ZADIG HAY SỐ PHẬN

Tác giả: Francois-Marie Arouet

Dịch giả: Lê Tư Lành

Phát hành: Nhã Nam

Nhà xuất bản Hội Nhà Văn 08/2018

—★—

ebook©vctvegroup

23/07/2019

Lời người dịch

Tác phẩm của Voltaire có rất nhiều bản in khác nhau về chi tiết, vì những lẽ sau đây:

1. Voltaire thường xuyên sửa chữa lại những tác phẩm đã xuất bản của mình. Năm 1768, nhà xuất bản Cramer đã cho in toàn tập của ông. Năm 1775 lại cho in lại. Nhưng sau đó Voltaire còn chữa lại và viết thêm một số tác phẩm. Sau khi Voltaire chết, Beaumarchais có thu thập di cảo của ông, sửa chữa lại toàn tập Voltaire căn cứ theo những tài liệu ông đã để lại. Beaumarchais cho in lại toàn tập Voltaire năm 1785 ở Kehl. Sau đó toàn tập Voltaire còn được Beuchot cho xuất bản năm 1828 và được Moland cho xuất bản năm 1877. Toàn tập Voltaire trong nhiều lần in đi in lại đều có khác nhau về chi tiết trong mỗi tác phẩm, số lượng tác phẩm cũng nhiều ít khác nhau (vì có nhiều tác phẩm của Voltaire lúc ông còn sống chưa được xuất bản hoặc ông đã cho xuất bản nhưng giấu tên thật cho tới nay chưa xác định được), do các nhà nghiên cứu không thống nhất ý kiến với nhau trong khi nghiên cứu các tài liệu về Voltaire.

Dư luận chung vẫn chưa quyết định được bản in nào là đáng tin cậy hơn cả. Bản in Cramer 1775 là bản in toàn tập cuối cùng lúc sinh thời Voltaire, chắc chắn Voltaire có chú ý tới. Nhưng bản in ở Kehl lại có nhiều chỗ sửa chữa chứng tỏ Voltaire lúc còn sống không dám cho in nguyên văn những tác phẩm mình viết vì một lý do gì đó như sợ bọn cầm quyền phản động truy nã. Tuy nhiên, nhiều người ngờ rằng bản in ở Kehl cũng có nhiều chỗ do nhà xuất bản hoặc thư ký của Voltaire tự ý sửa chữa. Nhiều bản thảo của Voltaire hiện giờ lại không còn.

Các nhà xuất bản ở Pháp khi in truyện của Voltaire thường căn cứ vào một trong mấy bản in nói trên hoặc căn cứ vào bản in lần đầu tiên. Vì vậy các bản in thông thường hiện nay về truyện của Voltaire cũng không hoàn toàn giống nhau.

2. Các nhà giáo tư sản khi cho in truyện của Voltaire làm sách học cho học sinh, sinh viên, thường tự ý cắt xén một vài câu, một vài đoạn, một vài chữ mà không chú thích, có lẽ e rằng những chỗ ấy Voltaire viết một cách hơi “tự do”, không thích hợp với việc dạy học.

Những truyện của Voltaire mà chúng tôi dịch dưới đây đều theo bản in Cramer 1775 nhưng đều có đối chiếu với bản in ở Kehl để dịch thêm những đoạn khác với bản in Cramer hoặc không có trong bản in Cramer. Chúng tôi cũng dịch một số truyện mà bản in Cramer 1775 không đưa vào phần truyện. Để làm việc này, chúng tôi căn cứ theo những bản in truyện Voltaire của Henry Bénac và André Morizo. Riêng có truyện Chất phác, chúng tôi dịch theo bản của Jean Varloot (L’Ingénu de Voltaire, Editions socials, Pariss, 1955) vì bản này đáng tin cậy nhất.

Đối với mỗi truyện của Voltaire chúng tôi đều chú thích cặn kẽ vì nếu không nhiều bạn đọc chưa quen với văn chương cổ điển Pháp sẽ bỡ ngỡ. Vả lại Voltaire rất hay nói về triết học, về các nhân vật trong Lịch sử, về các tác phẩm, tác giả thuộc mọi lĩnh vực văn hóa; ông cũng thường xuyên nói về những sự kiện đương thời khi viết truyện. Cho nên không chú thích thì có nhiều bạn đọc khó hiểu nhiều đoạn truyện. Hơn nữa, đây là những “truyện triết học”, cần được hiểu với một tinh thần phê phán, dưới ánh sáng của chủ nghĩa Marx-Lenin. Tài liệu dùng vào việc chú thích là nhiều sách nghiên cứu về triết học, văn học, sử học thế kỷ Ánh sáng.

Về việc sắp đặt thứ tự các truyện, truyện nào được xuất bản lần đầu trước thì chúng tôi xếp lên trên. Riêng có truyện Người phu chột, vì các nhà nghiên cứu hầu như đã thống nhất ý kiến truyện này là một trong những truyện ngắn đầu tiên của Voltaire cho nên chúng tôi xếp lên trên cùng, mặc dầu truyện này mãi đến năm 1774 mới được đăng lên báo lần đầu. Một số nhà xuất bản truyện của Voltaire như nhà xuất bản Editions de Cluny cũng làm như vậy.

NGƯỜI DỊCH

Zadig hay Số phận

Truyện Phương Đông

Lời phê*: Tôi ký tên dưới đây vốn tự coi là nhà bác học và còn tự coi là người tài trí nữa kia, đã đọc xong bản thảo này. Tôi bất đắc dĩ nhận định rằng bản thảo này ngồ ngộ, vui vui, có tính chất luân lý, có ý nghĩa triết học, có thể gây hứng thú được cho cả những người ghét tiểu thuyết. Cho nên, tôi đã chê bai quyển này và tôi đảm bảo với quan thượng thư Bộ Hình kiêm tôn giáo vụ* rằng quyển này là một tác phẩm đáng ghét.

THƯ CỦA SADI* ĐỀ TRUYỆN ZADIG TẶNG CƯƠNG PHI SHÉRAA*

Ngày 10 tháng Schewal* năm 837

kỷ nguyên Hồi giáo*

Bà là người làm cho những con mắt phải mê ly, những trái tim phải đau đớn, bà là ánh sáng của trí tuệ, tôi không hôn bụi ở chân bà, vì bà không hề đi bộ hay là bà chỉ bước trên thảm Iran hoặc trên những bông hoa hồng*. Tôi xin tặng bà bản dịch quyển sách của một hiền giả đời xưa, hiền giả đã có hạnh phúc là sống nhàn dật, nên lại có hạnh phúc viết truyện chàng Zadig để tiêu khiển. Tác phẩm này có nhiều ý nghĩa nhưng đọc qua chưa thấy hết được. Xin bà hãy đọc và phê phán nó; vì dù bà còn đang ở tuổi thanh xuân, dù mọi thú vui như mời đón bà, dù bà đẹp và ngoài sắc đẹp bà lại còn có tài năng, dù người ta khen ngợi bà từ chiều tối đến sáng sớm, và dù vì những lẽ đó bà có quyền không có óc xét đoán phải trái hay dở, nhưng bà có trí tuệ rất sáng suốt và khiếu thưởng thức rất tinh tế, vì tôi đã được nghe bà lý luận giỏi hơn là những giáo sĩ già có bộ râu dài và đội mũ chóp nhọn. Bà kín đáo nhưng chẳng đa nghi, bà hiền hậu mà không nhu nhược, bà làm việc thiện có suy xét, bà thích bạn bè và chẳng làm cho ai thành kẻ thù địch của mình. Bà không hề mượn cách gièm pha kẻ khác để tự làm tôn trí tuệ của mình lên; bà không nói xấu ai hay làm hại ai, mặc dù nếu bà muốn nói hay làm thì cực kỳ dễ dàng*. Sau hết, tôi thấy tâm hồn bà bao giờ cũng trong trẻo như vẻ đẹp của bà. Bà cũng có chút vốn về triết học, điều đó làm cho tôi tin rằng bà sẽ thích đọc tác phẩm này của một hiền giả hơn là bất cứ một thiếu phụ nào.

Quyển truyện này nguyên văn bằng tiếng Chaldée* cổ, bà cũng như tôi đều không hiểu tiếng đó. Có người dịch ra tiếng Ả Rập để mua vui cho vị danh quân Ouloug-beb*. Hồi đó là lúc người Ả Rập và người Ba Tư bắt đầu viết truyện Một nghìn một đêm lẻ* và truyện Một nghìn một ngày lẻ*...

Ouloug-beb thích đọc truyện Zadig hơn, còn những phi tần lại thích đọc Một nghìn lẻ một... Đấng anh quân Ouloug-beb nói với họ: “Không biết tại sao các ái khanh lại thích những truyện vô lý và cực kỳ vô nghĩa?” Các phi tần trả lời: “Chính vì vậy mà thần thiếp thích những truyện ấy.”

Tôi rất lấy làm hoan hỉ rằng bà sẽ không giống họ và bà sẽ là một Ouloug-beb thực sự. Tôi còn hy vọng rằng khi bà đã chán những câu chuyện chung chung tương tự như những truyện Một nghìn lẻ một... chỉ khác một điều là kém vui hơn, thì tôi có thể được một phút để hân hạnh trình bày cho bà nghe lẽ phải là thế nào. Nếu bà là Thalextris về thời Scander*, con vua Philippe, nếu bà là nữ hoàng Sabée ở thời Soleiman* thì chính những vua ấy phải thân hành đến thăm bà.

Tôi cầu nguyện thần minh cho những thú vui của bà không vương một chút mây buồn, sắc đẹp của bà vạn cổ trường xuân, và hạnh phúc của bà thiên niên bất tuyệt.

SADI

CHƯƠNG I

NGƯỜI CHỘT

Về thời vua Moabdar* ở Babylon* có một chàng trai tên là Zadig* bẩm sinh đã có một thiên tư dĩnh ngộ lại được giáo dục trau dồi thêm. Mặc dù giàu và trẻ, chàng biết tiết dục vọng của mình, chàng chân thật không giả dối, chàng không muốn điều gì cũng cho mình là phải cả, chàng biết tôn trọng những nhược điểm của người đời. Người ta lấy làm lạ rằng mặc dù có nhiều tài trí, chàng chẳng bao giờ dùng những lời giễu cợt để mạt sát những câu chuyện vớ vẩn, lan man, ồn ào, những lời gièm pha liều lĩnh, những quyết đoán ngu xuẩn, những lời nói đùa thô tục, những tiếng léo nhéo mà người ta gọi là đàm thoại ở thành Babylon. Chàng đã học được ở trong quyển kinh thứ nhất Zoroastre* rằng tự ái là một quả bóng được bơm căng gió, cứ châm vào là phụt ra những cơn bão táp. Nhất là Zadig không hề khoe khoang rằng mình khinh miệt phụ nữ và áp chế họ. Chàng rộng lượng, chàng không ngần ngại làm ơn cho những đứa vong ân, theo như câu châm ngôn nổi tiếng sau đây của Zoroastre: “Khi ăn, anh nên cho cả chó ăn, mặc dù nó có cắn anh.” Chàng rất mực thông thái vì chàng thích sống với những người thông thái. Uyên bác về khoa học như những người Chaldée thời xưa, chàng không phải không biết những nguyên lý vật lý học của tự nhiên như người ta biết trong thời đó, và chàng hiểu về siêu hình học những điều mà tự cổ chí kim người ta đã từng biết rồi, nghĩa là rất ít. Trái với triết học đương thời, chàng cả quyết tin rằng một năm có ba trăm sáu mươi lăm và một phần tư ngày, và mặt trời ở trung tâm vũ trụ; khi những giáo sĩ trọng yếu lên mặt khinh bỉ nói với chàng rằng chàng có tà ý, và tin rằng mặt trời xoay quanh nó* và một năm có mười hai tháng là thù địch với Nhà nước, thì chàng cũng lặng thinh chẳng giận dữ, khinh bỉ gì hết.

Zadig cho rằng khi mình có nhiều của cải và do đó có những bạn bè, lại có sức khỏe, diện mạo đáng yêu, đầu óc đúng đắn và ôn hòa, một tấm lòng thành thực và cao thượng, thì mình có thể được sung sướng. Chàng định lấy Sémire; sắc đẹp, dòng dõi và tài sản của nàng làm cho nàng đứng vào bậc nhất trong những cô gái tơ ở thành Babylon. Đối với nàng, chàng ấp ủ một mối tình bền vững, chính đáng và Sémire cũng yêu chàng đắm đuối. Họ sắp đến lúc sung sướng được kết duyên cùng nhau, bỗng một hôm hai người cùng đang dạo bước về phía một cổng thành Babylon, dưới rặng cọ trồng trên bờ sông Euphrates, thì họ thấy những người đeo kiếm, cung tên đi về phía họ. Đó là bọn lính hầu của Orcan* cháu một viên quan thượng thư: bọn quan liêu xu nịnh ở dưới quyền của ông chú gã đã làm cho gã lầm tưởng rằng mình muốn làm gì cũng được. Gã chẳng có một vẻ phong nhã nào hay một đức tính nào như Zadig cả. Nhưng, cứ tưởng mình có giá trị hơn nhiều, nên gã thất vọng vì chẳng được lọt vào mắt xanh của nàng. Lòng ghen đó, chỉ vì tính hiếu thắng của gã mà ra, lại làm cho gã lầm tưởng mình yêu tha thiết Sémire. Gã muốn đoạt lấy nàng. Bọn bắt cóc cướp lấy nàng, và trong khi hành hung thô bạo, chúng đã làm nàng bị thương, và làm chảy máu một người mà cả đến hùm beo ở núi Imaus* trông thấy cũng phải thương cảm. Nàng kêu la dậy trời: “Chàng ơi! Họ bắt thiếp phải xa người mà thiếp hằng yêu quý.” Nàng chẳng hề bận tâm đến nỗi nguy hiểm của mình, mà chỉ nghĩ tới chàng Zadig thân yêu. Trong lúc đó, Zadig đem hết dũng khí của trang tráng sĩ và kẻ chung tình ra để bảo vệ lấy nàng. Chàng chỉ có hai tên nô lệ giúp sức mà đã đánh đuổi được bọn bắt cóc, rồi đưa Sémire mê man và bê bết máu về nhà nàng. Mở mắt ra và trông thấy ân nhân của mình, nàng nói: “Zadig chàng ơi! Thiếp đã yêu chàng như lang quân của thiếp, nay lại yêu chàng như một người đã bảo toàn danh dự và cứu sống đời thiếp.” Chưa bao giờ lại có một trái tim thâm cảm sâu sắc như trái tim Sémire. Tấm lòng biết ơn cao cả và nhiệt tình yêu đương chân chính nhất đã khiến miệng hoa xinh đẹp vô song thốt ra những lời nồng nàn biểu lộ những tình cảm vô cùng xúc động, vết thương của nàng nhẹ, nên chẳng bao lâu mà khỏi. Zadig bị thương nguy hiểm hơn: một mũi tên bắn trúng gần mắt chàng làm thành một vết thương sâu. Sémire chỉ cầu khẩn thần linh sao cho chàng chóng lành mạnh. Suốt ngày đêm, lúc nào mắt nàng cũng đẫm lệ: nàng chỉ mong chờ lúc mắt Zadig có thể nhìn được mắt nàng. Nhưng bỗng nhiên mắt chàng sưng lên, mưng mủ rất đáng lo ngại. Người ta phái người đến tận Memphis* tìm danh sư Hermès*. Ông này tới cùng với một đoàn tùy tùng rất đông. Ông khám bệnh nhân rồi tuyên bố rằng mắt bệnh nhân sẽ hỏng. Ông lại báo trước cả ngày giờ cái tai nạn bi thảm đó sẽ xảy ra. Ông nói: “Nếu là mắt bên phải, tôi có thể chữa khỏi; nhưng vết thương ở mắt bên trái thì không tài nào chữa khỏi được.” Cả thành Babylon vừa thương thay cho số phận Zadig, lại vừa khâm phục khoa học uyên thâm của Hermès. Hai hôm sau, cái ung nhọt kia tự nó vỡ mủ; Zadig khỏi hoàn toàn. Hermès bèn viết một quyển sách chứng minh rằng chàng đáng lẽ không thể khỏi được. Zadig chẳng thèm đọc quyển sách đó. Rồi khi chàng vừa có thể đi ra khỏi nhà được, chàng đã sửa soạn để đi thăm con người đã là nguồn hy vọng hạnh phúc của đời mình và chỉ vì người đó mà chàng muốn có đôi con mắt. Sémire về quê đã ba ngày rồi. Dọc đường, chàng được tin cô ả mỹ miều kia đã tuyên bố đường hoàng rằng cô ta rất ghê tởm người chột và đã vừa lấy ngay chính gã Orcan*. Được tin này, chàng ngã vật ra bất tỉnh. Nỗi đau đớn làm cho chàng gần đất xa trời. Chàng ốm lâu lắm, nhưng cuối cùng lý trí cũng thắng được đau thương; và chính nỗi thử thách tàn nhẫn đó lại là nguồn an ủi chàng.

Chàng nói: “Vì ta đã bị một tiểu thư sinh trưởng ở chốn triều đình nhẫn tâm thay lòng đổi dạ, nên ta cần phải lấy một người con gái thị thành.” Chàng chọn Azora, một thiếu nữ ngoan nhất và xinh nhất thành phố. Chàng cưới nàng và cùng chung sống một tháng trong cảnh êm đềm của cuộc hôn nhân đằm thắm nhất. Tuy vậy, chàng nhận thấy một điều là nàng có đôi chút nhẹ dạ và có nhiều thiên hướng cho rằng bao giờ những chàng trai xinh xắn nhất cũng là những người tài trí và đạo đức nhất.

CHƯƠNG II

CÁI MŨI*

Một hôm, Azora đi chơi về, nổi giận hằm hằm và kêu la ầm ĩ. Chàng hỏi: “Sao thế, em? Ai làm gì đến nỗi em nổi giận như vậy?” Nàng đáp: “Chao ôi, nếu anh trông thấy cảnh tượng như em vừa chứng kiến, thì anh cũng phải nổi giận như em. Em đến an ủi Cosrou, một quả phụ còn trẻ; cách nay hai hôm, Cosrou vừa mới đắp nấm mộ cho người chồng trẻ ở bên dòng suối* chảy men đồng cỏ này. Trong cơn đau đớn, chị ta đã nguyện với trời đất rằng ‘chừng nào nước suối còn chảy bên cạnh mộ này thì chị ta còn ở bên mộ đó’.” Zadig nói: “Ồ! Đó là một người đàn bà đáng quý đã thực tâm yêu chồng vậy!” Azora đáp: “Chà, nhưng anh có biết khi em đến thăm thì chị ta đang mải bận làm gì không?” - “Bận làm gì thế, em Azora?” - “Chị ta đang khơi suối cho nó chảy sang hướng khác.” Azora xỉ vả mãi, trách móc thậm tệ người đàn bà góa trẻ tuổi ấy, làm cho Zadig không được hài lòng về cái lối khoa trương đạo đức đó.

Chàng có một người bạn tên là Cador, một trong những thanh niên mà vợ chàng thấy chân thật và có tài năng hơn những người khác. Chàng bàn kín với anh, biếu anh một món quà rất lớn để cố gắng tranh thủ sự trung tín của anh. Azora sau hai ngày ở chơi nhà một người bạn gái tại thôn quê, đến ngày thứ ba trở về nhà mình. Bọn đầy tớ khóc sướt mướt báo tin cho nàng biết rằng chồng nàng đã chết một cách đột ngột đêm hôm trước, họ không dám báo tin bi thảm đó cho nàng biết và đã chôn cất Zadig tại khu phần mộ của tổ tiên chàng ở đầu vườn. Nàng khóc lóc, rứt tóc và thề sẽ chết theo. Buổi tối, Cador xin phép được nói chuyện với nàng rồi cả hai người cùng khóc. Ngày hôm sau, họ khóc ít hơn và cùng ăn cơm với nhau. Cador thổ lộ với nàng rằng bạn anh đã để lại cho anh một phần lớn gia tài và ngỏ ý là anh sẽ rất sung sướng được chia gia tài đó với nàng. Thiếu phụ khóc, giận dỗi, rồi dịu dần. Bữa ăn chiều kéo dài hơn bữa ăn trưa; họ nói với nhau những lời cởi mở hơn. Azora ca ngợi người quá cố, nhưng nàng thú nhận rằng chàng có những tật xấu mà Cador không có.

Giữa bữa ăn chiều, Cador kêu đau lá lách dữ dội. Thiếu phụ lo lắng và vội vã gọi mang các thứ nước hoa mà nàng vẫn xức để thử xem có thứ nào có thể dùng để chữa bệnh đau lá lách được không. Nàng rất tiếc rằng danh y Hermès không còn ở Babylon nữa, nàng còn đoái sờ vào bên sườn mà Cador thấy đau nhói. Nàng xót xa hỏi: “Anh có hay đau cái bệnh hiểm nghèo này không?” Cador đáp: “Nó đã mấy lần làm cho tôi thập tử nhất sinh, chỉ có một phương thuốc có thể làm cho tôi đỡ đau là lấy cái mũi của một người vừa chết chôn hôm trước đem ấp vào sườn.” - Azora nói: “Thật là một phương thuốc kỳ dị.” - Cador đáp: “Cũng chưa kỳ dị bằng cái túi thuốc của Arnouit* tiên sinh chữa bệnh trúng phong.” Lý do đó cộng thêm với tài cán rất cao của chàng thanh niên cuối cùng làm cho thiếu phụ quyết tâm. Nàng nói: “Chồng mình đi từ nơi dương thế qua cầu Tchinavar* sang thế giới bên kia, thì dù thần Asrael* có thấy mũi chàng ngắn hơn hồi sinh thời một chút, chắc thần cũng chẳng cản đường không cho qua đâu.” Thế rồi nàng cầm một con dao cạo, đi đến gần định cắt mũi Zadig đang nằm thẳng cẳng ở trong mồ. Zadig nhổm dậy, một tay giữ lấy mũi mình, một tay ngăn dao cạo lại, và nói: “Thưa bà, bà đừng trách móc thiếu phụ Cosrou như thế nữa; ý định cắt mũi tôi cũng giống như ý định làm cho suối chảy theo hướng khác mà thôi.”

CHƯƠNG III

CON CHÓ VÀ CON NGỰA

Zadig cảm thấy rằng tháng thứ nhất của cuộc hôn nhân đã ghi trong kinh Zend* là tháng trăng mật*; và tháng thứ hai là tháng đắng cay. Ít lâu sau, chàng bắt buộc phải rẫy vợ vì nàng trở nên rất khó tính làm cho chàng không thể chịu đựng được, và chàng bèn đi tìm hạnh phúc trong việc nghiên cứu thiên nhiên. Chàng tự nhủ: “Không còn gì sung sướng hơn cho một triết gia là đọc quyển sách lớn của Tạo hóa đã bày ra trước mắt ta. Những chân lý mà mình khám phá ra là của mình. Mình di dưỡng và nâng cao tinh thần, sống yên ổn; mình chẳng sợ người nào đến làm hại mình cả, và người vợ dịu hiền của mình cũng chẳng đến cắt mũi mình.”

Để hết tâm trí vào những ý nghĩ đó, chàng lui về ở một ngôi nhà tại nông thôn trên bờ sông Euphrates. Ở đó chàng không chú tâm đến việc tính toán xem nước ở dưới nhịp cầu mỗi giờ chảy được mấy phân, hay lượng mưa trong tháng con Chuột nhiều hơn tháng con Mùi là bao nhiêu*. Chàng chẳng hề tưởng đến cách dùng mạng nhện để làm ra lụa, hay lấy chai vỡ để làm đồ sứ*, nhưng chàng chuyên nghiên cứu về tính chất loài vật và cây cối, và chẳng bao lâu chàng khám phá ra được muôn nghìn điểm khác nhau ở nơi mà những người khác chỉ thấy đồng đều.

Một hôm, đang đi chơi gần một khu rừng nhỏ, chàng trông thấy một viên quan thị của hoàng hậu chạy lại, theo sau là rất nhiều sĩ quan có vẻ cực kỳ lo sợ, đang chạy chỗ này ra chỗ kia như những người bị lạc đang tìm một vật gì quý nhất bị mất. Quan thị hỏi chàng: “Này anh kia, anh có trông thấy con chó đực của hoàng hậu không?” Zadig trả lời một cách khiêm tốn: “Đó là con chó cái chứ không phải con chó đực ạ.” - “Anh nói đúng,” quan thị nói tiếp. - “Nó là con chó xù rất nhỏ, dòng giống ở Tây Ban Nha.” Zadig nói thêm: - “Nó mới đẻ con xong, chân trước bên trái thọt và tai rất dài.” -“Vậy anh đã trông thấy nó rồi à?” Quan thị thở hổn hển hỏi. - “Không,” Zadig đáp, “tôi chưa hề trông thấy nó bao giờ và tôi cũng chưa từng được biết hoàng hậu có một con chó cái.”

Vừa hay lúc đó, có một sự tình cờ lạ lùng là con ngựa đẹp nhất trong tàu ngựa của vua vừa sổng khỏi tay người giám mã và chạy ra cánh đồng Babylon. Viên quan coi việc săn bắn của vua và tất cả những sĩ quan khác chạy theo ông ta cũng lo sợ như quan thái giám đại thần* chạy theo con chó cái. Viên quan coi việc săn bắn của vua hỏi Zadig có trông thấy con ngựa của nhà vua không. Zadig đáp: “Đó là một con ngựa chạy tốt nhất; nó cao năm pied*, móng rất nhỏ, đuôi dài ba pied rưỡi; những cái mấu hàm thiếc thì bằng vàng 23 carat*, móng bịt bạc 11 deniers*. - “Nó chạy đường nào? Nó ở đâu?” Viên quan coi việc săn bắn của vua hỏi. - “Tôi chưa từng trông thấy nó,” Zadig đáp, “và tôi cũng chưa hề nghe thấy ai nói tới nó bao giờ.”

Viên quan coi việc săn bắn của nhà vua và quan thái giám không còn nghi ngờ gì nữa là Zadig đã ăn trộm con ngựa của vua và con chó cái của hoàng hậu. Họ cho giải chàng về hội đồng của quan tổng đốc, vị quan này xử phạt chàng một trận đòn và đày chung thân sang Siberia. Án vừa tuyên bố xong thì tìm thấy ngựa và chó cái. Các quan tòa rất lấy làm đau đớn phải sửa lại bản án, nhưng các vị đó phạt chàng 400 once* vàng về tội đã trông thấy lại nói dối là không. Trước hết phải nộp xong tiền phạt, rồi sau đó Zadig được phép cãi trước hội đồng quan tổng đốc. Chàng nói như sau:

- Bẩm các đấng đèn trời, các vị uyên thâm bác học, các tấm gương chiếu rọi chân lý, các ngài có sức nặng như chì, sức rắn như sắt, ánh lấp lánh như kim cương và có nhiều ái lực với vàng, các ngài đã cho phép tôi được nói trước hội đồng tôn nghiêm này, tôi xin thề với thần Orosmade* rằng tôi chưa bao giờ được trông thấy con chó cái đáng kính trọng của hoàng hậu và con ngựa đáng tôn quý của vua. Đầu đuôi câu chuyện như thế này: tôi đang đi chơi về phía khu rừng nhỏ thì gặp ngay quan thái giám trọng thần và vị quan đại thần coi việc săn bắn của vua. Tôi đã trông thấy ở trên cát những dấu vết của một con vật, và tôi đoán ngay được đó là vết tích của một con chó nhỏ. Những vết lờ mờ và dài in lên trên những mô cát nhỏ ở giữa những vết chân làm cho tôi biết rằng đó là một con chó cái, vú nó xệ xuống, như vậy là nó mới đẻ con được ít ngày. Những vệt khác chạy theo một hướng khác hình như lúc nào cũng quệt vào mặt cát ở gần hai chân trước cho tôi biết rằng tai con chó ấy rất dài, và vì tôi nhận thấy vết một chân giẫm xuống cát nông hơn ba chân kia nên tôi hiểu được ngay, và xin mạn phép nói rằng con chó cái đó của hoàng hậu chí tôn hơi thọt một tí.

- Còn về con ngựa của thiên tử, các ngài sẽ biết cho rằng khi tôi đang đi chơi trong đường rừng này, tôi thoáng thấy vệt móng ngựa bịt; những vệt đó cách rất đều nhau. Tôi bảo: ‘Đây quả là một con ngựa có nước phi cực tốt’. Bụi ở trên cây dọc con đường hẻm chỉ rộng có bảy pied, hơi bị quét đi ở bên phải và bên trái, cách giữa đường ba pied rưỡi. Tôi bảo: ‘Đuôi con ngựa này dài ba pied rưỡi. Và khi vẫy sang bên phải bên trái nó đã quét bụi đó đi’. Tôi trông thấy ở dưới đám cây kết thành vòm cao năm pied có những lá mới rụng thì tôi biết được rằng con ngựa đó đã chạm vào vòm cây, và như vậy là nó cao năm pied. Còn như cái hàm thiếc đúng là làm bằng vàng 23 carat vì ngựa đã sát cái mấu hàm thiếc vào một hòn đá mà tôi nhận ra được đó là hòn đá thử vàng, tôi đã thử qua hòn đá đó. Sau hết, do những dấu vết vòng bịt móng ngựa đó để lại trên mấy hòn sỏi thuộc loại đá khác, tôi đã xét đoán được rằng con ngựa đó đã được đóng móng bằng bạc nguyên chất 11 deniers.

Tất cả quan tòa đều khâm phục tài phán đoán sâu sắc và tế nhị của Zadig, tin đó đưa đến tận tai vua và hoàng hậu. Ngoài tiền sảnh, trong hậu đường và trong ngự điện, chỗ nào cũng bàn tán đến Zadig và mặc dù nhiều giáo chủ có ý kiến muốn thiêu sống chàng về tội mê hoặc, đức vua ra lệnh phải trả lại số tiền phạt 400 once vàng cho chàng. Viên lục sự, các viên trưởng tòa, các quan biện lý, y phục chỉnh tề, kéo đến nhà chàng để mang trả 400 once vàng. Họ chỉ giữ lại có 398 once làm tiền án phí thôi và bọn lính hầu xin thêm tiền công xá.

Zadig thấy rằng thông thái quá đôi khi cũng rất nguy hiểm và chàng tự hứa lần sau có việc gì xảy ra cũng tuyệt nhiên không nói ra những điều mình đã trông thấy.

Chẳng bao lâu, dịp ấy đã tới. Một tên tù nhân của Nhà nước vượt ngục; nó đi qua cửa sổ nhà chàng. Người ta hỏi Zadig, chàng chẳng nói gì hết, nhưng người ta đã chứng thực rằng chàng đã nhìn ra cửa sổ. Chàng đã bị phạt 500 once vàng vì tội đó, rồi theo tục lệ thành Babylon, chàng cảm ơn các quan tòa đã có lượng khoan hồng. Chàng tự nhủ: “Trời ơi! Thật là đáng thương cho kẻ đi chơi ở trong rừng, nơi con chó cái của hoàng hậu và con ngựa của vua đã chạy qua. Thật là nguy hiểm khi ra đứng ở cửa sổ! Và thật là khó được sung sướng ở trong cõi đời này!”

CHƯƠNG IV

NGƯỜI HAY GHEN GHÉT

Zadig muốn dùng triết học và tình bạn để tự an ủi mình về những tai vạ do số kiếp gây nên. Chàng có một ngôi nhà ở ngoại thành Babylon, trang trí mỹ lệ, chàng tập trung ở đó tất cả những nghệ thuật và những lạc thú hợp với một người phong nhã. Buổi sáng, chàng mở cửa thư viện cho các nhà bác học đến nghiên cứu; buổi tối chàng họp mặt với những người bạn tốt ở phòng ăn nhưng chẳng bao lâu chàng nhận ra rằng những nhà bác học thật là nguy hiểm. Một đạo luật của Zoroastre cấm không cho ăn thịt con quái vật mình sư đầu chim* đã làm nổ ra một cuộc bàn cãi sôi nổi. Người này nói: “Con quái vật mình sư đầu chim không có thật, thì cấm ăn nó làm sao được?” Người khác nói: “Zoroastre không muốn ta ăn thịt con quái vật mình sư đầu chim thì là phải có con vật đó thật*.” Zadig muốn dàn hòa, nói với họ: “Nếu có con mình sư đầu chim thì chúng ta đừng ăn thịt nó. Nếu không có con mình sư đầu chim thì ta ăn thịt nó vào đâu được, và do đó, tất cả chúng ta đều tuân lệnh Zoroastre.”

Một nhà bác học đã viết mười ba quyển sách về tính chất con mình sư đầu chim, và hơn nữa, là một đạo sĩ thần thông quảng đại, vội đi buộc tội Zadig trước một vị giáo chủ tên là Yébor*, một người Chaldée ngu độn nhất và vì thế mà cuồng tín nhất. Ông này định bụng vì thanh danh huy hoàng của mặt trời mà sẽ xử Zadig phải chịu hình phạt thuốn ruột* và ông sẽ đọc kinh nhật tụng của Zoroastre một cách khoái trá hơn. Cador, một người bạn của Zadig (một người bạn còn hơn một trăm giáo sĩ) đến gặp Yébor và nói với lão: “Mặt trời và những con mình sư đầu chim muôn năm! Ông chớ có trừng phạt Zadig, đó là một ông thánh đấy. Anh ta có nuôi dưỡng những con mình sư đầu chim, nhưng anh ta chẳng ăn thịt nó bao giờ. Còn người buộc tội anh ta thì là một tín đồ tà đạo, dám chủ trương rằng loài thỏ có ngón chân xoạc và chúng không nhơ bẩn chút nào*.” Yébor lắc lư cái đầu hói nói: “Thế thì phải thuốn ruột Zadig vì đã nghĩ bậy về con mình sư đầu chim, và thuốn ruột anh chàng kia bằng cách đã nói bậy về loài thỏ.” Cador dẹp êm câu chuyện bằng cách dùng một cô thị nữ có con riêng với mình, cô ta rất có thế lực trong giới đạo sĩ. Không ai bị thuốn ruột cả; nhiều nhà bác học xì xào bàn tán về việc này và dự đoán thành Babylon sẽ suy đốn. Zadig kêu lên rằng: “Hạnh phúc ở đâu! Tất cả cái gì ở trên đời này, đến cả những sinh vật không có thực cũng đều làm khổ tôi.” Chàng nguyền rủa những nhà bác học và chỉ muốn giao du với một số bạn bè chơi bời tốt mà thôi.

Chàng tập hợp lại nhà mình những người phong nhã nhất của thành Babylon và những phu nhân khả ái nhất. Chàng thích những bữa ăn ngon lành, thường có hòa nhạc trước khi ăn và trong khi ăn thì nói những chuyện lý thú, trong câu chuyện chàng biết cách bài trừ thói làm ra bộ ta đây thông minh, nó là một thói chứng tỏ rõ ràng rằng người ta chẳng thông minh chút nào, lại còn làm hỏng cả cuộc nói chuyện giữa đám người tài hoa nhất. Từ việc chọn bạn cũng như việc chọn các món ăn, đều không phải là do tính khoe khoang: vì rằng về mọi vấn đề chàng thích thực chất hơn là phô trương, và bởi vậy chàng được người ta thực tâm kính trọng, đó là điều mà chàng không bao giờ ước vọng tới.

Ở trước cửa nhà chàng là nhà Arimaze, một nhân vật mà tâm hồn độc ác hiện ra trên nét mặt thô bỉ. Lão ta là một người ruột gan độc địa hết sức, và rất mực kiêu căng; khổ hơn nữa là lão ta muốn làm ra bộ tài hoa nhưng nói năng rất chán. Không bao giờ được thành công trong giới xã giao, lão ta trả thù lại bằng cách nói xấu. Lão là một người rất giàu mà phải chật vật lắm mới tập hợp được những tên nịnh hót ở nhà mình. Cứ chiều chiều, xe ngựa rộn rịp tới nhà Zadig làm cho lão bực tức khó chịu, những lời khen giận thêm. Có đôi lần lão sang chơi nhà Zadig, và chẳng ai mời, lão cũng cứ ngồi vào ăn. Lão làm cho đám người đó mất cả vui thú, y như người ta thường nói con Harpie* chạm vào thịt là làm cho thịt thối ra. Một hôm lão định khoản đãi linh đình một bà thì bà này lại đi đến nhà Zadig ăn chứ không nhận lời của lão. Một hôm khác, lão đang nói chuyện với Zadig trong cung điện thì gặp một quan thượng thư, hai người tiến lại chào hỏi, ông này chỉ mời có Zadig tới nhà ăn mà không mời Arimaze. Những mối thù không đội trời chung thường thường cũng không có căn cứ nào quan trọng hơn thế. Con người ấy, mà nhân dân thành Babylon gọi là người hay ghen ghét, muốn hãm hại Zadig vì người ta gọi chàng là Người sung sướng. Đúng như Zoroastre đã từng nói, hằng ngày có hàng trăm dịp làm việc ác mà hằng năm chỉ có một dịp làm việc thiện*.

Người hay ghen ghét đến nhà Zadig lúc Zadig đang dạo chơi trong vườn với hai người bạn trai và một bà, chàng thường hay nói với bà những lời tán tụng, chẳng có ý định gì khác là nói để cho có chuyện mà thôi. Câu chuyện xoay quanh cuộc chiến tranh với một chư hầu là vua xứ Hyrcaniee* mà vua vừa kết thúc thắng lợi. Zadig là người đã tỏ ra có lòng dũng cảm trong cuộc chiến tranh ngắn ngủi ấy, tán dương vua rất nhiều, và lại càng tán dương bà kia hơn. Chàng lấy mấy tấm thẻ gỗ* ra và viết mấy câu thơ vừa mới làm, rồi đưa cho bà xem. Các ông bạn chàng đòi chàng cho xem bài thơ, nhưng do tính khiêm tốn, hay đúng hơn là do lòng tự ái chính đáng, chàng không đưa cho họ xem. Chàng biết rằng những thơ ứng khẩu chỉ thích hợp cho người đàn bà nào được tặng. Chàng bèn bẻ gãy tấm thẻ vừa viết bài thơ đó ra làm hai mảnh rồi quẳng vào một bụi cây hồng, người ta tìm mãi chẳng thấy. Đột nhiên, trời mưa nhỏ, mọi người trở vào nhà. Người hay ghen ghét ở lại ngoài vườn tìm mãi mới thấy một mảnh thẻ. Nửa này gãy vừa khéo là mỗi nửa câu thơ viết trên một dòng đều có đủ nghĩa và tạo thành một câu thơ ngắn. Nhưng, do sự tình cờ quái dị hơn nữa là những câu ngắn ấy hợp lại thành một bài thơ thóa mạ nhà vua cực kỳ thậm tệ. Thơ rằng:

Do tội ác tầy trời

Trên ngôi vàng vững chắc,

Đang giữa lúc bình thời

Nó là thù duy nhất.

Lần đầu tiên trong đời mình, Người hay ghen ghét được sung sướng. Hắn nắm được ở trong tay cái vật dùng để hãm hại một người đạo đức và đáng yêu. Trong lòng hí hửng với nỗi vui độc ác ấy, nó gửi lên vua bài thơ châm biếm kia do chính tay Zadig viết ra. Vua sai bắt chàng, hai người bạn chàng và bà kia bỏ ngục. Chẳng bao lâu, chàng bị kết án, chẳng ai thèm nghe lời chàng biện bạch. Khi chàng đi thụ hình, Người hay ghen ghét đã đứng ở trên đường chàng đi và nói to với chàng rằng thơ của chàng chẳng có giá trị chút nào. Zadig không tự phụ là một nhà thơ hay, nhưng chàng thất vọng vì bị kết án vào tội khi quân và thấy một bà và hai người bạn cũng bị tù về tội mà họ chẳng hề phạm. Tòa không cho chàng nói vì tấm thẻ của chàng đã nói lên rồi: luật pháp ở thành Babylon là như thế đấy. Người ta dẫn chàng ra pháp trường, đi qua một đám đông người tò mò mà chẳng một ai dám phàn nàn cho chàng cả. Họ xô lại nhìn mặt chàng xem chàng có ung dung thư thái mà chịu tội chết không. Chỉ có bà con chàng là rất đau khổ vì không được thừa kế gia tài của chàng. Ba phần tư gia tài của chàng bị tịch thu và nộp cho vua, còn một phần tư thì cho Người hay ghen ghét.

Trong khi chàng sắp sửa chịu tội tử hình thì con vẹt của vua bay từ bao lơn và đậu xuống một bụi cây hồng trong vườn nhà Zadig. Một quả đào trên cây bên cạnh đã bị gió thổi vào bụi hồng, rơi đúng vào một mảnh thẻ bị gãy và dính chặt vào đó. Con vẹt quặp lấy quả đào và mảnh thẻ về, đặt lên đầu gối nhà vua. Vua tò mò đọc những chữ chẳng thành nghĩa gì và hình như là những phần cuối của những câu thơ. Vua thích thơ, và đối với những ông vua thích thơ, bao giờ cũng dễ trông cậy khi gặp việc khó khăn. Chuyến bay tình cờ của con vẹt làm vua suy nghĩ. Hoàng hậu nhớ lại tất cả những lời đã viết trên một mảnh thẻ của Zadig, liền cho mang mảnh ấy lại. Đem ráp hai mảnh vào nhau thì thấy hoàn toàn ăn khớp với nhau. Bấy giờ mới được đọc những câu thơ đúng như Zadig đã làm:

Do tội ác tầy trời, tôi không trông thấy đất chuyển

Trên ngôi vàng vững chắc, vua trị vì yên vui

Đang giữa lúc bình thời, chỉ tình yêu gây chiến

Nó là thù duy nhất ta phải sợ mà thôi.

Lập tức vua ra lệnh đưa Zadig về bái yết và sai thả hai người bạn của chàng và người đàn bà ra khỏi tù. Zadig cúi rạp xuống phủ phục dưới chân vua và hoàng hậu: chàng khúm núm xin lỗi vua và hoàng hậu là chàng đã làm thơ không hay. Chàng nói năng mềm mỏng dễ nghe, có ý nhị và lý lẽ nên vua và hoàng hậu muốn lại được gặp chàng lần nữa. Chàng trở lại và làm cho vua cùng hoàng hậu vui lòng hơn. Người ta cho chàng tất cả tài sản của Người hay ghen ghét đã tố giác oan cho chàng. Nhưng Zadig trả lại hết và Người hay ghen ghét chỉ cảm thấy vui mừng vì nỗi không mất tài sản. Lòng quý mến của vua đối với Zadig ngày càng tăng. Vua chơi gì cũng cho chàng dự và có việc gì cũng hỏi ý kiến chàng. Từ bấy giờ hoàng hậu đối với chàng ân cần chiều chuộng đến nỗi thái độ đó có thể trở nên nguy hiểm cho hoàng hậu, cho chồng bà là đức vua đáng kính, cho Zadig và cho cả vương quốc. Zadig bắt đầu tin rằng muốn được sung sướng cũng không đến nỗi khó khăn gì lắm.

CHƯƠNG V

NHỮNG NGƯỜI HÀO HIỆP

Đã đến kỳ hội lớn cứ năm năm lại mở một lần. Tục lệ ở thành Babylon là cứ sau năm năm thì trịnh trọng tuyên dương người dân nào đã làm được việc trịnh trọng nhất. Các quan đại thần và các giáo chủ làm giám khảo. Quan thống đốc có nhiệm vụ trông nom thành phố trình bày những hành động hào hiệp nhất đã xảy ra dưới quyền cai trị của ông, sau đó, đến việc bầu. Vua tuyên bố kết quả. Rồi đến nghi lễ trọng thể nhất trần gian: người thắng cuộc được vua tự tay trao cho một giải thưởng bằng vàng nạm ngọc, vua nói với người đó: “Ngươi hãy nhận lấy phần thưởng về hành động hào hiệp này, mong trời sẽ ban cho Trẫm nhiều thần dân giống như nhà ngươi.”

Tới hôm đáng ghi nhớ đó, vua ngự trên ngai, chung quanh là các quan đại thần, các giáo chủ và sứ giả các nước, họ đều về dự cuộc đua tài này; muốn đạt được vinh quang trong cuộc đó, phải có đạo đức chứ không phải phi ngựa nhanh hay có sức lực khỏe. Quan thống đốc lớn tiếng báo cáo lại việc làm của những người có thể được giải thưởng vô giá kia. Ông tuyệt không nói đến tâm hồn cao thượng của Zadig đã trả lại cho Người hay ghen ghét tất cả gia tài của y: đó không phải là một việc đáng để tranh giải thưởng.

Trước hết, ông giới thiệu một vị quan tòa. Ông này vì một sự lầm lẫn mà chính ông không phải chịu trách nhiệm, đã làm cho một người dân thua một vụ kiện lớn. Ông đã cho anh ta cả gia tài của ông đáng giá bằng món tiền anh ta đã mất.

Tiếp đó, quan thống đốc đưa ra một chàng thanh niên. Anh này yêu say mê một thiếu nữ và sắp cưới nàng, nhưng anh nhường cô lại cho một người bạn yêu cô ta đến phát ốm gần chết; đồng thời với việc nhường thiếu nữ, chàng còn trả lại của hồi môn.

Rồi ông lại đưa ra một người lính đã nêu một tấm gương hào hiệp lớn hơn trong trận chiến tranh với xứ Hyrcanie. Lính bên địch cướp mất người tình nhân của anh ta, anh đã chống cự lại chúng để bảo vệ nàng; người ta đến báo tin cho anh biết rằng những người Hyrcanie bắt mất mẹ anh ở cách đây mấy bước. Anh khó mà bỏ lại tình nhân và chạy đi giải thoát mẹ, rồi sau anh trở lại với người yêu thì thấy người yêu đang hấp hối. Anh toan tự tử, mẹ anh mắng trách rằng bà chỉ có mình anh để nương tựa, vì vậy anh phải có can đảm chịu đựng cuộc đời.

Các quan giám khảo muốn ngả về người lính. Vua phán: “Hành động của anh lính và của những người kia đều tốt đẹp cả, nhưng những hành động đó đều không làm cho Trẫm ngạc nhiên: ngày hôm qua Zadig đã làm một việc cho Trẫm ngạc nhiên. Từ mấy ngày nay Trẫm đã không trọng dụng quan thượng thư Coreb, một vị sủng thần của Trẫm. Trẫm trách móc Coreb rất dữ, nhưng tất cả triều thần đều cả quyết là Trẫm đã hiền từ quá. Họ đua nhau nói xấu Coreb với Trẫm. Trẫm hỏi Zadig xem chàng thấy ông ta thế nào, thì chàng đã dám nói tốt cho Coreb. Trẫm thú thực là Trẫm đã thấy trong chuyện của nước ta những việc như lấy của nhà để đền sự sai lầm, nhường lại tình nhân hay quý mẹ hơn quý người yêu, nhưng Trẫm chưa từng đọc thấy truyện một vị quan cận thần nào lại nói tốt cho vị quan thượng thư không được trọng dụng nữa và đang bị vua giận ghét. Trẫm ban hai vạn đồng tiền vàng cho mỗi người vừa được nêu gương hào hiệp, nhưng Trẫm tặng giải thưởng cho Zadig.”

Zadig nói:

- Tâu Hoàng thượng, chính chỉ có Hoàng thượng mới đáng được giải này, chính Hoàng thượng đã làm một việc vô tiền khoáng hậu, vì rằng: là một vị đế vương mà Hoàng thượng không hề phật ý đối với tên nô bộc của Người khi hắn nói trái hẳn với thiên kiến của Hoàng thượng.

Mọi người khâm phục vua và Zadig. Vị quan tòa đã cho tài sản của mình, người tình lang đã gả tình nhân của mình cho bạn cưới làm vợ, người lính đã cứu mẹ chứ không cứu người yêu, đều được vua tặng thưởng. Họ thấy tên họ được viết vào trong số những người hào hiệp; Zadig được giải thưởng. Vua được nổi tiếng là một vị anh quân, nhưng vua sẽ chẳng giữ được bao lâu cái danh hiệu đó. Hôm ấy, những cuộc vui chơi kéo dài hơn là luật lệ đã quy định. Ở châu Á, người ta hiện còn nhớ việc đó. Zadig nói: “Thôi thế là mình được sung sướng.” Nhưng chàng đã lầm.

CHƯƠNG VI

QUAN TỂ TƯỚNG*

Vua mất quan tể tướng, bèn chọn Zadig* để thay thế. Tất cả những mệnh phụ nhan sắc ở thành Babylon đều hoan nghênh sự lựa chọn ấy vì từ ngày thành lập nước chưa bao giờ có một quan tể tướng trẻ măng như vậy. Tất cả triều đình đều bất bình; Người hay ghen ghét vì thế mà thổ ra huyết, mũi hắn sưng lên to tướng. Zadig sau khi đã cảm ơn vua và hoàng hậu, đến cảm ơn cả con vẹt. Chàng nói: “Hỡi con chim xinh đẹp kia ơi! Chính mi đã cứu ta và đưa ta lên làm tể tướng. Con chó cái của hoàng hậu và con ngựa của vua đã làm cho ta điêu đứng, còn mi thì làm cho ta sung sướng. Vậy ra số phận con người ta lệ thuộc vào những vật như thế đấy!” Chàng nói thêm: “Nhưng cái hạnh phúc lạ lùng như vậy có lẽ chẳng bao lâu sẽ tiêu tan.” Con vẹt trả lời: “Phải.” Lời đó làm cho Zadig choáng váng, nhưng vì chàng là một nhà vật lý học có tài và không tin rằng con vẹt có thể là một nhà tiên tri, nên chàng yên tâm ngay và chàng mang hết khả năng để làm nhiệm vụ tể tướng của mình.

Chàng làm cho mọi người cảm thấy quyền lực thiêng liêng của luật pháp, mà chẳng làm cho ai cảm thấy chức trọng quyền cao của mình. Chàng không hề ngăn cản ai phát biểu trong hội đồng cơ mật, các quan đại thần mỗi người có một ý kiến khác, chàng cũng không vì thế mà bực dọc. Khi chàng xử một vụ nào, thì không phải chàng xử mà chính là pháp luật xử; nhưng khi pháp luật nghiêm khắc quá thì chàng lại linh động áp dụng nhẹ đi; và nếu thiếu luật, chàng tạo ra những điều luật công bằng đến nỗi người ta có thể coi những luật đó là của Zoroastre.

Cái nguyên tắc vĩ đại sau đây mà các nước noi theo là của chàng: thà vô tình cứu một kẻ có tội còn hơn là kết án một người vô tội. Chàng tin rằng luật pháp làm ra là để cứu dân và cũng là để dọa dân. Cái tài chủ yếu của chàng là tìm ra sự thật mà mọi người cố tìm cách che giấu. Ngay từ những ngày đầu trong công việc cai trị, chàng đã vận dụng tài năng đó. Một người đại phú thương Babylon chết ở Ấn Độ; sau khi đã gả chồng cho con gái, người ấy chia gia tài thành hai phần đều nhau cho hai người con trai thừa kế và để một món ba vạn đồng tiền vàng tặng cho người con trai nào xét ra là yêu cha hơn cả. Người con cả xây cho ông một ngôi mộ, người con thứ lấy một phần gia tài của mình chia cho chị làm tăng của hồi môn. Mọi người đều nói: “Người con cả yêu cha hơn, người con thứ yêu chị hơn, vậy thì người con cả được ba vạn đồng.”

Zadig lần lượt gọi hai người đến. Chàng nói với người con cả: “Cha anh không chết đâu, ông ấy khỏi hết cả bệnh tật rồi, và bây giờ trở lại Babylon.” Anh con trai trả lời: “Cảm ơn Thượng đế! Nhưng thế là cái mả làm tôi tốn hết bao nhiêu tiền!” Zadig cũng lại nói như thế với người con thứ. Người con thứ nói: “Cảm ơn Thượng đế! Tôi sẽ trả cho cha tôi tất cả tài sản của tôi, nhưng tôi muốn cha tôi để lại cho chị tôi món tiền tôi đã biếu chị tôi.” Zadig nói: “Anh chẳng phải trả gì hết, anh sẽ được ba vạn đồng: chính anh là người yêu cha anh hơn cả(1).”

Một cô con gái* rất giàu đã hứa hôn với hai giáo chủ và sau vài tháng được hai ông giáo dục, cô nàng có chửa. Cả hai người đều muốn lấy cô. Cô ả nói: “Trong hai ông, người nào đã làm cho tôi đóng góp một công dân cho nước thì tôi sẽ lấy làm chồng.” - Một người nói: “chính tôi đã làm việc tốt ấy.” - Người khác nói: “chính tôi đã có sự may mắn đó.” - “Thôi thôi,” cô ả nói: “người nào có thể giáo dục đứa con được tốt nhất thì tôi sẽ nhận người đó là cha đứa bé.” Cô ả sinh con trai. Cả hai giáo chủ đều muốn nuôi nó. Việc đó đem kiện tại tòa của Zadig.

Chàng cho gọi cả hai giáo chủ đến. Chàng hỏi người thứ nhất: “Anh sẽ dạy gì cho đứa con không cha đó?” Vị tiến sĩ* nói: “ Tôi sẽ dạy nó biết tám bộ phận của câu nói, biện chứng pháp, chiêm tinh học, bệnh đồng bóng, thế nào là bản chất và tính chất nhất thời, trừu tượng và cụ thể, những đơn nguyên và thuyết hài hòa tiền định*.”

Người thứ hai nói: “Còn tôi, tôi cố làm cho đứa bé chính trực và đáng có những bạn hữu.” Zadig tuyên bố: “Mặc dù anh có là cha đứa bé hay không, anh cũng sẽ được cưới mẹ nó(1).

CHƯƠNG VII

NHỮNG CUỘC TRANH CÃI VÀ NHỮNG CUỘC YẾT KIẾN*

Cứ như thế, hằng ngày chàng tỏ rõ thiên tài tinh tế và tâm hồn hiền hậu của mình. Người ta kính phục chàng và đồng thời yêu mến chàng. Ai nấy đều cho chàng là kẻ may mắn nhất trần gian; tên tuổi chàng vang khắp vương quốc; tất cả phụ nữ đều liếc nhìn chàng; tất cả công dân đều ca tụng đức chính trực của chàng; những nhà bác học coi chàng như nhà tiên tri của họ; cả đến những giáo sĩ cũng thú nhận rằng chàng hiểu biết sâu rộng hơn vị đại giáo chủ Yébor. Không còn ai dám nghĩ đến chuyện kiện chàng về chuyện những con mình sư đầu chim, người ta chỉ tin cái gì mà chàng cho là có thể tin được.

Ở thành Babylon, có một cuộc tranh cãi khá dài từ một nghìn năm trăm năm nay và chia nước ra làm hai phái khăng khăng không chịu nhau: một phái chủ trương rằng khi vào đền Mithra* thì bước chân trái trước; phái kia lại rất ghét cái tục lệ đó và khi vào đền chỉ bước chân phải trước. Mọi người chờ đến ngày hội lửa thiêng long trọng để xem phái nào được Zadig tán thành. Cả thiên hạ chú ý đến hai chân chàng và cả thành phố đều náo động và phân vân chờ đợi. Zadig chụm hai chân lại nhảy vào trong đền, rồi chàng đọc một bài diễn văn hùng hồn chứng minh rằng thần trời thần Đất chẳng thiên vị ai, không coi trọng chân trái hơn chân phải.

Vợ chồng Người hay ghen ghét cho rằng trong bài diễn văn của chàng chưa có nhiều hình tượng nghệ thuật, rằng chàng chưa làm cho núi non rung chuyển* đúng mức. Họ nói: “Chàng viết văn khô khan và không có thiên tài: người ta không thấy trong văn chương chàng bể khơi phải lùi, không thấy tinh tú sa xuống, và cũng chẳng thấy mặt trời tan ra như sáp chảy; chàng chẳng có chút nào là phong cách văn chương của phương Đông*.” Zadig chỉ vui lòng với cái phong cách của lý trí cũng đủ dùng. Mọi người ủng hộ chàng, không phải vì chàng theo con đường đúng, không phải vì chàng có lẽ phải, không phải vì chàng đáng yêu, mà vì chàng là tể tướng.

Chàng cũng xử xong một vụ kiện lớn giữa những giáo sĩ áo trắng và giáo sĩ áo đen*. Những giáo sĩ trắng chủ trương rằng khi cầu nguyện Thượng đế mà quay về phương Đông, ở chỗ mặt trời mọc mùa đông, là một hành vi bất kính; những giáo sĩ đen cả quyết rằng Thượng đế lấy làm ghê tởm những lời cầu nguyện của những người quay về phương Tây, ở chỗ mặt trời lặn mùa hè*. Zadig phán xử rằng ai muốn quay về đâu tùy ý.

Cứ như thế chàng tìm ra bí quyết giải quyết nhanh những việc chung và việc riêng vào buổi sáng; thời giờ còn lại, chàng chăm lo tô điểm cho thành phố Babylon*: chàng cho diễn những vở bi kịch làm người ta khóc, những vở hài kịch làm cho người ta cười, việc diễn những vở như thế đã quá thời từ lâu nhưng chàng cho phục hưng lại vì chàng biết thưởng thức*. Chàng chẳng tự cho mình hiểu biết rộng hơn những nhà nghệ sĩ về vấn đề ấy. Chàng tưởng lệ họ bằng những đặc ân và phẩm tước, huy chương và chẳng hề ghen ghét ngấm ngầm những tài năng của họ. Buổi tối, chàng làm cho vui và nhất là hoàng hậu rất vui. Vua nói: “Quan tể tướng vĩ đại!” Hoàng hậu nói: “Quan tể tướng đáng yêu!” Và cả hai người cùng nói thêm rằng: “Nếu trước kia ông ấy bị treo cổ thì thật là một tổn thất lớn lao.”

Chưa một người nào có địa vị lại phải tiếp kiến nhiều mệnh phụ đến như thế. Phần nhiều các mệnh phụ đến nói với chàng những chuyện mà họ không hề có để cho có chuyện với chàng. Vợ Người hay ghen ghét là một trong những người đến đầu tiên; bà ta lấy thần Mặt trời, lấy kinh Vệ Đà và lấy thần Lửa ra mà thề với chàng rằng bà chán ghét tư cách của chồng bà; rồi bà lại thổ lộ tâm tình rằng người chồng đó là một kẻ hay ghen, một tên cục súc; bà nói bóng gió với chàng rằng thần thánh trừng phạt chồng bà bằng cách không cho ông ta những hiệu lực quý báu của thứ lửa thiêng đó, con người ta chỉ nhờ thứ lửa thiêng* ấy mới giống những thần linh bất tử: cuối cùng bà để cho chiếc nịt rơi xuống. Zadig nhặt chiếc nịt lên với phép lịch sự thông thường, nhưng chàng không cài nó vào đầu gối cho bà. Và cái lỗi nhỏ đó, nếu quả đó là một cái lỗi, là nguyên nhân của những tai họa khủng khiếp. Zadig không nghĩ tới lỗi đó, nhưng vợ Người hay ghen ghét lại nghĩ tới rất nhiều.

Ngày nào cũng có những mệnh phụ khác đến. Biên niên sử bí mật của thành Babylon chép rằng có một lần chàng đã xiêu lòng, nhưng chàng rất đỗi ngạc nhiên thấy mình hưởng thụ mà không thấy khoái lạc và ôm hôn tình nhân của chàng một cách hững hờ. Người được chàng ban ơn mưa móc một cách hầu như vô tình đó là một tỳ nữ của hoàng hậu Astarté. Người thiếu phụ xinh tươi của thành Babylon nghĩ để tự an ủi: “Con người đó hẳn là đầu óc bận bịu vô cùng, vì rằng trong lúc ái ân mà chàng vẫn mải mê nghĩ tới công việc.” Trong những lúc nhiều người không nói một lời nào và nhiều người khác lại chỉ nói những lời thiêng liêng thì Zadig bỗng nhiên buột miệng kêu lên: “Hoàng hậu!” Người con gái thành Babylon vẫn tưởng rằng lúc đó chàng đã định thần lại và nói với nàng: “Hoàng hậu của tôi ơi!” Nhưng Zadig vẫn còn rất đãng trí nói đến tên của Astarté. Cô ta, trong những trường hợp sung sướng đó, đoán mọi việc theo hướng có lợi cho mình, tưởng rằng câu đó có nghĩa là: “Em đẹp hơn hoàng hậu Astarté.” Cô ta ở cung điện Zadig đi ra, mang theo những tặng phẩm rất đẹp. Cô đi kể câu chuyện của mình cho vợ Người hay ghen ghét là bạn thân của cô ta nghe. Bà này thấy Zadig yêu cô mà chẳng yêu mình thì tức lộn tiết lên. Bà nói: “Hắn ta chỉ có việc cài cái nịt này lại cho mình thôi mà cũng chẳng thèm cài, mình chẳng muốn dùng cái nịt ấy nữa.” Người thiếu phụ may mắn kia nói với vợ Người hay ghen ghét: “Ồ! Nịt của chị giống hệt nịt của hoàng hậu. Vậy ra chị cũng cùng mua của một người làm nịt đó sao?” Vợ Người hay ghen ghét trầm ngâm mơ màng, không nói gì hết, rồi đi hỏi ý kiến chồng bà là Người hay ghen ghét.

Zadig nhận thấy trong khi tiếp khách hay xử án, chàng vẫn còn những lúc đãng trí. Chàng chẳng biết tại sao mình hay đãng trí như thế. Đó là điều khó chịu duy nhất của chàng.

Chàng nằm mơ thấy hình như chàng thoạt tiên nằm trên đám cỏ khô, trong đó có mấy ngọn cỏ cứng nhọn làm cho chàng khó chịu, rồi sau chàng nằm êm ả trên một cái giường rải đầy hoa hồng, một con rắn ở trong đám hoa hồng chui ra thè lưỡi nhọn đầy nọc độc cắn vào tim chàng. Chàng nói: “Chao ôi! Ta đã lâu ngày nằm trên đám cỏ cứng này, ngày nay ta nằm trên giường rải hoa hồng, nhưng con rắn kia sẽ là cái gì chứ?”

CHƯƠNG VIII

MÁU GHEN

Zadig gặp phải tai họa chính là vì chàng có hạnh phúc và nhất là vì chàng có tài năng. Ngày nào chàng cũng nói chuyện với vua và Astarté, bà vợ chí tôn kính của Người*. Những cuộc nói chuyện của chàng càng hấp dẫn gấp bội, do cái ý muốn làm đẹp lòng người nó nâng cao giá trị của trí tuệ, ví như đồ trang sức điểm tô cho sắc đẹp. Tuổi thanh niên và vẻ phong nhã của chàng đã vô tình gây cho Astarté một ấn tượng mà thoạt đầu bà không nhận thấy. Mối tình đắm say của hoàng hậu ngày càng nảy nở trong tấm lòng trong trắng. Astarté chẳng kiêng dè cũng không e ngại, cứ thích nhìn mặt và nghe thấy tiếng con người mà chồng bà và cả nước đều quý trọng. Bà luôn luôn tán dương chàng với vua. Bà nói chuyện về chàng với các cung nữ. Những người này thấy bà khen ngợi thì lại càng tâng bốc thêm lên. Tất cả đều như nhằm xuyên một mũi tên vào trái tim bà mà bà không cảm thấy. Bà gửi cho Zadig những tặng phẩm trong đó có nhiều ngụ ý tình tứ hơn là bà tưởng nghĩ. Bà tưởng rằng bà chỉ lấy tư cách là một bà hoàng hậu hài lòng về công việc của chàng mà nói chuyện với chàng, nhưng đôi khi trong cách diễn đạt bà để lộ ra bà là một thiếu phụ đa cảm.

Astarté còn đẹp hơn rất nhiều cô ả Sémire ghét cay ghét đắng người chột, và đẹp hơn cái mụ định cắt mũi chồng. Vẻ thân mật của Astarté, những lời nói tình tứ của bà mà bà bắt đầu cảm thấy ngượng, cặp mắt của bà muốn ngoảnh đi nơi khác mà cứ nhìn chằm chặp vào đôi mắt chàng, nhóm lên trong trái tim Zadig một ngọn lửa làm chính chàng cũng phải ngạc nhiên. Chàng đấu tranh; chàng cầu cứu đến triết học là cái đã luôn luôn cứu chàng thoát khỏi cơn nguy, nhưng chàng chỉ thấy sáng thêm về nhiều vấn đề mà chẳng thấy khuây khỏa chút nào. Nghĩa vụ, hàm ơn, đấng tôn nghiêm tối cao bị xâm phạm đều hiện ra trước mắt chàng như những thần báo oán. Chàng đấu tranh, chàng thắng lợi. Nhưng cuộc chiến thắng đó, chàng phải giành lấy từng giờ từng phút, làm cho chàng phải rên la và rơi lệ. Chàng không dám nói với hoàng hậu một cách tự do thoải mái nữa, cái tự do thoải mái ấy đã đem lại cho cả hai người biết bao tình thú: mắt chàng như có mây che, lời chàng nói gượng gạo và đứt quãng: chàng nhìn xuống; và khi nào mắt chàng bất đắc dĩ quay về phía Astarté, thì gặp ngay mắt hoàng hậu đẫm lệ, nảy lửa. Hình như người nọ bảo người kia rằng: “Chúng ta yêu nhau đằm thắm, nhưng chúng ta lại sợ yêu nhau; trong lòng cả hai chúng ta đều bốc cháy một ngọn lửa mà chúng ta kết tội.”

Chàng rời khỏi nơi bà ở, đi ra, ngơ ngác, choáng váng, tim như có gánh nặng đè trĩu không thể chịu nổi: trong khi bứt rứt cực độ, chàng để cho anh bạn Cador hiểu thấu hết nỗi riêng của mình, giống như một người đã lâu ngày chịu đựng một nỗi nhức nhối của một cơn đau ác liệt, nay do cơn phát tấy mà thốt ra một tiếng kêu và trán thì lạnh toát mồ hôi, làm cho người ta biết được nỗi đau khổ của mình.

Cador bảo chàng: “Tôi đã trông thấy rõ tâm tình mà chính anh lại muốn giấu anh: sự đắm say có những dấu hiệu không lẫn được. Anh Zadig thân mến ơi! Vì tôi đã thấu tâm can anh rồi, anh hãy xét xem nhà vua có phát hiện được một mối tình cảm nào xúc phạm đến Người không. Vua chẳng có tật gì khác là hay ghen nhất đời. Anh cưỡng lại mối tình say đắm của anh một cách mạnh mẽ hơn là hoàng hậu dẹp mối tình của bà, vì rằng anh là một triết gia và vì anh là Zadig. Astarté là một người đàn bà; chừng nào bà còn chưa tin là mình có tội, thì đầu mày cuối mắt của bà còn không giữ gìn ý tứ. Khốn thay, yên trí là mình trong trắng, bà không chú ý đến cái bề ngoài cần thiết. Chừng nào bà còn chưa thấy có điều gì đáng phải tự trách mình thì tôi còn sợ thay cho bà. Nếu cả hai cùng đồng ý thì anh và bà có thể đánh lừa được con mắt mọi người: một mối tình đắm đuối chớm nở và nén đi thì lộ ra rõ rệt; một mối tình được thỏa mãn thì biết tự che giấu đi.” Nghĩ đến ý kiến khuyên nên bội nghĩa với vua là ân nhân của mình, Zadig lại run lên; và không bao giờ chàng lại trung thành với vua hơn là khi chàng vô tình phạm tội đối với vua. Trong khi đó hoàng hậu nhắc luôn tới tên Zadig, trán bà đỏ rực mỗi khi bà nhắc đến tên chàng, và khi bà nói với chàng ở trước mặt vua, lúc thì bà linh hoạt, lúc thì bà thẫn thờ; khi chàng đi khỏi, bà trở nên mơ màng đắm đuối, làm cho vua phải băn khoăn suy nghĩ. Vua tin tất cả cái gì vua trông thấy* và tưởng tượng ra tất cả cái gì vua không trông thấy. Đặc biệt vua thấy rằng đôi mắt của vợ mình thì xanh và đôi mắt của Zadig cũng xanh, rằng những dải mũ của vợ mình thì vàng và cái mũ của Zadig cũng vàng: đó là những dấu hiệu ghê gớm đối với một ông vua dễ xúc động. Những mối ngờ vực đã biến thành những điều xác thực trong đầu óc bực tức của ông.

Tất cả những người nô lệ của các bậc vua chúa và hoàng hậu đều là những người dò xét trái tim của các vị ấy. Chẳng bao lâu người ta biết rõ được rằng Astarté thì có tình, còn Moabdar thì hay ghen. Người hay ghen ghét* bảo vợ gửi đến cho vua chiếc nịt của mụ ta, chiếc nịt này giống như chiếc nịt của hoàng hậu. Lại khổ hơn nữa là cái nịt ấy màu xanh. Vua chỉ còn nghĩ đến cách trả thù. Một đêm, vua quyết định đầu độc hoàng hậu và đến tảng sớm sẽ cho thắt cổ giết Zadig. Lệnh được truyền cho một viên quan thị tàn nhẫn chuyên thi hành những việc trả thù của vua. Lúc đó ở trong phòng của vua có một thằng bé lùn lại câm nhưng không điếc. Người ta vẫn dùng được nó: nó như là một vật nuôi trong nhà, được chứng kiến mọi việc bí mật nhất. Thằng bé câm đó lại rất quyến luyến hoàng hậu và Zadig. Nó nghe thấy hạ lệnh giết hai người đó thì nó vừa sửng sốt vừa hãi hùng. Làm thế nào mà báo trước được cái lệnh kinh khủng đó chỉ còn mấy giờ nữa là được đem ra thi hành? Nó không biết viết; nhưng nó có học vẽ, và nhất là nó biết cách vẽ làm sao cho giống. Nó hí hoáy mãi tới khuya mới vẽ phác được điều nó muốn làm cho hoàng hậu hiểu. Bức họa của nó ở một góc vẽ vua trong cơn thịnh nộ, đang ra lệnh cho quan thị; một cái thừng xanh và một cái lọ để ở trên bàn, cùng với những chiếc nịt xanh và dải mũ vàng; ở giữa tranh nó vẽ hoàng hậu đang hấp hối ở trong tay các thị nữ, còn Zadig thì bị thắt cổ nằm ở dưới chân bà. Ở chân trời vẽ mặt trời mới mọc để ra hiệu rằng các án tử hình rùng rợn này sẽ thi hành vào lúc rạng đông. Vừa vẽ xong bức họa đó, nó chạy đến phòng một thị nữ của Astarté, đánh thức dậy, và ra hiệu phải đưa ngay tức khắc bức vẽ đó đến cho hoàng hậu.

Liền sau đó, vào lúc nửa đêm, có người đến gõ cửa nhà Zadig, đánh thức chàng dậy, đưa cho một bức thư của hoàng hậu; chàng ngỡ là chiêm bao; chàng mở thư ra, tay run lẩy bẩy. Khi chàng đọc mấy dòng sau đây, chàng sửng sốt vô cùng, và không ai có thể tả được nỗi kinh hoàng và lòng thất vọng của chàng lúc ấy:

“Trốn đi, trốn ngay bây giờ đi, nếu không người ta sẽ kết liễu đời anh. Trốn đi, Zadig, nhân danh tình yêu của chúng ta và những dải mũ vàng của em, em ra lệnh cho anh phải trốn. Em không có tội lỗi gì cả, nhưng em cảm thấy em sắp chết như kẻ phạm tội.”

Zadig hầu như không còn có sức mà nói lên được nữa. Chàng cho gọi Cador đến, và đưa thư đó cho anh mà chẳng nói một lời. Cador bắt buộc chàng phải vâng lời và đi ngay theo ngả Memphis. Anh bảo chàng: “Nếu anh dám đến tìm hoàng hậu thì anh càng làm cho hoàng hậu chết sớm; nếu anh nói với vua thì anh lại cũng làm cho hoàng hậu bị nguy. Tôi sẽ đảm đương tính mệnh của bà; anh hãy đi theo số phận của anh. Tôi sẽ phao tin rằng anh đã đi sang Ấn Độ. Ít lâu sau, tôi sẽ đến tìm anh ngay và kể cho anh nghe tất cả những gì sẽ xảy ra ở thành Babylon.”

Cũng ngay lúc đó, Cador cho dắt hai con lạc đà chạy nhanh nhất đến chực sẵn ở một cái cửa bí mật của lâu đài; anh phải cho xốc Zadig như người sắp chết lên lưng lạc đà. Chỉ có một người đầy tớ đi theo chàng; và chẳng mấy chốc, Cador thẫn thờ vì xúc động và đê mê vì đau đớn, không trông thấy bạn mình nữa.

Con người trứ danh đang đi trốn đó đến sườn một quả đồi - đứng đó có thể trông thấy Babylon - ngoảnh nhìn về phía cung điện hoàng hậu, rồi ngất đi. Lúc chàng tỉnh lại thì chàng chỉ khóc và chỉ muốn chết. Cuối cùng, sau khi đã lo lắng cho số phận đáng thương của người phụ nữ đáng yêu nhất, của bà hoàng hậu bậc nhất trần gian, chàng tự nghĩ tới mình một lúc, rồi kêu lên: “Vậy thì đời người ta là cái quái gì? Chao ôi! Đạo đức! Đạo đức đã giúp ích cho ta đâu? Hai người đàn bà đã bạc tình với ta một cách đê hèn; người thứ ba, chẳng có tội lỗi gì, đẹp hơn những người kia, lại sắp chết. Tất cả những điều thiện ta đã làm thì đều là nguồn tai họa cho ta. Ta đã lên đến tột đỉnh vinh quang chỉ là để rơi xuống cái hố họa nạn rùng rợn nhất. Nếu ta cũng hiểm độc như bao kẻ khác thì ta cũng sung sướng như họ.” Đầu nặng trĩu những ý nghĩ bi thảm đó, mắt mờ đi vì đau đớn, mặt xanh nhợt như xác chết, và tâm hồn tan nát trong mối thất vọng thảm sầu cực độ, chàng tiếp tục đi về phía Ai Cập.

CHƯƠNG IX

NGƯỜI ĐÀN BÀ BỊ ĐÁNH

Zadig nhìn theo sao mà đi. Chòm sao Lạp Hộ*và ngôi sao Lang* lấp lánh hướng dẫn chàng đi về phía cực Canope*. Chàng thích ngắm những khối tròn rộng lớn sáng đó, nó đối với mắt con người chỉ là những tia sáng yếu ớt, còn như quả đất chỉ là một điểm cực nhỏ trong vũ trụ, lại như một cái gì cực lớn rất cao quý đối với lòng tham của chúng ta. Lúc đó chàng mường tượng ra con người theo đúng chân tướng của họ tức là những con sâu bọ đang ăn thịt lẫn nhau trên một vấy bùn nhỏ xíu. Cái hình ảnh chân thực đó hình như làm tiêu tan những nỗi thống khổ của chàng bằng cách vạch ra tính chất hư vô của bản thể chàng và của thành Babylon. Tâm hồn chàng bay vút lên tận chốn vô cực, và được thoát khỏi các giác quan, ngắm cái trật tự bất biến của vũ trụ. Nhưng sau khi đã định thần và trở lại với những tình cảm của mình, chàng nghĩ rằng Astarté có lẽ đã chết vì chàng, thì trước mắt chàng vũ trụ đã tiêu tan và trong toàn bộ thiên nhiên chàng chỉ nhìn thấy có Astarté đang hấp hối và Zadig khốn khổ mà thôi.

Trong khi chàng miên man về cái triết lý cao siêu lúc lên cao, lúc xuống thấp, và nỗi đau đớn nặng nề lúc thăng lúc giảm ấy thì chàng tiến về phía biên thùy Ai Cập; còn người đầy tớ trung thành đã tới thôn đầu tiên để tìm nơi trọ cho chàng. Trong khi đó, Zadig đi chơi về phía khu vườn ở xung quanh làng, chàng trông thấy ở gần đường cái một người đàn bà đang khóc, kêu trời kêu đất đến cứu, và một người đàn ông giận dữ đuổi theo chị ta. Người đàn ông đuổi kịp người đàn bà, người đàn bà ôm lấy đầu gối người ấy. Người đàn ông đánh túi bụi người đàn bà và mắng chửi thậm tệ. Căn cứ vào sự hung hãn của người đàn ông Ai Cập và vào lời van xin lải nhải của người đàn bà, chàng đoán rằng một người là anh chàng hay ghen, còn người kia là một người đàn bà thất tiết. Nhưng khi chàng đã nhìn kỹ người đàn bà đẹp nghiêng nước nghiêng thành và hao hao giống như Astarté xấu số, chàng động lòng thương người đàn bà và ghê tởm người đàn ông. Người đàn bà khóc nức nở, gọi to Zadig: “Cứu tôi với! Hãy giải thoát tôi khỏi tay tên dã man nhất đời này, cứu sống tôi với!”

Nghe tiếng kêu đó, Zadig chạy đến đứng giữa nàng và tên dã man kia. Chàng có hơi biết tiếng Ai Cập. Chàng dùng tiếng Ai Cập nói với người đàn ông: “Nếu ông có chút lòng nhân đạo, tôi khẩn khoản xin ông hãy tôn trọng phái đẹp và phái yếu. Có lẽ nào ông lại lăng nhục như vậy một tuyệt thế giai nhân đang ở dưới chân ông và chỉ có nước mắt để tự vệ?” - “À! À!” Người đàn ông giận dữ nói với Zadig, “mày cũng yêu nó hử! Tao phải trả thù mày mới được.” Vừa nói, hắn vừa buông tay tóm tóc người đàn bà, và với ngọn giáo định đâm chàng. Chàng thản nhiên bình tĩnh tránh mũi giáo một cách nhẹ nhàng. Chàng bắt được ngọn giáo ở gần sát lưỡi. Người này muốn rút giáo ra, người kia muốn giật lại. Ngọn giáo gãy đôi trong tay hai người. Người Ai Cập rút thanh kiếm ra. Zadig cũng rút kiếm của mình. Hai người đánh nhau. Người này đâm đến trăm nhát liên hồi. Người kia khéo léo tránh được. Người đàn bà ngồi trên cỏ, vén lại mớ tóc và nhìn họ. Người Ai Cập khỏe hơn đối thủ, Zadig thì nhanh nhẹn hơn. Zadig đánh với tư thế một người bình tĩnh, đầu óc điều khiển cánh tay, còn người kia thì như một kẻ hung hăng mà cơn giận mù quáng làm tán loạn các động tác. Zadig xông lên và tước khí giới của nó; và khi người Ai Cập càng giận dữ hơn, muốn nhảy xổ vào chàng, nắm lấy chàng thì chàng bèn ôm chặt lấy nó, quật nó ngã xuống rồi chĩa gươm vào ngực; chàng ngỏ ý tha không giết nó. Người Ai Cập phát khùng, rút dao găm ra đâm Zadig bị thương ngay trong khi người chiến thắng tha thứ cho nó. Zadig nổi giận, xọc thanh kiếm vào ngực nó. Người Ai Cập kêu lên một tiếng khủng khiếp rồi giãy giụa mà chết.

Lúc bấy giờ Zadig mới tiến về phía bà kia và nói với giọng nhu mì: “Nó đã bắt buộc tôi phải giết nó: tôi đã trả thù hộ bà, bà đã được thoát khỏi tay người hung hãn nhất mà tôi chưa từng thấy. Bây giờ bà có muốn tôi giúp gì bà không, thưa bà?” - “Tao muốn mày phải chết, quân bất nhân kia, tao muốn mày phải chết!” Người đàn bà trả lời. “Mày đã giết mất tình nhân của tao, tao muốn xé tim mày ra.” - “Thực ra, thưa bà, bà có một tình nhân lạ lùng quá,” Zadig trả lời. “Nó đánh bà không tiếc tay còn định giết tôi nữa vì bà đã van nài tôi đến cứu bà.” - “Tao muốn nó đánh tao nữa kìa,” người đàn bà vừa kêu vừa trả lời. “Tao đáng bị đánh lắm, tao đã làm cho nó nổi ghen. Mong sao cho nó đánh tao và mày chết thay cho nó!”

Chưa bao giờ trong đời mình, Zadig lại ngạc nhiên và nổi giận đến thế, chàng nói với người đàn bà: “Thưa bà, mặc dù bà rất đẹp, bà đáng để tôi đánh cho một trận, vì bà vô lý quá chừng; nhưng tôi cũng chẳng thèm đánh.” Nói xong, chàng lại trèo lên lạc đà và đi về phía thị trấn. Vừa đi được vài bước, chàng quay đầu lại vì nghe thấy tiếng bốn người phu trạm của thành Babylon đang phi ngựa rất nhanh tới. Một người trong số bọn đó trông thấy người đàn bà, bèn kêu lên: “Chính mụ ta rồi; hình dung nó giống như người mà họ đã tả cho chúng ta.” Họ không bận tâm về người chết mà kêu tóm ngay lấy người đàn bà. Người này luôn mồm kêu gọi Zadig: “Ông khách hào hiệp ơi! Hãy cứu tôi một lần nữa. Tôi xin lỗi ông vì đã trách móc ông. Ông cứu tôi với, tôi xin theo ông đến chết.” Zadig đã không còn ý muốn đánh nhau vì bà ta nữa. Chàng đáp: “Xin để nhường kẻ khác! Tôi không chịu để bà đánh bẫy nữa đâu.”

Vả chăng, chàng bị thương, máu chảy, chàng cần phải được cứu chữa; và trông thấy bốn người ở thành Babylon hẳn là do vua Moabdar phái đến, chàng thấy lo rợn tóc gáy. Chàng vội vã đi về phía làng, không thể hiểu tại sao bốn người phu trạm ở thành Babylon kia lại đến bắt người đàn bà Ai Cập, và lại càng ngạc nhiên hơn về tính nết người đàn bà ấy.

CHƯƠNG X

ĐỜI NÔ LỆ

Khi chàng đi vào thị trấn Ai Cập, chàng thấy nhân dân vây quanh lấy mình. Mọi người đều kêu: “Đây là đứa đã đoạt nàng Missouf xinh đẹp và vừa ám sát Clétofis đấy.” Chàng nói: “Thưa các ông, xin Trời làm chứng cho, tôi không hề cướp đoạt nàng Missouf xinh đẹp của các ông! Nàng thay đổi ý kiến như chong chóng, còn Clétofis, tôi chẳng ám sát ông ta bao giờ, tôi chỉ chống lại ông ta để tự vệ thôi. Ông ấy định giết tôi, vì tôi thấy ông ấy đánh tàn nhẫn nàng Missouf xinh đẹp nên tôi rất kính cẩn xin ông tha cho nàng. Tôi là một người ngoại quốc đến tìm nơi trú ngụ ở Ai Cập, không có lý nào mà khi đến xin nhờ vả các ông tôi lại bắt đầu bằng cách đoạt lấy một người đàn bà và sát hại một người đàn ông.”

Những người Ai Cập thuở ấy còn công bằng và nhân đạo. Nhân dân dẫn Zadig đến tòa thị sảnh. Thoạt tiên, người ta băng bó vết thương cho chàng, rồi sau hỏi cung riêng từng người, chàng và anh đầy tớ, để tìm ra sự thật. Người ta công nhận Zadig không phải kẻ sát nhân; nhưng chàng bị can vào tội đã làm đổ máu một người; luật pháp kết án chàng phải làm nô lệ. Người ta bán hai con lạc đà của chàng để lấy tiền rồi nộp cho thị trấn; người ta chia cho nhân dân thị trấn tất cả số vàng mà chàng mang theo; bản thân chàng và người đầy tớ phải đem bày ra chợ để bán. Một người lái buôn Ả Rập tên là Sétoc mua đấu giá. Người đầy tớ thích hợp hơn với công việc nặng nhọc nên bán được giá hơn chủ. Người ta không so sánh hai người đó. Như vậy Zadig là nô lệ phụ thuộc vào đầy tớ mình. Người ta lấy xích xích chân người nọ với chân người kia và cứ như thế, họ theo người lái buôn Ả Rập đến tận nhà. Dọc đường Zadig khuyên nhủ người đầy tớ và khuyến khích hắn cố gắng chịu đựng. Nhưng theo thói quen, chàng suy luận một vài điều về con người ta. Chàng bảo hắn: “Ta thấy tai họa và số kiếp ta đã làm mi phải vạ lây. Từ trước đến nay, mọi việc đối với ta đều thành ra ngang trái lạ lùng. Ta bị phạt tiền vì đã trông thấy con chó cái; ta sắp bị thuốn ruột vì con mình sư đầu chim; ta bị xử tội tử hình vì đã làm thơ tán tụng vua; ta sắp bị thắt cổ vì hoàng hậu có dải mũ vàng, và giờ đây ta cùng mi phải làm nô lệ vì tên vũ phu đánh tình nhân của nó. Thôi, chúng ta chớ nản lòng; có lẽ tất cả những chuyện đó sẽ chấm dứt. Dĩ nhiên là những lái buôn Ả Rập phải có nô lệ, thì tại sao ta lại chẳng phải là một tên nô lệ như một kẻ nào khác, vì ta cũng là người như mọi kẻ khác. Chắc hẳn người lái buôn này sẽ không tàn nhẫn vì nếu ông ta muốn cho nô lệ giúp mình được việc thì phải đối xử tử tế với họ.” Chàng nói như vậy, nhưng trong thâm tâm, chàng cứ băn khoăn về số phận của bà hoàng hậu thành Babylon.

Hai hôm sau, người lái buôn Sétoc dẫn những nô lệ và lạc đà của ông ta về vùng sa mạc Ả Rập*. Bộ lạc của ông ở vùng sa mạc Horeb. Đường dài và khó đi. Dọc đường, Sétoc quý trọng anh đầy tớ hơn là người chủ vì anh ta chất hàng lên lưng lạc đà khỏe hơn chủ. Và tất cả mọi ưu đãi lặt vặt, ông ta cũng đều dành riêng cho anh ta.

Còn cách Horeb hai ngày đường nữa thì một con lạc đà chết. Hàng hóa do con lạc đà ấy tải đem chia cho những đầy tớ vác thay. Zadig cũng phải mang một phần. Sétoc bật cười, thấy tất cả những tên nô lệ của mình còng lưng mà đi. Zadig đánh bạo giảng giải cho Sétoc biết tại sao họ lại còng lưng mà đi và nói cho ông biết định luật về thăng bằng. Người lái buôn thấy thế lấy làm ngạc nhiên và bắt đầu nhìn chàng bằng con mắt khác. Zadig thấy mình đã kích thích được tính tò mò của chủ, liền càng kích thích ông gấp bội bằng cách dạy cho ông ta nhiều điều có liên quan mật thiết tới việc buôn bán của ông ta, như tỷ trọng của các loài kim và của các loại hàng hóa cùng một khối lượng; tính chất của nhiều loài vật có ích; cách làm cho những con vật vô dụng trở nên có ích; tóm lại, ông ta coi chàng như người học rộng biết nhiều. Sétoc lại thích chàng hơn anh đầy tớ mà trước đây ông ta rất quý trọng. Ông đối xử tử tế với chàng và điều đó cũng không làm cho ông thiệt nào.

Tới bộ lạc mình, Sétoc bắt đầu đòi 500 once bạc đã cho một người Do Thái vay, có hai người làm chứng. Nhưng hai người làm chứng đã chết rồi, còn người Do Thái do thiếu chứng cớ xác thực nên đã vỗ nợ của người lái buôn, và lại còn cám ơn Thượng đế đã tạo cho hắn phương tiện lường gạt một người Ả Rập. Sétoc mang nỗi buồn phiền đó ngỏ riêng với Zadig nay đã trở thành người cố vấn của ông ta. Zadig hỏi: “Ông cho thằng bội tín đó vay 500 once bạc ở chỗ nào?” - “Ở trên một hòn đá to gần núi Horeb,” người lái buôn trả lời. - “Tính nết thằng vay nợ đó thế nào?” Zadig hỏi. - “Tính nết của một thằng ăn cắp,” Sétoc trả lời. - “Không, tôi hỏi ông rằng nó là một người nóng nảy hay bình tĩnh, thận trọng hay hấp tấp.” - “Nó là một thằng nóng nảy nhất trong bọn chây nợ,” Sétoc nói. - “Thôi,” Zadig nhấn mạnh, “thế thì ông cho phép tôi ra tòa cãi hộ việc này cho ông.”

Quả nhiên, chàng kiện người Do Thái tại tòa, và trình với quan tòa: “Bẩm đấng cao minh, tôi thay mặt chủ tôi đến đòi người này trả 500 once bạc mà người ấy không muốn trả.” - “Anh có người làm chứng không?” Quan tòa hỏi. - “Bẩm không, họ chết cả rồi, nhưng viên đá to mà hồi trước họ đếm tiền ở trên đó thì hãy còn. Nếu quan lớn bằng lòng ra lệnh cho đi lấy hòn đá ấy về thì tôi tin rằng nó sẽ làm chứng được. Người Do Thái và tôi, chúng tôi ở đây chờ mang hòn đá về, phí tổn do ông Sétoc, chủ tôi, chịu.” - “Được lắm,” quan tòa trả lời. Rồi ông ta xét những việc khác.

Đến cuối phiên tòa, quan tòa bảo Zadig: “Thế nào, hòn đá của anh chưa mang về đến nơi à?”

Người Do Thái bật cười trả lời: “Quan lớn có ngồi đây tới ngày mai, hòn đá cũng còn chưa về đến nơi; nó ở cách đây sáu dặm, phải mười lăm người mới lay chuyển được nó.” - “Đấy nhé,” Zadig kêu lên, “tôi đã trình với ngài rằng hòn đá sẽ làm chứng mà! Người này biết được hòn đá ở đâu, thế là hắn đã thú rằng trước kia có đếm tiền trên hòn đá ấy.” Người Do Thái đớ ra đành phải bắt buộc thú thực tất cả. Quan tòa phán rằng phải trói nó vào hòn đá, không được ăn, không được uống, đến khi nào nó trả 500 once bạc mới tha. Chẳng bao lâu, nó phải trả ngay số tiền đó.

Người nô lệ Zadig và hòn đá được cả nước Ả Rập rất tôn trọng.

CHƯƠNG XI

ĐÀN THIÊU NGƯỜI

Sétoc, rất đỗi sung sướng, coi tên nô lệ của mình là một người bạn thân. Ông ta không rời chàng ra được cũng như vua ở Babylon xưa kia vậy. Còn Zadig thì rất lấy làm sung sướng là Sétoc không có vợ. Chàng thấy ông chủ có bản tính hay làm điều thiện, có tính rất chính trực và biết điều. Chàng bực mình thấy ông chủ thờ những vì tinh tú, tức là mặt trời, mặt trăng và những vì sao theo như cổ tục Ả Rập. Đôi khi chàng nói kín đáo với ông chủ về việc đó. Cuối cùng, chàng nói với ông ta rằng đó chỉ là những vật thể như những vật thể khác, không đáng ông tôn kính hơn cái cây hay hòn đá. Sétoc nói: “Nhưng đấy là những thực thể vĩnh tồn, nhờ đó ta được mọi điều lợi. Những vì tinh tú đó làm cho vạn vật có sinh khí, quy định các mùa, vả chăng ở rất xa nên ta không thể không tôn kính được.” Zadig đáp: “Nước ở Hồng Hải có lợi cho ông nhiều hơn vì nó chuyên chở hàng hóa cho ông sang Ấn Độ. Tại sao Hồng Hải lại không cổ xưa bằng những vì sao? Và nếu ông thờ cái gì ở xa ông thì ông phải thờ xứ sở của người Gangarides* ở cùng tột trái đất này.” Sétoc nói: “Không, những ngôi sao sáng quá nên tôi không thể không thờ được.” Tối đến, Zadig thắp rất nhiều cây sáp ở trong cái lều mà chàng và Sétoc sẽ cùng ăn cơm ở đó; và khi chủ vừa ló ra, chàng liền quỳ xuống trước những cây sáp đang cháy và khấn rằng: “Hỡi những nguồn sáng bất diệt và lóng lánh, xin hãy phù hộ cho tôi.” Nói xong, chàng lẳng lặng ngồi vào bàn, chẳng nhìn Sétoc. Sétoc ngạc nhiên hỏi: “Anh làm gì vậy?” - “Tôi cũng làm như ông,” Zadig trả lời, “tôi thờ những cây nến này và tôi không chú ý đến chủ chúng và chủ tôi.” Sétoc hiểu được ý nghĩa sâu xa của lời nói ngụ ý đó. Sự hiểu biết rộng rãi của người nô lệ đã thấm vào tâm hồn ông, ông không khói hương thờ phụng vô ích những vật thể nữa, mà thờ đấng Tạo hóa vĩnh cửu đã sinh ra muôn vật*.

Hồi đó ở Ả Rập có một tục rất đáng sợ, tục này phát xuất từ xứ Scythie*, rồi sau do thế lực của những người Bà la môn, nó đã lan sang Ấn Độ, nay sắp tràn khắp phương Đông*. Khi một người đàn ông có vợ mà chết và người vợ yêu quý muốn trở thành thánh thì người vợ tự thiêu mình trước quần chúng, trên xác người chồng. Vụ thiêu đó là một lễ trọng thể gọi là đàn thiêu của đời góa bụa. Bộ lạc nào có nhiều đàn bà tự thiêu nhất thì được kính trọng nhất. Một người Ả Rập trong bộ lạc của Sétoc chết, vợ góa của người đó tên là Almona rất sùng đạo báo cho biết ngày giờ nàng sẽ nhảy vào lửa, giữa tiếng kèn tiếng trống. Zadig vạch cho Sétoc rõ cái tục ghê tởm đó trái với hạnh phúc của loài người, hằng ngày để cho những người vợ góa trẻ tự thiêu, mà những người đó có thể làm tăng dân số cho Nhà nước, hay ít nhất cũng nuôi nấng được con cái họ. Chàng muốn ông ta phải đồng ý rằng, nếu có thể, thì cần phải hủy bỏ một tục lệ dã man như thế đi. Sétoc trả lời: “Đã từ hơn một nghìn năm nay, phụ nữ đã có lệ tự thiêu. Ai dám thay đổi một cái lệ thiêng liêng từ xưa để lại? Còn gì đáng kính trọng hơn là một cổ tục.” Zadig nói: “Lý trí còn cổ hơn. Ông hãy đi nói với tù trưởng và các bộ lạc, còn tôi, tôi đi tìm người quả phụ đó.”

Chàng nhờ người giới thiệu với nàng. Sau khi đã dùng những lời ca tụng sắc đẹp của nàng để làm cho nàng động lòng vì mình và sau khi đã nói rằng đem vẻ đẹp như thế mà thiêu vào lửa thì thật là đáng tiếc như thế nào, chàng lại còn khen nàng về đức kiên trinh và lòng can đảm nữa. Chàng hỏi nàng: “Vậy ra bà rất yêu chồng bà?” - “Tôi hử? Không đâu,” thiếu phụ Ả Rập trả lời. “Chồng tôi là một đứa cục súc, một gã hay ghen, một người không ai chịu đựng nổi; nhưng tôi vẫn cương quyết nhảy vào đàn thiêu xác chồng tôi.” - “Thế hình như tự thiêu sống tất là thú vị khoái trá lắm phải không?” Zadig hỏi. - “Chao ôi!” Thiếu phụ trả lời, “tự thiêu thì làm cho cả tạo vật phải run sợ, nhưng bắt buộc phải qua cái cầu đó. Tôi là một người sùng đạo, nếu tôi không tự thiêu thì tôi mất hết thanh danh, và mọi người sẽ chê cười tôi.” Sau khi Zadig đã làm cho nàng tự nhận thấy rằng nàng tự thiêu là vì người khác và vì sĩ diện, chàng còn nói rất lâu để làm cho nàng yêu đời một tí và chàng đã gợi được đôi chút tình cảm của nàng đối với người đang nói chuyện với nàng. Zadig hỏi: “Nếu bà không quyết tâm tự thiêu vì sĩ diện thì bà sẽ làm gì?” - “Chao ôi!” Thiếu phụ trả lời, “tôi nghĩ rằng tôi sẽ xin ông lấy tôi.”

Đầu óc Zadig hãy còn miên man nghĩ tới Astarté, nên chàng chối khéo lời thổ lộ đó, nhưng chàng liền đi tìm ngay tù trưởng các bộ lạc, nói cho họ nghe câu chuyện vừa rồi và khuyên họ nên đặt ra một đạo luật quy định một quả phụ chỉ được phép tự thiêu sau khi đã nói chuyện riêng với một chàng thanh niên chưa vợ trong suốt một giờ đồng hồ. Từ đó, ở Ả Rập không một người đàn bà nào tự thiêu nữa. Người ta* nhớ ơn riêng có Zadig chỉ trong một ngày đã một mình thủ tiêu được cái tục lệ tàn bạo đó tồn tại từ bao nhiêu thế kỷ. Vậy chàng là ân nhân của xứ Ả Rập.

CHƯƠNG XII

BỮA ĂN CHIỀU*

Sétoc không hề rời được con người thông thái đó, dắt chàng đến hội chợ lớn Bassora*. Những tay đại phú thương trong thiên hạ đều đến đó cả. Được thấy nhiều người từ các nơi tụ tập tại một chỗ là một nguồn an ủi sâu sắc đối với Zadig. Đối với chàng, hình như cả thiên hạ là một đại gia đình tụ họp ở Bassora. Ngay ngày hôm sau, chàng cùng ngồi ăn với một người Ai Cập, một người Gangarides ở Ấn Độ, một người Trung Quốc*, một người Hy Lạp, một người Celte* và nhiều người ở xứ khác nữa. Vì họ thường qua lại vịnh Ả Rập*, nên tất cả những người đó đều học được tiếng Ả Rập đủ để hiểu nhau. Người Ả Rập có vẻ đang thịnh nộ nói: “Cái tỉnh Bassora khốn nạn này! Tôi cược một vật có giá trị nhất thế giới để vay 1,000 once vàng mà họ không cho vay.” - “Sao lại thế được!” Sétoc hỏi, “cược cái gì mà người ta lại không cho vay?” - “Tôi cược xác cô tôi,” người Ai Cập trả lời. “Bà ta là một người đảm đang nhất ở Ai Cập. Bà vẫn thường đi theo tôi, dọc đường bà chết, tôi đã ướp bà thành một cái xác ướp vào loại đẹp nhất nước chúng tôi; nếu tôi đem được cái xác ướp đó ở nước tôi* thì tôi muốn gì cũng được. Thật là lạ lùng rằng ở đây tôi cược một vật rất chắc chắn chỉ để lấy 1,000 once vàng mà người ta cũng không muốn.” Vừa nổi giận, người ấy vừa sắp ăn món gà ninh rất ngon, thì người Ấn Độ cầm lấy tay hắn, kêu lên một cách đau xót: “Trời ơi! Ông làm gì thế này?” - “Ăn con gà này,” người có xác ướp nói. - “Ông chớ có ăn gà,” người Gangarides nói, “có thể linh hồn người chết đã nhập vào con gà này, và chắc là ông không muốn nhỡ ra ăn phải thịt cô ông chứ? Nấu chín thịt gà, thật là bạo thiên nghịch địa.” - “Thiên địa với gà cái quái gì,” người Ai Cập giận dữ nói. “Chúng tôi thờ bò, mà cứ ăn thịt bò.” - “Ông thờ bò à? Có lẽ nào như vậy được?” Người sông Hằng* nói. - “Không gì có lẽ bằng,” người kia nói. “Chúng tôi đã làm như vậy từ ba mươi vạn rưỡi năm* nay mà chẳng ai trong bọn chúng tôi phản đối gì cả.” - “Chà! Mười ba vạn rưỡi năm à?” Người Ấn Độ nói. “Ông tính hơi quá một chút đấy. Kể từ khi Ấn Độ có người ở tới nay mới chỉ có tám vạn năm, mà chắc chắn rằng chúng tôi là tiền bối của các ông*, đức Brama đã cấm chúng tôi ăn thịt bò trước khi các ông nghĩ đến việc thờ bò và nướng chả bò.” - Người Ai Cập nói: “So với thần Apis* thì đức Brama của các ông là một con vật đáng buồn cười. Thế đức Brama của ông đã làm được những điều gì hay ho nào?” Người theo đạo Bà la môn trả lời: “Chính ngài đã dạy người ta biết đọc, biết viết và dạy cho cả thiên hạ biết đánh cờ.” Một người Chaldée ngồi sát cạnh nói: “Ông nhầm rồi, chính là thần Cá Oannés* đã ban cho người ta ân huệ lớn lao đó và ta chỉ tôn thờ Oannés thì mới đúng. Mọi người sẽ nói cho ông biết đó là một vị thần, đuôi vàng lấp lánh, và cái đầu đẹp đẽ là đầu người, thần đó mỗi ngày ra khỏi nước một lần để lên cạn thuyết giáo trong ba giờ đồng hồ. Như mọi người đều biết, thần có nhiều con đều làm vua cả. Ở nhà tôi có ảnh thần, tôi tôn kính thần vì đó là bổn phận của tôi. Người ta có thể ăn bao nhiêu thịt bò tùy ý, nhưng đem nấu chín con cá thì quả là một sự đại bất kính; vả chăng cả hai ông đều là dòng dõi không phải quý phái lắm và cũng là con cháu những thế hệ mới gần đây, nên không đáng bàn cãi với tôi. Nước Ai Cập mới chỉ tồn tại mười ba vạn rưỡi năm, và người Ấn Độ khoe rằng mới chỉ có tám vạn năm, còn chúng tôi đã có lịch sử từ bốn nghìn năm. Các ông hãy tin ở tôi, các ông đừng nói những điều điên cuồng như vậy, tôi sẽ biếu mỗi ông một tấm hình Oannés rất đẹp.”

Người Trung Quốc* lên tiếng nói: “Tôi rất kính trọng người Ai Cập, người Chaldée, người Hy Lạp, người Celte, thần Brama, thần bò Apis, thần Cá đẹp Oannés; nhưng có lẽ Lý và Thiên* như người ta vẫn gọi, còn giá trị hơn những con bò, con cá. Xứ sở của tôi to bằng cả nước Ả Rập, xứ Chaldée và nước Ấn Độ hợp lại. Tôi không tranh luận về cổ đại vì rằng chỉ cần được sung sướng là đủ rồi và được tiếng là một dân tộc cổ cũng chẳng có gì quan trọng lắm. Nhưng nếu cần nói đến lịch thì tôi nói rằng cả châu Á đều dùng lịch của chúng tôi; và chúng tôi đã có những lịch rất đúng trước khi người Chaldée biết số học.”

Người Hy Lạp nói lớn: “Tất cả các ông đều là những người dốt nát ghê gớm cả. Các ông có biết rằng hỗn mang đã sinh ra tất cả, và hình thức và vật chất* đã làm cho thế giới được như ngày nay không?” Người Hy Lạp đó nói lâu lắm, cuối cùng bị người Celte ngắt lời. Trong khi những người kia cãi cọ thì người Celte uống rất nhiều rượu, vì thế người ấy tưởng mình thông thái hơn tất cả những người kia, và thề rằng chỉ có Teutalès* và tầm gửi cây sồi mới đáng nói đến mà thôi; rằng ông ta bao giờ cũng bỏ tầm gửi ở trong túi; rằng chỉ những người Scythie, tổ tiên của ông ta mới là những người đạo đức nhất ở trên đời*, rằng những người Scythie thỉnh thoảng ăn thịt người, nhưng cũng không vì thế mà người ta bắt buộc phải rất mực tôn kính dân tộc ông ta, và cuối cùng ông ta nói rằng nếu kẻ nào nói xấu Teutalès thì ông sẽ cho biết tay. Lúc đó, cuộc cãi vã đã sôi nổi, Sétoc thấy họ sắp đánh nhau đổ máu đến nơi rồi, Zadig vẫn ngồi im suốt trong cuộc cãi cọ, bèn đứng lên; chàng nói với người Celte mà chàng coi là người hung hăng nhất. Chàng bảo người ấy nói đúng lý và hỏi xin tầm gửi cây sồi của ông ta. Chàng khen người Hy Lạp có tài hùng biện, rồi chàng làm nguôi những đầu óc sôi sục. Chàng nói rất ít lời với người Trung Quốc vì người này có lý lẽ hơn cả. Sau đó, chàng nói với họ: “Các bạn! Lúc nãy các bạn cãi nhau vô ích vì tất cả các bạn đều đồng ý kiến với nhau.” Nghe thấy thế họ thảy đều phản đối. Chàng nói với người Celte: “Có phải các ông không thờ tầm gửi, nhưng các ông thờ đấng sinh ra tầm gửi cây sồi không?” - “Đúng thế,” người Celte trả lời. - “Còn ông, thưa ông Ai Cập, rõ ràng là ông thờ ở trong một con bò nào đó đấng đã sinh ra bò phải không?” - “Phải,” người Ai Cập trả lời. - “Thần Cá Oannés,” chàng nói tiếp, “phải nhường đấng đã sinh ra bể và cá.” - “Đồng ý,” người Chaldée nói. - “Ông Ấn Độ và ông Trung Quốc,” chàng nói tiếp, “cũng công nhận như các ông một nguyên lý đầu tiên; tôi không hiểu rõ lắm những điều tuyệt diệu mà ông Hy Lạp đã nói, nhưng tôi tin rằng ông ấy cũng công nhận một đấng chí cao, đã sinh ra hình thức và vật chất.” Người Hy Lạp được mọi người thán phục, nói rằng Zadig đã nắm được tư tưởng của ông ta. “Vậy là tất cả các ông đều cùng ý kiến,” Zadig đáp, “thế thì có gì mà phải cãi nhau.” Mọi người ôm hôn chàng. Sétoc sau khi đã bán hàng cực đắt, lại dắt Zadig về bộ lạc của mình. Đến nơi, Zadig được tin trong khi chàng đi vắng, người ta đã kiện chàng và chàng sắp bị quẳng vào lửa lom đom để chết thiêu dần dần.

CHƯƠNG XIII

NHỮNG CUỘC HẸN HÒ*

Trong khi chàng đến Bassora, những giáo sĩ đạo Ả Rập* quyết định trừng trị chàng. Châu báu và những đồ trang sức của những quả phụ trẻ tuổi mà họ đưa lên đàn thiêu đều thuộc quyền các giáo sĩ được hưởng cả; ít nhất là họ phải thiêu Zadig để trả thù việc chàng đã chơi khăm họ. Họ vu cho Zadig đã có quan niệm sai về các thiên thể, họ cũng khai về chàng và tuyên thệ rằng họ đã nghe thấy chàng nói các ngôi sao không lặn xuống bể. Lời phỉ báng kinh khủng đó làm cho các quan tòa run lên. Khi nghe thấy lời bất kính đó, các quan tòa sắp sửa xé tan quần áo mình ra, và nếu Zadig có đủ tiền để trả quần áo thì các quan đã xé ra rồi. Nhưng trong cơn đau đớn quá độ, họ đành phải kết án chàng vào tội bị thiêu bằng lửa nhỏ. Sétoc thất vọng, dùng hết uy tín của mình để cứu Zadig nhưng không được. Ít lâu sau ông bắt buộc phải lặng thinh. Người quả phụ trẻ đẹp Almona đã rất thích sống và đã chịu ơn Zadig, bèn quyết tâm cứu chàng ra khỏi đàn thiêu, một hủ tục mà chàng đã vạch rõ cho nàng biết. Nàng suy đi nghĩ lại về ý định của mình ở trong đầu óc, chẳng nói hở với ai. Ngày hôm sau Zadig sẽ phải chịu hình; nàng chỉ còn một đêm thôi để cứu chàng. Người thiếu phụ từ thiện và khôn khéo đã làm việc ấy như thế này.

Nàng xức nước hoa, trang sức lộng lẫy và diêm dúa cho tăng vẻ đẹp, rồi đến xin yết kiến bí mật ông giáo trưởng đạo Ả Rập. Khi nàng đứng trước ông già đạo mạo đó, nàng nói: “Thưa vị con cả sao Đại Hùng, em ruột sao Kim Ngưu, em họ sao Thiên Lang (đó là những tước vị của giáo trưởng), tôi đến thổ lộ với Ngài nỗi lo ngại của tôi. Tôi e rằng đã phạm một tội rất to là đã không tự thiêu ở trên đàn thiêu của người chồng yêu quý của tôi. Thật vậy, tôi có gì mà đáng giữ gì nữa? Một xác thịt mềm yếu và đã tàn tạ hết rồi.” Vừa nói, nàng vừa vén tay áo dài lụa để lộ ra cánh tay xinh đẹp tuyệt trần, trắng nõn nà, và nói: “Cụ hãy xem, đây là chút thân hèn mọn.” Vị giáo trưởng cảm thấy đấy là tấm thân nghìn vàng. Mắt ông long lên, môi ông lắp bắp: ông thề rằng trong đời ông chưa bao giờ được trông thấy những cánh tay đẹp như vậy. Quả phụ nói: “Chao ôi! Cánh tay này có thể còn đỡ xấu hơn các bộ phận khác; nhưng cụ phải thú nhận với tôi rằng vú tôi thật không đáng chú ý.” Rồi nàng để lộ cho xem đôi vú đẹp tuyệt trần, tạo hóa không thể cấu thành đôi vú nào đẹp hơn thế được. Đem so ra thì một nụ hồng ở trên quả táo trắng như ngà cũng chỉ là thiên thảo* ở trên hoàng dương* mà thôi, và những con cừu non vừa được tắm rửa xong thì cũng còn hình như là vàng sẫm. Đôi vú đó cộng với cặp mắt to đen láy nồng nàn, long lanh một vẻ tình đằm thắm; với hai má đỏ hồng rất đẹp nổi bật trên nước da trắng như sữa cực kỳ tinh khiết; với cái mũi xinh xinh*; với cặp môi giống như hai đường viền bằng san hô bao quanh những ngọc trai đẹp nhất trong bể Ả Rập; tất cả những cái đó làm cho ông già tưởng mình như đang tuổi hai mươi. Ông lắp bắp thổ lộ tâm tình. Almona thấy ông rạo rực như lửa cháy trong lòng, bèn xin ông tha cho Zadig. Ông già nói: “Chao ôi! Mỹ nhân! Nếu tôi tha cho chàng thì sự khoan hồng của tôi cũng chẳng có ích chi; cần phải ba bạn đồng nghiệp của tôi cùng ký nữa mới được.” - “Xin cụ hãy cứ ký đi,” Almona nói. - “Rất vui lòng,” giáo trưởng nói, “với điều kiện là bà phải thương yêu tôi để trả công cho lượng khoan dung của tôi.” - “Thật là vinh hạnh cho tôi quá,” Almona nói. “Xin cụ hãy vui lòng đến phòng tôi vào lúc mặt trời đã lặn và sao Hôm lấp lánh ở chân trời, tôi sẽ nằm trên cái trường kỷ màu hồng, và cụ sẽ tha hồ tận hưởng như đối với con hầu của cụ vậy.” Nói xong, nàng đi ra, mang theo lệnh ký tha Zadig, để lại ông già chan chứa dục tình và thiếu tự tin vào sức lực của mình. Rồi từ lúc đó đến hết ngày, ông tắm rửa sạch sẽ, uống rượu thuốc ngâm quế Tích Lan và những hương liệu rất quý ở quần đảo Moluques*, rồi nóng lòng chờ sao Hôm mọc.

Trong khi đó, nàng Almona xinh đẹp lại đến thăm ông giáo trưởng thứ hai. Ông này nói cả quyết với nàng rằng mặt trời, mặt trăng và tất cả những vì tinh tú trên bầu trời đem so với sắc đẹp của nàng cũng chỉ như những đốm lửa ma trơi mà thôi. Nàng xin ông tha cho Zadig và ông cũng xin nàng trả ơn lại cho. Nàng bằng lòng và hẹn với giáo trưởng thứ hai sẽ tới vào lúc sao Algénib mọc. Sau đó, nàng lại đến nhà ông giáo sĩ thứ ba và thứ tư, xin được chữ ký của họ và hẹn họ hết sao này tới sao khác. Đoạn, nàng đi mời các quan tòa đến nhà mình về một việc quan trọng. Các quan tòa đều đến: nàng chìa tên bốn người kia ra và nói với các vị đó rằng những giáo sĩ đã bán sự ân xá Zadig với một cái giá như thế nào. Mọi người trong bọn họ đều đến đúng giờ đã hẹn. Ai nấy đều rất ngạc nhiên thấy bạn đồng nghiệp mình cùng ở đó và, hơn nữa, lại thấy cả các quan tòa. Trước mặt quan tòa họ thấy làm hổ thẹn. Zadig được cứu thoát. Sétoc rất thích thú về sự khéo léo của Almona, liền lấy nàng làm vợ*.

Sau khi đã phủ phục xuống chân người đàn bà xinh đẹp đã giải phóng mình, Zadig đi ngay, Sétoc và chàng khóc mà từ biệt nhau, và thề giữ suốt đời mối tình bạn bè cùng nhau và hẹn với nhau rằng trong hai người ai làm giàu được trước thì phải chia cho người kia.

Zadig đi về phía xứ Sirie, lúc nào cũng nghĩ tới Astarté xấu số, và lúc nào cũng suy nghĩ về số mệnh nó vẫn cố tình trêu cợt và hành hạ chàng, chàng nói: “Lạ thật! Bị phạt 400 once vàng vì đã trông thấy có một con chó cái chạy qua! Bị xử tử hình về tội làm bốn câu thơ vụng để ngợi ca vua! Suýt bị treo cổ về việc hoàng hậu có đôi hài cùng màu với cái mũ của mình! Phải làm nô lệ vì đã cứu một người đàn bà bị đánh; và suýt bị thiêu vì đã cứu sống tất cả quả phụ trẻ Ả Rập!”

CHƯƠNG XIV

TÊN KẺ CƯỚP

Tới biên thùy giữa hai xứ Arabie Pétrée và Syrie, khi chàng đi gần một cái lâu đài khá kiên cố, một số người Ả Rập mang vũ khí chạy ra. Họ vây lấy chàng và quát lên: “Tất cả những gì của mi đều thuộc về chúng tao, còn bản thân mi thuộc về chủ chúng tao.” Để trả lời, Zadig rút kiếm ra. Người đầy tớ của chàng vốn có can đảm, cũng rút kiếm ra. Những tên Ả Rập đầu tiên vừa tiến đánh họ, bị họ quật ngã chết ngay. Bọn chúng kéo ra đông gấp bội: họ chẳng sợ và liều chết mà đánh. Hai người chống chọi với một số đông, một cuộc chiến đấu như thế không thể kéo dài được. Chủ lâu đài tên là Arbogad nhìn qua cửa sổ thấy tài nghệ phi thường của Zadig, nảy ra lòng quý mến chàng. Hắn vội vàng đi xuống, tự mình gạt đám quân của mình ra và giải thoát hai người hành khách. Hắn nói: “Tất cả cái gì đi qua đất ta đều thuộc về ta, và tất cả cái gì ta trông thấy trên đất người khác cũng thế. Nhưng ta thấy ngươi là một dũng sĩ, nên ta tha cho ngươi không phải theo cái lệ chung đó.” Hắn cho đưa Zadig về lâu đài, ra lệnh cho bộ hạ phải tiếp đón tử tế, và chiều hôm đó, Arbogad muốn cùng ăn với Zadig.

Chúa lâu đài là một người Ả Rập, mà người ta gọi là đầu trộm đuôi cướp; nhưng trong khi làm vô số tội ác, đôi khi hắn cũng làm được vài việc thiện. Hắn cướp đoạt, vơ vét một cách tàn khốc, rồi lại ban phát một cách rộng rãi. Hắn gan dạ trong hành động, khá hiền hậu trong giao thiệp, ăn uống bừa bãi vô độ, vui vẻ trong thú tửu sắc, và nhất là rất thành thực. Hắn thích Zadig lắm; câu chuyện đậm đà của Zadig làm cho bữa ăn kéo dài. Sau cùng, Arbogad nói với chàng: “Tôi khuyên anh nên gia nhập đội ngũ của tôi, thật không gì tốt bằng, nghề này không xấu, một ngày kia anh có thể trở nên như tôi ngày nay.” Zadig nói: “Xin phép ông một chút, ông làm nghề cao quý này từ bao giờ?” - “Từ hồi tôi còn trẻ măng,” chủ lâu đài đáp. “Hồi trước tôi đi ở cho một người Ả Rập khá khôn khéo. Tình cảnh tôi thật không thể chịu được. Tôi hết sức đau khổ thấy rằng ở trên trái đất này là của chung tất cả mọi người, mà số phận lại không đành cho tôi một phần. Tôi kể nỗi khổ tâm cho một ông già Ả Rập, ông nói: ‘Con ơi, con đừng thất vọng. Ngày xưa có một hạt cát than phiền rằng mình là một nguyên tử ở trong sa mạc, chẳng ai biết đến. Vài năm sau nó trở thành kim cương, và bây giờ nó là vật trang trí đẹp nhất ở trên mũ của vua Ấn Độ. Chuyện đó làm tôi suy nghĩ. Tôi là hạt cát, tôi quyết trở thành kim cương. Tôi bắt đầu ăn trộm hai con ngựa; tôi rủ rê thêm bạn hữu, tôi đủ sức để ăn cướp những lữ hành nhỏ đi qua sa mạc: bằng cách đó tôi đã dần dần làm cho mọi người và tôi không chênh lệch nhau nữa. Của cải trên thế giới này, tôi cũng có phần và còn được đền bù thêm phần lãi nữa; người ta rất trọng tôi; tôi trở thành chúa lục lâm. Tôi đã chiếm đoạt được cái lâu đài này. Quan thái thú xứ Syrie định cướp lại, nhưng tôi giàu có đến mức chẳng sợ gì. Tôi cho quan thái thú tiền và giữ được lâu đài và mở mang thêm cơ ngơi ra. Quan thái thú lại phong cho tôi chức quản khố thuế cống mà xứ Arabie Pétrée nộp cho vị thiên tử cai quản các chư hầu. Tôi thực hiện nhiệm vụ thu tiền chứ tuyệt đối không làm nhiệm vụ phát tiền.

Quan tể tướng ở thành Babylon phái một quan tiểu thái thú khâm mạng vua Moabdar để đến thắt cổ tôi cho chết. Người đó mang lệnh đến đây, tôi được biết rõ tất cả. Trước mặt hắn, tôi cho thắt cổ chết bốn tên tùy tùng theo hắn đến làm nhiệm vụ kéo dây thắt cổ tôi. Sau đó, tôi hỏi hắn ta rằng làm sứ mạng giết tôi thì được bao nhiêu tiền. Hắn cho biết số tiền thưởng có thể tới 300 đồng tiền vàng. Tôi nói rõ cho hắn biết nếu theo tôi thì còn được hơn thế nhiều. Tôi cho hắn làm phó tướng cướp. Hiện nay hắn là một trong những tên tướng giỏi của tôi, và cũng thuộc vào loại giàu có nhất. Nếu anh nghe lời tôi, anh cũng sẽ thành công như hắn. Từ ngày vua Moabdar bị giết và thành Babylon trở nên rối loạn lung tung, chưa bao giờ mùa đi ăn cướp lại thuận lợi hơn bây giờ. “Vua Moabdar bị giết à?” Zadig hỏi, “còn hoàng hậu Astarté thì sao?” - “Tôi không biết,” Arbogad trả lời. “Tôi chỉ biết được vua Moabdar hóa điên, rồi bị giết, và thành Babylon trở thành nơi chém giết nhau ghê gớm, tất cả vương quốc trở nên tiêu điều, còn có thể làm ăn được nhiều chuyến to nữa, và riêng về phần tôi, tôi đã làm mấy chuyến thật tuyệt.” - “Còn hoàng hậu?” Zadig nói, “ông có biết tin tức gì về số mệnh của bà, xin ông làm ơn cho tôi biết.” - “Tôi có nghe thấy nói đến ông hoàng xứ Hyrcanie,” hắn nói tiếp; “nếu trong lúc hỗn độn bà không bị giết, thì chắc chắn là bà đã ở trong đám tỳ thiếp của ông ta rồi. Nhưng tôi ham đi cướp của hơn là nghe tin tức. Trong chuyến đi cướp bóc tôi đã bắt được nhiều phụ nữ, nhưng tôi chẳng giữ lại người nào. Nếu họ đẹp, tôi đem bán họ với giá đắt, chẳng hỏi họ là ai cả. Người ta có mua chức tước đâu, một bà hoàng hậu mà xấu cũng chẳng có khách mua, có thể là tôi đã bán hoàng hậu Astarté, có thể là bà đã chết rồi, nhưng cần quái gì, tôi nghĩ là anh cũng chẳng cần quan tâm gì hơn tôi về việc ấy.” Trong khi nói như vậy, hắn uống rượu rất hăng, lẫn lộn lung tung mọi ý kiến, đến nỗi Zadig cũng không hỏi được điều gì sáng tỏ hơn.

Chàng sững sờ, ủ rũ, đờ đẫn. Arbogad vẫn uống rượu, kể chuyện nọ chuyện kia, nhắc đi nhắc lại rằng hắn là người sướng nhất trên đời, khuyến khích Zadig trở thành người cũng sung sướng như hắn. Cuối cùng hơi men bốc lên làm hắn say lịm, hắn đi ngủ một giấc ngon lành. Suốt đêm đó Zadig thao thức quá độ vì không ngủ được.

Chàng nói: “Úi chà! Vua hóa điên! Vua bị giết! Ta không thể không thương hại ông ta được. Vương quốc tan tành, còn tên tướng cướp này lại sung sướng. Ôi thời vận! Ôi số mệnh! Một kẻ cướp thì sung sướng, còn người mà trời đã sinh ra đẹp nhất thì có lẽ đã chết một cách rùng rợn, hay sống trong tình trạng khổ hơn là chết. Hỡi Astarté! Bây giờ em ra sao?”

Sáng tinh mơ ngày hôm sau, chàng gặp ai trong lâu đài cũng hỏi, nhưng mọi người đều bận việc, chẳng ai trả lời chàng cả. Vì đêm hôm trước họ vừa đi ăn cướp, bây giờ đang chia nhau của cướp bóc được. Trong cảnh hỗn độn ồn ào đó, chàng chỉ có thể xin được phép ra đi mà thôi. Chàng tức khắc đi ngay, đầu óc càng nghĩ đến những chuyện đau thương hơn bao giờ hết.

Zadig đi, lo lắng, bồn chồn, tâm hồn luôn nghĩ đến Astarté xấu số, tới vua thành Babylon, tới người bạn chung thủy Cador, tới tên tướng cướp Arbogad sung sướng, tới người đàn bà tính khí thất thường mà bọn người Babylon đã bắt được ở địa đầu Ai Cập, sau hết nghĩ tới tất cả những lúc trắc trở và những tai họa chàng đã trải qua.

CHƯƠNG XV

NGƯỜI ĐÁNH CÁ*

Đi cách lâu đài của Arbogad được vài dặm, chàng tới bờ một con sông nhỏ, luôn luôn than phiền về số mệnh và tự coi mình là khổ nhất không ai bằng. Chàng trông thấy một người đánh cá nằm trên bờ, đang cầm uể oải chiếc lưới như muốn vứt đi và ngước mắt lên trời. Người ấy nói:

“Chắc chắn ta là người khổ nhất, khổ hơn tất cả mọi người. Ai cũng công nhận ta là người bán phó mát kem nổi tiếng nhất ở Babylon, thế mà ta đã khánh kiệt. Ta có người vợ đẹp nhất mà cái hạng người như ta có thể có được, thế mà ta bị vợ phụ bạc. Ta chỉ còn có lại một ngôi nhà xác xơ, mắt ta đã trông thấy nó bị cướp bóc, phá hủy. Nay nương náu trong một cái lều, ta chỉ còn kế sinh nhai duy nhất là nghề đánh cá, thế mà ta chẳng được con cá nào. Hỡi lưới ôi! Ta chẳng quăng mi xuống nước nữa, chính ta phải tự gieo mình xuống nước thôi.”

Vừa nói, người ấy vừa đứng dậy và bước đi với thái độ một người sắp nhảy xuống nước để kết liễu đời mình. Zadig bụng bảo dạ: “Lạ thật! Vậy ra cũng có người khổ sở như mình!” Ý nghĩ ấy nảy ra như thế nào thì nhiệt tình muốn cứu sống người đánh cá cũng nhanh như thế. Chàng chạy tới ngăn người ấy lại, hỏi han với giọng cảm thương và an ủi. Người ta thường cho rằng người ta đỡ khổ sở hơn khi không khổ sở một mình, nhưng theo Zoroastre, đó không phải vì ác ý mà vì cần thiết. Lúc đó, người ta cảm thấy muốn gần gũi một người bất hạnh như muốn gần gũi một người đồng bệnh. Khi người ta khổ sở như thế thì sự vui mừng của một người sung sướng sẽ là một sự lăng nhục. Nhưng hai người khổ sở giống như những cây con yếu ớt dựa vào nhau để có sức chống lại bão táp. Zadig bèn hỏi người đánh cá: “Tại sao ông lại ngã lòng vì đau khổ?” Người đánh cá đáp: “Là vì tôi vô kế khả thi. Xưa kia, tôi là người được quý trọng nhất ở làng Derlback, gần thành Babylon, và hồi đó tôi cùng vợ tôi làm phó mát kem ngon nhất cả vương quốc. Hoàng hậu Astarté và quan tể tướng Zadig rất thích thứ phó mát đó. Tôi đã cung cấp cho hai nhà ấy sáu trăm chiếc phó mát. Một hôm tôi về thành phố để lấy tiền. Tới nơi, tôi được tin hoàng hậu và Zadig đã biến mất. Tôi liền chạy tới nhà ngài Zadig, người mà tôi chưa hề được trông thấy bao giờ. Tôi thấy những lính canh của quan tổng đốc đại thần, bọn chúng có lệnh chỉ của vua, đang ăn cướp nhà Zadig một cách hợp pháp và có trật tự. Tôi liền chạy biến đến bếp hoàng hậu, mấy quan ngự thiện bảo tôi rằng hoàng hậu đã chết, có vị khác lại nói bà đang bị ở tù, có vị khác nữa bảo rằng bà đã trốn thoát. Nhưng tất cả họ đều nói chắc rằng người ta sẽ không trả tiền phó mát cho tôi. Tôi cùng với vợ tôi đến nhà ngài Orcan là một khách quen của chúng tôi. Chúng tôi xin ông ấy che chở cho trong lúc khốn khổ. Ông ấy nhận che chở cho vợ tôi, còn tôi thì ông ta từ chối. Vợ tôi còn trắng hơn những chiếc phó mát kem; nó là nguồn gốc của sự đau khổ của tôi. Và ánh vải điều của thành phố Tyr* cũng không lộng lẫy bằng vẻ hồng hào trên nước da trắng đó. Vì thế Orcan đã giữ vợ tôi lại và đuổi tôi đi. Tôi viết cho người vợ thân yêu của tôi một bức thư tuyệt vọng. Vợ tôi nói với người đưa thư: ‘À! À! Tôi biết người viết thư này là ai, tôi có nghe thấy nói tới người đó; người ta bảo rằng hắn làm phó mát kem ngon lắm. Hắn cứ mang phó mát kem lại cho tôi, rồi tôi sẽ trả tiền’.

Trong cơn đau đớn, tôi định nhờ pháp luật can thiệp. Tôi chỉ còn 6 once vàng; phải trả 2 once cho luật gia để hỏi việc ấy, 2 once cho quan biện lý đã thụ lý việc ấy, 2 once cho thư ký quan chánh nhất. Khi đã làm xong mọi việc trên đây, vụ việc của tôi vẫn chưa được xử, mà tôi đã phải tiêu mất một món tiền đáng giá hơn cả những phó mát và vợ tôi cộng lại. Tôi trở lại quê hương định bán ngôi nhà để chuộc lại vợ tôi.

Ngôi nhà tôi đáng giá 60 once vàng, nhưng người ta thấy tôi nghèo túng và đang cần bán, nên người đầu tiên trả tôi 30 once, người thứ hai trả 20 và người thứ ba trả 10. Tôi như mất trí, sắp đành phải ký văn tự thì bỗng một ông vua xứ Hyrcanie đến Babylon, tàn phá hết mọi thứ ở dọc đường. Nhà tôi bị cướp phá rồi bị đốt.

Thế là mất hết cả tiền, cả vợ lẫn nhà, tôi rút về ở chốn này là nơi ông đang trông thấy tôi đây. Tôi cố gắng sống qua ngày đoạn tháng bằng nghề đánh cá. Cá cũng trêu tôi như người vậy; tôi chẳng bắt được con cá nào cả, tôi đến chết đói mất; và nếu không có ông, người an ủi đáng tôn kính, thì tôi đã chết ở dưới sông rồi.”

Người đánh cá không kể chuyện liền một mạch vì chốc chốc Zadig cảm động và sốt ruột lại hỏi ông ta: “Thế nào, ông có biết tin tức gì về số phận hoàng hậu không?” - “Thưa ngài không,” người đánh cá trả lời; “nhưng tôi biết hoàng hậu và Zadig không trả tôi tiền phó mát, tôi biết người ta đã lấy mất vợ tôi và tôi biết hiện nay tôi đang hết sức đau khổ.” - Zadig đáp: “Tôi lấy làm sung sướng vì ông không mất hết cả tiền đâu. Tôi có nghe chuyện về ông Zadig; ông ta là một người quân tử; nếu ông ta trở về Babylon như ý ông ta đang mong muốn, thì ông ta sẽ trả ông số tiền to hơn số tiền nợ ông. Nhưng còn vợ ông là người không được đứng đắn cho lắm, tôi khuyên ông chẳng nên tìm cách cho mụ ấy trở về làm gì. Ông hãy nghe tôi, ông đi ngay đến Babylon đi. Tôi sẽ đến đó trước ông, vì tôi đi ngựa, còn ông đi bộ. Ông tới hỏi ông Cador mà ai cũng biết tiếng; ông bảo ông ấy rằng ông đã gặp người bạn của ông ta, rồi ông đợi tôi ở nhà ông ấy. Đi ngay đi, có lẽ ông sẽ không phải khổ sở mãi đâu.”

“Hỡi đấng Orosmade thiêng liêng! Người đã dùng tôi để an ủi người này, vậy người dùng ai để an ủi tôi?” Vừa nói chàng vừa cho người đánh cá nửa số tiền mang từ Ả Rập đi. Người đánh cá lúng túng và vui mừng, hôn chân người bạn của Cador và nói: “Ông là một vị cứu tinh.”

Trong khi đó, Zadig vẫn cứ hỏi tin tức và khóc sướt mướt. Người đánh cá nói: “Ô! Thưa ngài! Ngài làm điều thiện như vậy mà cũng khổ sở sao?” - “Còn khổ hơn ông gấp trăm lần,” Zadig trả lời. - Nhưng người đánh cá chân thật trả lời, “có lẽ nào người bố thí lại đáng thương hơn kẻ được bố thí?” - Zadig đáp: “Ông chỉ vì túng bấn mà khổ sở, còn tôi khổ sở vì tình yêu.” - “Có lẽ thằng Orcan lấy mất vợ của ông chăng?” Người đánh cá nói. Câu hỏi đó làm cho tâm trí Zadig nhớ hết thảy mọi chuyện. Chàng nhắc lại cái chuỗi hoạn nạn của mình, bắt đầu từ con chó cái của hoàng hậu đến khi chàng tới nhà tên tướng cướp Arbogad. Chàng nói với người đánh cá: “Ôi chao! Tên Orcan đáng phải trị tội. Nhưng thường thường con người như thế lại được số mệnh ưu đãi. Dù sao mặc lòng, ông hãy đến nhà Cador và chờ tôi ở đó.” Hai người từ biệt nhau; người đánh cá vừa đi vừa cảm ơn số mệnh mình, còn Zadig vừa phi ngựa vừa trách mãi số mệnh chàng.

CHƯƠNG XVI

CON RẮN THẦN

Đi tới một cánh đồng cỏ tươi đẹp, chàng thấy nhiều người đàn bà đang rất chăm chú tìm một vật gì. Chàng đánh bạo đến gần một người và hỏi xem chàng có thể có vinh hạnh giúp đỡ họ tìm tòi được không. Người phụ nữ Syrie nói: “Ông chớ có tìm, cái chúng tôi đang tìm chỉ có đàn bà mới mó vào được thôi.” - “Thế thì lạ thật,” Zadig nói, “xin bà làm ơn cho tôi biết cái mà chỉ có đàn bà mới mó tới là cái gì vậy?” - “Đó là con rắn thần*,” người phụ nữ đáp. - “Rắn thần à, thưa bà! Xin bà cho biết bà tìm rắn thần để làm gì?” - “Để cho Ogul, là chúa tể chúng tôi; lâu đài của Ogul ở cuối cánh đồng cỏ, trên bờ sông này, ông trông thấy đó. Chúng tôi là những nô lệ hèn mọn của Ogul. Hiện nay Ogul đang ốm. Thầy thuốc kê đơn bảo ăn một con rắn thần nấu chín trong nước hồng. Vì nó là một con vật cực hiếm và chỉ có đàn bà mới bắt được nó, nên chúa Ogul đã hứa rằng người nào trong chúng tôi mang về được một con rắn thần thì sẽ lấy người đó làm vợ yêu quý. Thôi, ông để tôi tìm, vì nếu các bạn tôi tìm thấy rắn trước tôi, thì ông thấy tôi sẽ thiệt hại như nào.”

Zadig để cho người nữ xứ Syrie và những người khác tìm rắn thần, chàng lại tiếp tục đi trong đồng cỏ. Khi tới bờ một con suối nhỏ, chàng thấy một người phụ nữ khác nằm trên cỏ, chẳng tìm gì cả. Thân hình bà có vẻ đường bệ, nhưng mặt bà che một cái mạng. Bà cúi xuống suối, miệng thở dài sườn sượt. Tay bà cầm một cái que nhỏ đang viết chữ lên trên mặt cát mịn ở khoảng từ bờ suối vào mép cỏ. Zadig tò mò muốn xem bà ấy viết gì. Chàng lại gần, trông thấy chữ Z, rồi chữ A. Chàng lấy làm lạ. Rồi sau lại hiện ra chữ D: chàng giật mình, chưa bao giờ có ai kinh ngạc bằng khi chàng trông thấy hai chữ cuối cùng tên mình. Chàng thẫn thờ một lúc, rồi chàng ngập ngừng hỏi: “Thưa phu nhân! Xin phu nhân rộng lượng tha thứ cho một người lạ mặt, cho một kẻ bất hạnh được phép hỏi do chuyện lạ lùng nào mà tôi được trông thấy bàn tay tiên viết tên Zadig ở đây?” Nghe thấy giọng và lời nói đó, bà lấy tay run run vén mạng che mặt lên, nhìn Zadig kêu lên một tiếng âu yếm ngạc nhiên vui mừng, rồi tâm hồn bà bị nhiều cảm xúc mãnh liệt chi phối, bà ngất người ngã vào trong tay chàng. Bà chính là Astarté, là hoàng hậu ở Babylon, là người mà Zadig yêu quý và tự trách mình đã yêu quý, là người chàng đã khó biết bao nhiêu, lo sợ biết bao nhiêu cho số phận. Chàng như vô tri vô giác mất một lúc, và khi chàng chăm chú nhìn vào mắt Astarté đã mở ra có vẻ đắm đuối, ngượng ngùng và âu yếm thì chàng kêu lên: “Hỡi các đấng thần thánh thiêng liêng! Các người định đoạt số phận của những con người hèn mọn, có phải các người đã buông tha Astarté về với tôi không? Tôi lại gặp nàng vào lúc này, ở chỗ này, ở trong tình trạng này ư?” Chàng quỳ xuống trước mặt Astarté, ấp trán vào chân lắm cát bụi của nàng. Hoàng hậu thành Babylon đỡ chàng dậy, mời chàng ngồi cạnh mình ở trên bờ suối. Nàng lau nước mắt cho chàng nhiều lần mà lệ vẫn cứ tuôn rơi. Trong khi nàng kể chuyện, chàng rên rỉ làm đứt quãng câu chuyện, nàng phải kể đi kể lại đến hai mươi lần mới xong. Nàng hỏi chàng về sự tình cờ làm cho hai người gặp được nhau, chàng chưa kịp trả lời thì nàng hỏi ngay câu khác. Nàng bắt đầu kể những nỗi gian truân của mình và muốn biết những nỗi gian truân của Zadig. Sau khi hai người đã nguôi cơn rạo rực của tâm hồn, Zadig bèn kể vắn tắt cho nàng nghe tại sao chàng lại đến cánh đồng cỏ này: “Nhưng, hỡi hoàng hậu đau khổ và đáng kính! Làm thế nào mà tôi gặp được nàng ở nơi hẻo lánh này, nàng mặc quần áo ra vẻ người nô lệ, cùng đi với những người nô lệ khác họ đang tìm con rắn thần để đun chín trong nước hồng theo như đơn của thầy thuốc?”

Astarté xinh đẹp đáp:

- Trong khi những người phụ nữ kia tìm con rắn thần, em kể cho anh nghe tất cả những nỗi niềm đau đớn em đã chịu đựng, và tất cả những điều em tha thứ cho trời từ lúc em được gặp lại anh. Anh hẳn biết đức vua chồng em thấy anh là một người đáng yêu quý nhất thì lấy làm khó chịu. Vì thế mà một đêm, Hoàng thượng quyết định cho người đến thắt cổ anh và bỏ độc cho em. Anh biết đấy, nhờ trời xui khiến, thằng bé câm của em báo cho em biết lệnh của Thánh thượng. Anh bạn Cador trung thành khi vừa mới bắt anh phải nghe theo lời em và đi ngay, thì liền đi theo lối bí mật dám tới cung em vào lúc nửa đêm. Cador mang em đi, dẫn đến ngôi đền thờ Orosmade; em ruột Cador là giáo sĩ trụ trì đền đó giấu kín em vào trong lòng một pho tượng khổng lồ, chân tượng xuống đến móng đền, và đầu tượng chạm tới nóc đền. Em như bị chôn vùi trong đó, nhưng được giáo sĩ phục dịch tử tế, em chẳng thiếu một thứ gì. Trong khi đó, vào lúc tảng sáng, quan ngự y của Hoàng thượng vào trong buồng em đem theo một liều thuốc pha phỉ-ốc-tử với thuốc phiện, độc cần, trị-điên-thảo đen và phụ tử; và một vị quan khác đến nhà anh, đem theo một dải lụa xanh. Họ chẳng thấy ai cả. Cador muốn cho vua mắc lừa, giả vờ đến tố cáo hai chúng ta. Cador nói rằng anh đã lên đường sang Ấn Độ, còn em đi Memphis: vua sai lính thị vệ đuổi theo anh và em.

- Những người lính đi tìm em lại không biết mặt em. Xưa kia, đứng trước chồng em và theo lệnh của người, hầu như em chỉ để lộ mặt cho mình anh nhìn thôi. Chúng chạy đuổi theo em, chiếu theo hình dáng như người ta mô tả em. Họ trông thấy ở biên giới Ai Cập một người đàn bà vóc người cũng như em và có lẽ kiều diễm hơn em. Chị ta đang khóc và đi lang thang. Họ tin chắc chắn rằng người đàn bà kia là hoàng hậu thành Babylon, họ liền bắt đem về cho Moabdar. Sự nhầm lẫn lúc đầu của họ làm cho vua nổi trận lôi đình, nhưng sau đó, khi đã nhìn sát tận mặt, vua thấy người đàn bà rất đẹp và lấy làm hài lòng. Người ta gọi người ấy là Missouf. Sau này, người ta bảo em rằng tên đó trong tiếng Ai Cập nghĩa là Mỹ nhân tính khí thất thường. Quả nhiên, mụ ta đúng như vậy. Nhưng mụ ta vừa tính khí bất thường lại vừa khôn khéo nữa... Moabdar thích mụ ta lắm. Mụ ấy đã khống chế nhà vua đến mức phải tuyên bố lấy mụ ta làm vợ. Từ đó, tính nết mụ phát triển đến cực độ; mụ chẳng kiêng sợ chi mà chẳng làm những chuyện điên rồ theo ý tưởng tượng của mình. Mụ muốn bắt pháp quan già lụ khụ và đau xương phải khiêu vũ trước mặt mụ; pháp quan từ chối, mụ liền ngược đãi thậm tệ. Mụ ra lệnh cho quan tổng quản chuồng ngựa làm thứ bánh nướng nhân mứt. Quan tổng quản đã biện bạch mãi rằng ông không phải thợ làm bánh ngọt, nhưng rồi ông vẫn phải làm bánh nướng. Ông bị đuổi chỉ vì bánh nướng quá lửa. Mụ trao chức tổng quản cho anh lùn của mụ và chức quan chưởng ấn cho một chú thị đồng. Mụ cai trị thành Babylon là như thế đó. Mọi người đều mến tiếc em.

- Nhà vua, cho đến lúc định bỏ thuốc độc cho em và định thắt cổ anh, hãy còn khá lương thiện, nay hình như bao nhiêu đạo đức bị đắm chìm trong mối tình không bờ bến đối với mỹ nhân tính khí thất thường kia. Vào ngày đại lễ thần Lửa thiêng, vua đến đền. Em trông thấy vua quỳ dưới chân tượng mà em ẩn ở trong, cầu thần thánh phù hộ cho Missouf. Em lên tiếng quát với vua: ‘Thần thánh khước từ lời cầu nguyện của một tên vua trở thành bạo chúa đã định giết chết một người đàn bà có lương tri để lấy một người ngang ngược.’ Moabdar nghe thấy vậy rất là xấu hổ, đến nỗi đầu óc rối loạn. Câu sấm em phán và sự hà khắc của Missouf đủ làm cho vua mất hết lý trí. Ít ngày sau, vua phát điên.

- Bệnh điên của nhà vua hình như là do trời trừng phạt là hiệu lệnh của sự phiến loạn. Nhân dân võ trang nổi dậy. Thành Babylon đã bao lâu nay đắm chìm trong cảnh nhàn nhã phóng dật, nay trở thành chiến trường của một cuộc nội chiến khủng khiếp. Người ta lôi em ở trong bụng tượng ra và bắt em đứng đầu một đảng. Cador chạy đến Memphis định đưa anh về Babylon. Tiểu vương xứ Hyrcanie được tin dữ ấy đem quân trở về lập một đảng thứ ba ở xứ Chaldée. Tiểu vương đánh vua, vua cùng mụ ngang ngược kia chạy trước hắn. Moabdar bị đâm chết. Missouf lọt vào tay kẻ chiến thắng. Khổ cho em là chính em cũng bị biệt đội của Hyrcanie bắt đem về trước mặt tiểu vương đúng vào lúc người ta cũng đem Missouf về cho y. Có lẽ anh lấy làm vui thích biết rằng tiểu vương thấy em đẹp hơn người đàn bà Ai Cập; nhưng có lẽ anh lấy làm tức giận thấy em bị tuyển vào cung. Tiểu vương rất cả quyết bảo em rằng y sắp mang quân đi đánh nhau, và khi nào đánh xong liền về đón em ngay. Anh xem nỗi đau đớn của em như thế nào! Mối duyên với Moabdar đã dứt, em có thể là người của Zadig, thế mà em lại rơi vào xiềng xích của tên dã man này. Em trả lời hắn với tất cả lòng tự hào về địa vị và tình cảm của em. Em vẫn thường nghe nói rằng trời dành riêng cho những hạng người như em một tính cách cao quý làm cho, chỉ cần nói một tiếng, liếc mặt một cái, những kẻ nào cả gan dám hỗn xược cũng phải hạ mình tỏ ra tôn kính rất mực. Em nói năng đúng mực như một bà hoàng hậu; nhưng em bị đối đãi như thị tỳ. Tiểu vương xứ Hyrcanie chẳng thèm nói với em lại nói với viên quan thị da đen rằng em là một người hỗn xược; nhưng lại thấy em đẹp, tiểu vương ra lệnh cho quan thị phải săn sóc em cẩn thận và đãi em bằng chế độ các sủng phi để cho nước da em tươi hơn và để cho em xứng đáng với lòng sủng ái của tiểu vương vào hôm nào mà tiểu vương sẽ thấy thuận tiện đem lại cho em cái vinh dự ấy. Em nói với tiểu vương rằng em sẽ tự tử; tiểu vương cười đáp rằng em chẳng tự tử đâu và tiểu vương đã nghe quen cái điệu luận ấy rồi. Sau đó tiểu vương bỏ em mà đi như một người bỏ con vẹt vào chuồng nuôi cầm thú để chơi. Thật là khổ tâm cho vị đệ nhất hoàng hậu trong thiên hạ và hơn nữa, cho một trái tim đã thuộc về Zadig rồi.

Nghe thấy thế, Zadig phục xuống gối nàng, khóc tràn trề ướt cả gối nàng. Astarté âu yếm nâng chàng dậy và nói tiếp: “Từ đó, em thuộc quyền một tên dã man, em bị giam chung cùng với một mụ đàn bà điên cuồng và em trở thành địch thủ của nó. Mụ kể cho em nghe câu chuyện của mụ ở Ai Cập. Cứ theo như những nét mụ miêu tả anh, căn cứ vào thời gian cùng con lạc đà anh cưỡi, căn cứ vào tất cả mọi trường hợp, em đoán được ngay chính là Zadig đã cứu mụ ta. Em tin rằng anh ở Memphis, em quyết định đến ẩn náu ở đó. Em bảo mụ: ‘Chị Missouf xinh đẹp ơi! Chị xinh xắn có duyên hơn em nhiều, chị làm cho tiểu vương xứ Hyrcanie đẹp lòng hơn là em. Xin chị giúp cho em cách trốn khỏi nơi này. Chị sẽ ngự trị một mình. Thế là chị vừa làm cho em được sung sướng, vừa trừ được một địch thủ.’ Missouf bàn bạc với em cách cho em trốn. Thế là em bí mật trốn đi cùng với một người đàn bà nô lệ Ai Cập.

“Khi em gần tới Ai Cập, thì bị một tên tướng cướp nổi tiếng tên Arbogad bắt rồi bán em cho lái buôn; những người này đem em lên lâu đài này, nơi ở của chúa Ogul. Chúa mua em, chẳng biết em là ai. Hắn là một người ưa khoái lạc, chỉ thích ăn ngon và tin rằng Thượng đế sinh ra hắn là để cho hắn ăn. Người hắn béo ục ịch quá đỗi, làm cho hắn như lúc nào cũng sắp chết rực đi được. Khi hắn tiêu hóa tốt, thầy thuốc riêng của hắn có rất ít uy quyền đối với hắn, nhưng khi hắn ăn quá độ thì ông ta bắt hắn phải phục tùng một cách độc đoán. Ông thuyết phục hắn rằng ông sẽ chữa hắn khỏi bằng một con rắn thần đun chín trong nước hồng. Chúa Ogul đã hứa với những nữ nô lệ rằng ai bắt được một con rắn thần mang về thì sẽ lấy người đó làm vợ. Anh thấy rõ là em để mặc họ cố gắng được vinh dự đó, còn em từ khi trời thương cho được gặp lại anh thì em lại càng chẳng có ý muốn đi tìm con rắn thần chút nào!”

Thế là Astarté và Zadig đã kể cho nhau nghe tất cả những gì ở trong đôi trái tim cao thượng nhất và yêu đương tha thiết nhất do những tình cảm của họ bị đè nén đã lâu ngày, những nỗi khổ sở và mối tình yêu của họ gây ra; và những vị thần chủ việc yêu đương đã đưa ra những lời của họ đến tận vòm trời Vệ nữ*.

Những người đàn bà chẳng tìm thấy gì hết, trở về nhà ông Ogul. Zadig nhờ người giới thiệu mình với Ogul và nói: “Xin trời giáng phúc để quý thể an khang mãi mãi! Tôi là thầy thuốc được tin ngài bị bệnh, tôi vội vã đến đây, đem theo một con rắn thần đã đun chín trong nước hồng. Không phải là tôi cố ý muốn lấy ngài làm chồng, tôi chỉ xin ngài phóng thích cho một thiếu phụ nô lệ ở Babylon mà ngài vừa mua về được mấy ngày nay. Nếu tôi không có hạnh phúc được chữa khỏi bệnh của chúa Ogul hào hoa, tôi xin ở lại làm nô lệ thay cho người ấy.”

Ogul chấp nhận lời đề nghị đó. Astarté đi về Babylon cùng với tên đầy tớ của Zadig, nàng hứa sẽ phái ngay một người báo tin cho chàng biết mọi chuyện xảy ra. Lúc họ từ biệt cũng âu yếm như lúc hai người mới nhận ra được nhau. Theo như pho kinh vĩ đại Vệ Đà, khi tái ngộ và lúc ly biệt đều là hai giai đoạn lớn nhất trong đời người, Zadig yêu hoàng hậu như chàng thề thốt và hoàng hậu yêu Zadig hơn là nàng đã thổ lộ với chàng.

Trong khi đó, Zadig nói với Ogul như thế này: “Thưa ngài, xin ngài đừng ăn con rắn thần của tôi. Tất cả hiệu lực của nó sẽ qua những lỗ chân lông mà thấm vào cơ thể ngài. Tôi đã để nó vào trong một cái túi thật căng, bọc một lần da mỏng. Ngài phải lấy hết sức mà đẩy túi đó, còn tôi thì đẩy túi lại cho ngài, nhiều lần như thế và cứ theo phương thức đó ít hôm, ngài sẽ thấy cách chữa của tôi hiệu nghiệm như thế nào.” Ngay hôm đầu, Ogul thở hổn hển, tưởng chừng như đến chết vì mệt. Ngày thứ hai, ông đỡ nhọc hơn và ngủ ngon hơn. Tám ngày sau, ông đã khôi phục lại được tất cả thể lực, sức khỏe, sự nhẹ nhõm và tính vui tươi của những năm khang kiện nhất. Zadig nói với Ogul: “Ngài đã chơi bóng, đã ăn uống có điều độ. Xin ngài biết cho rằng chẳng có rắn thần nào cả ở trong thế gian này, nếu người ta ăn uống có điều độ và luyện tập thân thể thì sẽ mạnh khỏe mãi mãi, cái nghệ thuật vừa duy trì sự tiết độ mà lại vừa có sức khỏe là một nghệ thuật cũng viển vông như nghệ thuật dùng đá luyện sắt thành vàng, như thuật chiêm tinh, như thần học của các giáo chủ* vậy.”

Vị đệ nhất lương y của Ogul cảm thấy con người này nguy hiểm cho ngành y học, bèn liên kết với thầy bào chế của nghiệp đoàn để tìm cách đưa Zadig đi tìm rắn thần ở thế giới bên kia. Thế là, sau khi đã bị trừng trị mỗi khi làm việc nghĩa, nay chàng lại sắp phải chết vì đã chữa khỏi bệnh cho một tên chúa tham ăn. Họ mời chàng dự một bữa tiệc thịnh soạn. Đến món ăn thứ hai, chàng sẽ bị đầu độc. Nhưng khi đang ăn món thứ nhất, chàng nhận được tin của nàng Astarté xinh đẹp. Chàng ra khỏi bàn ăn và đi. Đúng như lời Zoroastre vĩ đại đã nói: “Ở trên đời này, khi người ta được một người đàn bà đẹp yêu, thì mọi việc đều chẳng vướng mắc bao giờ.”

CHƯƠNG XVII

NHỮNG CUỘC ĐẤU VÕ

Nhân dân Babylon đón tiếp hoàng hậu với nhiệt tình dành riêng cho một bà hoàng đẹp mà gặp hoạn nạn. Thành Babylon hồi đó có vẻ yên tĩnh hơn. Tiểu vương Hyrcanie bị giết chết trong một trận giao tranh. Nhân dân thành Babylon thắng trận, tuyên bố họ chọn ai làm vua thì Astarté sẽ lấy người đó làm chồng. Họ không muốn rằng địa vị cao quý nhất hoàn cầu, tức là vừa là chồng Astarté, vừa là vua Babylon lại do những mưu gian kế quỷ, bè nọ phái kia định đoạt. Họ thề rằng người nào dũng cảm nhất và sáng suốt khôn ngoan nhất sẽ được họ công nhận làm vua. Ở cách thành phố mấy dặm, họ thiết lập một đấu trường xung quanh có khán đài trang hoàng lộng lẫy. Các đấu thủ phải tới đó, mang theo áo giáp, khí giới đầy đủ. Mỗi một đấu thủ ở một phòng riêng sau khán đài để không ai trông thấy và nhận mặt được họ. Đấu thủ phải đấu với bốn ngọn giáo. Những người nào khá may thắng được bốn hiệp sĩ, thì lại phải đấu với nhau; cứ thế còn lại ai là người làm chủ đấu trường sẽ được tuyên bố là người thắng các cuộc đấu. Bốn ngày sau, người đó phải trở lại mang theo áo giáp và khí giới ấy, và giải những câu đố do các giáo sĩ đề ra. Nếu không giải được những câu đố, người đó sẽ không thể được làm vua, và lại phải đấu giáo đến khi nào ai thắng được cả hai cuộc đấu mới thôi, vì người ta muốn rằng vua phải là người dũng cảm nhất và sáng suốt nhất. Trong suốt thời gian đó, hoàng hậu bị coi sóc rất chặt chẽ; người ta chỉ cho phép hoàng hậu được dự những cuộc đấu, mặt phải che mạng, nhưng tuyệt đối họ không cho phép hoàng hậu được nói với một đấu thủ nào để tránh những sự thiên vị hay bất công.

Đó là những điều mà Astarté báo cho tình lang biết, và hy vọng chàng sẽ vì mình mà trổ hết tài năng, trí tuệ hơn hết thảy mọi người. Chàng khởi hành và cầu thần Vệ nữ làm tăng lòng dũng cảm và làm sáng trí tuệ cho mình. Hôm trước ngày đại lễ, chàng tới bờ sông Euphrates. Chàng che mặt, giấu tên, đi ghi ký hiệu của mình vào danh sách các đấu thủ, theo như luật định, rồi đi nghỉ tại phòng chàng gắp thăm được. Cador bạn chàng, đã trở về Babylon sau khi tìm chàng ở Ai Cập không thấy, cho người mang tới phòng chàng một bộ áo giáp và khí giới đầy đủ của hoàng hậu gửi cho. Riêng về phần mình, Cador đưa đến cho chàng một con tuấn mã giống Ba Tư. Nhìn những tặng phẩm, Zadig nhận ra được Astarté, cho nên lòng dũng cảm và tình yêu của chàng lại càng tăng lên và có nhiều hy vọng mới.

Ngày hôm sau, khi hoàng hậu đã ngồi dưới một cái tán dát ngọc ở đấu trường và khán đài đã đầy đủ các vị phu nhân và tất cả các đẳng cấp ở Babylon, thì các đấu thủ ra đấu trường. Mỗi đấu thủ đặt ký hiệu của mình ở dưới chân giáo chủ. Rồi người ta rút thăm những ký hiệu ấy; ký hiệu của Zadig được rút cuối cùng. Người thứ nhất bước ra là một lãnh chúa rất giàu, tên là Itobad, kiêu căng hão, ít can đảm, rất vụng về và không có tài trí. Đầy tớ của hắn đã cả quyết với hắn rằng một người như hắn tất phải được làm vua. Hắn trả lời chúng: “Một người như ta tất phải trị vì.” Hắn được trang bị từ đầu đến chân. Hắn mặc một bộ áo giáp bằng vàng mạ xanh lá cây, mũ giắt chùm lông xanh lá cây, cầm một ngọn giáo buộc dải lụa xanh lá cây. Thoạt tiên trông thấy cách Itobad điều khiển con ngựa, người ta biết ngay không phải một người như hắn mà được trời trao cho ngai vàng* của Babylon. Người kỵ sĩ thứ nhất chạy lại đấu với hắn làm cho hắn trật khỏi yên ngựa; người thứ hai làm hắn ngã ngửa trên mông ngựa, hai chân chổng lên trời, hai tay dang ra. Itobad ngồi dậy, nhưng lúng túng đến nỗi cả khán đài đều bật cười. Người thứ ba chẳng thèm dùng đến giáo, tiến lên, tóm lấy chân phải hắn, làm cho hắn quay nửa vòng rồi ngã kềnh trên cát. Bọn hầu ngựa trong cuộc đấu vừa chạy xô lại vừa cười, và đặt hắn lên yên ngựa. Đấu thủ thứ tư tóm lấy chân trái hắn, làm cho hắn ngã sang bên phải. Hắn bị la ó khi được dẫn về phòng để nghỉ đêm theo như luật định. Hắn bước đi một cách mệt nhọc và nói: “Một người như ta mà lại gặp chuyện không may đến thế!”

Những hiệp sĩ khác làm xong nhiệm vụ của mình một cách tốt hơn. Có những người thắng được hai đối thủ liền; mấy người khác thắng được ba đối thủ. Chỉ có một mình tiểu vương Otame thắng được bốn người. Cuối cùng đến lượt Zadig thi đấu. Chàng làm ngã ngựa liên tiếp bốn kỵ sĩ một cách khéo léo, nhẹ nhàng. Vậy phải chờ xem Otame hay Zadig ai sẽ thắng ai. Otame mặc áo giáp màu xanh biển và vàng, mũ giắt một mớ lông chim cùng màu, áo giáp của Zadig màu trắng. Người thì cho là kỵ sĩ xanh biển sẽ thắng, người thì cho là kỵ sĩ trắng sẽ thắng. Hoàng hậu, tim hồi hộp, cầu nguyện hoàng thiên phù hộ cho màu trắng.

Hai đấu thủ tiến lên, tránh những mũi giáo đâm rất nhanh nhẹn, họ đâm nhau những ngọn giáo trông rất đẹp mắt, họ ngồi vững vàng trên lưng ngựa, làm cho mọi người, trừ hoàng hậu, đều mong có hai vua ở Babylon. Cuối cùng, ngựa họ đã nhọc, giáo họ đã gãy, Zadig dùng cách khôn khéo này: chàng luồn ra sau tiểu vương mặc áo giáp màu xanh biển, nhảy sang mông ngựa của người ấy, ôm ngang người hắn, quật xuống đất, ngồi vào yên của hắn và làm cho ngựa chạy vòng quanh Otame đang nằm thẳng cẳng tại đó. Tất cả khán đài hô: “Kỵ sĩ trắng đại thắng!” Otame tức giận, đứng dậy, kiếm rút ra. Zadig nhảy phăng xuống ngựa, tay cầm gươm lăm lăm. Thế là cả hai người đang ở trên đấu trường, đấu nhau một trận mới, khi thì dùng sức lực, khi thì dùng tài nhanh nhẹn.

Những túm lông trên mũ, những đanh ở tay áo giáp, những miếng sắt của tay áo giáp, bị đâm hàng nghìn mũi liên tiếp bắn ra tận xa. Họ vừa đâm, vừa chém, vào bên phải, vào bên trái, vào đầu, vào ngực, họ lùi xuống, họ tiến lên, họ đọ sức, họ đuổi nhau, họ ôm nhau, họ thu mình lại như con rắn, họ đánh nhau như những con sư tử. Mỗi nhát họ đâm nhau lại tóe lửa ra. Cuối cùng, Zadig sau khi đã định thần một lát, dừng lại, đánh giả vờ một cái, xốc tới Otame, làm hắn ngã, rồi tước khí giới hắn. Otame kêu lên: “Hỡi hiệp sĩ trắng! Chính anh là người xứng đáng được trị vì Babylon.” Hoàng hậu vui mừng khôn xiết. Theo như tục lệ đã định, người ta tiễn hiệp sĩ xanh biển và hiệp sĩ trắng đến tận phòng riêng của mỗi người, cũng như mọi hiệp sĩ khác. Bọn câm đến phục dịch và đưa thức ăn. Người ta có thể đoán cũng biết được rằng thằng bé câm của hoàng hậu chính là đứa phục dịch Zadig. Sau đó, người ta để cho họ ngủ yên một mình đến tận sáng hôm sau, tức là lúc người thắng trận phải mang ký hiệu của mình lên giáo chủ để đối chiếu và nhận diện.

Zadig nhọc quá, ngủ thiếp đi, mặc dù lòng chàng rạo rực tình yêu. Itobad nằm ở gần phòng chàng, chẳng ngủ chút nào. Nửa đêm, hắn trở dậy, vào phòng chàng, lấy áo giáp trắng của Zadig và ký hiệu của chàng, rồi để áo giáp xanh lá cây của mình vào chỗ đó. Trời vừa hửng sáng, hắn đi một cách hãnh diện tới giáo chủ, tuyên bố rằng một người như hắn là người thắng trận. Không ai ngờ đến việc ấy, nên hắn được tuyên bố thắng trận trong khi Zadig hãy còn ngủ. Astarté sửng sốt và thất vọng, trở về Babylon. Khi tất cả khán đài đã giải tán gần hết, Zadig mới thức dậy. Chàng tìm áo giáp của mình nhưng chỉ thấy áo giáp xanh lá cây. Chàng bắt buộc phải mặc bộ đó vào vì cạnh chàng chẳng còn áo nào khác cả. Ngạc nhiên và tức giận, chàng hằm hằm mặc bộ giáp ấy vào, và cứ thế tiến lên.

Những người còn lại trên khán đài và ở trong đấu trường la ó chàng. Họ xúm quanh lấy chàng, và xỉ vả trước mặt chàng. Chưa bao giờ lại có người bị xỉ vả nhục nhằn như vậy. Chàng không thể kiên nhẫn được nữa, lấy kiếm gạt đám dân hèn dám sỉ nhục chàng, nhưng chàng chẳng biết xử trí ra sao. Chàng không gặp được hoàng hậu, không thể đòi lại bộ giáp trắng mà nàng đã gửi cho chàng: làm như vậy sẽ liên lụy cho nàng. Thế là nàng thì đau đớn tâm can, còn chàng giận dữ, lo âu khôn tả. Chàng đi lang thang trên bờ sông Euphrates, tin rằng số mình bắt mình phải khổ, không có cách gì cứu vãn được. Chàng ôn lại trong trí tất cả những việc rủi ro, từ chuyện người đàn bà ghét người chột đến chuyện cái áo giáp. Chàng nói: “Mình dậy muộn quả có hại như thế đó. Nếu mình ngủ ít hơn một chút, mình sẽ làm vua ở Babylon, mình sẽ chiếm được Astarté. Khoa học, nếp sống tốt, can đảm, chỉ làm hại mình thôi.” Sau cùng chàng đã rắp tin rằng mọi việc đều do số phận oan nghiệt định đoạt, số mệnh đó chèn ép những người tốt và làm cho những hiệp sĩ xanh lá cây thành công. Một điều làm cho chàng buồn là mặc bộ áo giáp xanh lá cây làm cho người ta la ó chàng. Có người lái buôn đi qua, chàng bán áo giáp đó với giá cực rẻ và mua của hắn một cái áo dài và một cái mũ vải dài. Ăn vận như vậy, chàng đi men bờ sông Euphrates, thất vọng vô cùng và oán ngầm Thượng đế cứ đọa đày chàng mãi không thôi.

CHƯƠNG XVIII

NGƯỜI ẨN SĨ

Trong khi đi, chàng gặp một ẩn sĩ, râu bạc phơ đạo mạo dài đến thắt lưng. Ẩn sĩ đang chăm chú đọc một quyển sách cầm trên tay. Zadig dừng lại, cúi chào kính cẩn ẩn sĩ. Ẩn sĩ chào chàng với dáng điệu phong nhã, hiền hòa làm cho chàng muốn tò mò nói chuyện với ông. Chàng hỏi ông đang đọc sách gì. Ẩn sĩ đáp: “Đây là sách số mệnh, anh có muốn đọc gì trong đó không?” Ông đưa sách vào tay Zadig. Mặc dù thông thạo nhiều thứ tiếng, chàng không thể đọc được một chữ nào trong sách này. Điều đó càng làm cho chàng tò mò gấp bội. Ông già nói: “Trông anh có vẻ buồn phiền lắm.” Zadig đáp: “Chao ôi! Tôi buồn như vậy cũng là có cớ.” - “Nếu anh bằng lòng để tôi cùng đi với anh,” ông già nói, “có lẽ tôi sẽ giúp ích được cho anh ít nhiều: đôi khi tôi đã gieo được những niềm an ủi vào những tâm hồn khốn khổ.” Zadig cảm thấy tôn kính dáng điệu, bộ râu và quyển sách của ẩn sĩ. Trong khi nói chuyện, chàng thấy ông có những trí thức siêu phàm. Ẩn sĩ nói về số mệnh, về công lý, về luân lý, về điều chí thiện, về sự hèn yếu của con người, về đạo đức và tật xấu, với một giọng hùng hồn, nồng nhiệt và cảm động, làm cho chàng thích thú ông, như người bị bỏ bùa mê. Chàng khẩn khoản nài ông đi cùng với chàng cho đến khi cả hai cùng trở lại Babylon. Lão trượng nói: “Riêng tôi, tôi cũng xin anh làm như vậy. Anh hãy thề có Orosmade chứng kiến rằng từ nay đến vài hôm nữa, anh đừng có lìa bỏ tôi, dù tôi có làm gì cũng mặc.” Zadig thề, rồi hai người cùng đi.

Chiều hôm đó, hai lữ khách đến một tòa lâu đài lộng lẫy. Ẩn sĩ xin cho ông và người thanh niên đi theo ông ở trọ. Người canh cửa trông như một lãnh chúa lớn, khinh khỉnh đưa hai người vào nhà. Hắn giới thiệu hai người với lão quản gia, lão này dắt họ đi xem các phòng lộng lẫy của chủ. Họ được mời vào ngồi cuối bàn ăn, chúa lâu đài chẳng thèm nhìn, nhưng họ cũng được hầu hạ lịch sự và có thừa thãi thức ăn như mọi người khác. Người nhà bưng cho họ một cái chậu bằng vàng nạm ngọc bích và hồng ngọc để rửa tay. Người ta dẫn họ đến ngủ ở trong một căn phòng đẹp đẽ và sáng sớm ngày hôm sau, một tên đầy tớ mang cho họ mỗi người một đồng tiền vàng, sau đó, người ta bảo họ đi ra.

Dọc đường, Zadig nói: “Tôi thấy chủ nhân là một người hào hoa, tuy rằng có hơi kiêu; ông ấy đãi khách một cách cao nhã.” Đang nói, chàng trông thấy ẩn sĩ mang một cái tay nải phình to: chàng thấy ở trong tay nải có cái chậu lớn bằng vàng nạm ngọc mà ẩn sĩ đã ăn cắp. Lúc đầu, chàng không dám tỏ rõ thái độ về việc ấy, nhưng chàng ngạc nhiên quá đỗi.

Tới trưa, ẩn sĩ đến một ngôi nhà rất nhỏ của một tay trọc phú biển lận. Ông xin tạm nghỉ trong vài giờ. Một người đầy tớ già, ăn mặc rách rưới, nói năng cục cằn, tiếp ông, rồi đưa ông và Zadig vào chuồng ngựa; họ cho hai người mấy quả ô liu thối, thứ bánh tồi và rượu bia hỏng. Ẩn sĩ uống cũng ra vẻ thích thú như ngày hôm trước. Sau đó ông nói chuyện với lão đầy tớ có nhiệm vụ đứng canh hai người xem họ có lấy trộm gì không và giục họ đi ra. Ẩn sĩ cho lão hai đồng tiền vàng vừa nhận được ban sáng và cảm ơn lão về sự chăm sóc tận tâm của lão. Ông nói thêm: “Bác làm ơn cho tôi được nói chuyện với ông chủ.” Người đầy tớ lấy làm lạ lùng, dẫn hai người vào gặp chủ. Ẩn sĩ nói: “Thưa lãnh chúa quyền quý! Tôi chỉ còn biết vô cùng cảm ơn cách tiếp đãi phong nhã của ngài đối với chúng tôi: tôi xin biếu ngài cái chậu bằng vàng này, gọi là chút quà nhỏ mọn để tỏ lòng cảm tạ của tôi, mong ngài nhận cho.” Tên biển lận suýt ngã ngửa người ra. Ẩn sĩ không chờ cho hắn hết kinh ngạc, ông cùng với người lữ hành thanh niên đi ngay lập tức. Zadig hỏi: “Thưa cụ, tất cả những điều con vừa trông thấy nghĩa làm sao? Con thấy cụ chẳng giống người khác một tí nào: cụ ăn trộm cái chậu bằng vàng nạm ngọc của một lãnh chúa đã tiếp đãi cụ rất lịch sự, rồi cụ lại đem cho một tên biển lận đã đối xử với cụ một cách đê tiện.” Lão trượng đáp: “Con ơi, cái người hào hoa kia tiếp khách lạ chỉ vì khoe khoang và để phô trương của cải, sẽ trở nên chín chắn hơn; người biển lận sẽ học được cách tiếp đãi tử tế. Con đừng lấy thế làm ngạc nhiên, hãy cứ theo ta.” Zadig còn chưa hiểu chàng đang đi với người cuồng dại nhất hay khôn ngoan nhất đời, nhưng vì ẩn sĩ nói với thái độ người cao cả, vả lại chàng đã trót thề, nên chàng không thể không theo ông được.

Chiều tối, hai người đến một ngôi nhà khang trang nhưng giản dị, chẳng có vẻ xa hoa hay keo kiệt gì cả. Chủ nhân là một triết gia, xa lánh cuộc đời để được yên tĩnh trau dồi học thuật và đạo đức; tuy nhiên ông không vì thế mà buồn chán. Ông lấy làm thích thú đã xây dựng nơi ẩn dật này; ông tiếp khách tại đó một cách cao nhã, tuyệt đối không có gì là phô trương. Ông tự ra đón hai lữ khách, để hai người vào nghỉ trong một gian phòng đầy đủ tiện nghi. Một lúc sau, ông lại đến mời hai người ăn một bữa cơm tinh khiết và tươm tất, trong khi ăn ông nói kín đáo về những cuộc cách mạng mới xảy ra ở Babylon. Ông tỏ ra chân thành quý mến hoàng hậu và mong rằng Zadig sẽ hiện ra ở đấu trường để giành lấy ngôi vua. Ông nói thêm: “Nhưng chúng nhân không đáng có một ông vua như Zadig.” Zadig đỏ mặt, cảm thấy đau đớn bội phần. Trong câu chuyện cả ba người đều đồng ý với nhau rằng những sự việc ở trên đời này không phải bao giờ cũng xảy ra đúng như ý muốn của những bậc hiền nhân quân tử nhất. Ẩn sĩ vẫn chủ trương rằng khi người ta không biết con đường trời đã vạch và khi người ta chỉ trông thấy có một phần rất nhỏ mà lại xét đoán toàn cục thì thật là lầm.

Họ nói về tình dục. Zadig nói: “Chao ôi! Tình dục tai hại biết bao nhiêu!” Ẩn sĩ nói: “Đó là gió thổi căng buồm tàu*, đôi khi tình dục làm đắm tàu nhưng không có nó, tàu không thể đi được. Mật gây ra giận dữ và ốm đau; nhưng không có mật người ta không thể sống được. Trong thiên hạ này, cái gì cũng nguy hiểm và cái gì cũng cần thiết.”

Họ bàn về khoái lạc. Ẩn sĩ chứng minh rằng đó là một tặng phẩm của thần linh: “Vì rằng,” ông nói, “người ta không thể tự tạo cho mình cảm giác và ý niệm, người ta được thần linh ban cho tất cả; hơn nữa, phiền não và khoái lạc cũng như thể xác con người đều do thần linh mà có.”

Zadig kính phục một người đã làm những việc lố lăng hết sức mà lại lý luận giỏi như vậy. Cuối cùng sau một cuộc nói chuyện vừa bổ ích vừa thích thú, chủ nhân tiễn hai người lữ khách vào đến tận phòng của họ, vừa cảm tạ trời đã đưa đến cho ông hai người rất thông minh và rất đạo đức. Ông biếu họ tiền một cách bình dị và cao nhã không thể làm cho ai mất lòng được. Ẩn sĩ từ chối và nói với ông xin từ giã, định đi Babylon trước khi trời sáng. Lúc chia tay rất là cảm động, nhất là Zadig thấy có nhiều tình cảm tôn trọng và yêu quý đối với một người rất đáng yêu như thế.

Khi ẩn sĩ và chàng vào trong phòng mình, họ khen lão hồi lâu người chủ nhà. Sáng sớm, ông già đánh thức người bạn mình và nói: “Phải đi thôi, nhưng trong khi mọi người còn ngủ, tôi muốn để lại cho những người này bằng chứng về sự tôn trọng và yêu quý của tôi.” Nói vậy, ông cầm một ngọn đuốc rồi đốt nhà. Zadig sợ quá, kêu lên, toan ngăn ông làm một việc rất khủng khiếp. Ẩn sĩ khỏe hơn, kéo chàng đi: ngôi nhà đã bốc cháy. Ẩn sĩ cùng đi với người bạn đường đã được khá xa, thản nhiên nhìn ngôi nhà đang cháy. Ông nói: “Cảm ơn Thượng đế, thế là ngôi nhà của ông chủ thân mến của chúng ta bị thiêu hủy sạch sành sanh! Ông ấy thật là người sung sướng quá!” Nghe thấy thế, Zadig suýt bật cười, lại muốn chửi vào mặt lão trượng, vừa muốn đánh lão ta lại vừa muốn trốn. Nhưng chàng chẳng đánh cũng chẳng trốn, và lúc nào cũng bị lòng tôn kính ẩn sĩ chế ngự, chàng bất đắc dĩ phải đi theo ông đến chỗ trọ cuối cùng.

Lần này họ vào trọ ở nhà một quả phụ nhân từ và đức hạnh, có một đứa cháu gọi bằng bác mười bốn tuổi, rất xinh xắn và là nguồn hy vọng duy nhất của bà. Bà khoản đãi khách cực hậu. Ngày hôm sau, bà bảo cháu đi theo những người khách đến tận một cái cầu mới gãy làm cho việc đi lại rất nguy hiểm. Cậu bé sốt sắng bước lên trước họ. Khi họ đã lên cầu, ẩn sĩ bảo cậu bé: “Lại đây để ta ghi lại tấm lòng cảm ơn của ta đối với bác mi.” Nói xong, ông túm tóc nó và ném tùm nó xuống sông. Đứa bé rơi xuống, nhô lên trên mặt nước một lát, rồi chìm nghỉm ở giữa dòng sông. Zadig kêu lên: “Đồ quái vật! Đồ hung ác nhất thế gian!” Ẩn sĩ ngắt lời chàng: “Anh đã hứa với tôi là cần kiên nhẫn hơn, anh phải biết rằng dưới đống tro tàn của ngôi nhà mà thần linh đã đốt đó, ông chủ đã được một kho tàng cực lớn; anh lại phải biết rằng cậu bé mà Thượng đế đã vặn cổ kia, một năm nữa sẽ ám sát bác nó, và hai năm nữa sẽ ám sát anh.” Zadig kêu lên: “Ai bảo mày thế, quân tàn bạo kia? Và dù mày có thấy việc đó ở trong sách số, có lẽ nào mày lại tự tiện dìm chết một đứa trẻ nó không hề làm hại gì mày?”

Trong khi anh chàng ở Babylon nói như vậy, chàng thấy râu ông già đã biến mất, mặt ông trở nên trẻ măng. Áo của ẩn sĩ cũng biến mất; bốn cái cánh xinh đẹp che lấy tấm thân oai vệ và sáng ngời. Zadig vừa kêu vừa lạy: “Hỡi thiên sứ! Hỡi bậc thánh nhà trời! Có phải Người từ thiên đường xuống trần để dạy cho con người bé nhỏ và yếu đuối phải phục tùng lệnh thiên công không?” Thiên thần Jesrad nói: “Con người ta xét đoán mọi việc mà chẳng biết gì cả: ngươi là người đáng được dạy dỗ cho hiểu biết hơn ai hết.” Zadig xin phép thiên thần được nói. Chàng thưa: “Tôi phải đề phòng cả tôi nữa. Nhưng tôi xin ngài giải thích rõ cho tôi một điều ngờ vực là có phải thà sửa chữa cho đứa bé đó, làm cho nó có đạo đức, hơn là dìm nó chết không?” Jesrad lại nói: “Nếu nó có đạo đức và nó sống, số nó là sau này chính nó sẽ bị ám sát cùng với vợ và đứa con trai nó.” Zadig nói: “Thế nào! Vậy ra cần phải có một tội ác lẫn tai ương à? Mà tai ương lại rơi đúng vào những người thiện à?” Jesrad trả lời: “Kẻ ác bao giờ cũng khổ sở họ sinh ra để thử thách một số ít người ngay thẳng ở trên trái đất này, và không có điều ác nào lại không đẻ ra một điều thiện.” Zadig hỏi: “Nếu như chỉ có toàn điều thiện mà không có điều ác thì sao?” - “Thế thì,” Jesrad đáp, “quả đất này sẽ là một quả đất khác, sự liên quan giữa các sự việc xảy ra sẽ là một trật tự khôn khéo khác và trật tự đó sẽ là hoàn hảo, chỉ có thể có được ở trong nơi vĩnh cửu của đấng Thượng đế, mà điều ác không thể tới gần được. Đấng Thượng đế đã tạo ra hàng triệu thế giới, chẳng cái nào giống cái nào. Sự khác nhau vô cùng đó là đặc tính của quyền lực vô biên của Thượng đế. Không có hai chiếc lá cây giống nhau ở trên trái đất, cũng không có hai tinh cầu giống nhau trong bầu trời vô tận, và tất cả những cái gì người thấy ở trên cái hạt bụi bé nhỏ, mà người để ở đó, đều phải ở vào khoảng không gian và thời gian nhất định của nó, theo như những trật tự bất di bất dịch của đấng bao quát tất cả. Người ta nghĩ rằng đứa trẻ vừa chết đi là tình cờ ngã xuống nước; cũng do tình cờ mà cái nhà kia cháy; nhưng chẳng có tình cờ gì đâu*: tất cả mọi chuyện chỉ là thử thách, hay trừng phạt, hay ân thưởng, hay dự phòng. Ngươi nên nhớ lại người đánh cá kia tưởng rằng mình là người khổ nhất. Orosmade đã phái ngươi đến thay đổi số phận cho người ấy. Này! Con người bé nhỏ và bất lực kia! Thôi chớ có tranh cãi với người mà ngươi phải thờ kính.” Zadig nói: “Nhưng...” Chàng vừa nói được tiếng nhưng, thiên thần đã bay lên đến chín tầng mây. Zadig quỳ xuống lạy Thượng đế và chịu quy phục. Ở trên không cao thẳm, thiên thần nói to với chàng: “Hãy đi về Babylon đi.”

CHƯƠNG XIX

NHỮNG CÂU ĐỐ

Zadig đi lang thang như người mất hồn và như người bị sét đánh ngang tai. Chàng vào thành Babylon đúng vào ngày những người dự thi đấu tại đấu trường đã tụ tập ở tiền sảnh lớn trong hoàng cung để giải câu đố và để trả lời những câu hỏi của giáo chủ. Tất cả các hiệp sĩ đều đã tới, trừ có người mặc bộ áo giáp xanh. Zadig vừa ló vào thành phố, nhân dân đã xúm quanh chàng: mắt họ nhìn chàng không chán, mồm họ chúc chàng không mỏi, lòng họ mong chàng ngự trị vương quốc. Người hay ghen ghét trông thấy chàng đi qua, rùng mình và quay mặt đi. Nhân dân công kênh chàng đến tận nơi đại hội. Hoàng hậu được người ta báo cho biết chàng đã tới, bà đang bị nỗi sợ hãi và lòng hy vọng day dứt; nỗi lo lắng nung nấu trong lòng bà: bà không hiểu tại sao Zadig lại không có áo giáp, và tại sao Itobad lại mặc bộ áo giáp trắng. Khi mọi người trông thấy Zadig, tiếng xì xào nổi lên. Người ta ngạc nhiên và vui thích lại trông thấy chàng. Nhưng chỉ những hiệp sĩ đã thi đấu mới được phép ra dự hội nghị.

Zadig nói: “Tôi đã thi đấu như mọi người khác; nhưng một người khác, đang ở đây, lại mặc áo giáp của tôi. Trong khi chờ đợi có dịp để chứng minh, tôi xin phép được đến giải những câu đố.” Họ phải biểu quyết về việc ấy: đức thật thà nổi tiếng của chàng hãy còn in sâu vào tâm trí mọi người nên không ai do dự về việc chàng vào dự. Trước hết, giáo chủ ra câu hỏi như thế này: “Trong mọi vật ở trần gian, cái gì là dài nhất mà lại ngắn nhất, nhanh nhất mà lại chậm nhất, có thể chia ra rất nhỏ mà lại to rộng vô cùng, bị coi thường mà lại được mến tiếc nhất, nếu không có nó thì chẳng làm nên gì được, nó ngốn hết cái gì bé nhỏ và nó làm mạnh mẽ cái gì to lớn?”

Itobad được nói trước. Hắn trả lời rằng một người như hắn chẳng hiểu biết gì về câu đố cả, và hắn chỉ cần dùng giáo đâm để thắng là đủ rồi. Người này nói câu đố là của cải, người khác nói là đất đai, người khác nữa nói là ánh sáng. Zadig nói đó là thời gian. Chàng nói thêm: “Dài nhất là vì nó là thước đo sự vĩnh cửu; ngắn nhất vì bao giờ ta cũng thiếu thời giờ cho những kế hoạch của chúng ta; chậm nhất đối với người nào chờ đợi, nhanh nhất đối với người nào hưởng thụ khoái lạc; nó lan rộng khắp cái vô cực to lớn; nó chia nhỏ ra đến tận cái vô cực nhỏ nhất; mọi người đều coi thường nó; ai cũng tiếc khi nó mất đi; không có nó thì không cái gì làm nên được cả; nó làm quên tất cả những cái gì không xứng đáng với đời sau, và làm bất diệt những sự việc vĩ đại.” Cả cử tọa đều đồng ý rằng Zadig nói đúng.

Tiếp đó, người ta lại hỏi: “Cái gì người ta nhận mà không cảm ơn, hưởng thụ mà chẳng biết cách, đem cho người khác mà chẳng biết rõ hiện mình đang ra sao, mất nó mà chẳng biết?”

Mỗi người đều nói một cách. Chỉ có mình Zadig trả lời đó là sự sống. Chàng giải tất cả những câu đố khác cũng dễ như vậy. Itobad vẫn nói rằng giải thì dễ như chơi nếu hắn chịu khó nghĩ một tí thì giải được tất cả mọi câu cũng dễ dàng như vậy. Người ta đề ra những câu hỏi về công lý, về tính chí thiện, về nghệ thuật làm vua. Những câu trả lời của Zadig được xét ra vững vàng nhất. Người ta bảo nhau: “Một người thông minh như thế mà lại là một kỵ sĩ rất tồi, thật là tiếc quá.”

Zadig nói: “Thưa các lãnh chúa trứ danh, tôi đã được hân hạnh chiến thắng trong đấu trường. Chính bộ giáp trắng là của tôi. Lãnh chúa Itobad đã chiếm lấy nó trong khi tôi ngủ: hình như ông ấy cho rằng ông mặc bộ giáp đó thì vừa hơn là bộ giáp xanh lá cây. Với cái áo dài và thanh kiếm này của tôi trước mặt các vị, tôi sẵn sàng đối chọi với áo giáp trắng đẹp kia để chứng minh cho Itobad biết rằng chính tôi đã có vinh dự thắng dũng sĩ Otame.”

Itobad nhận lời thách thức đó với lòng tự tin chắc chắn nhất. Hắn tin rằng mình đội mũ sắt, mặc áo giáp, đeo tay giáp, là có thể thắng dễ dàng một đấu thủ đội mũ vải và mặc áo dài thường. Zadig rút kiếm ra, chào hoàng hậu đang nhìn chàng, hoàng hậu vừa mừng vừa sợ. Itobad cũng rút kiếm ra chẳng chào ai cả. Hắn tiến lại gần Zadig với tư thế một người chẳng sợ sệt gì hết. Hắn sẵn sàng bổ vỡ sọ Zadig: Zadig chống đỡ được bằng cách lấy đốc kiếm của mình đỡ ngọn kiếm của địch thủ làm cho kiếm của Itobad gãy đôi. Đoạn Zadig nắm ngang mình địch thủ, quật xuống đất; rồi chàng lấy mũi kiếm của mình gí vào chỗ mình Itobad không có giáp phủ và nói: “Hãy để tao tước khí giới, nếu không tao sẽ giết.” Itobad lúc nào cũng ngạc nhiên vì những sự không may xảy đến cho một người như hắn, hắn đành chịu để Zadig điềm nhiên lấy lại mũ sắt lộng lẫy, áo giáp huy hoàng, giáp tay đẹp đẽ, giáp đùi lóng lánh của mình. Zadig mặc các thứ đó vào và cứ mặc như vậy chạy tới phục xuống chân Astarté. Cador chứng minh dễ dàng rằng bộ giáp ấy là của Zadig. Mọi người đều nhất tề đồng ý công nhận Zadig làm vua, nhất là Astarté, sau khi đã trải qua bao nỗi tai ương nghịch cảnh, nay mới được hưởng sự sung sướng thấy tình lang xứng đáng làm chồng mình trước con mắt cả thiên hạ. Itobad về nhà làm chúa gia đình hắn. Zadig làm vua và được sung sướng. Chàng hãy còn nhớ rành rành trong đầu óc còn nhiều điều thiên thần Jesrad đã nói với chàng. Chàng cũng còn nhớ cả chuyện hạt cát biến thành kim cương. Hoàng hậu và chàng thờ kính Thượng đế. Zadig để cho mụ Missouf xinh đẹp tính khí thất thường đi rong ruổi khắp thế giới. Chàng cho người đi tìm tên tướng cướp Arbogad, phong cho hắn một chức khá to trong quân đội của mình và hứa sẽ thăng cho hắn lên những chức vụ cao nhất nếu hắn cư xử như người quân nhân chân chính, và sẽ treo cổ nếu hắn làm nghề ăn cướp.

Sétoc cũng được triệu từ nơi cùng thẳm xứ Ả Rập về cùng với nàng Almona xinh đẹp, để đứng đầu ngành thương mại ở Babylon. Cador vì có công to nên được quý mến và giữ địa vị xứng đáng. Cador là bạn vua, và như vậy vua là đấng vương giả duy nhất ở trên trái đất và có một người bạn. Thằng bé câm cũng không bị bỏ quên. Chàng cho người đánh cá một ngôi nhà đẹp. Orcan bị xử phạt phải trả một số tiền lớn và trả lại vợ cho người đánh cá; nhưng người đánh cá đã khôn rồi, chỉ lấy có tiền thôi.

Cô ả Sémire xinh đẹp thì ân hận khôn nguôi về nỗi đã tưởng rằng Zadig sẽ chột và Azora khóc lóc hoài vì đã định cắt mũi chàng. Chàng gửi quà tặng, để úy lạo họ. Người hay ghen ghét chết vì tức giận và xấu hổ. Vương quốc thái bình, vinh quang và trù phú. Đó là thế kỷ tốt đẹp nhất ở trên đời; thế gian được cai trị bằng công lý và tình thương yêu. Người ta thâm tạ Zadig và Zadig thâm tạ trời(1).

PHỤ LỤC

CUỘC KHIÊU VŨ

Vì công việc buôn bán, Sétoc phải đi tới đảo Serendib*; nhưng tháng đầu của cuộc hôn nhân của ông, như mọi người đều biết, là tháng trăng mật, không cho phép ông xa rời vợ ông, cũng không thể làm cho ông nghĩ rằng mình có thể rời xa vợ bao giờ được. Ông yêu cầu bạn ông là Zadig đi chuyến ấy thay ông. Zadig nói: “Chao ôi! Lại phải ở xa nàng Astarté xinh đẹp hơn nữa à? Nhưng đành phải giúp ân nhân của ta vậy.” Chàng nói, chàng khóc, rồi ra đi.

Chàng chỉ ở đảo Serendib ít lâu đã được dân đảo đó coi là một người khác thường. Chàng trở thành người hòa giải cho tất cả những vụ xích mích giữa những người buôn bán, thành bạn của những bậc hiền giả, thành người cố vấn cho một số ít người xin chàng giúp cho ý kiến. Nhà vua cũng muốn trông thấy mặt chàng và nghe chàng nói chuyện. Chẳng bao lâu, vua đã biết được tài năng của Zadig. Vua tin ở sự sáng suốt của chàng và coi chàng là bạn. Sự thân mật và quý mến của nhà vua làm cho Zadig phát run lên. Ngày đêm, lúc nào chàng cũng còn thấm thía về tai họa do việc vua Moabdar đối xử nồng hậu với chàng mà xảy ra. Chàng nói: “Vua ưa thích ta, đó chẳng nguy hại cho ta sao?” Tuy nhiên, chàng không thể lảng trốn những sự ân cần của Hoàng thượng được, vì phải nói thực rằng Nabussan, vua đảo Serendib, con Nusanab, cháu Nabassun, chắt Sanbusna, là một trong những ông vua tốt nhất ở châu Á; và cũng phải thú thật rằng khi người ta nói chuyện với vua thì khó mà không yêu vua được.

Ông vua tử tế đó bao giờ cũng được ca tụng, bị lừa và bị mất cắp: người ta thi nhau ăn cắp kho tàng của vua. Quan thủ khố* ở đảo Serendib bao giờ cũng nêu cao gương đó; những người khác đều noi theo một cách trung thành. Vua biết việc đó, đã nhiều lần thay quan thủ khố nhưng cũng chẳng thể thay đổi cái thói quen đã thành nếp là chia thuế khóa của vua ra làm hai phần không đều nhau, phần bé nhất thì thuộc về Hoàng thượng, còn phần to nhất thì thuộc về các quan cai trị.

Vua Nabussan ngỏ nỗi buồn phiền đó với hiền giả Zadig. Vua phán: “Khanh là người biết rất nhiều điều hay, khanh có cách gì tuyển cho Trẫm một quan thủ khố không ăn cắp tiền bạc của Trẫm không?” - “Nhất định có ạ,” Zadig tâu, “tôi biết một cách rất hiệu nghiệm để chọn cho bệ hạ một người liêm khiết.” Vua vui thích lắm, ôm hôn chàng và hỏi làm cách nào để mà chọn. Zadig tâu: “Chỉ việc cho tất cả những người nào ứng tuyển vào chức quan thủ khố đó phải khiêu vũ, và ai nhảy nhẹ nhàng nhất thì chắc chắn người là thực thà nhất.” Vua phán: “Khanh đùa sao? Đó là một cách khôi hài để chọn một quan thủ khố cho Trẫm! Thế nào! Khanh cho rằng kẻ nào nhảy khéo nhất sẽ là quan thủ khố liêm khiết nhất và giỏi giang nhất à?” Zadig tâu: “Thần không bảo đảm người đó giỏi giang nhất, nhưng thần xin bệ hạ tin rằng người ấy thực thà nhất, không sai.” Zadig nói với giọng tự tin hết sức nên vua tưởng rằng chàng có bí quyết lạ thường nào để biết những quan thủ khố. Zadig tâu: “Thần không thiết phép lạ, những người có phép lạ và những sách nói về phép lạ, thần đều không thích cả. Nếu Hoàng thượng để cho thần làm theo cách vừa mới tâu trình, Hoàng thượng sẽ thấy rằng bí quyết của thần thật giản dị nhất và dễ dàng nhất.” Khi nghe thấy nói bí quyết đó giản dị, Nabussan, vua đảo Serendib, lại càng ngạc nhiên hơn là nếu nói đó là phép mầu. Vua phán: “Nếu vậy, khanh cứ việc làm theo như ý khanh.” - “Xin Bệ hạ cứ để thần làm,” Zadig tâu, “Bệ hạ sẽ thu được nhiều thắng lợi trong cuộc thí nghiệm đó hơn là Bệ hạ tưởng.”

Ngay ngày hôm ấy, chàng lấy danh nghĩa nhà vua cho công bố rằng tất cả những người nào muốn ứng tuyển vào chức vụ quan thủ khố coi giữ tiền bạc của đức vua nhân hậu Nabussan, con Nusanab, thì phải mặc áo lụa mỏng đến tiền sảnh của nhà vua vào tối ngày đầu tháng Cá sấu. Tổng số người đến là sáu mươi tư. Vua cho một đoàn vĩ cầm đến phòng khách bên cạnh: cuộc khiêu vũ được chuẩn bị đầy đủ. Nhưng cửa phòng khách ấy lại đóng và muốn vào đó lại phải đi qua một hành lang hẹp và hơi tối. Một vị hoàng môn quan đến tìm từng ứng tuyển viên một và đưa vào phòng, hết người nọ đến người kia, ai nấy đều đi qua lối đó, người ta để họ một mình tại đấy trong mấy phút. Vua được biết trước kế hoạch, đã để tất cả bảo vật của mình ở trong hành lang đó. Khi tất cả những ứng tuyển viên đều đã tới phòng khách rồi, Hoàng thượng bèn ra lệnh cho họ khiêu vũ. Chưa bao giờ người ta lại khiêu vũ nặng nề đến thế và vụng về như vậy. Đầu họ cúi xuống, lưng họ khom lại, hai tay như dán vào hai bên sườn. Zadig nói khẽ: “Đồ ăn cắp!” Chỉ có mỗi một người trong bọn họ là bước những bước uyển chuyển, đầu ngẩng cao, mắt nhìn thẳng thắn, tay bỏ thõng, thân ngay ngắn, bắp chân vững chắc. Zadig nói: “Chà! Người lương thiện! Người chính trực!” Vua ôm hôn người khiêu vũ đẹp mắt đó, tuyên bố ông là quan thủ khố, còn tất cả những người khác đều bị trị tội và phải nộp phạt một cách cực kỳ công bằng: vì rằng, ai nấy trong khi ở hành lang đã lấy đầy túi và bước đi rất khó khăn. Vua lấy làm buồn về cái bản chất của con người là trong sáu mươi tư người khiêu vũ có đến sáu mươi ba thằng ăn cắp. Cái hành lang u tối kia được gọi là hành lang cám dỗ ở Ba Tư, người ta có thể thuốn ruột sáu mươi ba ông tướng đó; ở những xứ khác, người ta có thể lập một tòa án phạt tiền, cách đó sẽ nuốt tươi một số tiền án phí bằng ba lần số tiền mất trộm và chẳng nộp một xu nhỏ vào quỹ nhà vua; trong một nước khác, họ sẽ được biện bạch đầy đủ và sẽ làm cho người khiêu vũ nhẹ nhàng kia không được trọng dụng nữa: ở Serendib, họ chỉ bị phạt để làm tăng công quỹ, vì Nabussan rất khoan dung.

Vua cũng là người hết sức biết ơn; vua cho Zadig một món tiền to hơn món tiền mà bất cứ một quan thủ khố nào đã ăn cắp của chủ là nhà vua. Zadig dùng món tiền đó để cho người đi hỏa tốc đến Babylon hỏi cho chàng tin tức về số phận của Astarté. Khi chàng ra lệnh đó, giọng chàng run run, máu chàng dồn về tim, mắt chàng tối sầm lại, hồn chàng như gần lìa khỏi xác. Người phu trạm ra đi, Zadig trông thấy người ấy xuống thuyền. Chàng về cung vua chẳng thấy ai, tưởng ở phòng mình và thốt ra tiếng tình yêu. Vua nói: “Chao ôi! Tình yêu! Đó đúng là điều Trẫm đang nghĩ tới. Khanh đã đoán được nguyên nhân phiền muộn của Trẫm. Khanh quả là một vĩ nhân! Trẫm mong rằng khanh sẽ dạy cho Trẫm cách biết được một người vợ gan vàng dạ sắt như khanh đã giúp Trẫm tìm một quan thủ khố liêm khiết.” Zadig đã định thần lại, hứa với nhà vua sẽ giúp về ái tình cũng như về tài chính, mặc dù hình như điều đó còn khó khăn hơn.

Những con mắt xanh

Vua nói với Zadig: “Thân thể và trái tim...” Nghe lời nói đó, Zadig không thể không ngắt lời Hoàng thượng và nói: “Thần xin rất cảm tạ Hoàng thượng vì Bệ hạ không nói trí tuệ và trái tim. Vì rằng người ta chỉ nghe thấy những tiếng đó trong những câu chuyện trò ở Babylon; chỉ thấy những tiếng nói về trái tim và trí tuệ, do những người không có trái tim và cũng không có cả trí tuệ viết; nhưng thôi, tâu Hoàng thượng, xin Hoàng thượng nói tiếp.” Nabussan tiếp tục: “Thân thể và trái tim ở trong con người Trẫm là để mà yêu; cái thứ nhất trong hai sức mạnh đó đã được thỏa mãn hoàn toàn. Ở đây, Trẫm có một trăm vợ để hầu hạ Trẫm, người nào cũng xinh đẹp, cũng ân cần, cũng đon đả, cũng ưa khoái lạc nữa, hay làm ra bộ ưa khoái lạc đối với Trẫm. Trái tim Trẫm không được sung sướng cho lắm. Trẫm đã nghiệm thấy họ vuốt ve vua đảo Serendib rất nhiều, nhưng họ ít chăm sóc Nabussan. Không phải Trẫm tin rằng những vợ Trẫm đều thất tiết với Trẫm, nhưng Trẫm muốn có một tâm hồn hoàn toàn thuộc về Trẫm. Trẫm sẽ đổi một trăm mỹ nhân mà Trẫm là chủ nhân để lấy một của quý như thế; khanh hãy trông xem trong đám một trăm phi tần đó, khanh có thể chọn một người nào mà Trẫm tin chắc sẽ được người ấy yêu.”

Zadig tâu trình với vua cách chọn cũng như khi chọn quan thủ khố: “Tâu Bệ hạ, xin Bệ hạ cứ để cho thần làm. Nhưng trước hết xin Bệ hạ cho phép thần được sử dụng những thứ mà Bệ hạ đã bày ở trong hành lang cám dỗ, thần sẽ báo cáo tường tận với Bệ hạ, và Bệ hạ chẳng mất chi hết.” Vua để cho chàng toàn quyền hành động. Chàng chọn ở trong đảo Serendib ba mươi ba anh gù lùn bé xấu xí nhất hạng, ba mươi ba thị đồng đẹp trai nhất và ba mươi ba thầy tu hoạt bát nhất và khỏe mạnh nhất. Chàng để cho tất cả bọn đó được tự do vào phòng riêng của các phi tần. Chàng cho mỗi anh gù 4,000 đồng tiền vàng để chúng cho các phi tần; và ngay từ ngày hôm đầu các anh gù đều được thỏa mãn. Những thị đồng, ngoài bản thân họ ra, chẳng có gì mà cho cả, nên hai ba ngày sau mới thành công. Những thầy tu thì hơi chật vật một chút, nhưng cuối cùng ba mươi ba phi tần cũng đầu hàng họ. Qua những bức mành che các cửa phòng, vua trông thấy tất cả những cuộc thử thách ấy và rất đỗi kinh dị. Chính mắt vua trông thấy trong một trăm phi tần thì chín mươi chín người sa ngã. Chỉ còn lại một người rất trẻ, rất thanh tân, mà Hoàng thượng chưa bao giờ tới gần. Zadig cử một, hai, ba... Thằng gù đến với nàng và biếu nàng tới hai vạn đồng tiền vàng. Nàng là người không thể cám dỗ được; và thấy những chú bé gù tưởng rằng tiền bạc cũng có thể làm cho họ xinh trai hơn thì nàng không thể nhịn cười được. Zadig lại sai đưa đến hai thị đồng đẹp trai nhất, nàng nói rằng vua còn đẹp trai hơn. Zadig lại đưa người thầy tu hoạt bát nhất đến, rồi tiếp theo là thầy tu liều gan nhất; nàng thấy người thứ nhất là một anh chàng ba hoa, và cũng chẳng thèm hỏi han gì về tài cán của anh thứ hai. Nàng nói: “Trái tim là tất cả; thiếp chẳng bao giờ xiêu lòng vì tiền vàng của anh gù hay vì vẻ xinh trai của một gã thanh niên, hay vì lời tán tỉnh của một thầy tu, thiếp chỉ yêu có Nabussan, con Nusanab, và thiếp mong chờ Hoàng thượng đoái yêu đến thiếp.” Vua hết sức vui mừng, ngạc nhiên và yêu mến. Vua lấy lại tất cả số tiền làm cho những anh gù thành công, đem biếu nàng Falide xinh đẹp: đó là tên của thiếu phụ ấy. Vua trao cả trái tim cho nàng: nàng rất xứng đáng với trái tim ấy. Chưa bao giờ tuổi thanh xuân lại rực rỡ đến như thế; chưa bao giờ vẻ kiều diễm của sắc đẹp lại làm say mê đến như vậy. Sự thật của lịch sử không cho phép bưng bít cách nàng thi lễ còn vụng; trái lại nàng khiêu vũ đẹp như tiên, hát hay như sơn ca và nói năng thùy mị: nàng thật là tài đức vẹn toàn.

Nabussan được nàng yêu, cũng yêu quý nàng. Nhưng nàng có đôi mắt xanh và chính đôi mắt ấy là nguồn gốc phát sinh ra những tai họa ghê gớm nhất. Ngày xưa có một đạo luật cấm vua không được yêu một người đàn bà mà từ đó người Hy Lạp gọi là “boopie”*. Vị giáo chủ đã đặt ra đạo luật này cách nay nghìn năm; chính vì muốn đoạt người tình nhân của ông vua đầu tiên trên đảo Serendib này mà vị giáo chủ đã đưa lời nguyền rủa những con mắt xanh vào hiến pháp cơ bản của Nhà nước. Tất cả các đẳng cấp trong vương quốc đều trách móc Nabussan. Họ công khai nói rằng ngày tận số của vương quốc đã tới, rằng lòng oán giận đã cùng cực, rằng tất cả trời đất đang bị một tai nạn khủng khiếp đe dọa, tóm lại là Nabussan, con Nusanab, yêu đôi mắt xanh to. Bọn gù, bọn thủ khố, bọn thầy tu và những phụ nữ mắt đen la thán inh cả vương quốc.

Những dân tộc dã man ở miền Bắc đảo Serendib lợi dụng ngay lòng công phẫn chung ấy. Chúng đột nhập vào nước của Nabussan hiền hậu. Nabussan yêu cầu thần dân giúp đỡ. Những thầy tu có đến nửa phần hoa lợi của Nhà nước, chỉ giơ tay lên trời, không chịu bỏ hoa lợi đó vào quỹ để giúp nhà vua. Họ cầu kinh và tấu nhạc suông, để mặc Nhà nước bị quân dã man xâu xé.

Nabussan kêu lên, giọng đau đớn: “Hỡi Zadig thân yêu! Ngươi có lại cứu ta một lần nữa ra khỏi nỗi cùng quẫn này không?” - “Thần rất vui lòng.” Zadig đáp: “Hoàng thượng muốn có bao nhiêu tiền của các thầy tu cũng được, Hoàng thượng cứ bỏ mặc nơi đất đai nào có lâu đài của họ, và Hoàng thượng chỉ giữ gìn lấy lâu đài của Hoàng thượng thôi.” Nabussan làm đúng như thế: các thầy tu đến lạy dưới chân vua và cầu xin vua cứu trợ. Vua trả lời họ bằng một bản nhạc hay mà lời là những câu cầu nguyện trời giữ gìn đất đai cho họ. Cuối cùng, các thầy tu đưa tiền ra, và vua kết thúc thắng lợi cuộc chiến tranh. Như vậy, Zadig, do những lời khuyên sáng suốt và đúng đắn, và do những công lao lớn, đã tự chuốc lấy mối thù bất cộng đái thiên của những người có thế lực nhất trong nước; bọn thầy tu và những người phụ nữ mắt đen thề sẽ tiêu diệt chàng; bọn quan thủ khố và bọn gù không tha cho chàng thoát; người ta làm cho vua Nabussan hiền hậu phải nghi ngờ chàng. Những công lao thường dừng ở tiền sảnh, còn những mối ngờ vực thì vào trong phòng văn thư, theo như lời của Zoroastre: ngày nào cũng có những vụ tố cáo mới, vụ đầu tiên bị gạt đi, vụ thứ hai thì được lướt qua, vụ thứ ba làm tổn thất danh dự, vụ thứ tư giết người.

Zadig sợ quá, đã làm xong xuôi công việc của Sétoc, chàng chỉ còn nghĩ đến cách đi khỏi đảo này và quyết định tự mình đi hỏi tin tức về Astarté. Chàng nói: “Vì nếu mình ở lại Serendib, bọn thầy tu sẽ thuốn ruột mình; nhưng đi đâu bây giờ? Nếu sang Ai Cập, ta sẽ phải làm nô lệ, nếu đến Ả Rập, ta chắc chắn sẽ bị thiêu, nếu về Babylon, ta sẽ bị treo cổ. Nhưng cần phải biết xem Astarté hiện nay ra sao; thôi, ta phải đi thôi, và thử xem số mệnh đáng buồn của mình sẽ xoay vần ra sao.”

Người phu chột*

Đôi con mắt của chúng ta không làm cho cảnh ngộ của ta khá hơn; một mắt để nhìn cái tốt, một mắt để nhìn cái xấu của cuộc đời. Nhiều người có thói xấu là nhắm con mắt thứ nhất và ít người nhắm con mắt thứ hai. Vì thế cho nên có biết bao nhiêu người thà chịu mù còn hơn là thấy tất cả những điều họ trông thấy. Sung sướng thay cho những người chột nào chỉ mất có con mắt xấu kia, nó làm cho tất cả cái gì người ta nhìn đều xấu xa! Mesrour là một thí dụ trong số người ấy.

Chỉ có mù mới không trông thấy Mesrour là một người chột, nhưng là một người chột rất hài lòng với tình trạng đó, nên không bao giờ hắn lại nghĩ đến việc muốn có một con mắt khác. Tuyệt nhiên không phải sự giàu có an ủi hắn về sự thiệt thòi do tạo hóa gây ra, vì hắn chỉ là một người phu khuân vác, không có của cải nào khác là đôi vai của mình. Nhưng hắn sung sướng và tỏ ra có thêm một mắt hay bớt được nặng nhọc cũng chẳng góp phần gì mấy cho hạnh phúc. Tùy theo công việc hắn làm nhiều hay ít mà hắn có nhiều hay ít tiền và ăn ngon hay không ngon miệng. Buổi sáng hắn làm việc, buổi chiều hắn ăn và uống rượu, ban đêm hắn ngủ và hắn coi bao nhiêu ngày hắn sống là bấy nhiêu cuộc đời riêng biệt, thành ra hắn cứ thản nhiên tận hưởng cuộc đời hiện tại chẳng hề lo lắng gì đến tương lai. Hắn đồng thời (như các bạn thấy) vừa là người chột, vừa là anh phu khuân vác, và nhà hiền triết.

Tình cờ hắn trông thấy một cỗ xe ngựa lộng lẫy chạy qua, trong đó có một bà hoàng có hơn hắn một con mắt, mặc dầu vậy hắn vẫn thấy bà ta rất đẹp; vả chăng, những người chột chỉ khác những người thường ở chỗ họ kém mất một con mắt, nên hắn sinh ra yêu mê mệt bà hoàng.

Có lẽ người ta sẽ bảo rằng khi mình là một anh phu khuân vác mà lại chột, thì không nên yêu, nhất là không nên yêu một bà hoàng, và hơn nữa là một bà hoàng có hai con mắt. Tôi đồng ý rằng người ta lo sợ không làm được cho người khác yêu mến mình là đúng. Tuy nhiên, vì chẳng có mối tình yêu nào lại không có hy vọng, và vì anh phu khuân vác này yêu, nên anh ta hy vọng.

Vì hắn có nhiều chân hơn là mắt, mà chân lại khỏe, hắn theo sau cỗ xe của nàng tiên của hắn trên một đoạn đường dài bốn dặm, sáu con ngựa bạch lớn kéo xe chạy rất nhanh. Thời đó, trong đám mệnh phụ có một cái mốt là tự mình đánh xe lấy đi chơi, không cần đến đầy tớ và người đánh xe. Những đức ông chồng lúc nào cũng muốn rằng vợ họ lúc nào cũng chỉ có một mình để họ được chắc chắn hơn về đạo đức của các bà, thật là một điều trái ngược hẳn với ý nghĩ của những nhà đạo đức họ nói rằng sống cô đơn chẳng bao giờ có đạo đức cả.

Mesrour vẫn chạy sát bánh cỗ xe, hướng con mắt lành của hắn về phía mệnh phụ; bà ta thấy hắn chạy nhanh như vậy thì lấy làm ngạc nhiên. Trong khi hắn đang tỏ ra mình yêu, thì có một con ác thú bị những người đi săn đuổi, chạy qua đường cái làm cho những con ngựa sợ, lồng lên, kéo tuột mỹ nhân xuống một hố sâu; mặc dù bà sợ hãi lắm, nhưng người tình nhân mới của bà còn sợ hãi hơn bà, liền cắt đứt dây thắng ngựa vào xe một cách lanh lẹ tài tình. Chỉ có sáu con ngựa bạch lộn nhào, còn bà thì tuy sắc mặt cũng bệch ra không kém gì sắc ngựa, nhưng chỉ phải một cơn hoảng sợ mà thôi. Bà nói với hắn:

- Mặc dù anh là người thế nào, tôi cũng sẽ không bao giờ quên ơn anh đã cứu sống tôi. Anh muốn xin gì tôi cũng cho: tôi có cái gì cũng là của anh tất cả.

Mesrour trả lời:

- Chao ôi! Tôi có thể hiến cho bà cũng bằng thế, với nhiều lý do hơn, nhưng khi tôi hiến tất cả cho bà, tôi sẽ hiến ít hơn bà vì tôi chỉ có một con mắt, còn bà có những hai mắt; nhưng một mắt nhìn bà còn hơn hai mắt chẳng trông thấy đôi mắt của bà.

Bà tươi cười vì những lời tán tỉnh của một anh chột cũng vẫn là những lời tán tỉnh, mà lời tán tỉnh bao giờ cũng làm cho người ta tươi cười.

- Tôi rất muốn có thể cho anh một con mắt kia, bà nói với hắn, nhưng chỉ có mẹ anh mới có thể cho anh món quà đó, tuy vậy anh hãy cứ theo tôi.

Nói xong, bà xuống xe và đi bộ. Con chó bé tí của bà cũng xuống xe, bước theo cạnh bà nó thấy khuôn mặt lạ lùng của người thị tòng* của chủ, thì nó sủa lên ở đằng sau. Tôi đã gán lầm cho hắn ta chức thị tòng, vì hắn ta đưa tay cho bà mãi mà bà không chịu khoác, lấy cớ rằng tay hắn bẩn quá; rồi các bạn sẽ thấy bà ta bị cái thói ưa sạch làm cho bà ta bị lầm lẫn. Chân bà nhỏ quá đỗi và đôi giày lại còn nhỏ hơn chân bà, thành ra bà ta không có một bộ giò và cũng không đi một đôi giày khả dĩ chịu đựng nổi một cuộc đi bộ xa. Khi người ta kéo dài cuộc đời của mình trên một cái tràng kỷ giữa một đám công tử bột, có một bộ giò tồi mà lại có hai bàn chân đẹp thì cũng đủ an ủi lắm rồi. Những đôi giày thêu kim tuyến có tác dụng gì ở trên đường lởm chởm những đá, và dọc đường, chỉ có mỗi một anh phu khuân vác trông thấy, mà lại là anh phu khuân vác chỉ có một mắt? Mélinade (đó là tên của bà mà tới đây tôi mới nói tới là có lý do, vì rằng nó chưa có tiếng tăm gì) cố gắng gượng đi, vừa đi vừa nguyền rủa người thợ giày, thúc đến rách giày ra, trầy cả đôi bàn chân, mỗi bước đi là một lần trẹo chân. Bà đi lệt bệt như kiểu đi của những mệnh phụ, được độ một giờ rưỡi, nghĩa là gần được một phần tư dặm, thì bà ngã bệt xuống vì nhọc quá.

Cái anh chàng Mesrour trước đã bị bà không thèm nhờ giúp đỡ trong khi bà còn đứng thẳng được, nay lại lưỡng lự không dám giúp bà, sợ sờ vào bà thì làm dây bẩn ra bà: vì hắn biết rõ rằng mình không sạch sẽ; bà ta cũng đã làm cho hắn hiểu khá rõ điều đó, và việc hắn so sánh giữa hắn với người yêu ở dọc đường lại càng làm cho hắn thấy rõ hơn. Bà mặc một cái áo mỏng bằng bạc, dát lổ đổ những tràng hoa, để lộ ra vẻ đẹp lộng lẫy của thân hình bà; hắn thì mặc một cái áo choàng nâu, bẩn bê bết, thủng lỗ chỗ, vá chằng chịt đến nỗi những miếng vá lại ở cạnh chỗ thủng chứ không vá lên trên, mà đáng lẽ phải vá lên trên mới đúng chỗ hơn. Hắn so sánh hai bàn tay của hắn nổi gân guốc và đầy chai với hai bàn tay nhỏ nhắn trắng trẻo và thanh tú hơn hoa bách hợp. Sau hết, hắn đã trông thấy mớ tóc vàng rất đẹp của Mélinade, lộ ra dưới cái khăn voan* mỏng, đám này thì tết thành bím uốn cong lên, đám khác thì xoắn thành tầng cuốn; trái lại, tóc hắn đen như bờm ngựa, loan xoăn, và chỉ có cái khăn rách là thứ trang sức duy nhất mà thôi.

Trong khi đó Mélinade gắng gượng đứng lên nhưng lại ngã xuống ngay, và khốn thay, lại để lộ ra cái mà Mesrour nhìn thấy thì mất hết cả chút xíu lý trí còn sót lại sau khi hắn đã nhìn thấy mặt bà hoàng. Hắn quên rằng mình là người phu khuân vác, chột một mắt, vì hắn chẳng nghĩ gì nữa đến sự cách biệt về thân phận giữa Mélinade và hắn. Hắn hầu như không còn nhớ rằng hắn là tình lang, vì hắn vi phạm ngay sự tế nhị mà người ta bảo là không thể tách rời khỏi mối tình chân chính, sự đó đôi khi là một nguồn thích thú cho tình yêu, và thường thường là một mối buồn phiền. Hắn sử dụng cái quyền của một người phu khuân vác được phép thô bạo, hắn đã thô bạo và sung sướng. Lúc đó bà hoàng có lẽ lịm đi, hay là rên rỉ về số phận của mình; nhưng vì bà công bằng, nên chắc chắn là bà cảm ơn định mệnh đã xui nên rằng mỗi sự rủi do đều có kèm theo nguồn an ủi.

Đêm đã căng tấm màn đêm lên chân trời và trùm bóng tối lên trên hạnh phúc thật sự của Mesrour và Mélinade. Mesrour thưởng thức lạc thú của những kẻ tình nhân nồng nhiệt nhất và thưởng thức theo cách một người phu khuân vác, nghĩa là (thật là nhơ nhuốc cho nhân loại) một cách cực kỳ mãn nguyện. Chốc chốc Mélinade lại mệt lả đi và chốc chốc người yêu của bà lại phải hăng sức lên. Có một lần hắn nói bằng giọng của một người phấn khích nhưng lại là giọng của một tín đồ xấu của Thiên Chúa giáo:

- Hỡi đức Mahomet vạn năng! Sự sung sướng của tôi chỉ còn thiếu một nỗi được kẻ gây nên cũng cảm thấy. Hỡi đức giáo tổ! Trong khi tôi đang ở tại thiên đường của Người xin Người hãy ban cho tôi một đặc ân là nếu lúc này trời sáng rõ, tôi thấy Mélinade như thế nào thì nàng cũng thấy tôi như thế.

Cầu nguyện xong, hắn lại tiếp tục hưởng khoái lạc. Nữ thần Rạng đông* bao giờ cũng nhanh nhảu quá đối với các cặp tình nhân, bất chợt Mesrour và Mélinade cùng đang trong cái tư thế như chính thần có thể đã bị bắt gặp cùng với Tithon* trước đó một lúc. Nhưng Mélinade xiết đỗi ngạc nhiên khi trời vừa hửng sáng, bà mở mắt ra thấy mình đang ở trong một cảnh thần tiên, cùng với một người trai trẻ, tầm vóc thanh quý, mặt giống như vì tinh tú mà trái đất đang chờ trở lại! Má chàng như hoa hồng; môi chàng như san hô; đôi mắt to vừa âu yếm vừa nhanh nhẹn, vừa biểu lộ vừa khêu gợi khoái lạc; ống tên của chàng bằng vàng dát ngọc đeo ở trên vai, và chỉ có khoái lạc mới làm cho những chiếc tên kêu lóc xóc lên; tóc chàng dài, buộc bằng một cái dải nạm kim cương buông rủ lòa xòa xuống sau lưng; chàng khoác một tấm vải mỏng trong suốt, thêu ngọc trai, để lộ hết vẻ đẹp của thân thể chàng. Mélinade quá đỗi ngạc nhiên, kêu lên:

- Tôi đang ở đâu thế này? Và chàng là ai?

Chàng đáp:

- Bà đang ở cùng với kẻ khốn nạn đã có hạnh phúc được cứu sống bà và đã tự trả công rất là hậu hĩ.

Mélinade vừa khoan khoái vừa ngạc nhiên lấy làm tiếc rằng Mesrour đã không thay hình đổi dạng sớm hơn. Một tòa lâu đài rực rỡ làm bà phải chú ý, bà tiến lại gần và đọc ở trên cửa thấy chữ đề sau đây: “Những người tục giới hãy lánh ra xa đi, cửa này chỉ mở cho người có chiếc nhẫn thần thôi.” Mesrour cũng lại gần đọc lời ghi ấy, thì lại thấy những chữ khác và đọc những chữ sau này: “Cứ gõ cửa, đừng sợ gì cả.” Hắn gõ cửa, tức thì cửa tự nhiên mở ra, kêu rầm rầm. Cặp tình nhân đi vào tiền sảnh xây bằng đá hoa Paros*; từ phòng đó, hai người đi sang một phòng lộng lẫy, tại đây đã bày một bữa tiệc thịnh soạn đợi họ từ một nghìn hai trăm năm mươi năm rồi mà chưa có một món ăn nào nguội cả: họ ngồi vào bàn ăn, mỗi người có một nghìn ả nô tỳ xinh đẹp tuyệt trần hầu hạ. Trong khi ăn lại xen vào những cuộc hòa nhạc và khiêu vũ; khi bữa ăn đã xong tất cả các vị thần chia ra thành nhiều nhóm hết sức trật tự, mặc quần áo vừa lộng lẫy vừa dị kỳ, đến tuyên thệ trung thành với chủ chiếc nhẫn và hôn ngón tay đáng kính đeo nhẫn*.

Thời đó ở Baghdad* có một tín đồ Hồi giáo rất sùng đạo, vì không đến tắm ở đền đạo Hồi được, nên nhờ một giáo sĩ mang nước từ đền về nhà mình, trả một món tiền thù lao nho nhỏ. Ông ta vừa tắm lần thứ năm xong để sắp sửa làm lễ cầu kinh lần thứ năm, thì người đầy tớ gái, một thanh nữ ngốc nghếch, rất ít sùng đạo, đổ nước thánh qua cửa sổ. Nước rơi xuống một người khốn khổ đang ngủ say ở cái xó mốc đá, gối đầu lên mốc đó. Người ấy ướt hết và sực tỉnh dậy. Kẻ đáng thương này chính là Mesrour ở cõi tiên về, đã đánh mất ở dọc đường cái nhẫn của Salomon*. Hắn đã trút bỏ hết quần áo đẹp và lại mặc áo choàng; cái ống tên bằng vàng đã biến ra cái móc bằng gỗ, và lại khổ hơn nữa là hắn đã để lại một mắt ở dọc đường. Lúc đó hắn mới chợt nhớ ra rằng tối hôm trước hắn đã uống quá nhiều rượu mạnh làm cho các giác quan bị liệt đi và trí tưởng tượng bốc lên. Cho nên lúc đó hắn đã thích thứ rượu ấy, vì nó hợp với khẩu vị của hắn, nay hắn lại thích vì biết ơn nó, rồi hắn vui vẻ trở lại làm việc, quyết tâm dùng tiền lương kiếm được để mua phương tiện đi tìm nàng Mélinade thân yêu của hắn. Một người khác sau khi đã có hai con mắt đẹp có lẽ đã lấy làm buồn bã thành một anh chột xấu xí; sau khi đã hưởng tất cả những đặc ân của một bà hoàng đẹp hơn tất cả các tình nhân của quốc vương Hồi giáo ban cho, có lẽ đã lấy làm buồn bã phải chịu đựng việc những cô quét nhà trong cung điện từ chối anh; và sau khi đã ngự trị các bách thần, có lẽ đã lấy làm buồn bã đi làm thuê cho tất cả những trưởng giả ở Baghdad; nhưng Mesrour không có con mắt để trông thấy khía cạnh xấu của sự vật.

Memnon

hay là

Sự sáng khôn của loài người*

Một hôm, Memnon có dự kiến điên rồ là sẽ rất mực sáng khôn. Rất ít người mà có ý định điên rồ đó lại đôi khi không thoáng qua trong đầu óc họ. Memnon tự nhủ:

- Muốn rất sáng khôn và do đó được rất sung sướng, thì chỉ có việc là đừng có dục vọng; và như mọi người đều biết, như thế thì không gì dễ bằng.

Một là, ta sẽ không bao giờ yêu phụ nữ, vì trông thấy một tuyệt thế giai nhân, mình sẽ tự bảo: một ngày kia, đôi má đó sẽ nhăn nheo; hai con mắt đẹp nọ sẽ viền đỏ; cái vú tròn trĩnh kia sẽ xẹp đi và xệ xuống; cái đầu xinh xắn kia sẽ hói. Như vậy bây giờ mình cứ nhìn người ấy bằng con mắt mình sẽ nhìn thấy họ lúc đó, thì hẳn là cái đầu ấy sẽ chẳng làm đầu óc mình phải bối rối.

Hai là, bao giờ ta cũng sẽ có điều độ. Cơm ngon, rượu nồng, sự cám dỗ của các cuộc hội họp vui chơi không thể làm xiêu lòng ta; ta chỉ việc tưởng tượng ra kết quả của những sự vô điều độ, cái đầu nặng trĩu, cái bụng anh ách, mất trí khôn, sức khỏe và thời giờ, thế thì ta sẽ chỉ ăn để mà sống; sức khỏe ta lúc nào cũng như lúc nào, ý nghĩ của ta bao giờ cũng trong sáng. Tất cả cái đó rất dễ, đạt được cũng chẳng phải là tài giỏi gì.

Sau nữa, Memnon nói, cần phải nghĩ tới của cải của ta một chút: lòng ham muốn của ta không thái quá, tiền tài của ta được đặt chắc chắn vào tay quan tổng giám thu tài chính ở Ninive*; ta có đủ tiền để sống độc lập. Đó là cái quý nhất đời. Ta sẽ chẳng bao giờ bị thôi thúc phải đi chầu chực quỵ lụy ai; ta sẽ chẳng ghen ghét ai và cũng chẳng ai sẽ ghen ghét mình. Điều này lại càng dễ làm hơn. Ta có bạn bè, Memnon tiếp tục nói, họ sẽ không bỏ ta vì họ sẽ chẳng có gì mà tranh chấp với ta. Ta sẽ chẳng bao giờ phải cáu gắt với họ; và họ cũng sẽ chẳng bao giờ cáu gắt với ta. Việc này thật chẳng có khó khăn gì hết.

Sau khi đã sắp xếp xong ở trong phòng cái chương trình tối thiểu về sự sáng khôn, Memnon ngó đầu ra cửa sổ. Chàng trông thấy hai người đàn bà đang đứng ở dưới bóng cây phong ở gần nhà chàng. Một người thì già và ra vẻ không nghĩ đến gì hết; người kia thì trẻ, đẹp và hình như đang rất bận tâm. Người ấy thở dài, khóc, và như vậy lại càng có vẻ yêu kiều hơn. Anh chàng sáng khôn của chúng ta xúc động, không phải vì sắc đẹp của người đàn bà đó (chàng rất tin tưởng rằng không bao giờ cảm thấy sự yếu đuối ấy), nhưng vì trông thấy nàng đau khổ. Chàng xuống đường, đến gần thiếu phụ thành Ninive với ý định khuyên giải nàng một cách khôn khéo. Giai nhân đó kể bằng một giọng ngây thơ và cảm động cho chàng hay tất cả tai họa mà một ông chú - thực ra, nàng chẳng có ông chú nào cả - đã gây ra cho nàng; gã này đã dùng mánh lới như thế nào để đoạt món của mà nàng chẳng hề có; và nàng rất sợ gã hung bạo như thế nào. Nàng nói với chàng:

- Tôi thấy ông là một người có thể chỉ điều hay lẽ phải cho tôi được, nếu ông hạ cố đến tận nhà tôi và xem xét công việc của tôi, thì tôi tin chắc ông sẽ giải thoát tôi khỏi hoàn cảnh lúng túng khổ cực hiện giờ.

Memnon không chút ngần ngại, liền đi theo nàng, để xem xét một cách sáng suốt, khôn khéo công việc của nàng và để chỉ bảo điều hay lẽ phải cho nàng.

Người đàn bà buồn khổ kia dắt chàng vào một căn phòng thơm phức, lễ phép mời chàng ngồi với nàng ở trên một cái xô pha rộng, hai người cùng ngồi lên đó, vắt tréo chân, ở trước mặt nhau. Thiếu phụ nói, mắt nhìn xuống thỉnh thoảng lại nhỏ lệ, khi mắt ngước lên thì bao giờ cũng gặp cặp mắt của chàng Memnon sáng khôn đang nhìn nàng. Câu chuyện của nàng rất là cảm động, và mỗi khi họ nhìn nhau, câu chuyện lại càng cảm động bội phần. Memnon hết sức chú ý đến công việc của nàng, và thỉnh thoảng chàng lại cảm thấy có ý muốn nồng nhiệt làm ơn cho một người rất lương thiện mà lại khổ sở như thế. Trong khi nói chuyện nồng nàn họ thôi không ngồi đối diện với nhau nữa lúc nào không biết.

Chân họ không vắt tréo nữa, Memnon ghé sát vào nàng khuyên nhủ, và góp cho nàng những ý kiến rất đằm thắm đến nỗi cả chàng lẫn nàng không thể nói về công việc được nữa và cũng không còn biết rằng họ đang nói dở câu chuyện đến đâu.

Trong khi họ đang ở trong tình trạng như thế, thì người chủ đến, như ta có thể đoán được: gã mang khí giới lăm lăm và lời đầu tiên gã nói là theo đúng lẽ ra gã đến giết chàng Memnon sáng khôn và cô cháu gái hắn; lời cuối cùng hắn thốt ra là nếu cống hiến cho gã rất nhiều tiền, gã có thể tha tội cho. Memnon cũng bắt buộc phải cho hắn tất cả của cải của mình. Thời đó người ta rất lấy làm sung sướng được thoát nạn một cách rẻ tiền như vậy. Lúc đó, châu Mỹ còn chưa được phát hiện và những bà đau khổ không đến nỗi nguy hiểm lắm như các bà bây giờ*.

Memnon, xấu hổ và thất vọng, về nhà mình, chàng thấy ở nhà một tờ giấy mời chàng đi ăn với mấy người bạn thân. Chàng nói:

- Nếu ta ở nhà một mình, trí óc ta cứ nghĩ mãi về câu chuyện đáng buồn ấy, thì ta sẽ không ăn được, ta sẽ ốm, chi bằng đi ăn với những bạn thân còn hơn. Trong không khí họp mặt êm đềm, ta sẽ quên việc dại dột sáng nay.

Chàng đi đến nơi đã hẹn; người ta thấy chàng hơi buồn. Người ta rót rượu mời chàng uống để giải buồn. Rượu uống ít, có điều độ, là một vị thuốc cho tâm hồn và thân thể. Chàng Memnon nghĩ như vậy rồi chàng uống say khướt. Sau bữa cơm, người ta mời chàng đánh bạc. Đánh dăm ba ván với bè bạn là một lối giải trí lành mạnh. Chàng liền đánh. Chàng thua hết sạch sành sanh cả tiền trong túi và lại còn chịu bốn lần hơn thế nữa. Vì đánh bạc mà họ cãi lộn nhau, rồi họ nổi nóng: một người bạn thân của chàng ném cái bình lắc quân súc sắc vào mặt chàng, làm chàng thủng một mắt. Người ta phải khiêng chàng Memnon sáng khôn, say rượu, hết tiền bạc và thiếu một mắt về nhà chàng.

Chàng say rượu nằm ngủ; và khi chàng thấy đầu óc đã tỉnh táo hơn, chàng sai đầy tớ đi lấy tiền ở nhà quan tổng giám thu tài chính của thành Ninive để trả nợ những bạn thân của chàng: người ta bảo chàng rằng người mắc nợ chàng* đã giả mạo vỡ nợ sáng hôm đó rồi làm cho hàng trăm gia đình phải nguy khốn. Memnon tức quá, mắt dán thuốc cao, tay cầm lá đơn, vào trong triều xin vua phân xử trị tội tên vỡ nợ. Trong một phòng khách, chàng gặp nhiều mệnh phụ mỗi người đều mang những cái vòng* chu vi hai mươi bốn pied một cách nhẹ nhàng. Một bà trong bọn đó có hơi biết chàng, vừa nói vừa ghé nhìn chàng:

- Úi chà! Khiếp quá!

Một người khác biết rõ chàng hơn nói với chàng:

- Chào ông Memnon! Thưa ông, tôi thực sự lấy làm vui được gặp ông. Nhân tiện, xin hỏi ông Memnon, tại sao ông lại mất một mắt?

Rồi bà đi qua, không đợi chàng trả lời.

Memnon náu mình vào một góc và chờ dịp quỳ dưới chân vua. Thời khắc đó đã đến. Chàng sụp lạy ba lần, rồi đệ trình lá đơn. Hoàng thượng vui lòng nhận đơn và trao cho một trong những quan đại thần nghiên cứu để báo cáo cho vua biết. Quan tổng đại thần kéo chàng ra một nơi, vừa nói với giọng kẻ cả vừa cười chua chát:

- Tôi thấy ông là một người chột đáng buồn cười, đáng lẽ phải thỉnh cầu tôi thì lại đi thỉnh cầu vua, và lại càng đáng buồn cười hơn là dám kiện một người vỡ nợ lương thiện mà tôi đã chiếu cố che chở, vì người ấy là cháu một mụ hầu phòng của tình nhân của tôi. Nếu ông muốn giữ lấy con mắt còn lại thì ông ơi, ông hãy thôi việc ấy đi.

Memnon sau khi buổi sáng đã khước từ phụ nữ, không ăn uống quá độ, không ham chơi cờ bạc, không cãi cọ đánh nhau và nhất là đã khước từ chốn triều đình, thì chập tối đã bị một người đàn bà xinh đẹp lừa gạt và cướp bóc, đã say rượu, đã chơi bạc, đã cãi cọ đánh nhau, đã bị hỏng một mắt và đã vào trong triều bị người ta chế nhạo.

Ngạc nhiên sững người ra và đau đớn vô cùng, chàng trở về, lòng muốn chết đi được. Chàng muốn về nhà thì thấy bọn mõ tòa do những chủ nợ phái đến đang khuân đồ đạc trong nhà chàng ra. Chàng gần như bị ngất đi ở dưới gốc cây phong. Ở đó, chàng gặp người đàn bà xinh đẹp buổi sáng đang đi chơi với ông chủ thân yêu của mụ, và khi trông thấy Memnon dán thuốc cao thì mụ cười phá lên. Đêm đến, Memnon trải rơm ngủ gần tường nhà chàng. Chàng lên cơn sốt; trong khi lên cơn, chàng ngủ chập chờn, nằm mơ thấy một vị thần tiên hiện ra.

Vị thần thiên chói lòa ánh sáng, có sáu cánh xinh đẹp, nhưng không có chân, chẳng có đầu, không có đuôi, và chả giống cái gì hết. Memnon hỏi:

- Mi là ai?

- Ta là phúc thần của ngươi, - vị thần trả lời.

- Vậy hãy hoàn lại cho tôi đôi mắt, sức khỏe, của cải, sự sáng khôn của tôi, - Memnon nói.

Rồi chàng kể cho thần nghe chàng đã mất hết tất cả các thứ đó trong một ngày như thế nào.

- Đó là những chuyện chẳng bao giờ xảy ra ở trong cái thế giới mà các thiên thần ta ở, - vị thần nói.

- Thế vị ở thế giới nào? - Con người đau khổ hỏi.

- Tổ quốc ta, - vị thần nói, - ở cách xa mặt trời năm trăm triệu dặm, trên một ngôi sao bé nhỏ ở cạnh Lang tinh, mà từ đây anh trông thấy được.

- Tốt thay xứ ấy! - Memnon nói. - Có đúng rằng tại nơi các vị ở không có những con mụ khốn nạn nó lường đảo một người khốn khổ, không có bạn thân thiết lấy hết tiền của người đó rồi lại đánh hắn hỏng một mắt, không có người vỡ nợ, không có những quan chế nhạo hắn mà lại không chịu phân xử cho hắn không?

- Không, chẳng có những việc đó đâu, - người cư dân ở ngôi sao nói. - Nơi ta ở không bao giờ bị phụ nữ lừa gạt, vì không có đàn bà; cũng chẳng bao giờ ăn uống quá độ vì không hề ăn; chẳng có người vỡ nợ vì ở nước ta chẳng có vàng cũng không có bạc; không ai có thể đánh hỏng mắt của ta vì thân thể của ta khác hẳn thân thể các ngươi; và những vị quan chẳng bao giờ xử bất công, vì ở ngôi sao nhỏ bé của ta, mọi người đều bình đẳng.

Memnon bèn hỏi thiên thần:

- Thưa thiên thần, không phụ nữ và không ăn uống, thì các vị dùng thời giờ làm gì?

- Để trông nom các tinh tú khác đã được ủy nhiệm cho chúng ta, - vị thần nói, - và vì vậy ta đến an ủi ngươi.

- Chao ôi, sao Ngài không xuống đêm hôm qua để ngăn cản tôi làm bao việc điên rồ, - Memnon nói.

- Hôm qua ta ở cạnh Assan, anh cả ngươi, - người nhà giời nói. - Người đó còn đáng thương hơn ngươi. Đức vua khoan hòa Ấn Độ mà anh cả ngươi được hân hạnh làm quan trong triều đình, đã chọc thủng hai con mắt của anh ngươi vì một chuyện bép xép nhỏ, và hiện nay anh cả ngươi đang bị giam trong phòng kín, chân tay bị xiềng xích.

Memnon nói:

- Thật là khổ tâm cho một gia đình có một vị phúc thần mà trong hai anh em, đứa thì chột, đứa thì mù, đứa thì nằm ổ rơm, đứa thì ở trong lao tù.

Động vật ở ngôi sao nói:

- Số phận ngươi sẽ thay đổi. Dĩ nhiên là ngươi sẽ chột suốt đời, nhưng trừ điều ấy ra, ngươi sẽ còn được khá sung sướng, miễn rằng ngươi đừng bao giờ lại có ý định dại dột là muốn mực sáng khôn.

- Vậy ra đó là một điều không thể đạt tới được ư? - Memnon vừa kêu lên vừa thở dài.

- Không thể được, cũng như là không thể rất mực khéo léo, rất mực khỏe mạnh, rất mực sung sướng, người kia đáp. Ngay bọn ta, cũng còn xa mới được như vậy. Chỉ có một tinh cầu có đủ tất cả thứ đó thôi; còn trong một triệu tinh cầu khác ở tản mát trong không gian, thì tất cả đều tiếp diễn có mức độ trình tự. Ở tinh cầu thứ nhất, người ta có ít trí khôn ngoan và lạc thú hơn là ở tinh cầu thứ hai, ở tinh cầu thứ hai lại ít hơn tinh cầu thứ ba, và cứ như thế từ tinh cầu thứ ba cho đến tinh cầu cuối cùng, ở trong tinh cầu cuối cùng này, mọi người đều hoàn toàn điên rồ.

- Tôi sợ rằng, - Memnon nói, - tinh cầu nhỏ bé toàn đất và nước của chúng tôi sẽ chính là những nhà thương điên của vũ trụ mà tôi vừa được hân hạnh nghe vị nói.

- Không phải hoàn toàn như thế, - vị thần nói, - nhưng gần như thế: tất cả mọi thứ đều phải ở đúng chỗ.

- Thế nhưng, - Memnon nói, - có một số thi sĩ, triết gia* nói rằng tất cả đều tốt chẳng hóa ra rất sai hay sao?

- Họ nói đúng lắm vì họ căn cứ vào sự sắp xếp của toàn thể vũ trụ, - vị triết học nhà giời nói.

- Chao ôi! - Chàng Memnon đáng thương hại trả lời, - chỉ khi nào tôi không chột nữa thì tôi mới tin như thế.

Thư của một người Thổ Nhĩ Kỳ nói về những Fair* và người bạn của mình là Bababech

Khi tôi ở thành phố Bénarès trên bờ sông Hằng, Tổ quốc cũ của người Bà la môn, tôi cố gắng tìm biết. Tôi hiểu tiếng Ấn Độ cũng tạm được. Tôi nghe rất nhiều và chú ý đến tất cả mọi thứ. Tôi ở nhà người bạn hàng* của tôi là Omri. Anh ta là một người đứng đắn nhất mà tôi được biết. Anh theo đạo Bà la môn, tôi hân hạnh là một tín đồ Hồi giáo; mỗi khi nói về Muhammad và Brama, chúng tôi không hề bao giờ to tiếng với nhau. Chúng tôi tắm rửa mỗi người một nơi riêng rẽ, chúng tôi cùng uống chung một thứ nước chanh, cùng ăn chung một thứ gạo, như hai anh em ruột vậy.

Một hôm, chúng tôi cùng đến chùa Gavani. Chúng tôi thấy ở đó nhiều đoàn Fair, người này Janguis*, tức là những Fair trầm tư mặc tưởng, người kia là đồ đệ của những lõa thân tiên cũ* sống một cuộc đời hoạt động. Như mọi người đều biết, họ có một ngôn ngữ bác học, nó là thứ ngôn ngữ của những tín đồ Bà la môn cổ nhất. Và họ có một quyển sách viết bằng thứ tiếng ấy, gọi là Phạn kinh*. Đó là quyển sách cổ nhất ở tất cả châu Á, kể cả kinh Zenda-Vesta.

Tôi đi qua trước mặt một Fair đang đọc quyển sách đó. Người ấy kêu lên:

- Này, tên dị giáo khốn kiếp kia, ta đang đếm những nguyên âm, thì mi làm ta quên mất đã đếm được bao nhiêu rồi, và do việc đó, linh hồn ta sẽ nhập vào xác một con vẹt như ta có đầy đủ lý do để tự hào.

Tôi cho người ấy một rupee* để an ủi lão. Đi cách đó được một vài bước, chẳng may tôi hắt hơi làm cho một Fair đang tĩnh tọa tỉnh dậy. Người ấy nói:

- Ta đang ở đâu thế này? Ta sa ngã ghê gớm quá! Ta không trông thấy đầu mũi của ta nữa vì ánh sáng thiên không đã biến mất rồi*.

- Nếu có phải lỗi tại tôi, - tôi nói với người đó, - mà trông xa hơn đầu mũi ông thì xin tặng ông một rupee để chuộc lại cái lỗi của tôi. Hãy lấy lại ánh sáng thiên không của ông đi.

Thoát khỏi việc đó một cách kín đáo, tôi đi tới những lõa thân tiên khác: nhiều người trong bọn đó mang lại cho tôi những cái đanh nhỏ rất xinh đẹp xiên vào cánh tay tôi và đùi tôi để tỏ lòng tôn kính Brama. Tôi mua đanh của họ để đóng thảm của tôi. Những người khác chống tay mà nhảy múa; những người khác nữa chạy đi chạy lại ở trên một cái dây căng chùng; những người khác nữa chỉ đi có một chân, nhảy lò cò. Có người đeo dây xích, những người khác mang một cái yên ngựa thồ; có kẻ chui đầu vào một cái thùng gỗ: tóm lại đó là những người hiền hậu nhất thiên hà. Anh bạn Omri của tôi dắt tôi đến một cái phòng nhỏ của một trong những người nổi tiếng nhất trong bọn họ; ông ta tên là Bababech: ông ta trần truồng như một con khỉ, cổ đeo một cái xích to nặng hơn 60 livre. Ông ta ngồi trên một cái ghế dựa bằng gỗ, đầy những mũi đanh nhọn, đanh cắm vào mông của ông ta mà người ta cứ tưởng ông ta đang ngồi trên một chiếc giường nệm bằng xa tanh. Rất nhiều phụ nữ đến thỉnh giáo ông ta; ông ta là nhà tiên tri của tất cả mọi gia đình, có thể nói ông ta được nổi tiếng lẫy lừng. Tôi được chứng kiến cuộc đàm thoại rất dài giữa Omri và ông ta. Omri nói với Bababech:

- Thưa sư phụ, sư phụ có tin rằng sau khi đã phải thử thách trải qua bảy kiếp luân hồi thì tôi mới có thể lên được cõi thiên đường của Brama không?

- Tùy thôi, - Fair trả lời; - hiện nay ông sống thế nào?

- Tôi cố gắng làm một công dân tốt, một người chồng tốt, một người cha tốt, một người bạn tốt, - Omri trả lời; - nếu những người giàu thiếu tiền, tôi cho họ vay không lấy lãi, tôi cho tiền những người nghèo, tôi giữ hòa khí với những người lân bang.

- Có đôi khi ông cắm đanh vào mông ông không? - Người theo đạo Bà la môn hỏi.

- Thưa sư phụ, không bao giờ.

- Thế thì ta rất lấy làm tiếc, - Fair đáp; - chắc chắn là ông chỉ lên được tầng trời thứ mười chín thôi, như thế thật là đáng tiếc.

- Sao vậy? - Omri hỏi. - Việc đó rất là chính đáng thôi; tôi rất hài lòng về số phận của tôi: được lên tầng thứ mười chín hay thứ hai mươi, tôi cũng chẳng quan tâm, chỉ cần tôi làm nhiệm vụ trong chuyến hành lễ này thôi và cần được tiếp đón niềm nở tại nơi ở cuối cùng. Là một người lương thiện ở dưới cõi trần này và do đó được sung sướng ở cõi thiên đường của Brama, như thế cũng đủ rồi chứ? Còn ông, ông Bababech ơi, ông mang đanh, đeo xích như thế này để định lên tầng trời thứ mấy?

- Lên tầng thứ ba mươi lăm, - Bababech trả lời.

- Tôi thấy ông thật đáng buồn cười, - Omri đáp, - ông lại định ở cao hơn tôi: chắc chắn đó chỉ là do sự tham vọng quá độ mà thôi. Ông lên án những kẻ nào chạy theo danh lợi ở cõi đời này, vậy thì tại sao ông lại muốn danh vọng to như thế ở cõi đời kia? Vả chăng, căn cứ vào cái gì mà ông muốn được ưu đãi hơn tôi? Ông nên biết rằng số tiền tôi bố thí trong mười ngày to hơn giá trị của tất cả đanh ông đóng vào mông trong mười năm. Brama để ông ngồi trần truồng suốt ngày, đeo xích ở cổ, là hay lắm đấy! Như thế là ông làm một việc tốt đẹp cho Tổ quốc đấy! Tôi coi trọng gấp trăm lần một người gieo hạt giống rau, hay trồng cây, hơn là tất cả những người bạn ông đang nhìn đầu mũi họ hay mang một cái yên ngựa thồ vì quá cao thượng về tinh thần.

Sau khi nói như vậy, Omri trở lại ôn tồn, vuốt ve ông ta, thuyết phục ông ta, khuyến khích ông ta bỏ đanh và xích lại đó và về nhà mình sống một cuộc đời chính đáng. Người ta kỳ cọ cho ông, xức nước hoa cho ông, mặc cho ông quần áo chỉnh tề; ông sống mười lăm ngày rất là đúng đắn và sáng suốt và thú nhận rằng mình sung sướng gấp trăm lần hơn trước. Nhưng ông mất tín nhiệm trong quần chúng; phụ nữ không đến thỉnh giáo ông nữa; ông bèn từ biệt Omri và lại đóng đanh để được người ta trọng vọng.

Micromégas

Chuyện triết học*

CHƯƠNG THỨ NHẤT

CUỘC DU HÀNH CỦA MỘT CƯ DÂN CỦA THẾ GIỚI LANG TINH ĐẾN THỔ TINH

Ở trên một trong những hành tinh quay xung quanh lang tinh, có một chàng trai rất có tài trí mà tôi hân hạnh được biết trong chuyến chàng đi tới cái tổ kiến nhỏ bé của chúng ta ở đây. Chàng tên là Micromégas, cái tên đó rất thích hợp với tất cả những người vĩ đại. Chàng cao tám dặm: tôi nói tám dặm nghĩa là bằng hai mươi bốn nghìn bộ hình học, mỗi bộ bằng năm pied*.

Một số nhà hình học là những người bao giờ cũng có ích cho công chúng, có lẽ sẽ cầm ngay lấy bút tính ra rằng, vì ông Micromégas, cư dân của xứ Lang tinh, từ đầu đến chân cao hai mươi bốn nghìn bộ, tức là một trăm hai mươi nghìn pied, là vì chúng ta, cư dân trên trái đất, chúng ta chỉ có năm pied, và chu vi quả địa cầu của chúng ta là chín nghìn dặm, cho nên họ sẽ tính ra rằng, như tôi đã nói, chu vi của tinh cầu đã sinh ra ông ta nhất định phải to hơn chu vi của quả đất nhỏ bé của chúng ta đúng hai mươi mốt triệu sáu trăm nghìn lần. Không có gì giản dị hơn và thông thường hơn ở trong vũ trụ. Những tiểu bang của mấy ông vua trong nước Đức hay nước Ý, đi nửa giờ đã được một vòng, đem so sánh với đế quốc Thổ, đế quốc Nga hay đế quốc Trung Hoa, chỉ là những hình ảnh mờ nhạt của những sự khác nhau ghê gớm giữa vạn vật mà tạo hóa đã sinh ra.

Tầm vóc của Ông lớn cao như tôi đã nói, tất cả những nhà điêu khắc và những hội họa của chúng ta đều dễ dàng đồng ý rằng thắt lưng của Ngài có thể dài đến năm mươi nghìn pied: như vậy là một tỷ lệ tuyệt mỹ.

Còn về trí tuệ, thì Ngài là một người học vấn uyên bác nhất đời. Ngài biết rất nhiều chuyện; Ngài đã phát minh ra một số; khi tuổi Ngài chưa đầy hai trăm năm mươi và theo như tục lệ, khi Ngài đang học ở học viện dòng Tên ở trên hành tinh của Ngài, thì Ngài nhờ sức thông minh của mình, đã đoán ra được hơn năm mươi định lý của Euclide*. Như vậy là Ngài đã đoán được nhiều hơn Blaise Pascal* mười tám định lý; Pascal sau khi đã đoán được ba mươi hai định lý như một trò chơi theo như lời người chị của ông, thì trở thành một nhà hình học tầm thường và một nhà siêu hình học rất tồi. Vào khoảng bốn trăm năm mươi tuổi, vừa mới qua thời kỳ ấu trĩ, Ngài đã giải phẫu nhiều sâu bọ nhỏ mà đường kính chưa đầy một trăm pied và kính hiển vi thông thường không thể nhìn thấy được. Ngài viết một quyển sách rất kỳ lạ nói về việc ấy, nhưng nó cũng gây ra cho Ngài mấy chuyện rắc rối. Vị giáo chủ ở xứ Ngài, một tay có tiếng về hay tẩn mẩn, lại rất dốt, thấy ở trong sách đó có những lời đề xuất đáng ngờ, chướng tai, táo bạo, dị đoan, có vẻ là tà thuyết, bèn truy tố Ngài gắt gao: đó là việc muốn biết xem thể chất của con rận ở Thiên Lang tinh có cùng một thể chất như những con sâu không. Micromégas tự bào chữa rất thông minh; Ngài kéo phụ nữ về phe mình; vụ kiện kéo dài hai trăm hai mươi năm. Sau cùng, giáo chủ bảo các nhà luật chưa từng đọc quyển sách đó của Ngài bao giờ, phải cấm quyển sách ấy, còn tác giả thì được lệnh không được vào triều trong tám trăm năm*.

Ngài không buồn rầu cho lắm vì nỗi phải đuổi xa khỏi cái triều đình đầy rẫy những sự rầy rà và những trò nhỏ nhen. Ngài làm một bài hát rất thú vị chống lại giáo chủ, nhưng ông này chẳng lấy làm bận tâm. Rồi Ngài bắt đầu đi từ hành tinh này đến hành tinh khác để hoàn thành công việc tự đào tạo cho mình trí tuệ và tình cảm* như người ta thường nói. Những người nào chỉ đi du lịch bằng xe trạm hay bằng xe ngựa có mui thì có lẽ sẽ ngạc nhiên về những xe ngựa có quân hầu ở trên đó: vì rằng chúng ta ở trên cái đống bùn nhỏ bé này, chúng ta không quan niệm được gì hết ngoài những tục lệ của chúng ta. Người lữ khách này biết rất thông thạo những định luật về dẫn lực và tất cả những lực hút hay lực đẩy. Ngài sử dụng những lực đó rất là thích đáng, khi thì nhờ một tia nắng của mặt trời, khi thì nhân tiện có sao chổi, Ngài đi từ tinh cầu này sang tinh cầu khác, cả Ngài và người nhà Ngài, như một con chim bay chuyền từ cành nọ sang cành kia. Ngài đi qua sông Ngân hà rất chóng, và tôi bắt buộc phải thú thực rằng Ngài chưa từng trông thấy cái bầu trời đẹp đẽ của thiên đường qua những vì sao lấm tấm ở trong sông Ngân hà, bầu trời mà ông trợ tế trứ danh Derham* khoe khoang rằng đã trông thấy qua kính thiên văn. Không phải tôi có ý định bảo ông Derham đã trông sai, nói quả đáng tội, nhưng Micromégas đã đến tận nơi, Ngài là một nhà quan sát giỏi, còn tôi thì chả muốn cãi lại ai cả. Micromégas sau khi đi lượn vòng rất khéo, đã đến Thổ tinh. Mặc dù Ngài đã quen nhìn những vật mới lạ, thoạt tiên, khi trông thấy tinh cầu đó cùng với cư dân đều rất bé nhỏ Ngài cũng không thể nhịn cười được, cái cười kẻ cả mà đôi khi những người chín chắn nhất cũng phải bật ra. Vì rằng, rốt cuộc, Thổ tinh cũng chỉ to bằng chín trăm lần trái đất, và những công dân ở xứ ấy là những người lùn chỉ cao độ một nghìn toise*. Lúc đầu, Ngài coi thường những người đó một chút, cũng gần giống như một nhạc sĩ người Ý khi vừa mới đến nước Pháp đã chế nhạo ngay nhạc sĩ Lulli*. Nhưng vì vị cư dân ở Thiên Lang tinh vốn tính trung hậu, nên hiểu ngay rằng một con người biết suy nghĩ chỉ cao có sáu nghìn pied cũng có thể không phải là người lố bịch. Lúc đó, Ngài làm cho cư dân ở Thổ tinh ngạc nhiên sau Ngài làm thân với họ, Ngài chơi thân với ông thư ký Viện Hàn lâm ở Thổ tinh, một người rất thông minh, thực ra ông ta không phát minh được gì hết nhưng ông ta trình bày rất rõ những phát minh của người khác, ông làm những bài thơ nho nhỏ và những con tính to tát cũng tàm tạm được. Để làm hài lòng độc giả, tôi thuật lại đây một cuộc nói chuyện lạ lùng giữa Micromégas và ông thư ký, trong một ngày nọ*:

CHƯƠNG THỨ HAI

CUỘC HỘI THOẠI GIỮA MỘT CƯ DÂN Ở LANG TINH VỚI MỘT CƯ DÂN Ở THỔ TINH

Sau khi Ông Lớn đã nằm xuống và ông thư ký đã ghé vào gần mặt Ngài, Ngài nói:

- Phải thú thực rằng vạn vật thực là muôn hình muôn vẻ.

- Vâng, - người ở Thổ tinh nói, - vạn vật giống như một vườn cảnh mà hoa thì*...

- Chà, - người ở Lang tinh nói, - hãy gác câu chuyện vườn cảnh của anh lại...

- Vạn vật, - ông thư ký lại nói, - giống như một cuộc tụ hội của những phụ nữ tóc vàng và những phụ nữ tóc đen, mà những đồ trang sức là...

- Này, - người ở Lang tinh nói, - những phụ nữ tóc đen của anh thì có ích gì cho tôi?

- Vậy thì vạn vật giống như một phòng tranh mà những nét vẽ...

- Thôi, thôi, - lữ khách nói, - xin nhắc lại một lần nữa: vạn vật thì giống như vạn vật. Việc gì lại phải tìm cách ví von?

- Để cho ông được vui lòng, - ông thư ký nói.

- Tôi chẳng muốn người ta làm cho tôi vui lòng, - lữ khách trả lời, - tôi muốn người ta làm cho tôi hiểu biết: trước hết, xin ông cho tôi biết người ở trên quả cầu của ông có bao nhiêu giác quan.

- Chúng tôi có bảy mươi hai giác quan, - vị viện sĩ hàn lâm nói, - thế mà hằng ngày chúng tôi vẫn cho rằng còn ít quá. Trí tưởng tượng ở chúng tôi vượt xa những nhu cầu. Chúng tôi thấy rằng với bảy mươi hai giác quan cái vành* và năm mặt trăng của chúng tôi*, thế giới của chúng tôi còn bị hạn chế quá; và mặc dù chúng tôi khá tò mò và có khá nhiều cảm xúc do bảy mươi hai giác quan gây ra, chúng tôi vẫn có khối lúc ngồi buồn.

- Tôi rất tin như thế, - Micromégas nói, - vì ở trên tinh cầu của chúng tôi, chúng tôi có đến gần một nghìn giác quan, thế mà chúng tôi cũng còn có những lúc ước vọng mơ hồ có một thứ lo âu nào đó, luôn luôn nhắc nhở rằng chúng tôi chẳng tài giỏi gì, còn có những người hoàn hảo hơn nhiều. Tôi đã đi đó đi đây được chút ít; đã từng thấy những người còn kém chúng tôi xa và cũng đã từng thấy những người giỏi hơn nhiều; nhưng tôi chưa từng thấy người nào lại không có những ước ao quá nhiều so với nhu cầu thực sự, và không người nào lại không có nhiều nhu cầu hơn là những nhu cầu được thỏa mãn. Có lẽ một ngày kia tôi sẽ đến một xứ sở có đầy đủ các thứ; nhưng đến nay vẫn chưa có ai cung cấp cho tôi những tin tức cụ thể về cái xứ sở ấy.

Người Thổ tinh và người Lang tinh đoán phỏng hết cách; nhưng sau khi đưa ra nhiều lý luận rất thần tình và rất không chắc chắn, họ phải trở về những sự kiện thực tế*. Người Lang tinh hỏi:

- Các ông sống bao nhiêu năm?

- Ồ! Rất ít thôi, - người bé nhỏ ở Thổ tinh trả lời.

- Cũng giống hệt như ở xứ chúng tôi, - người Lang tinh đáp; - bao giờ chúng tôi cũng than phiền rằng ít quá. Đó hẳn là do một định luật phổ biến của cả tạo vật.

- Chao ơi! - Người Thổ tinh nói, - chúng tôi chỉ sống một thời gian bằng thời gian năm trăm đại chu tuần của mặt trời! (Theo cách tính của ta, như thế là bằng mười lăm nghìn năm hay gần tới số ấy). Ông sẽ thấy rõ rằng như thế khác nào chết gần vào lúc sau khi được đẻ ra; đời chúng tôi là một giây lát, quả cầu của chúng tôi là một nguyên tử*. Người ta mới bắt đầu học tập được một tí thì cái chết đã tới rồi, trước khi người ta có kinh nghiệm. Đối với tôi, tôi không dám có một dự kiến gì cả; tôi tự thấy mình như một giọt nước trong bể cả rộng lớn. Tôi lấy làm xấu hổ, nhất là đứng trước mặt ông, về cái vai trò đáng buồn cười của tôi trong cái thế giới này.

Micromégas đáp:

- Nếu ông không phải là một nhà triết học thì tôi sẽ ngại ngùng làm cho ông đau lòng khi nói để ông biết rằng đời sống của chúng tôi dài bằng bảy trăm lần hơn đời sống của các ông; nhưng ông cũng thừa biết rằng khi thể xác mình trở về với cát bụi và làm cho tạo vật hồi sinh dưới một hình thức khác, như thế gọi là chết. Khi cái lúc hóa thân đó đã tới, thì đã sống một thời gian vô tận hay đã sống một ngày, cũng vẫn chẳng khác gì nhau. Tôi đã ở trong những xứ mà người ta sống lâu hơn chúng tôi một nghìn lần thế mà tôi vẫn thấy người ta còn phàn nàn. Nhưng ở đâu cũng có những người có lương tri biết an phận và cảm ơn Hóa công. Hóa công đã gieo rắc ở trên thế giới này vô số các thứ khác nhau với một tính chất đồng nhất tuyệt diệu. Thí dụ, tất cả những con người đều khác nhau, nhưng nói cho cùng, tất cả lại đều giống nhau về bẩm sinh có tư duy và dục vọng. Vật chất ở nơi nào cũng có, nhưng ở mỗi tinh cầu nó có thuộc tính khác nhau. Ông hãy tính xem có bao nhiêu thuộc tính khác nhau ở trong vật chất của ông*.

Người Thổ tinh nói:

- Nếu ông nói đến những thuộc tính mà không có nó thì chúng tôi tin rằng hành tinh này không thể tồn tại được như thế này, chúng tôi đếm được ba trăm: như là tính có điện tích, tính bất quán thông, tính di động, tính dẫn lực, tính khả phân...

- Hình như là con số nhỏ bé đó đủ làm thỏa mãn những quan điểm của Hóa công đối với nơi ở nhỏ bé của các ông, - người lữ khách đáp. - Dù sao, tôi khâm phục sự khôn khéo của Hóa công; đâu đâu tôi cũng trông thấy những tỷ lệ tương xứng. Tinh cầu của các ông nhỏ bé, thì dân cư của các ông cũng nhỏ bé; các ông có chút cảm giác; vật chất của các ông có ít thuộc tính; tất cả cái đó là do Thượng đế tạo thành. Mặt trời của các ông được xét nghiệm kỹ thì màu gì?

- Màu trắng vàng ệch, - người Thổ tinh nói, - và khi chúng tôi phân tích một tia sáng thì thấy có bảy màu.

- Mặt trời của chúng tôi hơi đỏ, - người Lang tinh nói, - và chúng tôi có ba mươi chín màu cơ bản. Trong tất cả những mặt trời mà tôi đến gần, không có một mặt trời nào giống mặt trời nào, cũng như ở xứ ông, không có một khuôn mặt nào lại không khác với tất cả những khuôn mặt khác.

Sau khi hỏi nhiều câu tương tự như thế, ông hỏi rằng ở Thổ tinh có bao nhiêu thể chất khác nhau về căn bản. Người ta nói cho ông hay rằng có độ ba chục, như là Thượng đế, vật chất, những sinh vật có quảng linh, có cảm giác và biết tư duy, những sinh vật không thâm nhập vào nhau, v.v... Người Lang tinh có đến ba trăm thể chất ở trong xứ của mình, lại khám phá ra đến ba nghìn loại khác nhau trong các cuộc du lịch của ông, làm cho nhà triết học ở Thổ tinh rất đỗi ngạc nhiên. Cuối cùng, sau khi đã trao đổi cho nhau hay về một số ít điều họ biết và rất nhiều điều mà họ không biết, sau khi đã lý luận trong thời gian một chu tuần của mặt trời, họ quyết định cùng nhau đi một chuyến du lịch triết học ngắn.

CHƯƠNG THỨ BA

CUỘC DU LỊCH CỦA HAI CƯ DÂN LANG TINH VÀ THỔ TINH

Hai nhà triết học đang sắp sửa đi vào bầu khí quyển bao quanh Thổ tinh, mang theo rất nhiều dụng cụ toán học, thì mụ tình nhân của người Thổ tinh được tin ấy, khóc sướt mướt để trách móc. Bà là một người tóc đen, xinh xắn, nhỏ nhắn, chỉ cao sáu trăm sáu mươi toise, nhưng bà có nhiều điểm có duyên nó bù lại vóc người nhỏ bé của bà.

- Ối chao ôi! Con người tàn ác! - Bà kêu lên. - Sau khi đã cưỡng lại với anh trong một nghìn năm trăm năm, cuối cùng khi tôi vừa bắt đầu nghe anh, khi tôi mới ở trong tay anh chưa được một trăm năm, thì anh đã bỏ tôi để đi du lịch với một người khổng lồ của thế giới khác; cút đi, anh chỉ là một đứa tò mò, chẳng bao giờ anh có tình yêu cả. Nếu anh là một người Thổ tinh chính cống thì anh sẽ trung thành với vợ. Anh định đi đâu? Anh định làm gì? Năm mặt trăng cũng không lang thang bằng anh, vành Thổ tinh cũng ít thay đổi hơn anh. Sự việc đã rồi, thôi từ nay tôi chẳng yêu ai nữa.

Nhà hiền triết ôm lấy bà, khóc cùng bà, mặc dù ông ta là nhà hiền triết. Còn bà ta, sau khi ngất đi tỉnh dậy, liền đi giải phiền với một chàng công tử bột ở trong xứ.

Trong lúc đó, hai người tò mò kia ra đi. Trước hết họ nhảy lên vành đai, mà họ thấy khá dẹt, như một cư dân vĩ đại của địa cầu nhỏ bé chúng ta* đã đoán rất đúng. Từ đó, họ đi từ mặt trăng này sang mặt trăng khác. Một sao chổi đi rất gần tới mặt trăng cuối cùng, họ nhảy ngay sang đó cùng với bọn đầy tớ và dụng cụ của họ. Khi họ đã đi được gần năm mươi triệu dặm, họ gặp những vệ tinh của Mộc tinh, ở đó một năm, trong thời gian này, họ biết được những điều bí mật rất thích thú, những điều đó hiện nay đáng lẽ đang in nếu như không có các ngài pháp quan, những ông này thấy mấy đề nghị hơi cứng nhắc. Nhưng tôi đã được đọc các bản thảo về những bí mật đó ở trong tủ sách của vị tổng giám mục trứ danh ở... vị này đã để cho tôi xem sách của ông với thái độ rộng lượng và tấm lòng tốt, ta có ca tụng đến đâu cũng không đủ*.

Nhưng ta hãy trở lại nói về hai nhà lữ hành kia. Rời khỏi Mộc tinh, họ đi qua một khoảng không độ chừng trăm triệu dặm, rồi họ đi men quanh Hỏa tinh, sao này, như mọi người biết, bé hơn quả đất ta năm lần; họ trông thấy hai mặt trăng là vệ tinh của hành tinh này, mà các nhà thiên văn học của chúng ta chưa nhìn thấy. Tôi biết chắc rằng linh mục Castel* sẽ viết bài, lại viết một cách khá khôi hài, rằng hai mặt trăng đó không có, nhưng tôi cứ tin vào những nhà lý luận theo cách suy loại. Những nhà triết học tài tình đó biết rằng Hỏa tinh ả rất xa mặt trời thì rất khó lòng mà có được ít ra hai mặt trăng. Dù sao, hai người trên thấy Hỏa tinh bé quá đến nỗi họ sợ rằng không kiếm được chỗ ngủ ở đó, nên họ đành tiếp tục hành trình như hai người lữ khách chê một quán cơm ở thôn quê mà đi tuột tới một thành thị lân cận. Nhưng người Lang tinh và bạn đồng hành của ông lại hối hận ngay. Họ đã đi mãi mà chẳng thấy gì. Cuối cùng họ trông thấy một chút ánh sáng lờ mờ: đó là quả đất. Những người từ Mộc tinh tới thấy nó thảm hại quá. Tuy nhiên, sợ rằng phải hối hận một lần nữa, họ quyết định đổ bộ. Họ trèo lên cái đuôi sao chổi và thấy Bắc Cực quang rất gần, họ liền vào đó và tới đất, vào bờ phía Bắc bể Ban Tích* ngày mồng năm tháng Bảy năm 1737 tân lịch*.

CHƯƠNG THỨ TƯ

Ở TRÊN TRÁI ĐẤT HỌ ĐÃ GẶP NHỮNG CHUYỆN GÌ

Sau khi nghỉ một lát, họ ăn bữa trưa hết hai quả núi mà bọn đầy tớ nấu nướng cho họ khá tươm tất. Rồi tiếp đó, họ muốn đi thám sát cái xứ nhỏ bé mà họ đang ở thăm. Trước hết, họ đi từ Bắc đến Nam. Những bước bình thường của người Lang tinh và bọn đầy tớ thì độ ba mươi nghìn pied; người lùn Thổ tinh đi theo đằng xa, thở hổn hển, vì người này đi độ mười hai bước thì người kia chỉ đi có một bước: các bạn hãy tưởng tượng (nếu được phép so sánh như thế này) một con chó bé tí hon đi theo sau một viên đại úy đội cận vệ của vua Phổ*.

Vì những người khách lạ đó đi khá nhanh, họ đi một vòng trái đất hết có ba mươi sáu giờ đồng hồ. Thật ra, mặt trời, hay nói đúng là quả đất, đi một vòng như thế hết một ngày. Nhưng cần phải chú ý rằng khi đi mà quay trên cái trục của mình thì rất thoải mái hơn là đi bằng chân. Sau khi họ đã trông thấy cái ao kia hầu như họ không trông thấy được mà người ta gọi là Địa Trung Hải, và cái đầm bé nhỏ kia gọi là Đại dương bao quanh lấy cái hang chuột trũi, thì họ lại trở về nơi xuất phát. Người lùn chỉ lội đến lưng bắp chân, còn người kia chỉ hơi ướt cái gót. Họ làm mọi cách, đi đi lại lại, lên trên, xuống dưới, để cố nhìn xem quả địa cầu này có người ở hay không. Họ cúi xuống, họ nằm xuống, họ sờ mó khắp nơi, nhưng tay và mắt họ không tương xứng với những nhân vật nhỏ bé đang bò ở đây, nên họ không thấy một cảm giác nào làm cho họ ngờ rằng chúng ta và đồng loại đang ở địa cầu này có hân hạnh đang tồn tại.

Người lùn, đôi khi phán đoán hơi vội quá, trước hết khẳng định rằng chẳng có người nào ở trên quả đất cả. Lý do thứ nhất là ông ta chẳng trông thấy ai hết. Micromégas rất lịch sự nói khéo để ông ta biết rằng ông ta lý luận khá sai:

- Vì nhẽ, bằng đôi mắt nhỏ bé của anh, anh không trông thấy những ngôi sao loại to thứ năm mươi, mà tôi thì trông rất rõ; như vậy anh có thể kết luận rằng không có những ngôi sao đó không?

- Nhưng, - người lùn nói, - tôi đã sờ kỹ lắm rồi.

- Nhưng, - người kia đáp, - anh đã cảm giác sai.

- Nhưng, - người lùn nói, - quả cầu này cấu tạo rất tồi, chẳng đều đặn tí nào cả, mà hình thù trông rất đáng buồn cười! Ở đây, hình như mọi thứ đều ở trong tình trạng hỗn độn. Anh có trông thấy không, những cái suối nhỏ kia không có cái nào chảy thẳng cả, những cái đầm kia tròn không ra tròn, vuông không ra vuông, bầu dục không ra bầu dục, cũng chẳng thành một hình dạng nào đều đặn cả. Anh có trông thấy tất cả những cái hạt nhỏ bé nhọn kia lởm chởm trên mặt địa cầu, nó làm cho tôi xước cả chân không? (Ông ta muốn nói những quả núi). Anh có còn để ý đến toàn bộ hình dạng quả địa cầu không? Có thấy hai cực của nó dẹt bè bè, nó quay chung quanh mặt trời một cách quá vụng về đến nỗi khí hậu ở hai cực làm cho không thể trồng trọt gì được? Thực ra, điều làm cho tôi nghĩ rằng ở đây chẳng có ai cả là vì hình như những người có lương tri đều không muốn ở đó.

- Này, - Micromégas nói, - có lẽ cũng không phải là những người có lương tri đang ở đó. Nhưng dù sao, xét về bề ngoài thì quả địa cầu này không phải là được tạo ra mà không có mục đích gì. Anh nói rằng ở đây tất cả mọi thứ đối với anh đều méo mó vì mọi thứ trên Thổ tinh và Mộc tinh đều thẳng băng. Này, có lẽ chính vì lý do đó mà ở đây có đôi sự lầm lẫn. Tôi chẳng đã nói với anh rằng trong những cuộc lữ hành của tôi, tôi vẫn luôn luôn nhận thấy có nhiều sự khác nhau đó sao?

Người Thổ tinh cãi lại tất cả các lý lẽ đó. Cuộc cãi vã kéo dài liên miên có lẽ chẳng bao giờ chấm dứt thì may sao Micromégas trong khi nói hăng lên làm đứt những sợi dây chuyền kim cương đeo ở cổ. Những hạt kim cương rơi xuống, đó là những hạt kim cương nhỏ đẹp, to nhỏ không đều nhau lắm, những hạt to nhất nặng 400 livre* và những hạt nhỏ nhất nặng 50 livre. Người lùn nhặt mấy hạt, để sát vào mắt thì thấy rằng những hạt kim cương đó do ở cách gọt mà đã trở thành những kính hiển vi rất tốt. Ông ta liền cầm một cái kính hiển vi nhỏ đường kính rộng một trăm sáu mươi pied, để sát vào mắt; còn Micromégas chọn một cái khác rộng hai nghìn năm trăm pied. Hai kính hiển vi đó rất tốt, nhưng thoạt tiên nhìn vào người ta chẳng trông thấy gì cả, cần phải điều chỉnh lại. Cuối cùng, người Thổ tinh trông thấy một vật gì đó rất nhỏ đang động đậy lấp lửng ở trong bể Ban Tích; đó là một con cá voi. Ông lấy ngón tay út quắp nó rất gọn gàng rồi đặt lên móng tay cái, giơ cho người Lang tinh nhìn xem; người này bật cười lần thứ hai vì thấy những cư dân ở địa cầu chúng ta nhỏ bé quá. Người Thổ tinh mới tin rằng thế giới chúng ta có sinh vật ở, và vội tưởng ngay rằng chỉ có giống cá voi ở thôi. Vì ông ta là một người hay lý luận gớm lắm, nên ông ta muốn đoán xem một nguyên tử nhỏ bé quá như vậy do đâu mà cử động được, nó có tư duy không, có ý chí không, có tự do không. Micromégas rất là lúng túng; ông thẩm sát con vật rất lâu, và kết quả là không có cách nào tin được rằng có linh hồn ở trong đó. Họ đành phải nghiêng về phía kết luận là không có tinh thần ở quả đất của chúng ta, thì bỗng, nhờ có kính hiển vi, hai lữ khách trông thấy một vật gì cũng to như con cá voi đang nổi trên bể Ban Tích. Ta biết rằng trong thời gian đó có một đám nhà triết học ở cực quyển về* họ đến đó để làm những việc quan sát mà từ trước chưa ai nghĩ đến. Báo chí nói rằng con tàu của họ mắc cạn ở bờ bể Botnie*, họ phải khó nhọc lắm mới thoát nạn được, nhưng ở trên đời này có bao giờ người ta lại biết được ẩn tình. Tôi sẽ kể trung thực câu chuyện xảy ra như thế nào, không thêm thắt một mảy may: đó không phải là một cố gắng nhỏ đối với một nhà sử học.

CHƯƠNG THỨ NĂM

KINH NGHIỆM VÀ LÝ LẼ CỦA HAI LỮ KHÁCH

Micromégas khẽ chìa tay tới chỗ mà vật kia hiện ra và đưa tay ra rồi lại rụt vào vì sợ nhầm chăng, xong lại xòe ra và khép lại, ông đã gắp được rất khéo léo cái tàu chở những vị đó, rồi lại để lên móng tay, không bóp mạnh quá sợ làm bẹp mất con tàu. Người lùn ở Thổ tinh nói:

- Đây là một con vật rất khác con kia.

Người Lang tinh để cái gọi là con vật đó vào trong lòng bàn tay. Hành khách và thủy thủ cứ tưởng là mình bị một cơn dông thổi bạt vào một tảng đá, nhốn nháo cả lên; bọn lính thủy quẳng những thùng rượu vang vào bàn tay Micromégas rồi nhảy xuống sau. Những nhà hình học mang những dụng cụ đo chiều cao và đo độ, và những người con gái xứ Laponie, rồi trèo xuống ngón tay của người Thiên Lang tinh. Họ làm mạnh đến nỗi ông cảm thấy được có một vật gì ngọ nguậy làm ông thấy buồn buồn ở những ngón tay; đó là một cái gậy bịt sắt mà họ đóng vào ngón tay trỏ của ông, sâu đến một pied. Do cảm giác nhấm nhốt đó, ông luận ra rằng có một vật gì vừa mới ra từ con vật nhỏ đang cắm trong tay; nhưng thoạt tiên ông không nghi ngờ gì hơn cả. Cái kính hiển vi chỉ hơi phân biệt được con cá voi với con tàu chứ không có thể trông thấy một vật nhỏ li ti như con người. Ở đây tôi không dám xúc phạm đến sĩ diện của ai cả, nhưng tôi bắt buộc phải yêu cầu những người tự phụ hãy cùng tôi chú ý đến một điều nhỏ này, là hãy lấy tầm vóc của những con người cao độ năm pied ở trên trái đất, so sánh tỷ lệ cũng không to hơn một con vật cao xấp xỉ bằng một phần sáu trăm nghìn pouce trên một quả tròn đường vòng bằng mười pied. Các bạn hãy tưởng tượng ra một chất, nó có thể giữ được quả đất ở trong tay, và nó có những bộ phận tương xứng với nhau như các bộ phận của chúng ta thôi; và cũng rất có thể có một số lớn các chất đó: vậy xin các bạn hãy hiểu cho rằng những chất đó sẽ nghĩ thế nào về những trận đánh nhau đã làm cho một kẻ chiến thắng chiếm được một làng rồi lại bị mất làng đó.

Nếu có một đại úy nào đó trong đội cận vệ cao lớn đọc tác phẩm này, tôi không hoài nghi rằng đại úy đó sẽ làm mũ của đơn vị mình cao hơn nên ít nhất là hai pied lớn; nhưng tôi báo trước cho đại úy đó biết rằng dù ông ta có mất công làm thế nào đi nữa, thì cả ông và quân lính của mình bao giờ cũng vẫn chỉ là những vật cực kỳ nhỏ bé*.

Như vậy, vị triết học ở Lang tinh kia cần phải có sự khéo léo thần kỳ như thế nào để thấy được những nguyên tử mà tôi vừa mới nói? Khi Leuwenhoek và Hartsoeker* trông thấy lần đầu tiên hay tưởng rằng trông thấy cái hạt cấu thành con người chúng ta, họ thật sự đã không khám phá ra được gì ghê gớm lắm đâu. Trông thấy những cái vật nhỏ đó động đậy, nhận xét mọi trò của chúng theo dõi chúng trong mọi động tác, Micromégas cảm thấy vui thích biết bao nhiêu! Ông kêu to lên biết bao nhiêu! Ông sung sướng biết bao nhiêu khi đặt một trong những kính hiển vi vào trong tay người bạn đồng hành! Cả hai người cùng nói:

- Tôi trông thấy cả rồi, anh chả trông thấy chúng đang khuân vác, cúi xuống, đứng lên là gì kia.

Trong khi họ nói như vậy, tay họ run lên vì vui mừng được trông thấy những vật mới lạ như thế, và vì sợ đánh mất chúng. Người Thổ tinh từ chỗ ngờ vực thái quá đến chỗ cả tin thái quá, tưởng rằng trông thấy họ đang truyền giống. Người ấy nói:

- Chà! Ta đã bắt gặp quả tang trò tạo hóa.

Nhưng ông đã nhầm về cái bề ngoài: điều đó thường xảy ra nhiều lắm, dù có dùng hay không dùng kính hiển vi.

CHƯƠNG THỨ SÁU

HỌ GẶP NGƯỜI THÌ XẢY RA CHUYỆN GÌ

Micromégas là một nhà quan sát giỏi hơn người lùn, trông thấy rõ ràng những nguyên tử kia đang nói với nhau; và ông nói điều đó cho người đồng hành biết, người này xấu hổ vì đã nhầm lẫn về cái khoản truyền giống, không muốn tin rằng những loại như vậy lại có thể trao đổi tư duy cho nhau. Người ấy có khiếu biết nhiều thứ tiếng cũng như người Lang tinh; người ấy không nghe thấy những nguyên tử nói chuyện, và đồ chừng rằng chúng không nói chuyện với nhau. Vả chăng, làm thế nào mà những sinh vật nhỏ li ti kia lại có cơ quan phát âm được, và chúng có gì để nói với nhau? Muốn nói thì phải nghĩ hay cũng gần như thế; nhưng nếu chúng nghĩ thì chúng sẽ có cái tương đương với linh hồn. Vậy mà gán cho những loài đó có cái tương đương với linh hồn, thì thật là ngớ ngẩn. Người Lang tinh nói:

- Nhưng lúc nãy anh đã tin chúng đang ân ái với nhau, liệu anh có tin rằng chúng có thể ân ái với nhau mà không cảm nghĩ hay không nói năng một lời nào, hay ít nhất cũng không làm gì để nghe thấy nhau không? Vả chăng, anh có giả thuyết rằng tạo được một bằng chứng thì khó hơn là tạo được một đứa con không? Đối với tôi, cả hai việc đều là những bí mật ghê gớm cả.

- Tôi không dám tin điều gì cũng không dám chối điều gì nữa, - người lùn nói - tôi không có ý kiến gì nữa. Ta phải gắng nghiên cứu những con sâu bọ này, rồi ta sẽ lý luận sau.

- Anh nói rất đúng, - Micromégas đáp.

Rồi ông liền rút một cái kéo ra để cắt móng tay và lấy cái miếng móng cắt ở tay ra làm ngay một cái loa lớn giống cái phễu rộng, để cái cuống phễu vào tai. Miệng phễu chụp được gọn cả tàu thủy lẫn thủy thủ vào trong. Tiếng nhỏ nhất truyền vào thớ tròn của móng, vì thế cho nên, nhờ có cách kỹ xảo đó mà nhà triết học ở thượng giới nghe rõ được tiếng vo ve của sâu bọ chúng ta ở bên dưới. Chẳng mấy chốc, ông đã có thể phân biệt được tiếng nói, và cuối cùng đã nghe ra được tiếng Pháp. Người lùn cũng làm như vậy, mặc dù có khó khăn hơn. Những lữ khách mỗi lúc một ngạc nhiên gấp bội. Họ nghe thấy những con nhậy nói với nhau có vẻ cũng ranh khôn lắm: đối với họ, cái trò chơi ấy của tạo hóa có vẻ không sao hiểu nổi. Các bạn tin rằng người Lang tinh và chàng lùn đang sốt ruột muốn bắt chuyện với những nguyên tử đó; chàng lùn sợ rằng tiếng của ông nói như sấm và nhất là tiếng của Micromégas sẽ làm chói tai những con nhậy, chúng không nghe thấy được ông nói gì. Phải giảm bớt sức mạnh. Họ ngậm vào mồm những cái như cái tăm mà cái đầu rất nhọn thì sát vào con tàu. Người Lang tinh đặt anh lùn lên đầu gối và cái tàu cùng bọn thủy thủ lên một móng tay; ông ta cúi đầu xuống và nói khẽ. Cuối cùng, nhờ có những cách bố trí cẩn thận đó và nhiều cách khác nữa, ông ta bắt đầu nói như sau:

- Hỡi những loài sâu bọ nhỏ li ti kia mà Tạo hóa đã vui tay nặn ra trong cái vực tối tăm của cái vô cùng bé nhỏ, ta xin cảm ơn Tạo hóa đã hạ cố khám phá cho ta những bí ẩn trước kia có vẻ không thể hiểu thấu được. Có thể rằng người ta không thèm nhìn lũ chúng bay ở trong triều đình nước ta, nhưng ta không khinh bỉ ai hết, và ta sẵn sàng che chở cho chúng bay.

Nếu bao giờ có kẻ nào ngạc nhiên thì chính là những người được nghe thấy những lời đó. Họ không thể đoán được rằng những lời đó tự đâu mà ra. Cha tuyên úy của chiếc tàu thì đọc kinh, niệm chú, những thủy thủ thì nguyền rủa và những nhà triết học ở trên tàu thì xây dựng một hệ thống triết học; nhưng họ xây dựng thuyết gì mặc lòng, họ vẫn không thể nào đoán được ai nói với họ. Người lùn ở Thổ tinh, giọng dịu hơn Micromégas, nói vắn tắt cho họ biết rằng họ đang tiếp xúc với loại người nào. Ông kể cho họ nghe cuộc lữ hành trên Thổ tinh, nói cho họ biết rõ Micromégas là ai. Và sau khi than vãn rằng họ nhỏ bé quá sức, ông hỏi họ xem có phải họ vẫn luôn luôn ở trong tinh trạng khốn khổ như gần bị tiêu diệt thế không, xem họ làm gì ở trên một tinh cầu mà tưởng chừng như là thế giới riêng biệt của cá voi, xem họ có hạnh phúc không, họ có sinh sôi nảy nở không, có linh hồn không, và hàng trăm câu hỏi khác như vậy.

Một người hay lý sự ở trong đám đó, dũng cảm hơn những người khác, và thấy rằng người ta ngờ mình không có linh hồn thì lấy làm chướng, bèn nhìn qua hai miếng đồng mỏng song song cắm vào một cái dụng cụ đo chiều cao, thay chỗ ngắm hai lần và đến lần thứ ba thì nói:

- Ông ơi! Vì rằng từ đầu đến chân, ông đo được một nghìn toise, nên ông tưởng ông là một...

- Một nghìn toise! - Người lùn kêu lên. - Trời ơi! Làm thế nào mà nó biết được chiều cao của ta? Một nghìn toise! Nó không nhầm một tấc. Quái! Cái nguyên tử ấy đã đo được ta à? Nó là một nhà hình học, nó biết được chiều cao của ta, còn ta, ta chỉ nhìn được nó qua kính hiển vi, ta chưa biết được chiều cao của nó!

- Đúng! Tôi đã đo ông, - nhà vật lý học nói, - tôi sẽ còn đo đúng ông bạn đồng hành của ông cho mà xem.

Lời đề nghị đó được chấp thuận. Ngài bèn nằm dài thẳng cẳng, vì nếu Ngài đứng thì đầu Ngài sẽ cao hơn mây rất nhiều. Những nhà triết học nói trên trồng cho Ngài một cây to vào nơi mà bác sĩ Swift* gọi đích danh, nhưng tôi không dám gọi đúng tên vì tôi rất tôn kính các bà. Rồi, bằng một loạt hình tam giác nối liền nhau, họ kết luận rằng cái mà họ trông thấy đúng thật là một người trai trẻ cao một trăm hai mươi nghìn pied.

Lúc đó Micromégas nói:

- Tôi nhận thấy rõ hơn bao giờ hết rằng không nên dựa vào sự to lớn bề ngoài mà xét đoán một vật gì. Ôi Thượng đế! Người đã phú bẩm trí thông minh cho những chất có vẻ đáng khinh bỉ quá kia, vật cực nhỏ cũng làm cho Người tốn công phu như vật cực lớn; và nếu có thể có những sinh vật nhỏ hơn những sinh vật này, chúng còn có thể có một trí tuệ cao hơn trí tuệ của những con vật đẹp đẽ mà tôi trông thấy ở trên trời, mà chỉ cái chân nó thôi cũng đủ trùm kín địa cầu mà tôi đã hạ xuống.

Một trong những nhà triết học trả lời rằng ông ta có thể tin chắc chắn thực ra có những sinh vật thông minh nhỏ hơn con người rất nhiều. Ông ta kể cho nghe không phải tất cả những điều hoang đường mà Virgile* nói về loài ong, mà kể về cái mà Swammerdam* đã khám phá và Réaumur* đã mổ xẻ.

Cuối cùng, ông ta nói cho Micromégas những con vật so với con ong như thế nào thì cũng như con ong so với con người bằng như thế ấy, và cũng giống như người Lang tinh so với những con vật rất to lớn mà ông ta nói tới cũng bằng như thế, và những con vật to lớn đối với những chất khác cũng chỉ như là nguyên tử mà thôi. Dần dần câu chuyện trở nên lý thú và Micromégas nói như sau này.

CHƯƠNG THỨ BẢY

CUỘC ĐÀM THOẠI VỚI NGƯỜI

Hỡi những nguyên tử thông minh mà Hóa công đã vui lòng biểu thị sự khéo léo và sức mạnh của mình ở trong lũ ngươi, hẳn là các ngươi được thưởng thức những thú vui tao nhã ở trên địa cầu của các ngươi: vì rằng có rất ít vật chất và hình như chỉ có toàn tinh thần, các ngươi hẳn là chỉ sống suốt đời để yêu mến và suy nghĩ: thật là một cuộc đời tinh thần chân chính. Ta chưa hề thấy ở nơi đâu có chân hạnh phúc; nhưng hạnh phúc là ở đây, hẳn thôi.

Nghe thấy vậy, tất cả những nhà triết học đều lắc đầu; nhưng một người trong bọn đó, bộc trực hơn các người khác, thành khẩn thú thực rằng trừ một số ít dân cư rất ít được tôn trọng*, tất cả số còn lại chỉ là một lũ điên rồ, độc ác và khốn khổ. Người ấy nói:

- Chúng tôi có nhiều vật chất hơn mức cần thiết để làm rất nhiều điều xằng bậy, nếu điều xằng bậy do từ vật chất mà ra; và có rất nhiều tinh thần, nếu điều xằng bậy đó do từ tinh thần mà ra. Thí dụ, ông có biết rằng khi tôi đang nói chuyện với ông đây* có mười vạn người điên trong loài chúng tôi, đầu đội mũ, đang giết mười vạn con vật khác, đầu đội khăn*, hay trái lại bị bọn này giết, và ông có biết rằng khắp nơi trên quả đất, người ta đã xử sự như vậy từ thời thái cổ không?

Người Lang tinh rùng mình và hỏi xem vì duyên cớ gì những con vật rất mảnh dẻ kia lại đánh nhau ghê gớm như vậy. Nhà triết học nói:

- Chỉ vì một đống bùn* to bằng cái gót chân của ông thôi. Không phải rằng kẻ nào trong cái đám đang chém giết kia có tham vọng gì về một mẩu nhỏ xíu của đống bùn nọ. Chỉ là để rõ xem đống bùn sẽ thuộc về một người gọi là Sultan* hay thuộc về một người khác gọi là - tôi chẳng biết tại sao lại gọi như vậy - Czar*. Cả hai người này đều chưa bao giờ trông thấy mà cũng sẽ không bao giờ trông thấy cái miếng đất nhỏ đó, và hầu hết tất cả các con vật kia đang chém giết lẫn nhau, chưa từng ai trông thấy con vật vì nó mà họ chém giết lẫn nhau*.

- Ôi chao ôi! Khốn khổ thay! - Người Lang tinh kêu lên có vẻ phẫn nộ, - người ta không thể tưởng tượng được sự điên rồ quá mức kia! Ta muốn bước ba bước, giẫm ba cái cho tan thây cái lũ sát nhân lúc nhúc lố bịch kia.

- Ông chả nên hoài công mà làm chuyện đó, - người kia trả lời. - Họ đang ra công tự tàn hại cũng khá lắm đấy. Ông nên biết rằng trong vòng mười năm bọn khốn nạn đó sẽ không còn tới một phần trăm đâu. Ông nên biết rằng mặc dù chúng chẳng giết nhau bằng gươm giáo, thì đói khát, mệt nhọc, hay vô điều độ cũng làm cho họ chết gần hết. Vả lại không phải rằng họ là bọn cần phải trừng trị mà chính là những tên dã man ngồi lì ở trong phòng làm việc, trong lúc ăn no xong ngồi tiêu cơm, ra lệnh tàn sát một triệu người, rồi lại long trọng cảm ơn Thượng đế.

Lữ khách mủi lòng thương hại cho cái giống người nhỏ bé mà ông ta đã khám phá thấy những mâu thuẫn lạ kỳ. Lữ khách nói với những người kia:

- Vì các anh là một nhóm người sáng suốt, và vì rằng hiển nhiên là các anh chẳng giết ai vì tiền, thì xin các anh hãy nói cho tôi biết, các anh đang bận làm việc gì.

- Chúng tôi giải phẫu những con ruồi*, - nhà triết học nói, - chúng tôi đo các tuyến, chúng tôi tập hợp các con số; chúng tôi đồng ý về hai hay ba điểm mà chúng tôi hiểu, còn chúng tôi bàn cãi về hai hay ba nghìn điểm mà chúng tôi không hiểu.

Tức thì người Lang tinh và người Thổ tinh nảy ra lòng hiếu kỳ hỏi những nguyên tử biết những suy nghĩ đó để biết những cái mà họ đồng ý. Ông hỏi:

- Từ chòm sao Lang tinh đến chòm sao Song nữ, các anh tính cách xa bao nhiêu?

Tất cả bọn đều cùng trả lời:

- Ba mươi hai độ rưỡi.

- Từ đây đến mặt trăng, cách xa bao nhiêu?

- Sáu mươi lần chẵn đường bán kính của quả đất.

- Không khí của các anh nặng bao nhiêu?

Ông tưởng câu này làm cho họ tắc tịt, nhưng tất cả đều trả lời ông rằng không khí so với cùng một khối lượng nước nhẹ nhất thì nhẹ hơn nước chín trăm lần, và so với vàng nguyên chất thì nhẹ hơn một vạn chín nghìn lần. Người lùn ở Thổ tinh ngạc nhiên về những câu trả lời của họ, suýt nữa cho những người mà mười lăm phút trước ông bảo họ không có linh hồn, là những người phù thủy.

Cuối cùng Micromégas nói với họ:

- Các anh đã biết rõ những cái gì ở ngoài thể xác các anh, thì hẳn các anh biết rõ hơn cái gì ở trong thể xác các anh. Các anh hãy nói cho ta nghe linh hồn các anh là gì và các anh suy nghĩ thế nào?

Những nhà triết học cùng nói nhao nhao như lúc trước, nhưng ý kiến họ đều thảy khác nhau. Người già nhất dẫn chứng Aristotle*, người khác nói đến tên Descartes*, người này nói đến Malebranche*, người kia nói đến Leibniz, người khác nói đến Locke. Một ông già thuộc phái tiêu dao* nói thật to, giọng tin tưởng:

- Linh hồn là một viên cực* và là một lý do mà nó có đủ sức mạnh là một linh hồn. Đó là lời Aristotle tuyên bố rõ ràng như vậy, ở trang 633 bản in Luvre*, ông ta dẫn đoạn sách vừa nói.

- Tôi không hiểu tiếng Hy Lạp lắm, - người khổng lồ nói.

- Tôi cũng không hiểu đâu, - nhà triết học tí hon nói.

- Vậy tại sao, - người ở Lang tinh nói, - anh lại dẫn đoạn văn tiếng Hy Lạp của ông Aristotle nào đó?

- Là vì rằng, - nhà bác học đáp, - cần phải dẫn chứng cái mà ta chẳng hiểu chút gì cả lẫn bằng thứ tiếng mà ta biết ít nhất.

Người theo phái Descartes cất tiếng nói:

- Linh hồn là tinh thần thuần túy, nó đã tiếp thu từ trong bụng mẹ tất cả những tư tưởng siêu hình*, nó bắt buộc phải tới trường, học lại tất cả những điều mà nó đã hiểu biết thấu đáo và sau lại sẽ không hiểu biết nữa.

Con vật cao tám dặm nói:

- Tội gì để cho linh hồn anh thông thái đến mức ấy ở trong bụng mẹ, lại dốt đến thế khi anh có râu ở cằm. Nhưng này, anh hiểu tinh thần là thế nào?

- Ông hỏi gì vậy, - người hay cãi lý nói - tôi chẳng có ý kiến gì cả về vấn đề ấy; người ta bảo rằng nó không phải là vật chất.

- Nhưng ít nhất, anh có biết thế nào là vật chất chứ?

- Dễ thôi, người ở quả đất nói. Thí dụ, hòn đá này thì xám, hình dáng thế này, nó có ba chiều, nó nặng và có thể phân chia ra được.

- Vậy thì, - người Lang tinh nói, - cái vật mà anh cho là có thể chia ra được, nặng và xám đó, anh có nói cho ta biết nó là cái gì không? Anh đã thấy mấy đặc tính, nhưng cái cốt của vật đó, anh có biết không?

- Không, - người kia nói.

- Vậy ra anh chẳng biết vật chất là cái gì.

Lúc đó, ông Micromégas hỏi một nhà thông thái khác mà ông đặt ở trên ngón tay cái, rằng linh hồn là cái gì và nó làm gì.

- Có gì đâu, - nhà triết học theo phái Malebranche trả lời. - Chính Thượng đế làm hộ tôi mọi việc: tôi trông chờ mọi thứ ở Thượng đế, tôi làm mọi việc vì Thượng đế, chính Thượng đế làm tất cả, chẳng cần có tôi len vào.

- Như thế thì thà đừng tồn tại nữa còn hơn, - người thông thái ở Lang tinh nói.

Rồi ông ta quay lại nói với một người theo phái Leibniz ở đó:

- Còn anh, anh bạn, linh hồn anh là cái gì?

- Là cái kim chỉ giờ khi thân thể tôi đánh chuông, - người theo phái Leibniz trả lời, - hay linh hồn đánh chuông trong khi thân thể tôi chỉ giờ cũng vậy; hay linh hồn tôi là cái gương của tạo vật còn thân thể tôi là cái vành gương: thế là rõ*.

Một người bé nhỏ theo phái của Locke ngồi gần đó; và cuối cùng khi người ta hỏi thì người ấy đáp:

- Tôi không biết tôi tư duy như thế nào, nhưng tôi biết rằng xưa nay tôi chỉ tư duy nhờ có những giác quan của tôi. Có những chất vô hình và linh lợi, tôi không nghi ngờ gì điều đó cả; nhưng Thượng đế không thể nào lại chuyển linh hồn cho vật chất được, điều đó tôi rất nghi ngờ*. Tôi tôn kính sức vạn năng vĩnh cửu, tôi không có nhiệm vụ hạn chế nó lại; tôi chẳng khẳng định gì hết; tôi chỉ biết tin rằng có nhiều sự vật hơn là người ta tưởng tượng.

Con vật ở Lang tinh mỉm cười: ông ta thấy rằng người này là người kém thông thái khôn ngoan nhất; và người lùn ở Thổ tinh có lẽ đã ôm hôn người sùng tín Locke nếu như không có sự chênh lệch to bé quá chừng. Nhưng rủi thay ở đấy lại có một vi sinh vật, đầu đội mũ vuông*, ngắt lời tất cả những vi sinh vật triết học. Hắn nói rằng hắn biết tất cả cái bí ẩn, rằng cái bí ẩn ấy đã nói trong quyển Giản yếu của Thánh Thomas*. Hắn nhìn từ đầu đến chân hai người nhà giời, biện bạch với họ rằng những người của họ, thế giới của họ, mặt trời của họ, tinh tú của họ, tất cả đều cấu tạo nên chỉ để phục vụ cho con người. Nghe thấy nói thế, hai lữ khách cười bò lê bò càng, cười đến chết sặc cố nín đi không được, cái cười mà theo Homer, chỉ có các thiên thần mới có: vai họ, bụng họ đưa lên hạ xuống, và trong khi cười quặn bụng như vậy con tàu mà người Lang tinh đặt ở trên móng tay rơi vào túi quần cộc của người Thổ tinh. Hai người này tìm mãi, sau mới thấy bọn thủy thủ, và sửa lại cho họ ngay ngắn. Người Lang tinh lại bắt lấy những con nhậy*, nói với chúng bằng giọng rất hiền hậu, mặc dù trong thâm tâm, ông hơi phật ý vì thấy những sinh vật hết sức bé nhỏ lại cực kỳ kiêu căng. Ông hứa với họ sẽ viết một quyển sách triết học thật hay về họ, một quyển sách rất nhỏ để cho họ dùng, mà trong đó họ sẽ thấy được đầu mối mọi sự vật. Quả nhiên, ông cho họ quyển sách đó trước khi ông đi. Người ta đưa sách đó về Viện Hàn lâm khoa học ở Paris, nhưng khi ông thư ký Viện Hàn lâm* mở ra, thì chỉ thấy một quyển sách hoàn toàn giấy trắng. Ông nói:

- Chà! Ta vẫn biết trước mà!

Hai người được an ủi*

Một hôm nhà đại triết học Citophile nói với một người đàn bà buồn khổ và có đủ lý do chính đáng để buồn khổ:

- Thưa bà, hoàng hậu nước Anh Cát Lợi*, con gái Henry IV vĩ đại, cũng đã đau khổ như bà; người ta đuổi bà ta ra khỏi vương quốc của bà ta; bà ta suýt chết vì bão táp ở ngoài đại dương; bà ta trông thấy đức vua chồng bà chết trên đoạn đầu đài.

Bà này đáp:

- Tôi buồn thay cho bà ta.

Rồi bà ta khóc vì những nỗi khổ sở của mình.

- Nhưng, - Citophile nói, - bà hãy nhớ lại Mary Stuart*: bà ta yêu hết sức chân thành một chàng nhạc sĩ đôn hậu hát giọng trầm rất hay. Chồng bà ta giết anh chàng nhạc sĩ ngay trước mặt bà; rồi sau đó, người bạn tốt và người họ hàng tốt của bà ta là nữ hoàng Elizabeth*, tự xưng là con gái đồng trinh, sau khi đã bỏ tù bà mười tám năm, sai chém cổ bà ở trên đoạn đầu đài căng vải đen.

Bà này đáp:

- Thế thì độc ác quá.

Rồi bà lại chìm đắm vào trong con buồn bã.

- Có lẽ bà đã nghe nói đến bà Jeanne xinh đẹp ở Naples* bị bắt và bị thắt cổ chết? - Người an ủi nói.

- Tôi cũng nhớ lờ mờ, - người đàn bà đau đớn trả lời.

Nhà triết học nói thêm:

- Tôi cần phải kể cho bà nghe câu chuyện xảy ra vào thời tôi, của một nữ hoàng sau bữa cơm chiều bị truất ngôi và bị chết trên một đảo hoang vắng.

- Tôi biết đầu đuôi câu chuyện ấy rồi, - người đàn bà đáp.

- Nếu vậy thì tôi nói cho bà biết chuyện triết học cho bà này. Bà ta có một tình nhân như tất cả các bà hoàng xinh đẹp và nổi tiếng khác đều có. Cha bà vào phòng bà ta, bắt gặp người tình mặt đang đỏ bừng như lửa, mắt long lanh ngời sáng như ngọc thạch lựu; bà hoàng sắc mặt cũng bừng bừng. Cái mặt chàng trai làm cho ông ta phát ghét đến nỗi ông ta tát cho hắn một cái rất mạnh mà cả lãnh địa của ông chưa ai tát như thế bao giờ. Người tình nhân cầm cái cặp gắp than đánh vào đầu ông bố vợ, vết thương đến nay chưa khỏi hẳn, hãy còn sẹo. Tình nương luống cuống, nhảy qua cửa sổ, bị trẹo chân, đến nỗi ngày nay đi tập tễnh trông rất rõ ràng, mặc dù thân hình bà đẹp tuyệt vời. Tình lang bị kết án tử hình vì đã đánh vỡ đầu một vị đại vương, có thể đoán được tâm thần bà ta khi bà ta thấy tình nhân bị dắt đi để đem treo cổ. Tôi đã gặp bà ta rất lâu trong khi bà ta ở tù, bà ta chỉ kể cho tôi nghe những nỗi đau khổ của mình thôi.

- Vậy tại sao ông lại không muốn cho tôi nghĩ đến những nỗi đau khổ của tôi? - Người đàn bà hỏi.

- Là vì, - nhà triết học đáp, - không nên nghĩ tới, và vì biết bao mệnh phụ đã gặp những chuyện bất hạnh như vậy, bà thất vọng thì không phải chút nào. Bà hãy nghĩ tới Hécube*, hãy nghĩ tới Niobé*.

- Chao ôi, - bà ấy nói, - nếu tôi sống ở thời đại họ, hay thời đại của biết bao nhiêu bà hoàng xinh đẹp, và nếu ông kể những nỗi đau khổ của tôi để an ủi họ, ông có tin rằng họ nghe ông không?

Ngày hôm sau, nhà triết học mất đứa con trai duy nhất, và đau đớn đến gần chết. Bà ấy bèn lập một danh sách tất cả những ông vua mất những đứa con, rồi đưa cho nhà triết học. Ông ta đọc, thấy danh sách ấy rất đúng, nhưng ông cũng chẳng ngớt khóc chút nào. Ba tháng sau, hai người lại gặp nhau và lấy làm lạ rằng người nọ thấy người kia khí sắc rất vui vẻ. Họ cho dựng một pho tượng. Thời gian rất đẹp, với chữ đề như sau: Tặng người an ủi.

Giấc mơ của Platon*

Platon mơ mộng rất nhiều, và từ đó người ta mơ mộng cũng chẳng kém. Ông mơ tưởng rằng loài người xưa kia vốn lưỡng tính, nhưng có tội lỗi mà bị trừng phạt nên phải chia ra làm đàn ông và đàn bà.

Ông đã chứng minh rằng chỉ có thể có năm thế giới hoàn chỉnh vì chỉ có năm vật thể hợp thức trong toán học. Pho Nền cộng hòa* của ông là một trong những giấc mộng lớn của ông. Ông lại còn mộng tưởng rằng ngủ là do thức và thức là do ngủ mà sinh ra, và nếu người ta nhìn một vụ nhật thực mà không nhìn trong một bể nước thì thế nào cũng mù. Hồi đó, những chuyện mơ mộng làm cho người ta được tiếng tăm lẫy lừng.

Sau đây là một trong những chuyện mơ của ông, mà không phải là một chuyện kém phần lý thú nhất. Ông cho rằng đấng Démiourgos* vĩ đại, nhà hình học vĩnh hằng, sau khi đã đặt trong khoảng không gian vô tận rất nhiều tinh cầu, muốn thử thách trí thức của các thiên thần đã từng chứng kiến những công trình của mình. Nếu ta được phép so sánh những việc bé nhỏ với việc to lớn, thì Démiourgos đã cho mỗi thiên thần một mẫu vật chất để nặn, cũng gần giống như Phidias* và Zeuxis* ra cho đồ đệ họ những tượng để nặn và những tranh để vẽ.

Démogorgon được chia một miếng bùn mà người ta gọi là đất và sau khi đã nặn thành trái đất như ta thấy ngày nay, ông cho rằng mình đã làm một tác phẩm trác tuyệt. Ông tưởng rằng đã áp đảo được lòng đố kỵ và chờ đón những lời khen ngợi của ngay cả những bạn đồng nghiệp mình; ông rất đỗi ngạc nhiên bị họ la ó.

Một người trong bọn đó, là một nhà khôi hài rất dở, nói với ông:

- Giỏi thật, anh đã làm rất khéo; anh đã phân thế giới của anh ra làm hai và đã đặt một khoảng nước rộng lớn ở giữa hai bán cầu để cho không giao thông được với nhau. Người ta sẽ chết cứng vì lạnh ở hai cực của anh, và sẽ chết ngốt ở nơi đường xích đạo. Anh đã cẩn thận đặt những sa mạc lớn để cho khách bộ hành chết đói và chết khát. Tôi hơi hài lòng về những cừu, bò và gà của anh; nhưng nói thẳng ra, tôi không hài lòng lắm về những rắn và nhện của anh. Hành và rau Artichaut* của anh là một thứ tốt, nhưng tôi không biết anh có định gì khi anh vãi khắp quả đất những cây độc, nếu không phải là anh định đầu độc những người sống trên trái đất. Vả lại, tôi thấy hình như anh đã tạo ra ba chục giống khỉ, giống chó lại còn nhiều hơn, vậy mà chỉ tạo ra có bốn hay năm giống người: đành rằng anh đã phú bẩm cho giống vật cuối cùng này cái mà anh gọi là lý trí; nhưng phải nói thẳng thắn rằng cái lý trí đó rất là lố bịch, gần giống như sự điên rồ. Vả tôi thấy hình như anh không coi trọng con vật có hai chân đó lắm, vì anh đưa đến cho nó biết bao nhiêu kẻ thù mà lại đưa rất ít phương tiện tự vệ, biết bao nhiêu bệnh tật mà rất ít thuốc men, biết bao nhiêu dục vọng mà rất ít đức tính hiền minh. Hiển nhiên là anh không muốn cho những con vật đó sống nhiều trên trái đất: vì rằng, không kể những nỗi nguy hiểm mà anh bắt chúng phải đối phó, anh đã tính toán rất khéo rằng thường thường năm nào bệnh đậu mùa cũng sẽ làm chết một phần mười giống đó trong một ngày, còn bệnh giang mai sẽ đầu độc nguồn gốc của sự sống trong chín phần còn lại; và, hình như cho thế là chưa đủ, anh đã bố trí sự vật đến nỗi rằng một nửa số còn sống sót sẽ đi kiện nhau, còn nửa kia thì giết lẫn nhau; hẳn là chúng sẽ chịu ơn anh nhiều lắm, như vậy là anh đã làm một công trình tuyệt tác.

Démogorgon thẹn đỏ mặt: ông cảm thấy rất rõ việc của ông làm có hại về tinh thần và tai hại về vật chất, nhưng ông cãi rằng cái lợi nhiều hơn cái hại. Ông nói:

- Chỉ trích thì dễ, nhưng anh tưởng rằng tạo ra một con vật lúc nào cũng có lý trí, có tự do và không bao giờ lạm dụng sự tự do đó, là chuyện rất dễ à? Anh tưởng rằng khi người ta có từ chín mươi nghìn cây để chiết cành, người ta lại có thể dễ dàng ngăn ngừa một vài cây đó không có chất độc à? Anh tưởng tượng được rằng với một ít số lượng nước, cát, bùn và lửa như thế, làm sao mà chẳng có biển và sa mạc được? Này anh khôi hài, anh vừa nặn ra Hỏa tinh, thử xem anh xoay xở ra làm sao với hai cái dải lớn của anh, và thử xem những đêm không bao giờ có trăng của anh sẽ có hiệu quả tốt như thế nào; thử xem giống người anh tạo ra có thực là không điên rồ cũng không bệnh tật hay không?

Quả nhiên, các thần xét đến Hỏa tinh, rồi mọi người công kích kịch liệt con người hay chế giễu kia. Ông thần đứng đắn nặn ra Thổ tinh cũng chẳng thoát; những bạn đồng nghiệp của ông là những người nặn ra Mộc tinh, Thủy tinh, ai cũng đều bị trách móc cả.

Người ta viết những pho sách đồ sộ và những tập sách mỏng; người ta nói đùa, làm bài hát, chế nhạo lẫn nhau, các phe phái sinh ra cáu kỉnh. Cuối cùng, đấng vĩnh hằng Démiourgos bảo tất cả họ phải im lặng và nói:

- Các anh đã tạo ra cái tốt và cái xấu, vì rằng các anh rất thông minh nhưng lại không thập toàn; công trình sáng tác của các anh chỉ sẽ tồn tại vài trăm triệu năm; sau đó, vì có kiến thức hơn, các anh sẽ làm tốt hơn; chỉ có mình ta mới có thể tạo ra những sự vật hoàn hảo và bất diệt.

Platon dạy môn đồ của ông như vậy. Khi ông nói xong, một người trong bọn họ nói với ông:

- Thế rồi, thầy bèn tỉnh giấc.

Những bức thư của Amabed và v.v... do Cha xứ Tamponet dịch*

BỨC THƯ THỨ NHẤT

CỦA AMABED GỬI CHO SHASTASID GIÁO TRƯỞNG BÀ LA MÔN Ở MADURÉ*

Bénarès*, ngày mồng hai tháng con chuột,

năm canh tân thế giới 115.652*

Kính thưa vị bác học Shastasid, ánh sáng của linh hồn con, người cha của tư tưởng con, vị đang dắt dẫn loài người trên con đường tới Thượng đế, con xin gửi tới Người lòng tôn kính và quý mến.

Theo lời khuyên sáng suốt của cha, con đã học ngôn ngữ Trung Quốc rất thành thạo, con đọc Ngũ kinh của họ, rút ra được nhiều điều ích lợi, theo ý con pho sách đó cũng cổ ngang với kinh Shasta của chúng ta mà cha là người giải thích, ngang với những châm ngôn của giáo tổ Zoroastre và ngang với sách của Thoth, người Ai Cập*.

Đối với linh hồn con bao giờ cũng cởi mở trước mặt cha, những kinh và đạo đó không có cái nào bắt chước cái nào; vì rằng chúng ta là những người duy nhất mà Brama, người tâm phúc của Thượng đế, đã dạy cho biết sự phản loạn của những người nhà trời, sự tha thứ mà Thượng đế đã ban cho họ, và sự cấu thành ra con người; hình như các dân tộc khác không nói chút nào về những sự việc trác tuyệt đó.

Nhất là con tin rằng chúng ta cũng như người Trung Quốc, chẳng học người Ai Cập tí nào. Những người Ai Cập chỉ có thể lập thành một xã hội văn hiến sau chúng ta rất nhiều vì họ phải trị thủy sông Nile xong mới có thể trồng trọt ở đồng bằng và xây dựng những thành phố của họ.

Con thú thực rằng quyển Shasta thiêng liêng thần thánh của chúng ta mới chỉ cổ có bốn nghìn năm trăm năm mươi hai năm, nhưng những dinh thự lâu đài của chúng ta đã chứng minh rằng đạo giáo đó đã được truyền dạy từ đời cha đến đời con hơn một trăm thế kỷ trước khi công bố thánh kinh đó. Con mong đợi sư phụ chỉ giáo cho.

Từ ngày người Bồ Đào Nha xâm chiếm Goa* có mấy vị tiến sĩ* người Âu tới Bénarès. Con có dạy tiếng Ấn Độ cho một người trong bọn đó; bù lại, ông ta dạy cho con một thứ thổ ngữ được thông dụng ở châu Âu, mà người ta gọi là tiếng Ý Đại Lợi. Thật là một thứ ngôn ngữ đáng buồn cười. Hầu hết các tiếng đều tận cùng bằng a, bằng e, bằng i, bằng o; con học tiếng đó dễ dàng lắm, và không bao lâu nữa, con sẽ có cái thú đọc những sách của châu Âu.

Ông tiến sĩ là đức Cha Fa tutto*. Ông ta có vẻ lễ phép và khéo được lòng người. Con đã giới thiệu với Khuynh-thành*, nàng Adaté xinh đẹp, mà cha mẹ con và cha mẹ nàng đã đồng ý sẽ cho làm vợ con; nàng cũng học tiếng Ý với con. Chúng con đã cùng nhau chia động từ tôi yêu ngay từ hôm đầu. Chúng con chỉ cần có hai ngày là chia được tất cả các động từ khác. Sau nàng, thì cha là người mà con yêu quý nhất. Con cầu nguyện Birmah* cho cha hưởng thọ đến một trăm ba mươi tuổi, quá tuổi đó thì cuộc đời chỉ là một gánh nặng.

TRẢ LỜI THƯ CỦA SHASTASID

Ta đã nhận được thư của con, đứa con của tinh thần ta. Ta cầu nguyện Drugha*, cưỡi rồng, mãi mãi giơ lên đầu con mười cánh tay chiến thắng tật xấu!

Đúng rằng chúng ta là (chúng ta chẳng nên lấy thế làm kiêu ngạo chút nào) một dân tộc có văn hiến cổ nhất trên trái đất. Chính người Trung Quốc cũng không phản đối điều này. Người Ai Cập là một dân tộc rất mới, chính họ được người Chaldée giảng dạy cho. Chúng ta chẳng nên tự tán tụng rằng mình là những người cổ nhất, và chúng ta phải lo làm thế nào để bao giờ cũng là những người chính trực nhất.

Amabed thân mến của ta, có lẽ con biết rằng từ rất gần đây một hình ảnh mờ nhạt về sự khám phá ra việc giáng trích của những người nhà trời và sự canh tân thế giới đã lan sang tới những người phương Tây. Ta thấy chính những lời sau đây ở trong bản dịch một quyển sách của Sirie ra tiếng Ả Rập*, sách này mới soạn từ một nghìn bốn trăm năm nay: Thượng đế trói những thiên thần có uy lực tự làm ô uế phẩm cách nguyên thủy của họ, bằng những xiềng xích vĩnh cửu, cho đến ngày long trọng xử án*. Tác giả dẫn chứng một quyển sách do một trong những người cổ xưa của họ tên là Enoch* biên soạn. Do đó, con có thể thấy được rằng những nước dã man từ xưa tới nay soi sáng bằng một tia yếu ớt và huyễn hoặc bắt nguồn từ ánh sáng của chúng ta, chiếu lạc về phía họ.

Con thân mến, ta sợ đến chết đi được những dân tộc dã man châu Âu tràn vào những xứ sở sung sướng của chúng ta. Ta biết rõ quá cái gã Albuquerque là ai, nó đi từ bờ bể phương Tây tới cái xứ rất được mặt trời yêu quý này. Nó là một trong những tên cướp nổi tiếng nhất đã tàn hại quả đất này. Nó đã chiếm đoạt Goa trái với lòng tín ngưỡng của quần chúng. Nó đã dìm trong bể máu những người chính trực và hòa bình. Những người phương Tây đó ở một xứ nghèo nàn chỉ sản xuất được rất ít lụa, chẳng có bông, chẳng có đường, không có một chút hương liệu. Đất mà chúng ta dùng làm đồ sứ, họ cũng thiếu. Thượng đế đã không cho họ cây dừa nó tỏa bóng, dùng để lợp nhà, dệt áo quần, nuốt sống và làm đồ giải khát cho con cái của Brama. Họ chỉ biết có một thứ rượu nó làm cho họ mất trí khôn. Vị thần thực sự của họ là vàng; họ tìm vị thần đó ở tận nơi cùng tột của thế giới.

Ta muốn tin rằng vị tiến sĩ của con là một người thiện. Nhưng Thượng đế cho phép chúng ta nghi ngờ những người ngoại quốc đó. Ở Bénarès họ là những con cừu, nhưng ở những miền người Âu đã đến sinh cơ lập nghiệp, người ta đồn rằng họ là những con hổ.

Mong rằng cả nàng Adaté xinh đẹp và con nữa không bao giờ phải than phiền về Cha Fa tutto! Nhưng một dự cảm thầm kín làm ta lo sợ. Từ biệt con. Ta chúc cho Adaté làm lễ cưới thiêng liêng chung sống với con, có thể hưởng những lạc thú thần tiên ở trong cánh tay con.

Thư này do một giáo đồ Bà la môn buôn bán rất thạo, mang tới cho con, người ấy chờ đến tuần trăng tròn của tháng con voi mới đi.

BỨC THƯ THỨ HAI

CỦA AMABED GỬI CHA SHASTASID

Thưa cha của hồn con, con đã có thời giờ học cái tiếng thổ ngữ châu Âu trước khi người lái buôn thông thạo của cha tới bờ sông Hằng. Đức Cha Fa tutto vẫn tỏ ra có lòng thân thiện chân thành đối với con. Thực ra, con bắt đầu tin rằng ông ta không giống chút nào những kẻ gian giảo mà cha sợ lòng độc ác một cách có lý. Chỉ có một điều có thể làm con nghi hoặc là ông ta khen ngợi con quá đáng, mà lại không bao giờ khen Khuynh-thành đúng mức; tuy nhiên về các mặt khác thì con thấy ông ta rất có đạo đức, và mềm mỏng lắm. Chúng ta cùng đọc với nhau một quyển sách của xứ sở ông ta, con thấy sách ấy thật lạ lùng quá. Đó là một cuốn lịch sử chung của toàn thế giới*, trong đó chẳng nói một chữ nào đến đế quốc cổ đại của chúng ta, chẳng nói một tí nào về những miền bát ngát mênh mông ở bên kia sông Hằng, chẳng nói một mảy may về Trung Quốc, chẳng có một lời nào về xứ Tartarie* rộng lớn. Hẳn những tác giả là những người rất dốt về phần đó ở châu Âu. Con so sánh họ với những người nhà quê nói huênh hoang về những ngôi nhà tranh của mình mà chẳng biết thủ đô ở đâu, hay đúng hơn, họ là những người tưởng rằng thế giới chỉ đến giới hạn của tầm con mắt họ là hết.

Điều làm con ngạc nhiên nhất là họ tính thời gian từ khi khai thiên lập địa khác hẳn với chúng ta. Ông tiến sĩ người Âu cho con xem một trong những quyển sách lịch thiêng liêng của ông ta, theo quyển sách lịch đó thì những người đồng bang của ông ta, tính từ ngày họ sinh ra đến nay là 555 năm, hay là 6.244 năm, hay là 6.940 năm*, tùy ai muốn gọi thế nào cũng được. Điều kỳ quặc đó làm con ngạc nhiên. Con có hỏi ông ta rằng tại sao cùng một chuyện mà lại ở vào ba thời kỳ khác nhau. Con nói:

- Ông không thể vừa ba mươi tuổi, vừa bốn mươi tuổi và vừa năm mươi tuổi. Tại sao nước ông lại có ba niên đại mâu thuẫn nhau?

Ông ta trả lời con rằng ba niên đại đó cùng ghi trong một quyển sách và ở trong xứ ông ta, người ta bắt buộc phải tin vào những mâu thuẫn để hạ thấp tính chất cao ngạo của tinh thần.

Quyển sách đó còn bàn về một con người đầu tiên là Adam, một người Cain*, một người Mathusalem*, một người là Noé*, người này trồng nho sau khi đại dương làm ngập cả thế giới*. Tóm lại, sách ấy bàn về biết bao nhiêu thứ mà con cũng chưa bao giờ đọc thấy ở trong một quyển sách nào của ta. Nàng Adaté xinh đẹp và con, chúng ta đã cười trong lúc vắng mặt Cha Fa tutto; vì chúng con được cha giáo dục rất kỹ, chúng con rất thấm nhuần những châm ngôn của cha nên không thể cười nhạo người ta ngay trước mặt họ.

Con thương thay cho những người Âu khốn khổ ấy, họ chỉ mới được làm người từ 6.940 năm là cùng, còn kỷ nguyên chúng ta là 115.652 năm. Con lại càng thương thay cho họ thiếu hồ tiêu, quế, hương, chè, cà phê, tơ, bông, sơn, trầm, hương liệu, và tất cả những cái gì có thể làm cho cuộc đời dễ chịu; chắc hẳn là Thượng đế đã quên họ từ lâu lắm. Nhưng con lại còn thương hại họ hơn nữa là họ từ một nơi rất xa tới, tay cầm khí giới, xông pha giữa bao nhiêu nguy hiểm để cướp sản vật của chúng ta. Người ta nói rằng họ đã phạm những tội ác kinh khủng ở Calicut* để chiếm đoạt hồ tiêu; việc đó làm cho bản chất người Ấn Độ phải run sợ, bản chất người Ấn khác hẳn người Âu, vì ngực và đùi người Âu thì đầy lông, râu họ dài, dạ dày họ thuộc dòng ăn thịt. Họ uống say khướt nước nho lên men, theo lời họ nói thì cây nho là do Noé trồng. Chính ngay Cha Fa tutto tuy rất lễ độ mà đã cắt tiết hai con gà; ông ta bỏ vào nồi luộc lên rồi ăn chẳng tỏ vẻ thương hại gì cả. Hành động dã man đó đã làm cho bốn bên láng giềng thù ghét ông ta, chúng con phải chật vật lắm mới làm dịu đi được. Xin Thượng đế tha lỗi! Nếu cứ để cho ông ta làm, chẳng ai nói năng gì, thì con tin rằng người ngoại bang đó sẽ ăn thịt bò cái thiêng liêng của chúng ta, là những con bò cho ta sữa. Ông ta đã hứa chắc chắn rằng ông ta sẽ không phạm tội sát sinh gà nữa và hứa sẽ chỉ ăn trứng tươi, sữa, gạo, rau ngon của ta, đậu, quả chà là, dừa, bánh ngọt, hạnh nhân, bích quy, dứa, cam và tất cả những thứ gì mà đất nước ta được Thượng đế giáng phúc sản xuất ra.

Từ vài ngày nay ông ta tỏ ra chăm chú hơn khi gần Khuynh-thành. Ông ta đã làm hai câu thơ bằng tiếng Ý Đại Lợi, tận cùng bằng ông, để tặng nàng. Sự lễ độ đó làm cho con rất vui lòng vì cha biết rằng hạnh phúc của con là người ta phải đối xử đúng lý với Adaté yêu quý của con.

Xin từ biệt cha. Con phục xuống dưới chân cha, đôi chân vẫn từng dẫn cha đi con đường thẳng thắn và con hôn tay cha, đôi tay xưa nay chỉ viết có sự thật.

THƯ TRẢ LỜI CỦA SHASTASID

Con thân yêu của cha trong Birmah trong Brama, ta không ưa chút nào Fa tutto của con, cái ông giết gà và làm thơ gửi cho Adaté thân yêu của con. Ta cầu nguyện Birmah làm cho mối nghi ngờ của ta thành ra hão huyền!

Ta có thể thề với con rằng người ta chưa từng biết đến Adam và Noé của ông ấy trong bất cứ nơi nào trên thế giới, mặc dù họ là những người rất gần đây thôi. Chính nước Hy Lạp là nơi tập trung những chuyện hoang đường khi vua Alexander tiến sát biên thùy nước chúng ta cũng không bao giờ nghe thấy những cái tên ấy. Ta không lấy làm ngạc nhiên thấy những người thích rượu vang, ví dụ như những dân tộc ở phương Tây, rất quý trọng người mà theo như họ nói, đã trồng cây nho; nhưng con nên tin chắc rằng Noé không được suốt cả thời thượng cổ nổi danh biết đến.

Nói cho đúng sự thật thì về thời Alexander, ở một nơi trong xứ Phénicie, có một dân tộc nhỏ bé gồm những người mối lái buôn bán và những người cho vay nặng lãi, đã bị làm nô lệ cho thành Babylon trong một thời gian rất lâu. Trong khi bị bắt làm nô lệ, dân tộc này đã bịa ra một câu chuyện, và chính chỉ trong chuyện ấy mới có nói đến Noé. Sau đó, khi cái dân tộc nhỏ bé ấy được hưởng một số đặc ân ở thành Alexandri thì họ mới dịch sử biên niên của họ ra tiếng Hy Lạp. Rồi sau, sử đó được dịch ra tiếng Ả Rập, và mãi đến thời gian gần đây, những nhà bác học của ta mới được biết qua loa lịch sử đó mà thôi; nhưng pho lịch sử ấy cũng như lũ người ô hợp khốn khổ kia đã viết ra nó cũng đều bị các nhà bác học khinh rẻ*.

Thật vậy, nếu tất cả mọi người vốn là anh em lại mất danh nghĩa gia đình, nếu những danh nghĩa ấy lại chỉ còn ở trong một nghề bé nhỏ gồm những người cho vay nặng lãi và những người hủi, thì thật là đáng buồn cười. Anh bạn thân của ta ơi, ta e rằng những người đồng hương với Cha Fa tutto của con, những người đã chấp nhận những ý kiến như anh báo tin cho ta biết, là những kẻ vừa ngu ngốc, lố bịch, vừa trục lợi, xảo quyệt và tàn ác.

Con hãy cưới ngay nàng Adaté xinh tươi đi, vì rằng ta nhắc một lần nữa, ta sợ bọn Fa tutto hơn là bọn Noé.

BỨC THƯ THỨ BA

CỦA AMABED GỬI CHO SHASTASID

Muôn vàn cảm tạ đức Birmah đã tạo ra người đàn ông cho người đàn bà*! Thưa cha Shastasid thân mến, xin trời phù hộ cha đã rất chú ý đến hạnh phúc của con! Khuynh-thành là của con; con đã cưới nàng rồi. Con không dính líu gì đến trái đất nữa, con đang ở trên trời; trong buổi lễ thần tiên đó, chỉ thiếu có mình cha thôi. Vị tiến sĩ Fa tutto đã chứng kiến những lời giao ước thiêng liêng của chúng con; và, mặc dù ông ta không cùng theo một đạo với chúng ta, ông cũng vui lòng nghe những khúc hát và những lời cầu nguyện của chúng con: ông ấy rất vui vẻ trong tiệc cưới. Con sung sướng đến chết mất. Cha được hưởng một hạnh phúc khác: cha hưởng sự thông thái, khôn ngoan; nhưng nàng Adaté tuyệt thế giai nhân được hưởng con. Chúc cha sống lâu, hạnh phúc, không dục vọng; về phần con thì dục vọng thu hút con vào trong một bề khoái lạc. Con không thể nói gì hơn với cha được nữa: con lại bay về trong cánh tay của Adaté đây.

BỨC THƯ THỨ TƯ

CỦA AMABED GỬI CHO SHASTASID

Thưa bạn thân mến, thưa cha thân mến, Adaté thắm thiết và con, chúng con cùng đi đến xin cha làm phép ban phúc cho chúng con. Nếu chúng con không làm trong nhiệm vụ tín ngưỡng đó của trái tim chúng con thì hạnh phúc của chúng con sẽ không được hoàn toàn; nhưng, cha có ngờ được không? Chúng con đi qua Goa, cùng đi với ông Coursom là một thương nhân nổi tiếng và vợ ông ta. Fa tutto bảo rằng Goa đã trở nên thành phố đẹp nhất ở Ấn Độ, và ông Albuquerque nổi tiếng sẽ tiếp chúng con như những vị sứ thần, và cho chúng con một cái tàu ba buồm để đưa chúng con đến Maduré. Fa tutto đã thuyết phục vợ con, đến lúc vợ con muốn đi thì con bằng lòng đi ngay. Fa tutto cả quyết với con rằng ở Goa người ta nói tiếng Ý nhiều hơn Bồ Đào Nha. Khuynh-thành nóng lòng muốn được sử dụng thứ tiếng mà nàng vừa học. Con cũng đồng tình với những ý thích của nàng. Người ta nói có những người có hai ý chí; nhưng Adaté và con, cả hai chúng con chỉ có một ý chí mà thôi vì cả hai chúng con chỉ có chung một linh hồn. Tóm lại, ngày mai chúng con khởi hành, hy vọng rằng trong hai tháng nữa chúng con sẽ được nhỏ những giọt lệ vui mừng và âu yếm ở trong cánh tay của cha.

BỨC THƯ THỨ NHẤT

CỦA ADATÉ GỬI CHO SHASTASID

Ở Goa, ngày mùng 6 tháng con hổ,

năm canh tân thế giới 115.652

Hỡi đức Birmah, Người hãy nghe lời kêu của con, hãy nhìn nước mắt con, hãy cứu lấy chồng thân yêu của con! Xin đức Brama, con đức Birmah, hãy bày tỏ sự đau đớn và sợ hãi của con cho thân phụ Người! Thưa đại độ Shastasid, cha khôn ngoan hơn chúng con, cha đã lường trước được những nỗi thống khổ của chúng con. Amabed thân yêu của con, tín đồ của cha. Là người chồng yêu dấu của con sẽ không viết thư cho cha nữa; chàng đang ở trong một cái huyệt mà những kẻ dã man gọi là nhà tù. Những người mà con không biết là hạng người nào, người ta gọi họ là inquisitori*, con chẳng biết chữ đó nghĩa gì, những con quái vật ấy, sau khi chúng con tới được một hôm, liền bắt ngay chồng con và con, rời bỏ mỗi đứa chúng con vào một cái huyệt, làm như là chúng con đã chết rồi. Nhưng nếu chúng con chết thì ít nhất cũng phải chôn chúng con chung một hố với nhau. Con không biết họ đã làm gì Amabed thân yêu con. Con bảo những tên dã man ăn thịt người đó:

- Amabed ở đâu? Đừng giết chàng mà hãy giết ta.

Chúng chẳng trả lời gì con cả.

Chàng ở đâu? Tại sao chúng bay lại chia cách ta với chàng?

Chúng im lặng: chúng trói con lại. Từ một giờ nay, con được tự do hơn một chút; thương nhân Coursom tìm cách đưa cho con giấy, bông, một quản bút và mực. Nước mắt con thấm ướt hết những thứ đó, tay con run run, mắt con mờ đi, con chết đi được.

BỨC THƯ THỨ HAI

CỦA ADATÉ GỬI CHO SHASTASID

Viết trong nhà tù tôn giáo Pháp đình

Thưa cha Shastasid chí tôn, hôm qua con ngất đi lâu lắm; con không thể viết xong được bức thư: khi con hồi tỉnh, con gấp thư lại, áp nó vào vú, vú con sẽ không được những cháu bé bú, các cháu mà trước đây con hy vọng sẽ có với Amabed; con sẽ chết trước khi đức Birmah phù hộ cho con được hoài thai.

Sáng nay vào lúc tờ mờ sáng có hai con ma, tay cầm kích, cổ đeo chuỗi hạt xoàn, trước ngực có bốn dải vải đỏ vắt chữ thập, xông vào cái huyệt giam con. Chúng cầm tay con, chẳng nói năng gì, dắt con vào một gian phòng, trong đó đồ đạc chỉ còn có một cái bàn to, năm cái ghế dựa và một bức họa lớn vẽ một người đàn ông trần truồng, hai tay dang ra, hai chân chụm lại.

Liền sau đó, năm người mặc áo dài đen, bên ngoài mặc một sơ mi trùm lên áo dài, và hai miếng vải sặc sỡ* rủ thõng trên sơ mi. Con sợ quá ngã dụi xuống đất. Nhưng con kinh ngạc xiết bao! Con trông thấy Cha Fa tutto trong đám năm con ma ấy. Con trông thấy ông ta, ông ta thẹn đỏ mặt; nhưng ông ta nhìn con vẻ dịu dàng và thương hại làm cho con trấn tĩnh được một lát.

- Ôi chao! Cha Fa tutto ơi, - con nói, - tôi ở chốn nào thế này? Amabed ra sao rồi? Cha đã vứt tôi xuống huyệt sâu nào thế này? Họ đồn rằng có những dân tộc uống máu người: vậy rồi người ta có giết tôi không? Rồi người ta có ăn thịt tôi không?

Ông ta chỉ ngước mắt lên và giơ hai tay lên trời để trả lời con, nhưng trả lời bằng một thái độ rất đau đớn và rất âu yếm mà con chẳng biết nghĩa ra làm sao cả.

Sau cùng, ông chủ tọa cái hội đồng những người câm đó mới mở miệng nói với con những lời sau đây:

- Có phải thật chị đã được rửa tội rồi không?

Con ngạc nhiên và đau đớn quá đến nỗi thoạt đầu con không trả lời được. Rồi người đó lại hỏi lại câu hỏi đó với một giọng ghê rợn. Máu con lạnh đi, lưỡi con ríu lại. Người ấy lại nhắc lại lời đó lần thứ ba, và cuối cùng con nói: vâng; vì rằng không bao giờ nên nói dối. Con đã được rửa tội ở sông Hằng cũng như tất cả tín đồ của Brama, cũng như cha, thưa cha Shastasid chí tôn, và cũng như Amabed thân yêu và khổ sở của con đã được rửa tội vậy. Vâng, con đã được rửa tội, đó là nguồn an ủi duy nhất của con, đó là niềm vinh quang của con. Con đã nói thực hiện điều đó trước những con ma kia.

Con vừa nói ra khỏi miệng tiếng vâng, biểu tượng của sự thật, thì một trong năm con ma đen và trắng đã kêu lên: Apostata!* Những tên khác cũng nhắc lại Apostata! Con không biết tiếng đó nghĩa là gì, nhưng họ nói với giọng thảm khốc và ghê rợn đến nỗi khi con đang viết cho cha đây, ba ngón tay con run lên bần bật.

Lúc đó Cha Fa tutto mới nói và mới nhìn con bằng cặp mắt nhân từ, cả quyết với họ rằng về căn bản con có những cảm nghĩ tốt, Cha bảo đảm con, ơn trên sẽ làm con thay đổi và Cha chịu trách nhiệm về lòng tín ngưỡng của con. Và câu cuối cùng Cha nói mà con chẳng hiểu gì hết, là:

- Io la convertero*. Câu đó bằng tiếng Ý, theo con hiểu, có nghĩa là: Tôi sẽ làm cho chị ta cải giáo.

Con tự nói với mình:

- Quái! Ông ta sẽ làm mình quay lại à? Làm mình quay lại nghĩa là thế nào? Có phải ông ta sẽ trả ta về Tổ quốc của ta không? “Chao ôi! Thưa Cha Fa tutto, - con nói, - hãy làm cho chàng Amabed, người chồng yêu dấu của tôi quay lại, hãy trả lại linh hồn cho tôi, hãy trả lại cuộc đời của tôi.”

Lúc đó, ông ta nhìn xuống; ông nói thầm với bốn con ma tại một góc phòng. Chúng cùng hai người chấp kích bỏ đi. Tất cả đều chào kính cẩn trước bức họa vẽ một người đàn ông trần truồng; chỉ còn có Cha Fa tutto ở lại một mình với con.

Ông ấy dắt con đến một phòng khá sạch sẽ, và hứa với con rằng nếu con hoàn toàn tin vào lời khuyên của ông thì con sẽ không bị giam vào trong huyệt nữa. Ông nói với con:

- Tôi cũng thất vọng như chị về tất cả mọi chuyện đã xảy ra, tôi đã phản đối hết sức, nhưng những luật lệ tôn giáo của chúng tôi đã làm tôi thúc thủ; cuối cùng, nhờ trời và tôi, chị được tự do ở trong một căn phòng tốt, chị không thể ra khỏi phòng này được. Tôi sẽ đến thăm chị luôn; tôi sẽ khuyên giải chị, tôi sẽ cố gắng tạo hạnh phúc hiện nay và tương lai cho chị.

- Ôi chao! - Con đáp, - chỉ có Amabed thân yêu của tôi mới tạo ra được cái hạnh phúc ấy, nhưng hiện nay chàng đang ở trong một cái huyệt! Tại sao tôi lại bị đẩy xuống huyệt? Những con ma kia là ai mà lại hỏi tôi rằng có phải tôi đã tắm không? Ông đã dắt tôi đến đâu thế này? Ông đã lừa dối tôi rồi phải không? Có phải chính ông là nguồn cơn của tất cả những sự dã man rùng rợn này không? Hãy dẫn lại đây bác lái buôn Coursom, người đồng hương của tôi và là một người có thiện tâm. Hãy trả lại cho tôi chị Déra là thị nữ, là người đồng hành, và là người bạn của tôi mà người ta đã bắt chị phải xa cách tôi. Chị ta cũng có bị giam vào ngục kín vì đã tắm không? Tôi mong muốn chị ta trở lại, tôi mong muốn được gặp lại Amabed, nếu không thì tôi chết quách cho rồi!

Để đáp lại những lời nói xen lẫn những con khóc nức nở, ông thề sẽ giúp đỡ, săn sóc, làm cho con cảm động. Ông hứa rằng ông sẽ nói cho con biết những nguồn cơn về tất cả câu chuyện khủng khiếp này; và hứa rằng trong khi chờ đợi gắng sức giải phóng chồng con, thì ông không thể nào cũng làm cho chị Déra đáng thương trở về với con. Ông ta phàn nàn cho con. Con cũng đã trông thấy mắt ông ướt lệ. Cuối cùng, nghe thấy tiếng chuông đánh, ông cầm lấy tay con đặt lên tim ông mà đi ra khỏi phòng. Như cha biết đấy, đó là dấu hiệu trông thấy được của lòng chân thành, mà lòng chân thành thì không trông thấy được. Ông ta đặt tay con lên tim ông, chắc là ông sẽ không lừa dối con. Mà lừa dối con làm chi nhỉ? Con có làm gì đâu để đến nỗi ông phải hành hạ con? Con và chồng con, chúng con đã đối xử với ông ta rất tử tế ở Bénarès kia mà! Con đã biếu ông biết bao nhiêu tặng phẩm khi ông dạy con tiếng Ý. Ông đã làm thơ bằng tiếng Ý để tặng con, có thể nào ông lại ghét con được. Con sẽ coi ông như một ân nhân của con, nếu chúng con đều có thể cùng thoát khỏi cái nơi đầy rẫy những kẻ ăn thịt người này, nếu con có thể tới ôm lấy đầu gối của Cha Maduré và nhận lễ ban phước của Cha.

BỨC THƯ THỨ BA

CỦA ADATÉ GỬI CHO SHASTASID

Thưa cha Shastasid đại độ, chắc cha cho phép con gửi tới cha tập nhật ký về những nỗi rủi ro không tiền khoáng hậu của con; cha yêu Amabed, cha mủi lòng về sự đau khổ của con; cha chăm chú tới trái tim đau đớn muôn vàn nó giãi bày với cha những nỗi thống khổ khôn nguôi.

Người ta đã trả lại chị bạn Déra cho con; hai chúng con cùng khóc. Những tên quái vật đã bỏ nàng xuống huyệt như con. Chúng con chẳng có tin tức gì về Amabed cả. Chàng và con đều ở trong một ngôi nhà, vậy mà giữa chúng con có một khoảng cách muôn trùng cách biệt, một sự hỗn độn không thể nào thấu được. Nhưng sau đây là những việc nó làm cho cha là người có đạo đức phải run lên, và nó sẽ vò xé tâm hồn chính trực của cha.

Chị Déra khốn khổ của con, nhờ một trong hai tên hầu cận luôn đi trước năm kẻ ăn thịt người, mà biết rằng dân tộc này cũng có lễ rửa tội như chúng ta. Con không biết những lễ nghi thiêng liêng của ta đã thâm nhập đến họ bằng cách nào. Họ đồ chừng rằng chúng con đã được rửa tội theo như lễ nghi của tôn phái họ. Họ dốt nát quá chẳng biết rằng họ mới theo lễ rửa tội của ta từ mấy thế kỷ nay thôi. Những tên dã man đó tưởng rằng chúng con cùng là tôn phái với họ và đã thôi không theo đạo của họ. Cái chữ apostata mà những tên ăn thịt người kêu dữ tợn vào tai con có ý nghĩa như thế đấy. Chúng bảo rằng theo một đạo giáo khác với đạo giáo của chúng là một trọng tội ghê gớm, đáng phải chịu những cực hình nặng nhất. Khi Cha Fa tutto nói với chúng lo la convertero “Tôi sẽ làm chị ta cải giáo”, thì ông ấy muốn con phải trở lại theo đạo của những kẻ cướp. Con chẳng hiểu gì cả; trí óc con bị mây mù che phủ cũng như mắt con vậy. Có lẽ niềm tin thất vọng làm rối trí hiểu biết của con chăng; nhưng con không thể hiểu được tại sao chính cái ông Fa tutto kia hiểu con rất rõ, lại có thể nói được rằng ông ta sẽ làm cho con trở lại theo một đạo giáo mà con chưa hề biết, và ở nước ta cũng chẳng ai biết đến đạo đó cả, cũng như chẳng ai biết người Bồ Đào Nha là giống gì, khi họ lăm lăm khí giới trong tay đến Ấn Độ lần đầu tiên để đi tìm hồ tiêu. Chị Déra và con đoán mãi không ra. Chị ta ngờ rằng Cha Fa tutto có một vài ý đồ bí mật; nhưng xin Birmah phù hộ cho con đừng phán đoán liều lĩnh!

Con định viết thư cho tên tướng cướp Albuquerque để xin hắn phán xử và thả người chồng thân yêu của con ra; nhưng người ta bảo hắn đã đi đánh úp và cướp phá Bombay rồi. Quái! Đi từ một nơi rất xa đến với ý đồ tàn phá nhà cửa và chém giết chúng ta! Ấy thế mà những con quái vật đó cũng được rửa tội như chúng con! Tuy nhiên, người ta bảo rằng tên Albuquerque kia đã làm vài việc tốt. Con chỉ còn hy vọng vào đấng sinh ra muôn loài nữa thôi. Thượng đế sẽ trừng phạt tội ác và che chở kẻ vô tội. Nhưng sáng nay con thấy một con hổ đang ăn hai con cừu non. Con run sợ rằng mình không được quý giá lắm dưới con mắt đấng sinh ra muôn loài, để Người rủ lòng thương cứu con.

BỨC THƯ THỨ TƯ

CỦA ADATÉ GỬI CHO SHASTASID

Cái ông cố Fa tutto ấy vừa ra khỏi phòng con; thật là cuộc hội kiến lạ lùng! Thật là những sự xảo quyệt, những dục vọng, những tà ý, rắc rối lạ lùng! Lòng con người ta mà lại có thể tập hợp biết bao nhiêu tàn ác đến như vậy! Con mô tả thế nào được những điều đó cho một người chính trực rõ?

Khi ông ta vào thì ông ta run lên. Mắt ông ta nhìn xuống; con còn run hơn ông ta. Một lát sau, ông ta trấn tĩnh lại. Ông ta nói:

- Tôi không biết có thể cứu được chồng chị không, ở đây những pháp quan đôi khi có lòng thương đối với phụ nữ trẻ, nhưng lại rất nghiêm khắc đối với đàn ông.

- Sao! Chồng tôi có thể nguy hiểm đến tính mạng à?

Con lả đi, ngã xuống. Ông ta tìm rượu mạnh để làm cho con tỉnh lại, nhưng không có. Ông ta sai chị Déra đi mua tại nhà một giáo đồ Bà la môn buôn bán ở đầu phố. Trong khi đó, ông cởi khuy cài dải buộc ra cho con để hơi nồng đang làm con nghẹt thở được thoát đi. Khi tỉnh dậy, con ngạc nhiên thấy hai tay ông đặt trên vú con và thấy môi ông ở trên môi con. Con kêu lên một tiếng rùng rợn, con sợ quá lùi lại, ông nói:

- Vì lòng từ thiện sai khiến tôi nên tôi phải săn sóc chị. Ngực chị cần phải được thoáng và tôi thử xem chị còn thở không?

- Chao ôi! Ông hãy săn sóc cho chồng tôi thở được. Chàng có còn ở trong cái huyệt khủng khiếp đó không?

- Không, - ông trả lời. - Tôi chật vật lắm mới được người ta nghe lời cho chuyển chàng sang một ngục tối dễ chịu hơn.

- Nhưng nay, một lần nữa tôi hỏi ông, chàng có tội gì? Tôi có tội gì? Đâu lại có sự vô nhân đạo rùng rợn này? Tại sao đối với chúng tôi các người lại xâm phạm quyền lưu ngụ, quyền của con người, quyền của thiên nhiên?

- Chính tôn giáo của chúng tôi đã bắt buộc chúng tôi phải thi hành những việc nghiêm khắc nhỏ nhặt như vậy. Chị và chồng chị đều bị buộc tội là cả hai người đều đã rửa tội rồi mà lại bỏ đạo.

Tức thì con kêu lên:

- Ông nói gì lạ vậy? Không bao giờ chúng tôi chịu rửa tội theo cách của ông; chúng tôi đã rửa tội ở sông Hằng, nhân danh đức Brama. Có phải chính ông đã làm cho bọn ma quỷ đã cật vấn tôi kia tin cái điều bày đặt nhơ nhớp ấy không? Ý đồ của ông là thế nào?

Ông ta chối cãi bai bải ý kiến đó. Ông ta nói về đạo đức, về chân lý, về từ thiện; đã có lúc ông ta gần đánh tan được mối ngờ vực của con và nói cả quyết rằng những con ma đó là những người thiện, những người nhà trời, những pháp quan của linh hồn, những vị này đặt khắp nơi những tên do thám thánh thần* và chủ yếu là bám sát những người ngoại quốc đặt chân lên đất Goa. Những người do thám đó, ông ta đã nói, đã thề với đồng nghiệp họ là những pháp quân của linh hồn, trước bức vẽ người đàn ông trần truồng rằng Amabed và con đã rửa tội theo cách của những tên ăn cướp Bồ Đào Nha, rằng Amabed là Apostato và con là Apostata.

Hỡi Shastasid đạo đức! Những điều con cứ chốc chốc nghe thấy, trông thấy làm con sợ hãi quá chừng, sợ từ chân tóc đến móng ngón chân út.

- Con nói với Cha Fa tutto: Lạ thật! Ông là một trong năm người nhà trời, một trong những pháp quan của linh hồn ư?

- Vâng, chị Adaté thân yêu của ta, vâng, nàng Khuynh-thành, ta là một trong năm người Dominician* được phó Thượng đế của toàn vũ trụ ủy nhiệm cho toàn quyền xử trí những linh hồn và thể xác của người ta.

- Người Dominician là người thế nào? Phó Thượng đế là người thế nào?

- Dominician là giáo sĩ, con của thánh Dominique, thẩm phán quan của tòa án tôn giáo về vấn đề tín ngưỡng: còn phó Thượng đế là một giáo sĩ mà Thượng đế đã chọn để thay mặt cho Ngài, để hưởng mười triệu rupee* một năm, và phải đi khắp nơi trên trái đất những người Dominician trợ tế của người trợ tế của Thượng đế*.

Thưa cha Shastasid vĩ đại, con mong rằng cha sẽ giải thích cho con biết cái mớ bòng bong rối mù đó, cái sự phức tạp không thể hiểu được vừa vô lý và rùng rợn, vừa giả đạo đức và dã man.

Fa tutto nói với con tất cả những điều đó với một vẻ trang nghiêm, với một giọng chân thật, vào lúc khác có thể gây được đôi chút ảnh hưởng đến linh hồn giản dị và dốt nát của con. Khi thì ông ta ngước mắt lên trời, khi thì nhìn vào con. Mắt ông long lanh và đầy vẻ yêu đương. Nhưng cái vẻ yêu đương đó như phủ vào mình con một nỗi ghê rợn vì khủng khiếp và sợ hãi. Amabed vẫn luôn luôn ở bên cạnh con và trong trái tim con. “Hãy trả chàng Amabed thân yêu cho tôi”, đó là câu đầu, câu giữa và câu cuối mọi lời phát biểu của con.

Giữa lúc đó thì chị Déra của con tới; chị mang cho con nước quế và sa nhân. Cái chị xinh tươi này đã tìm được cách chuyển giao cho người lái buôn Coursom ba bức thư trước của con. Đêm nay, Coursom đi, mấy hôm nữa sẽ tới Maduré. Con sẽ được đức Shastasid vĩ đại thương hại. Người sẽ khóc vì số phận chồng con; người sẽ khuyên bảo con; một tia sáng của óc sáng suốt của Người sẽ thấu đến tận cái mồ đen tối của con.

BỨC THƯ TRẢ LỜI

CỦA SHASTASID THEO ĐẠO BÀ LA MÔN

ĐÁP LẠI BA BỨC THƯ TRÊN CỦA ADATÉ

Adaté đoan chính và bất hạnh, vợ Amabed môn đồ thân thiết của cha, Khuynh-thành con hỡi, mắt ta đã đổ những suối lệ lên trên ba bức thư của con. Con quỷ dữ nào thù địch của Tạo vật đã lừa từ nơi tối tăm của châu Âu những con quái vật đến nhiễu loạn nước Ấn Độ! Kỳ lạ thật! Hỡi người vợ thân yêu của môn đồ thân thiết của ta, con không thấy rằng Cha Fa tutto là một tên sát nhân đã đưa con vào cạm bẫy sao! Con không thấy rằng chính lão ta đã sai giam hãm chồng con vào huyệt và đã đẩy con nữa xuống đó để con phải mang ơn lão vì đã cứu thoát con sao! Lão ta sẽ đòi hỏi con trả ơn lão đến điều đấy, con ạ! Cha cũng sợ cho con: ta sẽ báo việc vi phạm nhân quyền này cho tất cả các giáo trưởng của đức Brama, cho tất cả các quan huyện, quan tổng đốc, quan thượng, cho cả hoàng đế Ấn Độ, đức Babar chí cao, đấng thiên tử của các chư hầu, các anh em họ của mặt trời và mặt trăng, con của Mirsamachmed, cháu của Semcor, chắt của Abouchaid, chút của Miracha, chít của Timur biết để khắp nơi người ta đều chống lại tội cướp bóc của những tên trộm cướp ở châu Âu. Tội ác tày trời biết chừng nào! Chưa hề bao giờ những giáo sĩ của Timur, của Gengis Kan, của Alexander, của Ogus Kan, của Sésac, của Bacchus, lần lượt đến chinh phục những miền đất thần thánh và thanh bình của ta lại dung thứ những sự kinh khủng giả đạo đức như thế. Trái lại, Alexander để lại khắp nơi những biểu thị vĩnh cửu về lòng độ lượng của ông. Bacchus chỉ làm điều thiện; ông là người được Thượng đế yêu quý nhất; ban đêm một đám lửa lớn soi đường cho đoàn quân của ông và ban ngày một đám mây đen đi trước đoàn quân ấy(1); ông đi qua Hồng Hải mà chân vẫn khô; lúc nào thấy cần thiết thì ông ra lệnh cho mặt trời mặt trăng ngừng lại; hai ánh hào quang phát ra từ trán ông; thần tiêu diệt đứng cạnh ông, nhưng ông vẫn luôn luôn dùng thần hoan lạc. Trái lại tên Albuquerque thì lại đến với toàn những thầy tu, những tên lái buôn gian lận, và những tên sát nhân. Coursom, con người chính trực, đã xác nhận cho ta biết cái tai họa của Amabed và của con. Ta cầu mong rằng trước khi chết, ta sẽ cứu cả hai vợ chồng con, hay là trả thù cho các con! Ta cầu nguyện Birmah vĩnh cửu giải thoát con khỏi tay tên thầy tu Fa tutto! Thấy trái tim con bị thương tích, trái tim ta cũng trào máu ra.

Chú ý: Thư này mãi lâu về sau mới tới tay Khuynh-thành, khi nàng từ thành phố Goa ra đi.

BỨC THƯ THỨ NĂM

CỦA ADATÉ GỬI CHO GIÁO TRƯỞNG BÀ LA MÔN SHASTASID

Con không biết dùng lời lẽ như thế nào để diễn đạt với cha nỗi thống khổ mới của con? Làm thế nào để tính e thẹn có thể nói lên được nỗi xấu hổ không? Birmah đã thấy tội ác và Người đã đau khổ về tội đó! Con sẽ ra sao đây? Cái huyệt mà con bị chôn không đáng ghê rợn bằng tình trạng của con.

Sáng nay, lão Cha Fa tutto vào buồng con, hắn xức nước hoa thơm phức và mặc một chiếc áo dài bằng lụa mỏng. Con đang nằm trên giường.

- Thắng lợi rồi! - Hắn nói, - mệnh lệnh thả chồng chị đã được ký rồi.

Nghe tin ấy con mừng khôn xiết, con gọi hắn là người bảo trợ con, cha của con. Hắn cúi xuống chỗ con, hắn ôm hôn con. Thoạt đầu con cứ tưởng đó là sự vuốt ve ngay tình, một bằng chứng trong sạch của những cử chỉ từ thiện đối với con, nhưng cũng trong lúc đó, hắn vạch chăn con ra, trút bỏ áo dài của hắn, nhảy xổ lên con như con diều hâu nhảy lên con bồ câu, đè cả tấm thân hắn lên mình con, dùng hai tay gân guốc giữ đôi cánh tay yếu ớt của con không cựa được nữa, hôn những cái hôn tội lỗi lên môi con, làm tiếng kêu của con bị tắc lại. Hắn ta bừng bừng như lửa cháy, không thể chống cự lại hắn được... Ôi cái phút khủng khiếp ấy! Tại sao con không chết đi cho rồi!

Déra, hầu như trần truồng, đến cứu con. Nhưng trừ phi có sét đánh còn thì không có gì có thể cứu con được nữa. Ôi Thượng đế Birmah! Sét đã không đánh vào tên Fa tutto thô bỉ, nó đã tưới vào lòng con những giọt sương nóng hổi đầy tội ác của nó. Không, chính thần Drugha dù có mười tay cùng không thể gỡ nổi tên Mosasor bất trị này*.

Chị Déra của con hết sức kéo hắn ra, nhưng cha hãy tưởng tượng một con chim sẻ mổ đầu cái lông của con chim kền kền đang lăn xả vào một con chim gáy. Đó là hình ảnh của tên Fa tutto, của Déra và của Adaté đáng thương.

Để trả thù cho sự quấy rầy của Déra, hắn nắm lấy tay chị, một tay đẩy ngã ngửa chị ra, còn một tay vẫn giữ lấy con; hắn đối xử với Déra cũng như đã đối xử với con, không chút thương hại; sau đó, hắn đi ra đầy kiêu hãnh như một người chủ đã trừng trị hai đứa nô lệ, và bảo chúng con:

- Ta bảo cho mà biết, từ rày còn bướng bỉnh nữa thì ta sẽ trừng trị cả hai đứa bay như thế đấy.

Déra và con ngồi mười lăm phút không dám nói một tiếng, không dám nhìn nhau. Cuối cùng, Déra kêu lên:

- Chao ôi! Bà ơi! Người đâu mà ghê gớm quá! Tất cả những người cùng loại với tên này cũng tàn ác như nó cả sao?

Về phần con, con chỉ nghĩ đến Amabed đáng thương. Người ta đã hứa với con sẽ trả lại chàng cho con, thế mà họ có trả lại đâu. Con tự tử thì bỏ chàng ở lại, vì thế cho nên con không tự tử.

Đã từ một ngày nay, con chỉ ngậm tủi nuốt sầu. Người ta không cho chúng con ăn vào những giờ thường lệ. Déra lấy làm ngạc nhiên và than phiền việc đó. Con thấy rằng sau chuyện xảy ra như vậy thì ăn là một điều rất nhục. Thế nhưng chúng con đói quá; vẫn chẳng có gì đưa tới cả và sau cơn đau đớn đê mê chúng con lịm đi vì đói.

Sau cùng vào chiều tối, người ta đưa đến cho chúng con một cái bánh bao nhân thịt chim bồ câu non, một con gà mái tơ và hai con gà gô, nhưng chỉ có mỗi chiếc bánh nhỏ, và thật là nhục mạ người ta đến cùng cực, một chai rượu vang không có nước lã kèm theo. Sau tất cả những điều chúng con đã chịu đựng thì đó là một trò chơi độc ác nhất đối với hai người đàn bà như chúng con. Nhưng làm thế nào được? Con quỳ xuống khấn:

- Hỡi Birmah! Hỡi Vishnou! Hỡi Brama! Các vị biết rằng linh hồn không bị uế tạp vì cái gì vào trong thể xác. Vì các vị đã cho con linh hồn, xin các vị thứ tội cho linh hồn con đã bắt buộc phải để cho cơ thể con không được chỉ ăn rau đậu; con biết rằng ăn thịt gà là một trọng tội ghê gớm; nhưng chẳng qua người ta bắt buộc con mà thôi. Mong sao bao nhiêu tội ác lại rơi xuống đầu cố Fa tutto! Cầu cho nó sau khi chết hóa ra một thiếu phụ Ấn Độ khổ sở; cầu cho con hóa ra tu sĩ dòng Dominician; con phải hành lại nó tất cả những nỗi khổ mà nó đã gây ra cho con, và con sẽ tàn nhẫn hơn là nó đã đối với con!

Cha đừng phẫn nộ nhé, xin Shastasid đạo đức tha thứ cho con! Chúng con đã ngồi vào bàn ăn. Hưởng những khoái lạc mà mình thấy là tội lỗi thì thật đau đớn quá!

Tái bút:

Ngay sau bữa ăn, con viết thư cho ông quan chánh án ở Goa, người ta gọi là Corrégidor*. Con xin ông trả lại tự do cho Amabed và cho con, con nói cho ông ta biết tất cả những tội ác của cố Fa tutto. Chị Déra thân yêu của con bảo rằng chị sẽ đưa thư của con tới ông ta, nhờ những quan cảnh sát của những pháp quan coi về tín ngưỡng, lão này thỉnh thoảng đến thăm chị ở buồng ngoài nơi con ở và rất quý trọng chị. Chúng con chờ xem cuộc chạy vạy táo bạo đó có kết quả gì không?

BỨC THƯ THỨ SÁU

CỦA ADATÉ

Là một người chỉ bảo sáng suốt cho những người khác, cha có tin được điều đó không? Có những người công minh chính trực ở Goa! Và Don Jéronimo quan chánh án, là một trong những người ở đó. Don Jéronimo đã cảm động về cái tai họa của con và Amabed. Những việc bất công làm cho ông nổi giận, tội ác làm cho ông phẫn khích. Ông và những viên quan của tòa án xông tới nhà ngục đang giam hãm chúng con. Con được nghe nói người ta gọi cái sào huyệt này là Cung thánh vụ. Nhưng điều làm cho cha sẽ phải ngạc nhiên là người ta ngăn ông lại không cho vào. Năm con ma, theo sau là bọn người cầm kích, ra đứng ở trước cửa, nói với vị đại diện của công lý:

- Nhân danh Chúa, ông không được vào đây.

- Nhân danh đức vua, ta sẽ vào, - quan chánh án thành phố nói; - đây là việc của vua.

- Đây là một việc của thánh, - những con ma trả lời.

Don Jéronimo nói:

- Ta phải hỏi cung Amabed, Adaté, Déra và Cha Fa tutto.

Con ma chỉ huy kêu lên:

- Hỏi cung một pháp quan của tòa án tôn giáo, một người Dominician! Thật là tội phạm đối với Chúa: scommunicao, scommunicao*.

Người ta bảo đó là những tiếng ghê gớm, nếu ai mà bị người ta nói như vậy thì thường ba ngày sau người ấy chết.

Hai bên đều nổi khùng lên, suýt đánh nhau, cuối cùng họ phải ngồi cùng nhau đến thưa với đức giám mục Ở Goa. Giám mục đối với những tên dã man này cũng gần giống như cha đối với con cái của Brama vậy. Đó là người quản lý tôn giáo của họ; ông mặc màu tím và hai tay xỏ vào đôi giày tím*. Trong những ngày lễ ông để ở trên đầu một miếng đường xẻ ra làm đôi*. Người đó đã phán rằng cả hai bên đều trái cả, chỉ có phó Thượng đế của họ mới có quyền phân xử việc Cha Fa tutto mà thôi. Họ đồng ý sẽ đưa Cha Fa tutto cùng Amabed, con và chị Déra trung thành của con ra trước cái ông phó Thượng đế ấy.

Con chẳng biết vị phó* đó ở đâu. Ở gần Đạt lai Lạt ma, hay ở Ba Tư? Nhưng điều đó không quan ngại lắm. Con sẽ được gặp lại Amabed, con sẽ cùng đi với chàng đến cùng thế giới, lên trời, xuống âm phủ. Trong lúc này con quên cả cái huyệt, nhà tù, những sự hung hãn của Fa tutto, những gà gô của hắn ta mà con đã ăn vì hèn nhát và rượu vang của hắn ta mà con đã uống vì nhu nhược.

BỨC THƯ THỨ BẢY

CỦA ADATÉ

Con đã gặp được chàng rồi, người chồng yêu quý của con, họ đã cho chúng con đoàn tụ, con ôm chàng ở trong tay. Chàng đã xóa hết vết nhơ của tội ác mà tên Fa tutto ghê tởm kia đã làm ô uế con. Giống như nước thánh sông Hằng rửa hết vết nhơ của linh hồn, chàng đã đem lại cho con cuộc đời mới. Chỉ còn chị Déra đáng thương là hãy còn bị ô nhục. Nhưng những lời cầu nguyện và những lời chúc phúc của cha sẽ lại làm cho sự trinh bạch của chị được sáng ngời toàn vẹn.

Ngày mai người ta đưa chúng con lên một con tàu thủy chạy về Lisbonne. Nơi đó là Tổ quốc của Albuquerque kiêu hãnh. Có lẽ vị phó Thượng đế nọ có nhiệm vụ xét xử vụ Fa tutto và chúng con, ở đó. Nếu ông ấy là phó Thượng đế như mọi người ở đấy đều cả quyết như vậy thì chắc ông ta sẽ kết án Fa tutto. Như vậy cũng được an ủi đôi chút, nhưng con không đòi hỏi việc trừng phạt tên tội phạm đáng ghê sợ đó bằng hạnh phúc của Amabed yêu quý.

Vậy thì số phận của những con người yếu ớt, của những cái lá gió thổi cuốn đi, sẽ ra sao! Amabed và con vốn sinh trưởng ở trên bờ sông Hằng, nay người ta lại giải chúng con sang Bồ Đào Nha; chúng con là những người tự do từ lúc ra đời, nay người ta sắp đem xử chúng con ở một thế giới xa lạ! Liệu chúng con còn trông thấy Tổ quốc của chúng con nữa không? Chúng con có thể thành tựu cuộc đi dâng hương bằng mơ tưởng lên cha thiêng liêng được không?

Con cứ nghĩ tới việc con và chị Déra thân yêu của con có thể bị nhốt cùng một chuyến tàu với tên cố Fa tutto mà con rùng mình. May thay con có chồng con là một người dũng cảm sẽ bảo vệ cho con. Nhưng còn Déra không có chồng thì sẽ ra sao? Chúng con đành phó mặc Thượng đế vậy.

Từ nay Amabed thân yêu của con sẽ viết thư cho cha: chàng sẽ ghi nhật ký cuộc đời chúng con, chàng sẽ miêu tả đất đai mới và những bầu trời mới mà chúng con sắp trông thấy. Kính xin Brama bảo toàn rất lâu cái đầu cạo trọc của cha và tuệ giác mà người đã phú giữ cho khối óc của cha!

BỨC THƯ THỨ NHẤT

CỦA AMABED VIẾT SAU KHI BỊ CẦM TÙ GỬI CHO SHASTASID

Vậy là con hãy còn sống? Vậy là chính con viết cho cha đây, thưa cha Shastasid tôn kính! Con đã biết hết cả và cha đã biết hết cả. Khuynh-thành chả có tội lỗi gì hết, nàng phạm tội thế nào được. Đạo đức ở trong trái tim chứ không ở nơi nào khác cả. Cái con tê ngưu Fa tutto kia đã khâu da cáo vào da nó, nói xưng xưng rằng nó đã rửa tội cho Adaté và con, ở Bénarès, theo kiểu châu Âu, rằng con là apostato và Khuynh-thành là apostata. Nó chỉ vào người đàn ông trần truồng vẽ trên hầu hết các bức tường ở đây mà thề rằng nó bị buộc tội oan đã hiếp dâm người vợ yêu quý của con và chị Déra tươi trẻ của cha. Về phần Khuynh-thành, thì nàng và chị Déra thùy mị thề rằng họ đã bị hiếp dâm. Những trí óc người Âu không thể hiểu được cái vực thẳm tối tăm đó. Tất cả bọn họ đều nói rằng chỉ có phó Thượng đế của họ mới có thể biết được điều gì thì biết thôi, bởi vì Ngài thì không thể sai lầm được.

Don Jéronimo, quan chánh án thành phố, ngày mai sẽ đưa bọn con xuống tàu để hầu kiện trước con người kỳ dị đó không sai lầm bao giờ. Viên đại pháp quan ấy của những kẻ dã man không đóng tại Lisbonne, mà ở xa lắm, tại một thành phố rất đẹp gọi là Roume*. Cái tên này ở Ấn Độ ta tuyệt nhiên không ai biết đến. Thật là một cuộc viễn du rùng rợn. Trong cuộc đời ngắn ngủi này, những đệ tử của Brama phải trải qua những nguy hiểm nào đấy!

Những bạn đồng hành của chúng con là những lái buôn ở châu Âu, những con hát, hai viên sĩ quan trong quân đội của vua Bồ Đào Nha, bọn này đã kiếm được rất nhiều tiền ở trong nước ta, những giáo sĩ của phó Thượng đế và tên lính.

Thật là hạnh phúc lớn cho chúng con đã học tiếng Ý là tiếng thông dụng của bọn người này: vì rằng làm thế nào mà chúng con có thể hiểu được cái tiếng thổ ngữ Bồ Đào Nha? Nhưng điều rùng rợn nhất là đi cùng một tàu với tên Fa tutto. Tối nay họ bắt chúng con ngủ ở trên tàu để ngày mai nhổ neo lúc mặt trời mọc. Chúng con sẽ có cái phòng nhỏ dài sáu pied, rộng bốn pied, dành cho vợ chồng con và Déra. Người ta bảo đó là một đặc ân đấy. Phải tự mua lấy đồ ăn thức dùng lặt vặt các loại. Ồn ào, huyên náo không thể tả được. Quần chúng nhân dân đổ xô đến để xem chúng con. Khuynh-thành khóc sướt mướt, Déra run lên: cần phải can đảm hơn lên mới được. Xin từ biệt cha, xin cha cầu nguyện Thượng đế cho chúng con. Thượng đế đã tạo ra những con người khổ cực được mười một vạn năm nghìn sáu trăm năm mươi hai vòng quay hằng năm của mặt trời xoay quanh quả đất, hay của quả đất xoay quanh mặt trời.

BỨC THƯ THỨ HAI

CỦA AMABED VIẾT TRONG KHI ĐI ĐƯỜNG

Sau một ngày đi biển con tàu đã đến trước Bombay, nơi đã bị tên sát nhân Albuquerque mà ở đây người ta gọi là vĩ nhân, chiếm đoạt. Bỗng nhiên một tiếng vang trời nổ ra: tàu của chúng con đã bị bắn chín phát đại bác; từ trong tường thành của thành phố người ta cũng bắn đáp lại chín phát. Khuynh-thành và chị Déra tươi trẻ tưởng đã đến ngày tận số. Một làn khói dày đặc phủ kín lấy chúng con. Thưa cha Shastasid hiền minh, cha có tin rằng đó là thi lễ không? Đó là cách chào lẫn nhau của những tên dã man ấy. Một chiếc xà-lúp mang thư gửi về Bồ Đào Nha: sau đó chúng con đi ra ngoài khơi, để lại về phía bên phải những cửa song của con sông lớn Zônboudipo mà bọn dã man ấy gọi là Indus*. Chúng con chỉ còn trông thấy muôn trùng cao thẳm mà lũ ăn cướp kia gọi là trời, cái lũ chúng chẳng xứng đáng với trời tí nào, và biển cả mênh mông mà lòng hám của và tính hung ác đã làm cho chúng phải vượt qua.

Tuy nhiên viên thuyền trưởng tỏ ra là một người lương thiện và cẩn thận. Ông ta không cho phép tên cố Fa tutto được lên sân tàu khi chúng con hóng mát ở trên đó; và khi nào tên cố Fa tutto ở trên đó thì chúng con ở tầng dưới. Chúng con và hắn như ngày và đêm không bao giờ hiện ra với nhau cùng một chân trời. Con suy nghĩ luôn luôn về số phận đã đùa cợt những con người khổ cực. Chúng con đi bồng bềnh trên Ấn Độ Dương cùng với một người Dominician để được xét xử ở Roume, cách Tổ quốc ta sáu nghìn dặm.

Ở trên tàu có một nhân vật được tôn kính, người ta gọi là cha tuyên úy. Không phải ông ta bố thí cho người ta*, trái lại, người ta cho ông tiền để ông đọc kinh, chẳng phải bằng tiếng Bồ Đào Nha, cũng chẳng phải tiếng Ý Đại Lợi, mà bằng một thứ tiếng mà chẳng người nào trong đám thủy thủ hiểu được cả; có lẽ chính ông ta cũng không hiểu thứ tiếng ấy nốt, vì ông ta luôn luôn tranh cãi với tên cố Fa tutto về nghĩa những câu nói. Viên thuyền trưởng bảo con rằng cha tuyên úy đó là giáo sĩ thuộc dòng Franciscain, còn người kia thuộc dòng Dominician. về tín ngưỡng họ bắt buộc phải bao giờ cũng bất đồng ý kiến. Những giáo phái của họ là tử thù của nhau, vì vậy cho nên họ ăn mặc khác nhau để tỏ rõ sự khác nhau về ý kiến.

Người Franciscain ấy tên là Fa molto*. Ông ta cho con mượn sách tiếng Ý nói về cái tôn giáo của vị phó Thượng đế mà chúng con sẽ phải tới hầu kiện. Adaté thân yêu của con và con đọc những sách ấy. Déra cũng nghe đọc. Thoạt tiên chị ta thấy ghê tởm, sợ làm phật ý Brama, nhưng càng đọc, chúng con càng thấy yêu mạnh mẽ hơn các giáo lý thiêng liêng mà Cha dạy cho tín đồ.

BỨC THƯ THỨ BA

TRONG NHẬT KÝ CỦA AMABED

Chúng con cùng với cha tuyên úy đọc những bức thư của một trong những vị đại thánh của tôn giáo Ý Đại Lợi và Bồ Đào Nha. Tên ông là Pual*. Cha có ý thức uyên thâm quảng bác, có lẽ cha đã từng biết ông Pual. Thật là một người vĩ đại: ông nghe thấy một tiếng nói là ngã ngựa, ông trông thấy một tia sáng là bị quáng lòa; ông tự khoe rằng đã ở tù như con; ông nói thêm rằng ông đã bị đánh năm lần, mỗi lần ba mươi chín roi tức là một trăm tám mươi roi đét vào đít; lại thêm ba lần bị đánh bằng gậy, không nói rõ bị đánh bao nhiêu cái; ông lại nói thêm đã một lần bị ném đá; đánh cách này dữ dội vì rất khó lành bệnh; ông lại thề rằng ông đã ở dưới đáy bể một ngày một đêm. Con thương hại ông ấy lắm, nhưng ngược lại ông ta rất sung sướng được lên tầng trời thứ ba. Thưa cha Shastasid sáng suốt, con thú thực với cha rằng con cũng muốn được như thế, dù con có phải mua cái vinh dự ấy bằng một trăm chín mươi lăm roi đánh cẩn thận vào đít.

Một người trần mà được lên trời thì thật là tuyệt vời;

Rồi từ trên trời rơi xuống cũng tuyệt vời,

như một trong những nhà thi sĩ Ấn Độ đáng yêu nhất của chúng ta đã nói đôi khi nhà thơ này thật là cao siêu*.

Rồi con thấy người ta dẫn Pual cũng như con đến Roume để xét xử. Lạ thay! Thưa cha Shastasid thân yêu, vậy Roume đã xét xử tất cả mọi người trong mọi thời đại hay sao? Chắc chắn thành phố này phải có cái gì cao siêu hơn tất cả mọi nơi khác trên trái đất; tất cả mọi người ở trên tàu đều chỉ viện Roume mà thề; ở Goa người ta lấy danh nghĩa Roume mà làm mọi việc.

Con sẽ nói cho cha thêm nhiều nữa. Thượng đế của cha tuyên úy Fa molto cũng là Thượng đế của Fa tutto, sinh ra và mất đi ở cái xứ phụ thuộc vào Roume và đã chịu nộp đồ cống cho đức vua* trị vì ở trong thành phố này. Tất cả những điều đó, cha có thấy kỳ lạ lắm không? Đối với con, con tưởng mình đang nằm mơ và tất cả mọi người xung quanh cũng nằm mơ hết thảy.

Cha tuyên úy Fa molto đọc cho chúng con nghe những chuyện còn thần kỳ hơn nhiều. Khi thì là một con lừa biết nói*, khi thì một trong những vị thánh của họ ở ba đêm ba ngày trong bụng một con cá voi rồi sau mới chui ra, rất là cáu kỉnh*. Chỗ này là một nhà truyền giáo đi thuyết pháp ở trên trời, ngồi trong một cỗ xe bằng lửa do bốn con ngựa bằng lửa kéo*. Một vị tiến sĩ thần học đi qua bể mà chân vẫn khô; theo sau là hai ba triệu người cùng đi trốn với ông*. Một vị khác ngăn mặt trời và mặt trăng lại*; nhưng cái đó con chả lấy gì làm lạ cho lắm, cha đã nói cho con biết rằng Bacchus cũng làm được như thế.

Xưa nay con vốn ưa sạch sẽ và có ý tứ thì điều làm con rầu lòng nhất là vị thần của những người này ra lệnh cho một trong những người thuyết giáo của mình phải ăn bánh mì quệt cái chất đáng khen; và ra lệnh cho một người khác phải ngủ với gái đĩ để lấy tiền* và để có con với họ.

Lại còn tệ hơn nữa là con người thông thái này bảo chúng con chú ý tới hai chị em là Oolla và Ooliba*. Cha đã đọc tất cả các sách nên cha biết rõ những nhân vật này lắm. Bài này đã làm vợ con rất sửng sốt: lòng trắng mắt nàng đỏ ngầu lên. Con nhận thấy rằng chị Déra hiền hậu nghe thấy đoạn này thì bừng bừng như lửa đốt. Chắc hẳn là tên Franciscain Fa molto là một người phóng túng. Tuy nhiên, khi ông thấy con và Khuynh-thành nổi giận đùng đùng thì ông gấp sách lại và đi ra để nghiền ngẫm về trang sách.

Ông để lại cho con quyển sách thánh của ông. Con tiện tay mở ra đọc vài trang. Hỡi đức Brama; hỡi đức chí công vĩnh cửu! Bọn này là những người thế nào? Tất cả bọn họ lúc về già đều ngủ với đầy tớ gái của họ*. Một người làm điều nhơ nhuốc với mẹ vợ mình*, một người khác với con dâu mình*. Ở đây cả một thành phố nhất định muốn coi một giáo sĩ đáng thương như một người con gái đẹp*, chỗ kia, hai cô con gái nhà khá giả cho cha uống rượu say, rồi lần lượt ngủ với cha và đều có con cả*.

Nhưng điều làm con hãi hùng nhất, khủng khiếp nhất là dân cư một thành phố hoa lệ mà Thượng đế đã cử đến hai vị thánh truyền giáo vẫn luôn luôn ở dưới chân ngai vàng, hai trí óc trong trẻo, sáng ngời ánh sáng thần tiên... bút con cũng run lên như tâm hồn con... có nên nói không nhỉ? Vâng, đám dân cư đó làm mọi cách để cưỡng hiếp hai sứ giả của Thượng đế*. với những người phàm đó là một tội lỗi ghê gớm! nhưng với thần thánh, việc đó có thể xảy ra được không?

Thưa cha Shastasid kính mến, chúng ta hãy cầu phúc Birmah, Vishrou và Brama; chúng ta hãy cảm ơn các vị đã chưa từng biết những câu chuyện ô uế không thể tưởng tượng được ấy. Người ta bảo rằng Alexander, con người đi chinh phục, ngày xưa muốn đưa cái tục mê tín* đó vào xứ ta và ông đã công khai làm chuyện ô uế với chú bé Épheation xinh xắn của ông. Trời phạt ông về việc đó. Épheation và ông đều chết non cả. Xin kính chào cha, người chủ của tâm hồn con, trí tuệ của trí tuệ con, Adaté, nàng Adaté buồn rầu, nhờ cha cầu nguyện cho nàng.

BỨC THƯ THỨ TƯ

CỦA AMABED GỬI CHO SHASTASID

Tại mũi đất gọi là Hảo Vọng Giác

ngày rằm tháng tê ngưu

Đã lâu nay con không rải lá bông lên trên tấm ván và chấm bút vào son đen hòa loãng ra để tường trình chân thực với cha. Chúng con đã để lại xa ở đằng sau về bên phải vịnh Babelmandel* chảy vào Hồng Hải nổi tiếng, mà thuở xưa sóng rẽ ra, chồng lên nhau như quả núi để lấy chỗ cho Bacchus và đoàn quân của ông đi. Con tiếc rằng tàu không cập bến ở bờ biển xứ Ả Rập hạnh phúc, xứ này cũng đẹp bằng nước ta, ở đó xưa kia Alexander định đóng đô cho đế quốc mình và làm kho trữ hàng cho thương mại thế giới. Con có ý muốn xem thành phố Aden hay Eden*, mà những cái vườn thánh* rất nổi tiếng trong thời thượng cổ; cái hải cảng Moka nổi tiếng về cà phê, tới nay thứ cà phê này chỉ mọc ở trong tỉnh đó mà thôi; cái thành phố Mecca*, nơi vị giáo tổ của Hồi giáo định đô cho đế quốc mình và hằng năm bao nhiêu nước ở châu Á, châu Phi và châu Âu đến đó hôn một hòn đá đen rơi từ trên trời xuống, trời rất ít khi gửi những thứ đá như thế cho loài người; nhưng người ta đã không cho phép chúng con thỏa mãn tính tò mò. Chúng con vẫn tiếp tục ngồi tàu tới Lisbonne, rồi từ đó đến Roume.

Chúng con đã vượt qua đường xích đạo; chúng con xuống tàu, lên trên đất thuộc địa phận vương quốc Mélinde, nơi người Bồ Đào Nha có một hải cảng rất lớn. Thủy thủ tàu chúng con đã đưa lên tàu ngà voi, hổ phách xám, đồng, bạc và vàng. Bây giờ chúng con đã đến Đại Hải Giác*: đây là xứ sở của những người Hottentot*. Những dân tộc này hình như không phải là con cháu của Brama. Tạo hóa đã cho những người phụ nữ ở đây một cái tạp dề do da họ tạo nên; cái tạp dề che kín bảo vật của họ, những người đàn ông Hottentot thờ kính bảo vật đó và làm thơ hoa tình và những bài hát ca tụng nó. Những dân tộc ấy đi ra ngoài cũng hoàn toàn trần truồng. Cái phong cách đó rất là tự nhiên; nhưng con thấy nó không được trang nhã và khéo léo. Người đàn ông Hottentot rất là khốn khổ: anh ta chẳng có gì để thèm muốn khi anh ta đã trông thấy đằng trước và đằng sau một người đàn bà Hottentot. Anh ta không có cái thú vị ao ước những vật trở ngại. Chẳng còn cái gì là kích thích đối với anh nữa. Áo dài của phụ nữ Ấn Độ chúng ta được chế ra để mà xắn lên, tỏ rõ sự khéo léo thần tình hơn nhiều. Con tin rằng các nhà thông thái Ấn Độ đã nghĩ ra lối chơi cờ tướng và lối chơi cờ vây cho chúng ta, cũng đã nghĩ ra quần áo phụ nữ cho chân hạnh phúc của chúng ta.

Chúng con sẽ ở lại Hải Giác này hai ngày, nơi đây là tận cùng của thế giới và hình như nó phân chia phương Đông và phương Tây. Con càng nghĩ về màu da của những dân tộc này, về tiếng kêu tằng tặc mà họ dùng để diễn đạt chứ không dùng tiếng nói rành rẽ, về nét mặt họ, về cái tạp dề của phụ nữ, thì con càng tin chắc rằng chủng tộc ấy không thể nào cùng nguồn gốc với chúng ta.

Cha tuyên úy thì cho rằng người Hottentot, người da đen và người Bồ Đào Nha, đều cùng chung một ông tổ. Ý nghĩ đó thật là lố bịch, nói như vậy cũng như bảo rằng gà, cây, cỏ của xứ này là do gà, cây, cỏ ở Bénarès hay ở Bắc Kinh đưa tới*.

BỨC THƯ THỨ NĂM

CỦA AMABED

Tối ngày 16, tại mũi đất gọi là Hảo Vọng Giác

Sau đây lại là một chuyện rắc rối khác. Viên thuyền trưởng cùng đi chơi với Khuynh-thành và con ở trên một cao nguyên lớn, song bể Nam hải vỗ vào chân đồi. Cha tuyên úy Fa molto đã lẳng lặng dắt chị Déra tươi trẻ của chúng con vào trong một ngôi nhà mới xây mà người ta gọi là quán rượu. Người con gái đáng thương kia chẳng hiểu chút nào thâm ý của việc đó, và tin rằng chẳng có gì đáng sợ, vì cha tuyên úy nọ không phải là một người Dominician. Một lát sau, chúng con nghe thấy tiếng kêu. Cha hãy tưởng tượng ra cảnh là Cha Fa tutto thấy hai người nói chuyện riêng thì nổi ghen lên. Cha Fa tutto tức giận đùng đùng đi vào quán rượu; có hai thủy thủ cũng nổi ghen. Tính ghen thật là một tính ghê gớm. Hai thủy thủ và hai giáo sĩ đã uống nhiều cái thứ rượu mà họ bảo là do Noé của họ sáng chế ra, còn chúng ta thì bảo Bacchus mới là người sáng chế: thật là món quà tai hại, nhưng có thể có ích nếu ta đừng lạm dụng nó quá dễ dàng. Người Âu cho rằng thứ rượu ấy uống vào thì tinh thần sảng khoái: sao lại thế được, vì uống rượu vào thì mất trí khôn kia mà?

Hai người hàng hải và hai nhà sư châu Âu đánh nhau kịch liệt, một người thủy thủ đấm Fa tutto. Fa tutto thụi cha tuyên úy, người Franciscain này đấm người thủy thủ kia, người thủy thủ kia đấm trả lại; cả bốn người đấm hết tay này đến tay khác, hai chọi hai, ba chọi một, tất cả chọi nhau, người nào cũng chửi, người nào cũng kéo lấy người con gái bất hạnh đang kêu thảm thương. Nghe thấy tiếng động, viên thuyền trưởng chạy tới; hắn đánh túi bụi cả bốn người đang đánh nhau kia, rồi muốn để cho Déra được an toàn, hắn dắt nàng vào phòng chỉ huy của hắn, nhốt nàng vào đó và hắn ở luôn đó với nàng đã được hai giờ nay rồi. Sĩ quan và hành khách ai nấy đều rất lễ độ, quây quần xung quanh chúng con và cam đoan với chúng con rằng hai người thầy tu kia (họ gọi những người ấy như thế) khi tới Roume sẽ bị phó Thượng đế trừng trị nghiêm ngặt. Niềm hy vọng ấy an ủi chúng con đôi chút.

Hai giờ sau, viên thuyền trưởng trở ra, dẫn Déra đến chỗ chúng con với những cử chỉ lịch thiệp và những lời chúc tụng làm cho người vợ thân yêu của con rất hài lòng. Hỡi đức Brama! Biết bao nhiêu chuyện lạ lùng xảy ra trong những chuyến đi, khôn hơn hết là ở lại nhà!

BỨC THƯ THỨ SÁU

CỦA AMABED TRONG KHI ĐI ĐƯỜNG

Từ ngày xảy ra câu chuyện của chị Déra, con không viết thư cho cha. Trong suốt chuyến đi bể, viên thuyền trưởng đối với nàng có thái độ tốt đặc biệt. Con sợ rằng hắn lại tăng cuồng những cử chỉ lịch thiệp đối với vợ con; nhưng nàng giả vờ có mang được bốn tháng. Những người Bồ Đào Nha coi đàn bà có thai như những người thiêng liêng, không được phép làm cho họ buồn khổ. Ít nhất, cũng là một tục tốt bảo toàn danh dự quý báu cho Adaté.

Người Dominician được lệnh không bao giờ đứng trước chúng con, hắn ta vâng lời.

Vài ngày sau khi xảy ra tấn kịch ở quán rượu, người Franciscain đến xin lỗi chúng con. Con kéo người ấy ra một chỗ. Con hỏi ông ta rằng tại sao ông ta đã thề giữ chay tịnh mà lại có thể phá giới đến mức như vậy. Ông ta trả lời:

- Đúng rằng tôi đã thề như thế, nhưng nếu tôi có hứa rằng máu sẽ không bao giờ chảy trong huyết quản của tôi, rằng móng tay móng chân và tóc của tôi sẽ không bao giờ mọc ra nữa, ông cũng phải thú thực với tôi rằng tôi sẽ không thể thực hiện được lời hứa ấy. Cứ cưỡng bức chúng tôi phải chay tịnh và hoạn tất cả các thầy tu thành quan thị, hơn là bảo chúng tôi thề phải chay tịnh. Chừng nào con chim còn có lông thì nó cứ bay. Biện pháp duy nhất làm cho con nai không thể chạy được là phải cắt chân nó đi. Ông phải tin chắc chắn rằng những tu sĩ cường tráng như tôi, mà lại không có vợ, bất đắc dĩ phải sa vào những việc quá đáng làm cho thiên nhiên cũng phải hổ thẹn, sau đó rồi họ lại đi làm lễ thánh huyền bí.

Trong khi nói chuyện với người này con đã học được rất nhiều. Ông đã nói rõ cho con biết hết tất cả những bí mật của tôn giáo ông ta. Cái nào cũng làm cho con ngạc nhiên. Ông ta nói:

- Đức Cha Fa tutto là một tên bịp bợm không tin một lời nào về những cái ông ta dạy; đối với tôi, tôi nghi ngờ mãnh liệt lắm; nhưng tôi gạt những mối nghi ngờ đó, tôi bịt một miếng vải vào mắt tôi, tôi xua đuổi những tư tưởng của tôi và tôi cố gắng đi trong nghề nghiệp hiện hành của tôi. Tất cả các thầy tu đều bị dồn vào một trong hai trường hợp sau đây: hoặc là óc hoài nghi làm cho họ ghét nghề nghiệp của họ, hoặc là óc ngu độn làm cho nghề nghiệp của họ có thể kham được.

Cha có thể tưởng tượng được sau những lời tâm sự đó, ông ta đề nghị con theo đạo Cơ đốc không? Con bảo ông ta:

- Ông giới thiệu một đạo mà chính bản thân ông không tin, với tôi là một người sinh ra ở trong một đạo cổ nhất thế giới; và theo lời ông đã thú nhận, sự thờ cúng của chúng tôi đã có từ ít nhất một trăm mười lăm nghìn ba trăm năm, trước khi có những Franciscain ở trên thế giới này, như vậy nghĩa là làm sao?

Ông ta nói:

- Chà! Ông bạn Ấn Độ thân mến, nếu tôi có thể làm cho ông và nàng Adaté xinh đẹp theo được đạo Cơ đốc, thì tôi sẽ làm cho thằng ba que Dominician kia tức đến chết đi được, tên này không tin vào sự trinh khiết hoài thai của đức Mẹ Đồng trinh! Ông sẽ làm cho tôi hiển đạt; tôi có thể trở thành obispo*; đó là một hành động rất tốt và Thượng đế sẽ cảm ơn ông.

Thưa cha Shastasid thiêng liêng, chính vì thế mà người ta thấy được trong đám người Âu dã man có những người phức tạp vừa lầm bầm, vừa nhu nhược, vừa tham lam, vừa ngu ngốc, lại có những kẻ khác họ đểu cáng một cách có ý thức và tàn nhẫn. Con thuật lại câu chuyện cho Khuynh-thành nghe: nàng mỉm cười thương hại. Ai có thể biết rằng chúng con đã học tập để hiểu biết lòng người trên một con tàu, khi đi về phía bờ biển châu Phi?

BỨC THƯ THỨ BẢY

CỦA AMABED

Khí hậu ở những nơi bờ bể phương Nam này tốt biết bao! Nhưng những dân cư thì cũng xấu xí biết bao! Thật là những người thô lỗ! Tạo hóa càng làm nhiều cho ta thì ta càng làm ít cho tạo hóa. Những dân tộc này không biết một nghệ thuật nào hết. Trong những dân tộc đó, một vấn đề lớn được đặt ra: họ là con cháu loài khỉ hay loài khỉ là con cháu họ. Những nhà hiền triết của ta đã nói người là hình ảnh của Thượng đế: cái mũi đen tẹt, có tí ti hay chẳng có chút thông minh nào, gọi đó là hình ảnh của Thượng đế chẳng đáng buồn cười sao! Có lẽ tới một thời gian nào đó, những động vật ấy sẽ biết cày cấy, tô điểm đất đai bằng những ngôi nhà và những thửa vườn, và biết đường đi của các vì tinh tú. Mọi việc đều cần phải có thời gian, về phía chúng ta kể từ ngày nền triết học của ta ra đời, đã được một trăm mười lăm nghìn sáu trăm ba mươi hai năm; thực ra, xin lỗi cha, con nghĩ rằng chúng ta lầm, con tưởng cần phải nhiều thời gian hơn nữa ta mới tới được trình độ ngày nay. Ta hãy chỉ cứ tính hai vạn năm mới phát minh ra một thứ tiếng tạm dùng được; cũng ngần ấy thời gian để viết bằng vần a, b, c; cũng ngần ấy thời gian để biết cách luyện kim; cũng ngần ấy thời gian để phát minh ra cái cày và cái thoi; cũng ngần ấy thời gian để biết nghề hàng hải; và còn biết bao nhiêu nghệ thuật nữa cần đến hàng bao nhiêu thế kỷ! Những người Chaldée có từ bốn mươi vạn năm ấy thế mà vẫn còn chưa đủ lâu.

Viên thuyền trưởng đã mua ở một nơi trên bờ biển gọi là Angola* sáu người da đen bán với thời giá của sáu con bò. Chắc xứ này đông đúc dân cư hơn xứ ta vì ở đây người ta bán người rẻ lắm. Nhưng không biết một đám dân cư đông đúc như vậy làm thế nào có thể đồng ý với nhau được với biết bao nhiêu sự dốt nát như thế này?

Viên thuyền trưởng có mấy nhạc sĩ ở bên cạnh; ông ta ra lệnh cho họ tấu nhạc, tức thì những người da đen đáng thương kia bắt đầu nhảy múa cũng gần đúng nhịp điệu như những con voi của ta. Có thể nào họ yêu âm nhạc mà không thể sáng chế ra được cái vĩ cầm hay đến cả cái kèn ở thôn quê? Thưa Shastasid vĩ đại, cha sẽ nói cho con hay rằng tài khôn khéo của chính loài voi cũng chưa thể đạt được sự cố gắng đó và còn phải đợi. về điều này, con không có gì để cãi lại cả.

BỨC THƯ THỨ TÁM

CỦA AMABED

Một năm ròng rã vừa mới qua, hiện nay chúng con đã trông chúng thấy Lisbonne ở trên sông Tage*; từ xưa sông này nổi tiếng là có vàng cuồn cuộn trong sông nước. Nếu quả vậy tại sao người Bồ Đào Nha lại đi tìm vàng ở nơi rất xa như thế? Tất cả những người châu Âu này đều trả lời rằng vàng có bao nhiêu cũng chẳng thừa. Như lời cha đã nói với con, Lisbonne là thủ đô của một vương quốc rất nhỏ bé. Đây là Tổ quốc của tên Albuquerque, tên này đã làm chúng ta khổ cực biết bao nhiêu. Con thú thực có một cái gì cao cả trong đám người Bồ Đào Nha này, họ đã nô dịch một phần đất đai đẹp đẽ của chúng ta. Lòng ham muốn có hồ tiêu ắt hẳn làm nảy ra tài khôn khéo và lòng can đảm.

Khuynh-thành và con hy vọng sẽ được vào thành phố; nhưng người ta không cho phép, vì người ta bảo chúng con là tù nhân của phó Thượng đế; và người Dominician Fa tutto, người Franciscain Fa molto, cùng Déra, Adaté và con, tất cả chúng con đều bị xử ở Roume.

Người ta chuyển chúng con sang một chuyến tàu khác đi về thành phố của phó Thượng đế.

Viên thuyền trưởng là một người Tây Ban Nha đã già hoàn toàn khác hẳn với người Bồ Đào Nha, người này đối xử với chúng con rất lễ phép. Viên thuyền trưởng chỉ nói gióng một và cũng rất ít khi nói; ông ta đeo ở thắt lưng một chuỗi hạt, lúc nào ông ta cũng đếm từng hạt: người ta bảo đó là biểu hiện cao quý của đạo đức.

Déra rất tiếc viên thuyền trưởng trước; nàng thấy ông ta lịch sự hơn nhiều. Người ta trao cho người Tây Ban Nha một bó to giấy tờ để thẩm lý vụ án của chúng con tại tòa án ở Roume. Một viên ký lục ở trên tàu đọc to những giấy tờ đó lên. Hắn ta đồ chừng Cha Fa tutto sẽ bị án phạt tội khổ sai chèo thuyền cho giáo chủ, và cha tuyên úy Fa molto khi tới nơi thì sẽ bị xử phạt tội xuy*. Tất cả thủy thủ đều đồng ý như vậy; viên thuyền trưởng bó chặt giấy tờ chẳng nói năng gì. Tàu chúng con sửa soạn để khởi hành. Xin đức Brama hãy thương chúng con và ban cho cha nhiều ân sủng! Đức Brama thì chí công, nhưng một điều rất kỳ dị là con đẻ trên bờ sông Hằng lại bị đem xử ở Roume. Người ta nói chắc chắn với chúng con rằng đã có nhiều người ngoại quốc cũng bị như chúng con.

BỨC THƯ THỨ CHÍN

CỦA AMABED

Không có gì lạ; tất cả thủy thủ đều im lặng và ủ rũ như viên thuyền trưởng. Cha biết câu ngạn ngữ Ấn Độ này đấy nhỉ: “Tất cả đều khuôn theo phẩm hạnh của chủ.” Chúng con đi qua một bể chỉ rộng có chín nghìn bộ ở giữa hai dãy núi; chúng con đi vào một bể khác lô nhô những đảo. Có một cái đảo rất lạ lùng*, cai trị bởi những người tu hành theo đạo Cơ đốc, mặc áo ngắn và đội mũ, họ thề sẽ giết hết những người nào đội mũ nỉ và mặc áo dài. Họ cũng phải cầu kinh. Tàu chúng con đậu ở một hòn đảo to hơn và rất đẹp, gọi là đảo Sicile*, xưa kia đảo này đẹp hơn nhiều: người ta nói đến những thành phố tráng lệ mà ngày nay chỉ còn những đống điêu tàn đổ nát. Ngày xưa đảo này do các vị thiên thần, tiên nữ, khổng lồ, những anh hùng ở; họ làm ra sét ở đây. Một nữ thần tên là Cérès* tạo ra mùa màng phong phú trên toàn đảo. Phó Thượng đế đã thay đổi tất cả những cảnh ấy, hiện nay người ta thấy rất nhiều đám rước và rất nhiều tên cắt túi.

BỨC THƯ THỨ MƯỜI

CỦA AMABED

Thế là hiện nay chúng con đang ở trên đất của phó Thượng đế. Con đã đọc trong cuốn sách của cha tuyên úy là xứ này toàn vàng và trời xanh; tường thành bằng ngọc bích và ngọc hồng; suối chảy toàn dầu; giếng nước toàn sữa; thôn quê thì đầy những nho mà mỗi gốc sản xuất một trăm thùng rượu vang*. Có lẽ chúng con sẽ thấy tất cả những cảnh đó khi tới gần Roume.

Chúng con rất khó nhọc mới tới đó được một hải cảng nhỏ rất không thuận tiện, gọi là Civita Vecchia*. Đô thị này hoang tàn và cái tên gọi rất đúng.

Người ta đưa đến những chiếc xe do bò kéo để giải chúng con đi. Những con bò này cũng tất phải ở xa tới, vì đất đai ở hai bên tả hữu không trồng trọt gì cả: chỉ toàn là đầm lầy hôi thối, những bụi rậm, những bãi hóa. Dọc đường chúng con chỉ thấy những người khoác một nửa cái áo choàng, không sơ mi, ăn xin chúng con một cách kiêu hãnh. Người ta bảo chúng con rằng họ chỉ ăn những cái bánh bé dẹt đét mà người ta không cho họ vào buổi sớm, và họ chỉ uống có nước thánh.

Nếu không có những đám ăn mày kia đi từ năm hay sáu nghìn bộ, đến kêu van để xin được một phần ba mươi đồng rupee, thì cái vùng này sẽ là một sa mạc đáng sợ. Người ta cũng bảo cho chúng con biết rằng bất cứ ai đi đâu, qua đây sẽ bị nguy đến tính mạng. Hẳn là Thượng đế giận cái thầy trợ tế của Người* vì Thượng đế đã cho ông ta một xứ là vùng nhơ nhóp của thiên nhiên. Con mới được biết miền này xưa kia rất đẹp và trù phú, nó mới trở nên xác xơ từ khi các vị trợ tế này chiếm đoạt mà thôi.

Thưa cha Shastasid hiền minh, con viết thư cho cha ở trên xe bò để cho đỡ buồn. Adaté rất đỗi ngạc nhiên. Khi nào đến Roume, con sẽ viết thư ngay cho cha.

BỨC THƯ THỨ MƯỜI MỘT

CỦA AMABED

Thế là hiện nay chúng con đang ở trong thành phố Roume. Chúng con tới hôm qua vào lúc ban ngày mồng ba tháng con cừu, mà ở đây gọi là ngày 15 tháng Ba năm 1513. Thoạt tiên chúng con cảm thấy tất cả đều trái ngược với lòng mong đợi.

Chúng con vừa tới cửa gọi là Thánh Pancrace* thì chúng con đã trông thấy hai đoàn ma quái, một đoàn mặc như cha tuyên úy, còn đoàn kia mặc như Cha Fa tutto. Mỗi đoàn đều vác một lá cờ đi đầu và một cái gậy to có khắc một người đàn ông trần truồng với tư thế giống như tượng khắc ở Goa. Hai đoàn đi hàng đôi, hát một điệu làm cho cả tỉnh buồn ngáp. Khi đám người đi tới xe bò của chúng con, một đoàn kêu lên:

- Thánh Fa tutto đây rồi!

Đoàn kia kêu lên:

- Thánh Fa molto đây rồi!

Họ hôn áo dài của hai người; quần chùng quỳ xuống:

- Thưa Cha, Cha đã dụ được bao nhiêu người Ấn Độ theo đạo?

- Một vạn năm nghìn bảy trăm, - người này nói.

- Một vạn một nghìn chín trăm, - người kia nói.

- Lạy đức Mẹ Maria Đồng trinh!

Mọi người đều đổ dồn con mắt vào chúng con, mọi người đều xúm quanh lại chúng con.

- Thưa Cha, có phải đây là những người học đạo của Cha không?

- Phải, ta đã rửa tội cho chúng rồi.

- Họ đẹp quá nhỉ. Vinh quang thay cho đấng Chí cao! Vinh quang thay đấng Chí cao!

Tên Cha Fa tutto và tên Cha Fa molto mỗi người được một đội rước về một ngôi nhà lộng lẫy; còn chúng con thì đi về hàng cơm. Nhân dân vừa theo chúng con đến đó vừa kêu: “Cazzo, cazzo*, vừa làm phép thánh, vừa hôn tay chúng con, vừa hết lời khen ngợi Adaté thân yêu của con, Déra và con nữa. Chúng con hết sức ngạc nhiên.

Chúng con vừa tới nhà hàng cơm thì một người mặc áo dài tím, có hai người mặc áo khoác ngoài đen đi theo, đến chúc mừng chúng con đã đến. Việc đầu tiên của người ấy là biếu chúng con tiền do Hội propaganda*gửi tặng nếu chúng con cần dùng. Con trả lời người ấy chúng con hãy còn nhiều kim cương (thật vậy, con đã giấu túi tiền và hộp kim cương vào trong quần đùi). Tức thì, người đó sụp lạy trước mặt con và gọi con là quan lớn.

- Thưa Bà Lớn Adaté, Bà Lớn đi đường có nhọc lắm không? Bà Lớn có đi nằm không? Tôi sợ làm phiền Bà Lớn nhưng lúc nào tôi cũng sẵn sàng đợi lệnh Bà Lớn chỉ bảo. Ngài Amabed có thể sai phái tôi, tôi sẽ đưa lại một người hướng dẫn* để Ngài sử dụng; Ngài cứ việc sai thôi. Trong khi hai Ngài nghỉ nếu hai Ngài muốn hạ cố đến nhà tôi xơi nước thì tôi lấy làm hân hạnh lắm, tôi xin đưa xe đến đón hai Ngài.

Thưa cha Shastasid, phải nói thực rằng Trung Quốc cũng không lễ phép hơn cái nước phương Tây này được. Vị chúa đó rút lui. Adaté và con ngủ sáu giờ đồng hồ. Khi trời vừa tối, thì xe đến đón chúng con. Chúng con đi đến nhà con người lịch sự đó. Nhà ông thắp đèn sáng choang và trang hoàng những bức tranh dễ coi hơn nhiều so với bức vẽ người đàn ông trần truồng mà chúng con đã trông thấy ở Goa. Một đám người rất đông vuốt ve chúng con mãi, khen ngợi chúng con là người Ấn Độ, chúc tụng chúng con đã được rửa tội và sẵn sàng giúp đỡ chúng con trong suốt thời gian chúng con muốn ở lại Roume.

Chúng con muốn xin xử Cha Fa tutto, người ta không cho chúng con có thời giờ để nói về việc ấy. Cuối cùng chúng con lại bị dẫn trở về, ngạc nhiên, sượng sùng về sự đón tiếp như vậy, và chẳng hiểu tí gì cả.

BỨC THƯ THỨ MƯỜI HAI

CỦA AMABED

Hôm nay chúng con tiếp vô số là khách, một bà hoàng ở Piombino* đã cho hai người thị tòng đến mời chúng con đến ăn ở nhà bà. Chúng con đi tới đó, xe ngựa quân hầu lộng lẫy. Người mặc áo tím cũng có mặt, Con được biết đây là một vị lãnh chúa, tức là một trong những kẻ tay chân của phó Thượng đế, mà người ta gọi là con cưng, là Prelati*. Không ai đáng yêu hơn, thanh nhã hơn là bà hoàng Piombino. Bà đặt con ngồi cạnh bà. Chúng con kinh không ăn thịt bồ câu La Mã và gà gô, làm cho bà ngạc nhiên lắm. Người con cưng nói với chúng con rằng vì chúng con đã được rửa tội thì cần gì phải ăn gà gô và uống rượu vang Montepulciano, tất cả các phó Thượng đế đều như thế cả và đó là dấu hiệu cần thiết của một tín đồ Cơ đốc chân chính.

Adaté xinh đẹp đã trả lời với vẻ ngây thơ thường ngày rằng nàng không phải là một tín đồ Cơ đốc, mà nàng đã rửa tội ở sông Hằng.

- Ối chao ôi! - Người con cưng nói, - thưa phu nhân, rửa tội ở sông Hằng, hay ở sông Tibre* hay ở trong lúc tắm, có can hệ gì đâu? Các ngài là đạo hữu của chúng tôi, các ngài được Cha Fa tutto cải giáo; đó là một vinh dự cho chúng tôi mà chúng tôi không muốn bỏ mất. Các ngài xem đạo của chúng tôi cao quý hơn đạo của các ngài bao nhiêu!

Rồi tức thì người ấy gắp cánh gà gô đầy lên đĩa của chúng con. Bà hoàng uống rượu chúc mừng sức khỏe và vĩnh phúc của chúng con. Người ta đã ép nài chúng con với biết bao nhã độ, đã nói biết bao lời tốt đẹp, đã rất lễ phép, rất vui vẻ, rất quyến rũ, đến nỗi cuối cùng bị thú vui mê hoặc (con xin đức Brama xá tội), Adaté và con đã ăn ngon lành no nê hết sức, và quyết tâm khi đi về sẽ ngụp tắm ở sông Hằng để rửa tội. Người ta tin chúng con là tín đồ Cơ đốc. Bà hoàng nói:

- Cha Fa tutto hẳn là một nhà truyền giáo vĩ đại, tôi muốn mời Cha làm thầy nghe tôi xưng tội.

Người vợ đáng thương của con và con; chúng con đỏ mặt, cúi đầu xuống.

Thỉnh thoảng Adaté phu nhân lại nói hở cho họ hiểu là chúng con đến đây để cho phó Thượng đế xử án và nàng rất muốn được gặp Người.

- Không có phó Thượng đế, - bà hoàng nói, - Người đã tịch rồi; hiện nay người ta đang bận bầu một vị khác; khi nào bầu xong, sẽ giới thiệu các ngài với đức Thánh Cha. Các ngài sẽ được chứng kiến một buổi lễ uy nghiêm nhất mà loài người có thể trông thấy được, và các ngài sẽ là một vinh dự cho buổi lễ đó.

Adaté trả lời rất tài tình; và bà hoàng rất thích nàng.

Bữa ăn gần tàn, chúng con được nghe nhạc, và con có thể dám nói rằng hay hơn nhạc ở Bénarès và ở Maduré.

Sau bữa ăn, bà hoàng cho thắng ngựa vào bốn cỗ xe thếp vàng: bà mời chúng con ngồi lên cỗ xe của bà. Bà chỉ cho chúng con xem những lâu đài đẹp đẽ, những pho tượng, những bức họa. Tối đến thì khiêu vũ. Con so sánh ngầm buổi tối đón tiếp thú vị này với cái lỗ ở dưới đất mà chúng con đã bị giam ở Goa, và thật khó hiểu rằng tại sao cùng một Chính phủ, cùng một tôn giáo mà ở Roume thì êm đềm và đẹp đẽ, và ở xa thì lại thi thố bao nhiêu điều khủng khiếp như thế.

BỨC THƯ THỨ MƯỜI BA

CỦA AMABED

Trong khi thành phố này bị ngấm ngầm chia ra thành nhiều bè đảng để bầu một vị phó Thượng đế, trong khi những bè đảng ấy hằn thù nhau cực độ lại đối xử với nhau ra vẻ rất có lễ độ giống như tình bạn bè, trong khi nhân dân coi các Cha Fa tutto và Fa molto như là con cưng của Thượng đế, trong khi người ta sốt sắng xung quanh chúng con với một vẻ rất hiếu kỳ tôn kính, thì, thưa cha Shastasid thân mến, con suy nghĩ rất sâu sắc về cách cai trị của Chính phủ Roume.

Con so sánh cách cai trị của chính phủ ấy với bữa ăn bà hoàng Piombino đã thết chúng con. Gian phòng sạch sẽ, đủ tiện nghi, trang hoàng đẹp; trên tủ búp phê những đồ vàng bạc bóng lộn; người dự tiệc rất náo nhiệt trong cảnh vui vẻ, thông minh và có nhã độ. Nhưng trong bếp thì máu và mỡ chảy ròng ròng; da thú, lông và lòng chim chồng chất hỗn độn, tỏa ra mùi hôi thối làm người ta phát tởm.

Theo ý con, tình hình triều đình La Mã là như thế; ở trong triều đình thì lễ phép, nịnh nọt, ở nơi khác thì hỗn tạp và hà khắc. Khi chúng con nói rằng chúng con hy vọng sẽ được kiện tên Fa tutto, thì người ta mỉm cười; người ta bảo chúng con sá gì những chuyện lặt vặt đó, rằng chính phủ rất coi trọng chúng con, không muốn để chúng con ghi nhớ mãi cái trò hề như vậy; rằng những tên Fa tutto và Fa molto là những loài khỉ được huấn luyện cẩn thận để làm những trò quỷ thuật trước nhân dân; và cuối cùng người ta thề giữ lễ phép và tình hữu nghị với chúng con. Thưa cha Shastasid vĩ đại, cha muốn chúng con xử trí cách nào? Con tưởng rằng cách khôn hơn hết là cười lên như mọi người khác và lễ phép như họ. Con muốn nghiên cứu Roume, việc này cũng bõ công đấy.

BỨC THƯ THỨ MƯỜI BỐN

CỦA AMABED

Từ thư trước đến thư này cách nhau khá dài. Con đã đọc, đã nhìn, đã nói chuyện, đã suy nghĩ. Con thề với cha rằng không có mâu thuẫn giữa Chính phủ La Mã và tôn giáo ở La Mã. Hôm qua con đã nói điều đó với một nhà thần học cũng giống như một tên đầy tớ hạng bét ở trong một nhà: họ làm công việc nặng nhọc nhất, bưng rác rưởi và nếu họ thấy một miếng giẻ lau nào còn có thể dùng được thì họ để dành riêng phòng khi cần đến.

Con nói với người đó:

- Chúa của Ngài sinh ra ở trong cái chuồng bò giữa một con bò và một con lừa; Chúa được nuôi nấng, trưởng thành và mất đi trong sự nghèo túng. Chúa đã chú ý dặn dò tông đồ phải sống nghèo túng; Chúa đã tuyên bố rằng trong đám họ sẽ không có ai nhất ai bét và kẻ nào muốn sai phái người khác thì phải hầu hạ họ. Nhưng ở đây tôi thấy người ta làm hoàn toàn ngược lại với điều Chúa muốn. Ngay đạo của Ngài cũng khác hẳn đạo của Chúa. Các Ngài bắt buộc người ta phải tin những cái mà Chúa chưa hề nói đến một lời nào.

- Tất cả cái đó đều đúng, - ông ta trả lời con. - Chúa của chúng tôi không ra mệnh lệnh rõ ràng cho các giáo chủ làm giàu bằng mồ hôi nước mắt của các dân tộc và tước đoạt tài sản của người khác; nhưng Chúa đã ra lệnh như vậy một cách bóng bẩy. Chúa sinh ra ở cạnh một con bò và một con lừa; nhưng ba vị vua đã đến thờ Người ở trong chuồng ngựa. Bò và ngựa tượng trưng cho nhân dân mà chúng tôi dạy dỗ, và ba vị vua tượng trưng cho tất cả những ông vua đang ở dưới chân chúng tôi. Đồ đệ của Chúa xưa kia ở trong hoàn cảnh bần cùng: vậy thì các vị giáo chủ của chúng tôi ngày nay ắt phải giàu thiên ức vạn tải. Vì nếu những vị phó Thượng đế đầu tiên chỉ cần có một écu thì những vị ngày nay rất cần đến mười triệu écu. Vậy mà nghèo tức là chỉ có những thứ cần thiết. Thế thì các vị giáo hoàng của chúng tôi không có cả các thứ cần thiết nữa kia, cho nên các vị thực hiện luật nghèo túng rất là nghiêm cách. Còn về những giáo điều Chúa của chúng tôi không hề viết gì hết, nhưng chúng tôi thì biết viết: vậy thì nhiệm vụ của chúng tôi là phải viết những giáo điều. Vì vậy chúng tôi lúc nào thấy cần thì lại tạo ra những giáo điều. Ví dụ như chúng tôi đã tạo ra việc hôn nhân thành một dấu hiệu trông thấy được của một việc không trông thấy được: do đó mà tất cả những vụ kiện cáo về hôn nhân ở mọi nơi trên châu Âu đều thuộc quyền tòa án chúng tôi ở Roume. Vì rằng chỉ có mình chúng tôi mới có thể thấy được những sự vật không trông thấy được. Đó là một nguồn tài sản dồi dào chảy tuôn về cái phòng tài chính thiêng liêng của chúng tôi để giải cơn khát cho cảnh nghèo túng của chúng tôi.

Con hỏi ông ta rằng cái buồng thiêng liêng kia có còn những nguồn lợi nào khác nữa không?

- Cố nhiên chúng tôi đã nghĩ đến chuyện đó, - ông ta nói; - chúng tôi lợi dụng những người sống và những người chết. Ví dụ: khi có một người quá cố thì chúng tôi đưa xuống một bệnh xá*. Chúng tôi cho người đó uống thuốc ở trong dược xá của linh hồn; và Ngài không thể tưởng tượng được dược xá đó đối với chúng tôi giá bao nhiêu tiền.

- Sao lại thế, thưa Ngài, tôi thấy hình như túi tiền của một linh hồn thường là lép kẹp.

- Điều đó đúng, Ngài ạ. Nhưng những linh hồn ấy có bà con họ rất vui sướng được đưa họ hàng đã chết ra khỏi bệnh xá và đặt họ ở một nơi dễ chịu hơn. Thật là buồn cho một linh hồn phải mãi mãi dùng thuốc. Chúng tôi điều đình với những người sống: họ mua sức khỏe cho những linh hồn bà con họ đã chết, người này thì giá đắt, người kia thì giá rẻ, tùy theo năng lực của họ. Chúng tôi cấp cho họ những giấy để đến dược xá. Tôi cam đoan với Ngài rằng đó là một nguồn thu tốt nhất của chúng tôi.

- Nhưng, thưa Ngài, làm thế nào mà những giấy đó đến tay những linh hồn?

Ông ta bật cười nói:

- Đó là việc của những bà con họ, vả lại, tôi chẳng đã nói với Ngài rằng chúng tôi có quyền không thể chối cãi được đối với những vật không thể trông thấy được hay sao?

Con thấy ông ấy hơi linh lợi lắm, con học được nhiều khi nói chuyện với ông ấy, và con cảm thấy đã khác hẳn trước rồi.

BỨC THƯ THỨ MƯỜI LĂM

CỦA AMABED

Thưa cha Shastasid thân mến, cha đã biết rằng người hướng dẫn mà Ngài ấy đã giới thiệu với con và con đã nói qua trong những thư trước, là một người rất thông minh, đi chỉ dẫn cho người ngoại quốc xem những cảnh kỳ lạ ở thành Roume cổ và thành Roume mới. Cả hai thành phố này, như cha đã biết, đã từng chỉ huy các vua chúa; nhưng những người La Mã thuở trước dùng vũ lực mà nắm được chính quyền, còn những người La Mã về sau thì dùng ngòi bút. Kỷ luật nhà binh đã làm cho César chinh phục được một đế quốc mà cha đã biết lịch sử; kỷ luật của tu viện đem lại một đế quốc mà cha đã biết cho những vị phó Thượng đế gọi là Giáo hoàng cũng ở nơi này, xưa kia người ta chứng kiến những lễ khải hoàn thì ngày nay người ta thấy những đám rước. Những người hướng dẫn thuyết minh tất cả điều đó cho khách ngoại quốc, cung cấp cho họ sách vở và gái điếm. Đối với con, con không muốn phạm tội không trung thành với nàng Adaté xinh đẹp của con (mặc dù con rất trẻ trung); con chỉ nhận sách mà thôi. Việc chủ yếu của con là nghiên cưu đạo giáo của xứ này, con thấy nó vui lắm.

Con cùng với người hướng dẫn đọc lịch sử của Chúa xứ này. Cuộc đời ấy rất lạ lùng. Chúa là một người chỉ nói một lời mà làm khô được cây vả, biến nước thành rượu vang và dìm chết lợn*. Chúa có nhiều kẻ thù lắm. Cha biết rằng Người sinh ra trong thôn nhỏ thuộc quyền hoàng đế ở Roume. Kẻ thù của Người rất tinh ranh; một hôm nọ họ hỏi Người rằng họ có phải nộp cống cho hoàng đế không, Người trả lời họ rằng: “Cái gì của vua hãy trả cho vua, còn cái gì của Thượng đế hãy trả cho Thượng đế*. Câu trả lời này có vẻ khôn ngoan lắm; người hướng dẫn và con, chúng con đang nói chuyện đó thì đức ông vào. Con đã nói rất nhiều điều tốt về Thượng đế của ông ta, và con đã yêu cầu ông giải thích tại sao bộ tài chính của ông lại tuân theo lời dạy trên bằng cách lấy hết tất cả cho bộ tài chính mà chẳng nộp một tí gì cho hoàng đế. Vì cha nên biết rằng mặc dù người La Mã có một vị phó Thượng đế, họ cũng có một hoàng đế mà họ tôn xưng là vua những người La Mã. Con người rất khôn ngoan đó trả lời con như thế này:

- Đúng là chúng tôi có một hoàng đế, nhưng đó chỉ là hoàng đế ở trong tranh vẽ mà thôi. Hoàng đế bị đày ra khỏi Roume, không có đến một ngôi nhà ở đây. Chúng tôi để Người ra ở gần một con sông lớn đóng băng bốn tháng một năm, trong một xứ mà tiếng nói nghe rất chói tai. Hoàng đế chính cống là giáo hoàng vì giáo hoàng ngự trị tại kinh đô của đế quốc. Như thế thì trả cho hoàng đế có nghĩa là trả cho giáo hoàng; trả cho Chúa cũng có nghĩa là trả cho giáo hoàng, vì quả thực giáo hoàng là phó Thượng đế. Giáo hoàng là người chủ duy nhất của tất cả các trái tim và tất cả các túi tiền. Nếu vị hoàng đế kia ở bên một con sông lớn mà dám nói một tiếng, thì chúng tôi sẽ xui tất cả nhân dân trên hai bờ sông lớn nổi dậy chống lại Người, những người dân đó phần nhiều là những cái xác thịt kếch xù, không có tinh thần; và chúng tôi cung cấp vũ khí cho những vua khác để chống lại Người, những vua này sẽ cùng với giáo hoàng chia nhau chiến lợi phẩm.

Thưa cha Shastasid thần thánh, thế là cha đã thực tế nắm được tinh thần của Roume. Giáo hoàng là một hình ảnh của Phật sống Đạt-lai-lạt-ma với quy mô lớn hơn: giáo hoàng không bất tử như Lạt-ma nhưng giáo hoàng có uy quyền tối cao trong suốt đời mình, như thế tốt hơn nhiều chứ. Nếu đôi khi người ta kháng cự lại Người, nếu người ta phế truất Người, nếu người ta tát cho Người mấy cái hay thậm chí người ta giết Người(1) ở trong tay tình nhân của Người như đã xảy ra đôi lần, thì những điều bất lợi đó cũng không bao giờ đánh tan được tính chất thần thánh của Người. Người ta có thể đánh cho Người một trăm cái roi da, nhưng người ta vẫn phải tin tất cả mọi điều Người nói. Giáo hoàng chết, nhưng chức giáo hoàng thì bất diệt. Đã có lần ba bốn vị phó Thượng đế cùng tranh giành ngôi đó, lúc ấy họ cùng chia nhau thần quyền, mỗi người có một phần, mỗi người đều không thể sai lầm được ở trong phe phái của mình*.

Con có hỏi đức ông rằng triều đình của Người đã dùng nghệ thuật gì để cai trị được tất cả các triều đình khác, thì ông ta nói rằng:

- Đối với những người có tài trí, muốn chăn dắt những kẻ ngu dại, thì chẳng cần bao nhiêu nghệ thuật.

Con muốn biết người ta có bao giờ nổi lên chống lại những nghị quyết của giáo hoàng không? Ông ta thú thực rằng đã có những người khá can trường dám ngẩng mắt lên, nhưng tức thì người ta chọc thủng mắt họ ngay lập tức hay tiêu diệt những kẻ khốn nạn ấy, vì những cuộc nổi dậy đó cho tới nay chỉ củng cố thêm tính chất không thể sai lầm trên cái ngai vàng của chân lý.

Cuối cùng người ta vừa bổ nhiệm một vị phó Thượng đế mới. Người ta kéo chuông, đánh trống, thổi kèn, bắn đại bác, hàng vạn tiếng nói đáp lại Người. Con sẽ thuật lại cho cha nghe những điều con trông thấy sau này.

BỨC THƯ THỨ MƯỜI SÁU

CỦA AMABED

Vào ngày 25 tháng cá sấu, và ngày 13 của sao Hỏa, như người ta vẫn gọi ở đây, những người mặc áo đỏ và được Thượng đế soi lòng, bầu ra người không thể sai lầm. Con cũng như Khuynh-thành đều bị đem ra xét xử trước mặt vị đó về tội apostata.

Vị Thượng đế ở trần gian đó tên là Leone, người thứ mười trong số có tên như thế. Người là người rất bảnh bao, trạc ba mươi tư ba mươi lăm tuổi, và trông rất đáng yêu, phụ nữ mê tít Người đi. Người bị một cái bệnh nhơ bẩn, bệnh này mới chỉ được người ta biết rõ ở châu Âu, những người Bồ Đào Nha đã bắt đầu gieo rắc sang Ấn Độ*. Người ta tin rằng Người sẽ chết vì bệnh ấy và chính vì thế người ta mới bầu Người để cho cái ngôi cao quý kia chóng bỏ trống; nhưng Người đã khỏi bệnh và Người chế nhạo tất cả những ai đã bầu Người.

Không có gì tráng lệ bằng lễ lên ngôi của giáo hoàng. Người ta đã tiêu mất năm triệu đồng rupee để cung cấp những nhu phí cho Thượng đế của họ xưa kia nghèo túng biết bao! Hội vui ồn ào quá, con không thể viết cho cha được: những trò vui nối tiếp nhau rất nhanh, cần phải dự bao nhiêu thú vui, nên không thể còn chút thời giờ nào rảnh rỗi cả.

Phó Thượng đế Leone đã cho mở những cuộc vui mà cha không thể tưởng tượng được. Đặc biệt có một trò gọi là hài kịch con thích trò này hơn tất cả những trò khác cộng lại. Đó là một buổi diễn lại cuộc đời con người ta; thật là một bức tranh sinh động; các vai đều nói và hành động; họ trình bày lợi quyền của họ, họ khai triển dục vọng của họ, họ làm cho tâm hồn người xem phải rung cảm.

Vở hài kịch mà con xem hôm kia tại dinh giáo hoàng đầu đề là Nàng Mandragora*. Chủ đề của vở kịch là một chàng trai trẻ khéo léo muốn ngủ với vợ người láng giềng. Anh ta thuê tiền một thầy tu, như Fa tutto hay Fa molto, để ve vãn người yêu của anh và để cho người chồng bị sa vào cạm bẫy nực cười. Trong suốt vở kịch người ta đã nhạo báng thứ đạo mà châu Âu tuyên truyền, mà Roume là trung tâm, và ghế giáo hoàng là ngai vàng. Thưa cha Shastasid thân mến và kính tín, có lẽ cha sẽ thấy những vui thú ấy thô tục. Khuynh-thành lấy làm chướng lắm, nhưng vở hài kịch lại hay đến nỗi cái vui đã át hẳn cái chướng.

Yến tiệc, khiêu vũ, những buổi lễ huy hoàng của tôn giáo; những người nhảy múa trên đây, lần lượt nối tiếp nhau không dứt. Nhất là khiêu vũ thật rất vui nhộn. Mỗi người được mời đến dự khiêu vũ mặc một cái áo của người khác và đeo một cái mặt nạ bằng giấy bồi lên mặt mình. với cách trá hình ấy, người ta nói những câu làm cho mọi người cười phá lên. Trong bữa ăn, bao giờ cũng có nhạc rất du dương; tóm lại, thật là một cuộc vui thần tiên.

Người ta đã kể cho con nghe một vị phó Thượng đế trước Leone, tên là Alexander*, người thứ sáu trong số cùng tên ấy, trong lễ cưới một trong những đứa con gái hoang của Người, đã tổ chức một cuộc vui quái lạ hơn nhiều. Người cho năm mươi cô con gái trần truồng khiêu vũ. Người Bà la môn không bao giờ lại sinh ra lối khiêu vũ như thế: cha thấy rõ là mỗi xứ có một phong tục riêng. Con cung kính ôm hôn cha, và con tạm biệt cha để khiêu vũ với nàng Adaté xinh đẹp của con. Xin đức Birmah ban nhiều phước lành cho cha.

BỨC THƯ THỨ MƯỜI BẢY

CỦA AMABED

Thưa cha Bà la môn vĩ đại, thật là trong các vị phó Thượng đế không vị nào lại ngộ nghĩnh bằng vị này. Thật là vui thích được sống với sự thống trị của Người. Vị quá cố, tên là Jules*, tính nết khác hẳn; Người là một người lính già ngỗ nghịch, thích chiến tranh như một thằng điên; lúc nào Người cũng cưỡi ngựa, bao giờ cũng đội mũ chiến, vừa ban phước vừa chém giết, đánh tất cả những người láng giềng, bắt linh hồn họ bỏ ngục và giết thân thể họ đến chán thì thôi: Người chết vì một con nổi giận. Thật là một phó Thượng đế quái quỷ! Cha có thể tin được không là với một miếng giấy, Người tưởng sẽ tước đoạt được vương quốc của các vua?

Người định dùng cách đó để truất ngôi vua của một xứ khá đẹp, gọi là nước Pháp. Ông vua ấy là một người rất hiền lành. Ở đây người ta cho ông là một người khờ dại, vì không bao giờ ông ta được sung sướng. Ông vua đáng thương này một hôm bắt buộc phải tập hợp những người thông thái nhất trong vương quốc(1) để hỏi họ xem ông ta có được phép chống cự lại một vị giáo hoàng đã truất ngôi ông bằng một tờ giấy không. Hỏi một câu như vậy thật là vớ vẩn quá đi mất. Con tỏ nỗi ngạc nhiên của con với ông mặc áo tím đã coi con như bạn bè. Con nói với ông:

- Có thể nào ở châu Âu người ta lại khờ dại đến thế ư?

- Tôi sợ rằng, - ông ta nói với con, - những vị phó Thượng đế lạm dụng tính quá dễ dãi của người ta đến nỗi cuối cùng sẽ làm cho người ta sinh ra tài trí.

Vậy thì cũng phải có những cuộc cách mạng trong tôn giáo châu Âu. Thưa cha Shastasid thông thái và thâm thúy, điều làm cho cha ngạc nhiên là không xảy ra những chuyện ấy dưới triều phó Thượng đế Alexander, ông này trị vì trước Jules. Alexander cho ám sát, treo cổ, dìm chết, đầu độc vô tội vạ tất cả những lãnh chúa láng giềng. Một trong năm đứa con hoang của ông* là nạn nhân của biết bao tội ác mà cả nước Ý đều biết. Không biết những dân tộc đã làm thế nào mà cứ theo nhăng nhẳng cái đọa giáo của tên quái gở ấy! Chính tên này đã bắt những con gái khiêu vũ mà không mang một thứ trang sức nào thừa cả. Những việc ô nhục ấy của lão đáng lý phải gây ra lòng khinh bỉ, những sự tàn bạo của lão đáng làm cho hàng nghìn người cầm dao găm chĩa vào lão: thế mà lão vẫn sống yên ổn và được tôn sùng trong triều đình của lão. Theo ý con, lý do là những người truyền giáo cũng được lợi trong những tội ác ấy, và các dân tộc cũng không thiệt gì cả. Khi nào người ta làm mất lòng các dân tộc một cách quá quắt thì họ đập tan những mối ràng buộc. Ngọn chùy đánh đến trăm lần mà không lay chuyển được người khổng lồ, nhưng một hòn sỏi sẽ làm nó đổ xuống đất. Ở đây, những kẻ tinh tế lên mặt tiên tri, nói như vậy.

Cuối cùng cuộc vui đã hết; cũng không nên kéo dài quá: không có gì làm cho người ta chán bằng những cái kỳ dị đã trở nên thông thường. Chỉ có những nhu cầu ngày càng nảy nở thêm là có thể làm cho người ta ngày nào cũng thấy vui. Xin cha cầu nguyện.

BỨC THƯ THỨ MƯỜI TÁM

CỦA AMABED

Đấng không thể sai lầm muốn tiếp riêng Khuynh-thành và con. Đức ông áo tím dẫn chúng con đến lâu đài của Người. Ông ta bắt chúng con quỳ ba lần, phó Thượng đế bắt chúng con hôn chân phải và Người cười rũ rượi. Người hỏi chúng con rằng có phải Cha Fa tutto đã cải giáo cho chúng con không và như vậy chúng con có phải là những người theo đạo Cơ đốc không. Vợ con trả lời rằng Cha Fa tutto là một tên láo xược, thì giáo hoàng lại càng cười to hơn. Giáo hoàng hôn vợ con hai cái và hôn cả con nữa.

Sau đó, Người bảo chúng con ngồi xuống bên cạnh cái giường hôn chân. Người hỏi chúng con rằng người ta ân ái với nhau ở Bénarès như thế nào, thường thường con gái bao nhiêu tuổi thì gả chồng, và đức Brama vĩ đại có nhiều cung phi không? Vợ con thẹn đỏ mặt, con trả lời với một vẻ khiêm tốn và lễ độ. Rồi Người cho chúng con ra, vừa giới thiệu chúng con nên theo Cơ đốc giáo, vừa ôm hôn chúng con và vỗ vỗ vào mông chúng con để tỏ ý rộng thương. Khi đi ra, chúng con gặp hai Cha Fa tutto và Fa molto, cả hai Cha đều hôn gấu áo dài của chúng con. Lúc đầu bao giờ cũng là lúc chế ngự tinh thần, trước hết làm cho vợ con và con sợ hãi, lùi lại. Nhưng ông mặc áo tím nói với chúng con:

- Các người chưa được hoàn toàn tu dưỡng; nên vuốt ve âu yếm thật nhiều các vị linh mục tốt đó: ôm hôn những kẻ thù ghê gớm nhất của mình là một bổn phận chủ yếu nhất ở xứ này; gặp dịp tốt, nếu có thể thì các người hãy đầu độc họ. Nhưng trong khi chờ đợi thì các người không thể không biểu thị nhiều thiện cảm đối với họ.

Thế là chúng con ôm hôn, nhưng Khuynh-thành chào họ một câu cộc lốc, và Fa tutto vừa liếc mắt nhìn nàng, vừa cúi rạp xuống tận đất ở trước mặt nàng. Tất cả những việc trên đây là một câu chuyện dị kỳ. Chúng con cứ ngạc nhiên mãi, hết ngày ấy sang ngày khác. Thực ra, con không tin rằng Maduré dễ chịu hơn Roume.

BỨC THƯ THỨ MƯỜI CHÍN

CỦA AMABED

Fa tutto chẳng phải xử gì cả. Sáng hôm qua, chị Déra vì tò mò muốn đi đến một ngôi đền nhỏ. Quần chúng đang quỳ; nhà tu hành ở địa phương ăn mặc rất lộng lẫy, đang cúi trên một cái bàn, quay đít lại quần chúng. Người ta bảo ông ta đang làm lễ Thánh. Làm lễ xong, ông ta quay mặt ra. Chị Déra kêu lên một tiếng và nói:

- Chính thằng ba que này đã hiếp tôi!

May sao trong cơn đau đớn quá độ và ngạc nhiên vô cùng, chị ta nói câu đó bằng tiếng Ấn Độ. Người ta cả quyết với con rằng nếu dân chúng hiểu những lời đó thì bọn súc sinh kia sẽ túm ngay lấy nàng như túm một mụ phù thủy. Fa tutto nói với nàng bằng tiếng Ý:

- Con ơi! Cầu đức Mẹ ban cho con! Nói khẽ chứ con.

Nàng hoảng hốt trở về kể lại câu chuyện đó cho chúng con nghe. Bạn hữu khuyên chúng con không bao giờ nên đi trần tình cả. Họ bảo chúng con rằng Fa tutto là một ông thánh và không bao giờ nên nói xấu các thánh.

Biết sao được! Cái gì đáng xảy ra thì đã xảy ra rồi. Chúng con phải nhẫn nại chịu đựng tất cả những thú vui mà người ta cho chúng con thưởng thức ở cái xứ này. Mỗi ngày chúng con lại được biết những sự việc mà chúng con không ngờ. Người ta được hiểu biết rất nhiều trong các cuộc du lịch.

Có một nhà đại thi sĩ tới triều đình của Leone, ông ta tên là Arioste: ông ta không thích những nhà tu hành; ông ta nói về họ như thế này:

Non Shastasid quell che sia amor, non Shastasid che vaglia

La caritade; e quindi avvien che i frati

Sono si ingorda e si crudel canaglia*

Bằng tiếng Ấn Độ thì câu này có nghĩa là:

Modermen sebar eso

La te ben sofa meso.

Cha thấy tiếng Ấn Độ là một tiếng rất cổ, sẽ mãi mãi giữ ưu thế đối với tất cả các thứ thổ ngữ mới của châu Âu: chúng ta diễn đạt bằng bốn chữ thì họ phải khó khăn lắm mới diễn đạt được bằng mười chữ. Cái ông Arioste nói những thầy tu là một lũ súc sinh thì cái đó con hiểu lắm; nhưng con không hiểu tại sao ông ta lại bảo họ không biết ái tình là gì. Chao ôi! Chúng con lại biết thêm những chuyện mới về vấn đề này. Có lẽ ông ta định nói rằng họ hưởng khoái lạc nhưng không yêu chăng.

BỨC THƯ THỨ HAI MƯƠI

CỦA AMABED

Thưa giáo trưởng Bà la môn vĩ đại thân mến, đã mấy ngày nay con không viết thư cho cha. Đó là vì người ta đã săn sóc ân cần chúng con quá nhiều. Đức ông áo tím thết tiệc chúng con rất thịnh soạn cùng với hai người trẻ tuổi mặc y phục đỏ từ đầu đến chân. Chức của họ là hồng y giáo chủ, có nghĩa là cái bản lề cửa* như người ta có thể nói; một người là Hồng y giáo chủ Sacripante, người kia là Hồng y giáo chủ Faquinetti. Sau phó Thượng đế thì họ là những người cao nhất trên trái đất này; vì thế họ được mệnh danh là các trợ tế của trợ tế. Quyền của họ, chắc chắn là quyền thiêng liêng, ngang hàng với quyền vua, và ở trên những bậc vương hầu, và nhất là họ có thiên ức vạn tải. Họ xứng đáng có tất cả những quyền như thế vì họ có ích lợi lớn cho mọi người.

Hai nhà quý phái này trong khi ăn với chúng con, đề nghị chúng con tới nghỉ một ngày tại biệt thự của họ ở thôn quê: vì họ ganh nhau tranh thủ chúng con. Sau khi tranh cãi nhau rất vui nhộn xem chúng con hằng lòng ai, Faquinetti chiếm lấy nàng Adaté xinh đẹp, còn Sacripante chiếm lấy con với điều kiện là ngày hôm sau họ sẽ đổi và ngày thứ ba thì bốn người sẽ tụ hợp cả lại. Déra cũng cùng đi chơi. Con không biết kể thế nào cho cha nghe về tất cả những điều gì chúng con đã gặp. Tuy nhiên con sẽ cố gắng viết.

Đến đây là hết những bức thủ thư của Amabed. Người ta đã làm xong tất cả các thư viện ở Maduré và Bénarès xem hộ có những bức thư tiếp không. Nhưng chắc chắn là không có.

Như vậy thì giả định có một kẻ giả mạo khốn kiếp nào đó sẽ in đoạn tiếp theo của hai thanh niên Ấn Độ với đầu đề là: Những bức thư mới của Amabed; Những bức thư mới của Khuynh-thành; Những bức thư trả lời của vị giáo trưởng Bà la môn Shastasid, độc giả có thể chắc chắn rằng người ta đánh lừa độc giả và làm cho độc giả phát ngán, như đã xảy ra hàng trăm lần trong trường hợp tương tự*.

Jeannot và Colin*

Nhiều người đáng tin cậy đã trông thấy Jeannot và Colin đi học ở thành phố Isooire xứ Auvergne*, một thành phố nổi tiếng khắp thế gian vì cái trường trung học và những nồi xanh sản xuất ở đây. Jeannot là con một bác lái la rất nổi tiếng; còn Colin là con một bác nông dân hiền lành ở trong vùng gần đó, cày ruộng bằng bốn con la và sau khi đã nộp thuế điền thổ thời chiến, thuế phụ thu, thuế gián thu và thuế muối, thuế phụ thu năm phần trăm, thuế thân và thuế nhị thập phân*, thì đến cuối năm không còn giàu có gì lắm.

Jeannot và Colin được người xứ Auvergne coi là rất kháu khỉnh. Hai trẻ yêu nhau lắm, chúng đều có những phút sống rất thân mật, những lúc suồng sã đối với nhau, những cảnh hồi nhỏ mà sau này khi gặp nhau trên đường đời, người ta bao giờ cũng nhớ đến một cách thú vị.

Khi chúng ta sắp hết thời gian học tập thì một người thợ may mang đến cho Jeannot một cái áo đuôi tôm bằng nhung ba màu, với một cái áo ngoài sản xuất ở Lyon* rất hợp thời trang, kèm theo một bức thư gửi cho ông De la Jeanotière*. Colin thích thú cái áo đuôi tôm nhưng chẳng lấy làm ghen tị chút nào, nhưng Jeannot lại ra vẻ lên mặt làm cho Colin đau khổ lắm. Từ lúc đó, Jeannot không học hành nữa, soi gương ngắm nghía và khinh bỉ mọi người. Ít lâu sau, một tên hầu phòng đi xe trạm tới và mang một bức thư thứ hai gửi cho hầu tước De la Jeanotière, đó là lệnh của ông cụ thân sinh bắt ông con phải về Paris, Jeannot lên xe, chìa tay ra bắt tay Colin với một nụ cười kẻ cả khá quý phái. Colin cảm thấy thân phận mình chẳng ra gì và khóc lóc, Jeannot ra đi với tất cả vẻ huy hoàng của sự vinh quang của mình.

Bạn đọc thích tìm hiểu cần phải biết rằng ông Jeannot bố kinh doanh chẳng bao lâu đã trở nên giàu có lớn. Các bạn hỏi người ta có tài sản lớn như vậy bằng cách nào chăng? Chỉ vì là họ sung sướng. Ông Jeannot* trông người gọn ghẽ, vợ ông cũng vậy, bà ta hãy còn tươi trẻ lắm. Họ cùng đi Paris để hầu một vụ kiện đã làm cho họ hao tài tốn của, bỗng nhiên tình cờ, cái tình cờ thường làm cho con người lên voi xuống chó, đưa họ đến vợ một người thầu khoán những bệnh viện quân y, ông này là một người có tài lỗi lạc và có thể tự hào là đã giết chết nhiều binh lính trong một năm hơn là đại bác bắn chết trong mười năm. Bà vợ ông thầu khoán thích ông Jeannot lắm. Chẳng bao lâu ông Jeannot tham gia vào công việc thầu khoán, lại tham gia vào nhiều việc kinh doanh khác nữa. Khi người ta đã thuận dòng xuôi nước thì chỉ cứ việc để cho nó cuốn đi, người ta trở nên đại phú một cách dễ dàng. Bọn khốn kiếp đứng ở trên bờ, mở to mắt ngạc nhiên, nhìn bạn tiến nhanh như thuyền được gió, chúng chẳng biết bạn đã làm cách gì mà phát đạt đến mức đó, chúng ghen tị bâng quơ rồi viết những sách chống lại bạn mà bạn chẳng đọc bao giờ. Chính ông thân sinh ra Jeannot đã gặp đúng chuyện như vậy. Chẳng bao lâu ông Jeannot trở thành ông De la Jeanotière và trong vòng sáu tháng, sau khi đã mua được một lãnh địa hầu tước, ông không cho cậu hầu tước con ông học nữa, đem cậu về Paris sống trong xã hội thượng lưu.

Colin, bao giờ cũng rất thân ái, gửi thư chúc mừng người bạn cũ và viết mấy dòng đó để tán tụng anh. Cậu hầu tước không trả lời. Colin đau đớn phát ốm vì chuyện đó.

Trước hết, ông bà thân sinh Jeannot mời một sư phó cho cậu hầu tước, vị sư phó đó là một người trông ra vẻ lắm, nhưng chẳng biết gì cả, không thể dạy được gì cho cậu học sinh. Ông thì muốn con mình học chữ Latin, bà thì không muốn thế. Họ mời một tác giả nổi tiếng thời đó về những tác phẩm vui vui để làm trọng tài. Họ mời người đó ăn cơm. Trước hết, ông chủ nhà nói với người ấy:

- Thưa ông, vì ông biết tiếng Latin và ông là một người ở trong triều đình...

- Tôi ư, thưa ông, biết tiếng Latin à? - Con người văn nhã trả lời. - Tôi chẳng biết một chữ nào cả, như thế lại tốt đấy! Thật rõ ràng là khi không phải học ngoại ngữ đồng thời với tiếng mẹ đẻ thì nói tiếng mẹ đẻ khá hơn nhiều. Ông hãy xem các bậc nữ lưu của ta: các bà ấy trí tuệ khả ái hơn đàn ông, thư họ viết duyên dáng hơn trăm lần, họ hơn ta về điểm đó chỉ vì họ không biết tiếng Latin.

- Thấy chưa! Có phải tôi nói đúng không nào! - Bà vợ nói. - Tôi mong muốn rằng con trai tôi sẽ là một người tài trí, nó sẽ thành công trong trường đời, và ông thấy rõ rằng nếu nó biết chữ Latin thì nó sẽ thất bại. Này nhé, người ta có diễn hí kịch và nhạc kịch bằng tiếng Latin không? Khi có kiện cáo, người ta có biện hộ bằng tiếng Latin không? Người ta có nỉ non ân ái bằng tiếng Latin không?

Ông chồng bị choáng váng vì những lý lẽ ấy, chịu thua, và kết quả là cậu hầu tước không mất thời giờ để học Cicéron, Haroce và Virgile. Thế thì cậu ấy học gì bây giờ? Vì dù sao cậu ta cũng phải biết một món gì mới được chứ, dạy cho cậu ta ít nhiều về địa lý có được không?

- Học địa lý để làm gì? - Vị sư phó đáp. - Khi nào công tử hầu tước muốn đi trong địa phận đất đai của ngài, thì lẽ nào phu trạm lại không thuộc đường sao? Chắc chắn là họ sẽ không để công tử lạc đường. Người ta chẳng cần mang theo dụng cụ toán học để đi du lịch, và người ta sẽ đi rất thuận tiện từ Paris đến Auvergne, chẳng cần phải biết rõ mình đang ở vĩ tuyến thứ mấy.

- Ông nói có lý lắm, - người cha đáp. - Nhưng tôi đã nghe thấy nói tới một khoa học rất hay mà người ta gọi là thiên văn học thì phải.

- Khốn khổ chưa! - Vị sư phó đáp lại. - Trên thế giới này, lẽ nào người ta lại cư xử theo các vì sao ư? Và công tử cần gì phải mệt óc tính toán ngày nhật thực hay nguyệt thực, khi hầu tước đã thấy ngày đó được ghi sẵn trong thiên lịch, quyển thiên lịch này lại còn dạy cho công tử biết những ngày lễ di động, tuổi của mặt trăng và tuổi của tất cả các bà hoàng ở châu Âu nữa.

Bà thì hoàn toàn đồng ý với vị sư phó, cậu hầu tước thì mừng rơn, người cha thì rất lưỡng lự. Ông ta nói:

- Vậy thì phải dạy cái gì cho con trai tôi?

- Dạy cho cậu ấy cách trở thành đáng yêu, - ông bạn được hỏi ý kiến đáp, - và nếu cậu ấy biết cách làm cho vừa lòng người khác, thì cậu ấy sẽ biết hết tất cả, đó là một nghệ thuật mà cậu sẽ học ở bà thân sinh cậu, chẳng cần phải người này hay người kia khó nhọc một tí nào cả.

Bà nghe thấy nói thế, ôm hôn con người dốt nát dễ thương và nói với hắn:

- Thưa ông, chúng tôi thấy rõ ràng ông là người thông thái nhất đời, tất cả việc giáo dục của con trai tôi đều sẽ nhờ vào ông. Tuy nhiên, tôi tưởng rằng giá cháu nó biết một chút ít lịch sử thì cũng hay đấy.

- Chao ôi! Học lịch sử có ích gì đâu, - hắn đáp. - Thật ra, chỉ có học chuyện hằng ngày mới thật là thích thú và ích lợi. Tất cả những cổ sử, theo như lời một nhà tài trí của chúng ta, chỉ là những chuyện bịa đặt sẵn được mọi người đồng tình, còn như lịch sử cận đại thì là một mớ bòng bong không thể nào lần mò ra được. Việc Charlemagne* đã đặt mười hai chức thế khanh của nước Pháp và việc người nối ngôi ông ta là một người nói lắp* thì quý công tử cần gì biết tới.

- Nói đúng hết sức, - vị sư phó kêu lên. - Người ta bóp nghẹt trí óc của trẻ em bằng một mớ kiến thức vô ích, nhưng theo ý tôi, trong tất cả các ngành khoa học, cái ngành vô lý nhất và cũng là cái ngành có khả năng bóp nghẹt mọi thiên tài nhất, đó là hình học. Đối tượng nghiên cứu của cái ngành khoa học lố bịch này là những diện tích, những đường và những chấm. Tất cả đều không có trong thiên nhiên. Trong trí tưởng tượng, người ta cho một vạn đường cong đi qua giao điểm của một đường tròn và một đường thẳng, mặc dù trong thực tế, người ta không thể cho một sợi tóc đi qua. Thực ra, hình học chỉ là một trò đùa vụng về.

Ông bà hầu tước không hiểu lắm sư phó muốn nói gì, nhưng cả hai người đều đồng ý với ông.

Sư phó nói tiếp:

- Một bậc chúa như công tử hầu tước đây không nên tự làm cho óc mình héo hon vì những cái học vô bổ đó. Nếu bao giờ hầu tước cần một người hình học* siêu quần để đo đạc đất cho mình, thì hầu tước bỏ tiền ra mà thuê. Nếu hầu tước muốn tìm nguồn cội viễn cổ của dòng quý tộc mình nó bắt nguồn từ thời đại xa xôi nhất, thì hầu tước cho tìm một tu sĩ dòng Thánh Benoît*. Đối với các nghệ thuật khác cũng thế, một công tử sinh ra trong nền phúc trạch chẳng phải là họa sĩ, chẳng phải nhạc sĩ, chẳng phải kiến trúc sư, chẳng phải là nhà điêu khắc, nhưng vị đó sẽ làm nảy nở tất cả các nghệ thuật ấy bằng sự hào hoa của mình. Có lẽ nên tưởng lệ hơn là thực hành những nghệ thuật đó, chỉ cần hầu tước biết thưởng thức. Còn các nhà nghệ thuật phải đích thân làm việc thay cho hầu tước, và chính vì lẽ đó mà người ta nói rất có lý rằng, những người quyền quý (tôi muốn nói những người rất giàu) chẳng học gì cả mà biết hết mọi thứ vì rằng thực ra các vị đó lâu dần sẽ biết phán đoán tất cả mọi chuyện mà chính mình thuê làm và trả tiền.

Con người dốt nát đáng yêu liền nói:

- Thưa bà, bà đã thấy rất đúng rằng cứu cánh lớn nhất của con người là thành công trong xã hội, thực tình mà nói, có phải rằng do các ngành khoa học mà người ta đạt được sự thành công đó không? Trong đám người sang trọng hội họp với nhau có bao giờ người ta nảy ra ý kiến nói đến hình học không? Có bao giờ người ta hỏi một người hào nhã rằng hôm nay vì tinh tú nào cùng mọc với mặt trời? Trong bữa ăn, có ai hỏi việc Clodion tóc dài* có vượt qua sông Rhin* hay không?

Bà hầu tước De la Jeanotière mà đôi khi vẻ yêu kiều đã mở đường cho bà làm quen với giới thượng lưu, kêu lên:

- Chắc chắn là không và cậu con tôi sẽ không phải bóp nghẹt thiên tài của mình trong việc học tất cả những cái linh tinh rối mù đó. Nhưng mà vậy thì cho nó học cái gì? Vì rằng cần để cho một thiếu niên công tử có thể tỏ ra xuất sắc khi có dịp, như ông nhà tôi đã nói. Tôi còn nhớ được nghe một ông tu viện trưởng nói rằng môn khoa học thú vị nhất là một môn mà tôi quên mất tên, nhưng tên đó bắt đầu bằng chữ B.

- Bằng chữ B à, thưa bà? Có phải là môn Botanique* không?

- Không, không phải ông ta nói với tôi về môn Botanique. Thế này này, môn ấy bắt đầu bằng chữ B và tận cùng bằng ON.

- À, tôi hiểu rồi, bà ạ, đó là BLASON*, nói đúng ra đó là một môn khoa học rất thâm thúy, nhưng môn đó không còn hợp thời nữa từ khi người ta đã bỏ tục vẽ phù hiệu của mình vào cửa cỗ xe của mình. Trước kia đó là môn học lợi ích nhất trong một quốc gia được quản trị tốt. Vả chăng, môn khảo cứu ấy sẽ miên man vô cùng tận, ngày nay, không có anh thợ cạo nào lại không có phù hiệu riêng của mình. Và bà biết rằng cái gì đã trở nên thông tục thì ít được trọng vọng.

Cuối cùng, sau khi phân tích mặt ưu, mặt khuyết của các môn khoa học, họ quyết định dạy cho hầu tước học khiêu vũ.

Tạo hóa an bài mọi chuyện đã phú hẳn cho cậu một tài năng, nó được phát triển ngay với một sự thành công phi thường: là hát những bản ca vui nghe rất êm tai. Những vẻ thanh lịch của tuổi trẻ, cộng với cái thiên tư cao đẳng đó, làm cho cậu được coi là một thanh niên có triển vọng lớn nhất. Cậu được phụ nữ yêu, và đầu óc đầy những bài hát*, cậu làm bài hát để tặng các nhân tình của mình. Trong một bài, cậu ăn cắp Bacchus và ái tình, trong một bài khác cậu ăn cắp Ngày và đêm, trong bài thứ ba vẻ kiều mị và nỗi xao xuyến, nhưng vì bao giờ trong thơ cậu* cũng thừa hay thiếu một chân*, nên cậu phải nhờ người chữa hộ mỗi bài hết 20 đồng louis vàng, và cậu được tờ tạp chí Năm văn học* đặt ngang hàng với những người như La Fare, Chaulieu, Hamilton, Sarrasin và Voiture*.

Bà hầu tước tưởng rằng mình là mẹ một người có tài hoa, liền mời những người tài hoa khác ở Paris đến ăn tiệc. Đầu óc của cậu thanh niên phút chốc bị đảo lộn, cậu học được nghệ thuật nói mà chẳng hiểu gì cả và càng ngày cậu càng điêu luyện hơn trong tập quán làm người tối vô dụng. Khi ông thân sinh trông thấy cậu hoạt bát như vậy, ông xuýt xoa tiếc mãi đã không dạy cho cậu tiếng Latin vì ông có thể mua cho cậu một chức lớn trong ngành pháp quan. Bà mẹ có những ý nghĩa cao thượng hơn, tự mình đi cầu xin cho cậu con trai chỉ huy một trung đoàn. Và trong khi chờ đợi, cậu đi chim gái. Gái đôi khi đắt hơn một trung đoàn. Cậu tiêu rất nhiều tiền, đồng thời cha mẹ cậu còn tán tận gia tài hơn để sống ra vẻ đại quý phái.

Bên láng giềng, có một người đàn bà góa trẻ, quý phái, gia tư tầm thường, có ý tốt là bảo quản cái gia tài đồ sộ của ông bà De la Jeanotière cho thật chắc chắn bằng cách chiếm hữu lấy gia tài đó và lấy vị hầu tước trẻ tuổi làm chồng. Nàng quyến rũ cậu đến nhà mình, mặc cho cậu yêu, có ý tỏ cho cậu biết là mình không phải lãnh đạm đối với cậu ta, từ từ lôi kéo cậu, làm cho cậu say mê, chinh phục cậu một cách dễ dàng. Khi thì nàng khen cậu, khi thì nàng khuyên cậu, nàng trở thành người bạn tốt nhất của cha mẹ cậu. Một bà già hàng xóm đề nghị cho cưới, cha mẹ cậu lấy làm vinh hạnh được làm thân gia, quáng mắt lên, liền vui vẻ nhận lời, họ để cho cậu con một lấy một người bạn thân của họ. Vị hầu tước trẻ tuổi sắp cưới một người đàn bà mà chàng yêu và được người ấy yêu, bạn bè của gia đình chúc mừng cậu, người ta chuẩn bị các điều khoản giấy tờ, sắm sửa áo cưới và làm thơ chúc tụng.

Một buổi sáng, cậu đang quỳ ở dưới gối người đàn bà yêu kiều sắp trở thành vợ cậu vì tình yêu, lòng quý mến và tình bạn, họ đang hưởng những hương vị đầu tiên của hạnh phúc trong một cuộc tình tự đằm thắm và nồng nàn; họ đang bàn định để sống một cuộc đời đầy lạc thú thì một tên hầu phòng của bà mẹ tới nơi, nét mặt hãi hùng nói:

- Xin báo những tin khác hẳn, Mõ tòa đang cho dọn nhà của ông bà đi, chủ nợ tịch thu tất cả, người ta nói đến việc câu thúc thân thể, còn tôi phải đi thu xếp để đòi tiền lương.

- Ta hãy đi xem chuyện này là chuyện gì, sao lại có chuyện lạ lùng thế này, - hầu tước nói.

Chàng chạy đi ngay, về tới nhà thì cha nàng đã bị cầm tù, tất cả bọn đầy tớ mỗi đứa chạy trốn một ngả, vơ vét được gì mang đi hết thảy. Chỉ còn mình bà mẹ nước mắt đầm đìa, chẳng ai tới cưu mang, an ủi, bà chỉ còn lại những ký ức về gia tài, nhan sắc, lỗi lầm về sự ăn tiêu xa xỉ của mình mà thôi.

Sau khi khóc lóc với mẹ một lúc lâu, cậu con liền nói:

- Chúng ta chớ nên thất vọng, người đàn bà góa trẻ này yêu con đắm đuối, nàng giàu có, lại hào phóng hơn là giàu có, con đảm bảo điều ấy. Con chạy đi ngay tới nhà nàng và dẫn nàng về đây với mẹ.

Nói xong, chàng trở về nhà người yêu, thấy nàng đang ngồi đối diện với một sĩ quan rất đáng yêu:

- Ô kìa, ông đấy à? Ông De la Jeanotière đấy à? Ông đến đây làm gì? Ai lại bỏ mẹ mà đi như vậy? Ông hãy trở về với người mẹ đáng thương đó và nói với bà rằng lúc nào tôi cũng muốn giúp đỡ bà, tôi đang cần một người đàn bà hầu phòng, tôi sẽ ưu tiên dành cho bà chân đó.

- Cậu em ơi! - Vị sĩ quan nói, - tôi trông cậu vẻ người cũng rất lịch sự, nếu cậu muốn vào quân đội của tôi, tôi sẽ cho cậu một chức vụ tốt.

Hầu tước kinh ngạc, tức giận đến phát điên, đi tìm vị sư phó cũ, thổ lộ hết nỗi đau đớn và xin ông khuyên bảo ra sao. Ông này khuyên hầu tước cũng nên làm sư phó cho trẻ em như ông ta.

- Chao ôi! Tôi dốt đặc, ông chẳng dạy cho tôi gì hết, vậy ông là nguyên nhân chính làm cho tôi khốn khổ, hầu tước vừa khóc lóc vừa kể với ông như vậy.

- Hãy viết tiểu thuyết đi, đó là một nguồn lợi rất tốt ở Paris, - một người văn nhã ngồi đó nói.

Chàng thanh niên thất vọng hơn bao giờ hết, chạy tới nhà ông linh mục rửa tội của mẹ chàng: đó là một giáo sĩ dòng Théatin rất có uy tín, chỉ giáo đạo những phụ nữ có danh vọng nhất. Thoạt trông thấy, ông vội chạy tới chàng:

- Ôi trời! Hầu tước! Xe ngựa của hầu tước đâu? Lệnh bà hầu tước phu nhân có được khỏe không?

Anh chàng khốn khổ đáng thương kể cho ông nghe tai họa của gia đình mình. Chàng càng nói rõ đầu đuôi thì giáo sĩ càng tỏ ra vẻ trầm ngâm hơn, lãnh đạm hơn, oai vệ hơn.

- Con ơi! Đó là ý muốn của Chúa đấy. Phú quý chỉ làm cho lòng người hư hỏng, Chúa đã ra ơn cho mẹ con đến cảnh đi ăn mày, có phải không?

- Thưa vâng.

- Thế thì càng hay, chắc chắn bà ta sẽ được cứu vớt.

- Nhưng thưa cha, trong khi chờ đợi, có cách gì xin được cứu giúp chút ít ở trên đời này chăng?

- Thôi chào con nhé! Có một mệnh phụ trong triều đình đang chờ ta.

Hầu tước suýt ngất đi, các bạn hữu chàng cũng đối xử với chàng gần giống như thế, và trong nửa ngày chàng hiểu được lòng người hơn là từ đó đến lúc chết.

Trong khi chàng đang ủ rũ vì thất vọng, thì chàng trông thấy một cái xe kiểu cổ, một thứ xe hòm có mui, có màn che bằng da thuộc, theo sau là bốn xe to đều chất đầy đồ đạc. Trong xe có một chàng trai y phục thô lậu, mặt tròn tươi tắn lộ vẻ dịu hiền và vui vẻ. Vợ chàng nhỏ bé, tóc đen, người cũng sạch sẽ dễ coi, bị xóc lắc lư ở bên cạnh chàng. Cái xe đi không giống như xe của một anh công tử bột. Người lữ khách có đầy đủ thời giờ để nhìn kỹ hầu tước đứng im, đau đớn một cách thiểu não.

- A, trời ơi! - Lữ khách kêu lên, - có lẽ người kia là Jeannot.

Nghe thấy nói đến tên đó, hầu tước nhìn lên, cái xe dừng lại.

- Đúng Jeannot rồi! Đúng là Jeannot rồi!

Người thanh niên tròn trĩnh nhảy vội xuống xe, chạy đến ôm chầm lấy người bạn cũ. Jeannot nhận ra đó là Colin. Chàng tủi thẹn, khóc, nước mắt chảy đầy mặt.

- Cậu đã bỏ tớ, - Colin nói, - nhưng mặc dù cậu là quý phái, tớ vẫn yêu cậu.

Jeannot thẹn thùng và cảm động, vừa khóc nức nở vừa kể cho chàng nghe một đoạn chuyện của mình. Colin bảo bạn:

- Cậu đến nhà trọ tớ ở kể cho tớ nghe đoạn chót. Hãy ôm hôn vợ tớ đi, rồi chúng ta cùng đi ăn với nhau.

Cả ba người cùng đi bộ, theo sau là hành lý.

- Đồ đạc gì thế kia? Của anh đó phải không?

- Ừ, của tớ và vợ tớ cả đấy, chúng ta từ quê tới đây. Tớ đứng thầu một nhà máy khá to sản xuất sắt tây và đồng. Vợ tớ là con gái một nhà phú thương bán dụng cụ cần thiết cho người sang cũng như người hèn. Vợ chồng tớ làm việc căng lắm, chúa trời phù hộ chúng tớ, chúng tớ chẳng hề thay đổi đẳng cấp, chúng tớ sung sướng, chúng tớ sẽ giúp bạn Jeannot. Thôi cậu đừng làm hầu tước nữa. Tất cả những danh vọng ở trên thế gian này không bằng một người bạn tốt. Cậu lại về quê với tớ nhé, tớ dạy nghề cho cậu, chẳng có gì khó khăn đâu. Tớ để cậu cùng chung phần, rồi chúng ta cùng sống vui vẻ tại nơi chôn nhau cắt rốn của chúng ta.

Jeannot luýnh quýnh, cảm thấy vừa đau khổ lại vừa vui mừng, vừa cảm động và xấu hổ. Rồi chàng nhủ thầm:

- Tất cả những thằng bạn sang trọng đã phản bội mình, chỉ có Colin mà mình đã khinh rẻ, thì lại cưu mang mình. Một bài học thấm thía biết bao!

Tâm hồn tốt của Colin đã làm nảy nở trong lòng Jeannot mầm mống của sự thuần hậu hồn nhiên, mà xã hội chưa dập tắt đi được. Jeannot cảm thấy không thể nào bỏ mặc cha mẹ được. Colin nói:

- Chúng tớ sẽ chăm nom bà cụ nhà cậu, còn việc ông cụ nay đang ở tù thì tớ cũng hơi thạo thông công việc đấy, khi nào bọn chủ nợ thấy ông cụ chẳng còn gì cả, thì có thể dàn xếp thế nào cũng xong, tớ sẽ lo liệu hết cả.

Colin hết sức chạy vạy cho ông cụ ra khỏi tù. Jeannot lại trở về quê hương với cha mẹ, ông cụ bà cụ lại làm nghề nghiệp cũ. Jeannot lấy một cô em gái Colin. Cô này tính tình cũng giống như anh ruột, làm cho Jeannot rất sung sướng. Và ông Jeannot bố, bà Jeannot mẹ và cậu Jeannot con thấy rằng hạnh phúc không phải là ở trong hư danh.

Một chuyện xảy ra ở Ấn Độ do người dốt dịch*

Như mọi người đều biết, Pythagore* khi lưu lại Ấn Độ, học tiếng nói của các loài vật và các loài cây tại trường của lõa thân tiên. Một hôm, đang đi chơi trong đồng cỏ gần sát bờ bể, ông nghe thấy những lời nói sau đây:

- Thật là khổ cho thân tôi đã sinh ra làm kiếp cỏ! Tôi vừa mới mọc nhú lên được độ vài tấc thì một con quái vật háu ăn, một con vật đáng sợ, giẫm nát tôi ở dưới bàn chân to kềnh của nó, mõm nó có một hàng lưỡi hái sắc, nó cắt tôi, xé nát tôi ra và nuốt chửng tôi. Loài người gọi con quái vật đó là con cừu. Tôi không biết ở trên đời này còn có con vật nào đáng ghét hơn nó nữa không?

Pythagore tiến lên vài bước, ông thấy một con sò đang hé mở ở trên một lèn đá nhỏ. Ông chưa theo được cái quy luật đáng phục là cấm ăn những động vật đồng loại của chúng ta. Ông sắp nuốt con sò thì bỗng nó nói lên những lời cảm động sau đây:

- Tạo hóa ơi! Cỏ cũng như tôi, đều là con đẻ của tạo hóa, mà sao nó sung sướng thế! Khi người ta cắt nó, nó lại mọc ra, nó bất diệt. Còn chúng tôi, những con sò đáng thương, chúng tôi tự bảo vệ bằng hai mảnh vỏ cứng chẳng có hiệu lực gì, những kẻ hung ác ăn thịt chúng tôi hàng tá trong bữa cơm, thế là chúng tôi hết đời. Đáng sợ thay! Số kiếp một con sò thật là khủng khiếp và loài người thật là dã man!

Pythagore giật mình, ông cảm thấy cái tội mình sắp phạm rất là to lớn, ông khóc mà xin lỗi con sò, rồi lại đặt nó hẳn hoi tử tế vào chỗ cũ trên lèn đá.

Trong lúc trở về thành phố, khi ông đang suy nghĩ sâu sắc về chuyện đó, thì ông trông thấy nhện đang ăn ruồi, chim én đang ăn nhện, chim cắt đang ăn chim én. Ông nói:

- Tất cả bọn kia không phải là những nhà triết học. Khi vào nhà, Pythagore đụng phải một bọn nam nữ vô lại, chúng vừa chạy vừa kêu:

- Đáng kiếp! Đáng kiếp! Chúng thật đáng kiếp!

- Ai hử? Cái gì thế? - Pythagore vừa hỏi vừa đứng dậy. - Bọn kia vẫn vừa chạy vừa kêu.

- Chà! Chúng mình sẽ được xem thui chúng nó thật là thích mắt.

Pythagore tưởng họ nói đến đậu lăng* hay những thứ rau khác. Nhưng không phải, họ nói đến hai người Ấn Độ. Pythagore nói:

- Thôi, chắc là hai nhà đại triết học chán đời rồi. Họ rất mừng được thác sinh làm kiếp khác. Được đổi nhà kể cũng thích, mặc dù bao giờ người cũng phải ở lúi xùi, ta không nên bàn cãi về những sở thích của mỗi người.

Ông theo đám đông đi đến một quảng trường. Chính tại quảng trường đó, ông trông thấy một hỏa đàn lớn đang cháy và đối diện với hỏa đàn là một cái ghế dài mà người ta gọi là tòa án, trên ghế dài là những quan tòa, và những quan tòa đều mỗi người tay cầm một cái đuôi bò, đầu đội một cái mũ giống hệt hai cái tai con vật* mà Silène* đã dùng để cưỡi thuở xưa, khi ông về xứ sở cùng với Bacchus*. Sau khi ông đã đi qua bể Erythrée* mà chân không ướt. Và sau khi đã giữ lại mặt trời và mặt trăng, như người ta thường kể một cách trung thực trong tập thơ gán cho Orphée*.

Trong đám quan tòa có một người hào nhã mà Pythagore biết rõ lắm. Nhà hiền triết ở Ấn Độ giải thích cho nhà hiền triết ở Samos* biết về nội dung buổi lễ sắp tổ chức cho nhân dân Ấn Độ. Ông ta nói:

- Hai người Ấn Độ này không muốn bị thiêu sống một chút nào. Các bạn đồng nghiệp nghiêm nghị của tôi đã kết án họ vào tội này, một người vì tội đã nói rằng bản thể của Thích ca không phải là bản thể của Brama, còn người kia về tội đã nghi ngờ rằng người ta có thể làm vừa lòng Thượng đế bằng đạo đức, khi chết không cần nắm đuôi con bò, vì rằng, y bảo thế, người ta lúc nào cũng có thể có đạo đức được, và không phải bao giờ người ta cũng thấy một con bò vào đúng lúc cần thiết. Những bà hiền lành trong thành phố hoảng hốt về hai nghị án bá đạo đó đến nỗi họ quấy rầy không cho các quan tòa nghỉ ngơi mãi tới khi quan tòa ra lệnh hành hình hai người xấu số đó.

Pythagore nhận ra rằng từ ngọn cỏ đến con người đều có nhiều điều đáng phiền muộn. Tuy nhiên, ông cũng nói điều phải trái cho các quan tòa nghe và cho cả những bà sùng đạo nữa làm cho họ hồi tâm, và việc đó cũng chỉ xảy ra một lần ấy mà thôi.

Sau đó, ông đi truyền bá sự khoan dung tín ngưỡng ở Crotone* nhưng một người bất khoan dung đã đốt cháy nhà ông, ông đã cứu hai người Ấn Độ ra khỏi ngọn lửa, thế mà ông ta bị thiêu sống. Mạnh ai nấy chạy!

(1) Sau đoạn này, bản in truyện Memnon năm 1747 có đoạn sau đây, xin dịch thêm để các bạn đọc tham khảo:

“Ít lâu sau, người ta dẫn đến cho chàng một người bị xác nhận về mặt pháp lý là đã phạm tội giết người vào sáu năm trước. Hai người làm chứng khai là đã trông thấy anh ấy giết người, họ chỉ rõ địa điểm và ngày giờ. Trong khi bị hỏi cung họ chẳng tự mâu thuẫn chút nào. Kẻ bị cáo là kẻ thù công khai của người chết.

Nhiều người đã trông thấy anh ta mang khí giới đi ở trên con đường đã xảy ra vụ ám sát: chưa bao giờ những chứng cớ lại rõ ràng hơn thế. Vậy mà anh ta lại cãi rằng mình vô tội với một vẻ chân thật làm cho người ta hoài nghi chứng cứ, ngay cả một quan tòa sáng suốt cũng phải do dự. Nhưng anh ta có thể khêu gợi được lòng thương chứ không tránh được bị trừng phạt. Anh không oán thán chút nào những vị quan tòa, anh chỉ quy tội cho số phận của anh, và anh cam chịu chết. Memnon cảm thương anh và quyết tâm khám phá ra sự thật. Chàng sai dẫn hai người tố giác đến, người này xong tới người kia. Chàng nói với người thứ nhất: “Này anh bạn! Tôi biết anh là một người trung thực và là một người làm chứng không thể trách cứ vào đâu được. Khám phá ra tên thủ phạm một vụ sát nhân cách đây những sáu năm, vào mùa đông, đúng ngày Đông chí, hồi bảy giờ chiều, vào lúc còn mặt trời là anh đã cống hiến cho Tổ quốc một việc to lớn.” Người tố giác đáp: “Bẩm quan lớn, tôi không biết ngày Đông chí là ngày gì, nhưng hôm đó là ngày thứ ba trong tuần lễ, trời nắng rất đẹp.” Memnon nói: “Anh cứ yên tâm đi ra, và lúc nào cũng phải là người trung thực nhé!”

Rồi sau, chàng cho đưa người kia đến và nói với hắn: “Mong rằng dù anh đi theo phương hướng nào, anh vẫn luôn luôn là người đạo đức. Anh đáng được thưởng vì đã xác định được một người thường dân phạm tội sát nhân ghê gớm, xảy ra cách nay sáu năm. Vào tối hôm rằm, đúng vào khi mặt trăng đối diện với mặt trời.” Người tố giác trả lời: “Bẩm quan lớn, tôi không biết đối diện là gì, chỉ biết hôm đó trăng đẹp tuyệt trần.” Sau đó Memnon bảo dẫn người làm chứng thứ nhất lại và nói với cả hai người: “Chúng bây là những đứa gian ác đã vu cáo một người vô tội: một đứa cả quyết rằng vụ giết người đã xảy ra hồi bảy giờ, trước khi mặt trời lặn, vậy mà hôm ấy, mặt trời lặn trước sáu giờ. Một đứa nói rằng chắc chắn vụ giết người xảy ra dưới ánh trăng rằm, vậy mà hôm đó không có trăng. Cả hai đứa chúng bây đều phải treo cổ về tội làm chứng gian và tội xem thiên văn sai.”

Ngày nào Memnon cũng có những việc xử như vậy, nó chứng tỏ thiên tài tinh tế và tâm hồn nhân hậu của chàng. Nhân dân quý mến chàng và vua chiều chuộng chàng. Những hoạn nạn đầu tiên trong đời chàng càng làm cho tối đại hạnh phúc hiện nay của chàng có một giá trị mới. Nhưng đêm nào chàng cũng nằm mơ làm cho chàng buồn phiền một chút. Hình như chàng thấy thoạt tiên nằm trên đám cỏ khô, trong đó có mấy cái cỏ cứng nhọn làm cho chàng khó chịu, rồi sau chàng nằm êm ả trên một cái giường rải đầy hoa hồng, một con rắn ở trong đám hoa hồng chui ra thè lưỡi nhọn đầy nọc độc cắn vào tim chàng. Chàng nói: “Chao ôi! Ta đã lâu ngày nằm trên đám cỏ cứng này, ngày nay ta nằm trên giường rải hoa hồng, nhưng con rắn kia sẽ là cái gì chứ?”

(1) Sau đoạn này, bản in năm 1748 có thêm đoạn sau đây, đến năm 1756 bỏ đi, rồi sau bản in ở trên lại thêm vào:

“Ngày nào triều đình cũng nhận được đơn kiện phó vương Médie tên là Irax. Lão là một lãnh chúa lớn, căn bản không xấu, nhưng bị tính hiếu danh và thích khoái lạc làm cho đồi bại. Ít khi lão để cho người ta nói với lão và không bao giờ người ta dám cãi lại lão. Con công cũng không khoe khoang hơn. Bồ câu cũng không đa tình hơn, rùa còn kém lười nhác hơn. Lão ta chỉ thích hư vinh và khoái lạc không chính đáng. Zadig quyết tâm sửa chữa cho lão. Chàng thay mặt vua gửi đến cho lão một nhạc sư với mười hai danh ca và hai mươi bốn tay vĩ cầm, một đầu bếp cùng sáu người nấu bếp và bốn quan nội thị, họ không được lúc nào rời lão cả. Vua ra lệnh rằng phải tuyệt đối chấp hành nghi lễ sau đây. Và sau đó, sự việc xảy ra như thế này.

Ngày thứ nhất, khi Irax con người khoái lạc trở dậy, nhạc sư vào, theo sau là những danh ca và những tay vĩ cầm. Họ hát một ca khúc dài trong hai giờ đồng hồ, và cứ ba phút lại hát điệp khúc này:

Tài năng ngoài tột bực

Bao tước lộc, uy phong!

Chà! Hẳn là Đức Ông

Phải hài lòng hết sức.

Biểu diễn ca khúc xong, một quan nội thị nói ba hoa cho lão nghe trong bốn mươi lăm phút, cố ý khen lão về những đức tính mà lão không có. Nói xong họ nổi nhạc mời lão đi ăn. Bữa ăn kéo dài ba giờ. Khi lão vừa mở mồm định nói thì nội thị đại thần nói: “Ngài sẽ nói có lý.” Lão vừa nói được bốn tiếng thì quan nội thị thứ hai kêu lên: “Ngài nói có lý.” Hai quan nội thị khác cười rộ lên sau khi nghe những câu pha trò mà Irax đã nói hay đáng lẽ phải nói. Sau bữa ăn lại biểu diễn ca khúc.

Ngày đầu tiên ấy, lão thấy thú vị, lão tưởng đấng thiên tử trọng vọng tài năng lão thật; ngày thứ hai, lão thấy kém thú vị hơn; ngày thứ ba, lão thấy khó chịu; ngày thứ tư, lão không thể chịu nổi; ngày thứ năm, lão cho là một cực hình. Cuối cùng lão đã chán tai nghe người ta hát mãi: “Chà! Hẳn là đức ông phải hài lòng hết sức!” Chán tai nghe người ta nói mãi rằng lão có lý, nghe người ta nói ba hoa vào một giờ nhất định, lão viết thư lên triều đình cầu khẩn vua cho những quan nội thị, nhạc sĩ, đầu bếp về. Lão hứa từ nay sẽ không khoe khoang nhiều nữa, và chăm chỉ hơn, lão ít thích tâng bốc, ít phè phỡn và thấy sung sướng hơn: vì rằng, theo như Sadder đã nói: “Lúc nào cũng khoái lạc thì không phải là khoái lạc.” (Sadder là tên một thiên trong kinh Vệ Đà, chứ không phải tên người. Chỗ này Voltaire lấy tên sách làm tên người. Nhưng cũng có bản chép là: “Như cuốn Sadder đã nói” (comine dit le Sadder), ở đây chúng tôi dịch theo bản của Bênac).

(1) Truyện Zadig đến đây là hết. Trong sinh thời Voltaire, Zadig được in lại nhiều lần, cũng đều chỉ có những chương trên đây.

Trước khi Voltaire mất, hiệu sách Panckoucke đã đề nghị với Voltaire được in lại toàn tập của Voltaire. Voltaire có sửa chữa lại một số bản đầu rồi đưa cho Panckoucke. Tháng 9-1778, nghĩa là sau khi Voltaire mất được hơn ba tháng, cháu gái Voltaire đưa cho Panckoucke hai hòm tài liệu của Voltaire trong đó có hai chương viết thêm Zadig là Cuộc khiêu vũ và Những con mắt xanh, chưa được in - nhưng Panckoucke thấy khó khăn trong việc in tác phẩm của Voltaire vì một số người giữ nhiều thư từ của Voltaire không bằng lòng cho Panckoucke xuất bản những thư đó. Panckoucke chán nản, bèn giao cho Beaumarchais. Beaumarchais liền cho xuất bản toàn tập tác phẩm của Voltaire tại pháo đài Kehl ở gần Strasbourg. Trong toàn tập này, riêng về chuyện Zadig, nhà xuất bản đã cho in thêm hai chương Cuộc khiêu vũ và Những con mắt xanh vào sau chương Những cuộc hẹn hò. Chúng tôi dịch cả hai chương theo bản in ở Kehl để bạn đọc tham khảo.

(1) “Không còn nghi ngờ gì, những chuyện hoang đường về Bacchus được rất nhiều người biết ở Ả Rập và Hy Lạp từ lâu lắm, trước khi các dân tộc được biết người Do Thái có lịch sử hay không. Chính Josephe thú nhận rằng người Do Thái bao giờ cũng giấu sách không cho nước lân cận xem. Bacchus được thờ ở Ai Cập, ở Ả Rập, ở Hy Lạp từ lâu lắm trước khi cái tên của Moise thâm nhập vào những xứ này. Những câu thơ cổ của Orphée gọi Bacchus là Misa hay Mosa. Bacchus được nuôi dưỡng ở trên núi Sisa đích danh là núi Sima. Ông chạy trốn về Hồng Hải, ông tập hợp ở đó một đội quân, cùng đi qua bể với đoàn quân ấy mà chân vẫn khô. Ông ngăn mặt trời và mặt trăng lại, con chó của ông đi theo ông trong tất cả những cuộc viễn chinh, và cái tên Caleb là tên một trong những người Do Thái đi chinh phục, có nghĩa là con chó.

Những nhà thông thái đã bàn luận rất nhiều và không đồng ý với nhau rằng Moise ra đời trước hay Bacchus trước Moise. Cả hai người đều là vĩ nhân. Nhưng Moise khi lấy một chiếc đũa đập vào hòn đá thì chỉ có nước phọt ở đó ra, còn như Bacchus cầm cái chùy của mình đập xuống đất, thì rượu vang chảy ra. Chính do đó mà tất cả những bản hát trong bữa tiệc đều ca tụng Bacchus và có lẽ không có hai bản hát ca tụng Moise.” (Chú thích của Voltaire)

Voltaire muốn nói rằng những chuyện trong Kinh Thánh, Cựu ước, như chuyện Moise đi qua bể chân không ướt, chuyện Josué ngăn mặt trời (xem chú thích ở “Bức thư thứ ba trong nhật ký của Amabed”, bên dưới) chẳng qua là bắt nguồn từ phương Đông và Hy Lạp.

(1) “Jean VIII bị một người chồng ghen dùng búa ám sát chết.

Jean X, tình nhân của Théodora, bi bóp cổ chết trên giường của ông ta. Étienne VIII bị giam ở lâu đài ngày nay gọi là lâu đài Thánh Auge.

Etienne IX bị người La Mã chém vào giữa mặt.

Jean XII bị vua Othon I phế ngôi và bị ám sát tại nhà một tình nhân của ông ta.

Benoît V bị vua Othon I bắt đi đày

Benoît VII đã bị đứa con hoang của Jean X bóp cổ chết.

Benoît IX, mua chức vị giáo hoàng, ông là người thứ ba đã làm như vậy, rồi bán lại phần của mình đi, v.v...

Tất cả những vị đó đều không thể nào sai lầm được.” (Chú thích của Voltaire)

(1) “Giáo hoàng Jules II rút phép thông công của vua nước Pháp là Louis XII, vào năm 1510. Ông cấm nước Pháp không được làm lễ và để cho kẻ nào muốn cướp lấy cũng được. Việc rút phép thông công và việc cấm làm lễ đó lại tái diễn vào năm 1512. Ngày nay người ta khó lòng mà quan niệm được sự láo xược và lố bịch thái quá ấy. Nhưng từ thời Grégoire VII hầu như không có một giám mục nào ở Roume mà không đã từng hoặc muốn đưa lên ngôi hay truất ngôi các vua chúa theo ý thích riêng mình cả. Tất cả những vị vua chúa đáng bị đối xử một cách nhục nhã như thế lắm vì họ đã khá ngu xuẩn là chính họ củng cố quan điểm của thần dân họ về sự không thể sai lầm của giáo hoàng và quyền lợi của giáo hoàng đối với tất cả các nhà thờ. Tự họ, họ đã đeo lấy xiềng xích vào người mà họ không thể nào bẻ gãy được. Đâu đâu Chính phủ cũng là một sự hỗn độn do mê tín tạo ra. Chỉ mãi lâu lắm về sau này, lý trí mới thấm nhuần vào các dân tộc ở phương Tây: lý trí đã chữa khỏi mấy vết thương mà sự mê tín là kẻ thù của loài người đã gây ra cho người ta; nhưng hãy còn lại những vết sẹo sâu”. (Chú thích của Voltaire)

MỤC LỤC

1. Lời người dịch

2. Zadig hay Số phận

1. CHƯƠNG I

2. CHƯƠNG II

3. CHƯƠNG III

4. CHƯƠNG IV

5. CHƯƠNG V

6. CHƯƠNG VI

7. CHƯƠNG VII

8. CHƯƠNG VIII

9. CHƯƠNG IX

10. CHƯƠNG X

11. CHƯƠNG XI

12. CHƯƠNG XII

13. CHƯƠNG XIII

14. CHƯƠNG XIV

15. CHƯƠNG XV

16. CHƯƠNG XVI

17. CHƯƠNG XVII

18. CHƯƠNG XVIII

19. CHƯƠNG XIX

20. PHỤ LỤC

21. Những con mắt xanh

3. Người phu chột

4. Memnon hay là Sự sáng khôn của loài người

5. Thư của một người Thổ Nhĩ Kỳ nói về những Fair và người bạn của mình là Bababech

6. Micromégas Chuyện triết học

1. CHƯƠNG THỨ NHẤT

2. CHƯƠNG THỨ HAI

3. CHƯƠNG THỨ BA

4. CHƯƠNG THỨ TƯ

5. CHƯƠNG THỨ NĂM

6. CHƯƠNG THỨ SÁU

7. CHƯƠNG THỨ BẢY

7. Hai người được an ủi

8. Giấc mơ của Platon

9. Những bức thư của Amabed và v.v... do Cha xứ Tamponet dịch

1. BỨC THƯ THỨ NHẤT

2. BỨC THƯ THỨ HAI

3. BỨC THƯ THỨ BA

4. BỨC THƯ THỨ TƯ

5. BỨC THƯ TRẢ LỜI

6. BỨC THƯ THỨ NĂM

7. BỨC THƯ THỨ SÁU

8. BỨC THƯ THỨ BẢY

9. BỨC THƯ THỨ TÁM

10. BỨC THƯ THỨ CHÍN

11. BỨC THƯ THỨ MƯỜI

12. BỨC THƯ THỨ MƯỜI MỘT

13. BỨC THƯ THỨ MƯỜI HAI

14. BỨC THƯ THỨ MƯỜI BA

15. BỨC THƯ THỨ MƯỜI BỐN

16. BỨC THƯ THỨ MƯỜI LĂM

17. BỨC THƯ THỨ MƯỜI SÁU

18. BỨC THƯ THỨ MƯỜI BẢY

19. BỨC THƯ THỨ MƯỜI TÁM

20. BỨC THƯ THỨ MƯỜI CHÍN

21. BỨC THƯ THỨ HAI MƯƠI

10. Jeannot và Colin

11. Một chuyện xảy ra ở Ấn Độ do người dốt dịch

12. MỤC LỤC

Table of Contents

Lời người dịch

Zadig hay Số phận

CHƯƠNG I

CHƯƠNG II

CHƯƠNG III

CHƯƠNG IV

CHƯƠNG V

CHƯƠNG VI

CHƯƠNG VII

CHƯƠNG VIII

CHƯƠNG IX

CHƯƠNG X

CHƯƠNG XI

CHƯƠNG XII

CHƯƠNG XIII

CHƯƠNG XIV

CHƯƠNG XV

CHƯƠNG XVI

CHƯƠNG XVII

CHƯƠNG XVIII

CHƯƠNG XIX

PHỤ LỤC

Những con mắt xanh

Người phu chột

Memnon hay là Sự sáng khôn của loài người

Thư của một người Thổ Nhĩ Kỳ nói về những Fair và người bạn của mình là Bababech

Micromégas Chuyện triết học

CHƯƠNG THỨ NHẤT

CHƯƠNG THỨ HAI

CHƯƠNG THỨ BA

CHƯƠNG THỨ TƯ

CHƯƠNG THỨ NĂM

CHƯƠNG THỨ SÁU

CHƯƠNG THỨ BẢY

Hai người được an ủi

Giấc mơ của Platon

Những bức thư của Amabed và v.v... do Cha xứ Tamponet dịch

BỨC THƯ THỨ NHẤT

BỨC THƯ THỨ HAI

BỨC THƯ THỨ BA

BỨC THƯ THỨ TƯ

BỨC THƯ TRẢ LỜI

BỨC THƯ THỨ NĂM

BỨC THƯ THỨ SÁU

BỨC THƯ THỨ BẢY

BỨC THƯ THỨ TÁM

BỨC THƯ THỨ CHÍN

BỨC THƯ THỨ MƯỜI

BỨC THƯ THỨ MƯỜI MỘT

BỨC THƯ THỨ MƯỜI HAI

BỨC THƯ THỨ MƯỜI BA

BỨC THƯ THỨ MƯỜI BỐN

BỨC THƯ THỨ MƯỜI LĂM

BỨC THƯ THỨ MƯỜI SÁU

BỨC THƯ THỨ MƯỜI BẢY

BỨC THƯ THỨ MƯỜI TÁM

BỨC THƯ THỨ MƯỜI CHÍN

BỨC THƯ THỨ HAI MƯƠI

Jeannot và Colin

Một chuyện xảy ra ở Ấn Độ do người dốt dịch

MỤC LỤC