Thư viện sách miễn phí

web.taisachnhanh.cloud

Đọc bằng KOReader:

Vào menu chọn Cloud Storage sau đó bấm dấu + và chọn FTP rồi nhập vào như sau

quickdown.duckdns.org:2121

user: tainhanh
pass: tainhanh

Nếu không dùng được hoặc bị out vui lòng đổi user là tainhanh1, tainhanh2,tainhanh3...vv

Bạn có nhu cầu upload sách lên trang này hãy vào trang upload bên dưới để chia sẽ cho mọi người cùng đọc nhé định dạng hỗ trợ EPUB:

Upload sách: upload.taisachnhanh.cloud

LỐI SỐNG
(trọn bộ 3 tập)

Tập thể tác giả nhóm Cánh Buồm
Giáo dục hiện đại
Nhà Xuất bản Tri Thức

Nguồn: Ebookvie
Trình bày lại (13/08/‘16): QuocSan

Bộ sách “Lối Sống” được soạn để tổ chức việc học của trẻ em ở trường phổ thông thay thế hoàn toàn cách dạy “Luân lý” hoặc “Đạo đức” trước đây.

LỐI SỐNG 1:
NĂNG LỰC TỰ PHỤC VỤ

Lời dặn bạn dùng sách

Bộ sách Lối sống được soạn để tổ chức việc học của trẻ em ở trường phổ thông thay thế hoàn toàn cách dạy “Luân lý” hoặc “Đạo đức” trước đây.

Tại sao lại có sự thay đổi đó?

Khả năng cao nhất của cách dạy “đạo đức” là đưa ra được những lời khuyên. Song ngay cả khi có nguyên tắc đạo đức đúng nhất, thì vẫn còn lại vấn đề: Nghe lời khuyên nhưng rồi có hành động theo không?

Lối sống là hành vi có ý thức hằng ngày của một con người. Những hành vi đó thể hiện quan niệm về đạo đức được chia sẻ với mọi người trong cộng đồng. Đó là một công trình rèn luyện lâu dài khởi động từ nhà trường.

Môn học này cùng bộ sách này vì thế có thể được đặt tên rất dài là Sách hướng dẫn tổ chức hình thành lối sống hằng ngày cho trẻ em và đã được rút gọn thành môn Lối sống và kèm theo là sách học Lối sống.

Một lối sống mới cho trẻ em được hình thành theo một trục chính là năng lực sống đồng thuận. Đó là học để biết cùng tìm cách sống hòa hợp giữa cá nhân với cộng đồng và giữa các cộng đồng với nhau. Đó cũng là lối sống hằng ngày, ngay ngày hôm nay, từ lớp 1, và ý thức sống đó sẽ có tác động tới lối sống mai sau.

Bước thứ nhất, ở lớp 1, sự đồng thuận xoay quanh chủ đề tổ chức lối sống tự lập cho trẻ em thông qua tổ chức chuỗi công việc tự phục vụ của từng em. Ngay trong công việc này, phải đạt được sự đồng thuận của ba thành phần chung sống trong nhà trường – học sinh, giáo viên, phụ huynh – thì mới có tự phục vụ để qua đó rèn luyện cuộc sống tự lập cho các em.

Tôn trọng sự tự do của người học, sách này còn cho học sinh cả quyền lựa chọn cách ghi vở – giáo viên (từ sau đây sẽ viết tắt là GV) không bao giờ đọc cho học sinh (sau đây sẽ viết tắt là HS) chép mà ngay trong sách đã cho một khung sườn để học sinh tự chọn cách ghi.

Nhóm biên soạn mong bạn dùng sách nhận rõ ý nghĩa của các “kĩ thuật” kể trên: Không dạy học theo lối giảng giải mà chỉ tổ chức việc tự học của trẻ em.

Nhóm Cánh Buồm trân trọng giới thiệu tài liệu sư phạm cô đúc này tới tất cả các bạn dùng sách cũng như các nhà nghiên cứu.

Chúc các bạn thành công!

Nhóm biên soạn

Bài mở đầu. ĐẠI CƯƠNG VỀ CÁCH HỌC

CÙNG SỐNG – CÙNG LÀM VIỆC

Việc giao cho các em

Các em chia thành từng nhóm, cùng vẽ một bức tranh theo chủ đề tự chọn.

Mục đích: Tập sống chung, làm việc chung.

- Biết bàn bạc.

- Biết phân công.

- Biết nghiệm thu.

Có những cách thực hiện nào?

Cách 1

Các thành viên tưởng là bàn bạc công việc nhưng thực ra là cãi nhau và giằng nhau, xé rách tờ giấy.

Kết quả: Không có sản phẩm.

Câu hỏi cho em:

Đây có phải là cùng làm việc không?

Cách 2

Nhóm có ba người thì một người chơi, một người nằm ngủ, phó mặc cho một người vẽ.

Kết quả: Vẫn có sản phẩm.

Câu hỏi cho em:

Đây có phải là cùng làm việc không?

Cách 3

Nhóm 3 bàn nhau vẽ bức tranh về ba thành viên của nhóm, phân công lần lượt thay nhau làm mẫu, vẽ và đứng quạt cho nhau.

Kết quả: Hoàn thành sản phẩm.

Câu hỏi cho em:

Đây có phải là cùng làm việc không? Cách làm này khác gì so với hai cách trên?

Kể chuyện cho em

HÀNH BINH THẦN TỐC

“Ngàn thuở còn truyền câu chuyện lạ:
Mười ngày thần tốc phá quân Thanh”

Có người kể truyền thuyết về vua Quang Trung dẫn quân thần tốc ra Thăng Long như sau: Ông cho ba người lập thành một nhóm, có một cái võng, hai người khiêng một người nằm trên võng vừa nghỉ vừa ngủ. Đến lúc ăn thì dừng, ăn cấp tốc lại đi tiếp, ngày đêm không nghỉ. Nhưng vì được thay nhau nghỉ ngơi trong suốt đoạn đường đi, nên quân Tây Sơn không mỏi mệt mà có thể tập hợp lực lượng đánh ngay.

Quân Thanh nghe tin quân Tây Sơn đã tiến sát thành Thăng Long, nhưng chủ quan khinh địch, vì nghĩ rằng một đội quân đi từ Nam ra Bắc như vậy trong một thời gian ngắn ắt hẳn không thể nào còn sức chiến đấu nữa, nên chúng vẫn thờ ơ, vui vẻ ăn tết.

Không ngờ, Quang Trung đã áp sát thành Thăng Long và tiến đánh liền trong bảy ngày tết, đánh tan hai mươi chín vạn quân Thanh.

Bài luyện tập

Đóng kịch câm: Các em đóng lại ba đoạn kịch trên, chỉ dùng động tác, không dùng lời.
- Cảnh 1: Ba em tranh cãi, giằng xé đến nỗi rách giấy, nhăn nhó, khóc lóc.
- Cảnh 2: Ba em cùng nhóm nhưng một em ngồi nghịch, một em nằm bẹp xuống ngủ, chỉ có một em vẽ.
- Cảnh 3: Đóng ba nhân vật người làm mẫu, người vẽ, và người quạt cho bạn. Sau đó thay phiên nhau.

Đặt tên cho ba cách làm việc.
Em đặt tên cho ba cách làm, mỗi tên không quá năm tiếng:
- Cách làm không hiệu quả.
- Cách làm hiệu quả nhưng không phải là cùng làm.
- Cách làm việc chung hiệu quả.

Vẽ tranh truyện.
Em vẽ lại thành bộ tranh truyện gồm có bốn hình mô tả lại từng cách làm việc. Tên truyện được đặt theo tên vừa làm ở bài tập 2.

Trò chơi đóng vai cho cả lớp cùng tham gia. Diễn lại vở Quang Trung tiến quân ra Bắc, quân sĩ thay phiên cáng nhau, hành quân theo hàng.

ĐỒNG THUẬN

Đồng thuận là gì? Làm gì để có đồng thuận?

Làm cách gì bây giờ? Mọi người tự giới thiệu đi!

Việc 1: Học sinh tự giới thiệu

Việc 2: Giáo viên tự giới thiệu

Việc 3: Phụ huynh tự giới thiệu

Giới thiệu xong, em biết: trong nhà trường có ba tập hợp người.

LÀM GÌ để có được sự ĐỒNG THUẬN?

Phải có VIỆC LÀM mang mục tiêu chung.
(Làm gì? Để đạt mục tiêu gì?)

Phải cùng nhau tìm cách THỰC HIỆN việc làm đó.
(Bàn nhau lập kế hoạch)

Phải vượt qua XUNG ĐỘT để cùng thực hiện mục tiêu chung.
(Tháo ngòi xung đột để đoàn kết trong công việc)

“Hội nghị tay ba”

HỘI NGHỊ TAY BA
GIÁO VIÊN – HỌC SINH – PHỤ HUYNH
là một cách để tháo ngòi xung đột.

Cách tháo ngòi xung đột tốt nhất là
CÙNG NHAU LÀM MỘT VIỆC.

Bây giờ cùng làm một việc lớn như sau:
TỔ CHỨC CHO HỌC SINH LỚP 1 SỐNG TỰ LẬP.

Chúng ta sẽ đi tới ĐỒNG THUẬN trong việc làm này như thế nào?

Bài 1. EM ĐÃ LỚN

CÁCH THỰC HIỆN

Yêu cầu

- HS tự tổ chức được buổi triển lãm.

- Qua việc tự tổ chức, ý thức được mình đã lớn.

- Củng cố thêm nhận thức về đồng thuận.

Cách tiến hành

Chuẩn bị

Một vài bức ảnh về các em bé sơ sinh, mẫu giáo, quần áo, đồ chơi… trang trí xung quanh lớp tạo không khí khác hẳn giờ học trước. Một vài bản nhạc vui nhộn. Bàn học xếp theo hình chữ U hoặc hình vòng tròn.

Các việc cần làm:

- Việc 1: Em tự nói về mình: Làm gì để nhận rõ “Em đã lớn”?

GV gợi cho HS về chiều cao, cân nặng, trang phục, các món ăn, sở thích, trò chơi… giúp các em phát biểu.

- Việc 2: Tìm đồng thuận trong việc tổ chức triển lãm “Em đã lớn”.

GV chú ý: tinh thần đồng thuận nằm trong việc làm thật, không nhất thiết cứ phải nói lại khái niệm đó.

+ Xác định mục đích cuộc triển lãm.

+ Bàn bạc cách tổ chức (triển lãm những gì, sắp xếp ra sao, mời những ai đến tham dự).

- Việc 3: Củng cố. Về nhà em kể với bố mẹ hôm nay em làm được gì. GV liên hệ với phụ huynh, thông báo về nội dung và yêu cầu của tiết học, đề nghị phụ huynh hợp tác, giúp HS tìm đồ dùng và đánh dấu tên các em để đưa vào triển lãm.

Trưng bày, giới thiệu, biểu diễn

- Việc 1: Chia nhóm, sắp xếp phòng học thành phòng triển lãm.

- Việc 2: Trưng bày hiện vật và giới thiệu.

- Việc 3: Hoạt động nhân dịp triển lãm.

Thảo luận, củng cố, phát biểu cảm tưởng

1. Em đã lớn – Em học lớp 1

Làm gì để nhận rõ “Em đã lớn”?

- Các em tự nói về mình: Có những gì khác các năm trước? (Cao hơn, nặng hơn, đã vào học lớp 1…)

Bé tí khi nào lớn như ta?

2. Triển lãm “EM ĐÃ LỚN” – “Em là nhà tổ chức triển lãm”

Tớ muốn đặt tên triển lãm là…

Mình muốn trưng bày những thứ như là…

Tìm đồng thuận trong việc tổ chức triển lãm:

Lập một Ban tổ chức triển lãm.

Thu thập đồ vật để triển lãm.

Thi tìm lời mời tham dự.

Mẹ ơi lớp con sắp tổ chức triển lãm!

3. Triển lãm “EM ĐÃ LỚN” – Đồ dùng của em

4. Triển lãm “EM ĐÃ LỚN” – Những bức ảnh của em

5. Triển lãm “EM ĐÃ LỚN” – Hoạt động nhân dịp triển lãm

Bài 2. EM TỰ PHỤC VỤ

CÁCH THỰC HIỆN

Loạt bài EM TỰ PHỤC VỤ được thiết kế theo một quy trình gồm có ba việc sau:

- Việc 1: HS phát biểu về vấn đề của mình mà bài học đặt ra.

(Giúp các em soi chiếu vào bản thân, gắn nội dung học với chính cuộc sống thực của các em)

- Việc 2: Chơi trò chơi đóng vai và bàn bạc tìm đồng thuận về vấn đề mà bài học đặt ra.

(Các em biết cách tìm sự đồng thuận về một việc cụ thể trong vấn đề tự phục vụ)

- Việc 3: Củng cố. Có hai cách:

+ Cách 1: HS phát biểu về những gì vừa làm được ngay tại lớp, và về nhà sẽ kể lại những việc mình đã thực hiện cho bố mẹ nghe. (Điều này sẽ giúp các bài học về lối sống trở thành việc làm thực mà HS đã trải nghiệm chứ không phải là lí thuyết, đồng thời bố mẹ sẽ theo dõi được việc làm của con mình trong cuộc sống sau khi đã có ý thức về vấn đề tự phục vụ mà bài học đặt ra)

+ Cách 2: HS tự làm ra một sản phẩm mà trong sản phẩm đó chứa đựng ý thức về lối sống tự phục vụ của các em. Sản phẩm này sẽ được lưu giữ trong hồ sơ của từng HS.

Mục tiêu lối sống lớp 1: Tự phục vụ. Muốn sống tự lập phải biết tự phục vụ.

1. Ở nhà em tự làm được những việc gì?

2. Mỗi học sinh cần tự phục vụ, đồng ý hay không đồng ý?

Các em đóng vai:

- Đóng vai mẹ và em. Em muốn tự lập, mẹ sẽ nói gì?

- Đóng vai chị và em. Em muốn tự lập, chị sẽ nói gì?

- Đóng vai bố và em. Em muốn tự lập, bố sẽ nói gì?

- Đóng vai cô giáo và em. Em muốn tự lập, cô sẽ nói gì?

Ôi giời vừa dạy vừa dỗ, tự lập sao nổi!

Em tôi lười lắm, nó tự lập sao nổi?

Nó tự lập sao nổi, cứ làm hộ nó cho nhanh!

3. Còn em, em có đồng thuận với mọi người về mục tiêu tự phục vụ không?

- Tự phục vụ là làm những gì nhỉ?

- Tự phục vụ là… buổi sáng ngủ dậy, tự đánh răng và tự rửa mặt…

- Thế sao đánh răng, rửa mặt mà cũng phải ĐỒNG THUẬN?

- Tại sao? Đố bạn biết đấy! Ý kiến bạn thế nào?

Từng em tự phục vụ mình.
Tự mình làm mọi việc cho chính mình.
Không dựa dẫm vào người khác.

Em tự phục vụ: NGỦ DẬY ĐÚNG GIỜ

1. “Trời đã sáng rồi…”

Các em chia nhau diễn lại tình huống: Trời sáng rồi nhưng em không tự dậy mà mẹ phải vào tận giường gọi. Mẹ sẽ nói như thế nào? Em sẽ nói gì? Các em tự nghĩ ra và đóng tiếp.

2. Buổi sáng – tự giác ngủ dậy đúng giờ

Tìm đồng thuận trong việc ngủ dậy buổi sáng.

- Em dậy lúc mấy giờ?

- Có ai gọi dậy không hay là tự dậy?

- Nên tự ra khỏi giường hay để bố mẹ bế dậy?

Em tự phục vụ: THỂ DỤC BUỔI SÁNG

1. Một ngày mới của em bắt đầu như thế nào?

Em tập thể dục?

Em tưới cây?

Em ngủ nướng?

Hay ngồi ủ rũ?

2. Tập thể dục buổi sáng

Nguồn: Internet

Em tự phục vụ: VỆ SINH CÁ NHÂN

1. Tình huống “Lại đây mẹ lau mặt cho nào…”

Hai em đóng vai: Mẹ và con. Buổi sáng ngủ dậy, mẹ giặt khăn lau mặt và nói:

Mẹ: Con lại đây mẹ lau mặt cho nào!

Con: …………………………………

Em tự nghĩ ra đối thoại và tiếp tục đóng vai.

2. Em tự làm vệ sinh cá nhân

3. Kể chuyện về chủ đề “Em tự làm vệ sinh cá nhân”

Các bạn biết không, tớ đã biết tự mặc quần áo, tự đi giày buộc dây hẳn hoi rồi đấy. Lần đầu tiên tự mặc được áo, tớ rất vui. Mẹ tớ cũng rất vui. Chỉ tiếc là tớ cài thừa một cái cúc, tớ loay hoay mãi mới cài lại được chỉnh tề. Cái áo của tớ có năm cái cúc cơ…

Em tự phục vụ. ĂN UỐNG ĐÚNG CÁCH

1. Tình huống “Trong bữa cơm gia đình…”

Các em chia nhau diễn vở kịch ngắn:

Mẹ: Con ăn mãi mà không hết bát cơm. Để mẹ xúc cho con nhé! Ăn thêm miếng thịt này nữa là được.

Bố: Phải ăn cả thịt lẫn rau cho đủ chất chứ.

Em: Ứ ứ, con không ăn nữa đâu. Còn nửa bát đây, mẹ đổ đi.

Bà: Cháu ngoan, ăn đi rồi bà mua bim bim cho.

Thảo luận: Em đồng ý với câu nói của ai trong đoạn hội thoại trên?

2. Xem tranh ảnh, video về những nạn đói trên thế giới. Phát biểu suy nghĩ của em

Nguồn: Internet

3. Thảo luận chung trong lớp: TIẾT KIỆM trong ăn uống

1. Theo ý em, thế nào là TIẾT KIỆM trong việc ăn uống?

2. TIẾT KIỆM trong việc ăn uống để làm gì?

3. Em đã thực hiện TIẾT KIỆM trong việc ăn uống chưa?

Em tự phục vụ: ĐI NGỦ ĐÚNG GIỜ

1. Một ngày của em kết thúc như thế nào?

2. Em đi ngủ đúng giờ

- Mẹ tớ giục mãi tớ mới đi ngủ.

- Ăn cơm xong là tớ ngủ liền.

- Cứ đúng 9 giờ là tớ đi ngủ.

- Nhưng 11 giờ còn có hoạt hình Mr. Bean mà!

3. Tự lập thời gian biểu

Em tự phục vụ: ĐỌC SÁCH

1. Em đã đọc những cuốn sách nào?

2. Một ngày ở thư viện

Em thêm vào thời gian biểu mỗi tuần đi thư viện những buổi nào. Em có thể đến thư viện của trường, của thành phố, thị xã, huyện hoặc các tủ sách dòng họ… Đến đó phải tuân thủ nội quy của thư viện và nhớ dùng một quyển sổ để ghi chép lại những gì em thích!

3. Nhịp cầu “Từ quyển sách đến trái tim”

Các em tặng nhau những quyển sách mà mình yêu thích. Nếu không có sách, em tự kể lại những câu chuyện mình đã đọc ở sách, vẽ thêm tranh và đóng thành một quyển để tặng nhau.

Em tự phục vụ: XEM TIVI

1. Tình huống “Đưa điều khiển tivi cho em…”

2. Tìm sự đồng thuận trong việc xem tivi

- Cậu nên nhường tivi cho chị!

- Tại sao tớ lại phải nhường? Tớ muốn xem hoạt hình!

3. Trò chơi “Ai chọn thẻ giống tôi?”

Nhường cho bố mẹ xem thời sự

Xem tivi quá khuya

Xem hoạt hình

Nhường cho bà xem chèo

Ngồi xem tivi đúng khoảng cách

Ngồi gần tivi

Tranh điều khiển tivi

Xem phim bạo lực

Em tự phục vụ: THƯ GIÃN

1. Tình huống: Mệt mỏi và buồn chán

- Sao bạn lại ngồi ủ rũ thế? Bạn có muốn thư giãn cho vui tươi không?

- Thư giãn làm gì chứ, tớ đang mệt mỏi lắm.

- Ồ, không phải rồi, mệt mỏi mới cần thư giãn!

2. Em tập thư giãn bằng cách ngồi thiền

Thở sâu, thả lỏng cơ thể, đầu không nghĩ điều gì…

3. Câu lạc bộ Yoga

Các bạn trường Nguyễn Văn Huyên trong giờ học thư giãn. Ảnh: Nhóm Cánh Buồm

Em tự phục vụ: CHUẨN BỊ SÁCH VỞ, ĐỒ DÙNG TRƯỚC KHI ĐI HỌC

1. Tình huống “Tôi làm sao bây giờ?…”

2. Ai chuẩn bị cặp sách cho em đi học?

3. Trò chơi “Tôi còn thiếu cái gì?”

Mục đích:

Luyện cho các em tác phong tự chuẩn bị đồ dùng trước khi đi học.

Chuẩn bị:

Mỗi lần, bốn em lên chia bảng thành bốn cột và cô giáo bấm đồng hồ.

Tiến hành:

Mỗi em có 5-7 phút để vẽ những thứ mình cần mang đến trường ngày mai. Hết giờ, bạn nào có đủ đồ đạc là thắng, bạn nào không chuẩn bị đủ là thua, phải nhảy lò cò quanh lớp một vòng.

Em tự phục vụ: TẬP ĐIỀU TRA: CHUYỆN ĐẸP VÀ KHÔNG ĐẸP

CÁCH THỰC HIỆN

Yêu cầu:

- HS nhận thức được vấn đề tự phục vụ của bản thân mình và của những người xung quanh.

- Bước đầu biết cách “điều tra”: quan sát, ghi chép, thống kê, phân loại và báo cáo.

Cách tiến hành:

- Việc 1: Chuẩn bị điều tra

Xác định phạm vi điều tra: Ở nhà, ở lớp, tổ dân phố, khu tập thể…

Nội dung điều tra: những người tự phục vụ và những người không tự phục vụ.

Cách lập bảng điều tra, điền số liệu.

- Việc 2: Đi điều tra

Các em tiến hành trong cả tuần, bất kỳ lúc nào các em quan sát thấy ở những người xung quanh.

- Việc 3: Báo cáo kết quả điều tra, củng cố, nhận xét

1. Thời gian và phạm vi điều tra

- Trong một tuần, kể từ tiết học trước.

- Trong mọi tình huống mà em bắt gặp: Ở gia đình mình, nhà hàng xóm, nhà người thân, nơi công cộng, ở trường, lớp…

2. Nội dung điều tra

- Những người tự phục vụ tốt việc vệ sinh cá nhân.

- Những người còn ỷ lại vào người khác trong việc vệ sinh cá nhân.

- Những người không đảm bảo vệ sinh cá nhân.

3. Thống kê và báo cáo

Em tự phục vụ: KHI GẶP CHUYỆN KHÔNG VUI

1. Ở trường có hôm nào em cảm thấy không vui không?

Ôi, bạn Ly bị ốm hai ngày rồi, nhớ bạn ấy quá!

2. Em là nhà tư vấn

Tớ lỡ tay làm gãy cái thước của bạn Vinh rồi, tớ phải làm gì bây giờ?

3. Em ghi lại những ngày không vui đó như thế nào?

- Ghi nhật kí?

- Vẽ một bức tranh?

- Sáng tác một bài thơ, câu chuyện?

- Tìm bạn để được san sẻ?

Em tự phục vụ: TỎ LÒNG BIẾT ƠN

1. Nhận được quà tặng

- Bác có quà cho cháu, cháu ngoan và học giỏi nhé.

- Lần nào bác đến cũng cho quà. Mẹ cháu cảm ơn bác rất nhiều.

Thảo luận:

- Bạn nhỏ trong câu chuyện có cảm ơn bác đã cho quà không?

- Mẹ bạn đã cảm ơn bác hộ bạn là nên hay không nên?

- Nếu em là bạn ấy, em sẽ nói gì với bác và nói gì với mẹ?

2. “Tôi xin cảm ơn…”

Với mỗi hình vẽ, em đóng vai người được giúp đỡ để nói một câu với người đã giúp mình.

3. Những lời đẹp ghi lên giấy đẹp

Em tự phục vụ: KHI EM CÓ LỖI

1. Mình có nên tự nhận lỗi không?

Các em thay phiên nhau đóng kịch câm: Sút bóng trúng cửa sổ làm vỡ kính, sau đó thì thế nào nhỉ? Em nghĩ ra và đóng tiếp.

Không ai thấy mình làm vỡ kính…

2. “Cho tôi xin lỗi…”

Em nói lời xin lỗi trong các trường hợp sau:

3. Điều em muốn nói…

Có điều gì đó em làm sai mà chưa nói được với bố mẹ, với ông bà, anh chị, hoặc thầy cô, các bạn… em hãy viết thành một bức thư ngắn gửi người đó nhé.

TỜ BÁO CỦA LỚP EM

CÁCH THỰC HIỆN

Yêu cầu

- HS tìm được sự đồng thuận để cùng ra một tờ báo của lớp.

- Biết cách làm việc nhóm để trình bày tờ báo một cách hiệu quả.

Cách tiến hành

1. Chuẩn bị để ra báo

- Thảo luận để chuẩn bị ra báo: Các em tự do phát biểu ý tưởng. GV gợi mở, bổ sung.

- Phân công công việc: Bầu ra ban biên tập. Phân công các bạn theo năng lực và sở thích. GV gợi ý thêm các việc: Viết bài, minh họa, trang trí, sưu tầm truyện vui, làm ô chữ…

GV chú ý phát huy năng lực của từng em để phân công cho hợp lý. Ban biên tập ghi chép để theo dõi công việc.

2. Trình bày tờ báo

GV chuẩn bị sẵn vật liệu, dụng cụ vừa tầm các em. HS làm việc theo tổ (nhóm).

3. Bình chọn, trao giải thưởng và củng cố, nhận xét

Mời các em bầu ra ban giám khảo gồm ba bạn. Ban giám khảo sẽ quyết định người đoạt giải thưởng báo tường của lớp.

Tùy GV ứng biến các loại giải, tuy nhiên số lượng giải thưởng nên từ ba trở xuống để ban giám khảo không bị “vất vả” quá.

1. Thảo luận để chuẩn bị ra báo

- Tên báo.

- Nội dung báo.

- Hình thức tờ báo.

- Tự phân công công việc của từng thành viên trong lớp.

2. Bình chọn và trao giải thưởng

- Lập ra ban giám khảo.

- Bình chọn bài viết hay nhất, hình vẽ ấn tượng nhất.

- Trao giải thưởng.

Mời các em học tiếp Bài 3!

Bài 3. EM TỰ HỌC

CÁCH THỰC HIỆN

Loạt bài EM TỰ HỌC có bốn bài, được thiết kế theo mẫu như sau:

MẪU

Việc 1: Em có gặp khó khăn gì khi việc học Tiếng Việt/Toán…?

- HS bày tỏ những khó khăn mình gặp phải trong khi học. Ví dụ: Trong tiếng Việt, những âm nào khó không phát âm được, những nguyên âm đôi nào em chưa nhận diện được…

- Những HS khác tìm cách khắc phục giúp bạn.

Việc 2: Em nêu những ý thích của mình trong cách học các môn

- HS nêu ý thích riêng. Ví dụ em thích học môn Toán qua những câu đố vui, em thích đọc truyện về các nhà bác học và những phát minh của họ…

- Trình bày cho cả lớp xem cách học như thế nào.

Việc 3: Củng cố

GV: Theo em tự học có nghĩa là thế nào?

HS: (Trả lời).

GV: Em có đợi bố mẹ thầy cô nhắc nhở mới học không?

HS: (Trả lời).

GV: Có phải tất cả chúng ta đều có cách học như nhau không?

HS: (Trả lời).

GV chốt lại: Tự học là tự giác học, biết cách học!

Hoạt động tự học. MÔN TIẾNG VIỆT

1. Cách học chung – Ý thích riêng – Cùng chia sẻ

- Tớ đọc chậm lắm, làm thế nào để đọc nhanh được bây giờ?

- Tớ hay quên luật chính tả lắm, có công thức chung nào không nhỉ?

Mình sẽ vẽ lại câu chuyện mới học.

Đọc xong mình sẽ kể cho các bạn nghe!

Mình sẽ đọc cho các bạn nghe ba bài thơ!

2. Tự học Tiếng Việt thật vui

Thi đọc (đọc thầm) một đoạn (sách hoặc báo) và nói lại nội dung mình đã đọc. Thi xem ai nhớ được nhiều ca dao tục ngữ hơn.

Hoạt động tự học. MÔN TIẾNG ANH

1. Cách học chung – Ý thích riêng – Cùng chia sẻ

You go ahead, then turn right.

Five little ducks went out one day…

2. Tiếng Anh lí thú

Hoạt động tự học. MÔN TOÁN

1. Cách học chung – Ý thích riêng – Cùng chia sẻ

Toán học thật thú vị!

Số liệu điều tra về việc tự phục vụ sẽ rất vui!

Mình vừa tìm được mấy bài toán vui lắm!

2. Vui học toán – toán học vui

Hoạt động tự học. MÔN TIN HỌC

1. Cách học chung – Ý thích riêng – Cùng chia sẻ

Ôi! Google còn nhanh hơn cả cô giáo mình!

Chuột này không sợ mèo nhá!

2. Em tự làm một trang báo trên máy tính

CUỐI LỚP 1, CHÚNG EM CÙNG NHAU TỰ ĐÁNH GIÁ

Tự nhận xét và nhận xét bạn

EM TỰ NHẬN XÉT

Em có thích tự phục vụ không? Hay là vẫn thích để người khác làm cho mình?

Việc gì em tự phục vụ tốt? Việc gì chưa tốt?

EM NHẬN XÉT BẠN

Em thấy bạn nào vẫn để người khác làm cho mình những việc có thể tự làm?

Theo ý em, như thế là tốt hay không tốt?

Cuộc thi cuối năm

Điều gì VUI NHẤT hoặc KHÓ NHẤT khi thực hiện TỰ PHỤC VỤ?

Tự chọn

Viết một lá thư gửi giáo viên nói về một điều vui thích nhất hoặc khó nhất khi em thực hiện TỰ PHỤC VỤ.

Viết thư gửi mẹ (hoặc gửi bố, ông, bà, anh chị…) kể về niềm vui khi em được TỰ PHỤC VỤ.

Vẽ một bức tranh nói lên được niềm vui và những gì có lợi khi em được TỰ PHỤC VỤ.

Tất cả các bài viết và tranh vẽ đều được các em đóng lại thành sách để lưu giữ làm kỉ niệm chung của lớp. Các em cũng có thể lưu lại dưới dạng điện tử (gõ và lưu thành file .doc hoặc chụp scan rồi lưu lại dưới dạng file .bmp).

Gọi là cuộc thi, nhưng không có em nào trượt, em nào đỗ, tất cả các bài đều được coi là sự thành công của các em sau một năm được tự nói lên những suy nghĩ của mình. Chúc các em có một kỉ niệm đẹp!

Tạm biệt các em! Hẹn gặp lại ở lớp 2!

LỐI SỐNG 2:
NĂNG LỰC TRONG CỘNG ĐỒNG

Lời dặn bạn dùng sách

1. Trẻ em ngày nay lớn lên dưới áp lực của nhiều hệ giá trị đạo đức khác nhau, “cái cũ”, “cái mới”… đan xen nhau. Trong phạm vi gia đình, các thế hệ khác nhau cũng muốn áp đặt hệ giá trị đạo đức của mình cho con trẻ, chưa kể là ngay khi đã có một hệ giá trị nào đó thắng thế, thì con trẻ cũng vẫn phải chịu tác động của nhiều luồng “giá trị” khác từ xã hội rộng lớn bên ngoài.

Khi trẻ bước vào trường phổ thông để bắt đầu hưởng thụ công cuộc giáo dục chính thống, cũng là lúc bắt đầu những hoang mang: Hoang mang giữa lời giảng bao giờ cũng đẹp với cuộc sống thực, hoang mang giữa những bài học tốt đẹp đã nhận được với cách ứng dụng ngoài đời…

Về mặt khoa học, Tâm lý học hiện đại đã cho thấy, trẻ em luôn luôn có cách khước từ những tiêu chí đạo lý bị áp đặt, đổi lại, các em rất tuân thủ những tiêu chí đạo đức do chính các em tham gia tạo dựng. Nói cách khác, lối dạy luân lý và đạo đức cho trẻ em như xưa nay vẫn tiến hành không còn phù hợp nữa. Đó là lý do thứ nhất dẫn đến sự ra đời môn học gửi trong bộ sách Lối sống này.

2. Bộ sách chứa đựng mục tiêu đạo đức học phải đạt được đồng thời cũng có cả cách thức tổ chức lối sống đã được trẻ em chấp nhận thành những hành vi sống tự nhiên, hằng ngày của mỗi con người.

Lối sống không phải là những giáo điều được đem ra giảng giải và áp đặt. Lối sống là nguyên tắc sống mang một giá trị đạo đức được cả cộng đồng tự giác chấp nhận. Lối sống còn là những nề nếp tư duy và hành động tự nhiên, giản dị như hơi thở hằng ngày – cần thiết và quan trọng như ôxy nhưng không nhất thiết lúc nào cũng phải tuyên ngôn về tầm quan trọng vô cùng của ôxy. Đó là lý do thứ hai khiến bộ sách này không dùng những lời lẽ rao giảng, khuyên răn, đe nẹt, mà là sách hướng dẫn cách tổ chức cuộc sống mới cho trẻ em bắt đầu từ lớp 1.

Khái niệm “lối sống” đó có thể phát biểu như sau: Lối sống là những hành vi có ý thức hằng ngày của một con người, thể hiện quan niệm về đạo đức được chia sẻ với mọi người trong cộng đồng.

3. Bộ sách Lối sống này có hai mục tiêu trong một nội dung:

- Thứ nhất, trang bị cho trẻ em lối sống của con người hiện đại, đó là: với cá nhân mình thì độc lập, tự chủ, với người khác thì biết tìm sự đồng thuận, hai điều kiện để sống hài hòa trong nền văn minh đương thời.

- Thứ hai, hướng dẫn tổ chức thực hiện mục tiêu trên bằng hệ thống việc làm do chính học sinh thực hiện, sao cho việc “học” lối sống mới của trẻ em được thực hiện hoàn toàn khác với cách học đạo đức hoặc luân lý trước đây.

Xâu chuỗi toàn bộ nội dung các lớp trong phạm vi bậc Giáo dục phổ thông là tinh thần đồng thuận. Dựa trên tinh thần đồng thuận đó để thực hiện mục tiêu từng lớp như sau:

Ở lớp 1, thống nhất nhận thức đồng thuận của ba thành phần: Giáo viên, phụ huynh và học sinh để tổ chức lối sống tự lập của trẻ em, khẳng định cá nhân trẻ em thông qua việc tổ chức cho các em nhận biết và có năng lực cùng ý thích tự phục vụ.

Ở lớp 2, cũng trên tinh thần đồng thuận, tổ chức lối sống phục vụ cộng đồng (cộng đồng ở đây được hiểu là tập hợp người chung sống với nhau, nương nhờ lẫn nhau và hòa hợp với nhau).

Các bài học được triển khai như sau:

Bài mở đầu: Ôn lại khái niệm đồng thuận

- Bài 1: Khái niệm cộng đồng

- Bài 2: Trách nhiệm với cộng đồng

+ Quan tâm đến cộng đồng

+ Phát hiện và giải quyết xung đột trong cộng đồng

+ Thể chế của lối sống cộng đồng

- Bài 3: Mang lại vinh dự cho cộng đồng

- Bài học cuối năm: Sức mạnh cộng đồng

Do lối sống là nơi diễn ra mối quan hệ giữa cá nhân (luôn luôn khẳng định tính độc lập) với số đông (tập hợp khó đồng chất của những “kẻ khác”) nên chúng ta sẽ thấy, tiếp theo, từ lớp 3, việc tổ chức giáo dục lối sống cho trẻ em sẽ đi vào các chủ đề:

- Cộng đồng gia đình (lớp 3)

- Cộng đồng tổ quốc (lớp 4)

- Cộng đồng nhân loại (lớp 5)

Từ lớp 6 trở đi, các em sẽ trở lại với những khái niệm đã học trong năm lớp đầu bậc tiểu học trên tinh thần khám phá lý thuyết và thực tiễn. Các em sẽ đủ hành trang để vào đời sau những năm học phổ thông như thế.

Xin phép nhắc lại, cách học Lối sống cũng như tất cả các môn học của chương trình Giáo dục hiện đại là cách học không giảng giải, không áp đặt mà được nhà sư phạm thực hiện như một công tác tổ chức các việc làm cho trẻ em đến được các khái niệm và triển khai cuộc sống mới của chính mình theo đúng khái niệm.

Trên ý nghĩa đó, các nhà giáo và các bậc phụ huynh có thể đồng hành cùng con em mình, giúp từng em tự làm ra lối sống mới cho chính mình!

Chúc các bạn thành công!

Nhóm biên soạn

Bài mở đầu. ÔN LẠI KHÁI NIỆM ĐỒNG THUẬN

Sống một mình và sống chung
Làm một mình và làm chung

Các em làm như sau (1):

a. Em dùng hai tay giữ tấm bìa.

b. Hai em cùng lấy tay giữ tấm bìa

Các em làm tiếp như sau (2):

a. Em dùng 2 tay giữ bóng.

b. Hai em cùng lấy tay giữ bóng.

Mở rộng việc làm chung

1. Thi dùng lưng giữ bóng

- Chia lớp thành từng nhóm 2 em.

- Từng nhóm áp lưng vào nhau, giữa hai lưng là một quả bóng bay, các em thi xem nhóm nào giữ bóng được lâu hơn mà không tuột và không vỡ.

2. Thi giữ bóng bằng đầu

- Chia cả lớp thành từng nhóm 2 em.

- Các em thi vừa dùng trán giữ bóng vừa di chuyển xem nhóm nào giữ bóng đi được xa và lâu hơn.

3. Các em thảo luận

- Công việc em làm một mình khác gì với công việc em làm chung?

- Khi làm chung một việc, làm cách nào để không hỏng việc (bìa bị rơi, bóng bị rơi, bóng bị vỡ)?

4. Các em chơi tiếp với nhau (ở nhà, giờ ra chơi, khi rảnh rỗi)

- Hai em cùng giữ quả bóng bằng lưng, bằng đầu, bằng cánh tay, bằng bàn chân, bằng ngực…

- Trong khi các nhóm chơi giữ bóng, các em khác vỗ tay hát một bài đồng dao. Cố giữ bóng không rơi cho tới khi hát hết bài!

Sống chung và làm chung

Các em làm việc sau:

- Chia nhau ra thành những nhóm từ 3 đến 5 em.

- Mỗi nhóm được chia chỉ 1 bộ đồ chơi Trí Uẩn có thể xếp thành những hình thù đẹp (nhưng là bộ đồ chơi tách rời).

- Thi nhau trong thời gian ngắn nhất cả nhóm cùng nhau xếp thành một hình vuông như sau

Chỉ có một bộ đồ chơi dùng chung cả nhóm
Làm cách gì cho nhanh?

Có thể có ít nhất ba cách làm:

1. Cách làm của người KHÔNG BIẾT CÁCH LÀM CHUNG

2. Cách làm của người LƯỜI VÀ CẦU MAY

Hay quá! Chả làm gì cũng xong!

3. Cách làm của người BIẾT CÁCH LÀM VIỆC CHUNG

Việc 1: Cả nhóm đồng thuận trong việc thực hiện mục tiêu

Việc 2: Cả nhóm tìm cách nhân bộ đồ chơi đó thành nhiều bộ (lấy bìa cắt cho mỗi người một bộ, không tranh nhau, từng người suy nghĩ …).

Tất cả cùng nghĩ cách xếp!

Việc 3: Cả nhóm cùng làm theo cách xếp hợp lý nhất.

Nhóm ta xong rồi!

Em ghi lại những điều đã học trong bài mở đầu

1. Em cùng các bạn trả lời các câu hỏi dưới đây rồi ghi lại vào vở:

- Mấy tiết vừa rồi, em được chơi trò chơi gì?

- Trò chơi đó gợi cho em ý nghĩa gì?

- Nói ý nghĩa đó bằng một từ.

- Nói ý nghĩa đó bằng một câu.

- Em kể lại một số việc con người không thể làm riêng rẽ, phải làm chung với nhau mới có kết quả.

2. Các em thảo luận: trong trò chơi thi xếp hình, làm việc theo NHÓM có cần đến cách làm việc của từng CÁ NHÂN không? Ghi bằng một câu điều mới thảo luận.

3. Em vẽ hai bức tranh kể lại việc học của em. Một bức miêu tả công việc em tự làm một mình, một bức miêu tả công việc em làm cùng người khác.

4. Các em đóng kịch câm theo nội dung bài tập 2 để kể cho người khác về việc học mấy tiết vừa rồi. Chú ý kịch câm đó kể chuyện em làm việc theo nhóm – tuy chỉ 1 người nhưng phải bắt chước cả 2 vai.

5. Em tập chơi trò xếp hình Trí Uẩn – chơi một mình hoặc chơi chung bàn nhau cách xếp với các bạn. Hãy xếp theo các hình sau (có các nét gợi ý cho dễ):

Mẫu: theo các nét vạch mà xếp hình NGƯỜI CƯỠI NGỰA:

Hoặc HÌNH VUÔNG:

Các em tiếp tục TỰ XẾP CÁC HÌNH theo mẫu đã cho.

6. Em tập chơi trò xếp hình Trí Uẩn – chơi một mình hoặc chơi chung bàn nhau cách xếp với các bạn. Hãy xếp theo các hình sau (đã bỏ các nét gợi ý – các em tự tìm ra cách xếp hình):

7. Thảo luận – ghi ý kiến của từng người vào biên bản: Tinh thần đồng thuận thể hiện trong khi làm việc như thế nào?

Mấy gợi ý:

- Có bắt buộc việc làm nào cũng phải làm chung không? Cho biết: Việc gì không làm chung?

- Những việc gì không làm chung thì không xong?

- Với những việc làm riêng hoàn toàn, tinh thần đồng thuận thể hiện ở chỗ nào?

Bài 1. KHÁI NIỆM CỘNG ĐỒNG

Cộng đồng là gì?

1. Các em kể về công việc trong dây chuyền sản xuất xe đạp sau

2. Chơi trò chơi “Nhà máy sản xuất xe đạp”

Mục đích: Các em thấy được trong một nhà máy có nhiều người cùng sản xuất. Người này phụ thuộc vào người kia theo một quy trình. Đó là một cộng đồng.

Chuẩn bị chơi: Lập ra các nhóm 1, 2, 3, 4… theo nhà máy sản xuất xe đạp như mục 1 ở trên. Mỗi nhóm có một tấm biển ghi tên nhóm.

Tiến hành chơi:

- Khi cô giáo ra lệnh “Bắt đầu sản xuất” thì các nhóm bước vào vị trí theo đúng thứ tự, trưởng nhóm cầm biển giơ lên, nhóm nào đứng sai chuỗi quy trình sản xuất thì bị phạt, công nhân nào đứng sai nhóm cũng bị phạt.

- Khi cô giáo hô “Ngừng sản xuất” thì các nhóm tản ra, “đạp xe” về nhà.

- Trò chơi cứ lặp lại như thế cho đến khi thuần thục.

3. Luyện tập về tính cộng đồng trong “nhà máy sản xuất xe đạp”

Cho hình ảnh sau:

- Theo em, hình ảnh trên chứng tỏ trong nhà máy sản xuất xe đạp có phân xưởng nào đã không hợp tác để hoàn thành sản phẩm? Điều đó có ảnh hưởng như thế nào?

- Chơi lại trò chơi nhà máy sản xuất xe đạp, lần này có một phân xưởng không hợp tác.

4. Mở rộng về các cộng đồng khác nhau

- Chơi lại trò chơi “Nhà máy sản xuất xe đạp” (như mục 2).

- Kết thúc trò chơi cô giáo hô to: “Hết giờ sản xuất”. Các công nhân “đạp xe ra chợ mua rau”, “đạp xe đến tiệm cắt tóc”…

CỘNG ĐỒNG LÀ GÌ?

Cộng đồng là những người:
cùng chung sống
cùng nương nhờ nhau
cùng hòa hợp với nhau.

“Con người sống chung trong xã hội nên họ phân chia nhau các công việc từng người phải thực hiện. Người này làm đồ tể, người kia làm thợ xây, người nữa làm y sĩ… Ta gọi đó là khái niệm phân công lao động.”

(Trích Người là gì? – Cécile Robelin – Jean Robelin)

Luyện tập

Củng cố khái niệm cộng đồng và phân công lao động trong một cộng đồng.

1. Chơi trò chơi “CỘNG ĐỒNG”

Mục đích: Các em nắm được khái niệm cộng đồng gồm nhiều người cùng chung sống, cùng làm việc, đoàn kết, gắn bó với nhau.

Chuẩn bị chơi:

Chia học sinh thành 4 “phân xưởng” – Đặt tên Phân xưởng 1, 2, 3, 4 hoặc đặt lại tên khi chơi:

- Tên theo loài hoa, thí dụ phân xưởng: nhài, lan, huệ, cúc…

- Tên theo địa danh: Hàm Rồng, Hoa Lư, Đậu Liêu…

- Tên theo anh hùng dân tộc: Ngô Quyền, Lê Lợi, Quang Trung…

Ngoài 4 phân xưởng còn có một nhóm “phá cộng đồng” gồm 3 tên.

Tiến hành chơi:

- Khi giáo viên gõ 3 tiếng “kẻng” thì công nhân các phân xưởng ôm nhau vòng tay chặt không cho nhóm “phá cộng đồng” tới lôi đi mất.

- Nếu cộng đồng bọc được một kẻ “phá cộng đồng” thì kẻ đó bị cho ra ngoài.

- Giáo viên gõ 5 tiếng “kẻng”, các phân xưởng phải buông nhau ra,cùng (diễn kịch câm) “đạp xe” về nhà.

- Tiếp tục 3 tiếng “kẻng” vào làm việc và 5 tiếng “kẻng” nghỉ việc, cho tới khi nhóm “phá cộng đồng” không còn tên nào nữa.

2. Học bài ca dao sau về Hà Nội xưa

Em cho biết có những cộng đồng nào, làm nghề gì?

Rủ nhau chơi khắp Long thành

Ba mươi sáu phố rành rành chẳng sai:

Hàng Bồ, Hàng Bạc, Hàng Gai,

Hàng Buồm, Hàng Thiếc, Hàng Hài, Hàng Khay,

Mã Vĩ, Hàng Điếu, Hàng Giầy

Hàng Lờ, Hàng Cót, Hàng Mây, Hàng Đàn,

Phố Mới, Phúc Kiến, Hàng Ngang,

Hàng Mã, Hàng Mắm, Hàng Than, Hàng Đồng,

Hàng Muối, Hàng Nón, Cầu Đông,

Hàng Hòm, Hàng Đậu, Hàng Bông, Hàng Bè,

Hàng Thùng, Hàng Bát, Hàng Tre,

Hàng Vôi, Hàng Giấy, Hàng The, Hàng Gà,

Quanh đi đến phố Hàng Da,

Trải xem hàng phố, thật là cũng xinh.

Phồn hoa thứ nhất Long thành,

Phố giăng mắc cửi, đường quanh bàn cờ.

Người về nhớ cảnh ngẩn ngơ,

Bút hoa xin chép vần thơ lưu truyền.

‘Phố cổ Hà Nội’ Tranh: Bùi Xuân Phái

3. Đi thực tế làng nghề

Em nhờ bố mẹ, thầy cô đưa đi thực tế một làng nghề ở địa phương mình, ví dụ nơi chuyên sản xuất bánh đa kê, lò bánh mì, làng gốm, làng mộc, làng làm nón, làng rèn, làng đan mây tre…

Nguồn Internet

Việc giao cho em:

- Quan sát các cô, bác thợ.

- Ghi chép, thống kê hoặc vẽ tranh: để sản xuất ra một sản phẩm cần có bao nhiêu người, những ai làm công đoạn nào, việc nào làm trước việc nào làm sau.

Vào vanh, chằm nón, buộc nhôi

Kỳ công nhưng dễ mấy người biết cho…

(Lời ca người làm nón)

4. Đóng kịch câm: “Ngày mùa ở quê em”

Các em chia nhau thành từng tốp 3 người:

- 3 người gặt,

- 3 người vận chuyển,

- 3 người tuốt lúa,

- 3 người phơi thóc, xúc lúa,

- 3 người xay lúa.

Cả lớp bắt đầu vào vụ mùa, đóng kịch câm diễn tả lại các hoạt động trên theo tuần tự. Các bạn còn lại đứng vòng quanh hát bài Hạt gạo làng ta.

5. Sắp xếp trình tự các công việc sau

a. Trồng rau

b. Sản xuất áo len

6. Em đọc tin vắn sau và làm các việc được giao

Khắc phục sự cố nhà máy điện hạt nhân Fukushima

Các nước trên thế giới đã cùng nhau nỗ lực khắc phục sự cố tại nhà máy điện hạt nhân Fukushima I của Nhật sau trận động đất và sóng thần tháng 3 năm 2011.

Chiếc máy bay chở hàng khổng lồ AN–124 của Nga đã tới Mỹ đón một trong những chiếc máy bơm bê tông lớn nhất thế giới, đã được cải tiến để bơm nước vào nhà máy điện hạt nhân Fukushima I đang gặp trục trặc tại Nhật.

Máy bay AN – 124 đã hạ cánh xuống sân bay ở Atlanta và Los Angeles (Mỹ) ngày 8 tháng 4 năm 2011 để vận chuyển máy bơm khổng lồ đó có hiệu là Putzmeister do công ty Putzmeister America của Mỹ chế tạo. Máy bơm này, có trọng lượng tới 86 tấn, được đặt trên một chiếc xe kéo có 26 bánh.

(Tổng hợp từ các báo)

Xe tải chở máy bơm Putzmeister tiến vào phi cơ vận tải khổng lồ Antonov AN–124 tại sân bay quốc tế Hartsfield–Jackson Atlanta Mỹ ngày 8/4/2011.

Đọc xong đoạn tin, em hãy vẽ sơ đồ biểu thị sự phối hợp giữa các nước trong việc vận chuyển máy bơm đến Nhật theo từng ô như các bài tập vừa làm ở trên. Nhớ vẽ đúng quy trình!

7. Đọc đoạn tin sau và làm các việc được giao

Giải cứu thợ mỏ Chilê

33 thợ mỏ Chile đã bị kẹt dưới lòng đất sâu 700 mét khi một phần khu mỏ San Jose, nằm giữa sa mạc Atacama của Chile bất ngờ đổ sập vào ngày 5 tháng 8 năm 2010. Hơn hai tuần sau người ta phát hiện tất cả những người thợ mỏ này đều còn sống – sau khi họ gắn một mảnh giấy viết tay vào một dụng cụ được những người cứu hộ gửi xuống.

Được sự giúp sức của hãng Hàng không vũ trụ Mỹ, người ta đã sử dụng một đường ống để gửi thư từ liên lạc và cung ứng nguồn sống cho những người thợ mỏ này. Cả thế giới nín thở chờ đợi cuộc giải cứu những người thợ mỏ. Người nhà của họ căng lều ở ngay trong khu mỏ ngày đêm cầu nguyện. Việc khoan một đường ống giải cứu được bắt đầu vào cuối tháng 8. Các trang thiết bị đặc biệt được gửi tới từ Đức.

Không phải chờ đợi đến cuối năm như dự tính, ngày 13 tháng 10 tất cả 33 thợ mỏ đã được đưa lên khỏi mặt đất trong niềm vui sướng vỡ òa của tất cả mọi người, kết thúc thành công chiến dịch cứu hộ khiến cả thế giới chú tâm theo dõi. Được biết, những người thợ không chỉ đoàn kết, chia sẻ động viên nhau mà còn nhường nhau lên mặt đất trước sau hơn hai tháng bị lòng đất giam cầm.

(Tổng hợp từ các báo)

- Em hãy chỉ ra có những cộng đồng nào được nhắc đến trong đoạn tin trên? Họ đã cùng sống và cùng làm việc như thế nào?

- Em viết một bức thư ngắn gửi một người thợ mỏ mới được giải cứu.

8. Đọc câu chuyện sau và làm bài tập được giao

Ngôi đền của nhà vua

Nhà vua Xalomon: “Cuối cùng ngôi đền đồ sộ ở Giêruxalem của ta đã hoàn thành. Ta phải trả ơn những người thợ. Hãy mau mời những người thợ xây dựng ngôi đền đến dự buổi tiệc của ta!”

Những người thợ đã có mặt đông đủ và chuẩn bị vào tiệc thì bỗng nhà vua lên tiếng:

“Cho ta biết! Trong số những người thợ xây dựng các ngươi, ai là người chủ chốt nhất trong việc xây dựng ngôi đền?”

Người thợ nề liền thưa: “Tâu đức vua kính mến! Chính bàn tay những người thợ nề chúng tôi đã làm ra ngôi đền vững chãi này đời đời lưu lại danh tiếng cho đức vua.”

“Chính thợ đào đất chúng tôi mới là những người chủ chốt! Nếu chúng tôi không đào hố móng cho nó, hẳn là bức tường và công trang trí của các người sẽ sụp đổ ngay khi có cơn gió đầu tiên”, người thợ đào đất lên tiếng.

Người thợ mộc liền xen vào: “Đúng là những kẻ khoác lác. Thử hỏi nếu những người thợ mộc chúng tôi không làm việc cật lực thì ngôi đền này có tốt đẹp không?”

“Thế cuốc xẻng để đào đất và đồ nghề xây dựng thì ai làm ra?” Người thợ rèn hỏi lại.

Xì …xà …xì…xầm…

Đức vua chăm chú lắng nghe lí lẽ của những người thợ, lòng không khỏi phân vân. Bỗng như nghĩ ra điều gì đó, ngài chợt lên tiếng: “Làm sao ta phân định chính xác đây? A! Ta nghĩ ra rồi!!!”

…

Em hãy thay mặt đức vua đưa ra phán quyết cuối cùng!

Làm một mình, sống một mình mà vẫn có liên hệ với cộng đồng

1. Việc em làm một mình có liên quan đến những ai?

Em chọn một việc em có thể làm một mình. Em viết lên bảng hoặc vẽ thành một bức tranh to cho các bạn cùng nhìn thấy.

Ví dụ: Em chọn việc học bài.

- Các bạn chỉ ra việc em học bài liên quan đến những người nào khác.

(Ai viết sách cho em đọc? Ai đóng bàn cho em ngồi? Ai làm bút cho em viết? Ai may quần áo cho em mặc?…)

- Ngoài những gì có thể thấy được trong tranh, em còn tìm được thêm những gì thể hiện sự liên quan giữa em và người khác để em có thể ngồi học bài? (Ai làm ra lúa gạo cho em ăn? Ai làm đường cho em đi học? Ai quét dọn đường phố?…)

- Tiếp tục thực hành với một số việc khác mà em chọn.

2. Mở rộng việc

- Em chọn một việc mẹ em làm một mình.

- Một việc bà em làm một mình.

- Một người nào em nhìn thấy đang làm một mình.

Em đọc

… Con người luôn cần đến nhau, triết gia trả lời. Sống trong một xã hội, không chỉ có nghĩa là sống cùng với nhau. Đó là làm việc cùng nhau. Người nông dân trồng trọt và cung cấp lúa mì cho người làm bánh mì. Người làm bánh mì nhào nặn rồi làm ra bánh mà tôi đang ăn. Còn tôi, tôi dạy triết học cho con cái những người nông dân và những người làm bánh mì kia. Con người sống theo nhóm, và trong nhóm thì có phân công lao động.

- Nếu vậy, con chó cãi lại, khi con cáo chỉ săn con thỏ và con thỏ chỉ đào xới hang của nó, như thế không là lao động à? Còn anh họa sĩ đơn độc ngồi bôi màu lên tấm toan hay triết gia chỉ ngồi ở góc nhà viết cuốn sách đồ sộ của mình mà sẽ không ai đọc, đó cũng không phải là lao động nốt. Và khi mà bác ngồi một mình, không có cả con chó Lê-o này bầu bạn, có thể nói khi đó bác nhàn rỗi chẳng làm gì?

- Ngay cả khi tôi đóng cửa ngồi trong phòng để viết lách, tôi cũng không chút nào đơn độc một mình. Để viết nên cuốn sách của tôi, tôi phải đọc rất nhiều sách của các nhà triết học khác, tôi phải quan sát những ai đang sống quanh tôi. Hơn nữa, sách tôi tôi viết phải chỉ cho bản thân mình. Tôi muốn mọi người sẽ đọc sách của tôi, người ta sẽ đặt cho tôi những câu hỏi về những gì tôi viết ra, và tôi sẽ trả lời họ. Tôi làm việc cho mọi người, triết gia khẳng định chắc như đinh đóng cột.

(Trích Người là gì? – Cécile Robelin – Jean Robelin)

3. Câu chuyện về Robinson Crusoe của nhà văn Daniel Defoe

Robinson là người ham thích phiêu lưu, say sưa đi đến những miền đất lạ, bất chấp sóng to gió lớn và những nỗi hiểm nguy. Sau nhiều chuyến đi biển gặp rất nhiều tai họa khác nhau, Robinson vẫn không từ bỏ niềm yêu thích. Đúng tám năm sau ngày bước chân ra khỏi nhà theo những cuộc hành trình trên biển, ngày 1 tháng 9 năm 1659, Robinson lại có mặt trên một chuyến tàu lớn đến châu Phi. Không may, chuyến đi được chuẩn bị kỹ càng này lại kết thúc trong bi thảm do tàu bị đắm. Xác tàu dạt vào gần bờ một đảo hoang và chỉ một mình Robinson sống sót.

Robinson khắc trên một chiếc giá gỗ hình chữ thập ngày 30 tháng 9 năm 1659, ngày chàng bước chân lên đảo. Chàng vớt vát từ xác tàu đắm gạo, lúa mạch, thịt dê, đường, súng, búa rìu… để bắt đầu cuộc sống cô độc. Robinson dựng lều, săn bắn kiếm ăn, rồi dần dần trồng lúa mạch và ngô, nuôi dê lấy thịt, làm những nồi đất để đựng nước, hạ được cây cổ thụ để đục thành một chiếc thuyền độc mộc. Robinson sống cô đơn và cực khổ trên đảo hoang, chỉ làm bạn với chim muông cây cỏ, tự nhận mình là vua mà các thần dân là một con vẹt, một con chó già và hai con mèo. Trong những năm này chàng dần chấp nhận hiện thực và tìm cách thay đổi nó, chàng đã có thành quả về chăn nuôi, trồng trọt, chế biến thực phẩm, đóng thuyền nhưng niềm khao khát lớn nhất của chàng là được được giao tiếp với đồng loại, được trở về với xã hội loài người, trở về với quê hương…

(Kể lại theo Wikipedia)

Robinson một mình làm chiếc thuyền độc mộc.

Đọc xong đoạn văn trên, em làm các việc sau:

- Thảo luận: Đoạn tóm tắt câu chuyện cho em biết Robinson tự làm những việc gì khi sống một mình trên đảo hoang? Sống một mình trên đảo hoang thì việc làm của Robinson có tính cộng đồng không? Điều đó thể hiện như thế nào?

- Em vẽ một cảnh Robinson đang làm việc trên hoang đảo.

- Tưởng tượng em là Robinson bị lạc trên hoang đảo. Em viết một bức thư để bỏ vào chai thả ra biển với hy vọng nó sẽ trôi về được đất liền. Thư kể rõ một việc làm của em trong những ngày trên đảo.

Bài 2. TRÁCH NHIỆM VỚI CỘNG ĐỒNG

Lớp 1: Em tự phục vụ bản thân mình

Lớp 2: Em có trách nhiệm với cộng đồng

Trách nhiệm gì?

A. QUAN TÂM ĐẾN CỘNG ĐỒNG

I. BA THÓI XẤU CHỐNG LẠI TRÁCH NHIỆM VỚI CỘNG ĐỒNG

Các em xem bức tranh sau và chơi các trò chơi.

Đây là bức tranh chụp tượng ba con khỉ lần lượt có tên là:

Mizaru – nghĩa là bịt mắt

Kikazaru – nghĩa là bịt tai

Iwazaru – nghĩa là bịt miệng

1. Trò chơi 1 – “Con khỉ bịt mắt”

Mục đích: Em tìm ra một thói xấu chống lại trách nhiệm với cộng đồng.

Chuẩn bị: 3 khăn bịt mắt và 3 người đóng giả 3 con khỉ, một nhóm 3 đến 5 em đóng kịch câm.

Tiến hành:

- Ba em bắt chước con khỉ thứ nhất: Bịt mắt lại. Nhớ là bịt thật kín! (Nếu cần, cô giáo có thể dùng khăn bịt mắt cho em).

- Các bạn xung quanh đóng kịch câm: Có người bị ngã, có người bị đau chân đi tập tễnh, có người đau bụng ôm mặt nhăn nhó, một người đánh người khác, một người vứt rác ra đường…

Thảo luận:

- Những người bịt mắt có phản ứng gì trước các sự việc diễn ra xung quanh không?

- Em tìm trong thực tế những người không bịt mắt nhưng cũng khoanh tay không làm gì cả khi thấy người khác gặp nạn?

- Các em cùng nhau chỉ ra thói xấu của “những con khỉ bịt mắt”.

2. Trò chơi 2 – “Con khỉ bịt tai”

Mục đích: Em tìm ra một thói xấu chống lại trách nhiệm với cộng đồng.

Chuẩn bị: 3 em đóng giả làm con khỉ bịt tai. Nếu có thì cho các em đeo 3 cái tai nghe (headphone).

Tiến hành:

- Lần này 3 em bịt tai thật chặt như con khỉ thứ hai, ngồi ung dung nhìn các sự việc diễn ra xung quanh.

- Các bạn xung quanh đóng vai các tình huống:

+ “Xoảng”! Có cái gì đó vỡ (em lấy hộp bút ném xuống sàn nhà).

+ Hai xe chạy ngược chiều đâm vào nhau: “Rầm!”, “Áaaaaa!”…

+ Một em bé vừa đi vừa khóc.

+ Một người bị cướp la lên: “Cướp! Cướp!”…

Thảo luận:

- Chứng kiến những tình huống xảy ra, những người bịt tai có phản ứng gì không? Họ có nghe tiếng khóc, tiếng kêu không?

- Em tìm trong thực tế những người giống người bịt tai – không làm gì cả khi thấy người khác gặp nạn.

- Em và các bạn chỉ ra thói xấu của “những con khỉ bịt tai”.

3. Trò chơi 3 – “Con khỉ bịt miệng”

Mục đích: Em tìm ra một thói xấu chống lại trách nhiệm với cộng đồng.

Chuẩn bị: 3 em đóng vai con khỉ, các em khác đóng vai người gặp nạn.

Tiến hành:

- 3 em lấy tay bịt miệng (như con khỉ thứ ba trong tranh) đi đi lại lại trong phòng quanh các bạn đang đóng vai.

- Nhóm 3-5 em đóng vai các tình huống xảy ra:

+ Một em bé vừa đi vừa khóc người bịt miệng cứ điềm nhiên đi qua không hỏi han gì.

+ Một người vứt rác ra đường, người bịt miệng thấy ngay trước mắt nhưng không nói gì.

+ Người bịt miệng đi xe buýt thấy kẻ gian thò tay móc túi người bên cạnh từ đầu đến cuối nhưng cũng không nói gì.

- Câu hỏi kết thúc trò chơi: Vừa rồi, chứng kiến những tình huống xảy ra, những người bịt miệng có phản ứng gì không? Họ có lên tiếng trước những gì họ nhìn thấy không?

- Từ trò chơi này, em và các bạn nhận thấy thói xấu gì chống lại trách nhiệm với cộng đồng?

Thói xấu bịt mắt, bịt tai, bịt miệng trước những điều đang diễn ra xung quanh khiến người ta trở thành
KẺ VÔ CẢM.

Có mắt mà không nhìn, có tai nghe mà không nghe, có miệng mà không lên tiếng đó là
KẺ VÔ CẢM.

Mắt mọi người đều nhìn được
nhưng có người NHÌN MÀ KHÔNG THẤY.

Nhìn khác gì với thấy?

Tại sao nhìn mà không thấy?

Có phải nhìn nhưng CÓ TRÁCH NHIỆM THÌ MỚI THẤY không?

Mời các em học tiếp!

II. NHÌN VÀ THẤY

1. Câu chuyện cái túi nilon giữa đường

Em đọc câu chuyện bằng tranh sau đây:

- Em đặt tên cho câu chuyện trên.

- Những người trong câu chuyện trên có thấy cái túi nilon giữa đường không? Vì sao? (Họ mở mắt hay nhắm mắt? Nếu mở mắt tại sao vẫn làm việc của mình như không hề nhìn thấy nó?)

- Em rút ra kết luận gì? Nếu đi qua đó em sẽ làm gì?

Vẽ vào ô trống còn lại.

2. Câu chuyện em bé bị lạc

Em đọc câu chuyện bằng tranh sau đây:

- Em đặt tên cho câu chuyện trên.

- Những người trong câu chuyện trên có thấy em bé không? Có nghe em bé khóc không? Vì sao?

- Em rút ra kết luận gì? Nếu em đi ngang qua, em sẽ làm gì?

Vẽ tiếp vào ô trống còn lại.

3. Những chuyến đò qua sông

Hàng trăm học sinh trên những chuyến đò mạo hiểm
(Ảnh tổng hợp từ các báo)

- Theo em, người lớn có nhìn thấy hàng trăm em học sinh hằng ngày ngồi trên những chuyến đò đầy nguy hiểm để đến trường không?

- Em sưu tầm số liệu trên các báo xem một năm có bao nhiêu bạn nhỏ bị chết đuối trên đường đến trường.

“NHÌN” VÀ “THẤY”

NHÌN → THẤY
(Có trách nhiệm)

Túi nilon→Có hại cho môi trường
Em bé đi lạc→Thương cảm và lo lắng cho em bé
Những chuyến đò nguy hiểm→Lo lắng cho tính mạng các em học sinh

III. LUYỆN TẬP

1. Kể chuyện theo tranh

- Em kể một câu chuyện dựa theo hình vẽ trên.

- Nếu em đi qua đoạn đường ấy, em sẽ làm gì? Viết nốt đoạn kết và vẽ hình minh họa vào ô cuối cùng cho hoàn chỉnh câu chuyện.

Em đọc

Câu chuyện qua suối

Một lần trên đường đi công tác, Bác Hồ và các chiến sĩ bảo vệ phải qua một con suối. Trên dòng suối có những hòn đá bắc thành lối đi. Khi Bác đã sang đến bờ bên kia, một chiến sĩ đi phía sau bỗng sẩy chân ngã. Bác dừng lại, đợi anh chiến sĩ tới, ân cần hỏi:

- Chú ngã có đau không?

Anh chiến sĩ vội đáp:

- Thưa Bác, không sao đâu ạ!

Bác bảo:

- Thế thì tốt. Nhưng tại sao chú bị ngã?

- Thưa Bác tại hòn đá bị kênh ạ!

- Ta nên kê lại để người khác qua suối không bị ngã nữa.

Anh chiến sĩ quay lại kê hòn đá cho chắc chắn. Xong đâu đấy, hai Bác cháu mới tiếp tục lên đường.

(Những câu chuyện kể về Bác Hồ)

2. Đóng kịch câm “Mặc kệ hay không mặc kệ?”

Chia lớp thành nhiều nhóm, mỗi nhóm tự đóng kịch với nhau rồi diễn:

- Một người bị ngã đau trên đường, khua tay ra hiệu kêu cứu.

- Một số người đi qua đường:

+ Một người tay xách nách mang đứng nhìn một lúc rồi đi tiếp.

+ Một thanh niên đi xe máy phóng vèo qua không để ý.

+ Hai người đứng nhìn chỉ trỏ, bàn luận.

+ Một người…

- Mỗi nhóm bàn nhau nghĩ thêm 3 nhân vật mới và diễn tả hành động của họ để khép lại vở kịch.

3. Em đọc tóm lược nội dung của một video clip như sau

Một buổi chiều, nhóm học sinh vào vườn hoa công viên, một học sinh nữ bị các bạn xúm vào đánh đập dã man. Có 5, 6 bạn khác ngồi trên ghế đá xem cảnh đánh nhau, thỉnh thoảng vỗ tay hoan hô cổ vũ. Có một bạn quay phim, quay chi tiết, tường tận từng cú đánh đập sau đó tung lên mạng. Vườn hoa công viên nằm ngay sát đường phố, người lớn đi qua đi lại rất nhiều nhưng không ai phản ứng gì trước sự việc này.

Em làm các việc sau:

- Em nói một lời với những kẻ đang đánh bạn.

- Em nói một lời với những người ngồi xem cảnh đánh nhau.

- Em nói một lời với người cầm máy quay phim.

- Em nói một lời với những người qua đường.

- Em hỏi người lớn xem có biết “chủ nghĩa MAKENO” là gì không?

Em ghi ý kiến của năm người mà em lưu ý nhất vào sổ tay.

4. Viết thư cảm ơn bạn

Cậu bé gãy chân cứu người chết đuối

Chân trái gãy, đang bị đóng đinh và còn đau âm ỉ, nhưng khi thấy một em bé chới với giữa dòng nước chảy xiết, cậu bé 13 tuổi đã không ngần ngại lao xuống cứu. Cậu bé dũng cảm ấy là Nguyễn Cảnh Thế ở xã Nam Thành, huyện Yên Thành, Nghệ An.

Cậu bé Thế dũng cảm hằng ngày vẫn chăm chỉ đi cấy lúa thuê giúp đỡ cha mẹ.

Sáng 5/6, bé Ngô Trí Tuệ – 5 tuổi – theo chị gái đi chăn trâu ở bờ đê sông Đào, (thuộc địa phận xóm Sơn Thành, xã Nam Thành), không may sẩy chân rơi xuống sông. Dòng nước chảy xiết nhanh chóng cuốn cháu ra giữa dòng. Người chị hốt hoảng kêu cứu. Nhiều người chạy đến, trong đó có cả người lớn, một số người biết bơi nhưng ai cũng ngần ngại trước đoạn sông sâu, nước xiết nên không dám nhảy xuống.

Bất ngờ từ trên bờ, cậu bé nhỏ con Nguyễn Cảnh Thế đang chăn trâu gần đó lao ầm xuống sông, bơi ra cứu em nhỏ trước sự khâm phục của mọi người.

(Theo VnExpress)

Việc giao cho em:

- Em thay mặt bạn Ngô Trí Tuệ viết một bức thư cảm ơn bạn Nguyễn Cảnh Thế.

- Nếu được tìm một câu tục ngữ để dành tặng người bạn mới của mình, em sẽ chọn câu nào?

5. Kể chuyện theo câu tục ngữ

“Cháy nhà hàng xóm bình chân như vại”

Em hãy kể lại một câu chuyện có nội dung như câu tục ngữ trên. (Nhà hàng xóm cháy nhưng những người xung quanh vẫn thản nhiên vì không phải nhà mình.)

- Em hãy kể một câu chuyện cháy nhà hàng xóm nhưng mình không cứu giúp nên đã gây thiệt hại cho cả nhà mình.

- Cả lớp thảo luận:Nhà khác cháy mà mình dửng dưng không cứu giúp thì sẽ thiệt hại cho những ai?

- Các em dựng kịch câm hoặc làm truyện tranh theo diễn biến sau:

+ Một nhà phát hiện có đám cháy, ra tín hiệu kêu cứu.

+ Người trong nhà bên cạnh đang nằm ngủ, tỉnh dậy ra mở cửa nhìn rồi đóng cửa đi vào ngủ tiếp.

+ Được một lúc thì ngọn lửa đã lan sang tận giường của anh ta.

+ Em tự nghĩ ra cảnh kết thúc và diễn lại toàn bộ sự việc.

6. Kể chuyện và đóng kịch theo câu tục ngữ

Có hai gia đình là hàng xóm của nhau nhưng một nhà rất giàu còn nhà kia lại rất nghèo. Câu chuyện xảy ra vào dịp Tết đến.

Các em chia làm 4 nhóm, mỗi nhóm bàn nhau kể một câu chuyện về hai gia đình trên (hoặc làm truyện tranh) hoặc đóng kịch (kịch nói / kịch câm) theo 4 câu tục ngữ sau:

- Nhóm 1: Câu “Đèn nhà ai nhà nấy rạng”.

- Nhóm 2: Câu “Thân ai người ấy lo”.

- Nhóm 3: Câu “Tiền ai người ấy tiêu”.

- Nhóm 4: Câu “Tối lửa tắt đèn có nhau”.

7. Chia sẻ sau lũ lụt

Vài bức ảnh về lũ lụt ở miền Trung năm 2010
(Tổng hợp từ các báo)

- Em sưu tầm những bài báo hay nói về việc cả nước đã cứu trợ các tỉnh miền Trung trong trận lụt lịch sử 2010. Làm riêng hoặc theo nhóm.

- Trong ảnh trên là các bạn nhỏ buồn bã bên đống sách vở bị hỏng vì bùn đất, nước lụt. Em hãy viết một bức thư gửi các bạn đó.

8. Em kẻ bảng sau đó viết hoặc vẽ những điều em “nhìn” và “thấy” trong cuộc sống hằng ngày

NHÌN→THẤY

- “Em thấy sợ.”
- “Em thấy thương và lo cho bạn ấy.”
- “Em thấy mình thật may mắn.”
- …

…
…
…

9. Em đọc câu chuyện bằng tranh dưới đây

Sau buổi quyên góp, những người tình nguyện đã đưa quần áo và lương thực lên những chuyến xe về với bà con vùng lũ lụt. Và đây là một trong rất nhiều đoạn kết của câu chuyện. Mời các em đọc!

Nước lũ rút xuống đến đầu gối thì cũng vừa lúc gió lạnh tràn về. Hai anh em ngồi co ro bên bậc cửa chờ mẹ. Nghe tin trên xã có đồ cứu trợ, người mẹ vội chống bè đi. Cái bè chuối chòng chành, bóng mẹ dập dềnh trên nước lũ.

Mãi chiều muộn mẹ mới về, trước bụng buộc một bọc to, hai anh em mừng rỡ chạy ào ra đón mẹ. Bước vào nhà, mấy mẹ con lập cập mở bọc quà. Hôm nay người đến nhận đồ cứu trợ rất đông, mẹ phải xếp hàng chờ mãi mới đến lượt, nhận được mấy gói mì tôm và một bọc quần áo, nghĩ đến cảnh tối nay mấy mẹ con sẽ đỡ đói, đỡ rét mà mẹ quên hết cả mệt nhọc. Mẹ nghĩ đến mấy hôm nữa nước rút hết, hai đứa con lại có những tấm áo lành lặn, những quyển vở mới để đến trường, lòng thầm cảm ơn những người tốt ở khắp nơi đã quyên góp ủng hộ cho mấy mẹ con qua được cơn khốn khó này.

Nhưng chao ôi, ngoài mấy gói mì tôm, cả bọc còn lại toàn quần áo cũ nát. Một đôi giày ba–ta đã mòn đế, mấy cái áo trẻ con bé xíu nhầu nhĩ. Có cái quần lành lặn nhất thì đã giãn chun, thằng lớn xỏ vào, kéo lên lại tụt xuống. Hai anh em vừa nhai nhồm nhoàm mì tôm sống vừa bới đống quần áo xem có gì mặc được không. Người mẹ buồn bã nhìn những cái áo lót dây rợ loằng ngoằng không biết dùng vào việc gì. Đôi mắt mẹ thẫn thờ nhìn ra khoảng sân tối tăm đầy nước…

Việc giao cho em:

- Đọc xong câu chuyện, em cho biết, người gom quần áo cũ đi cứu trợ ở trên có hoàn thành nhiệm vụ không? Hoàn thành nhiệm vụ nhưng có vô cảm không?

- Em hãy nói một lời với những người đem đồ cũ đến mức không dùng được nữa đi ủng hộ đồng bào sau lũ lụt.

10. Đọc câu chuyện bằng những bức tranh sau

Em kể lại câu chuyện bằng lời và đặt tên cho câu chuyện đó.

“Muốn nhìn đúng phải nhìn bằng trái tim.
Mắt thường làm sao thấy được những điều vô hình.”

(Trích Hoàng tử bé – Antoine De Saint – Exupéry)

Em đọc

Cậu bé nạo ống khói

Chiều qua, tôi đến khu nữ sinh ở cạnh khu Ba-ret-ti của chúng tôi để đưa cho cô giáo của em Xin-vi-a bài chép về chuyện cậu bé Pađova mà cậu muốn đọc. Trong khu có đến bảy trăm nữ sinh.

Lúc tôi đến thì học trò ra về, ai nấy đều vui vẻ được nghỉ một đợt vào những ngày đầu tháng mười một.

Trước cổng trường, bên kia đường phố, một cậu bé nạo ống khói đang đứng, tay tựa vào tường, đầu gục vào tay. Người cậu đen ngòm những bồ hóng, cũng như cái bị, mấy cái chổi và cái nạo của cậu. Cậu khóc nức nở và não nuột quá chừng.

Hai, ba nữ sinh lớp 2 lại gần hỏi cậu tại sao mà khóc như vậy. Nhưng cậu bé nạo ống khói không trả lời, cứ khóc mãi.

Các bạn nữ sinh lại hỏi:

- Kìa, nói đi, bạn làm sao vậy? Tại sao bạn khóc?

Cậu bé bỏ cánh tay xuống, để lộ một bộ mặt hết sức hiền hậu, và kể lại là đi nạo mấy ống khói, được số tiền cộng lại là ba hào. Nhưng chẳng may rơi mất, vì bỏ vào mấy túi áo thủng.

Cậu bé tội nghiệp không dám trở về nhà chủ vì sợ bị đánh. Nói rồi cậu lại càng khóc thảm thiết hơn. Đầu gục vào cánh tay như một kẻ tuyệt vọng.

Các nữ sinh nhìn nhau, vẻ mặt rất nghiêm chỉnh, một số nữa cũng vừa kéo đến, lớn có, bé có, con em những công nhân nghèo cũng như con nhà giàu, tay ôm cặp sách. Một nữ sinh vào loại lớn, đội cái mũ cắm chiếc lông chim xanh, lấy hai đồng xu trong túi ra và nói:

- Mình chỉ có hai xu, nhưng chúng ta hãy góp nhau lại.

- Mình cũng có hai xu đây – một cô bé mặc áo đỏ nói – Thế nào chúng ta cũng kiếm đủ ba hào.

Thế là các nữ sinh lên tiếng gọi: A-mê-li-a! Lu-i-ghi-ta! An-na! Một xu nhé! Ai có xu đưa đây!

Một vài cô mang tiền đi mua vở và mua hoa. Họ vội vàng đem tiền đến. Những cô khác bé hơn biếu những đồng trinh. Cô nữ sinh đội mũ cắm lông chim xanh, thu tiền và lên tiếng đếm:

- Tám, mười, mười lăm xu! Chưa đủ, phải thêm nữa!

Một chị con gái, hình như là phụ giáo, đi tới và cho một hào. Tất cả nữ sinh tíu tít hoan nghênh chị. Thế là chỉ còn thiếu năm xu nữa thôi.

- Kìa, các chị lớp 4 đang tới kìa. Họ có tiền đấy – Một em bé nói.

Lớp 4 tới nơi, tiền lại càng nhiều. Các bạn nữ sinh xúm lại quanh cậu bé nạo ống khói, và thật là thích mắt nhìn cái cậu bé đen ngòm, hiền hậu, ở giữa đám nữ sinh xinh xắn, đáng yêu, mặc áo đủ màu, tóc xõa phấp phới, người cắm lông chim tươi màu, kẻ thắt ruy–băng bằng lụa.

Số tiền ba hào đã đủ, nhưng xu vẫn tiếp tục đổ ra như mưa. Những em bé không có tiền cũng lách qua các chị lớn đem cho những chùm hoa nhỏ, gọi là góp phần mình.

Bỗng bác gác cổng chạy tới nói to:

- Bà hiệu trưởng đến!

Tức thì các nữ sinh bỏ chạy tứ tung như một đàn chim sẻ. Cậu bé nạo ống khói còn lại một mình trên đường phố, đứng lau nước mắt. Không những hai tay cậu đầy những xu, mà các bạn nữ sinh còn luồn vào khuyết áo, đút vào túi áo và cả trong mũ của cậu không biết bao nhiêu chùm hoa nho nhỏ.

(Trích Những tấm lòng cao cả – Edmondo de Amicis)

Bữa cơm chiều cho người nghèo

TT – Nhiều năm nay, sau một ngày làm việc vất vả, nhiều người lao động nghèo ở phường Linh Đông (Quận Thủ Đức, thành phố Hồ Chí Minh) có một bữa cơm chiều ấm bụng nhờ những tấm lòng thơm thảo góp lại.

Cô Gàng, cô Chinh, cô Huyến chính là những người trong nhóm gồm 20 người thay nhau nấu cơm cho hơn 100 người nghèo tại khu vực phường Linh Đông này. Các cô, các chị chẳng khá giả gì, người bán cơm, người bán tạp hóa, người làm công nhân. Bữa cơm của gia đình trong thời bão giá đôi khi lo còn chật vật, nhưng “không có của thì góp sức, chiều nào thấy người nghèo ăn bữa cơm mình nấu vui lắm” – cô Chinh tâm sự.

Cách đây năm năm, trong một lần đến trại trẻ mồ côi ở Kon Tum, cô Ngô Thị Gàng chứng kiến các em nhỏ ở đây phải ăn mì gói nhưng được pha cho thật nở để đủ khẩu phần ăn, lòng cô nghẹn lại. Về nhà cô luôn trăn trở suy nghĩ không biết những người nghèo trong khu phố mình đang ở phải ăn uống thế nào? Cô bắt đầu cùng với một người bạn là cô Nguyễn Thị Thanh Tâm nảy ra ý tưởng nấu cơm miễn phí cho người nghèo và rủ bạn bè quanh khu phố cùng góp sức.

Người cho mấy ký gạo, người góp vài trăm ngàn đồng, người góp chai mắm, gói đường. Cô Vũ Thị Vui còn cho mượn luôn cả hiên nhà số 13 này để nấu cơm. Vậy là năm năm qua, dù có lúc buổi sáng chưa kiếm được gạo cho bữa chiều, thức ăn phải thiếu nợ ngoài chợ nhưng cứ tới bữa chiều là ngôi nhà nhỏ này lại thơm mùi cơm chín. Những người nghèo sau một ngày mưu sinh vất vả khi trở về đây đã có cơm, canh sẵn sàng.

Cô Nguyễn Ngọc Phương có chồng bị bệnh não đã đi lạc mấy năm nay, để lại cho cô bốn đứa con bị bệnh kém trí cứ ngơ ngẩn cả ngày. Cầm mấy hộp cơm trên tay, cô tâm sự: “Tui đi bán vé số nên bốn đứa con cứ bữa đói, bữa no. Nhưng từ khi được mấy chị ở đây cho bữa cơm chiều, mấy mẹ con tui ấm bụng hơn, tụi nhỏ không phải thức dậy khóc cả đêm vì đói nữa”.

(Theo Ngọc Nga – Đỗ Phi, Báo Tuổi trẻ)

B. PHÁT HIỆN VÀ GIẢI QUYẾT XUNG ĐỘT

Xung đột là gì?

1. Cùng làm như nhau nhưng hưởng lương khác nhau

Bài học này em trở lại với nhà máy sản xuất xe đạp. Trong đó có hai người cùng làm ở phân xưởng sản xuất yên xe. Họ làm việc như nhau nhưng cuối tháng người đàn ông được trả lương nhiều hơn người phụ nữ. Em chỉ ra sự giống và khác nhau giữa người đó trong công việc của họ:

- Giống nhau: Cùng một nhà máy, cùng một phân xưởng, cùng một điều kiện làm việc, cùng một vị trí ngang nhau…

- Khác nhau: Điều gì? Phát hiện ra điều đó, em sẽ phát hiện ra xung đột.

Mở rộng một số trường hợp khác trong phân xưởng nói trên để các em cùng thảo luận, ví dụ: Hai người cùng là đàn ông, cùng làm được nhiều sản phẩm như nhau nhưng được trả lương khác nhau. Như vậy có thể nảy sinh xung đột không? Tại sao?

“Các nước tham gia công ước phải áp dụng mọi biện pháp thích hợp để xóa bỏ phân biệt đối xử với phụ nữ trong việc làm nhằm đảm bảo những quyền như nhau trên cơ sở bình đẳng nam nữ, đặc biệt là:
Quyền được hưởng thù lao như nhau, kể cả phúc lợi, được đối xử như nhau với công việc có giá trị ngang nhau cũng như được đối xử như nhau trong đánh giá chất lượng công việc.”

(Trích Mục d, Điểm 1, Điều 11, Công ước về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ – viết tắt tiếng Anh là CEDAW Đại hội đồng Liên Hợp Quốc phê chuẩn năm 1979)

Cùng làm như nhau nhưng hưởng lương khác nhau sẽ nảy sinh xung đột về quyền lợi.
Mời các em học tiếp để phát hiện và giải quyết các loại xung đột khác!

2. Hành động khác nhau do nhận thức khác nhau

Em đọc truyện qua những bức tranh sau:

Thảo luận:

- Trong câu chuyện trên có những nhân vật nào? Em kể tên và đóng vai, nói lại câu nói của người đó thật hay.

- Các nhân vật: người mẹ, người chị, người bố và cô giáo có điểm gì giống nhau? Suy nghĩ của bốn người này có giống với suy nghĩ của người bạn nhỏ trong những câu chuyện trên không?

- Sự khác biệt giữa bốn người đó với người bạn nhỏ là sự khác biệt về điều gì? Có phải là sự khác biệt về cách sống không? Em nói rõ cách sống của từng người. Sự khác biệt đó, theo em có thể nảy sinh xung đột không?

Văn hóa được thể hiện qua cách sống của mỗi người.
Xung đột có thể nảy sinh do cách sống của mỗi người khác nhau.

3. Ý thức được sự việc nhưng hành động theo thói quen

Em xem những bức tranh sau và thảo luận:

Em chỉ ra từng người trong các hình vẽ trên có hành động gì?

- Hành động đó có ảnh hưởng như thế nào đến những người khác?

- Theo em người vứt rác ra đường, người khạc nhổ, đái bậy trên đường phố, người hút thuốc lá có biết như thế là mất vệ sinh không? Tại sao họ vẫn làm?

- Em kể ra một số thói quen xấu khác của những người xung quanh?

XUNG ĐỘT LÀ HÀNH ĐỘNG VA CHẠM DO QUYỀN LỢI, DO VĂN HÓA VÀ DO THÓI QUEN.

XUNG ĐỘT DIỄN RA GIỮA CÁ NHÂN VỚI CÁ NHÂN, GIỮA CÁ NHÂN VỚI CỘNG ĐỒNG VÀ GIỮA CỘNG ĐỒNG NÀY VỚI CỘNG ĐỒNG KHÁC.

Bức tường mỏng ngăn giữa khu dân nghèo và khu người giàu có.

Phát hiện và giải quyết xung đột

1. Phát hiện và giải quyết xung đột qua tình huống trong truyện ngụ ngôn

Đọc câu chuyện:

Dê Đen và Dê Trắng

Dê Đen và Dê Trắng cùng đi qua một chiếc cầu hẹp. Dê Đen đi từ đằng này lại, Dê Trắng đi từ bên kia sang. Đến giữa cầu con nào cũng muốn đi trước, không con nào chịu nhường con nào. Hai con dê húc nhau nên cuối cùng cả hai đều rơi tõm xuống suối.

Đóng kịch:

Thảo luận:

- Em cho biết: Trong câu chuyện qua cầu ở trên, vì sao hai con dê rơi tõm xuống suối?

- Có phải con dê nào cũng muốn qua cầu trước không? Như vậy giữa hai con dê có xung đột về điều gì?

- Khi hai con không thể cùng qua một chiếc cầu thì có những trường hợp nào có thể xảy ra?

Chẳng hạn:

a. Một trong hai con lùi lại nhường bạn đi qua trước.

b. Hai con đi đến giữa cầu thì dừng lại bàn bạc để cõng nhau, xoay người đổi vị trí và đi tiếp.

c. Hai con húc nhau giành đường để đi, kết cục cả hai rơi xuống suối.

- Trong ba trường hợp trên, trường hợp nào không xảy ra xung đột?

- Trường hợp nào xung đột nung ủ nhưng được giải quyết?

- Trường hợp nào xung đột bùng nổ dẫn đến kết cục xấu?

Các em diễn lại vở kịch theo ba cách kết thúc như trên.

2. Phát hiện và giải quyết xung đột qua một tình huống trong thực tế

Tình huống: Xếp hàng nơi công cộng

Ở Việt Nam, các em có thể bắt gặp tình huống này nơi bán vé ga tàu hỏa, bến xe, cửa hàng, siêu thị, bệnh viện, đi cáp treo… Rất nhiều người xếp hàng mua vé chờ đến lượt mình nhưng có những người lại chen lấn, xô đẩy, đến sau nhưng lại chen lên xếp trước.

Khách hàng tranh nhau thanh toán tại siêu thị (Ảnh: V. H)

Trả lời câu hỏi:

- Giữa những người trong ảnh có nảy sinh xung đột không? Tại sao?

- Giữa những người xếp hàng ngay ngắn có những kẻ chen ngang, xô lấn. Giải quyết xung đột này như thế nào? Em đóng vai một người xếp hàng nói với người đang chen lấn một câu.

- Nếu không giải quyết thì xung đột sẽ xảy ra theo những hướng như thế nào? (Tiếp tục chen lấn? Không mua được hàng? Bị ngã, bị đau? Cãi nhau, đánh lộn gây gổ?)

- Trường hợp nào thì xung đột ngày càng tăng mạnh?

Luyện tập

1. Em phát hiện các xung đột có trong lớp học của mình

Ghi lại dưới hình thức kẻ bảng:

STT | Vấn đề gì? | Những người liên quan | Nguyên nhân gây xung đột | Hướng giải quyết
… | … | … | … | …
… | … | … | … | …
… | … | … | … | …

2. Trò chơi “Phỏng vấn”

Về vấn đề xung đột trong việc cho điểm kiểm tra, đánh giá ở lớp.

Mục đích: Tạo ra các đối thoại nhằm phát hiện xung đột và giải quyết xung đột trong vấn đề cho điểm ở lớp em.

Chuẩn bị: Các em cuộn một tờ giấy giả làm micro cho trang trọng, người đi phỏng vấn cần có một cuốn sổ tay để ghi lại những điều mình nghe được.

Tiến hành: Em và các bạn thay nhau đóng vai và phỏng vấn lẫn nhau với câu hỏi chính: “Có nên cho điểm để đánh giá các em không?”

Các em cùng nhau đóng vai phỏng vấn bạn cùng lớp, mẹ em, cô giáo, thầy hiệu trưởng, bộ trưởng Bộ Giáo dục, các giáo sư… về vấn đề này.

Phỏng vấn giáo sư Hồ Ngọc Đại về vấn đề cho điểm

- Thưa giáo sư, đi học có nên cho điểm không ạ?

- Sao em lại hỏi thế?

- Em thấy đi học về mẹ cứ bắt phải được điểm 10. Nhưng học mà cứ nhăm nhăm vì điểm thì có nguy hại gì không ạ?

- Theo em thì có nguy hại gì không?

- Cho điểm thì hay bị mẹ mắng ạ.

- Thế là giữa em và mẹ có xung đột chứ gì? Sao em không cố được điểm 10 để không bị mắng?

- Cũng có hôm em làm được mà cô lại không cho nhưng có hôm cô cho 10 mà em lại thấy không đúng ạ.

- Thế còn gì nữa không?

- Em nói cái này thầy đừng để bị lộ bí mật nhé!…

- Ừ thầy đoán ra rồi. Nhưng các em đi học có phải để ganh đua nhau về điểm đâu! Không nên lấy điểm hay bất cứ cái gì làm hạn chế các em. Thầy mong muốn các em “Mỗi ngày đến trường là một ngày vui”.

- Thế phải làm thế nào ạ?

- Thì bỏ cho điểm đi. Ai cũng được học và ai cũng được vui!

Thế là em đã có kinh nghiệm đi phỏng vấn rồi, các em tự đóng vai và phỏng vấn lẫn nhau. Sau đó thì đi phỏng vấn thật nhé, nhớ ghi lại để làm bằng cớ đấy!

3. Bài tập thống kê

Các em có thể làm bài tập này theo nhóm hoặc từng em lập bảng thống kê riêng.

Nội dung: Có bao nhiêu người ăn mặc đẹp, lịch sự mà lại vứt rác, nhổ kẹo cao su… ra đường?

Thời gian: Do các em quy định với nhau, có thể trong một ngày, có thể trong một tuần…

Địa điểm: Bất kì chỗ nào em nhìn thấy (nơi em ở, trên đường đến trường, trước cổng trường…).

Báo cáo kết quả thống kê:

- Lập tiểu ban thu thập số liệu.

- Tổng hợp kết quả và báo cáo.

- Lưu sản phẩm vào hồ sơ của lớp.

Định kì sau bốn tuần các em làm lại việc này xem kết quả có gì thay đổi không. Đó sẽ là những con số biết nói về trách nhiệm đối với cộng đồng của những người ăn mặc đẹp mà có hành vi không đẹp.

4. Forum “Phát hiện và giải quyết xung đột khi tham gia giao thông”

Các em thân mến!

Bài tập này sẽ giúp các em lập ra một FORUM, có nghĩa là một Diễn đàn. Hiện nay, forum là một điều phổ biến trên internet, nhờ đó mà nhiều vấn đề được bàn luận, tranh cãi, chia sẻ… dựa trên ý kiến của nhiều người.

Một forum sẽ có những người sau:

- Người lập và điều hành diễn đàn, được gọi là Admin (viết tắt của Administrator).

- Người quản lý và phát triển các mục trên diễn đàn được gọi là Mod (viết tắt của Moderator).

- Các thành viên của diễn đàn là các Member. Có thể đánh số để phân biệt. Ví dụ: Mem 1, Mem 2… hoặc các thành viên lấy mật danh riêng của mình, ví dụ “Mèo mun”, “Gà bông”, “Búp”…

Bây giờ mời các thành viên ngồi lại với nhau thảo luận vấn đề “Phát hiện và giải quyết xung đột khi tham gia giao thông“.

Mục đích của diễn đàn:

Giúp em phát hiện và giải quyết các xung đột thường thấy trong quá trình tham gia giao thông qua những vấn đề đơn giản mà chính các em trải nghiệm được (đi bên phải, dừng đèn đỏ, nhường đường, đội mũ bảo hiểm…). Người dạy phải giúp các em chọn ảnh có vấn đề phù hợp với nội dung diễn đàn.

Chuẩn bị:

Những bức ảnh chụp lại một số tình huống tham gia giao thông, em có thể tìm trên internet.

Ở những nơi không có internet các em có thể tự vẽ vào một tờ giấy to.

Tiến hành:

- Admin của từng forum sẽ là người đưa ra bức ảnh. Hôm nay em đưa ra bức ảnh thì em là Admin, hôm sau bạn khác đưa ra bức ảnh khác thì hôm đó bạn ấy là Admin.

- Admin treo bức ảnh lên và viết một câu thể hiện nội dung của bức ảnh đó lên bảng.

Ví dụ: “Xe máy chen lấn lên vỉa hè”

- Mod sẽ là người đặt ra từng mục liên quan đến nội dung “Xe máy chen lấn lên vỉa hè” của bức ảnh trên. Tùy số lượng người tham gia mỗi forum có thể có từ 2-3 Mod. Ví dụ:

+ Mod 1: “Vì sao xe máy lại chen lên vỉa hè của người đi bộ?”

+ Mod 2: “Xe máy chen lấn lên vỉa hè thì có những nguy hại gì cho người đi đường?”

+ Mod 3: “Bạn hãy nói một câu với người đang chen lấn”…

- Các thành viên tham gia diễn đàn sẽ phát biểu ý kiến của mình trước từng mục mà Mod đưa ra.

- Em có thể phát biểu bằng lời, hoặc ghi vào từng mảnh giấy, đọc lên cho các bạn nghe rồi dán lên xung quanh bức ảnh ở trên bảng. Hoặc em có thể vẽ một bức tranh khác nói về tình huống đó.

- Khép lại mỗi forum các em bình bầu thành viên tích cực nhất, câu hỏi hay nhất, câu trả lời thuyết phục nhất, hình ảnh ấn tượng nhất… Còn thành viên nào phá rối, phát biểu những câu thiếu tinh thần xây dựng thì Admin có thể mời ra khỏi forum.

Kết thúc forum “Phát hiện và giải quyết xung đột khi tham gia giao thông” các em có thể chuyển sang các chủ đề khác như “Phát hiện và giải quyết xung đột trong việc bảo vệ môi trường”, “Phát hiện và giải quyết xung đột ở trường em”…

Cung cấp cho các Admin thêm một số hình được tải xuống từ internet:

Chúc các em lập và duy trì được những forum vui vẻ, bổ ích!

5. Đóng kịch và thảo luận

Cảnh 1:

Dán biển “CẤM ĐỔ RÁC” ở góc lớp. Một em cầm một túi rác vứt vào đó. Một em đóng vai một bà cụ đi tới và nói:

- Sao cháu lại vứt rác ở đây? Cháu không đọc thấy biển cấm à?

- Ôi, cháu không biết chữ ạ!

Thảo luận: Tìm nguyên nhân của xung đột trên.

Thay nhau đóng vai bà cụ và nói một câu với bạn nhỏ không biết chữ!

Cảnh 2:

Giữ nguyên biển cấm ở góc lớp. Một em đóng vai một cô gái lại vứt túi rác. Một bà cụ đi tới và nói:

- Sao cô lại vứt rác ở đây? Cô không đọc thấy biển cấm à?

- Ôi dào, bà già rõ lắm chuyện, vứt ở đâu mà chẳng được!

Thảo luận: Tìm nguyên nhân của xung đột trên.

Thay nhau đóng vai bà cụ, mỗi em nói một câu với cô gái đó.

Cảnh 3:

Giữ nguyên biển cấm ở góc lớp. Một em đóng vai một người đàn ông chạy vội đến, vứt vào đó một túi rác. Một bà cụ đi tới và nói:

- Sao anh lại vứt rác ở đây? Anh không đọc thấy biển cấm à?

- Bà có tránh ra không, người ta đang vội!

Thảo luận: Tìm nguyên nhân của xung đột trên.

Thay nhau đóng vai bà cụ, mỗi em nói một câu với người đàn ông đó.

6. Các em đọc những mẩu chuyện sau rồi cùng nhau làm thành những quyển truyện tranh nhỏ của nhóm. Nhớ đặt tên cho truyện!

Tình huống truyện 1:

- Có tiếng nước chảy phải không?

- Chắc tại sáng nay tớ vặn vòi nước không kĩ.

- Sao cậu để nước chảy từ sáng đến trưa, lãng phí bao nhiêu là nước!

- Nước nhà tớ chảy thì nhà tớ trả tiền, có sao đâu.

- Thế cậu không biết nước ngọt trên trái đất đang ngày càng ít đi à? Ở châu Phi nhiều vùng còn không có nước sinh hoạt đâu.

- Ôi dào, cậu toàn nói chuyện đâu đâu.

- Ngay ở Việt Nam mình cũng thế, nhiều nơi không có nước sinh hoạt để dùng, phải đi mua từng can đấy.

- Thật thế ư?

- Thật chứ! Cậu không biết, ở đảo Lý Sơn không ai được tắm quá ba lon nước đâu. Chum vại đựng nước khô rạn hàng chục năm nay rồi.

- Ôi thế chỗ nước tớ để chảy mất từ sáng đến giờ có lẽ đủ cho cả làng tắm thỏa thích đấy nhỉ!

Để tiết kiệm, nhiều người dân ở đảo Bé (Lý Sơn, Quãng Ngãi) phải sử dụng một chậu nước sạch đến bốn lần.

Mỗi lần tắm thì ra biển, sau đó về nhà ngồi trong thau, chậu để dội lại bằng nước sạch. Nước lưu lại trong thau dùng để giặt đồ, rồi lau nhà, cuối cùng mới đem ra tưới rau ngoài vườn.

(Theo Trí Tín – Trường Đăng)

Tình huống truyện 2:

- Cháu đang làm gì thế?

- Cháu thả cá xuống hồ bác ạ!

- Thả cá sao cháu thả cả túi nilon?

- Thả túi nilon thì sao hả bác? Cháu thả xuống hồ ít lâu nó tan vào nước là được mà.

- Cháu ơi, cháu không biết rằng túi nilon rất khó phân hủy à? Phải hàng chục năm thậm chí hàng trăm năm nó mới tan được đấy. Những cái túi nilon ấy rất có hại cho môi trường và sức khỏe con người.

- Ôi! Cháu sẽ vớt cái túi lên ngay và sẽ hạn chế dùng túi nilon ạ.

Tình huống truyện 3:

- Bác đang làm gì thế?

- Tôi đang đào đất để đắp vườn.

- Nhưng bác lấy đất ở đường vào đắp nhà mình thì con đường sẽ hỏng.

- Đường thì có của nhà ai đâu, tôi chỉ lấy tí đất.

- Không được đâu bác, chỗ bác đào phải thành hố voi chứ chẳng phải ổ gà nữa. Ai đi xe qua dễ bị ngã lắm, nhất là trẻ con. Bác nên đắp lại đường cho bằng phẳng đi.

7. Bài tập phát huy vốn từ

Trong ảnh là quang cảnh rác rưởi mà người dân để lại sau lễ kỉ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội. Em hãy tìm từ liên quan đến những mối xung đột có trong bức ảnh trên. Ví dụ:

- Từ thuần Việt: rác, bẩn, lười…

- Từ Hán Việt: vô cảm, vô trách nhiệm, vệ sinh…

- Từ phái sinh: vứt rác, cãi nhau…

8. Giải nghĩa câu nói

Người xưa có câu “Nhân bất học bất tri lý“. Em được học về từ Hán Việt ở sách Tiếng Việt 2, em hãy giải thích nghĩa của từng từ và sau đó giải nghĩa cả câu.

Quan tâm đến cộng đồng giúp em phát hiện và giải quyết những xung đột trong cộng đồng.

Nhưng làm thế nào để tất cả mọi người trong cộng đồng cùng hòa hợp được với nhau, có được tiếng nói chung khi giải quyết xung đột?

Con người đã tìm ra cách thể chế hóa lối sống của cộng đồng mình: đặt ra NỘI QUY, đặt ra LUẬT, tạo ra THÓI QUEN SỐNG.

Mời các em tiếp tục xây dựng và thực thi các thể chế đó của cộng đồng mình!

C. THỂ CHẾ CỦA LỐI SỐNG CỘNG ĐỒNG

1. NỘI QUY

Em xem bức tranh sau và trả lời câu hỏi:

Bạn trai trong bức tranh thứ hai có vào lớp đúng giờ không?

Điều đó có ảnh hưởng đến các bạn khác không? Vì sao?

Em nói với bạn đến muộn một câu để cả lớp vào học đúng giờ.

Thảo luận:

Theo em làm thế nào để giờ học bắt đầu được lúc 7 giờ 30 phút?

Mở rộng các tình huống khác

1. Trong giờ học môn Tiếng Việt

Xem bức tranh sau:

Trả lời câu hỏi:

- Lớp học đang đến giờ môn học nào? Các bạn trong lớp có đang học môn đó không hay làm việc khác?

- Cả lớp muốn tập trung vào bài học mà xung quanh có những bạn lại chơi đùa gây ồn ào, vậy phải làm thế nào để học được?

Thảo luận:

Làm thế nào để trong giờ học Tiếng Việt, không ai làm việc riêng?

2. Trong sân trường

Xem các hình vẽ sau:

Việc giao cho em:

- Em kể xem các bạn trong các bức hình có những hành động gì?

- Em có đồng tình với hành động của bạn không? Vì sao?

- Em sẽ nói gì với mỗi bạn trên về hành động của các bạn ấy?

- Làm thế nào để các bạn học sinh không trèo cây, ngắt hoa, vứt rác bừa bãi ra sân trường?

- Nếu cần làm một biển cấm để đặt vào vườn hoa em sẽ ghi điều gì?

Các em vừa thảo luận ba tình huống làm thế nào để tất cả các thành viên trong lớp em có chung một quy tắc ứng xử về việc:

- Vào học đúng giờ

- Không làm việc riêng trong giờ học

- Giữ gìn vệ sinh trong trường học

Kết quả, các em đạt được sự đồng thuận như thế nào?

Các em có phải cùng nhau đặt ra một quy định chung về những vấn đề đó không? Các em bàn nhau đặt ra ba quy định cho ba việc kể trên.

Những quy định chung được đặt ra cho các thành viên trong cộng đồng cùng thực hiện gọi là NỘI QUY.

Luyện tập

1. Em tìm hiểu nội quy của trường em

Chép lại và cùng nhau thảo luận:

- Trong các quy định của trường, em thấy điều nào dễ thực hiện nhất? Điều nào em thấy khó thực hiện nhất?

- Điều nào em thích thực hiện nhất?

- Có điều nào em không muốn thực hiện không? Tại sao?

- Khi có người vi phạm nội quy của trường thì phải làm thế nào?

2. Em tìm hiểu xung quanh xem có những cộng đồng nào cũng đặt ra nội quy

Ví dụ: “Nội quy sân chơi” ở tổ dân phố, “Nội quy công ty” của bố mẹ em, “Nội quy bệnh viện”, “Nội quy xe buýt”, “Nội quy công trường”, “Nội quy diễn đàn”…

Các em sưu tầm một vài bản nội quy, mang đến lớp đọc cho nhau nghe.

3. Các em cùng nhau đặt ra nội quy của lớp mình

NỘI QUY LỚP 2A

Điều 1: ………………………………

Điều 2: ………………………………

Điều 3: ……………………………….

Điều 4: ……………………………….

Điều 5: ……………………………….

4. Em sẽ nói gì trong các trường hợp sau

- Nội quy nhà trường cấm vẽ bậy lên tường.

Em sẽ nói gì với bạn đang vẽ bậy trong tranh?

- Nội quy trường em cấm đi xe máy, xe đạp trong sân trường. Em thấy một cô giáo đi xe máy trong sân trường em sẽ nói gì?

- Thấy một số bạn đá bóng trong vườn hoa của trường, em định lên tiếng thì người bạn đi bên cạnh bảo: “Cậu nói làm gì! Ai vi phạm nội quy thì người đó sẽ bị nhà trường phạt, mình có liên quan gì đâu”. Em thấy bạn nói có đúng không? Em sẽ làm gì?

5. Bài tập điều tra

Bài tập 1

- Nội dung điều tra: Những người vi phạm nội quy trường học.

- Phạm vi điều tra: Các bạn trong lớp em.

- Thời gian điều tra: 1 tuần.

- Báo cáo kết quả điều tra và thảo luận:

+ Có bao nhiêu người vi phạm nội quy nhà trường?

+ Những điều nào trong nội quy mà các bạn hay vi phạm nhất?

+ Hình thức xử phạt đối với những người vi phạm?

Bài tập 2

Các em đem phiếu điều tra về cho bố mẹ (ông bà…) để xin ý kiến về nội quy của nhà trường. Em cũng tự điền một phiếu, hôm sau đưa đến nộp lại cho cô giáo hoặc thầy hiệu trưởng.

Mẫu phiếu:

PHIẾU ĐIỀU TRA
Ý kiến của học sinh và phụ huynh về nội quy nhà trường

Bạn tán thành những điều nào trong bản nội quy của nhà trường?
…

Bạn không tán thành những điều nào trong bản nội quy của nhà trường? Bạn nói rõ vì sao không tán thành những điều đó?
…

Bạn muốn thêm hoặc bớt điều gì vào bản nội quy của nhà trường?
…

2. LUẬT

1. Các em xem hình vẽ sau và diễn lại đoạn kịch ngắn

- Tại sao anh lại đâm vào tôi?

- Tôi đang đi, tự nhiên anh đâm vào xe tôi chứ.

- Anh đi xe đạp như thế là sai rồi. Tôi đi bộ đúng đường của tôi.

- Tôi đúng. Anh sai!

- Không, tôi đúng! Anh mới là người sai!

Trả lời câu hỏi:

Em cho biết, giữa người đi bộ và đi xe đạp, ai đúng, ai sai?

Vì sao em biết là người nào đúng, người nào sai?

Người tham gia giao thông phải đi bên phải theo chiều đi của mình, đi đúng làn đường, phần đường quy định và phải chấp hành hệ thống báo hiệu đường bộ.

(Điều 9 – Luật Giao thông đường bộ)

2. Làm tương tự bài tập trên với tình huống sau

- Sao chị lại đổ rác ở đây?

- Tôi đổ rác ở đây thì có làm sao? Tôi có đổ vào nhà ai đâu.

- Chị không đổ rác vào nhà ai, nhưng đổ ra đường cũng không đúng. Chị chỉ được đổ ở nơi quy định.

- Tôi chẳng thấy có gì là không đúng cả! Lần sau tôi cứ đổ đây đấy!

Thảo luận:

- Người đổ rác làm thế có đúng không? Vì sao em biết?

- Em nói như thế nào để người đó không vứt rác ra đường nữa?

- Có cách nào để khiến người đổ rác không đúng nơi quy định phải dừng việc đó lại?

Tổ chức, cộng đồng dân cư, hộ gia đình, cá nhân có trách nhiệm thực hiện các quy định về bảo vệ môi trường và giữ gìn vệ sinh ở nơi công cộng; đổ, bỏ rác vào thùng chứa rác công cộng hoặc đúng nơi quy định tập trung rác thải; không để vật nuôi gây mất vệ sinh nơi công cộng.

(Mục 1 – Điều 52 – Chương 3 – Luật Bảo vệ môi trường)

Luật là văn bản do cơ quan quyền lực nhà nước tối cao ban hành, quy định những phép tắc trong quan hệ xã hội, buộc mọi người phải tuân theo.

Con người sống trong một cộng đồng dù nhỏ, dù lớn đều phải tuân thủ Luật do nhà nước ban ra. Nếu vi phạm sẽ bị xử phạt theo luật định.

Luyện tập

Những bài tập liên quan đến Luật Giao thông đường bộ dành cho các em

1. Em thống kê (trong một ngày)

- Trên đường em đi học có bao nhiêu người đi ngược chiều?

- Có bao nhiêu người vượt đèn đỏ?

- Có bao nhiêu người đi xe máy không đội mũ bảo hiểm?

2. Trong mục 3, điều 8, Luật Giao thông đường bộ quy định “Nghiêm cấm sử dụng lòng đường, lề đường, hè phố trái phép”

- Em hãy sưu tầm những bức ảnh chụp người vi phạm điều luật trên.

- Em hãy kể một câu chuyện, trong đó có việc người lớn sử dụng lòng đường, lề đường, hè phố trái phép làm ảnh hưởng hoặc gây tai nạn cho trẻ em.

3. Lập forum về “Trẻ em và Luật Giao thông đường bộ”

- Admin treo bức ảnh lên và viết một câu thể hiện nội dung của bức ảnh đó lên bảng. Ví dụ:

Không đội mũ bảo hiểm khi đi xe máy

- Mod lập ra các mục:

+ Mod 1 đặt ra mục “Trẻ em có cần đội mũ bảo hiểm khi ngồi trên xe máy không?”

+ Mod 2: “Theo luật quy định thì trẻ em từ mấy tuổi bắt buộc phải đội mũ bảo hiểm khi ngồi trên xe máy?”

+ Mod 3: “Bạn hãy nói một câu với người mẹ, người bố chở con đi học bằng xe máy mà không đội mũ bảo hiểm cho con”…

- Các thành viên đưa ra câu trả lời, bình luận của mình. Các em có thể viết, nói, hoặc vẽ tranh.

- Em và các bạn khác tiếp tục thay nhau làm Admin, Mod và các thành viên. Forum của lớp còn thể mở rộng ra những tình huống giao thông mà em chứng kiến.

4. Luật Giao thông các nước trên thế giới có giống nhau không?

Các em hãy tham gia chuyến du lịch này để biết:

- Có chuyện gì xảy ra với các bạn thế? Tại sao ở nước Anh đi đường bên phải lại là phạm luật? Em trả lời giúp các bạn. Nếu không biết thì hỏi bố mẹ, thầy cô (hoặc lên internet tìm hiểu) xem Luật Giao thông ở nước Anh quy định thế nào?

- Em tìm hiểu thêm ngoài nước Anh ra, còn có những nước nào quy định đi đường bên trái?

Luyện tập (tiếp)

Những bài tập liên quan đến Luật Phổ cập Tiểu học dành cho các em

1. Em vẽ tranh ngày đầu tiên em vào lớp 1. Dưới bức tranh, em ghi rõ tên tuổi của mình

2. Em làm truyện tranh: Kẻ ô, vẽ hình và viết lời cho ý truyện sau đây

- Mẹ: Nghỉ hè xong là cu Tũn vào lớp 1 rồi, nhanh thật!

- Bố: Bố cũng hồi hộp chờ đến ngày khai giảng đầu tiên của Tũn!

- Bà: Không được đâu, cứ để Tũn ở nhà với bà một năm nữa để bà chăm cho đã.

- Mẹ: Nhưng Tũn đã sáu tuổi rồi bà ạ! Phải đi học lớp 1 chứ!

Tũn nghe bà và bố mẹ nói chuyện, thấy vừa vui vừa lo lắng. Tũn nghĩ: “Đi học lớp 1 chắc là vui lắm. Nhưng ở nhà với bà cũng thật thích. Sao sáu tuổi lại phải vào lớp 1 nhỉ?”

Có ai trả lời được câu hỏi giúp bạn Tũn không? Em kể tiếp chuyện ngày đầu tiên Tũn đến trường.

3. Em đóng kịch cùng các bạn

Đoạn 1:

- Ai đánh giày không?

- Cháu đánh cho chú đôi giày! Cháu đánh có thạo không đấy?

- Cháu làm được mà, cháu đánh giày hơn một năm nay rồi.

- Thế cháu năm nay mấy tuổi?

- Cháu bảy tuổi rồi chú ạ.

- Ôi, bảy tuổi mà đã đi đánh giày rồi!

Đoạn 2:

- Cháu nhặt gì thế?

- Cháu nhặt ve chai, nhôm, nhựa xem có gì bán được không.

- Mỗi ngày cháu nhặt được nhiều không?

- Cũng có khi nhặt bán đủ tiền ăn, nhưng cũng có những ngày bị đói bác ạ.

- Thế cháu đi học vào lúc nào?

- Cháu bỏ học rồi. Mẹ cháu đau ốm, nhà cháu không có tiền đi học.

4. Em điều tra và thống kê: Ở địa phương mình có bao nhiêu người trong độ tuổi từ 6 đến 14 mà không được đi học?

Em quan tâm đến cộng đồng.

Em chấp hành nội quy mà em và những người trong cộng đồng cùng đặt ra

Em nghiêm chỉnh chấp hành Luật pháp do nhà nước ban hành.

Em sẽ có những thói quen tốt trong lối sống của mình.

3. THÓI QUEN

Sau đây là một vài ví dụ:

1. Thói quen giúp đỡ người khác

Em thống kê những việc làm thể hiện thói quen giúp đỡ người khác của mình và kể một câu chuyện giúp đỡ người khác (của em hoặc ai đó) làm em nhớ mãi.

2. Thói quen bảo vệ môi trường

Kể về một hành động bảo vệ môi trường mà em ấn tượng nhất.

3. Thói quen chấp hành Luật Giao thông

Em vẽ một bức tranh các bạn đi học về chấp hành luật giao thông.

Em đọc

Chuyện cái vé

Một người cha dắt đứa con 6 tuổi đi sở thú chơi. Đến quầy bán vé, người cha dừng lại đọc bảng giá:

“Người lớn: $10.00

Trẻ em trên 5 tuổi: $5.00

Trẻ em dưới 5 tuổi: Miễn phí”

Đọc xong, ông nói với người bán vé:

- Cho tôi một vé người lớn và một vé trẻ em trên năm tuổi.

- Con ông trên năm tuổi à? – Người bán vé tò mò hỏi lại.

- Vâng!

- Nếu ông không nói cho tôi biết thì thằng bé được miễn phí rồi.

- Vâng, có thể không ai biết, nhưng con tôi tự nó biết!

(Sưu tầm từ internet)

Bài 3. MANG LẠI VINH DỰ CHO CỘNG ĐỒNG

Ở nước ta thời phong kiến, những người học trò thi cử đỗ đạt cao là niềm vinh dự của gia đình, dòng họ, xóm làng. Người đỗ đầu gọi là tiến sĩ (dân gian gọi là ông Nghè), được nhà vua ban yến tiệc, mũ áo, cân đai và cho lính hầu đưa rước về “vinh quy bái tổ”.

Bước sang thời hiện đại, giá trị của con người được coi trọng hơn, người ta không chỉ vinh danh những người theo con đường khoa cử mà trong mọi lĩnh vực, ngành nghề từ lao động sản xuất đến nghiên cứu khoa học, sáng tác, biểu diễn nghệ thuật, thể dục thể thao… những người tài năng, có đóng góp cho cộng đồng đều được tôn vinh.

Đặc biệt, gắn với lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta, thời nào cũng có những người anh hùng được cộng đồng tôn vinh với lòng biết ơn sâu sắc trước những cống hiến của họ cho độc lập, tự do của dân tộc.

Ở thời nào, vùng nào cũng có những con người mang lại vinh dự cho cộng đồng của mình như thế! Các em sẽ tự tìm hiểu để biết được những chiến công và sự hy sinh to lớn ấy.

Em có biết những người này không?

Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn

Anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi

Đại thi hào Nguyễn Du

Nhà chí sĩ yêu nước Phan Châu Trinh

Nhà nông học Lương Định Của

Phi hành gia Phạm Tuân

Bác sĩ Tôn Thất Tùng

Nghệ sĩ dương cầm Đặng Thái Sơn

Nhà toán học Ngô Bảo Châu

Bài tập

1. Xây dựng một PHÒNG TRUYỀN THỐNG

Các em phân nhóm và sưu tầm về những người mang lại vinh dự cho cộng đồng mà em biết theo chủ đề:

Lao động sản xuất

Nghiên cứu khoa học

Chiến đấu chống giặc ngoại xâm

Em có thể chọn một trong hai hình thức sau:

- Bằng sổ tay: ghi chép, cắt dán… vào một cuốn sổ chung. Đặt tên cho “phòng truyền thống” của mình.

- Trên máy tính: lập một Folder với nhiều thư mục do các em tự đặt tên.

2. Thi kể chuyện danh nhân

Các em bàn nhau cùng làm:

- Đặt tên cuộc thi, trang trí sân khấu.

- Bầu ra ban giám khảo, người dẫn chương trình.

- Lần lượt các em kể chuyện của mình.

- Bình chọn và trao giải.

Sau này mình sẽ là một nhà khoa học danh tiếng!

3. Em tập điều tra

Bài tập này có 2 nhiệm vụ:

a. Nhiệm vụ thứ nhất: Em kể xem mình biết gì về những danh nhân văn hóa ở nơi em ở?

- Em tìm hiểu xem nơi em sinh sống có những danh nhân văn hóa nào? Lập danh sách những danh nhân đó.

- Em tìm hiểu đóng góp của các danh nhân đó đối với nhân dân, đất nước, ghi lại vào bảng điều tra của mình.

- Sau 2 tuần, các em mang lên lớp trưng bày, thuyết trình trước cả lớp về kết quả điều tra của em.

- Từng nhóm hoặc cả lớp có thể đóng thành một tập sách nhỏ “DANH NHÂN ĐẤT VIỆT TRONG MẮT EM”.

TÌM HIỂU VỀ DANH NHÂN VĂN HÓA Ở ĐỊA PHƯƠNG EM
Họ và tên: …
Lớp: …Trường: …

STT | Danh nhân | Sống ở thời nào | Những đóng góp với nhân dân, đất nước. | Suy nghĩ của em
1 |  |  |  |
2 |  |  |  |
3 |  |  |  |

b. Nhiệm vụ thứ hai: Các em lập nhóm điều tra nơi em ở xem có bao nhiêu người biết về một danh nhân nào đó của địa phương mình.

Việc 1: Chuẩn bị điều tra

- Xác định địa bàn điều tra (đường nào, phố nào, xã nào…).

- Xác định các nhân vật trong nội dung điều tra.

- Xác định số lượng người định điều tra.

- Đánh máy bản điều tra rồi in ra hoặc tự kẻ bằng bút chì.

Bản điều tra xã hội
HIỂU BIẾT VỀ DANH NHÂN VĂN HÓA Ở ĐỊA PHƯƠNG
Tên nhóm: Hoa Sim
Địa bàn điều tra: Tôn 5 – Xã Đậu Phụ

STT | Tên danh nhân | Số người được điều tra | Số người biết rõ | Số người biết sơ qua | Số người không biết
1 | Lê Quý Đôn |  |  |  |
2 | Nguyễn Văn Trỗi |  |  |  |
3 | Mẹ Thứ |  |  |  |
4 |  |  |  |  |

Việc 2: Đi điều tra

Gợi ý: Đối với những em ở nơi có tên phố, tên phường, tên trường học được đặt theo tên danh nhân thì lấy chính tên đó để đi điều tra.

Ví dụ: Điều tra 20 người sống ở đường Lương Định Của xem có bao nhiêu người biết Lương Định Của là ai, mức độ hiểu biết như thế nào.

Việc 3: Báo cáo kết quả điều tra và viết thu hoạch

- Sau khi hoàn thành điều tra nho nhỏ này, các em tổ chức buổi báo cáo kết quả điều tra ở lớp.

- Em viết 5 câu thể hiện suy nghĩ của mình về kết quả điều tra đó.

- Em viết từ 5 đến 7 câu phát biểu những suy nghĩ của em về một câu chuyện hay một nhân vật mà em ấn tượng nhất trong quá trình đi điều tra.

9. Em muốn làm gì để đem lại vinh dự cho cộng đồng?

Thể hiện điều đó bằng một bức tranh hoặc một bài viết.

Bài học cuối năm

CHỦ ĐỀ: SỨC MẠNH CỘNG ĐỒNG

1. Cộng đồng như một bàn tay

Các em chơi trò chơi sau:

Chọn một đồ vật to vừa tay cầm, ví dụ một quyển sách dày hoặc một quả bóng. Chia làm ba đội.

- Đội thứ nhất cầm đồ vật bằng một ngón tay.

Có ai cầm được không?

- Đội thứ 2 nhấc đồ vật bằng hai ngón tay.

Có ai nhấc được không? Nếu nhấc được các bạn thử di chuyển nhanh hoặc làm các động tác vận động xem có dễ dàng giữ nó không?

- Đội thứ 3 cầm đồ vật bằng cả năm ngón tay.

Em thử giơ tay lên, xuống, qua phải qua trái, chạy nhảy… xem đồ vật có bị rơi không?

Thảo luận:

- Dùng cả 5 ngón tay thì có cầm được chắc hơn 1 ngón hoặc 2 ngón không? Vì sao?

- Em có suy nghĩ gì về sức mạnh của một người so với sức mạnh của cả cộng đồng? Sức mạnh nào to lớn hơn?

- Em lấy ví dụ trong cuộc sống về việc sức mạnh của nhiều người cộng lại có tác dụng to lớn hơn là sức mạnh của một người.

- Vẽ một bức tranh hoặc viết một câu chuyện em tự nghĩ ra có ý nghĩa tương tự trò chơi trên.

Tưởng tượng:

Vận dụng thao tác tưởng tượng đã học ở môn Văn, em hãy ngồi yên nhắm mắt lại và nghĩ đến các tình huống sau:

- Em bị đau một ngón tay, các ngón còn lại trong bàn tay có cảm thấy đau không?

- Khi một ngón tay bị đau, để cầm được một đồ vật gì lên, các ngón khác có phải tăng thêm sức lực để giữ chặt đồ vật ấy không?

- Em hãy sưu tầm thêm những câu tục ngữ, ca dao có ý nghĩa tương tự như mối quan hệ giữa các ngón tay trong một bàn tay.

2. Trò chơi đóng vai: Câu chuyện bó đũa

Trò chơi này dựa trên một câu chuyện dân gian, mời các em đọc đoạn đầu của truyện:

Câu chuyện bó đũa

Ngày xưa, có một gia đình giàu có, sinh được năm người con. Vì được nuông chiều, họ sinh ra lười biếng và ỷ lại. Khi đã trưởng thành, mỗi người đều có một cơ ngơi, nhưng luôn ganh tị lẫn nhau vì những của cải mà cha mẹ cho. Người cha cố gắng để khuyên can họ nhưng vô ích, vì vậy ông rất đau lòng.

Ít lâu sau, người cha bị bệnh nặng, biết mình không qua khỏi, một hôm ông gọi năm người con đến và sai người đem ra một bó đũa. Năm người con ngơ ngác không hiểu người cha có ý định gì, ông cầm lấy bó đũa và bảo từng người hãy bẻ đi, người con nào cũng gắng hết sức mình nhưng không sao bẻ nổi. Lúc đó người cha lại bảo: “Các con hãy bẻ từng chiếc một xem sao”. Lập tức năm người con bẻ từng chiếc một cách dễ dàng…

Đóng vai:

Lấy một bó đũa (hoặc nhờ người lớn vót cho một bó que).

- Lần lượt từng em đóng vai người con, cầm cả bó đũa lên bẻ. Có ai bẻ được cả bó đũa không?

- Lượt thứ 2: Các em bẻ từng chiếc một. Thật là dễ dàng!

Làm các bài tập sau:

- Em lý giải xem tại sao bẻ cả bó đũa lại rất khó mà bẻ từng chiếc lại dễ dàng?

- Em viết đoạn kết của câu chuyện: Ông bố sẽ nói gì? Các con từ đó sống như thế nào?

- Em kể một câu chuyện khác do em sưu tầm hoặc tự nghĩ ra có ý nghĩa tương tự câu chuyện trên.

- Từng nhóm chọn ra câu chuyện hay nhất đem đóng kịch với nhau, biểu diễn cho cả lớp xem.

—✶—

Tặng em đoạn văn ghi lại việc vua tôi nhà Trần chuẩn bị ứng phó khi đất nước sắp có giặc ngoại xâm.

[…]

Vua Nhân Tông trịnh trọng hỏi các bô lão:

Nước Đại Việt ta tuy là một nước nhỏ ở phương nam nhưng luôn bị nước ngoài nhòm ngó… Tự cổ xưa đến giờ, thật chưa có khi nào giặc mạnh và hung hãn như ngày nay. Chúng sẽ kéo sang năm mươi vạn quân, bảo rằng: “Vó ngựa Mông Cổ đi đến đâu, cỏ không mọc được ở chỗ ấy!” Vậy nên liệu tính sao?

Mọi người xôn xao tranh nhau nói:

Xin bệ hạ cho đánh!

Thưa, chỉ có đánh!

Nhà vua nhìn những khuôn mặt đẹp lồng lộng, hỏi lại một lần nữa:

Nên hòa hay nên đánh?

Tức thì muôn miệng một lời:

Đánh! Đánh!

Điện Diên Hồng như rung chuyển. Người người sục sôi.

Nhà vua trẻ, mắt long lanh, gương mặt hồng hào phản chiếu ánh lửa đuốc cháy bập bùng.

(Theo Lê Vân, Hội nghị Diên Hồng)

Hội nghị Diên Hồng, tranh gốm trên con đường gốm sứ ( Hà Nội)

3. Tình đồng chí

Quê hương anh nước mặn đồng chua
Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi đá
Anh với tôi đôi người xa lạ
Tự phương trời chẳng hẹn quen nhau
Súng bên súng, đầu sát bên đầu
Đêm rét chung chăn, thành đôi tri kỉ
Đồng chí!
Ruộng nương anh gửi bạn thân cày
Gian nhà không mặc kệ gió lung lay
Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính
Anh với tôi biết từng cơn ớn lạnh
Sốt run người vừng trán ướt mồ hôi…

(Trích Đồng chí – Chính Hữu)

Bài thơ viết về những người lính cụ Hồ trong kháng chiến chống Pháp. Các anh bộ đội từ những phương trời xa xôi về bên nhau cùng chung nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc.

Bài thơ có câu:

Anh với tôi biết từng cơn ớn lạnh
Sốt run người vừng trán ướt mồ hôi

- Theo em, câu thơ nói đến ai? Một người lính bị bệnh sốt rét giữa rừng? Hay một người lính khỏe mạnh nhưng lại “sốt run người vầng trán ướt mồ hôi” vì thương bạn?

- Tưởng tượng mình là một người lính, dựa vào bài thơ, em hãy thay mặt người bạn đang bị ốm viết một bức thư cho con trai đang học lớp 2 ở nhà, kể về cuộc sống nơi chiến trường và những người đồng đội của cha cho con trai biết.

4. Những mảng màu biến sắc

- Làm chong chóng: Có năm cánh với năm màu khác nhau.

- Xoay cho chong chóng quay thật nhanh.

- Quan sát và trả lời những câu hỏi sau:

+ Em có thấy từng màu riêng lẻ nữa không?

+ Em thích từng màu riêng lẻ hay các màu cùng hòa trộn?

+ Nếu để rời từng cánh thì chong chóng có quay được không?

- Từng cánh là những màu sắc riêng, khi ghép lại thành chong chóng xoay trước gió sẽ tạo nên những vòng màu sắc mới lạ. Từ hình ảnh đó em có suy nghĩ gì về con người khi họ sống riêng lẻ và khi chung sống thành một cộng đồng?

- Em viết thành một đoạn văn hoặc vẽ một bức tranh về một điều mà hình ảnh đó gợi ra cho em.

5. Tặng em những lời hay của John Donne – nhà thơ Anh sống ở thế kỷ 17. Em cất giữ vào sổ tay của mình để còn đọc lại nhiều lần trong đời

Không ai là hòn đảo riêng rẽ một mình.
Mỗi người là một phần lục địa, một bộ phận của tổng thể.
Chỉ một cục đất bị biển cuốn trôi thì châu Âu cũng nhỏ đi.
Cũng vậy, nếu biển cuốn trôi cả một mũi đất.
Cũng vậy, nếu nhà của ta hay của bạn ta bị cuốn trôi.
Một ai đó chết đi làm chính ta mất mát.
Vì ta là một phần của loài người.

No man is an island,
Entire of itself.
Each is a piece of the continent,
A part of the main.
If a clod be washed away by the sea,
Europe is the less.
As well as if a promontory were.
As well as if a manor of thine own
Or of thine friend’s were.
Each man’s death diminishes me,
For I am involved in mankind.

John Donne

Tủ sách của em

Dưới đây là những đoạn trích tiểu thuyết “Chuyện năm 1914” của nhà văn Thụy Điển được giải Nobel Eyvind Johnson. Em đọc và có thể thấy ở đây tâm trạng lạ lùng của con người đối với cộng đồng.

Mối quan hệ ấy – do nghèo đói thiếu thốn và do văn hóa chưa cao – lắm khi u buồn và đau đớn, con người hòa vào cộng đồng không phải lúc nào cũng dễ dàng. Nhưng ta sẽ thấy bên trong một vỏ bọc lạnh nhạt là tấm tình cộng đồng nồng nàn ấm áp.

Những người biên soạn mong rằng vào những lúc rảnh rang, năm nay hoặc sang năm hoặc xa hơn nữa, các em lại vẫn mở sách LỐI SỐNG này ra và đọc lại những trang sách thấm đẫm tình người này.

Chuyện năm 1914

“Cậu biết rằng đời mình hẳn sẽ
chẳng thể nào như cuộc đời họ.
Biết chắc như vậy…
Cậu nghĩ bụng, “tới khi nào đó mình đã lớn,
khi mình đã thực sự lớn ấy, khi đó…”
Nghĩ vậy thôi, chứ thực tình cậu cũng chẳng biết
tới khi đó thì cậu sẽ làm gì”.

[…]

Thế rồi cậu lên đường, một lần nữa trong đời lại đối mặt với những điều chưa hề gặp. Cậu quay đầu lại nhìn lần nữa ngôi nhà to màu xám. Sau những tấm rèm, mẹ cậu đứng đó dõi theo cậu. Cậu chỉ thoáng nhìn thấy mẹ đằng sau mấy bông hoa. Cậu quay đi và lại nhìn thẳng vào con đường lớn mình đang rảo bước, răng cắn chặt vào môi, và bước đi hối hả vội vàng.

Chương II: ĐI TÌM VIỆC

Chuyến tàu hỏa cậu đi về phương Nam đã chạy được nhiều dặm đường. Giờ đây, chuyện cậu đi về phương nào không còn quan trọng nữa, nhưng vì cậu từ phương Bắc xuống, nên cậu không thích đi trở lại nơi đó nữa. Cậu cũng chẳng băn khoăn nhiều về điều đó, nhưng trong đầu cậu đang lẫn lộn những hình ảnh của rừng, của mỏ phương Bắc, và hai hoặc ba miền đất rộng lớn nào đó nữa, nơi có đủ thứ công việc cho cậu làm.

Dẫu sao, lúc này cậu chẳng hề muốn quay trở lại phương Bắc. Ở phương Nam cũng có rừng, và cũng có đôi ba thành phố nhỏ có cảng biển, có tàu biển vào vào ra ra. Sông ngòi đổ dồn về đó, và cùng với sông ngòi là vô số công việc để mà mó tay vào; công việc ở những cộng đồng lớn làm nghề nông, ở những lò gạch, vận chuyển gỗ cây, tuyển chọn gỗ. Cậu có đọc trên báo chí về chuyện ở đâu đó gỗ cây trôi về gây ùn tắc và như vậy có nghĩa là cũng có công ăn việc làm. Sau lưng cậu trên ghế ngồi, là chiếc ba lô vô duyên. Có ai đó hỏi cậu đi đâu, thế là cậu nói lên một địa điểm nào đó. Đó là nơi cậu đi tới. Họ gật gù và nói: “Ô, mãi tận đó!” Đó chính là cái địa điểm năm nay ở đó gỗ cây trôi về gây ùn tắc. Gỗ cuốn về làm đứt phăng những đoạn xích an toàn ở cửa sông và giạt vào một bên của hòn đảo nằm giữa sông. Đúng là có chuyện như vậy xảy ra thật.

Có tiếng một người đàn ông cất lên nói to cho mọi người nghe:

- Nguy hiểm đó, anh bạn ạ. Năm nào thì cũng…

Thế rồi họ bảo cho cậu biết là năm nào thì cũng…

- Nhưng, mình thì chẳng làm sao chết đuối được, cậu nghĩ bụng. Không khí trở nên trang nghiêm hẳn trong suốt cả ngày đường.

- Bây giờ thì đã bơn bớt rồi, những cây gỗ trôi sông ấy, bây giờ đỡ rồi, dồn được hết cả về khu tuyển chọn gỗ rồi, nằm cách chỗ ùn tắc đó chừng vài trăm mét. Khoảng năm trăm mét gì đó. Nghẽn lại chồng chất, rồi bị đẩy cả về hai bên bờ rồi. Có tới hàng trăm nghìn cây gỗ, có dễ tới một triệu cây ấy. Không bao giờ thấy nhiều gỗ cây đến thế. Bao nhiêu là tiền là của.

Olof không làm cách gì đáp lại được với người đàn ông ngồi ghế đối diện vừa nói. Cậu không sao tìm ra được điều gì để nói về tất tật những thứ gỗ cây đó. “Ô hay, có tới cả triệu cây gỗ ư”, cậu nghĩ bụng, và trong giây lát cậu thấy kiêu hãnh vì ở cái nơi cậu sắp đến có cả triệu cây gỗ như thế. Như thế nghĩa là ở đó có công việc. Cậu không thực sự biết liệu mình có kiếm được công việc làm ở đó không. Nhưng hàng triệu cây gỗ có nghĩa là có vô khối thứ việc mà làm. Cậu liếc nhìn người đàn ông ngồi ghế đối diện với vẻ biết ơn, ông ta có cái miệng mầu nâu đậm của người nghiện hít thuốc lá, bộ ria mép của ông xệ xuống, và ông chỉ còn có một con mắt thôi.

[…]

Chương III: CÔNG NHÂN

– 4 –

Ông sếp đứng làm chủ toàn bộ khúc sông nhìn xuôi xuống cậu và hỏi:

- Được rồi, cậu cho biết cậu có thể làm được việc gì nào?

Olof đưa mắt nhìn đống gỗ khổng lồ chất ngất khắp mặt sông nom như một cây cầu đồ sộ, hoặc nom như một thứ băng tan nằm đó lởm chởm. Phía trước lớp xích chắn, những cây gỗ nằm ken sát nhau, và từ phía trên cao, nước đang ép xuống chúng. Ông ra vẻ như mình là ông chủ của đống gỗ đó. Ông ta có vẻ vô cùng sung sướng và bận rộn kinh khủng. Mắt ông để ý bao quát khắp khu vực; ta có cảm giác ngoài đống gỗ ùn lại này, thì trên trời cao ông cũng còn có hẳn vài ba đống nữa.

- Làm việc gì cũng được, cậu bé nói.

- Ở đây làm việc suốt ngày đêm, ông sếp nói. Cậu có thể mang ba lô lên khu nhà ở trên kia. Rồi ăn. Ăn gì chưa? Đến sáu giờ thì cậu tới đây đi làm ca đêm.

Ông ta đặt câu hỏi, nhưng không bao giờ đợi câu trả lời. “Cậu bao nhiêu tuổi? Tên cậu là gì? Cậu đã làm ở một hãng nào chưa?” Hỏi xong rồi ông ta bỏ đi với dáng đi đu đưa, tựa hồ như ông ta định cùng một lúc đi theo khắp các hướng.

Olof đứng nguyên chỗ đó, mắt dõi theo ông ta. Sau rồi cậu đội mũ lên đầu và bắt đầu bước đi lên phía cái nhà gỗ. Khi cậu bước tới bậc cuối cùng của những bậc thềm dẫn lên cái cổng lớn thì cậu dừng lại. “Ở đây sao mà đẹp”, cậu nghĩ và thấy hơi sợ. Cậu nghe thấy tiếng người trong khu nhà. Có ai đó đang hát bài về “Quán trọ của Lame Lotta”, bài hát những anh nào đã đi lính nghĩa vụ đều nhớ cả, trong khi có tiếng một người lại đang tập bài hát “Chúng tôi ra khơi nhưng không có buồm”. Dường như ai hát cứ hát, không bị ai cản trở và cũng chẳng cản trở ai. Khi cậu bước vào thì họ ngừng bặt.

Toàn là những chàng trai trẻ. Một anh đứng bên bếp lò rửa ráy, một anh khác nằm ngửa trên giường tầng, cánh tay đặt dưới đầu làm gối. Anh này nhỏm dậy, chống người trên khuỷu tay và nhìn Olof khắp từ chân lên tới đầu. Anh ta có đôi mắt vui vẻ, hấp háy.

- Tìm ai phải không?

- Tôi nghĩ mình sẽ đến và ở đây, Olof đáp lại với vẻ nhút nhát và nhấc mũ ra.

Bọn họ rõ ràng là đã quen có người lạ tới một cách bất ngờ. Người đang rửa ráy lấy bàn tay ướt nước trỏ vào một giường tầng sát bức tường mé đối diện.

- Cậu có thể nằm giường đó.

Olof bước ngang gian phòng và đặt ba lô xuống. Cậu ngập ngừng một lát trước khi ngồi lên một chiếc ghế đẩu. Cậu hơi mệt, nên cần ngồi xuống một lát.

- Cậu từ xa tới hử? Người nằm ở giường tầng hỏi cậu.

Olof không trả lời.

- Cậu cũng chưa nhiều tuổi nhỉ, đúng vậy không?

- Mười bốn. Gần mười bốn.

- Cậu tên là gì?

Cậu lại ngần ngừ. Cứ như thể cậu không thích đưa tên mình cho người cậu chỉ vừa mới quen. Cậu có hai tên. Một tên mọi người dùng để gọi cậu từ khi cậu còn bé, và một tên nữa dùng ở trường vì nó dễ gọi hơn. Cậu quyết định đưa tên này ra.

- Olof, cậu nói.

- Cậu không có tên họ à?

Một lần nữa cậu lại ngập ngừng; tên họ của cậu cũng lắm phiền hà. Cậu có hai tên họ. Một tên các bạn bè của bố mẹ nuôi vẫn dùng, và một tên họ nữa dùng trong sổ liên lạc của nhà trường với gia đình. Cậu nói cái tên sau.

Và bây giờ cậu thành một con người ở chốn này, con người có tên tuổi đàng hoàng.

- Được rồi, được rồi, người nằm trên giường tầng nói. Làm việc ở đây nặng nhọc đấy, không phải là công việc cho cậu làm đâu. Nhưng rồi cậu sẽ vào đội của tôi.

Người đó cười to, nhưng không phải là điệu cười không tử tế.

- Xoàng ra thì cậu cũng có thể làm công việc chuyển peavey[1] và đi mua bia.

Olof cũng cố cười, nhưng cậu không thích thú lắm với chuyện đó.

- Cậu ăn chút gì đi đã, anh chàng trên giường tầng nói. Vài tiếng nữa, tất cả chúng ta sẽ đi làm. Nên bây giờ hãy ăn đi và sau đó thì nghỉ.

Olof ngồi im lặng ăn và cố tình che giấu cậu đang ăn món gì. Tên của cái anh trên giường tầng là Olsson, nhưng mọi người gọi anh là Olle. Anh ta quê quán vùng nào đó quanh đây, nhưng đã từng đi biển vài ba năm rồi. Người kia thì tên là Lund và quê quán vùng phía Nam, ở mạn Stockholm. Anh này không hỏi han gì nhiều, nhưng thỉnh thoảng anh lại nhìn cậu. Cả hai anh đều trạc hai mươi tuổi.

Olof ăn bánh mì với xúc xích và quay lưng lại phía mọi người mỗi khi cậu chợt nhớ là mình mang theo thứ lương ăn hết sức bình thường như vậy. Trong ba lô cậu có cả bánh mì kẹp trứng, nhưng cậu không biết ở vùng này người ta có ăn bánh mì kẹp với trứng rán như vậy không; cậu chỉ lo bị những người này chế nhạo loại bánh mì kẹp như vậy. Song cũng chẳng thấy ai trong bọn họ nói điều gì hết. Có thể đó là những con người tử tế không quan tâm đến việc người khác ăn uống ra sao.

- Cậu có thể rót lấy cà phê trong bình đặt trên bếp lò mà uống, Olsson nói. Tôi không nghĩ là cậu có đem theo cà phê; ai ai đến đây cũng không đem theo cà phê.

Nhưng Olof thì có đem theo; cậu thấy khoái vì đã mua cà phê xay sẵn ở cửa hàng tạp hóa.

Cậu leo lên giường tầng. Ở đó có một cái nệm nhồi rơm bẩn thỉu nồng nặc mùi ẩm mốc. Cậu nằm ngửa người, chân duỗi thẳng và thấy buồn ngủ, cậu lẩn trốn vào trong giấc ngủ. Trong đầu cậu vẫn còn xầm xầm xịch xịch tiếng xe lửa chạy. Một tiếng kêu vọng theo cậu trong giấc mơ. Rồi có một tiếng người kể câu chuyện dài dằng dặc mà cậu không sao nắm bắt được đó là chuyện gì; một chuỗi những lời lẽ tan biến đi mất, những lời lẽ mang mùi vị của rơm ẩm mốc. Olsson đã leo lên tầng giường thấp và lay lay cậu.

- Sắp phải đi làm rồi, anh ta nói. Ông sếp bảo là cậu cùng đi làm với chúng tôi. Mang theo ít cà phê và mấy khoanh bánh mì kẹp. Nếu không có, chúng tôi sẽ cho cậu.

[ … ]

Phương ngữ khác nhau, du dương, ngập ngừng, tỏ tường hay cộc cằn; tiếng Stockholm nói năng cẩu thả, tiếng thôn quê chậm rãi, thoải mái, tất cả hòa trộn lộn xộn với nhau thành một tiếng thầm thì của những ngôn từ nhỏ nhẹ, ngập ngừng. Tuần này họ làm ca đêm; tuần sau cũng có thể phải làm ca đêm nữa. Ca đêm tuần trước họ bị mất một người. Tuần trước nữa, một anh bị trượt khỏi một cây gỗ. Bờ sông trơn như xà phòng mềm. Chỉ nghe thấy tiếng rơi tõm, một tiếng kêu, hoặc có khi chẳng nghe thấy gì cả; và giờ đây những người đàn ông mất tích đó đã nằm ở đâu đó mà chẳng ai tìm thấy họ. Khi đống gỗ cây dịch chuyển đi được vài ba mét, họ sẽ bị nghiền nát và vĩnh viễn biến mất. Đêm tối luôn luôn là thời khắc tồi tệ nhất. Những đêm hè nhẹ nhõm đó khiến tinh thần con người phấn chấn, khiến con người họ cứ lâng lâng và khiến họ dễ sơ sẩy.

(Chuyện năm 1914 Châu Diên dịch từ bản tiếng Anh)

Tạm biệt em! Hẹn gặp lại ở lớp 3!

LỐI SỐNG 3:
NĂNG LỰC SỐNG TRONG GIA ĐÌNH

Lời dặn bạn dùng sách

Qua việc dùng sách giáo khoa bậc tiểu học của nhóm Cánh Buồm, hẳn bạn đã nhận ra những đặc điểm sau:

Ở bậc tiểu học, chúng ta ít chú trọng dạy “kiến thức”, nhất là những kiến thức trẻ em phải học thuộc lòng, mà người dạy huấn luyện phương pháp học cho các em. Phương pháp học môn Lối sống nằm trong việc làm và cách thức tạo ra ở các em một năng lực sống theo tinh thần đồng thuận.

Không “dạy học” theo cách giảng giải nhồi sọ, bắt học thuộc lòng, người dạy tổ chức các việc làm để hướng dẫn học sinh cùng nhau thực hiện, qua những việc làm đó các em tự tìm đến nhận thức và hành động sống đồng thuận.

Theo tinh thần đó, bắt đầu từ lớp 1, các em đã được đến với khái niệm đồng thuận qua việc tổ chức cho ba tập hợp người đang chung sống trong một ngôi trường – Giáo viên, Phụ huynh, Học sinh – cùng nhau tổ chức cuộc sống mới cho bất kỳ học sinh lớp 1 nào: sống tự lập. Tạo đồng thuận là phương pháp, còn sản phẩm là cuộc sống tự lập của từng học sinh, trong từng hoạt động, trong từng ngày, và trong một số hoạt động chung ở lớp học.

Lên lớp 2, các em được tổ chức hoạt động để tìm đến với khái niệm cộng đồng – cái cộng đồng với ba yếu tố cấu thành: những con người sống chung với nhau; những con người phải dựa vào nhau mà sống; và những con người phải sống hòa hợp với nhau để cộng đồng không phải là sự tụ bạ vô nghĩa, mà phải trở thành một tổ chức (dù lỏng lẻo) mang ý nghĩa con người.

Suy ra từ tinh thần đó, một ngôi trường là một cộng đồng giáo dục, một xí nghiệp là một cộng đồng sản xuất, một quốc gia là một cộng đồng dân tộc có ý nghĩa chính trị – xã hội, và thế giới là một cộng đồng to tát và cao cả của con người. Năng lực sống trong cộng đồng to nhỏ đó là năng lực của con người có trách nhiệm, hoàn toàn xa lạ và dị ứng với những con người vô cảm.

Lên lớp 3, các em sẽ đem tinh thần và năng lực tự lập (có từ lớp 1) cùng với tinh thần và năng lực sống trong cộng đồng (học ở lớp 2) để vận dụng vào một đơn vị nhỏ nhất của xã hội – gia đình – một trong những yếu tố quan trọng sẽ tạo nên sự gắn bó hoặc gây ra sự tan rã của cả xã hội.

Các em sẽ học những gì về gia đình?

Trước hết, các em học khái niệm gia đình, với mô hình gia đình hạt nhân một bố, một mẹ, một con. Trong gia đình đó, ý nghĩa cộng đồng (sống chung, dựa vào nhau, hòa hợp) thể hiện ra sao? Cũng trong bối cảnh gia đình đó, ta phải làm gì để đạt được sự đồng thuận?

Bài học tiếp theo sẽ là Luật pháp và gia đình: những yếu tố pháp lý giúp con người duy trì, xây dựng hạnh phúc gia đình. Trong bài học này, các em tập trung tìm hiểu Công ước quốc tế về Quyền Trẻ em, mà Việt Nam là nước thứ hai phê duyệt, tìm hiểu quyền và nghĩa vụ của trẻ em trong gia đình.

Bài học tiếp theo sẽ là Đạo lý sống chung trong gia đình: cách phát hiện xung đột để xử lý (khi gia đình xích mích, xung đột; khi gia đình có người già yếu; khi gia đình nhiều thế hệ cùng chung sống).

Một bài học đặc biệt cần được đưa vào học ở lớp 3 liên quan đến bạo lực gia đình. Bài học này cần đưa trẻ em tới thái độ và hành vi trước bạo lực trong gia đình mình và sau đó là thái độ và hành vi trước bạo lực trong gia đình nhà khác.

Xin lưu ý bạn: cũng như các sách giáo khoa khác mang tinh thần Giáo dục hiện đại, những nội dung giáo dục lối sống ở đây cần được diễn ra trong những hoạt động tự học, tự giáo dục của học sinh, giáo viên không giảng giải, áp đặt.

Chúc bạn thành công.

Nhóm biên soạn

Bài mở đầu

Ôn tập Lối sống lớp 1

Em đã biết làm gì sau khi học môn Lối sống ở lớp 1?

Hãy xem hình vẽ dưới đây rồi làm các việc được giao:

Các em đóng vai đúng theo tình huống như trong hình vẽ hoặc thêm bớt một vài chi tiết cho vui hơn thì càng hay!

Em đặt một cái tên thật vui cho cảnh cậu học sinh nhờ mẹ bón xôi. Đặt một cái tên vui và có ý nghĩa cho toàn bộ hình vẽ.

Em nghĩ thầm rồi viết một câu nói với cậu bé không tự lập (như trong hình vẽ). Em nghĩ thầm rồi viết một câu nói với bà mẹ đã làm hư cậu bé khiến cậu không tự lập (như trong hình vẽ).

Bài tập làm theo nhóm ba người

Các em nghĩ ra một câu chuyện bằng tranh rồi cùng nhau vẽ tiếp hoặc thêm vào các hình dưới đây sao cho hợp với lời kể.

Cậu Mốc–meo là học sinh lớp 1. Cậu rất thích ra oai nhé…

Ở trường học tinh thần tự lập… Nhưng về nhà thì nhờ mẹ đủ thứ.

Bây giờ xảy ra một việc…

Mẹ ơi cứu con với!…

Ôn tập Lối sống lớp 2

Em đã biết làm gì sau khi học môn Lối sống ở lớp 2?

Hãy xem hình vẽ dưới đây rồi tổ chức chơi trò chơi theo hướng dẫn

Trò chơi “hợp tác” và “không hợp tác”

I. Chuẩn bị

- Giáo viên viết dòng chữ to lên bảng:

“CỘNG ĐỒNG CÁC CON CHỮ”

- Chia lớp thành ba nhóm:

+ Nhóm “Nguyên âm”: Mỗi em dán một tờ giấy A4 trước ngực có ghi một nguyên âm (Ví dụ A, E, I, O, U…)

+ Nhóm “Phụ âm”: Mỗi em dán một tờ giấy A4 trước ngực có ghi một phụ âm (Ví dụ B, C, D, N, H, S, V…)

+ Nhóm “Dấu thanh”: Mỗi em dán một tờ giấy A4 trước ngực có ghi một dấu thanh. (Ví dụ: ~`’…)

II. Cách chơi

• Trò chơi “Hợp tác”:

GV xướng lên một tiếng bất kỳ, những người mang chữ cái đó lập tức xếp vào một hàng với nhau theo thứ tự để có được tiếng đã cho.

Lặp lại trò chơi nhiều lần với các tiếng ngày càng nhiều chữ cái hơn.

• Trò chơi “Không hợp tác”:

Lặp lại trò chơi như trên nhưng lần này các chữ cái không chịu đứng vào hàng, có tiếng thiếu nguyên âm, có tiếng thiếu phụ âm, có tiếng trật tự các chữ cái không đúng.

III. Thảo luận sau khi chơi

Các em kể lại câu chuyện trong trò chơi vừa diễn ra. Các em thấy xảy ra chuyện gì khi các con chữ không hợp tác với nhau?

Câu chuyện trên khiến em liên tưởng đến điều gì khác đã gặp trong đời sống? Em gọi tên liên tưởng đó ra.

Mỗi nhóm ba em nghĩ ra một vở kịch có chủ đề “Hợp tác” hoặc “Không hợp tác” cùng đóng với nhau rồi biểu diễn cho cả lớp xem. Có thể dùng kịch nói hoặc kịch câm.

Bài luyện tập vui

Dựa theo truyện vui dân gian Gabrovo dưới đây, các em cùng nhau hoàn thiện bức tranh cuối và đưa ra kết luận.

Vùng Gabrovo có phong tục trả lương cho giáo viên bằng rượu vang.

Một ông nghĩ: “Mình nộp nước lã…”

Một bà nghĩ: “Chắc không ai biết…”

Một bác tặc lưỡi: “…”

Kết quả là: …

Kết luận là: …

Bài tập em làm một mình

Về nhà, em kể lại chuyện dân gian Gabrovo trên cho những người trong gia đình nghe.

Em ghi lại ý kiến của từng người trong gia đình về tinh thần cộng đồng sau khi nghe em kể câu chuyện. Em đã nói lại như thế nào và mọi người trả lời ra sao?
Ví dụ:
Ngày… tháng… năm…
– Ý kiến của bố em sau khi nghe em kể:………
– Em nói lại với bố như sau: ………
– Nghe em nói vậy, bố đã nói lại rằng: ………
Em tiếp tục lấy ý kiến của những người khác trong gia đình, nhớ ghi lại đầy đủ nhé!

Em đóng kịch câm người đi nộp rượu bằng nước lã, biểu diễn trước cả lớp và về nhà diễn lại cho cả nhà xem. Chú ý diễn tả nét mặt hí hửng tưởng không ai biết việc mình nộp nước lã.

Em viết lại câu chuyện dân gian Gabrovo theo kết cục do em nghĩ ra. Em tự đặt tên truyện.

Em đã biết

Sống ở đời phải tự lập (học ở lớp 1)

Phải sống tự lập trong cộng đồng (học ở lớp 2)

Nay lên lớp 3 chúng ta học cách đem tư tưởng đó vào việc sống trong GIA ĐÌNH

Bài 1. GIA ĐÌNH

Em xem hình vẽ và đọc chú thích sau đó trả lời câu hỏi bên dưới

Hình 1: Con người sơ khai ở thành bầy đàn trong hang động, khi đó chưa có gia đình.

Hình 2: Khi có cuộc sống đầy đủ hơn, con người sống thành từng gia đình riêng lẻ. Từ đó, của cải của mỗi nhà được truyền lại cho con cháu.

Hình 3: Các gia đình quần tụ thành làng xóm. Câu “Tình làng nghĩa xóm” có từ đó…

Câu hỏi thảo luận

Em xem hình 1 về đời sống người xưa và cho biết:
– Thời đó ăn có đủ no không? Vì sao?
– Thời đó mặc có đủ ấm không? Vì sao?
– Thời đó có nhà trường không? Vì sao không có nhà trường?
– Có ai có tiền tiết kiệm như ngày nay không? Vì sao?
– Thời đó con người ở những “ngôi nhà” như thế nào? Em có thể vào mạng Internet và tra cứu xem cuộc sống thời ăn lông ở lỗ đó ra sao?

Các em xem hình 2 và thảo luận:

Xã hội phát triển đến mức nào thì con người muốn có nhà để ở riêng và có gia đình riêng?

Khái niệm Gia đình

Em xem hình ảnh sau rồi trả lời câu hỏi

Nhóm tượng “Mẹ con” của nhà điêu khắc Điềm Phùng Thị.

- Xem nhóm tượng đó em nghĩ đến những người nào trong gia đình em? Trong gia đình em có ai mà ở trong nhóm tượng đó không có?

- Em tưởng tượng xem người còn thiếu trong nhóm tượng đó đi đâu?

- Em liệt kê xem trong nhà em có những người nào? Quan hệ giữa từng người với nhau ra sao? Đó có phải là một cộng đồng không? Vì sao?

CHỒNG, VỢ, và CON sống gắn bó với nhau, tạo thành một GIA ĐÌNH.

A. Gia đình hạt nhân

1. Cộng đồng gia đình gồm những thành phần nào? Em hãy điền tiếp vào sơ đồ sau:

2. Theo sơ đồ gia đình trên, em hãy kê khai một vài gia đình em biết theo mẫu sau (Chồng / Cha – Vợ / Mẹ – Con):

STT | Tên gia đình | Tên người cha | Tên người mẹ | Tên người con
1 | Nhà bác Tạo hàng xóm | Nguyễn Văn Tạo | Đinh Thị Châu | Nguyễn Việt Cường
2 | … | … | … | …

3. Em điều tra xem ở xóm nhà em những gia đình nào có một con? Gia đình nào có hai con? Gia đình nào nhiều hơn hai con?

4. Đọc lại truyện cổ tích “Tấm Cám” và cho biết nhà Tấm và Cám có mấy người? Em cho biết gia đình đó có đúng với mô hình đã cho không?

Gia đình hạt nhân (hai thế hệ) là gia đình bao gồm CHỒNG, VỢ và CON CÁI.

B. Gia đình mở rộng

Em xem hình và cho biết gia đình trên có những thành phần nào?

Dựa vào sơ đồ gia đình hạt nhân, em hãy vẽ sơ đồ cho gia đình có ông bà cùng chung sống.

Chia nhóm nghiên cứu, khảo sát, làm bài chung

Ghi tên tuổi số người một gia đình nhiều thế hệ:

Mỗi nhóm tìm một gia đình có nhiều thế hệ chung sống, lập bảng khảo sát sau:
- Gia đình nhà ai (tên, nơi cư trú):…
- Người nhiều tuổi nhất trong gia đình đó (tên, tuổi):…
- Người ít tuổi nhất trong gia đình đó (tên, tuổi):…
- Gia đình đó có những người nào đang lao động và kiếm được tiền (tên, tuổi):…
- Người nhiều tuổi nhất trong gia đình còn lao động được không?…

Quan sát và báo cáo về gia đình nhiều thế hệ đó:
- Gia đình đó giàu hay nghèo?
- Họ ở chung trong một nhà hay ở nhiều nhà khác nhau?

Em hãy mô tả (kể bằng lời hoặc vẽ tranh) cảnh sinh hoạt một buổi tối ở gia đình em hoặc gia đình khác có ông bà cùng chung sống.

Em đã học từ Hán Việt ở lớp 2, em cho biết ý nghĩa của từ “thế hệ”. Trong một gia đình có ông bà – bố mẹ – các con thì đó là mấy thế hệ cùng chung sống?
Giải nghĩa các thành ngữ sau: Tam đại đồng đường, tứ đại đồng đường.

Sưu tầm những hình ảnh hoặc đoạn phim, đoạn văn… nói về các gia đình có nhiều thế hệ cùng chung sống.

Gia đình mở rộng là gia đình có nhiều hơn gia đình hạt nhân cùng chung sống.

Bài đọc

Mời các em đọc một số bài ca dao cổ của Việt Nam. Các em tưởng tượng người xưa (thời ông bà cụ kỵ chúng ta còn trẻ) các cụ yêu nhau ra sao trước khi và sau khi cùng nhau xây dựng gia đình.

Bây giờ mận mới hỏi đào,
Vườn hồng đã có ai vào hay chưa?
Mận hỏi thì đào xin thưa:
Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào!
—✶—
Đi ngang thấy ngọn đèn chong,
Thấy em nho nhỏ, muốn bồng mà ru.
—✶—
Đôi ta cùng bạn chăn trâu,
Cùng mặc áo vá nhuộm nâu một hàng.
Bao giờ cho gạo bén sàng,
Cho trăng bén gió, cho nàng bén anh.
—✶—
Đường xa thì thật là xa,
Mượn mình làm mối cho ta một người.
Một người mười tám đôi mươi,
Một người vừa đẹp vừa tươi như mình.
—✶—
Đôi ta làm bạn thong dong,
Như đôi đũa ngọc nằm trong mâm vàng.
Ước gì ta lấy được nàng,
Để ta mua gạch Bát Tràng về xây.
Xây dọc rồi lại xây ngang,
Xây cầu bán nguyệt cho nàng rửa chân.
Yêu nhau cởi áo cho nhau,
Về nhà dối mẹ qua cầu gió bay.
Yêu nhau gửi nón cho nhau
Về nhà dối mẹ qua cầu gió bay.
—✶—
Đêm qua ra đứng bờ ao,
Trông cá, cá lặn, trông sao, sao mờ.
Buồn trông con nhện giăng tơ
Nhện ơi, nhện hỡi, nhện chờ mối ai?
Buồn trông chênh chếch sao Mai.
Sao ơi, sao hỡi, nhớ ai sao mờ?
—✶—
Anh về học lấy chữ nhu,
Chín trăng em đợi, mười thu em chờ
—✶—
Ai ơi chớ lấy học trò
Dài lưng tốn vải, ăn no lại nằm
—✶—
Chồng em áo rách em thương,
Chồng người áo gấm xông hương mặc người
—✶—
Cưới vợ thì cưới liền tay
Chớ để lâu ngày lắm kẻ dèm pha.
—✶—
Đôi ta như lửa mới nhen,
Như trăng mới mọc, như đèn mới khêu.
—✶—
Đôi ta như rắn liu điu,
Nước chảy mặc nước, ta dìu lấy nhau.
Đôi ta như ruộng năm sào,
Cách bờ ở giữa làm sao cho liền?
—✶—
Đôi ta như thể đồng tiền
Đồng sấp, đồng ngửa, đồng nghiêng, đồng nằm.
—✶—
Đôi ta như rượu với nem,
Đang say ngây ngất, ai dèm chớ xa.
—✶—
Đường dài ngựa chạy biệt tăm,
Người thương có nghĩa trăm năm cũng về.
—✶—
Đầu năm ăn quả thanh yên,
Cuối năm ăn bưởi cho nên đèo bòng.
Vì cam cho quýt đèo bòng
Vì em nhan sắc cho lòng nhớ thương.
—✶—
Đói lòng ăn nửa trái sim,
Uống lưng bát nước đi tìm người thương
Người thương, ơi hỡi, người thương,
Đi đâu mà để buồng hương lạnh lùng.

Viên gạch gia đình

Gia đình là nền móng xã hội

Các em xem bức vẽ sau rồi làm các bài tập dưới đây:

Người ta ví một gia đình với một viên gạch trong một ngôi nhà. Em nói ý nghĩ của mình theo sơ đồ liên tưởng sau:

Dựa trên sơ đồ liên tưởng, thảo luận rồi trả lời những câu hỏi sau:
- Mỗi “viên gạch gia đình” đó làm cách gì để sống?
- Em nói về việc kiếm sống của gia đình em: mỗi người làm công việc gì để cả gia đình cùng sống? Có thể kể bằng nhiều cách:
+ Cách đóng kịch câm (em đóng vai từng người trong gia đình kiếm sống như thế nào – các bạn đoán).
+ Em kể bằng lời và viết ra: cha làm việc gì, ở đâu, mẹ làm việc gì, ở đâu, em làm việc gì…

Trong sơ đồ liên tưởng có từ thợ xây. Theo ý em trong một gia đình những ai là người thợ xây dựng gia đình bền vững? Người cha? Người mẹ? Người con? Hay là cả ba? Vì sao em cảm nhận được điều đó?

Chơi trò chơi: “Cả nhà cùng về đích”
- Lập thành nhóm ba em. Một em làm cha, một em làm mẹ, một em làm con.
- Cha và mẹ làm kiệu cho con ngồi.
- Sau đó tổ chức chạy thi giữa các gia đình (chạy thi giữa những cái kiệu đó) xem gia đình nào (kiệu nào) về đích sớm mà không bị ngã.
- Chơi xong một đợt lại thay đổi vai CHA, MẸ và CON để ai cũng được làm cha, mẹ và con một lần.

GIA ĐÌNH HẠNH PHÚC

Rất khó nhận rõ và kể về một gia đình hạnh phúc.

Tốt nhất là tìm cách làm thế nào tạo ra một gia đình hạnh phúc.

Một gia đình có tiếng cười

Một gia đình no đủ

Một gia đình biết tháo ngòi xung đột

Bài tập

Mỗi gia đình làm cách gì để có hạnh phúc?
- Em rủ 2 bạn đóng một vở kịch câm diễn tả một gia đình có tiếng cười vui (bố làm trò cho mẹ và con cười, con làm trò cho bố và mẹ cười, mẹ làm trò cho cả nhà cười).
- Em rủ 2 bạn đóng một vở kịch câm diễn tả một gia đình có cuộc sống vật chất tương đối đầy đủ.
- Em rủ 2 bạn đóng một vở kịch câm diễn tả một gia đình sắp có xung đột nhưng đã được giải tỏa (Gợi ý một xung đột: nhà có 3 người thì có 3 ý thích đối với các chương trình tivi nhưng chỉ có 1 máy. Không gỡ được xung đột có khi… đánh nhau to!).

Em xem các bức vẽ bên dưới. Đó là những người mẹ người cha nghèo hay giàu? Em tưởng tượng và kể lại về một gia đình người cha và người mẹ làm lụng vất vả, nhưng gia đình đó vẫn có hạnh phúc. Em đọc lại những bài ca dao và chọn câu ca dao nào hợp với cảnh gia đình này.

Em xem các bức vẽ bên dưới. Em tưởng tượng một gia đình có người cha nghiện rượu (hoặc mắc thói xấu khác) khiến gia đình thiếu hạnh phúc. Em tưởng tượng và kể lại một việc xảy ra với gia đình đó.

Em xem bức họa hai bàn chân bên dưới. Hai bàn chân đó gợi cho em ý tưởng gì về một người cha hoặc người mẹ trong một gia đình.
Em hãy kể về một gia đình có đôi bàn chân đó nhưng là một gia đình hạnh phúc.
Em đọc lại những bài ca dao và chọn câu ca dao nào hợp với cảnh gia đình này.

Em hãy kể cho các bạn nghe về cảnh sống hòa thuận của chính gia đình em.
- Em vẽ một bức tranh về cảnh sống hòa thuận của gia đình em.
- Em tưởng tượng và vẽ về một cảnh gia đình hạnh phúc không phải gia đình em.

Các em vẽ (hoặc nói) một cảnh GIA ĐÌNH KHÔNG HÒA THUẬN hay cãi nhau. Theo ý em, việc cãi nhau to tiếng trong gia đình có giải quyết được xung đột gia đình không?
Ca dao cổ có câu này, em liên tưởng tới một cảnh gia đình như thế nào

Chồng giận thì vợ bớt lời
Cơm sôi nhỏ lửa cả đời chẳng khê.

Bài đọc

NGƯỜI NHÀ

Những ngón chân của bố khum khum, lúc nào cũng như bám vào đất để khỏi trơn ngã. Người ta nói “đấy là bàn chân vất vả”. Gan bàn chân bao giờ cũng xám xịt và lỗ rỗ, bao giờ cũng khuyết một miếng, không đầy đặn như gan bàn chân người khác. Mu bàn chân mốc trắng, bong da từng bãi, lại có nốt lấm tấm. Đêm nào bố cũng ngâm nước nóng hòa muối, gãi lấy gãi để rồi xỏ vào đôi guốc mộc. Khi ngủ bố rên, rên vì đau mình, nhưng cũng rên vì nhức chân. Rượu tê thấp không tài nào xoa bóp khỏi.

Bố đi chân đất. Bố đi ngang dọc đông tây đâu đâu con không hiểu. Con chỉ thấy ngày nào bố cũng ngâm chân xuống nước xuống bùn để câu quăng. Bố tất bật đi từ khi sương còn đẫm ngọn cây ngọn cỏ. Khi bố về cũng là lúc cây cỏ đẫm sương đêm. Cái thúng câu bao lần chà đi xát lại bằng sắn thuyền. Cái ống câu nhẵn mòn, cái cần câu bóng dấu tay cầm.

Con chỉ biết cái hòm đồ nghề cắt tóc sực mùi dầu máy tra tông-đơ, cái ghế xếp bao lần thay vải, nó theo bố đi xa lắm.

Bố ơi! Bố chữa làm sao được lành lặn đôi bàn chân ấy: đôi bàn chân dầm sương dãi nắng đã thành bệnh.

Bố bảo: Bàn chân con phải giữ gìn để mà đi cho thật khỏe, thật xa!

—✶—

Đôi vai của mẹ thành chai từ bao giờ con không biết.

Trên đôi vai ấy ai để chiếc bánh dày vào. Bánh dày màu nâu sẫm, có lúc nứt ra. Cái năm mẹ leo lên núi gánh “đá trăm” xuống thuyền cho người ta chở lên tỉnh, ấy là cái năm vai mẹ nứt to nhất, mất một lần da, rớm máu, dính cả vào đòn gánh. Con hỏi mẹ, mẹ bảo: “Không đau, nó ê ra rồi”. Mẹ cởi trần, mặc yếm mà gánh. Lưng mẹ hoàn toàn là một bãi xém nồi. Mẹ gánh củi đi bán. Mẹ gánh thóc từ đâu về suốt đêm xay giã để bán, để lấy tấm mà ăn, lấy cám nuôi lợn. Tháng nào mẹ cũng gánh gạo đi một ngày đường ròng rã đến nơi con trọ học.

Đôi vai ấy, con tin rằng suốt đời mẹ, không bao giờ trở lại lành lặn như đôi vai người thường đâu mẹ ạ.

Nhưng chính đôi vai xương xẩu, bé nhỏ, mỏng manh ấy lại gánh được bao thứ mà người thường không thể gánh nổi.

—✶—

Bàn chân anh Thả không giống bàn chân bố, mà lại y hệt bàn chân mẹ. Nó xòe ra từng ngón. Cứ nhìn dấu chân ở ngõ, ở bãi sắn, tôi đoán được là chân anh. Bàn chân anh rất mỏng, năm cái xương của năm ngón nổi hẳn lên mu. Mùa hanh, bàn chân anh nẻ chằng chịt, rớm máu, anh vẫn phớt lờ. Khi nào đau lắm anh mới chịu trát gio vào, để khô, ra ao lấy rơm vò nát rồi kỳ. Vết nẻ liền vào được nửa ngày. Anh chạy như bay, hết đánh giậm lại bắt cá. Hết gánh đá lại gánh củi. Hết leo núi lại lội đồng. Anh đá chó dữ bằng đôi bàn chân ấy. Chó chạy bạt vía.

Một chiều, anh pha tre non để chẻ lạt, nhỡ tay, con dao bập một nhát chéo qua bàn chân phải, máu chảy đầm đìa. Anh vẫn phớt tỉnh đi vào nhà rịt thuốc lào, mạng nhện, rồi xé vải đụp để băng. Dấu bàn chân đỏ lòm từ sân vào nhà.

Từ đấy, bàn chân anh có vết dao chéo giẫm lên các nẻo đường. Anh đi đánh giặc. Chân đất mà coi thường cả chông, coi khinh cả gai.

—✶—

Lạ thật, làng tôi mỗi nhà gọi cha mẹ một kiểu. Anh em tôi gọi cha là “chú”, mẹ là “u”. Con nhà bác Tuyên cũng gọi như vậy. Nhà thằng Diễn, trẻ con lại gọi cha mẹ là “chú, thím”. Tôi thấy hình như gọi như vậy không đúng đâu. Gọi cha mẹ là “giời” cũng chưa xứng. Đã đành là “chú như cha, thím như mẹ”. “Sảy cha còn chú”. Nhưng cha mẹ phải là cha mẹ chứ. Mấy thằng ở tỉnh theo cha mẹ về làng tôi chơi. Tôi rất lạ: Nó gọi cha mẹ là “cậu, mợ”. Nghe rất sang trọng nhưng mà tôi vẫn thấy không thể được!

Tôi đánh bạo, tôi gọi cha, mẹ là “thầy, u”. Không ngờ, về sau, tất cả anh em tôi, cả con nhà bác Ký Hồ cũng gọi như vậy, gọi quen rồi! “Thầy ơi!”, “u ơi”…

—✶—

Bố đi đâu về, không một lần nào là chúng tôi không có quà.

Mở thùng câu ra là một thế gian dưới nước: Cà cuống, niềng niễng đực, niềng niễng cái bò nhộn nhạo. Hoa sen đỏ, nhị sen xanh tỏa thơm lừng. Những con cá sộp, cá chuối, cá chõn quẫy tóe nước, mắt thao láo. Mai mẹ lại có tiền đong gạo rồi.

Bố im lặng, cởi trần ra. Bố ngồi ăn cơm. Khi ngồi, lưng bố hơi gù, bụng mỏng dính, da bụng trùng lại. Suất cơm thường là hai bát chiết yêu úp một. Một miếng sắn, miếng khoai cõng mươi hột cơm. Thấy chúng tôi ríu rít chia quà, người vừa nhai cơm vừa gật gật đầu.

- Mai đi cắt tóc. Thiên hạ đến lứa rồi!

Bố lẩm bẩm thế.

Bố đi cắt tóc về, không một lần nào là chúng tôi không có quà.

Mở hòm dụng cụ ra là cả một thế gian trên đất: Con sập sành, con muỗm, con bọ bầu to xụ, mốc thếch, ngó ngoáy. Hấp dẫn nhất là những con dế đạp lạo xạo trong các vỏ bao diêm: toàn dế đực, cánh xoăn, chọi nhau phải biết và gáy vang nhà. Bố gọi chung các loại dế biết gáy là “tắc tẩu”. Chúng tôi gọi riêng từng loại: con “róc”, con “théc”, loại bé nhất là “kéc”… theo tiếng kêu của chúng mà gọi. Mong sáng mau để tôi đem chúng chọi với dế của anh Liễn. Nếu nó thắng, anh Liễn lại bảo:

- Dế của thầy mày bắt mà lị!

Mùa đông hết dế. Bố có thức quà khác. Hôm nào về, bố cũng cho một cái gì. Lạ thật, sách ở đâu mà lắm thế. Tiền đâu mà bố mua? Truyện Kiều, Nhị Độ Mai, Lục Vân Tiên, Phạm Tải – Ngọc Hoa, Phạm Công – Cúc Hoa, Phan Trần, Tam Quốc chí, Tứ tài tử, Cổ học tinh hoa, Nhị thập tứ hiếu. Đấy là những truyện bố bảo phải đọc. Những người được vẽ ở bìa, ở truyện cứ múa trong cả lúc tôi ngủ mê. Tôi nhớ mặt từng người. Họa sĩ vẽ giỏi thật. Tôi khóc nức nở khi Cúc Hoa hiện trên mộ thăm hai con Nghi Xuân – Tiến Lực. Tôi muốn được như Lục Vân Tiên. Nhưng tôi không biết trên đời này, có Nguyệt Nga thật không? Có lần bố bảo:

- Chúng nó dốt bỏ mẹ mà mua bao nhiêu truyện về xếp đống bỏ đó. Thầy lấy về cho mày! Hãy đọc đi. Đọc cho cả u mày, cho các anh các em mày nghe.

Bố dạy cách đọc. Cách đọc ngân nga. Đến nỗi u tôi phải giải chiếu ra sân bắt tôi ngân nga, có lúc nỉ non. Tôi phải ngừng lại lau nước mắt, hình như u cũng sụt sịt.

U không biết chữ nào mà sao hiểu đến thế. Tôi cứ đọc, có chỗ không hiểu truyện nói gì, u tôi nói luôn. U giỏi thật!

Quà của bố còn là cái ngòi bút cũ, quyển sách người ta viết dở. Bố bảo phải tập viết. Nếu họ viết mực tím thì mày dùng mực đỏ. Nếu họ viết mực xanh thì mày dùng mực tím, viết đè lên chữ của họ, hoặc là viết dặm giữa hai hàng chữ họ.

Quà của bố, làm tôi giàu quá!

—✶—

Cái Bảng sang ở nhà bà ngoại. Nó về chơi. Mới đến cổng là nó đã hát. Mỗi lần nó hát một bài hát mới. Lúc thì sa mạc, lúc thì trống quân, lúc thì cò lả, lúc thì hát ví nhưng nhiều nhất là giọng quan họ. Nó khoe mợ Năm dạy hát, dì Thường dạy hát. Miệng nó hát, tay nó ôm lấy cuộn lá dứa. Lá dứa về chiều bao giờ cũng ngọt lừ. Anh em tôi quây quần tước lấy lõi ăn “tiệc”. Lúc nó đi, tôi nhớ, cầm cái tay mũm mĩm bé bỏng ấy tôi cắn khẽ. Cổ tay nó thơm thơm.

Một hôm nó đùng đùng bỏ nhà bà ngoại, về. Nó mặc quần cộc rách. Tay nó không thơm nữa. Suốt ngày lấm láp, trơ những xương là xương. Thế mà nó cứ hát cả ngày. Nó tha thẩn khi thì gốc đu đủ, khi thì gốc vối già, khi thì gốc mít. Nó hát hay lắm:

Con cò là con cò kỳ
Ăn cơm nhà dì, uống nước nhà cô.

Nó toàn chơi một mình. Tôi ngủ, nó vẫn hát nỉ non ở sân, ở góc vườn.

Mẹ ơi đừng đánh con đau
Con đi bắt ốc, kiếm rau mẹ thì…

Rồi một hôm nó đi đâu. Đến thổng buổi nó lê về. Bàn chân đầy máu. Nó lăn ra góc sân. Một mảnh sành cứa toác ngang gan bàn chân. Giò cua được dăm con. Nó không khóc. Vừa được buộc chân xong, máu vẫn chảy ri rỉ, nó lại hát…

—✶—

Có gì đâu? – Miếng bánh đa của nó đã bé, tôi lại bẻ trộm của nó một nửa…

Có gì đâu? – Chén ngô rang, anh Thả lấy của nó vài hột.

Có gì đâu? – Bát cơm, anh Thả đơm cho nó nhiều sắn quá…

Mỗi lần thế, nó lăn đành đạch ra đất. Nó khóc rất lâu, không ai dỗ được, cả xóm đều nghe thấy, khóc như xé vải, khóc đứt ruột. Nó luôn luôn bị bệnh ho gà. Càng khóc nó càng bị ho. Có lúc cơn ho làm lặng đi rất lâu. Nó lăn cạnh mâm cơm, mèo chó giạt đi. Bố hiền thế mà bố phải rút cái roi. Bố đánh. Bố giận quá, bố đánh đau lắm. Khi lưng cậu ta, mông cậu ta đầy những vết lằn ngang, lằn dọc cậu ta mới chịu ngồi dậy. Nó rất dạn đòn. Nó nín vì quá mệt rồi. Tôi và cơm cho nó. Nó vừa ăn vừa nấc. Nước mắt rỏ ròng ròng. Bát cơm chan nước mắt. Nước mũi, nước dãi cũng thi nhau rỏ vào cơm. Nó cứ ăn, cứ nấc.

Ăn xong, nó cứ trần truồng đi xiêu vẹo ra cổng. Chơi chán, nó lại lảo đảo về. Biết nó hay hờn dỗi mà cả nhà khó tránh quá!

Tôi cứ nghĩ bụng: Em Tịch ơi! Đến bao giờ thì em hết ức, hết hờn?…

—✶—

Ba anh em tôi đang đánh đáo tường ở góc sân. Tự nhiên anh Thả reo lên:

- U về, u về chúng mày ơi!

Chúng tôi ngừng lại tất cả, nhìn ra cổng. Tâng hẩng! Anh Thả hay có thói như thế.

Đến trưa, ba anh em đói mèm. Anh Thả lại reo:

- U về! U về!

Chúng tôi tiếp tục chơi đáo. Chả ai tin. Cái reo của anh Thả vứt đi!

Xế chiều, bác Ký bảo anh Hồ, anh Liễn mang sang ba bát cơm. Vừa ăn xong, anh Thả nhìn ra cổng lại reo lên:

- U về! U về thật đấy, chúng mày ơi!

Lần này chúng tôi vẫn không tin… Nhưng mà u về thật. U đặt quang gánh xuống giữa sân. Mồ hôi ướt hai bãi ở hai vai áo. Khi mở thúng ra, có ba chiếc bánh đa. U bảo: “Cứ mỗi đứa một cái”.

Hôm nay, u đi tận chợ Chì. Chợ Chì ở đâu nhưng tôi biết là xa lắm.

Chợ Chì là chợ Chì xa
Chồng mong, con khóc, chém cha chợ Chì

Có hôm u còn đi tận chợ Roi. Chợ Roi xa tít mù tắp. Đứng ở quê ngoại mà nhìn thì chợ Roi ở tận chân dãy núi xanh xanh kia: Người ta gọi là núi Leo, núi Cáu.

- U về, u về, u về!!!

Thằng Tịch reo lên. Khi thằng Tịch reo lên như thế, ai cũng phải tin. Mỗi khi u đi nó lăn ra đất, nó chạy ra cổng, nó gào, nó khóc. Nó khóc đến nửa ngày, nấc lên. Nó khóc mệt thì thôi chứ không ai dỗ được. Nên bao nhiêu lần nó reo lên “u về, u về” thì đấy là thật.

U về! U về thật. Chúng tôi quây quanh u, mở đôi thúng. U chả nói chả rằng. Bao nhiêu quà: ông phỗng hiền như bụt, ăn no, bụng phưỡn ra, hở cả rốn. Mặt trắng, bụng trắng chỉ có môi là đỏ. Ba ông, màu sắc sặc sỡ, ngồi ghế, che tàn. Các ông gầy nhom, đội mũ cánh chuồn. Người ta gọi ông là tiến sĩ. Ba quả bưởi lựng mùi thơm. Một bánh thuốc lào, sợi vàng ươm, bọc quanh bằng lá chuối khô. U bảo đấy là quà của thầy. Hôm nay u mua nhiều thế! Hình như tôi thấy là u đói! U bảo: “Tối nay, chúng mày trông giăng. U nấu bánh đúc lạc, tha hồ ăn”.

Tháng ba, ngày tám thường là đói. Nhưng năm nay được mùa. Rằm tháng Tám này chắc nhà nhà đều vui. Đến như nhà tôi mà cũng vui cơ mà!

- U về! U về!

U đi gặt thuê cho nhà bà Xã đã về! Váy u còn xắn đến đầu gối, lấm tấm bùn. U thắt bao tượng màu đã bạc như màu nõn chuối khô. Người u tỏa ra mùi lúa mùi bùn. U tháo thắt lưng ra, rốc rốc: Cà cuống, niềng niễng, muỗm, những cọng rạ đầy trứng cà cuống… Anh Thả đốt bếp lên. Một lát sau, ba anh em ngồi ăn: Những con muỗm, thơm vàng, béo ngậy. Cà cuống “chết đến đít còn cay”, vị cay ngan ngát. Niềng niễng giòn thơm. Trứng cà cuống lép bép, lép bép…

- U về! u về!

U đi ăn giỗ về. Lần thì trong tay u cầm một bọc, bọc bằng lá sen. Lần thì u cầm một bọc, bọc bằng lá khoai, lần thì lá chuối đã nướng đi rất dẻo. Trong các bọc ấy toàn thịt mỡ thái to, xôi gấc còn đầy hột, chè đỗ xanh từng cục, từng miếng chứ không thành đĩa… Khi mở ra, anh em tôi vừa bốc, vừa nhúm hết veo…

- U về! U về!

Nhiều lần u đi chợ về, u cắp nghiêng cái thúng. Chúng tôi biết như thế là chả có gì, chúng tôi vẫn reo lên: “U ơi! U về! U về!” Bao giờ, u đặt thúng xuống, anh Thả cũng ra mở thúng trước tiên: Dăm bơ gạo tấm, một “men” giấy cho tôi đi học, cục mực tím óng a óng ánh bọc trong mảnh giấy bản… Nhưng u chả bao giờ quên mua quà: Mươi củ khoai luộc, chiếc bánh đa, vài đận mía:

- U về! U về!…

Tôi cứ ngẩn ngơ: “Ước gì mình cứ bé mãi để được reo lên: U về! U về! Ước gì u cứ sống mãi để chúng tôi được reo lên: U về! U về!”

(Trích Tuổi thơ im lặng – Duy Khán)

GIA ĐÌNH TAN VỠ

Gia đình tan vỡ không do trẻ em gây ra nhưng em lại cần biết về chuyện đó

Bài đọc

CUỘC CHIA TAY CỦA NHỮNG CON BÚP BÊ

1. Bất hạnh ụp xuống

Mẹ tôi, giọng khản đặc, từ trong màn nói vọng ra:

- Thôi hai đứa liệu mà đem đồ chơi chia ra đi.

Vừa nghe thấy thế, em tôi bỗng run bần bật, đưa cặp mắt tuyệt vọng nhìn tôi. Cặp mắt đen của em lúc này buồn thăm thẳm, hai bờ mi đã sưng mọng lên vì khóc nhiều.

Đêm qua, lúc nào chợt tỉnh, tôi cũng nghe tiếng em khóc. Tôi phải cắn chặt môi để khỏi bật lên tiếng khóc to, nhưng nước mắt cứ tuôn ra ướt đẫm cả gối và hai cánh tay áo.

Sáng nay dậy sớm, tôi khẻ mở cửa rón rén đi ra vườn, ngồi xuống gốc cây hồng xiêm. Chợt thấy động phía sau, tôi quay lại: em tôi đã theo ra từ lúc nào. Em lặng lẽ đặt tay lên vai tôi. Tôi kéo em ngối xuống và khẽ vuốt lên mái tóc.

Chúng tôi cứ ngồi im như vậy. Đằng đông, trời hửng dần. Những bông hoa thược dược trong vườn đã thoáng hiện trong màn sương sớm và bắt đầu khoe bộ cánh rực rỡ của mình. Lũ chim sâu nhảy nhót trên cành và chiêm chiếp kêu. Ngoài đường, tiếng xe máy, tiếng ôtô và tiếng nói chuyện của những người đi chợ mỗi lúc một ríu ran. Cảnh vật vẫn như hôm qua, hôm kia thôi, mà sao họa giáng xuống đầu anh em tôi nặng thế này.

2. Anh em chúng tôi

Gia đình tôi khá giả. Anh em tôi rất thương nhau. Phải nói em tôi rất ngoan. Nó lại khéo tay nữa. Hồi học lớp Năm, có lần tôi đi đá bóng, bị toạc một miếng áo rất to. Sợ mẹ đánh, tôi cứ ngồi lì ngoài bãi không dám về. Nghe lũ bạn tôi mách, em đã đem kim chỉ ra tận sân vận đông. Nó bảo:

- Anh cởi áo ra, em vá lại cho. Em vá khéo, mẹ không biết được đâu.

Nhìn bàn tay mảnh mai của em dịu dàng đưa mũi kim thoăn thoắt, không hiểu sao tôi thấy ân hận quá. Lâu nay, mải vui bạn bè, chẳng lúc nào tôi chú ý đến em… Từ đấy, chiều nào tôi cũng đi đón em. Chúng tôi nắm tay nhau vừa đi vừa trò chuyện.

Vậy mà giờ đây, anh em tôi sắp phải xa nhau. Có thể sẽ xa nhau mãi mãi. Lạy trời đây chỉ là một giấc mơ. Một giấc mơ thôi.

Nhưng không, có tiếng dép lẹp kẹp trong nhà và tiếng mẹ tôi nói:

- Thằng Thành, con Thuỷ đâu?

Chúng tôi giật mình, líu ríu dắt tay nhau đứng dậy.

- Đem đồ chơi ra chia đi! Mẹ tôi ra lệnh.

3. Không sao chia được!

Thuỷ mở to đôi mắt như người mất hồn, loạng choạng bám vào cánh tay tôi. Dìu em vào trong nhà, tôi bảo:

- Không phải chia. Anh cho em tất.

Tôi nhắc lại hai ba lần, Thuỷ mới giật mình nhìn xuống. Em buồn bã lắc đầu:

- Không, em không lấy. Em để hết lại cho anh.

- Lằng nhằng mãi. Chia ra! – Mẹ tôi quát và giận dữ đi về phía cổng.

Em tôi sụt sùi bảo:

- Cứ chia ra vậy.

Đồ chơi của chúng tôi cũng chẳng có nhiều. Tôi dành hầu hết cho em: bộ tú lơ khơ, bàn cá ngựa, những con ốc biển và bộ chỉ màu. Thuỷ chẳng quan tâm đến chuyện đó, mắt nó cứ ráo hoảnh nhìn vào khoảng không, thỉnh thoảng lại nấc lên khe khẽ.

Nhưng khi tôi vừa lấy hai con búp bê trong tủ ra, đặt sang hai phía thì em bỗng tru tréo lên giận dữ:

- Anh lại chia rẽ con Vệ Sĩ với con Em Nhỏ ra à? Sao anh ác thế!

Tôi nhìn em buồn bã:

- Thì anh đã nói với em rồi. Anh cho em tất cả.

Tôi đặt con Vệ sĩ vào cạnh con Em Nhỏ giữa đống đồ chơi của Thuỷ. Cặp mắt em dịu lại, nhưng chợt nghĩ ra điều gì, em lại kêu lên:

- Nhưng như vậy ai gác đêm cho anh?

Tôi nhếch mép cười cay đắng. Trước đây có thời kỳ tôi toàn mê ngủ thấy ma. Thuỷ bảo: “Để em bắt con Vệ Sĩ gác cho anh”.

Em buộc con dao díp vào lưng con búp bê lớn và đặt ở đầu giường tôi. Đêm ấy, tôi không chiêm bao thấy ma nữa. Từ đấy, tối tối, sau khi học xong bài, Thuỷ lại đeo gươm cho con Vệ Sĩ và đem đặt trên đầu giường tôi. Buổi sáng, em tháo dao ra, đặt nó về chỗ cũ, cạnh con Em Nhỏ. Hai con quàng tay lên vai nhau, ghé đầu vào nhau thân thiết. Từ khi về đây, chúng chưa phải chia xa ngày nào, nên bây giờ thấy tôi đem chúng ra, Thuỷ không chịu đựng nổi. Một lát sau, em tôi đem đặt hai con búp bê về chỗ cũ. Chúng lại thân thiết quàng tay lên vai nhau và âu yếm ngước nhìn chúng tôi. Thuỷ bỗng trở nên vui vẻ.

- Anh xem chúng đang cười kìa!

Tôi cố vui vẻ theo em nhưng nước mắt đã ứa ra. Bỗng Thuỷ lại xịu mặt xuống:

- Sao bố mãi không về nhỉ? Như vậy là em không được chào bố trước khi đi.

Tôi nhìn sang cửa phòng bố. Mấy ngày rồi, bố vẫn biệt tăm. Tôi nhìn em. Bao giờ nó cũng chu đáo và hiếu thảo như vậy.

4. Cô giáo và bạn học

- Hay anh dẫn em đến trường một lát…?

Tôi đứng dậy, lấy chiếc khăn mặt ướt đưa cho em. Thuỷ lau nước mắt rồi soi gương, chải lại tóc. Anh em tôi dẫn nhau ra đường. Em nắm chặt tay tôi và nép sát vào tôi như những ngày còn nhỏ. Chúng tôi chậm chậm trên con đường đất đỏ quen thuộc của thị xã quê hương. Đôi lúc, đột nhiên em dừng lại, mắt cứ nhìn đau đáu vào một gốc cây hay một mái nhà nào đó, toàn những cảnh quen thuộc trên con đường chúng tôi đã đi lại hàng nghìn lần từ thuở ấu thơ.

Gần trưa, chúng tôi mới ra đến trường học. Tôi dẫn em đến lớp 4B. Cô giáo đang giảng bài. Chúng tôi nép vào một gốc cây trước lớp. Em cắn chặt môi và im lặng, mắt lại đăm đăm nhìn khắp sân trường, từ cột cờ đến bảng tin và những vạch than vẽ ô ăn quan trên hè gạch. Rồi em khóc thút thít.

- Ôi, em Thuỷ! – Tiếng kêu sửng sốt của cô giáo làm tôi giật mình.

Em tôi bước vào lớp:

- Thưa cô, em đến chào cô… Thuỷ nức nở. Cô Tâm ôm chặt lấy em:

- Cô biết chuyện rồi. Cô thương em lắm! Và cô quay xuống lớp:

- Bố mẹ bạn Thuỷ bỏ nhau. Thuỷ phải xa lớp ta, theo mẹ về quê ngoại.

Một tiếng “ồ” nổi lên kinh ngạc. Cả lớp sững sờ. Đã có tiếng khóc thút thít của mấy đứa bạn thân. Vài đứa mạnh dạn bỏ chỗ ngồi, đi lên nắm chặt lấy tay em tôi như chẳng muốn rời. Toàn những bạn đánh chuyền, đánh chắt, có cái kẹo, quả táo cũng để dành phần nhau trong suốt mấy năm qua…

Cô giáo Tâm gỡ tay Thuỷ, đi lại phía bục, mở cặp lấy một quyển sổ cùng với chiếc bút máy nắp vàng đưa cho em tôi và nói:

- Cô tặng em. Về trường mới, em gắng học giỏi!

Em đặt vội quyển sổ và cây bút lên bàn:

- Thưa cô, em không dám nhận… Em không được đi học nữa.

- Sao vậy? – Cô sửng sốt.

- Nhà bà ngoại em ở xa trường học lắm. Mẹ em bảo sẽ sắm cho em một thúng hoa quả để ra chợ ngồi bán.

“Trời ơi”, cô giáo tái mặt và nước mắt giàn giụa. Lũ nhỏ cũng khóc mỗi lúc một to hơn. Cuối cùng, sợ làm ảnh hưởng đến giờ học, em tôi ngửng đầu lên, nức nở:

- Thôi, em chào cô ở lại. Chào tất cả các bạn, tôi đi.

Tôi dắt em ra khỏi lớp. Nhiều thầy cô ngừng giảng bài, ái ngại nhìn theo chúng tôi. Ra khỏi trường, tôi kinh ngạc thấy mọi người vẫn đi lại bình thường và nắng vẫn vàng ươm trùm lên cảnh vật.

5. Thế là hai anh em hai nơi!

Vừa tới nhà, tôi đã nhìn thấy một chiếc xe tải đỗ trước cổng. Mấy người hàng xóm đang giúp mẹ tôi khuân đồ đạc lên xe.

Cuộc chia tay đột ngột quá. Thuỷ như người mất hồn, mặt tái xanh như tàu lá. Em chạy vội vào trong nhà mở hòm đồ chơi của nó ra. Hai con búp bê đã đặt gọn vào trong đó. Thuỷ lấy vội con Vệ Sĩ ra đặt lên giường tôi, rồi bỗng ôm ghì lấy con búp bê, hôn gấp gáp lên mặt nó và thì thào:

- Vệ Sĩ thân yêu ở lại nhé! Ở lại gác cho anh tao ngủ nhé! Xa mày, con Em Nhỏ sẽ buồn lắm đấy, nhưng biết làm thế nào…

Em khóc nức lên và chạy lại nắm tay tôi dặn dò:

- Anh ơi! Bao giờ áo anh rách, anh tìm về chỗ em, em vá cho, anh nhé…

Tôi khóc nấc lên. Mẹ tôi từ ngoài đi vào. Mẹ vuốt tóc tôi và nhẹ nhàng dắt tay em Thuỷ:

- Đi thôi con.

Qua màng nước mắt, tôi nhìn theo mẹ và em trèo lên xe. Bỗng em lại tụt xuống chạy về phía tôi, tay ôm con búp bê. Em đi nhanh về chiếc giường, đặt con Em Nhỏ quàng vào tay con Vệ Sĩ.

- Em để nó ở lại. – Giọng em tôi ráo hoảnh – Anh phải hứa với em không bao giờ để chúng nó ngồi cách xa nhau. Anh nhớ chưa. Anh hứa đi.

- Anh xin hứa.

Tôi mếu máo trả lời và đứng như chôn chân xuống đất, nhìn theo cái bóng bé nhỏ liêu xiêu của em tôi trèo lên xe. Chiếc xe tải rồ máy, lao ra đường và phóng đi mất hút.

(Theo Khánh Hoài, Tuyển tập thơ–văn được giải thưởng cuộc thi viết về quyền trẻ em, năm 1992)

Bài tập

Tưởng tượng em là người mẹ trong câu chuyện, em nói gì với người anh trước khi đưa em Thủy ra đi?

Tưởng tượng em là người mẹ trong câu chuyện, em nói gì với người anh trước khi đưa em Thủy ra đi?

Tưởng tượng em là con búp bê, sau khi chia tay, hằng đêm em sẽ nói gì với Thủy đang ở nơi xa?

Các em vẽ (hoặc nói) một cảnh gia đình tan vỡ. Những chuyện gì diễn ra? Em kể lại những nhận xét của em về gia đình đó.

Bạn bè em có ai gia đình tan vỡ? Em an ủi bạn em như thế nào? Bạn em đã trả lời như thế nào?

Nếu chính gia đình em tan vỡ, em sẽ tự nói với mình điều gì? Em viết ra những điều em suy nghĩ về chính gia đình mình.

Sống trong gia đình cần theo LUẬT PHÁP và còn theo ĐẠO LÝ nữa.

Các em sẽ học dần hai mặt đó.

Bài 2. LUẬT PHÁP và GIA ĐÌNH

LUẬT PHÁP LÀ GÌ?

Xã hội có LUẬT PHÁP để mọi con người dựa theo đó mà sống.

Luật pháp cho mỗi con người biết mình có những QUYỀN gì và cho biết cả việc mình bị CẤM làm những gì.

Em đọc bản tóm tắt Công ước quốc tế các QUYỀN TRẺ EM sau đây để biết pháp luật quy định trẻ em có những quyền gì.

Tóm tắt

CÔNG ƯỚC QUỐC TẾ CÁC QUYỀN TRẺ EM

…

Trẻ em được có bốn nhóm Quyền:

QUYỀN ĐƯỢC SỐNG CÒN

QUYỀN ĐƯỢC BẢO VỆ

QUYỀN ĐƯỢC PHÁT TRIỂN

QUYỀN ĐƯỢC THAM GIA

Ba nguyên tắc:

Công ước quốc tế quy định trẻ em là những người dưới 18 tuổi.

Tất cả các Quyền và nghĩa vụ được nêu trong Công ước đều được áp dụng bình đẳng cho mọi trẻ em mà không có sự phân biệt đối xử.

Mọi hoạt động được thực hiện đều vì lợi ích tốt nhất cho trẻ em.

Những điều quan trọng nhất

Điều 2 – Không phân biệt đối xử

Điều 4 – Thực hiện các Quyền trẻ em

Điều 5 – Trách nhiệm của bố mẹ đối với trẻ em

Điều 6 – Quyền được sống và phát triển

Điều 7 – Quyền có tên và quốc tịch

Điều 8 – Quyền được giữ gìn bản sắc dân tộc mình

Điều 9 – Quyền được sống cùng cha mẹ

Điều 18 – Quyền được gia đình chăm sóc và nuôi dưỡng

Điều 19 – Quyền được bảo vệ để không bị lạm dụng

Điều 21 – Quyền của trẻ em không gia đình

Điều 22 – Quyền dành cho trẻ em tị nạn

Điều 23 – Quyền của trẻ em khuyết tật

Điều 24 – Quyền có sức khỏe và hưởng các dịch vụ y tế

Điều 26 – Quyền được hưởng an toàn xã hội

Điều 27 – Quyền được có mức sống thỏa đáng

Điều 28 – Quyền được giáo dục

Điều 29 – Quyền được giáo dục về các giá trị

Điều 30 – Quyền của trẻ em dân tộc thiểu số và bản xứ

Điều 31 – Quyền được vui chơi giải trí

Điều 32 – Quyền được bảo vệ khỏi bị bóc lột về kinh tế

Điều 33 – Quyền được bảo vệ khỏi sự lạm dụng ma túy

Điều 34 – Quyền được bảo vệ để không bị khai thác, lạm dụng tình dục

Điều 35 – Quyền được bảo vệ để không bị buôn bán như hàng hóa và bị bắt cóc

Điều 36 – Quyền được bảo vệ khỏi mọi hình thức bóc lột khác

Điều 37 – Quyền được tự do và không bị hành hạ về thể xác

Điều 38 – Quyền được bảo vệ khỏi mọi ảnh hưởng của các cuộc xung đột vũ trang

Điều 39 – Quyền được hưởng các chế độ chăm sóc phục hồi

Điều 40 – Quyền được áp dụng các quy định pháp luật dành riêng đối với vị thành niên

Câu hỏi

Em thấy trong các quyền trên, có quyền nào mình không được đảm bảo không?

Em có thấy một bạn nào bị vi phạm một trong số các quyền kể trên không? Đó là quyền gì? Trong chuyện của bạn đó, những ai đã không tuân thủ đúng quy định của pháp luật?

Pháp luật Việt Nam quy định

Luật Hôn nhân và Gia đình cho mọi đối tượng công dân Việt Nam.

Các em chia nhóm và cùng làm việc với nhau:

Điều tra, thống kê từng gia đình của từng em trong cả lớp – Câu hỏi: “Bố, mẹ có biết nước ta có Bộ luật Hôn nhân và Gia đình không?”

Lặp lại cuộc điều tra trên với ông hoặc bà – Câu hỏi: “Ông, bà có biết nước ta có Bộ luật Hôn nhân và Gia đình không?”

Thống kê chung kết quả điều tra và gửi cho Hội Phụ nữ địa phương hoặc gửi cho một tờ báo. Nêu câu hỏi: các bác, các ông bà có ý kiến gì về kết quả điều tra chúng cháu gửi kèm theo đây?

Tên người được hỏi | Biết có Luật | Không biết có Luật
… | … | …
… | … | …
… | … | …
… | … | …

Bài tập

1. Trò chơi xử án

- Bài tập này, các em diễn kịch các phiên tòa xử những người vi phạm một hoặc nhiều điều trong CÔNG ƯỚC QUỐC TẾ VỀ QUYỀN TRẺ EM.

- Các lỗi xử ở mỗi phiên tòa do các em nghĩ ra dựa vào các điều luật đã được cho ở trang trước.

- Mỗi phiên tòa có ít nhất các vai sau:

+ Chánh án

+ Luật sư (1) bảo vệ bên bị hại

+ Luật sư (2) bảo vệ bên phạm lỗi

+ Người bị hại

+ Người phạm lỗi

a. Các em tập diễn cảnh phiên tòa dưới đây

Chánh án – Yêu cầu bên bị hại khai tên tuổi.

Bên bị hại – Tên tôi là…..

Chánh án – Yêu cầu bên phạm lỗi khai tên tuổi.

Bên phạm lỗi – Tên tôi là…..

Chánh án – Yêu cầu bên bị hại cho biết những thiệt hại.

Bị hại – Tôi đã bị xâm hại như sau: tôi đi xin cho con trai tôi vào học lớp 1, nhưng nhà trường không nhận.

Chánh án – Thế nào? Ý kiến bên phạm lỗi thế nào?

Phạm lỗi – Tại trường chúng tôi không còn đủ chỗ. Học sinh năm nay đông quá.

Chánh án – Xin luật sư bên bị hại cho ý kiến.

Luật sư (1) – Tôi ghi nhận việc trường không đủ chỗ cho các em vào học. Nhưng bên phạm lỗi lại có lời lẽ sai với bên bị hại… nói rằng “không nhận vì em bé có bộ mặt xấu xí, không đẹp”… Như thế là phân biệt đối xử. Chiểu theo “điều 28 – Quyền được giáo dục” và “điều 2 – Quyền không bị phân biệt đối xử”… phải phạt nặng vào!

Luật sư (2) – Xin có ý kiến bênh vực… Thân chủ của chúng tôi chỉ lỡ lời chứ không cố ý phân biệt đối xử giữa học sinh mặt đẹp và học sinh mặt không đẹp.

Chánh án – Các luật sư đã cho ý kiến, các bên đã nói lý lẽ của mình, có ai có ý kiến gì khác?… Thế thì tòa tuyên án: bên phạm lỗi phải nhận con trai bên bị hại vào học ngay lập tức. Bản án có hiệu lực thi hành ngay từ phút này! Phiên tòa đã hoàn thành. Bãi tòa.

b. Các em chia nhóm tự tổ chức các phiên tòa xử người phạm lỗi

- Nhóm 1: Xử vụ vi phạm Điều 21 – Quyền của trẻ em không gia đình.

- Nhóm 2: Xử vụ vi phạm Điều 23 – Quyền của trẻ em khuyết tật

- Nhóm 3: Xử vụ vi phạm Điều 24 – Quyền có sức khỏe và hưởng các dịch vụ y tế.

- Nhóm 4: Xử vụ vi phạm Điều 37 – Quyền được tự do và không bị hành hạ về thể xác.

- Nhóm 5: Xử vụ vi phạm Điều 31 – Quyền được vui chơi giải trí.

2. Điều tra, thống kê

Em lập bảng điều tra trong địa bàn mình sinh sống gia đình nào xâm phạm quyền trẻ em, lập bảng thống kê theo mẫu sau:

STT | Tên gia đình, địa chỉ | Tên trẻ em | Việc bị xâm hại, ngược đãi | Vi phạm điều mấy theo Luật gia đình
1 | Ông Phan Văn Tý | Phan Văn Tèo | Bị bố mẹ đánh đập thường xuyên | Điều 34
… | … | … | … | …
… | … | … | … | …

3. Chia nhóm sưu tầm các bài báo nói về việc xâm hại, ngược đãi trẻ em trong gia đình, theo các chủ đề sau:

- Nhóm 1: Sưu tầm các bài báo nói về việc trẻ em bị cha mẹ đánh đập, ngược đãi.

- Nhóm 2: Sưu tầm các bài báo nói về việc trẻ em bị xâm hại tình dục.

- Nhóm 3: Sưu tầm các bài báo nói về việc trẻ em buộc phải thôi học đi kiếm sống.

4. Tổ chức triển lãm các bài báo, bức ảnh sau cuộc sưu tập trên. Các nhóm trưng bày và thuyết trình về nội dung các bài báo cho cả lớp nghe.

LUẬT PHÁP là cần thiết để bảo vệ gia đình và trẻ em.

Có bảo vệ được gia đình thì mới bảo vệ được trẻ em.

Nhưng bên cạnh luật pháp còn cần đến ĐẠO LÝ nữa.

VẬY CHÚNG TA CẦN SO SÁNH LUẬT PHÁP LÀ GÌ? ĐẠO LÝ LÀ GÌ?

Bài 3. ĐẠO LÝ và GIA ĐÌNH

Các em xem các hình vẽ dưới đây rồi diễn lại các việc vẽ trong hình:

Luật pháp – không trộm cắp vì sợ trừng trị

Đạo lý – tự mình không thích trộm cắp

Việc giao cho em

Sau khi diễn lại từng cảnh, các em nói điều mình hiểu và ý nghĩ của mình về Luật pháp và Đạo lý.

Mỗi em lấy ba ví dụ về việc:

- Luật pháp quy định không được làm

- Tự mình thấy đó là việc không nên làm, không cần luật pháp quy định

Em vẽ tiếp các hình dưới đây theo câu chuyện em nghĩ ra.

Đạo lý – tự mình xếp hàng trật tự

Đạo lý – tự mình không vứt rác

Đạo lý – tự mình giúp người khác

Đạo lý – tự mình biết thẹn

Đạo lý – tự mình học chăm

Đạo lý – tự mình lao động

LUẬT PHÁP
là xã hội quy định cách sống cho tất cả mọi người

ĐẠO LÝ
là từng người quy định cách sống cho riêng mình

Cách sống riêng từng người có thể khác nhau theo các Đạo lý khác nhau.

Nhưng cách sống riêng đó lại hoàn toàn giống nhau ở những điều mấu chốt:

Sống THIỆN – không sống ÁC

Sống THƯƠNG YÊU – không sống THÙ HẬN

Sống TRONG SẠCH – không THAM LAM

Con người tránh được tội hoặc lỗi nhờ biết SỢ hoặc TÔN TRỌNG luật pháp

Đạo lý giúp con người tránh được tội hoặc lỗi nhờ biết THẸN

hoặc biết TÔN TRỌNG GIÁ TRỊ của chính mình

ĐẠO LÝ TRONG GIA ĐÌNH

Các em đọc những câu ca dao, tục ngữ sau rồi làm bài tập được giao:

Đói cho sạch, rách cho thơm.

Giận quá mất khôn.

Ăn trông nồi ngồi trông hướng.

Con hơn cha là nhà có phúc.

Đời cha ăn mặn, đời con khát nước.

Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm.

Lá lành đùm lá rách.

Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ.

Máu chảy ruột mềm.

Nhà sạch thì mát, bát sạch ngon cơm.

Môi hở, răng lạnh.

Ăn quả nhớ kẻ trồng cây.

Chị ngã, em nâng.

Bầu ơi thương lấy bí cùng,
Tuy rằng khác giống chung một giàn.

Anh em như thế tay chân
Rách lành đùm bọc dở hay đỡ đần.

Mẹ dạy thì con khéo, bố dạy thì con khôn.

Đời người dài một gang tay
Ai mà ngủ ngày còn lại nửa gang.

Cá không ăn muối cá ươn
Con cãi cha mẹ trăm đường con hư.

Con người có tổ có tông
Như cây có cội như sông có nguồn.

Từng câu ca dao, tục ngữ gợi cho em liên tưởng gì? Chúng khuyên con người điều gì?

Pháp luật có quy định những điều đó không? Không thực hiện những lời khuyên đó có bị pháp luật trừng trị không?

Các em chia nhóm, mỗi nhóm chọn một câu tục ngữ, sau đó mỗi nhóm diễn một vở kịch ngắn có nội dung là ĐẠO LÝ RÚT RA từ câu tục ngữ đó.

Từng nhóm chọn lấy 5 câu tục ngữ. Các em chứng minh pháp luật không quy định những điều đó. Các em lập thành bảng như sau:

Câu tục ngữ | Có luật định như vậy không? | Có lời khuyên đạo lý gì?
… | … | …
… | … | …

Luyện tập về đạo lý trong gia đình

1. Các em xem bức tranh dưới đây mô tả một gia đình có nhiều thế hệ chung sống hạnh phúc. Các em nói những điều kiện để có thể có đời sống đẹp đẽ như thế?

Hình ảnh gia đình trong mơ ước của nhiều người

2. Làm việc nhóm: Mỗi nhóm tạo ra vở kịch (kịch câm hoặc kịch nói) diễn tả một xung đột trong gia đình nhiều thế hệ và cách giải quyết của các em.

- Xung đột liên quan đến sức khỏe người già: Bị các bệnh nhẹ như tai điếc, chân đau không đi được, ít ngủ…

- Xung đột liên quan đến sức khỏe người già: Bị các bệnh nặng, đau ốm phải đi viện, phải mổ…

• Hướng dẫn:

- Các em chọn một tình huống xảy ra đối với người già trong gia đình, sau đó bàn nhau xem liệu xung đột có thể nảy sinh từ những nguyên nhân nào?

- Ví dụ: Trong gia đình có bà nội bị ốm, nhưng

+ Con cháu thờ ơ không quan tâm?

+ Con cháu không có tiền để chữa bệnh cho bà?

+ Con cháu tị nạnh nhau trong việc chăm sóc bà?

- Dựng thành kịch bản rồi cùng đóng kịch với nhau.

Bài đọc

QUẠT CHO BÀ NGỦ

Ơi chích chòe ơi

Chim đừng hót nữa

Bà em ốm rồi

Lặng cho bà ngủ

Bàn tay bé nhỏ

Vẫy quạt thật đều

Ngấn nắng thiu thiu

Đậu trên tường trắng

Căn nhà đã vắng

Cốc chén lặng im

Đôi mắt lim dim

Ngủ ngon bà nhé

Hoa xoan, hoa khế

Chín lặng trong vườn

Bà mơ tay cháu

Quạt đầy hương thơm.

(Thạch Quỳ)

Các em cùng nhau học thuộc lòng bài thơ trên. Bài thơ cũng đã được nhạc sĩ Minh Trang phổ nhạc thành nhạc phẩm cùng tên, em tập hát và hát cho cả nhà nghe nhé!

Bài đọc

THƯƠNG ÔNG

Ông bị đau chân,

Nó sưng nó tấy.

Đi phải chống gậy

Khập khiễng khập khà,

Bước lên thềm nhà,

Nhấc chân khó quá.

Thấy ông nhăn nhó,

Việt chơi ngoài sân

Lon ton chạy gần,

Âu yếm, nhanh nhảu:

“Ông vịn vai cháu!

Cháu đỡ ông lên”.

Ông bước lên thềm,

Trong lòng sung sướng,

Quẳng gậy, cúi xuống

Quên cả đớn đau

Ôm cháu xoa đầu

“Hoan hô thằng bé!

Bé thế mà khỏe,

Vì nó thương ông”…

(Tú Mỡ)

Các em học thuộc bài thơ của Tú Mỡ. Có thể thi nhau đóng kịch theo nội dung bài thơ đó nữa. Bạn nào thích vẽ có thể vẽ cảnh được nói tới trong bài thơ không? Xin mời!

3. Vấn đề cho em tự suy nghĩ: nhà dưỡng lão cho người già.

Em hãy dùng câu theo cấu tạo Đề – Thuyết dạng “Nếu… thì…” để viết tiếp các lập luận sau:

- Nếu em có ông bà về già, thì… (để ông bà đi nhà dưỡng lão ở) vì theo ý em…

- Nếu em có ông bà về già, thì… (không để ông bà đi nhà dưỡng lão ở) vì theo ý em…

- Nếu gia đình có ông bà về già, và nếu nhà dưỡng lão phục vụ tốt, thì… (nên để ông bà đi nhà dưỡng lão) vì theo ý em…

4. Em tưởng tượng có ông hoặc bà được gửi ở Nhà dưỡng lão. Một ngày nghỉ, em đến thăm ông hoặc bà ở đó. Em viết 5 câu em định nói với ông bà.

5. Em tưởng tượng có ông hoặc bà được gửi ở nhà dưỡng lão. Một ngày nghỉ, em đến thăm ông hoặc bà ở đó. Em vẽ lại cảnh thăm hỏi đó theo tưởng tượng của em.

Luyện tập về đạo lý trong gia đình (tiếp)

1. Các em đọc những câu ca dao sau rồi chia nhóm ra làm bài tập được giao

Mẹ già ở túp lều tranh

Sớm thăm tối viếng mới đành dạ con.

—✶—

Đói lòng ăn hột chà là

Để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng.

—✶—

Chiều chiều ngó ngược ngó xuôi

Ngó không thấy mẹ, ngùi ngùi nhớ thương.

—✶—

Gió mùa thu mẹ ru con ngủ

Năm canh chày mẹ thức đủ vừa năm.

Mỗi nhóm dựa vào một câu ca dao để nghĩ ra một đoạn kịch ngắn đối thoại giữa mẹ và con. Các em cũng có thể diễn bằng kịch câm, hoặc hát ru những câu ca dao đó.

2. Ca dao có câu:

Mẹ già hết gạo treo niêu

Mà anh khăn đỏ, khăn điều vắt vai

Với suy nghĩ của em về đạo lý trong gia đình, em sẽ nói gì với anh con trai trong câu ca dao trên?

3. Đọc bài thơ sau của Trần Đăng Khoa rồi làm bài tập được giao:

Mẹ ốm

Mọi hôm mẹ thích vui chơi

Hôm nay mẹ chẳng nói cười được đâu

Lá trầu khô giữa cơi trầu

Truyện Kiều gấp lại trên đầu bấy nay

Cánh màn khép lỏng cả ngày

Ruộng vườn vắng mẹ cuốc cày sớm trưa

Nắng mưa từ những ngày xưa

Lặn trong đời mẹ đến giờ chưa tan

Khắp người đau buốt, nóng ran

Mẹ ơi! Cô bác xóm làng đến thăm

Người cho trứng, người cho cam

Và anh y sĩ đã mang thuốc vào

Sáng nay trời đổ mưa rào

Nắng trong trái chín ngọt ngào bay hương

Cả đời đi gió đi sương

Bây giờ mẹ lại lần giường tập đi

Mẹ vui, con có quản gì

Ngâm thơ kể chuyện rồi thì múa ca

Rồi con diễn kịch giữa nhà

Một mình con sắm cả ba vai chèo

Vì con, mẹ khổ đủ điều

Quanh đôi mắt mẹ đã nhiều nếp nhăn

Con mong mẹ khỏe dần dần

Ngày ăn ngon miệng, đêm nằm ngủ say

Rồi ra đọc sách, cấy cày

Mẹ là đất nước, tháng ngày của con.

(Trần Đăng Khoa)

- Em học thuộc lòng bài thơ.

- Em ghi vào sổ nhật ký những cảm nghĩ của mình khi mẹ ốm.

- Em viết thư gửi bạn nhỏ trong bài thơ nói về những việc mình làm khi mẹ ốm.

4. Em sưu tầm vào sổ tay của mình những câu ca dao, tục ngữ về tình nghĩa gia đình. Chọn một câu thích nhất đem vẽ thành tranh hoặc chép ra thật đẹp rồi tặng ông bà cha mẹ.

5. Em đọc câu chuyện sau rồi làm bài tập được giao:

Lão Lai Tử vốn người ở nước Sở, sinh vào đời Xuân Thu, đã 70 tuổi mà cha mẹ vẫn còn sống, ông thờ cha mẹ rất có hiếu. Không muốn cha mẹ thấy con già nua mà lo buồn, ông thường mặc áo sặc sỡ, rồi tay múa miệng hát trước mắt cha mẹ. Lại có khi bưng nước hầu cha mẹ, ông giả vờ trượt ngã rồi ngồi khóc oa oa trước mặt cha mẹ như trẻ con mới lên năm, lên ba tuổi vậy. Cha mẹ vui cười trước trò ngộ nghĩnh của con mình.

(Rút trong tập Nhị thập tứ hiếu)

- Em tìm đọc tập truyện “Nhị thập tứ hiếu”. Giải thích “Nhị thập tứ hiếu” nghĩa là gì?

- Trong các câu chuyện đó, em thích câu chuyện nào nhất, vì sao? Em không thích chuyện nào? Vì sao?

- Sau khi đọc xong câu chuyện về Lão Lai Tử, em tưởng tượng lúc mình lớn lên, nhiều tuổi như bố mẹ bây giờ thì bố mẹ em trông sẽ ra sao? Lúc đó bố mẹ ở đâu? Có hạnh phúc không? Có gì vui, có gì buồn? Em viết thành một câu chuyện hoặc vẽ một bức tranh nhé.

6. Dựa vào tình huống sau, em vẽ tiếp hoàn chỉnh thành một câu chuyện và rút ra kết luận ở ô cuối cùng.

1. Một ngày trời nắng, cô con gái xinh xắn ở trường đang nô đùa cùng các bạn ở cổng trường, người phụ nữ đang đạp xe đi ngang qua “Ai đồng nát bán đi!”

2. Một ngày trời mưa, mẹ tất tả mang áo mưa đến trường cho con gái, xe đạp vẫn đèo hai sọt hàng “Tủy ơi, mẹ mang áo mưa cho con”.

3. Các bạn trố mắt ngạc nhiên “Bác đồng nát này là mẹ cậu á? Sao bảo mẹ cậu làm ở ngân hàng?” Đứa con gái vùng vằng, khó chịu chạy đi.

4. Con gái về nhà mặt mũi khó chịu bảo mẹ “Lần sau mẹ không được xuất hiện trước mặt bạn con như thế nữa”. Người mẹ buồn rầu.

5. Người mẹ bị quẹt xe phải nằm viện.

6. …

Luyện tập về đạo lý trong gia đình (tiếp)

Em đọc những câu ca dao sau rồi làm bài tập được giao

Anh em như thể tay chân
Rách lành đùm bọc dở hay đỡ đần.
—✶—
Chị ngã em nâng
Đến khi em ngã chị bồng em lên.
—✶—
Khôn ngoan đá đáp người ngoài
Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau.
—✶—
Người dưng có ngãi thì đãi người dưng
Anh em vô ngãi thì đừng anh em.
—✶—
Cắt dây bầu dây bí
Chẳng ai cắt dây chị dây em.

Bài tập

Các em chia nhóm, mỗi nhóm tự chọn một bài ca dao, các em cùng nhau diễn lại câu chuyện miêu tả trong bài ca dao đó.

Từng em vẽ một bức tranh theo gợi ý từ hai câu ca dao đã cho bên trên.

Mỗi em kể lại một kỷ niệm (vui hoặc buồn) với anh chị em trong gia đình hoặc trong họ hàng của mình khiến em nhớ mãi. Em có thể viết thành một bài thơ, làm thành truyện tranh hoặc nặn bằng đất nặn một kỷ vật liên quan đến kỷ niệm đó.

Bài đọc

BỨC THƯ CỦA BỐ GỬI ENRICO

Thứ năm, 10 tháng Mười Một

Bố để ý là sáng nay, lúc cô giáo đến thăm, tôi nói với mẹ có nhỡ thốt ra điều thiếu lễ độ. Bố thấy mình có nhiệm vụ viết mảnh thư này cảnh cáo tôi. Đọc thư tôi xúc động vô cùng.

“Trước mặt cô giáo của em, con đã thiếu lễ độ với mẹ! Việc như thế không bao giờ con được phạm lại lần nữa. Enrico của bố ạ! Sự hỗn láo của con như một nhát dao đâm vào tim bố vậy! Bố nhớ tới mẹ con, cách đây mấy năm, đã phải thức suốt đêm, cúi mình trên chiếc nôi của con, trông chừng hơi thở hổn hển của con, quằn quại vì nỗi lo sợ, khóc nức nở khi nghĩ rằng có thể mất con đi!… Nhớ lại điều ấy, bố không thể nén được cơn tức giận đối với con. Hãy nghĩ xem, Enrico à! Con mà lại xúc phạm đến mẹ con à! Người mẹ sẵn sàng bỏ hết một năm hạnh phúc để tránh cho con một giờ đau đớn, người mẹ có thể đi ăn xin để nuôi con, có thể hi sinh tính mạng để cứu sống con!

Hãy nghĩ kỹ đến điều này, Enrico ạ: trong đời con sẽ có thể trải qua những ngày thật buồn thảm, nhưng ngày buồn thảm nhất tất sẽ là ngày con mất mẹ con.

Khi con đã khôn lớn, con đã trưởng thành, mà các cuộc đấu tranh đã luyện con thành người dũng cảm, có thể có lúc con sẽ hồi tưởng tới mẹ con, với lòng mong ước thiết tha được nghe lại tiếng nói của mẹ, và được mẹ lại dang tay ra đón con vào lòng; vì dù cao lớn, dù khỏe mạnh thế nào chăng nữa, con sẽ vẫn tự thấy mình chỉ là một đứa trẻ tội nghiệp yếu đuối và không được che chở. Con sẽ nhớ lại với một nỗi cay đắng những lúc con đã làm cho mẹ phải phiền muộn; lương tâm cắn rứt, sẽ bắt con phải trả một giá rất đắt. Khốn khổ thay! Con không thể hi vọng được yên ổn trong đời nếu con đã làm cho mẹ con buồn phiền. Dù có hối hận, có cầu xin tha thứ, có sùng bái linh hồn của mẹ, tất cả cũng vô ích mà thôi.

Lương tâm sẽ không để cho con được chút nào yên tĩnh đâu. Hình ảnh dịu dàng và hiền hậu của mẹ con sẽ làm cho tâm hồn con như bị khổ hình. Enrico, hãy nhớ rằng, tình thương yêu cha mẹ là tình cảm thiêng liêng hơn cả. Vô phúc cho kẻ nào chà đạp lên tình thương yêu đó!

Từ nay, không bao giờ con được thốt ra một lời nói nặng với mẹ con, và con phải xin lỗi mẹ, không phải vì sợ bố, mà do nhiệt tình thành khẩn của lòng con. Con hãy cầu xin mẹ hôn con, để cho cái hôn ấy xóa đi cái dấu vết vong ân bội nghĩa trên trán con. Bố rất yêu con, con ạ, con là niềm hi vọng tha thiết nhất của đời bố, nhưng thà rằng bố phải thấy con chết đi, còn hơn là thấy con bội bạc với mẹ con. Thôi, và trong một thời gian con đừng hôn bố: bố sẽ không thể vui lòng đáp lại cái hôn của con được.

Bố của con”.

(Trích Những tấm lòng cao cả, Edmondo De Amicis
Hoàng Thiếu Sơn dịch)

Bài 4. BẠO LỰC GIA ĐÌNH

Bạo lực trong gia đình trút lên trẻ em gồm 2 loại:

1. Bạo lực phạm tới cơ thể trẻ em

2. Bạo lực phạm tới tinh thần trẻ em

Thi giữa các nhóm: kể với nhau chuyện Tấm Cám và thống kê xem Tấm chịu những bạo lực gì
- đến cơ thể?
- đến tinh thần?

Thi giữa các nhóm: chọn một cảnh bạo lực của dì ghẻ với Tấm và diễn thành kịch câm hoặc kịch nói.

Thảo luận: khi mẹ Cám thực hiện bạo lực đối với Tấm, việc đó sẽ ảnh hưởng không tốt như thế nào đối với tính nết của Cám?

Dựa theo Quyền Trẻ em, các em lập phiên tòa và xử mẹ ghẻ của Tấm theo tổ chức như sau:
- Chánh án chủ tọa phiên tòa: BỤT/Em
- Người bị hại: TẤM
- Người phạm tội: DÌ GHẺ
- Nhân chứng: CÁM
- Nhân chứng: HOÀNG TỬ, BÀ HÀNG NƯỚC
- Luật sư: nhiều ít tùy các em chọn

Các em làm việc theo nhóm. Mỗi nhóm chọn một ngày để sưu tầm trên báo hoặc trên internet, chọn ra những tin tức và những câu chuyện liên quan đến bạo lực gia đình (đối với trẻ em và người lớn).
Thống kê:
- Tên báo (hoặc tên Trang Internet):
- Ngày:…
- Tên bài báo:
- Tác giả bài báo:
Tóm tắt nội dung trong 5 câu ngắn (không quá 50 tiếng):
Phân loại:
- Bạo lực với trẻ em
- Bạo lực với người lớn
- Bạo lực đến thể xác
- Bạo lực đến tinh thần
Tác hại:
Pháp luật đã xử lý như thế nào?

Bạo lực gia đình nguy hiểm cho xã hội khi con người sống vô cảm

Luyện tập

Các em nhớ lại bài học lớp 2: người sống vô cảm là người sống như thế nào trong cộng đồng?

Làm việc tiếp, theo nhóm: chọn một câu chuyện các em đã sưu tầm được trên báo trong bài luyện tập trước về một hành vi bạo lực gia đình đối với trẻ em. Thảo luận và tìm xem: trong câu chuyện này có những ai đáng bị lên án là kẻ sống vô cảm?
- Kẻ gây bạo lực?
- Người chứng kiến?
- Người có trách nhiệm trong chính quyền?
- Người có trách nhiệm trong quần chúng?

Em tưởng tượng em là người chứng kiến một cảnh bạo lực song em đã không hành động để bảo vệ người bị bạo hành.
Em hãy viết thư cho bạn kể câu chuyện đó và tự nhận mình có thiếu sót gì liên quan tới thói vô cảm.
Cả lớp đọc chung các bức thư đó.
Có thể triển lãm các lá thư đó.

Bài học cuối năm

Mời các em đọc bài sau trích Chương 1 tiểu thuyết KHÔNG GIA ĐÌNH của nhà văn Pháp Hector Malot. Đọc xong sẽ cùng tiến hành các cuộc vui học cuối năm.

Không Gia Đình

Chương 1. Ở làng

Tôi là một đứa trẻ người ta nhặt được.

Nhưng cho tới lúc tám tuổi tôi vẫn tưởng rằng tôi có một người mẹ bởi vì mỗi lúc tôi khóc lại có một người đàn bà nhẹ nhàng ôm siết tôi trong hai cánh tay và ru tôi khiến nước mắt tôi ngừng chảy.

Khi tôi đi ngủ, không bao giờ bà không đến ôm hôn tôi và khi gió tháng mười hai làm tuyết dán chặt vào các tấm kính cửa sổ trắng xóa, bà nắm lấy hai bàn chân tôi và cứ ngồi sưởi ấm chân tôi trong hai bàn tay bà, vừa hát cho tôi nghe một bài hát mà đến nay tôi còn nhớ lõm bõm vài câu. Khi tôi cãi nhau với một đứa bạn, bà lại bảo tôi kể cho bà nghe những nỗi buồn của tôi để tìm lời an ủi hoặc thừa nhận tôi có lý.

Bằng vào những cái đó và nhiều cái khác nữa như cách bà nói với tôi, nhìn tôi, vuốt ve tôi, mắng tôi một cách trìu mến, tôi tin rằng bà là mẹ tôi.

Và đây là vì sao tôi biết bà không phải mẹ tôi.

Làng tôi, nói cho đúng hơn, làng nơi tôi được nuôi dạy, gọi là Chavanon, một trong những làng nghèo nhất ở miền Trung nước Pháp. Đất rất bạc màu, muốn gặt hái tốt phải bón phân hoặc cho thêm chất cải tạo đất mà ở trong nước không có. Vì thế người ta chỉ gặp (hoặc ít ra là ở thời kỳ tôi nói đến) rất ít cánh đồng cày cấy trong khi trông thấy nhiều vùng mênh mông mọc toàn cỏ thạch thảo và cây đậu kim. Hết vùng đất toàn bụi cây lại đến vùng đất truông.

Ở đúng vào một nếp gấp của vùng đất đó, trên bờ một dòng suối là nhà tôi, nơi tôi sống những năm đầu tiên của cuộc đời. Cho đến lúc tám tuổi tôi không bao giờ trông thấy đàn ông ở trong nhà này, tuy thế mẹ tôi không góa chồng, chồng bà là thợ đẽo đá chưa trở lại quê hương lần nào kể từ khi tôi đến tuổi hiểu biết được những gì xảy ra quanh mình. Chỉ thỉnh thoảng ông mới gửi bạn bè về làng vài mẩu tin.

- Má Barberin này, ông nhà bà khỏe, ông ấy nhờ tôi bảo bà là công việc vẫn chạy tốt và chuyển tiền cho bà đây này. Chỉ có thế.

Ông Barberin ở Paris lâu thế ta đừng tưởng vì ông không thân tình với vợ ông mà ông ở Paris do công việc đòi hỏi. Khi nào già, ông sẽ về ở với bà vợ già của ông, và với số tiền ki cóp được họ sẽ tránh được nghèo khổ.

Một buổi chiều tháng mười một, một người đàn ông dừng lại trước hàng rào nhà chúng tôi và hỏi tôi có phải đây là nhà má Barberin không. Tôi mời ông ta vào. Ông đẩy rào và chậm bước về phía nhà tôi.

Tôi chưa nhìn thấy ai lấm bùn bê bết đến thế. Hàng mảng bùn phủ từ chân lên đến đầu ông khiến người ta hiểu ngay ông đã đi trên những con đường rất xấu trong thời gian khá dài.

Nghe tiếng chúng tôi má Barberin chạy ra.

- Tôi mang tin từ Paris về đây.

- A! Trời ơi! – Má Barberin kêu lên – Tai vạ đến với Jérôme rồi!

- Phải đấy, sự thực là ông nhà ta bị thương, chắc sẽ què mất thôi. Hiện giờ ông ấy đang nằm bệnh viện. Tôi nằm cạnh giường ông ấy nên khi ra viện ông ấy nhờ tôi qua nhà nhắn giùm. Tôi không ở lại được đâu vì còn ba dặm nữa phải đi.

Má Barberin muốn biết kỹ hơn bèn mời ông ta ở lại ăn tối. Má bảo đường xấu và nghe nói trong rừng có chó sói, sáng mai hãy đi.

Ông ngồi xuống trong góc lò sưởi vừa ăn vừa kể cho chúng tôi nghe tai nạn đã xảy ra thế nào: ông Barberin bị giàn giáo đổ đè bẹp nửa người và vì không chứng minh được tại sao ông cần phải đứng ở nơi xảy ra tai nạn nên nhà thầu không chịu bồi thường một đồng nào.

- Con người tội nghiệp ấy không gặp may rồi, ông ta nói, bọn láu cá thì tìm ngay được cách kiếm lời nhưng ông nhà bà thì không được cái gì hết. Tuy nhiên tôi khuyên ông ấy kiện tay thầu khoán.

Má Barberin định đi Paris.

Sáng hôm sau chúng tôi xuống làng hỏi ý kiến mục sư. Ông mục sư viết thư cho cha tuyên úy ở bệnh viện ông Barberin nằm và vài hôm sau nhận được trả lời nói rằng má Barberin không cần lên Paris, chỉ cần gửi một món tiền lên cho chồng thôi để ông đi kiện nhà thầu.

Ngày lại ngày, tuần lại tuần cứ thế trôi qua, nhiều thư gửi về, thư nào cũng yêu cầu gửi tiền thêm, lá thư cuối cùng nói rằng nếu không có tiền thì bán con bò Roussette đi.

Chỉ những người đã sống ở thôn quê mới hiểu được cảnh khốn quẫn đau thương trong ba chữ “Bán con bò”. Thực tế dù nghèo túng đến mấy, gia đình đông đến mấy người nông dân vẫn vững tâm không lo đói nếu nhà có một con bò cái. Má Barberin và tôi đã nhờ con bò cái của chúng tôi mà sống no đủ, cho tới tận lúc ấy tôi hầu như có bao giờ ăn thịt đâu. Với lại chúng tôi yêu con bò lắm. Ấy thế mà nay phải xa nó rồi.

Một ông lái đến nhà chúng tôi, sau khi xem đi xem lại Roussette và nhắc đi nhắc lại hàng trăm lần là con bò này không thích hợp với ông, không bán lại được cho ai, không có sữa, cuối cùng mới nói là bằng lòng mua nhưng chỉ là vì lòng tốt muốn giúp má Barberin mà thôi.

Roussette hình như am hiểu nhất định không chịu ra khỏi chuồng.

- Ra phía sau nó đuổi nó ra. – Người lái nói và đưa tôi cái roi.

- Làm thế không được. – Má Barberin bảo.

Má cầm lấy sợi dây dắt, nhẹ nhàng bảo con bò:

- Ra nào, ra nào, cô gái đẹp.

Và Roussette không chống lại nữa, ra tới đường cái người lái buộc nó đằng sau chiếc xe.

Thế là hết sữa, hết bơ. Buổi sáng một mẩu bánh, buổi chiều khoai tây ăn với muối. Sau đó không bao lâu đến ngày lễ Thứ Ba Béo. Năm ngoái vào ngày này má Barberin đã làm cho tôi một bữa tiệc có bánh xèo, bánh tẩm bột rán, tôi ăn nhiều đến nỗi má rất sung sướng.

Nhưng lúc ấy chúng tôi còn Roussette nên có sữa để tẩm bột và có bơ cho vào chảo. Tuy nhiên má Barberin đã làm tôi ngạc nhiên. Má xin hàng xóm nhà này một chén sữa, nhà kia một miếng bơ, thế là đến trưa về tôi thấy má đang đổ bột vào một chiếc chảo bằng đất.

- Má à, có cả bột cơ ạ. – Tôi vừa nói vừa bước lại gần.

- Đúng đấy bé Rémi của má ạ. Thế làm gì với bột nào? – Má Barberin nhìn tôi hỏi.

- Làm bánh.

- Gì nữa?

- Quấy bột.

- Gì nữa nào?

- Ôi trời… con cũng không biết nữa.

- Con biết hôm nay là ngày lễ Thứ Ba Béo chứ, ngày của bánh xèo và bánh rán mà…

- Ôi, má Barberin!

- Má đã thu xếp sao cho ngày lễ Thứ Ba Béo đối với con không đến nỗi tệ quá. Nhìn vào thùng xem nào?

- Tôi hăng hái nhấc nắp thùng lên, thấy ở trong có sữa, bơ và ba quả táo.

- Đưa trứng cho má. – Má nói. – Trong khi má đập trứng con gọt táo nhé.

Khi bột đã nhào xong má Barberin đặt chiếc liễn trên tro nóng, thế là chỉ còn đợi đến chiều nữa thôi vì vào bữa tối chúng tôi mới ăn bánh xèo và bánh rán.

Cuối cùng nến được thắp lên.

- Nhóm lửa đi con. – Má Barberin bảo tôi.

Không cần phải nhắc tôi đến lần thứ hai. Chẳng mấy chốc ngọn lửa đùng đùng bốc lên ống khói, ánh sáng chập chờn của nó tỏa khắp gian phòng. Má Barberin nhấc chiếc chảo rán treo trên tường xuống để nó lên trên ngọn lửa.

- Đưa má bơ nào.

Má cắt ít bơ bằng đầu con dao bỏ vào chảo. Ái chà! Thơm thật là thơm!

Tuy nhiên dù tập trung chú ý đến mấy đi nữa tôi vẫn nghe như có bước chân ngoài sân. Ai có thể đến vào giờ này nhỉ? Một chiếc gậy chạm vào ngưỡng cửa, cửa mở tung ra. Một người đàn ông bước vào, nhờ ánh sáng ngọn lửa tôi thấy ông ta mặc một chiếc áo bờ–lu trắng tay chống một chiếc gậy to.

- Ở đây đang làm tiệc đấy à? Cứ yên! – ông ta nói bằng một giọng thô lỗ.

- A! Trời ơi! – Má Barberin kêu lên, đặt mạnh chiếc chảo xuống đất.

Rồi cầm lấy cánh tay tôi bà đẩy tôi về phía người đàn ông đang dừng lại trên ngưỡng cửa:

- Đây là cha con.

Tôi lại gần để hôn ông nhưng ông lấy đầu chiếc gậy ngăn tôi lại.

- Thằng này là thằng nào đây?

Ông bước mấy bước về phía tôi, chiếc gậy vẫn giơ lên làm tôi lùi lại.

- À ra các người làm tiệc ngày Thứ Ba Béo. – Ông ta nói. – Súp gì đấy?

- Chẳng có súp gì cả. Chúng tôi có chờ ông đâu.

Ông ta nhìn quanh:

- Bơ này, hành này. – Ông nói. – Bốn năm củ hành với miếng bơ là có món súp ngon rồi còn gì. Ta bóc hành đi.

Má Barberin vội làm theo yêu cầu của chồng trong khi ông ta ngồi vào chiếc ghế dài ở góc lò sưởi. Tôi không dám rời mắt nhìn nơi ông chống gậy đưa tôi đi tới. Dựa vào bàn, tôi nhìn kỹ người khách mới tới này. Đó là một người đàn ông độ năm mươi tuổi mặt thô, nét đanh lại, đầu ngoẹo sang vai phải sau chấn thương vừa rồi.

- Bà định nấu súp cho chúng tôi với mẩu bơ này chứ gì?

Tự mình bưng chiếc đĩa trên có miếng bơ ông ta đổ tọt miếng bơ vào trong chảo.

Hết bơ, còn gì là bánh xèo nữa cơ chứ! Giá như vào lúc khác hẳn tôi phải xót xa với tai họa này lắm nhưng lúc này ý nghĩ người đàn ông ấy là cha tôi chiếm cứ cả tâm hồn tôi. Tôi chưa bao giờ tự hỏi mình một cách cụ thể thế nào là một người cha, nhìn con người bỗng nhiên từ trên trời rơi xuống này khiến tôi cảm thấy sợ hãi.

Mày đừng đứng im thế. – Ông ta nói – Đi mà dọn đĩa lên bàn đi chứ.

Tôi vội vâng lời. Súp đã nấu xong. Má Barberin múc súp ra. Đến lúc đó ông ta mới ra bàn ngồi và bắt đầu ăn, chỉ thỉnh thoảng mới dừng lại nhìn tôi. Tôi hoang mang quá ăn không nổi.

- Bình thường nó có ăn ít như thế này không?

- À, vẫn thế đấy.

- Kệ xác nó! Giá như nó không ăn thì càng tốt!

Dĩ nhiên tôi không nói gì, má Barberin cũng vậy, má cứ đi lại quanh bàn chăm chú phục vụ chồng.

- Mày không đói à? – ông ta hỏi tôi.

- Không ạ.

- Thế thì đi ngủ đi, và ngủ ngay đi.

Giống như trong đa số nhà nông dân, căn bếp của chúng tôi cũng đồng thời là phòng ngủ.

Tôi vội vàng thay quần áo đi ngủ. Nhưng ngủ được hay không lại là một chuyện khác. Tôi không buồn ngủ! Người đàn ông ấy là cha tôi! Thế thì tại sao ông đối với tôi nghiệt ngã như thế? Dán mũi vào tường tôi cố xua đuổi những ý nghĩ trên mà không được. Sau một lúc tôi nghe có người đến gần giường tôi. Nghe tiếng bước chân chậm chạp, kéo lê và nặng nề tôi nhận ra ngay không phải má Barberin. Một hơi thở nóng hổi lướt trên tóc tôi.

- Mày ngủ chưa? – Một giọng nghèn nghẹn hỏi tôi.

Tôi cẩn thận không trả lời.

- Nó ngủ rồi, má Barberin nói, nó có thói quen nằm xuống là ngủ, ông có thể nói được.

Có lẽ tôi phải nói là tôi chưa ngủ, nhưng tôi không dám.

- Vụ kiện của ông đến đâu rồi? – Má Barberin hỏi.

- Thua rồi! Các quan tòa đều bảo rằng lỗi ở tôi.

Nói đến đây ông đấm một cái xuống bàn.

- Kiện thua, ông nói tiếp, tiền mất, què quặt, đói nghèo. Như thế chưa đủ, về đến đây lại còn thấy một đứa trẻ con nữa. Bà hãy giải thích cho tôi vì sao không làm theo lời tôi bảo?

- Vì tôi không thể làm được. Người ta không thể bỏ một đứa trẻ nuôi bằng chính sữa mình.

- Có phải con bà đâu.

- Cuối cùng tôi cũng muốn làm theo lời ông bảo đấy nhưng đúng lúc ấy thì nó ốm, không phải lúc đem nó đến trại trẻ vô thừa nhận được.

- Thế nó khỏi khi nào?

- Sau trận ốm đó lại đến trận khác, nó ho ghê lắm, thằng bé tội nghiệp, ho đến làm nát lòng người ta ra được. Chẳng phải vì ho mà thằng Nicolas của chúng ta đã chết đấy ư? Tôi tưởng như đem nó lên tỉnh nó cũng sẽ chết như thế.

- Nhưng sau đó?

- Thời gian cứ dần trôi.

- Nó lên mấy rồi?

- Lên tám.

- Thì nó sẽ đến nơi nó phải đến vào lúc lên tám.

- A! Jérôme, ông không định làm điều đó đấy chứ?

- Ai ngăn cản được tôi nào?

Có một lúc im lặng và tôi thở được, xúc động làm tôi nghẹn ngào đến tắc thở. Chẳng mấy chốc má Barberin nói tiếp:

- Paris đã làm ông thay đổi rồi!

- Có lẽ thế. Nhưng có điều chắc chắn là nó đã làm tôi què. Làm sao kiếm sống bây giờ? Ta đâu còn tiền nữa. Chẳng lẽ trong khi mình không có gì ăn lại còn phải nuôi thêm một đứa trẻ không phải con mình?

- Nó là con tôi.

- Chẳng phải con bà cũng như không phải con tôi vậy. Nó không phải một đứa trẻ con nhà nông. Tôi đã nhìn nó trong bữa tối: nó mong manh lắm.

- Đó là một đứa trẻ trung hậu. Sau này nó sẽ làm việc cho chúng ta.

- Nhưng trong khi chờ đợi ta phải làm việc để nuôi nó.

- Nếu cha mẹ nó đòi thì sao?

- Nếu thế hẳn họ đã đi tìm nó. Có lẽ họ đã chết.

- Nhưng họ còn sống thì sao? Một ngày kia họ đến hỏi ta thì sao?

- Ta đưa họ đến trại trẻ chứ sao? Thôi tôi đến chào Francois đây.

Cửa ra vào mở ra rồi đóng lại. Ông ta đi mất. Thế là tôi nhỏm dậy, gọi má Barberin.

Má chạy đến chân giường tôi.

- Má không để con đi đến trại trẻ vô thừa nhận chứ?

- Không, bé Rémi của má ạ.

Và má ôm hôn tôi, ghì chặt lấy tôi trong hai cánh tay. Sự âu yếm của má làm tôi can đảm lên.

- Thế ra con đã nghe thấy hết những điều Jérôme nói rồi ư?

- Vâng, má không phải má con, ông ấy không phải cha con.

Tôi không nói hai câu trên bằng cùng một giọng, bởi vì nếu như tôi khổ tâm biết má không phải mẹ tôi, tôi lại mừng vì biết ông ta không phải cha tôi.

- Có lẽ má nên cho con biết sự thật thì hơn.

Má Barberin nói:

- Không ai biết mẹ con là ai cả. Bà còn sống hay không cũng không ai biết. Một buổi sáng ở Paris, trên đường đi làm, Jérôme qua đại lộ Breteuil và nghe thấy tiếng trẻ con khóc. Tiếng khóc như vẳng ra từ một khe cửa vườn. Lúc đó vào tháng hai. Ông lại gần và thấy một em bé nằm trên ngưỡng cửa. Jérôme rất lúng túng bèn bế bé đến sở cảnh sát. Ở sở cảnh sát người ta mở tã lót bé ra trước lò sưởi. Đó là một em bé khoảng năm sáu tháng, tã lót chứng tỏ em là con nhà giàu có. Ông cảnh sát giải thích có lẽ bé bị người ta ăn cắp rồi bỏ đấy. Ông cũng nói sẽ gửi bé đến trại trẻ nhặt được nếu không ai nhận trông nom bé. Cha mẹ em bé thế nào cũng đi tìm, có người trông nom bé thì họ sẽ trọng thưởng. Jérôme bèn nói muốn nhận trông nom bé, họ trao bé cho ông. Má cũng có một đứa con trai bằng tuổi ấy. Thế là má trở thành mẹ con. Con má chết, má càng gắn bó với con hơn. Má quên hẳn con không phải con ruột của má. Không may Jérôme không quên. Ba tháng sau thấy cha mẹ con không tìm con, ông đã muốn đem con vào trại trẻ.

- Ôi! Đừng vào trại trẻ! – Tôi kêu lên.

- Con sẽ không đi trại trẻ. Jérôme không phải người ác, chỉ tại buồn phiền nghèo khó làm ông ta đâm ra như thế mà thôi. Chúng ta sẽ làm việc, cả con cũng sẽ làm việc.

- Vâng, má muốn gì con làm nấy. Miễn là đừng vào trại trẻ.

Sau khi ôm hôn tôi má quay mặt tôi vào tường. Tôi muốn ngủ nhưng vì quá xao động nên không sao ngủ được. Tôi không muốn đi trại trẻ… Tôi sợ ông Barberin… Cuối cùng thì tôi cũng ngủ được và ngủ suốt đêm.

(Trích Không gia đình, Hector Malot Huỳnh Lý dịch)

Trò chơi cuối năm học

1. Thi tóm tắt câu chuyện mới đọc trong vòng 50 tiếng.

(Gợi ý các cách kể chuyện của nhân vật tôi, nhân vật bà má và nhân vật ông chồng bị thương trở về).

2. Treo lên triển lãm cho cả lớp (và lớp bạn đến đọc). Bên dưới mỗi bài có đính tờ giấy trắng để các bạn cho điểm:

Thích

Rất thích

Cố lên bạn ơi!

3. Thi đóng kịch. Hai em diễn với nhau thành một đôi và chọn đóng các cảnh sau:

- Rémi hỏi chuyện má Barberin về đứa con trai của má đã bị chết hồi mới sinh.

- Cảnh hai mẹ con bàn nhau xem có bán con bò cái Roussette không.

- Cảnh ông bố què chân trở về gặp Rémi lần đầu.

Các bạn cho điểm:

Thích

Rất thích

Cố lên bạn ơi!

4. Em viết một bài trả lời các câu hỏi sau (dùng dạng câu lập luận lô-gich đã học):

- Nếu con trai má Barberin không bị chết hồi nhỏ, liệu má có nhận Rémi về nuôi không?

- Em có cảm thấy chồng má Barberin sẽ tìm cách làm cho Rémi lại thiếu gia đình lần nữa không? (Ông là người tốt hay là người xấu?)

- Nếu em ở hoàn cảnh ông Jérôme, em sẽ đối đãi với Rémi ra sao?

Các bạn cho điểm:

Thích

Rất thích

Cố lên bạn ơi!

5. Em viết một bức thư cho mẹ nuôi của bạn Rémi, cám ơn bà đã hết lòng nuôi nấng Rémi – điều khiến em thấy khái niệm gia đình không còn hạn hẹp trong chỉ một gia đình hạt nhân, trong chỉ một số người chung huyết thống… Tất cả những lá thư đều được thu thập và đóng thành tập lưu giữ cho các bạn học toàn trường đọc.

6. Em chọn vẽ một bức tranh nhỏ nói về cảnh hạnh phúc của Rémi với mẹ nuôi (đừng quên chị bò cái Roussette nhé!).

Để em đọc khi nghỉ hè

Em đọc và ngẫm nghĩ rồi ghi sổ tay, có dịp sẽ trao đổi với cha mẹ, với cô giáo hoặc với các bạn:

- Nàng Bạch Tuyết và bảy chú Lùn có thể tạo thành một gia đình không? Nói “gia đình” ở đây, em liên tưởng thấy điều gì? Gia đình có cần thiết phải có chồng, vợ và con không? Từ “gia đình” bây giờ có thêm nghĩa bóng như thế nào?

- Trong câu chuyện “Nàng Bạch Tuyết và bảy chú Lùn”, em thấy trong một gia đình theo nghĩa rộng, như thế nào là hạnh phúc và như thế nào là bất hạnh?

- Em cảm thấy tính nết nào tạo ra và củng cố gia đình hạnh phúc và tính nết gì phá hoại hạnh phúc gia đình?

Nàng Bạch Tuyết và bảy chú lùn

Ngày xửa, ngày xưa, giữa mùa đông giá rét, tuyết rơi trắng như bông có một bà hoàng hậu ngồi khâu bên cửa sổ khung gỗ mun, bà mải nhìn tuyết nên kim đâm phải tay, ba giọt máu rơi xuống tuyết.

Thấy máu đỏ pha lẫn tuyết trắng thành một màu tuyệt đẹp, bà nghĩ bụng: “Ước gì ta đẻ được một người con gái, da trắng như tuyết, môi đỏ như máu và tóc đen như gỗ khung cửa này”.

Sau đó ít lâu, bà đẻ một cô gái da trắng như tuyết, môi đỏ như máu và tóc đen như mun, vì vậy bà đặt tên con là Bạch Tuyết. Bạch Tuyết vừa ra đời thì mẹ chết.

Một năm sau, vua lấy vợ khác. Bà này đẹp lắm nhưng kiêu căng tự phụ, độc ác và không muốn ai đẹp bằng mình. Bà có một cái gương thần, khi soi, bà hỏi:

Gương kia ngự ở trên tường,

Nước ta ai đẹp được dường như ta?

Thì gương đáp:

- Tâu hoàng hậu, hoàng hậu đẹp nhất nước ạ.

Biết gương nói thật, bà rất sung sướng. Nhưng Bạch Tuyết càng lớn càng đẹp. Năm lên bảy, cô đã đẹp như tiên sa, đẹp hơn cả hoàng hậu.

Một hôm hoàng hậu lại hỏi gương:

Gương kia ngự ở trên tường,

Nước ta ai đẹp được dường như ta?

Thì gương đáp:

Xưa kia bà đẹp nhất trần,

Ngày nay Bạch Tuyết muôn phần đẹp hơn.

Hoàng hậu nghe nói giật mình, ghen tức tái mặt đi. Từ đó mỗi khi thấy Bạch Tuyết, hoàng hậu lại tức điên lên.

Ngày ngày sự kiêu ngạo và lòng đố kỵ khiến mụ lúc nào cũng bứt rứt. Mụ cho gọi một người đi săn đến bảo:

- Ngươi hãy đem con bé này vào rừng cho khuất mắt ta. Giết chết nó đi, mang tim gan nó về đây cho ta.

Người đi săn vâng lệnh, đem cô bé đi. Khi bác lấy dao ra để chọc tiết thì cô bé vô tội van khóc:

- Bác ơi, bác đừng giết cháu, cháu xin ở lại trong rừng không về lâu đài nữa.

Thấy cô bé xinh đẹp quá, bác thợ săn thương hại bảo:

- Tội nghiệp, thôi cháu đi đi. Bác nghĩ bụng: “Rồi thú dữ cũng đến ăn thịt nó mất”. Nhưng bác thấy hình như cất được một gánh nặng trong lòng vì không phải giết người.

Vừa lúc đó một con hoẵng nhỏ nhảy tới. Bác giết con hoẵng, lấy tim gan đem về nộp cho hoàng hậu, nói dối là tim gan Bạch Tuyết.

Người đàn bà độc ác đó sai đầu bếp xào xáo cho mụ ăn. Mụ đinh ninh đó là tim gan Bạch Tuyết, ăn kỳ hết.

Một mình thui thủi trong rừng sâu. Bạch Tuyết sợ hãi, cô cứ cắm đầu chạy, giẫm phải gai và đá nhọn, chảy cả máu chân. Thú dữ lượn quanh cô, nhưng không đụng chạm đến cô. Cô đi mỏi cả chân, chập tối, thấy một cái nhà nhỏ liền vào để nghỉ.

Trong nhà, cái gì cũng bé tí ti, nhưng đẹp và sạch lắm. Trên bàn trải khăn trắng tinh có bảy cái đĩa con, mỗi đĩa có một cái thìa con, một cốc con. Sát tường kê bảy chiếc giường nhỏ phủ khăn trắng như tuyết.

Bạch Tuyết đang đói và khát, liền ăn ở mỗi đĩa một tí rau, tí bánh, và uống ở mỗi cốc một hớp rượu vang, vì cô không muốn ai phải mất phần. Cô mệt quá, muốn đi ngủ, nhưng không giường nào nằm vừa, cái thì dài quá, cái lại ngắn quá. Cô thử đến cái thứ bảy mới thấy vừa, liền vào đó ngủ.

Tối mịt, các người chủ căn nhà mới về: đó là bảy chú lùn làm công việc đào mỏ. Họ thắp bảy ngọn nên lên. Họ cảm thấy có ai đã đến nhà.

Một chú nói: “Ai đã ngồi vào ghế của tôi?” Chú thứ hai nói: “Ai đã ăn ở đĩa của tôi?” Chú thứ ba nói: “Ai đã ăn ít bánh của tôi?” Chú thứ tư nói: “Ai đã ăn ít rau của tôi?” Chú thứ năm nói: “Ai đã dùng chiếc dĩa của tôi?” Chú thứ sáu nói: “Ai đã dùng dao của tôi?” Chú thứ bảy nói: “Ai đã uống vào cốc của tôi?”

Một chú nhìn quanh, rồi đi lại giường mình. Thấy có chỗ trũng ở đệm, chú bèn nói:

- Ai đã trèo lên giường tôi?

Những chú khác cũng lại giường mình và nói: “Có ai đã nằm vào giường của tôi?”. Chú thứ bảy nhìn vào giường mình thấy Bạch Tuyết đang ngủ. Chú gọi các chú kia đến. Ai nấy đều ngạc nhiên.

Họ cầm bảy ngọn đèn soi Bạch Tuyết và reo lên: “Lạy chúa! Cô bé này đẹp quá”. Các chú mừng lắm, để yên cho cô ngủ.

Sáng hôm sau, Bạch Tuyết dậy, thấy bảy chú lùn, cô hoảng sợ, nhưng họ thân mật hỏi:

- Cô tên là gì?

Cô đáp:

- Em là Bạch Tuyết.

Họ lại hỏi:

- Sao cô lại tới đây?

Cô kể cho họ nghe là dì ghẻ muốn giết cô, người đi săn đã để cho cô sống, cô đã chạy suốt ngày mãi cho đến khi thấy nhà họ.

Các chú lùn bảo cô:

- Cô có muốn giúp chúng tôi một tay, làm các việc trong nhà này không? Cô sẽ nấu nướng, làm giường, giặt giũ, khâu vá, thêu thùa, cô quét tước, dọn dẹp. Ở lại đây với chúng tôi, cô sẽ chẳng thiếu thứ gì.

Từ đó Bạch Tuyết ở với các chú lùn. Cô làm công việc nội trợ.

Sáng sớm, các chú lùn vào mỏ lấy quặng và vàng cho đến chiều tối, Bạch Tuyết làm thức ăn sẵn để cho họ về ăn. Suốt ngày, cô ở nhà một mình. Các chú lùn dặn cô:

- Cẩn thận đề phòng mụ gì ghẻ đấy! Thế nào rồi mụ cũng biết là cô ở đây. Đừng cho ai vào nhà đấy!

Về phần hoàng hậu, mụ cứ đinh ninh là đã ăn tim gan Bạch Tuyết, từ nay mình đẹp nhất đời.

Mụ ta lại hỏi gương:

Gương kia ngự ở trên tường,

Nước ta ai đẹp được dường như ta?

Gương đáp:

Xưa kia bà đẹp nhất trần,

Ngày nay Bạch Tuyết muôn phần đẹp hơn.

Nàng ở khuất núi khuất non,

Tại nhà của bảy chú lùn xa xa.

Mụ giật mình vì biết rằng gương không bao giờ nói sai, người đi săn đã lừa mụ và Bạch Tuyết còn sống. Mụ lại nghĩ cách hại Bạch Tuyết. Mụ đứng ngồi không yên vì thấy mình chưa đẹp nhất nước.

Sau mụ tìm ra một kế: mụ bôi mặt và ăn mặc giả làm một bà lão bán hàng xén, không ai nhận ra được. Mụ cải trang rồi vượt bảy ngọn núi đến nhà bảy chú lùn kia, gõ cửa nói:

- Lão có hàng đẹp bán đây.

Bạch Tuyết nhìn qua cửa sổ nói:

- Chào bà, bà bán gì đấy?

- Toàn là của đẹp, dây buộc, áo lót đủ các màu.

Rồi mụ cho cô xem một chiếc ao lót chẽn bằng xa-tanh ngũ sắc. Bạch Tuyết nghĩ bụng: “Đây không phải là hoàng hậu, mình cho vào được”. Cô bèn mở cửa cho mụ vào và mua chiếc áo lót.

Mụ bảo cô:

- Con ơi, con buộc vụng lắm, lại đây, bà buộc cho.

Bạch Tuyết không chút e ngại, để mụ buộc hộ. Mụ buộc thoăn thoắt, thít chặt quá, Bạch Tuyết không thở được nữa, ngã lăn ra đất, bất tỉnh nhân sự.

Mụ nói:

- Thế là hết đời con đẹp nhất.

Rồi mụ vội vã ra về.

Tối đến bảy chú lùn về nhà, thấy Bạch Tuyết nằm xoài trên mặt đất, không động đậy thì hoảng sợ lắm. Họ nhấc cô lên, thấy áo lót buộc chặt quá, bèn cắt đôi ra. Cô lại khe khẽ thở, rồi dần dần sống lại. Sau khi nghe cô kể chuyện vừa xảy ra, các chú lùn bảo cô:

- Bà già bán hàng kia đúng là mụ hoàng hậu độc ác. Từ rày cô phải cẩn thận, chúng tôi vắng nhà thì chớ có cho ai vào nhé.

Về tới nhà, mụ dì ghẻ vội đến trước gương và hỏi:

Gương kia ngự ở trên tường,

Nước ta ai đẹp được dường như ta?

Gương đáp:

Xưa kia bà đẹp nhất trần,

Ngày nay Bạch Tuyết muôn phần đẹp hơn.

Nàng ở khuất núi khuất non,

Tại nhà của bảy chú lùn xa xa.

Nghe nói vậy, hoàng hậu cảm thấy máu sôi lên vì căm giận, mụ biết là Bạch Tuyết đã được cứu sống lại. Mụ nói: “Được rồi, thế nào tao cũng lập mưu trừ được mày”. Rồi mụ phù phép làm một cái lược có thuốc độc và mặc giả làm một bà lão khác lần trước.

Mụ vượt bảy ngọn núi đi đến nhà bảy chú lùn, gõ cửa và nói:

- Bà có hàng đẹp bán đấy.

Bạch Tuyết ngó qua cửa sổ, nói to:

- Bà đi đi, tôi không được phép cho ai vào đâu.

Mụ già nói:

- Thì ai cấm con xem cơ chứ?

Rồi mụ giơ cho Bạch Tuyết xem cái lược có thuốc độc.

Cô thích cái lược quá, xiêu lòng chạy ra mở cửa. Mụ già nói:

- Để bà chải cho đẹp nhé.

Bạch Tuyết chẳng ngần ngại gì, để cho mụ chải đầu. Lược mới đụng vào tóc, Bạch Tuyết đã bị độc, ngã lăn ra bất tỉnh nhân sự.

Con mụ gian ác nói:

- Thế là cô gái đẹp tuyệt vời đã đi đời nhà ma.

Rồi mụ bỏ đi.

May sao bấy giờ đã muộn. Chẳng mấy chốc, bảy chú lùn về. Thấy Bạch Tuyết nằm chết cứng dưới đất, họ nghi ngay thủ phạm là mụ dì ghẻ. Họ tìm thấy cái lược trên đầu Bạch Tuyết. Vừa gỡ lược ra thì Bạch Tuyết sống lại ngay, kể lại sự việc cho các chú nghe. Các chú dặn cô phải cẩn thận. Bất cứ ai đến cũng đừng mở cửa cho vào.

Hoàng hậu về nhà soi gương hỏi:

Gương kia ngự ở trên tường,

Nước ta ai đẹp được dường như ta?

Gương vẫn trả lời như trước:

Xưa kia bà đẹp nhất trần,

Ngày nay Bạch Tuyết muôn phần đẹp hơn.

Nàng ở khuất núi khuất non,

Tại nhà của bảy chú lùn xa xa.

Nghe thấy thế, hoàng hậu tức điên lên, thét lên:

- Con Bạch Tuyết, mày phải chết.

Mụ vào một cái phòng rất kín trong lâu đài, nơi không ai được bước chân tới. Mụ tẩm thuốc độc vào một quả táo. Quả táo trông rất ngon, nửa đỏ nửa trắng, ai thấy cũng muốn ăn, nhưng cắn một miếng là chết tươi.

Sau khi đã chuẩn bị quả táo, mụ bôi mặt, ăn mặc giả làm một bà nông dân, vượt bảy ngọn núi đến nhà bảy chú lùn. Mụ gõ cửa.

Bạch Tuyết thò đầu qua cửa sổ, nói:

- Tôi không được phép cho ai vào đâu. Bảy chú lùn đã cấm rồi.

Mụ nông dân kia bảo:

- Thôi cũng được. Tôi có nhiều táo lắm. Để tôi cho cô một quả.

Bạch Tuyết nói:

- Không, cháu không được phép lấy gì đâu.

Mụ già nói:

- Cô sợ ăn phải thuốc độc ư? Trông đây này, tôi bổ quả táo ra làm đôi, cô ăn nửa đỏ chín rất đẹp, tôi ăn nửa trắng nhé.

Mụ già bỏ thuốc độc vào quả táo rất khéo, chỉ nửa đỏ có thuốc độc thôi. Bạch Tuyết thèm ăn quả táo quá, thấy mụ ăn táo mà không sao cả, cô bèn cầm lấy phần mụ đưa. Cô vừa cắn một miếng thì ngã lăn ra chết. Mụ gườm gườm nhìn cô, cười khanh khách, nói:

- Trắng như tuyết, đỏ như máu, đen như mun, lần này những thằng lùn hết đường cứu sống mày.

Khi về đến cung hoàng hậu hỏi:

Gương kia ngự ở trên tường,

Nước ta ai đẹp được dường như ta?

Gương đáp:

- Tâu hoàng hậu, hoàng hậu đẹp nhất nước ạ.

Lúc đó, lòng mụ mới được thư thái, sự thư thái của kẻ đố kỵ.

Những chú lùn về nhà thấy Bạch Tuyết đã tắt thở nằm dài trên mặt đất. Họ nâng cô dậy, tìm xem có dấu vết chất độc nào không. Họ nới áo cho cô, chải đầu cho cô, lấy nước và rượu tắm rửa cho cô, nhưng chẳng ăn thua gì, cô chết thật rồi. Họ đặt cô lên giường. Cả bảy người ngồi quanh thi hài than khóc ròng rã ba ngày. Họ muốn chôn cô, nhưng thấy sắc mặt cô tươi, má cô ửng hồng như người sống, thì nói: “Ai nỡ vùi cô xuống đất đen”. Họ đặt xác cô vào một cỗ quan tài bằng thủy tinh, trông rõ mồn một, và khắc tên cô bằng chữ vàng, đề rõ cô là một nàng công chúa. Rồi họ đem quan tài lên núi, cắt phiên nhau canh gác. Đến cả loài vật cũng đến viếng Bạch Tuyết, trước hết là cú, rồi đến quạ, sau cùng là chim bồ câu.

Xác Bạch Tuyết để trong quan tài đã lâu mà sắc mặt vẫn tươi như ngủ, da vẫn trắng như tuyết, môi vẫn đỏ như máu, tóc đen như gỗ mun.

Một hôm, có hoàng tử đi rừng về muộn, tới nhà các chú lùn xin ngủ nhờ. Hoàng tử trông thấy trên núi có chiếc quan tài trong có Bạch Tuyết, ngoài đề chữ vàng. Hoàng tử liền bảo các chú lùn:

- Các chú để cho ta cái quan tài kia, muốn lấy bao nhiêu ta cũng trả.

- Hoàng tử có trả chúng tôi một núi vàng, một biển bạc chúng tôi cũng không bán.

Hoàng tử nói:

- Thế thì các chú biếu ta vậy. Ta sẽ yêu nàng và chăm sóc nàng, coi nàng là người yêu của ta.

Nghe hoàng tử nói thế, các chú lùn tốt bụng động lòng thương và bằng lòng. Hoàng tử sai thị vệ khiêng quan tài đi. Người khiêng vấp phải rễ cây, làm nẩy người Bạch Tuyết lên. Bạch Tuyết nôn miếng táo có thuốc độc ra.

Tức thì nàng sống lại, mở mắt, nâng nắp quan tài lên, ngồi nhỏm dậy, kêu lên:

- Trời ơi, đây là đâu?

Hoàng tử mừng rỡ nói:

- Nàng ở đây với ta.

Rồi hoàng tử kể cho Bạch Tuyết nghe đầu đuôi câu chuyện.

Hoàng tử nói tiếp:

- Ta yêu nàng nhất đời. Nàng hãy về cung điện vua cha với ta, ta sẽ cưới nàng làm vợ.

Bạch Tuyết vui vẻ theo gót hoàng tử về cung. Lễ cưới được cử hành rất long trọng.

Mụ dì ghẻ gian ác của Bạch Tuyết cũng được mời đến dự tiệc. Mụ ăn mặc lộng lẫy, đến gương soi và hỏi:

Gương kia ngự ở trên tường,
Nước ta ai đẹp được dường như ta?

Gương đáp:

Tâu bà, bà đẹp tuyệt trần,
Nhưng bà hoàng mới muôn phần đẹp hơn.

Mụ dì ghẻ giận run lên. Mới đầu mụ toan không đi ăn cưới, nhưng mụ đứng ngồi không yên, sốt ruột đi xem mặt cô dâu.

Mụ bước vào và nhận ra ngay Bạch Tuyết, sợ quá đứng thần người ra, không nhúc nhích được, rồi quả tim độc ác của mụ vỡ tan, mụ lăn ra chết.

(Truyện cổ Grim)

Tạm biệt em! Hẹn gặp lại ở lớp 4!

[1] Peavey hoặc peavy – phát âm “pi–vi” – một công cụ để làm với gỗ cây, đầu sắt nhọn như của chiếc xà beng, tay cầm dài bằng gỗ, ở đầu lại có thêm một vòng sắt để móc và đẩy thân cây gỗ. Xin coi hình vẽ trong từ điển Webster. (ND chú thích).

Tải thêm ebook miễn phí

web.taisachnhanh.cloud