Lời khen dành cho Neil Postman và Giải trí đến chết

“Là một nhà truyền giáo nhiệt thành của thời đại Hollywood, tôi đã công khai phản đối bức tranh đen tối của Neil Postman về tương lai bão hòa của truyền thông. Nhưng thời gian đã chứng minh rằng Postman nói đúng. Ông ấy đoán trước một cách chính xác rằng những người trẻ tuổi sẽ thừa hưởng một nền văn hóa truyền thông điên cuồng, chứa đầy những thứ hào nhoáng giả tạo, những câu chuyện tầm phào và sự tham lam.

- Camille Paglia

“Một cuốn sách tuyệt vời, quyền năng và đặc biệt. Đây là bản cáo trạng mà Postman đã đưa ra và cho đến nay tôi có thể thấy, đây là một bản cáo trạng không thể bác bỏ”.

- Jonathan Yardley, The Washington Post Book World

“Ông ấy bắt đầu từ nơi Marshall McLuhan đã dừng lại, xây dựng các lập luận của mình bằng các nguồn tài liệu của một học giả và sự khôn khéo của một người có tài kể chuyện”.

- The Christian Science Monitor

“Cuốn sách xuất hiện rất đúng thời điểm... Chúng ta phải đương đầu với những thử thách mà tầm nhìn tiên tri của ông ấy đặt ra”.

- Jonathan Kozol

GIỚI THIỆU TÁC GIẢ

Trong một phần ba cuối của thế kỷ XX, Neil Postman là một trong những nhà phê bình xã hội, nhà lý thuyết giáo dục và truyền thông hàng đầu của Mỹ, và những ý tưởng cũng như khả năng tiếp cận của ông đã giúp ông được quốc tế theo dõi. Là một nhà giáo đáng kính và có tầm ảnh hưởng, ông là giáo sư với thâm niên hơn 40 năm tại Đại học New York, nơi ông thành lập chương trình Hệ sinh thái Truyền thông nổi tiếng. Với trí tuệ sâu rộng khác thường, ông là tác giả của hơn 20 cuốn sách, cho ra đời những tác phẩm lớn về giáo dục như Teaching as a Subversive Activity (tạm dịch: Dạy học trên tinh thần lật đổ), The End of Education (tạm dịch: Cái kết của giáo dục), về thời thơ ấu như The Disappearance of Childhood (tạm dịch: Sự biến mất của thời thơ ấu), về ngôn ngữ như Crazy Talk, Stupid Talk (tạm dịch: Cuộc nói chuyện điên rồ, cuộc nói chuyện ngu ngốc), về tin tức như How to Watch TV News (tạm dịch: Cách xem tin tức trên ti vi, cùng với Steve Powers) và tác động của công nghệ đối với văn hóa như Technopoly (tạm dịch: Vị thế độc quyền của công nghệ). Giải trí đến chết vẫn là cuốn sách mang lại tiếng vang lớn và được đọc nhiều nhất của ông, được dịch ra hơn 10 thứ tiếng. Ông mất vào tháng 10 năm 2003 ở tuổi 72.

Andrew Postman, con trai của Neil, là tác giả của 5 cuốn sách, bao gồm tiểu thuyết Now I Know Everything (tạm dịch: Bây giờ tôi biết mọi thứ). Trong nhiều năm, ông là chủ bút chuyên mục hằng tháng của Glamour và tác phẩm của ông đã xuất hiện trên The New York Times, The Washington Post và New York Magazine.

GIỚI THIỆU VỀ ẤN BẢN KỶ NIỆM 20 NĂM

Ngay lúc này?

Một cuốn sách nghị luận xã hội đã xuất bản từ 20 năm trước ư?

Bạn đã quá bận rộn với những việc soạn email, nhận các cuộc gọi, tải xuống những bài hát, chơi trò chơi (trực tuyến, PlayStation, Game Boy), lướt web, gửi tin nhắn văn bản kiểu truyền thống, chat qua các ứng dụng, ghi hình chương trình ti vi, xem những gì bạn đã ghi hình, đọc báo và tạp chí, đọc những cuốn sách mới - vậy mà bây giờ bạn còn dừng lại và đọc một cuốn sách xuất hiện lần đầu tiên vào thế kỷ trước, thậm chí là thiên niên kỷ trước? Thôi nào. Cứ như thể quan điểm của bạn về thời đại này có thể bị thay đổi nghiêm trọng bởi những lời lẽ đầy kích động về thế giới vào năm 1985 vậy? Khi đó, thế giới vẫn chưa bị xâm chiếm bởi Internet, điện thoại di động, máy tính xách tay, hàng trăm kênh truyền hình cáp, DVD, blog, màn hình phẳng, HDTV và iPod. Có thực sự hợp lý không khi cuốn sách này, với những linh cảm cấp bách về nguy cơ sâu xa của truyền hình, lại vẫn còn tính thời sự với thời đại ngày nay - Thời đại của Máy tính? Cuốn sách này nói về cách ti vi khiến mọi phương diện công khai của đời sống (giáo dục, tôn giáo, chính trị, báo chí) thành nội dung giải trí; cách hình ảnh làm suy yếu các hình thức giao tiếp khác, đặc biệt là nội dung văn bản. Sự thèm muốn vô tận của chúng ta đối với ti vi khiến những nội dung có sẵn trở nên thừa mứa và chẳng ai còn quan tâm đến ngữ cảnh cụ thể, đến nỗi ta bị chìm trong núi thông tin khổng lồ. Những điều thực sự có ý nghĩa bị vùi lấp và ta cũng không còn quan tâm đến những gì mình bị mất, miễn là ta được giải trí... Liệu một cuốn sách như vậy có thể liên quan đến bạn cũng như thế giới năm 2006 và hơn thế nữa hay không?

Tôi nghĩ rằng bạn đã tự có câu trả lời cho riêng mình.

Tôi cũng nghĩ câu trả lời là “có”, nhưng với tư cách là con trai của Neil Postman, ý kiến của tôi sẽ ít nhiều thiên vị. Vậy, đâu là nơi chúng ta có thể tìm thấy những chứng thực khách quan cho rằng, vào năm 2006, trong một xã hội tôn thờ ti vi và công nghệ, Giải trí đến chết giống như một hành động thách thức, một sự khai sáng theo kiểu “tôi không nhận ra mình đang sống trong bóng tối cho đến khi có người bật công tắc đèn”? Đừng đi tìm ý kiến của những người đã theo học cha tôi tại Đại học New York - nhiều người trong số họ đã tiếp tục giảng dạy tại các trường đại học (và đôi khi là cấp ba) về những điều ông đã lập luận trong các trang sách này. Những bộ óc xuất chúng đó, giống như cha tôi, thuộc về một thời đại đã qua. Họ sống trong một môi trường truyền thông khác chúng ta, và những định kiến của họ có thể khiến họ trở thành con tin của thời đại, không còn khả năng nhìn nhận thế giới hiện tại theo đúng bản chất của nó mà chỉ tin theo cách họ muốn tin. (Xếp hạng R của một người có thể chỉ là PG-13 đối với một người khác.) Chúng ta cũng đừng dựa vào ý kiến của nhiều độc giả về ấn bản gốc của Giải trí đến chết (đã được dịch ra hàng chục ngôn ngữ, bao gồm tiếng Đức, Indonesia, Thổ Nhĩ Kỳ, Đan Mạch và gần đây nhất là tiếng Trung Quốc). Nhiều người trong số họ đã viết thư cho cha tôi, hoặc trò chuyện với ông tại các sự kiện diễn giảng trước công chúng. Sự ủng hộ của họ, mặc dù rất chân thành, cũng đã diễn ra trong 2 thập kỷ và có thể đã trở nên lỗi thời. Chúng ta sẽ bỏ qua quan điểm của những giáo viên và sinh viên của cha tôi, doanh nhân và nghệ sĩ, những người bảo thủ và tự do, những người vô thần và những người hay lui tới nhà thờ, cùng tất cả những vị phụ huynh. (Chúng ta cũng sẽ bỏ qua cả Roger Waters, người đồng sáng lập ban nhạc huyền thoại Pink Floyd và đã phát hành album solo Amused to Death được lấy cảm hứng từ cuốn sách này.)

Vậy, ý kiến của ai mới đáng để quan tâm?

Khi đọc lại cuốn sách này để tìm hiểu những gì có thể nói về nó 20 năm sau, tôi đã cố nghĩ theo cách của cha tôi, vì ông không còn ở trên đời nữa. Ông mất vào tháng 10 năm 2003, ở tuổi 72. Khi tư duy theo cách của ông, tôi nhận ra ngay lập tức ai là người sẽ đánh giá tốt nhất liệu Giải trí đến chết có còn phù hợp với thời đại hay không.

Những sinh viên đại học.

Những người từ 18 đến 22 tuổi ngày nay đang sống trong một môi trường truyền thông rất khác với môi trường đã tồn tại vào năm 1985. Mối quan hệ của họ với ti vi cũng khác bây giờ. Khi đó, MTV đang ở giai đoạn sơ khai. Ngày nay, tin tức chạy thành dải dài, quảng cáo ở góc màn hình, các chương trình “thực tế” hay 900 kênh truyền hình được coi là những điều bình thường. Ti vi không còn chiếm thế độc tôn trong môi trường truyền thông nữa. “Thời gian sử dụng thiết bị” cũng có nghĩa là hàng giờ đồng hồ ngồi trước máy tính, màn hình video, điện thoại di động và thiết bị cầm tay. Đa nhiệm trở thành tiêu chuẩn. Sự yên tĩnh đã được thay thế bằng vô số tạp âm. Đây là một thế giới khác.

(Tất nhiên, điều này diễn ra theo những cách khác biệt ở từng nhóm người - trẻ em, thanh thiếu niên, các bậc phụ huynh, người cao niên - nhưng những sinh viên đại học là một tập hợp đặc biệt phong phú, vừa hồn nhiên vừa phức tạp, rất biết cư xử tôn kính mà cũng không ngại hành xử bất kính.)

Khi các sinh viên ngày nay được đề nghị đọc Giải trí đến chết, hầu như không ai trong số chúng từng nghe nói về Neil Postman hoặc đã tiếp xúc với các ý tưởng của ông ấy (ông đã viết hơn 20 cuốn sách về các chủ đề như giáo dục, ngôn ngữ, thời thơ ấu và công nghệ). Điều đó cho thấy rằng, những quan điểm của chúng sẽ khách quan, không có thiên kiến. Tôi đã liên lạc với một số sinh viên cũ của cha tôi hiện đang là giáo viên, và những người dạy Giải trí đến chết trong các khóa học về ti vi, văn hóa, máy tính, công nghệ, truyền thông đại chúng, chính trị, báo chí, giáo dục, tôn giáo và ngôn ngữ. Tôi hỏi các giáo viên rằng, sinh viên của họ nghĩ gì về cuốn sách này, đặc biệt là tính thời sự của nó. Các giáo viên đã đủ tử tế để chia sẻ nhiều suy nghĩ của sinh viên, từ các bài luận tới các cuộc thảo luận trong lớp.

“Trong cuốn sách, Postman đưa ra quan điểm rằng, mọi người không còn dành thời gian để chiêm nghiệm nữa”, một sinh viên tên Jonathan nói. “Khi tôi đến một nhà hàng, mọi người đều đang sử dụng điện thoại di động của họ, nói chuyện hoặc chơi game. . .Tôi không có khả năng ngồi yên tại chỗ chỉ để suy nghĩ”. Theo lời một người tên Liz: “Bây giờ thì nó còn thời sự hơn. Trong lớp, chúng tôi đặt ra một câu hỏi: Bây giờ ta đã có dây cáp, thứ không tồn tại khi cuốn sách được viết. Vậy, liệu có kênh truyền hình nào không xoay quanh tính giải trí không? Chúng tôi cố gắng tìm ra một minh chứng để bác bỏ lý thuyết của Postman. Một người nói chương trình thời tiết không có tính giải trí, nhưng một sinh viên khác lại bảo rằng, người ta đã tạo ra không ít chương trình về đề tài bão lốc và cố gắng khiến thời tiết trở nên thú vị. Câu trả lời khả dĩ duy nhất mà chúng tôi nghĩ ra được là C-SPAN - thứ mà chẳng ai xem cả”.

Cara: “Giáo viên không được đánh giá cao nếu họ không khiến các lớp học của mình có tính giải trí”. Theo nhận xét của Ben (một người mà giáo sư gọi là “sinh viên chuyên phản biện”, người đã rên rỉ “Tại sao chúng ta phải đọc cái này?” khi nhận nhiệm vụ đọc sách): “Postman nói rằng ti vi khiến mọi thứ mang tính ‘hiện tại’ - vậy mà chúng ta lại chỉ trích cuốn sách chỉ vì nó không được phát hành vào ngày hôm qua”. Reginald: “Cuốn sách này không chỉ về ti vi”. Sandra: “Cuốn sách nói rất đúng về chiến dịch bầu cử tổng thống vào năm 2004 và các cuộc tranh luận khác”.

Một sinh viên chỉ ra rằng Arnold Schwarzenegger tuyên bố ứng cử chức thống đốc bang California trên show truyền hình The Tonight Show. Maria lưu ý thêm, việc đơn giản hóa quá mức mọi thứ và tư duy “phân mảnh” do xem ti vi có thể đã góp phần dẫn tới sự phân biệt Bang Đỏ/ Bang Xanh tại nước Mỹ. Một người khác ghi nhận sự xuất hiện của một loạt “tạp chí Kinh Thánh” kiểu mới, với trang bìa có phong cách giống các tạp chí tuổi teen, với những dòng ghi trên trang bìa như “10 mẹo hàng đầu để đến gần Chúa hơn”. “Đó là một thế giới mà tôn giáo lại đi bắt chước MTV”, một sinh viên nói. Những người khác thì tự hỏi, liệu việc ngày càng nhiều trẻ em bị chẩn đoán mắc chứng rối loạn thiếu tập trung có phải là một dấu hiệu cho thấy con người có nhu cầu cần được kích thích liên tục hay không.

Kaitlin đã chuyển sang chuyên ngành báo in sau khi đọc cuốn sách. Andrea thì muốn giới thiệu nó cho bất kỳ ai quan tâm đến vấn đề đạo đức truyền thông. Mike cho biết, ngay cả những người không đồng ý với lập luận của cuốn sách - cũng như cậu ta - vẫn nên đọc nó, để “bị khiêu khích”. Nhiều sinh viên (“cả sinh viên cánh hữu lẫn cánh tả”, giáo sư nói) đặc biệt thích thú với nhận xét của cha tôi về việc giới truyền thông chuyển đổi tin tức rất đột ngột: Ngay sau khi thuật lại một sự kiện kinh hoàng, ví dụ như một vụ cưỡng hiếp, một vụ hỏa hoạn cấp độ 5 hoặc hiện tượng nóng lên toàn cầu, thì người đưa tin lại vui vẻ dẫn sang câu chuyện về việc Janet Jackson bị “lộ hàng” hoặc phát quảng cáo về một loại bia. Điều này tạo ra một chuỗi thông tin rất ngẫu nhiên, quá chênh lệch về quy mô và giá trị, đến mức mất đi tính mạch lạc, thậm chí khiến người xem cảm thấy bị “loạn não”.

Một giáo viên khác nhận xét rằng, sinh viên thích cách dẫn dắt của cuốn sách này - bởi nó được viết bởi một cá nhân vốn là người chuyên kể chuyện. “Các em sinh viên thích cách ông ấy đề cập đến sách và những người mà các em đã từng nghe tên”, cô nói. Theo Alison: “Ông ấy không đơn giản hóa vấn đề. Ông nhắc đến những tác phẩm nghệ thuật và thơ ca tuyệt vời” . Matt nói rằng, trớ trêu thay, “Postman chứng minh rằng bạn có thể rất giải trí - và không cần một bức ảnh nào cả”. Khi nói về ấn tượng của sinh viên với cuốn sách, một giáo viên nói, “Postman nói chuyện với các em mà không dùng biệt ngữ, theo một cách khiến các em cảm thấy được tôn trọng. Các em cảm thấy ông ấy chỉ đang trò chuyện bình thường với họ, nhưng cùng lúc đó cũng truyền cảm hứng thôi thúc các em tư duy”. Một giáo sư khác lưu ý: “Những sinh viên đi đến kết luận rằng, ti vi gần như chỉ quan tâm đến việc kinh doanh các chương trình truyền hình, đề cao chủ nghĩa giật gân và kiếm tiền. Chúng chưa bao giờ nhận ra điều đó trước đây”.

Chắc chắn bạn sẽ thấy rằng, sau tất cả những gì tôi mới nói về tính khách quan, tôi đã cố tình sắp xếp để ủng hộ nội dung của cuốn sách này. Nhưng thành thật mà nói, trên đây cũng là những phản ứng áp đảo - ít nhất là trong một phần của thế hệ Gen Y, một phân khúc dân số cũng có thể có rất nhiều lý do để không thích cuốn sách này. Một giáo sư nói rằng, trong một lớp thông thường gồm 25 sinh viên đọc cuốn sách, thì có 23 người sẽ viết những báo cáo khen ngợi, còn 2 người sẽ nói cuốn sách này là một sự lãng phí thời gian ngu ngốc. Với tỷ lệ ủng hộ đạt 92% như vậy, sẽ không một ai đứng lên thể hiện quan điểm (nhất là một chính trị gia) lại cảm thấy không hài lòng.

Tất nhiên, sinh viên cũng đưa ra những lời chỉ trích về cuốn sách này. Nhiều người không thoải mái khi có ai đó công kích ngành truyền hình, trong khi ti vi là một người bạn đồng hành với họ, một nguồn vui, một sự an ủi - và họ cảm thấy mình phải bảo vệ văn hóa của bản thân. Một số người coi ti vi là văn hóa của cha mẹ họ, không phải của họ. Internet mới là thứ gắn với họ, vậy nên những luận điểm của cuốn sách cũng ít liên quan đến họ hơn. Một số người nghĩ rằng, cha tôi đang chống lại sự thay đổi; ông quá đề cao những đức tính được bồi đắp bởi chữ viết và văn hóa của nó; ông không cởi mở để thừa nhận nhiều cải tiến xã hội tích cực mà ti vi mang lại, và nó có thể trở thành một động lực thúc đẩy ra sao. Một số người không đồng ý với nhận định của ông, rằng ti vi hoàn toàn “nắm quyền”: điều khiển từ xa, nhiều kênh đa dạng hay những thiết bị ghi hình đều cho phép bạn “tùy chỉnh” chương trình của bản thân, thậm chí bỏ qua quảng cáo. Một lời chỉ trích thường gặp là lẽ ra ông nên đưa ra các giải pháp. Sau cùng thì ta cũng đâu thể thay đổi những điều đã xảy ra, vậy bây giờ phải làm thế nào?

Vâng, thực tế là những gì ông ấy nói vào năm 1985 đã trở thành sự thật một cách đáng kinh ngạc - chúng ta đã đắm chìm vào giải trí cho đến chết.... Vậy, tại sao bạn cần đọc cuốn sách này?

Một giáo sư sử dụng cuốn sách cùng với một thử nghiệm mà bà gọi là “nhịn sử dụng phương tiện truyền thông điện tử”. Trong 24 giờ, mỗi sinh viên phải tránh xa các phương tiện truyền thông điện tử. Khi thông báo về nhiệm vụ này, bà ấy nói với tôi, 90% sinh viên chỉ nhún vai, nghĩ rằng đó không phải là vấn đề lớn. Nhưng khi họ nhận ra tất cả những thứ họ phải từ bỏ trong cả một ngày - điện thoại di động, máy tính, Internet, ti vi, radio trên ô tô... - “Họ bắt đầu nên rỉ và than vãn”. Bà ấy nói với họ rằng, họ vẫn có thể đọc sách. Bà biết đó sẽ là một ngày khó khăn, mặc dù khoảng 8 trong số 24 giờ đã được dành ra để ngủ. Bà ấy nói, nếu họ “phá luật”, ví dụ như trả lời điện thoại, hoặc chỉ đơn giản là kiểm tra email, họ sẽ phải bắt đầu lại từ đầu.

“Những báo cáo tôi nhận lại thật tuyệt vời”, giáo sư nói. “Họ viết những tiêu đề như ‘Ngày tồi tệ nhất trong đời tôi’ hay ‘Trải nghiệm tuyệt vời nhất mà tôi từng có’, thật sự là như vậy. Họ viết: “Tôi đã tưởng rằng mình sẽ chết. Tôi định bật ti vi lên nhưng nếu tôi bật, lạy Chúa, tôi sẽ phải bắt đầu lại từ đầu. Mỗi sinh viên lại có điểm yếu riêng - đối với một số người là ti vi, một số khác là điện thoại di động, một số người thì có điểm yếu là Internet hoặc máy tính xách tay. Nhưng dù ghét kiêng khem đến mức nào, hay thật khó cưỡng lại cám dỗ nghe thấy chuông điện thoại reo mà không trả lời, họ vẫn dành thời gian để làm những việc mà họ chưa làm trong nhiều năm. Họ thực sự đã đi bộ xuống phố để thăm những người bạn của mình. Họ có những cuộc trò chuyện kéo dài. Một người đã viết, ‘Tôi đã làm những điều mà tôi chưa từng nghĩ mình sẽ làm’. Trải nghiệm này đã thay đổi họ. Một số bị ảnh hưởng đến mức họ phải tự nhịn thiết bị điện tử một ngày mỗi tháng. Trong khóa học đó, tôi giới thiệu họ tìm hiểu các tác phẩm kinh điển - từ Plato và Aristotle cho đến những tác phẩm đương đại. Nhiều năm sau, khi các sinh viên cũ viết thư hoặc gọi điện để hỏi thăm tôi, họ vẫn rất nhớ sự kiện nhịn sử dụng phương tiện truyền thông”.

Cũng giống như thử nghiệm “nhịn” sử dụng các phương tiện truyền thông điện tử, Giải trí đến chết kêu gọi ta hành động. Theo lời của cha tôi, đó là một cuộc điều tra, một lời than thở - đúng vậy, nhưng cuốn sách còn hướng đến những điều lớn lao hơn. Nó thôi thúc ta hành động. Đó là một sự phản công với tin tức truyền hình hằng ngày, thứ mà cha tôi miêu tả là: “vô nghĩa, chỉ toàn những thông tin cung cấp cho chúng ta điều gì đó để bàn luận nhưng không thể dẫn đến bất kỳ hành động nào có ý nghĩa”. Cha tôi là một người yêu thích lịch sử, một nhà vô địch về trí nhớ tập thể - điều mà ngày nay chúng ta quen gọi là “sự ảnh hưởng của nền văn minh”, nhưng ông không sống trong quá khứ. Cuốn sách của ông thúc giục chúng ta tìm ra cách để tỉnh táo và tham gia chủ động hơn. Ý tưởng của ông ấy vẫn ở đây nhưng ông thì không, và đã đến lúc quyền kiểm soát được trao cho thế hệ mới - những “thổ địa” của thế giới mới dũng cảm này, những người hiểu rõ hơn về nó.

20 năm khiến mọi thứ không còn như xưa. Mọi thứ đều di chuyển nhanh hơn. “Sự thay đổi đã thay đổi”, cha tôi viết như vậy trong một cuốn sách khác.

Đã có rất nhiều thay đổi kể từ khi cuốn sách này xuất hiện. Các yếu tố tin tức và giải trí đã gắn bó với nhau hơn rất nhiều, bất chấp sự phản đối (một số chân chính, một số có lẽ không) đến từ bộ phận chuyên phụ trách tin tức. Khi Jon Stewart, người dẫn chương trình The Daily Show của Comedy Central, xuất hiện trên Crossfire của CNN và đưa ra quan điểm rằng, những tin tức nghiêm túc phải tách biệt với những chương trình mang tính kinh doanh. Những đoạn trích ngắn gây ấn tượng giờ chỉ còn là dòng trích ngắn tủn mủn, và hiếm khi có ai đó lên tiếng chất vấn sự vô lý của nó. “Câu hỏi về việc truyền hình ảnh hưởng đến chúng ta như thế nào đã bị chìm vào quên lãng” (Lời của cha tôi, không phải của tôi, từ năm 1985).

Fox News xây dựng nên chỗ đứng của riêng mình và phát triển mạnh mẽ. Tập đoàn kinh doanh đang trên đà tăng trưởng, đặc biệt là khi so sánh với các công ty truyền thông. Khi đưa tin hằng ngày, các công ty truyền thông không phát những hình ảnh ghê rợn về chiến tranh, nhưng dù sao họ cũng không làm như vậy 20 năm trước (mặc dù cách đây 40 năm thì họ có làm). Chất lượng đồ họa của máy tính và trò chơi điện tử đã được cải thiện đáng kể. Hình thức hợp tác sáng tạo ngày càng phát triển, nhờ vào phong trào “mã nguồn mở” - thứ đã tạo ra hệ điều hành Linux cho chúng ta. Tuy nhiên, nhiều cộng đồng khác đang sụp đổ: Ngày càng ít người tham gia các câu lạc bộ gặp gỡ thường xuyên, không còn mấy gia đình ăn tối cùng nhau và mọi người không còn mời bạn bè đến nhà hay thân thiết với hàng xóm của họ như trước đây. Ngày càng có nhiều quản lý trường học, chính trị gia và giám đốc điều hành doanh nghiệp mong muốn trang bị máy tính cho các trường học, như thể đó là chìa khóa để cải thiện nền giáo dục Mỹ. Số giờ trung bình người Mỹ dành ra để xem ti vi vẫn ổn định, vào khoảng 4,5 giờ mỗi ngày (đến tuổi 65, một người sẽ dành ra 12 năm để ngồi trước màn hình ti vi). Tình trạng béo phì ở trẻ em đang gia tăng. Một số thứ khiến con cái chúng ta bận tâm nhiều hơn trước đây, một số thứ khác thì không. Xã hội ngày nay có thể có nhiều hy vọng hơn trước kia, mà cũng có thể ít hơn. Có lẽ con số tổng là không đổi.

Theo cuốn sách này: Viễn cảnh mà một nhà văn người Anh (George Orwell) đưa ra, một viễn cảnh mà nhiều người lo sợ sẽ thành hiện thực, về cơ bản là không có cơ sở; trong khi viễn cảnh mà một nhà văn người Anh khác (Aldous Huxley) miêu tả, một viễn cảnh ít được biết đến và ít người sợ hãi hơn, lại chính xác một cách đáng sợ. Cha tôi đã chứng minh cho quan điểm của mình một cách thuyết phục, nhưng đó là lập luận của một thời điểm khác - Thời đại của Truyền hình. Các công nghệ và phương tiện truyền thông mới giờ đây đang phát triển mạnh mẽ.

May mắn thay, lý do quan trọng nhất khiến tôi thấy Giải trí đến chết vẫn giữ nguyên được tính thời sự, đó là cha tôi đã đặt ra những câu hỏi hay đến nỗi chúng có thể được áp dụng cho những thứ không phải truyền hình, về tất cả các kiểu phát triển mang tính biến đổi, về các sự kiện đã xảy ra từ sau năm 1985, về những thứ diễn ra sau khi ông qua đời, về mọi điều vẫn chưa được định hình.

Những câu hỏi này có thể tiếp tục được sử dụng cho nhiều thế hệ sau (mặc dù một ngày nào đó, “nhiều thế hệ sau” có thể chỉ là một giai đoạn kéo dài 3 năm). Câu hỏi của ông có thể dành cho tất cả các công nghệ và phương tiện truyền thông. Điều gì sẽ xảy ra khi chúng ta quá say sưa với những thứ này? Chúng giải phóng chúng ta hay bỏ tù chúng ta? Chúng cải thiện hay làm tổn hại nền dân chủ? Chúng khiến các nhà lãnh đạo có trách nhiệm hơn hay vô trách nhiệm hơn? Hệ thống của chúng ta sẽ minh bạch hơn hay mờ ám hơn? Chúng biến chúng ta thành những công dân tốt hơn hay những người tiêu dùng chi mạnh tay hơn? Những sự đánh đổi ta phải thực hiện liệu có xứng đáng không? Nếu như câu trả lời là không đáng, nhưng chúng ta vẫn không thể ngăn mình đón nhận những điều mới mẻ hấp dẫn (bởi đó là bản năng của chúng ta), vậy thì ta có thể đưa ra những chiến lược nào để duy trì quyền kiểm soát? Để duy trì nhân cách? Để tìm kiếm những điều ý nghĩa? Cha tôi không “keo kiệt” về những điều này. Ông không bao giờ thiếu lạc quan, điều ông ấy thiếu là sự chắc chắn. “Chúng ta phải cẩn thận trong việc khen ngợi hoặc lên án vì tương lai có thể có những điều bất ngờ”, ông viết. Ông ấy cũng không sợ ti vi (như một số người đã nghĩ). Ông viết: “A-Team và Cheers không phải là mối đe dọa đối với sức khỏe cộng đồng. Mà vấn đề nằm ở các chương trình như 60 Minutes, Eyewitness News và Sesame Street”.

Một học viên của cha tôi, đồng thời cũng là một giáo sư, cho biết các sinh viên của ông ấy đón nhận Giải trí đến chết còn hào hứng hơn những người đã đọc cuốn sách cách đây 5 hoặc 10 năm. “Khi cuốn sách lần đầu tiên ra mắt, nó đã đi trước thời đại và một số người không hiểu được tầm vóc của nó”, ông nói. “Đó là một cuốn sách của thế kỷ XXI được xuất bản vào thế kỷ XX”. Năm 1986, ngay sau khi cuốn sách được xuất bản và bắt đầu gây tiếng vang, cha tôi có mặt trên ABC’s Nightline, thảo luận với Ted Koppel về tác động của ti vi đối với xã hội nếu chúng ta để nó kiểm soát chúng ta, thay vì ngược lại. Tại thời điểm đó, để chứng minh quan điểm của ông, rằng khoảng thời gian chú ý ngắn ngủi và sự thèm muốn của chúng ta đối với nội dung mang tính dễ chịu có thể làm ngắt mạch bất kỳ buổi thảo luận ý nghĩa nào, cha tôi nói,

“Ví dụ nhé, Ted, chúng ta đang thảo luận một điều quan trọng về văn hóa, nhưng trong 30 giây nữa, chúng ta sẽ phải dừng lại để nhường chỗ cho một quảng cáo bán ô tô hoặc kem đánh răng”.

Ông Koppel, một trong số ít những người hành xử nghiêm túc trên truyền hình, đã nở một nụ cười gượng - hay đó là một nụ cười mệt mỏi?

“Thực ra là, Tiến sĩ Postman ạ”, ông ta nói, “thời lượng quảng cáo chỉ cỡ 10 giây thôi”.

Vẫn còn thời gian mà.

Andrew Postman

Brooklyn, New York

Tháng 11 năm 2005

Vào năm 1985...

Dân số Mỹ là 240 triệu người. Chiến tranh Lạnh vẫn đang tiếp diễn. Mikhail Gorbachev vừa trở thành nhà lãnh đạo Liên Xô. Ronald Reagan là tổng thống Mỹ. Các nhân vật chính trị lớn khác bao gồm Walter “Fritz” Mondale, ứng cử viên tổng thống của đảng Dân chủ năm trước; Geraldine Ferraro, người ứng cử vị trí phó tổng thống; thượng nghị sĩ Gary Hart và John Glenn (Glenn là một cựu phi hành gia). Ed Koch là thị trưởng thành phố New York. David Garth là nhà tư vấn truyền thông hàng đầu cho các ứng cử viên chính trị.

Các chương trình truyền hình được xếp hạng cao nhất bao gồm Dynasty, Dallas (mặc dù đã được vài năm kể từ khi bộ phim truyền hình Who Shot J.R.? [tạm dịch: Ai bắn J.R?] thu hút khán giả xem truyền hình trên toàn quốc), tiếp đến là The A-Team, Cheers và Hill Street Blues. Dan Rather, Tom Brokaw và Peter Jennings là những người dẫn những bản tin thời sự hằng đêm. Những tín đồ của truyền hình đang tận hưởng thời kỳ hoàng kim. Các nhân vật hàng đầu gồm Jimmy Swaggart, Pat Robertson, Jim Bakker, Billy Graham, Jerry Falwell, Robert Schuller và Oral Roberts. Howard Cosell gần đây đã nghỉ hưu sau nhiều năm là giọng đọc thể thao được chú ý nhất trên ti vi. Chương trình Entertainment Tonight và kênh truyền hình cáp MTV, cùng ra đời trước đó vài năm, đều gặt hái được nhiều thành công.

Máy tính Mac được 11 tuổi, tờ báo USA Today đã ra đời được 3 năm, và tờ People Magazine thì được 10 năm. Tiến sĩ Ruth Westheimer tổ chức một chương trình gọi qua radio nổi tiếng, đưa ra lời khuyên về giới tính một cách tươi vui và thẳng thắn. Người Mỹ gốc Phi được gọi là người da màu. Martina Navratilova là tay vợt nữ xuất sắc nhất thế giới. Trivial Pursuit là trò chơi tập thể bán chạy nhất. Một số nghệ sĩ giải trí mà cha tôi có ấn tượng là diễn viên hài Shecky Greene, Red Buttons và Milton Berle, ca sĩ Dionne Warwick, người dẫn chương trình trò chuyện trên truyền hình David Susskind. Thậm chí là vào năm 1985, họ đã bước qua thời kỳ đỉnh cao.

A.P.

LỜI TỰA

Chúng ta đều để mắt trông chừng cái năm 1984. Khi năm đó đến và lời tiên tri không thành hiện thực, những người Mỹ trầm tư đã hát mừng một cách nhẹ nhàng để ca ngợi chính mình. Cái gốc của nền dân chủ tự do vẫn được giữ vững. Dù nỗi kinh hoàng có xảy ra ở nơi nào đi chăng nữa, thì người Mỹ, ít nhất là như vậy, đã không bị những cơn ác mộng của Orwell[1] ghé thăm.

Nhưng chúng ta quên rằng, bên cạnh tầm nhìn đen tối của Orwell, còn có một tác phẩm khác - hơi cũ hơn, ít nổi tiếng hơn, nhưng không kém phần rùng rợn: cuốn Brave New World (Thế giới mới nhiệm màu) của Aldous Huxley. Trái ngược với suy nghĩ thông thường ngay cả với giới trí thức, Huxley và Orwell không đưa ra những lời tiên tri giống nhau. Orwell cảnh báo rằng, chúng ta sẽ bị khuất phục bởi sự áp bức từ bên ngoài. Nhưng trong tầm nhìn của Huxley, không cần một thế lực to lớn nào để tước bỏ sự tự chủ, sự chín chắn và lịch sử của con người. Theo ông, mọi người sẽ yêu thích cảnh bị áp bức, ngưỡng mộ những công nghệ làm suy giảm khả năng tư duy của họ.

Điều mà Orwell lo sợ là sự xuất hiện của những con người cấm lưu hành sách vở. Điều mà Huxley lo sợ lại là chẳng có lý do gì để cấm một cuốn sách, vì sẽ chẳng còn ai muốn đọc sách nữa. Orwell sợ sẽ có những kẻ cấm lan tỏa tin tức, không cho ta hay biết chút gì. Huxley lại sợ những kẻ cung cấp cho ta quá nhiều thông tin, khiến ta trở nên thụ động và chỉ biết đến mình. Orwell sợ rằng sự thật sẽ bị che giấu với chúng ta. Huxley thì sợ sự thật sẽ bị nhấn chìm trong một đại dương toàn những thông tin không quan trọng, vô nghĩa lý. Orwell lo sợ chúng ta sẽ trở thành một nền văn hóa bị giam cầm. Huxley lo sợ chúng ta sẽ trở thành một nền văn hóa phù phiếm, chỉ bận tâm đến những thú vui giải trí. Như Huxley đã lưu ý trong cuốn Brave New World Revisited (tạm dịch: Tái ngộ Thế giới mới nhiệm màu), những người theo chủ nghĩa tự do dân sự và những người theo chủ nghĩa duy lý - những người luôn cảnh giác chống lại chế độ chuyên chế - “đã không tính đến sự ham thích gần như vô hạn của con người đối với những yếu tố gây sao nhãng”. Huxley nói thêm rằng, trong tác phẩm 1984, mọi người bị kiểm soát bởi những nỗi đau đớn. Trong Brave New World, họ lại bị kiểm soát bằng những khoái cảm. Tóm lại, Orwell sợ rằng những thứ chúng ta căm ghét sẽ hủy hoại chúng ta. Huxley thì sợ rằng, những thứ chúng ta yêu thích sẽ hủy hoại chúng ta.

Cuốn sách này bàn về khả năng rằng, có thể mọi thứ sẽ xảy ra đúng như những gì Huxley suy đoán, chứ không phải Orwell.

Phần I

1 PHƯƠNG TIỆN TRUYỀN THÔNG LÀ PHÉP ẨN DỤ

vào những thời điểm khác nhau trong thành phố đã trở thành tâm điểm của tinh thần Mỹ rạng ngời. Ví dụ, vào cuối thế kỷ XVIII, Boston - trung tâm của chủ nghĩa cấp tiến chính trị - đã cho nổ một phát súng vang dội khắp thế giới - một phát súng không thể xuất hiện ở bất kỳ nơi nào khác ngoài vùng ngoại ô Boston. Tất cả người Mỹ đều nuôi dưỡng “tinh thần Boston” trong trái tim mình. Vào giữa thế kỷ XIX, New York trở thành biểu tượng về một nước Mỹ đa dạng, hội tụ nhiều nền văn hóa. Vào đầu thế kỷ XX, Chicago đã trở thành biểu tượng của năng lượng công nghiệp Hoa Kỳ. Nếu một người bán thịt lợn được dựng tượng đâu đó tại Chicago, thì bức tượng đó giống như một lời nhắc nhở về thời kỳ mà nước Mỹ được đặc trưng bởi những tuyến đường sắt, những đàn gia súc, nhà máy thép và những ý tưởng kinh doanh liều lĩnh. Nếu không có bức tượng nào như vậy, thì cần phải có, cũng giống như ta có bức tượng Minute Man để gợi nhớ Thời đại Boston, hay tượng Nữ thần Tự do để gợi nhớ Thời đại New York.

Ngày nay, chúng ta xem thành phố Las Vegas, Nevada như một phép ẩn dụ về tính cách và khát vọng Mỹ. Las Vegas là một thành phố hoàn toàn xoay quanh những ý tưởng giải trí, là một lời khẳng định về tinh thần của một nền văn hóa mà ở đó, tất cả những hình thức trò chuyện và bàn luận ngày càng giàu tính giải trí hơn. Chính trị, tôn giáo, tin tức, thể thao, giáo dục và thương mại của chúng ta đã bị biến thành những hình thức kinh doanh mà không vấp phải sự phản đối nào, thậm chí cũng không mấy ai để ý đến điều đó. Kết quả là chúng ta đang trở thành những cá nhân bước trên con đường Giải trí đến chết.

Vào thời điểm tôi viết cuốn sách này, Tổng thống Mỹ [Ronald Reagan] là một cựu diễn viên điện ảnh Hollywood. Một trong những đối thủ nặng ký của ông vào năm 1984 [John Glenn] cũng là một nhân vật nổi bật trên chương trình truyền hình hấp dẫn nhất trong những năm 1960, thậm chí còn là một phi hành gia. Đương nhiên là có một bộ phim đã được thực hiện về cuộc phiêu lưu ngoài Trái đất của ông ấy. Ứng cử viên được đề cử trước đó, George McGovern, từng là người dẫn chương trình truyền hình nổi tiếng Saturday Night Live. Một ứng cử viên khác, mục sư Jesse Jackson, cũng từng làm điều tương tự.

Trong khi đó, cựu Tổng thống Richard Nixon, người từng tuyên bố ông đã thất bại trong cuộc bầu cử vì bị những chuyên viên trang điểm phá hoại, đã đưa ra lời khuyên cho Thượng nghị sĩ Edward Kennedy nếu muốn nghiêm túc tranh cử tổng thống: phải giảm được khoảng 10kg. Mặc dù Hiến pháp không đề cập đến điều này, nhưng có vẻ như những người béo đang bị loại trừ khỏi việc tranh cử vào các chức vụ chính trị cấp cao. Hình như cả những người hói đầu cũng vậy. Và hầu hết những ai không được “nâng cấp” ngoại hình bởi những chuyên gia thẩm mỹ cũng thế. Thật sự thì, chúng ta có thể đã đạt đến mức mà việc làm đẹp sẽ thay thế ý thức hệ để trở thành một lĩnh vực chuyên môn mà chính trị gia phải có năng lực kiểm soát.

Các nhà báo tại Mỹ, tức là các phát thanh viên truyền hình, không hề bỏ qua điểm mấu chốt này. Hầu hết họ dành nhiều thời gian cho máy sấy tóc hơn là viết kịch bản, kết quả là họ trở thành nhóm những người quyến rũ nhất ở Las Vegas. Mặc dù Đạo luật Truyền thông Liên bang không nói gì, nhưng những người không “ăn hình” sẽ không có cơ hội đứng trước công chúng và tường thuật “tin tức trong ngày”. Mặt khác, những người hấp dẫn trước camera có thể yêu cầu mức lương lên đến hơn 1 triệu đô la mỗi năm.

Rất lâu trước khi thế giới phát hiện ra, các doanh nhân Mỹ đã biết rằng, chất lượng và sự hữu dụng của sản phẩm phải đi kèm với sự khéo léo khi trưng bày nó.

Cách đây không lâu, tôi thấy Billy Graham trò chuyện cùng Shecky Green, Red Buttons, Dionne Warwick, Milton Berle và những người khác để vinh danh George Burns - người đang ăn mừng vì đã “tồn tại” được 80 năm trong ngành giải trí. Mục sư Graham đùa một chút với Bums về việc chuẩn bị hành trang để hướng tới một đời sống vĩnh hằng. Mặc dù Kinh Thánh không đề cập gì hết, nhưng Mục sư Graham đảm bảo với khán giả rằng, Chúa yêu những người có thể giúp mọi người bật cười vui vẻ. Đó là một nhầm lẫn vô tình. Ông đã nhầm NBC sang Chúa.

Tiến sĩ Ruth Westheimer là một nhà tâm lý học, người phụ trách một chương trình radio nổi tiếng và một màn trình diễn ở hộp đêm - những phương tiện mà cô sử dụng để thông tin đến khán giả của mình mọi điều về tình dục và sự muôn hình vạn trạng của nó, thông qua những ngôn từ vốn chỉ được dùng trong phòng ngủ và các góc phố riêng tư. Tính giải trí của cô cũng xấp xỉ mục sư Billy Graham, và cô từng nói rằng, “Tôi không cố trở nên hài hước. Nhưng nếu sự việc thành ra như vậy, tôi sẽ tận dụng nó. Nếu người ta gọi tôi là một nghệ sĩ giải trí, tôi thấy điều đó thật tuyệt. Khi một giáo sư giảng dạy một cách hài hước, mọi người sẽ ghi nhớ lâu hơn”. Cô ấy không nói về những gì họ ghi nhớ được hoặc những thứ họ nhớ thì có tác dụng gì. Nhưng cô ấy đã nêu lên một trọng điểm: Thật tuyệt khi trở thành một nghệ sĩ giải trí. Thật vậy, ở Mỹ, Đức Chúa Trời ưu ái tất cả những ai sở hữu cả tài năng lẫn hình thức để mua vui cho người khác - cho dù họ là nhà thuyết giáo, vận động viên, doanh nhân, chính trị gia, giáo viên hay nhà báo. Ở Mỹ, những người kém thú vị nhất, những người chẳng buồn cười chút nào, chính là những nghệ sĩ giải trí chuyên nghiệp.

Những người quan tâm và lo lắng cho nền văn hóa - những người đọc những cuốn sách như thế này - sẽ biết rằng, những ví dụ trên không phải là vài ba khoảnh khắc bốc đồng mà vẫn thường xuyên xảy ra. Không thiếu những nhà phê bình đã quan sát và nhận ra một thực tế, đó là những cuộc thảo luận trước công chúng ở Mỹ đã dần biến mất hoặc bị chuyển đổi thành những màn trình diễn kiếm tiền. Nhưng tôi tin rằng, phần lớn bọn họ không thuật lại sự việc từ gốc và nói rõ ý nghĩa của sự lao dốc này, khi hoạt động truyền thông Mỹ xoay quanh một loạt những thứ vô thưởng vô phạt. Ví dụ, những người từng viết một cách mạnh mẽ về vấn đề này nói với chúng ta rằng, những gì đang xảy ra là tàn dư của chủ nghĩa tư bản kiệt quệ; hoặc ngược lại, đó là kết quả vô vị khi chủ nghĩa tư bản đạt đến độ hoàn thiện; hoặc là hậu quả sinh ra từ chứng loạn thần kinh của Thời đại Freud; hoặc là quả báo khi chúng ta để Đức Chúa Trời biến mất; hoặc tất cả đều xuất phát từ lòng tham và những hoài bão quả to lớn.

Tôi đã xem xét cẩn thận những lời giải thích này, và tôi không nói rằng không có gì đáng để học hỏi từ chúng. Những người theo học thuyết của Marx, Freud, Lévi-Strauss... đều không nên bị coi nhẹ. Bản thân tôi sẽ rất ngạc nhiên nếu câu chuyện tôi kể có thể đến gần với sự thật trọn vẹn. Tất cả chúng ta, như Huxley đã nói, là những chuyên gia tóm lược, nghĩa là không ai trong chúng ta có đủ trí thông minh để nắm bắt toàn bộ sự thật. Nhưng có một ý kiến khá cụ thể mà ta có thể xem xét, đó là giá trị của vấn đề nằm ở tính trực tiếp của nó, thể hiện qua các hình thức trò chuyện của con người. Cách chúng ta thực hiện những cuộc trò chuyện sẽ quyết định đâu là những ý tưởng mà ta có thể diễn đạt một cách dễ dàng. Và những ý tưởng nào được diễn đạt một cách dễ dàng chắc chắn sẽ trở thành “nội dung” quan trọng của một nền văn hóa.

Tôi sử dụng từ “trò chuyện” một cách ẩn dụ, để không chỉ nói về những cuộc hội thoại mà còn bao hàm tất cả các kỹ thuật và công nghệ cho phép mọi người thuộc một nền văn hóa cụ thể trao đổi thông điệp. Theo nghĩa này, toàn bộ nền văn hóa là một cuộc trò chuyện, hay chính xác hơn là một tập hợp các cuộc trò chuyện, được tiến hành theo nhiều hình thức khác nhau. Trọng tâm chú ý của chúng ta ở đây là làm cách nào để kiểm soát hình thức của các hoạt động truyền thông và thậm chí là quyết định loại nội dung có thể sinh ra từ các hình thức đó.

Để lấy một ví dụ đơn giản nhằm hiểu điều này có nghĩa là gì, hãy tìm hiểu về “công nghệ” thời cổ xưa - tín hiệu khói. Mặc dù tôi không biết chính xác nội dung nào đã được người da đỏ đưa vào tín hiệu khói, nhưng tôi có thể khá chắc rằng nó không bao gồm những lập luận triết học. Những làn khói không đủ khả năng để diễn đạt các ý tưởng về bản chất của sự tồn tại, và ngay cả khi điều đó là khả thi, một triết gia đến từ bộ lạc Cherokee cũng sẽ sớm đốt hết củi trước khi đến được tiên đề thứ hai. Bạn không thể sử dụng khói để truyền đạt thông tin triết học. Hình thức đó không phù hợp với nội dung cần chuyển tải.

Để lấy một ví dụ gần gũi hơn: Như tôi đã gợi ý trước đó, thật khó tưởng tượng rằng một người như Tổng thống thứ 27 của Hoa Kỳ, William Howard Taft, cằm nọng, nặng gần 140kg, lại có thể trở thành ứng cử viên tổng thống trong thế giới ngày nay. Hình dáng cơ thể của một người đàn ông căn bản không liên quan đến những ý tưởng của anh ta khi anh phát biểu trước công chúng qua văn bản, qua đài phát thanh hoặc qua tín hiệu khói. Nhưng cơ thể lại trở thành một yếu tố quan trọng khi ta lên sóng truyền hình. Sự thô kệch “ngộp thở” của một hình ảnh nặng cỡ 140kg dù là một hình ảnh đang phát biểu, sẽ dễ dàng lấn át bất kỳ sự tinh tế logic hoặc tinh thần nào được truyền đạt qua lời nói. Đối với truyền hình, hoạt động truyền thông được thực hiện chủ yếu qua hình ảnh trực quan, có nghĩa là truyền hình cho chúng ta một cuộc trò chuyện bằng hình ảnh chứ không phải bằng lời nói. Sự xuất hiện của người quản lý hình ảnh trong đấu trường chính trị và cùng lúc đó, sự vắng bóng của những người viết lời phát biểu đã chứng thực rằng, truyền hình đòi hỏi một loại nội dung không giống như những phương tiện truyền thông khác. Bạn không thể nói triết lý chính trị trên truyền hình. Nội dung đó không phù hợp với hình thức của truyền hình.

Một ví dụ khác phức tạp hơn: Thông tin, nội dung, hoặc nói chung là “thứ” tạo nên cái được gọi là “tin tức trong ngày”, sẽ không thể tồn tại trong một thế giới thiếu các phương tiện truyền thông để biểu đạt nó. Ý tôi không phải là những thứ như hỏa hoạn, chiến tranh, giết người và các vụ ngoại tình không xảy ra ở khắp mọi nơi trên thế giới này. Ý tôi là, nếu như thiếu một công nghệ để lan tỏa tin tức về các sự kiện đó, mọi người sẽ không thể để ý tới chúng, không thể đưa chúng vào đời sống hằng ngày của họ. Những thông tin như vậy đơn giản sẽ không thể tồn tại và trở thành một phần nội dung của nền văn hóa. “Tin tức trong ngày” hoàn toàn được tạo ra bởi phương thức điện báo (và từ đó về sau, mức độ lan tỏa được nhân lên bởi các phương tiện truyền thông mới hơn), khiến những thông tin bị tách rời khỏi ngữ cảnh có thể được lan truyền rộng rãi với tốc độ đáng kinh ngạc. Tin tức trong ngày là sản phẩm sinh ra từ trí tưởng tượng được công nghệ hỗ trợ. Nói chính xác hơn, nó là một sự kiện truyền thông. Chúng ta để ý đến các sự kiện rời rạc diễn ra khắp các nơi trên thế giới, vì ta có nhiều phương tiện truyền thông với hình thức rất phù hợp để truyền đạt những cuộc trò chuyện rời rạc như vậy. Các nền văn hóa không có hệ thống truyền thông với tốc độ ánh sáng - ví dụ như các nền văn hóa mà tín hiệu khói là công cụ truyền tin vượt không gian hiệu quả nhất - sẽ không có tin tức trong ngày. Nếu không có phương tiện phù hợp với hình thức của nó, tin tức trong ngày sẽ không tồn tại.

Như vậy, nói một cách rõ ràng nhất, cuốn sách này là một hành trình tìm hiểu về thực tế văn hóa quan trọng nhất của Mỹ trong nửa sau thế kỷ XX: sự suy tàn của Thời đại Đọc chữ và sự trỗi dậy của Thời đại Truyền hình. Sự biến đổi này đã dẫn tới những thay đổi mạnh mẽ về nội dung và ý nghĩa của hoạt động truyền thông, vì 2 phương tiện truyền thông quá khác nhau không thể truyền đạt cùng một ý tưởng. Khi ảnh hưởng của tài liệu in ấn giảm dần, những nội dung về chính trị, tôn giáo, giáo dục và nhiều điều khác phải thay đổi và xử lý lại sao cho phù hợp nhất với vô tuyến truyền hình.

Nếu tất cả những điều này nghe có vẻ giống như quan điểm của Marshall McLuhan, rằng phương tiện truyền tải chính là thông điệp, tôi sẽ không phủ nhận sự liên hệ này. Tôi gặp McLuhan 30 năm trước, khi tôi đang học cao học còn ông là một giáo sư tiếng Anh không ai biết tới. Khi đó, cũng như bây giờ, tôi luôn tin rằng ông ấy có phong cách giao tiếp giống Orwell và Huxley - nghĩa là trò chuyện như một nhà tiên tri. Tôi vẫn kiên định với lời dạy của ông ấy, rằng cách rõ ràng nhất để nhìn thấu một nền văn hóa là chú ý đến các công cụ dùng để trò chuyện của nó. Tôi có thể nói thêm rằng, sự quan tâm của tôi đối với vấn đề này thực chất được gợi lên bởi một nhà tiên tri còn tầm vóc hơn McLuhan, cổ xưa hơn Plato. Khi học Kinh Thánh thời còn trẻ, tôi nhận thấy những điểm cơ bản của ý tưởng rằng, các hình thức truyền thông sẽ ưu tiên một số kiểu nội dung cụ thể, do đó truyền thông có khả năng nắm quyền chỉ huy một nền văn hóa. Trong 10 điều răn của Thiên Chúa, thì ở lời răn dạy thứ hai, dân Israel bị cấm tạo ra những hình ảnh cụ thể về bất kỳ điều gì: “Ngươi không được tạo ra bất kỳ hình tượng nào, không được tạo ra bất kỳ thứ gì tượng trưng cho những vật ở trên trời cao, dưới mặt đất và trong làn nước”.

Sau đó, tôi cũng như rất nhiều người khác đã băn khoăn rằng, tại sao Chúa lại đưa ra những chỉ dẫn về cách con chiên đặt ra (hoặc không đặt ra) các biểu tượng cho trải nghiệm tôn giáo của họ. Đây là một mệnh lệnh đạo đức kỳ lạ trừ khi người đưa ra nó cho rằng, có một mối liên hệ giữa các hình thức giao tiếp của con người với chất lượng của một nền văn hóa. Chúng ta có thể đưa ra một lời phỏng đoán táo bạo, đó là nếu một người được yêu cầu phải tin yêu một đấng thiêng liêng trừu tượng, thì sẽ thật không phù hợp nếu người ấy lại có thói quen vẽ tranh, tạc tượng hoặc nói chung là diễn tả ý tưởng của họ dưới bất kỳ hình thức cụ thể nào. Chúa của người Do Thái tồn tại trong Ngôi Lời (Word) và thông qua Ngôi Lời, một quan niệm chưa từng có và đòi hỏi trình độ tư duy trừu tượng phải đạt mức cao nhất. Do đó, sự mô tả bằng hình tượng (Iconography) đã trở thành một sự báng bổ khi để một kiểu Chúa mới xâm nhập nền văn hóa. Những người như chúng ta, những người đang trong quá trình chuyển đổi văn hóa của mình từ việc tập trung vào câu chữ sang tập trung vào hình ảnh, sẽ đạt được nhiều lợi ích nếu dành thời gian suy ngẫm về lời răn này. Nhưng ngay cả khi tôi phán đoán sai, tôi vẫn tin rằng mình đang đưa ra một giả định khôn ngoan và sát thực, đó là các phương tiện truyền thông sẵn có tại một nền văn hóa có ảnh hưởng chi phối đến việc hình thành các mối bận tâm về tri thức và xã hội của nền văn hóa đó.

Tất nhiên, lời nói vẫn là phương tiện cơ bản và không thể thiếu. Nó tạo nên con người chúng ta, giúp ta tiếp tục là con người, và trên thực tế, là yếu tố định nghĩa nên con người. Điều này không có nghĩa là nếu không có các phương tiện giao tiếp khác, tất cả mọi người có thể nói về những điều giống nhau theo cùng một cách và thuận tiện như nhau. Chúng ta đủ hiểu biết về ngôn ngữ để hiểu rằng, các biến thể trong cấu trúc ngôn ngữ sẽ dẫn đến các biến thể về “thế giới quan”. Cách mọi người nghĩ về thời gian và không gian, về các sự vật và quá trình, sẽ bị ảnh hưởng rất nhiều bởi đặc điểm ngữ pháp trong ngôn ngữ của họ. Do đó, chúng ta không thể mặc định rằng, tâm trí của tất cả loài người đều có cùng một cách lý giải về cách thế giới này được tạo dựng.

Hãy thử tưởng tượng xem thế giới quan giữa các nền văn hóa khác nhau sẽ còn phân hóa như thế nào khi chúng ta nghĩ về muôn hình vạn trạng các loại công cụ để tiến hành các cuộc trò chuyện. Văn hóa được tạo thành từ những lời nói, sau đó lại được tái tạo bằng mọi cách thức giao tiếp - từ hội họa đến chữ tượng hình, từ bảng chữ cái đến màn hình ti vi. Mỗi phương tiện, giống như bản thân ngôn ngữ, có thể tạo ra một phương thức truyền thông độc đáo bằng cách cung cấp một định hướng mới để ta suy nghĩ, diễn đạt và cảm thụ. Tất nhiên, đây chính là ý của McLuhan khi nói phương tiện truyền tải chính là thông điệp. Tuy nhiên, quan điểm của ông cần được sửa đổi một chút, bởi hiện tại, cách nói này có thể khiến người ta nhầm lẫn một thông điệp (message) sang một phép ẩn dụ (metaphor). Một thông điệp biểu thị một tuyên bố cụ thể và rõ ràng về thế giới. Nhưng các hình thức truyền thông của chúng ta hiện nay lại không đưa ra những tuyên bố rõ ràng như vậy. Thứ mà truyền thông đưa ra hiện giờ giống những phép ẩn dụ hơn. Chúng khá kín đáo nhưng lại có tính ám chỉ mạnh mẽ, buộc người tiếp nhận phải thuận theo những định nghĩa đặc biệt của chúng về thực tại. Cho dù chúng ta đang trải nghiệm thế giới qua lời nói, chữ in hay máy quay truyền hình, thì các phương tiện truyền thông đều đưa ra những hình ảnh ẩn dụ để phân loại thế giới cho chúng ta. Những phép ẩn dụ đang sắp xếp thế giới, đóng khung nó, phóng to nó, thu nhỏ nó, tô màu nó. Như Ernst Cassirer đã nhận xét:

Thực tế vật chất dường như đang trở nên mờ nhạt khi những hoạt động mang tính tượng trưng của con người tăng lên. Thay vì tự mình đối phó với những sự việc, con người lại liên tục đối thoại với chính mình. Anh ta tự bao bọc mình trong các hình thức ngôn ngữ, các hình ảnh nghệ thuật, các biểu tượng thần thoại hoặc các nghi thức tôn giáo mà anh ta không thể nhìn thấy hoặc hiểu rõ.

Khi các phương tiện truyền thông đan xen vào nhau, chúng sẽ định hướng những gì chúng ta nhìn thấy và hiểu biết. Điều đáng kể là người ta lại rất hiếm khi chú ý đến sự thật này. Một người đọc sách, xem truyền hình hoặc liếc nhìn đồng hồ của mình thường không quan tâm đến việc tâm trí của họ được tổ chức và điều khiển như thế nào bởi những hành động này, và càng không quan tâm một cuốn sách, một chiếc ti vi hoặc chiếc đồng hồ sẽ khơi gợi nên ý tưởng nào về thế giới. Nhưng có những người đã quan tâm - ví dụ như Lewis Mumford. Ông không phải kiểu người nhìn đồng hồ chỉ để xem bây giờ là mấy giờ. Không phải là ông ấy không quan tâm đến nội dung của đồng hồ, mà là ông quan tâm nhiều hơn đến cách đồng hồ gợi nên ý tưởng về “khoảnh khắc”. Ông quan tâm đến triết lý của đồng hồ, coi đồng hồ như một phép ẩn dụ (nền giáo dục của chúng ta không nói gì mấy về điều này và các nhà sản xuất đồng hồ thì hoàn toàn không có ý kiến gì hết). “Đồng hồ”, Mumford kết luận, “là một cỗ máy hiệu quả có ‘sản phẩm’ là giây và phút”. Đồng hồ có tác dụng tách rời thời gian khỏi các hoạt động của con người và do đó, hình thành ý tưởng về một thế giới độc lập gồm các khoảng liên tiếp có thể đo lường được. “Các khoảnh khắc nối tiếp nhau” hóa ra không phải là quan niệm của Chúa hay của tự nhiên, mà là ý tưởng được hình thành bởi con người khi anh ta tự trò chuyện với bản thân về một chiếc máy do anh ta tạo ra.

Trong cuốn sách Technics and Civilization (tạm dịch: Kỹ thuật và nền văn minh), Mumford chỉ ra rằng, bắt đầu từ thế kỷ XIV, đồng hồ đã biến chúng ta thành những người quản lý thời gian, sau đó trở thành người tiết kiệm thời gian và giờ là nô lệ của thời gian. Trong quá trình này, chúng ta trở nên bất kính với Mặt trời và các mùa trong năm, vì trong một thế giới được tạo thành từ giây và phút, quyền lực của tự nhiên bị gạt bỏ. Thật vậy, với việc phát minh ra đồng hồ, con người không còn coi thiên nhiên vĩnh hằng là thước đo cho mọi thứ và trọng tâm của mọi hoạt động nữa.

Bảng chữ cái đã giới thiệu một hình thức trò chuyện mới giữa con người và con người và đến nay, chữ viết đã trở thành một điều quá phổ biến.

Có thể nhìn thấy lý lẽ của một người thay vì chỉ có thể nghe họ nói là một vấn đề không hề nhỏ, mặc dù nền giáo dục của chúng ta, một lần nữa, chỉ dành ra rất ít thời gian để nói về điều này. Tuy nhiên, rõ ràng là chữ viết đã tạo ra một quan niệm mới về tri thức, cũng như một ý thức mới về trí thông minh, về công chúng tiếp nhận và về việc truyền đạt lại kiến thức cho hậu thế - tất cả những điều này đều được Plato nhận ra khi văn bản mới ở giai đoạn đầu của quá trình phát triển. Ông viết trong bức thư thứ bảy: “Không một người thông minh nào lại mạo hiểm thể hiện quan điểm triết học của mình bằng ngôn ngữ, đặc biệt là thứ ngôn ngữ không thể thay đổi được - và đây lại chính là đặc điểm của chữ viết”. Ấy thế mà, Plato vẫn viết rất nhiều và hiểu rõ hơn bất kỳ ai khác rằng, việc thiết lập nên các quan điểm bằng các ký tự viết tay là sự khởi đầu của triết học, chứ không phải sự kết thúc. Triết học không thể tồn tại nếu không có sự phản biện, và việc viết lách tạo điều kiện để những chiêm nghiệm của ta được xem xét kỹ lưỡng một cách liên tục và tập trung. Chữ viết “nắm bắt” lời nói, để nó không vút bay đi và cũng nhờ chữ viết mà ta có những nhà ngữ pháp, nhà logic học, nhà tu từ học, nhà lịch sử, nhà khoa học - tất cả những người này đều phải sử dụng ngôn ngữ thành thạo để có thể hiểu những từ ngữ nhất định có nghĩa là gì, nó sai sót ở đâu và nó sẽ dẫn ta tới những ý tưởng nào.

Plato biết tất cả những điều này, có nghĩa là ông biết rằng, chữ viết sẽ mang đến một cuộc cách mạng về tri giác, cụ thể là khiến cơ quan xử lý ngôn ngữ chuyển từ tai sang mắt. Người ta kể rằng, để thúc đẩy sự chuyển đổi này, Plato đã nhấn mạnh các sinh viên phải có kiến thức về hình học trước khi bước chân vào học viện của ông. Nếu câu chuyện này là thật thì đó là một ý tưởng rất hợp lý, vì như nhà phê bình văn học vĩ đại Northrop Frye nhận xét, “Chữ viết không chỉ là một lời nhắc nhở đơn giản mà có sức mạnh lớn hơn nhiều: Nó tái tạo quá khứ trong hiện tại, và không những đưa đến cho ta những điều quen thuộc, nó còn tạo nên ánh sáng lấp lánh của những điều tưởng tượng”.

Tất cả những gì Plato dự đoán về kết quả của chữ viết giờ đây đã được các nhà nhân chủng học hiểu rõ - đặc biệt là những ai nghiên cứu về các nền văn hóa mà lời nói là cách duy nhất để thực hiện các cuộc trò chuyện phức tạp. Như Northrop Frye đã gợi ý, các nhà nhân chủng học biết rằng chữ viết không chỉ đơn thuần là sự lặp lại của lời nói. Chữ viết là một kiểu lời nói khác hẳn, là ma pháp của thánh thần. Những người sáng tạo ra chữ viết chắc hẳn đã cảm thấy như vậy - đó là lý do tại sao chúng ta không còn ngạc nhiên khi biết rằng, thần Thoth của Ai Cập, người được cho là đã mang chữ viết đến cho vua Thamus, cũng là một vị thần ma thuật. Những người như chúng ta có thể không thấy chữ viết có gì kỳ diệu, nhưng các nhà nhân chủng học lại biết rõ chữ viết thần kỳ như thế nào đối với những người chỉ thuần túy sử dụng lời nói để giao tiếp. Chữ viết không trò chuyện với ai cả nhưng lại trò chuyện với tất cả mọi người. Thật kỳ lạ làm sao, khi ta phải đối mặt với sự im lặng khi đặt ra câu hỏi trong một đoạn văn bản. Thật bối rối làm sao, khi ta phải hướng đến một nhóm công chúng mà ta không hề không nhìn thấy - điều mà mọi tác giả viết sách phải làm. Và ta còn phải tự chỉnh sửa những gì mình viết, bởi ta biết rằng một người đọc nào đó có thể sẽ phản bác hoặc hiểu nhầm ý tưởng của ta.

Tôi đề cập đến tất cả những điều này bởi cuốn sách của tôi viết về cách loài người đang trải qua một sự biến đổi diện rộng đầy nhiễu động, khi đi từ sự kỳ diệu của chữ viết sang sự kỳ diệu của điện tử. Ý tôi muốn nói ở đây là, sự xuất hiện của chữ viết hay đồng hồ trong nền văn hóa không chỉ đơn thuần tăng cường sức mạnh của con người, mà còn biến đổi cách tư duy của anh ta - và tất nhiên, biến đổi cả nội dung của nền văn hóa. Đó là điều tôi muốn nói khi gọi một phương tiện là một phép ẩn dụ. Ở trường học, chúng ta được dạy rằng, một phép ẩn dụ gợi lên ý niệm về một sự vật bằng cách so sánh nó với một sự vật khác. Bằng sức mạnh của sự gợi ý, phép ẩn dụ tạo ra một cách tư duy cố định trong tâm trí chúng ta, khiến ta không thể hình dung ra thứ này mà không nghĩ đến thứ kia. Ví dụ: Ánh sáng là sóng, ngôn ngữ là một cái cây, Chúa là một người thông tuệ và đáng kính, tâm trí là một hang động tối tăm được tri thức soi sáng. Nếu những phép ẩn dụ này không còn hữu ích với chúng ta, ta phải tìm ra những phép ẩn dụ khác. Ánh sáng là hạt, ngôn ngữ là một dòng sông, Chúa là một phương trình vi phân (theo tuyên bố của Bertrand Russell), tâm trí là một khu vườn cần được chăm sóc.

Nhưng các phép ẩn dụ sinh ra từ hoạt động truyền thông của chúng ta lại không rõ ràng và sống động như những phép ẩn dụ trên đây, mà phức tạp hơn nhiều. Để hiểu được tính ẩn dụ đó, chúng ta phải xét đến các hình thức biểu tượng của thông tin, nguồn thông tin, số lượng và tốc độ thông tin, ngữ cảnh mà chúng ta nhận thông tin. Vì vậy, ta cần phải đào sâu để tìm hiểu, để nắm được rằng đồng hồ đã tái tạo thời gian thành những khoảng độc lập, nối tiếp nhau; rằng chữ viết tái tạo tâm trí thành một tấm bảng mà trên đó, ta ghi ra những trải nghiệm của mình; rằng máy điện báo đã tái tạo tin tức thành một loại hàng hóa. Chưa hết, việc đào sâu như vậy sẽ trở nên dễ dàng hơn nếu chúng ta bắt đầu từ giả định rằng, với mọi công cụ mà ta tạo ra, một ý tưởng có thể phát triển vượt ra ngoài chức năng ban đầu của nó. Chẳng hạn, người ta chỉ ra rằng, việc phát minh ra kính đeo mắt vào thế kỷ XII không chỉ giúp cải thiện thị lực mà còn đưa ra ý tưởng rằng, con người không cần phải chấp nhận những điều được thiên nhiên ban tặng hoặc sự tàn phá của thời gian. Kính đeo mắt bác bỏ suy nghĩ cơ thể người là một thứ định mệnh bất di bất dịch, bằng cách nêu lên ý tưởng rằng, chúng ta có thể cải thiện cơ thể cũng như tâm trí của bản thân. Tôi không nghĩ là quá đà khi nói rằng, có một mối liên hệ giữa việc phát minh ra kính đeo mắt ở thế kỷ XII và nghiên cứu tách gen ở thế kỷ XX.

Ngay cả một công cụ như kính hiển vi, cơ bản không phải là một công cụ sử dụng hằng ngày, cũng bao hàm một ý tưởng khá mạnh mẽ - không phải về sinh học mà là về tâm lý học. Bằng cách tiết lộ một thế giới cho đến nay vẫn bị che khuất khỏi mắt thường, kính hiển vi đưa ra một gợi ý về cấu trúc của tâm trí.

Nếu mọi thứ không giống như vẻ ngoài của chúng, nếu vi khuẩn đang ẩn nấp trên và dưới da của chúng ta (trong khi ta không thể nhìn thấy), nếu cái vô hình kiểm soát cái hữu hình, thì phải chăng những cái tôi cũng đang ẩn náu ở một nơi nào đó mà chúng ta không nhìn thấy được? Phân tâm học thực chất chính là một chiếc kính hiển vi soi vào tâm trí, phải không? Ý niệm về tâm trí của chúng ta từ đâu mà đến, nếu như không phải từ chính những phép ẩn dụ được tạo ra từ các công cụ của ta? Khi nói một người có chỉ số IQ đạt 126, điều đó có nghĩa là gì? Không có con số nào trong đầu của mọi người cả. Trí thông minh không có định lượng hay độ lớn, chỉ là chúng ta tin rằng nó có. Và tại sao chúng ta lại tin như vậy? Bởi chúng ta có các công cụ ngụ ý rằng tâm trí vận hành theo cách đó. Thật vậy, các công cụ tư duy gợi lên trong ta các ý niệm về cơ thể của mình, thông qua những cách dùng từ như “đồng hồ sinh học”, “mã di truyền”, “đọc biểu cảm gương mặt của một người như đọc một cuốn sách”, “nét mặt là chiếc máy điện báo truyền đi suy nghĩ của ta”.

Khi Galileo nhận xét rằng, ngôn ngữ của tự nhiên được viết bằng toán học, ông ấy chỉ muốn đưa ra một phép ẩn dụ. Còn bản thân tự nhiên không nêu ý kiến gì hết. Tâm trí hay cơ thể của chúng ta cũng vậy. Các cuộc trò chuyện của chúng ta về thiên nhiên và về bản thân mình được thực hiện bằng bất kỳ “ngôn ngữ” nào mà chúng ta thấy có thể dễ dàng sử dụng. Chúng ta không nhìn nhận thiên nhiên, trí thông minh, động cơ hay hệ tư tưởng của con người theo đúng bản chất của nó, mà chỉ dựa vào cách diễn giải của ngôn ngữ. Ngôn ngữ là phương tiện truyền thông của chúng ta. Phương tiện truyền thông là phép ẩn dụ của chúng ta. Phép ẩn dụ tạo ra nội dung cho nền văn hóa của chúng ta.

2 TRUYỀN THÔNG LÀ NHẬN THỨC LUẬN

Mục đích của tôi trong cuốn sách này là chỉ ra một sự thay đổi lớn về những ẩn dụ truyền thông đang diễn ra ở Mỹ, với kết quả là phần lớn hoạt động truyền thông đang đưa ra những nội dung vô nghĩa. Với định hướng này, nhiệm vụ của tôi trong các chương tiếp theo rất dễ hiểu. Trước tiên, tôi phải chứng minh rằng dưới sự quản lý của các tài liệu in ấn, hoạt động truyền thông trước kia ở Mỹ khác với hiện tại như thế nào. Nhìn chung, công tác truyền thông khi đó diễn ra mạch lạc, nghiêm túc và hợp lý. Còn dưới sự quản lý của truyền hình, truyền thông bằng một cách nào đó lại trở nên vụn vặt và vô nghĩa. Nhưng để tránh nguy cơ khiến bài phân tích của mình trở thành một sự phàn nàn viết theo phong cách học thuật, một kiểu ca cẩm tinh hoa chống lại những điều “rác rưởi” trên truyền hình, trước tiên tôi phải giải thích rằng, trọng tâm của tôi là về nhận thức luận, không phải về mỹ học hay phê bình văn học. Thật vậy, tôi cũng thích xem tin rác như tất cả mọi người, và tôi biết rõ rằng ngành in ấn đã tạo ra một lượng tin rác đủ để lấp tràn đại vực Grand Canyon.

Và vì vậy, tôi không phản đối những thứ tạp nham trên truyền hình. Điều tốt đẹp nhất trên truyền hình chính là những thông tin rác của nó, không một ai và không điều gì có thể bị đe dọa nghiêm trọng bởi tin rác. Bên cạnh đó, chúng ta không đo lường một nền văn hóa bằng những điều hiển nhiên là tầm thường, mà bằng những điều mà nền văn hóa ấy tuyên bố là quan trọng. Đây mới là vấn đề của chúng ta. Truyền hình đang rất tầm thường và sẽ cực kỳ nguy hiểm khi tham vọng của nó lên cao, khi nó thể hiện mình như một phương tiện truyền tải các cuộc thảo luận văn hóa quan trọng. Nghịch lý ở đây là các nhà trí thức và giới phê bình lại không ngừng thúc giục truyền hình làm như vậy. Chính những người đó đang không đánh giá truyền hình đúng mức. Giống như các tài liệu in ấn, truyền hình cũng giống như triết học về thuật tu từ. Do đó, để bàn luận nghiêm túc về truyền hình, người ta phải bàn về nhận thức luận.

Nhận thức luận là một chủ đề phức tạp và thường không rõ ràng, xoay quanh nguồn gốc và bản chất của tri thức. Điều cần chú ý ở đây là nhận thức luận quan tâm đến định nghĩa về sự thật, cũng như nguồn gốc của các định nghĩa đó. Đặc biệt, tôi muốn chỉ ra rằng, các định nghĩa về sự thật bắt nguồn từ đặc tính của phương tiện truyền thông mà thông qua phương tiện đó thông tin được truyền tải. Tôi muốn thảo luận về mối liên quan giữa truyền thông và nhận thức luận.

Với hy vọng đơn giản hóa tiêu đề của chương sách này - truyền thông là nhận thức luận - tôi xin mượn một từ của Northrop Frye, người đã sử dụng một nguyên tắc mà ông gọi là “sự cộng hưởng” (resonance). “Thông qua sự cộng hưởng”, ông viết, “một tuyên bố cụ thể trong một ngữ cảnh cụ thể sẽ có ý nghĩa rất quan trọng”. Frye đưa ra một ví dụ, đó là cụm từ “chùm nho uất hận”, lần đầu tiên xuất hiện trong sách Isaiah với ngữ cảnh nói về cuộc tàn sát dân Edom trong tương lai. Nhưng theo Frye, “Cụm từ này từ lâu đã thoát ly ngữ cảnh đó và chuyển sang nhiều ngữ cảnh mới”. Frye tiếp tục mở rộng ý tưởng về sự cộng hưởng để nó vượt ra ngoài các cụm từ và câu văn. Một nhân vật trong một vở kịch hoặc một câu chuyện - chẳng hạn như Hamlet hoặc Alice của Lewis Carroll - có thể tạo nên sự cộng hưởng. Các vật thể có thể cộng hưởng và các quốc gia cũng vậy: “Những chi tiết nhỏ nhất về địa lý của 2 quốc gia nhỏ bé, Hy Lạp và Israel, đã ghi dấu mạnh mẽ trong ý thức của chúng ta, cho đến khi các chi tiết ấy trở thành một phần của tấm bản đồ thế giới trong hình dung của chính ta, cho dù ta đã từng đến những quốc gia này hay chưa”.

Khi nói về nguồn gốc của sự cộng hưởng, Frye cho rằng phép ẩn dụ là nguồn sức mạnh chính - nghĩa là sức mạnh của một cụm từ, một cuốn sách, một nhân vật hoặc một lịch sử sẽ thống nhất với nhau và gợi nên một loạt cách nhìn nhận đa dạng. Vì vậy, Athens trở thành một ẩn dụ về trí tuệ, Hamlet là ẩn dụ về sự thiếu quyết đoán, còn cuộc phiêu lưu của Alice là phép ẩn dụ về việc tìm kiếm trật tự trong một thế giới phi lý.

Tôi khẳng định rằng, mọi phương tiện giao tiếp đều có sự cộng hưởng, vì sự cộng hưởng là một phép ẩn dụ lớn. Bất kể nguồn gốc ban đầu và giới hạn của ngữ cảnh là gì, một phương tiện truyền thông luôn có thể vượt xa khỏi ngữ cảnh đó và trở thành những ngữ cảnh mới đầy bất ngờ.

Bởi phương tiện truyền thông hướng dẫn chúng ta tổ chức tâm trí và tích lũy kinh nghiệm về thế giới, nó tiến vào ý thức và các thể chế xã hội của chúng ta dưới vô số hình thức đa dạng. Đôi khi, nó tác động đến quan điểm của chúng ta về lòng mộ đạo, cái thiện, cái đẹp; cũng như cách chúng ta suy nghĩ về sự thật.

Để giải thích điều này xảy ra như thế nào, rằng phương tiện truyền thông đã áp đặt những định kiến vô hình lên một nền văn hóa ra sao, tôi sẽ đưa ra 3 trường hợp thực tế.

Trường hợp đầu tiên liên quan tới một bộ tộc ở miền tây châu Phi không có hệ thống chữ viết. Tuy nhiên, truyền thống truyền miệng của họ đã giúp hình thành nên các ý tưởng về luật dân sự ở nơi này. Khi xảy ra tranh chấp, những người khiếu nại đến gặp thủ lĩnh của bộ lạc và bày tỏ sự bất bình. Không có luật thành văn nào làm chỉ dẫn, nhiệm vụ của người đứng đầu là phải rà soát lại kho tàng các câu tục ngữ và câu chuyện mình từng nghe, để tìm ra kiến thức phù hợp với hoàn cảnh và thỏa mãn được những người đang khiếu nại.

Khi điều đó được hoàn thành, tất cả các bên đều đồng ý rằng công lý đã được thực thi, sự thật đã được phơi bày. Bạn sẽ nhận ra rằng, đây chủ yếu là phương pháp được áp dụng ở những nền văn hóa truyền miệng. Nền văn hóa đó sử dụng lời nói, trí nhớ, những cách diễn đạt có tính công thức và các câu chuyện ngụ ngôn như các phương tiện để khám phá và trình bày sự thật. Như Walter Ong đã chỉ ra, trong các nền văn hóa truyền miệng, những câu tục ngữ, châm ngôn không phải là các công cụ thỉnh thoảng mới được sử dụng, mà “chúng không bao giờ ngừng lại. Chúng hình thành nên bản chất của tư tưởng. Tư tưởng không thể tồn tại dưới bất kỳ hình thức nào nếu không có chúng, vì tư tưởng tồn tại trong chúng”.

Đối với những người như chúng ta, sự phụ thuộc vào các câu tục ngữ và châm ngôn thường chỉ xuất hiện khi ta giải quyết các khúc mắc liên quan tới trẻ em. “Mười cơ hội kiếm tiền chẳng bằng một đồng tiền nắm chắc trong tay”, “trâu chậm uống nước đục”, “dục tốc bất đạt”... đều là những cách nói mà chúng ta thường dùng để dạy dỗ trẻ em, nhưng lại thật kỳ cục nếu được xướng lên trong một phòng xử án chuyên quyết định các vấn đề “nghiêm trọng”. Giả sử, một nhân viên tòa án lên tiếng hỏi bồi thẩm đoàn rằng họ đã có quyết định cuối cùng hay chưa và nhận được câu trả lời thế này: “Đã là người thì ai chẳng phạm sai lầm, đánh kẻ chạy đi chứ sao lại đánh người chạy lại”. Trong một khoảnh khắc ngắn ngủi nhất, cách nói đó có thể gây ấn tượng, nhưng người ta sẽ không thể chấp nhận được nếu một hình thức ngôn ngữ “nghiêm túc” hơn không được đưa ra ngay lập tức.

Các thẩm phán, luật sư và bị cáo không cho rằng những câu tục ngữ và châm ngôn là cách phản ứng phù hợp để giải quyết các tranh chấp pháp lý. Về điều này, họ khác với người thủ lĩnh bộ lạc. Trong một phòng xử án hoạt động dựa trên các văn bản in ấn, nơi những cuốn sách luật, những tập hồ sơ và các tài liệu văn bản khác là công cụ để xác định phương pháp tìm ra sự thật, truyền thống truyền miệng đã mất đi tính cộng hưởng - nhưng không phải mất hoàn toàn. Người ta vẫn phải nói ra miệng lời khai, với giả định rằng lời nói thành tiếng, chứ không phải chữ viết, sẽ phản ánh trung thực hơn tâm trí của nhân chứng. Thật vậy, tại nhiều phòng xử án, các thành viên của bồi thẩm đoàn không được phép ghi chép. Họ phải lắng nghe sự thật, hoặc điều ngược lại của sự thật, chứ không được đọc nó. Do đó, chúng ta có thể nói rằng, có một sự xung đột về tính cộng hưởng trong quan niệm của chúng ta về chân lý của pháp luật. Một mặt, vẫn còn tồn tại niềm tin vào sức mạnh của lời nói, rằng lời nói thuần túy sẽ cung cấp sự thật; mặt khác, có một niềm tin mạnh mẽ hơn nhiều vào tính xác thực của chữ viết và cụ thể là các văn bản in ấn. Niềm tin thứ hai này không có chút khoan nhượng nào đối với thơ ca, tục ngữ, châm ngôn, truyện ngụ ngôn hoặc bất kỳ cách diễn đạt thông tuệ nào khác của truyền thống truyền miệng. Luật là những điều mà các nhà lập pháp và các vị quan tòa đã viết ra. Trong nền văn hóa của chúng ta, luật sư không cần phải thông tuệ, họ cần được thông tin ngắn gọn, chính xác.

Một nghịch lý tương tự cũng tồn tại trong các trường đại học. Tại đây, một số người vẫn có quan điểm rằng, lời nói là phương tiện truyền tải chân lý mang tính căn bản. Nhưng phần lớn việc giảng dạy tại trường đại học đang gắn chặt với cấu trúc và logic của văn bản. Để minh chứng cho điểm này, tôi xin đưa ra trải nghiệm của cá nhân mình, khi tôi chứng kiến một việc được tiến hành rộng rãi thời Trung cổ - bảo vệ luận án tiến sĩ bằng cách hùng biện. Tôi sử dụng từ “Trung cổ” theo nghĩa đen, vì ở thời Trung cổ, các học trò luôn được kiểm tra miệng, và truyền thống đó vẫn tiếp diễn với giả định rằng, một người muốn có học hàm, học vị thì phải có khả năng lên tiếng bảo vệ cho tác phẩm của mình một cách thành thục. Nhưng tất nhiên, tác phẩm dưới dạng văn bản vẫn luôn là thứ quan trọng nhất.

Trong trường hợp tôi đang nghĩ đến, một thí sinh đã đưa vào luận án của mình một ghi chú, nhằm mục đích ghi nguồn tài liệu cho một trích dẫn, với nội dung như sau: “Điều này được nói với người thực hiện nghiên cứu tại khách sạn Roosevelt vào ngày 18 tháng 1 năm 1981, trước sự chứng kiến của Arthur Lingeman và Jerrold Gross”. Sự dẫn nguồn này thu hút sự chú ý của ít nhất 4 trong số 5 giám khảo, tất cả họ đều nhận xét rằng, một thứ như vậy khó có thể coi là một dạng tài liệu và cần được thay thế bằng trích dẫn từ một cuốn sách hoặc bài báo. Có lẽ bởi thí sinh biết không có tuyên bố bằng văn bản nào được đưa ra về những gì anh ta đã nghe tại khách sạn Roosevelt, anh ta bào chữa cho bản thân một cách mạnh mẽ với lý do là anh có những nhân chứng đảm bảo, rằng họ sẵn sàng chứng thực tính chính xác của trích dẫn này, và hình thức mà một ý tưởng được truyền đạt không liên quan đến tính đúng đắn của nó. Trên đà hùng biện, thí sinh này lập luận thêm rằng, trong luận án của mình, anh đã dẫn ra hơn 300 tài liệu tham khảo đến các công trình đã được xuất bản và rất khó có khả năng bất kỳ công trình nào trong số đó lại được các giám khảo kiểm tra độ chính xác. Từ đó, anh nêu lên câu hỏi, “Tại sao các ngài lại mặc định rằng, một trích dẫn được lấy ra từ văn bản là chính xác, trong khi một trích dẫn có tham chiếu là lời nói thì không?”

Lời phản hồi mà anh ta nhận được đại ý như sau: Bạn đã nhầm lẫn khi tin rằng, hình thức mà một ý tưởng được truyền đạt không liên quan đến tính đúng đắn của nó. Trong thế giới học thuật, những tác phẩm đã xuất bản được đầu tư hơn, uy tín và chân thực hơn lời nói miệng. Những gì mọi người nói thường được thốt ra một cách ngẫu nhiên hơn là những gì họ viết. Những dòng chữ viết ra đã được chính tác giả chiêm nghiệm kỹ càng và trau chuốt, cũng như được các cơ quan chức năng và các biên tập viên xem xét. Văn bản có độ khách quan cao hơn. Đó cũng là lý do tại sao mà trong luận án, bạn tự gọi mình là “người thực hiện nghiên cứu” chứ không nói tên của bản thân. Bởi vì bản chất của chữ viết là hướng đến thế giới, không phải hướng đến một cá nhân cụ thể. Đó là nguyên nhân vì sao chữ viết gần với sự thật hơn lời nói. Hơn nữa, chúng tôi chắc chắn bạn muốn hội đồng chúng tôi đưa ra một tuyên bố bằng văn bản, rằng bạn đã vượt qua phần kiểm tra của mình (nếu điều đó xảy ra) hơn là chúng tôi chỉ nói miệng với bạn rằng bạn đã sát hạch thành công. Tuyên bố bằng văn bản của chúng tôi đại diện cho “sự thật”, còn thỏa thuận miệng sẽ chỉ là một tin đồn.

Thí sinh khôn ngoan kia không nói thêm gì về vấn đề này nữa, ngoại trừ việc bảo rằng anh ta sẽ thực hiện bất kỳ thay đổi nào mà hội đồng đề xuất.

Anh cũng thực sự mong muốn rằng, nếu như anh bảo vệ “miệng” thành công, một tài liệu bằng văn bản sẽ chứng thực điều đó. Anh ta sau cùng cũng vượt qua sát hạch và người ta cũng viết cho anh những điều anh mong muốn.

Ví dụ thứ 3 về tầm ảnh hưởng của phương tiện truyền thông đối với nhận thức của ta có thể được rút ra từ phiên tòa xét xử Socrates vĩ đại. Khi Socrates bắt đầu bào chữa trước bồi thẩm đoàn gồm 500 người, ông nói lời xin lỗi vì không có một bài phát biểu được chuẩn bị kỹ lưỡng. Ông nói với những người anh em Athens của mình rằng, ông sẽ có những lúc ấp úng, nên ông cầu xin họ đừng cắt lời ông khi điều đó xảy ra, yêu cầu họ tôn trọng ông như cách họ tôn trọng một người lạ đến từ thành phố khác, và ông hứa rằng ông sẽ nói cho họ biết sự thật, không tô điểm, không hùng biện. Bắt đầu phát biểu theo cách này tất nhiên là phong cách đặc trưng của Socrates, nhưng không phải là điều đặc trưng trong thời đại của ông. Socrates biết rất rõ, những người anh em ở Athens của ông không coi các nguyên tắc hùng biện và sự diễn đạt chân lý là những điều tách biệt. Những người như chúng ta thấy lời bào chữa của Socrates rất thú vị, vì chúng ta đã quen nghĩ tài hùng biện là một sự trang trí cho lời nói - thường chỉ là lớp vỏ ngoài giả tạo và không cần thiết. Nhưng đối với những người đã phát minh ra thuật hùng biện, các triết gia Hy Lạp của thế kỷ V trước Công nguyên và những người thừa kế của họ, thì hùng biện không chỉ đơn thuần là một cơ hội để thực hiện những màn trình diễn ấn tượng, mà còn là một phương tiện gần như không thể thiếu để đưa ra những bằng chứng và lý lẽ, từ đó truyền đạt chân lý và sự thật.

Đây không chỉ là yếu tố then chốt trong nền giáo dục của người Athens (quan trọng hơn nhiều so với triết học) mà còn là một loại hình nghệ thuật ưu việt. Đối với người Hy Lạp, hùng biện là một dạng văn nói. Mặc dù nó luôn gắn với một màn thể hiện bằng lời nói miệng, nhưng sức mạnh của hùng biện trong việc phơi bày chân lý lại nằm ở sức mạnh của ngôn từ được viết ra để trình bày các lập luận một cách có trật tự. Mặc dù bản thân Plato phản bác quan niệm về chân lý này, nhưng những người cùng thời với ông tin rằng, hùng biện là phương tiện thích hợp để “ý kiến đúng đắn” được khám phá và trình bày rõ ràng. Việc coi thường các quy tắc hùng biện, tức là chỉ nói ra những suy nghĩ của mình một cách ngẫu nhiên, không có điểm nhấn hay cảm xúc mãnh liệt, được coi là hạ thấp hiểu biết của khán giả và có dấu hiệu giả dối. Do đó, chúng ta có thể giả định rằng, lý do khiến nhiều người trong số 280 bồi thẩm viên bỏ phiếu rằng Socrates có tội là vì họ thấy cách hành xử của ông không phù hợp với một vấn đề đòi hỏi tính trung thực.

Điểm mà tôi đang lưu ý ở đây và các ví dụ trước đó là: Chân lý có sự gắn kết mật thiết với các thành kiến về hình thức diễn đạt. Chân lý chưa bao giờ hiện ra một cách trần trụi. Nó phải xuất hiện với một vẻ ngoài chuẩn chỉnh, nếu không nó sẽ không được ghi nhận. Đây chính là một cách để thể hiện rằng, “chân lý” là một loại định kiến văn hóa. Quan niệm về chân lý trong mỗi nền văn hóa được thể hiện dưới những hình thức biểu tượng nhất định (trong khi nền văn hóa khác có thể coi đó là những điều tầm thường). Đối với người Hy Lạp thời Aristotle, và trong 2.000 năm sau đó, những chân lý khoa học được khám phá bằng cách suy diễn bản chất của sự vật từ một tập hợp các tiền đề hiển nhiên. Theo quan điểm của Aristotle, phụ nữ có ít răng hơn nam giới và trẻ sơ sinh sẽ khỏe mạnh hơn nếu được thụ thai vào ngày có gió từ phương Bắc thổi tới. Aristotle đã 2 lần kết hôn, nhưng theo những gì chúng ta được biết, ông chưa từng đề nghị các bà vợ cho ông đếm răng của họ. Về ý kiến sản khoa của ông, chúng ta có thể khá chắc chắn rằng, ông không sử dụng bảng câu hỏi để khảo sát. Đối với ông, những hành động như vậy dường như vừa thô lỗ vừa không cần thiết, vì đó không phải là cách để xác định chân lý của sự việc. Phương pháp suy diễn cung cấp cho ông một con đường chắc chắn hơn.

Chúng ta không nên vội vàng chế nhạo những định kiến của Aristotle. Chúng ta cũng có rất nhiều định kiến, chẳng hạn như định kiến về phương trình mà con người hiện đại tạo ra. Trong định kiến này, chúng ta không khác gì mấy với Pythagores và những người tin theo ông ta, những người đã cố gắn kết vạn vật trên đời với những con số. Thời nay, nhiều nhà tâm lý học, nhà xã hội học, nhà kinh tế học... sẽ dựa vào những con số để tìm ra chân lý và sự thật, nếu không thì họ sẽ không làm được gì cả. Bạn có thể tưởng tượng một nhà kinh tế học hiện đại lại trình bày thực trạng về mức sống của chúng ta bằng cách ngâm nga một bài thơ không? Hoặc bằng cách kể về những điều đã xảy ra với ông ta khi tản bộ buổi đêm ở miền Đông St. Louis? Hoặc bằng cách đưa ra một loạt các câu châm ngôn và truyện ngụ ngôn, bắt đầu bằng câu châm ngôn về người giàu, con lạc đà và cái lỗ kim? Cách đầu tiên sẽ bị coi là không phù hợp, cách thứ hai chỉ đơn thuần là kể ra một giai thoại, cách cuối cùng thì quá trẻ con. Tuy nhiên, những hình thức ngôn ngữ này chắc chắn có khả năng diễn đạt thực trạng về các mối quan hệ kinh tế, cũng như bất kỳ mối quan hệ nào khác, và thực sự đã được sử dụng bởi nhiều dân tộc khác nhau. Nhưng đối với tâm trí thời hiện đại đã quen với những phép ẩn dụ truyền thông, ta tin rằng sự thật trong kinh tế học sẽ được thể hiện tốt nhất bằng các con số.

Có lẽ quan điểm trên là chính xác. Tôi sẽ không tranh luận thêm về điều này. Tôi chỉ muốn mọi người chú ý đến một thực tế: đang tồn tại ít nhiều áp đặt khi nói đến hình thức được dùng để diễn đạt sự thật. Chúng ta phải nhớ rằng, Galileo chỉ nói ngôn ngữ của tự nhiên được viết bằng toán học. Ông ấy không nói tất cả mọi thứ đều được viết bằng toán học. Và ngay cả sự thật về tự nhiên cũng không cần được thể hiện bằng toán học. Trong phần lớn lịch sử loài người, ngôn ngữ của tự nhiên là ngôn ngữ của thần thoại và nghi lễ. Người ta có thể nói thêm rằng, những hình thức này khuyến khích con người trở thành một phần của tự nhiên. Thật không phù hợp một chút nào, khi một quốc gia sẵn sàng thổi tung hành tinh này lại nhiệt tình khen ngợi bản thân vì đã tìm ra cách đúng đắn để nói về tự nhiên.

Một số cách diễn đạt sự thật có thể tốt hơn những cách khác, do đó đem tới tác động lành mạnh hơn cho những nền văn hóa đang áp dụng cách diễn đạt ấy. Tôi hy vọng có thể thuyết phục bạn rằng, sự suy tàn của nhận thức luận gắn với văn viết và sự trỗi dậy kèm theo đó của nhận thức luận gắn với truyền hình đã gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với đời sống công chúng, khiến chúng ta trở nên ngu ngốc hơn theo từng phút. Đó là lý do tại sao tôi cần phải nhấn mạnh rằng, sức nặng được gán cho bất kỳ hình thức diễn đạt sự thật nào cũng liên quan tới sức ảnh hưởng của phương tiện truyền thông. “Trăm nghe không bằng một thấy” - hay “thấy là tin” - luôn là một nguyên tắc có vị thế ưu việt, là chân lý của nhận thức. Còn vị thế của những điều như “nói là tin”, “đọc là tin”, “suy luận là tin”, “cảm nhận là tin”... đã trải qua nhiều thăng trầm khi sự thay đổi của các phương tiện truyền thông ảnh hưởng tới các nền văn hóa. Khi một nền văn hóa chuyển từ truyền miệng sang viết, văn bản in ấn rồi truyền hình, thì những quan niệm của nền văn hóa đó về sự thật cũng chuyển đổi theo. Như Nietzsche nhận xét, mọi triết lý đều chỉ là triết lý của một giai đoạn cuộc đời. Chúng ta có thể nói thêm rằng, mỗi nhận thức luận đều chỉ là nhận thức luận của một giai đoạn phát triển của phương tiện truyền thông. Sự thật, giống như thời gian, là sản phẩm của một cuộc độc thoại ở con người, thông qua các kỹ thuật giao tiếp mà người đó phát minh ra.

Trí thông minh được định nghĩa là khả năng của một người trong việc nắm bắt sự thật về mọi thứ. Trong mỗi một nền văn hóa, trí thông minh sẽ gắn với những đặc điểm của hình thức giao tiếp quan trọng trong nền văn hóa đó. Trong nền văn hóa truyền miệng thuần túy, trí thông minh thường gắn liền với sự khéo léo khi sử dụng những câu cách ngôn, tức là khả năng nghĩ ra những câu nói cô đọng và có thể áp dụng rộng rãi. Chúng ta được biết là vua Salomon thông tuệ biết tới 3.000 câu châm ngôn. Trong một nền văn hóa đề cao văn bản, những người biết nhiều câu châm ngôn lại bị cho là những kẻ kỳ quặc, thùng rỗng kêu to. Trong một nền văn hóa truyền miệng, người ta rất đề cao khả năng ghi nhớ, vì ở một nơi không có chữ viết, tâm trí con người phải vận hành như một thư viện di động. Quên mất cách nói hoặc làm một điều gì đó sẽ trở thành một mối nguy cho cộng đồng. Trong nền văn hóa của những tài liệu in ấn, việc ghi nhớ một bài thơ, một luật lệ hay bất cứ điều gì khác không có ý nghĩa gì đáng kể ngoài bộc lộ một chút tài lẻ. Chuyện ghi nhớ đó gần như không có tác dụng gì quan trọng và chắc chắn không được coi là một dấu hiệu của trí thông minh xuất sắc.

Có thể bất cứ ai đọc cuốn sách này cũng đã biết thế nào là trí thông minh trong một nền văn hóa in ấn, nhưng bạn sẽ còn ý thức được điều đó rõ hơn nữa khi ngẫm về những gì bạn cần làm để đọc cuốn sách này. Trước hết, bạn cần phải bất động ít nhiều trong một thời gian khá dài. Nếu bạn không thể ngồi yên (khi đọc cuốn sách này hoặc bất kỳ cuốn sách nào khác), nền văn hóa của chúng ta có thể “dán nhãn” bạn là một kẻ tăng động hoặc vô kỷ luật - nói chung là một dạng khiếm khuyết trí tuệ. Văn hóa in ấn đưa ra những yêu cầu khá khắt khe đối với cơ thể cũng như tâm trí của chúng ta. Dù vậy, kiểm soát cơ thể của bạn chỉ là một yêu cầu tối thiểu. Bạn còn phải học cách không chú ý đến hình dạng của các con chữ trên trang giấy. Tức là bạn phải bỏ qua hình dạng chữ cái để đi thẳng vào ý nghĩa của những từ ngữ mà chữ cái tạo thành. Nếu quá bận tâm đến hình dạng của các chữ cái, bạn sẽ là một người đọc kém, có thể bị cho là ngu ngốc. Nếu đã học được cách hiểu ý nghĩa của các từ mà không còn bị yếu tố thẩm mỹ gây sao nhãng, bạn lại phải tiếp tục học cách duy trì thái độ khách quan, đảm bảo tư duy độc lập.

Điều này đòi hỏi bạn phải hoàn thành nhiệm vụ mà Bertrand Russell gọi là “khả năng miễn nhiễm với thuật hùng biện”, nghĩa là bạn phải phân biệt được sự quyến rũ và văn phong mượt mà (nếu có) của từ ngữ với logic lập luận mà những từ ấy đưa ra. Nhưng đồng thời, dựa vào giọng điệu của bài viết, bạn cũng phải rút ra được thái độ của tác giả đối với chủ đề đang được bàn tới, cũng như thái độ tác giả muốn bày tỏ với người đọc. Nói cách khác, bạn phải biết sự khác biệt giữa một lời nói đùa với một lập luận. Và để đánh giá chất lượng của một lập luận, bạn cần làm nhiều việc cùng một lúc: Bạn cần trì hoãn “phán quyết” cho đến khi toàn bộ lập luận kết thúc; hoãn lại việc đặt ra các câu hỏi cho đến khi bạn xác định được bài viết có trả lời thắc mắc cho bạn hay không, nếu có thì là ở dòng văn nào, thời điểm nào; đồng thời, bạn cần lấy những kinh nghiệm của bản thân để đối chiếu với bài viết, nhằm tiến hành tư duy phản biện với những điều tác giả đưa ra. Bạn cũng phải có khả năng kiềm chế, không đưa ra những kiến thức và kinh nghiệm không liên quan đến lập luận trong bài viết. Và để làm tất cả những điều này, bạn phải từ bỏ quan điểm cho rằng từ ngữ là một thứ kỳ diệu. Trên hết, bạn phải học cách tiếp nhận thế giới trừu tượng, vì có rất ít cụm từ và câu văn trong cuốn sách này gợi ra những hình ảnh cụ thể. Trong một nền văn hóa dựa vào tài liệu in ấn, thì khi giải thích gì đó cho những người không thông minh, chúng ta hay nói rằng mình phải “vẽ hẳn tranh ra” thì những người ấy mới hiểu được vấn đề. Điều đó ngụ ý rằng, một người thông minh có thể sống thoải mái mà không cần hình ảnh, trong một lĩnh vực bao gồm nhiều khái niệm và sự khái quát hóa.

Ta cần hiểu rõ thế nào là trí thông minh trong một nền văn hóa mà các ý niệm về sự thật được dựa trên tài liệu in ấn. Trong những chương tiếp theo, ta sẽ biết được nước Mỹ vào thế kỷ XVIII và XIX có lẽ là nơi có nền văn hóa in ấn phát triển hơn cả. Nhưng tới thế kỷ XX, ý niệm của người Mỹ về sự thật và trí thông minh đã thay đổi do phương tiện truyền thông mới thay thế phương tiện cũ.

Nhưng tôi không muốn đơn giản hóa vấn đề quá mức cần thiết. Cụ thể, tôi muốn đưa ra 3 điểm để biện hộ cho bản thân trước những phản bác có thể đã nảy lên ở những người đọc cẩn thận.

Đầu tiên, tôi không quan tâm đến việc tuyên bố rằng: Những thay đổi về phương tiện truyền thông dẫn đến những thay đổi về cấu trúc tâm trí của con người, hoặc những thay đổi về năng lực nhận thức của họ. Đã có những người đưa ra tuyên bố như vậy (như Jerome Bruner, Jack Goody, Walter Ong, Marshall McLuhan, Julian Jaynes và Eric Havelock). Tôi nghĩ rằng họ đúng, nhưng tuyên bố đó không cần thiết đối với lập luận mà tôi trình bày trong cuốn sách này. Vì vậy, tôi sẽ không tự đặt gánh nặng lên vai mình và tranh luận xem có phải “người truyền miệng” thì kém thông minh hơn “người viết lách”, còn “người truyền hình” thì kém thông minh hơn cả hai nhóm người này hay không. Lập luận của tôi chỉ giới hạn ở việc nói rằng, một phương tiện mới có quy mô lớn sẽ làm thay đổi cấu trúc truyền thông. Phương tiện đó khuyến khích một số cách tư duy nhất định, ưu tiên một số định nghĩa nhất định về trí thông minh và sự khôn khéo, cũng như đẩy mạnh một loại nội dung nhất định. Nói tóm lại, phương tiện mới sẽ thay đổi cấu trúc truyền thông bằng cách tạo ra các hình thức mới để diễn đạt sự thật. Tôi không phải là người theo chủ nghĩa tương đối trong vấn đề này.

Tôi tin rằng, nhận thức luận do truyền hình tạo ra không chỉ thua kém hơn nhận thức luận dựa trên tài liệu in ấn, mà còn rất nguy hiểm và phi lý.

Điểm thứ hai là sự thay đổi về nhận thức luận mà tôi sẽ trình bày chi tiết vẫn chưa bao gồm (và có lẽ sẽ không bao giờ bao gồm) tất cả mọi con người, mọi sự việc. Dù thực tế là một số phương tiện truyền thông cũ đã biến mất (ví dụ như hệ thống ngôn ngữ dựa trên hình vẽ [pictograph] và các cuốn sách “tỏa sáng” [illuminated manuscript][2]), các hình thức trò chuyện khác sẽ luôn tồn tại. Ví dụ như lời nói và chữ viết. Do đó, nhận thức luận của các hình thức mới như truyền hình không phải là hoàn toàn không có cạnh tranh.

Tôi thấy khá hữu ích khi ta nghĩ theo cách này: Những thay đổi trong môi trường biểu tượng[3] cũng giống như những thay đổi trong môi trường tự nhiên. Ban đầu sự thay đổi chỉ diễn ra dần dần, tích lũy từng chút một, nhưng sau đó, một cách đột ngột, sự thay đổi về lượng dẫn tới sự thay đổi về chất (nói theo cách của các nhà vật lý học). Một dòng sông bị ô nhiễm từ từ bỗng chốc trở nên cực kỳ độc hại; hầu hết cá ở đó bị chết và việc bơi lội ở dòng sông này sẽ gây hại cho sức khỏe. Nhưng ngay cả khi ấy, dòng sông vẫn là dòng sông và người ta vẫn có thể đi thuyền trên đó. Nói cách khác, ngay cả khi sự sống ở dòng sông bị hủy hoại, bản thân dòng sông vẫn không biến mất và nó cũng không mất hết công dụng, nhưng giá trị của nó bị giảm sút nghiêm trọng và tình trạng ô nhiễm của dòng sông sẽ ảnh hưởng tới toàn bộ cảnh quan xung quanh. Môi trường biểu tượng của chúng ta cũng giống như vậy. Tôi tin rằng, sự thay đổi về lượng mà phương tiện truyền thông điện tử tạo ra đã dẫn tới sự thay đổi về chất không thể vãn hồi ở môi trường biểu tượng.

Hiện nay, chúng ta có một nền văn hóa mà thông tin, ý tưởng và nhận thức luận được đưa ra dưới dạng truyền hình, chứ không phải bằng chữ viết. Chắc chắn là mọi người vẫn đang đọc nhiều thứ và có nhiều cuốn sách được xuất bản, nhưng công dụng của tài liệu in ấn và việc đọc không còn giống như ngày xưa - ngay cả ở các trường học, thành lũy cuối cùng mà tài liệu in ấn được cho là bất khả chiến bại. Người ta chỉ đang tự lừa mình khi tin rằng truyền hình và sách vở cùng tồn tại, theo nghĩa “cùng tồn tại” là “có giá trị ngang nhau”. Không có sự ngang bằng ở đây. Tài liệu in ấn giờ đây chỉ đơn thuần là một nhận thức luận đang trên đà suy tàn, và nó sẽ tiếp tục ở trong trạng thái đó, cùng với sự hỗ trợ ít nhiều của máy tính, các tờ báo và tạp chí đã được thiết kế sao cho giống như màn hình ti vi. Giống như những con cá sống sót trên dòng sông nhiễm độc và những người chèo thuyền trên đó, trong chúng ta vẫn còn những người mà ý thức của họ vẫn gắn với vùng nước cũ hơn, trong sạch hơn.

Điểm thứ ba là trong phép loại suy mà tôi đưa ra ở trên, dòng sông chủ yếu tượng trưng cho cái mà chúng ta gọi là hoạt động truyền thông công cộng - các hình thức thảo luận về chính trị, tôn giáo, tin tức và thương mại của chúng ta. Theo lập luận của tôi, nhận thức luận dựa trên truyền hình đang gây ô nhiễm cho hoạt động giao tiếp công cộng và những thứ liên quan, chứ không phải là nó khiến mọi thứ bị ô nhiễm. Ti vi mang tới niềm vui cho người lớn tuổi, người ốm yếu và tất cả những ai chỉ ngồi một mình trong nhà nghỉ. Tôi cũng nhận thức được tiềm năng của truyền hình trong việc đưa rạp hát đến với đông đảo dân chúng (một giá trị mà theo quan điểm của tôi là chưa được coi trọng đủ nhiều). Cũng có những ý kiến cho rằng, truyền hình có khả năng khơi gợi cảm xúc rất mạnh mẽ, khiến người xem nảy sinh tình cảm và muốn hành động để phản đối những cuộc chiến tranh, những sự phân biệt chủng tộc... Ta không thể coi nhẹ những điều này cũng như những ích lợi khác của truyền hình.

Nhưng vẫn còn một lý do khác khiến tôi không muốn mọi người nghĩ rằng tôi đang “tổng công kích” truyền hình. Bất cứ ai có chút hiểu biết về lịch sử truyền thông đều biết rằng, mọi công nghệ tư duy mới đều đòi hỏi một sự đánh đổi.

Nó cho ta thứ gì đó và sẽ tước đi thứ gì đó - hai thứ ấy chưa chắc đã có giá trị tương đương. Sự thay đổi về phương tiện truyền thông cũng vậy. Đôi khi những thứ nó tạo ra nhiều hơn những thứ nó phả hủy. Nhưng đôi khi, điều ngược lại xảy ra. Chúng ta phải cẩn thận trong việc khen ngợi cũng như lên án vì trong tương lai, những điều bất ngờ có thể xuất hiện. Chính việc phát minh ra máy in là một ví dụ điển hình. Công nghệ in ấn đã hình thành ý tưởng hiện đại về tính cá nhân, nhưng lại phá hủy ý thức cộng đồng và tinh thần hòa nhập thời Trung cổ. Chữ viết tạo ra các tác phẩm văn xuôi nhưng lại biến thơ ca thành một hình thức biểu đạt hiếm xuất hiện và thuộc về giới tinh hoa. Chữ viết đã mở đường cho khoa học hiện đại nhưng lại biến sự nhạy cảm tôn giáo thành mê tín dị đoan. Chữ viết giúp quốc gia - dân tộc phát triển, nhưng lại biến lòng yêu nước trở thành một thứ cảm xúc có thể gây chết người.

Hiển nhiên rằng, quan điểm của tôi là sự thống trị kéo dài 400 năm của chữ viết đem lại nhiều lợi ích hơn là gây hại. Hầu hết các ý tưởng hiện đại của chúng ta về việc sử dụng trí tuệ đều được hình thành từ tài liệu in ấn, cũng giống như các ý tưởng của ta về giáo dục, tri thức, sự thật và thông tin. Tôi sẽ cố gắng chứng minh rằng, khi chữ viết di chuyển ra vùng ngoại vi của nền văn hóa còn truyền hình tiến vào vị trí trung tâm, thì tính nghiêm túc, sự rõ ràng và giá trị của hoạt động truyền thông sẽ giảm sút một cách nguy hiểm. Đây là một hành trình tìm hiểu mà chúng ta phải giữ tâm trí mình cởi mở.

3 MỘT ĐẤT NƯỚC ĐỀ CAO VIỆC ĐỌC

Trong Autobiography of Benjamin Franklin (tạm dịch: Tự truyện Franklin), có một đoạn trích dẫn đáng chú ý được cho là của Michael Waters, một người quen lâu năm của Franklin và là một trong những người sáng lập ra giáo phái Dunker. Welfare phàn nàn với Franklin rằng, nhiều người tin theo các tôn giáo khác đang lan truyền những lời dối trá về các thành viên của Dunker, cáo buộc nhóm Dunker tuân theo những nguyên tắc kinh tởm mà trên thực tế, họ hoàn toàn không hay biết gì về những “nguyên tắc” đó. Franklin gợi ý rằng, sự công kích đó có thể sẽ bớt đi nếu nhóm Dunker xuất bản các tài liệu trình bày niềm tin và các quy tắc kỷ luật của họ. Welfare trả lời rằng, ý tưởng đó đã được những tín hữu của ông thảo luận, nhưng cuối cùng đã bị phản bác. Ông giải thích lý do của họ như sau:

Khi chúng ta lần đầu tập hợp lại với nhau thành một đoàn hội, Chúa đã rất hài lòng khi tâm trí chúng ta được soi sáng và nhận thấy rằng, một số học thuyết mà ta từng coi là chân lý, thực chất đã sai lầm, còn những điều khác mà ta từng coi là sai lầm, hóa ra lại là chân lý. Đôi lúc, Ngài sẽ vui lòng đưa thêm cho ta ánh sáng, và những nguyên tắc của chúng ta sẽ được cải thiện, và những lỗi lầm của chúng ta cũng sẽ giảm đi. Bây giờ, chúng ta không chắc rằng ta đã đi đến cuối hành trình hay chưa, đã đạt đến sự hoàn thiện về kiến thức tâm linh và thần học hay chưa. Và chúng ta sợ rằng, nếu như chúng ta cảm thấy bản thân đã đi đến giới hạn và bị cầm tù bởi giới hạn, ta có lẽ sẽ không muốn tiến bộ hơn nữa, và suy nghĩ đó sẽ còn mạnh mẽ hơn ở những người kế tục ta. Họ cho rằng những người đi trước và những người sáng lập đã tạo nên những điều rất thiêng liêng, và họ không bao giờ được phép đi lệch khỏi những gì đã có.

Franklin mô tả cảm xúc này là một ví dụ hiếm thấy trong lịch sử nhân loại về sự khiêm nhường của một giáo phái. Khiêm nhường chắc chắn là tính từ hợp lý để sử dụng ở đây, nhưng tuyên bố trên còn rất ấn tượng vì những lý do khác. Ở đây, những người Dunker đã đưa ra một điều răn khi truyền bá tôn giáo: Ngươi đừng viết ra những nguyên tắc của mình, đừng in ra những ấn phẩm, kẻo ngươi sẽ bị mắc kẹt trong những thứ đó mãi mãi.

Dù thế nào, thật là một tổn thất đáng kể khi ta không nắm rõ chi tiết quá trình cân nhắc của nhóm Dunker. Điều đó chắc hẳn sẽ làm sáng tỏ tiền đề của cuốn sách này, rằng hình thức thể hiện các ý tưởng sẽ ảnh hưởng đến tương lai của những ý tưởng đó. Điều quan trọng là, sự thảo luận của họ đã thể hiện sự không tin tưởng của nước Mỹ thời thuộc địa đối với các văn bản in ấn.

Chúng ta biết rằng, có không ít sách vở trên tàu Mayflower đi từ Anh đến Mỹ, quan trọng nhất là Kinh Thánh và cuốn Description of New England (tạm dịch: Tìm hiểu New England) của thuyền trưởng John Smith. (Đối với những người nhập cư hướng đến một vùng đất chủ yếu chưa được khai phá, chúng ta có thể đoán rằng cuốn sách của John Smith đã được đọc với sự tỉ mỉ tương đương những gì người ta dành cho Kinh Thánh.) Chúng ta cũng biết rằng, trong những ngày thuộc địa hóa đầu tiên, mỗi mục sư được cấp 10 bảng Anh để mở một thư viện tôn giáo. Và mặc dù rất khó đánh giá tỷ lệ biết chữ, nhưng cũng có đủ bằng chứng để kết luận rằng, từ năm 1640 đến năm 1700, tỷ lệ biết chữ của nam giới ở Massachusetts và Connecticut là khoảng từ 89% đến 95% - vào thời kỳ đó, hiếm có nơi nào trên thế giới lại tập trung nhiều nam giới biết chữ như vậy. (Tỷ lệ biết chữ của phụ nữ ở các thuộc địa đó ước tính đạt 62% trong giai đoạn 1681-1697.)

Cần phải hiểu rằng, đọc Kinh Thánh là việc quan trọng hàng đầu ở tất cả các hộ gia đình, vì những người này theo đạo Tin Lành, có cùng niềm tin với Luther rằng công nghệ in ấn là “hành động ân điển cao nhất của Đức Chúa Trời, nhờ đó việc truyền bá phúc âm được thúc đẩy”. Tất nhiên, việc truyền bá phúc âm còn có thể được thúc đẩy bởi những cuốn sách khác ngoài Kinh Thánh, chẳng hạn như cuốn sách nổi tiếng Bay Psalm Book (tạm dịch: Sách Psalm vùng Vịnh), được in năm 1640 và thường được coi là cuốn sách bán chạy đầu tiên của Mỹ. Nhưng không nên cho rằng những người này chỉ giới hạn việc đọc trong lĩnh vực tôn giáo. Hồ sơ về các di chúc cho thấy rằng, 60% điền trang ở hạt Middlesex từ những năm 1654 đến 1699 đều có sách. Từ năm 1682 đến 1685, nhà bán sách hàng đầu ở Boston đã nhập 3.421 cuốn sách từ một đại lý Anh quốc, hầu hết là những cuốn sách nằm ngoài chủ đề tôn giáo. Thực tế này còn thêm phần ý nghĩa khi ta biết rằng, những cuốn sách trên được dành cho khoảng 75.000 người khi đó đang sống ở các thuộc địa phía Bắc.

Ngoài thực tế là những người Thanh giáo theo chủ nghĩa Calvin buộc phải biết chữ (vì yêu cầu của tôn giáo), còn 3 yếu tố khác giải thích cho sự quan tâm của những thực dân đối với tài liệu in ấn. Vì tỷ lệ nam giới biết chữ ở Anh vào thế kỷ XVII không vượt quá 40%, nên chúng ta có thể giả định rằng, những người di cư đến New England đều xuất thân từ các khu vực có nền giáo dục phát triển ở Anh hoặc từ các nhóm dân số có học, hoặc cả hai. Nói cách khác, họ đến đây với tư cách là những độc giả và tin rằng việc đọc sách ở Tân Thế giới cũng quan trọng như ở Cựu Thế giới. Thứ hai, từ năm 1650 trở đi, hầu như tất cả các thị trấn ở New England đều thông qua luật yêu cầu phải duy trì một trường dạy “đọc và viết”. Ngoài ra, các cộng đồng lớn cũng cần phải có một trường dạy ngữ pháp. Trong tất cả các luật này, Satan xấu xa đều bị nhắc tới, rằng sức mạnh của hắn sẽ bị tước đi trước quyền năng của giáo dục. Nhưng vẫn có những lý do khác để giải thích cho việc tại sao giáo dục phải tồn tại, theo như một lời ca phổ biến vào thế kỷ XVII:

Từ những mái trường, dòng suối tri thức sẽ mãi mãi chảy trôi

Vì quyền được biết, được học hỏi của mọi người là lẽ thiêng liêng cao đẹp.

Nói cách khác, những người này có nhiều mục tiêu hơn là khuất phục Satan. Bắt đầu từ thế kỷ XVI, một sự thay đổi đáng kể về nhận thức luận đã diễn ra, theo đó mọi dạng tri thức được truyền tải và thể hiện qua những trang giấy in. “Hơn bất kỳ phương thức nào”, Lewis Mumford viết về sự thay đổi này, “cuốn sách in đã giải phóng mọi người khỏi sự thống trị của cái tức thời và cái cục bộ... Một ấn phẩm giúp ta vượt ra khỏi các sự kiện xung quanh... Ta tồn tại trong những cuốn sách, và phần còn lại của thế giới dần trở nên mờ ảo. Học tập chính là học qua sách”. Như vậy, chúng ta có thể cho rằng, việc học hành của thanh niên không chỉ là nghĩa vụ đạo đức mà còn là mệnh lệnh trí tuệ. (Nước Anh quê hương họ là một hòn đảo có rất nhiều trường học. Ví dụ, tính đến năm 1660, đã có 444 trường học ở Anh, mỗi trường cách nhau gần 20km). Hiển nhiên rằng, tỷ lệ biết chữ gia tăng có mối liên hệ chặt chẽ với việc đi học. Ở những nơi không bắt buộc đi học (như ở đảo Rhode) hoặc các luật về giáo dục còn chưa phổ biến (như ở New Hampshire), tỷ lệ biết chữ tăng chậm hơn những nơi khác.

Cuối cùng, những người Anh di cư này không cần phải in sách hay nuôi dưỡng các nhà văn của riêng mình, mà họ đưa nguyên truyền thống văn học tinh tế từ quê hương tới Mỹ. Năm 1736, những cơ sở bán sách đã quảng cáo rằng họ sẵn có các tờ báo như Spectator, Tatler và Guardian. Năm 1738, xuất hiện quảng cáo cho các tác phẩm như Essay Concerning Human Understanding (tạm dịch: Luận về sự hiểu biết của con người) của Locke, Homer của Pope, A Tale of a Tub (tạm dịch: Truyện về cái thùng) của Swift và Fables (tạm dịch: Truyện ngụ ngôn) của Dryden. Timothy Dwight, chủ tịch Đại học Yale, đã mô tả thực tế ở Mỹ khi ấy một cách ngắn gọn:

Sách thuộc hầu hết mọi thể loại, về hầu hết mọi chủ đề, đều đã tới tay chúng ta. Về khía cạnh này, thực tế diễn ra tại nước ta là điều hiếm thấy. Vì chúng ta nói cùng một ngôn ngữ với người dân Vương quốc Anh và căn bản có mối giao hảo yên ả với đất nước đó, việc giao thương giữa ta với họ giúp sách vở ngập tràn nước Mỹ. Chúng ta có một lượng lớn sách vở về nghệ thuật, khoa học và nhiều lĩnh vực khác để đáp ứng nhu cầu của mình.

Một điểm quan trọng của thực tế này là không tồn tại tầng lớp quý tộc văn chương ở nước Mỹ thuộc địa. Đọc sách không được coi là một hoạt động tinh hoa, và những ấn phẩm được phổ biến một cách bình đẳng cho tất cả mọi người. Một nền văn hóa đọc không phân chia đẳng cấp đã phát triển mạnh mẽ, theo như Daniel Boorstin viết, “Nó lan tỏa khắp chốn. Trung tâm của nó ở khắp mọi nơi bởi nó không thực sự cố định ở đâu cả. Mọi người đều gần gũi với những gì được nói trong các ấn phẩm. Mọi người đều có thể nói cùng một ngôn ngữ. Đây là sản phẩm của một xã hội nhân dân, bận rộn và linh hoạt”. Đến năm 1772, Jacob Duché viết: “Người lao động nghèo nhất ở bờ biển Delaware nghĩ rằng, anh ta cũng có quyền tự do thể hiện cảm xúc của mình đối với các vấn đề tôn giáo hoặc chính trị không khác gì một quý ông, một học giả... Đây chính là khi sách vở được phổ biến đến tất cả mọi người, khi hầu như mọi cá nhân đều là người đọc sách”.

Ở một nơi mà sở thích đọc sách thịnh hành như vậy trong dân chúng, chúng ta không cần quá ngạc nhiên khi biết rằng, tác phẩm Common Sense (Lẽ thường) của Thomas Paine, xuất bản vào ngày 10 tháng 1 năm 1776, đã bán được hơn 100.000 bản vào tháng 3 cùng năm. Vào năm 1985, một cuốn sách sẽ phải bán được 8 triệu bản (trong 2 tháng) để tương ứng với độ thu hút này (xét tới sự thay đổi về dân số). Nếu chúng ta tính xa hơn tháng 3 năm 1776, Howard Fast còn đưa ra những số liệu ấn tượng hơn: “Không ai biết chính xác có bao nhiêu bản sao đã được in ra. Các nguồn thận trọng nhất ước tính là hơn 300.000 bản. Những nguồn khác cho rằng con số lên tới gần nửa triệu. Giả sử cuốn sách được in 400.000 bản, thì xét trên tỷ lệ dân số 3.000.000 người lúc đó, nó sẽ tương đương với một cuốn sách bán được 24.000.000 bản thời nay [1961]. Hiện tại, sự kiện truyền thông duy nhất có thể tạo ra sự chú ý đông đảo như vậy ở Mỹ là Super Bowl.

Ở đây, ta nên dừng lại một chút để nói về Thomas Paine, vì ông chính là minh chứng cho trình độ dân trí cao trên diện rộng thời đó. Cụ thể, tôi muốn lưu ý rằng, mặc dù có xuất thân khiêm tốn, nhưng Paine chưa từng bị ai chất vấn rằng liệu ông có thực sự là tác giả của những tác phẩm (được cho là) do ông viết hay không (Shakespeare từng phải đối diện với nghi vấn như vậy). So với Shakespeare, chúng ta biết nhiều điều hơn về cuộc đời của Paine. Thomas Paine quả thật không được học tập chính quy nhiều như Shakespeare, và ông xuất thân từ tầng lớp lao động thấp nhất trước khi tới nước Mỹ. Bất chấp những nhược điểm này, Paine đã viết về triết học chính trị và có những tranh luận sánh ngang về tính minh bạch và sức sống (dù không phải về số lượng) với các tác phẩm của Voltaire, Rousseau cũng như các triết gia Anh đương đại, bao gồm cả Edmund Burke. Tuy nhiên, không ai đặt câu hỏi rằng, làm thế nào mà một thợ may yếm nịt, không được học hành và đến từ tầng lớp nghèo khó của nước Anh lại có thể tạo ra những áng văn xuôi đáng kinh ngạc đến vậy? Đôi khi, nền tảng giáo dục khiêm tốn của Paine bị những kẻ đối địch nhắm đến (và bản thân ông cũng cảm thấy mình kém cỏi vì sự thiếu hụt này), nhưng người ta không bao giờ nghi ngờ rằng, khả năng viết văn tài tình có thể bắt nguồn từ một người đàn ông bình phàm.

Cũng cần nhắc lại tên đầy đủ của cuốn sách được đọc nhiều nhất của Paine: tác phẩm Common Sense, Written by an Englishman (Lẽ thường, được viết bởi một người Anh). Dòng “được viết bởi một người Anh” rất quan trọng, vì như đã lưu ý trước đó, người Mỹ không viết nhiều sách trong thời kỳ thuộc địa - điều mà Benjamin Franklin đã cố giải thích bằng cách tuyên bố rằng người Mỹ còn quá bận rộn làm những việc khác. Có lẽ đúng là vậy thật. Nhưng người Mỹ không bận rộn đến mức không dùng được máy in (dù không phải để in những cuốn sách do người Mỹ viết). Chiếc máy in đầu tiên ở Mỹ được sử dụng vào năm 1638 để hỗ trợ cho Đại học Harvard, lúc đó mới được 2 năm tuổi. Ngay sau đó, hoạt động in ấn diễn ra ở Boston và Philadelphia mà không vấp phải sự phản đối của Hoàng gia, một thực tế đáng ngạc nhiên vì tại thời điểm ấy, người ta không được phép dùng máy in ở Liverpool và Birmingham, cũng như nhiều thành phố Anh quốc khác. Tính năng được tận dụng sớm nhất của máy in là để in các bản tin, chủ yếu sử dụng loại giấy rẻ tiền. Sự phát triển chậm chạp của nền văn học Mỹ không liên quan tới sự chăm chỉ của con người hay sự sẵn có của văn học Anh, mà bởi sự khan hiếm của giấy chất lượng cao. George Washington đã buộc phải ghi những thông tin quan trọng cho tướng lĩnh của mình trên những mảnh giấy xấu xí, và các tài liệu của ông không được đựng trong phong bì, bởi giấy quá khan hiếm để sử dụng cho một việc như vậy.

Tuy nhiên, đến cuối thế kỷ XVII, nền văn học bản địa dần xuất hiện. Ngày 25 tháng 9 năm 1690, tại Boston, Benjamin Harris in ấn bản đầu tiên của một tờ báo dài 3 trang mà ông gọi là Publick Occurrences Both Forreign and Domestick. Trước khi tới Mỹ, Harris đã tham gia “phơi bày” âm mưu của dân Công giáo: tàn sát người Tin lành và thiêu hủy London (âm mưu này thực ra không tồn tại). Harris, không xa lạ gì với những trò dối trá, đã đưa ra những lời sau khi viết quảng bá cho tờ Publick Occurrences: Đây là một tờ báo cần thiết để chống lại sự dối trá đang tràn ngập Boston. Ở cuối bài viết, ông kết luận: “Sẽ không ai không thích tờ báo này, ngoại trừ những kẻ cảm thấy tội lỗi vì đã gây nên những tội ác tàn bạo”. Đúng là có những người không thích tờ báo của Harris. Số thứ hai của tờ Publick Occurrences không bao giờ xuất hiện. Do đó, cuộc đấu tranh giành quyền tự do thông tin bắt đầu nổ ra ở Tân Thế giới - điều đã xuất hiện ở Cựu Thế giới từ một thế kỷ trước.

Nỗ lực chết yểu của Harris đã truyền cảm hứng để nhiều tờ báo khác được xuất bản. Ví dụ, tờ Boston News-Letter, ra mắt năm 1704, thường được coi là tờ báo đầu tiên của Mỹ được xuất bản liên tục. Tiếp theo là tờ Boston Gazette (năm 1717) và tờ New-England Courant (năm 1717) với người chủ bút, James Franklin, là anh trai của Benjamin. Đến năm 1730, có 7 tờ báo được xuất bản thường xuyên ở 4 thuộc địa, và đến năm 1800 đã có hơn 180 tờ. Năm 1770, tờ New York Gazette đã tự vinh danh chính nó và các tờ báo khác như sau:

Báo chí là dòng suối Tri thức,

Là nguồn thông tin xuyên suốt đất nước này,

Về mọi cuộc thảo luận hiện đại và mới mẻ.

Vào cuối thế kỷ XVIII, mục sư Samuel Miller hãnh diện khoe rằng, số lượng đầu báo ở Mỹ nhiều hơn 2/3 số lượng đầu báo ở Anh, nhưng dân số Mỹ chỉ bằng một nửa nước Anh.

Năm 1786, Benjamin Franklin quan sát thấy rằng, người Mỹ quá bận rộn với việc đọc báo và những cuốn pamphlet[4] đến nỗi họ hiếm có thời gian dành cho sách. (Nhưng họ dường như luôn có thời gian dành cho cuốn American Spelling Book [tạm dịch: Chính tả kiểu Mỹ] của Noah Webster, vì nó đã bán được hơn 24 triệu bản trong giai đoạn từ năm 1783 đến 1843. Ta không nên bỏ qua lưu ý của Franklin về những tập pamphlet. Sự phổ biến của báo chí ở tất cả các thuộc địa đi kèm với sự xuất hiện rộng khắp của các tập pamphlet và những tờ broadside[5]. Alexis de Tocqueville lưu ý đến thực tế này trong cuốn sách Democracy in America (tạm dịch: Nền dân chủ Mỹ) xuất bản năm 1835: “Ở Mỹ, các đảng phái không viết sách để phản bác quan điểm của nhau, mà họ xuất bản những tập pamphlet - loại tài liệu được lan tỏa trong một ngày với tốc độ nhanh đáng kinh ngạc và sau đó hết giá trị thông tin”. Ông có ý nhắc đến cả báo chí lẫn pamphlet khi đưa ra nhận xét sau: “Việc phát minh ra súng ống đã khiến những kẻ lệ thuộc trở nên ngang hàng với tầng lớp quý tộc trên chiến trường, nghệ thuật in ấn giúp mọi tầng lớp được tiếp cận với cùng một nguồn tri thức, bưu điện vận chuyển cùng một loại thông tin tới tận cửa mái nhà tranh cũng như cánh cổng cung điện”.

Vào thời điểm Tocqueville đang đưa ra các nhận xét về nước Mỹ, việc in ấn đã lan rộng đến tất cả các vùng miền của đất nước. Miền Nam chậm hơn so với miền Bắc, không chỉ trong việc hình thành các trường học mà còn ở việc sử dụng máy in. Trước năm 1736, ở Virginia không có tờ báo nào được xuất bản định kỳ cho đến khi tờ Virginia Gazette ra đời. Nhưng vào cuối thế kỷ XVIII, tốc độ thể hiện quan điểm thông qua tài liệu in ấn diễn ra tương đối nhanh chóng. Ví dụ, tuyển tập Federalist Papers (tạm dịch: Những bài báo liên bang) gồm tổng cộng 85 bài luận của Alexander Hamilton, James Madison và John Jay (tất cả đều dưới bút danh Publius). Ban đầu, những bài viết này xuất hiện trên một tờ báo ở New York trong giai đoạn 1787-1788, nhưng được đọc rộng rãi ở miền Nam cũng như miền Bắc.

Khi nước Mỹ bước sang thế kỷ XIX, mọi vùng miền của nó đã hình thành một nền văn hóa hoàn toàn dựa trên các tài liệu in ấn. Từ năm 1825 đến 1850, số lượng người đăng ký đến thư viện đọc sách đã tăng gấp 3 lần. Cái gọi là “thư viện thợ máy và người học việc” - nghĩa là thư viện dành cho giai cấp công nhân - cũng nổi lên như một yếu tố thúc đẩy dân trí. Vào năm 1829, Thư viện Người học việc ở New York có 10.000 cuốn sách, phục vụ 1.600 người học việc. Đến năm 1857, thư viện này phục vụ 750.000 người. Được Quốc hội hỗ trợ hạ giá cước bưu điện vào năm 1851, mọi người có thể dễ dàng tiếp cận các tờ báo giá 1 xu, ấn phẩm xuất bản định kỳ, tài liệu tôn giáo và những cuốn sách đóng bìa giá rẻ. Từ năm 1836 đến năm 1890, 107 triệu bản in McGuffey Reader[6] đã được phân phối đến các trường học.

Và mặc dù việc đọc tiểu thuyết không được coi là một cách sử dụng thời gian thật sự hữu ích, người Mỹ vẫn say sưa đọc. Về các tiểu thuyết của Walter Scott, được xuất bản từ năm 1814 đến năm 1832, Samuel Goodrich viết: “Việc Walter Scott ra tiểu thuyết mới sẽ khiến nước Mỹ sôi sục hơn cả những trận chiến của Napoléon... Tất cả mọi người đều đọc những tác phẩm này, tất cả mọi người - từ những cá nhân trí thức nhất đến những cá nhân giản dị nhất”. Các nhà xuất bản rất nóng lòng muốn cung cấp những cuốn sách có tiềm năng bán chạy. Đôi khi, họ gửi tin báo đến các tàu thuyền chở hàng, cho biết rằng, chỉ trong vòng một ngày, tiểu thuyết mới nhất của Bulwer hoặc Dickens đã bị sao chép thành rất nhiều bản. Không có luật bản quyền quốc tế, những bản in vi phạm bản quyền tràn lan mà không có lời phàn nàn nào từ công chúng hay các tác giả được đối đãi như danh nhân. Khi Charles Dickens đến thăm Mỹ vào năm 1842, người ta tiếp đón ông giống như cách ta tung hô các ngôi sao truyền hình, siêu sao bóng bầu dục và Michael Jackson ngày nay. “Tôi không thể tả cho anh sự chào đón mà tôi nhận được”, Dickens viết cho một người bạn. “Chưa bao giờ có một vị vua hay hoàng đế nào trên trái đất lại được đám đông tung hô đến vậy, được tiếp đón ở những buổi dạ hội và những bữa tiệc tối lộng lẫy, được các cơ quan công quyền nhiều nơi chờ đợi.... Nếu tôi đi ra ngoài bằng xe ngựa, đám đông sẽ vây quanh và hộ tống tôi về nhà. Nếu tôi đi tới rạp hát, tất cả mọi người sẽ đồng loạt đứng lên”. Một người phụ nữ bản địa, Harriet Beecher Stowe, không được chú ý đến như vậy - và tất nhiên, ở miền Nam, nếu như xe ngựa của bà ấy bị đám đông bao quanh, đám đông đó sẽ không đưa bà ấy về nhà. Tuy nhiên, cuốn Uncle Tom’s Cabin (Túp lều bác Tom) của bà ấy đã bán được 305.000 bản trong năm đầu tiên xuất bản, tương đương với doanh số 4 triệu bản ở Mỹ ngày nay.

Alexis de Tocqueville không phải là vị khách nước ngoài duy nhất bị ấn tượng bởi sự say mê của người Mỹ với các ấn phẩm. Trong suốt thế kỷ XIX, rất nhiều người Anh đã đến Mỹ để tận mắt chứng kiến điều gì đang diễn ra ở các thuộc địa. Tất cả bọn họ đều ấn tượng với trình độ văn hóa cao và đặc biệt là độ phổ biến của việc đọc đến tất cả các tầng lớp dân chúng.

Ngoài ra, họ cũng rất ngạc nhiên trước độ phủ rộng rãi của các giảng đường, tại đó hoạt động diễn thuyết tiếp tục củng cố cho truyền thống học hỏi dựa trên văn bản. Nhiều giảng đường là kết quả của phong trào Lyceum, một hình thức giáo dục dành cho người lớn. Thường gắn với những nỗ lực của Josiah Holbrook, một nông dân New England, phong trào Lyceum có mục đích là truyền bá kiến thức, phát triển các trường học phổ thông, thành lập các thư viện và đặc biệt là tổ chức các giảng đường. Đến năm 1835, đã có hơn 3.000 Lyceum (giảng đường) ở 15 tiểu bang. Hầu hết các giảng đường này nằm ở phía đông Allegheny, nhưng đến năm 1840, những không gian truyền bá kiến thức này còn xuất hiện ở Iowa và Minnesota. Trong một chuyến đi xuyên Mỹ, Alfred Bunn, một người Anh, đã nhận xét như sau vào năm 1853: “Thực chất là mỗi ngôi làng đều có giảng đường”. Ông nói thêm: “Thật là một điều đáng kinh ngạc... khi chứng kiến những người thợ trẻ, thợ thủ công, nữ công nhân nhà máy... gấp gáp hòa mình vào bầu không khí sôi nổi của giảng đường đông đúc sau khi một ngày làm việc mệt mỏi kết thúc”. Người đồng hương của Bunn, J. F. W. Johnston, đã dự những buổi diễn giảng tại Viện Smithsonian và “nhận thấy các giảng đường luôn chật cứng, với sức chứa lên tới 1.200 hay 1.500 người”. Trong số các giảng viên, nhiều người là những trí thức, nhà văn và các cây viết hóm hỉnh hàng đầu trong thời đại của họ. Có thể kể tới Henry Ward Beecher, Horace Greeley, Louis Agassiz và Ralph Waldo Emerson (họ được trả phí 50 đô la khi tới diễn giảng).

Trong cuốn tự truyện của mình, Mark Twain dành 2 chương để kể về trải nghiệm khi là một giảng viên tại Lyceum. Ông viết: “Tôi bắt đầu làm giảng viên vào năm 1866 ở California và Nevada. Tôi đã giảng ở New York một lần và ở thung lũng Mississippi một vài lần. Năm 1868, tôi đã giảng ở toàn bộ khu vực phía Tây và trong 2 hay 3 mùa tiếp theo, tôi đã thêm được các vùng phía Đông vào tuyến giảng dạy của mình”. Có vẻ là Emerson đã bị trả lương thấp hơn kể từ khi Twain nhận xét rằng, một số giảng viên tính phí tới 250 đô la khi họ nói chuyện ở thị trấn và 400 đô la khi họ nói chuyện ở thành phố (theo điều kiện ngày nay, con số đó gần như bằng giá một bài giảng của một phát thanh viên truyền hình đã nghỉ hưu).

Tất cả những điều này dẫn đến một kết luận là, đến thế kỷ XIX, giống như mọi xã hội khác mà ta biết, nước Mỹ đã trở thành một nơi chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của tài liệu in ấn cũng như những cuộc diễn giảng dựa trên tài liệu in ấn. Như Richard Hofstadter nhắc nhở chúng ta, nước Mỹ được thành lập bởi những người trí thức - một điều hiếm khi xảy ra trong lịch sử của các quốc gia hiện đại. Ông viết: “Những Kiến quốc phụ là những nhà hiền triết, những nhà khoa học, những người hiểu biết sâu rộng. Nhiều người trong số họ học tập theo phong cách cổ điển, tận dụng kinh nghiệm đọc dày dạn của mình vào các khía cạnh lịch sử, chính trị và pháp luật để giải quyết các vấn đề cấp bách của thời đại”.

Ảnh hưởng của tài liệu in ấn trong mọi lĩnh vực truyền thông diễn ra liên tục và mạnh mẽ không chỉ vì số lượng ấn phẩm mà còn vì vị thế độc tôn của nó. Không thể không nhấn mạnh điểm này, đặc biệt là đối với những người không muốn thừa nhận những khác biệt sâu sắc trong môi trường truyền thông thời bấy giờ và hiện tại. Chẳng hạn, đôi khi ta nghe người ta nói rằng: Ngày nay, chúng ta có nhiều tài liệu in ấn hơn bao giờ hết. Đây chắc chắn là một nhận định chính xác. Nhưng từ thế kỷ XVII đến cuối thế kỷ XIX, về cơ bản, tài liệu in ấn là tất cả những gì chúng ta có. Không có phim để xem, đài để nghe, hình ảnh để ngắm nhìn, bản ghi âm để phát. Không có ti vi. Những hoạt động hướng tới công chúng được thể hiện thông qua các ấn phẩm - do đó tài liệu in ấn trở thành hình mẫu, những phép ẩn dụ và cả thước đo cho mọi hoạt động truyền thông. Sự cộng hưởng của cấu trúc tuyến tính, thiên về phân tích của tài liệu in ấn - nhất là các tài liệu chuyên cung cấp tin tức và kiến thức - có thể được cảm nhận ở khắp mọi nơi, ví dụ như ngay trong cách mọi người nói chuyện. Tocqueville nhận xét về điều này trong Democracy in America: “Một người Mỹ không thể trò chuyện với bạn, nhưng anh ta có thể thảo luận với bạn, và bài nói của anh giống như một bài luận văn. Anh nói chuyện với bạn như thể anh đang phát biểu trong một cuộc họp; và nếu có cơ hội bày tỏ sự thân tình trong cuộc thảo luận, anh ta sẽ gọi người mà anh đang trò chuyện là ‘Quý ông’”.

Hành vi kỳ quặc này không mấy liên quan đến tính cách cố chấp của một người Mỹ, mà chủ yếu phản ánh việc anh ta có phong cách trò chuyện dựa trên cấu trúc của tài liệu in ấn. Vì tài liệu in ấn không mang tính cá nhân và hướng đến một độc giả vô hình, nên những gì Tocqueville đang mô tả ở đây là một dạng “nói ra tiếng tài liệu in ấn” - ta có thể quan sát hiện tượng này ở nhiều hình thức truyền miệng. Chẳng hạn, trên bục giảng kinh, các bài giảng đạo thường là những bài diễn văn có giọng điệu trang nghiêm, không có tính cá nhân. Ngay cả trong thời kỳ Đại Tỉnh thức - một phong trào phục hưng đức tin phản đối việc giảng đạo nặng tính phân tích và quá bình đạm, thì những nhà thuyết giáo nhiệt thành nhất của phong trào này cũng sử dụng một bài diễn thuyết có thể dễ dàng chuyển đổi sang tài liệu in ấn. Người có bài giảng lôi cuốn nhất thời đó là mục sư George Whitefield, người bắt đầu thuyết giảng trước những đám đông trên khắp nước Mỹ từ năm 1739. Tại Philadelphia, ông nói chuyện với một một đám đông gồm 10.000 người - những cá nhân đã bị kích động khi Whitefield tuyên bố rằng, họ sẽ vĩnh viễn bị thiêu cháy trong lửa địa ngục nếu họ không tin vào Đấng Cứu thế. Benjamin Franklin đã chứng kiến một buổi giảng của Whitefield và đề nghị giúp ông xuất bản sách. Sau đó, các bài viết và bài giảng của Whitefield đã được Franklin xuất bản tại Philadelphia.

Tuy nhiên, tài liệu in ấn không chỉ ảnh hưởng đến hình thức của hoạt động truyền thông. Điều đó sẽ không có ý nghĩa gì đáng kể nếu như chúng ta không xét đến kết nối quan trọng hơn, rằng hình thức truyền thông sẽ xác định bản chất của nội dung. Karl Marx hiểu rõ rằng, ngành in ấn không chỉ đơn thuần xoay quanh một cỗ máy, mà đó là một cấu trúc truyền thông. Nó vừa loại bỏ một số kiểu nội dung, vừa tạo điều kiện để những nội dung nhất định phát triển, từ đó ưu tiên nhóm công chúng phù hợp với kiểu nội dung được đẩy mạnh. Bản thân ông không khám phá đầy đủ vấn đề này và nhiệm vụ được chuyển giao cho những người khác. Bản thân tôi cũng phải thử sức, để khám phá cách tài liệu in ấn hoạt động như một phép ẩn dụ và nhận thức luận đã tạo ra những hoạt động truyền thông lý trí như thế nào - chúng ta ngày nay không còn như vậy nữa.

4 TƯ DUY DỰA TRÊN CHỮ VIẾT

Cuộc tranh luận đầu tiên trong số 7 cuộc tranh luận nổi tiếng giữa Abraham Lincoln và Stephen A. Douglas diễn ra vào ngày 21 tháng 8 năm 1858, tại Ottawa, Illinois. Douglas sẽ phát biểu trước, trong 1 giờ; sau đó Lincoln có 1 giờ và 30 phút để phản hồi; và Douglas tiếp tục có nửa giờ nữa để phản biện phần phản hồi của Lincoln. Màn tranh luận này ngắn hơn đáng kể so với những gì từng diễn ra trước đây giữa hai người đàn ông này. Họ thực ra đã tranh luận với nhau vài lần trước đó, và tất cả những lần đối đầu đó đều kéo dài và mệt mỏi. Ví dụ, vào ngày 16 tháng 10 năm 1854, tại Peoria, Illinois, Douglas có một bài diễn văn dài 3 giờ dành cho Lincoln, và theo thỏa thuận, Lincoln phải đưa ra phản hồi. Khi đến lượt Lincoln, ông nhắc khán giả rằng lúc đó đã là 5 giờ chiều, và ông ấy có thể sẽ phải trình bày với thời gian tương tự như Douglas, rồi Douglas sau đó sẽ còn lên tiếng phản biện. Do vậy, Lincoln đề nghị khán giả hãy về nhà, ăn tối và trở lại để lắng nghe 4 giờ đồng hồ đàm luận nữa. Khán giả đồng ý một cách

vui vẻ và mọi thứ diễn ra theo như kế hoạch mà Lincoln đề xuất.

Đây là kiểu khán giả gì vậy? Những người này là ai mà có thể vui vẻ lắng nghe 7 giờ đồng hồ diễn thuyết? Nhân tiện, chúng ta cũng cần lưu ý rằng, Lincoln và Douglas không phải là ứng cử viên tổng thống. Tại thời điểm làm việc tại Peoria, họ thậm chí còn không phải là ứng cử viên cho Thượng viện Mỹ. Nhưng khán giả của họ không bận tâm đến những thứ như địa vị chính thức. Đây là những người coi những sự kiện tranh luận là cần thiết để được giáo dục về chính trị, là một phần không thể thiếu trong đời sống xã hội của họ. Nhóm khán giả này đã quen với những màn diễn thuyết kéo dài như vậy. Chương trình hội chợ của hạt hoặc tiểu bang thường có nhiều diễn giả tham gia, hầu hết bọn họ dành ra 3 giờ cho phần trình bày của mình. Ngoài ra, vì người ta không muốn diễn giả nêu lên vấn đề mà không được phản hồi, nên các đối thủ của họ cũng sẽ trình bày trong quãng thời gian tương tự. (Có thể nói thêm rằng, các diễn giả không phải lúc

nào cũng là nam giới. Tại một hội chợ kéo dài vài ngày ở Springfield, vào mỗi buổi tối, một phụ nữ đã thuyết trình về “Ảnh hưởng của phụ nữ trong các phong trào tiến bộ vĩ đại ngày nay”.)

Hơn nữa, những người này không phụ thuộc vào các hội chợ hoặc sự kiện đặc biệt để thỏa mãn nhu cầu diễn thuyết của mình. Hoạt động “diễn thuyết gốc cây” diễn ra khá phổ biến, đặc biệt là ở các bang phía Tây. Ở những gốc cây bị đốn hạ hoặc một số không gian mở tương tự, một diễn giả sẽ tập hợp khán giả và “chiếm lĩnh gốc cây” trong 2 hoặc 3 giờ. Hầu hết các khán giả đều thể hiện sự tôn trọng và chú ý lắng nghe, nhưng họ vẫn bộc lộ cảm xúc và không hề im lặng. Chẳng hạn, trong suốt các cuộc tranh luận giữa Lincoln và Douglas, khán giả sẽ hô lên những lời khích lệ diễn giả (“Nói cho bọn họ biết đi, Abe!”) hoặc bày tỏ thái độ khinh thường (“Ông giỏi thì trả lời câu đó thử xem”). Việc vỗ tay diễn ra thường xuyên, thường được dành cho một đoạn hài hước hoặc hoa mỹ hoặc một quan điểm có sức nặng. Tại cuộc tranh luận đầu tiên ở Ottawa, Douglas

đã đáp lại tràng pháo tay kéo dài bằng một tuyên bố đáng chú ý và tiết lộ nhiều thông tin. “Các bạn của tôi”, ông ấy nói, “khi chúng ta thảo luận về những câu hỏi này, tôi sẽ dễ dàng đón nhận sự im lặng hơn là tiếng vỗ tay. Tôi mong muốn các bạn chú ý đến tôi bằng sự suy xét, thấu hiểu và lương tâm của các bạn, chứ không phải bằng những cảm xúc háo hức”. Ta khó đánh giá được gì về lương tâm hay sự suy xét của các khán giả. Nhưng ta có thể phân tích một số điều về việc thấu hiểu.

Trước hết, khả năng chú ý của khán giả thời trước rõ ràng là rất ấn tượng so với các tiêu chuẩn hiện tại. Có khán giả người Mỹ nào ngày nay có thể chịu đựng được 7 giờ thảo luận không? Hoặc 5 giờ? Hoặc 3 giờ? Đặc biệt là trong tình huống không hề có hình ảnh nào được sử dụng? Thứ hai, những khán giả này phải có năng lực nghe phi thường, vì họ có thể nghe hiểu những câu rất dài và phức tạp. Trong bài phát biểu của Douglas tại Ottawa, ông đã đưa vào bài diễn văn kéo dài 1 giờ của mình 3 nghị quyết dài về vấn đề bãi bỏ chế độ nô lệ, sử dụng những từ ngữ chuyên ngành luật. Lincoln, khi đưa ra phản hồi, thậm chí còn đọc lên những đoạn dài hơn trích từ một bài phát biểu mà ông đã thực hiện vào một dịp trước đó. Cấu trúc câu mà Lincoln và Douglas sử dụng trong các cuộc tranh luận rất phức tạp và tinh tế. Thật khó để tưởng tượng những người hiện tại ở Nhà Trắng có thể đưa ra những câu nói theo phong cách như vậy trong tình huống tương tự. Và nếu vị tổng thống ngày nay làm điều đó, ông ta chắc chắn sẽ phải đối diện với nguy cơ rằng, khán giả của ông không thể tập trung hoặc không hiểu ông đang nói gì. Những người của nền văn hóa truyền hình cần “ngôn ngữ đơn giản” cả về âm thanh lẫn hình ảnh.

Khán giả của Lincoln và Douglas rõ ràng nắm khá tường tận những vấn đề đang được tranh luận, bao gồm cả kiến thức về các sự kiện lịch sử và các vấn đề chính trị phức tạp. Tại Ottawa, Douglas đưa ra 7 chất vấn cho Lincoln, tất cả đều sẽ trở nên vô nghĩa về mặt hùng biện trừ khi khán giả đã biết về phán quyết Dred Scott, sự đối đầu giữa Douglas và Tổng thống Buchanan, sự bất mãn của một số đảng viên Dân chủ, vấn đề bãi bỏ nô lệ và bài phát biểu nổi tiếng “Ngôi nhà bị chia cắt” của Lincoln. Cả hai diễn giả Douglas và Lincoln đều liên tục sử dụng các phép tu từ phức tạp, những lời châm biếm, mỉa mai, ẩn dụ phức tạp, mệnh đề mâu thuẫn... Không một biện pháp dùng từ nào trong số này có thể gia tăng hiệu quả của bài phát biểu nếu như khán giả không có nhận thức đầy đủ về nghệ thuật tu từ được sử dụng.

Tuy nhiên, sẽ là sai lầm nếu cho rằng công chúng năm 1858 là hình mẫu của trí tuệ chuẩn chỉnh. Tất cả các cuộc tranh luận giữa Lincoln và Douglas đều được tiến hành trong một bầu không khí hội hè. Người ta chơi nhạc tưng bừng (dù không phải ngay trong buổi tranh luận) và rao bán hàng rong; trẻ em nô đùa ầm ĩ; rượu thì lúc nào cũng tràn ly. Đây cũng là những hoạt động xã hội quan trọng tương tự như các cuộc hùng biện. Nhưng tôi không có ý tầm thường hóa những điều này. Như tôi đã chỉ ra, những khán giả ở đây là những cá nhân mà những hoạt động trí thức lẫn công việc kinh doanh đã tích hợp trọn vẹn vào đời sống xã hội. Như Winthrop Hudson đã chỉ ra, ngay cả các cuộc họp những người theo phong trào Giám lý cũng kết hợp dã ngoại với việc lắng nghe diễn giảng. Thật vậy, hầu hết các khu đất cắm trại ban đầu được hình thành vì lý do tôn giáo, về sau được chuyển đổi thành các trung tâm hội nghị để đáp ứng các nhu cầu về giáo dục Nói cách khác, việc sử dụng ngôn ngữ như một phương tiện lập luận phức tạp là một hình thức truyền thông quan trọng, thú vị và phổ biến trong hầu hết mọi lĩnh vực công cộng.

Tôi chọn các cuộc tranh luận giữa Lincoln và Douglas làm điểm khởi đầu cho chương này không chỉ vì chúng là ví dụ điển hình của hoạt động truyền thông chính trị vào giữa thế kỷ XIX, mà còn vì chúng minh họa cho sức mạnh của chữ viết trong việc kiểm soát những đặc điểm của bài diễn văn. Cả người nói và người nghe đều quen thuộc với một kiểu hùng biện rất giàu tính văn học. Giữa tất cả những sự huyện náo diễn ra xung quanh sự kiện diễn thuyết, các diễn giả khó lòng đem tới nhiều điều giá trị và các khán giả cũng không mấy mong đợi - nhưng ngôn ngữ là một ngoại lệ. Đối với bất kỳ ai đã đọc những lời phát biểu của Lincoln và Douglas, điều này được bộc lộ rõ ràng từ đầu đến cuối. Trên thực tế, những cuộc tranh luận đã được bắt đầu với việc Douglas đưa ra lời giới thiệu sau đây - những lời thể hiện rõ đặc điểm của mọi phần diễn thuyết diễn ra sau đó:

Thưa các quý ông và quý bà: Hôm nay, xuất hiện trước quý vị với mục đích thảo luận về các chủ đề chính trị hàng đầu hiện đang gây chấn động dư luận. Theo một thỏa thuận giữa ông Lincoln và tôi, chúng tôi có mặt ở đây hôm nay để cùng thảo luận, với tư cách là đại diện của hai đảng chính trị lớn của Tiểu bang và Liên minh, dựa trên các nguyên tắc đã được đưa ra giữa các đảng phái, và sự xuất hiện của đông đảo mọi người đã cho thấy sự quan tâm sâu sắc của công chúng đối với những vấn đề đang làm chúng ta chia rẽ.

Đây là ngôn ngữ văn viết thuần túy. Việc nói những điều trên thành tiếng cũng không thay đổi sự thật đó. Và việc khán giả có thể dùng tại để xử lý những nội dung này là điều đáng chú ý đối với những người mà nền văn hóa của họ không còn cộng hưởng mạnh mẽ với chữ viết. Lincoln và Douglas không chỉ viết trước tất cả các bài phát biểu của họ mà còn lập kế hoạch phản biện bằng văn bản. Ngay cả những tương tác tự phát giữa hai diễn giả cũng là những câu có cấu trúc, độ dài và cách tu từ theo phong cách văn viết. Dĩ nhiên là vẫn có những câu văn nói trong các bài thuyết trình của họ. Sau cùng, không một diễn giả nào lại không quan tâm tới tâm trạng của khán giả. Tuy nhiên, tính cộng hưởng của chữ viết vẫn thể hiện vô cùng mạnh mẽ. Nói tóm lại, các cuộc tranh luận của Lincoln và Douglas có thể được mô tả như những văn bản tri thức được “nhấc” ra khỏi trang giấy in. Đó cũng là ý Dougla muốn nói khi quở trách khán giả. Ông ấy tuyên bố rằng, ông mong muốn được thấu hiểu chứ không cần người ta háo hức, như thể khán giả cần trở thành những người đọc yên lặng và tập trung suy ngẫm, còn ngôn ngữ của ông chính là văn bản mà họ phải ngẫm ngợi. Tất nhiên, điều này đưa chúng ta đến nhiều câu hỏi: Phép ẩn dụ từ chữ viết có ý nghĩa gì với hoạt động truyền thông? Đặc điểm nội dung của chữ viết là gì? Chữ viết đòi hỏi những gì ở công chúng? Chữ viết hướng tới kiểu tư duy như thế nào?

Tôi nghĩ rằng, ta phải bắt đầu bằng cách chỉ ra một thực tế rõ ràng là: Chữ viết, cũng như bài diễn thuyết dựa trên chữ viết, là một thứ chứa nội dung - một nội dung mệnh đề, ngữ nghĩa, có thể diễn giải. Điều này nghe có vẻ kỳ quặc, nhưng vì tôi sẽ sớm lập luận rằng phần lớn hoạt động truyền thông của chúng ta ngày nay chỉ có nội dung mệnh đề ở mức tối thiểu, nên tôi phải nhấn mạnh vấn đề này. Bất cứ khi nào ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp chính - đặc biệt là ngôn ngữ gắn với những giới hạn nghiêm ngặt của in ấn, thì không thể nào khác được, chắc chắn rằng một ý tưởng, một sự thật, một lời tuyên bố sẽ được nêu lên. Ý tưởng đó có thể tầm thường, sự thật đó có thể không quan trọng, tuyên bố đó có thể sai lầm - nhưng không ai có thể phản bác ngôn ngữ chính là công cụ dẫn lối tư duy cho chúng ta. Ngoài điều đó ra, ngôn ngữ tường thuật đâu còn nét hấp dẫn nào khác? Nếu như không chứa ý nghĩa, từ ngữ sẽ khó lòng thu hút sự chú ý của chúng ta. Hình dạng của các chữ viết không đặc biệt thú vị đối với thị giác. Ngay cả âm thanh của những từ ngữ khi được ai đó nói thành tiếng cũng hiếm khi hấp dẫn, trừ khi người viết ra những lời đó có năng khiếu thơ ca. Nếu một câu văn không đưa ra được một sự thật, một yêu cầu, một câu hỏi, một lời khẳng định, một lời giải thích, thì nó là vô nghĩa, chỉ là một lớp vỏ ngữ pháp trống rỗng. Do đó, khi hoạt động truyền thông lấy ngôn ngữ làm trung tâm - đặc trưng của nước Mỹ thế kỷ XVII và XIX - thì nó có xu hướng giàu tính nội dung và tính nghiêm túc. Những đặc điểm này càng thể hiện rõ khi hình thức truyền thông gắn liền với tài liệu in ấn.

Truyền thông lúc này có tính nghiêm túc bởi công chúng buộc phải thấu hiểu ý nghĩa của ngôn ngữ. Một câu văn thúc đẩy tác giả phải nói lên điều gì đó, còn người đọc cần biết được những điều mà tác giả muốn nói. Và khi tác giả và độc giả tìm hiểu về vấn đề ngữ nghĩa, họ đang tiến vào một thử thách trí tuệ. Điều này đặc biệt đáng chú ý ở hành động đọc, vì không phải lúc nào tác giả cũng đáng tin cậy. Họ có thể nói dối, họ viết những điều khó hiểu, họ khái quát hóa quá mức, họ viết những điều phi logic, và đôi khi, họ đi ngược lẽ thường. Người đọc phải được trang bị vũ khí, với tư duy luôn ở trong trạng thái sáng suốt. Điều này không dễ dàng vì anh ta phải một mình đối diện với văn bản. Trong quá trình đọc, phản ứng của một người hoàn toàn mang tính độc lập, người đó chỉ có thể dựa vào trí tuệ của bản thân mình. Đối mặt với sự trừu tượng lạnh lùng của các câu chữ chính là nhìn vào ngôn ngữ một cách trần trụi, tách biệt với những thứ hoa mỹ bề ngoài và sự hỗ trợ của cộng đồng. Vì vậy, đọc sách về bản chất là một công việc rất nghiêm túc. Tất nhiên, nó cũng là một hoạt động đề cao lý trí.

Từ Erasmus ở thế kỷ XVI đến Elizabeth Eisenstein ở thế kỷ XX, hầu hết mọi học giả từng vật lộn với câu hỏi “Đọc sách có tác dụng gì đối với tâm trí con người?” đều đưa ra kết luận rằng, quá trình này thúc đẩy tư duy lý trí; rằng tính mệnh đề và có trật tự của chữ viết khuyến khích thứ mà Walter Ong gọi là “sự quản lý kiến thức đề cao tính phân tích”. Để thấu hiểu chữ viết, ta phải đi theo một luồng tư duy - một việc đòi hỏi khả năng phân loại, suy luận và lập luận đáng kể. Nó có nghĩa là phát hiện ra những lời nói dối, những điều mơ hồ và sự khái quát hóa quá mức, để phát hiện những điều đi ngược lại logic và lẽ thường. Nó cũng có nghĩa là cân nhắc các ý tưởng, so sánh và đối chiếu các khẳng định, để kết nối sự tổng hợp này với sự tổng hợp khác. Để đạt được mức độ này, người đọc phải duy trì một khoảng cách nhất định với chính những từ ngữ. Trên thực tế, điều này được hỗ trợ bởi hình thức văn bản không có tính cá nhân. Đó là lý do tại sao một người đọc giỏi không dừng lại để vỗ tay ngay cả khi đọc được một đoạn văn tràn đầy cảm hứng. Tư duy phân tích quá bận rộn để làm việc đó.

Tôi không có ý ám chỉ rằng, tư duy phân tích là điều không tồn tại trước khi chữ viết xuất hiện trên đời. Điều tôi đang đề cập ở đây không phải là tiềm năng của tâm trí cá nhân mà là các khuynh hướng tư duy của một nền văn hóa. Trong một nền văn hóa do tài liệu in ấn chi phối, hoạt động truyền thông có xu hướng gắn liền với tính mạch lạc, có trật tự của những sự thật và ý tưởng. Công chúng trong nền văn hóa này thường có đủ năng lực để nắm bắt hình thức truyền thông đó. Trong một nền văn hóa dựa trên tài liệu in ấn, người viết sẽ phạm sai lầm nếu như nói dối, tự viết những câu từ mâu thuẫn với nhau, không tiến hành khái quát hóa đầy đủ và đưa ra các mối liên hệ phi logic. Trong một nền văn hóa dựa trên tài liệu in ấn, người đọc sẽ phạm sai lầm nếu họ không tập trung chú ý, không để tâm vào những gì mình đang tiếp nhận.

Trong thế kỷ XVIII và XIX, tài liệu in ấn đã đưa ra một định nghĩa về trí thông minh đề cao việc sử dụng trí óc một cách khách quan, lý trí, đồng thời khuyến khích các hình thức truyền thông với nội dung nghiêm túc, có trật tự, có logic. Không phải ngẫu nhiên mà Thời đại Lý tính lại cùng tồn tại với sự phát triển của văn hóa in ấn, trước tiên ở châu Âu và sau đó là ở Mỹ. Sự phổ biến của chữ viết đã thắp lên hy vọng rằng, thế giới và những bí ẩn muôn hình vạn trạng của nó có thể được thấu hiểu, được dự đoán và được kiểm soát. Vào thế kỷ XVIII, khoa học - ví dụ điển hình của việc quản lý kiến thức đề cao tính phân tích - bắt đầu tái thiết thế giới. Vào thế kỷ XVIII, chủ nghĩa tư bản được ca ngợi là hệ thống kinh tế tự do và lý trí, sự mê tín của tôn giáo bị công kích dữ dội, quyền thiêng liêng của các vị vua bị coi là một định kiến, mọi người công nhận ý tưởng về sự tiến bộ không ngừng và sự cần thiết của việc phổ cập văn hóa thông qua giáo dục trở nên rất rõ ràng.

Có lẽ suy nghĩ lạc quan nhất về mọi thứ mà tài liệu in ấn mang tới được thể hiện qua một đoạn văn trong tự truyện của John Stuart Mill:

Cha tôi cảm thấy rằng, nhân loại sẽ đạt được mọi thứ nếu tất cả mọi người đều được học đọc, nếu họ được tiếp cận với mọi loại ý kiến thông qua từ ngữ và văn bản, và nếu như thông qua quyền bầu cử, họ có thể đề cử một cơ quan lập pháp giúp ý kiến mà họ đã thông qua có hiệu lực.

Tất nhiên, đây là một hy vọng không bao giờ thành hiện thực. Không một thời điểm nào trong lịch sử của Anh hoặc Mỹ (hay bất kỳ nơi nào khác) mà lý trí có toàn quyền thống trị như Mill tưởng tượng. Tuy nhiên, không khó để chứng minh rằng, trong thế kỷ thứ XVIII và XIX, hoạt động truyền thông của người Mỹ - điều bắt nguồn từ niềm yêu thích dành cho chữ viết - đã rất nghiêm túc, đề cao những lập luận lý trí và do đó, được tạo thành từ những nội dung giàu ý nghĩa.

Ta có thể thấy rõ sự khác biệt giữa đặc điểm của truyền thông trong nền văn hóa in ấn và truyền thông trong nền văn hóa truyền hình nếu nhìn vào hệ thống pháp luật.

Trong một nền văn hóa dựa trên tài liệu in ấn, các luật sư thường được giáo dục kỹ càng, luôn đề cao lý trí và có khả năng trình bày tranh luận một cách ấn tượng. Theo nhận xét của Tocqueville, có một vấn đề thường bị bỏ qua trong lịch sử của nước Mỹ, đó là vào thế kỷ XVIII và XIX, nghề luật sư đại diện cho “một cơ quan đặc quyền trong lĩnh vực trí tuệ”. Nhiều anh hùng của nhân dân là các luật sư, như Prentiss của Alabama hay Abe Lincoln của Illinois - những người mà tài lôi kéo bồi thẩm đoàn của họ đậm tính sân khấu, không mấy khác biệt với những luật sư người ta thấy trên các chương trình truyền hình ngày nay. Tuy nhiên, những nhân vật vĩ đại của nền pháp lý Hoa Kỳ - John Marshall, Joseph Story, James Kent, David Hoffman, William Wirt và Daniel Webster - là những hình mẫu của trí tuệ trang nhã, lý trí và sự uyên thâm. Họ tin rằng, nền dân chủ - với tất cả những phẩm chất của nó - có nguy cơ dẫn tới chủ nghĩa cá nhân vô kỷ luật. Khát vọng của những người này là cứu lấy nền văn minh Mỹ bằng cách “tạo ra tính duy lý cho luật pháp”. Giáo sư luật nổi tiếng Job Tyson cho rằng, một luật sư phải biết rõ các tác phẩm của Seneca, Cicero và Plato. George Sharswood, có lẽ hình dung được sự giáo dục về pháp luật sẽ suy thoái trong thế kỷ XX, đã đưa ra một nhận định vào năm 1854 rằng, chỉ đọc luật một cách thuần túy sẽ khiến tâm trí bị tổn hại, “trói buộc tâm trí vào những kiến thức chuyên môn đã trở nên quá quen thuộc, khiến nó không thể có được những góc nhìn bao quát và toàn diện”.

Một luật sư sẽ cần phải là một người xuất sắc về khả năng viết và đọc, bởi lý do là người này có trách nghiệm giải quyết các vấn đề pháp lý. John Marshall là một hình mẫu vĩ đại về lý trí. Ông là ví dụ điển hình về một cá nhân đề cao chữ viết - khách quan, có óc phân tích, coi trọng logic và khinh thường những lập luận mâu thuẫn.

Một điều mà người Mỹ ngày nay khá khó tưởng tượng, đó là trước kia, người Mỹ không chỉ quen thuộc với các vấn đề pháp lý nổi bật trong thời đại của họ, mà còn quen thuộc với ngôn ngữ mà các luật sư nổi tiếng đã sử dụng để tranh luận trong các vụ xét xử. Điều này đặc biệt đúng với Daniel Webster, và như một lẽ tự nhiên, trong truyện ngắn nổi tiếng của mình, Stephen Vincent Benét đã chọn Daniel Webster để tranh luận với Ác quỷ. Làm sao mà Ác quỷ có thể thắng được một người đàn ông sử dụng thứ ngôn ngữ như dưới đây cơ chứ? (Theo miêu tả của Joseph Story, Thẩm phán Tòa án Tối cao)

...Rất rõ ràng và dễ hiểu khi đưa ra những tuyên bố, rất toàn diện khi bao quát các chủ đề, rất sinh động khi đưa ra các minh họa từ những sự kiện thực tế. Phân tích sắc bén. Có khả năng tháo gỡ một mệnh đề phức tạp và chuyển nó thành những yếu tố đơn giản để những bộ óc thông thường nhất cũng có thể hiểu được. Có thể đưa ra các lý lẽ của riêng mình bất chấp số lượng đối thủ đông đảo. Rất cảnh giác và thận trọng để không bị cuốn vào những tình huống không thể kiểm soát, hoặc khiến sức mạnh của mình bị dàn trải ở những đấu trường không quan trọng.

Đây là đoạn văn ấn tượng nhất trong thế kỷ XIX mà tôi biết khi miêu tả về một người có tư duy được hình thành từ tài liệu in ấn. Đây chính xác là hình mẫu lý tưởng mà James Mill đã nghĩ đến khi dự đoán về những điều kỳ diệu của chữ viết. Và nếu ta không thể đạt tới hình mẫu này, thì nó vẫn là một lý tưởng mà mọi luật sư đều khao khát vươn đến.

Một lý tưởng như vậy đã vượt xa khỏi phạm trù luật pháp. Ngay cả trong những hoạt động thương mại thường nhật, sự cộng hưởng của hình thức truyền thông lý trí dựa trên chữ viết cũng rất phổ biến. Nếu chúng ta coi quảng cáo là tiếng nói của thương mại, thì lịch sử của nó chỉ ra rất rõ rằng, vào thế kỷ XVIII và XIX, những người có sản phẩm để bán tin rằng những khách hàng tiềm năng của mình là người có học, có lý trí và kỹ năng phân tích. Thật vậy, lịch sử quảng cáo trên báo chí ở Mỹ có thể được coi như một phép ẩn dụ về sự sa sút của tư duy dựa trên chữ viết. Ban đầu, nó đề cao lý trí, và đến bây giờ, nó chỉ còn còn xoay quanh sự giải trí. Trong nghiên cứu kinh điển của Frank Presbrey, The History and Development of Advertising (tạm dịch: Lịch sử và sự phát triển của ngành quảng cáo), ông đã thảo luận về sự suy thoái của chữ viết. Ông có đề cập đến “thời kỳ tăm tối” của việc thể hiện con chữ trên những bản in. Thời kỳ này bắt đầu vào năm 1704 khi những quảng cáo trả tiền đầu tiên xuất hiện trên một tờ báo Mỹ, The Boston NeusLetter. Có tổng cộng 3 quảng cáo, chiếm 10cm ở một cột báo. Một quảng cáo tuyên bố sẽ trao thưởng cho người bắt được một tên trộm, một quảng cáo thì nói sẽ hậu tạ cho người tìm thấy một cái đe bị thất lạc. Quảng cáo thứ 3 thì thực sự rao bán một thứ gì đó và trên thực tế, nó cũng không khác với những quảng cáo bất động sản mà người ta có thể thấy trên tờ New York Times ngày nay:

Tại Vịnh Oyster, Long Island, thuộc N. York: Có một Nhà Xưởng có thể được cho Thuê hoặc Bán. Khuôn viên có Đồn điền, bao gồm một Nhà Gạch mới và rộng lớn, cùng với một ngôi nhà chắc chắn khác có Bếp, Phòng làm việc và Chuồng trại. Ngoài ra, có một Vườn cây ăn quả mới trồng và 20 mẫu đất trống. Nhà Xưởng có thể được Thuê kèm theo Đồn điền hoặc không. Liên hệ ông William Bradford Printer ở N. York để biết thêm thông tin chi tiết.

Trong hơn một thế kỷ rưỡi sau đó, các quảng cáo tiếp tục xuất hiện ở hình thức này và chỉ có vài thay đổi nhỏ. Ví dụ, 64 năm sau khi ông Bradford quảng cáo một bất động sản ở Vịnh Oyster, huyền thoại Paul Revere đã đăng quảng cáo sau đây trên tờ Boston Gazette:

Nhiều người không may bị mất Răng Cửa do Tại nạn và một số lý do khác, dẫn đến Tổn hại không chỉ về Ngoại hình mà còn ảnh hưởng đến việc họ Nói chuyện tại nơi Công cộng cũng như nơi Riêng tư. Thông tin này dành cho tất cả những người như vậy, rằng họ có thể thay thế răng cũ bằng những chiếc Răng Giả, nhìn rất Tự nhiên và Đáp ứng được các Nhu cầu Trò chuyện, với sự hỗ trợ của PAUL REVERE, Goldsmith, gần cầu tàu Dr. Clarke, Boston.

Revere tiếp tục nói trong một đoạn khác rằng, với những người đã đến chỗ John Baker làm răng giả và khốn khổ khi mấy chiếc răng bị lỏng ra, họ có thể đến gặp Revere để được siết răng chặt lại. Ông ta cũng ngụ ý mình đã học cách làm điều đó từ chính John Baker.

Phải gần 100 năm sau thông báo của Revere, các nhà quảng cáo mới cố gắng vượt qua các giới hạn gắn với việc in ấn mà các nhà xuất bản yêu cầu. Và phải đến cuối thế kỷ XIX, quảng cáo mới hoàn toàn chuyển sang phương thức truyền thông hiện đại của nó. Vào cuối năm 1890, quảng cáo (vẫn là một thứ được tạo thành từ các từ ngữ) được coi là một công việc thực sự nghiêm túc và đề cao lý tính, với mục đích truyền tải thông tin và đưa ra các tuyên bố dưới dạng mệnh đề. Điều nay giống với những gì mà Stephen Douglas đã nói, nhưng trong một ngữ cảnh khác: Quảng cáo mong muốn được thấu hiểu chứ không cần người ta phải háo hức. Điều này không có nghĩa là trong thời kỳ chữ viết được sử dụng rộng rãi, mọi tuyên bố được đưa ra đều chính xác. Từ ngữ không thể đảm bảo tính chân thật của nội dung mà thay vào đó, chúng tạo ra một ngữ cảnh khiến người đọc phải đặt câu hỏi: “Điều này là đúng hay sai?” Vào những năm 1890, ngữ cảnh đó bị phá vỡ, trước tiên là do sự xâm nhập ồ ạt của các bức hình minh họa và ảnh chụp, sau đó là việc sử dụng ngôn ngữ không có tính mệnh đề. Ví dụ: vào những năm 1890, các nhà quảng cáo đã áp dụng kỹ thuật sử dụng khẩu hiệu. Presbrey cho rằng, quảng cáo hiện đại đã bắt đầu bằng việc sử dụng câu khẩu hiệu kiểu như sau: “Bạn chỉ cần nhấn nút; chúng tôi lo liệu mọi điều còn lại.” Cùng lúc đó, những câu nói có vần điệu bắt đầu được sử dụng.

Vào năm 1892, Procter & Gamble đã mời công chúng đề xuất giai điệu để quảng cáo sản phẩm xà phòng Ivory. Năm 1896, Hornby’s Oats (H-O) lần đầu tiên sử dụng hình ảnh một em bé ngồi trên ghế cao, với bát ngũ cốc trước mặt, tay cầm thìa, gương mặt sung sướng. Đến đầu thế kỷ XX, các nhà quảng cáo không còn cho rằng những khách hàng tiềm năng của mình là những người lý trí nữa. Quảng cáo trở thành một thứ vừa tận dụng tâm lý học, vừa đề cao lý thuyết thẩm mỹ. Lý trí phải “dọn nhà” sang các lĩnh vực khác.

Để hiểu vai trò của tài liệu in ấn trong việc xây dựng nên một nước Mỹ từng đề cao trí tuệ, sự thật và giá trị bản chất của hoạt động truyền thông người ta phải lưu ý rằng, thói quen đọc trong thế kỷ XVIII và XIX có chất lượng hoàn toàn khác so với thói quen đọc hiện nay. Như tôi đã nói, chữ viết từng giữ vị thế độc tôn để thu hút sự chú ý của công chúng và cung cấp cho họ tri thức. Đông đảo công chúng không có phương tiện nào khác, ngoài hoạt động truyền khẩu, để tiếp cận với thông tin. Ví dụ, những người nổi tiếng được công chúng được biết đến chủ yếu qua lời nói của họ in ra trên giấy, chứ không phải qua ngoại hình hay thậm chí là cách diễn thuyết của họ. Rất có thể là trong số 15 tổng thống đầu tiên của Hoa Kỳ, nhiều người sẽ không được nhận ra nếu họ đi qua những công dân bình thường trên phố. Điều này cũng đúng với các luật sư, mục sư và nhà khoa học vĩ đại của thời đại đó. Nghĩ về những người đàn ông đó là nghĩ về những gì họ đã viết, là đánh giá họ qua những quan điểm công khai, những lập luận và kiến thức đã được tổng hợp ra các ấn phẩm của họ. Khi nghĩ về bất kỳ tổng thống nào gần đây của chúng ta, hoặc thậm chí là những nhà thuyết giáo, luật sư và nhà khoa học nổi tiếng hiện nay, bạn sẽ ít nhiều hiểu được chúng ta đã rời xa trạng thái nhận thức trên như thế nào. Hãy nghĩ đến Richard Nixon, Jimmy Carter hoặc Billy Graham, hoặc thậm chí là Albert Einstein và điều hiện lên trong đầu bạn sẽ là một hình ảnh, một khuôn mặt - rất có thể là một khuôn mặt trên màn hình ti vi (trong trường hợp của Einstein, thứ hiện lên là khuôn mặt trên một bức ảnh chụp). Mặt khác, hầu như không có từ ngữ nào hiện lên trong tâm trí. Đây là sự khác biệt về tư duy trong một nền văn hóa lấy chữ viết làm trung tâm với một nền văn hóa lấy hình ảnh làm trung tâm.

Đó cũng là sự khác biệt giữa sống trong một nền văn hóa không có nhiều cơ hội để giải trí và một nền văn hóa đầy ắp những cơ hội như vậy. Cậu bé nông dân vừa cày ruộng vừa cầm sách trên tay, người mẹ đọc to những câu chuyện cho cả gia đình cùng nghe vào một buổi chiều Chủ nhật, người lái buôn đọc thông báo về những sản phẩm mới nhất - đây là những kiểu độc giả khác với ngày nay. Mọi người không đọc sách một cách vô thưởng vô phạt, vì họ không có nhiều thời gian cho việc đó. Đọc sách được coi như một hành động đáng trân trọng, diễn ra hằng ngày hoặc hằng tuần với ý nghĩa đặc biệt nào đó. Chúng ta cũng cần nhớ rằng, đây là một nền văn hóa không có điện. Sẽ không dễ dàng đọc được dưới ánh nến hay sau này là đèn măng xông. Chắc chắn rằng việc đọc chủ yếu được thực hiện trong khoảng thời gian từ lúc bình minh đến khi mọi người bắt đầu các công việc trong ngày. Việc đọc phải được thực hiện một cách nghiêm túc với mục đích rõ ràng. Thời hiện đại, chúng ta có khái niệm kiểm tra “khả năng đọc hiểu” của người đọc - đây hẳn là một điều rất kỳ cục vào những năm 1790, 1830 hay 1860. Đã đọc thì đương nhiên là phải hiểu rồi? Theo như những gì chúng ta biết, thời đó không tồn tại thứ gọi là “khó khăn khi đọc” - tất nhiên là ngoại trừ những người không được đi học. Đi học có nghĩa là học cách đọc, vì nếu không biết cách đọc, người ta không thể tham gia vào các cuộc trò chuyện về văn hóa. Nhưng hầu hết mọi người đều có thể đọc và đã tham gia vào các cuộc thảo luận như vậy. Đối với những người này, đọc sách vừa là cách họ kết nối với thế giới, vừa là hình mẫu thế giới trong họ. Từng dòng, từng trang sách đã cho họ biết rằng, thế giới là một nơi trang nghiêm, mạch lạc, có thể được kiểm soát bằng lý trí và có tiềm năng cải thiện bằng những lời phê bình logic và phù hợp.

Vào thế kỷ XVIII và XIX, ta gần như luôn có thể tìm thấy sự cộng hưởng của chữ viết và đặc biệt là mối quan hệ chặt chẽ của nó với tất cả các hình thức truyền thông. Người Mỹ cho rằng, để có thể hòa nhập vào đời sống xã hội, một người phải có khả năng làm chủ con chữ. Đối với họ, quyền lợi của một công dân trưởng thành chắc chắn sẽ không tồn tại với một cá nhân không có khả năng đọc viết chuẩn chỉnh - đó là lý do tại sao độ tuổi bỏ phiếu ở hầu hết các bang được ấn định là 21 tuổi, cũng như giải thích nguyên nhân tại sao Jefferson lại coi phổ cập giáo dục là hy vọng to lớn nhất của nước Mỹ.

Thực tế có thể đúng như những gì Frederick Jackson Turner đã viết, rằng thứ tinh thần khiến tâm trí người Mỹ luôn sục sôi xuất phát từ sự thật là biên giới đất nước đang ngày càng mở rộng. Nhưng những lời của Paul Anderson cũng đúng rằng “Không phải chỉ là nói suông khi tuyên bố rằng, những cậu bé nông dân vừa cày ruộng vừa cầm sách trên tay có thể trở thành Shakespeare, Emerson hay Thoreau”. Không phải vì biên giới được mở rộng mà Kansas trở thành bang đầu tiên cho phép phụ nữ được bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử ở trường học, hay Wyoming là bang đầu tiên đảm bảo quyền bình đẳng tuyệt đối giữa nam nữ trong vấn đề bầu cử. Phụ nữ có lẽ là những người đọc thông thạo hơn nam giới, và thậm chí ở các bang vùng biên giới, phương tiện truyền thông chủ yếu cũng đến từ các tài liệu in ấn.

Về khoảng thời gian mà tâm trí người Mỹ nằm dưới sự thống trị của những con chữ, tôi gọi nó là Thời đại Diễn giải. Diễn giải là một phương thức tư duy, một phương pháp học tập và một phương tiện biểu đạt. Hầu hết tất cả các đặc điểm mà chúng ta gắn với hoạt động truyền thông đều được củng cố bởi chữ viết - yếu tố tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động diễn giải, tức là thúc đẩy khả năng suy nghĩ tinh tế về các khái niệm, đề cao suy luận, coi trọng lý trí và trật tự, quay lưng với những lập luận mâu thuẫn, đảm bảo sự tách bạch và tính khách quan, cũng như cho phép người tiếp nhận thông tin không phải lập tức phản hồi. Vào cuối thế kỷ XIX, Thời đại Diễn giải dần kết thúc, và những dấu hiệu ban đầu của kẻ thay thế đã xuất hiện. Thứ thay thế cho Thời đại Diễn giải là Thời đại Giải trí.

5 MỘT THẾ GIỚI MÀ TA CHỈ ĐƯỢC HÉ NHÌN

Vào giữa thế kỷ XIX, có 2 ý tưởng xuất hiện và sự giao thoa của chúng đã mang tới cho nước Mỹ thế kỷ XX một ẩn dụ mới về hoạt động truyền thông. Sự giao thoa này đẩy lùi Thời đại Diễn giải và đặt nền móng cho Thời đại Giải trí. Một ý tưởng khá mới mẻ, còn ý tưởng còn lại thì đã xưa cũ như những bức tranh trong hang động Altamira. Chúng ta sẽ sớm bàn về ý tưởng cũ, còn trước tiên, ý tưởng mới là: Hoạt động vận tải có thể tách rời khỏi hoạt động giao tiếp, khoảng cách không phải là một hạn chế cố hữu đối với việc truyền tải thông tin.

Người Mỹ của những năm 1800 rất quan tâm đến vấn đề “chinh phục” không gian. Đến giữa thế kỷ XIX, biên giới nước Mỹ đã mở rộng ra Thái Bình Dương, và hệ thống đường sắt thời kỳ đầu, bắt đầu được xây dựng từ những năm 1830, đã bắt đầu vận chuyển người và hàng hóa đi khắp lục địa. Nhưng trước những năm 1840, thông tin chỉ có thể di chuyển ngang với tốc độ của người đưa tin - hay nói chính xác hơn, thông tin chỉ di chuyển với tốc độ tương tự như một đoàn tàu, tức là khoảng 56km/giờ. Trước những hạn chế đó, sự phát triển của Mỹ với tư cách là một quốc gia thống nhất đã bị chậm lại. Trong những năm 1840, Mỹ vẫn là một tổ hợp các khu vực, mỗi khu vực đối thoại theo những cách riêng, giải quyết lợi ích riêng của mình. Một cuộc giao lưu trên toàn lục địa vẫn chưa thể thực hiện được.

Giải pháp cho những vấn đề này, như mọi học sinh đều biết, chính là điện. Không ai ngạc nhiên khi chính một người Mỹ đã tìm ra cách thực tế để đưa điện vào phục vụ thông tin liên lạc và bằng cách đó, loại bỏ dứt điểm vấn đề về khoảng cách. Tất nhiên, tôi đang nhắc đến Samuel Finley Breese Morse, “người không gian” đúng nghĩa đầu tiên của Mỹ. Chiếc máy điện báo của ông đã xóa bỏ các đường ranh giới giữa các bang, khiến những khu vực không còn biệt lập và tạo ra tiềm năng về việc truyền thông trên toàn phạm vi nước Mỹ - thông qua việc “ôm trọn” lục địa trong một mạng lưới thông tin.

Nhưng điều đó phải trả một giá đáng kể, vì điện báo đã dẫn đến một việc mà Morse không lường trước được khi ông dự đoán rằng điện báo sẽ khiến “cả đất nước trở thành một khu phố”. Điện báo đã xóa bỏ định nghĩa phổ biến về thông tin khi ấy, qua đó khiến hoạt động truyền thông có một ý nghĩa mới. Henry David Thoreau nằm trong số ít những người hiểu được hệ quả này. Ông nhận xét trong cuốn Walden rằng, “Chúng ta gấp rút xây dựng hệ thống điện báo từ Maine đến Texas, nhưng có lẽ là, chẳng có gì quan trọng để truyền đi từ Maine đến Texas cả... Chúng ta háo hức vượt qua Đại Tây Dương và để Cựu Thế giới đến gần hơn với Tân Thế giới thêm vài tuần, nhưng có lẽ, tin tức đầu tiên lọt vào tai người Mỹ khi ấy sẽ là Công chúa Adelaide mắc bệnh ho gà”.

Thoreau hóa ra đã chính xác. Ông hiểu điện báo sẽ tạo ra một định nghĩa riêng về truyền thông, rằng nó không những giúp hiện thực hóa việc truyền tin giữa Maine và Texas, mà còn khiến mọi người buộc phải chú ý đến tin tức đó - một thông tin có nội dung không giống như những gì mà Người Đọc chữ đã quen thuộc.

Điện báo đã “công kích” khái niệm truyền thông dựa trên chữ viết theo 3 hướng, thông qua việc cung cấp những thông tin không quan trọng, không có ý nghĩa và không mạch lạc trên diện rộng. Những người sành sỏi trong lĩnh vực này trở nên kích động trước thực tế rằng, điện báo cho phép người ta đưa ra thông tin mà không cần ngữ cảnh; nghĩa là giá trị của thông tin không cần phải gắn với bất kỳ chức năng nào để phục vụ việc ra quyết định và hành động trong những tình huống xã hội và chính trị, mà chỉ cần gắn với sự mới mẻ, khơi gợi sự quan tâm và tò mò của người tiếp nhận. Điện báo đã biến thông tin thành một thứ hàng hóa, một “thứ” có thể được mua và bán mà không liên quan gì tới giá trị sử dụng và ý nghĩa của nó.

Nhưng điện báo không “đơn thương độc mã”. Tiềm năng của điện báo trong việc biến thông tin thành hàng hóa có thể sẽ không bao giờ trở thành hiện thực nếu như không có cái bắt tay giữa điện báo và báo chí. Những tờ báo giá một xu, nổi lên vào những năm 1830 - trước khi điện báo xuất hiện một thời gian ngắn, đã bắt đầu quá trình “vô thưởng vô phạt hóa” tin tức. Các tờ báo như New York Sun của Benjamin Day và New York Herald của James Bennett đã quay lưng lại với truyền thống coi báo chí là công cụ thể hiện quan điểm chính trị một cách lý trí và cung cấp những thông tin thương mại cấp bách, mà thay vào đó, lấp đầy các trang báo của họ bằng tin tức về các sự kiện giật gân, chủ yếu liên quan đến cướp, giết, hiếp. Mặc dù những tin tức kích thích con người như vậy đóng vai trò rất khiêm tốn trong việc định hình các quyết định và hành động của độc giả, nó lại mang tính địa phương, tức là nói về những địa điểm và con người nằm trong phạm vi hiểu biết của độc giả. Bên cạnh tin tức địa phương, những thông tin mà các tờ báo này cung cấp vẫn đề cao tính chức năng và có chất lượng vượt thời gian, vì thông tin gắn liền với các vấn đề và quyết định mà người đọc phải giải quyết, nhằm xử lý những khúc mắc trong cuộc sống cá nhân và cộng đồng của họ.

Máy điện báo đã thay đổi tất cả những điều trên với tốc độ đáng kinh ngạc. Trong vòng vài tháng kể từ sau màn trình diễn công khai đầu tiên của Morse, “tính địa phương” và “vượt thời gian” của tin tức đã đánh mất vị thế của mình trên các tờ báo, bị lu mờ trước đặc tính “vượt không gian” và “tốc độ cao”. Trên thực tế, việc một tờ báo ứng dụng công nghệ điện báo đã diễn ra chỉ một ngày sau khi Morse minh chứng về khả năng làm việc của máy điện báo. Sử dụng cùng một đường dây từ Washington đến Baltimore mà Morse đã xây dựng, tờ Baltimore Patriot đã cung cấp cho độc giả những thông tin về hành động của Hạ viện đối với vấn đề Oregon. Bài báo kết luận phần đưa tin của mình bằng dòng sau: “.. như vậy, chúng tôi có thể cung cấp cho độc giả thông tin từ Washington chỉ trong vòng 2 giờ đồng hồ. Vấn đề về khoảng cách thật sự đã biến mất”.

Trong một thời gian ngắn, các vấn đề thực tiễn (chủ yếu liên quan đến sự khan hiếm đường dây điện báo) đã giúp quan niệm cũ về tin tức (tin tức là thông tin chức năng) vẫn được bảo toàn. Nhưng những người có tầm nhìn trong giới xuất bản đã nhanh chóng nhận thấy những gì sắp diễn ra, do đó dồn toàn lực để lắp đặt đường dây điện báo cho toàn lục địa. William Swain, chủ sở hữu của Philadelphia Public Ledger, không chỉ đầu tư mạnh vào Magnetic Telegraph, công ty điện báo thương mại đầu tiên, mà còn trở thành chủ tịch của nó vào năm 1850.

Không lâu sau đó, sự phát triển của một tờ báo không còn phụ thuộc vào chất lượng hay tính hữu ích của tin tức, mà phụ thuộc vào những yếu tố như số lượng thông tin mà nó cung cấp, nó có thể đưa tin từ khoảng cách nào, với tốc độ ra sao. James Bennett của New York Herald đã khoe rằng, trong tuần đầu tiên của năm 1848, tờ báo của ông có 79.000 từ lấy từ nội dung điện báo - nhưng ông ấy không nói bao nhiêu từ trong số đó là thông tin có ý nghĩa đối với độc giả. Chỉ 4 năm sau khi Morse triển khai đường dây điện báo đầu tiên của quốc gia vào ngày 24 tháng 5 năm 1844, hãng thông tấn AP được thành lập và những tin tức xuất hiện từ thinh không, không hướng đến bất kỳ ai cụ thể, bắt đầu lan truyền khắp nước Mỹ. Các cuộc chiến tranh, những vụ phạm tội, các tai nạn, các vụ hỏa hoạn, lũ lụt - phần lớn những thông tin này có tính xã hội và chính trị tương đương với tin công chúa Adelaide mắc bệnh ho gà - đã trở thành nội dung của cái mà mọi người gọi là “tin tức trong ngày”.

Như Thoreau ngụ ý, điện báo khiến thông tin trở nên vô thưởng vô phạt. Luồng thông tin dồi dào có rất ít thứ liên quan, hoặc không liên quan chút nào đến những người mà nó hướng đến. Nói cách khác, thông tin về cơ bản là xa rời với hoàn cảnh xã hội và kiến thức của độc giả. “Nước ở khắp mọi nơi nhưng chẳng có đến một giọt để uống” - câu nói nổi tiếng này của Coleridge trở thành phép ẩn dụ cho một môi trường thông tin mà yếu tố ngữ cảnh bị gạch bỏ: Trong một biển thông tin, chỉ có rất ít thông tin có giá trị sử dụng. Một người đàn ông ở Maine và một người đàn ông ở Texas có thể trò chuyện với nhau, nhưng chẳng có chủ đề nào mà họ cùng nắm rõ hoặc cùng quan tâm cả. Máy điện báo có thể đã giúp toàn đất nước trở thành “một khu phố”, nhưng đó là một khu phố rất kỳ dị, với dân cư toàn là những người xa lạ không biết gì về nhau, ngoài những thông tin hời hợt, phù phiếm.

Vì ngày nay chúng ta đang sống trong một “khu phố” như vậy (đôi khi, người ta dùng từ “ngôi làng toàn cầu”), bạn có thể hiểu được thế nào là thông tin phi ngữ cảnh bằng cách tự đưa ra cho bản thân những câu hỏi sau: Những thông tin mà bạn tiếp nhận trên đài phát thanh, truyền hình hoặc báo in vào buổi sáng có thường xuyên khiến bạn phải thay đổi kế hoạch trong ngày hoặc thực hiện một số hành động mà nếu như không có thông tin đó, bạn sẽ không thực hiện không? Liệu những thông tin bạn đang tiếp nhận có cung cấp dữ liệu chi tiết về một số vấn đề mà bạn cần phải giải quyết không?

Đối với hầu hết chúng ta, tin tức về thời tiết đôi khi sẽ tạo ra tác động như trên; đối với các nhà đầu tư, họ chịu tác động của tin tức về thị trường chứng khoán; có lẽ một câu chuyện về tội phạm cũng sẽ khiến ta phải hành động, nếu vụ phạm tội tình cờ xảy ra gần nơi ta sống hoặc liên quan đến một người mà ta biết. Tuy nhiên, hầu hết tin tức hằng ngày của chúng ta là vô nghĩa, chỉ toàn những thông tin cung cấp cho chúng ta điều gì đó để bàn luận nhưng không thể dẫn đến bất kỳ hành động nào có ý nghĩa. Thực tế này chính là di sản chính yếu của công nghệ điện báo: Bằng cách tạo ra một lượng lớn thông tin vô thưởng vô phạt, điện báo đã thay đổi hoàn toàn “tỷ lệ hành động dựa trên thông tin”.

Trong cả văn hóa truyền khẩu lẫn văn hóa đọc chữ, tầm quan trọng của thông tin gắn với khả năng kích thích hành động của nó. Tất nhiên, trong mọi môi trường giao tiếp, lượng thông tin đầu vào (những gì mà một người được thông báo) sẽ luôn nhiều hơn kết quả đầu ra (khả năng hành động dựa trên thông tin). Nhưng với môi trường được tạo ra bởi công nghệ điện báo, và sau này được củng cố thêm bởi các công nghệ khác, mối quan hệ giữa thông tin và hành động trở nên vừa trừu tượng vừa xa vời. Lần đầu tiên trong lịch sử loài người, con người phải đối mặt với vấn đề thừa mứa thông tin, và cùng lúc đó, khả năng họ hành động vì một vấn đề chính trị và xã hội cũng sẽ giảm đi.

Bạn có thể hiểu điều này có nghĩa là gì khi tự hỏi mình những điều sau: Bạn dự định thực hiện những bước hành động nào để giảm thiểu xung đột ở Trung Đông? Hay làm gì để kiểm soát tỷ lệ lạm phát, tội phạm và thất nghiệp? Bạn có kế hoạch gì để bảo vệ môi trường hoặc giảm nguy cơ chiến tranh hạt nhân? Bạn định làm gì đối với những vấn đề của NATO, OPEC, CIA? Tôi sẽ tự trả lời giúp bạn: Bạn chẳng có kế hoạch gì đối với những vấn đề trên. Tất nhiên, bạn có thể bỏ phiếu bầu cho một người tuyên bố là họ có một vài kế hoạch, cũng như có quyền lực để hành động. Nhưng bạn chỉ có thể bỏ phiếu 2 hoặc 4 năm một lần bằng cách dành ra 1 giờ đồng hồ của bản thân. Điều này khó có thể là một phương thức tương ứng với quy mô những ý kiến của bạn. Chúng ta thậm chí có thể nói rằng, bỏ phiếu là phương án cuối cùng dành cho những người không có quyền hạn gì về mặt chính trị. Tất nhiên, phương án cuối cùng là chia sẻ ý kiến của bạn cho một người thăm dò ý kiến. Người này sẽ để ý kiến của bạn hòa vào một dòng thác Niagara những ý kiến tương tự, sau đó chuyển tất cả thành - còn gì nữa chứ - một bản tin. Vì vậy, ở đây, chúng ta kẹt trong vòng luẩn quẩn của sự bất lực: Tin tức khơi gợi bạn nảy ra nhiều ý kiến, nhưng bạn không thể làm gì ngoại trừ việc cung cấp những ý kiến này cho một ai đó và họ lại biến tất cả thành một tin tức khác - bạn không thể làm gì thêm.

Trước thời đại của điện báo, tỷ lệ hành động dựa trên thông tin đủ cao để hầu hết mọi người có cảm giác rằng, họ có thể kiểm soát một số tình huống bất ngờ trong cuộc sống của họ. Những thông tin mà mọi người biết có giá trị hành động. Trong một thế giới mà thông tin được tạo ra bởi công nghệ điện báo, cảm giác kiểm soát này bị mất đi, vì ngữ cảnh của tin tức giờ đây gắn với toàn thế giới. Mọi vấn đề đều trở thành việc của mọi người. Lần đầu tiên, chúng ta được gửi cho những thông tin không giải đáp bất kỳ câu hỏi nào mà chúng ta đã đưa ra, và đồng thời, những thông tin ấy cũng không cho phép chúng ta được phản hồi.

Chúng ta có thể nói rằng, điện báo đã góp phần khiến hoạt động truyền thông xoay quanh những tin tức vô nghĩa và gia tăng cảm giác bất lực. Nhưng chưa hết: Điện báo còn khiến hoạt động truyền thông trở nên thiếu mạch lạc, tạo ra một thế giới bị mất ý thức về thời gian và không còn khả năng tập trung. Sức mạnh chính của điện báo là khả năng truyền tải thông tin chứ không phải khả năng thu thập, giải thích hay phân tích thông tin. Về mặt này, điện báo hoàn toàn trái ngược với chữ viết. Ví dụ, sách là một hình thức tuyệt vời để tổng hợp những thông tin được xem xét kỹ lưỡng, đã qua phân tích và sắp xếp. Cần có thời gian để viết một cuốn sách và đọc một cuốn sách; cũng như cần phải dành ra thời gian để thảo luận về nội dung của nó, đánh giá về tính hữu ích của nó. Một cuốn sách cố gắng giúp một tư tưởng có thể tồn tại vĩnh viễn và góp phần lưu giữ những cuộc thảo luận vĩ đại được thực hiện bởi các tác giả trong quá khứ. Vì vậy, những người văn minh ở khắp mọi nơi coi việc đốt sách là một hình thức chống đối trí thức thấp hèn. Nhưng công nghệ điện báo lại mong muốn chúng ta “đốt sạch” nội dung của nó. Giá trị của điện báo sẽ bị suy giảm nếu ta đưa ra những bài kiểm tra về tính lâu dài, liên tục và mạch lạc của nó. Điện báo chỉ phù hợp với việc truyền tải các thông điệp thoáng qua, và mỗi thông điệp sẽ nhanh chóng bị thay thế bởi một thông điệp khác cập nhật hơn. Các thông tin cứ tiếp nối nhau đi vào ý thức của con người rồi lại đi ra, với một tốc độ khiến con người không thể đánh giá những thông tin ấy, mà cũng không đòi hỏi con người phải đánh giá.

Điện báo đưa ra một hình thức truyền thông với những đặc điểm đáng kinh ngạc: Ngôn ngữ của nó gắn với các đề - giật gân, rời rạc và không mang tính cá nhân. Tin tức được truyền đi dưới dạng khẩu hiệu, được đón nhận một cách hào hứng và sẽ dễ dàng rơi vào quên lãng. Ngôn ngữ giờ đây cũng không có tính liên tục. Một thông điệp không hề kết nối với thông điệp liền trước hoặc liền sau nó. Mỗi “tiêu đề” có thể đứng độc lập như một ngữ cảnh riêng biệt. Người nhận tin phải tự đưa ra một ý nghĩa cho thông tin nếu anh ta có thể. Người gửi không có nghĩa vụ phải làm như vậy. Và vì tất cả những điều này, thế giới thời điện báo lên ngôi bắt đầu trở nên khó quản lý, thậm chí không thể hiểu được. Hình thức từng dòng chữ nối tiếp nhau tuần tự, liên tục của tài liệu in ấn bắt đầu mất đi tính cộng hưởng, khi xuất hiện một phép ẩn dụ mới về cách thu nhận kiến thức và lý giải thế giới. “Biết” thông tin giờ đây mang một ý nghĩa mới, vì nó không có nghĩa là người ta thấu hiểu các hàm ý, kiến thức nền hoặc những điều liên quan tới thông tin đó. Truyền thông dựa trên điện báo không có thời gian cho các góc độ lịch sử và không ưu tiên những yếu tố định tính. Đối với điện báo, “thông minh” có nghĩa là biết thật nhiều thứ, chứ không phải là biết rõ về những thứ ấy.

Như vậy, công nghệ điện báo đã tạo ra một khu phố gồm toàn những người xa lạ, có lượng mà không có chất, một thế giới đầy rẫy những sự tách biệt và gián đoạn. Tuy nhiên, dù điện báo có sức mạnh như vậy, thì nếu nó chỉ đứng độc lập, rất có thể văn hóa dựa trên tài liệu in ấn vẫn sẽ chống chọi được sự công kích của nó, ít nhất là vẫn sẽ đứng vững. Gần như vào cùng một thời điểm mà Morse tái định nghĩa thông tin, Louis Daguerre cũng tái định nghĩa tự nhiên, hay tái định nghĩa thực tại. Như Daguerre đã nói vào năm 1838 trong một thông báo nhằm thu hút các nhà đầu tư: “Kỹ thuật chụp hình Daguerre không chỉ đơn thuần là một công cụ để vẽ nên tự nhiên..., mà còn giúp tự nhiên có quyền năng tái tạo”.

Tất nhiên, cả nhu cầu lẫn sức mạnh vẽ nên tự nhiên luôn ngụ ý về khả năng tái tạo tự nhiên, để khiến tự nhiên trở nên dễ hiểu và có thể quản lý được. Những bức tranh hang động sớm nhất rất có thể là những tưởng tượng trực quan về một cuộc đi săn chưa diễn ra, thể hiện ước nguyện rằng con người có thể chinh phục tự nhiên. Nói cách khác, tái tạo tự nhiên là một ý tưởng rất cũ. Nhưng Daguerre không nghĩ đến điều này khi dùng từ “tái tạo”. Ý của ông ấy là muốn thông báo rằng, một bức ảnh sẽ trao cho mọi người sức mạnh để nhân bản tự nhiên, vào bất cứ lúc nào và bất kể nơi nào mà ta thích. Ông muốn nói rằng, ông đã phát minh ra thiết bị “nhân bản” đầu tiên trên thế giới, rằng tác dụng của công nghệ chụp ảnh đối với những trải nghiệm trực quan sẽ giống như tác dụng của máy in đối với chữ viết.

Trên thực tế, kỹ thuật chụp hình Daguerre khó lòng tạo ra được một thành quả tương tự như vậy. Phải đến khi William Henry Fox Talbot, một nhà toán học và ngôn ngữ học người Anh, phát minh ra quá trình tạo âm bản để từ đó tráng thành nhiều bản sao, thì việc in và xuất bản ảnh chụp hàng loạt mới trở nên khả thi. Từ “photography” (nhiếp ảnh) xuất phát từ nhà thiên văn học nổi tiếng John F. W. Herschel. Đây là một cái tên kỳ quặc vì nghĩa mặt chữ của nó là “viết bằng ánh sáng”. Có lẽ Herschel đã cố tình đùa khi nghĩ ra từ này, vì ngay từ đầu ta đã biết rõ rằng, nhiếp ảnh và chữ viết (thực tế là mọi hình thức của ngôn ngữ) không tồn tại trong cùng một vũ trụ truyền thông.

Tuy nhiên, kể từ khi quá trình này được đặt tên như vậy, người ta đã quen coi nhiếp ảnh như một “ngôn ngữ”. Phép ẩn dụ này khá rủi ro vì nó có xu hướng che khuất sự khác biệt cơ bản giữa 2 phương thức hội thoại. Trước tiên, nhiếp ảnh là một thứ ngôn ngữ rất cụ thể. Từ vựng của nó là các hình ảnh, và các hình ảnh chỉ thể hiện những thứ rất cụ thể. Không giống như từ ngữ và câu chữ, hình ảnh không trình bày cho chúng ta một ý tưởng hoặc một khái niệm về thế giới, trừ khi chúng ta sử dụng chính ngôn ngữ để chuyển đổi hình ảnh thành một ý tưởng. Nếu chỉ tồn tại độc lập, một bức ảnh không thể bộc lộ những điều vô hình, những điều ở xa, những điều ở bên trong và những điều trừu tượng. Nó không nói về “đàn ông”, mà chỉ nói về một người đàn ông; không nói về “cây cối”, mà chỉ nói về một cái cây. Bạn không thể tạo ra một bức ảnh “thiên nhiên”, hay một bức ảnh “biển”. Bạn chỉ có thể chụp một phần cụ thể của hiện tại - một vách đá nhất định, trong một điều kiện ánh sáng nhất định; một cơn sóng tại một thời điểm, từ một góc nhìn nhất định. Và cũng như “thiên nhiên” và “biển cả” không thể được chụp ảnh, những điều trừu tượng to lớn hơn như chân lý, danh dự, tình yêu, sự giả dối cũng không thể được nói đến trong từ điển của hình ảnh. “Cho thấy” và “bàn về” là hai kiểu quy trình rất khác nhau. Gavriel Salomon đã viết, “Hình ảnh cần phải được nhìn nhận, ngôn từ cần phải được thấu hiểu”. Ý ông muốn nói rằng, một bức ảnh thể hiện thế giới dưới dạng một vật thể còn ngôn ngữ biến thế giới thành một ý tưởng. Lý do là vì, ngay cả hành động đơn giản nhất như đặt tên cho một sự vật cũng là một hành động tư duy. Khi đó, ta so sánh một sự vật với những sự vật khác, chọn ra một số điểm tương đồng, bỏ qua những điều khác biệt và tạo ra một danh mục tưởng tượng. Trong tự nhiên, không có những sự phân loại như “nam giới” hay “cái cây”. Vũ trụ không cung cấp những sự phân loại và đơn giản hóa như vậy, mà chỉ đưa ra vô số sự vật đa dạng, thay đổi liên tục. Nhiếp ảnh sẽ ghi lại và tôn vinh những chi tiết cụ thể của sự đa dạng vô hạn này. Còn ngôn ngữ giúp ta hiểu được những bức hình.

Bức ảnh cũng thiếu yếu tố cú pháp, khiến nó không có khả năng tranh luận với thế giới. Là một lát cắt “khách quan” của không-thời gian, bức ảnh chứng minh rằng một ai đó đã từng ở một nơi cụ thể hoặc điều gì đó đã xảy ra. Sự chứng nhận của nó rất mạnh mẽ, nhưng nó không đưa ra ý kiến chủ quan nào cả, theo kiểu “đáng ra đã xảy ra” hay “có thể đã xảy ra”. Về cơ bản, nhiếp ảnh là thế giới của sự thật, chứ không tranh luận về các sự thật hay kết luận rút ra từ sự thật. Nhưng điều này không có nghĩa là nhiếp ảnh thiếu khuynh hướng nhận thức luận. Như Susan Sontag đã quan sát, một bức ảnh ngụ ý rằng: “Chúng ta hiểu biết thế giới nếu như chúng ta chấp nhận nó theo đúng cách máy ảnh ghi lại nó”. Nhưng, khi cô ấy quan sát thêm, thì tất cả sự hiểu biết bắt đầu từ việc chúng ta không chấp nhận cách thế giới này hiện lên. Tất nhiên, ngôn ngữ là phương tiện chúng ta sử dụng để thách thức, tranh luận và kiểm tra chéo những gì mà ta nhìn thấy, những gì hiện ra trên bề mặt. Quan niệm “đúng” và “sai” xuất phát từ vũ trụ ngôn ngữ chứ không phải bất kỳ nơi nào khác. Khi áp dụng cho một bức ảnh, câu hỏi “Nó có đúng không?” có nghĩa là “Đây có thật sự là việc tái tạo một lát cắt của không-thời gian không?” Nếu câu trả lời là “Có”, thì không còn điều gì để tranh luận nữa, vì sẽ thật vô nghĩa nếu thể hiện sự bất đồng với một bức ảnh chân thực, không giả mạo. Bản thân bức ảnh không đưa ra mệnh đề nào có tiềm năng tranh luận, cũng như không cung cấp thêm bình luận mơ hồ nào nữa. Một bức ảnh không đưa ra lời khẳng định nào để ta bác bỏ, vì vậy nó không thể bị bác bỏ.

Cách mà nhiếp ảnh ghi lại trải nghiệm cũng khác với ngôn ngữ. Ngôn ngữ chỉ có ý nghĩa khi nó được trình bày dưới dạng một chuỗi mệnh đề. Ý nghĩa sẽ bị bóp méo khi một từ hoặc một câu bị tách rời khỏi ngữ cảnh, khi người đọc hoặc người nghe không biết rõ những gì đã được nói trước đó và sau đó. Nhưng không có cái gọi là “một bức ảnh tách rời ngữ cảnh”, vì ảnh chụp không phải gắn với ngữ cảnh. Trên thực tế, một đặc điểm quan trọng của nhiếp ảnh là tách rời hình ảnh khỏi ngữ cảnh, để hình ảnh được hiển thị theo một cách khác. Trong thế giới của những bức ảnh chụp, Sontag viết, “Tất cả các đường biên giới... có vẻ tùy hứng, ngẫu nhiên. Mọi thứ đều có thể tách rời, có thể bị gián đoạn, với bất kỳ thứ gì khác. Đó là những điều cần thiết để đóng khung đối tượng theo một cách khác”. Cô đang nhận xét về việc nhiếp ảnh có khả năng chia cắt thực tế theo một cách rất đặc biệt, khi tách rời những khoảnh khắc ra khỏi ngữ cảnh của chúng, cũng như để những sự kiện và sự vật không có mối liên hệ logic được xếp cạnh nhau. Giống như điện báo, nhiếp ảnh tái tạo thế giới thành một chuỗi các sự kiện mang phong cách riêng. Không có sự bắt đầu, đoạn giữa hay kết thúc trong thế giới của những bức ảnh cũng như không tồn tại những yếu tố đó trong thế giới điện báo. Thế giới được nguyên tử hóa. Chỉ có “một hiện tại” và nó không cần phải là một phần của bất kỳ câu chuyện nào.

Hình ảnh và từ ngữ có các chức năng khác nhau, hoạt động ở các mức độ trừu tượng khác nhau và yêu cầu các phương thức phản hồi khác nhau - đây không phải là một ý tưởng mới. Hội họa có tuổi đời nhiều gấp 3 lần chữ viết (ít nhất là vậy), và vị trí của hình ảnh trong tập hợp các công cụ giao tiếp đã được hiểu khá rõ ràng vào thế kỷ XIX. Điều mới mẻ vào giữa thế kỷ XIX là sự xâm nhập đột ngột và ồ ạt của những bức ảnh và các biểu tượng khác trong môi trường biểu tượng. Sự kiện này được Daniel Boorstin gọi là “cuộc cách mạng đồ họa” trong cuốn sách mang tính tiên phong The Image (tạm dịch: Bức ảnh). Qua cụm từ này, Boorstin có ý kêu gọi mọi người chú ý đến cuộc tấn công dữ dội nhắm vào ngôn ngữ - một cuộc tấn công được thực hiện bởi các hình thức hình ảnh do máy móc tạo ra và lan rộng không kiểm soát khắp nước Mỹ, bao gồm những bức ảnh, bản in, áp phích, những bức vẽ và quảng cáo. Tôi cố ý dùng từ “tấn công” ở đây, để nhấn mạnh quan điểm mà Boorstin muốn ám chỉ khi dùng từ “cuộc cách mạng đồ họa”. Những hình ảnh mới xuất hiện, với sự dẫn đầu của kỹ thuật nhiếp ảnh, không chỉ đơn thuần đóng vai trò bổ trợ cho ngôn ngữ, mà còn có thể thay thế ngôn ngữ để trở thành phương tiện chính của chúng ta trong việc nắm bắt, thấu hiểu và kiểm tra thực tế. Tôi muốn nói rõ ở đây điều mà Boorstin đã chỉ ngầm ám chỉ: Việc lấy hình ảnh làm trung tâm đã làm tổn hại các định nghĩa truyền thống về thông tin, về tin tức, và ở một mức độ lớn, về bản thân thực tế. Ảnh hưởng này mới đầu xuất hiện ở các bảng thông báo, áp phích và quảng cáo, sau đó tiến tới các tạp chí và tờ báo “tin tức” như Life, Look, Daily Mirror và Daily News -một bức ảnh buộc phải hiển thị ở đâu đó. Vào cuối thế kỷ XIX, các nhà quảng cáo và giới báo chí đã phát hiện ra rằng, một bức tranh không chỉ có giá trị bằng cả nghìn con chữ, mà còn giúp cải thiện doanh số bán hàng. Đối với vô số người Mỹ, thì “nhìn thấy”, chứ không phải “đọc”, đã trở thành cơ sở để tin tưởng.

Theo một cách đặc biệt, hình ảnh là sự bổ sung hoàn hảo cho luồng tin tức điện báo “từ trên trời rơi xuống” - thứ đang đe dọa nhấn chìm độc giả trong một biển thông tin bắt nguồn từ những nơi không xác định, về những người lạ mà họ không rõ mặt. Bây giờ, nhiếp ảnh cung cấp một thực tế cụ thể cho các dữ liệu nghe có vẻ lạ lẫm, cũng như cho ta những khuôn mặt gắn liền với những cái tên xa lạ. Do đó, ít nhất nhiếp ảnh cũng giúp người ta cảm thấy “tin tức” có mối liên hệ với trải nghiệm giác quan của mình. Hình ảnh tạo ra một ngữ cảnh bề ngoài cho “tin tức trong ngày”, và “tin tức trong ngày” cũng tạo ngữ cảnh cho hình ảnh.

Nhưng tất nhiên, cảm giác về ngữ cảnh được tạo ra bởi sự kết hợp giữa hình ảnh và dòng tiêu đề hoàn toàn chỉ là ảo tưởng. Bạn có thể hiểu rõ hơn ý tôi ở đây nếu bạn tưởng tượng có một người lạ thông báo với bạn rằng, illyx là một phân loài của thực vật dạng giun, ra hoa 2 lần một năm trên đảo Aldononjes. Nếu như bạn lớn tiếng hỏi, “Được rồi, nhưng tôi biết điều đó để làm gì chứ?”, thì hãy tưởng tượng người kia sẽ đáp lại như sau, “Tôi có một bức ảnh muốn cho bạn xem” và anh ta đưa cho bạn một bức ảnh có ghi chú Illyx tại Aldononjes. “À, vâng”, bạn có thể thì thầm như vậy, “Giờ thì tôi hiểu rồi” . Đúng là bức ảnh cung cấp ngữ cảnh cho câu nói mà bạn vừa nghe và chính câu đó cũng cung cấp một kiểu ngữ cảnh cho hình ảnh, và bạn thậm chí có thể tin rằng, bạn đã học được một điều gì đó. Nhưng nếu sự việc này diễn ra hoàn toàn “khép kín”, không có bất kỳ mối liên hệ nào với kiến thức trong quá khứ hoặc kế hoạch tương lai của bạn, nếu như đó là điểm bắt đầu và cũng là điểm kết thúc cho cuộc gặp gỡ của bạn với người lạ kia, thì ngữ cảnh được tạo thành từ sự kết hợp của câu chữ và hình ảnh chỉ là huyễn hoặc, và cảm giác về ý nghĩa gắn liền với nó cũng như vậy.

Trên thực tế, bạn sẽ không “học” được gì (ngoại trừ học được rằng nên tránh xa những người lạ mang theo mấy bức ảnh), và khái niệm illyx sẽ biến mất khỏi tâm trí bạn như thể nó chưa từng xuất hiện. Cùng lắm là bạn sẽ nắm được một thông tin vụn vặt, có thể dùng để chia sẻ với người khác trong một bữa tiệc cocktail hoặc sử dụng nó để giải ô chữ - chứ không làm được gì hơn.

Có thể có một số điều thú vị cần lưu ý, đó là trò chơi ô chữ đã trở thành một hình thức tiêu khiển phổ biến ở Mỹ đúng vào thời điểm điện báo và nhiếp ảnh đã thành công chuyển đổi tin tức từ một dạng thông tin chức năng sang sự thật bị tách rời khỏi ngữ cảnh. Mọi người từng tìm kiếm thông tin để quản lý các ngữ cảnh thực tế trong cuộc sống của họ, còn giờ đây, họ phải phát minh ra các ngữ cảnh để có thể sử dụng những thông tin vô ích vào việc gì đó. Trò chơi ô chữ là một trong những ngữ cảnh giả như vậy, các bữa tiệc cocktail cũng thế, các chương trình đố vui trên đài phát thanh vào những năm 1930-1940 và chương trình truyền hình hiện đại là những ví dụ khác, và trò chơi “Trivial Pursuit” thành công rực rỡ cũng chính là minh chứng điển hình. Dưới hình thức này hay hình thức khác, mỗi hoạt động trên đều cung cấp một câu trả lời cho câu hỏi, “Tôi phải làm gì với tất cả những thông tin lặt vặt, rời rạc này?” Và ở dạng này hay dạng khác, câu trả lời về cơ bản luôn là: Tại sao không sử dụng những thông tin đó để tiêu khiển? Để giải trí? Để hòa mình vào một trò chơi? Trong The Image, Boorstin gọi cuộc cách mang đồ họa là “sự kiện giả”, có nghĩa là một sự kiện được dàn dựng đặc biệt để người khác đưa tin về nó - như cuộc họp báo chẳng hạn. Ý của tôi ở đây là, điện báo và nhiếp ảnh có thể đã để lại một di sản to lớn mang tên “ngữ cảnh giả”. Một ngữ cảnh giả là một cấu trúc được phát minh ra để khiến những thông tin rời rạc và vô nghĩa có vẻ hữu dụng. Nhưng ngữ cảnh giả không khiến người ta hành động, giải quyết vấn đề hoặc thay đổi. Nó chỉ tạo ra công dụng duy nhất cho những thông tin không có mối liên hệ thực sự nào với cuộc sống của chúng ta. Và công dụng đó, tất nhiên, là giải trí. Ngữ cảnh giả là lối thoát cuối cùng, có thể nói như vậy, cho một nền văn hóa bị vùi lấp dưới vô số thứ vô nghĩa, rất thiếu mạch lạc và khiến người ta bất lực.

Tất nhiên, nhiếp ảnh và điện báo không giáng một đòn “tất sát” xuống nền văn hóa dựa trên chữ viết đã có nền tảng vững vàng. Sự hiện hữu của những yếu tố này diễn ra trong một thời gian dài và gây ảnh hưởng mạnh mẽ đến tâm trí của những người Mỹ trong giai đoạn chuyển giao thế kỷ. Trên thực tế, những thập kỷ đầu của thế kỷ XX được đánh dấu bằng sự phát triển rực rỡ của ngôn ngữ và văn học. Trong các tạp chí như American Mercury và The New Yorker, trong các tiểu thuyết và truyện kể của Faulkner, Fitzgerald, Steinbeck và Hemingway, và thậm chí trong các mục nhỏ của những tờ báo lớn như Herald Tribune hay Times, những áng văn xuôi sinh động khiến độc giả sung sướng ngất ngây. Nhưng đây chỉ là tiếng hót ngọt ngào nhất của loài chim sơn ca ngay trước giây phút lâm chung. Nó nói rằng, Thời đại Diễn giải không phải là một sự khởi đầu mới, mà là một sự kết thúc. Bên dưới giai điệu hấp hối của nó, một nốt nhạc mới đã vang lên - nhiếp ảnh và điện báo đã nắm quyền kiểm soát “chủ âm” của bài hát. “Ngôn ngữ” của chúng không quan tâm đến tính kết nối, cứ thế diễn ra mà không có ngữ cảnh, không bận tâm đến lịch sử, không đưa ra giải thích nào, và chỉ nhằm mục đích mê hoặc thay vì cung cấp những điều tinh tế và mạch lạc. Chúng tạo nên một bản song ca của hình ảnh và tính cấp bách (ngay tức thời), và đó chính là giai điệu mới cho hoạt động truyền thông ở Mỹ.

Mỗi phương tiện truyền thông tham gia vào cuộc trò chuyện điện tử vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX đều theo sau sự dẫn dắt của điện báo và nhiếp ảnh, cũng như khuếch đại những gì mà điện báo và nhiếp ảnh đã tạo ra. Một số phương tiện, chẳng hạn như phim ảnh, vốn đã có đặc điểm đi theo khuynh hướng như vậy. Một số phương tiện khác thì có đặc điểm thiên về những lời nói lý trí - chẳng hạn như radio, nhưng những phương tiện này đã bị lấn át trước sức mạnh của nhận thức luận mới và cuối cùng cũng phải thuận theo nó. Cùng với nhau, các kỹ thuật điện tử này tạo một thế giới mới - một thế giới mà ta chỉ được hé nhìn. Ở thế giới này, sự kiện sẽ hiện ra trước mắt ta trong giây lát, rồi lại nhanh chóng biến mất. Đó là một thế giới thiếu mạch lạc, không có ý nghĩa; một thế giới không yêu cầu chúng ta, hay nói đúng hơn, không cho phép chúng ta làm bất cứ điều gì một thế giới tựa như trò chơi ú òa của trẻ con, hoàn toàn biệt lập. Nhưng cũng giống như trò ú òa, nó cũng mang lại sự giải trí không ngừng.

Tất nhiên, không có gì sai khi chơi ú òa. Và không có gì sai khi giải trí. Như một số nhà tâm lý học đã nói, tất cả chúng ta đều xây lâu đài trên mây. Các vấn đề chỉ phát sinh khi chúng ta cố gắng sống trong những tòa lâu đài ấy. Các phương tiện truyền thông cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, với điện báo và nhiếp ảnh ở vị trí trung tâm, đã khiến “thế giới ú òa” xuất hiện, nhưng chúng ta không sống trong thế giới đó cho đến khi truyền hình ra đời. Truyền hình đã cung cấp hình thức biểu hiện mạnh mẽ nhất cho nhận thức luận của điện báo và nhiếp ảnh, nâng cao tác động của hình ảnh và tính tức thời lên một độ hoàn hảo đầy nguy hiểm. Và thế giới này còn tiến vào những ngôi nhà của chúng ta. Giờ đây, chúng ta thuộc vào nhóm thế hệ mà ti vi là người thầy đầu tiên và dễ tiếp cận nhất, và đối với nhiều người, ti vi còn là người bạn đồng hành đáng tin cậy nhất. Thẳng thắn mà nói, truyền hình là trung tâm chỉ huy của nhận thức luận mới.

Không có khán giả nào nhỏ tuổi đến mức không thể xem truyền hình. Không có ai nghèo đói đến mức phải từ bỏ truyền hình. Không có nền giáo dục nào cao siêu đến mức nằm ngoài tác động của truyền hình. Và quan trọng nhất, không có chủ đề nào được công chúng quan tâm - chính trị, tin tức, giáo dục, tôn giáo, khoa học, thể thao - mà không tìm được đường đến truyền hình. Có nghĩa là, tất cả những sự hiểu biết của công chúng về những chủ đề này đều được đóng khung bởi truyền hình.

Truyền hình cũng là trung tâm chỉ huy theo những cách thức tinh tế hơn. Ví dụ, việc chúng ta sử dụng các phương tiện truyền thông khác cũng chủ yếu nằm dưới tầm ảnh hưởng của truyền hình. Thông qua truyền hình, chúng ta biết được nên sử dụng hệ thống điện thoại nào; nên xem những bộ phim nào; nên mua những cuốn sách, bản ghi âm hay tạp chí nào; nên lắng nghe chương trình radio nào. Truyền hình sắp xếp môi trường giao tiếp cho chúng ta theo những cách mà không một phương tiện nào khác có khả năng làm được.

Hãy xem xét điều này: Trong những năm qua, chúng ta đã được học rằng, máy tính là công nghệ của tương lai. Chúng ta được thông báo rằng, con cái của chúng ta sẽ bị đánh trượt ở trường học và bị tụt hậu trong cuộc sống nếu chúng không “biết vi tính”. Chúng ta được thông báo rằng, chúng ta không thể điều hành công việc kinh doanh của mình, lập ra danh sách mua sắm hoặc quản lý chi tiêu của mình một cách chuẩn chỉnh trừ khi chúng ta sở hữu một chiếc máy tính. Có lẽ một số tuyên bố này là đúng. Nhưng sự thật quan trọng nhất về máy tính và ý nghĩa của máy tính đối với cuộc sống của chúng ta là: Ta học được tất cả những điều này từ ti vi. Truyền hình đã trở thành một “siêu phương tiện” - một công cụ không chỉ cung cấp cho ta kiến thức về thế giới, mà còn cung cấp cho ta những cách để thu được kiến thức.

Đồng thời, truyền hình đã đạt được vị thế của “thần thoại” - theo cách nói của Roland Barthes. Khi dùng từ “thần thoại”, ông ấy có ý nói rằng, việc chúng ta không hoàn toàn nhận thức được thế giới là một lẽ tự nhiên. “Thần thoại” là một thứ đã ăn sâu vào tâm trí chúng ta đến nỗi nó trở nên vô hình. Truyền hình cũng như vậy. Chúng ta không còn bị mê hoặc bởi những thứ cấu thành nên nó nữa.

Chúng ta không còn trầm trồ về những điều kỳ diệu của nó nữa. Chúng ta không chỉ đặt ti vi ở những căn phòng đặc biệt. Chúng ta không nghi ngờ tính thực tế của những gì chúng ta thấy trên truyền hình. Ngay cả câu hỏi về việc truyền hình ảnh hưởng đến chúng ta như thế nào cũng bị gác sang một bên. Bản thân câu hỏi này có thể khiến một số người trong chúng ta cảm thấy kỳ quặc, cứ như thể có người nào đó hỏi tai và mắt thì ảnh hưởng đến chúng ta như thế nào. 20 năm trước, câu hỏi “Truyền hình đang định hình văn hóa hay chỉ phản ánh văn hóa?” thu hút sự quan tâm đáng kể của nhiều học giả và nhà phê bình xã hội. Nhưng câu hỏi này giờ đã chìm vào quên lãng vì truyền hình đã dần trở thành văn hóa của chúng ta. Điều này có nghĩa là, chúng ta hiếm khi nói về truyền hình, mà chỉ nói về những thứ chiếu trên truyền hình - tức là bàn luận về nội dung của nó.

Có thể nói, truyền hình đã trở thành bức xạ nền của vũ trụ xã hội và trí tuệ, là tàn dư bao phủ khắp nơi nhưng lại vô hình của một “vụ nổ lớn” cách đây một thế kỷ, quá quen thuộc và đã tích hợp quá triệt để với văn hóa Mỹ, đến nỗi chúng ta không còn nghe thấy âm thanh nho nhỏ của nó hay nhìn thấy ánh sáng nhấp nháy của nó. Điều này khiến người ta cũng không còn để ý nhiều đến nhận thức luận của truyền hình. Và “thế giới ú òa” mà nó đã tạo ra xung quanh chúng ta dường như không còn kỳ cục nữa.

Hậu quả đáng lo ngại nhất của cuộc cách mạng điện tử và đồ họa là nó khiến người ta nghĩ rằng, thế giới chúng ta nhìn thấy qua truyền hình có vẻ tự nhiên, không hề kỳ quái một chút nào. Lý do là vì, việc mất cảm giác về những điều kỳ lạ là một dấu hiệu của sự điều chỉnh, và chúng ta điều chỉnh càng nhiều thì chúng ta thay đổi càng nhiều. Quá trình chúng ta điều chỉnh nền văn hóa để phù hợp với nhận thức luận của truyền hình giờ đã hoàn tất. Chúng ta đã chấp nhận những định nghĩa của nó về thông tin, kiến thức và thực tế đến mức ta cảm thấy những điều vô thưởng vô phạt cũng rất quan trọng và sự thiếu mạch lạc dường như cũng không có vấn đề gì cả.

Mục tiêu của tôi trong phần còn lại của cuốn sách này là khiến mọi người một lần nữa chú ý đến nhận thức luận của truyền hình. Tôi sẽ cố gắng chứng minh bằng ví dụ cụ thể, rằng phương thức hiểu biết thông qua truyền hình hoàn toàn trái ngược với phương thức hiểu biết của chữ viết, rằng các cuộc trò chuyện sinh ra từ truyền hình đề cao sự thiếu mạch lạc và tầm thường, rằng cụm từ “truyền hình nghiêm túc” bản thân nó là một sự mâu thuẫn, và chiếc ti vi thực ra chỉ sử dụng một phong cách tường thuật duy nhất: phong cách giải trí. Ngoài ra, tôi sẽ chứng minh rằng, để bước vào cuộc trò chuyện vĩ đại của truyền hình, mọi tổ chức văn hóa của Mỹ đều phải học cách sử dụng ngôn ngữ của nó. Nói cách khác, ti vi đang biến nền văn hóa của chúng ta thành một đấu trường giải trí khổng lồ. Tất nhiên, rất có thể rằng, đến cuối cùng, chúng ta sẽ thấy điều đó thật thú vị và thích sống như thế. Đó chính xác là điều mà Aldous Huxley đã lo sợ, vào thời điểm 50 năm trước.

PHẦN II

6 THỜI ĐẠI GIẢI TRÍ

Tôi có quen một sinh viên sau đại học vô cùng chăm chỉ. Ngay vào cái đêm trước khi phải thực hiện một bài kiểm tra quan trọng cậu ấy trở về căn hộ nhỏ của mình và phát hiện ra chiếc đèn duy nhất của mình bị hỏng và có nguy cơ không thể sửa được. Sau một lúc hoảng loạn, cậu ấy bình tĩnh lại và tìm ra cách để có thể đạt được điểm số đủ qua môn, đó là bật ti vi lên, tắt tiếng và quay lưng về phía ti vi, sử dụng ánh sáng tỏa ra từ màn hình để đọc những đoạn quan trọng mà cậu có thể sẽ gặp phải trong bài kiểm tra. Đây là một trong những cách sử dụng ti vi - một nguồn chiếu sáng những trang giấy in.

Nhưng màn hình ti vi không chỉ là một nguồn sáng. Nó cũng là một bề mặt nhẵn, gần như phẳng, và những con chữ có thể hiện trên đó. Các khách sạn thường đặt một chiếc ti vi có một kênh đặc biệt, chuyên thông tin các sự kiện trong ngày thông qua những con chữ chạy liên tục từ dưới lên trên màn hình. Đây là một cách sử dụng khác của ti vi - một bảng thông báo điện tử.

Nhiều dàn ti vi cũng đủ lớn và chắc chắn để chịu sức nặng của một thư viện nhỏ. Người ta có thể đặt tới 30 cuốn sách lên trên bảng điều khiển RCA kiểu cũ. Tôi cũng biết một người phụ nữ đã đặt trọn bộ sưu tập Dickens, Flaubert và Turgenev của mình trên đầu một chiếc ti vi Westinghouse 21-inch mà không có vấn đề gì. Đây tiếp tục là một cách để sử dụng ti vi - một tủ sách.

Tôi đưa ra những cách sử dụng ti vi kỳ lạ này để chế giễu hy vọng được ấp ủ trong lòng một số người, rằng ti vi có thể được sử dụng để củng cố truyền thống học tập. Một niềm hy vọng như vậy chính là minh họa cho cái mà Marshall McLuhan gọi là tư duy “gương chiếu hậu”: giả định rằng một phương tiện mới chỉ là sự mở rộng của một phương tiện cũ hơn. Ví dụ, một chiếc ô tô chỉ là một con ngựa chạy nhanh, hoặc một ngọn đèn điện chỉ là một ngọn nến có sức chiếu sáng mạnh mẽ. Suy nghĩ sai lầm đó phát sinh là bởi chúng ta đã hiểu sai hoàn toàn cách ti vi tái định nghĩa hoạt động truyền thông. Ti vi không mở rộng hay củng cố văn hóa dựa trên chữ viết. Mà nó tấn công văn hóa ấy. Nếu truyền hình có thể là một sự tiếp nối, thì nó đã tiếp nối truyền thống được bắt đầu bởi điện báo và nhiếp ảnh vào giữa thế kỷ XIX, chứ không phải tiếp nối truyền thống được bắt đầu bởi máy in vào thế kỷ XV.

Truyền hình là gì? Nó liên quan đến những kiểu hội thoại nào? Nó khuyến khích những khuynh hướng trí tuệ nào? Nó tạo ra loại văn hóa nào?

Đây là những câu hỏi cần được giải quyết trong phần còn lại của cuốn sách này, và để giảm thiểu tối đa nguy cơ nhầm lẫn, tôi phải bắt đầu bằng cách phân biệt “công nghệ” và “phương tiện”. Chúng ta có thể nói rằng, quan hệ giữa công nghệ với phương tiện cũng giống như quan hệ giữa bộ não với tâm trí. Giống như bộ não, công nghệ là một công cụ hữu hình. Giống như tâm trí, phương tiện là cách thức sử dụng công cụ hữu hình kia. Một công nghệ trở thành một phương tiện khi nó sử dụng một mã biểu tượng cụ thể, khi nó tìm thấy vị trí của mình trong một ngữ cảnh xã hội cụ thể, khi nó tự đưa mình vào những ngữ cảnh kinh tế và chính trị. Nói cách khác, một công nghệ chỉ đơn thuần là một cỗ máy. Còn phương tiện là môi trường xã hội và trí tuệ mà cỗ máy tạo ra.

Tất nhiên, giống như bộ não, mọi công nghệ đều có một thiên hướng nội tại. Bên trong vỏ ngoài vật chất của mình, một công nghê có khuynh hướng được sử dụng theo những cách nhất định (chứ không phải theo những cách khác). Chỉ những người không biết gì về lịch sử công nghệ mới tin rằng công nghệ là một thứ hoàn toàn trung lập.

Điều đó khó lòng xảy ra. Mỗi công nghệ đều có một kế hoạch hành động của riêng nó. Nó là một phép ẩn dụ đang chờ được hé lộ. Ví dụ, khuynh hướng rõ ràng của chiếc máy in là được sử dụng như một phương tiện ngôn ngữ. Ngay từ khi mới xuất hiện vào thế kỷ XV, máy in đã được coi là một cơ hội to lớn để hiển thị chữ viết và phân phối hàng loạt các ấn phẩm. Tất cả mọi thứ liên quan tới tiềm năng kỹ thuật của nó đều đi theo hướng đó. Người ta thậm chí có thể nói rằng, máy in được phát minh vì mục đích này.

Công nghệ của truyền hình cũng có khuynh hướng riêng. Ti vi có thể là một chiếc đèn, một bề mặt hiển thị văn bản, một tủ sách, thậm chí là một đài phát thanh. Nhưng nó đã không được sử dụng và sẽ không được sử dụng như vậy, ít nhất là ở Mỹ. Do đó, khi trả lời câu hỏi “Truyền hình là gì?”, chúng ta phải hiểu điểm đầu tiên rằng, chúng ta không hỏi về truyền hình với tư cách là một công nghệ mà là một phương tiện. Có rất nhiều nơi trên thế giới mà truyền hình, mặc dù có cùng một công nghệ như ở Mỹ, lại là một phương tiện hoàn toàn khác với những gì diễn ra ở Mỹ. Tôi có ý nói tới những nơi mà đa số người dân không có ti vi, những nơi mà ti vi không hoạt động suốt ngày đêm;, những nơi mà hầu hết các chương trình truyền hình có mục đích là tuyên truyền hệ tư tưởng và chính sách của chính phủ, những nơi mà hoạt động thương mại vẫn còn xa lạ, cũng như những nơi mà ti vi chủ yếu được sử dụng như thể nó là đài phát thanh. Vì những lý do này và nhiều hơn nữa, mà truyền hình ở những nơi đó sẽ không có giá trị hay sức mạnh như ở Mỹ, nghĩa là, một công nghệ có thể được ứng dụng trong khi bị kiểm soát về sự phát triển và những hệ quả đối với xã hội của nó được hạn chế ở mức tối thiểu.

Nhưng tình huống đó không diễn ra ở Mỹ. Ở đây, truyền hình tồn tại trong nền dân chủ tự do và một nền kinh tế thị trường cởi mở - một môi trường giúp khai thác toàn bộ tiềm năng của nó với tư cách là một công nghệ hình ảnh. Một trong những kết quả của điều này là mọi người trên khắp thế giới đều có nhu cầu xem các chương trình truyền hình của Mỹ. Ước tính tổng thời gian “xuất khẩu” chương trình truyền hình của Mỹ là khoảng 100.000 đến 200.000 giờ, chia đều cho các nước Mỹ Latin, châu Á và châu Âu. Trong những năm qua, độ nổi tiếng của những chương trình như Gunsmoke, Bonanza, Mission: Impossible, Star Trek, Kojak, Dallas và Dynasty ở Anh, Nhật, Israel và Na Uy phải tương tự với mức độ phổ biến của chúng ở Omaha, Nebraska. Tôi đã nghe nói (nhưng chưa được xác minh) rằng những người Sami đã hoãn hành trình di trú lại vài ngày để họ có thể tìm ra kẻ đã bắn J.R. Tất cả những điều này xảy ra đồng thời với sự xuống dốc uy tín của nước Mỹ về đạo đức và chính trị. Người ta có nhu cầu cao đối với các chương trình truyền hình Mỹ không phải vì nước Mỹ được yêu thích, mà vì truyền hình của nước Mỹ được yêu thích.

Chúng ta không cần phải mất quá nhiều thời gian để tìm ra lý do tại sao. Khi xem truyền hình Mỹ, người ta sẽ nhớ đến lời nhận xét của George Bernard Shaw trong lần đầu tiên ông nhìn thấy những bảng hiệu neon lấp lánh của Broadway và Phố 42 vào ban đêm. Ông ấy nói: Nó hẳn là rất đẹp, nếu như bạn không biết đọc. Truyền hình Mỹ quả thực là một cảnh tượng vô cùng đẹp đẽ, lôi cuốn thị giác, hào phóng phân phát hàng nghìn hình ảnh vào bất kỳ ngày nào. Thời lượng trung bình của một cảnh quay trên truyền hình chỉ là 3,5 giây, do đó mắt không bao giờ nghỉ ngơi, mà luôn có một thứ gì đó mới mẻ để xem. Hơn nữa, ti vi cung cấp cho người xem nhiều chủ đề đa dạng, không đòi hỏi mọi người phải có nhiều kỹ năng để hiểu nó, cũng như chủ yếu hướng đến mục đích thỏa mãn cảm xúc. Ngay cả những đoạn quảng cáo, điều mà một số người coi là thứ khó chịu, cũng được sản xuất rất tinh tế, luôn bắt mắt và đi kèm với âm nhạc sôi động. Không có gì phải bàn cãi khi những hình ảnh đẹp nhất trên thế giới đang được hiển thị trên các quảng cáo truyền hình. Nói cách khác, truyền hình Mỹ hoàn toàn cống hiến cho công cuộc giúp khán giả được giải trí.

Tất nhiên, tuyên bố rằng “truyền hình có tính giải trí” chỉ đơn thuần là một tuyên bố sáo rỗng. Một thực tế như vậy khó lòng đe dọa một nền văn hóa, thậm chí không đáng để viết một cuốn sách về nó. Nó thậm chí còn có thể là một lý do để vui mừng. Cuộc sống, như chúng ta thường nói, không phải là một con đường được trải thảm hoa. Việc chốc chốc nhìn thấy một khóm hoa ở đây, ở kia... có thể giúp cuộc hành trình của chúng ta trở nên dễ chịu hơn. Không nghi ngờ gì nữa, người Sami đã nghĩ như vậy. Chúng ta có thể phỏng đoán rằng, 90 triệu người Mỹ xem ti vi hằng đêm cũng nghĩ tương tự. Nhưng điều tôi muốn nói ở đây không phải là truyền hình có tính giải trí, mà là truyền hình đã khiến giải trí trở thành định dạng tự nhiên đại diện cho mọi trải nghiệm. Ti vi giúp chúng ta giao tiếp liên tục với thế giới, nhưng nó lại làm như vậy với vẻ mặt tươi cười không hề thay đổi. Vấn đề không phải là truyền hình giới thiệu cho chúng ta những chủ đề giải trí, mà là tất cả các chủ đề đều được truyền hình thể hiện một cách giải trí - đây là một vấn đề hoàn toàn khác.

Nói cách khác: Giải trí là tư tưởng thượng tôn của mọi hoạt động truyền thông trên truyền hình. Bất kể là điều gì được nói đến, bất kể là nó được đưa ra từ quan điểm nào, giả định bao quát ở đây vẫn là nó sẽ nhằm mục đích giải trí và giúp con người được tiêu khiển. Đó là lý do tại sao ngay cả trên các chương trình thời sự, chúng ta vẫn hằng ngày được cung cấp những thông tin rời rạc về các thảm kịch và những hành động man rợ. Các phát thanh viên thúc giục chúng ta “hãy tiếp tục theo dõi vào ngày mai [cùng với phát thanh viên]”. Để làm gì? Vài phút thông tin về những vụ giết người và hỗn loạn có thể khiến một người mất ngủ suốt một tháng. Chúng ta chấp nhận lời mời của các phát thanh viên, bởi chúng ta biết rằng ta không cần quá coi trọng “tin tức”, rằng tất cả mọi thứ chỉ là để xem cho vui - có thể nói như vậy. Mọi thứ về một chương trình thời sự đều hướng đến điều này - những phát thanh viên có ngoại hình đẹp đẽ và hòa nhã, những câu nói đùa vui vẻ, âm nhạc sôi động lúc mở đầu và kết lại chương trình, cảnh quay sống động, quảng cáo hấp dẫn - tất cả những yếu tố trên và hơn thế nữa đều gợi ý rằng, những gì chúng ta vừa nhìn thấy chẳng đáng để phải khóc lóc. Nói thẳng ra là, format của chương trình tin tức là để giải trí, chứ không phải để giáo dục hay chiêm nghiệm. Chúng ta không nên đánh giá quá khắt khe những người đã đóng khung tin tức theo cách này. Họ không tập hợp tin tức và phát nó đi để người khác đọc hay nghe. Họ đang truyền hình tin tức để người khác xem nó. Tin tức phải đi theo hướng đi mà phương tiện của nó vạch ra. Không có âm mưu nào ở đây, chỉ là thừa nhận thẳng thắn rằng, “sự tốt đẹp của truyền hình” không giống với “sự tốt đẹp” của các hình thức giao tiếp bằng lời nói, mà liên quan đến những yếu tố hình ảnh.

Hãy xem xét một cuộc thảo luận dài 80 phút của đài ABC vào ngày 20 tháng 8 năm 1983, liền sau bộ phim gây tranh cãi The Day After. Mặc dù hầu hết mọi người đã quên chương trình này, nhưng tôi lấy nó làm ví dụ vì ở đây, truyền hình đã thể hiện đầy đủ tinh thần “nghiêm túc” và “có trách nhiệm”. Có thể coi chương trình là một bài kiểm tra quan trọng về khả năng của truyền hình, rằng truyền hình có thể rời khỏi trạng thái giải trí và “nâng cấp” lên mức độ định hướng cho công chúng. Đầu tiên, chủ đề của bộ phim xoay quanh nguy cơ xảy ra một vụ nổ bom hạt nhân. Thứ hai, bản thân bộ phim đã bị công kích bởi một số cơ quan có ảnh hưởng chính trị. Thứ ba, chương trình này không sử dụng nhạc nền - một điểm quan trọng vì hầu hết tất cả các chương trình truyền hình đều được lồng nhạc, giúp khán giả xác định được cảm xúc đang diễn ra. Âm thanh là một yếu tố tiêu chuẩn của truyền hình, và sự vắng mặt của nó luôn khiến người ta phải bồn chồn. Thứ tư, không có quảng cáo nào được phát trong cuộc thảo luận, do đó, giọng điệu xuyên suốt sự kiện có mức độ trang trọng tương đương với cách người ta đưa tin về đám tang của những tổng thống bị ám sát. Và cuối cùng, những người tham gia bao gồm Henry Kissinger, Robert McNamara và Elie Wiesel - mỗi người đều là biểu tượng của sự diễn thuyết nghiêm túc. Mặc dù sau đó, Kissinger đã xuất hiện trong chương trình ăn khách Dynasty, ông đã và vẫn là một hình mẫu về sự thông tuệ điềm đạm; còn Wiesel thì có thể coi là hình ảnh ẩn dụ sống động về lương tâm xã hội. Thật vậy, những người tham gia khác, như Carl Sagan, William Buckley và Tướng Brent Scowcroft - theo những cách của riêng họ, đều là những người đàn ông giàu trí tuệ và người ta sẽ không nghĩ họ cùng nhau thảo luận vài ba vấn đề phổ thông tầm thường.

Chương trình bắt đầu với việc Ted Koppel - bậc thầy của các nghi lễ - chỉ ra rằng, những điều diễn ra tiếp theo không nhằm mục đích tranh luận mà là thảo luận. Và vì vậy, những người quan tâm đến triết học của diễn ngôn có được một cơ hội tuyệt vời để quan sát xem, từ “thảo luận” có nghĩa là gì trên một chương trình truyền hình nghiêm túc. Đây là ý nghĩa của nó: Mỗi người trong số 6 người đàn ông có khoảng 5 phút để nói điều gì đó về chủ đề này. Tuy nhiên, không ai có nghĩa vụ phải phản hồi những điều mà người khác nói. Trên thực tế, sẽ rất khó để làm như vậy, vì những người tham gia được mời phát biểu lần lượt, như thể họ là những thí sinh lọt vào vòng chung kết của một cuộc thi sắc đẹp và mỗi người đã được phân sẵn thời lượng lên hình. Do đó, nếu ông Wiesel, người được gọi sau cùng, có điều gì đó muốn phản hồi với ông Buckley . người được mời phát biểu đầu tiên, thì đã có 4 bài phát biểu xen giữa họ, chiếm khoảng 20 phút. Khi ấy, những khán giả (thậm chí là chính bản thân ông Wiesel) sẽ gặp khó khăn trong việc ghi nhớ các lập luận đã dẫn đến phản hồi của ông ta. Trên thực tế, những người tham gia - hầu hết đều không xa lạ gì với truyền hình - chủ yếu đều tránh phản đối quan điểm của nhau. Họ sử dụng vài phút mình có để thể hiện vị thế của bản thân hoặc gây ấn tượng.

Tiến sĩ Kissinger, chẳng hạn, dường như có ý định khiến người xem tiếc nuối vì ông không còn là Ngoại trưởng của họ bằng cách nhắc nhở mọi người về những cuốn sách ông từng viết, những đề nghị mà ông từng đưa ra và các cuộc đàm phán mà ông từng thực hiện. Ông McNamara thông báo với khán giả rằng, ông đã dùng bữa trưa tại Đức ngay chiều hôm đó, và tiếp tục thông báo là ông có ít nhất 15 đề xuất về việc cắt giảm vũ khí hạt nhân.

Một người nào đó có thể nghĩ rằng, cuộc thảo luận sẽ chuyển sang xoay quanh vấn đề này, nhưng sự quan tâm mà những người khác dành cho các đề xuất cũng chỉ tương tự như sự quan tâm mà họ dành cho bữa trưa của McNamara ở Đức. (Sau đó, ông đã chủ động đề cập đến 3 đề xuất của mình nhưng chúng đều không được thảo luận kỹ hơn.) Elie Wiesel, qua một loạt câu chuyện kiểu như ngụ ngôn, đã nhấn mạnh sự bi thảm của thân phận con người, nhưng vì ông không có thời gian để cung cấp ngữ cảnh cho nhận xét của mình, người ta sẽ thấy ông viển vông và khó hiểu. Ông giống như một giáo sĩ Do Thái lang thang, và giờ đang lạc đến một nơi gồm toàn những người không cùng một đức tin với ông.

Nói cách khác, đây không phải là cuộc thảo luận như cách chúng ta thường sử dụng từ này. Ngay cả khi giai đoạn “thảo luận” bắt đầu, những người tham gia cũng không tiến hành tranh luận hay phản biện, không xem xét kỹ lưỡng các giả định, không đưa ra những lời giải thích, không đi vào chi tiết, không cung cấp sự định nghĩa nào. Theo tôi, Carl Sagan là người phát biểu mạch lạc nhất.

Phần lý luận của ông kéo dài 4 phút, bàn về việc đóng băng hạt nhân, nhưng nó cũng bao hàm ít nhất 2 giả định đáng nghi vấn và không được xem xét cẩn thận. Rõ ràng là không ai muốn tốn thời gian trong vài phút ngắn ngủi mình có để hướng sự chú ý tới người khác. Bản thân ông Koppel cảm thấy mình có nghĩa vụ phải giữ cho “buổi biểu diễn” tiếp tục diễn ra, và mặc dù ông đôi khi cũng muốn dẫn dắt thứ mà ông xác định là một “luồng ý kiến”, nhưng ông quan tâm nhiều hơn đến việc dành thời gian lên sóng công bằng cho mỗi người.

Nhưng thời gian không phải là hạn chế duy nhất dẫn tới thứ ngôn ngữ rời rạc và thiếu liên tục như vậy. Khi một chương trình truyền hình đang được thực hiện, bạn gần như không thể nói “Hãy để tôi nghĩ thêm một chút”, “Tôi không biết”, “Bạn có ý gì khi nói...?” hoặc “Thông tin của bạn đến từ nguồn nào?”. Kiểu nói chuyện này không chỉ làm chậm nhịp độ của chương trình mà còn khiến người ta cảm thấy không chắc chắn, không có kết luận rõ ràng. Nó hướng mọi người đến hành động suy nghĩ - một việc dễ khiến người ta chưng hửng và cảm thấy nhàm chán trên truyền hình cũng như trên sân khấu Las Vegas. Suy nghĩ không phù hợp với truyền hình, đây là một sự thật mà các giám đốc truyền hình đã phát hiện ra từ lâu. Không có nhiều thứ để xem khi ta suy nghĩ. Nói một cách khác, suy nghĩ không phải là nghệ thuật biểu diễn. Nhưng truyền hình lại cần có những màn nghệ thuật biểu diễn, và vì vậy, những gì mà đài ABC mang đến cho chúng ta là hình ảnh những người đàn ông có kỹ năng nói chuyện tinh tế và hiểu biết chính trị, thông qua một phương tiện yêu cầu họ trình diễn hơn là thể hiện các ý tưởng. Điều này giải thích tại sao 80 phút đó lại rất giải trí với các màn trình diễn chuyên nghiệp. Sagan đã cất đi chiếc áo len cổ lọ mà ông từng mặc khi xuất hiện trong chương trình Cosmos. Ông ấy thậm chí còn cắt tóc cho lần lên sóng này. Vai trò mà ông đảm nhiệm là một nhà khoa học lý trí, lên tiếng thay cho hành tinh. Người ta ngờ rằng Paul Newman có thể làm tốt hơn vai diễn này, hoặc là Leonard Nimoy cũng được. Scowcroft rất hợp thể hiện vai trò quân nhân, với tác phong nói chuyện súc tích và giữ khoảng cách, là người vệ binh vững vàng của an ninh quốc gia. Còn Kissinger, như mọi khi, thể hiện xuất sắc vai trò của một chính khách thông tuệ, gánh trên vai trách nhiệm phải ngăn chặn thảm họa. Koppel là người giữ vai trò điều phối, giả vờ rằng ông ta đang sắp xếp lại các ý kiến, trong khi trên thực tế, ông ta là người chỉ đạo diễn xuất để màn trình diễn được trôi chảy. Cuối cùng, người ta chỉ có thể vỗ tay tán thưởng - đó là điều mà một chương trình truyền hình luôn hướng tới. Nó mong nhận được tràng vỗ tay, chứ không cần khán giả phải chiêm nghiệm.

Tôi không nói rằng ta hoàn toàn không thể sử dụng truyền hình làm phương tiện truyền tải quá trình tư duy và ngôn ngữ mạch lạc. Chương trình riêng của William Buckley, Firing Line, thỉnh thoảng cho ta thấy hành động tư duy của một số người. Có những chương trình khác, chẳng hạn như Meet the Press hoặc The Open Mind, đã cố gắng duy trì một cảm giác đi liền với trí tuệ và những giá trị dựa trên chữ viết, nhưng các chương trình này cần được lên lịch phát sóng sao cho không cạnh tranh với các chương trình thiên về hình ảnh, vì nếu không, sẽ không ai theo dõi những chương trình này cả. Sau cùng, cũng có những trường hợp mà format một chương trình đi ngược lại với khuynh hướng của phương tiện truyền tại. Ví dụ, chương trình phát thanh phổ biến nhất vào đầu những năm 1940 từng mời một nghệ sĩ có khả năng nói tiếng bụng, và trong những ngày đó, tôi đã nhiều lần nghe tiếng chân của một vũ công nhảy thiết hài (tap dancer) trong chương trình radio Major Boues’ Amateur Hour (Nếu tôi không nhầm, Bowes thậm chí còn từng mời một nghệ sĩ kịch câm tham gia chương trình phát thanh của ông.) Nhưng nói tiếng bụng, khiêu vũ và kịch câm không phù hợp với đài phát thanh, cũng như việc nói chuyện phức tạp, dài dòng không tạo ra hiệu ứng tốt trên truyền hình. Tình hình có thể được cải thiện nếu ta chỉ sử dụng một máy quay và hình ảnh được giữ cố định - như khi quay phim Tổng thống đọc diễn văn. Nhưng việc này không bộc lộ được hết tiềm năng của truyền hình và hầu hết mọi người cũng sẽ không chọn xem một chương trình như vậy. Sự thật quan trọng nhất về truyền hình là mọi người xem nó, và đó là lý do tại sao nó được gọi là “truyền hình”. Những gì mà mọi người xem và thích xem là những hình ảnh chuyển động - hàng triệu hình ảnh chuyển động, với thời lượng ngắn, sôi nổi và đa dạng. Bản chất của phương tiện truyền hình là hạn chế các nội dung nêu ý kiến, nhằm đáp ứng các nhu cầu về hình ảnh trực quan, cũng có nghĩa là điều chỉnh cho phù hợp với công nghệ giải trí.

Tất nhiên, phim ảnh, bản ghi và đài phát thanh (giờ đây là một phần của ngành công nghiệp âm nhạc) đều góp phần tạo dựng nên nền văn hóa giải trí, và tác động của chúng trong việc thay đổi hoạt động truyền thông tại Mỹ cũng rất đáng kể. Nhưng truyền hình thuộc về một cấp độ khác, vì nó bao gồm tất cả các hình thức truyền thông. Không ai đi xem phim để tìm hiểu về chính sách của chính phủ hoặc những tiến bộ khoa học mới nhất. Không ai mua một bản ghi để nắm được thông tin về tỷ số bóng chày, thời tiết hoặc vụ giết người mới nhất. Không còn ai bật đài để lắng nghe các vở kịch hoặc bài phát biểu của tổng thống (nếu có ti vi trong nhà). Nhưng tất cả mọi người đều xem truyền hình vì tất cả những mục đích trên và hơn thế nữa, đó là lý do tại sao truyền hình lại tạo ra sự cộng hưởng mạnh mẽ trong toàn bộ nền văn hóa. Truyền hình là phương thức chính để ta có được những hiểu biết về nền văn hóa. Do đó, cách truyền hình truyền tải thế giới đã tạo nên một khuôn mẫu để từ đó, thế giới cũng vận hành sao cho phù hợp với khuôn mẫu của truyền hình. Việc giải trí là phép ẩn dụ cho mọi hoạt động truyền thông không chỉ diễn ra trên màn hình ti vi. Mà ngay cả ngoài màn hình, phép ẩn dụ đó vẫn tiếp diễn. Cũng giống như chữ viết từng quyết định phong cách tiến hành các hoạt động chính trị, tôn giáo, kinh doanh, giáo dục, luật pháp và các vấn đề xã hội quan trọng khác, thì giờ đây, truyền hình nắm quyền chỉ huy. Trong phòng xử án, lớp học, phòng điều hành, phòng hội đồng, nhà thờ và thậm chí cả trên máy bay, người Mỹ không còn nói chuyện với nhau nữa, mà họ giải trí với nhau. Họ không trao đổi ý kiến, họ trao đổi hình ảnh. Họ không tranh luận bằng cách đưa ra các mệnh đề, mà tranh luận dựa trên ngoại hình đẹp đẽ, độ nổi tiếng và những nội dung quảng cáo.

Ở Chicago, mục sư Greg Sakowicz đã kết hợp việc giảng dạy tôn giáo với nhạc rock ‘n roll. Theo hãng tin AP, mục sư Sakowicz vừa thực hiện nhiệm vụ tại Nhà thờ Chúa Thánh Thần ở Schaumberg (ngoại ô Chicago), vừa là DJ ở đài phát thanh WKQX. Trong chương trình của mình, The Journey Inward, Cha Sakowicz trò chuyện bằng một tông giọng nhẹ nhàng về các chủ đề như mối quan hê gia đình và sự cam kết, và xen vào các bài giảng của mình những ca khúc nằm trong top 10 của bảng xếp hạng Billboard. Ông ấy nói rằng, việc giảng đạo của ông không được thực hiện “theo cách của nhà thờ”, và nói thêm, “Không cần phải trở nên nhàm chán để hướng tới lẽ thiêng liêng”.

Trong khi đó, tại thành phố New York, ở nhà thờ St. Patrick, Cha John J. O’Connor đội một chiếc mũ bóng chày của đội New York Yankees khi ông chuẩn bị nhậm chức Tổng giám mục của Tổng giáo phận New York. Trong lần xuất hiện trước công chúng tiếp theo của mình, tân Tổng giám mục đã chuyển sang đội mũ của New York Mets. Tất nhiên, những sự kiện này đều được lên sóng truyền hình và vô cùng giải trí, phần lớn là vì Tổng giám mục (nay là Hồng y) O′Connor còn đi xa hơn so với Cha Sakowicz: Nếu như Sakowicz tin rằng ta không cần phải trở nên nhàm chán để hướng tới lẽ thiêng liêng, thì quan điểm của O’Connor dường như còn là ta không cần phải để ý gì tới những lẽ thiêng liêng hết.

Tại Phoenix, Arizona, bác sĩ Edward Dietrich đã thực hiện phẫu thuật bắc cầu động mạch vành cho Bernard Schuler. Ca phẫu thuật đã thành công - điều đó thật tuyệt vời đối với ông Schuler. Điều này cũng được chiếu trên truyền hình - một việc thật tuyệt vời với nước Mỹ. Ca phẫu thuật được truyền tải bởi ít nhất 50 đài truyền hình ở Mỹ và có cả sự tham gia của hãng tin BBC (Anh). Một cặp MC gồm 2 người (một người chính và một người phụ) giúp người xem biết được họ đang xem những gì. Không rõ tại sao một sự kiện như vậy lại được lên truyền hình, nhưng nó dẫn đến việc cả bác sĩ Dietrich lẫn ông Schuler đều trở thành những người nổi tiếng. Có lẽ vì đã xem quá nhiều chương trình bác sĩ trên ti vi, ông Schuler rất tự tin về kết quả phẫu thuật của mình. “Không đời nào họ lại để tôi qua đời trên sóng truyền hình trực tiếp”, ông ấy nói.

Như đã được đưa tin rất nhiệt tình bởi cả WCBS-TV lẫn WNBC-TV vào năm 1984, các trường công lập ở Philadelphia đã tiến hành một thử nghiệm mà theo đó, trẻ em sẽ được lắng nghe bài giảng dưới dạng các bài hát. Đeo thiết bị Walkman, học sinh được nghe nhạc rock có lời bài hát xoay quanh 8 bộ phận của lời nói[7]. Ông Jocko Henderson, người nghĩ ra ý tưởng này, đang có kế hoạch giúp học sinh vui vẻ hơn nữa bằng cách đưa kiến thức toán học và lịch sử, cũng như môn tiếng Anh, vào định dạng nhạc rock. Trên thực tế, đây không phải là ý tưởng của ông Henderson, mà có nguồn gốc từ Hội thảo Truyền hình dành cho Trẻ em, nơi chương trình Sesame Street là một minh họa đắt giá cho quan điểm rằng, giáo dục không tách biệt với giải trí. Tuy nhiên, ông Henderson vẫn tạo ra những điểm nhấn riêng. Nếu như Sesame Street chỉ cố gắng biến việc học chữ thành một hình thức giải trí nhẹ nhàng, thì thử nghiệm ở Philadelphia còn có mục tiêu biến lớp học trở thành một buổi biểu diễn nhạc rock.

Tại New Bedford, Massachusetts, một phiên tòa xét xử tội hiếp dâm đã được truyền hình trực tiếp, trước sự thích thú của những khán giả không thể nắm rõ sự khác biệt giữa một phiên tòa với bộ phim truyền hình dài tập mà họ yêu thích. Ở Florida, các phiên tòa xét xử về những vụ việc có mức độ nghiêm trọng khác nhau, bao gồm cả tội giết người, thường xuyên được phát trên ti vi và được coi là giải trí hơn hầu hết các bộ phim hư cấu có đề tài xử án. Tất cả những điều này được thực hiện vì mục đích “giáo dục công chúng”. Người ta đồn rằng, vì cùng một mục đích cao cả đó, người ta đang có kế hoạch đưa lên ti vi những màn xưng tội. Chương trình sẽ được đặt tên là “Những bí mật ở buồng xưng tội”, tất nhiên là kèm theo cảnh báo rằng, một số nội dung của chương trình có thể nhạy cảm với trẻ em và các em sẽ cần có sự hướng dẫn của phụ huynh trong khi theo dõi.

Trên chuyến bay của hãng United Airlines từ Chicago đến Vancouver, một tiếp viên đã thông báo rằng, tất cả các hành khách sẽ chơi một trò chơi. Hành khách nào có nhiều thẻ tín dụng nhất sẽ giành được một chai champagne. Một người đàn ông đến từ Boston với 12 chiếc thẻ tín dụng đã thắng. Trò chơi thứ hai yêu cầu các hành khách đoán tổng số tuổi của tập thể các tiếp viên. Một người đến từ Chicago đoán con số đó là 128 và giành được một chai rượu khác. Trong khi trò chơi thứ hai diễn ra, máy bay đi vào khu vực nhiễu động và cảnh báo “Thắt dây an toàn” bật sáng. Rất ít người để ý đến đều đó, nhất là các tiếp viên hàng không - những người vẫn tiếp tục điều hành trò chơi trôi chảy thông qua hệ thống liên lạc nội bộ. Khi máy bay hạ cánh, mọi người dường như đều đồng ý rằng, thật thú vị khi bay từ Chicago đến Vancouver.

Vào ngày 7 tháng 2 năm 1985, tờ New York Times đưa tin rằng, Giám sư Charles Pine của Đại học Rutgers (cơ sở Newark) đã được Hội đồng Hỗ trợ và Tiến bộ Giáo dục vinh danh là Giáo sư của năm. Khi giải thích lý do tại sao ông ấy có tác động lớn đến sinh viên của mình như vậy, Giáo sư Pine nói: “Tôi có một số mánh mà tôi liên tục sử dụng. Nếu đã viết hết tấm bảng đen, tôi sẽ tiếp tục viết lên tường. Điều đó luôn khiến sinh viên bật cười. Để diễn tả một phân tử thủy tinh, tôi chạy tới một bức tường và bật ra khỏi nó, sau đó lại chạy tới một bức tường khác”. Các sinh viên của ông, có lẽ, còn quá ít tuổi để biết rằng James Cagney đã sử dụng kiểu “chuyển động phân tử” này một cách rất hiệu quả trong Yankee Doodle Dandy. Nếu tôi không nhầm, Donald O’Connor đã lặp lại nó trong Singin’ in the Rain. Theo tôi biết, thì tính đến nay, việc này mới chỉ được sử dụng một lần trong lớp học: Hegel đã thử nhảy múa để diễn tả cách thức hoạt động của phương pháp biện chứng.

Người Amish ở Pennsylvania cố gắng sống tách biệt với nền văn hóa chủ lưu của Mỹ. Bên cạnh nhiều điều khác, thì tín ngưỡng của người Amish phản đối việc tôn thờ các hình ảnh cụ thể, có nghĩa là người Amish bị cấm xem phim hoặc để người khác ghi hình mình. Nhưng có vẻ là họ không bị cấm xem phim trong khi người khác ghi hình họ. Ví dụ, vào mùa hè năm 1984, một đoàn làm phim của Paramount Pictures đã đến Lancaster để quay bộ phim Witness (Nhân chứng) kể về một thám tử do Harrison Ford thủ vai - thám tử này phải lòng một phụ nữ Amish. Mặc dù nhà thờ của người Amish đã cảnh báo họ không được dính líu gì với đoàn làm phim, nhưng hóa ra một số thợ hàn người Amish đã chạy đến phim trường ngay sau khi hoàn thành công việc của mình. Những người sùng đạo khác thì nằm trên bãi cỏ cách đó một khoảng, và dùng ống nhòm để nhìn về hướng phim trường. “Chúng tôi đọc về bộ phim trên báo”, một phụ nữ Amish nói. “Bọn trẻ thậm chí còn cắt hình của Harrison Ford ra”. Cô ấy nói thêm: “Nhưng chuyện đó không thực sự quan trọng đối với chúng. Ai đó đã nói với chúng tôi rằng anh ấy là người diễn trong Stars War (Chiến tranh giữa các vì sao) nhưng điều ấy không có ý nghĩa gì với chúng tôi”. Một lời tuyên bố tương tự như vậy từng xuất hiện khi một lãnh đạo của Hiệp hội Thợ rèn Mỹ nói rằng, ông đã đọc về ô tô nhưng ông tin rằng ô tô sẽ không ảnh hưởng gì tới tương lai tổ chức của ông.

Trong số ra vào mùa đông năm 1984, Official Video Journal có đăng một quảng cáo toàn trang cho “Dự án Sáng thế”. Dự án này đặt mục tiêu chuyển thể Kinh Thánh thành một loạt phim. Sản phẩm cuối cùng sẽ dài tổng cộng 225 giờ và chi phí dự kiến là 250 triệu đô la. Nhà sản xuất John Heyman, người từng tham gia thực hiện Saturday Night Fever và Grease, là một trong những nhà làm phim gắn bó với dự án nhất. Người ta trích dẫn lời ông: “Nói một cách đơn giản, tôi đã bị cuốn vào Kinh Thánh”. Nam diễn viên nổi tiếng người Israel, Topol, được biết đến nhiều nhất với vai Tevye trong Fiddler on the Roof (Người kéo đàn trên mái nhà), sẽ vào vai Abraham. Trang quảng cáo không cho biết ai sẽ đóng vai Chúa nhưng dựa trên thông tin về nhà sản xuất, người ta cho rằng người đó có thể là John Travolta.

Tại buổi lễ phát bằng tại Đại học Yale vào năm 1983, người ta đã trao một tấm bằng danh dự cho Mẹ Teresa. Khi bà và các nhà nhân đạo và những học giả khác lần lượt nhận giải thưởng của mình, khán giả vỗ tay một cách lịch sự nhưng có một chút hờ hững và thiếu kiên nhẫn, vì họ muốn để dành sự nhiệt thành của mình cho người nhận giải cuối cùng, người đang e thẹn chờ đợi trong cánh gà. Khi người dẫn chương trình bắt đầu nói chi

tiết về những thành tích của bà, nhiều người đã rời khỏi chỗ ngồi và tiến đến sân khấu để được ở gần hơn với người phụ nữ tuyệt vời đó. Và khi cái tên Meryl Streep được xướng lên, âm thanh bùng nổ cảm xúc tỏa ra từ đám đông vang vọng khắp New Haven. Khi ấy, Bob Hope đang nhận bằng tiến sĩ danh dự của mình tại một tổ chức uy tín khác. Một người đàn ông có mặt ở chỗ Hope kể lại rằng, tiếng vỗ tay dành cho Tiến sĩ Streep còn át cả tiếng vỗ tay dành cho Tiến sĩ Hope. Biết rõ cách làm hài lòng đám đông, các nhà lãnh đạo trí thức tại Yale đã mời Dick Cavett, người dẫn chương trình truyền hình, đến chủ trì lễ phát bằng vào năm sau.

Trước cuộc bầu cử tổng thống vào năm 1984, 2 ứng cử viên đã có “những cuộc tranh luận” trên truyền hình. Những sự tranh luận này không hề giống các cuộc tranh luận giữa Lincoln và Douglas hay bất cứ điều gì khác gắn với chữ “tranh luận”. Mỗi ứng viên có 5 phút để trả lời các câu hỏi như, “Chính sách của ngài ở Trung Mỹ (sẽ) là gì?”, sau đó ứng viên còn lại có 1 phút để phản biện.

Trong những trường hợp như vậy, tài liệu, logic và những điều phức tạp không thể đóng vai trò gì. Đó không phải chuyện quan trọng. Những ứng viên không quan tâm đến việc đưa ra các lập luận mà tập trung vào việc gây ấn tượng - điều mà truyền hình làm tốt nhất. Phần bình luận sau những cuộc tranh luận này thường tránh đánh giá các ý kiến của ứng viên, vì không có ý kiến nào để đánh giá cả. Thay vào đó, các cuộc tranh luận giống như các trận đấu quyền Anh, và câu hỏi quan trọng nhất là “Ai đã hạ gục ai?”. Câu trả lời được xác định bởi “phong cách” của những người “lên sàn” - họ trông như thế nào, ánh mắt của họ ra sao, họ có mỉm cười không, họ có đưa ra những câu nói ngắn gọn đầy ấn tượng không. Trong cuộc tranh luận thứ hai, Tổng thống Reagan đã đưa ra một câu nói đầy ấn tượng sau khi bị chất vấn về vấn đề tuổi tác. Ngày hôm sau, nhiều tờ báo đưa tin rằng, Ron đã “hạ knock-out” Fritz bằng câu đùa của mình. Như vậy, một trong những nhà lãnh đạo hàng đầu thế giới đã được lựa chọn bởi những cá nhân thuộc Thời đại Truyền hình.

Tất cả những điều này có nghĩa là nền văn hóa của chúng ta đã chuyển sang một phương thức mới để tiến hành các hoạt động kinh doanh, đặc biệt là các hoạt động kinh doanh quan trọng. Bản chất của truyền thông đang thay đổi khi ranh giới phân định giữa sự giải trí và những thứ không phải giải trí ngày càng trở nên mơ hồ. Các linh mục, các vị tổng thống, bác sĩ phẫu thuật, luật sư, các nhà giáo dục và những phát thanh viên của chúng ta không cần quá lo lắng về việc tuân thủ các nguyên tắc chuyên môn, mà nên quan tâm hơn đến việc làm thế nào để trình diễn hiệu quả trước mắt công chúng.

7 “TIẾP THEO ĐÂY, LÀ TIN VỀ”

Nghệ sĩ hài người Mỹ H. Allen Smith từng nói rằng, trong số những từ ngữ gây lo lắng của tiếng Anh, thì đáng sợ nhất là “ừm”. Hãy giả sử có một bác sĩ nhìn vào kết quả chụp X quang của bạn, nhíu đôi lông mày lại và nói: “Ừm...” Tôi đề nghị rằng những từ ở tiêu đề của chương này cũng đáng ngại y như thế, thậm chí còn đáng ngại у hơn, bởi chúng được phát ra mà không kèm theo cái nhíu mày - thật vậy, người lên tiếng còn có vẻ hứng chỉ một cách ngu ngốc. Cụm từ đó, nếu như ta có thể gọi như vậy, có vẻ giống như một cụm từ kết nối, nhưng thực chất không hề kết nối bất cứ thứ gì với nhau mà còn ngược lại: Nó khiến mọi thứ trở nên rời rạc. Nó như một phép ẩn dụ cho tính thiếu liên tục thường xuyên xuất hiện trong hoạt động truyền thông ở Mỹ ngày nay.

“Tiếp theo đây, là tin về.” thường được sử dụng trên các bản tin truyền hình và phát thanh để chỉ ra rằng, những điều mà khán/thính giả vừa xem hoặc nghe không liên quan gì đến những điều mà họ sắp xem hoặc nghe. Cụm từ này là một phương thức để thừa nhận thực tế rằng, thế giới được định hình bởi các phương tiện truyền thông điện tử tốc độ cao, không có trật tự, vô ý nghĩa và không hề nghiêm túc. Không có vụ giết người nào quá tàn bạo, không có trận động đất nào quá kinh hoàng, không có sai lầm chính trị nào quá tốn kém, không có kết quả thể thao nào quá thất vọng, không có bản tin thời tiết nào quá nguy hiểm... đến mức phát thanh viên không thể xua nó ra khỏi đầu bạn bằng cách nói “Tiếp theo đây, là tin về ...”. Ý của anh ta là bạn đã suy nghĩ đủ lâu về vấn đề trước đó (khoảng 45 giây), và bạn không nên chìm quá sâu vào nó (khoảng 90 giây chẳng hạn), mà bây giờ, bạn phải dành sự chú ý cho một mẩu tin tức rời rạc khác hoặc một đoạn quảng cáo khác.

Truyền hình không phát minh ra thế giới quan “Tiếp theo đây, là tin về...”. Như tôi đã cố gắng trình bày, đó là đứa con được sinh ra từ sự giao thoa của điện báo và nhiếp ảnh. Nhưng chính nhờ truyền hình, thế giới quan này được nuôi dưỡng và trưởng thành, khó lòng thay đổi. Đối với truyền hình, khoảng mỗi nửa giờ đồng hồ là một sự kiện độc lập, với nội dung, ngữ cảnh và cảm xúc tách biệt với những gì diễn ra trước và sau đó. Một phần vì truyền hình kiếm tiền dựa trên giây và phút, một phần vì truyền hình phải sử dụng hình ảnh chứ không phải từ ngữ, và một phần vì khán giả có thể tự do bật và tắt ti vi, nên các chương trình được thiết kế sao cho mỗi phân đoạn với thời lượng khoảng 8 phút có thể đứng độc lập thành một sự kiện hoàn chỉnh. Truyền hình hiếm khi yêu cầu người xem phải “di dời” suy nghĩ hoặc cảm xúc từ thời điểm này sang thời điểm khác.

Tất nhiên, khi truyền hình trình bày “tin tức trong ngày”, chúng ta có thể thấy cách nói “Tiếp theo đây, là tin về...” được sử dụng theo cách trơ trẽn và đáng xấu hổ nhất. Khi đó, truyền hình không chỉ bày ra trước mắt ta những tin tức rời rạc mà còn là những tin tức không kèm theo ngữ cảnh, không có kết quả, không có giá trị, và do đó không hề nghiêm túc; có nghĩa là tin tức trở thành một thứ thuần để giải trí.

Ví dụ, hãy nghĩ xem bạn sẽ triển khai như thế nào nếu bạn có cơ hội sản xuất một chương trình tin tức cho một đài truyền hình mong muốn thu hút được số lượng khán giả lớn nhất có thể. Trước tiên, bạn sẽ tuyển chọn một dàn MC, mỗi người trong số họ đều có khuôn mặt “ưa nhìn” và “đáng tin cậy”. Trên thực tế, những người đã đăng ký sẽ gửi cho bạn những tấm ảnh 8x10 inch (khoảng 20x25 cm), từ đó bạn sẽ loại bỏ những người có vẻ ngoài không phù hợp cho việc xuất hiện trên sóng buổi đêm. Điều này có nghĩa là bạn sẽ loại trừ những người phụ nữ không xinh đẹp hoặc trên 50 tuổi, đàn ông hói đầu, cũng như tất cả những người thừa cân, có mũi quá dài hoặc có 2 mắt quá gần nhau. Nói cách khác, bạn sẽ cố gắng tập hợp một dàn MC có vẻ ngoài thật sáng sủa, những người mà công chúng sẽ không phán xét nếu họ xuất hiện trên bìa tạp chí.

Christine Craft có một gương mặt như vậy, vì thế cô ấy đã ứng tuyển vào vị trí dẫn chương trình của KMBC-TV ở thành phố Kansas. Theo lời luật sư, người đại diện cho cô trong vụ kiện phân biệt giới tính mà cô kiện đài truyền hình, ban quản lý của KMBC-TV “yêu thích vẻ ngoài của Christine”. Theo đó, cô được tuyển dụng vào tháng 1 năm 1981. Đến tháng 8 năm 1981, cô bị sa thải vì nghiên cứu chỉ ra rằng, ngoại hình của cô “cản trở sự chấp nhận của người xem”. Chính xác thì “cản trở sự chấp nhận của người xem” nghĩa là gì? Và nó liên quan gì đến tin tức? Ở bản tin truyền hình hay chương trình truyền hình, “cản trở sự chấp nhận của người xem” đều có nghĩa là: Người xem không thích nhìn vào người trình diễn. Điều đó cũng đồng nghĩa với việc người xem không tin tưởng người diễn và cho rằng cô ấy thiếu uy tín. Trong trường hợp biểu diễn trên sân khấu, chúng ta có thể hiểu điều đó như sau: Diễn viên không thuyết phục được khán giả rằng, anh ta hoặc cô ta chính là nhân vật đang được nhập vai. Nhưng trong trường hợp một chương trình thời sự thì sao? Người dẫn bản tin đang đóng vai nhân vật nào cơ chứ? Và làm thế nào để chúng ta xác định được màn thể hiện của người dẫn chương trình là không đủ chính xác? Phải chăng khán giả nghĩ rằng phát thanh viên đang nói dối, rằng những gì được đưa tin thực chất không hề xảy ra, rằng một điều gì đó quan trọng đang bị che giấu?

Thật đáng sợ khi những suy nghĩ như vậy có thể xảy ra, rằng độ chân thực của một bản tin lại phụ thuộc rất nhiều vào khả năng được chấp nhận của phát thanh viên. Trong thế giới cổ đại, một số nơi có tục lệ xua đuổi, thậm chí giết chết những người mang đến tin xấu. Liệu bản tin truyền hình có khôi phục lại tục lệ này không, chỉ là dưới một hình thức khác? Nếu như chúng ta không quan tâm đến vẻ bề ngoài của người đưa tin, liệu ta có xua đuổi họ không? Liệu truyền hình có thúc đẩy ta rơi vào kiểu ngụy biện công kích cá nhân không?

Nếu câu trả lời cho bất kỳ câu hỏi nào trong số trên là “Có”, thì đây là một vấn đề về nhận thức luận rất đáng lưu ý. Nói một cách đơn giản nhất, truyền hình cung cấp một định nghĩa mới (hoặc có thể là khôi phục lại một định nghĩa cũ) về sự thật: Mức độ tín nhiệm của người đưa tin là phép thử quan trọng nhất về độ chân thật của một mệnh đề. “Mức độ tín nhiệm” ở đây không đề cập đến quá khứ của người đưa tin, rằng họ từng đưa ra những tuyên bố vẫn giữ nguyên tính chính xác sau những thử nghiệm khắt khe trong thực tế. “Mức độ tín nhiệm” ở đây chỉ liên quan đến ấn tượng về sự chân thành, chân thực hoặc sức hấp dẫn của diễn viên/người đưa tin.

Đây là một vấn đề có tầm quan trọng đáng kể, vì nó đã vượt ra ngoài câu hỏi “Sự thật được nhìn nhận như thế nào trên các chương trình tin tức truyền hình?”. Nếu trên truyền hình, “sự tín nhiệm” đã thay thế “thực tế” và trở thành phép thử quyết định xem một người có nói đúng sự thật hay không, thì các nhà lãnh đạo chính trị không cần phải quá lo lắng về các vấn đề thực tế, miễn rằng màn trình diễn của họ luôn tạo ra cảm giác chân thật. Tôi ngờ rằng, nỗi ô danh giờ đây bao trùm Richard Nixon không xuất phát từ việc ông ta nói dối, mà là vì trên truyền hình, ông ta trông giống như một kẻ nói dối. Nếu như suy nghĩ của tôi là đúng, thì sẽ chẳng ai có thể cảm thấy thoải mái, ngay cả với những người vốn ghét Nixon. Bởi vì còn có những trường hợp khác có thể xảy ra, ví dụ như một người có thể trông giống như một kẻ nói dối nhưng thực chất đang nói sự thật, hoặc tệ hơn, một người trông giống như đang nói sự thật nhưng thực tế là đang dối trá.

Với tư cách là nhà sản xuất của một bản tin truyền hình, bạn sẽ nhận thức rõ những vấn đề này và sẽ cẩn thận lựa chọn dàn MC của mình trên cơ sở các tiêu chí đã được sử dụng bởi David Merrick và các nhà sản xuất thành công khác.

Cũng giống như họ, bước tiếp theo của bạn là chú ý đến việc dàn dựng chương trình theo các nguyên tắc giúp tối đa hóa giá trị giải trí. Ví dụ, bạn sẽ chọn một phong cách âm nhạc cho chương trình. Tất cả các bản tin truyền hình đều có âm nhạc lúc bắt đầu, kết thúc và xen kẽ đâu đó ở giữa. Tôi chẳng thấy mấy người Mỹ coi điều này là kỳ lạ, và tôi đã lấy nó làm bằng chứng chỉ ra rằng, ranh giới phân định giữa truyền thông nghiêm túc với giải trí đã bị xóa nhòa. Âm nhạc thì có liên quan gì đến tin tức? Tại sao âm nhạc lại xuất hiện ở đây? Tôi cho rằng âm nhạc xuất hiện ở các bản tin vì lý do tương tự cho việc sử dụng âm nhạc trong các nhà hát và các bộ phim: để tạo ra bầu không khí phù hợp cho việc giải trí. Nếu như không có âm nhạc, điều có thể xảy ra trong trường hợp một chương trình truyền hình nào bị gián đoạn vì một tin tức đặc biệt, thì người xem sẽ nghĩ rằng đó là một điều thật sự đáng báo động, có thể khiến cuộc sống xáo trộn. Nhưng miễn là âm nhạc vẫn tồn tại trong chương trình, thì người xem sẽ được trấn an, rằng không có gì phải lo lắng cả, và thực chất là độ liên quan của tin tức đối với đời sống thực tế cũng chỉ giống như những cảnh trong một vở kịch mà thôi.

Việc coi chương trình tin tức như một hình thức trình diễn kịch tính, với nội dung được dàn dựng chủ yếu để giải trí còn được củng cố bởi một số đặc điểm khác, bao gồm thực tế là độ dài trung bình của bất kỳ câu chuyện nào cũng là 45 giây. Mặc dù sự ngắn gọn không phải lúc nào gắn với sự tầm thường, nhưng trong trường hợp này thì nó đúng là như vậy. Đơn giản là ta không thể truyền đạt cảm giác nghiêm túc về bất kỳ sự kiện nào nếu như ta chỉ nói về nó trong thời gian chưa đầy một phút. Trên thực tế, một điều khá rõ ràng là tin tức truyền hình không có ý định ám chỉ rằng những câu chuyện mà nó truyền tải có bất kỳ ẩn ý nào, vì làm vậy sẽ khiến người xem phải tiếp tục suy nghĩ sau khi tin đã phát xong, do đó cản trở họ chuyển sang câu chuyện tiếp theo vốn đã vào tư thế sẵn sàng. Nhưng nhìn chung, nhiều khả năng là khán giả sẽ không bị “phân tâm” như vậy, vì rất có thể là họ sẽ được xem những cảnh quay sống động. Hình ảnh dễ dàng áp đảo từ ngữ và ngăn người ta suy nghĩ. Là một nhà sản xuất truyền hình, bạn chắc chắn phải ưu tiên cho những sự kiện có tính trực quan cao và phải xử lý cho hình ảnh thật ấn tượng. Một nghi phạm giết người bị đưa vào đồn cảnh sát, khuôn mặt giận dữ của một người tiêu dùng bị lừa, một cái thùng trôi xuống thác Niagara (người ta cho là có người ngồi trong cái thùng đó), vị tổng thống rời khỏi máy bay trực thăng và bước đi trên bãi cỏ của Nhà Trắng - những điều này luôn hấp dẫn, thú vị, dễ dàng đáp ứng các yêu cầu của một chương trình giải trí. Tất nhiên, những hình ảnh chưa chắc đã thể hiện trọng điểm của một câu chuyện, mà cũng không cần phải giải thích tại sao những hình ảnh như vậy lại tự tiến vào ý thức của công chúng. Những cảnh quay này tự có lý lẽ của riêng nó - mọi nhà sản xuất truyền hình đều biết rõ điều này.

Hình ảnh tiếp tục duy trì cảm giác phi thực tế mà các phát thanh viên tạo ra, khi họ không dừng lại để nhăn mặt hoặc rùng mình lúc nói lời dẫn mở đầu hoặc phần kết của một đoạn tin. Thật vậy, nhiều phát thanh viên dường như không hiểu được ý nghĩa của những gì họ đang nói, và một số người vẫn duy trì thái độ hào hứng trong khi họ đưa tin về những vụ động đất, giết người hàng loạt và các thảm họa khác. Người xem sẽ khá bối rối nếu các phát thanh viên bày tỏ sự lo lắng hoặc hoảng sợ. Người xem, sau tất cả, là “đối tác” của các phát thanh viên trong nền văn hóa “Tiếp theo đây, là tin về...”. Họ mong đợi phát thanh viên nhập vai một con người vui vẻ, không cần quá nghiêm túc, nhưng vẫn trình bày rõ ràng mọi thứ. Về phần mình, người xem sẽ không để bản thân đưa ra một phản ứng thực tế, kiểu như một khán giả xem kịch chợt hoảng loạn gọi điện về nhà vì một nhân vật trên sân khấu nói rằng có một kẻ sát nhân đang luẩn quẩn trong khu phố.

Người xem truyền hình cũng biết rằng, dù cho tin tức nghiêm trọng nào có thể xuất hiện (ví dụ như một vị tướng tuyên bố rằng, chiến tranh hạt nhân giữa Mỹ và Nga là điều không thể tránh khỏi), thì thông tin đó sẽ sớm được tiếp nối bởi một loạt các quảng cáo và ngay lập tức, cảm xúc của người xem về tin tức nghiêm trọng kia sẽ được “xoa dịu”, mà thậm chí ta còn thấy nó tầm phào, không đáng quan tâm. Đây là yếu tố then chốt trong cấu trúc của một chương trình thời sự, là yếu tố bác bỏ mọi tuyên bố cho rằng bản tin truyền hình là một hình thức truyền thông nghiêm túc. Hãy tưởng tượng bạn sẽ nghĩ gì về tôi, và cuốn sách này, nếu tôi tạm dừng ở đây, nói với bạn rằng tôi sẽ quay lại cuộc thảo luận của mình trong giây lát, rồi chuyển sang viết vài dòng quảng bá cho United Airlines hoặc ngân hàng Chase Manhattan. Bạn sẽ nghĩ rằng tôi không tôn trọng bạn và chắc chắn là không hề coi trọng chủ đề mà tôi đang bàn. Và nếu tôi làm điều đó không chỉ một lần mà là nhiều lần trong một chương, bạn sẽ nghĩ rằng toàn bộ cuốn sách này không đáng để bạn chú ý. Vậy, tại sao chúng ta lại không nghĩ rằng một bản tin truyền hình là không có giá trị? Theo tôi, lý do là dù chúng ta kỳ vọng sách và các phương tiện truyền thông khác (chẳng hạn như phim) duy trì sự nhất quán về giọng điệu và tính liên tục của nội dung, thì ta lại không có kỳ vọng như vậy đối với truyền hình, đặc biệt là tin tức trên truyền hình.

Chúng ta đã quá quen với sự không liên tục của bản tin truyền hình, đến nỗi không còn cảm thấy ngỡ ngàng về hành động của phát thanh viên: Sau khi đưa tin rằng một cuộc chiến tranh hạt nhân là điều không thể tránh khỏi, phát thanh viên liền nói anh ta sẽ quay lại ngay sau quảng cáo của Burger King. Sự sắp xếp như vậy khiến ta không còn nghĩ thế giới này có gì nghiêm túc, và đó là một mối nguy to lớn. Mối nguy đặc biệt đáng chú ý đối với những khán giả trẻ, những người phụ thuộc quá nhiều vào truyền hình để tìm hiểu cách phản ứng với thế giới. Khi xem tin tức truyền hình, thì hơn bất kỳ phân khúc khán giả nào khác, những khán giả trẻ bị cuốn vào một nhận thức luận dựa trên giả định rằng, tất cả các bản tin về sự tàn khốc và cái chết trên thế giới này đều đã bị phóng đại quá mức và dù là trong trường hợp nào, những tin tức ấy cũng không cần phải xem xét hoặc phản hồi một cách nghiêm túc.

Để mình bị chìm vào màn hình siêu thực của một chương trình ti vi chính là một hình thức “chống đối giao tiếp”, vì đây là một kiểu diễn ngôn loại bỏ hết logic, lý trí, trình tự và quy tắc.

Đối với những người nghĩ rằng tôi đang cường điệu, tôi xin đưa ra nhận xét sau đây về tin tức truyền hình của Robert MacNeil, biên tập viên kiêm người đồng dẫn chương trình của MacNeilLehrer Neushour. Ông viết, “Ý tưởng ở đây là giữ cho mọi thứ ngắn gọn, không đòi hỏi bất kỳ ai phải căng thẳng chú ý, mà thay vào đó, ta sẽ cung cấp những yếu tố kích thích liên tục thông qua sự đa dạng, mới lạ, những hành động và chuyển động. Điều mà ta mong muốn ở khán giả... là họ không cần chú ý đến các khái niệm, nhân vật và vấn đề nào lâu hơn vài giây mỗi lần”. Ông tiếp tục nói về các yếu tố kiểm soát một chương trình tin tức: “Tốt nhất là dùng những mẩu tin nhỏ, tránh phức tạp, bỏ qua những biểu hiện sắc thái đa dạng, hạn chế thông tin chuyên môn làm mất tính đơn giản của thông điệp. Sự kích thích về thị giác sẽ thay thế cho suy nghĩ, và tính chính xác của lời lẽ là một thứ lạc hậu”.

MacNeil-Lehrer Neushour là một nỗ lực đặc biệt nhằm mang đến cho truyền hình một vài yếu tố đặc trưng của hình thức truyền thông dựa trên con chữ. Chương trình loại bỏ sự kích thích thị giác, cung cấp những giải thích sâu rộng hơn về các sự kiện và thực hiện những bài phỏng vấn sâu (dù nói vậy, bài phỏng vấn ở đây cũng chỉ từ 5 đến 10 phút), giới hạn số lượng câu chuyện được nhắc tới, đề cập tới thông tin ngữ cảnh và chú trọng tính mạch lạc. Nhưng MacNeil phải đánh đổi khi không tuân theo format giải trí phổ biến. Khi xét theo tiêu chuẩn của truyền hình, lượng khán giả của MacNeil-Lehrer Neushour rất khiêm tốn, chương trình chỉ lên sóng ở các đài truyền hình của nhà nước và người ta có thể đoán được rằng, mức lương của MacNeil và Lehrer cộng lại chỉ bằng 1/5 của Dan Rather hoặc Tom Brokaw.

Nếu là nhà sản xuất bản tin truyền hình cho một đài thương mại, bạn không có lựa chọn đi ngược lại các yêu cầu của truyền hình. Bạn cần phải cố gắng thu hút lượng khán giả lớn nhất có thể, và do đó, mặc dù chủ đích của bạn có tốt đẹp thế nào đi nữa, bạn cũng sẽ đi tới một quy trình sản xuất gần giống với mô tả của MacNeil. Hơn nữa, bạn còn có thể làm thêm một số điều mà MacNeil không đề cập đến. Bạn sẽ cố gắng biến những người dẫn chương trình của mình trở thành những người nổi tiếng. Bạn sẽ quảng cáo chương trình cả trên báo in và ti vi. Bạn sẽ làm mục “điểm tin” để thu hút người xem. Bạn sẽ để người dẫn bản tin thời tiết chuyên nói những câu hài hước nhẹ nhàng, còn người đưa tin thể thao thì sử dụng ngôn ngữ khá thô lỗ. Tóm lại, toàn bộ những việc bạn thực hiện sẽ tương tự như bất kỳ nhà sản xuất nào trong giới giải trí.

Kết quả của tất cả những điều này là người Mỹ trở thành những người được giải trí nhiều nhất và rất có thể là những người nắm bắt được ít thông tin nhất trong thế giới phương Tây. Tôi nói điều này để phản bác quan điểm tự phụ rất phổ biến, rằng truyền hình giống như cánh cửa sổ mở ra thế giới và cung cấp rất nhiều thông tin cho người Mỹ. Điều quan trọng ở đây là: “Thông tin” họ biết là gì? Tôi sẽ bỏ qua các cuộc thăm dò giờ đã trở nên nhàm chán, rằng có tới 70% người dân Mỹ không biết ai là Ngoại trưởng hay Chánh án Tòa án Tối cao. Thay vào đó, chúng ta hãy xem xét trường hợp của Iran trong sự việc được gọi là “cuộc khủng hoảng con tin Iran”. Tôi cho rằng hiếm có câu chuyện nào lại thu hút được sự chú ý của truyền hình trong nhiều năm như vậy. Do đó, chúng ta có thể cho rằng, người Mỹ đã biết hầu hết những gì cần biết về sự kiện không vui này. Vậy bây giờ, tôi xin đặt những câu hỏi này cho bạn: Liệu có nói quá không khi khẳng định rằng, trong số 100 người Mỹ, không có đến một người biết dân Iran nói ngôn ngữ nào? Có ai biết từ Ayatollah có nghĩa gì hoặc ngụ ý gì không? Có ai biết bất kỳ chi tiết nào về niềm tin tôn giáo của người Iran không? Có ai biết những ý chính về lịch sử chính trị của họ không? Có ai biết Shah rốt cuộc là người nào không?

Tuy nhiên, mọi người đều có quan điểm nào đó về sự việc này, vì ở Mỹ ai cũng có quyền đưa ra ý kiến, quan điểm. Nhưng đây là những ý kiến hoàn toàn khác so với những ý kiến của thế kỷ XVIII hoặc XIX. Có lẽ sẽ chính xác hơn nếu gọi những thứ ấy là cảm xúc thay vì ý kiến, vì những thứ ấy thay đổi từ tuần này sang tuần khác. Điều xảy ra ở đây là truyền hình đang làm thay đổi ý nghĩa của việc “thông tin” bằng cách tạo ra một kiểu thông tin có thể được gọi là “thông tin đánh lạc hướng” (disinformation). Tôi đang sử dụng từ này gần như theo nghĩa mà các điệp viên CIA hoặc KGB sử dụng. Thông tin đánh lạc hướng không có nghĩa là thông tin giả mạo. Thông tin đánh lạc hướng là những thông tin được đưa ra không đúng chỗ, không liên quan, rời rạc hoặc hời hợt - kiểu thông tin tạo ra ảo tưởng rằng ta đã biết được điều gì đó nhưng thực tế là không biết gì cả. Khi nói điều này, tôi không có ý ám chỉ rằng tin tức truyền hình cố tình khiến người Mỹ mất đi hết những hiểu biết mạch lạc và sáng suốt về thế giới. Tôi muốn nói rằng, khi tin tức được coi như một trò giải trí, thì đây là kết quả tất yếu. Và khi bản tin truyền hình có tính giải trí nhưng lại không cung cấp thông tin, tôi đang nói đến một điều còn nghiêm trọng hơn thực tế là chúng ta bị tước đi những thông tin chân thực. Tôi đang nói rằng, chúng ta đang mất dần ý thức về việc thế nào là được thông tin một cách đầy đủ, trọn vẹn. Ta luôn có thể khắc phục tình trạng thiếu hiểu biết. Nhưng ta sẽ phải làm gì nếu mọi người lại nghĩ tình trạng thiếu hiểu biết hiện giờ đã là hiểu biết?

Dưới đây là một ví dụ cho thấy quá trình này gây hại cho chúng ta như thế nào. Một bài báo của New York Times, số ngày 15 tháng 2 năm 1983, được giật tít như sau:

NHỮNG PHÁT BIỂU SAI LẦM CỦA REAGAN ÍT BỊ CHÚ Ý HƠN

Bài viết bắt đầu như sau:

Các trợ lý của Tổng thống Reagan từng tỏ ra hoảng hốt ra mặt khi ông đưa ra những tuyên bố sai lệch có nguy cơ gây hiểu lầm về các chính sách của ông hoặc về các sự kiện thời sự nói chung. Điều đó dường như không còn xảy ra nữa.

Thật vậy, Tổng thống tiếp tục đưa ra những khẳng định gây tranh cãi, nhưng các phương tiện tin tức không còn đưa tin về vấn đề này một cách rộng rãi như họ từng làm. Theo quan điểm của các quan chức Nhà Trắng, độ phủ trên báo chí giảm đi phản ánh thực tế là mức độ quan tâm của công chúng đã sụt giảm.

Bài viết này nói về cách mọi người định nghĩa tin tức và tôi tin rằng, câu chuyện ở đây sẽ khá kinh ngạc đối với những người thuộc thời kỳ trước. Walter Lippmann đã viết vào năm 1920 rằng: “Không thể có tự do cho một cộng đồng thiếu phương tiện để phát hiện ra những lời nói dối”. Ngay cả khi bi quan về tiềm năng khôi phục lại hoạt động truyền thông như của thế kỷ XVII và XIX, Lippmann cũng như Thomas Jefferson đã khẳng định rằng, với một nền báo chí được trui rèn bài bản và hoạt động như một máy phát hiện nói dối, công chúng sẽ rất nhạy cảm nếu như một tổng thống phát biểu sai lầm. Ông tin rằng, khi có những phương tiện để phát hiện những lời nói dối, công chúng sẽ không thể thờ ơ trước những hậu quả của phát ngôn dối trá.

Nhưng trường hợp trên bác bỏ giả định của ông. Các phóng viên chuyên đưa tin về Nhà Trắng có thể và sẵn sàng vạch trần những lời nói dối, và từ đó thiết lập nền tảng để dư luận biết thông tin và trở nên phẫn nộ. Nhưng có vẻ là công chúng từ chối quan tâm. Thái độ của họ là: “Chúng tôi không hứng thứ”. Ý của họ là, một thứ không thú vị sẽ không thể khiến họ để tâm chú ý. Có lẽ nếu những lời nói dối của Tổng thống có thể được diễn tả bằng hình ảnh và kèm theo âm nhạc thì công chúng sẽ nhướng mày tò mò. Nếu một bộ phim, chẳng hạn như All the President’s Men (Đoàn tùy tùng của Tổng thống), có thể được thực hiện dựa trên những lời nói sai trái của Reagan về chính sách của chính phủ, nếu như bộ phim đó có một cảnh cướp ngân hàng hoặc thể hiện hành vi rửa tiền của một vài nhân vật nham hiểm, thì rất có thể công chúng sẽ chú ý đến nó. Chúng ta nên nhớ rằng, Tổng thống Nixon chỉ thật sự mất hết thanh danh khi những lời nói dối của ông ta bị vạch trần một cách đầy kịch tính tại phiên điều trần Watergate. Nhưng ở trường hợp này, chúng ta không có bất cứ điều gì tương tự như thế. Tất cả những gì Tổng thống Reagan làm là phát ngôn vài điều không hoàn toàn đúng sự thật. Và chuyện đó thì không có gì giải trí cả.

Nhưng có một điểm cần được lưu ý ở đây. Nhiều “phát biểu sai lầm” của Tổng thống mang tính mâu thuẫn, tức là đưa ra những khẳng định không thể cùng lúc là sự thật trong cùng một ngữ cảnh. “Trong cùng một ngữ cảnh” là cụm từ quan trọng ở đây, vì “ngữ cảnh” là yếu tố xác định sự mâu thuẫn. Không có vấn đề gì khi ai đó nhận xét rằng anh ta thích cam hơn táo, sau đó lại tiếp tục nói anh ta thích táo hơn cam - không có vấn đề gì hết, nếu một câu khẳng định được đưa ra trong ngữ cảnh chọn mẫu giấy dán tường còn câu kia diễn ra trong ngữ cảnh chọn loại hoa quả để ăn tráng miệng. Trong trường hợp như vậy, chúng ta có những phát biểu đối lập nhau, nhưng không mâu thuẫn với nhau. Nhưng nếu các tuyên bố đó được đưa ra chỉ trong một ngữ cảnh, không bị gián đoạn, thì chúng mâu thuẫn với nhau và không thể cùng lúc là sự thật.

Tóm lại, mâu thuẫn sẽ xảy ra khi những lời tuyên bố và sự kiện là các khía cạnh có liên quan đến nhau, diễn ra trong một ngữ cảnh chặt chẽ, không bị gián đoạn. Nhưng nếu ngữ cảnh biến mất, hoặc tách nó thành những phần rời rạc, thì mâu thuẫn cũng sẽ biến mất. Tôi thấy rất rõ điều này khi thảo luận với những học trò trẻ tuổi của mình về bài viết của họ. Tôi nói: “Anh nhìn vào đây, ở đoạn này, anh nói một điều. Rồi đến đoạn đó, anh lại nói điều ngược lại. Vậy cuối cùng thì anh muốn nói gì?” Sinh viên lịch sự và muốn làm tôi hài lòng, nhưng họ bối rối trước câu hỏi của tôi cũng y như tôi bối rối trước câu trả lời của họ. “Em biết”, họ sẽ nói như vậy, “nhưng đoạn đó ở chỗ kia còn đoạn này thì ở đây”. Sự khác biệt giữa tôi và sinh viên là: Tôi cho rằng “chỗ kia” và “ở đây”, “bây giờ” và “sau đó”, đoạn này và đoạn tiếp theo đó phải được kết nối, có tính liên tục, là một phần của cùng một thế giới tư duy nhất quán. Đó là diễn ngôn dựa trên chữ viết, và chữ viết là “vũ trụ xuất thân” của tôi, theo cách nói của các bạn sinh viên. Nhưng các sinh viên ấy thì xuất thân từ một vũ trụ diễn ngôn hoàn toàn khác: thế giới truyền hình “Tiếp theo đây, là tin về...”. Giả định cơ bản của thế giới đó không gắn với tính mạch lạc mà là sự gián đoạn. Và trong một thế giới không liên tục, mâu thuẫn không thể trở thành một phép thử về tính chân thực hay giá trị của một điều gì đó, bởi vì mâu thuẫn không tồn tại.

Ý của tôi là hiện nay, chúng ta đã hoàn toàn thích ứng với thế giới tin tức “Tiếp theo đây, là tin về..” - một thế giới của những mảnh vỡ tủn mủn, nơi các sự kiện đứng biệt lập, bị cắt đứt mọi mối liên hệ với quá khứ, với tương lai, hoặc với các sự kiện khác. Trong thế giới này, tính mạch lạc đã biến mất, và cả những mâu thuẫn cũng vậy. Có thể nói, trong một thế giới không có ngữ cảnh, các mâu thuẫn chỉ đơn giản là biến mất. Và trong trường hợp không có mâu thuẫn, việc Tổng thống đưa ra một danh sách những thứ ông ta nói “bây giờ” và những thứ ông ta nói “sau đó” làm sao có thể thu hút mọi người? Đó chỉ đơn thuần là việc làm mới một tin tức cũ, và chuyện ấy thì không có gì thú vị hay giải trí cả. Điều duy nhất thú vị ở đây là sự bối rối của các phóng viên trước phản ứng thờ ơ của công chúng. Thật mỉa mai khi chính nhóm người đã “phân mảnh” thế giới lại cảm thấy ngỡ ngàng khi chẳng có ai quan tâm đến việc họ cố gắng “kết dính” mọi thứ lại thành một khối thống nhất.

Với tất cả sự thông tuệ của mình, George Orwell hẳn sẽ vẫn lúng túng trước tình huống này, không có “cơn ác mộng Orwell” nào ở đây cả. Tổng thống không hề kiểm soát báo chí. Tờ New York Times và The Washington Post không phải là Pravda, thông tấn xã Associated Press không phải là Tass. Thế giới hiện nay không có Newspeak. Người ta không định nghĩa dối trá là sự thật và không coi sự thật là những lời dối trá. Tất cả những gì đã xảy ra là công chúng đã thích ứng với sự không mạch lạc và được tiêu khiển đến mức thờ ơ với những chuyện khác. Aldous Huxley sẽ không ngạc nhiên trước diễn biến này. Thật vậy, ông đã thấy trước rằng nó sẽ xảy ra. Ông tin rằng các nền dân chủ phương Tây nhiều khả năng sẽ nhảy múa và tự đưa mình vào trạng thái vô thức một cách mơ màng, chứ không phải là bị cùm lại và hành quân theo hàng một vào vùng đất vô thức đó. Huxley hiểu rõ, nhưng Orwell thì không, rằng không cần phải che giấu bất cứ điều gì khỏi một đám đông đã vô cảm với sự mâu thuẫn và bị mê hoặc bởi những công nghệ gây sao nhãng.

Tôi không có ý nói toàn bộ quá trình tầm thường hóa thông tin đại chúng đều diễn ra trên truyền hình. Ý tôi là, ti vi đã trở thành tiêu chuẩn cho những quan niệm của chúng ta về thông tin công cộng. Giống như điều mà chiếc máy in đã làm trước đó, ti vi đã nắm trong tay quyền lực để quyết định hình thức của tin tức, và ti vi cũng quy định cách phản ứng của chúng ta với tin tức. Khi đưa tin tức đến với chúng ta dưới một hình thức giải trí, truyền hình khiến các phương tiện truyền thông khác cũng làm điều tương tự, để môi trường thông tin tổng thể là một tấm gương phản chiếu thế giới truyền hình.

Ví dụ, tờ báo quốc gia rất thành công của Mỹ, USA Today, được sản xuất dựa trên format của truyền hình. Nó được bán trên đường phố trong các thùng chứa trông giống như dàn ti vi. Các câu chuyện của nó ngắn gọn một cách bất thường, thiết kế của nó chủ yếu dựa vào các hình ảnh, biểu đồ và các đồ họa khác - nhiều hình ảnh được in màu sinh động. Bản đồ thời tiết của nó được trình bày bắt mắt, phần tin thể thao của nó bao gồm nhiều số liệu thống kê vô nghĩa đến mức có thể khiến một chiếc máy tính bị “loạn”. Kết quả là, USA Today, bắt đầu xuất bản vào tháng 9 năm 1982, đã trở thành nhật báo lớn thứ 3 ở Mỹ (tính đến tháng 7 năm 1984), nhanh chóng vượt qua Daily News và Wall Street Journal. Các nhà báo theo khuynh hướng truyền thống hơn đã chỉ trích USA Today vì sự hời hợt và màu mè của nó, nhưng các biên tập viên của tờ báo này vẫn kiên định đi ngược lại các tiêu chuẩn của truyền thông dựa trên chữ viết. Tổng biên tập của tờ báo, John Quinn, đã nói: “Chúng tôi không thực hiện các dự án có chiều sâu với mục đích giành giải thưởng. Người ta đấu trao giải thưởng cho đoạn văn điều tra hay nhất”. Đây là một tuyên bố cho thấy sự cộng hưởng về nhận thức luận của truyền hình: Trong thời đại của truyền hình, “đoạn văn” đang trở thành đơn vị cơ bản của tin tức trên báo in. Hơn nữa, ông Quinn không cần phải phiền muộn quá lâu về việc không có giải thưởng. Khi các tờ báo khác tham gia vào quá trình chuyển đổi, chắc hẳn sẽ sớm đến lúc mà người ta trao giải thưởng cho câu văn điều tra hay nhất.

Ở đây, ta cũng cần lưu ý rằng, các tạp chí thành công như People và Us không chỉ là ví dụ về những ấn phẩm đi theo định hướng truyền hình, mà các tạp chí đó còn tác động ngược lại chính truyền hình. Trong khi truyền hình dạy các tạp chí rằng, tin tức chẳng là gì khác ngoài một thứ giải trí, thì bài học mà các tạp chí dạy truyền hình là: Ngoài giải trí, chẳng có thứ gì là tin tức. Các chương trình truyền hình, chẳng hạn như Entertainment Tonight, biến thông tin về các nghệ sĩ giải trí và người nổi tiếng thành nội dung “nghiêm túc”, thế là vòng tròn trở nên khép kín: Cả hình thức lẫn nội dung của tin tức đều là giải trí.

Tất nhiên, radio là phương tiện ít có khả năng tham gia vào quá trình trôi vào thế giới mê man mang màu sắc Huxley này. Xét cho cùng, nó đặc biệt phù hợp với việc truyền tải ngôn ngữ phức tạp, lý trí. Tuy nhiên, ngay cả khi chúng ta bỏ qua sự thật rằng radio đã trở thành một phần của ngành công nghiệp âm nhạc, thì ta cũng phải đối diện với một thực tế rùng rợn, rằng ngôn ngữ mà radio cho phép chúng ta nghe ngày càng trở nên thô sơ, rời rạc và chủ yếu nhằm mục đích khơi gợi các phản ứng cảm xúc hơn là tư duy. Ngôn ngữ của các bản tin trên đài phát thanh, dưới ảnh hưởng của truyền hình, ngày càng bị thiếu ngữ cảnh và thiếu liên tục. Do đó, sự hiểu biết của mọi người về thế giới cũng bị chặn đứng. Tại thành phố New York, đài phát thanh WINS kêu gọi các thính giả của mình như sau: “Hãy dành cho chúng tôi 22 phút và chúng tôi sẽ cho bạn cả thế giới”. Không có ý mỉa mai nào ở câu khẩu hiệu này cả, và các thính giả của nó cũng không nghĩ khẩu hiệu ấy là biểu hiện của một tâm trí lộn xộn.

Và như vậy, chúng ta nhanh chóng chuyển sang một môi trường thông tin chuyên theo đuổi sự tầm thường. Môi trường này sử dụng thông tin làm nguồn tiêu khiển. Người ta đã nhiều lần chứng minh được rằng, một nền văn hóa có thể trụ vững trước những thông tin và quan điểm sai lệch. Tuy nhiên, người ta chưa chứng minh được liệu một nền văn hóa có thể trụ vững nếu nó tóm gon thế giới trong vòng 22 phút hay không, và điều gì sẽ xảy ra nếu giá trị của tin tức được xác định bởi số lượng tiếng cười mà nó mang lại cho công chúng.

8 GIẢNG ĐẠO TRÊN TRUYỀN HÌNH

Trên truyền hình, có một nhà thuyết giáo đã ngoài 50 tuổi, sở hữu một bộ tóc mà người ta nói rằng nó không bao giờ bị rối. Mục sư Terry là người giàu năng lượng và dễ gần, sử dụng phong cách thuyết giảng được mô phỏng theo Milton Berle thời kỳ đầu. Khi đến những cảnh quay bộc lộ phản ứng của khán giả lắng nghe bà, họ hầu như luôn cười vui vẻ. Do đó, sẽ rất khó để phân biệt họ với đám đông khán giả tại khách sạn Sands ở Las Vegas, ngoại trừ việc những người này có vẻ ngoài sạch sẽ, chỉn chu hơn một chút. Mục sư Terry cố gắng thuyết phục khán giả (cũng như những người “ở nhà”) thay đổi bản thân bằng cách tìm kiếm Chúa Jesus. Để làm điều này, bà giới thiệu “Bộ công cụ Chiến dịch thịnh vượng”, một thứ dường như có hai mục đích: Bên cạnh việc giúp một người đến gần hơn với Chúa Jesus, bộ công cụ cũng sẽ cung cấp lời khuyên để người đó gia tăng số tiền trong tài khoản ngân hàng. Điều này khiến những người tin theo bà vô cùng vui vẻ và củng cố thêm niềm tin rằng, thịnh vượng là mục đích thực sự của tôn giáo. Có lẽ Chúa sẽ không đồng tình. Khi tôi viết những dòng này, mục sư Terry đã buộc phải tuyên bố phá sản và tạm thời ngừng công việc truyền giáo.

Pat Robertson là người chủ trì của 700 Club, một chương trình truyền hình kiêm tổ chức tôn giáo rất thành công. Bạn có thể trở thành thành viên của nó bằng cách trả 15 đô la mỗi tháng. (Dĩ nhiên, bất kỳ ai có truyền hình cáp đều có thể xem chương trình này miễn phí.) Mục sư Robertson thực hiện vai trò của mình với phong cách điềm đạm hơn nhiều so với mục sư Terry. Ông ấy nhã nhặn, thông minh, và có một nét hấp dẫn khiến khán giả truyền hình nghĩ tới một MC điềm tĩnh của chương trình talkshow. Cách ông khơi gợi lòng mộ đạo phức tạp hơn đáng kể so với mục sư Terry, ít nhất là từ quan điểm của truyền hình. Chương trình của ông bao gồm các cuộc phỏng vấn, các ca sĩ và những nghệ sĩ giải trí theo Cơ Đốc giáo. Ví dụ: Tất cả các cô gái đồng ca trong tiết mục Hawaii của Don Ho đều theo đạo Cơ Đốc và trong một phân đoạn, chúng ta thấy họ vừa cầu nguyện, vừa biểu diễn trên sân khấu (mặc dù không phải cùng một lúc). Chương trình cũng bao gồm các đoạn phim cho thấy 700 Club đã cứu rỗi những con người bị đẩy đến bờ vực của sự tuyệt vọng. Những người đó đóng vai chính mình trong những bộ phim tài liệu được dàn dựng tinh tế. Trong một bộ phim, chúng ta thấy một người phụ nữ vô cùng căng thẳng. Cô ấy không thể tập trung vào nghĩa vụ làm vợ của mình. Các chương trình truyền hình và phim ảnh mà cô ấy xem khiến cô thấy thế giới này là một nơi cực kỳ đáng sợ. Cô thậm chí bắt đầu nghĩ rằng những đứa con của mình đang cố giết cô. Khi màn kịch tiếp tục, chúng ta thấy cô ấy đứng trước ti vi, với 700 Club đang được phát. Cô để ý đến thông điệp của nó. Cô để Chúa Jesus chạm tới trái tim mình. Cô đã được cứu rỗi. Vào cuối vở kịch, chúng ta thấy cô tập trung vào những nhiệm vụ của mình, bình tĩnh và tươi tắn, đôi mắt cô tỏa sáng một thứ cảm xúc thanh thản, bình yên. Và như vậy, chúng ta có thể nói rằng 700 Club đã 2 lần đưa cô ấy vươn tới trạng thái siêu việt: Lần đầu tiên, bằng cách giúp cô cảm nhận được sự hiện diện của Chúa Jesus; và lần thứ hai, bằng cách biến cô ấy thành một ngôi sao truyền hình.

Vào cuối mỗi chương trình của 700 Club, người ta sẽ thông báo về các tiết mục của ngày hôm sau.

Sẽ có rất nhiều màn trình diễn đa dạng. Chương trình kết thúc bằng việc một ai đó lên tiếng: “Tất cả những điều này và hơn thế nữa... - vào ngày mai, trên 700 Club”

Năm 1985, có 35 đài truyền hình do các tổ chức tôn giáo sở hữu và điều hành, và đài truyền hình nào cũng có chương trình tôn giáo theo kiểu này hay kiểu khác. Để chuẩn bị cho việc viết chương sách này, tôi đã xem 42 giờ thông tin tôn giáo phiên bản truyền hình, chủ yếu là các chương trình của Robert Schuller, Oral Roberts, Jimmy Swaggart, Jerry Falwell, Jim Bakker và Pat Robertson. Xem tới 42 giờ là hoàn toàn không cần thiết. Chỉ cần dừng lại ở con số 5 là tôi đã có đủ các kết luận.

Đầu tiên là trên truyền hình, thì giống như mọi thứ khác, tôn giáo được trình bày khá đơn giản và không có lời biện bạch nào, giống như một thứ giải trí. Tất cả những gì làm cho tôn giáo trở thành một hoạt động lịch sử, sâu sắc và thiêng liêng của con người đều bị loại bỏ. Không có nghi lễ, không có giáo lý, không có truyền thống không có thần học, và trên hết, không có ý niệm nào về sự siêu việt tâm linh. Trong những chương trình này, người thuyết giáo là người đứng đầu. Chúa chỉ là người hỗ trợ, đứng vị trí thứ hai.

Kết luận thứ hai là thực tế trên chủ yếu liên quan đến khuynh hướng của truyền hình, chứ không phải vì sự thiếu sót của những nhà thuyết giáo điện tử (công chúng gọi họ như vậy). Đúng là một số cá nhân trong số này thật sự thiếu giáo dục và mù quáng. Họ chắc chắn không thể so sánh với các nhà truyền giáo nổi tiếng của thời kỳ trước đó, chẳng hạn như Jonathan Edwards, George Whitefield và Charles Finney - những người có học thức tuyệt vời, tinh tế và sở hữu khả năng diễn giải đầy mạnh mẽ. Tuy nhiên, những người thuyết giáo trên truyền hình ngày nay có lẽ không khác biệt đến thế với những người đi trước họ, hay với những mục sư chỉ hoạt động trong nhà thờ và giáo đường. Điều khiến những người thuyết giảng trên truyền hình trở thành kẻ thù của tôn giáo không nằm ở sự thiếu sót của họ, mà ở sự thiếu sót của phương tiện mà họ sử dụng.

Hầu hết người Mỹ, bao gồm cả những nhà thuyết giáo, khó chấp nhận sự thật rằng, không phải tất cả các hình thức diễn ngôn đều có thể chuyển đổi từ phương tiện này sang phương tiện khác. Thật là ngây thơ khi cho rằng, một điều đã được thể hiện bằng hình thức này sẽ vẫn duy trì được ý nghĩa, cấu trúc và giá trị khi thể hiện ở hình thức khác và không bị biến đổi quá đáng kể. Nhiều áng văn xuôi có thể được chuyển ngữ khá tốt từ thứ tiếng này sang thứ tiếng khác, nhưng thơ thì không. Chúng ta có thể hiểu sơ bộ ý nghĩa của một bản dịch thơ, nhưng thường thì mọi thứ khác đều sẽ bị mất đi, đặc biệt là những yếu tố đã khiến nó trở nên đẹp đẽ. Bản dịch biến thơ ca thành một thứ không còn là nó. Ta cũng có thể có một ví dụ khác: Chúng ta có thể cảm thấy tiện lợi khi gửi một tấm thiệp chia buồn đến tang quyến, nhưng ta sẽ chỉ tự huyễn nếu như tin rằng, tấm thiệp đó có ý nghĩa tương tự như những lời chia sẻ, động viên khi ta ở bên người bạn vừa mất người thân. Tấm thiệp kia không chỉ thay đổi từ ngữ mà còn loại bỏ ngữ cảnh tạo nên ý nghĩa của từ ngữ. Một ví dụ khác: Ta tự lừa dối mình, cho rằng hầu hết những gì mà giáo viên giảng dạy có thể được thay thế bằng một chiếc máy tính. Có lẽ điều đó đúng với một số thứ, nhưng người ta vẫn luôn đặt câu hỏi, “Điều gì đã bị mất đi trong quá trình chuyển đổi đó?” Câu trả lời thậm chí có thể là: Tất cả mọi thứ có ý nghĩa.

Không phải mọi thứ trên đời đều có thể được chuyển lên ti vi. Hay nói chính xác hơn, những thứ được chuyển lên ti vi đã khác đi so với nguyên gốc, có thể không còn giữ được nguyên vẹn bản chất ban đầu của nó. Phần lớn những người thuyết giáo trên truyền hình không giải quyết vấn đề này một cách nghiêm túc. Họ cho rằng những gì trước đây được thực hiện trong nhà thờ, trong bối cảnh mặt đối mặt, cũng có thể được thực hiện trên truyền hình mà không bị mất đi ý nghĩa hay chất lượng. Có lẽ việc họ không quan tâm giải quyết vấn đề chuyển đổi có nguồn gốc từ cảm giác kiêu ngạo, khi họ có thể tiếp cận được một số lượng lớn người xem thông qua truyền hình.

Billy Graham viết: “Truyền hình là công cụ giao tiếp mạnh mẽ nhất mà con người từng nghĩ ra. Thứ được coi là ‘điều đặc biệt trong thời của tôi hiện được thực hiện bởi gần 300 đài truyền hình trên khắp Mỹ và Canada. Vì thế, chỉ sau một chương trình, tôi có thể thuyết giảng cho cả hàng triệu người, nhiều hơn số người mà Chúa đã giảng đạo trong suốt cuộc đời Ngài”. Về điều này, Pat Robertson nói thêm: “Thật là một ý nghĩ điên rồ khi cho rằng nhà thờ không nên dính líu với truyền hình. Nhu cầu giống nhau, thông điệp giống nhau, nhưng cách thức truyền tải có thể thay đổi... Sẽ thật điên rồ nếu nhà thờ không liên quan gì đến thế lực mạnh mẽ nhất ở Mỹ”.

Đây là một quan điểm ngây thơ về công nghệ. Nếu như cách thức truyền tải không giống nhau, thì thông điệp, rất có thể, cũng sẽ không giống nhau. Và nếu bối cảnh mà thông điệp được tiếp nhận hoàn toàn khác với bối cảnh ở thời Chúa Jesus, thì chúng ta có thể tin rằng, ý nghĩa xã hội và tâm lý của thông điệp cũng sẽ khác biệt.

Tóm lại, có một số đặc điểm của truyền hình và những thứ liên quan tới nó khiến việc hình thành những trải nghiệm tín ngưỡng chân thực trở nên bất khả thi. Điều đầu tiên liên quan đến thực tế là, không có cách nào để thần thánh hóa không gian mà ta sử dụng để xem một chương trình truyền hình. Điều kiện thiết yếu của bất kỳ tôn giáo truyền thống nào là không gian thực hành tôn giáo phải được đầu tư và đáp ứng một số thước đo về sự thiêng liêng. Một nhà thờ hoặc giáo đường được thiết kế một cách giàu tính nghi lễ, sao cho hầu hết mọi thứ diễn ra ở đó, kể cả trò chơi lô tô, đều có cảm giác tôn giáo. Nhưng việc thực hành tôn giáo không nhất thiết phải diễn ra trong nhà thờ hoặc giáo đường. Việc đó có thể được thực hiện ở bất kỳ nơi nào, miễn là nó đã được thanh tẩy, tức là không dính líu tới những thứ ô uế báng bổ thần thánh.

Việc thanh tẩy không gian có thể được thực hiện bằng cách treo một cây thánh giá lên tường, đặt nến trên bàn, hoặc để một tài liệu thiêng liêng ở nơi mà ai cũng có thể nhìn thấy. Thông qua những việc như vậy, một phòng gym, một nhà ăn hoặc căn phòng khách sạn cũng có thể trở thành nơi thờ cúng. Khi đó, một lát cắt không-thời gian có thể được loại bỏ khỏi thế giới bình phàm và tái tạo thành một thực tại không thuộc về thế giới của chúng ta. Nhưng để thực hiện sự chuyển đổi này, con người phải tuân thủ các quy tắc ứng xử nhất định. Chẳng hạn, mọi người sẽ không được ăn uống hay tán chuyện. Họ có thể sẽ phải đội mũ trùm đầu hoặc quỳ gối vào những thời điểm nhất định, hay đơn giản là chiêm nghiệm trong tĩnh lặng. Hành vi của chúng ta phải phù hợp với sự thần thánh của không gian. Nhưng những điều kiện này thường không được đáp ứng khi chúng ta xem một chương trình tôn giáo trên truyền hình. Các hoạt động trong phòng khách, phòng ngủ hoặc bếp của chúng ta vẫn thường tiếp tục diễn ra, không có gì thay đổi, dù cho ti vi đang phát một chương trình tôn giáo, The A-Team hay Dallas. Mọi người sẽ ăn uống, trò chuyện, đi vệ sinh, chống đẩy hoặc bất kỳ việc gì họ thường làm khi ti vi hoạt động. Nếu một khán giả không đắm chìm trong bầu không khí huyền bí và đầy tính biểu tượng của không gian tôn giáo, thì họ khó lòng tiến vào trạng thái tâm trí cần thiết để có được những trải nghiệm tôn giáo sâu sắc.

Hơn nữa, bản thân màn hình ti vi đã có xu hướng nghiêng về thế tục. Trong ký ức của chúng ta, truyền hình đã gắn với những sự kiện bình phàm, những hoạt động thương mại và giải trí chặt chẽ đến mức ta khó có thể coi nó là phương tiện truyền phát những sự kiện thiêng liêng. Người xem luôn biết rằng, chỉ cần một cái chạm nhẹ vào công tắc điều khiển là họ sẽ “tạo ra” được một sự kiện phàm tục trên màn hình - một trận khúc côn cầu, một đoạn quảng cáo, một bộ phim hoạt hình. Không chỉ vậy, liền trước và ngay sau khi phát sóng các chương trình tôn giáo, ti vi đều có những đoạn quảng cáo thương mại, những lời giới thiệu dành cho các chương trình nổi tiếng, cũng như nhiều hình ảnh và câu chuyện thể tục khác, để thông điệp chính yếu của màn hình ti vi luôn xoay quanh yếu tố giải trí. Cả lịch sử lẫn những tiềm năng hiện tại của màn hình ti vi đều đi ngược lại với hoạt động chiêm nghiệm nội tâm và tìm đến trạng thái siêu việt về mặt tâm linh. Màn hình ti vi muốn bạn nhớ rằng, nó luôn sẵn sàng cung cấp những hình ảnh để bạn giải trí và vui chơi.

Bản thân những người thuyết giáo trên truyền hình cũng nhận thức rõ điều này. Họ biết rằng các chương trình của họ không thể khiến hoạt động phát sóng thương mại dừng lại, mà chương trình tôn giáo cũng chỉ đơn thuần là một bộ phận của một chuỗi liên tục, không bị gián đoạn. Nhiều chương trình trong số này được phát sóng vào những thời điểm nằm ngoài khung giờ hành lễ truyền thống ngày Chủ nhật. Một số nhà thuyết giáo nổi tiếng khá sẵn lòng “đối đầu” với các chương trình thế tục vì họ tin rằng mình có thể cung cấp cho khán giả một chương trình hấp dẫn hơn. Nhân đây, chi phí để làm điều này không phải là vấn đề. Khoản đóng góp cho các chương trình này lên đến hàng triệu đô la. Người ta ước tính rằng, tổng doanh thu của nhà thờ điện tử vượt quá 500 triệu đô la một năm.

Tôi đề cập đến điều này để chỉ ra lý do tại sao những người thuyết giáo có thể đáp ứng khoản chi phí sản xuất đáng kể của một chương trình thương mại nghiêm ngặt. Hầu hết các chương trình tôn giáo đều có đài phun nước lấp lánh, trang trí hoa cỏ, dàn đồng ca và những sự dàn dựng công phu khác. Tất cả đều phù hợp với khuôn mẫu để sản xuất một chương trình thương mại thu hút khán giả.

Ngoài ra, những người cực kỳ đẹp trai thường được quan tâm, cả trên sân khấu và trong mắt khán giả. Mục sư Robert Schuller đặc biệt yêu thích những người nổi tiếng, nhất là các diễn viên điện ảnh như Efrem Zimbalist Jr. và Cliff Robertson, những người đã tuyên bố tin theo ông ta. Schuller không chỉ đưa những người nổi tiếng lên chương trình của mình mà các quảng cáo của ông còn sử dụng sự hiện diện của họ để thu hút khán giả. Thẳng thắn mà nói, tôi nghĩ ta được phép nói rằng, việc thu hút khán giả là mục tiêu chính của các chương trình này, cũng giống như mục tiêu của The A-Team và Dallas.

Để đạt được mục tiêu thu hút khán giả, các phương pháp tiếp thị và quảng bá hiện đại nhất được sử dụng liên tục, chẳng hạn như cung cấp miễn phí tài liệu, Kinh Thánh và những món quà. Những người thuyết giáo sẽ thẳng thắn chia sẻ về cách họ kiểm soát nội dung bài giảng để tăng tỷ suất người xem. Bạn sẽ phải đợi rất lâu nếu bạn muốn nghe một nhà thuyết giáo điện tử nói về những khó khăn mà một người giàu gặp phải nếu muốn tiến vào thiên đàng. Theo một lãnh đạo của Hiệp hội Phát thanh viên Tôn giáo, luật bất thành văn của tất cả những người thuyết giáo trên truyền hình là: “Bạn chỉ có thể thu hút khán giả bằng cách cung cấp cho mọi người thứ họ muốn”.

Tôi đoán chắc bạn sẽ nhận ra rằng, tuyên bố trên là một điều hết sức bất thường. Không có nhà lãnh đạo tôn giáo vĩ đại nào - từ Đức Phật đến Moses đến Jesus đến Mohammed đến Luther lại cung cấp cho mọi người những thứ họ muốn, mà chỉ đem tới những thứ họ cần. Nhưng truyền hình không thích hợp để cung cấp cho khán giả những thứ họ cần. Truyền hình rất “thân thiện với người dùng”. Mọi người có thể dễ dàng tắt nó đi. Nó hấp dẫn nhất khi sử dụng ngôn ngữ của hình ảnh trực quan sinh động. Nó không phù hợp với những kiểu ngôn ngữ phức tạp hoặc các yêu cầu nghiêm ngặt. Do đó, những gì được thuyết giảng trên truyền hình không giống với những bài giảng trong tu viện. Các chương trình tôn giáo được lấp đầy bởi tiếng cổ vũ nhiệt tình của đám đông. Những chương trình này ca tụng sự sung túc. Những người tham gia chương trình sẽ trở thành những cá nhân nổi tiếng. Mặc dù thông điệp truyền tải rất tầm thường, nhưng các chương trình tôn giáo có tỷ suất người xem cao; hay nói đúng hơn, bởi vì thông điệp rất tầm thường, nên các chương trình có tỷ suất người xem cao.

Tôi tin mình không nhầm khi nói rằng, Cơ Đốc giáo là một tôn giáo khắt khe và nghiêm túc.

Nhưng khi được truyền tải theo hướng giải trí, nó trở thành một loại tôn giáo hoàn toàn khác.

Tất nhiên, có những phản bác đối với tuyên bố rằng, truyền hình làm tôn giáo bị biến chất. Theo một lập luận, những hoạt động trình diễn ấn tượng không phải điều gì xa lạ trong lĩnh vực tôn giáo. Nếu ta không tính một vài giáo phái khắc khổ, thì mọi tôn giáo đều cố gắng làm cho mình trở nên hấp dẫn hơn thông qua các hoạt động nghệ thuật, âm nhạc, các biểu tượng và nghi lễ hoành tráng. Mỹ học của tôn giáo là điều khiến nó trở nên thu hút với nhiều người. Nhiều tôn giáo mang đến cho tín đồ của mình những bài thánh ca ấn tượng, những chiếc áo choàng và khăn quàng đẹp đẽ, những chiếc mũ kỳ diệu, rồi bánh thánh và rượu vang, cửa sổ kính màu, cùng ngôn ngữ cổ xưa du dương huyền ảo. Nhưng khác với sân khấu được trang trí công phu trên truyền hình, những điều này đã trở thành một phần không thể thiếu trong lịch sử và học thuyết của tôn giáo, do đó những tín đồ phải đón nhận các yếu tố như vậy với sự tôn kính phù hợp. Một người Do Thái đội mũ che đầu khi cầu nguyện không vì chiếc mũ truyền thống của họ trông đẹp khi lên hình. Một người Công giáo không thắp nến để bàn thờ có vẻ ngoài ấn tượng hơn. Các giáo sĩ và linh mục, trong lúc cử hành nghi lễ, sẽ không hỏi han các ngôi sao điện ảnh để tìm hiểu tại sao họ là người theo đạo. Những yếu tố ấn tượng mà chúng ta tìm thấy trong các tôn giáo chân chính giúp con người cảm nhận được sự màu nhiệm, không phải nhằm mục đích giải trí. Sự khác biệt này rất quan trọng. Sự màu nhiệm là phương tiện mà qua đó, chúng ta có thể đến gần với những lẽ thiêng liêng. Còn giải trí là phương tiện mà qua đó, chúng ta tự tách mình rời xa sự thiêng liêng.

Hầu hết những hoạt động tôn giáo trên truyền hình đều coi nhẹ nghi lễ và thần học để ủng hộ việc giao tiếp trực tiếp với chính Kinh Thánh, tức là với Đức Chúa Trời. Tôi nghĩ một điều khá dễ nhận ra là, trên truyền hình, Đức Chúa Trời là một nhân vật mơ hồ và không có tầm quan trọng đáng kể. Mặc dù tên của Ngài được nhắc đi nhắc lại, nhưng hình ảnh cụ thể, thường trực của người thuyết giảng đã đưa ra một thông điệp rất rõ ràng, rằng chính ông ta, chứ không phải Chúa, mới là người cần được tôn thờ. Tôi không có ý ám chỉ rằng đây là chủ định của nhà thuyết giáo, nhưng sức mạnh của một khuôn mặt được ghi hình cận cảnh, có màu sắc, rất dễ khơi gợi cảm xúc sùng bái ở người xem.

Điểm mạnh nhất của truyền hình là nó đưa những tính cách chạm tới trái tim của chúng ta, chứ không phải là đưa những điều trừu tượng vào trong trí óc chúng ta. Đó là lý do tại sao chương trình của CBS về vũ trụ được gọi là Walter Cronkite’s Universe (Vũ trụ của Walter Cronkite). Người ta có thể nghĩ rằng, sự hùng vĩ của vũ trụ không cần thêm trợ giúp gì từ Walter Cronkite. Nhưng nghĩ vậy là sai. CBS biết rằng, Walter Cronkite thể hiện trên truyền hình tốt hơn Dải Ngân Hà. Còn Jimmy Swaggart thì thể hiện tốt hơn cả Chúa. Vì Chúa chỉ tồn tại trong tâm trí chúng ta, trong khi Swaggart thì hiện diện ngay đó, để được nhìn thấy, ngưỡng mộ và tôn thờ. Đó là lý do tại sao ông ấy là ngôi sao của chương trình. Và đó cũng là lý do tại sao Billy Graham trở thành một người nổi tiếng hay Oral Roberts có trường đại học của riêng mình.

9 TIẾP XÚC CỬ TRI VÀ BẦU CỬ QUA TRUYỀN HÌNH

Trong The Last Hurrah (tạm dịch: Tiếng hoan hô cuối cùng), cuốn tiểu thuyết xuất sắc của Edwin O’Connor về vấn đề chính trị ở Boston, Thị trưởng Frank Skeffington cố gắng đào tạo người cháu trai của mình về những thực tế của guồng máy chính trị. Ông nói với anh ta rằng, chính trị là môn thể thao có nhiều khán giả nhất ở Mỹ. Vào năm 1966, Ronald Reagan đã sử dụng một phép ẩn dụ khác. “Chính trị”, ông nói, “cũng giống như ngành giải trí thôi”.

Mặc dù hiện nay thể thao đã trở thành một nhánh chính của giới giải trí, nhưng nó vẫn chứa đựng những yếu tố khiến ví dụ của Skeffington mang tính tích cực hơn so với Reagan. Trong bất kỳ môn thể thao nào, cả vận động viên lẫn khán giả đều sẽ nắm rõ những tiêu chuẩn về sự xuất sắc, và danh tiếng của một vận động viên sẽ tăng và giảm xét theo mức độ đáp ứng tiêu chuẩn đó. Vị thế của một vận động viên không thể dễ dàng ngụy trang hoặc làm giả. Điều đó có nghĩa là người ta khó có thể làm được gì để cải thiện hình ảnh của một cầu thủ bóng chày có hệ số đánh bóng trung bình chỉ đạt 0,218. Điều đó cũng có nghĩa là, tổ chức một cuộc thăm dò dư luận với câu hỏi “Ai là tay vợt nữ xuất sắc nhất thế giới?” là điều vô nghĩa. Ý kiến của công chúng không có nghĩa lý gì ở đây cả. Cú giao bóng của Martina Navratilova đã cung cấp một đáp án quá rõ ràng.

Người ta cũng có thể để ý rằng, khán giả tại một sự kiện thể thao thường hiểu rõ luật chơi và ý nghĩa của mỗi hành động. Trong bóng chày, tuyển thủ đánh bóng sẽ không thể khiến khán giả tin rằng anh ta đã làm được một điều có ích cho đội, nếu như anh ta bị loại khỏi vị trí tấn công trong khi các gôn đều đã được chiếm. Người ta không thể xóa nhòa sự khác biệt giữa đánh trúng bóng và đánh trượt bóng (bóng chày), giữa giao bóng ăn điểm trực tiếp và giao bóng lỗi hai lần (quần vợt) - dù có sử dụng những từ ngữ chống chế như thế nào đi nữa. Nếu chính trị giống như một sự kiện thể thao, sẽ có một số đức tính gắn liền với nó, ví dụ như minh bạch, trung thực và những kỹ năng xuất sắc.

Nhưng những đức tính nào sẽ gắn liền với chính trị nếu nhận xét của Ronald Reagan là đúng? Giới giải trí không hẳn là không có những ý tưởng xuất sắc, nhưng hoạt động kinh doanh chính của nó là làm hài lòng đám đông, còn công cụ chính của nó là các mưu mẹo, các kỹ xảo. Nếu chính trị giống như giới giải trí, thì mục đích sẽ không phải là theo đuổi sự xuất sắc, minh bạch hay trung thực, mà là phải ra vẻ như thể ta xuất sắc, minh bạch và trung thực - đó là một vấn đề hoàn toàn khác, và có thể được diễn đạt bằng một từ: quảng cáo. Trong cuốn sách của Joe McGinnis về chiến dịch của Richard Nixon vào năm 1968, The Selling of the President (tạm dịch: Màn chào hàng của Tổng thống), ông đã trình bày nhiều điều về chính trị và quảng cáo, cả trong tiêu đề lẫn nội dung cuốn sách. Và ở Mỹ, điều đi liền với diễn ngôn chính trị là hoạt động quảng cáo trên truyền hình.

Quảng cáo trên truyền hình là hình thức truyền thông đặc biệt và có độ phủ sóng cao nhất. Một người Mỹ khi đến độ tuổi 40 sẽ xem hơn 1 triệu quảng cáo truyền hình trong cuộc đời của anh ta hoặc cô ta. Do đó, chúng ta có thể giả định một cách an toàn rằng, quảng cáo trên truyền hình đã ảnh hưởng sâu sắc đến thói quen suy nghĩ của người Mỹ. Chắc chắn, không có khó khăn gì để chứng minh rằng quảng cáo đã trở thành một khuôn mẫu quan trọng để hình thành mọi hoạt động truyền thông. Mục đích chính của tôi ở đây là chỉ ra rằng, thực tế trên đã ảnh hưởng tới diễn ngôn chính trị như thế nào. Nhưng trước tiên, ta có thể xem xét tác động của quảng cáo đối với chính hoạt động thương mại.

Bằng cách tập hợp tất cả các yếu tố giải trí - âm nhạc, câu chuyện kịch tính, hình ảnh, sự hài hước, người nổi tiếng - các quảng cáo trên truyền hình đã giáng một đòn công kích mạnh mẽ vào hệ tư tưởng tư bản. Để hiểu tại sao, chúng ta phải tự nhắc mình rằng, chủ nghĩa tư bản, giống như khoa học và nền dân chủ tự do, là kết quả tự nhiên của thời kỳ Khai sáng. Những người nghiên cứu và tin theo chủ nghĩa tư bản cho rằng, chủ nghĩa tư bản dựa trên cơ sở là cả người mua và người bán đều đủ trưởng thành, cũng như đủ hiểu biết để tham gia vào các giao dịch mà đôi bên cùng có lợi. Nếu “sự tham lam” được coi là nhiên liệu cho động cơ của chủ nghĩa tư bản, thì chắc chắn “lý trí” là người điều khiển cỗ máy đó. Theo lý thuyết, sự cạnh tranh trên thị trường đòi hỏi người mua không những phải biết điều gì là tốt đối với mình, mà còn phải biết điều gì là tốt đối với mọi người nói chung. Nếu người bán không sản xuất ra được thứ gì có giá trị - điều được quyết định bởi một thị trường lý trí, thì anh ta sẽ thua cuộc. Chính giả định về sự lý trí của những người liên quan sẽ thúc đẩy mọi người cạnh tranh và trở thành người chiến thắng. Trong trường hợp cho rằng người mua không thể đưa ra các quyết định lý trí, người ta thông qua các luật để làm vô hiệu các giao dịch, chẳng hạn như các luật cấm trẻ em lập hợp đồng. Ở Mỹ, luật thậm chí còn đưa ra quy định người bán phải nói sự thật về sản phẩm của họ, vì nếu người mua không được bảo vệ khỏi những tuyên bố sai sự thật, thì họ khó lòng đưa ra được những quyết định lý trí.

Tất nhiên, việc triển khai của chủ nghĩa tư bản vẫn còn nhiều mâu thuẫn. Ví dụ, lợi ích nhóm và các công ty độc quyền sẽ làm suy yếu lý thuyết trên. Hơn cả thế, quảng cáo trên truyền hình còn phá hủy lý thuyết. Lấy ví dụ đơn giản nhất: Để được người tiếp nhận xem xét một cách lý trí, thì bất kỳ tuyên bố nào - dù là quảng cáo hay hình thức khác - cũng phải được đưa ra bằng ngôn ngữ. Chính xác hơn, nó phải có dạng một mệnh đề, vì như thế người ta mới có thể xác định tính đúng hoặc sai của tuyên bố. Nếu như yếu tố này bị loại bỏ, thì việc áp dụng các phân tích logic, suy xét dựa trên kinh nghiệm hoặc bất kỳ công cụ lý luận nào khác đều trở nên vô hiệu.

Việc quảng cáo thương mại hạn chế sử dụng các mệnh đề bắt đầu vào cuối thế kỷ XIX. Nhưng phải đến những năm 1950, quảng cáo trên truyền hình mới thực sự khiến việc dựa vào ngôn ngữ để ra quyết định về sản phẩm trở nên lỗi thời. Bằng cách sử dụng hình ảnh để thay thế cho các tuyên bố bằng lời, quảng cáo dựa trên hình ảnh đã khiến cảm giác xúc động trở thành cơ sở để người tiêu dùng ra quyết định (họ không còn dựa vào việc kiểm tra thông tin thực tế nữa). Khoảng cách giữa tính lý trí và quảng cáo hiện nay đã trở nên xa vời đến mức ta khó có thể nhớ rằng, thực chất hai điều này đã từng liên quan với nhau. Ngày nay, trên truyền hình thương mại, các mệnh đề cũng khan hiếm như những người có ngoại hình kém hấp dẫn. Tuyên bố của nhà quảng cáo là thật hay giả không còn là một vấn đề. Ví dụ, một quảng cáo của McDonald’s không phải là một chuỗi những lời khẳng định được sắp xếp theo thứ tự logic mà ta có thể kiểm tra tính xác thực. Quảng cáo đó là một bộ phim - hoặc một câu chuyện thần thoại, nếu bạn thích nghĩ như vậy - về những con người đẹp để đang bán, mua và ăn bánh hamburger. Không có tuyên bố nào được đưa ra, ngoại trừ những điều mà người xem tự suy diễn từ bộ phim đó. Tất nhiên, người ta có thể thích hoặc không thích một quảng cáo truyền hình. Nhưng người ta không thể bác bỏ nó.

Quảng cáo trên truyền hình hoàn toàn không nói về đặc tính của sản phẩm được tiêu thụ. Nó xoay quanh tính cách của người tiêu dùng sản phẩm. Hình ảnh của các ngôi sao điện ảnh và vận động viên nổi tiếng, những hồ nước thanh bình và những buổi đi câu, những bữa tối tao nhã và những khoảng thời gian lãng mạn, những gia đình hạnh phúc chất đồ lên xe để đi dã ngoại ở vùng ngoại ô - tất cả những điều này không nói lên điều gì về những sản phẩm đang được bán, nhưng lại kể rất nhiều điều về những giấc mơ cũng như những mối bận tâm của những người có tiềm năng mua sản phẩm. Điều nhà quảng cáo cần biết không phải là cái hay của sản phẩm mà là vấn đề của người mua. Và do đó, một khoản chi phí trong kinh doanh đã chuyển từ nghiên cứu sản phẩm sang nghiên cứu thị trường. Quảng cáo trên truyền hình đã khiến doanh nghiệp không còn tạo ra những sản phẩm có giá trị mà thay vì thế, hướng tới việc làm cho người tiêu dùng cảm thấy bản thân họ có giá trị. Điều đó có nghĩa là hoạt động thương mại giờ đây đã trở thành một liệu pháp giả. Người tiêu dùng trở thành một bệnh nhân được xoa dịu bởi các bộ phim tâm lý.

Tất cả những điều này sẽ là một bất ngờ lớn đối với nhà kinh tế học Adam Smith, cũng như sự thay đổi về chính trị cũng sẽ gây ngạc nhiên không kém cho George Orwell. Trong bài luận nổi tiếng của mình, “Chính trị của ngôn ngữ Anh”, Orwell cho rằng chính trị vẫn sẽ là một phương thức diễn ngôn đặc biệt, mặc dù đã bị biến chất ít nhiều. Ông bày tỏ sự khinh miệt với những chính trị gia sẽ sử dụng những lối nói tinh vi để lập lờ nước đôi và lừa dối công chúng. Ông sợ chính trị gia sẽ trở thành một kẻ lừa dối, chứ không nghĩ đến chuyện chính trị gia trở thành nghệ sĩ giải trí.

Quảng cáo truyền hình góp phần tạo ra các phương pháp hiện đại để trình bày các ý tưởng chính trị. Nó làm việc này theo hai cách. Đầu tiên, các chiến dịch chính trị lấy quảng cáo làm hình mẫu để truyền tải thông điệp. Bản thân tôi ý thức được sức mạnh của quảng cáo truyền hình trong hoạt động truyền thông chính trị trong một vài năm trở lại đây, khi tôi đóng một vai trò nhỏ trong chiến dịch Thượng viện của Ramsey Clark, đối đầu với Jacob Javits ở New York. Là một người tin vào những phương thức truyền thống, Clark có một thư viện nhỏ gồm các tài liệu trình bày rõ ràng và tỉ mỉ lập trường về nhiều chủ đề khác nhau như vấn đề chủng tộc, hạt nhân, Trung Đông... Các tài liệu của ông có đầy đủ thông tin nền, thực trạng kinh tế và chính trị... Mặt khác, không ai biết rõ Jacob Javits có đưa ra lập trường về một chủ đề nào đó một cách cẩn thận không. Ông này xây dựng chiến dịch của mình dựa trên một loạt quảng cáo truyền hình dài 30 giây, trong đó ông sử dụng các hình ảnh giàu tính trực quan, giống như cách quảng cáo của McDonald’s, để thể hiện bản thân mình là một người đàn ông giàu kinh nghiệm, đức độ và trung thành với tổ quốc.

Theo như những gì tôi biết, Javits đề cao lý trí cũng mạnh mẽ y như Ramsey Clark. Nhưng ông còn đề cao hơn nữa việc giữ lại cái ghế của mình tại Thượng viện. Và ông ấy biết rõ rằng, chúng ta đang sống ở thế kỷ nào. Ông hiểu là trong thế giới của truyền hình và các phương tiện truyền thông trực quan khác, “kiến thức chính trị” gắn với hình ảnh hơn là lời nói. Kết quả sau đó cho thấy nhận định này đã không làm ông phải thất vong. Javits đã thắng cuộc bầu cử với tỷ lệ phiếu bầu đi vào lịch sử bang New York. Và tôi sẽ không cần mất thêm công sức để chứng minh một kiến thức rất phổ biến, rằng bất kỳ ứng cử viên nặng ký nào cho một chức vụ chính trị cấp cao ở Mỹ cũng cần có người quản lý hình ảnh để tạo ra những ấn tượng trực quan sẽ ghi dấu trong tâm trí công chúng. Tôi sẽ quay trở lại khái niệm “làm chính trị dựa trên hình ảnh”, nhưng trước đó, ta sẽ thảo luận về phương pháp thứ hai mà quảng cáo truyền hình sử dụng để định hình hoạt động truyền thông chính trị.

Vì quảng cáo truyền hình là một hình thức truyền thông phổ biến hàng đầu xã hội, nên không thể tránh khỏi việc người Mỹ tự điều chỉnh để thích ứng với triết lý của quảng cáo truyền hình. Khi dùng từ “điều chỉnh”, ý tôi là chúng ta chấp nhận quảng cáo như một hình thức truyền thông bình thường và đáng tin cậy. Khi dùng từ “triết lý”, ý tôi là quảng cáo truyền hình có những đặc điểm đi ngược lại với các phương tiện truyền thông khác, đặc biệt là phương tiện dựa trên tài liệu in ấn. Trước tiên, quảng cáo sử dụng hình thức diễn đạt ngắn gọn chưa từng có. Nó rất khẩn trương, rất tức thì. Một đoạn quảng cáo dài 60 giây là quá dài, 30 giây đã được coi là dài, còn 15-20 giây là thời lượng trung bình. Đây là một cấu trúc giao tiếp đáng kinh ngạc vì như tôi đã nhận xét trước đó, quảng cáo luôn hướng đến việc đáp ứng nhu cầu tâm lý của người xem. Vì vậy, nó không chỉ đơn thuần là liệu pháp. Nó còn là một liệu pháp tức thì. Quảng cáo yêu cầu chúng ta phải tin tưởng rằng, tất cả các vấn đề đều có thể giải quyết được, thậm chí là giải quyết một cách nhanh chóng, và điều khiến chúng có thể được giải quyết nhanh chóng như vậy là nhờ vào sự can thiệp của công nghệ và kỹ thuật. Tất nhiên, đây là một lý thuyết ngớ ngẩn, và bất kỳ ai nghe hoặc đọc được lý thuyết này cũng sẽ thấy như vậy. Nhưng quảng cáo lại loại bỏ các mệnh đề, vì mệnh đề đòi hỏi người ta phải dành ra thời gian để suy nghĩ và sẽ làm nảy sinh tranh luận. Đoạn quảng cáo sẽ bị đánh giá là tệ hại nếu khiến người xem phải băn khoăn về tính hợp lý của quan điểm được đưa ra.

Đó là lý do tại sao hầu hết các quảng cáo tận dụng những câu chuyện có phong cách như truyện ngụ ngôn để thực hiện công việc của mình. Những “truyện ngụ ngôn” như “Cổ áo lấm bẩn” hay “Cuộc điện thoại của người con xa xứ” không chỉ có sức mạnh tình cảm không thể chối cãi mà còn mang tính giáo huấn. Hơn nữa, quảng cáo có lợi thế là các hình ảnh trực quan sinh động, giúp người xem dễ dàng tiếp nhận “các bài học”. Trong những bài học đó, những thông điệp ngắn và đơn giản được ưu tiên hơn những thông điệp dài và phức tạp.

Những đặc điểm trên đương nhiên sẽ tác động đến cách chúng ta tiếp nhận diễn ngôn chính trị; có nghĩa là, chúng ta có thể áp lên chính trị những đặc điểm của quảng cáo truyền hình.

Ví dụ, một người đã xem 1 triệu quảng cáo trên truyền hình có thể nghĩ rằng, tất cả các vấn đề chính trị đều có thể được giải quyết nhanh chóng thông qua các biện pháp đơn giản - hoặc là phải như vậy. Hay họ sẽ nghĩ rằng, ngôn ngữ phức tạp là thứ không đáng tin cậy, còn việc tranh luận thì không có gì tốt đẹp và sẽ chỉ dẫn đến sự không chắc chắn không thể chấp nhận được. Người này cũng có thể tin rằng, ta không cần thiết phải vạch ra ranh giới giữa chính trị và các lĩnh vực khác của đời sống xã hội. Cũng giống như việc quảng cáo có thể sử dụng một vận động viên, một diễn viên, một nhạc sĩ, một tiểu thuyết gia, một nhà khoa học hoặc một quý bà để giới thiệu về ưu điểm của một sản phẩm không thuộc phạm vi chuyên môn của họ, thì truyền hình cũng giải phóng các chính trị gia khỏi những hạn chế về lĩnh vực chuyên môn của họ. Các nhân vật chính trị có thể xuất hiện ở bất cứ đâu, bất cứ lúc nào, làm bất cứ điều gì, mà không bị cho là kỳ quặc, tự phụ hay thiếu phù hợp. Có nghĩa là, họ đã hòa nhập vào nền văn hóa truyền hình nói chung với tư cách là những người nổi tiếng.

Trở thành người nổi tiếng khác với việc được nhiều người biết đến. Harry Truman được nhiều người biết đến nhưng ông ấy không phải là một người nổi tiếng. Bất cứ khi nào công chúng nhìn thấy hoặc nghe thấy ông Truman đều bàn về chính trị. Cần phải có trí tưởng tượng rất phong phú để hình dung Harry Truman hoặc vợ của ông xuất hiện với tư cách khách mời trên The Goldbergs hoặc I Remember Mama. Chính trị và các chính trị gia không liên quan gì đến những chương trình này. Đây là thứ mà mọi người xem để giải trí, chứ không phải để biết về các ứng viên tranh cử và những vấn đề chính trị.

Rất khó để nói chính xác thời điểm mà các chính trị gia bắt đầu chủ động biến mình thành những cá nhân giúp công chúng được giải trí. Vào những năm 1950, Thượng nghị sĩ Everett Dirksen đóng vai trò khách mời trên What’s My Line?. Khi đang tranh cử, John F. Kennedy đã cho phép các máy quay của chương trình Person to Person (do Ed Murrow sản xuất) tiến vào nhà của mình. Khi không tranh cử, Richard Nixon đã xuất hiện vài giây trong Laugh-In, một chương trình hài dài 1 tiếng dựa trên định dạng của một quảng cáo truyền hình. Đến những năm 1970, công chúng bắt đầu quen với việc các nhân vật chính trị là một phần của giới giải trí. Vào những năm 1980, trận đại hồng thủy ập đến. Ứng viên phó tổng thống William Miller đóng quảng cáo cho hãng American Express. Ngôi sao của phiên điều trần Watergate, Thượng nghị sĩ Sam Ervin, cũng vậy. Cựu Tổng thống Gerald Ford đã cùng với cựu Ngoại trưởng Henry Kissinger xuất hiện trên Dynasty. Thống đốc Massachusetts Mike Dukakis lên sóng St. Elsewhere. Chủ tịch của Hạ viện, Tip O’Neill, thì ghi hình cho Cheers...

Nhưng về vấn đề bầu cử, truyền hình không chỉ ra được ai là chính trị gia tốt nhất. Trên thực tế, truyền hình khiến người ta không thể xác định được ai tốt hơn ai, nếu chúng ta định nghĩa “tốt hơn” có nghĩa là có khả năng đàm phán thành thục hơn, có tài điều hành sáng tạo hơn, hiểu biết hơn về các vấn đề quốc tế, nhạy cảm hơn về những mối quan hệ của hệ thống kinh tế... Lý do gần như chỉ liên quan đến “hình ảnh”. Sau cùng, mọi chính khách đều cố gắng thể hiện bản thân theo cách tích cực nhất có thể.

Để hiểu cách thức hoạt động của việc làm chính trị bằng hình ảnh trên truyền hình, tôi sẽ bắt đầu từ quảng cáo nổi tiếng của hãng Bell Telephone, do Steve Horn sản xuất. Trong quảng cáo đó, chúng ta được khuyến khích “Hãy giữ liên lạc và chạm tới một ai đó”. “Ai đó” thường là một người họ hàng sống ở Denver, Los Angeles hoặc Atlanta - ý là một người ở rất xa nơi chúng ta đang ở, và có lẽ ta sẽ chỉ cơ hội gặp mặt họ trong một ngày lễ lớn. “Ai đó” từng đóng một vai trò quan trọng trong cuộc đời của chúng ta, từng là một thành viên thân thiết của gia đình. Mặc dù văn hóa Mỹ phản đối mạnh mẽ ý tưởng về gia đình, người ta vẫn nghĩ một thứ thiết yếu trong cuộc sống sẽ mất đi nếu chúng ta không nuôi dưỡng các mối quan hệ tình thân. Quảng cáo của Horn dựa vào tâm lý này. Đó là một bài giảng kéo dài 30 giây, chỉ cho ta biết rằng điện thoại có thể giúp ta duy trì tình cảm gia đình. Khi phân tích quảng cáo, Jay Rosen đưa ra nhận định sau: “Horn không quan tâm đến phát biểu bất cứ điều gì, ông ấy không có thông điệp nào để truyền tải. Mục tiêu của ông ta không phải là cung cấp thông tin về Bell, mà là bằng cách nào đó, khơi gợi trong lòng hàng triệu người Mỹ ở xa người thân một thứ cảm xúc khiến họ thể tập trung vào điện thoại... Horn không bộc lộ bản thân ông ta. Bạn cũng không bộc lộ bản thân bạn. Nhưng Horn lại bộc lộ bạn”.

Sau đây là bài học rút ra từ tất cả các quảng cáo truyền hình xuất sắc: Những quảng cáo này cung cấp một khẩu hiệu, một biểu tượng hoặc một trọng tâm để tạo ra cho người xem một hình ảnh toàn diện và hấp dẫn về chính họ. Hoạt động chính trị trên truyền hình cũng có mục tiêu tương tự. Chúng ta không biết được ai sẽ là người phù hợp nhất để trở thành Tổng thống, hay Thống đốc, hay Thượng nghị sĩ, nhưng lại biết hình ảnh của ai là tốt nhất trong việc khiến ta xúc động và xoa dịu những nỗi bất mãn sâu thẳm của chúng ta. Chúng ta nhìn vào màn hình ti vi và thắc mắc, giống như Hoàng hậu trong Nàng Bạch Tuyết và 7 chú lùn: “Gương kia ngự ở trên tường, ai là người giỏi giang nhất ở đất nước này?” Chúng ta có xu hướng bỏ phiếu cho những người mà trên màn hình, họ bộc lộ tính cách, cuộc sống gia đình và phong cách đem tới cho ta cảm giác thỏa mãn nhất. Như Xenophanes đã nhận xét cách đây 25 thế kỷ, con người luôn tạo ra các vị thần dựa theo hình ảnh của chính họ. Nhưng chính trị truyền hình còn bổ sung một điều nữa: Những người chuẩn bị trở thành thần thánh sẽ khoác lên mình một hình ảnh thỏa mãn mong muốn của khán giả.

Và dù cho chính trị dựa trên hình ảnh vẫn duy trì ý tưởng “bỏ phiếu cho những người đem lại lợi ích cho cá nhân ta”, nhưng nó đã làm thay đổi cách mọi người định nghĩa về “lợi ích cá nhân”. Thời xưa, mọi người bỏ phiếu cho đảng nào đại diện cho những lợi ích của họ. Khi ấy, “lợi ích” là một thứ có ý nghĩa rõ ràng, như được bảo trợ, được đối xử ưu đãi, được bảo vệ khỏi bộ máy quan liêu, được nhận hỗ trợ từ công đoàn, hay các gia đình nghèo khó có gà tây để ăn trong Lễ Tạ ơn. Nếu xét theo tiêu chuẩn này, sẽ chẳng còn mấy cử tri tỉnh táo và bình thường ở Mỹ. Hầu hết chúng ta sẽ bầu chọn dựa trên tâm lý. Giống như quảng cáo truyền hình, chính trị dựa trên hình ảnh là một hình thức trị liệu - đó là lý do tại sao nó tập trung vào sự hấp dẫn của ứng viên, ngoại hình đẹp, độ nổi tiếng và những câu chuyện đời tư. Một ứng cử viên sẽ không có hình tượng phù hợp để làm chính trị nếu những yếu tố bao quanh họ quá tăm tối và không có tính giải trí. Nếu như quảng cáo truyền hình tự loại bỏ các thông tin chân thực về sản phẩm để tập trung vào công việc giải tỏa tâm lý, thì chính trị dựa trên hình ảnh cũng tự loại bỏ bản chất chính trị của nó vì lý do tương tự.

Do đó, yếu tố lịch sử không đóng vai trò quá quan trọng khi làm chính trị dựa trên hình ảnh. Vì lịch sử chỉ có giá trị đối với những người nghiêm túc cho rằng, những hình mẫu trong quá khứ có thể cung cấp cho hiện tại những truyền thống tốt đẹp. “Quá khứ là cả một thế giới”, Thomas Carlyle nói, “chứ không phải là một khoảng không mờ mịt”. Nhưng ông đã viết điều này vào thời điểm mà sách vở là phương tiện chính của hoạt động truyền thông nghiêm túc. Một cuốn sách hoàn toàn là lịch sử. Tất cả mọi thứ về sách vở đều sẽ đưa con người quay ngược thời gian.

Nhưng truyền hình là một phương tiện truyền tải có tốc độ ánh sáng, một phương tiện lấy hiện tại làm trung tâm. Nó khiến người ta rời xa quá khứ.

Mọi thứ được thể hiện trong những bức hình chuyển động đều đem tới cảm giác “ngay bây giờ”, đó là lý do tại sao người ta phải dùng ngôn ngữ để nói cho ta biết rằng, đoạn phim mà chúng ta đang xem đã được thực hiện nhiều tháng trước đó. Hơn nữa, giống như người tiền nhiệm của nó - điện báo, truyền hình chuyển đi các thông tin rời rạc chứ không phải là thu thập và sắp xếp thông tin. Trong Thời đại Giải trí và làm chính trị bằng hình ảnh, hoạt động truyền thông chính trị không những bị mất đi các nội dung liên quan đến hệ tư tưởng, mà còn mất cả những nội dung lịch sử.

Czeslaw Milosz, người đoạt giải Nobel Văn học năm 1980, nhận xét trong bài phát biểu nhận giải ở Stockholm rằng đặc trưng của thời đại chúng ta là “từ chối ghi nhớ”. Ông nhắc tới một thực tế đáng kinh ngạc, đó là hiện nay có hơn 100 cuốn sách phủ nhận rằng sự kiện Holocaust đã từng diễn ra. Nhà sử học Carl Schorske thì lưu ý rằng, tâm trí hiện đại trở nên thờ ơ với lịch sử bởi lịch sử đã trở nên vô dụng đối với mọi người. Nói cách khác, vấn đề không nằm sự vô tri của con người, mà chính cảm giác thiếu kết nối đã khiến lịch sử không còn được coi trọng.

Bill Moyers nói: “Người Mỹ dường như biết tất cả mọi điều diễn ra trong 24 giờ qua nhưng lại biết rất ít về 60 thế kỷ qua hay 60 năm qua”. Terence Moran thì chia sẻ rằng, với những phương tiện truyền thông nghiêng về việc sử dụng hình ảnh và thông tin rời rạc, chúng ta sẽ bị mất đi những góc nhìn đề cao lịch sử. Ông nói, nếu không có tính liên tục và ngữ cảnh, “các mẩu thông tin sẽ không thể tích hợp thành một tổng thể nhất quán và có ý nghĩa”. Chúng ta không từ chối ghi nhớ, chúng ta cũng không coi việc ghi nhớ là vô ích. Nhưng môi trường ngày nay khiến chúng ta mất khả năng ghi nhớ. Vì ghi nhớ là một việc đòi hỏi yếu tố ngữ cảnh (có thể là một lý thuyết, một tầm nhìn, một hình ảnh ẩn dụ) - một điều gì đó giúp ta sắp xếp các thông tin và nhận biết các mô hình. Chính trị dựa trên hình ảnh và những bản tin tức thời không cung cấp ngữ cảnh như vậy. Một chiếc gương sẽ chỉ phản chiếu những gì bạn đang mặc hôm nay. Nó không nói gì về ngày hôm qua. Với truyền hình, chúng ta để mình bị cuốn vào một hiện tại thiếu mạch lạc, một hiện tại không bao giờ ngừng nghỉ.

Có thể thấy Orwell một lần nữa đã phạm sai lầm, ít nhất là đối với các nền dân chủ phương Tây. Ông đã hình dung ra việc lịch sử bị phá hủy, nhưng ông tin rằng việc đó được thực hiện bởi nhà nước, rằng nhà nước sẽ xóa bỏ các dữ kiện bất lợi và tiêu hủy mọi hồ sơ về quá khứ. Nhưng dự đoán của Huxley chính xác hơn, mọi thứ không cần phải diễn ra thô bạo như vậy. Các công nghệ có vẻ thân thiện sẽ mang tới cho công chúng những hoạt động chính trị dựa trên hình ảnh. Liệu pháp tức thời đó có thể khiến lịch sử biến mất một cách hiệu quả tương đương, có lẽ còn lâu dài hơn và không vấp phải sự phản đối nào cả.

Chúng ta cũng nên nhìn vào Huxley, chứ không phải Orwell, để hiểu mối đe dọa mà truyền hình và các hình thức hình ảnh khác gây ra đối với nền tảng của dân chủ tự do - cụ thể là đối với sự tự do về thông tin. Orwell cho rằng nhà nước, thông qua những hành động đàn áp, sẽ kiểm soát luồng thông tin, đặc biệt là bằng cách cấm sách. Về lời tiên tri này, Orwell đã được lịch sử ủng hộ một cách mạnh mẽ, vì sách luôn phải chịu sự kiểm duyệt ở nhiều mức độ khác nhau tại bất cứ nơi nào mà sách là một phần quan trọng trong bối cảnh truyền thông. Ở Trung Quốc thời xưa, sách Luận Ngữ của Khổng Tử đã bị Tần Thủy Hoàng ra lệnh tiêu hủy. Augustus thì ra lệnh trục xuất Ovid khỏi Rome một phần là do ông này đã viết Ars Amatoria (tạm dịch: Nghệ thuật yêu). Ngay cả ở Athens, nơi đề cao sự thông tuệ, những cuốn sách cũng bị kiểm soát chặt chẽ. Trong cuốn sách Areopagitica, John Milton đã tổng hợp nhiều ví dụ về vấn đề kiểm duyệt sách ở Hy Lạp cổ đại, bao gồm cả trường hợp của Protagoras, người có sách bị đốt vì ông ấy bắt đầu một bài diễn thuyết của mình với lời thú nhận rằng, bản thân ông không biết thần thánh có thật sự tồn tại hay không. Nhưng Milton nhận thấy rằng, trong tất cả các trường hợp trước thời của ông, chỉ có 2 loại sách mà “quan tòa để mắt tới”: sách báng bổ thần thánh và sách bôi nhọ người khác.

Milton nhấn mạnh điểm này bởi vì, 200 năm sau khi Gutenberg phát minh ra công nghệ in, thì ở thời đại của Milton, nếu như không bị ai phản đối, các quan tòa có thể cấm xuất bản các cuốn sách thuộc mọi chủ đề. Nói cách khác, Milton biết rằng, hoạt động kiểm duyệt chỉ thực sự diễn ra khi công nghệ in phát triển, tức là thông tin không phải là một vấn đề của nền văn hóa trước khi con người bước vào Thời đại In ấn. Một chữ được viết ra có thể đã nguy hiểm, và mối nguy hiểm còn tăng thêm gấp trăm lần với sự xuất hiện của công nghệ in. Trong thế giới in ấn, thông tin là thuốc súng của tâm trí; do đó, những người kiểm duyệt phải xuất hiện để “dội nước”, khiến mớ thuốc súng bị ẩm và ngăn chặn vụ nổ.

Như vậy, Orwell hình dung rằng, sự kiểm soát của chính phủ (1) đối với vấn đề in ấn (2) sẽ gây ra một mối đe dọa nghiêm trọng đối với các nền dân chủ phương Tây. Ông ấy đã nhầm ở cả hai dự đoán. Thực chất, vấn đề mà Orwell đưa ra giống với điều mà những người viết Hiến pháp Mỹ đã nghĩ tới. Hiến pháp được soạn thảo vào thời điểm mà hầu hết những cá nhân tự do có thể kết nối với cộng đồng của mình thông qua một tờ truyền đơn, một tờ báo hoặc lời truyền miệng. Họ có điều kiện khá tốt để chia sẻ các ý tưởng chính trị của mình với người khác thông qua các hình thức mà họ có khả năng kiểm soát. Do đó, nỗi lo lớn nhất của họ là nguy cơ xuất hiện một chính phủ chuyên chế. Tuyên ngôn Nhân quyền chủ yếu là một đạo luật để ngăn cản chính phủ hạn chế việc lưu hành thông tin và ý tưởng. Nhưng những vị cha sáng lập nên nước Mỹ đã không lường trước được rằng, sự chuyên chế của chính phủ có thể bị thay thế hoàn toàn bởi một vấn đề khác - cụ thể là nhà nước doanh nghiệp, khi mà quốc gia sử dụng truyền hình để kiểm soát hoạt động truyền thông ở Mỹ. Giáo sư truyền thông George Gerbner đã viết:

Con người không thể được giải phóng bằng cách tắt ti vi. Đối với hầu hết mọi người, truyền hình là thứ hấp dẫn nhất vào bất kỳ thời điểm nào, dù là ngày hay đêm. Chúng ta đang sống trong một thế giới mà phần lớn mọi người sẽ không rời xa ti vi hoàn toàn. Nếu như ta không nhận được thông điệp từ ti vi, thông điệp đó sẽ được truyền đến ta thông qua những người khác.

Tôi tin giáo sư Gerbner muốn nói rằng, trong Thời đại Truyền hình, môi trường thông tin của chúng ta hoàn toàn khác so với năm 1783, rằng chúng ta không cần quá sợ hãi trước những hạn chế của chính quyền mà nên lo lắng về sự dư thừa đến từ truyền hình. Trên thực tế, chúng ta không có cách nào để tự bảo vệ mình trước luồng thông tin dồn dập, và do đó, cuộc chiến giành quyền tự do phải diễn ra theo một cách khác.

Ví dụ, tôi muốn đưa ra quan điểm rằng, việc phản đối hành vi kiểm duyệt sách đang diễn ra hiện nay về cơ bản là không có ý nghĩa gì đáng kể. Nói một cách dễ hiểu, quyền tự do đọc của học sinh không bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi ai đó cấm sách ở Long Island hay Anaheim, hoặc bất kỳ nơi nào khác. Nhưng như Gerbner gợi ý, truyền hình rõ ràng đã ảnh hưởng tới việc đọc của học sinh và nó làm như vậy một cách vô tội. Truyền hình không cấm sách, nó chỉ đơn giản là thay thế sách.

Cuộc chiến chống lại sự kiểm duyệt là một vấn đề của thế kỷ XIX và nhìn chung đã giành được thắng lợi trong thế kỷ XX. Những gì chúng ta đang gặp phải bây giờ là vấn đề liên quan tới truyền hình. Những người điều hành truyền hình không giới hạn khả năng tiếp cận thông tin của chúng ta, mà thực tế còn mở rộng nó. Truyền hình làm mọi điều có thể để khuyến khích chúng ta xem liên tục. Nhưng những gì chúng ta xem là một phương tiện trình bày thông tin dưới một hình thức khiến thông tin trở nên đơn giản, không có nội dung, không có yếu tố lịch sử và không gắn với ngữ cảnh - có nghĩa là thông tin chỉ mang tính giải trí. Ở Mỹ, chúng ta không bao giờ bị tước đoạt cơ hội giải trí.

Những kẻ bạo chúa luôn biết rõ hiệu quả của việc cung cấp cho quần chúng những thú vui giải trí như một phương tiện để xoa dịu sự bất mãn. Nhưng hầu hết những bạo chúa không tưởng tượng được một viễn cảnh mà quần chúng sẽ phớt lờ những điều không có tính giải trí. Đó là lý do tại sao những kẻ này đã - và vẫn đang - dựa vào sự kiểm duyệt. Rốt cuộc, kiểm duyệt là minh chứng cho thấy các bạo chúa tin vào giả định rằng, công chúng biết rõ và quan tâm đến sự khác biệt giữa diễn ngôn nghiêm túc và giải trí. Tất cả các vị vua trong quá khứ sẽ vui mừng biết bao nếu biết rằng, kiểm duyệt không phải là điều cần thiết nữa, khi mà hiện nay, tất cả các diễn ngôn chính trị đều có hình thức là một trò đùa.

10. GIẢNG DẠY NHƯ MỘT HÀNH ĐỘNG GIẢ TRÍ

Không có gì ngạc nhiên khi vào năm 1969,Sesame Street được đón nhận nhiệt tình bởi trẻ em, phụ huynh và các nhà giáo dục. Trẻ em thích chương trình này vì Sesame Street được sản xuất dựa trên hình mẫu là các quảng cáo truyền hình - sản phẩm giải trí được thiết kế một cách tỉ mỉ nhất. Đối với những đứa trẻ chưa đi học hoặc mới bắt đầu đi học, chúng dường như không thấy điều gì kỳ quái khi được dạy học thông qua một loạt quảng cáo. Đương nhiên chúng cũng cho rằng, việc của truyền hình là giúp chúng được giải trí.

Các bậc cha mẹ ủng hộ Sesame Street vì một số lý do, và một trong những lý do là nó giúp họ xoa dịu cảm giác tội lỗi về việc họ không thể hạn chế con cái mình xem truyền hình. Sesame Street giúp ta biện minh cho việc một đứa trẻ 4 hoặc 5 tuổi được phép ngồi cố định trước màn hình ti vi trong những khoảng thời gian không bình thường. Các bậc cha mẹ háo hức hy vọng rằng, truyền hình có thể dạy cho con cái họ một điều gì đó khác ngoài việc khám phá xem loại ngũ cốc ăn sáng nào giòn rụm nhất. Đồng thời, Sesame Street giảm bớt trách nhiệm của phụ huynh về việc phải dạy cho trẻ em biết đọc trước tuổi đi học - đây không phải là vấn đề nhỏ trong một nền văn hóa mà trẻ em bị coi là phiền phức. Người ta cũng có thể thấy rõ rằng, mặc dù có những khuyết điểm, Sesame Street hoàn toàn hòa hợp với tinh thần đang thịnh hành tại nước Mỹ. Việc sử dụng những con rối dễ thương, những người nổi tiếng, giai điệu hấp dẫn... chắc chắn sẽ mang lại niềm vui cho trẻ nhỏ, giúp chúng được trang bị đầy đủ để bước vào một nền văn hóa vui vẻ.

Đối với các nhà giáo dục, nhìn chung họ cũng tán thành Sesame Street. Họ thường thấy những phương pháp mới có độ phù hợp cao, đặc biệt nếu họ được thông báo rằng công tác giáo dục có thể được tiến hành hiệu quả hơn nhờ các công nghệ mới. Sesame Street dường như là một sự hỗ trợ sáng tạo để giải quyết vấn đề dạy trẻ em đọc đang ngày càng được lưu tâm nhiều hơn, đồng thời khuyến khích trẻ yêu thích học tập.

Bây giờ chúng ta biết rằng, Sesame Street chỉ khuyến khích trẻ em yêu trường học nếu trường học giống như Sesame Street. Tuy nhiên, Sesame Street đi ngược lại những ý tưởng truyền thống về trường học. Trong khi lớp học là nơi giao tiếp xã hội, thì không gian phía trước ti vi lại là một không gian riêng tư, không có sự giao lưu. Trong khi ở lớp học, người ta có thể đưa ra cho giáo viên các câu hỏi, thì họ lại không thể thắc mắc gì với màn hình ti vi. Trong khi trường học tập trung phát triển ngôn ngữ, truyền hình lại đòi hỏi ta phải chú ý đến hình ảnh. Trong khi đi học là một yêu cầu bắt buộc, xem ti vi là hành động do chính con người lựa chọn. Ở trường, nếu như không chú ý làm theo yêu cầu của giáo viên, bạn sẽ có nguy cơ bị phạt; nhưng sẽ không có hình phạt nào xảy ra nếu bạn không tập trung vào màn hình ti vi. Ở trường học, bạn phải tuân thủ các quy tắc cư xử tại nơi công cộng, nhưng nếu xem ti vi, bạn không cần phải tuân thủ những điều đó. Ở lớp học, những thứ vui vẻ cùng lắm chỉ là phương tiện để ta đạt được mục đích; nhưng trên truyền hình, bản thân những thứ vui vẻ đã là mục đích.

Tuy nhiên, Sesame Street và thứ tiếp nối nó, The Electric Company, không đáng bị đổ lỗi vì đã khiến lớp học truyền thống không còn tồn tại.

Nếu lớp học bây giờ bắt đầu trở thành một môi trường quá cũ kỹ và nhạt nhẽo để ta có thể học tập, thì trách nhiệm thuộc về bản thân những người phát minh ra chương trình truyền hình, chứ không phải là một kênh truyền hình dành cho trẻ em. Chúng ta khó có thể mong đợi những người chuyên làm chương trình truyền hình lại quan tâm đến mục đích chân chính của một lớp học. Họ quan tâm đến mục đích của truyền hình. Điều này không có nghĩa là Sesame Street không mang tính giáo dục. Trên thực tế, nó không nói về gì khác ngoài giáo dục, theo nghĩa là mọi chương trình truyền hình đều có tính giáo dục. Cũng giống như việc đọc sách (bất kỳ loại sách nào) luôn thúc đẩy ta hướng đến việc học tập, thì xem một chương trình truyền hình cũng có tác dụng tương tự. The Little House on the Prairie, Cheers và The Tonight Show cũng hiệu quả như Sesame Street trong việc quảng bá cái có thể được gọi là học tập trên truyền hình. Và phong cách học tập này, về bản chất, trái ngược với việc học qua sách vở. Nếu chúng ta đổ lỗi cho Sesame Street về bất cứ điều gì, thì lỗi đáng kể nhất của nó là giả vờ đóng vai đồng minh của lớp học. Là một chương trình truyền hình, thậm chí là một chương trình hay, Sesame Street không khuyến khích trẻ em yêu trường học hoặc bất cứ điều gì liên quan tới trường học. Nó chỉ khuyến khích trẻ em yêu thích truyền hình.

Hơn nữa, điều quan trọng cần nói thêm là, việc Sesame Street có dạy cho trẻ em các chữ cái và con số hay không là điều hoàn toàn không đáng kể. Theo như nhận xét của John Dewey, thì nội dung của một bài học là điều ít quan trọng nhất trong quá trình học tập. Theo ý ông, điều quan trọng nhất mà người ta học được là học cách học. Chúng ta làm gì, chúng ta sẽ học được điều đó. Truyền hình giáo dục bằng cách dạy trẻ em làm những việc cần thiết để xem truyền hình. Và những việc cần làm để xem một chương trình truyền hình rất khác với những việc mà lớp học yêu cầu trẻ em thực hiện để đọc một cuốn sách.

Xét về việc học tập, đọc sách và xem truyền hình hoàn toàn khác biệt, và đây là vấn đề giáo dục hàng đầu ở Mỹ hiện nay. Trên thực tế, Mỹ là trường hợp tiêu biểu đại diện cho cuộc đại khủng hoảng thứ 3 trong nền giáo dục phương Tây. Cuộc khủng hoảng đầu tiên xảy ra vào thế kỷ V trước Công nguyên, khi Athens trải qua một sự thay đổi từ văn hóa truyền khẩu sang văn hóa viết. Để hiểu điều này có nghĩa là gì, chúng ta phải đọc Plato. Cuộc khủng hoảng thứ hai xảy ra vào thế kỷ XVI, khi châu Âu trải qua một cuộc chuyển đổi cơ bản gắn với việc sử dụng máy in. Để hiểu điều này có nghĩa là gì, chúng ta phải đọc John Locke. Còn cuộc khủng hoảng thứ ba diễn ra ở Mỹ, là kết quả của cuộc cách mạng điện tử, đặc biệt là sự xuất hiện của truyền hình. Để hiểu điều này có nghĩa là gì, chúng ta phải đọc Marshall McLuhan.

Chúng ta đang phải đối mặt với sự tan biến của một nền giáo dục chậm chạp dựa trên chữ viết, và chấp nhận sự nổi lên của một nền giáo dục mới dựa trên hình ảnh điện tử có tốc độ ánh sáng. Về cơ bản, lớp học vẫn gắn liền với tài liệu in ấn, mặc dù mối liên hệ đó đang nhanh chóng yếu đi. Trong khi đó, truyền hình lao về phía trước, không nhượng bộ người tiền nhiệm của nó, và tạo ra những quan niệm mới về kiến thức cũng như cách tiếp thu kiến thức. Hoàn toàn có lý do để nhận xét rằng, hoạt động giáo dục chính yếu được thực hiện ở Mỹ hiện nay không diễn ra trong các lớp học mà ở trong nhà, trước ti vi. Người nắm thẩm quyền không còn là ban giám hiệu hay giáo viên mà là các giám đốc điều hành nhà đài và các nghệ sĩ giải trí. Tôi không có ý ám chỉ tình huống này là kết quả của một âm mưu. Tôi chỉ muốn nói rằng, truyền hình có quyền kiểm soát thời gian, sự chú ý và thói quen nhận thức của thanh thiếu niên, do đó nó cũng nắm quyền kiểm soát việc học tập của các em.

Đây là lý do tại sao tôi nghĩ rằng, ta có thể coi truyền hình là một chương trình giảng dạy. Theo cách tôi hiểu từ này, chương trình giảng dạy là một hệ thống thông tin có cấu trúc đặc biệt, hướng đến mục đích tạo ảnh hưởng, giảng dạy, đào tạo, nuôi dưỡng tâm trí và tính cách của thanh thiếu niên. Tất nhiên, ti vi làm chính xác những điều đó một cách không ngừng nghỉ. Như vậy, nó đã cạnh tranh thành công với chương trình giảng dạy của trường học.

Tôi muốn nhấn mạnh thực tế rằng, đóng góp chính của truyền hình đối với triết lý giáo dục là đưa ra ý tưởng giảng dạy và giải trí không thể tách rời. Quan niệm này chưa từng xuất hiện trong nghiên cứu về giáo dục, từ Khổng Tử, Plato, Cicero, Locke đến John Dewey. Khi tìm kiếm tài liệu về giáo dục, bạn sẽ thấy một số người nói rằng, trẻ em sẽ học tập hiệu quả nhất khi chúng quan tâm đến những gì chúng đang học. Plato và Dewey cũng nhấn mạnh điều này, rằng lý trí được bồi đắp một cách chất lượng nhất khi nó bắt nguồn từ một nền tảng cảm xúc mạnh mẽ. Bạn thậm chí sẽ thấy một số người nói rằng, điều kiện học tập tốt nhất gắn liền với một giáo viên giàu lòng yêu thương và nhân hậu.

Tuy nhiên, chưa ai từng nói hay ngụ ý rằng hoạt động học tập ý nghĩa chỉ có thể xảy ra khi giáo dục mang tính giải trí. Các triết gia về giáo dục cho rằng, học tập phải diễn ra theo một trình tự, người học nhất định phải kiên trì và đổ mồ hôi, còn những thú vui cá nhân phải đặt sau lợi ích của tập thể. Việc học tập phải gắn với phản biện, tư duy trừu tượng và chắc chắn rằng, học tập không phải một việc dễ dàng - người ta sẽ chỉ giành được chiến thắng trong học tập sau khi kiên cường đấu tranh. Cicero nhận xét rằng, mục đích của giáo dục là giải phóng người học khỏi sự chuyên chế của hiện tại - một việc không thể khiến những người trẻ tuổi vui lòng, bởi họ đang hết sức cố gắng để làm điều ngược lại, tức là thích ứng với hiện tại.

Truyền hình cung cấp một lựa chọn thay thế hấp dẫn cho tất cả những điều trên. Chúng ta có thể nói rằng, có 3 tiêu chí giúp định hình triết lý giáo dục dựa trên truyền hình. Ảnh hưởng của những điều này xuất hiện trong mọi loại chương trình truyền hình - từ Sesame Street đến các bộ phim tài liệu của Nova, từ National Geographic tới Fantasy Island hay MTV. 3 tiêu chí như sau:

Không cần có thứ gì đi trước

Mỗi chương trình truyền hình bản thân nó phải là một sản phẩm hoàn chỉnh, độc lập. Người ta không cần phải có bất kỳ kiến thức nào trước đó. Thậm chí không được phép gợi lên trong công chúng suy nghĩ rằng, việc học là một thứ diễn ra theo từng nấc, là một công trình to lớn được xây dựng trên một nền tảng. Người học phải được phép tham gia vào bất kỳ thời điểm nào mà không bị phán xét. Đây là lý do tại sao bạn sẽ không bao giờ thấy một chương trình truyền hình có lưu ý ở phần mở đầu rằng, nếu khán giả chưa xem các chương trình trước đó, chương trình này sẽ trở nên vô nghĩa. Truyền hình là một chương trình giảng dạy không phân cấp bậc và không loại bỏ người xem vì bất kỳ lý do gì. Nói cách khác, truyền hình loại bỏ đặc điểm về trình tự và tính liên tục trong giáo dục, thể hiện rằng những điều đó không liên quan gì đến quá trình suy nghĩ, tư duy.

Không được gây bối rối

Khi dạy học trên truyền hình, gây ra cảm giác bối rối đồng nghĩa với tỷ suất người xem thấp. Nếu như bị bối rối, người học sẽ lập tức chuyển sang một kênh khác. Điều này có nghĩa là không được cung cấp nội dung gì khiến người học phải ghi nhớ, nghiên cứu, áp dụng hoặc tệ nhất là phải chịu đựng. Người ta khẳng định rằng, bất kỳ thông tin, câu chuyện hoặc ý tưởng nào cũng có thể được tiếp thu ngay lập tức, vì sự hài lòng của người học là điều tối quan trọng (chứ không phải sự tiến bộ của họ).

Không cần diễn giải

Trong tất cả những kẻ thù của việc dạy học qua truyền hình, bao gồm cả tính liên tục và sự phức tạp, không có kẻ thù nào ghê gớm hơn việc diễn giải. Lập luận, giả thuyết, thảo luận, lý do, phản biện hoặc bất kỳ công cụ truyền thống nào của truyền thông lý trí cũng sẽ biến truyền hình thành đài phát thanh hoặc tệ hơn là một tài liệu in ấn. Vì vậy, dạy học qua truyền hình phải luôn có hình thức kể chuyện, được thực hiện thông qua các hình ảnh động và có sự hỗ trợ của âm nhạc. Đây là đặc điểm của Star Trek cũng như Cosmos, Diffrent Strokes, Sesame Street và Noza. Không thứ gì được giảng dạy trên truyền hình mà không thể giàu tính trực quan và trình diễn.

Nếu như giáo dục loại bỏ hết tiền đề, sự phức tạp và diễn giải thì nó chính là giải trí. Và khi người ta cho rằng, ngoại trừ việc ngủ, không có hoạt động nào chiếm nhiều thời gian của thanh niên Mỹ hơn là xem ti vi, ta sẽ không thể tránh né sự thật là việc học phải được tái định hướng. Hệ quả của việc tái định hướng này không chỉ là các lớp học bị suy giảm chất lượng, mà nghịch lý thay, sự tạo định hướng còn khiến lớp học trở thành một nơi mà cả việc giảng dạy và học tập đều đề cao tính giải trí.

Tôi đã đề cập đến thí nghiệm ở Philadelphia, trong đó lớp học được thiết kế lại thành một nơi biểu diễn nhạc rock. Nhưng đây chỉ là một ví dụ ngớ ngẩn khi coi giáo dục là một phương thức giải trí. Xét rộng hơn, giáo viên từ bậc tiểu học đến đại học đang tăng cường những kích thích trực quan trong các bài giảng. Họ bớt yêu cầu học sinh đọc và viết các bài luận, đồng thời miễn cưỡng kết luận rằng, phương tiện chính để có thể thu hút học sinh là tính giải trí. Tôi có thể dễ dàng viết hết các trang còn lại của chương này bằng những ví dụ về nỗ lực của giáo viên để biến lớp học của họ thành các chương trình truyền hình hạng hai. Nhưng tôi sẽ tập trung vào The Voyage of the Mimi (Chuyến du hành của tàu Mimi), một điển hình của nền giáo dục mới. The Voyage of the Mimi là tên của một dự án khoa học và toán học tốn kém, quy tụ sự tham gia của nhiều tổ chức uy tín hàng đầu trong lĩnh vực giáo dục. Dự án được thực hiện nhờ khoản tài trợ 3,65 triệu đô la từ bộ Giáo dục - cơ quan luôn sốt sắng rót tiền vào những xu hướng của tương lai. Và tương lai chính là The Voyage of the Mimi. Để mô tả ngắn gọn dự án, tôi trích dẫn đoạn sau từ tờ New York Times (ngày 7 tháng 8 năm 1984):

Là một series truyền hình dài 26 tập mô tả cuộc phiêu lưu của một phòng thí nghiệm nghiên cứu cá voi, dự án kết hợp việc xem truyền hình với những cuốn sách tranh sinh động và các trò chơi máy tính, mô phỏng cách các nhà khoa học và hoa tiêu làm việc...

The Voyage of the Mimi dài 15 phút mỗi tập, mô tả cuộc phiêu lưu của 4 người trẻ tuổi cùng 2 nhà khoa học và 1 thuyền trưởng trong hành trình theo dõi hành vi của cá voi lưng gù ngoài khơi bờ biển Maine. Trên chiếc tàu đánh bắt cá ngừ, nhóm người đã đi theo những con cá voi và phải vật lộn để tồn tại trên một hòn đảo hoang sau khi một cơn bão ập tới làm hư hỏng thân tàu...

Sau mỗi tập phim là một đoạn phim tài liệu dài 15 phút về các chủ đề liên quan. Một tập phim tài liệu kể lại việc một diễn viên tuổi teen đến thăm Ted Taylor - nhà vật lý hạt nhân ở Greenport, người đã nghĩ ra cách làm sạch nước biển bằng cách đóng băng nó.

Giáo viên có thể tự do ghi hình chương trình và sử dụng tùy ý. Chương trình cũng kèm theo một loạt sách và bài tập máy tính liên quan tới 4 chủ đề học thuật xuất hiện tự nhiên trong mạch truyện: (1) sử dụng bản đồ và xác định phương hướng, (2) cá voi và môi trường sống của chúng, (3) hệ sinh thái và (4) những kỹ năng tin học.

Các tập phim được phát qua PBS; sách và phần mềm máy tính đã được cung cấp bởi Holt, Rinehart và Winston; kiến thức chuyên môn thì đến từ các giảng viên của trường Bank Street. Vì vậy, The Voyage of the Mimi không thể bị coi nhẹ. Như Frank Withrow của bộ Giáo dục nhận xét, “Chúng tôi coi đây là chiếc tàu tiên phong của những hoạt động sắp tới. Đây là một hình mẫu để những dự án khác đi theo”. Mọi người tham gia vào dự án đều nhiệt tình và lưu loát đưa ra những tuyên bố về lợi ích của nó. Janice Trebbi Richards đến từ Holt, Rinehart và Winston khẳng định: “Nghiên cứu cho thấy rằng, khả năng học tập sẽ tăng lên khi thông tin được trình bày trong một ngữ cảnh kịch tính, và truyền hình có thể làm điều này tốt hơn bất kỳ phương tiện nào khác”. Các quan chức của bộ Giáo dục tuyên bố rằng, sức hấp dẫn của việc tích hợp 3 phương tiện - truyền hình, tài liệu in ấn và máy tính - là nó có tiềm năng giúp mọi người trau dồi các kỹ năng tư duy bậc cao. Ông Withrow cũng cho biết, các dự án như The Voyage of the Mimi có thể giúp tiết kiệm rất nhiều chi phí, và xét về lâu dài, “Nó rẻ hơn bất cứ điều gì chúng ta đang làm”.

Tuy nhiên, The Voyage of the Mimi không phải là một ý tưởng hoàn toàn mới. Cái được gọi là “tích hợp 3 phương tiện” hay “truyền thông đa phương tiện” từng được gọi là “phương tiện nghe nhìn kết hợp” - một yếu tố đã được giáo viên sử dụng suốt nhiều năm, thường với mục đích khiêm tốn là tăng cường sự quan tâm của học sinh đối với chương trình giảng dạy. Hơn nữa, cách đây nhiều năm, bộ Giáo dục đã từng cung cấp tài chính để thực hiện một dự án tương tự có tên là Watch Your Mouth (Chú ý cách bạn nói chuyện) - một loạt các vở kịch truyền hình trong đó những người trẻ tuổi sử dụng tiếng Anh sai cách đã gặp phải nhiều vấn đề xã hội. Các nhà ngôn ngữ và nhà giáo dục đã chuẩn bị các bài học để giáo viên sử dụng kết hợp với mỗi chương trình. Kịch bản khá hấp dẫn, nhưng không có bằng chứng nào cho thấy những học sinh được yêu cầu xem Watch Your Mouth đã tăng khả năng sử dụng tiếng Anh.

Tuy nhiên, bộ Giáo dục dường như vẫn cho rằng, việc học tập sẽ được cải thiện khi các thông tin được trình bày trong một ngữ cảnh kịch tính, và truyền hình có thể làm điều này tốt hơn bất kỳ phương tiện nào khác. George Comstock và các cộng sự của ông đã xem xét 2.800 nghiên cứu về ảnh hưởng của truyền hình đối với hành vi, bao gồm cả quá trình xử lý nhận thức, và không thể chỉ ra bằng chứng thuyết phục cho thấy “việc học tập sẽ được cải thiện khi các thông tin được trình bày trong một ngữ cảnh kịch tính”. Thật vậy, trong các nghiên cứu được thực hiện bởi Cohen và Salomon; Meringoff; Jacoby, Hoyer và Sheluga; Stauffer, Frost và Rybolt; Stern; Wilson; Neuman; Katz, Adoni và Parness; cũng như nghiên cứu của Gunter - thì kết luận ngược lại đã được đưa ra.

Chẳng hạn, Jacoby và cộng sự chỉ ra rằng, chỉ có 3,5% người xem có thể trả lời thành công 12 câu hỏi Đúng/Sai liên quan đến 2 phân đoạn (mỗi phân đoạn kéo dài 30 giây) của chương trình truyền hình. Khi nghiên cứu phản hồi của học sinh đối với một chương trình tin tức được phát qua truyền hình, đài phát thanh và báo in, Stauffer và cộng sự nhận thấy, việc tiếp nhận tin tức qua báo in làm tăng đáng kể các câu trả lời chính xác cho các câu hỏi liên quan đến tên người và số liệu. Stern báo cáo rằng, sau khi xem một bản tin trên truyền hình được vài phút, 51% người xem không thể ghi nhớ dù chỉ một tin. Wilson nhận thấy, xét trung bình, người xem truyền hình chỉ có thể giữ lại 20% thông tin có trong một câu chuyện truyền hình hư cấu. Katz và cộng sự nhận thấy, 21% người xem truyền hình không thể nhớ lại bất kỳ tin tức nào sau khi bản tin phát sóng được 1 giờ. Dựa vào các nghiên cứu của mình và những người khác, Salomon kết luận rằng, “Những điều được rút ra từ truyền hình cụ thể nhưng khá rời rạc và không giàu tính suy luận; còn những điều được rút ra từ việc đọc nhiều khả năng sẽ gắn kết chặt chẽ hơn với kiến thức sẵn có của một người, do đó có tính suy luận cao hơn”. Nói cách khác, như nhiều nghiên cứu có uy tín đã đề cập, việc xem truyền hình không làm tăng đáng kể chất lượng học tập, mà truyền hình cũng không hiệu quả bằng tài liệu in ấn trong việc giúp người học trau dồi tư duy cấp cao và khả năng suy luận.

Điều đáng kể nhất về The Voyage of the Mimi là các nhà sản xuất rõ ràng đã chọn những nội dung phù hợp với việc lên truyền hình. Tại sao những học sinh này lại nghiên cứu hành vi của cá voi lưng gù? Các “chủ đề học thuật” như kỹ năng xác định phương hướng và đọc bản đồ quan trọng đến mức nào? Kỹ năng xác định phương hướng chưa bao giờ được coi là một “chủ đề học thuật” và trên thực tế, có vẻ như nó không hề phù hợp với hầu hết học sinh ở các thành phố lớn. Tại sao người ta lại quyết định rằng “cá voi và môi trường sống của chúng” là một chủ đề thu hút sự quan tâm đến mức người xem phải dành ra cả năm cho nó?

Tôi có thể đoán rằng, The Voyage of the Mimi được hình thành bởi ai đó đã đặt ra câu hỏi “Nên truyền hình điều gì thì thú vị?” chứ không phải “Nên giảng dạy điều gì thì hữu ích?”. Truyền hình rất phù hợp với những tình tiết kịch tính, những vụ đắm tàu, những cuộc phiêu lưu trên biển, những thuyền trưởng cộc cằn và các nhà vật lý học tương tác với các diễn viên kiêm người nổi tiếng. Và đó là, tất nhiên, những gì chúng ta có trong The Voyage of the Mimi. Việc bộ phim sit-com phiêu lưu này đi kèm với những cuốn sách tranh sinh động và các trò chơi máy tính chỉ nhấn mạnh thêm rằng, những thứ được chiếu trên truyền hình đang kiểm soát chương trình giảng dạy. Những cuốn sách tranh mà học sinh sẽ xem và các game máy tính mà học sinh sẽ chơi được sản xuất dựa theo nội dung của các chương trình truyền hình, chứ không phải ngược lại. Sách giờ đây chỉ còn là một phương tiện hỗ trợ, còn chương trình truyền hình mới là phương tiện chính để truyền tải nội dung giáo dục, và điều khiến nó chiếm được vị trí hàng đầu trong chương trình giảng dạy chính là vì nó mang tính giải trí.

Tất nhiên, một sản phẩm truyền hình có thể được sử dụng để kích thích học sinh quan tâm đến các bài học, hoặc thậm chí trở thành trọng tâm của một bài học. Nhưng điều đang xảy ra ở đây là nội dung của chương trình học đang phụ thuộc vào các đặc điểm của truyền hình. The Voyage of the Mimi đã chi 3,65 triệu đô la cho mục đích sử dụng phương tiện truyền thông theo đúng mong muốn của các “tay buôn truyền thông”, tức là vô tri và thiếu suy xét. Và cuối cùng, học sinh sẽ học được gì? Chắc chắn rằng chúng sẽ học được điều gì đó về cá voi, xác định phương hướng và đọc bản đồ - hầu hết là những điều mà chúng cũng có thể học thông qua các phương tiện khác. Về cơ bản, thanh thiếu niên sẽ học được rằng, học tập là một hình thức giải trí hay nói chính xác hơn, bất cứ thứ gì đáng học đều có thể mang hình thức giải trí và nên như vậy. Học sinh sẽ không phản đối nếu giáo viên ngôn ngữ Anh yêu cầu chúng học 8 bộ phận của lời nói bằng cách lấy nhạc rock làm phương tiện, nếu giáo viên xã hội hát cho chúng nghe về cuộc chiến tranh năm 1812, nếu giáo viên vật lý giảng bài cho chúng thông qua bánh quy và áo phông. Chúng sẽ không nghĩ đó là điều gì kỳ quặc và cũng sẽ sẵn sàng đón nhận chính trị, tôn giáo, tin tức thời sự và thương mại theo cách thú vị tương tự.

11 CẢNH BÁO CỦA HUXLEY

Có 2 cách để làm khô héo tinh thần của một nền văn hóa. Cách thứ nhất, theo phong cách Orwell, nền văn hóa trở thành một nhà tù. Cách thứ hai, theo phong cách Huxley, nền văn hóa trở thành một trò đùa.

Không ai cần phải nhắc nhở rằng, thế giới của chúng ta hiện đang bị hoen ố bởi nhiều đặc điểm của nền văn hóa nhà tù mà Orwell đã mô tả chính xác trong các câu chuyện của mình. Nếu đọc cả 1984 và Animal Farm (Trại súc vật), sau đó thêm cả Darkness at Noon (tạm dịch: Bóng đêm lúc ban trưa) của Arthur Koestler, ta sẽ có được hình dung khá chi tiết về bộ máy kiểm soát tư duy hiện đang hoạt động ở nhiều quốc gia và tác động tới hàng triệu con người. Tất nhiên, Orwell không phải là người đầu tiên trình bày cho chúng ta về sự tàn phá tinh thần của chế độ chuyên chế. Điều khiến tác phẩm của ông khác biệt là ông kiên quyết khẳng định rằng, tình hình sẽ không có gì khác biệt bất kể quản giáo của nhà tù đi theo tư tưởng cánh hữu hay cánh tả. Dù thế nào, cánh cổng của nhà tù cũng không thể xuyên thủng, sự giám sát vẫn cực kỳ nghiêm ngặt và người ta vẫn sẽ tôn sùng rộng rãi một số biểu tượng.

Điều mà Huxley cho chúng ta biết lại là, trong thời đại công nghệ tiên tiến, sự tàn phá tinh thần nhiều khả năng sẽ đến từ một kẻ thù có khuôn mặt tươi cười hơn là một kẻ có gương mặt hằn học và đáng nghi. Trong lời tiên tri của Huxley, Anh Lớn[8] không theo dõi chúng ta vì ông ta muốn thế. Mà chính chúng ta lựa chọn dõi theo ông ta. Không cần phải có người quản giáo hoặc cánh cửa canh gác nào cả. Khi dân chúng bị phân tâm bởi những câu chuyện tầm thường, khi đời sống văn hóa được tái định nghĩa là một vòng tròn giải trí không có điểm kết thúc, khi những cuộc thảo luận nghiêm túc trở nên ấu trĩ, hay nói tóm lại, khi mà dân chúng trở thành khán giả và các hoạt động công cộng đều là những trò mua vui, thì quốc gia sẽ rơi vào nguy hiểm và nền văn hóa sẽ cheo leo bên mép vực.

Ở Mỹ, những lời tiên tri của Orwell khó lòng xảy ra, nhưng những dự đoán của Huxley lại đang dần trở thành hiện thực. Nước Mỹ đang thực hiện thử nghiệm tham vọng nhất trên thế giới để thích ứng với những sự phân tâm mà truyền hình tạo ra. Đây là một thử nghiệm bắt đầu một cách chậm rãi và khiêm nhường vào giữa thế kỷ XIX và đến nửa sau của thế kỷ XX, đã trở nên cực kỳ lớn mạnh. So với mọi khu vực khác trên thế giới, người Mỹ đã tiến rất xa và nhanh chóng trong công cuộc kết thúc thời đại của chữ viết chậm chạp, và cấp cho truyền hình quyền lực tuyệt đối. Bằng cách mở ra Thời đại Truyền hình, Mỹ đã cung cấp cho thế giới hình dung rõ ràng nhất về tương lai theo dự báo của Huxley.

Những người nói về vấn đề này thường phải cất cao giọng đến độ điên cuồng, khiến bản thân mình trở thành những kẻ yếu bóng vía hay những kẻ phiền phức trong mắt công chúng. Nhưng họ phải làm như vậy bởi những gì họ muốn người khác nhận ra là một thứ có vẻ ngoài khá vô hại. Một thế giới theo suy nghĩ của Orwell sẽ dễ nhận ra và dễ vấp phải sự phản đối hơn nhiều so với một thế giới theo tiên đoán của Huxley. Chúng ta luôn sẵn sàng nhận biết và phá cảnh ngục tù khi những cánh cổng bắt đầu đóng lại xung quanh chúng ta. Chúng ta không thờ ơ với những tiếng kêu thống khổ và sẽ đứng lên với tinh thần của Milton, Bacon, Voltaire, Goethe và Jefferson. Nhưng nếu không có tiếng kêu thống khổ nào vang lên thì sao? Ai lại chuẩn bị sẵn sàng để chống lại những điều vui vẻ và thú vị chứ? Chúng ta phàn nàn với ai, khi nào, và bằng tông giọng nào, khi những hoạt động truyền thông nghiêm túc đều đã biến thành những tiếng cười đùa khúc khích? Đâu là liều thuốc giải độc cho một nền văn hóa bị xói mòn bởi những tiếng cười?

Tôi sợ rằng các nhà triết học không có hướng dẫn nào cho chúng ta về vấn đề này. Những lời cảnh báo của họ thường nhằm chống lại những hệ tư tưởng cố tình khơi gợi những khuynh hướng tồi tệ nhất trong bản chất con người. Nhưng những gì đang xảy ra ở Mỹ không phải là sản phẩm của một hệ tư tưởng như vậy. Nó là hệ quả nằm ngoài dự tính của một sự thay đổi mạnh mẽ trong phương thức truyền thông của chúng ta. Nhưng dù sao nó cũng là một hệ tư tưởng, vì nó áp đặt một lối sống loại bỏ hết những yếu tố thảo luận và phản đối. Sự tuân thủ là thứ duy nhất còn lại. Xã hội nhìn chung vẫn chưa coi công nghệ là một hệ tư tưởng, bất chấp thực tế là ngay trước mắt chúng ta, công nghệ đã thay đổi mọi khía cạnh cuộc sống ở Mỹ trong suốt 80 năm qua.

Bây giờ, ta không thể bào chữa cho việc nhắm mắt làm ngơ trước các mối nguy. Việc không nhận thức được một công nghệ có thể thay đổi xã hội, mà vẫn nghĩ công nghệ đó mang tính trung lập và là một người bạn của văn hóa... là một tư duy hết sức ngu ngốc, ngây ngô. Khi một nền văn hóa biết đến bảng chữ cái, thì thói quen nhận thức, quan hệ xã hội, quan niệm về cộng đồng, lịch sử và tôn giáo của nền văn hóa đó sẽ thay đổi. Điều tương tự xảy ra khi nền văn hóa biết đến công nghệ in ấn. Và khi giới thiệu cho nền văn hóa biết về những hình ảnh có thể truyền đi với tốc độ ánh sáng, ta sẽ tạo nên một cuộc cách mạng văn hóa. Không có cuộc bỏ phiếu nào cả. Không có luận chiến gì hết. Cũng không có sự kháng cự của đội quân du kích. Đây là một hệ tư tưởng không cần lời nói, và thậm chí còn trở nên mạnh mẽ hơn khi không xuất hiện lời nói. Tất cả những gì cần thiết để duy trì cuộc cách mạng này là dân số tin tưởng tuyệt đối vào tính tất yếu của sự tiến bộ. Và người Mỹ luôn tin tưởng rằng họ đang tiến bước đến một thiên đường đã định sẵn, với công nghệ là động lực thúc đẩy sự tiến bộ đó.

Vì vậy, sẽ tồn tại những khó khăn gần như không thể vượt qua đối với bất cứ ai viết một cuốn sách như thế này. Nhưng với tư cách là một người Mỹ có niềm tin bất diệt rằng, ở đâu có vấn đề thì ở đó phải có giải pháp, tôi sẽ kết luận bằng những gợi ý sau đây.

Trước tiên, chúng ta không được tự huyễn hoặc mình và đưa ra những lập luận phi lý về việc xóa bỏ truyền hình. Người Mỹ sẽ không tự ngăn cách mình với công nghệ, và đề nghị họ làm như vậy cũng có nghĩa là không đưa ra đề nghị nào cả. Một số quốc gia đã ra luật để giới hạn thời lượng hoạt động của truyền hình, do đó làm giảm vai trò của truyền hình trong đời sống công cộng. Nhưng tôi nghĩ điều này không có khả năng xảy ra ở Mỹ. Tuy nhiên, một số người Mỹ đã suy nghĩ theo hướng này. Một câu chuyện đã xuất hiện trên New York Times (ngày 27 tháng 9 năm 1984) về kế hoạch “Tắt ti vi” do Hội đồng Thư viện Farmington, Connecticut thực hiện. Có vẻ như nỗ lực này đã được thực hiện vào năm trước, ý tưởng là khuyến khích mọi người ngừng xem ti vi trong một tháng. Tờ Times cho biết hoạt động này đã được giới truyền thông đặc biệt chú ý. Gia đình bà Ellen Babcock đã tham gia và khi chia sẻ với phóng viên, bà nói: “Sẽ rất thú vị khi quan sát xem liệu sự kiện năm nay có tạo ra tác động giống như năm ngoái hay không. Năm ngoái, rất nhiều báo đài đã đưa tin về chúng tôi”. Nói cách khác, bà ấy hy vọng rằng, bằng cách xem truyền hình, mọi người sẽ biết được rằng họ nên ngừng xem truyền hình hay không. Hẳn rằng bà Babcock phải nhận ra sự mỉa mai ở đây. Có một điều trớ trêu mà tôi đã nhiều lần phải đối mặt, đó là người ta cứ bảo rằng tôi phải xuất hiện trên truyền hình để quảng bá một cuốn sách cảnh báo mọi người về những tác hại của truyền hình. Đó là những mâu thuẫn của một nền văn hóa đã phụ thuộc quá nhiều vào truyền hình.

Hơn nữa, một tháng tắt ti vi thì mang lại lợi ích gì? Kết quả thu được sẽ rất ít ỏi, nếu như không muốn nói đó là một nhiệm vụ hành xác. Những người dân Farmington hẳn sẽ rất sung sướng khi thời kỳ trừng phạt kết thúc và họ có thể quay lại với thú vui chân chính của mình. Tuy nhiên, ta vẫn nên công nhận nỗ lực của họ, cũng như công nhận nỗ lực của những người cố gắng hạn chế một số dạng nội dung nhất định trên truyền hình - ví dụ như các nội dung bạo lực quá mức hay các đoạn quảng cáo chen giữa chương trình dành cho trẻ em. Tôi đặc biệt thích đề xuất của John Lindsay về việc cấm quảng cáo chính trị trên truyền hình, giống như cấm quảng cáo thuốc lá và rượu.

Truyền hình, như tôi đã nói trước đó, là thứ phục vụ chúng ta một cách hữu ích nhất khi nó chiếu các chương trình giải trí tạp nham; còn trường hợp tệ nhất là nó chiếu các vấn đề nghiêm túc - tin tức thời sự, chính trị, khoa học, giáo dục, thương mại, tôn giáo - và biến chúng thành các sản phẩm giải trí. A-Team và Cheers không phải là mối đe dọa đối với sức khỏe cộng đồng của chúng ta. 60 Minutes, Eye-Witness News và Sesame Street mới là những hiểm họa.

Giải pháp cho vấn đề là thay đổi cách chúng ta xem truyền hình. Vì tôi tin rằng, chúng ta vẫn chưa hiểu rõ truyền hình là gì. Lý do là vì chưa có cuộc thảo luận chuyên sâu nào bàn xem thông tin là gì, và thông tin góp phần định hướng nền văn hóa ra sao. Đây là một thực tế trớ trêu, vì mọi người đang thường xuyên sử dụng những cụm từ như “thời đại thông tin”, “bùng nổ thông tin” và “xã hội thông tin”. Rõ ràng là chúng ta đã ít nhiều hiểu được rằng, sự thay đổi về hình thức, khối lượng, tốc độ và ngữ cảnh của thông tin có một ý nghĩa gì đó, nhưng chúng ta cũng mới chỉ dừng lại ở giai đoạn này.

Vậy, thông tin là gì? Các hình thức của nó là gì? Mỗi hình thức sẽ nhấn mạnh những quan niệm nào về trí tuệ, sự khôn ngoan và việc học tập? Những quan niệm nào sẽ bị các hình thức đó gạt sang một bên? Các tác dụng tâm lý của mỗi hình thức là gì? Mối quan hệ giữa thông tin và lý trí là gì? Loại thông tin nào khuyến khích tư duy? Người ta có ý gì khi nói “có quá nhiều thông tin”? Làm sao người ta biết được thế nào là quá nhiều?

Những đặc điểm mới của thông tin (nguồn gốc, tốc độ, ngữ cảnh, hình thức) sẽ định nghĩa lại một số khái niệm quan trọng của nền văn hóa như thế nào? Chẳng hạn, truyền hình có mang lại ý nghĩa mới cho “lòng mộ đạo”, “lòng yêu nước” hay “quyền riêng tư” không? Truyền hình có mang đến ý nghĩa mới cho “phán xét” hay “thấu hiểu” không? Làm thế nào để các hình thức thông tin khác nhau có thể thuyết phục mọi người? Các hình thức thông tin khác nhau quy định kiểu nội dung được truyền tải như thế nào?

Những câu hỏi trên, và hàng chục câu hỏi tương tự khác, là phương tiện mà qua đó, người Mỹ có thể bắt đầu phản biện chiếc ti vi của họ. Không có phương tiện nào là quá nguy hiểm nếu như người sử dụng nó hiểu được những mối nguy là gì. Việc những người nêu lên các câu hỏi trên có tìm được đến câu trả lời của tôi (hoặc của Marshall McLuhan) hay không thật sự không quan trọng. Đây là một trường hợp mà đặt ra câu hỏi đã là đủ. Nếu lên câu hỏi tức là đã hóa giải bùa chú. Tôi có thể thêm vào một số câu hỏi về tác động tinh thần, chính trị và xã hội của thông tin khi nó liên quan tới truyền hình/ máy tính. Tôi đề cập đến máy tính ở đây là vì rõ ràng rằng, người Mỹ sử dụng máy tính như một thói quen vô thức mà không phàn nàn một chút gì. Vài năm nữa, người ta sẽ nhận thấy rằng, việc thu thập một lượng dữ liệu khổng lồ với tốc độ ánh sáng sẽ tạo ra rất nhiều giá trị cho các tổ chức quy mô lớn, nhưng lại không giải quyết được mấy điều quan trọng đối với cá nhân mỗi người, và những vấn đề mà chúng tạo ra sẽ nhiều tương đương những vấn đề mà chúng giải quyết được.

Điều tôi đang cố gắng đưa ra là: Chỉ khi có nhận thức sâu sắc về cấu trúc và tác động của thông tin, thông qua việc phân tích các phương tiện truyền thông, thì ta mới có hy vọng tiến hành được một số biện pháp để kiểm soát truyền hình, máy tính hoặc bất kỳ phương tiện nào khác. Làm thế nào để ta đạt được ý thức truyền thông như vậy? Chỉ có 2 câu trả lời có thể xuất hiện - một câu trả lời vô nghĩa lý và có thể loại bỏ gần như ngay lập tức, câu trả lời còn lại thì có vẻ vô vọng nhưng lại là tất cả những gì chúng ta có.

Câu trả lời vô nghĩa lý là tạo ra các chương trình truyền hình với mục đích hướng dẫn mọi người cách xem truyền hình, cho khán giả thấy cách truyền hình đã tái tạo và làm tổn hại đến suy nghĩ của chúng ta về tin tức, tranh luận chính trị, tư tưởng tôn giáo... Tôi nghĩ những sự chứng tỏ như trên sẽ có hình thức giễu nhại, giống như phong cách của Saturday Night Live và Monty Python, với ý tưởng là khiến người xem phải bật cười trước thực tế là truyền hình nắm quyền kiểm soát hoạt động truyền thông. Nhưng theo diễn biến đó, người cuối cùng cất cao tiếng cười chính là truyền hình. Để thu hút được một lượng khán giả đủ lớn để tạo ra sự khác biệt, người ta sẽ phải sản xuất các chương trình thật thú vị, theo đúng phong cách truyền hình. Do đó, bản thân hành động chỉ trích truyền hình ấy sẽ phải diễn ra theo phong cách truyền hình. Những người giễu nhại sẽ trở thành người nổi tiếng, sẽ đóng phim và cuối cùng sẽ đóng quảng cáo trên truyền hình.

Còn câu trả lời vô vọng là trông cậy vào phương tiện truyền thông đại chúng duy nhất, về lý thuyết, có khả năng giải quyết vấn đề: trường học của chúng ta. Đây là cách giải quyết thông thường của người Mỹ đối với tất cả các vấn đề xã hội nguy hiểm, và tất nhiên, dựa trên một niềm tin ngây thơ vào hiệu quả của giáo dục. Điều này hiếm khi hiệu quả. Đối với vấn đề truyền hình, mức độ khả dĩ còn giảm xuống thấp hơn. Các trường học của chúng ta thậm chí vẫn chưa xem xét vai trò của chữ viết trong việc hình thành nên nền văn hóa. Sự thật là trong 100 học sinh lớp 12, bạn sẽ không tìm được 2 người có thể nói cho bạn biết bảng chữ cái được phát minh vào lúc nào (trong phạm vi sai số 500 năm). Tôi ngờ hầu hết học sinh còn không biết bảng chữ cái là một phát minh. Tôi nhận thấy rằng, khi đối mặt với câu hỏi này, các học sinh tỏ ra rất bối rối, như thể người ta hỏi họ “Cây xanh được phát minh vào lúc nào?” hay “Những đám mây được phát minh vào lúc nào?”. Việc yêu cầu các trường học tham gia vào nhiệm vụ xóa bỏ những nhầm tưởng về các phương tiện truyền thông chính là đặt ra một yêu cầu mà các trường học chưa bao giờ thực hiện.

Tuy nhiên, có lý do để tin rằng tình hình chưa thực sự vô vọng. Các nhà giáo dục không phải là không biết ảnh hưởng của truyền hình đối với học sinh của họ. Được kích thích bởi sự xuất hiện của máy tính, mọi người thảo luận về vấn đề này rất nhiều, tức là họ đã phần nào trở nên “có ý thức về các phương tiện truyền thông”. Về cơ bản, họ tập trung vào câu hỏi, “Làm thể nào chúng ta có thể sử dụng ti vi (hoặc máy tính) để kiểm soát giáo dục?”, và vẫn chưa đến thời điểm họ đặt ra câu hỏi sau: “Làm thế nào chúng ta có thể sử dụng giáo dục để kiểm soát ti vi (hoặc máy tính)?” Nhưng phạm vi tìm kiếm giải pháp của chúng ta phải vượt ra xa hơn tình hình hiện tại, nếu không mọi thứ sẽ trở nên vô ích. Bên cạnh đó, nhiệm vụ chính thức của các trường học là hỗ trợ người trẻ tuổi học cách diễn giải các biểu tượng trong nền văn hóa của họ.

Những gì tôi đề xuất ở đây cũng là những gì mà Aldous Huxley đưa ra. Và tôi không thể làm gì tốt hơn ông ấy. Ông cùng với H. G. Wells tin tưởng rằng, chúng ta đang ở trong một cuộc chạy đua giữa giáo dục và thảm họa, và ông đã liên tục nhấn mạnh rằng, chúng ta phải có hiểu biết về chính trị và nhận thức luận của truyền thông. Vì cuối cùng, ông ấy đang cố gắng nói với chúng ta rằng, điều khiến những người trong Brave New World đau khổ không phải là họ bận rộn cười nói thay vì suy nghĩ, mà là họ không biết họ đang cười về điều gì và tại sao họ lại ngừng suy nghĩ.

Chú Thích

[1] Nguyên văn: Orwellian nightmares. Orwellian là tính từ để chỉ một tình huống, một điều kiện xã hội mà nhà văn George Orwell cho là phá hoại hạnh phúc của một xã hội tự do và cởi mở. Nó đề cập đến chính sách kiểm soát hà khắc của các chính phủ đàn áp. Từ này gắn với những tình huống được miêu tả trong các tiểu thuyết của ông, đặc biệt là tác phẩm 1984 (xuất bản năm 1949).

[2] Ý chỉ những cuốn sách viết tay, sau đó được trang trí thêm những đường viền, họa tiết, hình vẽ... có màu sắc rực rỡ.

[3] Nguyên văn: symbolic environment, ý chỉ việc nhìn nhận và diễn giải thế giới dựa trên các biểu tượng. Lĩnh vực truyền thông tạo ra rất nhiều biểu tượng và khi các biểu tượng này thay đổi, cách chúng ta nhìn nhận thế giới cũng thay đổi.

[4] Những cuốn sách cỡ nhỏ, ít trang bàn về các vấn đề thời sự.

[5] Broadsides là những văn bản được in trên một mặt giấy khổ lớn, dùng để quảng cáo và đưa tin tức đến công chúng một cách nhanh chóng.

[6] Đầu sách được sử dụng rộng rãi như sách giáo khoa ở các trường học của Mỹ từ giữa thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX.

[7] Đây là kiến thức cơ bản về ngôn ngữ. Lời nói được tạo thành từ 8 bộ phận: danh từ, đại từ, động từ, tính từ, phó từ, giới từ, liên từ và thán từ.

[8] Nguyên văn: Big Brother. Đây là một nhân vật mang tính biểu tượng trong tiểu thuyết 1984 của George Orwell, là một cách nói để chỉ chính phủ, người cai trị hoặc một người nắm toàn quyền cố gắng kiểm soát hành vi và suy nghĩ của dân chúng cũng như hạn chế tự do của họ.