịch và biên tập), Select Documents Illustrating the Four Voyages of Columbus (Các tài liệu chọn lọc minh họa cho bốn chuyến hải trình của Columbus), 2 tập, London, 1930-1931,1, trang 2-19.

← O. Dunn và J. Kelley (dịch và biên tập), The Diario of Christopher Columbus’s First Voyage to America, 1492-3 (Nhật ký chuyến hải trình đầu tiên của Christopher Columbus tới châu Mỹ, 1492-1493), Norman, OK, 1989, trang 67.

← Sách đã dẫn, trang 143-145.

← W. Phillips và c. Rahn Phillips, Worlds of Christopher Columbus (Các thế giới của Christopher Columbus), Cambridge, 1992, trang 185. Về việc xuất bản lá thư khắp châu Âu, R. Hirsch, “Các báo cáo được in ra về những phát hiện thời kỳ đầu và sự đón nhận với chúng”, trong M. Allen và R. Benson (biên tập), First Images of America: The Impact of the New World on the Old (Những hình ảnh đầu tiên vẻ châu Mỹ: Tác động của Tân Thế giới với Cựu Thế giới), New York, 1974, trang 90-91.

← M. Zamora, ‘“Thư gửi các nhà quân chủ’ của Christopher Columbus: Tuyên bố phát kiến”, trong s. Greenblatt (biên tập), New World Encounters (Những cuộc gặp gỡ ở Tân Thế giới), Berkeley, 1993, trang 7.

← Delaney, Columbus and the Quest for Jerusalem, trang 144.

← Bartolomé de las Casas, Historia de laslndias, 1.92, p. Sullivan dịch, Indian Freedom: The Cause of Bartolomé de las Casas, 1484-1566 (Tự do của người da đỏ: Sứ mệnh của Bartolomé de las Casas), Kansas City, 1995, trang 33-34.

← E. Vilches, “Quà tặng của Columbus: Những sự biểu thị lịch lãm và giàu có và dũng cảm của người da đỏ”, Modern Language Notes 119.2 (2004), 213-214.

← C. Sauer, The Early Spanish Main (Biển cả của Tây Ban Nha thời kỳ đầu), Berkeley, 1966, trang 109.

← L. Formisano (biên tập), Letters from a New World: Amerigo Vespucci’s Discovery of America (Những lá thư từ Tân Thế giới: Amerigo Vespucci phát hiện ra châu Mỹ), New York, 1992, trang 84; M. Perri, ‘“Hoang tàn và mất mát’: Sự hủy diệt của Tây Ban Nha với bờ biển Ngọc trai vào đầu thế kỷ 16”, Environment and History 15, 2009,132-134.

← Dunn và Kelley, The Diario of Christopher Columbus’s First Voyage, trang 235.

← Sách đã dẫn, trang 285-287.

← Sách đã dẫn, trang 235-237.

← Bartolomé de las Casas, Historia, 3.29, trang 146.

← Francisco Lopez de Gómara, Cortes: The Life of the Conqueror by his Secretary (Cortes: Cuộc đời của nhà chinh phạt theo lời kể của thư ký của ông), L. Byrd Simpson dịch, Berkeley, 1964,27, trang 58.

← Bernardino de Sahagún, Florentine Codex: General History of the Things of New Spain. Book 12 (Sách cổ chép tay Florentine: Lịch sử tổng quát các đồ vật của Tân Tây Ban Nha, cuốn 12), A. Anderson và c. Dibble dịch, Santa Fe, NM, 1975, trang 45; R. Wright (dịch), Stolen Continents: Flue Hundred Years of Conquest and Resistance in the Americas (Những lục địa bị đánh cắp: Năm trăm năm chinh phục và phản kháng ở châu Mỹ), New York, 1992, trang 29.

← S. Gillespie, The Aztec Kings: The Construction of Rulership in Mexican History (Những vi Vua Aztec: Việc xây dựng quyền cai trị trong lịch sử Mexico), Tucson, AZ, 1989, trang 173-207; c. Townsend, “Chôn những vị thần da trắng: Những góc nhìn mới về cuộc chinh phục Mexico”, American Historical Review 108.3,2003, 659-687.

← Một hình ảnh giờ được lưu giữ ở Bảo tàng Nghệ thuật Huntington tại Austin, Texas, cho thấy Cortés chào đón Xicotencatl, thủ lĩnh Tlaxcala, người đã thấy cơ hội lợi dụng những kẻ mới đến để củng cố cho địa vị của ông ở Trung Mỹ.

← J. Ginés de Sepulveda, Democrates Segundo o de la Justas causas de la Guerra contra los indios, A. Losada biên tập, Madrid, 1951, trang 35, 33. So sánh với khỉ bị loại bỏ trong các bản chép tay được sử dụng trong Losada, A. Pagden, Natural Fall of Man: The American Indian and the Origins of Comparative Ethnology (Sự sụp đổ tự nhiên của con người: Người da đỏ châu Mỹ và nguồn gốc của dân tộc học so sánh), Cambridge, 1982, trang 231, số 45.

← Sahagún, Florentine Codex, 12, trang 49; Wright (dịch), Stolen Continents, trang 37-38.

← Sahagún, Florentine Codex, 12, trang 55-56.

←1. Rouse, The Tainos: Rise and Decline of the People who Greeted Columbus (Người Taino: Sự vươn lên và suy tàn của những người đã chào đón Columbus), New Haven, 1992; N. D. Cook, Born to Die: Disease and New World Conquest, 1492-1650 (Sinh ra để chết: Bệnh tật và cuộc chinh phục Tân Thế giới, 1492-1650), Cambridge, 1998.

← R. McCaa, “Những quan điểm của Tây Ban Nha và Nahuatl về đậu mùa và thảm họa nhân khẩu học ở Mexico”, Journal of Interdisciplinary History 25,1995,397-431. Nói chung, xin xem A. Crosby, The Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492 (Sự trao đổi thời Columbia: Những hậu quả sinh học và văn hóa của năm 1492), Westport, CT, 2003.

← Bernardino de Sahagún, Historia general de las cosas de Nueưa Espana, Mexico City, 1992, trang 491; Lopez de Gómara, Life of the Conqueror, 141-142, trang 285-287.

← Cook, Born to Die, trang 15-59. Cũng xem Crosby, Columbian Exchange, trang 56, 58; c. Merbs, “Một Tân Thế giới của bệnh truyền nhiễm”, Yearbook of Physical Anthropology 35.3,1993, 4.

← Fernandez de Enciso, Suma de geografia, dẫn lại theo E. Vilches, New World Gold: Cultural Anxiety and Monetary Disorder in Early Modem Spain (Vàng ở Tân Thế giới: Nỗi lo văn hóa và hỗn loạn tiền tệ ở Tây Ban Nha đầu thời hiện đại), Chicago, 2010, trang 24.

← V. Von Hagen, The Aztec: Man and Tribe (Aztec: Con nguôi và bộ lạc), New York, 1961, trang 155.

← P. Cieza de León, Cronica del Peru, A. Cook và N. Cook dịch, The Discovery and Conquest of Peru (Phát hiện và chinh phạt Peru), Durham, NC, 1998, trang 361.

← Về Diego de Ordás, xin xem c. García, Vida del Comendador Diego de Ordaz, Descubridor del Orinoco, Mexico City, 1952.

← A. Barrera, “Đế quốc và tri thức: Báo cáo từ Tân Thế giới”, Colonial Latin American Review 15.1, 2006, 40-41.

← H. Rabe, Deutsche Geschichte 1500-1600. Das Jahrhundert der Glaubensspaltung, Munich, 1991, trang 149-153.

← Thư của Pietro Pasqualigo, trong J. Brewer (biên tập), Letters and Papers, Foreign and Domestic, of the Reign of Henry VIII (Thư tín và giấy tờ, đối ngoại và đối nội, của triều đại Vua Henry VIII), 23 tập, London, 1867, 1.1, trang 116-117.

← Về Anne Boleyn, trong Calendar of State Papers and Manuscripts, Relating to English Affairs, Existing in the Archives and Collections of Venice, and in Other Libraries of Northern Italy (Lịch các tài liệu và bản chép tay của nhà nước, liên quan tới các vấn đề của Anh, tồn tại trong các thư khố và bộ sưu tập ở Venice, và các thư viện khác ở Bắc Ý), R. Brown et al. Biên tập, 38 tập, London, 1970,4, trang 824.

← Francisco Lopez de Gómara, Historia general de las Indios, J. Gurria Lacroix biên tập, Caracas, 1979,1, trang 7.

← Pedro Mexia, Historia del emperador Carlos V, J. de Mata Carrizo biên tập, Madrid, 1945, trang 543. Cũng xem ở đây Vilches, New World Gold, trang 26.

← F. Ribeiro da Silva, Dutch and Portuguese in Western Africa: Empires, Merchants and the Mediterranean System, 1580-1674 (Người Hà Lan và người Bồ Đào Nha ở Tây Phi: Các đế quốc, các thương nhân và hệ thống Địa Trung Hải, 1580-1674), Leiden, 2011, trang 116-117; Coates, Convicts and Orphans, trang 42-62.

← E. Donnan biên tập, Documents Illustrative of the History of the Slave Trade to America (Các tài liệu minh họa cho lịch sử buôn bán nô lệ sang châu Mỹ), 4 tập, Washington, D.C, 1930,1, trang 41-42.

← B. Davidson, The Africa Past: Chronicles from Antiquity to Modem Times (Châu Phi trong quá khứ. Biên niên sử từ thời cổ đại tới thời hiện đại), Boston, 1964, trang 194-197.

← Brásio, Missionaria Africana, 1, trang 521-527.

← A. Pagden, Spanish Imperialism and the Political Imagination: Studies in European and Spanish-American Social and Political Theory, 1513-1830 (Chủ nghĩa đế quốc Tây Ban Nha và tưởng tượng chính trị: Những nghiên cứu về lý thuyết xã hội và chính trị châu Âu và Tây Ban Nha-châu Mỹ), New Haven, 1990.

← Thư của Manoel da Nóbrega, dẫn lại theo T. Botelho, ‘‘Những lý tưởng lao động và quan hệ lao động ở châu Mỹ thuộc địa của Bồ Đào Nha, 1500-1700”, International Review of Social History 56, 2011, 288.

← M. Cortés, Breve compendia de lữ sphere y el arte de navegar, dẫn lại theo Vilches, New World Gold, trang 24-25.

← R. Pieper, Die Vermittlung einer neuen Welt: Amerika im Nachrichtennetz des Habsburgischen Imperiums, 1493-1598, Mainz, 2000, trang 162-210.

← Diego de Haẽdo, Topografia e historia general de Arge, H. De Grammont dịch, Histoiredes roisdAlger, Paris, 1998,1, trang 18.

← E. Lyon, The Enterprise of Florida: Pedro Menendez de Aviles and the Spanish Conquest of 1565-1568 (Hoạt động kinh doanh ở Florida: Pedro Menendez de Aviles và cuộc chinh phục của Tây Ban Nha 1565-1568), Gainesville, FL, 1986, trang 9-10.

← Jose de Acosta, Historia natural y moral de las Indias, trong Vilches, New World Gold, trang 27.

← H. Miskimin, The Economy of Later Renaissance Europe, 1460-1600 (Nền kinh tế châu Âu cuối thời Phục hưng), Cambridge, 1977, trang 32; J. Munro, “Xem xét lại vấn đề kim loại quý và nguồn gốc của cuộc cách mạng giá cả: Phỏng đoán các lực lượng tiền tệ và lực lượng thực tế trong lạm phát ở châu Âu từ đầu tới giữa thế kỷ 16”, trong C. Núhez (biên tập), Monetary History in Global Perspective, 1500-1808 (Lịch sử tiền tệ trong cái nhìn toàn cầu), Seville, 1998, trang 35-50; H. Inalcik, “Nhà nước Ottoman: Kinh tế và xã hội, 1300-1600”, trong H. Inalcik và D. Quataert (biên tập), An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300-1914 (Một lịch sử kinh tế và xã hội của Đế quốc Ottoman, 1300-1914), Cambridge, 1994, trang 58-60.

← P. Spufford, Money and its Use in Medieval Europe (Tiền và việc sử dụng tiền ở châu Âu Trung cổ), Cambridge, 1988, trang 377.

← Tức Choe Bu (1454-1504), hay Thôi Phổ, một quan chức và nhà du hành người Triều Tiên.

← Ch’oe P’u, Ch’oe P’u’s Diary: A Record of Drifting Across the Sea (Nhật ký của Ch’oe P’u: Một ghi chép về việc trôi dạt trên biển), J. Meskill dịch, Tucson, AZ, 1965, trang 93-94.

← Velez de Guevara, El diablo conjuelo, dần lại theo R. Pike, “Seville vào thế kỷ 16”, Hispanic American Historical Review 41.1,1961,6.

← Francisco de Ariho, Sucesos de Sevilla de 1592 a 1604, trong sách đã dẫn, 12-13; Vilches, New World Gold, trang 25-26.

← G. De Correa, Lendos de India, 4 tập, Lisbon, 1858-64,1, trang 7; A. Baiāo và K. Cintra, Asia de Joao de Barros: dos feitos que OS portugueses fl zeram no descombrimento e conquista dos mares e terras do Oriente, 4 tập, (Lisbon, 1988-), 1, trang 1-2.

← A. Velho, Roteiro da Primeira Viagem de Vasco da Gama, N. Águas biên tập, Lisbon, 1987, trang 22.

← S. Subrahmanyam, The Career and Legend of Vasco da Gama (Sự nghiệp và huyền thoại về Vasco da Gama), Cambridge, 1997, trang 79-163.

← Velho, Roteiro de Vasco da Gama, trang 54-55.

← Sách đã dẫn, trang 58.

← S. Subrahmanyam, “Những cơn đau đẻ của châu Á thuộc Bồ Đào Nha: Xem xét lại ‘Thế kỷ dài’ định mệnh 1498-1509”, Journal of Global History 2, 2007,262.

← Velho, Roteiro de Vasco da Gama, trang 60.

← Xin xem Subramanyam, Vasco da Gama, trang 162-163, trang 194-195.

← Thư của Vua Manuel, dẫn lại theo Subrahmanyam, Vasco da Gama, trang 165.

← B. Diffie và G. Winius, Foundations of the Portuguese Empire, 1415-1580 (Những nền tảng của Đế quốc Bồ Đào Nha, 1415-1580), Oxford, 1977, trang 172-174; M. Newitt, Portugal in European and World History (Bồ Đào Nha trong lịch sử châu Âu và thế giới), 2009, trang 62-65; Delaney, Columbus and the Quest for Jerusalem, trang 124-125; J. Brotton, Trading Territories: Mapping the Early Modern World (Những vùng lãnh thổ thương mại: Vẽ bản đồ thế giới đầu thời hiện đại), London, 1997, trang 71-72.

← Tức quần đảo Maluku, nay là Indonesia và Malaysia.

← M. Guedes, “Estreito de Magelhāes”, trong L. Albuquerque và F. Domingues (biên tập), Dictionario de historia dos descobrimentos portugueses, 2 tập, Lisbon, 1994, 2, trang 640-644.

← M. Newitt, A History of Portuguese Overseas Expansion, 1400-1668 (Một lịch sử bành trướng ở hải ngoại của Bồ Đào Nha, 1400-1668), London, 2005, trang 54-57; A. Teixeứa da Mota (biên tập), A viagem de Femao de Magalhaes e a questao das Molucas, Lisbon, 1975.

← R. Finlay, “Khủng hoảng và Thập Tự chinh ở Địa Trung Hải: Venice, Bồ Đào Nha và con đường qua mũi Hảo Vọng tới Ấn Độ (1498-1509)”, Studi Veneziani 28,1994,45-90.

← Girolamo Priuli, I Diarii di Girolamo Priuli, D. Weinstein dịch, Ambassador from Venice (Sứ thần từ Venice), Minneapolis, 1960, trang 29-30.

← “La lettre de Guido Detti”, trong p. Teyssier và p. Valentin, Voyages de Vasco da Gama: Relations des expeditions de 1497-1499 et 1502-3, Paris, 1995, trang 183-188.

← “Relazione delle Indie Orientali di Vicenzo Quirini nel 1506”, trong E. Albèri, Le relazioni degUAmbasciatori Veneti al Senato durante il secolo decimosesto, 15 tập, Florence, 1839-63, 15, trang 3-19; Subrahmanyam, “Những con đau đẻ của châu Á thuộc Bồ Đào Nha”, 265.

← P. Johnson Brummett, Ottoman Seapower and Levantine Diplomacy in the Age of Discovery (Sức mạnh trên biển của Ottoman và ngoại giao ở Levant vào thời đại Khám phá), Albany, NY, 1994, trang 33-36; Subrahmanyam, “Những con đau đẻ của châu Á thuộc Bồ Đào Nha”, 274.

← G. Ramusio, “Navigazione verso le Indie Orientali di Tomé Lopez”, trong M. Milanesi (biên tập), Navigazioni e viaggi, Turin, 1978, trang 683-673; Subrahmanyam, Vasco da Gama, trang 205.

← D. Agius, “Qalhat: Một cảng mở vào Ấn Độ”, trong s. Leder, H. Kilpatrick, B. Martel-Thoumian và H. Schõnig (biên tập), Studies in Arabic and Islam, Leuven, 2002, trang 278.

← C. Silva, o Fundador do “Estado Portugues da India”, D. Francisco de Almeida, 1457(?)-1510, Lisbon, 1996, trang 284.

← J. Aubin, “Un Nouveau Classique: 1’anonyme du British Museum”, trong J. Aubin (biên tập), Le Latin et I’astrolabe: recherches sur le Portugal de la Renaissance, son expansion en Asie et les relations internationals, Lisbon, 1996, 2, trang 553; S. Subrahmanyam, “Những lá thư từ một vị Sultan đang thất bại”, trong L. Thomasz (biên tập), Aquem e Alem da Taprobana: Estudos Luso-Orientais a Memoria de Jean Aubin e Denys Lombard, Lisbon, 2002, trang 239-269.

← Silva, Fundador do “Estado Portugues da India”, trang 387-388. Về những mục tiêu và chính sách của Bồ Đào Nha ở Đại Tây Dương, vịnh Ba Tư, Ấn Độ Dương và xa hơn nữa, xin xem F. Bethencourt và D. Curto, Portuguese Oceanic Expansion, 1400-1800 (Sự bành trướng trên đại dương của Bồ Đào Nha), Cambridge, 2007.

← G. Scammell, The First Imperial Age: European Overseas Expansion, c. 1400-1715 (Thòi Đại đế quốc đầu tiên: Sự bành trướng ở hải ngoại của châu Âu, khoảng 1400-1715), London, 1989, trang 79.

← A. Hamdani, “Một bối cảnh Hồi giáo của các cuộc hải trình thời đại Khám phá”, trong s. Khadra Jayyusi (biên tập), The Legacy of Muslim Spain (Di sản của Tây Ban Nha Hồi giáo), Leiden, 1992, trang 288. Về tầm quan trọng của Malacca trước cuộc chinh phạt của Bồ Đào Nha, K. Hall, “Thương mại địa phương và quốc tế và các thương nhân ở các eo biển vùng Melaka: 600-1500”, Journal of Economic and Social History of the Orient 47.2, 2004, 213-260.

← S. Subrahmanyam, “Thương mại và xung đột: Hai quan điểm về Melaka thuộc Bồ Đào Nha vào những năm 1620”, Journal of Southeast Asian Studies 19.1, 1988, 62-79.

← Atwell, “Thời gian, tiền bạc và khí hậu”, 100.

← P. De Vos, “Khoa học của gia vị: Chủ nghĩa kinh nghiệm và thực vật học kinh tế vào đầu thời Đế quốc Tây Ban Nha”, Journal of World History 17.4, 2006, 410.

← Umar ibn Muḥammad, Rated al-atir fi nuzhat al-khātir, R. Burton dịch, The Perfumed Garden of the Shaykh Nefzauri (Khu vườn hương của Shaykh Nefzawi), New York, 1964, trang 117.

← F. Lane, “ Buôn bán gia vị ở Địa Trung Hải: Thêm bằng chứng về sự hồi sinh trong thế kỷ 16”, American Historical Review 45.3,1940,584-585; M. Pearson, Spices in the Indian Ocean World (Gia vị trong thế giới Ấn Độ Dương), Aidershot, 1998, trang 117.

← Lane, “Buôn bán gia vị ở Địa Trung Hải”, 582-583.

← S. Halikowski Smith, “‘Lợi nhuận mọc lên như những loại thực vật nhiệt đói’: Một cái nhìn mới mẻ về những gì đã trục trặc với buôn bán gia vị Á-Âu, khoảng 1550-1800”, Journal of Global History 3 (2008), 390-391.

← Thư của Alberto da Carpi, trong K. Setton, The Papacy and the Levant, 1204-1571 (Giáo hoàng và vùng Levant, 1204-1571), 4 tập, Philadelphia, 1976-1984,3, trang 172, số’ 3.

← P. Allen, Opus Epistolarum Desiderii Erasmi Roterodami, 12 tập, Oxford, 1906-1958, 9, trang 254; J. Tracy, Emperor Charles V, Impresario of War (Hoàng đế Charles V, người tài trợ chiến tranh), Cambridge, 2002, trang 27.

← A. Clot, Suleiman the Magnificent: The Man, his Life, his Epoch (Suleiman Xuất chúng: Con người, cuộc đời, kỷ nguyên), M. Reisz dịch, New York, 1992, trang 79. Cũng xem R. Finlay, “Lời tiên tri và nền chính trị ở Istanbul: Charles V, Sultan Suleyman và sứ thần Habsburg 1533-1534”, Journal of Modern History 3,1998, 249-272.

← G. Casale, “Quản lý hành chính của Ottoman với buôn bán gia vị vào thế kỷ 16 ở Hồng Hải và vịnh Ba Tư”, Journal of the Economic and Social History of the Orient 49.2, 2006? 170-198.

← L. Riberio, “O Primeiro Cerco de Diu”, Studia 1,1958,201-295; G. Casale, The Ottoman Age of Exploration (Thời đại Thám hiểm của Ottoman), Oxford, 2010, trang 56-75.

← G. Casale, “Chiến tranh du kích của Ottoman và buôn bán gia vị ở Ấn Độ Dương: Sự nghiệp của Sefer Reis”, Itinerario 32.1,2008, 66-67.

← Corpo diplomatico portuguez, J. Da Silva Mendes Leal và J. De Freitas Moniz biên tập, 14 tập, Lisbon, 1862-1910, 9, trang 110-111.

← Halikowski Smith, “Buôn bán gia vị Á-Âu”, 411; J. Boyajian, Portuguese Trade in Asia under the Habsburgs, 1580-1640 (Thương mại của Bồ Đào Nha ở châu Á dưới thời Habsburg, 1580-1640), Baltimore, 1993, trang 43-44, và Bảng 3.

← Casale, “Quản lý hành chính của Ottoman với buôn bán gia vị”, 170-198; cũng xem ở đây N. Stensgaard, The Asian Trade Revolution of the Seventeenth Century: The East India Companies and the Decline of Caravan Trade (Cuộc cách mạng thương mại ở châu Á vào thế kỷ 17: Các công ty Đông Ấn và sự suy giảm của thương mại qua các đoàn lữ hành), Chicago, 1974.

← S. Subrahmanyam, “Thế giới thương mại Tây Ấn Độ Dương, 1546-1565: Một diễn giải mang tính chính trị”, trong A. De Matos và L. Thomasz (biên tập), A Carreira da India e as Rotas dos Estreitos, Braga, 1998, trang 207-229.

← S. Pamuk, “Khi vắng mặt tiền tệ nội địa: Tiền xu châu Âu bị mất giá ở Đế quốc Ottoman thế kỷ 17”, Journal of Economic History 57.2,1997, 352-353.

← H. Crane, E. Akin và G. Necipoglu, Sinan’s Autobiographies: Five Sixteenth Century Texts (Tiểu sử của Sinan: Năm văn bản vào thế kỷ 16), Leiden, 2006, trang 130.

← R. McChesney, “Bốn nguồn tư liệu về việc Shah Abbas xây dựng Isfahan”, Muqarnas 5, 1988, 103-134; Iskandar Munshī, Tārīk-e ālamārā-ye Abbāsī, R. Savory dịch, History of Shah Abbas the Great (Lịch sử về Shah Abbas Đại đế), 3 tập, Boulder, co, 1978, trang 1038; s. Blake, “Shah Abbās và việc thiên đô Safavid từ Qazvin về Isfahan”, trong A. Newman (biên tập), Society and Culture in the Early Modern Middle East: Studies on Iran in the Safavid Period (Xã hội và văn hóa vào đầu thời hiện đại ở Trung Đông: Các nghiên cứu về Iran trong giai đoạn Safavid), Leiden, 2003, trang 145-164.

← M. Dickson, “Giảng giải về hội họa của Sādiqī Bek”, trong M. Dickson và s. Cary Welch (biên tập), The Houghton Shahnameh, 2 tập, Cambridge, MA, 1989,1, trang 262.

← A. Taylor, Book Arts of Isfahan: Diversity and Identity in Seventeenth-Century Persia (Nghệ thuật sách của Isfahan: Sự đa dạng và bản sắc của Ba Tư thế kỷ 17), Malibu, 1995.

← H. Cross, “Sản xuất và xuất khẩu bạc nén ở châu Mỹ, 1550-1750”, trong Richards, Precious Metals, trang 402-404.

← A. Jara, “Economia minera e historia eonomica hispano-americana”, trong Tres ensayos sobre economia minera hispano-americana, Santiago, 1966.

← A. Attman, American Bullion in European World Trade, 1600-1800 (Bạc nén ở châu Mỹ trong thương mại thế giới ở châu Âu 1600-1800), Gothenburg, 1986, trang 6, 81; H-Sh. Chuan, “Dòng chảy bạc từ châu Mỹ vào Trung Quốc giai đoạn từ cuối thời Minh tới giữa thời Thanh”, Journal of the Institute of Chinese Studies of the Chinese University of Hong Kong 2,1969, 61-75.

← B. Karl, ‘“Galanterie di cose rare…’: Danh sách mua sắm ở Ấn Độ của Filippo Sassetti cho Đại Công tước nhà Medici Francesco và em trai ông, Hồng y Ferdinando”, Itinerario 32.3,2008,23-41. Về một ghi chép đương thời về xã hội Aztec, Diego Durán, Book of the Gods and Rites and the Ancient Calendar (Sách về các vị thần và nghi lễ và lịch cổ đại), F. Horcasitas và D. Heyden dịch, 1971, trang 273-274.

← J. Richards, The Mughal Empire (Đế quốc Mughal), Cambridge, 1993, trang 6-8.

← Bābur-Nāma, trang 173-174. Cũng xem D. F. Ruggles, Islamic Gardens and Landscapes (Vườn tược và cảnh quan Hồi giáo), Philadelphia, PA, 2008, trang 70.

← Bābur-Nāma, trang 359.

← Ibn Baṭṭūṭa, Travels, 8,2, trang 478.

← J. Gommans, Mughal Warfare: Indian Frontiers and High Roads to Empire, 1500-1700 (Chiến tranh thời Mughal: Những đường biên giới ở Ấn Độ và đường cao tốc mở vào đế quốc, 1500-1700), London, 2002, trang 112-113. Về quy mô của bầy ngựa ở Ấn Độ, J. Tavernier, Travels in India (Những chuyến du hành ở Ấn Độ), V. Ball biên tập, 2 tập, London, 1889, 2, trang 263. Về ngựa Trung Á, xin xem J. Masson Smith, “Xã hội và quân đội Mông Cổ ở Trung Đông: Những tiền lệ và những sự thích nghi”, trong Y. Lev (biên tập), War and Society in the Eastern Mediterranean, 7th-15th Centuries (Chiến tranh và xã hội ở Đông Địa Trung Hải, các thế kỷ 7-15), Leiden, 1997, trang 247-264.

← L. Jardine và J. Brotton, Global Interests: Renaissance Art between East and West (Những mối bận tâm toàn cầu: Nghệ thuật Phục hưng giữa phương Đông và phương Tây), London, 2005, trang 146-148.

← J. Gommans, “Ngựa chiến và đế chế hậu du mục ở châu Á, khoảng 1000-1800”, Journal of Global History 2, 2007, 1-21.

← See s. Dale, Indian Merchants and Eurasian Trade, 1600-1750 (Thương nhân Ấn Độ và thương mại Á-Âu), Cambridge, 1994, trang 41-42.

← Dẫn lại theo M. Alam, “Thương mại, chính sách nhà nước và thay đổi trong khu vực: Những khía cạnh của mối quan hệ thương mại Mughal-Uzbek, khoảng 1550-1750”, Journal of the Economic and Social History of the Orient 37.3, 1994, 221; cũng xem ở đây c. Singh, Region and Empire: Punjab in the Seventeenth Century (Vùng và đế quốc: Punjab vào thế kỷ 17), New Delhi, 1991, trang 173-203.

← J. Gommans, Mughal Warfare: Indian Frontiersand Highroads to Empire, 1500-1700 (Chiến tranh thời Mughal: Những đường biên giới ở Ấn Độ và đường cao tốc mở vào đế quốc, 1500-1700), London, 2002, trang 116.

← D. Washbrook, “Ấn Độ trong kinh tế thế giới đầu thời hiện đại: Các phương thức sản xuất, tái sản xuất và trao đổi”, Journal of Global History 2, 2007, 92-93.

← Thư của Duarte de Sande, trong Documenta Indica, J. Wicki và Gomes biên tập, 18 tập, Rome, 1948-1988,9, trang 676.

← R. Foltz, “Liên lạc văn hóa giữa Trung A và Ấn Độ Mughal”, ương s. Levi (biên tập), India and Central Asia (Ấn Độ và Trung Á), New Delhi, 2007, trang 155-175.

← M. Subtelny, “Mirak-i Sayyid Ghiyas và truyền thống Timurid về kiến trúc cảnh quan”, Studia Iranica 24.1,1995,19-60.

← J. Westcoat, “Những khu vườn của chinh phục và biến đổi: Các bài học từ các khu vườn sớm nhất thời Mughal ở Ấn Độ”, Landscape Journal 10.2, 1991, 105-114; F. Ruggles, “Lăng mộ và vườn của Humayun: Loại hình học và trật tự thị giác”, trong A. Petruccioli (biên tập), Gardens in the Time of the Great Muslim Empires (Vườn tược trong thời đại những đế quốc Hồi giáo vĩ đại), Leiden, 1997, trang 173-186. Về ảnh hưởng của Trung Á, xin xem trước hết M. Subtelny, “Một hướng dẫn nông nghiệp Ba Tư thời Trung cổ đặt trong bối cảnh: Irshad al-Ziraa vào cuối thời Timurid và đầu thời Safavid Khorasan”, Studia Iranica 22.2, 1993,167-217.

← J. Westcoat, M. Brand và N. Mir, “Những khu vườn Shedara ở Lahore: Tài liệu về khu vực và phân tích không gian”, Pakistan Archaeology 25,1993, 333-366.

← M. Brand và G. Lowry (biên tập), Fatephur Sikri, Bombay, 1987.

← The Shah Jahān Nama of lnayatKhan (Vị Shah Jahān Nama của Hãn quốc Inayat), w. Begley và z. Desai dịch và biên tập, Delhi, 1990, trang 70-71.

← J. Hoil, The Book of Chilam Balam of Chumayel (Sách về Chilam Balam của Chumayel), R. Roys dịch, Washington, D.C, 1967, trang 19-20.

← Nguyên văn: “Indians”. Những nhà thám hiểm đầu tiên của châu Âu tìm ra châu Mỹ khi họ đang có ý định tìm đường tới Ấn Độ, nên đã gọi sai người da đỏ bản địa ở châu Mỹ là “Indians”, nghĩa là “người Ấn Độ”.

← Thư của John Newbery, trong J. Courtney Locke (biên tập), The First Englishmen in India (Những người Anh đầu tiên ở Ấn Độ), London, 1930, trang 42.

← Samuel Purchas, Hakluytus posthumus, or, Purchas His Pilgrimes (Hakluytus posthumus, hay Purchas Người hành hương), 20 tập, Glasgow, 1905-7, 3, trang 93; G. Scammell, “Những kẻ bị trục xuất, phản loạn và sống ngoài vòng pháp luật châu Âu và kinh tế hàng hải châu Á, khoảng 1500-1750”, Modern Asian Studies 26.4,1992,641-661.

← L. Newsom, “Bệnh tật và miễn dịch ở Philippines trước thời Tây Ban Nha”, Social Science & Medicine 48, 1999, 1833-1850; cùng tác giả, “Chinh phục, dịch hạch và sự sụp đổ nhân khẩu học ở Philippines thời kỳ đầu thuộc Tây Ban Nha”, Journal of Historical Geography 32,2006,3-20.

← Antonio de Morga, trong w. Schurz, The Manila Galleon (Thuyền buồm lớn Tây Ban Nha ở Manila), New York, 1959, trang 69-75; cũng xem Brook, Confusions of Pleasure, trang 205-206.

← D. Irving, Colonial Counterpoint: Music from Early Modern Manila (Đối âm thời thuộc địa: Âm nhạc ở Manila đầu thời hiện đại), Oxford, 2010, trang 19.

← Về cuộc khủng hoảng của Ottoman, Pamuk, “Khi vắng mặt tiền tệ nội địa”, 353-358.

← W. Barrett, “Dòng chảy bạc nén của thế giới, 1450-1800”, trong J. Tracy (biên tập), The Rise of Merchant Empires: Long-Distance Trade in the Early Modern Worlds, 1350-1750 (Sự vươn lên của các đế quốc thương mại: Thương mại đường dài ở các thế giới đầu thời hiện đại, 1350-1750), Cambridge, 1990, trang 236-237; D. Flynn và A Giraldez, “Sinh ra với ‘chiếc thìa bạc’: Nguồn gốc của thương mại thế giới vào năm 1571”, Journal of World History 6.2, 1995, 201-21; J. TePaske, “Bạc của Tân Thế giới, Castile, và Philippines, 1590-1800”, trong Richards, Precious Metals, trang 439.

← P. D’Elia, Documenti originali concernenti Matteo Ricci e la storia delle prime relazioni tra VEuropa e la Cina (1579-1615), 4 tập, Rome, 1942,1, trang 91.

← Tức Minh Tuyên Tông Chu Chiêm Cơ (1398-1435). Tuyên Đức là niên hiệu duy nhất của ông, từ 1425 tới 1435.

← Tức Minh Thành Tổ Chu Đệ (1360-1424). Ông chỉ dùng một niên hiệu là Vĩnh Lạc, từ 1402 tới 1424.

← Brook, Confusions of Pleasure, trang 225-226. Về thái độ của Trung Quốc với đồ cổ và quá khứ, C. Clunas, Superfluous Things: Material Culture and Social Status in Early Modern China (Những thứ thừa mứa: Văn hóa vật chất và địa vị xã hội ở Trung Quốc đầu thời hiện đại), Cambridge, 1991, trang 91-115.

← W. Atwell, “Dòng chảy bạc nén và nền kinh tế Trung Quốc khoảng năm 1530-1650”, Past & Present 95,1982, 86.

← Richard Hakluyt, The Principal Navigation, Voyages, Traffiques, & Discoveries of the English Nations (Hoạt động hàng hải chính yếu, các chuyến hải trình, lưu thông và phát kiến của các quốc gia thuộc Anh), 12 tập, Glasgow, 1903-1905,5, trang 498.

← C. Boxer, The Christian Century in Japan, 1549-1650 (Thế kỷ Thiên Chúa giáo ở Nhật Bản, 1549-1650), Berkeley, 1951, trang 425-427. Hon hết, xin xem R. Von Glahn, “Ngộ nhận và thực tế về cuộc khủng hoảng tiền tệ ở Trung Quốc thế kỷ 17”, Journal of Economic History 56.2, 1996, 429-454; D. Flynn và A Giraldez, “Chênh lệch giá, Trung Quốc và thương mại thế giới vào đầu thời hiện đại”, Journal of the Economic and Social History of the Orient 6.2,1995, 201-221.

← C. Clunas, Empire of Great Brightness: Visual and Material Cultures of Ming China, 1368-1644 (Đế quốc Đại Minh: Văn hóa thị giác và vật chất ở Trung Quốc thời Minh, 1368-1644), London, 2007; Brook, Confusions of Pleasure.

← Tức nhân vật Phan Kim Liên. “Kim Liên” nghĩa là “hoa sen vàng”.

← The Plum in the Golden Vase, or, Chin P’ing Mei (Quả mơ trong chiếc bình vàng, hay Kim Bình Mai), D. Roy dịch, 5 tập, Princeton, 1993-2013. Xin xem ở đây N. Ding, Obscene Things: Sexual Politics in Jin Ping Mei (Chuyện dâm ô: Nền chính trị tình dục trong Kim Bình Mai), Durham, NC, 2002.

← C. Cullen, “Sự giao kết khoa học/công nghệ ở Trung Quốc thế kỷ 17: Tống ứng Tinh viết về Khí và Ngũ hành”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies 53.2, 1990,295-318.

← W. De Bary, “Suy ngẫm tân Khổng giáo và thời kỳ Khai sáng thế kỷ 17”, trong de Bary (biên tập), The Unfolding of Neo-Confucianism (Khai mở tân Khổng giáo), New York, 1975, trang 141-216.

← Chính bản đồ Selden có thể đã lấy được bằng cách này, R. Batchelor, “Phát hiện lại bản đồ Selden: Một bản đồ Trung Quốc về các tuyến đường biển Đông Á, khoảng năm 1619”, Imago Mundi: The International Journal for the History of Cartography 65.1,2013, 37-63?

← W. Atwell, “Những quan sát thời Minh về sự suy tàn của nhà Minh: Một số quan điểm Trung Quốc về ‘Cuộc khủng hoảng thế kỷ 17’ trong góc nhìn so sánh”, Journal of the Royal Asiatic Society 2,1988,316-348.

← A. Smith, An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations (Một tìm hiểu về bản chất và nguyên nhân sự giàu có của các quốc gia), 4.7, R. Campbell và A. Skinner biên tập, 2 tập, Oxford, 1976, 2, trang 626.

← José de Acosta, Historia naturaly moral de las Indias, E. Mangan dịch, Natural and Moral History of the Indies (Lịch sử tự nhiên và đạo đức của vùng Indies), Durham, NC, 2002, trang 179.

← Regnans in excelsis, trong R. Miola (biên tập), Early Modern Catholicism: An Anthology of Primary Sources (Công giáo La Mã đầu thời hiện đại: Một tuyển tập các nguồn tư liệu chính), Oxford, 2007, trang 486-488; xin xem p. Holmes, Resistance and Compromise: The Political Thought of the Elizabethan Catholics (Chống đối và nhượng bộ: Suy nghĩ chính trị của những người Công giáo La Mã thời Elizabeth), Cambridge, 2009.

← D. Loades, The Making of the Elizabethan Navy 1540-1590: From the Solentto the Armada (Xây dựng hải quân thời Elizabeth 1540-1590: Từ Solent tới Armada), London, 2009.

← C. Knighton, “Một thế kỷ trôi qua: Pepys và hải quân thời Elizabeth”, Transactions of the Royal Historical Society 14,2004, trang 143-144; R. Barker, “Những mảnh vỡ từ Thư viện Pepys”, Revista da Universidade de Coimbra 32, 1986, 161-178.

← M. Oppenheim, A History of the Administration of the Royal Navy, 1509-1660 (Một lịch sử quản lý hành chính với Hải quân Hoàng gia, 1509-1660), London, 1896, trang 172-174; N. Williams, The Maritime Trade of the East Anglian Ports, 1550-1590 (Thương mại trên biển của các cảng miền Đông Anh, 1550-1590), Oxford, 1988, trang 220-221.

← C. Martin và G. Parker, The Spanish Armada (Hải đội Tây Ban Nha), Manchester, 1988; G. Mattingly, The Armada (Hải đội Tây Ban Nha), New York, 2005.

← E. Bovill, “The Madre de Dios”, Mariner’s Mirror 54, 1968, 129-152; G. Scammell, “Anh, Bồ Đào Nha và Estado da India, khoảng 1500-1635”, Modern Asian Studies 16.2, 1982,180.

← The Portable Hakluyt’s Voyages (Những chuyến hải trình bỏ túi của Hakluyt), R. Blacker biên tập, New York, 1967, trang 516; J. Parker, Books to Build an Empire (Những cuốn sách để xây dựng một đế quốc), Amsterdam, 1965, trang 131; N. Matar, Turks, Moors, and Englishmen in the Age of Discovery (Người Turk, người Moor, và người Anh trong thời đại Khám phá), New York, 1999.

← N. Matar, Britain and Barbary, 1589-1689 (Anh và Barbary, 1589-1689), Gainesville, FL, 2005, trang 21; Merchant of Venice (Người lái buôn thành Venice), 1.1.

← C. Dionisotti, “Lepanto nella cultura italiana del tempo”, trong G. Benzoni (biên tập), II Mediterraneo neỉla seconda meta del ‘500 alia luce di Pepanto, Florence, 1974, trang 127-151; I. Fenlon, ‘“In destructione Turcharum”: Chiến thắng của Lepanto trong âm nhạc và văn chương thế kỷ 16”, trong E. Degreda (biên tập), Andrea Gabrieli e il suo tempo: Atti del Convengo internazionale (Venezia 16-18 settembre 1985), Florence, 1987, trang 293-317; I. Fenlon, “Lepanto: Nghệ thuật để ăn mừng ở Venice thời Phục hưng”, Proceedings of the British Academy 73,1988,201-236.

← S. Skilliter, “Ba lá thư từ ‘Sultana’ Safiye của Ottoman gửi Nữ hoàng Elizabeth I”, trong S. Stern (biên tập), Documents from Islamic Chanceries (Những tài liệu từ Tòa chưởng ấn Hồi giáo), Cambridge, MA, 1965, trang 119-157.

← G. Maclean, The Rise of Oriental Travel: English Visitors to the Ottoman Empire, 1580-1720 (Sự nổi lên của việc du hành về phương Đông: Những khách thăm người Anh tới Đế quốc Ottoman, 1580-1720), London, 2004, trang 1-47; L. Jardine, “Gloriana thống trị trên biển: Hay, lợi thế của việc bị rút phép thông công (và là một phụ nữ)”, Transactions of the Royal Historical Society 14,2004,209-222.

← A. Artner (biên tập), Hungary as “Propugnaculum” of Western Christianity: Documents from the Vatican Secret Archives (ca.1214-1606) (Hungary trong vai trò “Propugnaculum” của Thiên Chúa giáo phương Tây: Các tài liệu từ thư khố bí mật của Vatican (khoảng 1214-1606)), Budapest, 2004, trang 112.

← Jardine, “Gloriana thống trị trên biển”, 210.

← S. Skilliter, William Harborneand the Trade with Turkey 1578-1582: A Documentary Study of the First Anglo-Ottoman Relations (William Harborne và thương mại với Thổ Nhĩ Kỳ 1578-1582: Một nghiên cứu tài liệu về các quan hệ đầu tiên Anh-Ottoman), Oxford, 1977, trang 69.

← Sách đã dẫn, trang 37.

← L. Jardine, Worldly Goods: A New History of the Renaissance (Hàng hóa thế tục: Một lịch sử mới về thời Phục hưng), London, 1996, trang 373-376.

← Merchant of Venice, II.7; Othello, 1.3.

←1. Grogan, The Persian Empire in English Renaissance Writing, 1549-1622 (Đế quốc Ba Tư trong tài liệu ở Anh thời Phục hưng), London, 2014.

← A. Kapr, Johannes Gutenberg: Personlichkeit und Leistung, Munich, 1987.

← E. Shaksan Bumas, “Lò sát sinh con người: Việc phe Tin Lành sử dụng tác phẩm ‘Brevísima Relación’ của las Casas ở châu Âu và các thuộc địa châu Mỹ”, Early American Literature 35.2, 2000, 107-136.

← A. Hadfield, “Tin Lành cuối thời Elizabeth, chủ nghĩa thực dân và nỗi sợ khải huyền”, Reformation 3,1998,311-320.

← R. Hakluyt, “Một nghị luận về hội họa phương Tây, 1584”, trong The Original Writings and Correspondence of the Two Richard Hakluyts (Những tác phẩm nguyên bản và thư tín của hai Richard Hakluyt), E. Taylor biên tập, 2 tập, London, 1935, 2, trang 211-326.

← M. Van Gelderen, The Political Thought of the Dutch Revolt, 1555-1590 (Suy nghĩ chính trị về cuộc nổi loạn Hà Lan, 1555-1590), Cambridge, 2002.

← “Chuyến hải trình đầu tiên của vị hiệp sĩ sùng đạo và mã thượng, Sir John Hawkins”, trong The Hawkins Voyages (Các chuyến hải trình của Hawkins), c. Markham biên tập, London, 1878, trang 5. Cũng xem ở đây Kelsey, Sir John Hawkins, trang 52-69.

← Hakluyt, “Một nghị luận về hội họa phương Tây”, 20, trang 315.

← See J. McDermott, Martin Frobisher: Elizabethan Privateer (Martin Frobisher: Chỉ huy tàu cướp biển thời Elizabeth), New Haven, 2001.

← Calendar of State Papers and Manuscripts, Venice, 6.Í, trang 240.

← P. Bushev, Istoriya posol’tv i diplomaticheskikh otnoshenii russkogo i iranskogo gosudarstv V 1586-1612gg, Moscow, 1976, trang 37-62.

← R. Hakluyt, The principal navigations, voyages, traffi ques and discoveries of the English nations (Hoạt động hàng hải chính yếu, các chuyến hải trình, lưu thông và phát kiến của các quốc gia thuộc Anh), 12 tập, Glasgow, 1903-1905,3, trang 15-16; R. Ferrier, “Những điều khoản và điều kiện cho thương mại của Anh với Ba Tư Safavid”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies 49.1, 1986, 50-51; K. Meshkat, “Hành trình của bậc thầy Anthony Jenkinson tới Ba Tư, 1562-1563”, Journal of Early Modern History 13,2009, 209-228.

← S. Cabot, “Các sắc lệnh, chỉ thị, quảng cáo về và cho hướng đi hải trình dự định tới Trung Quốc”, 22, trong Hakluyt, Principal navigations, 2, trang 202.

← Vilches, New World Gold, trang 27.

← A. Romero, s. Chilbert và M. Eisenhart, “Những cánh đồng ngọc trai Cubagua: Sự hủy diệt tài nguyên thiên nhiên đầu tiên do người châu Âu gây ra ở châu Mỹ”, Journal of Political Ecology 6,1999, 57-78.

← M. Drelichman và H.-J. Voth, “Những món nợ bền vững của Philip II: Tái hiện lại vị thế tài chính của Tây Ban Nha, 1560-1598”, Trung tâm Nghiên cứu Chính sách Kinh tế, Discussion Paper DP6611, 2007.

← D. Fischer, The Great Wave: Price Revolutions and the Rhythm of History (Làn sóng lớn: Các cuộc cách mạng giá cả và nhịp điệu của lịch sử), Oxford, 1996. Cũng xem D. Flynn, “Lạm phát thế kỷ 16 từ quan điểm sản xuất”, trong E. Marcus và N. Smukler (biên tập), Inflation through the Ages: Economic, Social, Psychological, and Historical Aspects (Lạm phát qua các thời đại: Những khía cạnh kinh tế, xã hội, tâm lý, và lịch sử), New York, 1983, trang 157-169.

← O. Gelderblom, Cities of Commerce: The Institutional Foundations of International Trade in the Low Countries, 1250-1650 (Những thành phố thương mại: Các nền tảng định chế cho thương mại quốc tế ở vùng Đất Thấp, 1250-1650), Princeton, 2013.

← J. Tracy, A Financial Revolution in the Habsburg Netherlands: Renten and Renteniers in the County of Holland, 1515-1565 (Một cuộc cách mạng tài chính ở Hà Lan thời Habsuburg: Lãi suất và người cho vay ở vùng Hà Lan, 1515-1565), Berkeley, 1985.

← O. Van Nimwegen, “Deser landen crijchsvolck”. Het Staatse leger en de militarie revoluties 1588-1688, Amsterdam, 2006.

← J. Israel, The Dutch Republic: Its Rise, Greatness and Fall 1477-1806 (Cộng hòa Hà Lan: Sự vươn lên, sự vĩ đại và sự suy sụp 1477-1806), Oxford, 1995, trang 308-312.

← W. Fritschy, “Hiệu quả của thuế má ở Hà Lan”, trong o. Gelderblom (biên tập), The Political Economy of the Dutch Republic (Kinh tế chính trị của Cộng hòa Hà Lan), 2003, trang 55-84.

← C. Koot, Empire at the Periphery: British Colonists, Anglo-Dutch Trade, and the Development of the British Atlantic, 1621-1713 (Đế quốc ở bên lề: Những người thực dân Anh, thương mại Anh-Hà Lan, và sự phát triển của Đại Tây Dương thuộc Anh, 1621-1713), New York, 2011, trang 19-22; E. Sluitter, “Mối kình địch Hà Lan-Tây Ban Nha ở vùng Caribe”, Hispanic American Historical Review 28.2,1948,173-178.

← Israel, Dutch Republic, trang 320-321.

← M. Echevarria Bacigalupe, “Un notable episodio en la guerra económica hispanoholandesa: El decreto Guana 1603”, Hispania: Revista espanola de historia 162, 1986, 57-97; J. Israel, Empires and Entrepots: The Dutch, the Spanish Monarchy and the Jews, 1585-1713 (Các đế quốc và những trung tâm xuất nhập cảnh: Hà Lan, hoàng gia Tây Ban Nha và những người Do Thái, 1585-1713), London, 1990, trang 200.

← R. Unger, “Thiết kế tàu Hà Lan trong các thế kỷ 15 và 16”, Viator 4, 1973,387-415.

← A. Saldanha, “Những hành trình địa lý dự kiến: Cuốn Itinerario của Jan Huygen van Linschoten và những cuộc thám hiểm của Hà Lan tới Ấn Độ Dương, 1594-1602”, Annals of the Association of American Geographers 101.1, 2011,149-177.

← K. Zandvliet, Mapping for Money: Maps, Plansand Topographic Paintings and their Role in Dutch Overseas Expansion during the 16th and 17th Centuries (Vẽ bản đồ vì tiền: Bản đồ, kế hoạch hành trình, bản vẽ địa hình và vai trò của chúng trong sự bành trướng của Hà Lan ở hải ngoại trong các thế kỷ 16 và 17), Amsterdam, 1998, trang 37-49, 164-189.

← E. Beekman, Paradijzen van Weeler. Koloniale Literatuur uit Nederlands-Indie, 1600-1950, Amsterdam, 1988, trang 72.

← D. Lach, Asia in the Making of Europe (Châu Á trong sự hình thành châu Âu), 3 tập, Chicago, 1977, 2, 492-545.

← O. Gelderblom, “Tổ chức thương mại đường dài ở Anh và Cộng hòa Hà Lan, 1550-1650”, trong Gelderblom, Political Economy of the Dutch Republic, trang 223-254. - Công ty Tây Ấn Hà Lan - là một ví dụ như trong sách giáo khoa về cách thiết lập một hợp doanh đế quốc gia đảng cấp thế giới⁽¹⁾.

← J.-W. Veluwenkamp, “Những thuộc địa thương nhân trong hệ thống thương mại của Hà Lan (1550-1750)”, trong K. Davids, I. Fritschy và p. Klein (biên tập), Kapitaal, ondernemerschap en beleid. Studies over economie en politick in Nederland, Europe en Azle van 1500 tot heden, Amsterdam, 1996, trang 141-164.

← Dan lại theo c. Boxer, The Dutch in Brazil 1624-1654 (Người Hà Lan ở Brazil, 1624-1654), Oxford, 1957, trang 2-3.

← Về Goa vào đầu thế kỷ 17, A. Gray và H. Bell (biên tập), The Voyage of Francois Pyrard of Laval to the East Indies, the Maldives, the Moluccas and Brazil (Hải trình của Francois Pyrard xứ Laval tới Đông Ấn, Maldives, Moluccas và Brazil), 2 tập, London, 1888,2, trang 2-139.

← J. De long, De waaier van hetfortuin. De Nederlands in Asie de Indonesiche archipel, 1595-1950, Zoetermeer, 1998, trang 48.

← K. Zandvliet, The Dutch Encounter with Asia, 1600-1950 (Cuộc gặp gỡ của Hà Lan với châu Á, 1600-1950), Amsterdam, 2002, trang 152.

← Xem ở đây một tuyển tập các bài luận trong J. Postma (biên tập), Riches from Atlantic Commerce: Dutch Transalantic Trade and Shipping, 1585-1817 (Của cải từ thương mại ở Đại Tây Dương: Thương mại và hàng hải xuyên Đại Tây Dương của Hà Lan, 1585-1817), Leiden, 2003.

← J. Van Dam, Gedateerd Delfts aardwek, Amsterdam, 1991; cùng tác giả, Dutch Delftware 1620-1850, Amsterdam, 2004.

← A. Van der Woude, “Số lượng và giá trị của tranh ở Hà Lan vào thời Cộng hòa Hà Lan”, trong J. De Vries và D. Freedberg (biên tập), Art in History, History in Art: Studies in Seventeenth-Century Dutch Culture (Nghệ thuật trong lịch sử, lịch sử trong nghệ thuật: Các nghiên cứu về văn hóa Hà Lan thế kỷ 17), Santa Monica, 1991, trang 285-330.

← Xin xem nói chung s. Schama, The Embarrassment of Riches (Sự hổ thẹn của của cải) New York, 1985; s. Slive, Dutch Painting, 1600-1800 (Hội họa Hà Lan 1600-1800), New Haven, 1995.

← T. Brook, Vermeer’s Hat: The Seventeenth Century and the Dawn of the Global World (Chiếc mũ của Vermeer Thế kỷ 17 và bình minh của thế giới toàn cầu), London, 2008, trang 5-83.

← The Travels of Peter Mundy in Europe and Asia, 1608-1667 (Những chuyến du hành của Peter Mundy ở châu Âu và châu Á, 1608-1667), R. Temple biên tập, 5 tập, Cambridge, 1907-36, trang 70-71; J. De Vries, The Industrious Revolution: Consumer Behavior and the Household Economy, 1650 to the Present (Cuộc cách mạng chăm chỉ: Hành vi tiêu dùng và kinh tế hộ gia đình, 1650 tới hiện tại), Cambridge, 2008, trang 54.

← J. Evelyn, Diary of John Evelyn (Nhật ký của lohn Evelyn), E. De Beer biên tập, 6 tập, Oxford, 1955,1, trang 39-40.

← Xin xem ở đây c. Van Strien, British Travellers in Holland during the Stuart Period: Edward Browne and John Locke as Tourists in the United Provinces (Những du khách Anh ở Hà Lan trong thời Stuart: Edward Browne và John Locke làm du khách ở các tỉnh Liên hợp), Leiden, 1993.

← G. Scammell, “Sau da Gama: Châu Âu và châu Á từ năm 1498”, Modern Asian Studies 34.3,2000, 516.

← Pedro de Cieza de Léon, The Incas of Pedro de Cieza de León (Nguôi Inca ở Pedro de Cieza de Léon), H de Onis dịch, 1959, 52, trang 171.

← Sách đã dẫn, 55, trang 177-178.

← S. Hill (biên tập), Bengal in 1756-7: A Selection of Public and Private Papers Dealing with the Affairs of the British in Bengal during the Reign of Siraj-uddaula (Bengal vào năm 1756-1757: Một tuyển tập các tài liệu công và tư xử lý các vấn đề người Anh ở Bengal trong thời cai trị của Siraj-uddaula), 3 tập, London, 1905,1, trang 3-5.

← P. Perdue, “Đế quốc và quốc gia trong góc nhìn so sánh: Quản lý hành chính biên giới ở Trung Quốc thế kỷ 18”, Journal of Early Modern History 5.4, 2001, 282; c. Tilly (biên tập), The Formation of National States in Western Europe (Sự hình thành quốc gia nhà nước ở Tây Âu), Princeton, 1975, trang 15.

← P. Hoffman, “Giá cả, cuộc cách mạng quân sự, và lợi thế so sánh về bạo lực của Tây Âu”, Economic History Review, 64.1, 2011,49-51.

← Xin xem, lấy ví dụ, A. Hall, Isaac Newton: Adventurer in Thought (Isaac Newton: Nhà phiêu lưu tư duy), Cambridge, 1992, trang 152,164-166,212-216; L. Debnath, The Legacy of Leonhard Euler: A Tricentennial Tribute (Di sản của Leonhard Euler: Một bài ca ngại nhân dịp ba trăm năm), London, 2010, trang 353-358; P-L. Rose, “Lý thuyết về đạn đạo của Galileo”, The British Journal for the History of Science 4.2,1968,156-159, và nói chung s. Drake, Galileo at work: His Scientific Biography (Công việc của Galileo: Tiểu sử khoa học của ông), Chicago, 1978.

← T. Hobbes, Leviathan, N. Malcolm biên tập, Oxford, 2012.

← A. Carlos và L. Neal, ‘‘Amsterdam và London với vai trò trung tâm tài chính trong thế kỷ 18”, Financial History Review 18.1, 2011,21-7.

← M. Bosker, E. Buringh và ĩ. Van Zanden, “Từ Baghdad tới London: Động cơ của tăng trưởng đô thị và thế giới Ả Rập, 800-1800”, Trung tâm Nghiên cứu Chính sách Kinh tế, Paper 6833, 2009, 1-38; w. Fritschy, “Sự hình thành nhà nước và các xu hướng đô thị hóa: Tài chính quốc gia ở Đế’ quốc Ottoman trước năm 1800, nhìn nhận từ góc nhìn Hà Lan”, Journal of Global History 4,2009,421-422.

← E. Kuipers, Migrantenstad: Immigratie en Sociale Verboudingen in 17e-Eeuws Amsterdam, Hilversum, 2005.

← W. Fritschy, “Xem xét lại một cuộc ‘cách mạng tài chính’: Tài chính công ở Hà Lan trong thời Cuộc nổi dậy Hà Lan, 1568-1648”, Economic History Review 56.1, 2003, 57-89; L. Neal, The Rise of Financial Capitalism: International Capitalism in the Age of Reason (Sự nổi lên của chủ nghĩa tư bản tài chính: Chủ nghĩa tư bản quốc tế trong thời đại Duy lý), Cambridge, 1990.

← P. Malanima, L’economia italiana: dalla crescita medievale alia crescita contemporanea, Bologna, 2002; cùng tác giả, “Sự suy giảm lâu dài của một nền kinh tế dẫn đầu: GDP ở Trung và Bắc Ý, 1300-1913”, European Review of Economic History 15,2010, 169-219.

← S. Broadberry và B. Gupta, “Sự phân tách lớn đầu thời hiện đại: Tiền lương, giá cả và sự phát triển kinh tế ở châu Âu và châu Á, 1500-1800”, Economic History Review 59.1, 2006, 2-31; J. VanZanden, “Tiền lương và mức sống ở châu Âu, 1500-1800”, European Review of Economic History 3, 1999,175-197.

← Sir Dudley Carleton, “Những ghi chú của đại sứ Anh, 1612”, trong D. Chambers và B. Pullan (biên tập), Venice: A Documentary History, 1450-1630 (Venice: Một lịch sử theo tài liệu, 1450-1630), Oxford, 1992, trang 3-4.

← G. Bistort (biên tập), Il magistrate aỉle pompe nella repubblica di Venezia, Venice, 1912, trang 403-405, 378-381.

← Nguyên văn: “Grand Tour”.

← E. Chaney, The Evolution of the Grand Tour: Anglo-Italian Cultural Relations since the Renaissance (Sự thay đổi của cuộc Tráng Du: Những quan hệ văn hóa Anh-Ý từ thời Phục hưng), Portland, OR, 1998. Về giá các tác phẩm nghệ thuật, xin xem F. Etro và L. Pagani, “Thị trường hội họa ở Ý trong thế kỷ 17”, Journal of Economic History 72.2, 2012, 414-438.

← Xin xem lấy ví dụ c. Vout, “Báu vật, không phải rác rưởi: Bức tượng Disney và vị thế của nó trong lịch sử sưu tập”, Journal of the History of Collections 24.3, 2012, 309-326. Cũng xem ở đây V. Coltman, Classical Sculpture and the Culture of Collecting in Britain since 1760 (Điêu khắc kinh điển và văn hóa sưu tập ở Anh từ năm 1760), Oxford, 2009.

← C. Hanson, The English Virtuoso: Art, Medicine and Antiquarianism in the Age of Empiricism (Những bậc thầy người Anh: Nghệ thuật, y khoa và thú choi cổ ngoạn vào thời đại Kinh nghiệm), Chicago, 2009.

← Xem nói chung p. Ayres, Classical Culture and the Ideas of Rome in Eighteenth-Century England (Văn hóa cổ điển và các tư tưởng về La Mã ở Anh thế kỷ 18), Cambridge, 1997.

← D. Panzac, “Thương mại quốc tế và nội bộ ờ Đế quốc Ottoman trong thế kỷ 18”, International Journal of Middle East Studies 24.2, 1992, 189-206; M. Genẹ, “Nghiên cứu tính khả thi của việc sử dụng các tài liệu tài chính Ottoman thế kỷ 18 làm chỉ dấu của hoạt động kinh tế”, trong H. Islamoglu-inan (biên tập), The Ottoman Empire and the World-Economy (Đế quốc Ottoman và nền kinh tế thế giới), Cambridge, 1987, trang 345-373.

← Xin xem ở đây s. White, The Climate of Rebellion in the Early Modern Ottoman Empire (Hoàn cảnh nổi loạn ở Đế quốc Ottoman đầu thời hiện đại), Cambridge, 2011.

← T. Kuran, “Cuộc khủng hoảng thương mại Hồi giáo: Những nguồn gốc định chế của sự kém phát triển về kinh tế ở Trung Đông”, Journal of Economic History 63.2,2003,428-431.

← M. Kunt, The Sultan’s Servants: The Transformation of Ottoman Provincial Government, 1550-1650 (Những người hầu của Sultan: Sự chuyển đổi của chính quyền cấp tỉnh ở Ottoman, 1550-1650), New York, 1983, trang 44-56.

← Schama, Embarrassment of Riches, trang 330-335.

← Thomas Mun, England’s Treasure by Foreign Trade (Ngân khố Anh qua thương mại với nước ngoài), London, 1664, dẫn lại theo de Vries, Industrious Revolution, trang 44.

← C. Parker, The Reformation of Community: Social Welfare and Calvinist Charity in Holland, 1572-1620 (Cuộc Kháng Cách của cộng đồng: Phúc lợi xã hội và từ thiện kiểu Calvin ở Hà Lan, 1572-1620), Cambridge, 1998.

← S. Pierson, “Sự di chuyển của đồ gốm sứ Trung Quốc: Sự lan tỏa trong lịch sử toàn cầu”, Journal of World History 23.1, 2012, 9-39; s. Iwanisziw, “Hôn nhân liên chủng tộc trong văn chương Anh cuối thế kỷ 18: Những dòng chảy trong sự đồng hóa và loại trừ”, Eighteenth-Century Life 31.2, 2007, 56-82; F. Dabhoiwala, The Origins of Sex: A History of the First Sexual Revolution (Những nguồn gốc của tình dục: Một lịch sử của cuộc Cách mạng Tình dục thứ nhất), London, 2012.

← W. Bradford, History of Plymouth Plantation, 1606-1646 (Lịch sử của đồn điền Plymouth, 1606-1646), w. Davis, New York, 1909, trang 46-47.

← Nguyên văn: “Pilgrim Fathers”.

← Về cuộc di cư hàng loạt tới Bắc Mỹ, A. Zakai, Exile and Kingdom: History and Apocalypse in the Puritan Migration to America (Trục xuất và vương quốc: Lịch sử và sự khải huyền trong cuộc di cư của người Thanh giáo tới Mỹ), Cambridge, 1992; về tranh luận về nguồn gốc của lễ Tạ on, G. Hodgson, A Great and Godly Adventure: The Pilgrims and the Myth of the First Thanksgiving (Một cuộc phiêu lưu kỳ vĩ và thần thánh: Những người hành hương và ngộ nhận về lễ Tạ ơn đầu tiên), New York, 2006.

← K. Chaudhari, The Trading World of Asia and the English East India Company (Thế giới thương mại ở châu Á và Công ty Đông Ấn Anh), Cambridge, 2006.

← Gelderblom, “Tổ chức thương mại đường dài”, 232-234.

← S. Groenveld, “Các cuộc nội chiến Anh là nguyên nhân gây ra Chiến tranh Anh-Hà Lan lần thứ nhất, 1640-1652”, Historical Journal 30.3,1987, 541-566. Về mối kình địch Anh-Hà Lan trong giai đoạn này, xin xem L. Jardine, Going Dutch: How England Plundered Holland’s Glory (Đối mặt với Hà Lan: Anh đã tước mất vinh quang của Hà Lan như thế nào), London, 2008.

← S. Pincus, Protestantism and Patriotism: Ideologies and the Making of English Foreign Policy, 1650-1668 (Tin Lành và lòng ái quốc: Các hệ tư tưởng và sự hình thành chính sách đối ngoại của Anh, 1650-1668), Cambridge, 1996. Cũng xem c. Wilson, Profit and Power: A Study of England and the Dutch Wars (Lợi nhuận và quyền lực: Một nghiên cứu về nước Anh và những cuộc chiến tranh với Hà Lan), London, 1957.

← J. Davies, Gentlemen and Tarpaulins: The Officers and Men of the Restoration Navy (Những quý ông và các thủy thủ: Sĩ quan và thủy thủ trong hải quân thời Phục hồi đế chế), Oxford, 1991, trang 15.

← J. Glete, Navies and Nations: Warships, Navies and State Building in Europe and America, 1500-1860, (Hải quân và các quốc gia: Tàu chiến, hải quân và việc xây dựng nhà nước ở châu Âu và Mỹ), 2 tập, Stockholm, 1993, trang 192-195.

← Sách của Witsen, Aeloude en Hedendaegsche Scheeps-boutu en Bestier, xuất bản vào năm 1671, là một trong những tổng tập nhiều ảnh hưởng nhất thời bấy giờ. Để xem bản sao của Pepys, N. Smith et al., Catalogue of the Pepys Library at Magdalene College, Cambridge (Thư mục trong Thư viện Pepys ở Đại học Magdalene, Cambridge), tập 1, 1978, trang 193. Người ghi nhật ký này đóng một vai trò quan trọng trong việc thành lập Bệnh viện Christ’s, hiện vẫn là một trong những trường y hàng đầu ở Anh, E. Pearce, Annals of Christ’s Hospital (Sử biên niên về Bệnh viện Christ’s), London, 1901, trang 99-126; về các thiết kế mới, xin xem B. Lavery (biên tập), Deane’s Doctrine of Naval Architecture, 1670 (Học thuyết của Deane về kiến trúc hải quân, 1670), London, 1981.

← D. Benjamin và A. Tifrea, “Học hỏi qua cái chết: Thành tích chiến trận ương Kỷ nguyên Tàu buồm’’, Journal of Economic History 67.4,2007, 968-1000.

← E. Lazear và s. Rosen, “Thứ bậc cấp hàm đóng vai trò những hợp đồng lao động tối ưu”, Journal of Political Economy 89.5, 1981, 841-864; cũng xem D. Benjamin và c. Thornberg, “Bình luận: Luật lệ, giám sát và động cơ trong Kỷ nguyên Tàu buồm”, Explorations in Economic History 44.2,2003,195-211.

← J. Robertson, “Các quần đảo Caribe: Thương mại, định cư và quá trình thuộc địa hóa của Anh”, trong L. Breen (biên tập), Converging Worlds: Communities and Cultures in Colonial America (Các thế giới hội tụ: Các cộng đồng và các nền văn hóa ở nước Mỹ thuộc địa), Abingdon, 2012, trang 176-217.

← P. Stern, “Tư duy lại sự chuyển đổi về thể chế trong việc tạo ra đế quốc: Công ty Đông Ấn ở Madras”, Journal of Colonialism and Colonial History 9.2, 2008,1-15.

← H. Bowen, The Business of Empire: The East India Company and Imperial Britain, 1756-1833 (Doanh nghiệp của đế quốc: Công ty Đông Ấn Anh và Đế quốc Anh, 1756-1833), Cambridge, 2006.

← H. Bingham, “Elihu Yale, thống đốc, nhà sưu tập và nhà từ thiện”, American Antiquarian Society. Proceedings 47, 1937, 93-144; cùng tác giả, Elihu Yale: The American Nabob of Queen Square (Elihu Yale: Thái thú ở châu Mỹ của Nữ hoàng Charlotte), New York, 1939.

← J. Osterhammel, China und die Weltgesellschaft, 1989, trang 112.

← Xin xem lấy ví dụ F. Perkins, Leibniz and China: A Commerce of Light (Leibniz và Trung Quốc: Giao dịch ánh sáng), Cambridge, 2004.

← Dẫn lại theo s. Mentz, The English Gentleman Merchant at Work: Madras and the City of London 1660-1740 (Quý ông thương nhân nguôi Anh đang làm việc: Madras và thành phố’ London 1660-1740), Copenhagen, 2005, trang 162.

← Procopius, The Wars, 8.20, 5, trang 264-266.

← Người Anh là “Briton”.

← K. Matthews, “Britannus/Britto: Dân tộc học La Mã, các đặc điểm bản địa, các nhãn dán và những nhóm người bị tô vẽ là quỷ dữ”, trong A. Leslie, Theoretical Roman Archaeology and Architecture: The Third Conference Proceedings (Lý thuyết khảo cổ học và kiến trúc La Mã: Kỷ yếu hội thảo lần thứ ba), 1999, trang 15.

← R. Fogel, “Tăng trưởng dân số, lý thuyết kinh tế, và sinh lý học: Phương hướng của các quá trình dài hạn trong việc tạo dựng chính sách kinh tế”, American Economic Review 84.3, 1994, 369-395; J. Mokyr, “Tại sao cuộc Cách mạng Công nghiệp là một hiện tượng của châu Âu?”, Supreme Court Economic Review 10, 2003, 27-63.

← J. De Vries, “Giữa sức mua và thế giới của hàng hóa: Tìm hiểu nền kinh tế hộ gia đình ở châu Âu đầu thời hiện đại”, trong J. Brewer và R. Porter (biên tập), Consumption and the World of Goods (Tiêu dùng và thế giới của hàng hóa), 1993, trang 85-132; cùng tác giả, The Industrious Revolution; H.J. Voth, “Thời giờ và công việc ở London thế kỷ 18”, Journal of Economic History 58,1998, 29-58.

← N. Voigtlānder và HJ. Voth, “Tại sao là nước Anh? Những yếu tố nhân khẩu học, thay đổi cấu trúc và sự tích tụ tư bản vật chất trong Cách mạng Công nghiệp”, Journal of Economic Growth 11, 2006, 319-361; L. Stone, “Sự cơ động về xã hội ở Anh, 1500-1700”, Past & Present 33, 1966, 16-55; cũng xem p. Fichtner, Protestantism and Primogeniture in Early Modern Germany (Tin Lành và chế độ thế tập con trưởng ở Đức đầu thời hiện đại), London, 1989, về một đánh giá sự kết nối giữa tôn giáo và chế độ thế tập con trưởng.

← K. Karaman và s. Pamuk, “Tài chính nhà nước Ottoman trong góc nhìn châu Âu, 1500-1914”, Journal of Economic History 70.3, 2010, 611-612.

← G. Ames, “Vai trò của tôn giáo trong việc chuyển giao và nổi lên của Bombay”, Historical Journal 46.2,2003, 317-340.

← J. Flores, “ Biển và thế giới của Mutasaddi: Một hồ sơ về các quan chức cảng từ Mughal Gujarat (khoảng 1600-1650)”, Journal of the Royal Asiatic Society 3.21,2011, 55-71.

← Tūzuk-i-Jahāngīrī, w. Thackston dịch, The Jahāngīrnama: Memoirs of Jahāngīr, Emperor of India (Jahāngīrnama: Những ký ức của Jahāngīr, Hoàng đế Ấn Độ), Oxford, 1999, trang 108.

← A. Loomba, “về những quà tặng, những sứ thần và những kẻ bất chước: Ngoại giao, thương mại và khác biệt ở Ấn Độ đầu thời hiện đại”, trong B. Charry và G. Shahani (biên tập), Emissaries in Early Modern Literature and Culture: Mediation, Transmission, Traffic, 1550-1700 (Các phái viên trong vãn học và văn hóa đầu thời hiện đại: Trung gian, giao dịch, lưu thông, 1550-1700), Aidershot, 2009, trang 43-45 và nhiều chỗ khác.

← Mục sư E. Terry, A Voyage to East India (Một hải trình tới Đông Ấn), London, 1655, trang 397, dẫn lại theo T. Foster, The Embassy of Sir Thomas Roe to India (Sứ bộ của Sir Thomas Roe tới Ấn Độ), London, 1926, trang 225-226, số 1. Nhà du hành Peter Mundy đã nhìn thấy hai con chim dodo khi ông ghé thăm Surat, cũng có thể là quà tặng từ các thương nhân háo hức muốn chèo kéo Jahāngīr. Travels of Peter Mundy, 2, trang 318.

← L. Blussé, Tribuut aan China. Vier eeuwen Nederlands-Chinese beưekkingen, Amsterdam, 1989, trang 84-87.

← Về danh sách các quà tặng, J. Vogel (biên tập), Journaal van Ketelaar’s hofreis naarden Groot Mogol te Lahore, The Hague, 1937, trang 357-393; A. Topsíì eld, “Sứ bộ của Ketelaar và chủ đề Farengi trong nghệ thuật ở Udaipur”, Oriental Art 30.4,1985,350-367.

← Về chi tiết của việc cân này, xin xem Shah Jahān Nama, trang 28; lean de Thévenot, người đã tới Ấn Độ vào thế kỷ 17, cung cấp một ghi chép sinh động về lễ cân, trong s. Sen, Indian Travels of Thevenot and Careri (Những chuyến du hành Ấn Độ của Thevenot và Careri), New Delhi, 1949, 26, trang 66-67.

← P. Mundy, Travels, trang 298-300.

← N. Manucci, A Pepys of Mogul India, 1653-1708: Being an Abridged Edition of the “Storla do Mogor” of Niccolao Manucci (Một Pepys của Mogul An ĐỘ, 1653-1708: Một phiên bản rút gọn của “Storla do Mogor” của Niccolao Manucci), New Delhi, 1991, trang 197,189.

← J. Gommans, “Mughal Ấn Độ và Trung Á vào thế kỷ 18: Một giới thiệu với tầm nhìn rộng hơn”, Itinerario 15.1,1991, 51-70. Về các khoản triều cống, xin xem J. Spain, The Pathan Borderland (Vùng biên giới Pathan), The Hague, 1963, trang 32-34; cũng xem c. Noelle, State and Tribe in Nineteenth-Century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhamad Khan (1826-1863) (Nhà nước và bộ lạc ở Afghanistan thế kỷ 19: Triều đại cai trị của Amir Dost Muhamad Khan (1826-1863)), London, 1997, trang 164.

← S. Levi, “Thung lũng Ferghana ở ngã ba của lịch sử thế giới: Sự nổi lên của Khoqand 1709-1822”, Journal of Global History 2, 2007, 213-232.

← S. Levi, “Ấn Độ, Nga và sự chuyển đổi vào thế kỷ 18 của thương mại lữ hành ở Trung Á”, Journal of the Economic and Social History of the Orient 42.4,1999, 519-548.

← Xin xem I. McCabe, Shah’s Silk for Europe’s Silver: The Eurasian Trade of the Julfa Armenians in Safavid Iran and India, 1530-1750 (Lụa của Shah đổi lấy bạc của châu Âu: Thương mại Á-Âu của người Armenia Julfa tại Iran Safavid và Ấn Độ, 1530-1750), Atlanta, 1999. Cũng xem B. Bhattacharya, “Quan hệ Armenia châu Âu ở Ấn Độ, 1500-1800: Không hề có nền tảng Armenia cho một đế quốc châu Âu?”, Journal of the Economic and Social History of the Orient 48.2, 2005,277-322.

← S. Delgoda, ‘“Thái thú, sử gia và nhà Đông phương học’: Robert Orme: Cuộc đời và sự nghiệp của một người phụng sự Công ty Đông Ấn (1728-1801)”, Journal of the Royal Asiatic Society 2.3, 1992,363-364.

← Nghĩa là “triệu phú trở về từ Ấn Độ”.

← Dần lại theo T. Nechtman, “Một viên ngọc trên vương miện? Của cải từ Ấn Độ ở Anh vào cuối thế kỷ 18”, Eighteenth-Century Studies 41.1, 2007, 73.

← A. Bewell, Romanticism and Colonial Disease (Chủ nghĩa lãng mạn và bệnh tật ở thuộc địa), Baltimore, 1999, trang 13.

← Khoảng 0,6 lít.

← T. Bowrey, Geographical Account of Countries around the Bay of Bengal 1669 to 1679 (Ghi chép địa lý về các nước xung quanh vịnh Bengal 1669 tới 1679), R Temple biên tập, London, 1905, trang 80-81.

← C. Smylitopoulos, “Viết lại và sử dụng lại: Tưởng tượng ra nabob thông qua ‘mô tả hình tượng kẻ giàu sổi’”, Eighteenth-Century Life 32.2 (2008), 39-59.

← P. Lawson, The East India Company: A History (Công ty Đông Ấn: Một lịch sử, London 1993), trang 120.

← Nechtman, “Của cải từ Ấn Độ ở Anh”, 76.

← E. Burke, The Writings and Speeches of Edmund Burke (Những bài viết và những bài phát biểu của Edmund Burke), w. Todd biên tập, 9 tập, Oxford, 2000,5, trang 403.

← D. Forrest, Tea for the British: The Social and Economic History of a Famous Trade (Trà cho nước Anh: Lịch sử xã hội và kinh tế của một món hàng thương mại nổi tiếng), London, 1973, Tiêu thụ trà ở Anh, Phụ lục II, Bảng 1, trang 284.

← Về Bengal, R. Datta, Society, Economy and the Market: Commercialization in Rural Bengal, c. 1760-1800 (Xã hội, nền kinh tế và thị trường: Thương mại hóa ở vùng nông thôn Bengal, khoảng 1760-1800), New Delhi, 2000; R. Harvey, Clive: The Life and Death of a British Emperor (Clive: Cuộc đời và cái chết của một hoàng đế Anh), London, 1998.

← P. Marshall, East India Fortunes: The British in Bengal in the Eighteenth Century (Tài sản ở Đông Ấn: Người Anh ờ Bengal vào thế kỷ 18), Oxford, 1976, trang 179.

← J. McLane, Land and Local Kingship in Eighteenth-Century Bengal (Đất đai và chế độ vương vị bản địa ở Bengal thế kỷ 18), Cambridge, 1993, trang 194-207.

← Xin xem N. Dirks, Scandal of Empire: India and the Creation of Imperial Britain (Vụ bê bối của Đế quốc: Ấn Độ và sự hình thành Đế quốc Anh), Cambridge, MA, 2006, trang 15-17.

← P. Lawson, The East India Company: A History (Công ty Đông Ấn: Một lịch sử), New York, 1993.

←1. Fichter, So Great a Proffit: How the East Indies Trade Transformed Anglo-American Capitalism (Lợi nhuận quá lớn: Thương mại của Đông Ấn đã thay đổi chủ nghĩa tư bản Anh-Mỹ ra sao), Cambridge, MA, 2010, trang 7-30.

← Các lá thư của những cư dân Boston đã than phiền nhiều tháng sau đó về “vị cá của họ đã bị thay đổi”, làm dấy lên những nỗi sợ rằng trà “có thể đã ngấm vào nước ở cảng nhiều tới mức cá bị mắc bệnh thần kinh, tương tự như ở cơ thể người”, Virginia Gazette, 5-5-1774.

← Dẫn lại theo Dirks, Scandal, trang 17.

← K. Marx, Secret Diplomatic History of the Eighteenth Century (Lịch sử ngoại giao bí mật của thế kỷ 18), L. Hutchinson biên tập, London, 1969.

← A. Kappeler, “Chính sách của Sa hoàng với người Hồi giáo ở Đế quốc Nga”, trong A. Kappeler, G. Simon và G. Brunner (biên tập), Muslim Communities Reemerge: Historical Perspectives on Nationality, Politics, and Opposition in the Former Soviet Union and Yugoslavia (Sự nổi lên trở lại của các cộng đồng Hồi giáo: Những góc nhìn lịch sử về quốc tịch, chính trị, và phe đối lập ở Liên bang Xô Viết và Nam Tư cũ), Durham, NC, 1994, trang 141-156; cũng xem D. Brower và E. Lazzerini, Russia’s Orient: Imperial Borderlands and Peoples, 1700-1917 (Phương Đông của Nga: Những đường biên giới và những dân tộc của đế chế, 1700-1917), Bloomington, IN, 1997.

← Những khảo sát tổng quát tốt nhất về sự bành trướng của Nga là M. Khodarkovsky, Russia’s Steppe Frontier: The Making of a Colonial Empire, 1500-1800 (Biên giới thảo nguyên của Nga: Sự hình thành một đế quốc thực dân, 1500-1800), Bloomington, IN, 2002; J. Kusber, “‘Entdecker’ und ‘Entdeckte’: Zum Selbstverstăndnis von Zar und Elite imfruhneuzeitlichen Moskauer Reich ziuischen Europa undAsien”, Zeitschriftfur Historische Forschung 34,2005,97-115.

← J. Bell, Travels from St Petersburg in Russia to Various Parts of Asia (Những chuyến du hành từ St Petersburg ở Nga tới những vùng khác nhau của châu Á), Glasgow, 1764, trang 29; M. Khodarkovsky, Where Two Worlds Met: The Russian State and the Kalmyk Nomads 1600-1771 (Khi hai thế giới gặp nhau: Nhà nước Nga và người du mục Kalmyu, 1600-1771), London, 1992.

← A. Kahan, “Những thảm họa tự nhiên và tác động của chúng lên nguồn cung thực phẩm ở Nga”, Jahrbucher fur Geschichte Osteuropas 16, 1968, 353-377; J. Hittie, The Service City: State and Townsmen in Russia, 1600-1800 (Thành phố dịch vụ: Nhà nước và dân thành thị ở Nga, 1600-1800), Cambridge, MA, 1979, trang 3-16; p. Brown, “Muscovy được quản trị ra sao: Nền hành chính trung ương ở Nga thế kỷ 17”, Russian History 36, 2009, 467-468.

← L. De Bourrienne, Memoirs of Napoleon Bonaparte (Những hồi ký của Napoleon Bonaparte), R. Phipps biên tập, 4 tập, New York, 1892,1, trang 179.

← J. Cole, Napoleon’s Egypt: Invading the Middle East (Ai Cập của Napoleon: Xâm lược Trung Đông), New York, 2007, trang 213-215.

← C. De Gardane, Mission du General Gardane en Perse, Paris, 1865. Về Pháp và Ba Tư trong giai đoạn này nói chung, và nỗ lực sử dụng nó làm cây cầu tới Ấn Độ, I. Amini, Napoleon et la Perse: les relations franco-persanes sous le Premier Empire dans le contexte des rivalites emre la France et la Russie, Paris, 1995.

← Ouseley gửi Wellesley, 30 tháng 4 năm 1810, FO 60/4.

← Ouseley gửi Wellesley, 30 tháng 11 năm 1811, FO 60/6.

← Về phần này xin xem A. Barrett, “Một hồi ký của Trung tá Joseph d’Arcy, R.A., 1780-1848”, Iran 43,2005, 241-247.

← Tài liệu đã dẫn, 248-253.

← Ouseley gửi Castlereagh, 16 tháng 1 năm 1813, FO 60/8.

← Abul Hassan gửi Castlereagh, 6 tháng Sáu năm 1816, FO 60/11.

← A. Postnikov, “Chuyến hải trình vòng quanh thế giới đầu tiên của Nga và ảnh hưởng của nó với việc khám phá và phát triển châu Mỹ thuộc Nga”, Terrae Incognitae 37, 2005, 60-61.

← S. Fedorovna, Russkaya Amerika V “zapiskakh”K. T. Khlebnikova, Moscow, 1985.

← M. Gammer, “Chiến lược của Nga trong cuộc chinh phạt Chechnya và Dagestan, 1825-1859”, trong M. Broxup (biên tập), The North Caucasus Barrier: The Russian Advance towards the Muslim World (Hàng rào Bắc Caucasus: Bước tiến của Nga về phía thế giới Hồi giáo), New York, 1992, trang 47-61; về Shamil, S. Kaziev, Imam Shamil (Đức Imam Shamil), Moscow, 2001.

← Về bản dịch các bài thơ này, xin xem M. Pushkin, Eugene Onegin and Four Tales from Russia’s Southern Frontier (Eugene Onegin và bốn câu chuyện từ biên giới miền Nam Nga), R. Clark dịch, London, 2005, trang 131-140; L. Kelly, Lermontov: Tragedy in the Caucasus (Lermontov: Bi kịch ở Caucasus), London, 2003, trang 207-208.

← M. Orlov, Kapituliatsiia Parizha. Politicheskie sochinenniia. Pis’ma, Moscow, 1963, trang 47.

← P. Chaadev, Lettres philosophiques, 3 tập, Paris, 1970, trang 48-57.

← S. Becker, “Nước Nga giữa Đông và Tây: Giai tầng trí thức, bản sắc dân tộc Nga và những vùng biên giới châu Á”, Central Asian Survey 10.4,1991,51-52.

← T. Levin, The Hundred Thousand Fools of God: Musical Travels in Central Asia (Hàng trăm nghìn gã ngốc của Chúa: Những cuộc du hành của âm nhạc ở Trung Á), Bloomington, IN, 1996, trang 13-15; Bài thơ đầy chất nhạc của Borodin thường được dịch sang tiếng Anh là “Trên những thảo nguyên Trung Á”.

← J. MacKenzie, Orientalism: History, Theory and the Arts (Đông phương học: Lịch sử, lý thuyết và nghệ thuật), Manchester, 1995, trang 154-156.

← F. Dostoevski!, What is Asia to Us? (Châu Á là gì với chúng ta?), M. Hauner dịch và biên tập, London, 1992, trang 1.

← Broxup, North Caucasus Barrier, trang 47; J. Baddeley, The Russian Conquest of the Caucasus (Cuộc chinh phục Caucasus của Nga), London, 1908, trang 152-163.

← L. Kelly, Diplomacy and Murder in Teheran: Alexandre Griboyedov and Imperial Russia’s Mission to the Shah of Persia (Ngoại giao và sát nhân ở Teheran: Alexandre Griboyedov và phái bộ của Đế quốc Nga ở chỗ vị Shah Ba Tư), London, 2002. Về quan điểm của Griboyedov, xin xem s. Shostakovich, Diplomatischeskaia deiateTnost’ (Moscow, 1960).

← “Peridskoe posol’stvo V Rossii 1828 goda”, Russkii Arkhiv 1,1889,209-260.

← Dẫn lại theo w. Dalrymple, Return of a King: The Battle for Afghanistan (Sự trở lại của nhà vua: Trận chiến vì Afghanistan), London, 2013, trang 50-51.

← J. Norris, The First Afghan War 1838-1842 (Chiến tranh Afghanistan lần thứ nhất, 1838-1842), Cambridge, 1967; M. Yapp, Strategies of British India: Britain, Iran and Afghanistan 1798-1850 (Những chiến lược của của Ấn Độ thuộc Anh: Anh, Iran và Afghanistan 1798-1850), Oxford, 1980, trang 96-152; c. Allworth, Central Asia: A Century of Russian Rule (Trung Á: Một thế kỷ cai trị của Nga), New York, 1967, trang 12-24.

← Palmerston gửi Lamb, 22-5-1838, Beauvale Papers, MS 60466; D. Brown, Palmerston: A Biography (Palmerston: Một tiểu sử), London, 2010, trang 216.

← Palmerston gửi Lamb, 22-5-1838, dẫn lại theo D. Brown, Palmerston: A Biography (Palmerston: Một tiểu sử), London, 2010, trang 216.

← Palmerston gửi Lamb, 23-6-1838, trong sách đã dẫn, trang 216-217.

← S. David, Victoria’s Wars: The Rise of Empire (Những cuộc chiến tranh của Victoria: Sự vươn lên của đế chế), London, 2006, trang 15-47; A. Bumes, Travels into Bokhara. Being an account of a Journey from India to Cabool, Tartary and Persia (Những cuộc du hành tới Bokhara. Một ghi chép về hành trình từ Ấn Độ tới Cabool, Tartary và Ba Tư), 3 tập, London 1834. Về vụ sát hại Bumes, Dalrymple, Return of a King, trang 30-35.

← W. Yapp, “Những hỗn loạn ở Đông Afghanistan, 1839-1842”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies 25.1, 1962, 499-523; cùng tác giả, “Những hỗn loạn ở Tây Afghanistan, 1839-1842”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies 26.2,1963, 288-313; Dalrymple, Return of a King, trang 378-388.

← A. Conoly gửi Rawlinson 1839; xin xem s. Brysac và K. Mayer, Tournament of Shadows: The Great Game and the Race for Empire in Asia (Cuộc đấu trong bóng tối: Cuộc chơi Lớn và cuộc đua vì đế quốc ở châu Á), London, 2006.

← “Kỷ yếu về hội nghị kỷ niệm hai mươi năm của hội”, Journal of the Royal Asiatic Society 7,1843, x-xi. Về Stoddart, Conolly và những người khác giống họ, p. Hopkirk, The Great Game: On Secret Service in High Asia (Cuộc chơi Lớn: về tình báo bí mật ở châu Á), London, 2001.

← H. Hopkins, Charles Simeon of Cambridge (Charles Simeon của Cambridge), London, 1977, trang 79.

← J. Wolff, Narrative of a Mission to Bokhara: In the Years 1843-1845 (Câu chuyện của một phái bộ tới Bokhara: Trong những năm 1843-1845), 2 tập, London, 1845; về chính Wolff, H. Hopkins, Sublime Vagabond: The Life of Joseph Wolff - Missionary Extraordinary (Kẻ lang thang tuyệt diệu: Cuộc đòi của Joseph Wolff - nhà truyền giáo phi thường), Worthing, 1984, trang 286-322.

← Á. Levshin, Opisanie Kirgiz-Kazachikh, Ui Kirgiz-kaisatskikh, ord i stepei, Almaty, 1996,13, trang 297.

← Bumes, Travels into Bokhara, 11,2, trang 381.

← R. Shukla, Britain, India and the Turkish Empire, 1853-1882 (Anh, Ấn Độ và Đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ, 1853-1882), New Delhi, 1973, trang 27.

← O. Figes, Crimea: The Last Crusade (Crimea: Cuộc Thập Tự chinh cuối cùng), London, 2010, trang 52.

← Về Pháp, xin xem M. Racagni, “Những lợi ích kinh tế của Pháp ở Đế quốc Ottoman”, International Journal of Middle East Studies 11.3,1980,339-76.

← W. Baumgart, The Peace of Paris 1856: Studies in War, Diplomacy and Peacemaking (Hòa ước Paris 1856: Những nghiên cứu về chiến tranh, ngoại giao và tạo lập hòa bình), A. Pottinger Saab dịch, Oxford, 1981, trang 113-116,191-194.

← K. Marx, The Eastern Question: A Reprint of Letters Written 1853-1856 Dealing with the Events of the Crimean War (Câu hỏi về phương Đông: Một bản in lại các lá thư viết giai đoạn 1853-1856 nói về những sự kiện trong cuộc Chiến tranh Crimea), London, 1969; cùng tác giả, Dispatches for the New York Tribune: Selected Journalism of Karl Marx (Những bài tường thuật cho New York Tribune: Tuyển tập tác phẩm báo chí của Karl Marx), F. Wheen và J. Ledbetter biên tập, London, 2007.

← G. Ameil, I. Nathan và G.-H. Soutou, Le Congres de Paris (1856): un evenement fondateur, Brussels, 2009.

← P. Levi, “Il monumento dell’unita Italiana”, La Lettura, 4-4-1904; T. Kirk, “Địa hình học chính trị của Rome hiện đại, 1870-1936: Từ XX Septembre tới Via dellTmpero”, trong D. Caldwell và L. Caldwell (biên tập), Rome: Continuing Encounters between Past and Present (Rome: Những cuộc gặp gỡ tiếp diễn giữa quá khứ và hiện đại), Farnham, 2011, trang 101-128.

← Figes, Crimea, trang 411-424; Baumgart, Peace of Paris, trang 113-116.

← D. Moon, The Abolition of Serfdom in Russia, 1762-1907 (Sự bãi bỏ chế độ nông nô ở Nga, 1762-1907), London, 2001, trang 54.

← E. Brooks, “Cải cách trong quân đội Nga, 1856-1861”, Slavic Review 43.1,1984,63-82.

← Về chế độ nông nô ở Nga, xin xem T. Dennison, The Institutional Framework of Russian Serfdom (Khung thể chế của chế độ nông nô Nga), Cambridge, 2011. Về cuộc khủng hoảng ngân hàng, s. Hoch, “Bankovskii krizis, krest’ianskaya reforma i vykupnaya operatsiya V Rossii, 1857-1861 ”, trong L. Zakharova, B. Eklof và I. Bushnell (biên tập), Velikie reformy V Rossii, 1856-1874, Moscow, 1991, trang 95-105.

← Nikolai Miliutin, Trợ lý Bộ trưởng Nội vụ, đã cảnh báo vào năm 1856 rằng việc bãi bỏ chế độ nông nô không chỉ là một ưu tiên mà còn là điều cần thiết: sẽ có bất ổn và có thể là cách mạng ở vùng nông thôn nếu không hành động, Gosudarstvennyi arkhiv Rossiiskoi Federatsii, 722, op. 1, d. 230, dẫn lại theo L. Zakharova, “Triều đại cai trị của Alexander II: Một bước ngoặt?”, trong The Cambridge History of Russia (Lịch sử về nước Nga của trường Cambridge), D. Lieven biên tập, Cambridge, 2006, trang 595.

← V. Fedorov, Istoriya RossiiXlX-nachaỉaXX V., Moscow, 1998, trang 295; p. Gatrell, “Ý nghĩa của các cuộc đại cải cách trong lịch sử kinh tế Nga”, trong B. Eklof, J. Bushnell và L. Zakharovna (biên tập), Russia’s Great Reforms, 1855-1881 (Những cuộc đại cải cách ở Nga 1855-1881), Bloomington, IN, 1994, trang 99.

← N. Ignat’ev, Missiya v’Khivu i Bukharu v’ 1858 godu, St Petersburg, 1897, trang 2.

← Sách đã dẫn.

← Alcock gửi Russell, 2-8-1861, FO Confidential Print 1009 (3), FO 881/1009.

← A. Grinev, “Chế độ tập quyền ở Nga là nguyên nhân chính dẫn tới việc bán Alaska”, trong K. Matsuzato (biên tập), Imperiology: From Empirical Knowledge to Discussing the Russian Empire (Nghiên cứu về đế quốc: Từ kiến thức kinh nghiệm tới việc thảo luận về Đế quốc Nga), Sapporo, 2007, trang 245-258.

← W. Mosse, “Kết thúc của hệ thống Crimea: Anh, Nga và sự trung lập của Hắc Hải, 1870-1871”, Historical Journal 4.2,1961,164-172.

← Spectator, 14-11-1870.

← W. Mosse, “Công luận và chính sách đối ngoại: Dư luận Anh và nồi sợ chiến tranh tháng Mười Một năm 1870”, Historical Journal 6.1,1963, 38-58.

← Rumbold gửi Granville, 19-3-1871, FO 65/820, số 28, trang 226; Mosse, “Kết thúc của hệ thống Crimea”, 187.

← Lord Granville, Thượng viện, 8-2-1876, Hansard, 227,19.

← “Sa hoàng” tiếng Anh là “Tsar”.

← Nữ hoàng Victoria gửi Disraeli, Hughenden Papers, 23-7-1877; L. Knight, “Luật về tước hiệu hoàng gia và Ấn Độ”, Historical Journal 11.3,1968,493.

← Robert Lowe, Hạ viện, 23-3-1876, Hansard, 228,515-516.

← Sir William Fraser, Hạ viện, 16-3-1876, Hansard, 228, 111; Benjamin Disraeli, Hạ viện, 23-3, Hansard, 227, 500.

← Knight, “Luật về tước hiệu hoàng gia”, 494.

← L. Morris, “Hoạt động của mật vụ Anh ở Khorasan, 1887-1908”, Historical Journal 27.3, 1984, 662-670.

← Disraeli gửi Salisbury, 1-4-1877, w. Monypenny và G. Buckle (biên tập), The Life of Benjamin Disraeli, Earl of Beaconsfield (Cuộc đòi của Benjamin Disraeli, Bá tước xứ Beaconsfield), London, 1910-20, 6, trang 379.

← B. Hopkins, “Những ràng buộc của bản sắc: Sứ mệnh Goldsmid và phác họa đường biên giới Ba Tư-Afghanistan vào thế kỷ 19”, Journal of Global History 2.2,2007,233-254.

← R. Johnson, “Người Nga trước cửa Ấn Độ? Kế hoạch phòng thủ Ấn Độ, 1885-1900”, Journal of Military History 67.3, 2003, 705.

← Sách đã dẫn, 714-718.

← Kế hoạch của tướng Kuropatkin để thúc đẩy bước tiến của Nga vào Ấn Độ, tháng 6-1886, CID 7D, CAB 6/1.

← (ohnson, “Người Nga trước cửa Ấn Độ”, 734-739.

← G. Curzon, Russia in Central Asia in 1889 and the Anglo-Russian Question (Nước Nga ở Trung Á vào năm 1889 và câu hỏi Anh-Nga), London, 1889, trang 314-315.

← A. Morrison, “Sự cai trị của Nga ở Turkestan và ví dụ của Ấn Độ thuộc Anh, khoảng 1860-1917”, Slavonic and East European Review 84.4, 2006, 674-676.

← B. Penati, “Những ghi chú về sự ra đời của hệ thống chính của Turkestan thuộc Nga: Một góc nhìn từ tỉnh Fergana”, Journal of the Economic and Social History of the Orient 53, 2010, 739-769.

← D. Brower, “Những con đường của Nga tới Mecca: Sự khoan dung về tôn giáo và cuộc hành hương của Hồi giáo trong Đế quốc Nga”, Slavic Review 55.3,1996,569-570.

← M. Terent’ev, Rossiya i Angliya V Srednei Azii, St Petersburg, 1875, trang 361.

← Morrison, “Sự cai trị của Nga ở Turkestan”, 666-707.

← DnevnikP. A. Valueva, ministra vnutrennikh del, p. Zaionchkovskii biên tập, 2 tập, Moscow, 1961,2, trang 60-61.

← M. Sladkovskii, History of Economic Relations between Russia and China: From Modernization to Maoism (Lịch sử quan hệ kinh tế giữa Nga và Trung Quốc: Từ hiện đại hóa tới chủ nghĩa Mao), New Brunswick, 2008, trang 119-129; c. Paine, Imperial Rivals: China, Russia and their Disputed Frontier, 1858-1924 (Các kình địch đế quốc: Trung Quốc, Nga và tranh chấp biên giới của họ, 1858-1924), New York, 1996, trang 178.

← B. Anan’ich và s. Beliaev, “St Petersburg: Trung tâm ngân hàng của Đế’ quốc Nga”, trong w. Brumfield, B. Anan’ich và Y. Pettov (biên tập), Commerce in Russian Urban Culture, 1861-1914 (Thương mại trong văn hóa đô thị Nga), Washington, D.C, 2001, trang 15-17.

← P. Stolypin, Rechy V Gosudarstvennoy Dume (1906-1911), Pettograd, 1916, trang 132.

← E. Backhouse và J. Blood, Annals and Memoirs of the Court of Peking (Biên niên và hồi ký về triều đình Bắc Kinh), Boston, 1913, trang 322-331.

← M. Mosca, From Frontier Policy to Foreign Policy: The Question of India and the Transformation of Geopolitics in Qing China (Từ chính sách biên giới tới chính sách ngoại giao: Câu hỏi về Ấn Độ và sự dịch chuyển địa chính trị của Trung Quốc thời nhà Thanh), Stanford, CA, 2013.

← R. Newman, “Hút thuốc phiện vào cuối thời đế chế ở Trung Quốc: Một xem xét lại”, Modern Asian Studies 29.4,1995, 765-794.

← I. Polachek, The Inner Opium War (Chiến tranh thuốc phiện trong nội bộ), Cambridge, MA, 1991.

← C. Pagani, “Những đồ vật và báo chí: Hình ảnh Trung Quốc ở Anh thế kỷ 19”, trong J. Codell (biên tập), Imperial Co-Histories: National Identities and the British and Colonial Press (Lịch sử đế quốc song song: Bản sắc dân tộc, báo chí Anh và thuộc địa), Madison, NI, 2003, trang 160.

← Bị vong lục của Lord Northbrook gửi nội các, 20-5-1885, FO 881/5207, số 29, trang 11. Xin xem ở đây I. Nish, “Chính trị, thương mại và thông tin liên lạc ở Đông Á: Những suy nghĩ về quan hệ Anh-Nga, 1861-1907” , Modern Asian Studies 21.4,1987,667-678.

← D. Drube, Russo-Indian Relations, 1466-1917 (Quan hệ Nga-Ấn Độ, 1466-1917), New York, 1970, trang 215-216.

← Lord Roberts, “Biên giới Tây Bắc Ấn Độ. Một bài phát biểu chuyển tới các chỉ huy của Bộ tư lệnh Phương Đông vào ngày 17 tháng Muôi Một năm 1905”, Royal United Services Institution Journal 49.334 (1905) 1355.

← Tóm tắt của sổ tay Rittich về “Đường xe lửa ở Ba Tư”, Phần I, trang 2, Sir Charles Scott gửi Hầu tước Salisbury, St Petersburg, 2 tháng Năm năm 1900, FO 65/1599. Cũng ở đây p. Kennedy và J. Siegel, Endgame: Britain, Russia and the Final Struggle for Central Asia (Tàn cuộc: Anh, Nga và cuộc tranh đấu cuối cùng giành Trung Á), London, 2002, trang 4.

← “Bị vong lục của ngài Charles Hardinge”, trang 9, gửi Hầu tước Salisbury, St Petersburg”2 5 1900, FO 65/1599.

← Bộ Ngoại giao, Simla, gửi thường trú về chánh trị, vịnh Ba Tư, tháng 7-1899, FO 60/615.

← R. Greaves, “Chính sách của Anh ở Ba Tư, 1892-1903 II”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies 28.2,1965, 284-288.

← Durand gửi Salisbury, 27-1-1900, FO 60/630.

← Biên bản của Phó vương về Seistan, 4-9-1899, FO 60/615, trang 7. Về những mạng lưới thương mại mới được đề xuất, “Báo cáo về khảo sát sơ bộ tuyến đường dây điện tín từ Quetta tới biên giới Ba Tư”, 1899, FO 60/615.

← R. Greaves, “Sistan trong chính sách biên giới Ấn Độ thuộc Anh”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies 49.1, 1986, 90-91.

← Lord Curzon gửi Lord Lansdowne, 15-6-1901, Lansdowne Papers, dẫn lại theo Greaves, “Chính sách của Anh ở Ba Tư”, 295.

← Lord Salisbury gửi Lord Lansdowne, 18-10-1901, Lansdowne Papers, dẫn lại theo Greaves, “Chính sách của Anh ở Ba Tư”, 298.

← Đây là một khái niệm được luật hóa theo Công ước Vienna 1814 và tồn tại trong quan hệ quốc tế giai đoạn 1814-1919. Các cường quốc lớn (“Great Powers”) là Pháp, Anh, Nga, Áo (sau này là Áo-Hungary giai đoạn 1867-1918), và Phổ (sau này là Đế quốc Đức từ năm 1871). Ý được bổ sung vào danh sách sau khi thống nhất.

← Lord Ellenborough, Thượng viện, 5-5-1903, Hansard, 121,1341.

← Lord Lansdowne, Thượng viện, 5-5-1903, Hansard, 121,1348.

← Greaves, “Sistan trong chính sách biên giới của Ấn Độ thuộc Anh”, 90-102.

← Những lợi ích của Anh ở Ba Tư, 22-1-1902, Hansard, 101, 574-628; Bá tước Ronaldshay, Hạ viện, 17-2-1908, Hansard, 184, 500-501.

← Vua Edward VII gửi Lansdowne, 20-10-1901, dẫn lại theo s. Lee, King Edward VII (Vua Edward VII), 2 tập (New York, 1935-1937), 2, trang 154-155.

← S. Gwynn, The Letters and Friendships of Sir Cecil Spring-Rice (Thư tín và tình bằng hữu của Sir Cecil Spring-Rice), 2 tập, Boston, 1929, 2, trang 85; M. Habibi, “Pháp và hòa ước Anh-Nga: Mắt xích kín đáo còn thiếu”, Iran 41, 2003, 292.

← Báo cáo của một ủy ban được chỉ định để xem xét việc phòng thủ quân sự với Ấn Độ, 24-12-1901, CAB 6/1; K. Neilson, Britain and the Last Tsar: British Policy and Russia, 1894-1917 (Anh và vị Sa hoàng cuối cùng: Chính sách của Anh và Nga, 1849-1917), Oxford, 1995, trang 124.

← Stevens gửi Lansdowne, 12-3-1901, FO 248/733.

← Morley gửi Minto, 12-3-1908, dẫn lại theo s. Wolpert, Morley and India, 1906-1910 (Morley và Ấn Độ, 1906-1910), Berkeley, 1967, trang 80.

← W. Robertson gửi DGM1, mật, 10-11-1902, Robertson Papers, 1/2/4, trong Neilson, Britain and the Last Tsar, trang 124.

← S. Cohen, “Lưỡng Hà trong chiến lược của Anh, 1903-1914”, International Journal of Middle East Studies 9.2, 1978, 171-174.

← Neilson, Britain and the Last Tsar, trang 134-135.

← The Times, 21-10-1905.

← H.u. Wehler, Deutsche Gesellschaftsgeschichte, 5 tập, Munich, 2008,3, trang 610-612.

← C. Clark, The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914 (Những kẻ mộng du: Châu Âu đã bước vào cuộc chiến tranh 1914 như thế nào), London, 2012, trang 130.

← F. Tomaszewski, A Great Russia: Russia and the Triple Entente, 1905-1914 (Nước Đại Nga: Nga và Hiệp ước Ba bên, 1905-1914), Westport, CT, 2002; M. Soroka, Britain, Russia and the Road to the First World War: The Fateful Embassy of Count Aleksandr Benckendorjf (1903-1916) (Anh, Nga và con đường tới Thế chiến thứ Nhất: Sứ thần định mệnh, Bá tước Aleksandr Benckendorff (1903-1916)), Farnham, 2011.

← Biên bản của Grey, FO 371/371/26042.

← G. Trevelyan, GreyofFallodon (Grey xứ Fallodon), London, 1937, trang 193.

← Hardinge gửi de Salts, 29-12-1908, Hardinge MSS, tập 30.

← K. Wilson, “Những mối quan tâm của đế chế trong quyết định chiến tranh của Anh, 1914: Việc phòng vệ cho Ấn Độ và Trung Á”, Review of International Studies 10,1984, 190-192.

← Nicolson gửi Hardinge, 18-4-1912, Hardinge MSS, tập 92.

← Grey gửi Nicholson, 19-3-1907; Bị vong lục, Sir Edward Grey, 15-3-1907, FO 418/38.

← Clark, Sleepwalkers, trang 85, 188; H. Affl erbach, Der Dreibund. Europaische Grossmacht- und Allianz-politik vor dem Ersten Weltkrieg, Vienna, 2002, trang 628-632.

← Grey gửi Nicolson, 18-4-1910, trong G. Gooch và H. Temperley (biên tập), British Documents on the Origins of the War, 1898-1914 (Các tài liệu của Anh về nguồn gốc cuộc chiến, 1898-1914), 11 tập, London, 1926-38, 6, trang 461.

← Dần lại theo B. De Siebert, Entente Diplomacy and the World (Ngoại giao của Liên minh Ba bên và thế giới), New York, 1921, trang 99.

← I. Klein, “Thỏa ước Anh-Nga và vấn đề Trung Á, 1907-1914”, Journal of British Studies 11.1,1971, nhất là trang 140-143.

← Grey gửi Buchanan, 18-3-1914, Grey MSS, FO 800/74, trang 272-273.

← Nicolson gửi Grey, 24-3-1909, FO 800/337, trang 312; K. Wilson, The Policy of the Entente: Essays on the Determinants of British Foreign Policy (Chính sách của Liên minh Ba bên: Những tiểu luận về những yếu tố quyết định trong chính sách đối ngoại của Anh), Cambridge, 1985, trang 38.

← Nicolson gửi Grey, 24 tháng Ba năm 1909, FO 800/337, trang 312.

← Dần lại theo N. Ferguson, The Pity of War (Sự tiếc nuối của chiến tranh), London, 1998, trang 73.

← Dẫn lại theo K. Wilson, Empire and Continent: Studies in British Foreign Policy from the 1880s to the First World War (Đế quốc và lục địa: Nghiên cứu về chính sách đối ngoại Anh từ những năm 1880 tới Thế chiến thứ Nhất), London, 1987, trang 144-145; G. Schmidt, “Những lập trường đối lập và những mục tiêu xung đột: Cuộc khủng hoảng tháng Bảy”, trong G. Schôllgen, Escape into War? The Foreign Policy of Imperial Germany (Tìm lối thoát trong chiến tranh? Chính sách đối ngoại của Đế chế Đức), Oxford, 1990, trang 139.

← Dẫn lại theo R. MacDaniel, The Shuster Mission and the Persian Constitutional Revolution (Phái bộ Shuster và cuộc cách mạng hiến pháp Ba tư), Minneapolis, 1974, trang 108.

← T. Otte, The Foreign Office Mind: The Making of British Foreign Policy, 1965-1914 (Tư duy của Văn phòng Ngoại vụ: Sự định hình chính sách đối ngoại Anh, 1965-1914), Cambridge, 2011, trang 352.

← Bertie gửi Mallet, 11-6-1904 đáp lại thư Mallet gửi Bertie, 2-6-1904, FO 800/176.

← Kế hoạch của Schlieffen là điều gây tranh cãi - về bối cảnh và ngày tháng chính xác, và việc sử dụng nó trong quá trình dẫn tới Thế chiến thứ Nhất. Xin xem G. Gross, “Đã có một kế hoạch Schlieffen: Những nguồn tư liệu mới về lịch sử hoạch định quân sự của Đức”, War in History 15, 2008, 389-431; T. Zuber, Inventing the Schlieffen Plan (Phát minh ra kế hoạch Schlieffen), Oxford, 2002; và cùng tác giả, The Real German War Plan (Kế hoạch chiến tranh thực sự của Đức), Sươud, 2011.

← J. Sanborn, Imperial Apocalypse: The Great War and the Destruction of the Russian Empire (Khải huyền của đế chế: Cuộc chiến Lớn và sự hủy diệt Đế quốc Nga), Oxford, 2014, trang 25. Về Kế hoạch 19 và các dị bản của nó, cũng xem I. Rostunov, Russki front pervoi mirovoi voiny, Moscow, 1976, trang 91-92.

← Hoàng đế Wilhelm gửi Morley, 3-11-1907, dẫn lại theo Cohen, ‘‘Chiến lược của Anh ở Lưỡng Hà”, 176. Về sự tham gia của Hoàng đế với tuyến đường sất, xin xem J. Rohl, Wilhelm II: Into the Abyss of War and Exile, 1900-1941 (Wilhelm II: Rơi vào vực thẳm chiến tranh và lưu vong, 1900-1914), S. De Bellaigue và R. Bridge dịch, Cambridge, 2014, trang 90-95.

← R. Zilch, Die Reichsbank und die fi nanzielle Kriegsvorbereitung 1907 bis 1914, Berlin, 1987, trang 83-88.

← A. Hitler, Mein Kampf, London, in lại năm 2007, trang 22. Xin xem ở đây, B. Rubin và w. Schwanitz, Nazis, Islamists, and the Making of the Modern Middle East (Quốc xã, Hồi giáo, và sự hình thành Trung Đông hiện đại), New Haven, 2014, trang 22-25.

← D. Hoffmann, Der Sprung ins Dunkle Oder wie der I. Weltkrieg entfesselt wurde, Leipzig, 2010, trang 325-330; cũng xem A. Mombauer, Helmuth von Moltke and the Origins of the First World War (Helmuth von Moltke và những nguồn gốc của Thế chiến thứ Nhất), Cambridge, 2001, trang 172-174.

← R. Musil, “Europāertum, Krieg, Deutschtum”, Die neue Rundschau 25,1914,1303.

← W. Le Queux, The Invasion of 1910 (Cuộc xâm lược năm 1910), London, 1906; Andrew, Defence of the Realm, trang 8; Ferguson, Pity of War, trang 1-11.

← “Anh sợ hãi một thỏa thuận Nga-Đức”, New York Times, 15-1-1911. Cũng xem D. Lee, Europe’s Crucial Years: The Diplomatic Background of World War 1, 1902-1914 (Những năm tối quan trọng của châu Âu: Bối cảnh ngoại giao của Thế chiến thứ Nhất, 1902-1914), Hanover, NH, 1974, trang 217-220.

← A. Mombauer, Helmuth von Moltke and the Origins of the First World War (Helmuth von Moltke và những nguồn gốc của Thế chiến thứ Nhất), Cambridge, 2001, trang 120.

← R. Bobroff, Roads to Glory: Late Imperial Russia and the Turkish Straits (Những con đường tới vinh quang: Nước Nga cuối thời đế chế và các eo biển Thổ Nhĩ Kỳ), London, 2006, trang 52-55.

← Grigorevich gửi Sazonov, 19-1-1914, trong Die Internationalen Beziehungen im Zeitalter des Imperialismus, 8 tập, Berlin, 1931-43, Series 3, 1, trang 45-47, dẫn lại theo Clark, Sleepwalkers, trang 485. Cũng xem M. Aksakal, The Ottoman Road to War in 1914: The Ottoman Empire and the First World War (Con đường của Ottoman tới chiến tranh vào năm 1914: Đế quốc Ottoman và Thế chiến thứ Nhất), Cambridge, 2008, trang 42-56.

← S. McMeekin, The Russian Origins of the First World War (Những nguồn gốc Nga của Thế chiến thứ Nhất), Cambridge, MA, 2011, trang 29,36-38.

← Girs gửi Sazonov, 13-11-1913, dẫn lại theo McMeekin, Russian Origins, trang 30-31.

← W. Kampen, Studien zur deutschen Ttirkeipolitik in der Zeit Wilhelms II, Kiel, 1968, 39-57; M. Fuhrmann, Der Traum vom deutschen Orient: Zwei deutsche Kolonien im Osmanischen Reich, 1851-1918, Frankfurt-am-Main, 2006.

← Xin xem J. Rohl, The Kaiser and his Court: Wilhelm II and the Government of Germany (Hoàng đế và triều đình của ông: Wilhelm II và chính quyền Đức), T. Cole dịch, Cambridge, 1996, trang 162-189.

← Nicolson gửi Goschen, 5-5-1914, FO 800/374.

← Về sự kiện truyền máu, A. Hustin, “Principe d’une nouvelle méthode de transfusion muqueuse”, Journal Medical de Bruxelles 2, 1914, 436; về những vụ cháy rừng, z. Frenkel, “Zapiski o zhiznennom puti”, Vo prosy istorii 1,2007, 79; về bóng đá Đức, c. Bausenwein, Was 1st Was: Fusballbuch, Nuremberg, 2008, trang 60; A. Meynell, “Mùa hè ở Anh, 1914”, trong The Poems of Alice Meynell: Complete Edition (Những bài thơ của Alice Meynell: Toàn tập), Oxford, 1940, trang 100.

← H. Pogge von Strandmann, “Đức và cuộc chiến sắp đến”, Ưong R. Evans và H. Pogge von Strandmann (biên tập), The Corning of the First World War (Khởi đầu của Thế chiến thứ Nhất), Oxford, 2001, trang 87-88.

← T. Ashton và B. Harrison (biên tập), The History of the University of Oxford (Lịch sử của Đại học Oxford), 8 tập, Oxford, 1994, 8, trang 3-4.

← Về chi tiết việc huấn luyện tay sát thủ, những nỗ lực lấy mạng Franz Ferdinand và vụ sát hại ông, xin xem các tài liệu ở tòa liên quan tới vụ xét xử Princip và những đồng phạm của anh ta, The Austro-Hungarian Red Book (Sách đỏ Áo-Hungary), Phần II, Phụ lục 1-13, số 20-34,1914-1915.

← Clark, Sleepwalkers, trang 562.

← E. Grey, Twenty-Five Years, 1892-1916 (Hai mươi lăm năm, 1892-1916), New York, 1925, trang 20.

←1. Hull, “Hoàng đế Wilhelm II và ‘Vòng tròn Liebenberg’”, trong J. Rồhl và N. Sombart (biên tập), Kaiser Wilhelm II: New Interpretations (Hoàng đế Wilhelm II: Những diễn giải mới), Cambridge, 1982, trang 193-220; H. Herwig, “Nước Đức”, trong R. Hamilton và H. Herwig, The Origins of the First World War (Những nguồn gốc của Thế chiến thứ Nhất), Cambridge, 2003, trang 150-187.

← Nói chuyện với Sazonov, V. Kokovtsov ghi lại, OutofmyPast: The Memoirs of Count Kokovtsov, Russian Minister of Finance, 1904-1914 (Từ quá khứ của tôi: Những ký ức của Bá tước Kokovtsov, Bộ trưởng Tài chính Nga, 1904-1914), H. Fisher biên tập, Oxford, 1935, trang 348.

← Bureau du Levant to Lecomte, 2-7-1908, Archives des Ministres des Affaires Etrangeres: correspondance politique et commerciale (nouvelle serie) 1897-1918. Perse, tập 3, folio 191.

← Clark, Sleepwalkers, trang 325-326.

← Clerk, “Quan hệ Anh-Ba Tư ở Ba Tư”, 21-7-1914, FO 371/2076/33484.

← Buchanan gửi Nicolson, 16-4-1914, trong Gooch và Temperley, British Documents, 10.2, trang 784-785.

← Buchanan gửi Grey, 25-7-1914, ương Gooch và Temperley, British Documents, 11, trang 94.

← “BỊ vong lục gửi Sir G. Buchanan của M. Sazonof”, 11-7-1914, trong FO 371/2076; M. Paléologue, La Russie des tsars pendant la grande guerre, 3 tập, Paris, 1921,1, trang 23.

← K. Larausch, “Ao tưởng về cuộc chiến có giới hạn: Rủi ro có tính toán của Bethmann Hollweg, tháng 7-1914”, Central European History 2 (1969), 58; cùng tác giả, The Enigmatic Chancellor: Bethmann Hollweg and the Hubris of Imperial Germany (Vị Thủ tướng bí ẩn: Bethmann Hollweg và sự ngạo mạn của Đế chế Đức), London, 1973, trang 96.

← J. McKay, Pioneersfor Profit: Foreign Entrepreneurship and Russian Industrialization, 1885-1913 (Những người tiên phong vì lợi nhuận: Việc kinh doanh của nước ngoài và quá trình công nghiệp hóa nước Nga, 1885-1913), Chicago, 1970, trang 28-29. Cũng xem ở đây D. Lieven, Russia and the Origins of the First World War (Nga và những nguồn gốc của Thế chiến thứ Nhất), London, 1983; o. Figes, A People’s Tragedy: The Russian Revolution, 1891-1924 (Bi kịch của nhân dân: Cuộc Cách mạng Nga, 1891-1924), London, 1996, nhất là trang 35-83.

← D. Fromkin, “Cuộc chơi Lớn ở châu Á”, Foreign Affairs, 1980, 951; G. D. Clayton, Britain and the Eastern Question: Missolonghi to Gallipoli (Anh và câu hỏi phương Đông: Từ Missolonghi tới Gallipoli), London, 1971, trang 139.

← E. Vandiver, Stand in the Trench, Achilles: Classical Receptions in British Poetry of the Great War (Đứng trong chiến hào, Achilles: Những đón nhận kinh điển trong thơ ca Anh về cuộc Đại Chiến), Oxford, 2010, trang 263-269.

← H. Strachan, The Outbreak of the First World War (Sự bùng nổ cuộc Thế chiến thứ Nhất), Oxford, 2004, trang 181ff.

← W. Churchill, The World Crisis, 1911-1918, with New Introduction by Martin Gilbert (Cuộc khủng hoảng thế giới, 1911-1918, với lời giới thiệu mới của Martin Gilbert), New York, 2005, trang 667-668; về các quan điểm về gia đình Churchill, Hardinge gửi O’Beirne, 9-7-1908, Hardinge MSS 30.

← E. Campion Vaughan, Some Desperate Glory (Chút hào quang tuyệt vọng), Edinburgh, 1982, trang 232.

← HM Stationery Office, Statistics of the Military Efforts of the British Empire during the Great War, 1914-1920 (Thống kê về các nỗ lực quân sự của Đế quốc Anh trong cuộc Đại Chiến, 1914-1920), London, 1922, trang 643.

← Grey gửi Goschen, 5-11-1908, FO 800/61, trang 2.

← Rupert Brooke gửi Jacques Raverat, 1-8-1914, trong G. Keynes (biên tập), TheLetters of Rupert Brooke (Thư tín của Rupert Brooke), London, 1968, trang 603.

← W. Letts, “Những tòa tháp của Oxford”, trong The Spires of Oxford and Other Poems (Những tòa tháp của Oxford và các bài thơ khác), New York, 1917, trang 3-4.

← The Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Germany (Hiệp ước hòa bình giữa phe Đồng minh và các cường quốc liên kết và Đức), London, 1919.

← Sanborn, Imperial Apocalypse, trang 233.

← H. Strachan, Financing the First World War (Tài chính cho cuộc Thế chiến thứ Nhất), Oxford, 2004, trang 188.

← Sách đã dẫn. Cũng xem K. Burk, Britain, America and the Sinews of War, 1914-1918 (Anh, Mỹ và nguồn lực cho chiến tranh, 1914-1918), Boston, 1985; M. Horn, Britain, France and the Financing of the First World War (Anh, Pháp và tài chính cho Thế chiến thứ Nhất), Montreal, 2002, trang 57-75.

← Trên hết, Strachan, Financing the First World War, cũng xem Ferguson, Pity of War, nhất là trang 318ff., và B. Eichengreen, Golden Fetters: The Gold Standard and the Great Depression, 1919-1939 (Những xiềng xích bằng vàng: Bản vị vàng và cuộc Đại Suy thoái, 1919-1939), Oxford, 1992.

← D. Garment, “D’Arcy, William Knox”, trong B. Nairn và G. Serie (biên iậọ), Australian Dictionary of Biography (Từ điển danh nhân ức), Melbourne, 1981, 8, trang 207-208.

← J. Banham và J. Harris (biên tập), William Morris and the Middle Ages (William Morris và thời Trung cổ), Manchester, 1984, trang 187-192; L. Parry, “Thảm của Sir Edward Burne-Jones”, Apollo 102,1972, 324-328.

← Bảo tàng Tranh chân dung Quốc gia, NPG 6251 (14),

← Về bối cảnh ở đây, xin xem R. Ferrier và J. Bamburg, The History of the British Petroleum Company (Lịch sử Công ty Dầu khí Anh), 3 tập, London, 1982-2000,1, trang 29ff.

← S. Cronin, “Sự hiện đại nhập khẩu: Các phái bộ quân sự châu Âu ở Iran Qajar”, Comparative Studies in Society and History 50.1, 2008,197-226.

← Lansdowne gửi Hardinge, 18-11-1902, trong A. Hardinge, A Diplomatist in the East (Một nhà ngoại giao ở phương Đông), London, 1928, trang 286-296. Cũng xem R. Greaves, “Chính sách của Anh ở Ba Tư, 1892-1903II”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies 28.2,1965, 302-303.

← Wolff gửi Kitabgi, 25 tháng Mười Một năm 1900, Nhượng quyền cho D’Arcy; tài liệu và thư tín của Kitabgi liên quan tới những tuyên bố của Kitabgi, BP 69454.

← Xin xem nói chung Th. Korres, Hygron pyr: ena hoplo tes Vizantines nautikes taktikes, Thessaloniki, 1989; J. Haldon, “Một giải pháp khả dĩ cho vấn đề lửa Hy Lạp”, Byzantinische Zeitschrift 70, 1977, 91-99; J. Partington, A History of Greek Fire and Gunpowder (Một lịch sử lửa Hy Lạp và thuốc súng), Cambridge, 1960, trang 1-41.

← W. Loftus, “Về địa chất học của những vùng thuộc biên giới Thổ Nhĩ Kỳ-Ba Tư và các quận lân cận”, Quarterly Journal of the Geological Society 11,1855, 247-344.

← M. Elm, Oil, Power, and Principle: Iran’s Oil Nationalization and its Aftermath (Dầu mỏ, quyền lực, và nguyên tắc: Việc quốc hữu hóa dầu mỏ của Iran và diễn biến sau đó), Syracuse, 1992, trang 2.

← Thư của Sayyid lamêl al-Dên al-Afghênê gửi Mujtahid, trong E. Browne, The Persian Revolution of 1905-1909 (Cuộc Cách mạng Ba Tư 1905-1909), London, 1966, trang 18-19.

← P. Kazemzadeh, Russia and Britain in Persia, 1864-1914: A Study in Imperialism (Nga và Anh ở Ba Tư, 1864-1914: Một nghiên cứu về chủ nghĩa đế quốc), New Haven, 1968, trang 122,127.

← Griffin gửi Rosebery, 6-12-1893, FO 60/576.

← Biên bản Currie, 28-10-1893, FO 60/576.

← J. De Morgan, “Notes sur les gītes de Naphte de Kend-e-Chirin (Gouvemement de Ser-i-Paul)”, Annales des Mines, 1892, 1-16; cùng tác giả, Mission scientifique en Perse, 5 tập, Paris, 1894-1905; B. Redwood, Petroleum: Its Production and Use (Dầu mỏ: Sản xuất và sử dụng), New York, 1887; J. Thomson và B. Redwood, Handbook on Petroleum for Inspectors under the Petroleum Acts (Sổ tay về dầu mỏ cho những thanh sát viên theo Luật Dầu mỏ), London, 1901.

← Kitabgi gửi Drummond-Wolff, 25-12-1900, tài liệu và thư tín của Kitabgi liên quan tới những tuyên bố của Kitabgi, BP 69454.

← Gosselin gửi Hardinge, 12-3-1901, FO 248/733; Marriott nhắc tới lá thư tiến cử trong nhật ký của ông, 17-4-1901, BP 70298.

← Nhật ký của Marriott, trang 16, 25, BP 70298.

← Hardinge gửi Lansdowne, 12-5-1901, FO 60/640; nhật ký của Marriott, BP 70298.

← Marriott gửi Knox D’Arcy, 21-5, BP 70298; Knox D’Arcy gửi Marriott, 23 -5, BP 70298.

← Ferrier và Bamberg, History of the British Petroleum Company, trang 33-41.

← Sách đã dẫn, Phụ lục 1, trang 640-643.

← N. Fatemi, Oil Diplomacy: Powder Keg in Iran (Ngoại giao dầu mỏ: Thùng thuốc nổ ở Iran), New York, 1954, trang 357.

← Hardinge gửi Lansdowne, 30-5-1900, FO 60/731.

← Nhật ký của Marriott, 23-5-1901, BP 70298.

← Knox D’Arcy gửi Lansdowne, 27-6-1901, FO 60/731; Greaves, “Chính sách của Anh ở Ba Tư”, 296-298.

← Hardinge gửi Lansdowne, 30-5-1900, FO 60/731.

← Ferrier và Bamberg, British Petroleum, trang 54-59.

← D’Arcy gửi Reynolds, 15-4-1902, BPH12/24, trang 185.

← Letter Book, Nhượng quyền của Ba Tư từ 1901 tới 1902, BP 69403.

← Bell gửi Jenkin, 13-7, sổ biên nhận tiền mặt, BP 69531.

← A. Marder (biên tập), Fear God and Dread Nought: The Correspondence of Admiral the First Sea Lord Lord Fisher of Kilverstone (Sợ Chúa và tàu Dreadnought: Thư tín của Đô đốc Tham mưu trưởng Hải quân Lord Fisher của Kilverstone), 3 tập, Cambridge, MA, 1952, 1, trang 185. Về việc này và việc Anh chuyển sang dầu mỏ trước Thế chiến thứ Nhất, xin xem Yergin, The Prize, trang 134ff.

← Nghĩa là: “Nghiệp đoàn Nhượng quyền khai thác”.

← Tài liệu và thư tín của Kitabgi liên quan tới những tuyên bố của Kitabgi, BP 69454; Hardinge gửi Grey, 23-12-1905, FO 416/26; T. Corley, A History of the Burmah Oil Company, 1886-1924 (Lịch sử Công ty Dầu mỏ Burmah, 1886-1924), London, 1983, trang 95-111.

← Ferrier và Bamberg, British Petroleum, trang 86-88.

← Sách đã dẫn.

← A. Wilson, South West Persia: Letters and Diary of a Young Political Officer, 1907-1914 (Tây Nam Ba Tư: Thư tín và nhật ký của một quan chức chính trị trẻ tuổi, 1907-1914), London, 1941, trang 42.

← Sách đã dẫn.

← Sách đã dẫn, trang 103; Corley, Burmah Oil Company, trang 128-145.

← Tức “Dầu khí Anh”, chính là hãng BP.

← Fisher, Fear God and Dread Nought, 2, trang 404.

← Churchill, World Crisis, trang 75-76.

← ‘‘Nguồn cung dầu mỏ cho Hải quân của Đấng Kim thượng”, 19-6-1913, CAB 41/34.

← Asquith gửi Vua George V, 12-7-1913, CAB 41/34.

← Churchill, Hạ viện, 17-7-1913, Hansard, 55,1470.

← Slade gửi Churchill, 8-11-1913, “Công ty Dầu mỏ Anh-Ba Tư. Thỏa thuận đẻ xuất, tháng Mười Hai năm 1913”, ADM 116/3486.

← Dẩn lại theo D. Yergin, The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power (Phần thưởng: Sứ mệnh sử thi vì dầu mỏ, tiền và quyền lực), in lần thứ 3, New York, 2009, trang 167.

← Dẫn lại theo M. Aksakal, ‘“Cuộc Thánh chiến sản xuất tại Đức?’ Những nguồn gốc Ottoman của cuộc Jihad”, War in History 18.2,2011,196.

← F. Moberly, History of the Great War Based on Official Documents: The Campaign in Mesopotamia 1914-1918 (Lịch sử cuộc Đại Chiến dựa trên các tài liệu chính thức: Chiến dịch ở Lưỡng Hà 1914-1918), 4 tập, London, 1923,1, trang 130-131.

← Kitchener gửi Đức Vua Sherif Abdalla, gửi kèm ở Cheetham cho Grey, 13-12-1914, FO 371/1973/87396. Cũng xem ở đây E. Karsh và I. Karsh, “Ngộ nhận ở sa mạc, hay không phải cuộc nổi dậy Đại Ả Rập”, Middle Eastern Studies 33.2,1997, 267-312.

← J. Tomes, Balfour and Foreign Policy: The International Thought of a Conservative Statesman (Balfour và chính sách đối ngoại: Suy nghĩ quốc tế của một chính trị gia bảo thủ), Cambridge, 1997, trang 218.

← Soroka, Britain, Russia and the Road to the First World War, trang 201-236; Aksakal, Ottoman Road to War.

← “Những mục tiêu chiến tranh của Nga”, ghi nhớ từ Đại sứ quán Anh tại Petrograd gửi chính quyền Nga, 12 tháng 3 năm 1917, trong F. Golder, Documents of Russian History 1914-1917 (Các tài liệu về lịch sử Nga 1914-1917), New York, 1927, trang 60-62.

← Grey gửi McMahon, 8-3-1915, FO 800/48. Về đầu tư của Pháp trước chiến tranh, xin xem M. Raccagni, “Những lợi ích kinh tế của Pháp ở Đế quốc Ottoman”, International Journal of Middle East Studies 11.3 (198), 339-376; V. Geyikdagi, “Đầu tư trực tiếp của Pháp vào Đế quốc Ottoman trước Thế chiến thứ Nhất”, Enterprise & Society 12.3,2011,525-561.

← E. Kedourie, In the Anglo-Arab Labyrinth: The McMahon-Ḥusayn Correspondence and its Interpretations, 1914-1939 (Trong mê cung Anh-Ả Rập: Thư tín của McMahon-Ḥusayn và những diễn giải, 1914-1939), Abingdon, 2000, trang 53-55.

← Về chiến dịch, xin xem p. Hart, Gallipoli, London, 2011.

← The Times, 7-1-1918.

← The Times, 12-1-1917.

← C. Seymour (biên tập), The Intimate Papers of Colonel House (Những tài liệu riêng của Đại tá House), 4 tập, Cambridge, MA, 1928, 3, trang 48.

← Yergin, The Prize, trang 169-172.

← “Tình hình dầu mỏ ở Đế quốc Anh và các cánh đồng dầu ở Lưỡng Hà và Ba Tư”, 1918, CAB 21/119.

← Hankey gửi Balfour, 1-8-1918, FO 800/204.

← Hankey gửi Thủ tướng, 1-8-1918, CAB 23/119; V. Rothwell, “Lưỡng Hà trong các mục tiêu chiến tranh của Anh, 1914-1918”, The Historical Journal 13.2,1970, 289-290.

← Biên bản Nội các Chiến tranh, 13-8-1918, CAB 23/42.

← Lần lượt là hơn 136 triệu lít, gần 72 triệu lít, và hơn 47 triệu lít.

← G. Lones, “Chính quyền Anh và các công ty dầu mỏ 1912-1924: Cuộc tìm kiếm một chính sách dầu mỏ”, Historical Journal 20.3, 1977,655.

← Ùy ban Kiểm soát Dầu mỏ, Báo cáo số hai, 19-12-1916, ủy ban Thương mại, POWE 33/1.

← Khoảng 37km/h.

← “Dự trữ dầu mỏ ở Vương quốc Anh và vị thế tổng quát giai đoạn 1916 tới 1918”, biên bản của M. Seymour, 1-6-1917, MT 25/20; Jones, “Chính quyền Anh và các công ty dầu mỏ”, 657.

← B. Hendrick, The Life and Letters of Walter H. Page(Cuộc đời và tác phẩm của Walter H. Page), 2 tập, London, 1930,2, trang 288.

← “Báo cáo phương Đông, số 5”, 28-2-1917, CAB 24/143.

← Balfour gửi Lloyd George, 16-7-1918, Tài liệu về Lloyd George F/3/3/18.

← Marling gửi Văn phòng Ngoại vụ, 24-12-1915, FO 371/2438/198432.

← Hardinge gửi Gertrude Bell, 27-3-1917, Hardinge MSS 30.

← Slade, “Vị thế chính trị ở vịnh Ba Tư vào cuối cuộc chiến”, 4-11-1916, CAB 16/36.

← Europaische Staats und Wirtschafts Zeitung, 18-8-1916, CAB 16/36.

← Hồ sơ về Hankey, 20-12 năm 1918; đề mục ngày 4 tháng Mười Hai năm 1918, 1/6, Trung tâm Lưu trữ Churchill, Cambridge; E. P. Fitzgerald, “Những tham vọng Trung Đông của Pháp, những thương lượng Sykes-Picot, và các cánh đồng dầu ở Mosul, 1915-1918”, Journal of Modern History 66.4 (1994), 694-725; D. Styan, France and Iraq: Oil, Arms and French Policy-Making in the Middle East (Pháp và Iraq: Dầu mỏ, vũ khí và sự hình thành chính sách của Pháp ở Trung Đông), London, 2006, trang 9-21.

← A. Roberts, A History of the English-Speaking Peoples since 1900 (Một lịch sử của các dân tộc nói tiếng Anh từ năm 1900), London, 2006, trang 132.

← The Times, ngày 7-11-1917. Về Samuel, xin xem s. Huneidi, A Broken Trust: Herbert Samuel, Zionism and the Palestinians (Lòng tin đổ vỡ: Herbert Samuel, chủ nghĩa Do Thái và người Palestine), London, 2001.

← Lord Balfour, Thượng viện, 21-6-1922, Hansard, 50,1016-1017.

← “Báo cáo của Tiểu ủy ban”, Imperial Defence, 13-6-1928, CAB 24/202.

← Time, 21-4-1941; J. Barr, A Line in the Sand: Britain, France and the Struggle that shaped the Middle East (Một lằn ranh trên cát: Anh, Pháp và cuộc đấu tranh định hình Trung Đông), London, 2011, trang 163.

← A. Arslanian, “Những cuộc phiêu lưu của Dunstersville: Một nhận định lại”, International Journal of Middle East Studies 12.2, 1980, 199-216; A. Simonian, “Một chương từ lịch sử đối đầu Armenia-Azerbaijan (tháng Một - Hai năm 1919)”, Iran & the Caucasus 9.1, 2005,145-158.

← Sanborn, Imperial Apocalypse, trang 175-183.

← Đổng lý Ngoại giao của Phó vương, ngày 5-1-1918, dẫn lại theo L. Morris, “Những nhiệm vụ bí mật của Anh ở Turkestan, 1918-19”, Journal of Contemporary History 12.2, 1977, 363-379.

← Xin xem Morris, “Những nhiệm vụ bí mật của Anh”, 363-379.

← L. Trotsky, Trung ương Đảng, Đảng Cộng sản Nga, 5-8-1919, trong J. Meijer (biên tập), The Trotsky Papers (Tài liệu về Trotsky), 2 tập, The Hague, 1964,1, trang 622,624.

← Congress of the East, Baku, September 1920 (Hội nghị về phương Đông, Baku, tháng 9-1920), B. Pearce dịch, London, 1944, trang 25-37.

← L. Murawiec, The Mind of Jihad (Tư duy của Jihad), Cambridge, 2008, trang 210-223. Tổng quát hơn, xin xem Ansari, “Tính liên Hồi giáo và sự hình thành chủ nghĩa xã hội thời kỳ đầu ở Ấn Độ”, Modern Asian Studies 20,1986, 509-537.

← Hạ sĩ Charles Kavanagh, Nhật ký chưa xuất bản, Bảo tàng Trung đoàn Cheshire.

← Pobeda oktyabr’skoi revoliutsii V Uzbekistane: sbornik dokumentov, 2 tập, Tashkent, 1963-1972,1, trang 571.

← Một bản sao tấm áp-phích xuất hiện trong D. King, Red Star over Russia: A Visual History of the Soviet Union from 1917 to the Death of Stalin (Ngôi sao đỏ trên nước Nga: Một lịch sử bằng hình ảnh về Liên bang Xô Viết từ 1917 tới khi Stalin qua đời), London, 2009, trang 180.

← M. MacMillan, Peacemakers: Six Months that Changed the World (Những người kiến tạo hòa bình: Sáu tháng làm thay đổi thế giới), London, 2001, trang 408.

← Hiệp ước với Đức Vua Faisal, 20-10-1922, Command Paper 1757; Công ước ngày 30-4-1923 và các thỏa thuận đi kèm Hiệp ước với Vua Faisal, Command Paper 2120. Về các lễ nghi kiểu mới, xin xem E. Podeh, “Từ hờ hững tới ám ảnh: Vai trò của nghi lễ nhà nước quốc gia ở Iraq, 1921-2003”, British Journal of Middle Eastern Studies 37.2, 2010,185-186.

← B. Busch, Britain, India and the Arabs, 1914-1921 (Anh, Ấn Độ và người Ả Rập, 1914-1921), Berkeley, 1971, trang 408-410.

← H. Katouzian, “Chiến dịch chống thỏa thuận Anh-Iran năm 1919”, British Journal of Middle Eastern Studies 25.1,1998, trang 10.

← H. Katouzian, “Những xu hướng dân tộc chủ nghĩa ở lran, 1921-1926”, International Journal of Middle Eastern Studies 10.4,1979,539.

← Dẩn lại theo H. Katouzian, Iranian History and Politics: The Dialectic of State and Society (Lịch sử và chính trị Iran: Phép biện chứng về nhà nước và xã hội), London, 2003, trang 167.

← Curzon gửi Cambon, 11-3-1919, FO 371/3859.

← Xin xem Katouzian, “Chiến dịch chống thỏa thuận Anh-Iran”, trang 17.

← Marling gửi Văn phòng Ngoại vụ, 28-2-1916, FO 371/2732. Cũng xem D. Wright, “Hoàng thân Abd ul-Ḥusayn Mirza Framan-Farma: Những ghi chú từ các nguồn của Anh”, Iran 38, 2000, 107-114.

← Loraine gửi Curzon, 31-1-1922, FO 371/7804.

← M. Zirinsky, “Quyền lực và nền độc tài đế quốc: Nước Anh và sự vươn lên của Reza Shah, 1921-1926”, International Journal of Middle East Studies 24.4,1992,639-663.

← Caldwell gửi Bộ trưởng Ngoại giao, 5-4-1921, trong M. Gholi Majd, From Qajar to Pahlavi: Iran, 1919-1930 (Từ Qajar tới Pahlavi: Iran, 1919-1930), Lanham, MA, 2008, trang 96-97.

← “ủy ban Hoạch định, Văn phòng Tác chiến Hải quân gửi Benson”, 7-10-1918, trong M. Simpson (biên tập), Anglo-American Naval Relations, 1917-1919 (Các quan hệ hải quân Anh-Mỹ, 1917-1919), Aidershot, 1991, trang 542-543.

← Dẫn lại theo Yergin, The Prize, trang 178.

← Dẫn lại M. Rubin, “Vấp ngã qua ‘Cánh cửa mở’: Hoa Kỳ ở Ba Tư và vụ tranh chấp Standard-Sinclair Oil, 1920-1925”, Iranian Studies 28.3/4,1995,206.

← Tài liệu đã dẫn, 210.

← Tài liệu đã dẫn, 210.

← Tài liệu đã dẫn, 209.

← Tài liệu đã dẫn, 213.

← M. Gilbert, Winston s. Churchill, 8 tập, London, 1966-1988, 4, trang 638.

← Xin xem M. Zirinsky, “Quyền lực và nền độc tài đế quốc: Nước Anh và sự vươn lên của Reza Shah, 1921-1926”, International Journal of Middle East Studies 24.4, 1992, 650; H. Mejcher, Imperial Quest for Oil: Iraq 1910-1928 (Sứ mệnh đế quốc vì dầu mỏ: Iraq 1910-1928), London, 1976, trang 49.

← Về Ai Cập, xin xem A. Maghraoui, Liberalism without Democracy: Nationhood and Citizenship in Egypt, 1922-1936 (Chủ nghĩa tự do không có dân chủ: Tinh thần quốc gia và công dân ở Ai Cập, 1922-1936), Durham, NC, 2006, trang 54-55.

← Dẩn lại theo M. Fitzherbert, The Man Who was Greenmantle: A Biography of Aubrey Herbert (Greenmantle ngoài đời thực: Một tiểu sử của Aubrey Herbert), London, 1985, trang 219.

← S. Pedersen, “Thoát khỏi Iraq - năm 1932: Hội Quốc Liên và con đường tới nhà nước tiêu chuẩn”, American Historical Review 115.4,2010, 993-1000.

← Y. Ismael, The Rise and Fall of the Communist Party of Iraq (Thịnh suy của Đảng Cộng sản Iraq), Cambridge, 2008, trang 12.

← Về tuyên bố của Puma Swaraj, M. Gandhi, The Collected Works of Mahatma Gandhi (Tuyển tập các tác phẩm của Mahatma Gandhi), 90 tập, New Delhi, 1958-84,48, trang 261.

← Dẩn lại theo Ferrier và Bamberg, British Peươleum, trang 593-594.

← ‘‘Một ghi chép về những cuộc thảo luận được tổ chức ở Lausanne vào các ngày 23, 24 và 25-8-1928”, BP 71074.

← Cadman gửi Teymourtache, 3-1-1929, BP 71074.

← Báo cáo của Young về những thảo luận ở Lausanne, BP H16/20; cũng xem Ferrier và Bamberg, British Petroleum, trang 601-617.

← Biên bản của Vansittart, 29-11-1932, FO 371 /16078.

← Hoare gửi Văn phòng Ngoại vụ, 29-11-1932, FO 371 /16078.

← Nhật ký cá nhân của Lord Cadman, BP 96659/002.

← Cadman, Những ghi chú, Geneva và Teheran, BP 96659.

← G. Bell, Gertrude Bell: Complete Letters (Gertrude Bell: Tổng tập thư tín), London, 2014, trang 224.

← Tạm dịch: “Nhà cửa và vườn tược”.

← “Căn nhà trên núi của Hitler”, Homes & Gardens, tháng 11-1938,193-195.

← Tiếng Đức, nghĩa là “lãnh tụ”.

← A. Speer, Inside the Third Reich (Bên trong Đế chế thứ Ba), R. Và c. Winston dịch, New York, 1970, trang 161.

← Sách đã dẫn. Về việc Kannenberg choi phong cầm, c. Schroder, Er War mein Chef. Aus den Nachlas derSekretarin von Adolf Hitler, Munich, 1985, trang 54,58.

← R. Hargreaves, Blitzkrieg Unleashed: The German Invasion of Poland (Chiến tranh sấm sét: Cuộc xâm lược Ba Lan của Đức), London, 2008, trang 66; H. Hegner, Die Reichskanzlei 1933-1945: Anfang und Ende des Dritten Reiches, Frankfurt-am-Main, 1959, trang 334-337.

← Chương cuối trong bản nhạc kịch bốn phần Der Ring des Nibelungen (Chiếc nhẫn của người Nibelung) của nhà soạn nhạc vĩ đại người Đức Richard Wagner, 1813-1883.

← Speer, Inside the Third Reich, trang 162.

← M. Muggeridge, Chino’s Diary, 1939-1943 (Nhật ký của Ciano, 1939-1943), London, 1947, trang 9-10.

← Tranh luận ở Hạ viện, 31-3-1939, Hansard, 345,2415.

← Sách đã dẫn, 2416; xin xem G. Roberts, The Unholy Alliance: Stalin’s Pact with Hitler (Liên minh tội lỗi: Hiệp ước của Stalin với Hitler), London, 1989; R. Moorhouse, The Devil’s Alliance: Hitler’s Pact with Stalin (Liên minh của quỷ: Hiệp ước của Hitler với Stalin), London, 2014.

← L. Bezymenskii, Stalin und Hitler. Pokerspiel der Diktatoren, London, 1967, trang 186-192.

← J. Herf, The Jewish Enemy: Nazi Propaganda during World War II and the Holocaust (Kẻ thù Do Thái: Tuyên truyền của Quốc xã trong Thế chiến thứ Hai và cuộc Diệt chủng Do Thái), Cambridge, MA, 2006.

← W. Churchill, The Second World War (Thế chiến thứ Hai), 6 tập, London, 1948-1953, 1, trang 328.

← Bezymenskii, Stalin und Hitler, trang 142,206-209.

← T. Snyder, Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin (Đất máu: Châu Âu giữa Hitler và Stalin), London, 2010, trang 81, 93.

← Dần lại theo E. Jâckel và A. Kahn, Hitler: Samtliche Aufzeichnungen, 1905-1924), Stuttgart, 1980, trang 186.

← J. Weitz, Hitler’s Diplomat: The Life and Times of Joachim von Ribbentrop (Nhà ngoại giao của Hitler: Cuộc đời và thời đại của Joachim von Ribbentrop), New York, 1992, trang 6.

← S. Sebag Montefiore, Stalin: The Court of the Red Tsar (Stalin: Triều đình của vị Sa hoàng đỏ), London, 2004, trang 317.

← Những từ tiếng Đức Stalin sử dụng là “Volk”: “người dân”, và “Fuhrer”: “lãnh tụ”.

← Hegner, Die Reichskanzlei, trang 337-338, 342-343; về hiệp ước và phụ lục bí mật của nó, Documents on German Foreign Policy, 1918-1945 (Những tài liệu về chính sách ngoại giao của Đức, 1918-1945), Series D, 13 tập, London, 1949-1964, 7, trang 245-247.

← Sebag Montefiore, Stalin, trang 318.

← N. Khrushchev, Khrushchev Remembers (Khrushchev nhớ lại), s. Talbott dịch, Boston, MA, 1970, trang 128.

← Besytnenski, Stalin und Hitler, trang 21-22; D. Volkogonov, Stalin: Triumph and Tragedy (Stalin: Chiến thắng và bi kịch), New York, 1991, trang 352.

← L. Kovalenko và V. Maniak, 33’i: Golod: Narodna kniga-memorial, Kiev, 1991, trang 46, trong Snyder, Bloodlands, trang 49; cũng xem trang 39-58.

← Về Vyshinskii và những phiên tòa trình diễn, xin xem A. Vaksberg, Stalin’s Prosecutor: The Life of Andrei Vyshinsky (Công tố viên của Stalin: Cuộc đời của Andrei Vyshinsky), New York, 1990, và N. Werth et al. (biên tập), The Little Black Book of Communism: Crimes, Terror, Repression, Cambridge, MA, 1999.

← M. Jansen và N. Petrov, Stalin’s Loyal Executioner: People’s Commissar Nikolai Ezhov, 1895-1940 (Người thực thi trung thành của Stalin: ủy viên Nhân dân Nikolai Ezhov, 1895-1940), Stanford, 2002, trang 69.

← V. Rogovin, PartiyaRasstrelianykh, Moscow, 1997, trang 207-219; cũng Bezymenskii, Stalin und Hitler, trang 96; Volkogonov, Stalin, trang 368.

← “Bài phát biểu của Fiihrer với các tổng tư lệnh”, 22-8-1939, trong Documents on German Foreign Policy, Series D, 7, trang 200-204; I. Kershaw, Hitler, 1936-1945: Nemesis (Hitler, 1936-1945: Kẻ cừu thù), London, 2001, trang 207-208.

← “Bài phát biểu thứ hai của Fiihrer”, 22-8-1939, trong Documents on German Foreign Policy, 1918-1945, Series D, trang 205.

← “Bài phát biểu của Fiihrer với các tổng tư lệnh”, trang 204.

← K.J. Muller, Das Heer und Hitler: Armee und nationalsozialistisches Regime 1933-1940, Stuttgart, 1969, trang 411, số 153; Muller không đưa ra dẫn chứng hỗ trợ.

← W. Baumgart, “Zur Ansprache Hitlers vor den Fiihrern der Wehrmacht am 22. August 1939. Eine quellenkritische Untersuchung”, Viertejahreshefte fur Zeitgeschichte 16, 1968,146; Kershaw, Nemesis, trang 209.

← G. Corn!, Hitler and the Peasants: Agrarian Policy of the Third Reich, 1930-1939 (Hitler và giới nông dân: Chính sách nông nghiệp của Đế chế thứ Ba, 1930-1939), New York, 1990, trang 66-115.

← Xin xem lấy ví dụ R.D. Miiller, “Die Konsequenzen der ‘Volksgemeinschaft’: Ernăhrung, Ausbeutung und Vernichtung”, trong w. Michalka (biên tập), DerZiveite Weltkrieg. Analysen-Grundzuge-Forschungsbilanz, Weyarn, 1989, trang 240-249.

← A. Kay, Exploitation, Resettlement, Mass Murder: Political and Economic Planning for German Occupation Policy in the Soviet Union, 1940-1941 (Bóc lột, ép tái định cư, thảm sát: Hoạch định chính trị và kinh tế cho chính sách chiếm đóng của Đức ở Liên bang Xô Viết, 1940-1941), Oxford, 2006, trang 40.

← A. Bondarenko (biên tập), God krizisa: 1938-1939: dokumenty i materialy V dvukh tomakh, 2 tập, Moscow, 1990, 2, trang 157-158.

← E. Ericson, Feeding the German Eagle: Soviet Economic Aid to Nazi Germany, 1933-1941 (Cho con đại bàng Đức ăn: Viện trợ kinh tế của Liên Xô cho Đức Quốc xã, 1933-1941), Westport, CT, 1999, trang 41ff.

← A. Bullock, Hitler: A Study in Tyranny (Hider: Một nghiên cứu về bạo chúa), London, 1964, trang 719.

← S. Fritz, Ostkrieg: Hitler’s War of Extermination in the East (Ostkrieg: Chiến tranh hủy diệt của Hitler ở phương Đông) ,2011, trang 39.

← C. Browning, The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939-March 1942 (Nguồn gốc của giải pháp cuối cùng: Sự tiến hóa của chính sách Quốc xã với người Do Thái, tháng Chín năm 1939-tháng Ba năm 1942, Lincoln, NE, 2004), trang 16; Snyder, Bloodlands, trang 126.

← War Cabinet, 8 tháng Chín năm 1939, CAB 65/1; A. Prazmowska, Britain, Poland and the Eastern Front, 1939 (Anh, Ba Lan và mặt hận phía đông, 1939, Cambridge, 1987), hang 182.

← Tòa công sứ Anh ở Kabul gửi Văn phòng Ngoại vụ London, Katodon 106, 24 tháng Chín năm 1939, dẫn lại theo M. Hauner, “Mối đe dọa Liên Xô với Afghanistan và Ấn Độ, 1938-1940”, Modern Asian Studies 15.2 (1981), 297.

← Hauner, “Mối đe dọa Liên Xô với Afghanistan”, 298.

← Báo cáo của ủy ban Tham mưu trưởng, “Những ngụ ý quân sự của hành động gây hấn với Nga vào năm 1940”, 8-3-1940, CAB 66/6.

← “Đánh giá tình hình do thỏa thuận Nga-Đức tạo ra”, 6-10-1939, CAB 84/8; xem ở đây M. Hauner, India in Axis Strategy: Germany, Japan and Indian Nationalists in the Second World War (Ấn Độ trong chiến lược của phe Trục: Đức, Nhật Bản và những người dân tộc chủ nghĩa Ấn Độ trong Thế chiến thứ Hai), Stuttgart, 1981, nhất là trang 213-237.

← Hauner, India in Axis Strategy, 70-92.

← M. Hauner, “Anspruch und Wirklichkeit: Deutschland also Dritte Macht in Afghanistan, 1915-39”, trong K. Kettenacker et al. (biên tập), Festschrift fur Paul Kluge, Munich, 1981, trang 222-244; cùng tác giả, “Afghanistan trước các cường quốc, 1938-1945”, International Journal of Middle East Studies 14.4,1982,481-482.

← Tức “Lực lượng tự vệ”, tên gọi chung cho toàn bộ quân đội Đức thời Đế chế thứ Ba, bao gồm “Heer” (lục quân), “Kriegsmarine” (hải quân), và “Luftwaffe” (không quân).

← “Chính sách và nỗ lực chiến tranh ở phương Đông”, 6-1-1940, Documents on German Foreign Policy, 1918-1945, Series D, 8, trang 632-633.

← “BỊ vong lục của Aussenpolitisches Amt”, 18-12-1939, Documents on German Foreign Policy, 1918-1945, Series D, 8, trang 533; Hauner, India in Axis Strategy, trang 159-172.

← M. Hauner, “Một người đàn ông chống lại cả đế quốc: Faqir của Ipi và người Anh ở Trung Á ngay trước và trong Thế chiến thứ Hai”, Journal of Contemporary History 16.1, 1981, 183-212.

← Rubin và Schwanitz, Nazis, Islamists, trang 4 số 13.

← S. Hauser, “Nghiên cứu của Đức về Cận Đông cổ đại và quan hệ của nó với những lợi ích chính trị và kinh tế từ thời đế chế tới Thế chiến thứ Hai”, trong w. Schwanitz (biên tập), Germany and the Middle East, 1871-1945 (Đức và Trung Đông, 1871-1945), Princeton, 2004, trang 168-169; M. Ghods, Iran in the Twentieth Century: A Political History (Iran trong thế kỷ 20: Một lịch sử chính trị), Boulder, co, 2009, trang 106-108.

← Rubin và Schwanitz, Nazis, Islamists, trang 128.

← Dẫn theo sách đã dẫn, trang 5.

← T. Imlay, “Đánh giá lại chiến lược Anh-Pháp ương cuộc Chiến tranh Lừa phỉnh, 1939-1940”, English Historical Review 119.481, 2004, 337-338.

← Biên bản cá nhân của Bộ trưởng Hải quân, 17-11-1939, ADM 205/2. Xin xem ở đây Imlay, “Đánh giá lại chiến lược Anh-Pháp”, 338, 354-359.

← Imlay, “Đánh giá lại chiến lược Anh-Pháp”, 364.

← CAB 104/259, “Nga: Sự dễ tổn thương của các nguồn cung dầu”, JIC (39) 29 revise, 21-11-1939; Imlay, “Đánh giá lại chiến lược Anh-Pháp”, 363-368.

← Về Guderian, và về việc Hitler liên tục nổi khùng, xin xem K. H. Frieser, Blitzkrieg-Legende. Der Westfeldung 1940, Munich, 1990, trang 240-243, 316-322.

← Xin xem M. Hauner, “Afghanistan giữa các cường quốc, 1938-1945”, International Journal of Middle East Studies 14.4 (1982), 487; về sự cắt giảm chi phí chở hàng đề xuất, Bộ Chiến tranh Kinh tế, 9 tháng Một năm 1940, FO 371/24766.

← Ericson, Feeding the German Eagle, trang 109-118.

← Fritz, Ostkrieg, trang 38-41.

← J. Forster, “Quyết định của Hitler nghiêng về chiến tranh với Liên bang Xô Viết’’, trong H. Boog, J. Forster et al. (biên tập), Germany and the Second World War (Đức và Thế chiến thứ Hai), tập 4: The Attack on the Soviet Union (Cuộc tấn công Liên bang Xô Viết), Oxford, 1996, trang 22; cũng xem Kershaw, Nemesis, trang 307.

← Tiếng Đức trong nguyên văn, nghĩa là “Bộ trưởng”.

← Corni, Hitler and the Peasants, trang 126-127,158-159,257-260. Cũng xem H. Backe, Die Nahrungsfreiheit Europas: Grosliberalismus in der Wirtschaft, Berlin, 1938.

← V. Gnucheva, “Materialy dlya istorii ekspeditsii nauk V XVIII i XX vekakh”, Trudy Arkhiva Akademii Nauk SSSR 4, Moscow, 1940, nhất là trang 97-108.

← M. Stroganova (biên tập), Zapovedniki eưropeiskoi chasti RSFSR (Moscow, 1989); c. Kremenetski, “Tác động lên con người của cây cối Thế Nhân sinh ở bình nguyên miền Nam Nga”, trong J. Chapman và p. Dolukhanov (biên tập), Landscapes in Flux: Central and Eastern Europe in Antiquity (Những cảnh quan di chuyển: Trung và Đông Âu trong thời cổ đại), Oxford, 1997, trang 275-287.

← H. Backe, Die russische Getreidewirtschaft als Grundlage der Land- und Volkswirtschaft Ruslands, Berlin, 1941.

← Bundesarchiv-Militărarchiv, RW 19/164, fo. 126, dẫn lại theo Kay, Exploitation, trang 211, 50.

← Dẩn lại theo A. Hillgruber, Hitlers Sưategie: Politik und Kriegfuhrung 1940-1941, Frankfurt-am-Main, 1965, trang 365.

← Tiếng Đức trong nguyên văn: “Fuhrer”.

← “Geheime Absichtserklărungen zur kunftigen Ostpolitik: Auszug aus einem Aktenvermerk von Reichsleiter M. Bormann vom 16.7.1941”, trong G. Uebershâr và w. Wette (biên tập), Unternehmen Barbarossa: Der deutsche Uberfall auf die Sowjetunion, 1941: Berichte, Anaylsen, Dokumente, Paderborn, 1984, trang 330-331.

← Tiếng Đức trong nguyên văn: “Reichsminister”.

← G. Comi và H. Gies, Brot-Butter - Kanonen. DieErnahrungswirtschaftin Deutschland unter der Diktatur Hitlers, Berlin, 1997, trang 451; R.D. Mūller, “Das ‘Unternehmen Barbarossa’ als wirtschaftlicher Raubkrieg”, trong Uebershăr và Wette, Untemehmen Barbarossa, trang 174.

← Đài phát thanh Đức, 27-2-1941, Tài liệu của Bộ phận Nghiên cứu Tuyên truyền, 6-12-1940, Abrams Papers, 3f 65; 3f 8/41.

← Die Tagebucher von Joseph Goebbels, E. Frohlich biên tập, 15 tập, Munich, 1996, 28-6-1941, Teil 1,9, trang 409; 14 tháng Bảy, Teil II, 1, trang 63-64.

← Kershaw, Nemesis, trang 423-424.

← Thư tín cá nhân của Backe, dẫn lại theo G. Gerhard, “Thực phẩm và diệt chủng: Chính trị nông nghiệp của Quốc xã ở những vùng lãnh thổ chiếm đóng của Liên bang Xô Viết”, Contemporary European History 18.1,2009,56.

← Tiếng Đức trong nguyên văn: “Wehrmacht”.

← “Aktennotiz ūber Ergebnis der heutigen Besprechung mít den Staatssekretāren ūber Barbarossa”, trong A. Kay, “Staatssekretāre của Đức, nạn đói gây chết hàng loạt và cuộc họp ngày 2-5-1941”, Journal of Contemporary History 41.4,2006, 685-686.

← Kay, “Nạn đói gây chết hàng loạt và cuộc họp ngày 2-5-1941”, 687.

← “Wirtschaftspolitische Richtlinien fur Wirtschaftsorganisation Ost, Gruppe Landwirtschaft”, 23-5-1941, trong Der Prozess gegen die Hauptkriegsverbrecher vor dem Internationalen Militargerichtshof, Nurnberg 14 November 1945 -1 October 1946, 42 tập, Nuremberg, 1947-1949, 36, trang 135-137. Một báo cáo tương tự ấn hành ba tuần sau đó vào ngày 16 tháng Sáu, Kay, Exploitation, trang 164-167.

← Backe, Die russische Getreidewirtschaft, dẫn lại theo Gerhard, “Thực phẩm và diệt chủng”, 57-58; cũng xem Kay, “Nạn đói gây chết hàng loạt”, 685-700.

← H. Backe, “12 Gebote fur das Verhalten der Deutschen im Osten und die Behandlung der Russen”, trong R. Ríirup (biên tập), Der Krieg gegen die Sowjetunion 1941-1945: Eine Dokumentation, Berlin, 1991, nang 46; Gerhard, “Thực phẩm và diệt chủng”, 59.

← Die Tagebucher von Joseph Goebbels, 1-5-1941, Tell 1,9, trang 283-284.

← Sách đã dẫn, 9-7-1941, Tell II, 1, trang 33-34.

← Đài phát thanh Nga, 19-6-1941, Tài liệu của Bộ phận Nghiên cứu Tuyên truyền, Abrams Papers, 3f 24 / 41.

← F. Halder, The Halder War Diary (Nhật ký chiến tranh của Halder), c. Burdick và H.A. Jacobsen biên tập, London, 1988, 30-3-1941, trang 345-346.

← 19-5-1941, Verbrechen der Wehrmacht: Dimensionen des Vernichtungskrieges 1941-1945. Ausstellungskatalog, Hamburg 2002, trang 53-55.

← “Ausủbund der Kriegsgerichtsbarkeit im Gebiet “Barbarossa” und besondere MaEnahmen Truppe”, 14-5-1941, trong H. Bucheim, M. Broszat, J.A. Jacobsen và H. Krasunick, Anatomie des SS-Staates, 2 tập, Olten, 1965, 2, trang 215-218.

← “ Richtlinien fur die Behandlung politischer Kommissare”, 6-6-1941, trong Bucheim et al„ Anatomie des SS-Staates, trang 225-227.

← C. Streit, Keine Kameraden. Die Wehrmacht und die soivjetischen Kriegsgefangenen 1941-1945, Stuttgart, 1978, trang 143,153.

← Dẫn lại theo Kershaw, Nemesis, trang 359.

← Sách đã dẫn, trang 360.

← Sách đã dẫn, trang 400,435.

← W. Lower, Nazi Empire Building and the Holocaust in Ukraine (Xây dựng Đế chế Quốc xã và cuộc Diệt chủng Do Thái ở Ukraine), Chapel Hill, NC, 2007, trang 171-177.

← A. Hitler, Monologe im Fuhrer-Hauptquartier 1941-1944, w. Jochmann biên tập, Hamburg, 1980,17 - 18-9-1941, trang 62-63; Kershaw, Nemesis, trang 401.

← Dan lại theo Kershaw, Nemesis, trang 434.

← Hitler, Monologe, 13-10-1941, trang 78; Kershaw, Nemesis, trang 434.

← Tiếng Đức trong nguyên văn: “Afrika Korps”.

← Tiếng Đức trong nguyên văn: “Luftwaffe”.

← Ericson, Feeding the German Eagle, trang 125ff.

← V. Anfilov, “… Razgovor zakonchilsia ugrozoi Stalina”, Voenno-istoricheskiy Zhurnal 3, 1995, 41; L. Bezymenskii, “O ‘plane’ Zhukova ot 15 maia 1941 g.”, Novaya Noveishaya Istoriya 3 (2000), 61. Xin xem ở đây E. Mawdsley, “Liều lĩnh: Những kế hoạch của Liên Xô mở chiến tranh tiến công vào năm 1940-1941”, International History Review 25,2003,853.

← D. Murphy, What Stalin Knew: The Enigma of Barbarossa (Stalin biết những gì: Bí ẩn của Chiến dịch Barbarossa), New Haven, 2005.

← R. Medvedevvà z. Medvedev, The Unknown Stalin: His Life, Death and Legacy (Stalin chưa được biết tới: Cuộc đòi, cái chết và di sản của ông), London, 2003, trang 226.

← G. Zhukov, Vospominaniya i rasmyshleniya, 3 tập, Moscow, 1995,1, trang 258.

← Assarasson gửi Stockholm, 21-6-1941, dẫn lại theo G. Gorodetsky, Grand Delusion: Stalin and the German Invasion of Russia (Đại ảo tưởng: Stalin và cuộc xâm lược Nga của Đức), New Haven, 1999, trang 306.

← Dokumenty vneshnei politiki SSSR, 24 tập, (Moscow, 1957-), 23.2, trang 764-765.

← A. Tooze, The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy (Tiền lương hủy diệt: Sự hình thành và đổ vỡ của nền kinh tế Quốc xã), New York, 2006, trang 452-460; R. Di Nardo, Mechanized Juggernaut or Military Anachronism? Horses and the German Army of World War II (Sức mạnh tàn phá được cơ giới hóa hay sự lỗi thời về quân sự? Ngựa và quân đội Đức trong Thế chiến thứ Hai), Westport, CT, 1991, trang 35-54.

← Dẫn lại theo Beevor, Stalingrad, London, 1998, trang 26.

← J. Stalin, o Velikoi Otechestvennơi voine Sovestkogo Soiuza, Moscow, 1944, trang 11.

← A. Von Plato, A. Leh và c. Thonfeld (biên tập), Hitler’s Slaves: Life Stories of Forced Labourers in Nazi-Occupied Europe (Những nô lệ của Hitler: Những câu chuyện cuộc đời của các nô lệ cưỡng bức tại vùng châu Âu bị Quốc xã chiếm đóng), Oxford, 2010.

← E. Radzinsky, Stalin, London, 1996, trang 482; N. Ponomariov, dẫn lại theo I. Kershaw, Fateful Choices: Ten Decisions that Changed the World, 1940-1941 (Những lựa chọn định mệnh: Muôi quyết định làm thay đổi thế giới, 1940-1941), London, 2007, trang 290.

← Tiếng Đức trong nguyên văn: “Panzergruppe”.

← Fritz, Ostkrieg, trang 191.

← H. Trevor-Roper, Hitler’s Table Talk, 1941-1944: His Private Conversations (Cuộc nói chuyện ở bàn của Hitler, 1941-1944: Những cuộc đối thoại riêng tư của ông), London, 1953, trang 28.

← W. Lower, “‘Trên vai ông là cả gánh nặng của nền hành chính’: Những người cai trị dân sự của Quốc xã và cuộc Diệt chủng Do Thái ở Zhytomyr”, trong R. Brandon và w. Lower (biên tập), The Shoah in Ukraine: History, Testimony, Memorialization (Cuộc Diệt chủng Do Thái ở Ukraine: Lịch sử, đối chất, hồi ức), Bloomington, IN, 2008, trang 225.

← E. Steinhart, “Giám sát các đường biên giới “thuộc Đức” ở phía đông: Chính sách sắc tộc của cơ quan ss Đức và “Volksdeutsche” ở Odessa, 1941-1944”, Central European History 43.1,2010, 85-116.

← W. Hubatsch, Hitlers Weisungen fur die Kriegfuhrung 1939-1945. Dokumente des Oberkommandos der Wehrmacht, Munich, 1965, trang 139-140.

← Rubin và Schwanitz, Nazis, Islamists, trang 124,127.

← Ibid.,trang 85; H. Lindemann, Der Islam imAufbruch, in Abwehr und Angriff, Leipzig, 1941.

← Churchill, Second World War, 3, trang 424.

← A Michie, “Chiến tranh ở Iran: Anh gia nhập liên minh với Liên Xô”, Life, 26-1 -1942,46.

← R. Sanghvi, Aryamehr: The Shah of Iran: A Political Biography (Aryamehr: VỊ Shah Iran: Một tiểu sử chính trị), London, 1968, trang 59; H. Arfa, Under Five Shahs (Phục vụ năm vị Shah), London, 1964, trang 242.

← Bullard gửi Vãn phòng Ngoại vụ, 25-6-1941, trong R. Bullard, Letters from Teheran: A British Ambassador in World War II Persia (Thư tín từ Teheran: Một đại sứ Anh ở Ba Tư vào Thế chiến thứ Hai), E. Hodgkin biên tập, London, 1991, trang 60.

← Lambton gửi Bullard, 4-10-1941, FO 416/99.

← Tóm tắt tình báo 19 - 30-11,2-12-1941, FO 416/99.

← “Công sứ tại Iran gửi Bộ Ngoại giao”, 9-7-1941, Documents on German Foreign Policy, 1918-1945, Series D, 13, trang 103-104.

← P. Dharm và B. Prasad (biên tập), Official History of the Indian Armed Forces in the Second World War, 1939-1945: The Campaign in Western Asia (Lịch sử chính thức của quân đội Ấn Độ trong Thế chiến thứ Hai, 1939-1945: Chiến dịch ở Tây Á), Calcutta, 1957, trang 126-128.

← Dẫn lại theo J. Connell, Waved: Supreme Commander (Wavell: Tư lệnh Tối cao), London, 1969, trang 23-24.

← R. Stewart, Sunrise at Abadan: The British and Soviet Invasions of Iran, 1941 (Mặt Trời mọc ở Abadan: Những cuộc xâm lăng của Anh và Liên Xô với Iran, 1941), New York, 1988, trang 59, số 26.

← “Hỗ trợ kinh tế cho Liên bang Xô Viết”, Department of State Bulletin 5,1942,109.

← R. Sherwood, The White House Papers of Harry L. Hopkins (Tài liệu của Nhà Trắng về Harry L. Hopkins), 2 tập, Washington, D.C, 1948,1, trang 306-309.

← Michie, “Chiến tranh ờ Iran”, 40-44.

← Bullard, Letters, trang 80.

← Reza Shah Pahlavi gửi Roosevelt, 25-8-1941; Roosevelt gửi Reza Shah Pahlavi, 2-9-1941, dẫn lại theo M. Majd, August 1941: The Anglo-Russian Occupation of Iran and Change of Shahs (Tháng 8-1941: Anh và Nga chiếm đóng Iran và thay đổi các vị Shah), Lanham, MD, 2012, trang 232-233; Stewart, Abadan, trang 85.

← J. Buchan, Days of God: The Revolution in Iran and its Consequences (Những ngày của Chúa: Cuộc cách mạng ở Iran và những hậu quả của nó), London, 2012, trang 27.

← Tùy viên quân sự, “Tóm tắt tình báo số 27”, 19-11-1941, FO 371 27188.

← R. Dahl, Going Solo (Độc diễn), London, 1986, trang 193.

← F. Halder, Kriegstagebuch: tagliche Aufzeichnungen des Chefs des Generalstabes des Heeres, 1939-1942, H.A. Jacobson và A. Philippi biên tập, 3 tập, Stuttgart, 1964, 3, 10-9-1941, trang 220; 17-9-1941, trang 236.

← D. Stahel, Kiev 1941: Hitler’s Battle for Supremacy in the East (Kiev 1941: Cuộc chiến giành quyền bá chủ phương Đông của Hitler), Cambridge, 2012, trang 133-134.

← H. Pichler, Truppenarzt und Zeitzeuge. Mít der 4. SS-Polizei-Division an vorderster Front, Dresden, 2006, trang 98.

← Die Tagebucher von Joseph Goebbels, 27-8-1941, Teil II, 1, trang 316.

← Dẫn theo Beevor, Stalingrad, trang 56-57.

← Fritz, Ostkrieg, trang 158-159.

← A. Hillgruber, Staatsmanner und Diplomaten bei Hitler. VertraulicheAufzeichungen 1939-1941, Munich, 1969, trang 329.

← W. Kemper, “Pervitin - Die Endsieg-Droge”, trong w. Pieper (biên tập), Nazis on Speed: Drogen im Dritten Reich, Lohrbach, 2003, trang 122-133.

← R.-D. Mūller, “Thất bại của ‘Chiến lược Blitzkrieg’ về mặt kinh tế”, trong H. Boog et al. (biên tập), The Attack on the Soviet Union (Cuộc tấn công vào Liên bang Xô Viết), tập 4 của w. Deist et al. (biên tập), Germany and the Second World War (Nước Đức và Thế chiến thứ Hai), 9 tập, Oxford, 1998, trang 1127-1132; Fritz, Ostkrieg, trang 150.

← M. Guglielmo, “Đóng góp của những nhà kinh tế học vào thông tin tình báo quân sự trong Thế chiến thứ Hai”, Journal of Economic History 66.1,2008, nhất là trang 116-120.

← R. Overy, War and the Economy in the Third Reich (Chiến tranh và nền kinh tế của Đế chế thứ Ba), Oxford, 1994, trang 264, 278; J. Barber và M. Harrison, The Soviet Home Front, 1941 -1945: A Social and Economic History of the USSR in World Warn (Mặt trận ở nhà của Liên Xô, 1941-1945: Một lịch sử xã hội và kinh tế của Liên bang Xô Viết trong Thế chiến thứ Hai), New York, 1991, trang 78-79.

← A. Milward, War, Economy and Society, 1939-45 (Chiến tranh, kinh tế và xã hội, 1939-1945), Berkeley, 1977, trang 262-273; Tooze, Wages of Destruction, trang 513-551.

← Đài phát thanh Đức, 5-11-1941, Hồ sơ của Bộ phận Nghiên cứu Tuyên truyền, Abrams Papers, 3f 44/41.

← “Những lợi ích của Đức (và đồng minh của họ) qua việc chiếm đóng lãnh thổ của Liên Xô”, trong Cơ quan Điều phối Thông tin, Research and Analysis Branch, East European Section Report (Nhánh Nghiên cứu và Phân tích, Báo cáo khu vực Đông Âu), 17, tháng 3-1942), trang 10-11.

← “Thống chế Đế chế của Đại đế chế Đức ”, cuộc họp lần thứ 11 của Đại Hội đồng, 24-6-1941, dẫn lại theo Muller, “Thất bại của ‘Chiến lược Blitzkrieg’ về mặt kinh tế”, trang 1142.

← Halder, Kriegstagebuch, 8-7-1941,3, trang 53.

← C. Streit, “Quân đội Đức và chính trị của diệt chủng”, trong G. Hirschfeld (biên tập), The Policies of Genocide: Jews and Soviet Prisoners of War in Nazi Germany (Những chính sách của cuộc diệt chủng: Nguôi Do Thái và các tù nhân chiến tranh Liên Xô ở nước Đức Quốc xã), London, 1986, trang 8-9.

← J. Hūrter, Hitlers Heerfuhrer. Die deutschen Oberbefehlshaber im Krieg gegen die Sowjetunion 1941/1942, Munich, 2006, trang 370.

← Streit, Keine Kameraden, trang 128; cũng xem Snyder, Bloodlands, trang 179-184.

← R. Overmans, “Die Kriegsgefangenenpolitik des Deutschen Reiches 1939 bis 1945”, trong J. Echtemkamp (biên tập), Das Deutsche Reich und derZweite Weltkrieg, 10 tập, Munich, 1979-2008, 9.2, trang 814; Browning, Origins of the Final Solution, trang 357; Snyder, Bloodlands, trang 185-186.

← K. Berkhoff, “Những tù nhân chiến tranh ‘người Nga’ ở Ukraine do Quốc xã cai trị là nạn nhân của cuộc thảm sát diệt chủng”, Holocaust and Genocide Studies 15.1, 2001, 1-32.

← Rohl, The Kaiser and his Court, trang 210. Về thái độ của Hoàng đế với người Do Thái, xin xem L. Cecil, “Wilhelm II und die Juden”, trong w. Mosse (biên tập), Juden im Wilhelminischen Deutschland, 1890-1914, Tubingen, 1976, trang 313-348.

← Tiếng Đức trong nguyên văn, nghĩa là “Đếm thủy tinh”.

← Bài phát biểu của Hitler với Reichstag, 30-1-1939, trong Verhandlungen des Reichstags, Stenographische Berichte 4. Wahlperiode 1939-1942, Bad Feilnbach, 1986, trang 16.

← Rubin và Schwanitz, Nazis, Islamists, trang 94.

← H. Jansen, Der Madagaskar-Plan: Die beabsichtigte Deportation der europaischen Juden nach Madagaskar, Munich, 1997, nhất là trang 309-311. Về các lý thuyết về người Malagasy, xem E. Jennings, “Viết về Madagascar trong Kế hoạch Madagascar”, Holocaust and Genocide Studies 2Ỉ.2, 2007,191.

← F. Nicosia, “Fiir den Status-Quo: Deutschland und die Palastinafrage in der Zwischenkriegszeit”, trong L. Schatkowski Schilcher và c. Scharf (biên tập), Der Nahe Osten in der Zwischenkriegszeit 1919-1939. Die Interdependenz von Politik, Wirtschaft und Ideologic, Stuttgart, 1989, trang 105.

← D. Cesarani, Eichmann: His Life and Crimes (Eichmann: Cuộc đời và những tội ác), London, 2004, trang 53-56.

← Dẫn lại theo D. Yisraeli, The Palestinian Problem in German Politics, 1889-1945 (Vấn đề Palestine trong nền chính trị Đức, 1889-1945), Ramat-Gan, 1974, trang 315.

← J. Heller, The Stern Gang: Ideology, Politics and Terror, 1940-1949 (Băng đảng Stern: Ý thức hệ, chính trị và khủng bố, 1940-1949), London, 1995, trang 85-87.

← T. Jersak, “Xem xét lại Blitzkrieg: Một cái nhìn mới về chiến tranh và kế hoạch tận diệt của Quốc xã”, Historical Journal 43.2, 2000, 582.

← Xem trên hết G. Aly, “‘Judenumsiedlung’: ūberlegungen zur politischen Vorgeschichte des Holocaust”, trong u. Herbert (biên tập), Nationalsozialistische Vernichtungspolitik 1939-1945: neue Forschungen und Kontroversen, Frankfurt-am-Main, 1998, trang 67-97.

← Streit, “Quân đội Đức và chính trị của diệt chủng”, trang 9; Fritz, Ostkrieg, trang 171.

← J.M. Belière và L. Chabrun, Les Policiers francais sous rOccupation, d’apres les archives inedites de I’epuration, Paris, 2001, trang 220-224; p. Griffioen và R. Zeller, “Chính sách chống Do Thái và tổ chức việc trục xuất ở Pháp và Hà Lan, 1940-1944: Một nghiên cứu so sánh”, Holocaust and Genocide Studies 20.3,2005,441.

← L. De long, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, 14 tập, The Hague, 1969-1991,4, trang 99-110.

← Về hội nghị Wannsee, C. Gerlach, “Hội nghị Wannsee, số phận của người Do Thái Đức, và quyết định của Hitler về nguyên tắc tận diệt mọi người Do Thái ở châu Âu”, Journal of Modern History 70, 1998, 759-812; Browning, Origins of the Final Solution, trang 374ff.

← R. Coakley, “Hành lang Ba Tư trong vai trò tuyến đường viện trợ cho Liên bang Xô Viết”, trong M. Blumenson, K. Greenfield et al., Command Decisions (Những quyết định tối cao), Washington, D.C, 1960, trang 225-253; cũng T. Motter, The Persian Corridor and Aid to Russia (Hành lang Ba Tư và viện trợ cho Nga), Washington, D.C, 1952.

← Về các đoàn hộ tống, R. Woodman, Arctic Convoys, 1941-1945 (Những đoàn hộ tống Bắc Cực, 1941-1945), London, 2004.

← J. MacCurdy, “Phân tích bài phát biểu của Hitler vào ngày 26-4-1942”, 10-6-1942, Abrams Archive, Churchill College, Cambridge.

← E. Schwaab, Hitler’s Mind: A Plunge into Madness (Tâm trí của Hitler: Roi vào điên loạn), New York, 1992.

← Rubin và Schwanitz, Nazis, Islamists, trang 139-141. Nói chung, M. Carver, El Alamein, London, 1962.

← Về Hoa Kỳ ở Thái Bình Dương, xin xem H. Willmott, The Second World War in the Far East (Thế chiến thứ Hai ở vùng Viễn Đông), London, 2012; cũng xem A. Kernan, The Unknown Battle of Midway: The Destruction of the American Torpedo Squadrons (Trận chiến Midway không được biết tới: Sự hủy diệt các hạm đội đặc nhiệm thủy lôi của Mỹ), New Haven, 2005.

← Dẫn lại theo Fritz, Ostkrieg, trang 235; về bối cảnh, trang 231-239.

← Sách đã dẫn, trang 261-270; Speer, Inside the Third Reich, trang 215.

← Về chuyến thăm Moscow vào tháng 10-1944, xin xem CAB 120/158.

← M. Gilbert, Churchill: A Life (Churchill: Một cuộc đời), London, 1991, trang 796; R. Edmonds, “Churchill và Stalin”, trong R. Blake và R. Louis (biên tập), Churchill, Oxford, 1996, trang 320. Cũng xem Churchill, Second World War, 6, trang 227-228.

← W. Churchill, “Những cơ sở vật chất của hòa bình”, 5-3-1946, trong J. Muller (biên tập), Churchill’s “Iron Curtain” Speech Fifty Years Later (Bài phát biểu “Bức màn sắt” của Churchill sau năm mươi năm), London, 1999, trang 8-9.

← D. Reynolds, From World War to Cold War: Churchill, Roosevelt, and the International History of the 1940s (Từ Thế chiến tới Chiến tranh Lạnh: Churchill, Roosevelt, và lịch sử quốc tế những năm 1940), Oxford, 2006, trang 250-253.

← M. Hastings, All Hell Let Loose: The World at War, 1939-1945 (Địa ngục trần gian: Cả thế giới trong chiến tranh, 1939-1945), London, 2011, trang 165-182; Beevor, Stalingrad, nhiều chỗ.

← Xin xem A. Applebaum, Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe, 1944-1956 (Bức màn sắt: Đông Âu bị nghiền nát, 1944-1956), London, 2012.

← A. Millspaugh, Americans in Persia (Người Mỹ ở Ba Tư), Washington, D.C, 1946, Phụ lục C; B. Kuniholm, The Origins of the Cold War in the Near East: Great Power Conflict and Diplomacy in Iran, Turkey and Greece (Những nguồn gốc của Chiến tranh Lạnh ở Cận Đông: Xung đột và ngoại giao của siêu cường ở Iran, Thổ Nhĩ Kỳ và Hy Lạp), Princeton, 1980, trang 138-143.

← Công sứ ở Iran (Dreyfus) gửi Bộ Ngoại giao, 21-8-1941, Foreign Relations of the United States, Diplomatic Papers 1941 (Quan hệ đối ngoại của Hoa Kỳ, các hồ sơ ngoại giao 1941), 7 tập, Washington, D.C, 1956-1962, 3, trang 403.

← All Dashti, viết vào tháng 12-1928, dẫn lại theo Buchan, Days of God, trang 73.

← B. Schulze-Holthus, Fruhrot in Persien, Esslingen, 1952, trang 22. Schulze-Holthus được Abwehr (tình báo quân đội Đức) cử tới Iran làm phó lành sự ở thành phố Tabriz. Ông vẫn là điệp viên ở Teheran trong cuộc chiến, vận động sự ủng hộ trong những phe phái chống phe Đồng minh. Cũng xem ở đây S. Seydl, “Các hoạt động tình báo và phản gián ở Iran trong Thế chiến thứ Hai”, Middle Eastern Studies 46.5,2010,733-752.

← Bullard, Letters, trang 154.

← Sách đã dẫn, trang 216.

← Sách đã dẫn, trang 187.

← C. De Bellaigue, Patriot of Persia: Muḥammad Mossadegh and a Very British Coup (Nhà yêu nước của Ba Tư: Muḥammad Mossadegh và một cuộc đảo chính rất Anh), London, 2012, trang 120-123.

← Khoảng 15 xen-ti-mét.

← Shepherd gửi Furlonge, 6-5-1951, FO 248/1514.

← The Observer, 20-5-1951, FO 248/1514.

← Dân theo de Bellaigue, Patriot of Persia, trang 123, số 12.

← Buchan, Days of God, trang 82.

← L. Elwell-Sutton, Persian Oil: A Study in Power Politics (Dầu của Ba Tư: Một nghiên cứu về nền chính trị quyền lực), London, 1955, trang 65.

← Sách đã dẫn.

← C. Bayly và T. Harper, Forgotten Armies: The Fall of British Asia, 1841-1945 (Những đạo quân bị lãng quên: Sự sụp đổ của châu Á thuộc Anh, 1841-1945), London, 2004, trang 182,120.

← I. Chawla, “Kế hoạch phá vỡ của Wavell, 1945-1947: Một đánh giá tính khả thi”, Journal of Punjabi Studies 16.2,2009, 219-234.

← W. Churchill, tranh luận ở Hạ viện, 6-3-1947, Hansard, 434, 676-677.

← Xin xem L. Chester, Borders and Conflict in South Asia: The Radcliffe Boundary Commission and the Partition of the Punjab (Những đường biên giới và xung đột ở Nam Á: ủy ban biên giới Radcliffe và việc phân chia Punjab), Manchester, 2009. Cũng xem A. Von Tunzelmann, Indian Summer: The Secret History of the End of an Empire (Mùa hè Ấn Độ: Lịch sử bí mật về sự chấm dứt của một đế chế), London, 2007.

←1. Talbot, “An toàn trên hết: An ninh của người Anh ở Ấn Độ, 1946-1947”, Kỷ yếu của RHS 23, 2013, trang 203-221.

← K. Jeffrey, MI6: The History of the Secret Intelligence Service, 1909-1949 (MI6: Lịch sử của Cơ quan Tình báo Bí mật), London, 2010, trang 689-690.

← N. Rose, “A Senseless, Squalid War”: Voices from Palestine 1890s-1948 (“Một cuộc chiến tranh vô nghĩa lý, bẩn thỉu”: Những tiếng nói từ Palestine những năm 1890-1948), London, 2010, trang 156-158.

← A. Halamish, The Exodus Affair: Holocaust Survivors and the Struggle for Palestine (Cuộc ra đi hàng loạt: Những người sống sót cuộc Diệt chủng Do Thái và cuộc tranh đấu vì Palestine), Syracuse, NY, 1998.

← Dẩn lại theo J. Glubb, A Soldier with the Arabs (Một người lính với những người Á Rập), London, 1957, trang 63-66.

← E. Karsh, Rethinking the Middle East (Tư duy lại Trung Đông), London, 2003, trang 172-189.

← F. Hadid, Iraq’s Democratic Moment (Khoảnh khắc dân chủ của Iraq), London, 2012, trang 126-136.

← Beeleygtri Burrows, 1-11-1947, FO 371/61596/E10118.

← Tin điện tín gửi đi lưu trữ, 29-7-1947; Busk gửi Burrows, 3-11-1947, FO 371/61596.

← K. Kwarteng, Ghosts of Empire: Britain’s Legacies in the Modern World (Những bóng ma của đế chế: Những di sản của Anh trong thế giới hiện đại), London, 2011, trang 50.

← B. Uvarov và A. Waterston, “Báo cáo tổng quát về chiến dịch chống châu chấu của MEALU, 1942-1947”, 19-9-1947, FO 371/61564.

← N. Tumarkin, “Những cuộc chiến yêu nước vĩ đại là ngộ nhận và ký ức”, European Review 11.4 (2003), 595-597.

← J. Stalin, “Rech na predvybomom sobranii izbiratelei Stalinskogo izbirateTnogo okruga goroda Moskvy”, trong I. Stalin, Sochineniya, R. McNeal biên tập, 3 tập, Stanford, CA, 1967, 3, trang 2.

← B. Pimlott (biên tập), The Second World War Diary of Hugh Dalton, 1940-1945 (Nhật ký Thế chiến thứ Hai của Hugh Dalton, 1940-1945), London, 1986,23-2-1945, ghi chép ở lề, trang 836, số 1.

← Có vẻ như Churchill đã thêm vào những lời này trên chuyến xe lửa tới Fulton, J. Ramsden, “ông Churchill tới Fulton”, trong Muller, Churchill’s ‘Tron Curtain”Speech: Fifty Years Later, trang 42. Nói chung, p. Wright, Iron Curtain: From Stage to Cold War (Bức màn sắt: Từ sân khấu tới Chiến tranh Lạnh), Oxford, 2007.

← B. Rubin, The Great Powers in the Middle East, 1941-1947: The Road to the Cold War (Các siêu cường ở Trung Đông, 1941-1947: Con đường tới Chiến tranh Lạnh), London, 1980, trang 73ff.

← “Những ý định quân sự và chính trị của Liên Xô, mùa xuân năm 1949”, Báo cáo số 7453, 9-12-1948.

← K. Blake, The US-Souiet Confrontation in Iran 1945-62: A Case in the Annals of the Cold War (Đối đầu Hoa Kỳ-Liên Xô ở Iran 1945-1962: Một trường hợp trong biên niên sử Chiến tranh Lạnh), Lanham, MD, 2009, trang 17-18.

← “Tướng Patrick J. Hurley, Đặc sứ của Tổng thống Roosevelt, gửi Tổng thống”, 13-5-1943, FRUS, Diplomatic Papers 1943: The Near East and Africa, 4, trang 363-370.

← Millspaugh, Americans in Persia, trang 77.

← A. Offner, Another Such Victory: President Truman and the Cold War, 1945-53 (Một câu chuyện khác như thế: Tổng thống Truman và Chiến tranh Lạnh, 1945-1953), Stanford, 2002, trang 128.

← “Đại biện ở Liên bang Xô Viết (Kennan) gửi Bộ trưởng Ngoại giao”, 22-2-1946, FRLỈS 1946: Eastern Europe, the Soviet Union, 6, trang 696-709.

← D. Kisatsky, “Đài Tiếng nói nước Mỹ và Iran, 1949-1953: Chủ nghĩa phát triển tự do Hoa Kỳ, tuyên truyền và Chiến tranh Lạnh”, Intelligence and National Security 14.3, 1999,160.

← “Cuộc khủng hoảng hiện thời ở Iran, tài liệu không ghi ngày trình bày ở Bộ Ngoại giao”, FRUS, 1950: The Near East, South Asia, and Africa, 5, trang 513, 516.

← M. Byrne, “Con đường dẫn tới sự can thiệp: Những yếu tố ảnh hưởng tới chính sách của Hoa Kỳ với Iran, 1945-1953”, trong M. Gasiorowski và M. Byme (biên tập), Mohammad Mosaddeq and the 1953 Coup in Iran (Mohammad Mosaddeq và cuộc đảo chính năm 1953 ở Iran), Syracuse, NY, 2004, trang 201.

← Kisatsky, “Đài Tiếng nói nước Mỹ và Iran”, 167,174.

← M. Gasiorowski, US Foreign Policy and the Shah: Building a Client State in Iran (Chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ và vị Shah: Xây dựng một nhà nước chư hầu ở Iran), Ithaca, NY, 1991, trang 10-19.

← Buchan, Days of God, trang 30-31.

← Dẩn lại theo Yergin, The Prize, trang 376.

← A. Miller, Search for Security: Saudi Arabian Oil and American Foreign Policy, 1939-1949 (Tìm kiếm an ninh: Dầu mỏ của Ả Rập Saudi và chính sách đối ngoại của Mỹ, 1939-1949), Chapel Hill, NC, 1980, trang 131.

← E. DeGolyer, “Báo cáo sơ bộ về sứ mệnh kỹ thuật dầu mỏ ở Trung Đông”, Bulletin of the American Association of Petroleum Geologists 28,1944,919-923.

← “Tóm tắt báo cáo về dầu mỏ ở Cận Đông”, 3-2-1943, trong Yergin, The Prize, trang 375.

← Beaverbrook gửi Churchill, 8-2-1944, dẫn lại theo K. Young, Churchill and Beaverbrook: A Study in Friendship and Politics (Churchill và Beaverbrook: Một nghiên cứu về tình hữu nghị và chính trị), London, 1966, trang 261.

← Biên bản của Văn phòng Ngoại vụ, tháng 2-1944, FO 371/42688.

← Churchill gửi Roosevelt, 20-2-1944, FO 371/42688.

← Halifax gửi Vân phòng Ngoại vụ, 20-2-1944, FO 371/42688; z. Brzezinski, Strategic Vision: America and the Crisis of Global Power (Tầm nhìn chiến lược: Nước Mỹ và cuộc khủng hoảng của quyền lực toàn cầu), New York, 2012, trang 14.

← Historical Statistics of the United States: Colonial Times to 1970 (Các thống kê lịch sử Hoa Kỳ: Từ thời thuộc địa tới năm 1970), Washington, D.C, 1970; Yergin, The Prize, trang 391.

← Yergin, The Prize, trang 429.

← W.Louis, The British Empire in the Middle East, 1945-51: Arab Nationalism, the United States and Postwar Imperialism (Đế quốc Anh ở Trung Đông, 1945-1951: Chủ nghĩa dân tộc Ả Rập, Hoa Kỳ và chủ nghĩa đế quốc thời hậu chiến), Oxford, 1984, trang 647.

← Yergin, The Prize, trang 433.

← De Bellaigue, Patriot of Persia, trang 118. Cũng xem ở đây M. Crinson, “Abadan: Hoạch định và kiến trúc của Công ty Dầu mỏ Anh-Iran”, Planning Perspectives 12.3, 1997, 341-359.

← S. Marsh, “Ngoại giao dầu thô Anh-Mỹ: Dầu mỏ đế quốc gia và cuộc khủng hoảng dầu mỏ Iran, 1951-1953”, Contemporary British History Journal 21 .1,2007,28; I. Bill và w. Louis, Musaddiq, Iranian Nationalism, and Oil (Musaddiq, chủ nghĩa dân tộc Iran, và dầu mỏ), Austin, TX, 1988, trang 329-330.

← “Bộ trưởng Ngoại giao gỉri Bộ Ngoại giao”, 10-11-1951, FRUS, 1952-1954: Iran, 1951-1954, 10, trang 279.

← Sách đã dẫn.

← Tức Quốc hội Iran.

← R. Ramazani, Iran ‘s Foreign Policy, 1941-1973: A Study of Foreign Policy in Modernizing Nations (Chính sách đối ngoại của Iran, 1941-1973: Một nghiên cứu về chính sách đối ngoại trong việc hiện đại hóa các quốc gia), Charlottesville, 1975, trang 190.

← In de Bellaigue, Patriot of Persia, trang 150.

← Yergin, The Prize, trang 437.

← Dẫn lại theo J. Bill, The Eagle and the Lion: The Tragedy of American-Iranian Relations (Đại bàng và sư tử: Thảm kịch của quan hệ Mỹ-Iran), New Haven, 1988, trang 84.

← Thư tín giữa chính quyền của nhà Vua Anh và chính quyền Ba Tư và các tài liệu liên quan tới ngành dầu mỏ ở Ba Tư, tháng 2-1951 tới tháng 9-1951, London, 1951, trang 25.

← Shinwell, ủy ban Các Tham mưu trưởng, Phụ lục bí mật, 23-5-1951, DEFE 4/43; về báo chí Anh thời kỳ này, de Bellaigue, Patriot of Persia, trang 158-159.

← S. Arjomand, The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran (Khăn choàng cho Hoàng gia: Cuộc Cách mạng Hồi giáo ở Iran), Oxford, 1988, trang 92-93.

← Time, 7-1-1952.

← Elm, Oil, Power, and Principle, trang 122.

← Nguyên văn: “Project Fat Fucker”.

← M. Holland, America and Egypt: From Roosevelt to Eisenhower (Mỹ và Ai Cập: Tù Roosevelt tới Eisenhower), Westport, CT, 1996, trang 24-25.

← H. Wilford, America’s Great Game: The CIA’s Secret Arabists and the Shaping of the Modern Middle East (Cuộc choi Lớn của Mỹ: Những người Ả Rập bí mật của CIA và sự hình thành Trung Đông hiện đại), New York, 2013, trang 73.

← Sách đã dẫn, trang 96.

← Sách đã dẫn.

← D. Wilber, Clandestine Services History: Overthrow of Premier Mossadeq of Iran: November 1952-August 1953 (Lịch sử cơ quan mật vụ: Vụ lật đổ Thủ tướng Mossadeq của Iran: Tháng 11-1952 - tháng 8-1953), 1969, trang 7, Cơ quan Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← Sách đã dẫn, trang 22,34, 33.

← Xin xem s. Koch, “Zendebad, Shah!”: The Central Intelligence Agency and the Fall of Iranian Prime Minister Mohammed Mossadeq, August 1953 (“Zendebad, Shah!”: Cục Tình báo Trung ương và sự sụp đổ của Thủ tướng Iran Mohammed Mossadeq, tháng 8-1953), 1998, Cơ quan Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← M. Gasiorowki, ‘‘Những nguyên nhân của cuộc đảo chính Iran năm 1953: Một phê bình về Iran và CIA của Darioush Bayandor”, Iranian Studies 45.5, 2012, 671-672; w. Louis, “Anh và vụ lật đổ chính quyền Mosaddeq Government”, trong Gasiorowski và Byrne, Mohammad Mosaddeq, trang 141-142.

← Wilber, Overthrow of Premier Mossadeq, trang 35.

← Sách đã dẫn, trang 19.

← Berry gửi Bộ Ngoại giao, 17-8-1953, Cơ quan Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← Về đài phát thanh, xin xem M. Roberts, “Phân tích tuyên truyền qua đài phát thanh trong cuộc đảo chính ở Iran năm 1953”, Iranian Studies 45.6, 2012, 759-777; về báo chí, de Bellaigue, Patriot of Persia, trang 232.

← Về Rome, Soraya Esfandiary Bakhtíary, Le Palais des solitudes, Paris, 1992, trang 165-166. Cũng xem ở đây Buchan, Days of God, trang 70.

← De Bellaigue, Patriot of Persia, trang 253-270.

← “Thực chất những thảo luận trong cuộc gặp Bộ Ngoại giao - Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân”, 12-12-1951, FRUS, 1951: The Near East and Africa, 5, trang 435.

← “Những trao đổi theo kế hoạch Anh-Mỹ, tư liệu tóm tất”, 10-11-10-1978, FCO 8/3216.

← “Bị vong lục về thảo luận nhân cuộc họp thứ 160 của Hội đồng An ninh Quốc gia, 27-8-1953“,FRUS, 1952-1954: Iran, 1951-1954, 10, trang 773.

← “Đại sứ ở Iran (Henderson) gửi Bộ Ngoại giao”, 18-9-1953, FRUS, 1952-1954: Iran, 1951-1954, 10, trang 799.

← The International Petroleum Cartel, the Iranian Consortium, and US National Security (Các-ten dầu mỏ quốc tế, Hợp doanh Iran, và an ninh quốc gia Hoa Kỳ), Quốc hội Hoa Kỳ, Thượng viện, Washington, D.C, 1974, trang 57-58; Yergin, The Prize, trang 453.

← Bill, The Eagle and the Lion, trang 88; “BỊ vong lục về cuộc trao đổi ở cuộc họp thứ 180 của Hội đồng An ninh Quốc gia”, 14-1-1954, FRUS, 1952-1954: Iran, 1951-1954, 10, trang 898.

← M. Gasiorowski, US Foreign Policy and the Shah: Building a Client State in Iran (Chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ và vị Shah: Xây dựng một nhà nước chư hầu ở Iran), Ithaca, NY, 1991, trang 150-151.

← V. Nemchenok, ‘“Thứ đó quá tốt đẹp nên quá mong manh’: Quỹ Ford và thất bại của công cuộc phát triển nông thông ở Iran, 1953-1964”, Middle East Journal 63.2, 2009, 261-273.

← Tài liệu đã dẫn, 281; Gasiorowski, US Foreign Policy, trang 53, 94.

← C. Schayegh, “Vụ đập Karaj của Iran: Chủ nghĩa tiêu dùng đại chúng đang lên, nền chính trị của hứa hẹn, và Chiến tranh Lạnh ở thế giới thứ ba”, Comparative Studies in Society and History 54.3, 2012, 612-643.

← “Bị vong lục từ Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân”, 24-3-1949, FRUS, 1949: The Near East, South Asia, and Africa, 6, trang 30-31.

← “Báo cáo của Tiểu ủy ban SANACC [ủy ban điều phối Bộ Ngoại giao, lục quân, hải quân, không quân] về Cận và Trung Đông”, FRUS, 1949: The Near East, South Asia, and Africa, 6, trang 12.

← Nói chung ở đây, B. Yesilbursa, Baghdad Pact: Anglo-American Defence Policies in the Middle East, 1950-59 (Thỏa ước Baghdad: Chính sách quốc phòng Anh-Mỹ ở Trung Đông, 1950-1959), Abingdon, 2005.

← R. McMahon, The Cold War on the Periphery: The United States, India and Pakistan (Chiến tranh Lạnh ở vùng rìa: Hoa Kỳ, Ấn Độ và Pakistan), New York, 1994, trang 16-17.

← P. Tomsen, The Wars of Afghanistan: Messianic Terrorism, Tribal Conflicts and the Failures of the Great Powers (Những cuộc chiến tranh của Afghanistan: Chủ nghĩa khủng bố kiểu Chúa Cứu thế, những xung đột bộ lạc và thất bại của các siêu cường), New York, 2011, trang 181-182.

← R. McNamara, Britain, Nasser and the Balance of Power in the Middle East, 1952-1967 (Anh, Nasser và cân bằng quyền lực ở Trung Đông, 1952-1967), London, 2003, hang 44-45.

← A. Moncrieff, Suez: Ten Years After (Suez: Muồi năm sau), New York, 1966, hang 40-41; D. Kunz, The Economic Diplomacy of the Suez Crisis (Ngoại giao kinh tế của cuộc khủng hoảng Suez), Chapel Hill, NC, 1991, hang 68.

← Eden gửi Eisenhower, 6-9-1956, FO 800/740.

← M. Heikal, Nasser The Cairo Documents (Nasser Các tài liệu Cairo), London, 1972, trang 88.

← H. Macmillan, Nhật ký, 25-8-1956, trong A. Horne, Macmillan: The Official Biography (Macmillan: Tiểu sử chính thức), London, 2008, trang 447.

← Dẫn theo McNamara, Britain, Nasser and the Balance of Power, trang 46.

← McNamara, Britain, Nasser and the Balance of Power, trang 45,47.

← “Những tác động của việc đóng kênh Suez với thương mại và vận tải của khối Xô-Trung”, Văn phòng Nghiên cứu và Báo cáo, Cục Tình báo Trung ương, 21-2-1957, Phòng đọc Điện tử Luật Tự do Thông tin, Cục Tình báo Trung ương.

← Kirkpatrick gửi Makins, 10-9-1956, FO 800/740.

← Papers of Dwight David Eisenhower: The Presidency: The Middle Way (Tài liệu về Dwight David Eisenhower: Nhiệm kỳ tổng thống: Con đường trung dung), Baltimore, 1970, 17, trang 2415.

← Xin xem ở đây w. Louis và R. Owen, Suez 1956: The Crisis and its Consequences (Suez 1956: Cuộc khủng hoảng và những hậu quả của nó), Oxford, 1989; p. Hahn, The United States, Great Britain, and Egypt, 1945-1956: Strategy and Diplomacy in the Early Cold War (Hoa Kỳ, Anh và Ai Cập, 1945-1956: Chiến lược và ngoại giao vào đầu thời Chiến tranh Lạnh), Chapel Hill, NC, 1991.

← Eisenhower gửi Dulles, 12-12-1956, trong p. Hahn, “Giữ lấy Trung Đông: Học thuyết Eisenhower 1957”, Presidential Studies Quarterly 36.1,2006,39.

← Dẫn lại theo Yergin, The Prize, trang 459.

← Hahn, “Giữ lấy Trung Đông”, 40.

← Xin xem trên hết s. Yaqub, Containing Arab Nationalism: The Eisenhower Doctrine and the Middle East (Kiềm chế chủ nghĩa dân tộc Ả Rập: Học thuyết Eisenhower và Trung Đông), Chapel Hill, NC, 2004.

← R. Popp, “Nhân nhượng mối quan hệ khả dĩ: Chủ nghĩa dân tộc Ả Rập và chính sách Chiến tranh Lạnh của Hoa Kỳ ở Trung Đông”, Cold War History 10.3,2010,410.

← “Mối đe dọa cộng sản ở Iraq”, 17-2-1959, FRUS, 1958-1960: Near East Region; Iraq; Iran; Arabian Peninsula, 12, trang 381-388.

← S. Blackwell, British Military Intervention and the Struggle for Jordan: King Hussein, Nasser and the Middle East Crisis (Sự can thiệp quân sự ở Anh và cuộc tranh đấu vì Jordan: Vua Hussein, Nasser và cuộc khủng hoảng Trung Đông), London, 2013, trang 176; “Bị vong lục Hội nghị với Tổng thống Eisenhower”, 23-7-1958, FRUS, 1958-1960: Near East Region; Iraq; Iran; Arabian Peninsula, 12, trang 84.

← “Iraq: Kẻ vờ vịt”, Time, 13-4-1959.

← “Trung Đông: Nổi loạn ở Baghdad”, Time, 21-7-1958; J. Romero, The Iraq Revolution of 1958: A Revolutionary Quest for Unity and Security (Cuộc Cách mạng Iraq 1958: Một sứ mệnh cách mạng vì đoàn kết và an ninh), Lanham, MD, 2011.

← C. Andrew và V. Mitrokhin, The KGB and the World: The Mừrokhin Archive II (KGB và thế giới: Hồ sơ Mitrokhin II), London, 2005, trang 273-274; w. Shawcross, The Shah’s Last Ride (Chuyến đi cuối cùng của vị Shah), London, 1989, trang 85.

← Báo cáo OIR, 16-1 -1959, dẫn lại theo Popp, “Chủ nghĩa dân tộc Ả Rập và chính sách Chiến tranh Lạnh của Hoa Kỳ”, trang 403.

← Yaqub, Containing Arab Nationalism, trang 256.

← W. Louis và R. Owen, A Revolutionary Year: The Middle East in 1958 (Một năm cách mạng: Trung Đông vào năm 1958), London, 2002.

← F. Matar, Saddam Hussein: The Man, the Cause and his Future (Saddam Hussein: Con người, sứ mệnh và tương lai của ông), London, 1981, trang 32-44.

← “BỊ vong lục của cuộc thảo luận ở cuộc họp thứ 420 của Hội đồng An ninh Quốc gia”, 1-10-1959, FRUS, 1958-1960: Near East Region; Iraq; Iran; Arabian Peninsula, 12, trang 489, n. 6.

← Sự cố này được tiết lộ trong những cuộc điều tra vào năm 1975 với việc sử dụng ám sát làm công cụ chính trị của các cơ quan tình báo Hoa Kỳ. Viên đại tá, không được nêu tên, có vẻ đã bị một nhóm xử tử hành quyết ở Baghdad trước khi kế hoạch khăn tay được triển khai, Alleged Assassination Plots Involving Foreign Leaders, Interim Report of the Select Committee to Study Governmental Operations with Respect to Intelligence Activities (Các âm mưu ám sát liên quan tới lãnh đạo nước ngoài, các báo cáo tạm thời của ủy ban đặc biệt Tìm hiểu Các chiến dịch của Chính quyền liên quan tới Hoạt động Tình báo), Washington, D.C, 1975, trang 181, n. 1.

← H. Rositzke, The CIA’s Secret Operations: Espionage, Counterespionage and Covert Action (Những chiến dịch bí mật của CIA: Hoạt động gián điệp, phản gián và hành động bí mật), Boulder, co, 1977, trang 109-110.

← A. Siddiqi, Challenge to Apollo: The Soviet Union and the Space Race, 1945-1974 (Thách thức với Apollo: Liên bang Xô Viết và cuộc đua vào vũ trụ, 1945-1974), Washington, D.C, 2000; B. Chertok, Rakety i lyudi: Fili Podlipki Tyuratam, Moscow, 1996.

← A. Siddiqi, Sputnik and the Soviet Space Challenge (Sputnik và thách thức không gian của Liên Xô), Gainesville, FL, 2003, trang 135-138.

← G. Laird, North American Air Defense: Past, Present and Future (Phòng thủ không phận Bắc Mỹ: Quá khứ, hiện tại và tương lai), Maxwell, AL, 1975; s. Zaloga, “Vũ khí bí mật nhất: Những nguồn gốc của tên lửa hành trình chiến lược Liên Xô, 1945-1960”, Journal of Slavic Military Studies 6.2,1993, 262-273.

← D. Kux, The United States and Pakistan, 1947-2000: Disenchanted Allies (Hoa Kỳ và Pakistan, 1947-2000: Những đồng minh vỡ mộng), Washington, D.C, 2001, trang 112; N. Polmar, Spyplane: The U-2 History Declassified (Máy bay do thám: Giải mật lịch sử U-2), Osceola, Wl, 2001, trang 131-148.

← Karachi gửi Washington DC, 31-10-1958, FRUS, 1958-60: South and Southeast Asia, 15, trang 682.

← BỊ vong lục cho hội nghị Eisenhower và Ayub, 8-12-1959, FRUS, 1958-60: South and Southeast Asia, 15, trang 781-795.

← R. Barrett, The Greater Middle East and the Cold War: US Foreign Policy under Eisenhower and Kennedy (Vùng đại Trung Đông và Chiến tranh Lạnh: Chính sách của Mỹ dưới thời Eisenhower và Kennedy), London, 2007, trang 167-168.

← Nội san của Bộ Ngoại giao, 21 tháng Bảy năm 1958.

← Kux, United States and Pakistan, trang 110-111.

← V. Nemchenok, “Tìm kiếm sự ổn định giữa hỗn loạn: Chính sách của Hoa Kỳ với Iran, 1961-63”, Cold War History 10.3, 2010, 345.

← Nội san của Cục Tình báo Trung ương, 7-2-1961; A. Rubinstein, Soviet Foreign Policy toward Turkey, Iran and Afghanistan: The Dynamics of Influence (Chính sách đối ngoại của Liên Xô với Thổ Nhĩ Kỳ, Iran và Afghanistan: Những động lực của ảnh hưởng), New York, 1982, trang 67-68.

← Báo cáo của Hội đồng An ninh Quốc gia, Tuyên bố về chính sách của Hoa Kỳ với Iran, 6-7-1960, FRUS, 1958-1960: Near East Region; Iraq; Iran; Arabian Peninsula, 12, trang 680-688.

← M. Momen, “Cộng đồng Babi và Baha’i Ờ Iran: Một trường hợp ‘chờ diệt chủng’?”, Journal of Genocide Research 7.2, 2005, 221-242.

← E. Abrahamian, Iran between Two Revolutions (Iran giữa hai cuộc cách mạng), Princeton, 1982, trang 421-422.

← J. Freivalds, “Hợp tác xã nông nghiệp ở Iran: Một giải pháp thay thế cho nông nghiệp truyền thống”, Middle East Journal 26.2, 1972, 185-193; J. Carey và A. Carey, “Nông nghiệp Iran và sự phát triển của nó: 1952-1973”, International Journal of Middle East Studies 7.3,1976,359-382.

← H. Ruhani, Nehzat-e Imam-e Khomeini, 2 tập, Teheran, 1979,1, trang 25.

← Nội san của CIA, 5-5-1961, dẫn lại theo Nemchenok, “Tìm kiếm sự ổn định”, 348.

← Gahnamye panjah sal Shahanshahiye Pahlavi, Paris, 1964, 24-1-1963.

← Xin xem D. Brumberg, Reinventing Khomeini: The sưuggle for Reform in Iran (Hiểu lại Khomeini: Cuộc đấu tranh để cải cách ở Iran), Chicago, 2001.

← D. Zahedi, The Iranian Revolution: Then and Now (Cuộc Cách mạng Iran: Ngày ấy và bây giờ), Boulder, co, 2000, trang 156.

← “Sự hỗ trợ của Hoa Kỳ trong việc xây dựng quốc gia”, 1968; Đại sứ quán Hoa Kỳ ở Teheran gửi Bộ Ngoại giao, 4-5-1972, cả hai dẫn lại theo R. Popp, “Áp dụng thuyết hiện đại hóa trong Chiến tranh Lạnh. Trường hợp Iran Pahlavi”, International History Review 30.1, 2008, 86-87.

← Polk gửi Mayer, 23-4 -1965, dẫn lại theo Popp, ‘Tran Pahlavi”, 94.

← Zahedi, Iranian Revolution, Uang 155.

← A. Danielsen, The Evolution of OPEC (Sự tiến hóa của OPEC), New York, 1982; F. Parra, Oil Politics: A Modern History of Petroleum (Nền chính trị của dầu mỏ: Một lịch sử dầu mỏ hiện đại), London, 2004, trang 89ff.

← Trên hết xin xem M. Oren, Six Days of War: June 1967 and the Making of the Modern Middle East (Sáu ngày chiến tranh: Tháng Sáu năm 1967 và sự hình thành Trung Đông hiện đại), Oxford, 2002.

← P. Pham, Ending “East of Suez”: The British Decision to Withdraw from Malaysia and Singapore, 1964-1968 (Chấm dứt “Đông Suez”: Quyết định của Anh rút ra khỏi Malaysia và Singapore, 1964-1968), Oxford, 2010.

← G. Stocking, Middle East Oil: A Study in Political and Economic Controversy (Dầu mỏ Trung Đông: Một nghiên cứu về tranh cãi chính trị và kinh tế), Nashville, TN, 1970, trang 282; H. Astarjian, The Sưuggle for Kirkuk: The Rise of Hussein, Oil and the Death of Tolerance in Iraq (Tranh đấu vì Kirkuk: Sự nổi lên của Hussein, dầu mỏ và cái chết của lòng khoan dung ở Iraq), London, 2007, trang 158.

← “Moscow và vịnh Ba Tư”,Ghi nhớ tình báo, 12-5-1972, FRUS, 1969-1976: Documents on Iran and Iraq, 1969-72, E-4, 307.

← Izvestiya, 12-7-1969.

← Buchan, Days of God, trang 129.

← Kwarteng, Ghosts of Empire, trang 72-73.

← Bộ Ngoại giao gửi Đại sứ quán ở Pháp, bài nói chuyện của Davies-Lopinot về Iraq và vịnh Ba Tư, 20-4-1972, FRUS, 1969-1976: Documents on Iran and Iraq, 1969- 72, E-4,306.

← G. Payton, “Cuộc đảo chính ở Somalia năm 1969: Lập luận về sự đồng mưu của Liên Xô”, Journal of Modern African Studies 18.3,1980,493-508.

← Popp, “Chủ nghĩa dân tộc Ả Rập và chính sách Chiến tranh Lạnh của Hoa Kỳ”, 408.

← “Viện trợ của Liên Xô và hoạt động thương mại ở khu vực Ấn Độ Dương”, báo cáo của CIA, S-6064 (1974); V. Goshev, SSSfí istrany Persidskogo zaliva (Moscow, 1988).

← Cơ quan Kiểm soát Vũ khí và Giải giáp Hoa Kỳ, World Military Expenditure and Arms Transfers, 1968-1977 (Chi tiêu quân sự và chuyển giao vũ khí trên thế giới, 1968-1977), Washington, D.C, 1979, trang 156; R. Menon, Soviet Power and the Third World (Quyền lực Liên Xô và thế giới thứ ba), New Haven, 1986, trang 173; về Iraq, A. Fedchenko, Irak V bor’beza nezavisimost’, Moscow, 1970.

← S. Mehrotra, “Kinh tế chính trị của quan hệ Ấn-Xô”, trong R. Cassen (biên tập), Soviet Interests in the Third World (Những lợi ích của Liên Xô ở thế giới thứ ba), London, 1985, trang 224; L. Racioppi, Soviet Policy towards South Asia since 1970 (Chính sách của Liên Xô với Nam Á từ năm 1970), Cambridge, 1994, trang 63-65.

← L. Dupree, Afghanistan, Princeton, 1973, trang 525-526.

← “Vị Shah của Iran: Một cuộc phỏng vấn với Mohammad Reza Pahlavi”, New Atlantic, 1-12-1973.

← Sách đã dẫn.

← Boardman gửi Douglas-Home, tháng 8-1973, FCO 55/1116. Cũng xem o. Freedman, ‘‘Chính sách của Liên Xô với Iraq của đảng Ba’ath, 1968-1979”, trong R. Donaldson (biên tập), The Soviet Union in the Third World (Liên bang Xô Viết ở thế giới thứ ba), Boulder, co, 1981, trang 161-191.

← Saddam Hussein, On Oil Nationalisation (Về quốc hữu hóa ngành dầu khí), Baghdad, 1973, trang 8, 10.

← R. Bruce St John, Libya: From Colony to Revolution (Libya: Từ thuộc địa tới cách mạng), Oxford, 2012, trang 138-139.

← Gaddafi, “Bài phát biểu ở Tubruq”, ngày 7-11-1969, trong “Cuộc Cách mạng Libya qua lời những nhà lãnh đạo của họ”, Middle East Journal 24.2,1970,209.

← Tài liệu đã dẫn, 209-10; M. Ansell và M. Al-Arif, The Libyan Revolution: A Sourcebook of Legal and Historical Documents (Cuộc Cách mạng Libya: Một cuốn sách nguồn về các nguồn tư liệu về những tài liệu pháp lý và lịch sử), Stoughton, WI, 1972, trang 280; Multinational Corporations and United States Foreign Policy (Các công ty đế quốc gia và chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ), Phiên điều trần thứ 93 của Quốc hội, Washington, D.C, 1975,8, trang 771-773, dẫn lại theo Yergin, The Prize, trang 562.

← F. Halliday, Iran, Dictatorship and Development (Iran, độc tài và phát triển), Harmondsworth, 1979, trang 139; Yergin, The Prize, trang 607.

← P. Marr, Modern History of Iraq (Lịch sử Iraq hiện đại), London, 2004, trang 162.

← Đại sứ quán ở Tripoli gửi Washington, 5-12-1970, dẫn lại theo Yergin, The Prize, trang 569.

← G. Hughes, “Anh, liên minh xuyên Đại Tây Dương, và cuộc chiến tranh Ả Rập-Israel năm 1973”, Journal of Cold War Studies 10.2, 2008, 3-40.

← “Báo cáo Agranat: Báo cáo một phần thứ nhất”, Jerusalem Journal of International Relations 4.1,1979,80. Cũng xem ở đây u. Bar-Joseph, The Watchman Fell Asleep: The Surprise of Yom Kippur and its Sources (Người canh gác ngủ gật: Bất ngờ của Chiến tranh Yom Kippur và các nguồn gốc của nó), Albany, NY, 2005, nhất là trang 174-183.

← A. Rabinovich, The Yom Kippur War: The Epic Encounter that Transformed the Middle East (Chiến tranh Yom Kippur: Cuộc đụng đầu sử thi làm thay đổi Trung Đông), New York, 2004, trang 25; Andrew và Mitrokhin, The Mitrokhin Archive II, trang 160.

← G. Golan, “Liên bang Xô Viết và Chiến tranh Yom Kippur”, trong p. Kumaraswamy, Revisiting the Yom Kippur War (Xem xét lại Chiến tranh Yom Kippur), London, 2000, trang 127-152; cùng tác giả, “Chiến tranh Lạnh và thái độ của Liên Xô với xung đột Ả Rập-Israel”, trong N. Ashton (biên tập), The Cold War in the Middle East: Regional Conflict and the Superpowers, 1967-73 (Chiến tranh Lạnh ở Trung Đông: Xung đột khu vực và các siêu cường, 1967-1973), London, 2007, trang 63.

← H. Kissinger, Years of Upheaval (Nhưng năm tháng đảo lộn), Boston, 1982, trang 463.

← Hơn 80km/giờ.

← Độ F, mức chênh lệch 6 độ F tương đương chênh lệch khoảng 3 độ c, trong khi 68 độ F là khoảng 20 độ c.

← “Bài phát biểu với cả nước về chính sách đối phó với thiếu hụt năng lượng”, 7-11-1973, Public Papers of the Presidents of the United States [PPPUSJ: Richard M. Nixon, 1973 (Tài liệu công khai về các tổng thống Hoa Kỳ [PPPUS]: Richard M. Nixon, 1973), Washington, D.C, 1975, trang 916-917.

← Tài liệu đã dẫn; Yergin, The Prize, trang 599-601.

← Khoảng 88km/giờ.

← D. Tihansky, “Tác động của cuộc khủng hoảng năng lượng lên tai nạn giao thông”, Transport Research 8, 1974, 481-483.

← S. Godwin và D. Kulash, “Giới hạn tốc độ 55 dặm/giờ trên đường ở Hoa Kỳ: Những vấn đề liên quan”, Transport Reviews: A Transnational Transdisciplinary Journal 8.3, 1988, 219-235.

← Xin xem lấy ví dụ R. Knowles, Energy and Form: Approach to Urban Growth (Năng lượng và hình thức: Tiếp cận tăng trưởng đô thị), Cambridge, MA, 1974; p. Steadman, Energy, Environment and Building (Năng lượng, môi trường và xây dựng), Cambridge, 1975.

← D. Rand, “Các hệ thống pin cho phương tiện chạy điện - một nghiên cứu các công nghệ hiện đại”, Journal of Power Sources 4,1979, 101-143.

← Bài phát biểu tại hội thảo về năng lượng, 21-8-1973, dẫn lại theo E. S. Godbold, Jimmy and Rosalynn Carter: The Georgian Years, 1924-1974 (Jimmy và Rosalynn Carter: Những năm tháng ở Georgia, 1924-1974), Oxford, 2010, trang 239.

← J. G. Moore, “Vai trò của Quốc hội”, trong R. Larson và R. Vest, Implementation of Solar Thermal Technology (Triển khai công nghệ năng lượng nhiệt Mặt trời), Cambridge, MA, 1996, trang 69-118.

← President Nixon, “Sắc lệnh chỉ thị giảm tiêu thụ năng lượng của chính quyền liên bang”, 29-6-1973, PPPUS: Nixon, 1973, trang 630.

← Yergin, The Prize, trang 579, 607.

← Sách đã dẫn, trang 616.

← K. Makiya, The Monument: Art, Vulgarity, and Responsibility in Iraq (Tượng đài: Nghệ thuật, sự thô tục và trách nhiệm ở Iraq), Berkeley, 1991, trang 20-32; R. Baudouī, “Xây một sân vận động: Dự án của Le Corbusier cho Baghdad, 1955-1973”, DC Papers, revista de criticay teoria de la arquitectura 1,2008,271-280.

← P. Stearns, Consumerism in World History: The Global Transformation of Desire (Chủ nghĩa tiêu dùng trong lịch sử thế giới: Sự chuyển dịch ham muốn trên toàn cầu), London, 2001, trang 119.

← Sreedhar và J. Cavanagh, ‘‘Những lợi ích của Hoa Kỳ ở Iran: Ngộ nhận và thực tế”, ISDA Journal 11.4 (1979), 37-40; Cơ quan Kiểm soát Vũ khí và Giải giáp Hoa Kỳ, World Military Expenditures and Arms Transfers 1972-82 (Chi tiêu quân sự và chuyển giao vũ khí trên thế giới, 1972-1982), Washington, D.C, 1984, trang 30; T. Moran, “Chi phí quốc phòng và khủng hoảng xã hội ở Iran”, International Security 3.3 (1978), 180.

← Dần lại theo Buchan, Days of God, trang 162.

← A. Alnasrawi, The Economy of Iraq: Oil, Wars, Desưuction of Development and Prospects, 1950-2010 (Nền kinh tế Iraq: Dầu mỏ, chiến tranh, sự hủy diệt phát triển và triển vọng, 1950-2010), Westport, CT, 1994, trang 94; c. Tripp, A History of Iraq (Lịch sử Iraq), Cambridge, 2000, trang 206.

← “Phỏng vấn Bộ trưởng Kerry về Iran với David Gregory của NBC”, 10-11-2013, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Đại sứ quán Hoa Kỳ ở London, website.

← “Những lập luận quá khứ không khớp với chính sách hiện tại về Iran”, Washington Post, 27-3-2005.

← S. Parry-Giles, The Rhetorical Presidency, Propaganda, and the Cold War, 1945-55 (Nhiệm kỳ tổng thống khoa trương, tuyên truyền, và Chiến tranh Lạnh, 1945-1955), Westport, CT, 2002, trang 164ff.

← Dẫn lại theo Shawcross, Shah’s Last Ride, trang 179.

← Bộ trưởng Ngoại giao Henry A. Kissinger gửi Tổng thống Gerald R. Ford, Bị vong lục, 13-5-1975, ương M. Hunt (biên tập), Crises in US Foreign Policy: An International History Reader (Những cuộc khủng hoảng trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ: Một độc giả lịch sử quốc tế), New York, 1996, trang 398.

← J. Abdulghani, Iran and Iraq: The Years of Crisis (Iran và Iraq: Những năm tháng khủng hoảng), London, 1984, trang 152-155.

← R. Cottam, Iran and the United States: A Cold War Case Study (Iran và Hoa Kỳ: Một nghiên cứu tình huống về Chiến tranh Lạnh), Pittsburgh, 1988, trang 149-151.

← H. Kissinger, The White House Years (Những năm tháng ớ Nhà Trắng), Boston, 1979, trang 1265; cùng tác giả, Years of Upheaval; L. Meho, The Kurdish Question in US Foreign Policy: A Documentary Sourcebook (Câu hỏi người Kurd trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ: Một sách tư liệu tài liệu), Westport, CT, 2004, trang 14.

← Power Study of Iran, 1974-75 (Nghiên cứu về điện của Iran, 1974-1975), Báo cáo cho chính quyền hoàng gia Iran (1975), trang 3-24, dẫn lại theo B. Mossavar-Rahmani, “Iran”, trong J. Katz và o. Marwah (biên tập), Nuclear Power in Developing Countries: An Analysis of Decision Making (Điện hạt nhân ở các nước đang phát triển: Một phân tích về việc ra quyết định), Lexington, MA, 1982, trang 205.

← D. Poneman, Nuclear Power in the Developing World (Điện hạt nhân ở thế giới đang phát triển), London, 1982, trang 86.

← Sách đã dẫn, trang 87; J. Yaphe và c. Lutes, Reassessing the Implications of a Nuclear-Armed Iran (Đánh giá lại những ngụ ý về một Iran vũ trang hạt nhân), Washington, D.C, 2005, trang 49.

← B. Mossavar-Rahmani, “Xem xét lại chương trình hạt nhân của Iran”, Energy Policy 8.3,1980,193-194, và cùng tác giả, Energy Policy in Iran: Domestic Choices and International Implications (Chính sách năng lượng ở Iran: Các lựa chọn trong nước và những ngụ ý quốc tế), New York, 1981.

← S. Lones và I. Holmes, “Loại thể chế, những đảo ngược về hạt nhân, và chiến lược hạt nhân: Trường hợp mơ hồ của Iran”, trong T. Yoshihara và I. Holmes (biên tập), Strategy in the Second Nuclear Age: Power, Ambition and the Ultimate Weapon (Chiến lược trong thời đại hạt nhân thứ hai: Nguồn điện, tham vọng và vũ khí tối thượng), Washington, D.C, 2012, trang 219.

← Special Intelligence Estimate: Prospects for Further Proliferation of Nuclear Weapons (Ước đoán tình báo đặc biệt: Những triển vọng của việc phổ biến hơn nữa vũ khí hạt nhân), 1974, trang 38, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← K. Hamza với J. Stein, “Ở hậu trường với bom hạt nhân của Iraq”, trong M. Sifry và c. Cerf (biên tập), The Iraq War Reader: History, Documents, Opinions (Đọc về chiến tranh Iraq: Lịch sử, các tài liệu, các ý kiến), New York, 2003, trang 191.

← J. Snyder, “Con đường tới Osirak: Sứ mệnh tìm kiếm quả bom của Baghdad”, Middle East Journal 37, 1983, 565-594; A. Cordesman, Weapons of Mass Destruction in the Middle East (Vũ khí hủy diệt hàng loạt ở Trung Đông), London, 1992, trang 95-102; D. Albright và M. Hibbs, “Quả bom của Iraq: Những dấu vết và những tàn tích”, Bulletin of the Atomic Scientists, 1992,14-23.

← A. Cordesman, Iraq and the War of Sanctions: Conventional Threatsand Weapons of Mass Destruction (Iraq và cuộc chiến tranh cấm vận: Những đe dọa thông thường và vũ khí hủy diệt hàng loạt), Westport, CT, 1999, trang 603-606.

← Prospects for Further Proliferation, trang 20-26.

← K. Mahmoud, A Nuclear Weapons-Free Zone in the Middle East: Problems and Prospects (Vùng phi vũ khí hạt nhân ở Trung Đông: vấn đề và triển vọng), New York, 1988, trang 93.

← Wright gửi Parsons và Egerton, 21-11-1973, FO 55/1116.

← F. Khan, Eating Grass: The Making of the Pakistani Bomb (Ăn cỏ: Chế tạo quả bom của Pakistan), Stanford, 2012, trang 279.

← Tiến sĩ A. Khan, “Chương trình hạt nhân của Pakistan: Những năng lực và những triển vọng của dự án Kahuta”, Bài phát biểu với Viện Các vấn đề Quốc gia Pakistan, 10-9-1990, dẫn lại trong Khan, Making of the Pakistani Bomb, trang 158.

← Kux, The United States and Pakistan, trang 221-224.

← Biên bản họp báo, 12-5-1976, dẫn lại theo R. Alvandi, Nixon, Kissinger, and the Shah: The United States and Iran in the Cold War (Nixon, Kissinger, và vị Shah: Hoa Kỳ và Iran trong Chiến tranh Lạnh), Oxford, 2014, trang 163.

← G. Sick, All Fall Down: America’s Tragic Encounter with Iran (Tất cả đều sụp đổ: Cuộc gặp gỡ bi kịch của Mỹ với Iran), New York, 1987, trang 22.

← “Những lời chúc mừng của Tổng thống và vị Shah ở quốc yến” ,31-12-1977, PPPUS: Jimmy Carter, 1977 , trang 2220-2222.

← Mossaver-Rahmani, “Điện hạt nhân của Iran”, 192.

← Pesaran, “Hệ thống chủ nghĩa tư bản phụ thuộc trước và sau Cách mạng Iran”, International Journal of Middle East Studies 14, 1982, 507; p. Clawson, “Nền kinh tế Iran giữa khủng hoảng và sụp đổ”, Middle East Research and Information Project Reports 98, 1981, 11-15; K. Pollack, Perisan Puzzle: The Conflict between Iran and America (Bài toán đố Ba Tư: Xung đột giữa Iran và Mỹ), New York, 2004, trang 113; cũng xem ở đây N. Keddie, Modern Iran: Roots and Results of Revolution (Iran hiện đại: Những cội rễ và kết quả của cuộc cách mạng), New Haven, 2003, trang 158-162.

← M. Heikal, Iran: The Untold Story (Iran: Câu chuyện chưa kể), New York, 1982, trang 145-146.

← Shawcross, Shah’s Last Ride, trang 35.

← J. Carter, Keeping Faith: Memoirs of a President (Giữ vững lòng tin: Hồi ký của một Tổng thống), Fayetteville, AR, 1995, trang 118.

← A. Moens, “Những cố vấn của Tổng thống Carter và sự sụp đổ của vị Shah”, Political Science Quarterly 106.2,1980, 211-237.

← D. Murray, US Foreign Policy and Iran: American-Iranian Relations since the Islamic Revolution (Chính sách ngoại giao của Hoa Kỳ và Iran: Quan hệ Mỹ-Iran kể từ cuộc Cách mạng Hồi giáo), London, 2010, trang 20.

← Bộ Thương mại Hoa Kỳ, Foreign Broadcast Service, 6-11-1979.

← “Afghanistan năm 1977: Một đánh giá từ bên ngoài”, Đại sứ quán Hoa Kỳ ở Kabul gửi Bộ Ngoại giao, 30-1-1978.

← Braithwaite, Afgantsy, trang 78-79; s. Coll, Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Intervention to September 10, 2001 (Những bóng ma chiến tranh: Lịch sử bí mật của CIA, Afghanistan, và Bin Laden, từ khi Liên Xô can thiệp tới ngày 10-9-2001), New York, 2004, trang 48.

← Andrew và Mitrokhin, Miươkhin Archive II, trang 178-180.

← Sreedhar và Cavanagh, “Những lợi ích của Hoa Kỳ ở Iran”, 140.

← C. Andrew và o. Gordlevsky, KGB: The Inside Story of its Foreign Operations from Lenin to Gorbachev (KGB: Câu chuyện bên trong về các chiến dịch ở nước ngoài từ Lenin tới Gorbachev), London, 1990, trang 459.

← W. Sullivan, Mission to Iran: The Last Ambassador (Phái bộ ở Iran: Đại sứ cuối cùng), New York, 1981, trang 201-203, 233; cũng xem Sick, All Fall Down, trang 81-87; A. Moens, “Những cố vấn của Tổng thống”, Political Science Quarterly 106.2,1991,244.

← Z. Brzezinski, Power and Principle: Memoirs of the National Security Adviser, 1977-1981 (Quyền lực và nguyên tắc: Những ký ức của cố vấn An ninh Quốc gia, 1977-1981), London, 1983, trang 38.

← “Kẻ lưu vong Ayatollah Khomeini trở lại Iran”, BBC News, 1-2-1979.

← Sick, All Fall Down, trang 154-156; D. Farber, Taken Hostage: The Iran Hostage Crisis and America’s First Encounter with Radicallslam (Bắt giữ con tin: Cuộc khủng hoảng con tin Iran và cuộc đụng độ đầu tiên của Mỹ với Hồi giáo cực đoan), Princeton, 2005, trang 99-100,111-113.

← C. Vance, Hard Choices: Critical Years in America’s Foreign Policy (Lựa chọn khó khăn: Những năm tối quan trọng trong chính sách đối ngoại của Mỹ), New York, 1983, trang 343; B. Glad, An Outsider in the White House: Jimmy Carter, his Advisors, and the Making of American Foreign Policy (Một kẻ ngoài cuộc trong Nhà Trắng: Jimmy Carter, các cố vấn của ông, và sự hình thành chính sách đối ngoại của Mỹ), Ithaca, NY, 1979, trang 173.

← Hiến pháp Cộng hòa Hồi giáo Iran, Berkeley, 1980.

← “Tỉ lệ tín nhiệm tổng thống - Thống kế và các xu hướng lịch sử”, Web.taisachnhanh.cloud.

← A. Cordesman, The Iran-Iraq War and Western Security, 1984-1987 (Chiến tranh Iran-Iraq và an ninh của phương Tây, 1984-1987), London, 1987, trang 26. Cũng xem D. Kinsella, “Xung đột đặt trong bối cảnh: Chuyển giao vũ khí và các mối kình địch ở thế giới thứ ba trong Chiến tranh Lạnh”, American Journal of Political Science38.3,1994,573.

← Sreedhar và Cavanagh, “Các lợi ích của Hoa Kỳ ở Iran”, 143.

← “Bình luận của Sir A. D. Parsons, Đại sứ của Nữ hoàng, Teheran, 1974-1979”, ương N. Browne, Report on British Policy on Iran, 1974-1978 (Báo cáo về chính sách của Anh với Iran, 1974-1978), London, 1980, Phụ lục B.

← R. Cottam, “Những phản ứng của Hoa Kỳ và Liên Xô với chế độ quân chính Hồi giáo”, trong N. Keddie và M. Gasiorowski (biên tập), Neither East nor West: Iran, the Soviet Union and the United States (Không Đông không Tây: Iran, Liên bang Xô Viết và Hoa Kỳ), New Haven, 1990,279; A. Rubinstein, “Liên bang Xô Viết và Iran dưới thời Khomeini”, International Affairs 57.4,1981,599.

← Buổi điều trần của Turner bị lộ ra cho báo chí, Turner thấy có khoảng cách trong việc xác minh hiệp định: Ông nói các căn cứ ở Iran là không thể thay thế tới năm “84”, New York Times, 17-4-1979.

← R. Gates, From the Shadows: The Ultimate Insider’s Story of Five Presidents and How They Won the Cold War (Từ trong bóng tối: Câu chuyện của người trong cuộc tối thượng về năm vị tổng thống và bằng cách nào họ đã thắng cuộc Chiến tranh Lạnh), New York, 1996. Gates chẳng nói gì nhiều ngoài việc cho biết các cuộc thương lượng rất tế nhị; và rằng Đô đốc Turner đã để ria mép để chuẩn bị cho chuyến thăm, có lẽ là để ngụy trang, trang 122-123.

← Tức ‘Kỳ Đai” và “Khố Nhĩ Lặc”.

← J. Richelson, “Những phù thủy ở Langley: Ban Giám đốc Khoa học và Công nghệ CIA”, trong R. Jeffreys-Jones và c. Andrew (biên tập), Eternal Vigilance? 50 Years of the CIA (Sụ cảnh giác vĩnh cửu? 50 năm CIA), London, 1997, trang 94-95.

← Rubinstein, “Liên bang Xô Viết và Iran dưới thời Khomeini”, 599, 601.

← Gates, From the Shadows, trang 132.

← R. Braithwaite, Afgantsy: The Russians in Afghanistan, 1979-89 (Afgantsy: Người Nga ở Afghanistan, 1979-1989), London, 2011, trang 37-44.

← “Những điểm chính về các nhiệm vụ cách mạng”; Braithwaite, Afgantsy, trang 42-43; p. Dimitrakis, The Secret War in Afghanistan: The Soviet Union, China and Anglo-American Intelligence in the Afghan War (Cuộc chiến bí mật ở Afghanistan: Liên bang Xô Viết, Trung Quốc và tình báo Anh-Mỹ trong Chiến tranh Afghanistan), London, 2013,1-20.

← J. Amstutz, Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation (Afghanistan: Năm năm đầu Liên Xô chiếm đóng), Washington, D.C, 1986, trang 130; H. Bradsher, Afghanistan and the Soviet Union (Afghanistan và Liên bang Xô Viết), Durham, NC, 1985, trang 1010.

← N. Newell và R. Newell, The Struggle for Afghanistan (Cuộc tranh đấu vì Afghanistan), Ithaca, NY, 1981, trang 86.

← N. Misdaq, Afghanistan: Political Frailty and External Interference (Afghanistan: Sự mỏng manh về chính trị và sự can thiệp từ bên ngoài, 2006, trang 108.

← A. Assifi, “Sợi thừng Nga: Những động cơ kinh tế của Liên Xô và cuộc lật đổ ở Afghanistan”, World Affairs 145.3,1982-1983,257.

← V. Bukovsky, Reckoning with Moscow: A Dissident in the Kremlin’s Archives (Tính sổ với Moscow: Một người bất đồng chính kiến trong hồ sơ của Kremlin), London, 1998, trang 380-382.

← Gates, From the Shadows, trang 131-132.

← Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Văn phòng An ninh, The Kidnapping and Death of Ambassador Adolph Dubs (Vụ bắt cóc và cái chết của Đại sứ Adolph Dubs), 14-2-1979, Washington, D.C, 1979.

← D. Cordovez và s. Harrison, Out of Afghanistan: The Inside Story of the Soviet Withdrawal (Thoát khỏi Afghanistan: Câu chuyện bên trong về cuộc rút lui của Liên Xô), Oxford, 1995, trang 35; D. Camp, Boots on the Ground: The Fight to Liberate Afghanistan from Al-Qaeda and the Taliban (Những đôi ủng trên mặt đất: Cuộc chiến giải phóng Afghanistan khỏi Al-Qaeda và Taliban), Minneapolis, 2012, trang 8-9.

← Tài liệu báo cáo của CIA, 20 tháng Tám; 24 tháng Tám; 11 tháng Chín; 14 tháng Chín, 20 tháng Chín; Gates, From the Shadows, trang 132-133.

← Tài liệu báo cáo của C1A, 20 tháng 8 Tám; 24 tháng Tám; 11 tháng Chín; 14 tháng Chín, 20 tháng Chín; Gates, From the Shadows, trang 132-133.

← D. MacEachin, Predicting the Soviet Invasion of Afghanistan: The Intelligence Community’s Record (Tiên đoán cuộc xâm lượng Afghanistan của Liên Xô: Ghi chép của cộng đồng tình báo), Washington, D.C, 2002; o. Sarin và L. Dvoretsky, The Afghan Syndrome: The Soviet Union’s Vietnam (Hội chứng Afghanistan: Việt Nam của Liên bang Xô Viết), Novato, CA, 1993, trang 79-84.

← M. Brecher và J. Wilkenfeld, A Study of Crisis (Một nghiên cứu về khủng hoảng), Ann Arbor, MI, 1997, trang 357.

← Pravda, 29,30-12-1979.

← Amstutz, Afghanistan, trang 43-44. Những tin đồn này mạnh mẽ - và có vẻ thuyết phục - tới mức chính Đại sứ Dubs đã nêu câu hỏi với CIA để kiểm tra xem chúng có đúng không, Braithwaite, Afgantsy, trang 78-79. Về tin đồn thổi ở trong vùng, R. Garthoff, Detente and Confrontation: Soviet-American Relations from Nixon to Reagan (Hạ nhiệt và đối đầu: Quan hệ Liên Xô-Mỹ từ Nixon tới Reagan), Washington, D.C, 1985, trang 904. Cũng xem ở đây Andrew và Mitrokhin, Mitrokhin Archive II, trang 393-394.

← A. Lyakhovskii, Tragediya i doblest’ Afgana, Moscow, 1995, trang 102.

← Braithwaite, Afgantsy, Uang 78-79,71; Lyakhovskii, Tragediya idoblest, Afgana, trang 181.

← Dẫn lại theo V. Zubok, A Failed Empire: The Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev (Một đế quốc thất bại: Liên bang Xô Viết trong Chiến tranh Lạnh từ Stalin tới Gorbachev), Chapel Hill, NC, 2007, trang 262; Coll, Ghost Wars, trang 48.

← “Cuộc hợp của Bộ Chính trị Trung ương Đảng”, 17-3-1979, trang 142-149, trong Dimitrakis, Secret War, trang 133.

← Lyakhovskii, Tragediya i doblest’Afgana, trang 109-112.

← Pravda, 13-1-1980.

← Braithwaite, Afgantsy, trang 77.

← “Tóm tắt báo chí Liên Xô hiện tại”, American Association for the Advancement of Slavic Studies 31,1979,4.

← Zubok, A Failed Empire, trang 262.

← Lyakhovskii, Tragediya i doblest’ Afgana, trang 215.

← Pravda, 13-1-1980.

← Dẩn lại theo Lyakhovskii, Tragediya i doblest’ Afgana, trang 252.

← Brzezinski đánh giá thấp những cảnh báo như thế, Power and Principle, trang 472-475; Vance, Hard Choices, trang 372-373; Glad, Outsider in the White House, trang 176-177.

← D. Harris, The Crisis: The President, the Prophet, and the Shah: 1979 and the Corning of Militant Islam (Cuộc khủng hoảng: Tổng thống, nhà tiên tri, và vị Shah: Năm 1979 và sự xuất hiện của đạo Hồi quân chính), New York, 2004, trang 193.

← Sách đã dẫn, trang 199-200.

← Farber, Taken Hostage, trang 41-42.

← Saunders, “Ngoại giao và áp lực, tháng Mười Một năm 1979 - tháng Năm năm 1980”, trong w. Christopher (biên tập), American Hostages in Iran: Conduct of a Crisis (Các con tin Mỹ ở Iran: Hành vi của một cuộc khủng hoảng), New Haven, 1985, trang 78-79.

← H. Alikhani, Sanctioning Iran: Anatomy of a Failed Policy (Cấm vận Iran: Giải phẫu một chính sách thất bại), New York, 2001, trang 67.

← “Những địch thủ nghi ngờ Carter sẽ giữ được những tăng tiến trong cuộc thăm dò dư luận sau khủng hoảng Iran”, Washington Post, 17-12-1979. Xin xem ở đây C. Emery, “Những động lực xuyên Đại Tây Dương và Chiến tranh Lạnh của các lệnh trừng phạt Iran, 1979-80”, Cold War History 10.3, 2010, 374-376.

← “Văn bản bài phát biểu của Khomeini”, 20-11 -1979, bị vong lục của Hội đồng An ninh Quốc gia gửi Tổng thống Carter, dẫn lại theo Emery, “Những lệnh cấm vận Iran”, 374.

← Tài liệu đã dẫn.

← Tài liệu đã dẫn, 375.

← “Tình thế con tin”, Bị vong lục từ Giám đốc Tình báo Trung ương, 9-1-1980, dẫn lại theo Emery, “Những lệnh cấm vận Iran”, 380.

← Carter, Keeping Faith, trang 475.

← Sách đã dẫn. Cũng xem G. Sick, “Các chiến dịch quân sự và những kiềm chế”, trong Christopher, American Hostages in Iran, trang 144-172.

← Trung tâm Woodrow Wilson, The Origins, Conduct, and Impact of the Iran-Iraq War, 1980-1988: A Cold War International History Project Document Reader (Những nguồn gốc, diễn tiến, và tác động của Chiến tranh Iran-Iraq, 1980-1988), Washington, D.C, 2004.

← “NSC về Afghanistan”, Fritz Ermath gửi Brzezinski, dẫn lại theo Emery, “Những lệnh cấm vận Iran”, 379.

← “Thông điệp Liên bang. Bài phát biểu trước lưỡng viện Quốc hội”, 23-11-1980, trang 197.

← M. Bowden, Guests of the Ayatollah: The First Battle in America’s War with Militant Islam (Những vị khách của Ayatollah: Trận chiến đầu tiên trong cuộc chiến của Mỹ với Hồi giáo vũ trang), 2006, trang 359-361.

← J. Kyle và J. Eidson, The Guts to Try: The Untold Story of the Iran Hostage Rescue Mission by the On-Scene Desert Commander (Có gan dám làm: Câu chuyện chưa kể về sứ mệnh giải cứu con tin Iran qua lời tư lệnh sa mạc có mặt ở hiện trường), New York, 1990; cũng xem p. Ryan, The Iranian Rescue Mission: Why It Failed (Sứ mệnh giải cứu ở Iran: Tại sao nó thất bại), Annapolis, 1985.

← S. Mackey, The Iranians: Persia, Islam and the Soul of a Nation (Người Iran: Ba Tư, đạo Hồi và linh hồn của một quốc gia), New York, 1996, trang 298.

← Brzezinski gửi Carter, 3-1-1980, trong H. Brands, “Saddam Hussein, Hoa Kỳ và cuộc xâm lược Iran: Có bật đèn xanh hay không?”, Cold War History 12.2, 2012, 322-323; cũng xem O. Njolstad, “Những ưu tiên dịch chuyển: Vịnh Ba Tư trong hoạch định chiến lược của Hoa Kỳ thời Carter”, Cold War History 4.3, 2004, 30-38.

← R. Takeyh, “Chiến tranh Iran-Iraq: Một đánh giá lại”, Middle East Journal 64,2010,367.

← A. Bani-Sadr, My Turn to Speak: Iran, the Revolution and Secret Deals with the US (Tới lượt tôi lên tiếng: Iran, cuộc cách mạng và những thỏa thuận bí mật với Hoa Kỳ), Washington, D.C, 1991, trang 13, 70-71; D. Hiro, Longest War: The Iran-Iraq Military Conflict (Cuộc chiến tranh dài nhất: Xung đột quân sự Iran-Iraq), New York, 1991, trang 71-72; S. Fayazmanesh, The United States and Iran: Sanctions, Wars and the Policy of Dual Containment (Hoa Kỳ và Iran: Lệnh cấm vận, chiến tranh và chính sách kiềm chế kép), New York, 2008, trang 16-17.

← Brands, “Saddam Hussein, Hoa Kỳ và cuộc xâm lược Iran”, 321-337.

← K. Woods và M. Stout, “Những nguồn tư liệu mới để nghiên cứu tình báo Iraq thời Saddam”, Intelligence and National Security 25.4,2010,558.

← “Bản ghi chép cuộc họp giữa Saddam Hussein và các sĩ quan chỉ huy của ông ở Bộ Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang”, 22-11-1980, dẫn lại theo H. Brands và D. Palkki, “Saddam Hussein, Israel, và quả bom: Cảnh báo hạt nhân có đúng không?”, International Security 36.1,2011,145-146.

← “Cuộc hợp giữa Saddam Hussein và các quan chức cấp cao”, 16-9-1980, trong K. Woods, D. Palkki và M. Stout (biên tập), The Saddam Tapes: The Inner Workings of a Tyrant’s Regime (Hồ so Saddam: Những công trình nội bộ của một chế độ bạo chúa), Cambridge, 2011, trang 134.

← Dẫn lại theo Brands và Palkki, “Saddam, Israel, và quả bom”, 155.

← “Tổng thống Saddam Hussein gặp các quan chức Iraq để thảo luận các vấn đề chính trị”, tháng Mười Một-1979, trong Woods, Palkki và Stout, Saddam Tapes, trang 22.

← Dẫn lại theo Brands, “Saddam Hussein, Hoa Kỳ, và cuộc xâm lược Iran”, 331. Về quan điểm hoang tưởng của Saddam, xin xem K. Woods, J. Lacey và w. Murray, “Những ảo giác của Saddam: Quan điểm từ nội bộ”, Foreign Affairs 85.3,2006,2-27.

← J. Parker, Persian Dreams: Moscow and Teheran since the Fall of the Shah (Giấc mơ Ba Tư: Moscow và Teheran kể từ thời Shah), Washington, D.C, 2009, trang 6-10.

← Brands, “Saddam Hussein, Hoa Kỳ và cuộc xâm lược Iran”, 331.

← O. Smolansky và B. Smolansky, The USSR and Iraq: The Soviet Quest for Influence (Liên bang Xô Viết và Iraq: Sứ mệnh tranh giành ảnh hưởng của Liên Xô), Durham, NC, 1991, trang 230-234.

← “Báo cáo tình báo quân sự về Iran”, 1-7-1980, dẫn lại theo Brands, “Saddam Hussein, Hoa Kỳ, và cuộc xâm lược Iran”, 334. Cũng xem H. Brands, “Tại sao Saddam Hussein xâm lược Iran? Bằng chứng mới về động cơ, sự phức tạp, và yếu tố Israel”, Journal of Military History 75,2011,861-865; cùng tác giả, “Saddam và Israel: Những tài liệu mới ở Iraq tiết lộ điều gì?”, Diplomacy & Statecraft 22.3, 2011, 500-520.

← Brands, “Saddam Hussein, Hoa Kỳ, và cuộc xâm lược Iran”, 323.

← Sick, AZZFízZZĐown,trang 313-314; J.Dumbrell, The Carter Presidency: A Re-Evaluation (Nhiệm kỳ tổng thống của Carter: Một đánh giá lại), Manchester, 2005, trang 171.

← Brzezinski, Power and Principle, trang 504.

← J.-M. Xaviere (dịch), Sayings of the Ayatollah Khomeini: Political, Philosophical, Social and Religious: Extracts from Three Major Works by the Ayatollah (Những bài phát biểu của Ayatollah Khomeini: Chính trị, triết học, xã hội và tôn giáo: Những trích đoạn từ ba tác phẩm lớn của Ayatollah), New York, 1980, trang 8-9.

← E. Abrahamian, Khomeinism: Essays on the Islamic Republic (Chủ nghĩa Khomeini: Những bài luận về nước Cộng hòa Hồi giáo), London, 1989, trang 51.

← T. Pars!, The Treacherous Alliance: The Secret Dealings of Iran, Israeland the United States (Liên minh bội phản: Những thỏa thuận bí mật của Iran, Israel và Hoa Kỳ), New Haven, 2007, trang 107.

← R. Claire, Raid on the Sun: Inside Israel’s Secret Campaign that Denied Saddam Hussein the Bomb (Cuộc tấn công Mặt trời: Chiến dịch bí mật của Israel không cho Saddam Hussein sở đắc quả bom), New York, 2004.

← Woods, Palkki và Stout, Saddam Tapes, trang 79.

← “Những ngụ ý từ chiến thắng của Iran trước Iraq”, 8-6-1982, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← The Times, 14-7-1982.

← G. Shultz, Turmoil and Triumph: Diplomacy, Power and the Victory of the American Deal (Hỗn loạn và chiến thắng: Ngoại giao, quyền lực và chiến thắng của thỏa thuận Mỹ), New York, 1993, trang 235.

← B. Jentleson, Friends Like These: Reagan, Bush, and Saddam, 1982-1990 (Bạn bè như thế: Reagan, Bush, và Saddam, 1982-1990), New York, 1994, trang 35; J. Hiltermann, A Poisonous Affair: America, Iraq and the Gassing of Halabja (Cú áp-phe nhiễm độc: Mỹ, Iraq và việc dùng khí độc ở Halabja), Cambridge, 2007, hang 42-44.

← “Những điểm trao đổi cho cuộc gặp của Đại sứ Rumsfeld với Tariq Aziz và Saddam Hussein”, 14-12-1983, dẫn lại theo B. Gibson, Covert Relationship: American Foreign Policy, Intelligence and the Iran-Iraq War, 1980-1988 (Mối quan hệ bí mật: Chính sách ngoại giao của Mỹ, tình báo và Chiến tranh Iran-Iraq, 1980-1988), Santa Barbara, 2010, trang 111-112.

← Dẫn lại theo Gibson, Covert Relationship, trang 113.

← H. Brands và D. Palkki, “Những gã khốn âm mưu: Quan điểm chiến lược của Saddam Hussein về Hoa Kỳ”, Diplomatic History 36.3, 2012,625-659.

← “Những điểm trao đổi cho cuộc gặp của Đại sứ Rumsfeld với Tariq Aziz và Saddam Hussein”, 4-12-1983, dẫn lại theo Gibson, Covert Relationship, trang 111.

← Gibson, Covert Relationship, trang 113-118.

← Đô đốc Howe gửi Bộ Ngoại giao, “Về việc Iraq sử dụng vũ khí hóa học”, 1-11-1983, dẫn lại theo Gibson, Covert Relationship, trang 107.

← Dần lại theo z. Fredman, “Dựng dậy Iraq, 1983 tới 1990: Washington và cuộc tranh cãi về vũ khí hóa học”, Diplomacy & Statecraft 23.3,2012, 538.

← Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc thông qua Nghị quyết 540, kêu gọi chấm dứt các hoạt động quân sự, nhưng không đề cập tới vũ khí hóa học. Theo một quan chức cấp cao của Liên hiệp quốc, khi vị Tổng thư ký, Javier Pérez de Cuéllar, nêu ra yêu cầu xem xét vấn đề này, “ông gặp phải một bầu không khí lạnh lẽo như ở vùng cực; Hội đồng Bảo an không hề muốn thế”. Hiltermann, A Poisonous Affair, trang 58. Cũng xem ở đây Gibson, Covert Relationship, trang 108-109.

← Fredman, “Dựng dậy Iraq”, 539.

← “về việc Iraq sử dụng vũ khí hóa học”, trong Gibson, Covert Relationship, trang 108.

← Fredman, “Dựng dậy Iraq”, 542.

← A. Neier, “Nhân quyền trong thời Reagan: Chấp thuận trên nguyên tắc”, Annals of the American Academy of Political and Social Science 506.1,1989,30-41.

← Braithwaite, Afgantsy, trang 201-202, và M. Bearden và J. Risen, Afghanistan: The Main Enemy (Afghanistan: Kẻ thù chính), New York, 2003, trang 227,333-336.

← Braithwaite, Afgantsy, trang 214; D. Gai và V. Snegirev, Vtorozhenie, Moscow, 1991, trang 139.

← Braithwaite, Afgantsy, trang 228-229.

← Sách đã dẫn, trang 223.

← J. Hershberg, “Cuộc chiến tranh ở Afghanistan và phi vụ Iran-Contra: Những mắt xích còn thiếu?”, Cold War History 3.3,2003,27.

← Chỉ thị An ninh Quốc gia 166, 27-3-1985, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← Hershberg, “Cuộc chiến tranh ở Afghanistan và phi vụ Iran-Contra”, 28; cũng xem H. Teicher và G. Teicher, Twin Pillars to Desert Storm: America’s Flawed Vision in the Middle East from Nixon to Bush (Hai trụ cột của Bão Sa mạc: Tầm nhìn sai sót của Mỹ ở Trung Đông từ Nixon tới Bush), New York, 1993, trang 325-326.

← Braithwaite, Afgantsy, trang 215.

← Coll, Ghost Wars, trang 161-162,71-88.

← Beijing Review, 7-1-1980.

← M. Malik, Assessing China’s Tactical Gains and Strategic Losses Post-September 11 (Đánh giá những lợi ích chiến thuật và tổn thất chiến lược của Trung Quốc hậu 11-9), Carlisle Barracks, 2002, dẫn lại theo s. Mahmud Ali, US-China Cold War Collaboration: 1971-1989 (Hợp tác Hoa Kỳ-Trung Quốc trong Chiến tranh Lạnh, 1971-1989), Abingdon, 2005, trang 177.

← Braithwaite, Afgantsy, trang 202-203.

← Dẫn lại theo Teicher và Teicher, Twin Pillars to Desert Storm, trang 328.

← “Hướng tới một chính sách ở Iran”, trong The Tower Commission Report: The Full Text of the President’s Special Review Board (Báo cáo của ủy ban Tower: Văn bản đầy đủ của ủy ban Điều tra Đặc biệt cho Tổng thống), New York, 1987, trang 112-115.

← H. Brands, “Trong hồ sơ nhà nước của Iraq: Saddam Hussein, ‘Irangate’ và Hoa Kỳ”, Journal of Strategic Studies 34.1,2011,103.

← H. Emadi, Politics of the Dispossessed: Superpowers and Developments in the Middle East (Chính trị của kẻ bị tước đoạt: Các siêu cường và những diễn tiến ở Trung Đông), Westport, CT, 2001, trang 41.

← Hershberg, “Cuộc chiến tranh ở Afghanistan và phi vụ Iran-Contra”, 30-31.

← Tư liệu đã dẫn, 35,37-39.

← M. Yousaf và M. Adkin, The Bear Trap (Bầy gấu), London, 1992, trang 150.

← “Biên bản cuộc nói chuyện, 26-5-1986”, Tower Commission Report, trang 311-312; Hershberg, “Cuộc chiến tranh ở Afghanistan và phi vụ Iran-Contra”, 40,42.

← Dẫn lại theo Hershberg, “Cuộc chiến tranh ở Afghanistan và phi vụ Iran-Contra”, 39.

← S. Yetiv, The Absence of Grand Strategy: The United States in the Persian Gulf 1972-2005 (Sự thiếu vắng chiến lược lớn: Hoa Kỳ ở vịnh Ba Tư, 1972-2005), Baltimore, 2008, trang 57.

← E. Hooglund, “Chính sách của chính quyền Reagan với Iran”, trong Keddie và Gasiorowski, Neither East nor West, trang 190. Để xem một ví dụ khác, xin xem Brands, “Bên trong hồ sơ nhà nước của Iraq”, 100.

← K. Woods, Mother of All Battles: Saddam Hussein’s Strategic Plan for the Persian Gulf War (Mẹ của mọi trận chiến: Kế hoạch chiến lược của Saddam Hussein cho Chiến tranh vịnh Ba Tư), Annapolis, 2008, trang 50.

← B. Souresrafil, Khomeini and Israel (Khomeini và Israel), London, 1988, trang 114.

← Report of the Congressional Committees Investigating the Iran-Contra Affair, with Supplemental, Minority, and Additional Views (Báo cáo của các ủy ban Quốc hội điều tra vụ Iran-Contra, với các quan điểm phụ, thiểu số, và bổ sung), Washington, D.C, 1987, trang 176.

← Về việc bán vũ khí, Report of the Congressional Committees Investigating the Iran-Contra Affair, nhiều đoạn.

← A. Hayes, “Những điều chỉnh Boland và sự răn đe trong các vấn đề đối ngoại”, Columbia Law Review 88.7,1988,1534-1574.

← “Bài phát biểu với cả nước về tranh cãi vũ khí cho Iran và viện trợ cho Contra”, 13-11-1986, PPPLỈS: Ronald Reagan, 1986, trang 1546.

← “Bài phát biểu với cả nước về tranh cãi VŨ khí cho Iran và viện trợ cho Contra”, 4-3-1987, PPPUS: Ronald Reagan, 1987, trang 209.

← L. Walsh, Final Report of the Independent Counsel for IranJContra Matters (Báo cáo cuối cùng của Cơ quan tu vấn độc lập về các vấn đề Iran/Contra), 4 tập, Washington, D.C, 1993.

← G. H. W. Bush, “Lệnh đặc xá”, Tuyên bố 6518,24 tháng Mưòi Hai năm 1992, Federal Register 57.251, trang 62145-62146.

← Ý chỉ đường vành đai chạy quanh thủ đô nước Mỹ, nghĩa bóng là giới chính trị chóp bu của Hoa Kỳ.

← “Họp nội các liên quan tới Chiến tranh Iran-Iraq, giữa tháng Muồi Một - 1986”, và “Cuộc hợp của Saddam Hussein với các quan chức Đảng Ba’ath”, đầu năm 1987, cả hai dẫn lại theo Brands, “Bên trong hồ sơ nhà nước của Iraq”, 105.

← “Cuộc họp của Saddam Hussein với các quan chức Đảng Ba’ath”, đầu năm 1987, cả hai dẫn lại theo Brands, “Bên trong hồ sơ nhà nước của Iraq”, 112-113.

← Tài liệu đã dẫn, 113.

← Comprehensive Report of the Special Advisor to the Director of Central Intelligence on Iraq’s Weapons of Mass Destruction (Báo cáo toàn diện của cố vấn đặc biệt cho Giám đốc Tình báo Trung ương về vũ khí hủy diệt hàng loạt của Iraq), 3 tập, 2004, 1, trang 31; Brands, “Bên trong hồ sơ nhà nước của Iraq”, 113.

← Những ghi chú của Colin Powell về cuộc gặp ngày 21-1-1987, Trung tâm Woodrow, The Origins, Conduct, and Impact of the Iran-Iraq War.

← Brands, “Bên trong hồ sơ nhà nước của Iraq”, 112.

← D. Neff, “Hoa Kỳ, Iraq, Israel và Iran: Bối cảnh dẫn tới chiến tranh”, Journal of Palestinian Studies 20.4, 1991, 35.

← Brands và Palkki, “Những gã khốn âm mưu”, 648.

← Fredman, “Dựng dậy Iraq”, 548.

← WikiLeaks, 90 BAGHDAD 4237.

← “Những trích đoạn từ tài liệu của Iraq về cuộc gặp với phái bộ Hoa Kỳ”, New York Times, 23-9-1990.

← Paul gửi Văn phòng Ngoại vụ & Khối Thịnh vượng chung, “Saddam Hussein al-Tikriti”, 20-12-1969, FCO 17/871; “Saddam Hussein”, Điện tín từ Đại sứ quán Anh, Baghdad gửi Văn phòng Ngoại vụ & Khối Thịnh vượng chung, London, 20-12-1969, FCO 17/871.

← “Sứ mệnh của Rumsfeld: Cuộc gặp ngày 20-12 với Tổng thống Iraq Saddam Hussein”, Lưu trữ An ninh Quốc gia. Về người Pháp và Saddam, c. Saint-Prot, Saddam Hussein: un gaullisme arabe?, Paris, 1987; cũng xem D. Styan, France and Iraq: Oil, Arms and French Policy Making in the Middle East (Pháp và Iraq: Dầu mỏ, vũ khí và sự hình thành chính sách của Pháp ở Trung Đông), London, 2006.

← “Saddam và các cố vấn cấp cao của ông thảo luận về những quyền lịch sử của Iraq với Kuwait và vị thế của Hoa Kỳ”, 15-12-1990, trong Woods, Palkki và Stout, Saddam Tapes, trang 34-35.

← Tổng thống George H. W. Bush, “Chỉ thị An ninh Quốc gia số 54. Đáp lại sự gây hấn của Iraq ở vùng Vịnh”, 15-1-1991, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← G. Bush, Speaking of Freedom: The Collected Speeches of George H. W. Bush (Bàn về tự do: Những bài phát biểu tuyển chọn của George H. W. Bush), New York, 2009, trang 196-197.

←1. Woodard, The America that Reagan Built (Nước Mỹ do Reagan xây nên), Westport, CT, 2006, trang 139, số 39.

← Tổng thống George H. W. Bush, “Chỉ thị An ninh Quốc gia số 54. Đáp lại sự gây hấn của Iraq ở vùng Vịnh”.

← G. Bush và B. Scowcroft, A World Transformed (Một thế giới chuyển đổi), New York, 1998, trang 489.

← Dẩn lại theo J. Connelly, “Ở Tây Bắc: Những lộn xộn của Bush-Cheney khiến nước Mỹ phải đổ máu”, Seattle Post-Intelỉigencer, 29-7-2004. Cũng xem B. Montgomery, Richard B. Cheney and the Rise of the Imperial Vice Presidency (Richard B. Cheney và sự vươn lên của định chế phó tổng thống đế chế), Westport, CT, 2009, trang 95.

← W. Martel, Victory in War: Foundations of Modern Strategy (Chiến thắng trong chiến tranh: Những nền tảng của chiến thuật hiện đại), Cambridge, 2011, trang 248.

← Tổng thống Bush, “Bài phát biểu trước lưỡng viện Quốc hội nhân Thông điệp Liên bang”, 28-1-1992, PPPUS: George Bush, 1992-1993, trang 157.

← Về sự sụp đổ của Liên bang Xô Viết, xin xem s. Plokhy, The Last Empire: The Final Days of the Soviet Union (Đế quốc cuối cùng: Những ngày cuối cùng của Liên bang Xô Viết), New York, 2014; về Trung Quốc trong giai đoạn này, L. Brandt và T. Rawski (biên tập), China’s Great Economic Transformation (Cuộc chuyển đổi kinh tế vĩ đại của Trung Quốc), Cambridge, 2008.

← Bush, “Thông điệp Liên bang”, 28-1-1992, trang 157.

← Nghị quyết Liên hiệp quốc số 687, 1991, Điều 20.

← S. Zahdi và M. Smith Fawzi, “Y tế cho trẻ em Baghdad”, Lancet 346.8988, 1995, 1485; c. Ronsmans et al., “Những lệnh cấm vận chống Iraq”, Lancet 347.8995, 1996, 198-200. Con số tử vong sau này được điều chỉnh giảm xuống, S. Zaidi, “Tử vong trẻ em ở Iraq”, Lancet 350.9084, 1997,1105.

← 60 Minutes, CBS, 12-5-1996.

← B. Lambeth, The Unseen War: Allied Air Power and the Takedown of Saddam Hussein (Cuộc chiến tranh không nhìn thấy: Sức mạnh không quân của đồng minh và việc lật đổ Saddam Hussein), Annapolis, 2013, trang 61.

← Để xem tổng quan ở đây, xin xem c. Gray, “Từ đoàn kết tới phân cực: Luật pháp quốc tế và việc sử dụng bạo lực chống Iraq”, European Journal of International Law 13.1,2002,1-19. Cũng xem A. Bernard, “Những bài học từ Iraq và Bosnia về lý thuyết và thực hành vùng cấm bay”, Journal of Strategic Studies 27,2004, 454-478.

← Luật Giải phóng Iraq, 31-10-1998.

← Tổng thống Clinton, “Tuyên bố về việc ký Luật Giải phóng Iraq năm 1998”, 31-10-1998, PPPUS: William J. Clinton, 1998, trang 1938-1939.

← S. Aubrey, The New Dimension of International Terrorism (Chiều kích mới của chủ nghĩa khủng bố quốc tế), Zurich, 2004, trang 53-56; M. Ensalaco, Middle Eastern Terrorism: From Black September to September 11 (Chủ nghĩa khủng bố ở Trung Đông: Từ tháng Chín Đen tới 11-9), Philadelphia, 2008, trang 183-186; tuy nhiên, về vụ tấn công Dharan, xin lưu ý c. Shelton, “Những nguồn gốc trong thất bại mang tính phân tích của cộng đồng tình báo Hoa Kỳ”, International Journal of Intelligence and Counterintelligence 24.4, 2011, 650-651.

← Đáp lại lá thư của Clinton, không có ngày, 1999. Hồ sơ Tổng thống của Clinton, Các vấn đề Cận Đông, Hộp 2962; Thư mục; Iran-Hoa Kỳ, Lưu trữ An ninh Quốc gia. Về thông điệp của Clinton, do Bộ trưởng Ngoại giao Oman chuyển, xin xem “Thông điệp gửi Tổng thống Khatami từ Tổng thống Clinton”, không có ngày, 1999, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← “Afghanistan: Taliban tìm kiếm quan hệ ít gây chú ý với [chính phủ Hoa Kỳ] - ít ra là lúc này”, Đại sứ quán Hoa Kỳ ở lslamabad, 8-10-1996, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← “Afghanistan: Sự nổi lên của Jalaluddin Haqqani trong vai trò một chỉ huy then chốt của Taliban”, Đại sứ quán Hoa Kỳ ở lslamabad, 7-1-1997, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← “Usama bin Ladin: Kẻ tài trợ tài chính cho Hồi giáo cực đoan”, tiểu sử theo CIA 1996, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← “Afghanistan: Taliban đồng ý cho các chuyến thăm tới những trại huấn luyện quân sự, thừa nhận bin Laden là khách của họ”, công hàm của Lãnh sự quán Hoa Kỳ (Peshawar), 9-1-1996, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← Tài liệu đã dẫn.

← National Commission on Terrorist Attacks upon the United States (ủy ban quốc gia về các cuộc tấn công khủng bố nhắm vào Hoa Kỳ), Washington, D.C, 2004, trang 113-114.

← Tổng thống Clinton, “Bài phát biểu với toàn quốc”, 20-8-1998, PPPUS: Clinton, 1998, trang 1461. Ba ngày trước, Tổng thống có cuộc điều trần giờ đã nổi tiếng rằng tuyên bố trước đó ông đã đưa ra, “Tôi không có quan hệ tình dục với người phụ nữ đó, cô [Monica] Lewinsky” là đúng sự thật, và rằng tuyên bố của ông: “không có quan hệ tình dục, một quan hệ tình dục không đứng đắn hay bất kỳ kiểu quan hệ không đứng đắn nào” là đúng sự thật, phụ thuộc “vào ý nghĩa của từ ‘có’ là gì”, Appendices to the Referral to the US House of Representatives (Các phụ lục cho Văn bản tham khảo gửi Hạ viện Hoa Kỳ), Washington, D.C, 1998,1, trang 510.

← “Afghanistan: Phản ứng với các cuộc không kích của Mỹ đúng như dự đoán: Taliban nổi giận, những đối thủ của họ ủng hộ Hoa Kỳ”, công hàm của Đại sứ quán Hoa Kỳ (Islamabad), 21-8-1998, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← “Cuộc jihad của Bin Ladin: Bối cảnh chính trị”, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Cục Thông tin Tình báo và Nghiên cứu, Đánh giá Tình báo, 28-8-1998, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← “Afghanistan: Liên lạc ngày 22 tháng Tám giữa Mullah Omar của Taliban với Bộ Ngoại giao”, công hàm của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, 23-8-1998, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← “Osama bin Laden: Người phát ngôn của Taliban tìm kiếm đề xuất mới để giải quyết vấn đề bin Laden”, công hàm của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, 28-11-1998, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← Tài liệu đã dẫn.

← “Afghanistan: Liên lạc ngày 22 tháng Tám giữa Mullah Omar của Taliban với Bộ Ngoại giao”, công hàm của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, 23-8-1998, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← Tài liệu đã dẫn.

← Lấy ví dụ, “Afghanistan: Có tin căng thẳng gia tăng trong nội bộ Taliban khi quan hệ với Ả Rập Saudi xấu đi vì bin Ladin”, công hàm của Đại sứ quán Hoa Kỳ (Islamabad), 28-10-1998; “Usama bin Ladin: Phối hợp các nỗ lực của chúng ta và đẩy mạnh thông điệp về bin Ladin”, công hàm của Đại sứ quán Hoa Kỳ (Islamabad), 19-10-1998; “Usama bin Ladin: Có tin chính quyền Saudi làm khó Taliban về vấn đề thị thực”, công hàm của Đại sứ quán Hoa Kỳ (Islamabad), 22-12-1998, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← Osama bin Laden: A Case Study (Osama bin Laden: Một nghiên cứu trường hợp), Sandia Research Laboratories, 1999, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← “Afghanistan: Những tham vọng bên ngoài của Taliban”, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Cục Tình báo và Nghiên cứu, 28-10-1998, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← A. Rashid, Taliban: The Power of Militant Islam in Afghanistan and Beyond (Taliban: Quyền lực của Hồi giáo quân chính ở Afghanistan và xa hơn nữa), bản đã hiệu đính, London, 2008.

← Osama bin Laden: A Case Study, trang 13.

← “Bin Ladin quyết tâm tấn công Hoa Kỳ”, 6-8-2001, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← “Tìm kiếm thông điệp ẩn giấu của Taliban”, công hàm của Đại sứ quán Hoa Kỳ (Islamabad), ngày 19-9-2000, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← Hon 10.600 mét.

← The 9/11 Commission Report: Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks upon the United States (Báo cáo của Uy ban 11-9: Báo cáo cuối cùng của ủy ban Quốc gia về các vụ tấn công khủng bố nhắm vào Hoa Kỳ), New York, 2004, trang 19.

← Tài liệu đã dẫn, nhiều đoạn.

← Tổng thống George w. Bush, Bài phát biểu với toàn quốc về các vụ tấn công khủng bố, 11-9-2001, PPPƯS: George w. Bush, 2001, trang 1099-1100.

← “Arafat kinh hoàng hỏi các vụ tấn công, nhung hàng nghìn người Palestine ăn mừng; phần còn lại của thế giới nổi giận”, Fox News, 12-9-2001.

← Tuyên bố của Abdul Salam Zaeef, Đại sứ Taliban tại Pakistan, 12-9-2001, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← Al-Jazeera, 12-9-2001.

← “Kế hoạch hành động tính tới 13-9-2001, 7 giờ 55 phút sáng”, Bộ Ngoại giao Mỹ, 13-9-2001, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← “Cuộc gặp của Thứ trưởng Armitage với Giám đốc Tình báo Pakistan Mahmud: Hoặc các anh theo phe chúng tôi hoặc không”, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, 13-9-2001, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← ‘‘Thông điệp cho Taliban”, công hàm của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, 7 tháng Mười năm 2001, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← “Bị vong lục cho Tổng thống Bush: Những suy nghĩ chiến lược”, Văn phòng Bộ Quốc phòng, 30 tháng Chín năm 2001, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← Tổng thống Bush, bài phát biểu Thông điệp Liên bang, 29 tháng Một năm 2002, PPPUS: Bush, 2002, trang 131.

← “Chiến lược của Hoa Kỳ ở Afghanistan: Bản thảo để trao đổi”, Biên bản của Hội đồng An ninh Quốc gia, 16 tháng Mười năm 2001, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← “Ghi nhớ thông tin. Những nguồn gốc của sự thay đổi chính sách về chế độ ở Iraq”, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, 23-1-2001, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← “Không đề”, các ghi chú của Donald Rumsfeld, 27-11-2001, Luu trữ An ninh Quốc gia.

← Tài liệu đã dẫn.

← “Châu Âu: Những quan điểm then chốt về mối đe dọa Iraq và bước đi tiếp theo”, 18-12-2001; “Những vấn đề và triển vọng của việc ‘biện minh’ cho chiến tranh với Iraq”, 29-8-2002. Cả hai từ Bộ Ngoại giao Mỹ, Cục Tình báo và Nghiên cứu Đánh giá Tình báo, Lưu trữ An ninh Quốc gia. Lord Goldsmith gửi Thủ tướng, “Iraq”, 30-7-2002; “Iraq: Diễn giải Nghị quyết 1441”, Bản thảo, 14-1-2003; “Iraq: Diễn giải Nghị quyết 1441”, Bản thảo, 12-2-2003, Lưu trữ về cuộc điều tra Iraq.

← “Với người đứng đầu bị loại ra, tổ chức giám sát vũ khí bị nhìn nhận là một vật cản ở lraq”, New York Times, 13-10-2013.

← “Những nhận xét với Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc”, 5-2-2003, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← “Tình trạng của vũ khí hạt nhân ở Iraq”, 27-1-2003, IAEA, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← “Cập nhật về cuộc thanh sát”, 27-1-2003, UNMOVIC, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← Woods và Stout, “Những nguồn tư liệu mới để nghiên cứu tình báo Iraq thời Saddam”, nhất là trang 548-552.

← Những nhận xét với Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc”, 5-2-2003; so sánh với “Các nhà máy sản xuất vũ khí sinh học di động của Iraq”, báo cáo của CIA, 28-5-2003, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← “Tương lai của dự án Iraq”, Bộ Ngoại giao, 20-4-2003, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← Ari Fleischer, Thông cáo báo chí, 18-2-2003; Paul Wolfowitz, “Điều trần trước ủy ban Phân bổ Ngân sách Hạ viện về quốc phòng”, 27-3-2003.

← “Chiến lược của Hoa Kỳ ở Afghanistan: Bản thảo để thảo luận”, Ghi nhớ của Hội đồng An ninh Quốc gia”, 16-10-2001, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← Nhóm hoạch định Polo Step, Tổng hợp các trình chiếu của Bộ Chỉ huy Trung tâm Hoa Kỳ, khoảng 15-8-2002, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← H. Fischer, “Thống kê thương vong của quân đội Hoa Kỳ: Chiến dịch Bình minh Mói, Chiến dịch Tự do cho Iraq và Chiến dịch Tự do Vĩnh cửu”, Congressional Research Service, RS22452, Washington, D.C, 2014.

← Ước tính số thương vong với thường dân ở Iraq và Afghanistan từ 2001 tới 2014 về cơ bản ở trong khoảng 170.000-220.000. Xin xem lấy ví dụ Web.taisachnhanh.cloud.

← L. Bilmes, “Di sản tài chính của Iraq và Afghanistan: Những quyết định chi tiêu thời chiến sẽ hạn chế ngân sách an ninh quốc gia trong tương lai ra sao”, Harvard Kennedy School Faculty Research Working Paper Series, tháng 3-2013.

← R. Gates, Memoirs of a Secretary at War (Hồi ký của một bộ trưởng thời chiến), New York, 2014, trang 577.

← “Bằng cách nào Hamid Karzai vẫn đứng vững?”, New York Times, 20-11-2013.

← “Bị vong lục gửi Tổng thống Bush: Những suy nghĩ chiến lược”, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← “Ý tưởng ‘Nhóm phản ứng nhanh với truyền thông’”, Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ, Văn phòng của Trợ lý Bộ trưởng về Các chiến dịch Đặc biệt và Xung đột Cường độ thấp, 16-1-2003, Lưu trữ An ninh Quốc gia.

← M. Phillips, “Cheney nói ông ủng hộ hành động quân sự chống lại Iran”, Wall Street Journal, 30-8-2009.

← “Kerry gây sức ép với Iran để chứng minh chương trình hạt nhân của họ là hòa bình”, Reuters, 19-11-2013.

← “Toàn văn: Phỏng vấn của Al-Arabiya với John Kerry”, 23-1 -2014, Web.taisachnhanh.cloud.

← Tổng thống Obama, “Những nhận xét của Tổng thống ở Hội nghị chính sách AIPAC”, ngày 4-3-2012, Nhà Trắng.

← D. Sanger, “Lệnh của Obama tăng tốc làn sóng tấn công mạng nhắm vào Iran”, New York Times, 1-6-2012; cùng tác giả, Confront and Conceal: Obama’s Secret Wars and Surprising Use of American Power (Đối đầu và che giấu: Những cuộc chiến tranh bí mật của Obama và việc sử dụng quyền lực Mỹ gây sốc), New York, 2012.

← B. Gelb, Caspian Oil and Gas: Production and Prospects (Dầu mỏ và khí đốt ở Caspi: Sản lượng và triển vọng), 2006; BP Statistical Review of World Energy June 2006 (Đánh giá thống kê về năng lượng thế giới của BP, tháng Sáu - 2006); PennWell Publishing Company, Oil & Gas lournal, 19-12-2005; Energy Information Administration, Caspian Sea Region: Survey of Key Oil and Gas Statistics and Forecasts (Cục Thông tin Năng lượng, vùng biển Caspi: Khảo sát và dự báo các thống kê dầu mỏ và khí đốt then chốt), tháng 7-2006; “Đánh giá toàn quốc về dầu mỏ và khí đốt”, Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ

← T. Klett, c. Schenk, R. Charpentier, M. Brovmfi eld, J. Pitman, T. Cook và M. Tennyson, “Đánh giá những nguồn dầu mỏ và khí đốt chưa được phát hiện cùng vùng Volga-Ural, Nga và Kazakhstan”, Cơ quan Địa chất Hoa Kỳ, 2010, trang 3095-3096.

← Zelenyi Front, “Vyvoz chernozema V Pesochine: brakon”ervy zaderrzhany”, Thông cáo báo chí, Kharkiv, 12-6-2011).

← Ngân hàng Thế giới, World Price Watch (Theo dõi giá cả trên thế giới), Washington, D.C, 2012.

← Afghanistan chiếm 74% sản lượng thuốc phiện toàn cầu, giảm từ 92% vào năm 2007, Văn phòng Ma túy và Tội phạm có tổ chức Liên hiệp quốc - World Drug Report 2011 (Báo cáo về ma túy trên thế giới 2011), Vienna, 2011, trang 20. Thật trớ trêu, như giá thuốc phiện tại địa phương cho thấy, chiến dịch giảm sản xuất thuốc phiện càng hiệu quả, thì giá càng tăng - và hỏi thế việc canh tác và buôn lậu càng nhiều lợi nhuận. Để xem một vài số liệu gần đây, xin xem Afghanistan Opium Price Monitoring: Monthly Report (Theo dõi giá thuốc phiện ở Afghanistan: Báo cáo hằng tháng, Bộ Chống Ma túy, Cộng hòa Hồi giáo Afghanistan, và Văn phòng Ma túy và Tội phạm có tổ chức Liên hiệp quốc), Kabul, tháng 3-2010.

← Tháng Tư tiếng Anh là “April”.

← “Lối sống của giới lãnh đạo Kazakhstan”, công hàm ngoại giao của Hoa Kỳ, EO 12958,17-4-2008, WikiLeaks.

← Guardian, 20-4-2015.

← “Tổng thống Ilham Aliyev - bên ngoài là Michael (Corleone), bên trong là Sonny”, công hàm ngoại giao của Hoa Kỳ, 18-9-2009, WikiLeaks EO 12958; về bất động sản của Aliyev ở Dubai, Washington Post, 5-3-2010.

← Dẫn lại theo “HIV do phương Tây tạo ra để làm suy yếu thế giới thứ ba, Mahmoud Ahmadinejad tuyên bố”, Daily Telegraph, 18-1-2012.

← Hillary Clinton, “Những nhận xét tại Hội nghị Bộ trưởng về Con đường Tơ lụa Mới”, New York, 22-9-2011, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ.

← J. O’Neill, Building with Better BRICS (Xây dựng với một BRICS tốt đẹp hơn), Tài liệu Kinh tế học toàn cầu, số 66, Goldman Sachs, 2003; R. Sharma, Breakout Nations: In Pursuit of the Next Economic Miracles (Các quốc gia đột phá: Tìm kiếm những điều thần kỳ kinh tế tiếp theo), London, 2012; J. O’Neill, The Growth Map: Economic Opportunity in the BRICs and Beyond (Bản đồ tăng trưởng; Cơ hội kinh tế trong khối BRICS và xa hơn nữa), London, 2011.

← Jones Lang Lasalle, Central Asia: Emerging Markets with High Growth Potential (Trung Á: Những thị trường mới nổi với triển vọng tàng trưởng cao), tháng 2-2012).

← Web.taisachnhanh.cloud/erbilrotana.

← The World in London: How London’s Residen tial Resale Market Attracts Capital from across the Globe (Thế giới ở London: Thị trường bất động sản nhà ờ bán lại tại London thu hút vốn từ khắp toàn cầu ra sao), Savills Research, 2011.

← Ngôi sao quốc tế người Cameroon, Samuel Eto’o, được đưa về từ Barcelona vào năm 2011, Associated Press, 23-8-2011. Lễ khai mạc World Cup U17 nữ 2010 được đánh dấu bằng một sự kiện kéo dài mười phút với “nhóm nhảy từng giành giải thưởng Shiv Shakit”, “Đại khai mạc: Màn trình diễn kiểu Trinidad và Tobago cho World Cup U17 nữ”, Trinidad Express, 27-8-2010.

← T. Kutchins, T. Sanderson và D. Gordon, The Northern Disưibution Network and the Modern Silk Road: Planning for Afghanistan’s Future (Mạng lưới Phân bổ phương Bắc và Con đường Tơ lụa Mói: Hoạch định cho tương lai của Afghanistan), Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, Washington, D.C, 2009.

←1. Danchenko và C. Gaddy, “Bí ẩn về luận văn của Vladimir Putin”, bản biên tập của bài thuyết trình của các tác giả ở một hội thảo thuộc Chương trình Chính sách Đối ngoại của Viện Brookings, 30-3-2006.

← Tên đầy đủ chính thức của tuyến đường sắt này là Trùng Khánh-Tân Cương-Châu Âu. Du Đô hay Du Châu là tên thời cổ của khu vực Trùng Khánh ngày nay.

← “Putin cam kết 43 tỉ đô-la Mỹ cho cơ sở hạ tầng”, Associated Press, 21-6-2013. Về các ước tính, xin xem Hiệp hội Quốc tế “Hội đồng điều phối vận tải xuyên Siberia”, “Transsib: Tình hình hiện tại và những góc nhìn kinh doanh mới trong giao thông châu Âu-châu Á”, Tổ công tác UNECE, 9-9-2013.

← Xin xem lấy ví dụ Beijing Times, 8-5-2014.

← “Kéo theo những kho báu mới dọc Con đường Tơ lụa”, New York Times, 20-7-2013.

← Trung Quốc gọi là Bắc Cương.

← Về báo cáo tác động của Trung Quốc lên giá bán lẻ vàng, Hội đồng Vàng Thế giới, China’s Gold Market: Progress and Prospects (Thị trường vàng của Trung Quốc: Tiến triển và triển vọng), 2014. Doanh số ở Trung Quốc của hãng Prada và các công ty hên quan tăng 40% chỉ trong năm 2011, Báo cáo thường niên, Prada Group Tới cuối năm 2013, doanh thu của Prada Group ở khu vực Trung Quốc mở rộng gần gấp đôi ở Bắc và Nam Mỹ cộng lại, Báo cáo thường niên

← Xin xem lấy ví dụ tuyên bố gần đây về khoản đầu tư 46 tỉ đô-la Mỹ để xây dựng Hành lang Kinh tế Trung Quốc-Pakistan, Tân Hoa, 21-4-2015.

← Nguyên văn: “Silk Road”, một mạng lưới các trang web chuyên bán hàng nhạy cảm hoặc bất hợp pháp trên mạng, giao dịch trực tuyến, với nhiều tên miền khác nhau, xoay quanh tên “Silk Road”.

← Nghĩa là: “Người khổng lồ bị bắn hạ”.

← Investigative Report on the US National Security Issues Posed by Chinese Telecommunications Companies Huawei and ZTE (Báo cáo điều tra về các vấn đề an ninh quốc gia của Hoa Kỳ liên quan tới các công ty viễn thông Trung Quốc Huawei và ZTE), Báo cáo của Hạ viện Hoa Kỳ, 8-10-2012.

← Bộ Quốc phòng, Sustaining US Global Leadership: Priorities for 21st Century Defense (Duy trì sự lãnh đạo toàn cầu của Hoa Kỳ: Những ưu tiên về quốc phòng trong thế kỷ 21), Washington, D.C, 2012.

← Tổng thống Obama, “Những nhận xét của Tổng thống về Đánh giá chiến lược quốc phòng”, 5-1-2012, Nhà Trắng.

← Bộ Quốc phòng, Strategic Trends Programme: Global Sưategic Trends - Out to 2040 (Chương trình Các xu hướng chiến lược: Các xu hướng chiến lược trên toàn cầu - tới năm 2040), London, 2010, trang 10.

← Liên đoàn Quốc tế vì Nhân quyền, Shanghai Cooperation Organisation: A Vehicle for Human Rights Violations (Tổ chức Hợp tác Thượng Hải: Một công cụ để xâm hại nhân quyền), Paris, 2012.

← “Những nhận xét của Erdogan ở hội nghị Hợp tác Thượng Hải dẫn tới bối rối, quan ngại”, Today’s Zaman, 28-1-2013.

← Hillary Clinton, “Những nhận xét tại Hội nghị Bộ trưởng về Con đường Tơ lụa Mói”, New York, 22 9-2011.

← Chủ tịch Tập Cận Bình, “Thúc đẩy tình hữu nghị giữa các dân tộc và tạo ra một tương lai tốt đẹp hơn”, 7-9-2013, Tân Hoa.

← E. Wolf, Europe and the People without History (Châu Âu và những người không có lịch sử), Berkeley, 1982, trang 5.

← A. Herrman, “Die âlteste turkische Weltkarte (1076 n. Chr)”, Imago Mundi 1.1,1935, 21-28, và Mahmud al-Kashghari, Dīwān lughāt al-turk: Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān lughāt al-turk: Tóm tắt các phương ngữ tiếng Turk), R. Dankhoff và J. Kelly dịch và biên tập, 3 tập (Cambridge, MA, 1982-5), 1, trang 82-83. Để biết vị trí thành phố này, xin xem V. Goryacheva, Srednevekoưiye gorodskie tsentry i arkhitekturnye ansambli Kirgizii, Frunze, 1983, nhất là các trang 54-61.

← Về nhu cầu hàng hóa xa xỉ gia tăng của Trung Quốc, có thể xem chẳng hạn Credit Lyonnais Securities Asia, Dipped in Gold: Luxury Lifestyles in China (Ngập trong vàng: Những phong cách sống xa xỉ ở Trung Quốc), 2011; về Ấn Độ, xin xem Bộ Nội vụ, Dữ liệu rao bán nhà và khảo sát nhà ở, New Delhi, 2012.

← Caucasus là một khu vực địa lý nằm ở biên giới giữa châu Âu và châu Á.

← Xin xem chẳng hạn, Transparency International, Corruption Perception Index 2013 (Chỉ số cảm nhận tham nhũng 2013) (Web.taisachnhanh.cloud); Reporters without Borders, World Press Freedom Index 2013-2014 (Chỉ số tự do báo chí 2013-2014) (WWW. Web.taisachnhanh.cloud); Human Rights Watch, World Report 2014 (Báo cáo thế giới 2014) (Web.taisachnhanh.cloud).

← Sách Sáng Thế 2: 8-9. Để xem những tìm hiểu về vị trí của Vườn Địa đàng, xin đọc J. Dulumeau, History of Paradise: The Garden of Eden in Myth and Tradition (Lịch sử Thiên Đàng: Vườn Địa đàng trong huyền thoại và truyền thống), New York, 1995.

← Về Mohenjo-daro và những thành phố khác, xin xem J. Kenoyer, Ancient Cities of the Indus Valley (Những thành phố cổ đại ở thung lũng sông Ấn), Oxford, 1998.

← Những ghi chép trong cuốn Sử ký của Tư Mã Thiên, nhà Hán, B. Watson dịch, 2 tập (bản hiệu đính, New York, 1971), 123,2, trang 234-235. Nhận quá khứ và cho thấy một thế giới được liên kết sâu sắc, nơi mà những gì xảy ra ở một châu lục tác động lên một châu lục khác, nơi mà dư chấn của những thứ xảy ra trên các thảo nguyên Trung Á có thể cảm nhận được ở Bắc Phi, nơi mà những biến cố ở Baghdad tạo ra dư chấn ở Scandinavia, nơi mà những phát hiện ở châu Mỹ làm thay đổi giá cả hàng hóa ở Trung Quốc và dẫn tới sự gia tăng mức cầu trong thị trường ngựa ở Bắc Ấn Độ.

← Ferdinand von Richthofen (1833-1905), nhà du hành và địa lý người Đức. Ông là chú ruột của Manfred Albrecht Freiherr von Richthofen (1892-1918), biệt danh “Nam tước Đỏ”, một phi công chiến đấu lừng lẫy trong Thế chiến thứ Nhất - ND.

← F. Von Richthofen, “uber die zentralasiatischen Seidenstrassen bis zum 2. Jahrhundert. N. Chr”, Verhandlungen der Gesellschaft fur Erdkunde ZU Berlin 4 (1877), 96-122.

← E. Said, Orientalism (Đông phương luận), New York, 1978. Cũng đáng lưu ý phản ứng tích cực thái quá và lãng mạn hóa cao độ của những nhà nhà tư tưởng Pháp như Foucault, Sartre và Godard với phương Đông và đặc biệt là với Trung Quốc, R. Wolin, French Intellectuals, the Cultural Revolution and the Legacy of the 1960s: The Wind from the East (Trí thức Pháp, cuộc Cách mạng Văn hóa và di sản của những năm 1960: Gió Đông), Princeton, 2010.

← Bābur-Nāma, w. Thackston dịch, Memoirs of Babur, Prince and Emperor (Những ký ức của Babur, vị hoàng thân và hoàng đế), London, 2006, trang 173-174.

← W. Thackston, “Chuyên luận về nghệ thuật thư pháp: Một tường thuật chi tiết về giấy, màu sắc, mực và bút của Simi xứ Nishapur”, trong M. Mazzaoui và V. Moreen (biên tập), Intellectual Studies on Islam: Essays Written in Honor of Martin B. Dickinson (Nghiên cứu tri thức Hồi giáo: Các luận văn viết vinh danh Martin B. Dickinson, Salt Lake City, 1990), trang 219.

← Al-Muqaddasī, Ahsanu-t-taqāsīmfī ma ‘rifati-l-aqālīm, B. Collins dịch, Best Division of Knowledge (Sự phân chia tri thức tốt nhất), Reading, 2001, trang 252; Ibn al-Faqīh, Kitāb al-buldān, p. Lunde và c. Stone dịch, “Book of Countries”, in Ibn Fadlan and the Land of Darkness: Arab Travellers in the Far North (“Cuốn sách về các quốc gia”, ở Ibn Fadlan và vùng đất của bóng tối: Những nhà du hành Ả Rập ở miền Viễn Bắc), London, 2011, trang 113.

← Nguyên văn câu nói này của Triệu Vũ Linh Vương: “Dĩ cổ chế kim giả, bất đạt ư sự chi biến”. Triệu Vũ Linh Vương (340 TCN-295 TCN), là vua nước Triệu từ 325 TCN đến 299 TCN. Ông nổi tiếng với các cải cách xã hội ở nước Triệu (thuộc Trung Quốc ngày nay) trong thời gian mình trị vì, bao gồm việc cải theo trang phục của người Hồ, làm cho nước Triệu cường thịnh một thời - ND.

← Dẫn lại theo N. Di Cosmo, Ancient China and its Enemies: The Rise of Nomadic Power in East Asian History (Trung Quốc cổ đại và những kẻ thù: Sự vươn lên của quyền lực du mục trong lịch sử Đông Á), Cambridge, 2002, trang 137.

← Ví dụ, s. Freud, The Interpretation of Dreams (Diễn giải những giấc mơ), J. Strachey biên tập, New York, 1965, trang 564; J. Derrida, Resistances de la psychanalyse, Paris, 1996, trang 8-14.

← Điều tương tự càng đúng hơn với một bản dịch. Chỉ riêng ở đây, để tác giả giải thích rõ việc chuyển ngữ tên riêng của ông, nên chúng tôi giữ nguyên các nhân danh, địa danh… này theo nguyên tác. Từ đây về sau, chúng tôi sẽ sử dụng những cái tên gần gũi với người Việt Nam hơn: “Genghis Khan” sẽ được dịch là “Thành Cát Tư Hãn”, “Beijing” - “Bắc Kinh”, “Guangzhou” - “Quảng Châu”,… - ND.