Sa Mạc

(Jean-Marie Gustave Le Clézio)

Tiểu Thuyết

Huỳnh Phan Anh dịch

Nhã Nam  & Nhà xuất bản văn học

Mục lục

Bìa ngoài

Bìa trong

Bản quyền

Bìa cuối

Lời người làm sách (ebook)

Saguiet el Hamra, mùa đông 1909 - 1910

Hạnh phúc

Cuộc sống của những người nô lệ

Tặng Tristesse.

Bìa ngoài

Tác giả của những khởi hành mới, những chuyến phiêu lưu đày thi vị và sự ngất ngây nhục cảm, người đã khám phá ra tính nhân văn vượt ngoài và ẩn sâu dưới nền văn minh đang ngự trị.

(Tuyên dương của Viện Hàn Lâm Thụy Điển)

Bìa trong

Jean-Marie Gustave Le Clézio sinh ngày 13 tháng 4 năm 1940 tại Nice; ông xuất thân trong một gia đình gốc Bretagne đã di cư đến đảo Maurice từ thế kỷ XVIII.

Được mệnh danh là Nhà văn du mục, J.M.G. Le Clézio chưa bao giờ ngừng viết từ tuổi lên bảy lên tám, nhưng không tác phẩm nào trong số đó được công bố trước Le procès-verbal (tạm dịch: Biên bản), cuốn tiểu thuyết đầu tay của ông xuất bản vào tháng chín năm 1963 và đoạt giải Renaudot. Đến nay, ông đã cho ra mắt khoảng ba mươi tác phẩm. Năm 1980, ông vinh dự nhận Giải thưởng lớn Paul-Morand do Viện hàn lâm Pháp trao tặng cho tác phẩm Sa Mạc.

Jean-Marie Gustave Le Clézio cũng là cái tên được vinh danh tại giải Nobel Văn Chương 2008.

Bản quyền

Dịch từ nguyên bản tiếng Pháp: DÉSERT

của J.M.G. Le Clézio

© Editions Gallimard, 1980

Xuất bản theo hợp đồng nhượng quyền giữa NXB  Gallimard và Nhã Nam, 2009.

Bản quyền bản tiếng Việt © Công ty văn hóa & Truyền thông Nhã Nam, 2009.

Bản quyền tác phẩm đã được bảo hộ. Mọi hình thức xuất bản, sao chụp, phân phối dưới dạng in ấn hoặc văn bản điện tử, đặc biệt là phát tán trên mạng internet mà không có sự cho phép bằng văn bản của Nhà xuất bản là vi phạm pháp luật và làm tổn hại đến quyền lợi của Nhà xuất bản và tác giả. Không ủng hộ, khuyến khích những hành vi vi phạm bản quyền. Chỉ mua bán bản in hợp pháp.

Bìa cuối

Sa mạc Sahara, quê hương của những “đàn ông xanh”, những năm đầu thế kỷ XX: hoang sơ, kỳ bí, đầy hiểm nguy với những con người sinh ra trong cát.

Cậu bé Nour đã chứng kiến cơn khốn khó của bộ lạc mình trên mảnh đất khô cằn và trưởng thành từ đó.

Cô bé Lalla trải qua bao thăng trầm trong cuộc đời cũng không thể nguôi được niềm đam mê hướng về sa mạc cội rễ và những truyền thuyết về các vị tổ tiên chiến binh sa mạc.

Hai mảnh đời tượng trưng cho hai thế hệ của sa mạc. Tồn tại song song rồi gặp gỡ, hòa quyện trong một hình ảnh sa mạc hoang dại, huyền bí và mê đắm.

Lời người làm sách (ebook)

Sử dụng bút pháp Hiện tượng luận (Phénomenologique) điển hình, khiến người đọc được “nhìn” thấy hiện tượng dưới nhiều góc độ khác nhau, bắt buộc người đọc phải nhìn một cảnh dưới những ống kính khác nhau, và mỗi khi đổi vị trí, người đọc lại khám phá ra một khía cạnh mới của hiện tượng, của sự vật.

Trường phái Cái nhìn (L’école du regard - Hội họa) trong tiểu thuyết mới thoát thai từ Hiện tượng luận; do vậy đối với các nhà văn cổ điển, cái bàn là cái bàn, cái ghế là cái ghế, chúng chỉ có bốn chân, và tả thêm nữa thì nó làm bằng gỗ lim, gỗ gụ, nó đã cũ hay nó còn mới... nhưng nếu ở dưới mắt một nhà văn chịu ảnh hưởng Hiện tượng luận thì sẽ thấy cái bàn ấy có bao nhiêu vết nứt, mỗi vết nứt có hình thù gì và mỗi vết nẻ là dấu ấn của một cuộc ẩm thực nào, của cả một chiều dài thời gian, không gian nào v.v…

Trong “Sa Mạc” của Le Clézio cũng vậy, nhà văn đặt đối tượng, tức vật thể ở trước mắt để tra khảo trí nhớ, kỷ niệm của mình, tra khảo giác quan của mình mà mô tả…lối viết của ông mô tả hiện tượng, sự vật theo kiểu hiện sinh. Khiến cho độc giả phải có cái nhìn trắc diện, đo, đạc và phải có nhiều cái nhìn trắc diện khác nhau, nhìn trước, nhìn sau, nhìn từ phía trên, nhìn từ phía dưới, tóm lại là luôn luôn đổi cái nhìn thì mới mong đi sâu vào sự hiểu biết sự vật, tìm thấy những sắc thái mới mẻ của nó, và cho đến mãi mãi, sự vật vẫn dành cho ta những bỡ ngỡ nếu ta biết thay cái nhìn để tìm hiểu nó hơn…

Wanderman.

Saguiet el Hamra, mùa đông 1909 - 1910

Họ xuất hiện như trong một giấc mơ nơi chóp cồn cát, lẩn khuất chập chờn trong làn sương cát từ dưới chân họ bay lên. Họ chậm chạp bước xuống thung lũng theo một lối mòn gần như không trông thấy được. Dẫn đầu đoàn người là cánh đàn ông mặc áo khoác bằng len, mặt che mạng màu lam. Cùng bước với họ có hai hay ba con lạc đà một bướu, tiếp theo là những con dê và những con cừu do lũ con trai thúc đi. Những người đàn bà khép lại đoàn người. Đó là những bóng người uể oải, cồng kềnh trong chiếc áo khoác nặng nề, và làn da nơi đôi cánh tay và trán họ trông như càng âm u hơn trong những tâm mạng màu lam sẫm.

Họ chậm chạp bước trong cát, không gây tiếng động, không nhìn hướng họ đang đi tới. Gió thổi liên hồi, gió sa mạc nóng ban ngày, lạnh ban đêm. Cát lẩn trốn quanh họ, giữa những chân lạc đà, quất vào mặt những người đàn bà đang kéo thấp tấm mạng che mặt màu lam trên mắt. Mấy đứa trẻ chạy lúp xúp trong khi những em bé cuộn tròn trong lớp vải chàm trên lưng mẹ đang khóc. Lũ lạc đà lầm bầm, hắt hơi. Không ai biết mình đang đi đâu.

Mặt trời hãy còn ở trên cao trong bầu trời trần trụi, gió cuốn đi những tiếng động và những mùi vị. Mồ hôi chảy chậm rãi trên khuôn mặt khách bộ hành, và làn da sẫm của họ đón nhận ánh phản chiếu của màu chàm trên má, trên cánh tay, dọc theo chân. Các hình xăm màu xanh lơ trên trán phụ nữ sáng lấp lánh như món đồ trang sức khắc hình bọ hung. Những con mắt đen, trông giống như giọt kim loại hờ hững nhìn vào khoảng cát mênh mông, tìm kiếm dấu vết con đường mòn giữa những lớp sóng của cồn cát.

Không có gì khác trên mặt đất, không có gì, cũng không một ai. Họ sinh ra từ sa mạc, không một con đường nào khác có thể dẫn dắt họ. Họ không nói gì. Họ không muốn gì. Gió thổi qua người họ, xuyên qua họ, như chẳng có ai trên các cồn cát. Họ bước đi từ buổi bình minh đầu tiên, không ngừng nghỉ, cơn mệt và cơn khát vây bọc lây họ như một lớp vỏ. Môi và lưỡi cứng lại vì khô hạn. Cái đói giày vò họ. Họ nói không ra lời. Từ lâu lắm rồi họ đã trở nên câm nín như sa mạc, họ chan hòa ánh sáng khi mặt trời thiêu đốt giữa bầu trời trống hoác, và lạnh cóng về đêm với những vì sao im lìm.

Họ tiếp tục chậm chạp bước xuống triền dốc tiến về vùng sâu của thung lũng, họ phải đi quanh quẹo vì cát sụt lở dưới chân họ. Không cần nhìn, cánh đàn ông vẫn chọn được nơi sẽ đặt chân tới. Như thể họ đang bước đi trên những dấu vết vô hình dẫn họ về phía đầu bên kia sự cô đơn, về phía bóng đêm. Chỉ có một người trong bọn họ mang súng, một khẩu cạc bin có bộ phận bật đá lửa, nòng dài bằng đồng đã đen sạm. Ông mang nó trên ngực, ghì chặt giữa hai cánh tay, nòng súng chĩa lên cao như cán cờ. Những người anh em của ông đi bên cạnh, phủ áo khoác, lưng hơi còng xuống về phía trước vì các bọc nặng. Dưới lớp áo khoác, y phục màu lam của họ đã tả tơi rách bươm vì gai, sờn mòn vì cát. Sau đàn thú mệt lử, Nour, con trai của người đàn ông mang súng, đang bước trước mẹ và các em gái cậu. Mặt cậu âm u, đen sạm vì nắng, nhưng đôi mắt cậu sáng rực, và cái nhìn của cậu toát ra một thứ ánh sáng gần như phi thường.

Họ là những người đàn ông và những người đàn bà của cát, gió, ánh sáng và đêm. Họ xuất hiện như trong một giấc mơ trên chóp cao một cồn cát như thể họ sinh ra từ bầu trời không mây, và trong chân tay của họ có nét khắc khổ của không gian. Họ mang trong người họ cái đói, cái khát làm môi họ chảy máu, niềm im lặng khắc nghiệt lấp lánh ánh mặt trời, những đêm lạnh buốt, ánh sáng của dải ngân hà, mặt trăng; trước mặt họ vẫn là những cái bóng khổng lồ của chính họ vào buổi mặt trời lặn, những sóng cát trinh nguyên mà ngón chân họ choãi ra đang chạm phải, cùng chân trời không thể tới. Nhất là ánh sáng trong cái nhìn của họ, nó chói lọi trong màng cứng của mắt họ.

Đàn dê xám nâu và cừu bước đi phía trước bọn trẻ. Lũ súc vật cũng đi mà không biết về đâu khi đặt bộ móng guôc của chúng trên những dấu cũ. Cát xoáy giữa chân chúng, bám vào lớp lông bẩn thỉu. Một người đàn ông vừa dẫn đám lạc đà một bướu, chỉ bằng giọng nói của mình, vừa càu nhàu và khạc nhổ hệt như chúng. Tiếng khàn khàn của những hơi thở trộn lẫn trong gió rồi tan biến ngay trong những chỗ lõm của cồn cát, về hướng Nam. Nhưng gió, sự khô hạn, cái đói cũng không còn quan trọng nữa. Người và vật đang từ từ lẩn khuất, bước về phía vùng sâu của thung lũng không có nước, không có bóng mát.

Họ đã lên đường từ nhiều tuần, từ nhiều tháng, đi từ cái giếng này tới cái giêng khác, băng qua những con suối khô cằn mất hút trong cát, vượt qua những đồi đá, những cao nguyên. Đàn thú ăn những loài cỏ gầy rạc, những cây cúc gai, những cây xương khô mà chúng chia sẻ với người. Buổi chiều, khi mặt trời xuống thấp gần chân trời và khi bóng những bụi rậm trải thật dài, người và vật dừng bước. Những người đàn ông trút vật nặng khỏi lũ lạc đà, dựng căn lều to bằng len màu nâu trên một cái cột độc nhất bằng gỗ thông bá hương. Những người đàn bà lo nhóm lửa, chuẩn bị món bột nhão bo bo, món sữa đông, bơ, chà là. Đêm tới thật nhanh, bầu trời bao la và buốt giá mở ra trên mặt đất đã tắt ngấm. Bấy giờ những ngôi sao hiện ra, nghìn nghìn ngôi sao đã dừng lại trong không gian. Người đàn ông mang súng, người dẫn đường cả đoàn, lên tiếng gọi Nour và chỉ cho cậu cái đỉnh của chòm sao Tiểu hùng, ngôi sao đơn độc mà người ta vẫn gọi là Dê con, rồi ở đầu kia của chòm sao, ngôi sao Kochab màu xanh. Ông chỉ cho Nour thấy, chếch về hướng Đông, một chiếc cầu lấp lánh năm ngôi sao Alkaid, Mizar, Alioth, Megrez, Fecda. Hoàn toàn ở phía Đông, trên chân trời màu tro, chòm sao Lạp hộ vừa xuất hiện với sao Alnilam nghiêng nghiêng một bên như cột buồm một con tàu. Ông biết rõ tất cả những vì sao, đôi khi ông gán cho chúng những cái tên lạ lùng giống như cách bắt đầu của các câu chuyện. Bấy giờ ông chỉ cho Nour con đường mà họ sẽ theo ban ngày, như thể ánh sáng nhóm lên trong bầu trời luôn vạch ra những con đường mà loài người phải đi trên trái đất này. Nhiều sao quá! Đêm sa mạc lúc nào cũng tràn đầy những ánh lửa bập bùng một cách êm dịu kia trong khi gió dạt dào từng cơn như hơi thở. Đó là một xứ sở nằm ngoài thời gian, xa cách với lịch sử loài người, có lẽ vậy, một xứ sở nơi không gì còn có thể xuất hiện hay chết đi, như thể nó tách biệt hẳn với các xứ sở khác, nó nằm trên chóp cao của sự sinh tồn trên mặt đất này. Những người đàn ông thường ngắm nhìn những vì sao, cái vệt trắng lớn giống như một cây cầu cát bên trên mặt đất. Họ vừa lai rai nói chuyện vừa hút những điếu thuốc quấn trộn cần sa, họ kể cho nhau nghe chuyện về các chuyến đi, những tiếng gào thét của cuộc chiến chống lại bọn lính Cơ đốc, những trận phục thù. Sau đó họ lắng nghe màn đêm.

Những ngọn lửa từ các cành nhỏ nhảy múa dưới cái ấm trà bằng đồng với âm thanh của nước đang sôi sùng sục. Bên kia lò lửa, cánh đàn bà đang trò chuyện, và một người trong bọn họ lầm rầm hát ru đứa bé đang ngủ trên ngực mình. Lũ chó rừng kêu lên ăng ẳng và chính âm vang trong chỗ trũng của các cồn cát đã đáp lại chúng như phát ra từ những con chó rừng khác. Mùi lũ súc vật xông lên, trộn lẫn với mùi ẩm ướt của cát xám, mùi hăng hắc của khói từ các lò lửa.

Tiếp theo, phụ nữ và trẻ nhỏ ngủ trong lều, còn đàn ông thì nằm trong lớp áo khoác của họ quanh đám tro than đã tắt ngấm. Họ biến mất trên khoảng cát và đá, họ trở nên vô hình, trong khi bầu trời đen càng rạng rỡ hơn.

Họ đã đi như thế trong nhiều tháng, có lẽ là nhiều năm. Họ đi theo con đường trời giữa lớp sóng của các cồn cát, những con đường bắt nguồn từ Draa, từ Tamgrout, từ Erg Iguidi, hoặc thêm con đường phía Bắc của những người Ait Atta, những người Gheris, bắt nguồn từ Tafilelt, tất cả dẫn về những làng phòng thủ lớn trên các dải hoành sơn thuộc vùng núi Atlas, hoặc con đường vô tận đi sâu vào trung tâm sa mạc ở bên kia vùng Hank, về phía thành phố lớn Tombouctou. Một số người đã chết dọc đường, những người khác thì ra đời, cưới nhau. Những con vật cũng đã chết, cuống họng mở toang để làm màu mỡ cho các tầng sâu của đất, hoặc dính dịch bệnh, bị bỏ cho thối rữa trên nền đất cứng.

Nơi đây dường như không có tên, không có lời. Sa mạc lau sạch tất cả trong gió của nó, bôi xóa tất cả. Trong cái nhìn của những người đàn ông có cái tự do của không gian, còn làn da họ thì giống như kim loại. Ánh mặt trời bùng vỡ khắp nơi. Cát nâu, vàng, xám, trắng, cát nhẹ cứ lướt đi chỉ ra hướng gió. Nó bao trùm lên tất cả mọi dấu vết, mọi xương cốt. Nó đẩy lùi ánh sáng, nó đánh bật nước, cuộc sống ra khỏi vòng trung tâm không một ai nhận ra được. Những người đàn ông biết rõ rằng sa mạc không chịu nhận họ: thế là họ đi không ngừng nghỉ trên con đường mà những bước chân khác đã từng đi qua, để tìm gặp cái gì khác. Nước, nó ở trong các aiun, những con mắt, có màu trời, hoặc trong những lòng suối bùn cũ kỹ, ẩm ướt. Nhưng đó không phải là thứ nước dành cho khoái lạc và sự nghỉ ngơi. Nó đúng là dấu vết của những giọt mồ hôi trên bề mặt sa mạc, cái cho dè sẻn của một Thượng đế khô khan, hoạt động cuối cùng của cuộc sống. Thứ nước nặng tách ra từ cát, thứ nước chết của những kẽ nứt, thứ nước kiềm làm ta đau bụng, làm ta nôn mửa. Người ta còn phải đi xa hơn nữa, người nghiêng nghiêng về phía trước, theo hướng mà những vì sao đã vạch sẵn.

Nhưng đây có thể là xứ sở tự do cuối cùng và duy nhất, nơi luật lệ loài người không còn quan trọng nữa. Một đất nước dành cho đá và gió, cho cả bọ cạp và chuột nhảy nữa, những con vật biết giấu mình và lẩn trốn khi mặt trời thiêu đốt và khi đêm làm rét cóng.

Giờ đây, họ đã xuất hiện trên thung lũng Saguiet el Hamra, họ bước chầm chậm xuống những triền dốc cát. Ở cuối thung lũng, bắt đầu có dấu vết của cuộc sống loài người: Những cánh đồng đất có tường đá khô rang xếp bao quanh, những vuông đất rào kín dành cho lạc đà, những lán trại lợp bằng lá cọ lùn, những túp lều to bằng len trông giống con tàu bị lật úp. Những người đàn ông vừa bước chầm chậm vừa ấn gót sâu vào cát đang sụt lở. Những người đàn bà bước chậm lại và giữ khoảng cách xa sau đàn thú chợt hốt hoảng vì mùi của những cái giếng. Rồi thung lũng bao la hiện ra, rộng mở dưới cao nguyên đá. Nour tìm những cây cọ cao màu lục sẫm vươn lên từ mặt đất thành hàng sít vào nhau quanh hồ nước trong, cậu tìm các dinh thự màu trắng, những ngọn tháp giáo đường, tất cả những gì mà người ta đã nói với cậu từ thời còn bé khi nhắc tới thành phố Smara. Từ lâu lắm rồi cậu không trông thấy cây cối. Hai tay buông lỏng, cậu đi về vùng thấp của thung lũng, đôi mắt hơi nhắm lại vì ánh sáng và cát.

Khi những người đàn ông bước xuống sâu hơn trong thung lũng, thành phố mà họ đã thoáng thấy trong khoảnh khắc chợt biến mất, họ chỉ bắt gặp vùng đất khô ran và trần trụi. Trời nóng nực, mồ hôi chảy ròng ròng trên mặt Nour, dán lớp quần áo màu xanh lam của cậu vào hông cậu, vào vai cậu.

Giờ đây, những người đàn ông khác, những người đàn bà khác cũng xuất hiện như được sinh ra từ thung lũng. Đàn bà lo nhóm lửa chuẩn bị bữa ăn chiều, trẻ con cùng đàn ông thì im lìm bất động trước những căn lều đầy bụi. Họ đã đến từ mọi miền sa mạc, phía bên kia vùng Hamada sỏi đá, phía bên kia các ngọn núi của vùng Cheheiba và Ouarkziz, vùng Siroua, những ngọn núi Oum Chakourt, cả phía bên kia các ốc đảo lớn của miền Nam, của hồ nước ngầm vùng Gourara. Họ đã vượt qua những ngọn núi qua hẻm núi Maider, đi về Tarhamant hoặc xuống nữa nơi con sông Draa gặp con sông Tingut, ngang qua Regbat. Họ đã tới đây, tất cả các dân tộc miền Nam, những dân du mục, những thương gia, những người chăn cừu, những tên cướp, những kẻ ăn mày. Có thể một số người đã rời bỏ vương quốc Biru hoặc ốc đảo lớn vùng Oualata. Khuôn mặt họ mang dấu ấn của cái nắng khủng khiếp, của cái lạnh chết người về đêm tại những vùng cùng kiệt của sa mạc. Một số người trong bọn họ có nước da đen muốn ngả sang màu đỏ, cao lớn và dài chi, họ nói bằng một ngôn ngữ xa lạ: đó là những người Tubbu đến từ bên kia sa mạc, từ Borku và Tibesti, họ ăn những trái côla, họ đi về phía biển.

Người và vật càng đến gần, những cái bóng đen đàn ông càng nhân lên gấp bội. Đằng sau đám cây keo cong queo, những túp lều bằng cành lá và bùn hiện ra trông giống những tổ mối. Những ngôi nhà bằng đất nện, những cái hầm bằng ván và bùn, và nhất là các bức tường đá xếp, thậm chí chưa cao tới đầu gối, chia cắt nền đất đỏ thành những ô nhỏ. Trên các khoảng ruộng không to bằng một tấm thảm yên ngựa, những người nô lệ harratin đã thử ươm vài thứ hạt, ớt, bo bo. Những đường rãnh khô cằn luồn sâu qua thung lũng hy vọng bắt gặp chút ẩm ướt. Chính là nơi giờ đây họ đã tới, trên đường tiến về thành phố Smara rộng lớn. Người và vật, tất cả cùng tiến bước trên mặt đất khô cằn ở tận cùng vết thương rộng lớn kia của thung lũng Saguiet.

Đã bao nhiêu ngày, cứng rắn và sắc nhọn như đá lửa, đã bao nhiêu giờ qua họ nóng lòng chờ đợi để trông thấy điều đó. Biết bao đau đớn trong thân thể bầm giập của họ, trong đôi môi chảy máu của họ, trong cái nhìn bỏng cháy của họ. Họ hối hả đi về phía những cái giếng, không màng đến tiếng kêu của đàn thú lẫn tiếng xì xào của những người đàn ông khác. Khi tới trước những cái giếng, trước bức tường đá chắn giữ lớp đất mềm, họ dừng lại. Bọn trẻ đã đuổi lũ súc vật đi xa bằng những hòn đá trong lúc tất cả đàn ông đều quỳ xuống cầu nguyện. Rồi từng người đã ngâm mặt mình trong nước và đã uống thật lâu.

Những con mắt của nước giữa sa mạc là vậy. Nhưng nước ấm còn chứa đựng cả sức mạnh của gió, của cát và của bầu trời bao la giá buốt ban đêm. Trong khi uống nước, Nour nghe khoảng trống nhập vào người cậu, cái khoảng trống đã truy đuổi cậu từ cái giếng này tới cái giếng khác. Nước đục lờ và nhạt nhẽo khiến Nour muốn lộn mửa và không giúp cậu qua cơn khát. Như thể nó truyền vào tận cùng thân thể cậu niềm im lặng cùng sự cô đơn của những cồn cát và những cao nguyên đá mênh mông. Nước im lìm trong những cái giếng, nó trơn như kim loại, mặt nước nổi lều bều xác lá và lông thú. Nơi cái giếng khác, những người đàn bà đang rửa ráy và làm cho tóc họ trơn mượt. Gần bên họ, bầy dê và lạc đà một bướu đều bất động như bị giữ chặt bằng những cái cọc trong lớp bùn của giếng nước.

Những người đàn ông khác thì đi đi lại lại giữa những căn lều. Đó là các chiến binh áo xanh của sa mạc, đeo mặt nạ, trang bị bằng dao găm và súng trường, luôn đi những bước dài, không ngó tới ai. Những người nô lệ Soudan mặc quần áo rách bươm, mang những bọc bo bo hoặc chà là, những túi da đựng dầu. Những đứa con trai trong cái lều lớn mặc quần áo trắng và lam sẫm, những người Berbère với nước da ngăm đen, những đứa trẻ miền biển với mái tóc đỏ hoe và làn da đầy nốt tàn nhang, những người đàn ông không nòi giống, không tên tuổi, những kẻ ăn mày bị bệnh p hơn g không đến gần nước. Tất cả, họ bước đi trên mặt đất đầy sỏi đá và bụi đỏ, họ đi về phía những bức tường của thành phố thánh Smara. Họ đã lẩn trốn sa mạc trong vài giờ, vài ngày. Họ giăng tấm vải nặng nề của những căn lều của họ, họ cuộn mình trong những cái áo khoác len, họ đợi đêm về. Giờ đây họ đang ăn bột nhão bo bo trộn sữa đông, bánh mì, chà là khô có hương vị của mật và tiêu. Lũ ruồi muỗi lởn vởn quanh mái tóc của lũ trẻ trong không khí buổi chiều, những con ong vò vẽ đậu trên đôi bàn tay của chúng, trên đôi má lem luốc bụi của chúng.

Bây giờ thì họ đang trò chuyện thật lớn tiếng, và trong bóng râm ngột ngạt của các căn lều, những người đàn bà đang cười và ném những hòn sỏi nhỏ vào lũ trẻ đang nô đùa. Lời nói thoát ra từ cửa miệng những người đàn ông như trong cơn say, những từ vang lên thành tiếng hát, tiếng kêu, tiếng vọng từ trong cổ họng. Đằng sau đám lều, gần các bức tường của thành phố Smara, gió rít trong đám cành keo, trong tán cọ lùn. Thế mà họ vẫn lặng thinh, những người đàn ông và những người đàn bà với khuôn mặt và thân thể đã chuyển sang màu xanh bợt vì chất chàm và mồ hôi: tuy nhiên họ vẫn không rời bỏ sa mạc.

Họ không quên. Chính trong tận cùng thân thể họ, phủ tạng họ là niềm im lặng vĩ đại kia đã liên tục đi qua trên những cồn cát. Đó là điều bí mật đích thực. Thi thoảng, người đàn ông mang súng ngừng nói với Nour, ông nhìn ra sau, về phía chóp thung lũng, nơi xuất phát của gió.

Đôi khi một người đàn ông của bộ lạc khác đến gần căn lều vừa chào hỏi vừa dang hai bàn tay xòe ra. Họ trao đổi vài lời, vài cái tên. Nhưng những lời, những cái tên này tan biến tức thì, đó chỉ là các dấu vết mờ nhạt mà gió cát sẽ chôn vùi.

Khi đêm về tại đây, trên mặt nước những cái giếng, thì đó lại là sự thống trị của bầu trời sa mạc lốm đốm sao. Trên thung lũng Saguiet el Hamra, đêm dịu dàng hơn, và vầng trăng non thường lên cao trong bầu trời tối thẫm. Lũ dơi bắt đầu cuộc khiêu vũ quanh các căn lều, chúng bay xập xòe sát mặt nước giếng. Anh sáng của các lò lửa chập chờn tỏa mùi dầu nóng và khói. Vài đứa trẻ vừa chạy giữa những căn lều vừa buông những tiếng kêu rúc trong cổ họng như loài chó. Những con vật đã ngủ, những con lạc đà một bướu chân bị xích, bầy cừu và dê trong những vòng tròn có tường đá xếp chắn ngang.

Những người đàn ông không còn cảnh giác nữa. Người dẫn đường đã đặt khẩu súng của mình nơi cửa vào lều, và ông vừa hút thuốc vừa nhìn thẳng về phía trước mặt. Ông nghe loáng thoáng tiếng động êm dịu từ những giọng nói và những tiếng cười của đám đàn bà ngồi bên các lò lửa. Có thể ông đang mơ về những buổi tối khác, những con đường khác, như thể vết bỏng nắng trên làn da và cơn đau khát trong cổ họng của ông chỉ là khởi đầu của một ước muốn khác.

Giấc ngủ đến chậm trên thành phố Smara. Nơi khác, ở miền Nam, trên cao nguyên đá Hamada rộng lớn, không có giấc ngủ về đêm. Có một cái lạnh tê cóng khi gió thổi trên cát và lột trần nền đất núi. Người ta không thể ngủ trên các nẻo đường sa mạc. Người ta sống hoặc chết, lúc nào cũng đang nhìn với cặp mắt đăm đăm cháy bỏng vì cơn mệt và nắng. Thỉnh thoảng những người đàn ông màu chàm vẫn gặp một người trong bọn họ đang ngồi thẳng người trên cát, đôi chân duỗi ra trước mặt, thân thể bất động trong lớp quần áo rách tươm. Trên khuôn mặt xám, đôi mắt đen sạm nhìn chòng chọc vào chân trời chập chờn di động của các cồn cát, bởi cái chết đến với hắn bất thình lình như thế.

Giấc ngủ giống như nước, không ai xa nguồn mà thật sự ngủ được. Gió vừa thổi vừa lột sạch mọi hơi âm của trái đất, giống thứ gió của tầng bình lưu. Nhưng nơi này, trong vùng thung lũng đỏ, đoàn lữ hành vẫn có thể ngủ được.

Người dẫn đường thức giấc trước mọi người, ông ngồi bất động trước căn lều. Ông nhìn sương mù chầm chậm đùn lên dọc thung lũng, về phía Hamada. Sương mù đi qua, xóa sạch bóng đêm. Hai tay khoanh trước ngực, ông thở thật nhẹ mí mắt không hề nhúc nhích. Ông vẫn chờ đợi tia sáng đầu tiên của buổi bình minh, fijar, cái đốm bạc hiện ra ở phương Đông, phía trên những ngọn đồi như thế đó. Khi ánh sáng xuất hiện, ông cúi xuống Nour, rồi đặt bàn tay lên vai cậu, nhẹ nhàng đánh thức cậu. Họ lặng lẽ rời bước bên nhau, đi trên lối mòn cát dẫn về những cái giếng. Bầy chó sủa từ xa. Trong ánh sáng xám xịt của buổi bình minh, người đàn ông và Nour lau rửa thân thể theo đúng tập tục, phần này tiếp phần kia, lại bắt đầu ba lượt nữa. Nước giếng lạnh và trong, nước sinh ra từ cát và đêm. Người đàn ông và đứa trẻ lại rửa mặt và rửa tay, đoạn quay về phương Đông để đọc bài kinh cầu nguyện đầu tiên của họ. Bầu trời bắt đầu soi sáng chân trời.

Trong các khu lều trại, lò lửa ánh lên màu đỏ nhạt trong bóng tối cuối cùng. Những người đàn bà đi lấy nước, những em bé gái vừa chạy ra giếng vừa reo, rồi họ trở về, bước đi loạng choạng, chum nước đặt thăng bằng trên chiếc cổ gầy gò của họ.

Những tiếng động của cuộc sống con người bắt đầu vang lên từ khu lều trại và những căn nhà bằng đất bùn: những tiếng động của kim loại, của đá, của nước. Những con chó vàng tụ tập trên khoảng đất trống, chúng vừa chạy lòng vòng vừa sủa ăng ẳng. Đàn lạc đà và những con vật khác thì giậm chân khiến bụi đỏ bay mù mịt.

Chính vào lúc này ánh sáng trở nên lộng lẫy trên thành phố Saguiet el Hamra. Nó đến cùng lúc từ bầu trời và mặt đất, thứ ánh sáng màu vàng ối và màu đồng, nó rung vang trong bầu trời trần trụi, không thiêu đốt không gây choáng váng. Vén một vạt lều, các cô gái chải gỡ mái tóc nặng nề của họ, bắt chí, kết thành búi, nơi họ cài tấm mạng màu xanh lam. Ánh sáng lộng lẫy chiếu trên sắc đồng của khuôn mặt và đôi cánh tay của họ.

Ngồi chồm hổm và bất động trên cát, Nour cũng đang nhìn ngày đong đầy bầu trời trên các lều trại. Những con chim đa đa chầm chậm bay xuyên qua không gian, bay ngược lên thung lũng đỏ. Chúng bay đi đâu? Có thể chúng sẽ bay tới tận chóp thành phố Saguiet, tới tận các thung lũng đất đỏ chật hẹp giữa những ngọn núi vùng Agmar. Sau đó, khi mặt trời xuống thấp, chúng sẽ trở lại, bay về phía thung lũng mở rộng, phía trên những cánh đồng, nơi những ngôi nhà của con nguời trông giống như tổ mối

Có thể chúng biết rõ Aaiun, thành phố của bùn và những tấm ván, nơi mái nhà có khi được làm bằng kim loại đỏ, cũng có thể chúng biết rõ biển màu đồng thanh và ngọc lục bảo, biển tự do?

Đoàn lữ hành bắt đầu tới Saguiet el Hamra, đoàn người và vật đang bước xuống cồn cát, làm tung đám bụi màu đỏ. Họ đi qua trước đám lều trại, thậm chí không quay đầu lại, họ hãy còn xa lắc và đơn độc như đang giữa sa mạc.

Họ chầm chậm bước về phía những cái giếng để vốc nước vào cái miệng chảy máu của họ. Gió bắt đầu thổi ở trên kia, trên vùng Hamada. Vào thung lũng, nó thổi yếu đi trong đám cọ lùn, trong các bụi gai, trong những đường lối quanh co của đá xếp. Nhưng xa khỏi Saguiet, thế giới trở nên lấp lánh dưới con mắt của đoàn người; những đồng bằng với những tảng đá sắc nhọn, những ngọn núi thê lương, những kẽ nứt, những lớp cát phản chiếu ánh mặt trời. Bầu trời không giới hạn, rực một màu lam khắc nghiệt đến độ thiêu đốt mặt mày. Xa hơn nữa, những người đàn ông vẫn bước đi trong mạng lưới của các cồn cát, trong một thế giới xa lạ.

Nhưng đó lại là thế gian thích hợp với họ. Cùng cát, đá, bầu trời, mặt trời, niềm im lặng cùng nỗi đau đớn này, chứ không phải những thành phố bằng kim loại và xi măng, nơi người ta nghe ra tiếng của những máy nước và những giọng nói con người. Chính nơi đây, trật tự trống trải của sa mạc, là nơi mọi điều đều khả hữu, nơi người ta bước đi không bóng bên bờ cái chết của chính mình.

Những người đàn ông xanh tiến bước trên con đường mòn vô hình hướng về Smara, tự do như không có ai trên đời này được tự do như vậy. Quanh họ, xa hút tầm mắt, là những cái chóp di động của các cồn cát, những làn sóng của không gian mà người ta không thể biết được. Những bàn chân trần của phụ nữ và trẻ em đặt trên cát, để lại một dấu vết mờ nhạt mà gió sẽ xóa đi tức thì. Xa xa, những ảo ảnh bềnh bồng giữa đất và trời, những thành phố màu trắng, những lễ hội, những đàn lạc đà và lừa chở nặng lương thực thực phẩm, những giấc mơ chộn rộn. Và chính con người cũng giống như những ảo ảnh mà cái đói, cái khát và cái mệt đã làm nảy sinh trên đất sa mạc.

Những con đường thì vòng quanh, chúng luôn đưa về điểm khởi hành, bằng cách vạch ra các vòng tròn càng lúc càng hẹp lại quanh Saguiet el Hamra. Nhưng đó lại là con đường không cùng tận, bởi chúng dài  hơn  đời người.

Những người đàn ông đến từ phương Đông, bên kia những ngọn núi của vùng Aadme Rieh, bên kia vùng Yetti, vùng Tabelbala. Những người khác thì đến từ phương Nam, từ ốc đảo vùng el Haricha, từ giếng nước vùng Abd el Malek. Họ đã đi về hướng Tây, về hướng Bắc, đến tận các bờ biển, hoặc đi xuyên qua các mỏ muối lớn vùng Teghaza. Họ đã trở về, trĩu nặng lương thực thực phẩm và đạn dược, về tận đất thánh, thung lũng lớn của Saguiet el Hamra, mà không biết rồi sẽ lại lên đường đi về đâu. Họ đã vừa đi vừa nhìn những con đường của các vì sao vừa lẩn tránh những trận gió cát khi bầu trời chuyển sang màu đỏ và khi các cồn cát bắt đầu dịch chuyển.

Đàn ông, đàn bà sống như thế đó trong khi vẫn đi không nghỉ. Một ngày nào đó họ sẽ chết vì nắng cháy, vì đạn thù, hoặc vì sốt cao. Những người đàn bà sinh con, đơn giản là ngồi xổm trong bóng mát của căn lều, được hai người phụ nữ giúp đỡ, bụng được quấn bằng dây thắt lưng to bằng vải. Ngay phút đầu tiên của đời mình, những người đàn ông đã thuộc về khoảng bao la không giới hạn, thuộc về cát, cúc gai, rắn, chuột, nhất là gió, bởi đó là gia đình đích thực của họ. Lũ con gái với mái tóc nhuốm màu đồng lớn lên, học tập những cử chỉ không cùng của cuộc sống. Chúng không có tấm gương soi nào khác ngoài khoảng rộng mê hồn của những đồng thạch cao dưới bầu trời trơn trụi. Lũ con trai tập đi, tập nói, tập săn bắn và tập chiến đấu, đơn giản là để học cách chết trên cát.

Đứng trước căn lều, bên những người đàn ông, người dẫn đường lặng nhìn hồi lâu những đoàn người đang di chuyển về phía những cồn cát, về phía những cái giếng. Mặt trời chiếu sáng khuôn mặt sạm nâu, cái mũi hình mỏ chim đại bàng cùng mái tóc dài, xoăn màu đồng của ông. Nour đã nói điều gì đó với ông nhưng ông không nghe. Sau đó khi lều trại thật yên tĩnh, ông ra dấu cho Nour, và họ cùng nhau lên đường đi dọc theo lối mòn, ngược lên phía Bắc, hướng về trung tâm Saguiet el Hamra. Thỉnh thoảng họ gặp một người đi về phía Smara, và họ trao đổi với nhau vài lời:

- Anh là ai?

- Bou Sba. Còn anh?

- Yuemaia.

- Anh từ đâu tới?

- Aain Rag.

- Tôi thì từ phương Nam tới, từ Iguetti.

Rồi họ tách nhau ra, không nói lời từ biệt. Xa hơn, con đường mòn gần như không trông thấy được băng qua những vùng đất lổn nhổn đá, những lùm keo cằn cỗi. Thật khó mà bước đi bởi sỏi đá sắc nhọn nhô lên từ đất đỏ, và Nour phải chật vật lắm mới theo kịp cha. Ánh sáng chiếu mãnh liệt hơn, gió sa mạc thổi tung bụi dưới chân họ. Nơi đây, thung lũng chật hẹp, trông giống như một kẽ nứt màu xám và đỏ, đôi chỗ chói lọi như kim loại, sỏi đá phủ đầy lòng suối khô, những viên đá trắng, đỏ, những hòn đá lửa đen trên đó mặt trời làm nảy những tia sáng.

Người dẫn đường đi ngược về phía mặt trời, người chúi về phía trước, đầu được trùm trong chiếc áo khoác len. Gai nhọn của các loài cây nhỏ cào rách quần áo của Nour, vạch ngoằn ngoèo trên đôi chân và bàn chân trần của cậu, nhưng cậu cũng không để ý tới. Ánh mắt cậu đóng đinh vào phía trước mặt, vào bóng cha cậu đang rảo bước. Bất chợt, họ cùng dừng bước: ngôi mộ trắng xuất hiện giữa những ngọn đồi đá lấp lánh trong ánh sáng của bầu trời. Người đàn ông vẫn đứng bất động, hơi nghiêng mình như để chào ngôi mộ. Sau đó, họ tiếp tục bước đi trên lớp sỏi sụt lở.

Mắt không nhìn xuống, người dẫn đường chầm chậm đi lên phía ngôi mộ. Họ càng tới gần thì cái mái tròn chừng như nhô ra khỏi lớp đá đỏ và lớn lên về phía bầu trời. Ánh sáng thật lộng lẫy và trong trẻo soi sáng ngôi mộ, làm cho nó phồng lên trong không khí nóng bức. Nơi đây không có bóng mát, chỉ có những hòn đá sắc nhọn của ngọn đồi, và bên dưới, lòng suối đã khô cạn.

Họ tới trước ngôi mộ. Nó gồm đúng bốn bức tường bằng bùn quét vôi dựng trên một cái bệ đá đỏ. Chỉ có một cửa, giống như lối vào một cái lò, bị tắc nghẽn vì một tảng đá lớn. Trên các bức tường là mái vòm trắng có hình thù vỏ trứng và phía trên cùng là một mũi giáo. Nour chỉ còn nhìn cửa vào ngôi mộ và cánh cửa lớn ra trong đôi mắt cậu, nó trở thành cánh cửa của một tòa nhà bát ngát với những bức thành giống như những vách đá phấn, với cái vòm to như một ngọn núi. Đây là nơi dừng lại của gió và hơi nóng sa mạc, của nỗi cô quạnh ngày dài; đây là nơi tận cùng của những con đường mòn mờ nhạt, cả những con đường mòn trên đó những kẻ lạc đường, những người điên, những kẻ bại trận vẫn đi. Đây có thể là trung tâm của sa mạc, nơi tất cả đã bắt đầu, xưa kia khi loài người lần đầu tiên đến. Ngôi mộ lấp lánh trên triền ngọn đồi đỏ. Ánh nắng phản chiếu trên đất nện, thiêu đốt cái vòm trắng, thỉnh thoảng làm chảy xuống những dòng bụi đỏ dọc theo vệt nứt của các bức tường. Chỉ có Nour và cha cậu ở gần ngôi mộ. Niềm im lặng đặc sánh bao trùm lên thung lũng của Saguiet el Hamra.

Qua khung cửa tròn, khi đã xô tảng đá dịch ra người dẫn đường trông thấy bóng tối mãnh liệt và lạnh ngắt, và ông cảm nhận nó trên mặt mình như một hơi thở.

Quanh ngôi mộ, có một khoảng đất đỏ nện bằng chân những người khách đến thăm. Đó là nơi mà người dẫn đường và Nour đến trước tiên, để cầu nguyện. Nơi đây trên đỉnh đồi cao, bên ngôi mộ thánh nhân, với thung lũng Saguiet el Hamra trải dài đến ngút mắt cái đáy khô cằn của nó, và chân trời bao la, nơi xuất hiện những ngọn đồi khác, những núi đá khác vươn lên bầu trời xanh, niềm im lặng còn não lòng hơn nữa. Như thể thế giới này đã ngừng động đậy và nói năng, đã hóa đá.

Thỉnh thoảng, Nour còn nghe thấy cả tiếng rắc của những bức tường bằng đất bùn. Tiếng vo ve của một loài côn trùng, tiếng rên rỉ của gió.

"Con đã tới", người đàn ông đang quỳ trên đất nện nói. "Hãy giúp con hỡi vong linh của cha con, vong linh của ông nội con. Con đã băng qua sa mạc, con đã tới để xin người ban phép lành trước khi chết. Hãy giúp con, hãy ban cho con phúc lành trước khi chết bởi con là máu thịt của người. Con đã tới."

Ông nói như vậy, và Nour lắng nghe những lời của cha cậu mà không hiểu gì. Ông nói, khi bằng giọng chan chứa, khi bằng giọng thì thầm và lâm râm hát, đầu ông lắc lư; và ông luôn lặp lại những tiếng đơn giản này: "Con đã tới, con đã tới."

Ông cúi về phía trước, vốc bụi đỏ vào lòng hai bàn tay và để nó chảy trên mặt, trán, mí mắt, môi ông.

Sau đó ông đứng dậy và đi về phía cửa. Trước cửa vào, ông quỳ xuống và lại cầu nguyện, trán áp lên phiến đá nơi ngưỡng cửa. Bóng tối tan loãng thật chậm bên trong ngôi mộ như một lớp sương mù ban đêm. Những bức tường của ngôi mộ đều trần trụi và trắng bệch như ở bên ngoài, và cái trần thấp cho thấy cái khung bằng cành lá trộn với bùn khô của nó.

Giờ đây, Nour cũng đã bước vào, cậu bò trên bốn chi. Cậu cảm nhận dưới gan bàn tay mình tấm lát cứng còng và lạnh ngắt bằng đất trộn với máu cừu. Ở cuối ngôi mộ, trên nền đất nện, người dẫn đường đang nằm sấp. Hai bàn tay ông chạm vào đất, hai cánh tay ông duỗi dài tới trước, ông nhập làm một với mặt đất. Giờ đây ông không cầu nguyện nữa, ông không hát nữa. Ông vừa thở chậm, miệng áp sát mặt đất vừa lắng nghe máu đập trong cổ họng và trong hai tai mình. Như thể một cái gì xa lạ đang nhập vào ông, qua miệng ông, qua trán ông, qua lòng hai bàn tay và qua bụng ông, một cái gì đang len vào tận vùng sâu thẳm nhất của ông và biến đổi ông một cách không nhận ra được. Có thể đó là niềm im lặng đến từ sa mạc, từ biển cát, từ những ngọn núi đá dưới ánh sáng trăng, hoặc từ những đồng bằng mênh mông cát đỏ, nơi ánh sáng mặt trời nhảy múa và chệnh choạng như một bức màn mưa; niềm im lặng của những hố nước màu lục đang nhìn lên bầu trời như những con mắt, niềm im lặng của bầu trời không mây, không chim chóc, nơi mưa gió tự do tung hoành.

Người đàn ông nằm dài trên mặt đất thấy tay chân mình tê cóng. Bóng tối đong đầy mắt ông như trước khi ngủ. Thế mà cùng lúc, một năng lượng mới nhập vào qua bụng ông, qua hai bàn tay ông, tỏa sáng trong từng bắp thịt của ông. Nơi ông, tất cả đều thấy đổi, tất cả đều được thực hiện. Không còn đau khổ, không còn ước muốn, không còn phục hận. Ông quên đi những điều đó, như thể nước của sự cầu nguyện đã lau sạch tâm trí ông. Cũng không còn ngôn từ nữa, bóng tối lạnh ngắt của ngôi mộ đã biến chúng thành vô ích. thấy vào đó có một cái luồng xa lạ đang rung vang trong đất trộn với máu, luồng sóng đó, hơi ấm đó. Nó không giống với bất cứ thứ gì đã từng tồn tại trên trái đất này. Đó là một quyền năng trực tiếp không có tư tưởng, đến từ vùng sâu thẳm của trái đất và đi về phía tận cùng của không gian, như thể có một sợi dây vô hình hợp nhất thân thể người đàn ông đang nằm kia và phần còn lại của thế giới.

Nour hầu như không thở, cậu nhìn cha cậu trong bóng tối của ngôi mộ. Các ngón tay cậu xòe ra chạm vào đất lạnh, và nó kéo cậu băng qua không gian trong một chuyến đi quay cuồng.

Họ giữ nguyên tư thế đó một hồi lâu, người dẫn đường nằm dài trên mặt đất và Nour ngồi xổm, mắt mở, bất động. Tiếp đến, khi mọi việc đã xong, người đàn ông chậm rãi đứng dậy và bảo đứa con ra ngoài. Ông đến ngồi dựa lưng vào bức tường của ngôi mộ gần cửa, và ông lại lăn tảng đá để đóng kín lối vào ngôi mộ. Ông có vẻ kiệt sức như đã bước đi trong nhiều tiếng đồng hồ không uống, không ăn. Nhưng trong sâu thẳm của ông có một sức mạnh mới, một niềm hạnh phúc soi sáng cái nhìn của ông. Chính vào lúc này đây ông như biết mình phải làm gì, ông như biết trước con đường mà ông phải đi qua.

Ông kéo vạt áo khoác len xuống trên mặt mình; và ông cảm tạ con người hiển thánh mà không thốt lên lời nào, ông chỉ hơi động đậy cái đầu và hát lâm râm trong cổ họng của mình. Đôi bàn tay dài màu lam của ông vuốt ve mặt đất nện, nắm lấy lớp bụi mịn.

Trước mắt họ, mặt trời lần theo đường cong của nó trong bầu trời, chầm chậm xuống thấp ở bên kia Saguiet el Hamra. Bóng của những ngọn đồi và núi đá trải dài ra nơi cuối thung lũng. Nhưng người dẫn đường chừng như không thấy gì. Bất động, lưng tựa vào bức tường của ngôi mộ, ông không cảm nhận được ngày đang đi qua, lẫn cái đói và cái khát. Trong ông tràn đầy một sức mạnh khác, một thời gian khác biến ông thành xa lạ với trật tự con người. Có thể ông không còn đợi gì nữa, không còn biết gì nữa, và ông trở thành một cái gì đó giống như sa mạc, niềm im lặng, sự bất động, sự vắng bóng.

Khi đêm bắt đầu xuống, Nour sợ và cậu chạm vào vai cha. Người đàn ông nhìn cậu không nói gì, chỉ hơi mỉm cười một chút. Họ cùng bước trở xuống thung lũng hướng về lòng suối khô cằn. Dù đêm đang tới, mắt họ vẫn thấy khó chịu, và gió nóng vẫn thiêu đốt mặt và đôi bàn tay của họ. Người đàn ông hơi loạng choạng lúc bước trên con đường, và ông phải tựa vào vai Nour.

Phía dưới, ở đáy thung lũng, nước trong những cái giếng có màu đen. Đàn muỗi múa may trong không khí, tìm cách chích vào mí mắt lũ trẻ. Xa hơn, gần những bức tường đỏ của thành phố Smara, lũ dơi bay sát những căn lều, bay vòng quanh các lò lửa. Khi đến trước những cái giếng đầu tiên, Nour và cha cậu dừng lại lần nữa để lau rửa thật kỹ từng phần thân thể họ. Tiếp đó họ đọc bài kinh cuối cùng, mặt quay về phía xuất phát của đêm.

Thế rồi càng ngày họ càng kéo tới thung lũng Saguiet el Hamra đông hơn. Họ từ miền Nam tới, một số với lạc đà và ngựa, nhưng hầu hết đều đi bộ bởi những con vật hẳn đã chết vì khát hay vì bệnh dọc đường. Ngày ngày, quanh thành lũy bằng đất bùn của Smara, cậu bé vẫn trông thấy những lều trại mới được dựng lên. Những túp lều len màu nâu tạo thành vòng tròn mới quanh những bức tường của thành phố. Mỗi buổi chiều, vào lúc chạng vạng, Nour nhìn khách bộ hành tới trong màn bụi. Cậu chưa bao giờ trông thấy nhiều người đến vậy. Đó là một cảnh tượng huyên náo không dứt với những giọng nói đàn ông và đàn bà, những tiếng kêu ầm ĩ của trẻ con, những tiếng khóc hòa với những tiếng gọi dê và cừu, những tiếng đóng cỗ xe, những tiếng lầm bầm của lạc đà. Một mùi lạ mà Nour không biết rõ xông lên từ cát và bay tới từng luồng trong gió chiều; đó là một cái mùi mãnh liệt, vừa hăng vừa dịu, mùi của da thịt con người, của hơi thở, của mồ hôi.

Những ngọn lửa than củi, cành nhỏ và phân bò được nhóm lên trong bóng tối lờ mờ. Khói từ lò lừa bay lên trên những căn lều. Nour nghe những câu ca đơn điệu dịu dàng của đám đàn bà đang dỗ trẻ ngủ.

Giờ đây hầu hết những người đi tới là người già, phụ nữ và trẻ con, tất cả mệt nhoài vì phải đi quá sức qua sa mạc, quần áo rách bươm, chân trần hoặc quấn giẻ rách. Những khuôn mặt sạm đen, cháy nắng, những con mắt giống như những cục than. Những đứa trẻ trần truồng, chân đầy vết thương, bụng nhão ra vì đói và khát.

Nour đi khắp khu trại, len lỏi giữa các căn lều. Cậu ngạc nhiên khi thấy quá nhiều người, và đồng thời cậu cảm thấy lo sợ bởi cậu nghĩ, mà không hiểu rõ tại sao, rằng nhiều người trong số những người đàn ông, đàn bà và trẻ nít kia không lâu nữa sẽ chết.

Cậu không ngừng gặp gỡ những người mới tới đang bước rất chậm trên các lối đi, giữa những căn lều. Một số người trong bọn họ đi về phương Nam, họ đen như người Soudan và nói thứ tiếng mà Nour không biết. Những người đàn ông phần đông che mặt, mặc áo khoác len và y phục màu xanh lam, chân mang dép da dê. Họ mang súng trường nòng bằng đồng, giáo, dao găm. Nour bước tránh cho họ đi qua, và cậu nhìn họ đi về phía cửa ngõ thành phố Smara. Họ đến ra mắt tù trưởng vĩ đại Moulay Ahmed ben Mohammed el Fadel, người vẫn được gọi là Ma el Aĩnine, Nước Mắt.

Tất cả bọn họ đều ngồi trên những chiếc ghế dài bằng bùn khô quanh sân nhà tù trưởng. Sau đó họ đọc kinh cầu nguyện vào lúc mặt trời lặn, ở phía Đông của cái giếng, quỳ trên cát, thân thể hướng về sa mạc.

Đêm đến, Nour quay về lều cha cậu, và cậu ngồi bên cạnh người anh cả của mình. Ở phần bên phải của căn lều, mẹ cậu và các em gái cậu đang nói chuyện, nằm dài trên thảm giữa mớ lương thực thực phẩm và cái yên lạc đà. Dần dà niềm im lặng trở về trên Smara và trong thung lũng, tiếng ồn từ những giọng nói của con người và những tiếng kêu của loài vật tuần tự tắt ngấm, vầng trăng tròn vành vạnh xuất hiện trên bầu trời đen, cái đĩa trắng nở ra một cách diệu kỳ. Đêm lạnh buốt dù tất cả sức nóng của ban ngày vẫn còn vương trong cát. Vài con dơi bay trước mặt trăng rồi bay chúi về phía mặt đất. Nour nằm nghiêng, đầu tựa vào cánh tay, đưa mắt theo dõi chúng mà chờ đợi giấc ngủ. Rồi bất chợt cậu ngủ lúc nào không hay, hai mắt vẫn mở.

Khi thức dậy, cậu có cảm giác lạ thường là thời gian đã không trôi qua. Cậu đưa mắt tìm kiếm cái đĩa mặt trăng, và khi thấy nó xuống thấp về phía Tây, cậu mới hiểu ra rằng mình đã ngủ khá lâu.

Sự im lặng trở nên ngột ngạt trên các lều trại. Người ta chỉ nghe tiếng sủa từ xa của loài chó hoang dã, ở một nơi nào đó trong sa mạc.

Nour đứng dậy và thấy cha cùng anh cậu không còn trong lều nữa. Trong bóng tối, ở bên trái của căn lều chỉ còn lại những hình thù của đàn bà và trẻ con, cuộn tròn trong những tấm thảm, đang hiện ra một cách mơ hồ. Nour bắt đầu bước đi trong lối cát, giữa các khu trại, hướng về những thành lũy của Smara. Dưới ánh trăng, cát trở nên thật trắng, với cái bóng màu lam của những hòn sỏi và những bụi cây nhỏ. Không có một tiếng động, chừng như những người đàn ông đều ngủ cả, nhưng Nour biết rằng họ không có mặt trong lều. Chỉ có bọn trẻ nít đang ngủ, những người đàn bà đang nhìn ra ngoài trong tư thế bất động, cuộn mình trong chiếc áo khoác và những tấm thảm. Không khí của đêm khiến cậu trai rùng mình, và cát thì lạnh và cứng dưới đôi bàn chân trần của cậu.

Khi tới gần những bức tường của thành phố, Nour nghe tiếng đàn ông xầm xì. Xa hơn một chút, cậu trông thấy cái bóng bất động của một lính canh đang ngồi xổm trước cửa vào thành, khẩu cạc bin dài tựa vào đầu gối. Nhưng Nour biết một nơi thành lũy bằng bùn bị sụp đổ, và cậu có thể vào Smara mà không phải đi qua trước người lính canh.

Ngay tức khắc cậu nhận ra toàn bộ những người đàn ông đang tập hợp trong sân nhà tù trưởng. Họ ngồi dưới đất thành từng nhóm năm hay sáu người quanh các lò lửa, nơi có những cái ấm đồng to đựng nước dùng để pha trà xanh, Nour lướt đi trong đám người. Không ai nhìn cậu. Một nhóm chiến binh đứng trước cửa ngôi nhà lo canh giữ mọi người. Có vài chiến binh sa mạc mặc quần áo xanh lam bất động tuyệt đối nhìn một người đàn ông lớn tuổi mặc áo khoác len trắng trùm đầu, và hai thanh niên vũ trang đang luân phiên nói một cách hăng hái.

Từ chỗ ngồi của mình, do những tiếng xì xào của những người đàn ông luôn lặp lại hoặc bình luận những điều đã được nói, Nour không thể nào hiểu được lời nói của những người kia. Khi mắt cậu đã quen với sự tương phản giữa bóng tối và những ánh đỏ của lò lửa, Nour nhận ra bóng dáng của lão già. Đó là tù trưởng vi đại Ma el Aĩnine, người mà cậu đã trông thấy khi cha và anh cả của cậu đến chào lão lúc họ mới tới cái giếng ở Smara.

Nour hỏi người bên cạnh về hai người thanh niên đứng bên người tù trưởng cao tuổi. Người ta cho cậu biết tên của họ:

"Saadbou và Larhdaí, hai người em của Ahmed ed Dehiba, người được mệnh danh là Mảnh Vàng, người sẽ sớm là đức vua đích thực của chúng ta"

Nour không tìm cách nghe ra những lời nói của hai chiến binh trẻ. Cậu cố hết sức để nhìn khuôn mặt yếu gầy của lão già đang bất động giữa họ, trong chiếc áo khoác được ánh trăng chiếu vào tạo thành một cái đốm trắng toát.

Mọi người cũng đang nhìn lão như bằng một cái nhìn độc nhất, như chính lão đang thật sự nói, như chính lão sẽ phác một cử chỉ, và sau đó tất cả sẽ thấy đổi, bởi chính lão là người đưa ra mệnh lệnh của sa mạc.

Ma el Aĩnine không cử động. Lão như không nghe những lời lẽ của các người con trai của lão, cũng không nghe tiếng xầm xì bất tận đến từ mấy trăm con người đang ngồi trong sân, trước mặt lão. Đôi khi, lão hơi quay đầu và nhìn ra nơi khác, bên kia những con người và những bức tường bằng bùn của thành phố của lão, về phía bầu trời tăm tối theo hướng những ngọn đồi đá.

Nour nghĩ có thể lão chỉ đơn giản muốn mọi người quay trở về sa mạc, nơi từ đó họ đã ra đi, và tim cậu thắt lại. Cậu không hiểu lời lẽ của những người quanh lão. Trên thành phố Smara, bầu trời vô tận, giá băng và những vì sao, chìm khuất trong quầng sáng trắng bệch của vầng trăng. Điều đó phần nào giống như một dấu hiệu chết chóc hoặc buông thả, một dấu hiệu của sự thiếu vắng hãi hùng đang tạo thành khoảng trống trong các căn lều im lìm và trong những bức tường thành phố. Nour cảm nhận điều đó, nhất là khi cậu nhìn bóng dáng mong manh của lão tù trưởng vĩ đại như chính cậu đang đi vào tận trái tim của lão, vào tận niềm im lặng của lão.

Các tù trưởng khác, những thủ lĩnh trong các căn lều to và những chiến binh xanh lần lượt tới. Tất cả đều nói cùng một lời, giọng rạn vỡ vì mệt mỏi và khô héo. Họ nói về bọn lính Cơ Đốc đang tiến vào những ốc đảo phương Nam và đang mang chiến tranh đến với dân du mục ; họ nói về những thành phố kiên cố mà người Cơ Đốc giáo đang xây dựng trong sa mạc, khép kín lối vào những cái giếng đến tận bờ biển. Họ nói về những cuộc bại trận, những người chết đông đến nỗi người ta không còn nhớ cả tên tuổi họ, những toán đàn bà và trẻ nhỏ chạy trốn về miền Bắc xuyên qua sa mạc, những bộ xương của những con vật đã chết mà người ta gặp khắp nơi trên đường. Họ nói về những đoàn lữ hành bị đứt đoạn khi bọn lính Cơ Đốc tới giải phóng nô lệ và gửi trả họ về miền Nam, khi bọn lính Touareg nhận tiền của người Cơ Đốc giáo cho từng tên nô lệ mà chúng bắt được trong các đoàn người. Họ nói về hàng hóa và gia súc bị bắt giữ, về những toán cướp đã đi vào sa mạc cùng lúc với người Cơ Đốc giáo. Họ cũng nói về những đội quân Cơ Đốc giáo do người da đen miền Nam hướng dẫn, chúng đông đến nỗi phủ đầy những cồn cát chạy dài nơi chân trời. Rồi họ nói về bọn kỵ binh, chúng bao vây các trại và giết tại chỗ tất cả những ai chống cự rồi sau đó mang những đứa trẻ đi để đưa vào các trường Cơ Đốc trong những đồn lũy trên bờ biển. Thế rồi, khi nghe điều đó, những người khác nói rằng đúng như vậy, do Thượng đế mà ra, và những tiếng rầm rì nổi lên, nhốn nháo như tiếng gió thổi về.

Nour nghe những từng rầm rì to dần rồi lắng dịu như làn gió thổi qua sa mạc, trên những cồn cát và cổ họng cậu se thắt, bởi có một mối đe dọa khủng khiếp bao trùm thành phố và tất cả mọi người, một mối đe dọa mà cậu không sao hiểu nổi.

Gần như không nháy mắt, giờ đây cậu đang nhìn cái bóng trắng bất động của lão già giữa đám con trai của lão dù cậu đang mệt và đêm thì quá lạnh. Nour nghĩ chỉ có lão, Ma el Aĩnine, mới có thể xoay chuyển được đêm thâu, làm dịu cơn thịnh nộ của đám đông bằng một cử chỉ của bàn tay, hoặc trái lại, kích động nó, chỉ với một vài câu nói sẽ được lặp lại từ cửa miệng này sang cửa miệng khác, và làm lớn dậy một đợt sóng cuồng nhiệt và gay gắt. Giống như Nour, mọi người đều nhìn về phía lão với đôi mắt nóng bỏng vì mệt và sốt, tâm trí họ căng thẳng vì đau đớn. Mọi người đều cảm thấy làn da họ cứng lại vì mặt trời thiêu đốt và môi họ khô ran vì gió sa mạc. Gần như bất động, họ vừa chờ đợi, mắt đăm đăm, vừa rình rập một dấu hiệu. Nhưng Ma el Aĩnine dường như không thấy điều đó. Đôi mắt lão đăm đăm, và cái nhìn của lão hướng ra xa, vượt lên trên những đầu người, vươn tới bên kia các bức tường bằng bùn khô khốc của Smara. Có thể lão tìm câu trả lời cho nỗi lo lắng của con người trong cái sâu thẳm nhất của bầu trời đêm, trong vùng ánh sáng lạ kỳ đang bập bềnh quanh đĩa mặt trăng. Nour nhìn trên đầu mình, nơi mọi khi cậu vẫn trông thấy chòm sao Tiểu Hùng, nhưng cậu không thấy gì. Chỉ có sao Mộc xuất hiện, im lìm trong bầu trời buốt giá. Ánh trăng đã phủ kín tất cả bằng lớp sương mù của nó. Nour yêu các vì sao bởi cha cậu đã dạy cậu biết tên của chúng từ khi cậu còn bé, nhưng đêm đó chừng như cậu không thể nào nhận ra được bầu trời. Tất cả đều bao la và giá lạnh, tất cả đều đắm chìm trong lớp ánh sáng trắng bệch của mặt trăng, mù quáng. Trên mặt đất ánh lửa từ các bếp lửa tạo thành cái lỗ đỏ rực soi sáng những khuôn mặt người một cách thật dị thường. Có thể là nỗi sợ đã làm thấy đổi tất cả, đã làm cho những khuôn mặt và những bàn tay trở nên hốc hác, và làm các hốc mắt trống hoác tối sầm ; chính đêm làm đông ánh sáng trong cái nhìn của con người, nó đào nên cái lỗ mênh mông kia trong tận cùng bầu trời.

Khi mọi người đứng quây quần bên tù trưởng Ma el Aĩnine đều lần lượt dứt lời - tất cả những người mà Nour đã từng nghe cha cậu nêu tên xưa kia, các thủ lĩnh của những bộ lạc hiếu chiến, những con người của truyền thuyết, những người Maqil, Arib, Oulad Yahia, Oulad Delim, Aroussiyine, Icherguiguine, những người Reguibat với khuôn mặt che mạng đen, và những người nói bằng ngôn ngữ Berbère, những người Idaou Belal, Idaou Meribat, Alt ba Amrane, và cả những người có những cái tên xa lạ, đến từ những nơi cùng kiệt của xứ Mauritanie, của thành phố Tombouctou, những người không thích ngồi bên lò lửa mà chỉ đứng gần ngõ vào quảng trường, phủ áo khoác, dáng vẻ vừa sợ sệt vừa khinh khỉnh, những con người không muốn nói chuyện. Nour nhìn tất cả bọn họ, hết đám người này tới đám người kia, và cậu cảm thấy một khoảng trống được đào sâu trên khuôn mặt của họ như thể họ sắp chết tới nơi rồi.

Ma el Aĩnine không thấy họ. Lão không nhìn ai cả, trừ một lần, có thể, khi cái nhìn của lão dừng lại giây lát trên khuôn mặt của Nour, như ngạc nhiên vì gặp cậu giữa chỗ đông người thế này. Chính từ khoảnh khắc đó, nhanh như một tia phản chiếu hầu như không thể nhận ra được, nhưng tim Nour bắt đầu đập nhanh hơn và mạnh hơn, chính từ khoảnh khắc đó Nour đã chờ đợi một dấu hiệu mà lão tù trưởng chắc hẳn sẽ ban cho những người đang tập hợp trước mặt lão. Lão già vẫn bất động như đang nghĩ tới điều gì khác, trong khi hai người con trai của lão nghiêng người về phía lão, nói nhỏ. Sau cùng lão lấy từ trong áo xâu tràng hạt bằng gỗ mun của mình và lão ngồi xổm trong bụi, thật chậm rãi, đầu chúi về phía trước. Đoạn lão bắt đầu cầu nguyện bằng cách đọc lên những công thức mà lão đã viết cho chính mình trong khi các người con của lão ngồi xuống bên cạnh. Sau đó, như thể cử chỉ kia đã quá đủ, tiếng rầm rì của những giọng nói chấm dứt, và sự im lặng đến với quảng trường, mãnh liệt và buốt giá trong ánh sáng trắng ngần của vầng trăng đầy đặn. Những tiếng động xa xôi, hầu như không thể nhận ra được, đến từ sa mạc, từ gió, từ đá khô trên các cao nguyên và, và những tiếng sủa ngắt quãng của lũ chó hoang lại bắt đầu lấp đầy không gian. Không chào nhau, không nói một tiếng nào, không gây một tiếng động nào, những người đàn ông lần lượt đứng dậy và rời quảng trường. Họ bước đi trên con đường đầy bụi, từng người một, bởi họ không còn muốn nói chuyện với nhau nữa. Khi cha cậu chạm vào vai cậu, Nour đứng dậy và cũng cất bước. Trước khi rời quảng trường, cậu quay lại nhìn bóng dáng mong manh kỳ lạ của lão già, giờ đây một mình trong ánh trăng, đang vừa ê a tụng kinh vừa lắc lư phần trên của thân thể như một kẻ đang cưỡi ngựa.

Những ngày tiếp theo, nỗi lo âu còn nặng nề hơn nữa trong khu lều trại của thành phố Smara. Thật không thể hiểu nổi nhưng mọi người đều cảm nhận nó như một nỗi đau trong lòng, như một mối đe dọa. Mặt trời thiêu đốt dữ dội vào ban ngày, ánh sáng mãnh liệt của nó phản xạ trên những góc cạnh của sỏi đá và trên những lòng suối khô cằn. Những dãy hoành sơn của vùng Hamada lởm chởm đá rung vang từ xa, và người ta không ngừng trông thấy ảo ảnh trên thung lũng của Saguiet. Từng giờ trong ngày đều có những toán dân du mục mới tới, đờ đẫn vì mệt và khát, họ đến từ miền Nam qua những cuộc đi quá sức, và bóng dáng của họ lẫn lộn với các ảo ảnh lúc nhúc nơi chân trời. Họ đi chậm rì, đôi bàn chân được băng bó trong lớp da dê, vai mang những cái bọc ốm o của họ. Có khi họ dẫn theo những con lạc đà ốm đói, những con ngựa què, những con dê, những con cừu. Họ vội vã dựng lều ờ rìa khu trại. Không ai đến chào họ hay hỏi họ từ đâu tới. Một vài người mang dấu vết thương tích mà họ đã nhận được trong các cuộc chiến đấu chống bọn lính Cơ Đốc hoặc bọn cướp sa mạc; hầu hết đều kiệt sức bởi những chứng sốt và những chứng bệnh tiêu hóa. Thỉnh thoảng một đám tàn quân của một đội quân bị tàn sát hàng loạt tới đây, không người chỉ huy, không đàn bà, những người da đen gần như trần truồng Trong lớp quần áo rách tơi tả, cái nhìn trống hoác và sáng rực vì chứng sốt và cơn điên loạn. Họ đến uống nước nơi mạch nước trước cửa vào Smara, rồi nằm lăn ra dưới bóng các bức tượng của thành phố như để ngủ, nhưng mắt họ vẫn mở trừng.

Từ đêm các bộ lạc tập họp, Nour không gặp lại Ma el Aĩnine lẫn những người con trai của lão. Nhưng cậu có cảm giác rằng những tiếng rầm rì đã lắng dịu khi lão tù trưởng bắt đầu đọc kinh cầu nguyện thật ra chưa dứt hẳn. Giờ thì những tiếng rì rầm không còn nằm trong lời nói. Cha cậu, người anh cả của cậu, mẹ cậu đều không nói gì, và họ quay mặt đi như không muốn người ta hỏi gì họ hết. Nhưng nỗi lo lắng cứ lớn dần lên trong những tiếng động của khu trại, trong những tiếng kêu của loài vật đang nôn nóng, trong tiếng bước chân của những người lữ hành mới đến từ miền Nam, trong các lời lẽ gay gắt khó chịu mà đám đàn ông ném ra cho nhau hoặc tạt vào con cái của họ. Nỗi lo lắng cũng hiển hiện trong những cái mùi dữ dội, mồ hôi, nước tiểu, cái đói, toàn bộ cái vị hăng này đến từ đất và những ngóc ngách của khu trại. Nó lớn lên trong sự khan hiếm của thực phẩm, vài trái chà là có hạt tiêu, sữa đông và bột nhão đại mạch mà người ta ăn vội vàng vào giờ khắc đầu tiên của ban ngày, khi mặt trời chưa nhô khỏi các cồn cát. Nỗi lo lắng hiển hiện trong nước giếng bẩn thỉu mà những bước chân của người và vật đã khuấy đục, và trà xanh không sao cải thiện được. Từ lâu rồi người ta không còn đường cũng không còn mật, và những trái chà là thì khô như đá, còn thịt là thứ thịt hăng hắc và cứng còng của những con lạc đà chết vì kiệt sức. Nỗi lo lắng tăng dần trong những cái miệng khô khốc và trong những ngón tay ứa máu, trong sức nặng đè lên đầu và vai con người, trong hơi nóng của ban ngày, rồi trong cái lạnh của ban đêm khiến trẻ con phải run lập cập trong những nếp thảm cũ.

Mỗi ngày, khi đi qua trước khu trại, Nour nghe tiếng những người đàn bà khóc than bởi một ai đó vừa mới chết trong đêm. Mỗi ngày, người ta đi xa hơn một chút trong tuyệt vọng và phẫn nộ, và tim Nour càng se thắt hơn. Cậu nghĩ tới cái nhìn của lão tù trưởng đang bềnh bồng nơi nào xa lắc trên các ngọn đồi vô hình của đêm tối, rồi hướng về cậu trong phút giây ngắn ngủi, như một ánh phản chiếu, và soi sáng cậu ở phần bên trong của chính cậu.

Tất cả, họ từ những nơi rất xa tìm về Smara, như thể đó là đích đến trong chuyến đi của họ. Như thể không còn gì để mất nữa. Họ đã đến bởi đất sụt lở dưới chân họ, như thể nó sụp đổ sau lưng họ và từ đây họ không thể nào trở lại phía sau. Và bây giờ họ đang ở đó, hàng trăm con người, hàng nghìn con người, trên một vùng đất không thể tiếp nhận họ, một vùng đất không nước, không cây cối, không thực phẩm. Cái nhìn của họ không ngớt hướng về tất cả mọi điểm của vòng chân trời, về những ngọn núi não lòng của miền Nam, về sa mạc miền Đông, về những lòng suối khô cằn của Saguiet, về những cao nguyên miền Bắc. Cái nhìn của họ cũng mất hút trong bầu trời trống rỗng, không một gợn mây, nơi mặt trời đổ lửa làm lóa mắt. Thế là nỗi lo lắng trở thành nỗi sợ hãi, và nỗi sợ hãi trở thành sự giận dữ, và Nour nghe một luồng sóng kỳ lạ chạy qua trên khu trại, có thể là một cái mùi, nó dâng lên từ những tấm vải lều và lượn quanh thành phố Smara. Đó cũng là một cơn say, cơn say của khoảng trống và cái đói đang biến đổi hình thể và màu sắc của trái đất, đang biến đổi màu xanh của bầu trời, đang làm nảy sinh các hồ nước trong vĩ đại trên những bề sâu nóng bỏng của các ruộng muối, đang đem lại mây, chim chóc và ruồi cho không trung.

Nour đến ngồi trong bóng mát của bức thành bằng bùn khi mặt trời đã ngả bóng, và cậu nhìn nơi Ma el Aĩnine đã xuất hiện vào đêm kia, trên quảng trường, cái nơi vô hình mà lão đã ngồi xổm để cầu nguyện. Đôi khi nhiều người đàn ông khác cũng đến ngồi như cậu, bất động nơi ngõ vào quảng trường, nhìn lên bức thành bằng đất đỏ với những khung cửa sổ hẹp. Họ không nói gì, họ chỉ nhìn. Rồi họ quay về trại của họ.

Tiếp đến, sau bao ngày sợ hãi và giận dữ trên mặt đất và dưới bầu trời, sau tất cả những đêm lạnh cóng trong đó người ta chỉ ngủ chút ít, người ta thức giấc bất chợt, không hiểu vì sao, hai mắt dáo dác, thân thể ướt đẫm một thứ mồ hôi tệ hại, sau trọn khoảng thời gian dằng dặc làm người già và trẻ em chết dần, bất chợt người ta biết, mà không hiểu cơ sự ra làm sao, rằng phút lên đường đã tới.

Nour nghe thấy điều đó, thậm chí là trước khi mẹ cậu nhắc tới nó, trước khi anh cả của cậu vừa nói vừa cười với cậu như thể mọi sự đều đã đổi thay: "Chúng ta sắp lên đường, ngày mai hoặc mốt, em hãy nghe cho kỹ, chúng ta sẽ lên đường về miền Bắc, chính tù trưởng Ma el Aĩnine nói thế, chúng ta sẽ đi thật xa khỏi nơi này!" Có thể tin đó truyền đi trong không khí, hoặc trong bụi, cũng có thể Nour đã nghe nó khi nhìn xuống mặt đất nện trên quảng trường Smara.

Tin truyền ra khắp trại thật nhanh, và không khí vang âm như một điệu nhạc. Những giọng nói đàn ông, những tiếng kêu trẻ nhỏ, những âm thanh của đồng, những tiếng làu nhàu của lạc đà, những tiếng giậm chân và những tràng rắm của ngựa, tất cả giống như tiếng cơn mưa ào tới, trút xuống thung lũng và cuốn theo nó dòng nước đỏ của các con suối. Đàn ông và đàn bà vừa đi vừa chạy dọc các lối đi, những con ngựa giậm chân, những con lạc đà bị buộc thì cắn dây, bởi tất cả đều quá nôn nóng. Dù bầu trời nóng cháy, những người đàn bà vẫn đứng trước các căn lều, hết nói lại la inh ỏi. Không ai nói được là tin được truyền đạt trước tiên ra sao, nhưng mọi người đều lặp lại cái câu khiến họ say sưa, ngây ngất: "Chúng ta sắp lên đường, chúng ta sắp lên đường về miền Bắc."

Đôi mắt của cha Nour ánh lên trong niềm vui náo động.

"Chúng ta sắp lên đường ngay, tù trưởng của chúng ta bảo thế, chúng ta sắp lên đường ngay."

"Đi đâu ạ?" Nour hỏi

"Về miền Bắc, bên kia những ngọn núi vùng Draa, về hướng Souss, Tiznit. Ở đó có nước và có đất cho tất cả chúng ta, chúng đang đợi chúng ta, chính Moulay Hiba, đức vua đích thực của chúng ta, con trai của Ma el Aĩnine đã nói thế và Ahmed Ech Chems cũng nói thế."

Từng nhóm đàn ông đi trên các con đường hướng về thành phố Smara, và Nour bị cuốn vào những con lốc của họ. bụi đỏ tung bay dưới những bước chân đàn ông và dưới sự giẫm đạp của loài vật, tạo thành một đám mây trên khu trại. Những phát đạn súng trường đầu tiên đã vang lên, và mùi hăng của thuốc súng đã xua đuổi mùi sợ hãi bao trùm lên khu trại. Nour bước tới mà không trông thấy được gì, cậu bị xô đẩy theo dòng người, cậu va vấp vào các vách lều. Bụi làm khô cổ họng cậu và đốt nóng mắt cậu. Sức nóng mặt trời thì kinh khiếp, nó ném những ánh chớp trắng xuyên qua lớp bụi dày. Nour bước đi như vậy hồi lâu, hai cánh tay dang ra phía trước. Rồi cậu ngã xuống đất và bò nép vào một căn lều. Trong bóng mờ, cậu có thể hoàn hồn, tỉnh trí. Một bà lão đang ngồi sát tấm vải lều, một chiếc áo khoác màu xanh lam phù trên người bà. Khi thấy Nour, ban đầu bà tưởng cậu là một tên trộm và bà vừa nguyền rủa vừa ném những hòn sỏi vào mặt cậu. Rồi bà đến gần, và bà trông thấy hai má cậu lấm lem bụi với những vệt đỏ do nước mắt chảy dài.

"Cháu làm sao vậy? Cháu có bệnh không?" bà dịu dàng nói.

Cậu lắc đầu. Bà bò về phía cậu

"Cháu bệnh rồi đó", bà nói: "Bà sẽ cho cháu uống trà nhé."

Bà rót nước trà vào một cái cốc bằng đồng

"Cháu uống đi."

Nước trà nóng không đường làm cậu khỏe lại

"Chúng ta sắp sửa đi khỏi chỗ này", cậu ngập ngừng nói

Bà lão nhìn cậu. Bà nhún vai.

“Đúng, họ nói như vậy."

"Đây là một ngày trọng đại của chúng ta", Nour nói

Nhưng bà lão không có vẻ tin rằng điều đó quan trọng đến vậy, có thể vì điều đơn giản là bà đã già.

"Cháu thì có thể đi tới đó, theo họ nói là miền Bắc. Còn bà thì sẽ chết trước khi tới nơi." Bà lặp lại:

"Còn bà thì sẽ chết trước khi tới miền Bắc."

Sau đó, Nour bước ra khỏi căn lều. Những lối đi trong khu trại lại vắng tanh, như thể mọi người đều đã bỏ đi. Nhưng trong các căn lều, Nour còn thấy bóng người: những người già, những người bệnh đang run lên vì sốt dù có lò lửa, những người thiếu phụ đang ôm con nhỏ và đang nhìn về phía trước với đôi mắt trống hoác và buồn thiu. Một lần nữa, Nour nghe thấy tim mình thắt lại bởi dưới những căn lều là bóng của thần chết.

Khi tới gần bức tường bao quanh thành phố, Nour nghe tiếng nhạc nhịp nhàng mỗi lúc một to. Đàn ông và đàn bà đang tập hợp trước cửa vào Smara, tạo thành một hình vòng cung lớn quanh các nhạc công. Người ta nghe tiếng sáo dìu dặt, khi bổng khi trầm rồi im bặt, trong khi tiếng trống và tiếng đàn tam chơi đi chơi lại cùng một tiết nhạc. Một giọng đàn ông, trịnh trọng và đơn điệu, hát một bài hát Andalousie, nhưng Nour không nhận ra được lời. Trên thành phố màu đỏ, bầu trời trơn nhẵn, xanh ngắt, cứng đờ. Lễ hội của các đoàn lữ hành sắp bắt đầu, nó sẽ kéo dài tới hừng đông ngày mai, và có thể tới tận ngày hôm sau nữa. Những lá cờ sẽ phấp phới tung bay, và kỵ binh sẽ vừa đi vòng quanh các thành lũy vừa bắn những phát súng trường trong khi cánh phụ nữ trẻ thì vừa hò reo vừa rung giọng nghe như tiếng lục lạc.

Nour say sưa với âm nhạc và vũ điệu, và cậu quên đi bóng tối chết chóc vẫn còn lảng vảng trong các căn lều. Như thể cậu đã lên đường đi về phía những vách đá cao phía Bắc, nơi bắt đầu của những cao nguyên, nơi phát sinh của những thác nước trong, thứ nước chưa ai trông thấy bao giờ. Tuy nhiên, nỗi lo sợ đã xâm nhập vào cậu khi cậu trông thấy những toán người du mục tới, vẫn còn phảng phất ở một nơi nào đó trong cậu

Cậu muốn được thấy Ma el Aĩnine. Cậu đi vòng qua đám đông, tìm cách nhìn thấy lão ở phía những người đàn ông đang hát. Nhưng lão tù trưởng không có mặt trong đám đông. Thế rồi cậu lại đi về phía cửa vào những thành lũy. Cậu vào thành phố cũng qua cái khe hở mà cậu đã từng đi qua vào đêm tập họp. Quảng trường lớn bằng đất nện giờ đây trống trơn. Các bức tường nhà tù trưởng ánh lên trong ánh mặt trời. Quanh cửa nhà, nhiều hình vẽ lạ trên lớp đất sét của bức tường trắng. Nour đứng một hồi lâu ngắm các hình vẽ, và ngắm các bức tường đã cũ kỹ vì gió. Rồi cậu đi về phía trung tâm quảng trường. Mặt đất cứng và nóng dưới đôi bàn chân trần của cậu như những tấm lát bằng đá của sa mạc. Những tiếng sáo ngừng bặt nơi đây, trong cái sân trống trải này, như thể Nour đang ở đầu bên kia của thế giới. Tất cả trở nên bao la quá khi người con trai bước về phía trung tâm quảng trường. Cậu nghe rõ nhịp đập của máu trong động mạch cổ và thái dương, và nhịp đập của trái tim cậu như vang vọng tới tận nền đất dưới gan bàn chân.

Khi tới gần bức tường đất sét, nơi lão già đã ngồi xổm để đọc kinh cầu nguyên, Nour nhào xuống nền đất, mặt áp sát đất, không cử động, và cũng không nghĩ tới điều gì nữa. Hai bàn tay của cậu bám vào đất như đang bấu víu vào một vách đá cheo leo, và mùi vị của tro trong bụi bặm xông đầy trong miệng và trong mũi cậu.

Sau một hồi lâu, cậu mới dám ngẩng mặt lên và cậu trông thấy cái áo khoác trắng của lão tù trưởng.

"Con làm gì đó?", Ma el Aĩnine hỏi. Giọng của lão thật dịu dàng và xa vắng, như thể lão đang ở cuối quảng trường.

Nour ngập ngừng. Cậu nhổm dậy trên hai gối nhưng đầu cậu vẫn chúi về phía trước bởi cậu không có can đảm nhìn vào lão tù trưởng.

"Con làm gì đó?" lão già lặp lại

"Con... con đang cầu nguyện", Nour nói; và cậu tiếp lời: "Con muốn cầu nguyện."

Lão tù trưởng mỉm cười

"Và con không thể cầu nguyện chứ gì?"

"Dạ, không", Nour nói gọn. Cậu nắm lấy hai bàn tay của lão già

"Con van ngài, hãy ban cho con phép lành của Thượng đế."

Ma el Aĩnine đưa hai bàn tay của lão lướt qua trên đầu Nour, xoa nhẹ gáy cậu. Đoạn lão kéo người con trai đứng dậy và lão hôn cậu.

"Con tên gì?" lão hỏi. "Có phải con là người mà ta đã trông thấy trong đêm tập họp đó không?"

Nour nói tên cậu, tên cha cậu và tên mẹ cậu. Nghe cái tên cuối cùng này, khuôn mặt của Ma el Aĩnine sáng lên.

"Vậy là mẹ con thuộc dòi dõi của Sidi Mohammed, người mà người ta vẫn gọi là AI Azraq, Người Đàn Ông Xanh, phải không?" "Ông ấy là cậu của bà con", Nour nói. "Vậy con đúng là con trai của một vị nữ quý tộc", Ma el Aĩnine nói.

Lão đứng lặng hồi lâu, cái nhìn màu tro đăm đăm hướng vào đôi mắt của Nour như thể lão đang tìm kiếm một ký ức. Đoạn lão nói về Người Đàn Ông Xanh mà lão đã từng gặp trong các ốc đảo miền Bắc, bên kia những núi đá vùng Hamada, vào thời kỳ chưa có gì hiện diện nơi đây, ngay cả thành phố Smara. Người Đàn Ông Xanh sống trong túp lều bằng đá và cành cây ở rìa sa mạc, không chút sợ sệt trước con người lẫn dã thú. Mỗi ngày, vào buổi sáng, Người đều bắt gặp trước cửa lều của mình những trái chà là và một tô sữa đông cùng một hũ nước mát, bởi chính Thượng đế đã canh giữ và nuôi sống Người. Khi Ma el Aĩnine đến gặp Người để xin Người rao giảng, Người Đàn Ông Xanh đã không muốn tiếp lão. Suốt một tháng trời, Người cho lão ngủ trước cửa lều mà không nói với lão lời nào cũng không nhìn đến lão. Đơn giản Người chỉ để lại phân nửa những trái chà là và sữa, và Ma el Aĩnine chưa bao giờ được ăn những thức ngon lành hơn; còn nước trong hũ thì giải được cơn khát tức thì và khiến lão chan hòa niềm vui, bởi nó được làm ra từ những giọt sương thuần khiết nhất.

Tuy nhiên trong một tháng ròng, lão tù trưởng rất buồn lòng vì Al Azraq vẫn không nhìn tới lão. Sau đó lão quyết định trở về với gia đình bởi lão nghĩ Người Đàn Ông Xanh không thấy lão là người xứng đáng được phục vụ Thượng đế. Lão đi trên con đường của làng quê lão, không hy vọng gì, bất chợt trông thấy một người đang đợi lão. Người đó là AI Azraq, Người hỏi tại sao lão rời xa Người. Đoạn Người mời lão ở lại với Người, ở ngay nơi mà Người đã dừng chân. Ma el Aĩnine còn ở lại bên Người nhiều tháng, và một ngày nọ, Người Đàn Ông Xanh bảo Người không còn gì để dạy lão nữa. "Nhưng Người vẫn chưa cho con lời dạy của Người", Ma el Aĩnine nói. Thế là Al Azraq chỉ cho lão đĩa chà là, tô sữa đồng và hũ nước. "Ta đã không chia sẻ với con tất cả các thứ này mỗi ngày từ lúc con tới hay sao?" Tiếp theo, Người chỉ cho lão chân trời ở hướng Bắc, về phía Saguiet el Hamra, và bảo lão hãy xây dựng một thành phố thánh cho những người con trai của lão, và Người còn báo trước rằng một người trong số họ sẽ trở thành vua. Thế là Ma el Aĩnine đã rời khỏi làng quê cùng với người thân, và lão đã xây dựng thành phố Smara.

Khi kể xong câu chuyện trên, lão tù trưởng lại hôn Nour và quay trở vào trong bóng tối ngôi nhà của lão.

Hôm sau, vào buổi mặt trời lặn, Ma el Aĩnine rời khỏi nhà để đọc bài kinh cầu nguyện cuối cùng. Đàn ông và đàn bà trong trại gần như không ngủ, bởi họ không ngừng hát và giậm chân xuống mặt đất. Nhưng chuyến đi lớn về phía bên kia sa mạc đã bắt đầu, và cơn say của cuộc đi dọc con đường cát đã có trong thân thể họ, nó làm cho họ chan hòa trong hơi thở nóng bỏng, nó làm lấp lánh những ảo ảnh trước mắt họ. Không ai quên được cái đau, cái khát, cái nóng ghê hồn của mặt trời trên cát và đá không cùng không tận, cũng không quên được chân trời đang lùi xa mãi. Không ai quên được cái đói gặm mòn con người, không riêng gì cái đói thực phẩm, mà tất cả cái đói, đói hy vọng và giải phóng, đói tất cả những gì còn thiếu thốn và đang đào sâu cơn choáng váng trên mặt đất, cái đói xô đẩy người ta về phía trước trong những lớp bụi mù mịt giữa đàn thú ngây dại, cái đói bắt người ta phải leo tới tận đỉnh các ngọn đồi nơi người ta phải trở xuống với hàng chục, hàng trăm ngọn đồi khác giống hệt ở trước mặt.

Ma el Aĩnine lại ngồi xổm trên đất nện giữa quảng trường, cạnh những ngôi nhà quét vôi. Nhưng lần này các thủ lĩnh bộ lạc đã ngồi bên lão. Lão chỉ cho Nour và cha cậu ngồi sát bên lão trong lúc người anh cả và mẹ cậu còn trong đám đông. Tất cả đàn ông và đàn bà trong trại đều tụ tập thành hình vòng cung trên quảng trường, một số người ngồi xổm, với áo khoác len phủ lên người để chống cái lạnh về đêm, những người khác thì đứng hoặc đi lại dọc theo các bức tường của quảng trường. Đám nhạc công chơi nhạc buồn bằng cách gảy vào sợi dây đàn ghi ta và dùng đầu ngón trỏ gõ lên lớp da của những cái trống đất nhỏ.

Giờ đây gió sa mạc thổi từng chập, nó ném vào mặt người những hạt cát làm cháy da. Trên quảng trường, bầu trời màu lam tối đã muốn chuyển sang màu đen. Khắp nơi, quanh thành phố Samra, là niềm im lặng vô tận, niềm im lặng của những ngọn đồi đá đỏ, niềm im lặng của màu lam sâu hun hút của đêm. Như thể không hề có ai khác ngoài những con người này, bị cầm tù trong cái miệng núi lửa cỏn con bằng bùn khô của họ, bám chặt vào vùng đất đỏ quanh vũng nước xám ngắt. Ở chỗ khác là đá và gió, những đợt sóng của cồn cát, muối, rồi biển, hoặc sa mạc.

Khi Ma el Aĩnine bắt đầu đọc bài kinh cầu dzikz của mình, giọng lão vang âm một cách kỳ lạ trong không khí im lặng của quảng trường, giống như tiếng gọi xa xôi của một con dê cái. Lão hát, giọng như thấp xuống, đồng thời lắc lư phần trên thân thể lão từ trước ra sau, nhưng niềm im lặng trên quảng trường, trong thành phố và trên toàn thung lũng Saguiet el Hamra bắt nguồn từ khoảng trống của gió sa mạc, và giọng của lão già trong sáng và chắc khỏe như giọng một con vật đầy sức sống.

Nour vừa lắng nghe tiếng gọi dài vừa rùng mình. Mỗi người đàn ông và mỗi người đàn bà trên quảng trường đều im lìm bất động, cái nhìn như dội ngược vào phần bên trong của thân thể.

Phía Tây, trên những ngọn núi đá lởm chởm của vùng Hamada, mặt trời trông giống như cái đốm to tướng đỏ rực. Những cái bóng kéo ra dài ngoằng trên mặt đất rồi nhập vào nhau, như nước đang dâng lên.

"Vinh quang thuộc về Thượng đế, hỡi Thượng đế đời đời hiện hữu, hỡi Thượng đế không chết bao giờ, vinh quang thuộc về Thượng đế không có cha lẫn con, không có chỗ tựa, một mình và do chính mình mà có, vinh quang thuộc về Thượng đế là người dìu dắt chúng con, bởi các sứ giả của Thượng đế đã mang chân lý tới..."

Giọng Ma el Aĩnine run run sau mỗi lời cầu, hụt hơi, mong manh như một ngọn lửa, tuy nhiên từng âm tiết dài, nổi bật và thuần phác vang lên nơi trung tâm của sự im lặng.

"Vinh quang thuộc về Thượng đế người ban cho độc nhất, người thấy độc nhất, người biết, thấy, hiểu và sai khiến, vinh quang thuộc về người mang đến cái tốt và cái xấu, bởi lời nói của Người là nơi ẩn náu duy nhất, bởi ý chí của Người là ước vọng duy nhất, chống lại cái xấu mà con người đã gây ra, chống lại cái chết, chống lại bệnh tật, chống lại sự đau khổ đã được tạo ra cùng thế giới..."

Đêm dần dần lấp đầy tất cả, trước tiên là mặt đất và những chỗ trũng của cát, dưới chân những bức tường bằng đất bùn, trước những con người bất động, dưới những tấm vải lều, trong những cái lỗ nơi chó nằm ngủ, trong chiều sâu có màu lục của nước giếng.

"Đó là tên của người chở che, tên của Người đã đến với con và cho con sức mạnh, bởi tên Người là vĩ đại nhất, tên Người giúp con bất chấp kẻ thù, và con thầm đọc tên Người khi con bước vào cuộc chiến bởi tên Người là cái tên ngự trị trên mặt đât và trong bầu trời..."

Trong bầu trời, nơi ánh sáng mặt trời đang lẩn trốn về phương Tây trong khi cái lạnh thoát khỏi những chiều sâu của mặt đất, dâng lên qua cát cứng và len vào chân con người

"Vinh quang thuộc về Thượng đế bao la, chỉ có sức mạnh và quyền uy nơi Thượng đế, đấng tối cao, nơi Thượng đế, đấng bao la, Thượng đế, đấng tối cao, Thượng đế, đấng bao la, Người không đến từ mặt đất lẫn bầu trời, người sống ở ngoài cái nhìn của con, ở ngoài sự hiểu biết của con, Người hiểu con nhưng lại là người mà con không thể hiểu nổi, Thượng đế đấng tối thượng, Thượng đế đấng bao la..."

Giọng nói của Ma el Aĩnine vang vọng rất xa trong sa mạc, như thể nó bay tới tận những nơi cùng kiệt của trái đất sầu não, xa khỏi các cồn cát và khe núi, ở bên kia những ngọn đồi trần trụi và những thung lũng khô Cứng, như thể nó đã tới tận các vùng đất mới, ở bên kia những ngọn núi vùng Draa, trên những cánh đồng lúa mì và kê nơi cuối cùng con người sẽ tìm được thực phẩm.

"Thượng đế đấng quyền uy, Thượng đế đấng toàn bích, bởi không có thiên tính nào khác ngoài Thượng đế đấng thánh hiền đầy quyền uy, đấng tối cao đầy lòng nhân, đấng gần gũi đầy thông tuệ, đấng ban tặng khôn cùng, đấng bao dung độc nhất, đấng nghĩa ân, đấng chỉ huy các đạo quân của bầu trời và mặt đất, đấng toàn bích, đấng dịu hiền..."

Giọng yếu ớt và xa vắng làm động lòng từng người đàn ông, từng người đàn bà, như chạm tới phần bên trong của thân thể họ, và như thể nó thốt ra từ cổ họng họ, như thể nó hòa lẫn với những tư tưởng và những lời nói của họ, để làm nên nhạc điệu của nó.

"Vinh quang cùng những gì tốt đẹp nhất thuộc về đấng vĩnh hằng, vinh quang cùng những gì tốt đẹp nhất thuộc về đấng bất diệt, đấng có cuộc hiện sinh là tối thượng, bởi Người là đấng hằng nghe và hằng biết...".

Không khí ập vào ngực Ma el Aĩnine, sau đó lão thở hắt ra gần như không động đậy đôi môi, mắt lão nhắm nghiền, phần trên của thân thể lão lắc lư như một cái cây.

"Thượng đế của chúng con, vị chúa tể, Thượng đế của chúng con, người tốt nhất, ánh sáng của ánh sáng, thiên thể của đêm, bóng tối của bóng tối, Thượng đế của chúng con, chân lý độc nhất, ngôn từ độc nhất, vinh quang và suy tôn dành cho người đang chiến đấu trong cuộc chiến của chúng con, vinh quang cùng những gì tốt đẹp nhất thuộc về người mà cái tên đã đủ lật nhào những kẻ thù của chúng con, vị chúa tể trên đất Thượng đế..."

Sau đó đàn ông và đàn bà cùng thốt lên những lời của bài kinh cầu mà chính họ cũng không hay biết, chính giọng nói của họ cất lên mỗi lần giọng nói của lão già ngừng lại trong run rẩy.

"Người thật vĩ đại, đấng quyền uy, đấng toàn bích, người là chúa tể của chúng con và là Thượng đế của chúng con, người mà tên được viết trên da thịt chúng con, đấng chí tôn, đấng hiển thánh, đấng thiên khải, người không có ai là thầy, người đã từng nói: ta là một kho tàng ẩn giấu, ta muốn được mọi người biết tới, và để được điều đó ta đã sáng tạo ra con người..."

"Người thật vĩ đại, người không có đối thủ cũng không có kẻ đồng đẳng, người là đấng có trước mọi cuộc sinh tồn, đấng đã sáng tạo ra sự sinh tồn, đấng trường tồn, đấng chiếm hữu, đấng trông thấy, nghe thấy và thấu hiểu tất cả, đấng toàn bích, đấng vô song..."

"Người thật vĩ đại, thật đẹp đẽ trong trái tim những con người trung thành với Người, Người thuần khiết trong trái tim kẻ đã nhận ra Người, Người vô song trong tâm hồn kẻ đã vươn tới Người, Người là chúa tể của chúng con, vị chúa tể cao vời nhất..."

"Người không có đối thủ cũng không có kẻ đồng đẳng, Người là đấng sống trên đỉnh của ngọn núi cao nhất, là đấng sống trong cát sa mạc, là đấng sống trong biển, trong bầu trời, trong nước, là đấng mệnh danh là con đường, là đấng thuộc về đêm và những vì sao..."

Bây giờ các nhạc công thốt nhiên tấu nhạc nhưng chính họ cũng không nhận ra điều đó, và thứ âm nhạc êm dịu của họ phụ họa với giọng nói của Ma el Aĩnine với tiếng măng đô lin the thé và trầm đục, với tiếng trống nhỏ rì rầm, rồi bất chợt đứt đoạn như tiếng chim kêu, với giai điệu thuần khiết của những cây sáo bằng ống sậy.

Giờ đây, giọng nói của lão già và âm điệu của những ống sậy tương hợp như thể chúng nói cùng điều giống nhau, vượt lên trên tiếng nói của con người và tiếng chân bước thình thịch trên nền đất cứng.

"Người không có đối thủ cũng không có kẻ đồng đẳng, bởi Người là đấng quyền uy, là đấng hiện hữu không do ai sáng tạo, là ánh sáng mang lại sự sống cho những ngọn nến, là ngọn lửa nhóm lên những ngọn lửa khác, là mặt trời đầu tiên, là vì sao đầu tiên của đêm tối, là đấng sinh ra trước mọi sự sinh thành, là đấng khai sinh và hủy diệt mọi sự sống trên trái đất, là đang tác tạo và tháo dỡ mọi hình thù của muôn loài...".

Thế rồi đám đông nhảy múa và hét hò vang dậy:

"Houvva! Ngài đó!" vừa lắc lư đầu vừa giơ lòng bàn tay về phía bầu trời đen.

"Người là đấng đã mang chân lý tới mọi thánh thần, dâng đã ban phép lành cho đức Mohammed, đấng đã ban quyền uy và ngôn từ cho nhà tiên tri, chúa tể của chúng con, sứ giả của Thượng đế trên trái đất...".

"A! Ngài đó!"

"Vinh quang thuộc về Thượng đế, những gì tốt đẹp nhất thuộc về Thượng đế, đấng bao la, đấng toàn bích, trái tim của sự bí ẩn, Người được khắc ghi trong lòng mọi người, đấng tối thượng, đấng bao la...".

"Houvva! Ngài đó!"

"Vinh quang thuộc về Thượng đế bởi chúng con là những sinh linh của Người, chúng con nghèo hèn, chúng con dốt nát, chúng con mù, điếc, chúng con bất toàn...".

"A! Houvva!"

"Ôi Đấng của mọi điều sáng tỏ, hãy ban cho chúng con chân lý! Ôi Người là đấng hiền dịu, đấng nhân từ, đấng nhẫn nại, đấng độ lượng, Người không cần một ai để hiện hữu!"

"A! Houwa!"

"Vinh quang thuộc về Thượng đế vốn là vua, là thánh, là đấng quyền uy, là người chiến thắng, là người vinh quang, là người hiện hữu trước mọi cuộc sống, là thần linh, là đấng bao la, là đấng chí tôn, là người chiến thắng trước mọi kẻ thù, là người biết tất cả, thấy tất cả, nghe tất cả, là thần linh, nhà thông thái, đấng bao la, người sáng tạo, đấng độc tôn, đấng bao la, người thấy tất cả, nghe tất cả, là đấng toàn mỹ, đấng độ lượng, đấng dũng liệt, đấng toàn bích, đấng tối thượng, đấng bao la..."

Giờ đây Ma el Aĩnine đã hét to. Rồi bất chợt ngừng bặt như tiếng gáy của loài dế trong đêm. Rồi thì tiếng rì rầm của những giọng nói và những tiếng trống cũng lặng im, tiếng đàn ghi ta và sáo cũng lặng tắt, và một lần nữa chỉ còn lại niềm im lặng ghê rợn kéo dài siết chặt hai thái dương và khiến cho tim phải phập phồng. Đôi mắt nhòa lệ, Nour nhìn lão già đang nghiêng về phía mặt đất, hai bàn tay ôm lấy mặt, và cậu nghe trong tận cùng của chính cậu, nhanh như một lưỡi dao, một cảm giác hãi hùng cực độ mà cậu chưa từng biết tới. Thế rồi đến lượt Larhdaf, người con trai thứ ba của Ma el Aĩnine, cất tiếng hát. Tiếng hát hùng tráng của anh bùng vỡ trên quảng trường, không phải với cái sắc nét thuần túy trong giọng Ma el Aĩnine, mà giống như một âm thanh cuồng nộ, và ngay lúc đó, các nhạc công lại bắt đầu tấu nhạc.

"Ôi Thượng đế, Thượng đế của chúng con! Người hãy đón nhận những chứng nhân của lòng tin và chân lý, những bạn đường của Moulay bou Azza, của Bekkaĩa, những bạn đường của những người Goudfia, người hãy lắng nghe những lời nói của kỷ niệm đúng như chúa tể của chúng con tù trưởng Ma el Aĩnine, đã thốt lên!"

Những tiếng rì rầm chợt biến thành những tiếng hò reo.

"Vinh quang thuộc về tù trưởng Ma el Aĩnine của chúng con, vinh quang thuộc về sứ giả của Thượng đế!".

"Vinh quang thuộc về tù trưởng Ma el Aĩnine! Vinh quang thuộc về bạn đường của những người Goudfia!".

"Ôi Thượng đế, Người hãy nghe kỷ niệm của con trai người, tù trưởng Ahmed mà mọi người vẫn gọi là ech Chems, Mặt Trời, người hãy nghe kỷ niệm về Ahmed ed Dehiba, con trai của người mệnh danh là Mảnh Vàng, Moulay Hiba, đức vua đích thực của chúng con!"

"Vinh quang thuộc về họ! Vinh quang thuộc về Moulay Hiba, đức vua của chúng con!"

Giờ đây những người đàn ông lại trở về với cơn ngây ngất của họ, và cái giọng khàn khàn của người thanh niên như làm thức dậy cơn thịnh nộ và xua đuổi cái mệt.

"Ôi Thượng đế, Thượng đế của chúng con, Người hãy bằng lòng với những kẻ cùng đi với Người và những kẻ tiếp bước theo Người! Những con người vinh quang và cao cả, xin Thượng đế hãy bằng lòng với họ! Những con người của tình yêu và chân lý, xin Thượng đế hãy bằng lòng với họ! Những con người chung thủy và thuần phác, xin Thượng đế hãy bằng lòng với họ! Những đấng chúa tể, những con người thanh cao, những chiến binh, xin Thượng đế hãy bằng lòng với họ! Những vị thánh, những người được ban phúc lành, những người phục vụ đức tin, xin Thượng đế hãy bằng lòng với họ! Những kẻ nghèo khó, những kẻ lang thang, những kẻ khốn khổ, xin Thượng đế hãy bằng lòng với họ! Mong Thượng đế chấp thuận cho chúng con được hưởng đại phúc của người!"

Tiếng rì rầm lớn lên, và dội vào những bức tường nhà, trong khi những giọng nói hét lên những cái tên, khắc ghi chúng mãi mãi vào trí nhớ, trên nền đất lạnh lẽo và trần trụi, và trong bầu trời đầy sao.

"Đại phúc của vị chúa tể, sứ giả của Thượng đế, hãy ban xuống chúng con, ôi Thượng đế, và đại phúc của thiên sứ Ilias, đại phúc của El Khadir, người đã uống nơi suối nguồn của cuộc sống. Ôi Thượng đế và phúc lành của Ouways Qami, ôi Thượng đế, và phúc lành của Abd el Qâdir al Jilani vĩ đại, vị thánh của thành phố Bagdad, sứ giả của Thượng đế trên mặt đất này, ôi Thượng đế..."

Những cái tên vang dậy trong niềm im lặng của đêm, vượt lên trên những điệu nhạc đang thì thầm và lay động, không nghe ra được, như một hơi thở.

"Chúng con gồm tất cả những con người trên mặt đất, và những con người của biển cả, ôi Thượng đế, những con người của miền Bắc, những con người của miền Nam, ôi Thượng đế. Những con người của miền Đông. Những con người của miền Tây, ôi Thượng đế. Những con người của bầu trời những con người của mặt đất, ôi Thượng đế..."

Những lời lẽ của kỷ niệm bao giờ cũng đẹp nhất, chúng đến từ vùng xa xôi nhất của sa mạc để gặp lại trái tim của từng người đàn ông, từng người đàn bà, như một giấc mơ xưa cũ lại bắt đầu.

"Ôi Thượng đế xin hãy ban cho chúng con đại phúc của những vị chúa tể, Abou Yaza, Yalannour Abou Madian, Maarouí, AI Jounaid, Al Hallaj, Al Chibli, những vị chúa tể vĩ đại thần thánh của thành phố Bagdad..."

Ánh trăng từ từ xuất hiện phía trên những ngọn đồi đá, về hướng Đông Saguiet, và Nour vừa nhìn nó vừa lắc lư thân mình, đôi mắt bất động trước cái sâu thẳm của bầu trời tối đen. Ở giữa quảng trường, lão tù trưởng Ma el Aĩnine vẫn trong tư thế nghiêng nghiêng, lão trắng bệch, gần như ma quái. Chỉ có những ngón tay gầy gò của lão là động đậy, chúng đang lần tràng hạt bằng gỗ mun.

"Ôi Thượng đế, Người hãy ban cho chúng con phúc lành của các vị chúa tể, AI Halwi, người nhảy múa cho trẻ nhỏ, Ibn Haouari, Tsaouri, Younous ibn Obaĩd, Baẹri, Abou Yazrd, Mohammed as Saghir as Souhaili, người giảng những ngôn từ của Thượng đế, Abdesselaam, Glazali, Abou Chouhaỉb, Abou Mahdi, Malik, Abou Mohammed Abdelazziz ath Thobba, vị thánh của thành phố Marrakech, ôi Thượng đế!"

Những cái tên chính là cơn say của kỷ niệm, chúng giống như con mắt của các chòm sao và cái nhìn lạc lõng của chúng tạo ra sức mạnh, nơi đây, trên quảng trường giá lạnh, nơi mọi người đang tập hợp.

"Thượng đế, ôi Thượng đế, Người hãy ban cho chúng con phúc lành của tất cả những vị chúa tể, những bạn đường, những người tùy tùng, đội quân chiến thắng của người, Abou Ibrahim Tounsi, Sidi bel Abbas Sebtí, Sidi Ahmed el Haritsi, Sidi Jakir, Abou Zakri Yahia an Navvâni, Sidi Mohammed ben Issa, Sidi Ahmed er Riíaĩ, Mohammed bel Sliman al Jazouli, vị chúa tể vĩ đại, sứ giả của Thượng đế trên mặt đất này, vị thánh của thành phố Marrakech, ôi Thượng đế!"

Những cái tên trở đi trở lại trên tất cả những đôi môi, tên người, tên sao, tên của những hạt cát trong gió sa mạc, tên của những ngày và những đêm vô tận, ở bên kia cái chết.

"Thượng đế, ôi Thượng đế, hãy ban cho chúng con phúc lành của tất cả những vị chúa tể trên trái đất, những người đã tỏ điều bí mật, những người hiểu cuộc sống và sự tha thứ, những vị chúa tể đích thực của mặt đất, của biển cả và của bầu trời. Sidi Abderrhaman, mệnh danh là Cahabi, bạn đường của bậc tiên tri, Sidi Abdelqâdir, Sidi Embarek, Sidi Belkheừ, người vắt sữa từ một con dê đực, Lalla Mancoura, Lalla Fathima, Sidi Ahmed ai Haroussi, người ráp lại một cái hũ vỡ, Sidi Mohammed, người mệnh danh là Al Azraq, Người Đàn Ông Xanh, người chỉ đường cho tù trưởng vĩ đại Ma el Aĩnine, Sidi Mohammed ech Cheikh el Kaamel, người toàn bích, và tất cả những vị chúa tể của mặt đất, của biển cả và của bầu trời..."

Im lặng lại trở về, cuồng nhiệt và lấp lánh. Giai điệu của các ống sáo thi thoảng lại vang lên, thoảng qua rồi im bặt. Những người đàn ông đứng dậy và bước về phía cổng vào thành phố. Một mình, Ma el Aĩnine không động đậy người nghiêng về phía mặt đất, mắt vẫn nhìn vào điểm vô hình trên mặt đất được soi sáng bởi thứ ánh sáng trắng bệch của vầng trăng.

Khi điệu múa bắt đầu, Nour đứng dậy và nhập vào đám đông. Những người đàn ông giậm lên nền đất cứng dưới bàn chân trần, không tiến cũng không lùi, siết chặt lấy nhau thành một hình trăng lưỡi liềm chắn ngang quảng trường. Tên của Thượng đế được thốt lên vang dậy, như thể mọi người cùng lúc đang đau đớn và xâu xé nhau. Trống đất điểm từng tiếng hét:

“Houwa! Ngài đó!...”, và những người đàn bà thì vừa reo to vừa rung họng.

Đó là một thứ âm nhạc luồn sâu vào đất lạnh, bay cao tới tận cùng bầu trời tối đen, hòa trộn vào quầng sáng của vầng trăng. Hiện không còn thời gian nữa, không còn khổ đau nữa. Những người đàn ông và những người đàn bà vừa gõ lên mặt đất bằng mũi bàn chân và bằng gót chân vừa lặp lại tiếng hét không cưỡng lại được:

“Houwa! Ngài đó!... Hayy!... Sông mãi...”

Đầu họ hết quay sang phải lại quay sang trái, và âm nhạc từ trong thân thể họ vượt qua cuống họng bay tới tận vùng xa xôi nhất của chân trời. Hơi thở khàn khàn và đứt quãng như chắp cánh cho họ bay bổng trên sa mạc bao la, dài theo đêm tối, hướng về những cái đốm nhàn nhạt của buổi bình minh, ở bên kia những ngọn núi, trên vùng đất Souss, hướng về Tiznit, về đồng bằng Fès.

“Houwa! Ngài đó!... Thượng đế đó!”

Giọng khàn của đàn ông hét lên trong cơn ngây ngất với âm thanh trầm đục của những cái trống đất và với những điệu sáo bằng ống sậy trong khi những người đàn bà ngồi xổm vừa lắc lư nửa mình trên, vừa dùng gan bàn tay vỗ vào những vòng kiềng nặng nề bằng bạc và đồng. Giọng họ run lên từng hồi như những tiếng sáo, trong giới hạn mà tri giác con người có thể nhận ra được, rồi ngừng bặt. Bây giờ những người đàn ông lại giậm chân và âm thanh xé ruột của hơi thở họ dội lên quảng trường.

“Houwa! Ngài đó!... Hayy! Sông mãi!... Houwa! Hayy! Houwa! Hayy!”

Mắt họ lim dim, đầu họ ngửa ra sau. Đó là thứ âm thanh vượt khỏi những thế lực tự nhiên, một thứ âm thanh xé toạc hiện thực và đồng thời xoa dịu như động tác qua lại của một lưỡi cưa khổng lồ đang cắt nghiến một thân cây. Mỗi cái thở ra đau đớn và sâu thẳm làm lớn dần vết thương của bầu trời, vết thương hợp nhất con người với không gian, trộn lẫn máu và bạch huyết của họ. Mỗi người hát đều hét to tên của Thượng đế, mỗi lúc một nhanh hơn, cổ vươn ra như một con bò đang rống, trong sự cố gắng, các động mạch cổ của họ trông như những sợi dây. Ánh sáng các lò lửa và ánh trăng sáng trắng soi rõ những thân thể lắc lư, như thể những tia sáng không ngừng nhảy nhót trong đám bụi mờ. Hơi thở hổn hển càng lúc càng dồn dập, nó ném ra những tiếng gọi gần như câm nín, đôi môi bất động, cổ họng hé mở, và trên quảng trường, trong cái trống trải của đêm sa mạc, người ta, chỉ còn nghe tiếng khò khè của những cổ họng đang thở.

"Hh! Hh! Hh! Hh!"

Giờ đây không còn lời nói nữa. Như thể tất cả đều trực tiếp với trung tâm bầu trời và mặt đất, hợp nhất trong hơi thở mãnh liệt của con người, như thể trong sự dồn dập của nó, nhịp thở xóa bỏ ngày đêm, năm tháng, mùa, xóa bỏ cả không gian vắng bóng hy vọng, và kéo lại gần sự kết thúc của mọi chuyến đi, sự kết thúc của mọi thời kỳ. Nỗi thống khổ lớn quá, và cái chuếnh choáng của hơi thở làm tay chân rung động, làm cổ họng giãn nở. Giữa những người đàn ông xếp thành hình vòng cung, những người đàn bà chỉ nhảy múa bằng đôi bàn chân trần, thân thể bất động, hai cánh tay hơi tách khỏi thân thể và run thật nhẹ. Nhịp điệu trầm đục của gót chân họ len vào đất tạo thành những tiếng thình thịch liên hồi như một đạo quân đang đi qua. Bên các nhạc công, những chiến binh miền Nam, mặt che mạng đen, nhảy bật đầu gối lên thật cao như những con chim khổng lồ đang tìm cách bay lên. Rồi dần dần, trong đêm, họ ngừng động đậy. Đàn ông và đàn bà lần lượt ngồi xổm trên mặt đất, hai cánh tay dang ra phía trước, gan bàn tay hướng về phía bầu trời; chỉ có hơi thở khàn khàn của họ tiếp tục hắt ra, ném vào cõi thinh lặng cùng những âm tiết không mệt mỏi:

"Hh! Hh! Houva! Hayy!... Hh! Hh!"

Âm thanh xé ruột của những hơi thở nghe vang dậy và mãnh liệt đến nổi người ta tưởng chừng tất cả đều đã lên đường thật xa khỏi Smara, xuyên qua bầu trời, trong gió lộng, hòa lẫn vào ánh trăng và bụi mỏng sa mạc. Im lặng là điều bất khả, sự cô đơn cũng vậy. Âm thanh của những hơi thở đã lấp đầy cả đêm tối, đã phủ trọn không gian.

Ngồi giữa quảng trường, Ma el Aĩnine không nhìn một ai. Hai bàn tay lão siết chặt xâu tràng hạt đen nhánh, làm rơi từng hạt theo từng hơi thở hắt ra của đám đông. Chính lão là trung tâm của hơi thở, người đã chỉ ra cho mọi người con đường của sa mạc, người đã dẫn từng nhịp thở. Giờ đây lão không còn chờ đợi điều chi nữa. Lão không còn tra hỏi ai nữa. Lão thở, chính lão cũng thở theo hơi gió của bài kinh cầu nguyện, như thể lão và mọi người khác đều có chung một cổ họng, một lồng ngực. Và hơi thở của họ đã mở ra con đường về hướng Bắc, về những vùng đất mới. Lão già không còn cảm nhận tuổi già, cơn mệt, sự lo âu. Hơi thở lưu hành trong lão, nó đến từ tất cả những cái miệng kia, hơi thở vừa dữ dội vừa dịu dàng tăng cường phần sống của lão. Những người đàn ông không nhìn Ma el Aĩnine nữa. Mắt nhắm lại, tay dang rộng, mặt hướng về đêm tối, họ đang bay lượn, họ đang lướt đi trên con đường dẫn về miền Bắc.

Khi ánh sáng ban ngày xuất hiện, ở phương Đông, trên những ngọn đồi đá, đàn ông và đàn bà bắt đầu đi về phía các căn lều. Dù đã qua những ngày và những đêm ngây ngất đó, không người nào cảm thấy mệt. Họ thắng yên ngựa, cuốn những tấm vải lều lớn bằng len, chất đồ đạc lên lưng lạc đà. Mặt trời chưa lên thật cao trong bầu trời khi Nour và anh cậu cất bước trên con đường đầy bụi hướng về miền Bắc. Họ mang trên vai một cái ba lô đựng quần áo và lương thực thực phẩm. Phía trước họ, trên đường, nhiều người đàn ông khác và trẻ em khác cũng đang bước, và bụi màu xám đỏ bắt đầu bay lên về phía bầu trời xanh. Đâu đây tại những cửa vào thành phố Smara, với những chiến binh xanh trên lưng ngựa và những người con trai của mình vây quanh, Ma el Aĩnine nhìn đoàn lữ hành dài đang kéo giãn ra xuyên qua đồng bằng hoang mạc. Thế rồi lão khép lại chiếc áo khoác trắng của mình, và lão dùng bàn chân thúc vào cổ con lạc đà. Chầm chậm, không quay đầu lại, lão rời xa thành phố Smara, lão đi về phía sự cùng tận của mình.

Hạnh phúc

Mặt trời lên cao, những cái bóng ngả dài trên cát xám, trên lớp bụi của con đường. Các cồn cát dừng lại trước biển. Những cây con mập bự run rẩy trong gió. Trong bầu trời xanh ngắt, lạnh lẽo, không một bóng chim, không một gợn mây. Mặt trời vẫn có đây. Nhưng ánh sáng buổi ban mai hơi lay động một chút như không lấy gì làm chắc chắn lắm.

Dọc theo con đường, men những cồn cát xám, Lalla bước chậm rãi. Thỉnh thoảng cô dừng lại, nhìn một vật gì đó dưới đất. Hoặc cô ngắt một chiếc lá, vò nó trong các ngón tay để nghe cái mùi dìu dịu, cay cay của nhựa cây. Cây có màu lục sẫm, chúng lấp lánh, chúng giống như những loài tảo. Đôi khi có một con ong đất lớn màu vàng ánh trên một lùm cây độc cần, và Lalla chạy đuổi theo nó. Nhưng cô vẫn không đến gần quá bởi phần nào cô vẫn sợ. Khi con côn trùng bay lên, cô chạy theo nó, hai bàn tay giơ thẳng ra như thật sự muốn bắt nó. Nhưng đúng là cô chỉ đùa thôi.

Quanh quẩn nơi đây chỉ có điều này: ánh sáng tít tắp của bầu trời. Những cồn cát lung linh trong cơn gầm gào của biển mà người ta không trông thấy được, nhưng vẫn nghe ra. Những cây con mập bự lấp lánh chất muối trông như một thứ mồ hôi. Đây đó có những con côn trùng, một con bọ rùa xanh xao, một loài ong vò vẽ với thân hình thắt lại như bị cắt làm đôi, một con rết để lại những dấu vết mỏng mảnh của nó trong bụi; và những con ruồi dẹp, màu kim loại, đang bay vo ve tìm kiếm chân và mặt của cô bé để hút chất muối.

Lalla biết rõ tất cả những con đường, tất cả những chỗ trũng của các cồn cát. Cô có thể nhắm mắt mà đi khắp mọi nơi, và cô biết ngay tức khắc mình đang ở đâu, chỉ cần đôi bàn chân trần của cô chạm vào đất. Gió lượn từng hồi qua các cồn cát, ném những nắm lá kim vào da thịt cô bé, làm rối tung mái tóc đen của cô. Lớp áo dài của Lalla dán chặt vào làn da ướt đẫm của cô, cô phải kéo lần vải mới tách nó ra được.

Lalla biết rõ tất cả những con đường, chúng chạy tới những nơi xa tít mù dài theo những cồn cát xám, giữa các bụi rậm, chúng tạo thành một đường cong và vòng lại phía sau, chúng không hề dẫn dắt về đâu. Thế mà mỗi lần đi ở đây, cô lại thấy có cái gì mới mẻ. Hôm nay chính con ong đất vàng đã dẫn cô đi thật xa, khỏi những ngôi nhà của dân chài và khỏi đầm nước mặn. Một hồi sau, giữa các bụi rậm, bỗng hiện ra một khung kim loại han gỉ đang giơ cao móng vuốt và cặp sừng đầy dọa nạt của nó. Tiếp theo, trong Lớp cát của con đường, cô trông thấy một cái vỏ đồ hộp bằng kim loại trắng, không nhãn hiệu, với hai cái lỗ ở hai bên nắp.

Lalla tiếp tục vừa bước thật chậm vừa chăm chú nhìn cát xám khiến hai mắt cô hơi khó chịu. Cô rình rập mọi thứ trên mặt đất, không nghĩ tới điều gì khác, không nhìn trời. Cô dừng bước dưới một cây thông tán lọng, tránh khỏi ánh nắng, và cô nhắm mắt một lúc.

Cô chập hai bàn tay quanh gối, cô vừa lắc lư từ trước ra sau rồi hai bên, vừa hát nho nhỏ một bài hát bằng tiếng Pháp, một bài hát chỉ vỏn vẹn như thế này:

"Địa Trung H-a-a-ả-i..."

Lalla không biết điều đó có nghĩa gì. Đó là một bài hát mà hôm nọ cô nghe qua máy thu thanh, và cô chỉ còn nhớ cái từ đó, mà cô rất thích. Thế rồi thỉnh thoảng, khi cô cảm thấy thoải mái, khi không phải làm gì, hoặc trái lại khi thấy hơi buồn mà không hiểu tại sao, cô hát cái từ đó lên, đôi lúc là hát nho nhỏ đủ cho cô nghe, cô hát êm đềm đến nỗi hầu như chính cô cũng không nghe ra, hoặc cô hát thật lớn giọng, gần như đinh tai nhức óc, để đánh thức những âm vang hoặc xua đuổi cái sợ.

Bây giờ thì cô đang hát cái từ đó, giọng nhỏ nhẹ, bởi cô đang hạnh phúc. Những con kiến đỏ đầu đen to tướng đang bò trên tán lá thông, ngập ngừng, rồi bò lên các cành nhỏ. Lalla xua chúng bằng một cành cây khô. Cô nghe ra mùi của cây theo gió bay đến, hòa lẫn với mùi hăng của biển. Cát tung lên từng hồi trong bầu trời, tạo thành vòi rồng lắc lư qua lại, giữ thế quân bình trên chóp những cồn cát, sau đó cùng lúc vỡ tan đồng thời ném ra hàng nghìn lá kim vào chân và vào mặt cô bé.

Lalla vẫn đứng dưới bóng cây thông lớn cho tới khi mặt trời đã lên cao trong bầu trời. Sau đó cô quay bước trở lại: đi về phía thành phố, không vội vàng gì. Cô nhận ra những dấu chân của chính cô trên cát. Những dấu chân dường như nhỏ và hẹp hơn đôi bàn chân của cô, nhưng khi quay bước trở lại, cô xác nhận đúng đó là những dấu chân của mình. Cô nhún vai và bắt đầu chạy. Gai nhọn của mây cây cúc gai đâm vào ngón chân của cô. Thỉnh thoảng cô phải dừng lại, sau khi đi khập khiễng vài bước, để rút gai ra khỏi ngón chân cái

Luôn luôn có những con kiến bất luận người ta dừng bước ở đâu. Dường như chúng bò ra từ những hòn sỏi và chạy trên cát xám nóng bỏng dưới ánh mặt trời, như thể chúng là điệp viên không bằng. Nhưng Lalla vẫn rất thích chúng. Cô cũng thích những con rết chậm chạp, những con bọ da nâu ánh vàng, những con bọ hung, những con bọ hươu, những con bọ mật sọc đen, những con bọ rùa, những con cào cào trông giống như mẩu củi cháy. Những con bọ ngựa to trông dễ sợ, và Lalla vẫn đợi cho chúng bay đi, hoặc cô vừa tránh chúng vừa nhìn chúng không rời mắt, trong khi chúng vừa xoay quanh thân mình vừa quờ quờ những cái càng.

Có cả những con thằn lằn màu xám và màu lục. Chúng vẫy đuôi để chạy nhanh hơn, lẩn trốn về phía các cồn cát. Thỉnh thoảng Lalla bắt được một con, và cô đùa nghịch bằng cách nắm nó bằng đuôi cho đến khi cái đuôi đứt ra. Cô nhìn khúc đuôi đó vặn vẹo một mình trong bụi. Hôm nọ, một đứa con trai đã nói với cô rằng nếu chờ đợi thì người ta sẽ thấy chân và đầu mọc lại nơi cái đuôi của con thằn lằn, nhưng Lalla không tin vào điều đó lắm.

Nhất là có những con ruồi. Lalla thích chúng lắm, mặc dù chúng hay vo ve và hay chích. Cô không hiểu rõ tại sao cô lại thích chúng, nhưng mà cô thì như vậy đó. Có thể do những cái chân thật thanh mảnh của chúng, đôi cánh trong suốt của chúng, hoặc bởi vì chúng biết bay nhanh, tới trước, ra sau, hay bay ngoằn ngoèo, và Lalla nghĩ chúng phải cừ lắm mới bay được như thế.

Cô ngả lưng lên cát, và những con ruồi dẹp lần lượt đậu trên mặt cô, trên hai bàn tay của cô, trên đôi chân trần của cô. Chúng không đến cùng lúc bởi lúc đầu chúng hơi sợ Lalla. Nhưng chúng thích hút mồ hôi mặn trên da, và chẳng bao lâu sau chúng trở nên dạn dĩ. Khi chúng di chuyển trên những cái chân nhẹ bẫng, Lalla bắt đầu cười, nhưng không lớn tiếng lắm, để khỏi làm chúng sợ. Đôi khi một con ruồi dẹp chích vào má Lalla, và cô khẽ kêu lên giận dữ.

Lalla đùa khá lâu với những con ruồi. Đó là những con ruồi dẹp sống trong đám tảo giạt vào bờ biển. Nhưng cũng có những con ruồi đen trong các ngôi nhà trong thành phố, trên những tấm vải đánh xi, trên những bức vách bằng các tông, trên những mặt kính. Có những tòa nhà ở hãng nước đá với đàn ruồi xanh to tướng, bay trên thùng rác gây nên những âm thanh rền rĩ.

Lalla chợt đứng dậy. Cô chạy thật nhanh về phía cồn cát. Cô leo lên dọc cát đang sụt lở dưới đôi bàn chân trần. Mấy cây cúc gai đâm vào các ngón chân nhưng cô mặc kệ. Cô muốn leo lên cao trên các cồn cát để nhìn biển, leo càng nhanh càng tốt.

Trên cao, gió thổi lồng lộng vào mặt cô, và Lalla suýt ngã ngửa ra sau. Gió biển lạnh, làm hai cánh mũi cô sít lại và làm rát mắt cô, biển thì bao la, màu xanh xám, lốm đốm bọt, nó gầm gào trong âm thầm, những đợt sóng ngắn của nó tràn vào bãi cát nơi phản chiếu màu xanh sẫm của bầu trời rộng lớn.

Lalla nghiêng người về phía trước, ngược chiều gió. Cái áo dài (thật ra là một cái áo sơ mi con trai bằng vải trúc bâu mà cô của Lalla đã cắt tay) dán sát vào bụng và hai bắp đùi của cô, như thể cô mới vừa ở dưới nước lên. Tiếng gió và tiếng sóng biển rít trong tai cô, khi thì ở bên trái, khi thì ở bên phải, hòa lẫn với tiếng phần phật nho nhỏ do lọn tóc quất vào hai bên thái dương. Thỉnh thoảng gió ném một nắm cát vào mặt Lalla. Cô phải nhắm mắt lại để khỏi dặm. Nhưng gió vẫn làm cô chảy nước mắt, và trong miệng cô những hạt cát lạo xạo giữa hai hàm răng.

Sau đó, khi đã đủ say với gió và biển, Lalla bước trở xuống bức thành của những cồn cát. Cô ngồi xổm một hồi dưới chân cồn cát để lấy lại hơi thở. Gió không đến từ bên kia những cồn cát. Nó thổi ở bên trên, nó thổi về phía nội địa, tới tận các ngọn đồi màu lam lãng đãng sương mù. Gió không chờ không đợi. Nó làm điều nó thích và Lalla sung sướng khi gió ở đó, ngay cả khi nó làm cho mắt và tai cô cay xè, ngay cả khi nó ném những nắm cát vào mặt cô. Cô thường nghĩ tới nó, và biển nữa, khi cô đang ở trong căn nhà tối tăm ở cư xá, và khi không khí trở nên ngột ngạt khó chịu; cô nghĩ tới gió, nó lớn lao, trong suốt, không ngớt chồm lên trên mặt biển, trong khoảnh khắc đã vượt qua sa mạc, tới tận những rừng thông bá hương, và nó nhảy múa ở đó, dưới chân những ngọn núi giữa chim và hoa. Gió không chờ không đợi. Nó vượt qua các ngọn núi, nó quét cát, bụi, tro, nó lật nhào những tấm các tông, đôi khi nó vào tận thành phố của những tấm ván và các tông quét hắc ín, nó đùa nghịch bằng cách tháo tung mấy mái nhà và mấy bức vách. Nhưng điều đó cũng không hề hấn gì. Lalla nghĩ nó đẹp đẽ, trong như nước, nhanh như sấm sét và mạnh mẽ đến độ có thể phá hủy mọi thành phó trên thế giới nếu nó muốn, ngay cả những thành phố có những tòa nhà cao ngất và trắng toát với cửa sổ to bằng kính.

Lalla biết đọc tên nó, cô tự học được điều đó, khi cô còn nhỏ và khi cô nghe nó đến giữa những tấm ván của căn nhà vào ban đêm. Nó tên là uôôôôô, thế đấy, vừa đọc vừa rít lên.

Xa hơn một chút trong các bụi rậm, Lalla gặp lại nó. Nó vạch đám cỏ vàng như một bàn tay lướt qua.

Một con chim bồ cắt gần như bất động ở phía trên đồng cỏ, hai cánh màu đồng sải trong gió. Lalla nhìn, cô thán phục nó bởi nó biết bay trong gió. Con chim bồ cắt chỉ hơi chuyển động ở đầu các lông cánh, hơi xòe đuôi theo hình cánh quạt, và nó bay lượn không cần cố gắng với cái bóng có hình chữ thập rung rinh trên đám cỏ vàng. Thỉnh thoảng nó cất lên những tiếng rên rỉ, nó chỉ nói cắt! cắt! và Lalla đáp lại nó.

Rồi thoắt một cái nó nhào xuống về phía mặt đất, đôi cánh nó khép lại, lướt trên cỏ một hồi lâu, giống như một con cá lướt dưới đáy biển, nơi các loài tảo đang lay động. Cứ thế mà nó mất hút ngoài xa giữa những lá cỏ ngả nghiêng. Lalla rên rỉ và than thở cũng vô ích, cắt! cắt! con chim không trở lại nữa.

Nhưng nó vẫn còn rất lâu trong đôi mắt cô, cái bóng hình mũi tên lướt sát đám cỏ vàng như một cái vạch, không gây tiếng động, trong sự hồi hộp của cô.

Lalla vẫn nằm bất động, đầu ngửa ra sau, hai mắt mở to hướng về bầu trời trắng, nhìn những vòng tròn di động tại chỗ, cắt nhau, như khi người ta ném hòn sỏi vào bể nước. Không có côn trùng, không có chim chóc, hay một con vật gì thuộc giống loài này, và tuy thế, người ta lại trông thấy hàng nghìn cái chấm đang động đậy trong bầu trời, như thể trên cao kia có vô số giống kiến, bọ đầu dài và ruồi. Chúng không bay trong không khí trắng lóa; chúng đang hối hả đi về khắp mọi ngả, vội vã bồn chồn, như thể chúng không biết thoát về đâu. Có thể đó là những khuôn mặt của tất cả những con người kia đang sống trong các thành phố, những thành phố lớn đến độ người ta không bao giờ rời khỏi được, những nơi có lắm xe, lắm người, những nơi người ta không thể nào gặp hai lần cùng một khuôn mặt. Đâu đó, chính ông lão Naman đã kể khi ông đồng thời nhắc tới những cái tên kỳ lạ. Algésừas, Madrid (ông nói: Madris), Marseille, Lyon, Paris, Genève.

Không phải lúc nào Lalla cũng trông thấy những khuôn mặt đó. Chỉ có một số ngày, khi gió nổi lên xua mây về phía những ngọn núi, và khi không khí trắng lóa rung vang trong ánh nắng mặt trời; lúc đó người ta có thể trông thấy họ, những con người-côn trùng, họ nhúc nhích, đi đứng, chạy nhảy, khiêu vũ, ở trên cao kia, khó mà trông thấy được, giống như những con muỗi li ti.

Sau đó, biển lại gọi cô. Lalla chạy băng qua các bụi rậm tới tận những cồn cát xám. Những cồn cát trông giống con bò cái đang nằm, trán cúi thấp xuống, xương sống vồng lên. Lalla thích leo lên lưng chúng, bằng cách vạch một lối đi cho riêng mình, với hai bàn tay và hai bàn chân, rồi lăn tròn sang phía bên kia hướng về lớp cát của bãi biển. Sóng vỗ vào bãi biển cứng nhắc, tạo nên những âm thanh vang dậy, rồi nước rút đi và bọt nước vỡ tan trong ánh nắng. Nơi đây đầy ắp ánh sáng và tiếng động đến độ cô buộc lòng phải nhắm mắt và ngậm miệng lại. Chất muối của biển nóng bỏng trên mí mắt và môi cô, gió ập đến hàng loạt đã chặn hơi thở trong cổ họng cô. Nhưng Lalla vẫn thích được gần biển. Cô bước xuống nước, sóng vỗ vào chân, vào bụng cô, dán chặt lớp áo sơ mi màu lam vào da cô. Cô cảm thấy đôi chân lún sâu trong cát như hai cái cọc. Nhưng cô không dám ra xa hơn bởi thỉnh thoảng biển vẫn vô tình chụp lũ trẻ để rồi hai hôm sau đưa chúng lên Lớp cát cứng của bãi biển, bụng và mặt căng nước, mũi, môi, các đầu ngón tay và bộ phận sinh dục đều bị cua ăn.

Lalla đi trên cát, dọc theo mé nước. Áo cô ướt tới tận ngực đang khô đi trong gió. Mái tóc đen nhánh của cô bị gió tạt lại, hất về một bên và dưới ánh mặt trời, khuôn mặt cô rực lên một màu đồng.

Cách quãng lại có những con sứa bị mắc cạn trên cát với những sợi tua quăn lõa xõa quanh như một mái tóc. Lalla nhìn những cái lỗ hình thành trong cát mỗi khi sóng rút đi. Cô cũng chạy sau những con cua xám bé xíu đang lủi ngang chạy trốn, thân thể nhẹ hều, giống như những con nhền nhện, càng chúng giơ lên, và điều này khiến cô bật cười khoái trá. Nhưng cô không tìm cách bắt chúng như những đứa trẻ khác vẫn làm; cô để chúng thoát thân trong biển, biến mất trong bọt nước lấp lánh.

Lalla vẫn đi dọc theo bờ biển, miệng luôn hát nho nhỏ bài hát chỉ có một từ duy nhất:

"Địa Trung H-a-a-ả-i... "

Sau đó, cô đến ngồi dưới chân những cồn cát, trước bờ biển, hai cánh tay vòng quanh đầu gối và khuôn mặt giấu trong nếp áo sơ mi, để khỏi hít phải cát theo gió bay vào cô.

Cô vẫn luôn đến ngồi cùng một chỗ, nơi có cái trụ gỗ đã mục nhô lên khỏi nước, nơi trũng của sóng biển, và một cây sung to mọc trong đám sỏi giữa các cồn cát. Cô đợi Naman ông lão đánh cá.

Naman ông lão đánh cá không giống mọi người. Đó là một người đàn ông khá cao lớn, gầy guộc, với đôi vai rộng và một khuôn mặt xương xẩu với nước da màu gạch. Ông luôn đi chân trần, mặc quần dài bằng vải màu xanh lam, áo sơ mi trắng quá rộng đối với ông luôn phất phơ trong gió. Nhưng ngay cả trong bộ dạng như vậy, Lalla vẫn thấy ông thật đẹp, thật có duyên, và tim cô luôn đập hơi mạnh một chút khi biết ông sắp tới. Ông có khuôn mặt sắc nét, dạn dày với gió biển, còn làn da nơi trán và hai má của ông thì căng ra, sạm đen vì nắng biển. Tóc ông dày, cùng màu với da ông. Nhưng nhất là mắt ông nổi bật với cái màu khác thường, màu xanh lục pha với màu xám, sáng quắc và trong suốt trên khuôn mặt sạm nâu như thể chúng lưu giữ đầy đủ ánh sáng và sự trong suốt của biển cả. Chính vì để ngắm nhìn đôi mắt của ông mà Lalla thích đợi người đánh cá trên bãi biển, gần cây sung to, cũng là để nhìn ngắm nụ cười của ông khi ông trông thấy cô.

Cô đợi ông khá lâu, cô ngồi trong cát nhẹ của cồn cát, dưới bóng cây sung to. Cô hát lầm rầm, hai cánh tay che đầu để khỏi nuốt phải quá nhiều cát. Cô hát lên cái từ mà cô rất thích, nó dài và đẹp, chỉ vỏn vẹn thế này: "Địa Trung H-a-a-ả-i...".

Cô vừa đợi vừa nhìn biển đang xấu đi với màu lam xám như ánh thép, và một thứ mây nhợt nhạt che phủ đường chân trời. Đôi khi cô tưởng mình trông thấy một cái chấm đen đang nhảy múa trong những ánh phản chiếu, giữa những ngọn sóng, và cô hơi nhổm dậy bởi cô tưởng đó là con thuyền của Naman đang tới. Nhưng cái chấm đen biến mất. Đó là một ảo ảnh trên biển, cũng có thể là lung một con cá heo.

Chính Naman đã nói với cô về những con cá heo. Ông đã kể về đàn cá heo lưng đen chồm lên trong sóng biển trước mũi tàu một cách vui vẻ như để chào những người đánh cá rồi kéo nhau đi một loạt, biến mất về phía chân trời. Naman thích kể cho Lalla những câu chuyện về cá heo. Khi ông nói, ánh sáng của biển rực lên trong đôi mắt ông, và Lalla tưởng chừng thấy thấp thoáng những con vật đen nhánh qua màu sắc của đôi mống mắt. Nhưng dù cô hết sức căng mắt nhìn biển, cô cũng không thể trông thấy những con cá heo. Chắc chắn là chúng không thích đến gần bờ.

Naman kể chuyện một con cá heo đã dẫn dắt một con tàu đánh cá vào tận bờ biển vào cái ngày nó bị lạc trong giông tố. Mây kéo xuống mặt biển và phủ kín nó như một tấm màn, giông gió dữ dội đã làm gãy cột buồm con tàu. Trận bão đã cuốn con tàu của người đánh cá đi thật xa, xa đến nỗi hắn không còn biết đâu là bờ nữa. Con tàu trôi dạt trong hai ngày giữa những đợt sóng dữ đe dọa lật nhào nó. Người đánh cá nghĩ mình đã tuyệt vọng và đang lo đọc kinh cầu nguyện thì một con cá heo to xuất hiện giữa những đợt sóng biển. Nó nhảy lên quanh con tàu, nó đùa giỡn với sóng biển như loài cá heo vẫn thường làm. Rồi bỗng đâu, nó bắt đầu hướng dẫn con tàu đi. Thật khó hiểu, nhưng đó là điều mà nó đã làm, nó bơi sau con tàu, và nó đẩy con tàu về phía trước. Đôi lúc nó bỏ đi, biến mất trong sóng biển, và người đánh cá tưởng nó đã bỏ rơi mình. Nhưng rồi nó trở lại, và nó lại bắt đầu đẩy con tàu bằng cái trán của nó, và đập nước bằng cái đuôi khỏe mạnh của nó. Cứ thế mà họ đi suốt một ngày, và đến tối, khi mây tan trên bầu trời, cuối cùng người đánh cá thoáng thấy ánh sáng bờ biển. Hắn hét to và bật khóc vì vui mừng bởi hắn biết mình đã thoát nạn. Khi con tàu đó đến gần cảng, con cá heo quay đầu lại và lại lên đường hướng về biển cả, và người đánh đã nhìn nó rời xa, với cái lưng đen to mập lấp lánh trong ánh sáng buổi hoàng hôn.

Lalla rất thích câu chuyện ấy. Cô thường đưa mắt tìm kiếm trên mặt biển, hy vọng trông thấy con cá heo đen vĩ đại, nhưng Naman bảo rằng chuyện đó đã xảy ra từ lâu lắm và giờ đây con cá heo hẳn đã già.

Như mọi buổi sáng, Lalla vẫn ngồi đợi dưới bóng cây sung to. Cô nhìn ra biển màu xanh xám, nơi những ngọn sóng đang lao tới. Những đợt sóng đổ vào bờ theo một con đường xiên xiên, trước tiên chúng vỗ vào phía Đông hướng về mũi đá, rồi vào phía Tây, phía con sông. Cuối cùng chúng vỗ vào giữa. Gió lồng lên, hốt bọt nước ném ra xa, về phía những cồn cát; bọt nước trộn lẫn vào cát và bụi.

Khi mặt trời lên khá cao trên bầu trời không mây, Lalla quay bước trở về Cư xá, không chút vội vàng, bởi cô biết khi về tới nơi cô sẽ có công việc để làm. Phải đi lấy nước nơi máng nước, với cái bi đông cũ kỹ gỉ sét giữ thăng bằng trên đầu, sau đó phải ra sông giặt quần áo, nhưng mà chuyện này thì được hơn bởi cô có thể nói chuyện với mọi người và nghe họ kể đủ mọi thứ chuyện khó tin trên đời, nhất là chuyện cô gái nọ tên Ikikr, có nghĩa là hạt đậu còi, theo ngôn ngữ Berbère, do cô ta có một cái mụn cóc trên má. Nhưng có hai việc mà Lalla chẳng thích chút nào, là đi tìm cành cây con để nhóm lửa và xay lúa mì để làm bột.

Thế là cô trở về thật chậm rãi, bước chân hơi kéo lê trên đường mòn. Bây giờ cô không hát nữa, bởi đó là giờ mà cô có thể gặp mọi người trên những cồn cát, các cậu trai đi thăm bẫy chim, hoặc những người đàn ông đi làm việc. Thỉnh thoảng các cậu trai vẫn chế giễu cô, bởi cô không rành đi chân trần lắm và bởi cô không biết những tiếng thô tục. Trông thấy họ từ xa, cô liền núp sau bụi gai gần một cồn cát, đợi họ đi qua.

Còn có người đàn bà dễ sợ kia nữa. Bà ta không già nhưng rất bẩn thỉu, với mái tóc có màu đen, đỏ lẫn lộn, với quần áo bị gai cào rách. Khi bà ta tới con đường của những cồn cát, cô phải chú ý cẩn thận bởi bà ta rất hung dữ lại không thích trẻ con. Mọi người gọi bà ta là Aĩcha Kondicha, nhưng đó không phải là tên thật của bà ta. Không ai biết tên thật bà ta là gì. Người ta nói bà ta bắt cóc con nít để làm chúng đau đớn. Khi Lalla nghe tiếng bà ta bước tới trên con đường, cô trốn sau một bụi cây, và cô nín thở. Aĩcha Kondicha vừa đi qua vừa lầm bầm những câu khó hiểu. Bà ta dừng lại một hồi, ngẩng đầu lên bởi bà ta cảm thấy có ai đó. Nhưng vì bà ta gần như mù nên không thể thấy Lalla. Rồi bà ta lại đi vừa bước khập khiễng vừa hét lên những câu nguyền rủa với cái giọng gớm ghiếc.

Vài buổi sáng, trong bầu trời có một cái gì đó mà Lalla rất thích; đó là một áng mây trắng to, thon, dài bay ngang bầu trời đúng vào nơi có nhiều màu xanh nhất. Ở đầu sợi chỉ trắng người ta trông thấy một hình chữ thập nhỏ lấp lánh bạc chầm chậm lướt tới, cao đến nỗi khó lòng nhìn rõ được. Lalla ngắm nhìn hồi lâu hình chữ thập đang lướt tới trong bầu trời, đầu ngửa ra sau. Cô thích nhìn cái cách nó lướt tới trong bầu trời xanh bao la, không gây tiếng động, để lại phía sau vệt mây trắng dài kia làm nên từ những hình cầu nhỏ, trắng như bông hòa trộn vào nhau và rộng ra như một con đường, rồi gió thổi qua trên vệt mây đó và lau sạch bầu trời. Lalla nghĩ mình rất thích được ở trên cao ấy, trong cái hình chữ thập bạc đó, bay trên biển, trên các hòn đảo, cứ như vậy, tới tận những vùng đất xa xôi nhất. Cô tiếp tục nhìn bầu trời rất lâu sau khi chiếc phi cơ đã biến mất.

Cư xá xuất hiện nơi khúc quanh của con đường khi cô đã rời bước khỏi biển và cuốc bộ nửa tiếng đồng hồ hướng về dòng sông. Lalla không hiểu tại sao nơi này lại gọi là Cư xá, bởi lúc đầu chỉ có mươi túp lều bằng ván và giấy quét hắc ín ở bên kia dòng sông, và những khoảng đất trống tách biệt với thành phố. Có thể người ta nghĩ ra cái tên này để giúp mọi người quên rằng họ sống với chó và chuột, giữa bụi bặm bao quanh.

Chính đây là nơi Lalla đã tới ở khi mẹ cô chết, chuyện xảy ra lâu đến độ cô không còn nhớ rõ mình đã tới vào lúc nào nữa. Trời thật nóng bức, bởi đang là mùa hè, và gió thổi tung bụi lên những cái chòi bằng ván. Cô đã nhắm mắt theo sau người cô của mình tới tận căn lều không cửa sổ, nơi mấy người con trai của người cô đó đang sống. Lúc bấy giờ, cô muốn chạy xa khỏi nơi này, đi vào con đường dẫn về phía những ngọn núi cao, để không bao giờ trở lại nữa.

Mỗi lần từ các cồn cát trở về và trông thấy những mái nhà lợp bằng tôn múi và bằng giấy quét hắc ín, Lalla nghe tim mình thắt lại và nhớ tới ngày cô tới cư xá lần đầu. Nhưng điều đó đã xa lắm rồi, như thể tất cả những gì xảy ra trước đây đã không thực sự đến với cô, như thể đó chỉ là một câu chuyện mà cô đã nghe kể lại.

Chuyện đó cũng giống như ngày cô chào đời, trong vùng núi ở miền Nam, nơi khởi đầu của sa mạc. Thỉnh thoảng, vào mùa đông, khi không có việc gì làm ở bên ngoài, và khi gió thổi mạnh trên đồng bằng đầy bụi và muối, và rít lên qua những khe hở giữa các tấm ván trong nhà Aamma, Lalla ngồi trên nền đất, cô lắng nghe câu chuyện về sự chào đời của cô.

Câu chuyện thật dài và kỳ lạ, và Aamma không bao giờ kể cho cô nghe cùng một cách. Bằng giọng nói có phần nào như hát, và vừa lắc lư đầu như sắp ngủ, Aamma kể:

"Ngày cháu được dự kiến ra đời là lúc sắp vào hạ, trước mùa khô hạn. Hawa cảm thấy con mình sắp sửa chào đời, và vì lúc đó mọi người còn ngủ, mẹ cháu đã ra khỏi căn lều không gây tiếng động. Mẹ cháu chỉ ôm chặt bụng với một mớ khăn vải, và mẹ cháu cố hết sức bước ra ngoài, đến nơi có cây to và suối bởi mẹ cháu biết khi mặt trời ló dạng, mẹ cháu sẽ cần tới bóng mát và nước. Tập tục ở đó là như vậy, người ta luôn phải sinh nở bên một dòng suối. Thế rồi mẹ cháu bước ra tận đó, mẹ cháu nằm xuống gần một gốc cây và mẹ cháu đợi cho qua đêm. Không ai biết mẹ cháu ở bên ngoài. Mẹ cháu biết cách đi không gây tiếng động, không làm cho chó sủa. Thê nhưng ngay đến cô nằm ngủ bên mẹ cháu, cô cũng không nghe tiếng mẹ cháu rên rỉ hay ngồi dậy bước ra khỏi lều..."

"Sau đó xảy ra chuyện gì, hở cô Aamma?"

"Sau đó, trời sáng, bấy giờ những người đàn bà đã thức giấc, và người ta thấy mẹ cháu không có trong lều và người ta biết tại sao mẹ cháu bước ra ngoài. Thế là cô đi tìm mẹ cháu, về phía dòng suối, và khi cô tới nơi thì mẹ cháu đang đứng sát vào thân cây, hai tay bám chặt vào một cành cây, và mẹ cháu rên rỉ rất khẽ để khỏi đánh thức đàn ông và trẻ con..."

"Rồi chuyện gì xảy ra, hở cô Aamma?"

"Thế rồi cháu chào đời, ngay tức khắc, như vậy đó, dưới đất, giữa đám rễ cây, và cô đã lau rửa cháu trong nước suối, rồi quấn cháu trong cái áo khoác bởi cái lạnh của đêm vẫn còn. Mặt trời lên và mẹ cháu đã trở về lều để ngủ. Cô nhớ lúc đó không có vải để quấn cháu, và cháu đã ngủ trong cái áo khoác xanh của mẹ cháu. Mẹ cháu rất hài lòng vì cháu ra đời thật nhanh, nhưng mẹ cháu cũng buồn vì cha cháu đã chết, mẹ cháu nghĩ mình không đủ tiền để nuôi cháu, và mẹ cháu sợ phải buộc lòng mang con đi cho một ai khác."

Thỉnh thoảng Aamma vẫn kể câu chuyện khác đi, như thể chị không còn nhớ rõ nữa. Chẳng hạn chị nói Hawa đã không níu lấy cành cây mà bám vào sợi thừng gàu múc nước của một cái giếng, và mẹ cô đã dùng hết sức để kéo nó, hòng chống lại những cơn đau. Hoặc chị nói rằng một người chăn cừu đi ngang qua đã đỡ đẻ cho đứa bé, và đã bọc nó trong cái áo khoác len của mình. Nhưng tất cả chuyện đó thật ra có vẻ mù mờ khó hiểu, như thể nó thuộc một thế giới nào khác, ở bên kia sa mạc, nơi có một bầu trời khác, một mặt trời khác.

"Vài ngày sau mẹ cháu đã có thể một mình bước ra giếng để rửa ráy, chải tóc. Mẹ cháu địu cháu trong cùng cái áo khoác xanh đó và quấn nó quanh người. Mẹ cháu đi từng bước ngắn bởi chưa được khỏe như trước nhưng mẹ cháu rất hạnh phúc vì cháu đã ra đời, và khi người ta hỏi tên cháu thì mẹ cháu bảo rằng cháu cùng tên với mẹ, Lalla Hawa, bởi cháu là con của một nữ quý tộc."

"Cô làm ơn nói cho cháu biết về người mà người ta gọi là Al Azraq, Người Đàn Ông Xanh đi."

Nhưng Aamma lắc đầu:

"Bây giờ không được cháu à, để hôm khác."

"Làm ơn đi, cháu van cô, hãy nói về người ấy."

Nhưng Aamma lắc đầu không đáp. Chị đứng dậy và đi nhồi bánh trong cái đĩa to bằng đất ở gần cửa. Aamma như vậy đó; chị không bao giờ muốn nói nhiều quá, và chị cũng không bao giờ nói nhiều lời về Người Đàn Ông Xanh hay Moulay Ahmed ben Mohammed el Fadel, người vẫn được gọi là Ma el Aĩnine, Nước Mắt.

Điều kỳ lạ, ở đây, trong Cư xá, là mọi người đều rất nghèo, nhưng không một ai than vãn bao giờ. Cư xá chủ yếu là những túp lều bằng ván và kẽm, với mái lợp bằng những tờ giấy lớn quét hắc ín được dằn chặt bằng những hòn đá. Khi gió thổi thật mạnh trên thung lũng, người ta nghe tiếng cồm cộp của những tấm ván, tiếng leng keng của những mẩu kẽm cùng tiếng lốp đốp của tờ giấy quét hắc ín đang rách hàng loạt. Tất cả tạo thành một thứ nhạc điệu kỳ dị, nó đu đưa, nó kêu răng rắc, như thể người ta đang trong một chiếc xe buýt cà tàng trên con đường đất, hoặc như thể có hàng đống con vật và chuột đang chạy trên các mái nhà, dọc theo các khe tường

Đôi khi bão tố thật khốc liệt, nó càn quét tất cả. Hôm sau người ta phải xây dựng lại Cư xá. Nhưng mọi người vừa làm việc này vừa cười đùa, vì họ quá nghèo đến độ không sợ mất những gì đang có. Cũng có thể là họ lấy làm hài lòng vì sau trận bão, bầu trời trên đầu họ sẽ rộng hơn, xanh hơn và ánh sáng còn rực rỡ hơn. Dù sao, quanh Cư xá không có gì khác hơn ngoài mặt đất phẳng bẹt, với gió thổi tung bụi, và biển bao la đến mức người ta không thể nhìn trọn vẹn.

Lalla rất thích nhìn bầu trời. Cô thường đi về phía các cồn cát, nơi con đường cát chạy thẳng về phía trước, và cô ngả lưng ngay trên cát và trên những cây cúc gai, hai cánh tay bắt chéo. Thế rồi bầu trời rộng mở trên khuôn mặt láng mịn của cô, nó tỏa sáng như một tấm gương, yên ả, thật yên ả, không gợn mây, không bóng chim, không bóng phi cơ.

Lalla mở mắt thật to, cô để cho bầu trời nhập vào người cô. Tạo thành một cảm giác chao đưa như thể cô đang trên một con tàu, hoặc như thể cô hút quá nhiều thuốc lá khiến cô xây xẩm mặt mày. Đó là do mặt trời. Nó thiêu đốt dữ dội, dù gió biển lạnh ngắt; nó thiêu đốt dữ dội đến độ hơi nóng của nó len vào thân thể cô, lấp đầy bụng cô, phổi cô và tay chân cô. Nó gây khó chịu, khó chịu cho đôi mắt, cho cái đầu, nhưng Lalla vẫn bất động bởi cô rất thích mặt trời và bầu trời.

Khi cô nằm đó, duỗi dài trên cát, xa những đứa trẻ khác, xa khu Cư xá đầy ắp tiếng ồn và mùi, và khi bầu trời thật xanh như hôm nay, Lalla có thể nghĩ tới những gì cô yêu thích. Cô nghĩ tới người mà cô gọi là Es Ser, Bí Mật, người có cái nhìn như ánh sáng mặt trời luôn bao bọc và chở che.

Nơi đây, Cư xá, không ai biết chú, nhưng thỉnh thoảng, khi bầu trời thật đẹp và khi ánh sáng rực rỡ trên mặt biển và trên những cồn cát, thì cái tên Es Ser như xuất hiện khắp nơi, vang âm khắp nơi, tới tận vùng sâu thẳm của cô. Lalla tưởng chừng đang nghe giọng nói của chú, nghe tiếng bước nhẹ tênh của chú, cô cảm thấy trên da mặt của mình thứ lừa nóng phát ra từ cái nhìn của chú vốn trông thấy tất cả, xuyên thấu tất cả. Đó là cái nhìn đến từ bên kia những ngọn núi, bên kia vùng Draa, nơi tận cùng sa mạc, và ánh lên một thứ ánh sáng không thể tan biến được.

Không ai biết gì về chú. Khi Lalla nói về Es Ser, Naman ông lão đánh cá lắc đầu, bởi ông chưa từng nghe tên chú và không hề nhắc tới chú trong những câu chuyện của ông. Tuy nhiên đó đúng là tên thật của chú. Lalla nghĩ, bởi đó là cái tên mà cô đã nghe. Ngay cả Aamma chắc cũng không biết gì về chú. Nhưng đó là một cái tên đẹp, Lalla nghĩ, một cái tên khiến người ta dễ chịu mỗi khi nghe thấy.

Chính vì để được nghe cái tên đó, để được nhìn thấy ánh sáng trong cái nhìn của chú, mà Lalla luôn đi xa, giữa những cồn cát, nơi không còn gì khác ngoài biển, cát và bầu trời. Bởi Es Ser không thể làm cho người ta nghe ra tên chú, cũng không thể trao tặng ánh sáng trong cái nhìn của chú khi Lalla ở trong khu Cư xá bằng ván và giấy quét hắc ín. Chú là một kẻ không thích tiếng động và mùi. Chú phải một thân một mình trong gió, cô đơn như một cánh chim lơ lửng trong bầu trời.

Những người ở đây không biết tại sao cô lên đường. Có thể họ nghĩ rằng cô đi tới tận những ngôi nhà của đám người chăn cừu ờ bên kia những ngọn đồi đá. Họ không nói gì.

Mọi người đang chờ đợi. Nơi đây, Cư xá, thực ra họ không biết làm gì hơn. Họ đã dừng chân, không xa bờ biển lắm, trong những túp lều bằng ván và kẽm, họ im lìm bất động, họ nằm trong bóng tối dày kịt. Khi trời rực sáng trên sỏi và bụi, họ bước ra ngoài trong khoảnh khắc, như thể sắp có một điều gì xảy ra. Họ nói năng chút ít, các cô gái tới máy nước, các cậu con trai đi làm việc ngoài đồng, hoặc đi thơ thẩn trên các con đường của thành phố đúng nghĩa, bên kia sông, hoặc đến ngồi trên lề đường để nhìn xe hàng chạy qua.

Mỗi sáng, Lalla băng qua Cư xá. Cô đi xách mấy xô nước tại máy nước. Khi bước đi, cô nghe âm nhạc phát ra từ tất cả các máy thu thanh nối tiếp nhau từ nhà này sang nhà khác, vẫn luôn là bài hát Ai Cập bất tận ra rả qua các con hẻm của khu Cư xá. Lalla thích nghe thứ âm nhạc đó, nó rên rỉ và cò cưa một cách nhịp nhàng, nó hòa lẫn với tiếng bước của các cô gái, tiếng nước chảy từ vòi. Khi tới máy nước, cô đợi tới phiên mình, cái xô kẽm đu đưa trong tay. Cô nhìn các cô gái; một số đen như phụ nữ da đen, như Ikikr, số khác thì thật trắng với đôi mắt màu xanh, như Mariem. Có những bà lão che mạng đến lấy nước trong một cái nồi đen, rồi lặng lẽ bước đi vội vàng.

Máy nước, đó là một cái vòi bằng đồng thau gắn trên một ống chì dài, nó lắc lư và gầm gừ mỗi lần người ta mở hay khóa nó. Các cô gái rửa chân và mặt dưới vòi nước lạnh. Đôi khi họ vừa té nước trong xô vào nhau vừa hò hét inh ỏi. Luôn luôn có những con ong vò vẽ bay quanh đầu họ, vướng vào mái tóc rối của họ.

Lalla lại đặt cái xô lên đầu, rồi thận trọng bước đi thật thẳng đường để khỏi làm rơi giọt nước nào. Buổi sáng, bầu trời trong và đẹp, như thể tất cả còn mới tinh khôi. Nhưng khi mặt trời đến gần thiên đỉnh thì sương mù đùn lên gần chân trời như một vùng bụi, và bầu trời trở nên nặng nề hơn  trên mặt đất.

Có một nơi Lalla rất thích tới. Phải men theo lối mòn, đi ra xa khỏi biển, hướng về miền Đông rồi đi ngược lên con suối khô. Khi nhìn thấy ngọn đồi đá, người ta tiếp tục đi trên những tảng đá đỏ theo dấu chân lũ dê cái. Mặt trời sáng rực trong bầu trời nhưng gió thì lạnh, bởi nó đến từ các vùng đất không có cây lẫn nước; đó là thứ gió đến từ tận cùng của không gian. Chính đây là nơi ở của người mà Lalla gọi là Es Ser, Bí Mật, bởi không ai biết tên chú.

Thế rồi, cô đến trước vùng cao nguyên đá trắng bao la trải ra đến tận cùng chân trời, tới tận bầu trời. Ánh sáng chói chang, gió lạnh cắt môi khiến nước mắt chảy ra. Lalla cố hết sức nhìn cho tới khi tim cô đập thình thịch trong cổ họng và hai bên thái dương, cho tới khi một bức màn đỏ đã che phủ bầu trời, rồi cô nghe ở hai bên tai của mình những giọng nói xa lạ đang cùng nhau thốt lên và lẩm nhẩm.

Rồi cô tiến vào giữa cao nguyên đá, nơi chỉ có bọ cạp và rắn. Không còn đường trên cao nguyên. Chỉ có những khối đá bị vỡ, nhọn như dao, tóe lửa dưới ánh mặt trời. Không có cây cỏ, chỉ có gió từ trung tâm của không gian thổi tới.

Chính tại nơi đây thỉnh thoảng người con trai tới gặp cô. Cô không biết chú là ai hay từ đâu tới. Có khi chú thật đáng sợ, còn những lần khác thì chú rất dịu dàng và thầm lặng, trông chú đẹp như thiên thần. Cô chỉ nhìn được đôi mắt chú, bởi mặt chú được che bằng một tấm mạng vải màu lam giống như những chiến binh sa mạc. Chú mặc một cái áo khoác rộng màu trắng lấp lánh như muối dưới ánh mặt trời. Đôi mắt chú rực lên một thứ lửa âm u và lạ kỳ trong bóng của vành khăn lam, và Lalla cảm thấy sức nóng cái nhìn của chú trên mặt và trên thân thể cô như khi người ta đến gần một lò lửa cháy rực.

Nhưng không phải Lúc nào Es Ser cũng tới. Người sa mạc chỉ tới khi nào Lalla rất muốn gặp chú, khi cô thật sự cần tới chú, khi cô cần điều đó mãnh liệt hơn cần nói hoặc cần khóc. Nhưng ngay cả khi chú không tới thì vẫn có một cái gì đó của chú phảng phất trên cao nguyên đá, có thể là cái nhìn nóng bỏng của chú đang soi sáng cảnh vật, đang lướt qua khắp chân trời. Thế là Lalla có thể đi trên khoảng rộng lởm chởm đá, không cần biết mình đi đâu cũng không tìm kiếm gì. Trên vài tảng đá, có những ký hiệu kỳ dị mà cô không hiểu, những chữ thập, những cái chấm, những cái đốm hình mặt trời và mặt trăng, những mũi tên khắc trên đá. Có thể đó là những ký hiệu ma thuật; bọn con trai trong khu Cư xá bảo vậy, và do đó chúng không thích tới tận cao nguyên trắng. Nhưng Lalla không sợ những ký hiệu, cũng không sợ sự cô đơn. Cô biết rằng người đàn ông xanh của sa mạc vẫn chở che cô bằng cái nhìn của mình, và cô không còn sợ sự im lặng lẫn sự trống trải của gió.

Đây là nơi không có bóng người, không có một ai. Chỉ có người đàn ông xanh của sa mạc đang nhìn cô không rời mắt mà không nói gì với cô. Lalla không biết chú muốn gì, chú cần gì. Cô cần chú, và chú lặng lẽ tới, với cái nhìn đầy quyền uy của chú. Cô thấy hạnh phúc khi có mặt trên cao nguyên đá, dưới ánh sáng của cái nhìn. Cô biết mình không nên nói về điều này với một ai, cả với Aamma, bởi điều này là một bí mật, là điều hệ trọng nhất đã xảy tới với cô. Đó cũng là một bí mật vì cô là người duy nhất thường tới cao nguyên đá mà không chút sợ sệt, bất chấp sự im lặng và sự trống trải của gió. Có thể chỉ có chàng trai chăn cừu, mà người ta quen gọi là chú Hartani, thỉnh thoảng cũng tới đây, nhưng chỉ khi nào có một con dê cái trong bầy chạy lạc dọc theo mấy cái thung. Chú cũng không sợ những ký hiệu trên đá, nhưng Lalla không bao giờ dám nói với chú về bí mật của cô.

Đó là tên cô đặt cho người con trai thỉnh thoảng vẫn xuất hiện trên cao nguyên đá. Es Ser, Bí Mật, bởi không ai biết tên chú.

Chú không nói. Nghĩa là chú không nói cùng ngôn ngữ loài người. Nhưng Lalla lại nghe giọng nói chú trong hai tai của cô, và chú nói bằng ngôn ngữ của những điều tuyệt đẹp luôn khuấy động phần bên trong cơ thể cô và khiến cô rùng mình. Có thể chú nói bằng tiếng động nhẹ tênh của gió đến từ chiều sâu không gian, hoặc với niềm im lặng giữa mỗi làn hơi gió. Có thể chú nói bằng ngôn từ của ánh sáng, bằng những từ bùng nổ thành chùm tia sáng trên cạnh đá bén ngót, những từ của cát, những từ của các hòn sỏi vỡ vụn thành bột cứng, và cả những từ của loài rắn, bọ cạp vẫn để lại dấu vết mờ nhạt trong bụi. Chú biết nói bằng tất cả những từ đó, và cái nhìn của chú nảy lên từ tảng đá này sang tảng đá khác, nhanh như một con vật, thoắt một cái đã tới chân trời, hay thẳng lên bầu trời, bay cao hơn cả loài chim.

Lalla thích tới đây, trên cao nguyên đá trắng để nghe những lời nói bí mật đó. Cô không biết gì về người con trai mà cô gọi là Es Ser, cô không biết chú là ai, từ đầu tới, nhưng cô thích gặp chú tại nơi này, bởi vì chú mang theo, trong cái nhìn và trong ngôn ngữ của chú, hơi nóng của những xứ sở của cát và cồn cát, của miền Nam, của những vùng đất không có cây và không có nước.

Ngay cả khi Es Ser không tới, cô cũng tưởng mình có thể trông thấy bằng cái nhìn của chú. Điều này thật khó hiểu bởi như thế phần nào giống như trong một giấc mơ, như thể Lalla không hẳn là chính cô, như thể cô đã bước vào thế giới từ bên kia cái nhìn của người con trai che mạng màu lam.

Rồi những điều đẹp đẽ và kỳ bí xuất hiện. Những điều mà cô chưa hề trông thấy ở đâu khác, khiến cô bối rối và lo lắng. Cô trông thấy khoảng cát rộng màu vàng và màu lưu huỳnh, bao la như biển, và những làn sóng bất động. Trên biển cát đó, không có một ai, không một bóng cây, không một bụi cỏ, chỉ có bóng của những cồn cát đang trải dài, tiếp giáp nhau, chúng tạo thành những cái hồ vào buổi hoàng hôn. nơi đây mọi thứ đều giống nhau, như thể cô đồng thời ở đây, rồi ở một nơi nào xa  hơn, nơi mà cái nhìn của cô tình cờ hướng tới, rồi ở một nơi nào khác nữa kề bên giới hạn giữa đất và trời. Dưới cái nhìn của cô, những cồn cát từ từ động đậy, xòe ra những ngón tay cát của chúng. Có những con suối màu vàng trôi chảy tại chỗ, ở dưới đáy các thung lũng nóng như thiêu. Có những con sóng cứng đanh, được nung bởi ánh nắng khủng khiếp, và những bãi biển trắng xóa tạo thành một đường cong hoàn hảo, bất động trước biển cát đỏ. Ánh sáng lấp lánh và đầm đìa ở khắp mọi nơi, ánh sáng đồng thời nảy sinh từ mọi phía, ánh sáng của mặt đất, của bầu trời và của mặt trời. Bầu trời thì bất tận. Chỉ có lớp sương khô uốn lượn gần chân trời, phá vỡ những ánh phản chiếu, múa may như các tia sáng mỏng mảnh, và bụi màu đất son và màu hồng rung trong gió lạnh, bay về phía trung tâm bầu trời.

Tất cả đều kỳ lạ và xa xôi, nhưng lại có vẻ thân tình. Lalla trông thấy trước mặt cô, như bằng đôi mắt của một ai khác, vùng sa mạc bao la ngời ngời ánh sáng. Cô cảm nhận, trên làn da của mình, hơi gió từ miền Nam đang thổi tung đám mây cát, cô cảm nhận, dưới đôi bàn chân trần của mình, lớp cát nóng bỏng của xác cồn cát. Cô cảm nhận rõ nhất, trên đầu cô, cái bát ngát của bầu trời trống rồng, bầu trời không một cái bóng, nơi chỉ có một mặt trời chiếu sáng.

Bây giờ trong một hồi lâu, cô không còn là chính cô nữa, cô đã trở thành một con người nào khác, một con người của chốn nào xa lắc, một con người bị quên lãng. Cô trông thấy những hình thù khác, những bóng dáng khác, của trẻ con, của đàn ông, của đàn bà, của ngựa, của lạc đà, của những đàn dê cái, cô trông thấy hình dạng một thành phố, một đền đài bằng đá và đất sét, những thành lũy bằng bùn nơi những toán chiến binh xuất phát. Cô trông thấy, bởi đó không phải là một giấc mơ, mà là kỷ niệm của một ký ức khác, cô đã bước vào ký ức đó mà không hay biết. Cô nghe thấy những giọng nói đàn ông, những tiếng hát đàn bà, những điệu nhạc, và có thể chính cô cũng vừa nhảy múa vừa xoay tròn và giậm lên mặt đất bằng mũi và gót đôi bàn chân trần, làm vang dội những cái xuyến đồng và những cái vòng nặng nề.

Rồi tất cả đồng loạt biến mất như trong một hơi gió. Đơn giản chỉ vì cái nhìn của Es Ser đã rời bỏ cô, quay đi khỏi cao nguyên đá trắng. Lalla gặp lại cái nhìn của chính mình, cô lại nhận ra trái tim của cô, hai lá phổi của cô, làn da của cô. Cô nhận biết từng chi tiết, từng hòn đá, từng thớ nứt, từng hình vẽ bé xíu trong bụi.

Cô quay trở lại phía sau. Cô bước trở xuống về phía lòng suối khô cằn, không quên coi chừng những hòn đá sắc nhọn và bụi gai. Tới phía dưới, cô mệt nhoài vì toàn bộ thứ ánh sáng kia, vì cái rỗng không của gió không ngớt bao giờ. Cô thong thả bước trên con đường cát dẫn về Cư xá, nơi những bóng đàn ông và đàn bà vẫn còn động đậy. Cô tới máy nước và cô quỳ xuống, rửa mặt và tay như mới đi xa về.

Điều thích thú nữa là lũ ong vò vẽ. Chúng ở khắp mọi nơi trong thành phố, với cái thân dài màu vàng có sọc đen và đôi cánh trong suốt của chúng. Chúng nặng nề bay khắp nơi, không bận tâm gì tới con người. Chúng tìm thức ăn. Lalla rất thích chúng, cô thường nhìn chúng bay lơ lửng trong ánh sáng mặt trời, trên những đống rác hoặc quanh các phản thịt. Có khi chúng bay lại gần Lalla khi cô đang ăn một trái cam; chúng tìm cách đậu trên mặt cô, trên đôi bàn tay cô. Cũng có khi, một con trong bầy chích cổ hoặc cánh tay cô, làm thành một vết bỏng kéo dài nhiều tiếng đồng hồ. Nhưng chẳng hề hấn gì, dù sao Lalla vẫn rất thích những con ong vò vẽ.

Những con ruồi thì không bằng. Trước hết chúng không có cái thân dài màu vàng và đen kia, cũng không có cái dáng thật thanh mảnh kia, khi chúng đậu trên một cạnh bàn. Những con ruồi thì nhanh, thoắt một cái, chúng đã đáp xuống, thân thể dẹp lép, giương to đôi mắt xám-đỏ trên đầu.

Trong Cư xá, luôn luôn có nhiều khói vươn lên trên những túp lều ván, dọc theo con hẻm đất nện. Có những người đàn bà nấu cơm trên lò lửa bằng đất, có những ngọn lửa đốt rác, những ngọn lửa nâu hắc ín để quét lên mái.

Khi rảnh, Lalla rất thích dừng chân để nhìn lửa. Hoặc cô đi về phía các con suối khô cằn để lượm cành cây keo, cô bó chúng lại bằng một sợi dây rồi ôm bó củi về nhà Aamma. Lửa vui tươi bùng lên trong các nhánh cây, tạo nên những tiếng nổ lách tách, và làm cho nhựa sôi xèo xèo. Những ngọn lửa nhảy múa trong không khí lạnh lẽo của buổi sáng, đồng thời tạo ra một điệu nhạc vui tai. Khi nhìn vào bên trong ngọn lửa, người ta có thể thấy được thần thánh, chính Aamma bảo thế. Người ta cũng có thể thấy những phong cảnh, những thành phố, những dòng sông, tất cả những điều phi thường vẫn xuất hiện và vẫn ẩn mình, phần nào giống như những áng mây.

Tiếp theo, những con ong vò vẽ bay tới, bởi chúng nhận ra mùi thịt cừu đang nấu trong cái nồi sắt. Mấy đứa trẻ khác vẫn sợ ong vò vẽ, muốn đuổi chúng, muốn ném đá giết chúng. Nhưng Lalla thì để mặc chúng vờn quanh tóc cô, cô cố tìm hiểu xem chúng hát rầm rì những gì khi vo ve đôi cánh.

Đến giờ ăn, mặt trời lên cao trong bầu trời, nó thiêu đốt dữ dội. Sắc trắng trở nên trắng đến độ người ta không thể nhìn thẳng vào nó, những cái bóng thì đen đến độ giống như những cái lỗ trên mặt đất. Bây giờ, mấy cậu con trai của Aamma tới. Chúng gồm hai đứa, một đứa mười bốn tuổi tên Ali, đứa kia mười bảy tuổi, người ta quen gọi là chú Bareki bởi chú được ban phúc lành vào ngày chú chào đời. Aamma lo cho hai đứa ăn trước, và chúng ăn rất nhanh, hau háu, không nói lời nào. Trong lúc ăn, chúng luôn lấy mu bàn tay đuổi ong vò vẽ. Tiếp đến là chồng của Aamma làm việc tại các đồn điền cà chua ở miền Nam. Anh tên là Selim, nhưng người ta vẫn gọi anh là người Soussi bởi anh từ vùng sông Souss tới. Anh bé choắt và ốm yếu với đôi mắt đẹp màu lục, và Lalla rất thích anh, dù người ta vẫn bảo, gần như ở khắp nơi, rằng anh là kẻ lười biếng. Nhưng anh không giết ong vò vẽ, trái lại, có khi anh giữ chúng giữa ngón trỏ và ngón cái, và đùa nghịch bằng cách lấy ngòi nọc của chúng ra, sau đó anh nhẹ nhàng đặt chúng xuống đất và để chúng bay đi

Luôn luôn có những người từ nơi khác tới, và Aamma để dành một ít thịt cho họ. Đôi khi chính Naman ông lão đánh cá cũng đến ăn tại nhà Aamma. Lalla lúc nào cũng rất hài lòng khi biết ông sắp tới, bởi Naman cũng thích cô và thường kể cho cô nghe những câu chuyện hấp dẫn. Ông ăn chậm rãi, và thỉnh thoảng nói với cô về một điều gì đó thật buồn cười. Ông gọi cô là cô bé Lalla, bởi cô là con của một người đàn bà quý tộc thực sự. Khi nhìn vào đôi mắt ông, Lalla có cảm giác như trông thấy màu của biển cả, như đang vượt đại dương, như đang ở phía bên kia chân trời, trong những thành phố lớn, nơi có những ngôi nhà màu trắng, những khu vườn, những máy nước. Lalla rất thích được nghe tên các thành phố, và cô thường yêu cầu Naman nói những cái tin đó cho cô nghe, chỉ cần vậy thôi, một cách chậm rãi, để cô có thì giờ trông thấy những điều chúng che giấu:

"Algésiras"

"Granada"

"Sevilla"

"Madrid"

Hai cậu con trai của Aamma thì muốn biết nhiều hơn nữa, chúng đợi ông lão Naman ăn xong, và chúng đặt đủ thứ câu hỏi về cuộc sống nơi đó, ở bên kia biển. Chúng thì chúng muốn biết những sự việc cụ thể, nghiêm túc chứ không phải những cái tên để mơ mộng. Họ hỏi Naman về những món tiền mà người ta có thể làm ra, về công ăn việc làm, về giá cả quần áo thức ăn, xe hơi, về những rạp chiếu bóng liệu có nhiều lắm không. Ông lão Naman thì quá già, ông không biết những thứ đó, hoặc ông đã quên, lại nữa, cuộc sống dù sao đã thấy đổi kể từ cái thời ông còn sống ở đó, trước chiến tranh. Thế là mấy cậu con trai nhún vai, nhưng cũng không nói gì, bởi vì Naman có một người em trai còn ở Marseille có thể có ích cho chúng một ngày nào đó.

Nhiều hôm Naman muốn nói về những điều ông đã thấy tận mắt, và chính Lalla là người được nghe ông kể bởi chính cô là người mà ông thích hơn cả, và bởi cô không đặt ra những câu hỏi.

Ngay cả khi điều ông kể không hoàn toàn có thật, Lalla vẫn thích được nghe. Cô chăm chú lắng nghe ông khi ông nói về những thành phố lớn màu trắng bên bờ biển với những con đường có hàng cọ hai bên, với các khu vườn chạy dài tới tận ngọn đồi cao, đầy ắp những loài hoa, những cây cam, những cây lựu, và những tòa tháp cao như những ngọn núi, những đại lộ dài tưởng đến vô tận. Cô cũng thích thú khi ông nói về những chiếc ô tô đen bóng chạy từ từ, nhất là vào ban đêm, với đèn pha bật sáng, và ánh sáng đủ màu ở mặt tiền các cửa hàng. Lại có những con tàu lớn màu trắng từ Algésiras tới, vào buổi chiều, chầm chậm lướt dọc theo các bên tàu ẩm ướt, giữa lúc đám đông đang hò hét và khoa tay để chào đón những người đang tới. Hoặc con đường sắt chạy về miền Bắc, từ thành phố này tới thành phố khác, băng qua những cánh đồng đầy sương mù, những con sông, những ngọn núi, chạy vào những con đường hầm dài tối đen, với tất cả những hành khách và hành lý của họ, chạy tới tận thành phố lớn Paris. Lalla lắng nghe tất cả những điều đó, và cô khẽ rùng mình lo sợ, nhưng cô nghĩ mình rất thích được đi trên con đường sắt đó qua hết thành phố này tới thành phố khác, đi về những vùng xa lạ, những đất nước không có bụi và những con chó đói, cũng không có những túp lều ván có gió sa mạc tràn vào.

"Ông dẫn cháu tới đó khi nào ông lên đường nhé", Lalla nói

Ông lão Naman lắc đầu:

"Bây giờ thì ông đã già lắm rồi, cô bé Lalla à, giờ ông không đi nữa, ông sẽ chết dọc đường mất thôi."

Để an ủi cô, ông tiếp lời:

"Còn cháu thì sẽ đi. Cháu sẽ trông thấy tất cả những thành phố đó, và sau đó cháu sẽ trở về đây, như ông vậy."

Cô đành phải nhìn vào đôi mắt của Naman để thấy những gì ông đã thấy, như khi người ta nhìn vào đáy biển. Cô nghĩ rất lâu tới những cái tên đẹp đẽ của các thành phố, cô thì thầm hát những cái tên đó trong đầu như thể chúng là lời của một bài ca.

Đôi khi chính Aamma yêu cầu ông kể về những xứ lạ. Thế là một lần nữa, ông kể về chuyến đi xuyên qua nước Tây Ban Nha, từ biên giới, rồi con đường ven bờ biển, và thành phố lớn Marseille. Ông kể về tất cả những ngôi nhà, những con đường, những cầu thang, những bến tàu bát ngát, những cần trục, những con tàu lớn như cả tòa nhà, lớn như những thành phố, từ đó người ta bốc dỡ những chiếc xe tải, những toa tàu, đá, xi măng, sau đó, chúng ra đi trên mặt nước đen sì của hải cảng trong tiếng còi hụ vang. Hai cậu con trai thì không chăm chú lắm khi nghe những điều đó bởi chúng không tin ông lão Naman. Khi ông rời bước, chúng nói rằng mọi người đều biết ông đã từng nấu bếp tại Marseille, và để chế nhạo ông, chúng gọi ông là Tayyeb, điều này có nghĩa: "Ông ta làm bếp."

Còn Aamma thì chăm chú nghe những điều ông nói. Với chị, ông có là dân nấu bếp ở đó hay dân đánh cá ở đây thì cũng vậy thôi. Chị đặt ra cho ông những câu hỏi khác, trong mỗi lần nghe chuyện, để được nghe kể lần nữa câu chuyện về chuyến đi, về biên giới, về cuộc sống ở Marseille. Rồi thì Naman cũng nói về những trận đánh ngoài đường phố khi bọn đàn ông tấn công người Ả Rập và người Do Thái trên các con đường tối tăm, và người ta phải tự vệ bằng dao hoặc ném đá và phải ba chân bốn cẳng chạy để tránh xe cảnh sát đi hốt mọi người chở về nhà giam. Ông cũng kể về những người đi lậu qua biên giới, bằng đường núi, phải đi ban đêm, ban ngày thì trốn trong hang đá và trong các bụi rậm. Nhưng thỉnh thoảng lũ chó của cảnh sát vẫn lần theo dấu vết của họ và tấn công khi họ đi tới phía dưới, ở bên kia biên giới.

Naman kể tất cả những điều đó với một vẻ buồn bã, và Lalla cảm thấy cái băng giá lướt qua trong đôi mắt ông. Đó là một cảm giác kỳ lạ mà cô không biết rõ, nhưng nó có vẻ đe dọa và khiến cô sợ, như sự thoáng qua của cái chết, của tai họa. Có thể đó cũng là điều mà ông lão Naman mang về từ phương trời đó, từ những thành phố bên kia bờ biển.

Khi nào không kể về những chuyến đi của mình, ông lão Naman lại kể những câu chuyện mà ông từng nghe xưa kia. Ông chỉ kể cho Lalla và cho những đứa trẻ rất nhỏ tuổi mà thôi, bởi chỉ có chúng mới lắng nghe mà không hỏi linh tinh lang tang.

Có những hôm, ông ngồi trước biển, dưới bóng cây sung, lo vá mấy cái lưới. Chính vào lúc đó ông kể những câu chuyện hay nhất, những câu chuyện xảy ra trên đại dương, trên những con tàu, trong những trận bão, khi người ta bị đắm tàu và trôi dạt tới các đảo lạ. Naman có thể kể một câu chuyện về bất luận điều gì, chính cái đó mới hay. Thí dụ, Lalla đang ngồi bên cạnh ông, dưới bóng cây sung, và cô nhìn ông vá lưới. Đôi bàn tay to màu nâu sẫm với các móng bị gãy của ông lướt đi thoăn thoắt, biết thắt những cái mối một cách nhẹ nhàng. Tới một lúc nào đó có một chỗ rách lớn trong các mắt lưới, Lalla bèn hỏi:

"Có phải một con cá to làm rách chỗ này không, hở ông?"

Thay vì trả lời, Naman nghĩ ngợi và nói:

"Ông chưa kể cho cháu nghe về cái ngày mà bọn ông câu được một con cá mập, phải không?"

Lalla lắc đầu, và Naman bắt đầu một câu chuyện. Như trong hầu hết những câu chuyện của ông, có một trận bão với những tia chớp xẹt ngang bầu trời, những đợt sóng cao như núi, những trận mưa như trút nước. Cái lưới thì nặng, quá nặng để kéo lên, đến độ con tàu nghiêng về một phía và mọi người sợ tàu sẽ bị lật. Khi cái lưới được kéo tới, họ trông thấy bên trong có một con cá mập xanh khổng lồ đang giãy giụa và há một quai hàm đầy những cái răng khủng khiếp. Những người đánh cá phải chiến đấu với con cá mập đang cố quẫy thoát mang theo cả cái lưới. Họ đập nó bằng sào có móc, bằng búa. Nhưng con cá mập cắn vào mạn tàu và xé nó như xé gỗ thùng. Sau cùng, ông thuyền trưởng đánh gục được nó với một cái gậy, và người ta kéo con vật lên boong tàu.

"Sau đó bọn ông mổ bụng nó để xem có gì trong đó và trông thấy một chiếc nhẫn bằng vàng trên đó nạm một viên đá quý đỏ au, đẹp đến nỗi mọi người không thể rời mắt. Dĩ nhiên mỗi người trong bọn ông đều muốn chiếc nhẫn thuộc về mình, và không lâu sau đó mọi người đều sẵn sàng giết nhau để chiếm hữu chiếc nhẫn chết tiệt đó. Thế rồi ông đề nghị mọi người đổ xúc xắc, bởi ông thuyền trưởng có một cặp xúc xắc bằng xương. Thể là bọn ông đổ xúc xắc trên boong tàu, mặc trận bão khủng khiếp từng hồi đe dọa đánh úp con tàu. Bọn ông sáu người, phải đổ sáu lần, xem ai được điểm cao nhất. Sau lượt thứ nhất, chì còn ông và ông thuyền trưởng là hai người cùng được mười một điểm, sáu và năm. Mọi người chen chúc quanh bọn ông để xem ai được. Ông đổ và được hai con sáu, vậy là chính ông thắng được chiếc nhẫn, và trong vài khoảnh khắc ông đã hạnh phúc như chưa từng hạnh phúc như thế trong đời. Nhưng ông đã nhìn rất lâu vào chiếc nhẫn, và viên đá đỏ của nó lấp lánh như lửa địa ngục với thứ ánh sáng xấu xa của nó, đỏ như máu. Lúc bấy giờ ông cũng nhận thấy những cặp mắt của đám bạn hữu cũng sáng lên với cùng một tia xấu xa như vậy, và ông hiểu ra rằng đó là một chiếc nhẫn bị nguyền rủa, như kẻ từng đeo nó đã bị con cá mập ăn thịt, và ông biết rằng rồi đây kẻ sẽ giữ nó đến lượt mình cũng sẽ bị nguyền rủa. Sau khi nhìn kỹ vào chiếc nhẫn, ông đã lột nó ra khỏi ngón tay rồi ném nó xuống biển. Ông thuyền trưởng và những người bạn cùng tàu nổi cơn giận dữ và họ cũng muốn ném ông xuống biển luôn. Thế rồi, ông nói với họ: "Tại sao các anh giận tôi? Cái gì đến từ biển đã trở về với biển, và giờ đây, hãy cứ xem như chẳng có gì xảy ra." Vào lúc đó, bão lắng dịu ngay và mặt trời bắt đầu chiếu sáng trên biển. Đám thủy thủ cũng đã nguôi đi và chính ông thuyền trưởng mới đây còn thèm muốn chiếc nhẫn biết bao giờ đây cũng đã quên bẵng nó, ông ấy bảo ông đã hành động đúng khi ném nó trở lại biển. Bọn ông cũng vứt luôn xác con cá mập và trở về hải cảng để vá cái lưới.".

"Ông thực sự tin rằng chiếc nhẫn kia bị nguyền rủa ạ?" Lalla hỏi

"Ông không biết nó có bị nguyền rủa hay không, Naman nói, nhưng điều ông hiểu là nếu ông không ném nó trở lại biển thì ngay trong ngày hôm đó, một trong những người bạn của ông hẳn đã giết ông để lấy nó, và tất cả mọi người sẽ chết theo cách đó, cho tới người cuối cùng."

Đó là những câu chuyện mà Lalla rất thích nghe khi ngồi bên ông lão đánh cá, đối diện với biển, dưới bóng cây sung, khi hơi gió lào xào trong lá. Phần nào điều đó giống như khi cô nghe tiếng nói của biển, và những lời nói của Naman đè nặng lên mí mắt cô và làm cho giấc ngủ trong thân thể cô dâng lên. Bây giờ cô cuộn mình trong cát, đầu dựa vào các rễ cây trong khi ông lão đánh cá tiếp tục vá cái lưới của ông bằng sợi dây đỏ, và những con ong vò vẽ kêu vo ve trên những giọt muối.

"Này, Hartani!"

Lalla cất tiếng gọi thật to trong gió khi cô đến gần những ngọn đồi đầy sỏi và cây ngấy. Nơi đây luôn có ít nhiều thằn lằn chạy trốn giữa những tảng đá, thỉnh thoảng có cả những con rắn lạo xạo lẩn đi trong sỏi. Có những thứ cỏ to cứa đứt da thịt như dao, và nhiều cây cọ lùn mà người ta lấy lá để đan thúng hoặc chiếu. Người ta nghe tiếng côn trùng ra rả khắp mọi nơi bởi có nhiều nguồn nước nhỏ trong khe đá và những giếng nước ngầm lớn nằm bên dưới vực đá, nơi nước lạnh đang sẵn sàng. Khi đi qua, Lalla ném những hòn sỏi vào các kẽ nứt và lắng nghe âm vang xa xôi trong bóng tối.

"Harta-a-ani!"

Thường thì chú lẩn trốn để chế giễu cô, đơn giản bằng cách nằm dài dưới đất, dưới chân một bụi gai. Chú luôn mặc một cái áo dài bằng len thô tơi ở hai tay áo và phần dưới, với tấm khăn dài màu trắng mà chú quấn quanh đầu và cổ. Chú cao dong dỏng và mảnh mai như một dây leo, đôi bàn tay đẹp rám nâu với những cái móng màu ngà, và đôi chân được tạo ra chỉ để chạy. Nhưng Lalla thích nhất là khuôn mặt của chú, bởi nó không giống khuôn mặt của bất kỳ ai sống tại đây, trong Cư xá. Chú có khuôn mặt xương xẩu và láng lẩy, với cái trán gồ, cặp lông mày thật thẳng, đôi mắt to u uẩn màu kim loại. Tóc chú ngắn, gần như xoăn, chú không có râu mép lẫn râu cằm. Nhưng chú có vẻ mạnh khỏe và tự tin, với cái nhìn thẳng, dò xét kẻ khác không chút sợ sệt và chú biết cười khi nào chú muốn, một điệu cười giòn khiến cho ta cảm thấy hạnh phúc.

Hôm nay, Lalla tìm thấy chú dễ dàng, bởi chú không lẩn trốn. Chú chỉ ngồi trên một tảng đá to, và chú đang nhìn thẳng về phía trước, hướng về đàn dê. Chú không cử động. Gió lay động chiếc áo dài màu nâu trên thân thể và lay động đuôi khăn đội đầu của chú. Lalla đi về phía chú mà không gọi chú, bởi cô biết chú đã nghe thấy tiếng cô đang bước tới. Hartani rất thính tai, chú có thể nghe tiếng con thỏ rừng nhảy ở đầu kia một ngọn đồi, và chú vẫn chỉ cho Lalla thấy những chiếc phi cơ trên trời rất lâu trước khi cô nghe tiếng động cơ của chúng.

Khi cô đã tới sát bên chú, Hartani đứng dậy và quay lại. Mặt trời chiếu sáng trên khuôn mặt sạm đen của chú. Chú mỉm cười và răng chú cũng lấp lánh theo ánh sáng. Dù nhỏ tuổi hơn Lalla, chú vẫn cao bằng cô. Chú cầm một con dao nhỏ không có cán trong bàn tay trái.

"Cậu làm gì với con dao này thế?" Lalla hỏi

Mệt mỏi sau trọn con đường đã đi qua, cô ngồi xuống một tảng đá. Còn chú thì vẫn đứng trước mặt cô, giữ thăng bằng trên một chân. Rồi bất chợt chú nhảy ra sau và bắt đầu chạy băng qua ngọn đồi đầy sỏi. Một chập sau chú đem về một nắm sậy vừa cắt trong các đầm lầy. Chú vừa khoe với Lalla vừa mỉm cười. Chú thở có phần hổn hển, như một chú chó đã chạy quá nhanh.

"Đẹp quá", Lalla nói. "Để chơi nhạc à?"

Thật ra cô không hỏi như vậy. Cô vừa thì thầm các từ vừa phác cử chỉ bằng hai bàn tay. Mỗi khi cô nói, Hartani vẫn bất động và nhìn cô với một vẻ chăm chú nghiêm chỉnh, bởi chú đang tìm cách để hiểu

Có lẽ Lalla là người duy nhất mà chú hiểu được, và cô cũng là người duy nhất hiểu được chú. Khi cô nói "âm nhạc", Hartani liền vừa nhảy tại chỗ vừa dang hai cánh tay dài ra như thể chú sắp sửa nhảy múa. Chú huýt giữa kẽ ngón tay, mạnh đến nỗi đám dê cái và dê đực phải rùng mình trên triền đồi.

Rồi chú lấy vài cây sậy đã cắt, gom chúng lại trong hai bàn tay. Chú thổi vào đó, tạo ra một điệu nhạc lạ tai hơi khàn, như tiếng kêu của lũ chim cú muỗi trong đêm, một điệu nhạc buồn buồn, như tiếng hát của những người chăn cừu thuộc các bộ lạc Berbère.

Hartani thổi một hồi, không lấy hơi. Sau đó chú trao mấy ông sậy cho Lalla, đến lượt cô thổi. Chú bé chăn cừu đứng im với niềm sung sướng ánh lên trong cái nhìn buồn bã. Họ vui đùa với nhau, bằng cách luân phiên nhau thổi vào các ống sậy dài, ngắn khác nhau. Điệu nhạc buồn như thoát ra từ cảnh vật chan hòa ánh sáng, từ những cái lỗ hang ngầm. Từ cả bầu trời hiu hiu gió.

Thỉnh thoảng họ ngừng lại vì hụt hơi, Hartani bật cười vang, Lalla cũng phá lên cười mà không hiểu tại sao.

Tiếp theo, họ đi qua những cánh đồng đá, và Hartani nắm tay Lalla, bởi nơi đây đầy những tảng đá nhọn hoắt, mà cô không biết rõ, giữa các bụi rậm um tùm. Họ nhảy qua những bức tường đá xếp, họ đi ngoằn ngoèo giữa những bụi gai. Hartani chỉ cho Lalla thấy tất cả những gì hiện diện trên những cánh đồng đá, trên những triền đồi. Hơn ai hết, chú biết những nơi lẩn trốn của các loài sâu bọ màu vàng rực, các loại cào cào châu chấu, các con bọ ngựa và sâu lá. Chú cũng biết mọi thứ cây, những thứ cây tỏa mùi thật dễ chịu khi người ta vò lá của chúng trong các ngón tay, những thứ cây có rễ mọng nước, những thứ cây có hương vị của hồi, tiêu, bạc hà, mật. Chú biết những cái hạt vỡ rồm rộp nếu đưa vào trong miệng, những quả mọng bé tí nhuộm xanh ngón tay và môi. Chú biết cả những chỗ lẩn trốn, nơi có thể bắt gặp những con ốc sên bằng đá hoặc những hạt cát nhỏ có hình ngôi sao. Chú kéo Lalla đi với chú ra thật xa, tới tận phía bên kia những bức tường đá xếp, dọc theo những con đường mòn mà cô không biết, tới tận các ngọn đồi, nơi người ta trông thấy sa mạc bắt đầu. Đôi mắt chú rực lên, da mặt chú sẫm màu và sáng loáng khi chú lên tới đỉnh những ngọn đồi. Rồi chú chỉ cho Lalla hướng Nam, nơi chú đã chào đời.

Hartani không giống những đứa con trai khác.

Không ai biết thật ra chú từ đâu tới. Chỉ biết rằng ngày nọ, đã lâu lắm rồi, một người đàn ông tới đây, trên lưng một con lạc đà. Hắn ăn mặc giống như những chiến binh sa mạc, với một cái áo khoác rộng màu xanh da trời, khuôn mặt được che bằng một tấm mạng màu xanh. Hắn dừng lại ở chỗ cái giếng, cho lạc đà uống nước và chính hắn cũng uống thật lâu. Chính Yasmina, vợ người chăn dê, đã trông thấy hắn khi chị đi tìm nước. Chị đã dừng lại để cho người lạ mặt uống thỏa cơn khát. Và khi hắn lại cưỡi lạc đà lên đường, chị thấy người đàn ông đã bỏ lại bên bờ giếng, một đứa trẻ sơ sinh được quấn trong một mảnh vải xanh. Bởi không ai ngó ngàng tới nên Yasmina giữ đứa bé. Chị nuôi dưỡng nó, và nó lớn lên trong gia đình chị như thể nó là con của chị. Đứa bé đó chính là Hartani, biệt danh mà người ta đặt cho chú vì chú có một nước da sạm đen như bọn nô lệ miền Nam.

Hartani lớn lên ngay tại nơi mà người chiến binh sa mạc đã bỏ chú lại, gần những cánh đồng đá và những ngọn đồi, nơi bắt đầu sa mạc. Chính chú đã chăn đàn dê cho Yasmina, chú đã trở thành chú bé chăn cừu như bao đứa trẻ khác. Chú biết chăm lo những con vật, đưa chúng tới nơi nào chú muốn, không cần đánh đập chúng, chỉ cần huýt giữa kẽ tay, bởi những con vật không sợ chú. Chú cũng biết nói chuyện với đàn ong, đơn giản bằng cách huýt sáo giữa hai hàm răng, hướng dẫn chúng với hai bàn tay mình. Mọi người đều hơi e sợ Hartani, họ nói chú là mejnoun, kẻ có những quyền lực của quỷ. Họ nói chú biết điều khiển rắn và bọ cạp, chú có thể sai chúng đi giết hại những con vật và những người chăn cừu khác. Nhưng Lalla không tin điều đó, cô không sợ chú. Có thể cô là người duy nhất hiểu rõ chú, bởi cô nói chuyện với chú không bằng từ, mà bằng những cái khác. Cô nhìn chú, và cô đọc trong ánh sáng từ đôi mắt đen nhánh của chú, còn chú thì nhìn vào tận cùng đôi mắt màu hổ phách của cô; chú không chỉ nhìn vào khuôn mặt cô, mà thật sự nhìn vào đáy mắt sâu thẳm của cô, và nhờ đó chú hiểu ra điều cô muốn nói với chú.

Aamma không thích Lalla thường đi tìm chú bé chăn cừu trong những cánh đồng đá và trên những ngọn đồi của chú lắm. Chị bảo với cô rằng đó là một chú bé người ta nhặt ngoài đường, một kẻ xa lạ, chú không phải là một chàng trai dành cho cô. Nhưng ngay khi làm xong công việc trong nhà Aamma, Lalla đã chạy ra con đường dẫn về phía những ngọn đồi và cô huýt giữa mấy ngón tay như bọn chăn cừu, và cô gọi to:

"Này Hartani!"

Thỉnh thoảng cô vẫn nấn ná với chú trên cao kia cho tới khi màn đêm buông xuống. Bây giờ, chú gom đàn cừu lại để lùa về bãi quây phía dưới, gần nhà Yasmina. Thường thì vì họ không nói gì, họ vẫn ngồi bất động trên tảng đá trước ngọn đồi. Thật khó mà hiểu được họ làm gì vào lúc đó. Có thể họ nhìn về phía trước, như thể đang nhìn xuyên qua những ngọn đồi, đến tận phía sau chân trời. Chính Lalla cũng không hiểu sự thể ra làm sao, bởi thời gian chừng như không còn hiện hữu nữa khi cô ngồi bên Hartani. Lời nói của cô truyền đi một cách tự do, tới với Hartani và trở về với cô, mang theo những ý nghĩa khác, giống như trong những giấc mơ khi người ta là hai người cùng một lúc.

Chính Hartani đã dạy cô ngồi bất động như thế mà nhìn bầu trời, những tảng đá, đám cây con, nhìn lũ ruồi và lũ ong vò vẽ đang bay, lắng nghe tiếng của những loài côn trùng đang lẩn trốn, cảm nhận bóng dáng của lũ chim săn mồi và những cơn run rẩy của loài thỏ rừng trong các bụi rậm.

Hartani thật sự không có gia đình, cũng như Lalla, chú không biết cả đọc lẫn viết, chú cũng không biết cầu nguyện, chú không biết nói, thế mà chú lại biết tất cả những điều đó. Lalla thích khuôn mặt láng lẩy, đôi bàn tay thuôn dài, đôi mắt kim loại u uẩn, nụ cười của chú, cô thích dáng chú đi nhanh và nhẹ như một con thỏ rừng đang nhảy từ tảng đá này sang tảng đá khác, và trong nháy mắt đã biến mất vào chỗ lẩn trốn.

Chú không tới thành phố bao giờ. Có thể vì chú sợ bọn trẻ khác, bởi chú không như chúng. Khi chú lên đường thì đó là để đi về miền Nam, hướng tới sa mạc, nơi có những đường mòn của bọn người du mục trên lưng lạc đà. Chú đi như vậy trong nhiều ngày mà không ai biết chú đi đâu. Một buổi sáng chú trở về, tìm lại nơi chốn của mình trong cánh đồng đá, với bầy dê cái và dê đực, như thể chú vừa mới đi được một lát.

Khi Lalla ngồi như thế trên một tảng đá bên cạnh Hartani, và khi họ cùng nhìn vào khoảng rộng lởm chởm đá trong ánh mặt trời, với gió thổi từng hồi, với lũ ong vò vẽ đang kêu vo ve trên những thân cây màu xám mọc lúp xúp, và tiếng móng guốc của bầy dê cái lạo xạo trên sỏi đang sụt lở, cô không cần gì khác nữa. Lalla nghe nóng rực trong tận cùng người cô, như thể toàn bộ ánh sáng của bầu trời và của đá đang len vào tận trung tâm thân thể, đang lan tỏa. Hartani nắm lấy bàn tay Lalla trong bàn tay sạm nâu với những ngón thon dài, chú siết mạnh đến mức làm cô gần như thấy đau. Lalla cảm thấy một luồng hơi nóng chạy qua lòng bàn tay cô như một cơn rung nhẹ nhàng, lạ lẫm. Cô không muốn nói gì, cũng không muốn nghĩ gì. Cô thấy dễ chịu đến nỗi cô muốn được ngồi mãi như thế không cử động, suốt ngày, cho tới khi bóng đêm tràn ngập các thung. Cô nhìn ra phía trước, cô thấy từng chi tiết của phong cảnh sỏi đá, từng bụi cỏ, nghe thấy từng tiếng rắc, từng tiếng côn trùng. Cô cảm nhận nhịp thở nhẹ nhàng của chú bé chăn cừu, cô đang quá sát kề bên chú, đến nỗi cô trông bằng mắt chú, cảm nhận bằng làn da của chú. Tất cả chỉ kéo dài trong khoảnh khắc ngắn ngủi nhưng tưởng chừng lâu đến độ cô quên tất cả mọi điều còn lại trong cơn choáng váng.

Rồi bất chợt, như sợ một điều gì, chú chăn cừu nhổm dậy, chú buông tay Lalla. Không nhìn cô, chú bắt đầu chạy nhanh như một con chó, chú nhảy thoăn thoắt qua những tảng đá và những cái rãnh khô. Chú vượt qua những bức tường đá xếp, và Lalla trông thấy cái bóng sáng của chú lẩn khuất giữa các bụi gai.

"Hartani! Hartani! Trở lại đi!"

Lalla đứng trên tảng đá kêu to, giọng cô rung rung bởi cô biết có gọi cũng chẳng ích gì. Hartani chợt biến mất, bị nuốt chửng bởi một trong những cái hốc tối của ngọn núi đá vôi. Hôm nay chú sẽ không xuất hiện nữa. Ngày mai thì có thể, hoặc sau đó? Thế rồi, đến lượt Lalla lững thững bước xuống triền đồi trên những bước chân vụng về, và thỉnh thoảng cô quay đầu lại thử xem có trông thấy chú chăn cừu không. Cô rời khỏi cánh đồng đá và những bức tường đá xếp, cô trở xuống phía dưới, về phía cái hõm thung lũng, không xa biển lắm, nơi có những con người đang sống trong ngôi nhà bằng ván, bằng tôn và bằng giây quét hắc ín.

Nơi đây, trong Cư xá, ngày nào cũng giống ngày nào, và đôi khi người ta cũng không chắc chắn lắm về cái ngày mình đang sống. Đó là một thời đại đã lâu lắm rồi, như thể không có gì được ghi chép thành văn, không có gì chắc chắn. Vả chăng, nơi đây không ai thật sự nghĩ tới chuyện ấy, không ai tự hỏi thực ra mình là ai. Nhưng Lalla lại thường nghĩ tới điều đó khi cô tới cao nguyên đá nơi có người đàn ông xanh mà cô gọi là Es Ser.

Có thể đó là do lũ ong vò vẽ nữa. Trong Cư xá, ong vò vẽ thì quá nhiều, chúng đông đảo hơn  người rất nhiều. Từ tảng sáng tới chiều hôm, chúng bay vù vù trong không khí, tìm thức ăn, chúng múa may trong ánh sáng mặt trời.

Tuy nhiên, trong một ý nghĩa nào đó, giờ khắc không hề giống nhau bao giờ, như những từ mà Aamma thốt ra, như những khuôn mặt con gái quanh máy nước. Có những giờ khắc nóng như thiêu khi mặt trời xuyên qua lần vải quần áo mà thiêu đốt làn da, khi ánh sáng phóng sâu những mũi kim của nó vào mắt và làn môi bật máu. Lúc bấy giờ Lalla quấn mình kín mít trong tấm vải xanh, cô cột một chiếc khăn mùi soa lớn sau đầu, trùm khuôn mặt tới mắt và bọc quanh đầu một tấm vải xanh khác buông tới ngực. Cơn gió nóng đến từ sa mạc thổi tung những hạt bụi cứng. Bên ngoài, trên những con hẻm của Cư xá, không một bóng người. Ngay cả lũ chó cũng lẩn trốn trong những cái hố đất dưới chân nhà, sát cạnh các bi đông xăng rỗng.

Nhưng vào những ngày hôm đó, Lalla thích ra ngoài có thể chính vì không còn ai nữa. Cứ như là không còn gì trên đời này nữa, không còn gì thuộc con người nữa. Bây giờ cô thấy mình xa cách với chính mình hơn bao giờ, như thể không còn điều gì mà cô đã làm là đáng kể nữa, như thể trí nhớ không còn nữa.

Bấy giờ cô đi về phía biển, nơi bắt đầu những cồn cát. Cô ngồi trong cát, người cô được phủ kín trong những tấm vải xanh, cô nhìn bụi tung bay trong không trung. Bên trên mặt đất, nơi đỉnh điểm, bầu trời có màu xanh đậm đặc, gần gũi với màu của đêm tối, và khi nhìn ra chân trời, bên trên các cồn cát nối nhau thành hàng, cô thấy một màu hồng pha sắc tro, như buổi hừng đông. Những ngày hôm đó người ta cũng không còn vướng bận với lũ ruồi và lũ ong vò vẽ, bởi gió đã xua chúng về phía những hốc đá, trong những cái tổ bằng bùn khô của chúng, hoặc trong các xó tối của ngôi nhà. Không có đàn ông, không có đàn bà, cũng không có trẻ nhỏ. Không có chó, không có chim chóc. Chỉ có gió rít từng hồi trong những lùm cây thấp, trong những cành cây keo và cây sung dại. Chỉ có muôn nghìn hạt đá li ti đang quất vào mặt, đang phân tán quanh Lalla, tung thành những dải dài, những con rắn, những làn khói. Chỉ có tiếng gió, tiếng sóng biển, tiếng lạo xạo của cát và Lalla cúi về phía trước để thở, tấm vải xanh ép sát vào mũi và vào môi cô.

Một thứ gì đó khoan khoái giống như khi ta đang khởi hành trên một con tàu, như Naman ông lão đánh cá và những người bạn của ông, lạc giữa một trận bão dữ dội. Bầu trời trần trụi, trông thật khác thường. Đất liền đã biến đâu mất, hay gần như vậy, nó chỉ thấp thoáng qua những khoảng hở của cát, nó rách toạc, nó tả tơi, chỉ còn lại một vài đốm đen của các lớp đá ngầm trên biển.

Những ngày hôm đó, Lalla không biết tại sao mình lại đi ra ngoài. Cô không thể làm khác đi được, cô không thể giam mình trong nhà Aamma nữa, cô cũng không thể quanh quẩn trên những con đường nhỏ hẹp của Cư xá. Gió nóng làm khô cả môi và mũi cô, cô nghe như lửa đốt trong người. Có thể đó là lửa đến từ ánh sáng của bầu trời, thứ lửa đến từ phương Đông, và gió đã thổi nó vào sâu trong thân thể cô. Nhưng ánh sáng không chỉ đốt cháy: nó giải thoát, và Lalla cảm thấy thân thể mình trở nên nhẹ tênh và linh hoạt lạ. Cô tìm cách chống chọi, hai bàn tay bám vào cát, cằm tựa vào gối. Cô cố thở thật nhẹ, từng đợt ngắn, để người cô đừng nhẹ quá.

Cô thử nghĩ tới những người cô yêu mến, bởi điều đó ngăn được gió không cuốn cô đi. Cô nghĩ tới Aamma, tới Hartani, nhất là tới Naman. Nhưng vào những ngày hôm đó, không có gì thực sự đáng kể, cũng không có ai trong số những người cô quen biết, và tư tưởng cô tức thì lẩn trốn, đào thoát, như thể gió đã giật lấy, cuốn dọc theo các cồn cát.

Rồi thì bỗng đâu, cô nhận ra cái nhìn của người đàn ông xanh của sa mạc đang hướng về cô. Nó vẫn là cái nhìn ở trên cao kia, trên cao nguyên đá, nơi đường biên sa mạc. Đó là một cái nhìn trống rỗng và ngạo nghễ đè nặng lên đôi vai cô, với sức nặng của gió và ánh sáng, một cái nhìn khô ran đến khiếp đảm, làm cho cô phải đau đớn, một cái nhìn cứng nhắc như những hạt đá li ti đang dội vào mặt mũi và quần áo của cô. Cô không hiểu nó mong muốn cái gì, đòi hỏi cái gì. Có thể nó không mong muốn gì nơi cô, đơn giản nó chỉ lướt qua biển cả, lướt trên dòng sông, trên Cư xá, và nó còn đi xa hơn nửa, để nung đốt những thành phố và những ngôi nhà màu trắng, những khu vườn, những máy nước, những đại lộ thênh thang của các xứ sở bên kia biển.

Giờ đây, Lalla thấy sợ. Cô muốn kéo cái nhìn đó dừng lại, kéo nó dừng lại trên người cô, để nó đừng lướt về phía bên kia chân trời, để nó đừng phục hận nữa, đừng nung đốt nữa, đừng hung bạo nữa. Cô không hiểu tại sao bão dữ của người sa mạc lại muốn triệt hạ các thành phố kia. Cô nhắm mắt lại để không còn nhìn thấy những con rắn vùng cát đang cuộn khúc quanh cô, cùng những làn khói nguy hiểm kia. Lúc bây giờ cô nghe thấy giọng nói của người chiến binh sa mạc, của người mà cô gọi là Es Ser, Bí Mật. Cô chưa bao giờ nghe nó rõ đến vậy, ngay khi chú xuất hiện dưới mắt cô, trên cao nguyên đá, trong cái áo khoác trắng và tấm mạng xanh che mặt. Đó là một giọng nói lạ lùng mà cô nghe thấy bên trong cái đầu của cô, nó lẫn vào trong tiếng gió và tiếng lạo xạo của cát. Đó là một giọng nói xa xôi, nói những điều mà cô không hiểu lắm, cùng với những từ, những câu không ngừng lặp lại.

"Hãy làm cho gió ngừng thổi đi!" Lalla nói to, mắt vẫn nhắm nghiền. "Đừng phá hủy những thành phố, hãy làm cho gió ngừng lại, làm cho mặt trời thôi nung đốt, làm cho tất cả được bình yên!"

Và tiếp lời, gượng gạo:

"Anh muốn gì? Tại sao anh tới đây? Em chẳng là gì đối với anh, tại sao anh lại nói với em, chỉ nói với em mà thôi?"

Nhưng giọng nói vẫn tiếp tục những tiếng thì thầm của nó, cơn run rẩy của nó bên trong thân thể của Lalla. Đó chỉ là giọng nói của gió, giọng nói của biển, của cát, giọng nói của ánh sáng làm lóa mắt và làm chao đảo ý chí con người. Nó đến cùng lúc với cái nhìn kỳ lạ kia, nó phá vỡ và tước đoạt tất cả những gì chống lại nó trên mặt đất này. Sau đó, nó còn tiếp tục vang xa, về phía chân trời, lặn khuất trong biển cả với nghìn con sóng cả, nó cuốn mây và cát về những bờ đá, bên kia biển, về những vùng châu thổ bao la, nơi những ống khói nhà máy đang nghi ngút.

"Hãy nói với cháu về Người Đàn Ông Xanh", Lalla nói. Nhưng Aamma đang nhào bột làm bánh mì trên cái mâm đất lớn. Chị lắc đầu:

"Bây giờ thì không được đâu."

Lalla nài nỉ:

"Bây giờ được mà, cô Aamma, cháu van cô mà."

"Cô đã kể cho cháu nghe tất cả những gì cô biết về Người rồi mà."

"Không sao, cháu muốn nghe nữa về Người, và về người mà thiên hạ vẫn gọi là Ma el Aĩnine, Nước Mắt."

Bấy giờ, Aamma ngưng nhào bột. Chị ngồi xuống đất và chị bắt đầu nói, bởi trong thâm tâm chị vẫn thích kể chuyện:

"Cô đã kể cháu nghe chuyện đó, xảy ra lâu lắm rồi mà, vào cái thời mà mẹ cháu cũng như cô đều mù tịt. Bởi đó là thời thơ ấu của bà ngoại mẹ cháu, khi Al Azraq vĩ đại mà người ta vẫn gọi là Người Đàn Ông Xanh đã chết, và Ma el Aĩnine chỉ mới là một thanh niên trẻ tuổi."

Lalla biết tên họ, cô thường nghe nói về họ từ khi còn bé xíu, tuy thế mỗi lần nghe nhắc về họ, cô vẫn khẽ rùng mình, như thể điều đó lay động một cái gì sâu thẳm trong cô.

Al Azraq thuộc bộ lạc của bà ngoại của mẹ cháu, và Người sống hẳn ở miền Nam, bên kia vùng Draa, thậm chí bên kia cả Saguiet el Hamra, và vào thời đó trên đất nước này chưa có người nước ngoài nào, những người Cơ Đốc giáo không được phép vào. Vào thời đó, các chiến binh sa mạc là bất bại, và toàn bộ đất đai phía Nam Draa đều thuộc về họ, nó trải ra rất xa, tới tận trung tâm sa mạc, tới tận thành phố thánh Chinguetti."

Mỗi làn Aamma kể chuyện về Al Azraq, chị lại thêm một chi tiết mới, một câu mới, hoặc biến đổi một điều gì đó như thể chị không muốn câu chuyện được có lúc hoàn thành. Giọng chị sang sảng, nghe như hát, nó vang âm một cách kỳ lạ trong ngôi nhà tối tăm, với tiếng tôn răng rắc dưới nắng và tiếng vù vù của lũ ong vò vẽ.

"Người ta gọi Người là Al Azraq vì trước khi là một vị thánh, Người đã từng là một chiến binh sa mạc, hoàn toàn thuộc miền Nam trong vùng Chinguetti, bởi Người thuộc dòng quý tộc và là con của tù trưởng. Nhưng một ngày nọ, Thượng đế đã gọi đến Người, và Người trở thành một vị thánh, và người đã trút bỏ những y phục màu xanh của sa mạc, mặc một chiếc áo dài len như mọi con người nghèo khổ. Người cuốc bộ khắp đất nước, từ thành phố này tới thành phố khác, chân trần, vịn một cây gậy, như một kẻ hành khất. Nhưng Thượng đế không muốn Người lẫn lộn với những kẻ ăn mày khác nên đã làm cho da mặt và hai bàn tay của người vẫn giữ màu xanh lam, màu này không hề phai đi dù đã lau rửa với nước. Màu xanh lam vẫn còn nguyên trên mặt và hai bàn tay của Người, và khi mọi người thấy thế, bất chấp Lớp áo len sờn rách, họ vẫn hiểu đó không phải là một kẻ hành khất, mà là một chiến binh sa mạc chân chính, một người đàn ông xanh mà Thượng đế đã gọi đến, chính thế mà họ gọi người bằng cái tên Al Azraq, Người Đàn Ông Xanh...".

Khi nói, Aamma hơi đu đưa từ trước ra sau như nhịp theo một điệu nhạc. Hoặc chị ngừng nói một hồi lâu, nghiêng về phía cái mâm lớn, ngắt từng miếng bột bánh mì rồi nhập chúng lại, và dùng hai nắm tay ép xuống.

Lalla đợi chị tiếp tục, không nói gì.

"Không người nào thời đó còn sống", Aamma nói. "Những điều mà người ta nói về Người là những điều người ta kể lại, là truyền thuyết và kỷ niệm về Người. Nhưng bây giờ có nhiều kẻ không còn muốn tin vào những điều đó nữa, họ bảo đó là điều dối trá."

Aamma ngập ngừng, bởi chị đang chọn lọc kỹ càng những điều chị sắp kể.

“Al Azraq là một đại thánh", chị nói. "Người biết chữa cho mọi người bệnh hết bệnh, cả những người mang bệnh ở bên trong, người mất trí. Người sống ở khắp mọi nơi, trong những túp lều của những người chăn cừu, những nơi ẩn náu bằng lá dựng lên dưới bóng cây, hoặc cả trong những hang động ăn sâu trong lòng núi. Mọi người từ khắp phương đến để ra mắt Người và xin Người cứu giúp. Một hôm, có một lão già dẫn một người con trai bị mù tới, và lão nói với Người: Xin Người chữa trị cho con trai tôi, Người từng nhận phúc lành của Thượng đế, xin Người chữa trị cho nó và tôi sẽ dâng lên Người tất cả những gì tôi có. Và lão đã đưa ra một cái túi đầy vàng mà lão mang theo. Al Azraq nói với lão: Vàng này có thể làm được gì? Và Người chỉ cho lão thấy sa mạc khô cằn, không một giọt nước, không một hoa trái. Người đã lấy sổ vàng của lão già ném xuống đất. Vàng biến thành những con bọ cạp và những con rắn tìm cách lẩn trốn ra xa, và lão già bắt đầu run lên vì sợ hãi. Thế rồi Al Azraq nói với lão: ngươi có chịu mù thấy cho con trai của ngươi không? Lão già đáp: tôi đã quá già, đôi mắt tôi có ích lợi gì cho tôi? Người hãy làm cho con trai tôi sáng mắt, và tôi sẽ rất bằng lòng. Tức thì, người thanh niên giành lại được ánh sáng và cậu bị chói mắt vì mặt trời. Nhưng khi thấy cha mình đã bị mù, cậu không còn thấy hạnh phúc nữa. Cậu nói: Người hãy trả lại ánh sáng cho cha tôi, bởi chính tôi mới là người bị Thượng đế kết án. Lúc bấy giờ Al Azraq đã ban đôi mắt sáng cho cả hai bởi Người biết rằng họ đều là người tốt. Và Người tiếp tục chuyến đi về phía biển, Người đã dừng bước để sống tại một nơi như nơi này đây, bên bờ biển, gần những cồn cát."

Aamma lại ngừng trong giây phút. Lalla nghĩ từ những cồn cát, nơi Al Azraq đã sống, cô nghe thấy tiếng gió và tiếng biển.

"Những người đánh cá dâng thức ăn cho Người mỗi ngày bởi họ hiểu rằng Người Đàn Ông Xanh là một vị thánh, và họ xin Người ban phúc lành cho họ. Một số người đến từ những nơi rất xa xôi, từ những thành phố hùng mạnh của miền Nam, họ đến để nghe lời răn của Người. Nhưng Al Azraq không giảng giáo lý chính thống đạo Hồi bằng ngôn từ, và khi một ai đó đến cầu xin Người: Người hãy giảng cho con về Đạo, thì Người chỉ đọc kinh lần theo tràng hạt trong suốt nhiều giờ mà không nói gì khác. Sau đó Người bảo khách: hãy đi tìm củi để nhóm lửa, hãy đi tìm nước, như thể hắn ta là đầy tớ. Người bảo hắn: hãy quạt cho ta, và thậm chí Người còn nói với hắn bằng một giọng nghiêm khắc, Người còn xem hắn là đồ lười biếng, đồ dối trá, như thể hắn là nô lệ của người vậy."

Trong ngôi nhà tối tăm, giọng nói của Aamma cất lên chậm rãi, và Lalla tưởng đâu đang nghe giọng nói của Người Đàn Ông Xanh.

"Người giảng giáo lý chính thống đạo Hồi như thế đó, không bằng lời lẽ ngôn từ mà bằng những cử chỉ và những lời cầu nguyện, để buộc những người khách phải chịu nhục trong lòng. Nhưng khi những con người chất phác hoặc những đứa trẻ tìm tới Người, Al Azraq lại rất dịu dàng với họ, Người nói với họ bằng những lời lẽ thật ngọt ngào, Người kể cho họ nghe các truyền thuyết diệu kỳ, bởi Người biết họ không có trái tim chai sạn và họ quả thật gần gũi với Thượng Đế. Chính vì họ mà thỉnh thoảng Người vẫn tạo nên những phép lạ, để giúp họ, bởi họ không được sự giúp đỡ nào khác."

Aamma ngập ngừng:

"Cô đã kể cho cháu nghe phép lạ về nguồn nước mà Người đã làm phun ra từ dưới một tảng đá rồi chứ?"

"Rồi ạ, nhưng cô kể thêm lần nữa đi", Lalla nói

Đó là câu chuyện mà cô thích nhất trên đời. Mỗi lần nghe, cô cảm thấy có cái gì lạ lùng đang lay động trong cô, như thể cô sắp khóc, như thể một cơn sốt khiến cô phát run. Cô nghĩ bằng cách nào câu chuyện xảy ra, cách đây lâu lắm rồi, nơi những ngõ vào sa mạc, trong một ngôi làng bằng bùn và lá cọ, và một quảng trường thênh thang trống vắng, nơi những con ong vò vẽ bay vù vù, và nước từ con suối lấp lánh dưới ánh nắng, phẳng lặng như một tấm gương đang phản chiếu những áng mây và bầu trời. Trên quảng trường làng không có lấy một bóng người, bởi mặt trời thiêu đốt dữ dội và mọi người đang tìm chỗ lẩn tránh trong không khí mát dịu của những ngôi nhà của họ. Trên mặt nước của con suối im lìm mở ra như một con mắt đang nhìn trời, thỉnh thoảng một cơn rung động nhẹ nhàng của không khí bị nung đốt lướt qua, rải một thứ bột mịn và trắng xuống mặt nước như một thứ vảy cá trong mắt, khó trông thấy, sẽ tan biến ngay sau đó. Nước thì đẹp và sâu, có màu xanh lục, yên ả, im lìm trong vùng trũng của đất đỏ, nơi bàn chân trần của những người đàn bà còn để lại dấu vết lấp lánh. Chỉ có những con ong vò vẽ bay qua bay lại trên mặt nước, lướt sát mặt nước, rồi lại bay về phía những ngôi nhà có làn khói bếp bay lên.

"Đó là một người đàn bà mang hũ ra suối lấy nước. Giờ đây không ai còn nhớ đến tên bà bởi chuyện xảy ra lâu lắm rồi. Một bà lão rất già, bà không còn sức nữa, và khi tới suối, bà bật khóc than vãn, bởi bà còn phải đi một quãng đường thật xa để mang nước về nhà. Bà vẫn ở lại đó, ngồi xổm xuống đất, khóc lóc và rên rỉ. Thế rồi thoắt cái, chính bà cũng không hay biết. Al Azraq đã đứng bên cạnh bà...".

Bây giờ thì Lalla đã trông thấy Người rõ ràng. Người cao lớn và mảnh khảnh trong chiếc áo choàng màu cát. Khuôn mặt của Người ẩn sau tấm mạng, nhưng đôi mắt Người rực lên một thứ ánh sáng kỳ lạ luôn xoa dịu và củng cố lòng người như ngọn lửa một cây đèn. Giờ đây cô đã nhận ra Người. Chính Người đã xuất hiện trên cao nguyên đá, nơi bắt đầu của sa mạc và Người vây bọc cô bằng cái nhìn của Người, với sự khẩn khoản và mãnh liệt khiến cô phải choáng váng. Người đến như vậy đó, lặng lẽ như một cái bóng, Người biết xuất hiện khi cần.

"Bà lão vẫn khóc, và Al Azraq dịu dàng hỏi bà tại sao bà khóc."

Nhưng người ta không thể nào sợ sệt khi Người đến một cách lặng lẽ, như chợt hiện ra từ sa mạc. Cái nhìn của Người đầy thiện cảm, giọng nói của Người chậm rãi và bình thản, ngay cả khuôn mặt của Người cũng rực sáng.

"Bà lão giãi bày với Người về nỗi buồn của bà, sự cô đơn của bà bởi nhà bà rất xa nguồn nước và bà không còn sức để mang hũ nước trở về..."

Giọng nói của Người và cái nhìn của Người chỉ là một, như thể Người đã biết rõ điều gì phải xảy ra trong tương lai, và Người đã biết rõ điều bí mật của định mệnh con người.

"Đừng khóc về chuyện đó, Al Azraq bảo, ta sẽ giúp ngươi trở về nhà. Và Người nắm tay bà lão dìu bà về tới tận nhà, và khi đến tới nhà bà, Người chỉ nói: Hãy nhấc hòn đá nơi lề đường kia lên, và ngươi sẽ không bao giờ thiếu nước nữa. Bà lão làm theo lời Người, và bên dưới hòn đá, một nguồn nước thật trong đã phun lên, và nước tràn ra khắp xung quanh cho đến khi tạo thành một dòng suối đẹp và mát không đâu sánh bằng. Bà lão hết lời cảm tạ AI Azraq, sau đó thiên hạ từ các vùng lân cận kéo tới để xem nguồn nước, thưởng thức thứ nước mát trong, mọi người đều ca tụng Al Azraq đã thu nhận được một quyền năng như thế từ Thượng đế."

Lalla nghĩ tới nguồn nước phun lên từ dưới hòn đá, cô nghĩ tới thứ nước thật trong và láng, ánh lên trong nắng mặt trời. Trong bóng tối lờ mờ, cô nghĩ về điều đó rất lâu trong khi Aamma tiếp tục nhào bột bánh mì. Bóng Người Đàn Ông Xanh lặng lẽ lùi xa như đã lặng lẽ tới, nhưng cái nhìn đầy uy lực của Người vẫn còn lơ lửng trên cô, vây bọc lấy cô như một làn gió.

Giờ đây Aamma đã im tiếng, chị không nói gì thêm nữa. Chị tiếp tục nện và nhào bột trong cái mâm đất lớn đang lắc lư. Có thể chị cũng đang nghĩ tới nguồn nước lộng lẫy phun lên từ dưới hòn đá bên đường, như lời nói đích thực của Al Azraq, như con đường đích thực.

Ánh sáng đẹp từng ngày ở nơi đây, trên Cư xá. Lalla chưa bao giờ chú ý tới ánh sáng như vậy cho đến khi Hartani dạy cô cách ngắm nó. Một thứ ánh sáng thật trong trẻo, nhất là vào buổi sớm mai, ngay sau khi mặt trời lên. Nó soi sáng những tảng đá và vùng đất đỏ, làm cho chúng trở nên sống động. Có nhiều nơi để ngắm ánh sáng. Một buổi sáng, Hartani đã dẫn Lalla tới tận một trong những nơi đó. Một vực thẳm mở ra nơi đáy một rãnh đá, và Hartani là người duy nhất biết nơi khuất lánh này. Phải biết rõ đường đi nước bước. Hartani đã nắm tay Lalla, dìu cô đi dọc theo lối hẹp, xuôi xuống vào trong lòng đất. Người ta ngay lập tức nhận thấy vị tươi mát ẩm ướt của bóng tối, và những tiếng động ngừng bặt như khi nhúng đầu xuống nước. Lối hẹp ăn sâu xuống đất. Lalla hơi sợ bởi đây là lần đầu tiên cô bước xuống lòng đất. Nhưng chú chăn cừu siết mạnh bàn tay cô, giúp cô thêm can đảm.

Bất chợt họ dừng lại: lối đi hẹp chan hòa ánh sáng, bởi nó mở ra ngay bầu trời. Lalla không hiểu sao lại có thể vậy được, vì họ không ngừng bước xuống, nhưng mà quả đúng như vậy: kia là bầu trời, trước mặt cô, bao la và dịu nhẹ. Cô bất động, hơi thở cô nén lại, đôi mắt cô mở trừng. Nơi đây chỉ có bầu trời, nó sáng đến đỗi người ta tưởng mình là một cánh chim đang bay.

Hartani ra dấu cho Lalla đến gần lối ra. Sau đó, chú ngồi xuống chỗ mấy hòn đá, thận trọng để tránh gây sụt lở. Lalla ngồi sau chú một chút, cô run run vì choáng váng. Phía dưới, tận dưới chân vách núi, trong lớp sương mù cô nhận thấy cánh đồng hoang vu bát ngát, những con suối khô hạn. Nơi chân trời, có một luồng hơi màu đất son đang lan tỏa: đó là nơi bắt đầu của sa mạc. Chính đó là nơi thỉnh thoảng Hartani vẫn tới, một mình, không mang theo gì khác ngoài một ít bánh mì gói trong khăn mùi soa. Chính phía Đông là nơi ánh sáng mặt trời đẹp nhất, đẹp đến đỗi người ta chỉ muốn được như Hartani, chạy chân trần trên cát, nhảy qua những tảng đá bén ngót và những cái rãnh, luôn luôn đi xa hơn nữa về phía sa mạc.

"Đẹp quá, Hartani!"

Đôi khi, Lalla quên rằng chú chăn cừu không hiểu. Khi cô nói với chú, chú quay mặt về phía cô, và đôi mắt chú sáng lên, đôi môi chú tìm cách bắt chước những chuyển động của ngôn ngữ. Rồi chú nhăn mặt, và Lalla bật cười.

"Ồ!"

Cô dùng ngón tay chỉ cho chú một chấm đen bất động giữa không gian. Hartani nhìn một hồi theo hướng cái chấm đen, và chú dùng bàn tay làm thành dấu hiệu con chim, ngón trỏ gập lại, ba ngón cuối cùng xòe ra như lông chim. Cái chấm từ từ lướt đi nơi trung tâm bầu trời, nó hơi xoay quanh chính mình, nó xuống, nó tới gần. Giờ đây Lalla đã nhận thấy rõ thân thể nó, đầu nó, đôi cánh xòe lông của nó. Đó là một con chim bồ cắt đang tìm mồi, lặng lẽ lướt trên những luồng gió, như một cái bóng.

Lalla nhìn nó rất lâu, tim cô đập mạnh. Cô chưa từng trông thấy một con chim nào đẹp hơn, nó đang vạch ra những vòng tròn lờ lững trên bầu trời, thật cao trên vùng đất đỏ, nó cô đơn và lặng lẽ trong gió, trong ánh sáng mặt trời, và từng lúc nó ngã chúi về phía sa mạc như sắp rơi xuống. Tim Lalla đập mạnh hơn, bởi niềm im lặng của con dã điểu len vào trong cô, làm nảy sinh cơn sợ. Cô nhìn chăm chăm vào con chim bồ cắt, không rời ra được. Niềm im lặng kinh khiếp của trung tâm bầu trời, cái lạnh của không khí bao la, nhất là ánh sáng như thiêu như đốt, tất cả khiến cô lùng bùng, đào sâu một cơn choáng váng. Cô tỳ bàn tay vào cánh tay của Hartani để khỏi ngã về phía trước vào khoảng trống. Người con trai cũng đang nhìn con chim bồ cắt. Nhưng như thể con chim là người anh em của chú và không gì có thể tách họ ra được. Họ có cùng một cái nhìn, cùng một lòng can đảm, họ chia sẻ một niềm im lặng bất tận của bầu trời, của gió và của sa mạc.

Khi nhận ra Hartani và con chim bồ cắt giống nhau, Lalla không khỏi rùng mình, nhưng cơn choáng váng của cô đã biến mất. Bầu trời trước mặt cô bát ngát, mặt đất là một đám hơi nước đọng lại, có màu xám và màu đất son, lãng đãng nơi chân trời. Bởi Hartani biết rõ điều đó nên Lalla không còn sợ khi bước vào niềm im lặng. Cô nhắm mắt, để mình trôi đi trong không khí, giữa bầu trời, chỉ cần bám chặt vào cánh tay của chú chăn cừu. Từ từ, họ cùng nhau vạch ra những vòng tròn to phía trên mặt đất, xa đến không còn nghe ra một tiếng động nào, chỉ có tiếng sột soạt êm như ru của gió trong đám lông cánh, cao đến tưởng chừng không còn trông thấy những tảng đá, những bụi gai, những ngôi nhà bằng ván và giây quét hắc ín.

Tiếp đó, khi đã cùng bay với nhau thật lâu và khi đã say khướt với gió, với ánh sáng và với màu xanh của bầu trời, họ trở về phía miệng hang ở trên vách đá đỏ; họ đáp xuống nhẹ nhàng, không xô lăn một hòn đá, không lay động một hạt cát. Đó, đó là những gì Hartani làm được, y như vậy đó, không nói năng, không suy tưởng, chỉ với cái nhìn của chú mà thôi.

Chú biết tất cả mọi chốn mọi nơi người ta có thể ngắm nhìn ánh sáng, bởi không phải chỉ có một thứ ánh sáng mà có nhiều thứ ánh sáng khác nhau. Lúc đầu, khi Hartani dẫn Lalla qua các tảng đá, các chỗ trũng, về phía những cái rãnh xưa cũ khô cằn, hoặc leo lên một mô đá đỏ, cô cứ tưởng là họ đang tìm bắt những con thằn lằn hoặc hốt ổ chim như đám con trai khác hay làm. Nhưng lúc ấy Hartani, mắt rực lên niềm vui thú, đã đưa tay chỉ cho cô thấy, và, theo hướng tay chú, không có gì khác ngoài bầu trời mênh mông chan hòa sắc trắng, hoặc điệu vũ của ánh sáng dọc theo những vết nứt của đá, hoặc những vết lốm đốm như ánh trăng do mặt trời tạo nên qua tán lá của các lùm cây thấp. Đôi khi chú cũng chỉ cho cô thấy những con mòng lơ lửng trong không khí, giống như mớ bọt giữa bụi cỏ, tưởng chừng như có một màng nhện lớn giăng ngang. Những điều đó càng đẹp hơn khi được chú nhìn tới, mới mẻ hơn như chưa có ai nhìn tới chúng trước đó, như ở buổi khai thiên lập địa.

Lalla thích bước theo Hartani. Cô bước đi sau chú, dọc theo con đường mòn chú mở ra. Đúng ra đó không phải là một con đường mòn, bởi không có dấu vết, tuy nhiên, khi Hartani bước tới, người ta thấy lối đi chính là đây chứ không ở đâu khác. Có thể đó là những con đường mòn dành cho lũ dê và cáo, không dành cho con người. Nhưng chú, Hartani, chú như một trong số chúng, chú biết những điều mà con người không biết, chú biết bằng trọn cơ thể chú, chứ không chỉ bằng mắt

Với các mùi hương cũng thế. Thỉnh thoảng Hartani bước đi thật xa trên đồng bằng đá, về hướng Đông. Mặt trời thiêu đốt trên vai và trên mặt Lalla, khó khăn lắm cô mới theo nổi bước chú. Còn chú thì không bận tâm gì tới cô lúc bấy giờ. Chú tìm kiếm một cái gì đó, chú đi mãi không dừng, vừa hơi nghiêng người xuống mặt đất, vừa nhảy từ tảng đá này sang tảng đá khác. Rồi bất thần chú dừng lại, bắt đầu áp mặt sát vào đất và nằm sấp bụng như đang uống nước. Lalla nhẹ nhàng tới gần trong lúc Hartani hơi ngẩng đầu lên. Đôi mắt kim loại của chú rực lên thích thú như vừa tìm ra thứ quý giá nhất trên đời.

Giữa những hòn sỏi, trên nền đất đầy bụi, có một cụm màu lục và xám, một cái cây thấp với cành lá mỏng mảnh, mọc rất nhiều ở vùng này, nhưng khi đến lượt cô áp mặt lại gần, Lalla ngửi thấy một mùi hương, lúc đầu còn thoang thoảng, sau đó càng lúc càng nồng nàn hơn, mùi hương của những cánh hoa đẹp nhất, mùi bạc hà và cỏ chùm, cả mùi chanh nữa, mùi của biển và gió, mùi của những đồng cỏ mùa hạ. Và còn hơn thế nữa, tất cả những mùi hương ấy có trong cái cây nhỏ nhoi, bẩn thỉu và mong manh, mọc trong sỏi đá giữa một vùng cao nguyên khô cằn bát ngát này; và chỉ có Hartani biết nó.

Chính chú là người chỉ cho Lalla biết tất cả mùi hương thơm dịu, bởi chú biết những nơi chúng lẩn tránh. Cũng giống như sỏi đá và loài vật, từng mùi hương đều có chỗ ẩn riêng của mình. Nhưng phải biết cách tìm ra chúng, như những con chó vẫn làm, nhờ có gió, bằng cách đánh hơi trên các lối mòn nhỏ hẹp, rồi không chút ngập ngừng, chạy thẳng tới tận chỗ chúng ẩn náu.

Hartani đã dạy cho cô biết phải làm gì. Trước đây, cô không biết. Trước đây cô có thể đi qua bên một bụi cây, hoặc một cái rễ cây, hoặc một tầng tổ ong mà không cảm nhận được gì. Không khí thì tràn ngập những mùi hương thơm ngát! Chúng lay động từng hồi, như những cơn gió, chúng dâng lên, tỏa xuống, gặp gỡ nhau, hòa trộn vào nhau, tách nhau ra. Phía trên những dấu vết của một con thỏ rừng phảng phất cái mùi lạ lùng của nỗi sợ hãi, và gần đó Hartani ra dấu cho Lalla tới gần. Trên mặt đất đỏ, thoạt tiên không có gì, nhưng dần dà, cô gái nhận ra được một thứ gì hăng hắc, khó chịu, mùi nước tiểu và mồ hôi, rồi ngay tức thì, cô nhận ra nó: đó là mùi của một con chó hoang đói khát, lông dựng đứng, chạy qua vùng cao nguyên đuổi theo con thỏ rừng.

Lalla thích được ở bên Hartani mỗi ngày. Cô là người duy nhất được chú chỉ cho tất cả những điều đó. Những người khác thì chú không hề tin bởi họ không có thì giờ để chờ đợi, để tìm kiếm một mùi hương, hoặc để nhìn các loài chim sa mạc vỗ cánh bay. Chú chẳng hề sợ ai. Đúng ra chính chú mới làm cho mọi người phải sợ. Họ bảo chú là tên quỷ ám, một tên phù thủy, một kẻ xúi quẩy. Chú, Hartani, là đứa không cha không mẹ, không biết từ đâu tới đã được một chiến binh sa mạc đặt xuống bên cái giếng một ngày nọ mà không nói lời nào. Chú là đứa không tên họ. Đôi khi Lalla rất muốn biết chú là ai, rất muốn hỏi chú:

"Anh từ đâu tới?"

Nhưng Hartani không biết tới ngôn ngữ loài người, chú không trả lời những câu hỏi bao giờ. Cậu con trai lớn của Aamma bảo rằng Hartani không biết nói bởi vì chú điếc. Dù sao đó cũng là điều thấy giáo của cậu ta có hôm đã nói: người ta gọi đó là những kẻ câm-điếc. Nhưng Lalla biết rõ rằng không phải vậy, bởi Hartani thính tai hơn bất luận ai. Chú biết nghe những tiếng động thật tinh, thật khẽ mà ngay cả khi áp tai xuống sát mặt đất người ta cũng không nghe thấy. Chú biết nghe tiếng một con thỏ rừng nhảy ở bên kia đồi đá, hoặc cả tiếng một người đàn ông đang tới gần trên con đường mòn ở đầu kia thung lũng. Chú có khả năng tìm ra chỗ con cào cào đang cất tiếng kêu hoặc tổ đa đa trong đám cỏ cao. Nhưng Hartani không muốn nghe ngôn ngữ loài người, bởi chú đến từ một xứ sở không có con người, chỉ có cát của những cồn cát và

bầu trời.

Thỉnh thoảng, Lalla có nói chuyện với chú chăn cừu, cô nói với chú, thí dụ như "Bi-luuu-la!", một cách chậm rãi đồng thời nhìn sâu vào đôi mắt chú, và một thứ ánh sáng kỳ lạ rực lên trong đôi mắt kim loại buồn buồn. Chú đặt bàn tay lên đôi môi của Lalla và chú dõi theo chuyển động của chúng khi cô nói như vậy. Nhưng đến lượt chú thì chú không thốt lên một lời nào bao giờ.

Một lúc sau đó, chú chán, chú quay mặt đi, chú đến ngồi ở một nơi xa hơn, trên một tảng đá khác. Nhưng điều đó thật ra chẳng quan trọng gì, bởi giờ đây Lalla biết rằng lời nói thực sự không đáng kể. Chỉ có điều người ta muốn nói, hoàn toàn tự bên trong, như một niềm bí mật, như một lời nguyện cầu, chỉ có lời nói đó là đáng kể thôi. Và Hartani không nói gì hơn, chú biết trao gửi và nhận về lời nói ấy. Có nhiều điều được truyền đi bằng sự im lặng. Cả điều này nữa, Lalla không hề biết trước khi gặp Hartani. Những người khác chỉ trông đợi lời nói, hay cử chỉ, chứng cớ, còn Hartani, chú chỉ nhìn Lalla với cái nhìn rực ánh kim loại của mình, không nói gì, và chính trong ánh sáng của cái nhìn đó người ta nghe thấy những gì chú nói, những gì chú hỏi.

Khi có chuyện gì lo âu hay trái lại thật hạnh phúc, chú dừng lại, chú đặt hai bàn tay lên hai bên thái dương Lalla, tức là chú đưa tay về hai bên đầu cô gái, không chạm vào cô, để yên như vậy một hồi lâu, khuôn mặt rạng rỡ ánh sáng. Và Lalla cảm thấy hơi ấm từ gan bàn tay chú ở hai bên má, hai bên thái dương cô như thể có một ngọn lửa đang sưởi ấm cô. Đó là một cảm giác khác lạ, khiến cô ngập tràn hạnh phúc, nó len vào vùng sâu thẳm nhất trong cô, tháo mở cô, xoa dịu cô. Đặc biệt chính vì điều đó mà Lalla thích Hartani, bởi chú có cái quyền năng đó nơi gan bàn tay mình. Có thể chú đúng là một tay phù thủy.

Cô nhìn vào đôi bàn tay của chú chăn cừu để tìm hiểu. Đôi bàn tay thon dài với những ngón tay mỏng mảnh, móng tay lấp lánh ánh xà cừ, với làn da nâu mịn, gần như đen sạm ở trên, và có một màu hồng phơn phớt vàng ở dưới, như những chiếc lá hai màu.

Lalla rất thích đôi bàn tay Hartani. Chúng không giống bàn tay của những người đàn ông khác trong Cư xá, và cô tin rằng không có đôi bàn tay nào như vậy cả. Chúng nhanh nhẹn, nhẹ nhàng, đầy sức mạnh nữa chứ, và Lalla nghĩ đó là đôi bàn tay con nhà quyền quý, có thể là con trai một tù trưởng, cũng có thể là con trai một chiến binh phương Đông, từ Bagdad tới.

Hartani biết làm mọi thứ với đôi bàn tay của mình, không chỉ nhặt sỏi hay bẻ củi, mà còn thắt nút thòng lọng với những sợi cọ, làm bẫy chim, hoặc huýt to, tạo ra những điệu nhạc, bắt chước tiếng kêu của lũ đa đa, bồ cắt, cáo, bắt chước tiếng gió, tiếng giông, tiếng biển. Điều đáng kể nhất là đôi bàn tay chú biết nói. Đó là điều Lalla thích nhất. Thỉnh thoảng, để nói, Hartani ngồi trên một tảng đá lớn bằng phẳng, dưới ánh mặt trời, đôi bàn chân khuất dưới lớp áo dài rộng bằng len thô. Quần áo của chú có màu sáng, gần như trắng, lúc ấy người ta chỉ trông thấy khuôn mặt cùng đôi bàn tay màu sẫm tối của chú, và trong tư thế đó chú bắt đầu nói.

Những gì chú kể cho Lalla không thực sự là các câu chuyện. Đúng ra đó là những hình ảnh chú làm nảy sinh trong không khí, chỉ với những cử chỉ của chú, với đôi môi của chú, với ánh sáng của đôi mắt chú. Những hình ảnh thoáng qua đã vạch nên những ánh chớp, nhóm lên rồi tắt ngấm, nhưng Lalla chưa từng nghe điều gì đẹp đẽ hơn, đích thực hơn. Ngay cả những câu chuyện mà Naman lão đánh cá đã kể, ngay cả khi Aaman nói về Al Azraq, Người Đàn Ông Xanh của sa mạc, về mạch nước trong lành phun lên từ dưới một hòn đá, tất cả đều không đẹp bằng. Những gì Hartani nói bằng đôi bàn tay của mình cũng kỳ lạ như chính chú, nhưng tất cả giống như một giấc mơ, bởi mỗi hình ảnh chú làm cho xuất hiện thường đến vào khoảnh khắc người ta ít mong đợi nhất, tuy nhiên, nó lại là điều người ta mong đợi. Chú nói bằng cách như vậy đó, trong thời gian rất lâu, chú làm hiện ra những con chim xòe lông, những tảng đá khép kín như nắm tay, những ngôi nhà, những con chó, những cơn giông, những chiếc phi cơ, những bông hoa khổng lồ, những ngọn núi, cùng gió mơn man trên những khuôn mặt uể oải. Tất cả không nói lên điều gì, nhưng khi Lalla nhìn khuôn mặt chú, chuyển động của đôi bàn tay sạm đen của chú, cô thấy những hình ảnh đó xuất hiện, đẹp đẽ và mới mẻ, chan hòa ánh sáng và sức sống, như thể chúng thật sự nảy sinh từ hai lõm bàn tay chú, như thể chúng thoát ra từ đôi môi chú, trong ánh mắt chú.

Điều đẹp đẽ nhất khi Hartani nói bằng cách như vậy là không có gì khuấy động niềm im lặng. Mặt trời thiêu đốt trên cao nguyên đá, trên vách đá đỏ. Gió từng hồi ùa đến, lành lạnh, hay là người ta mơ hồ nghe tiếng cát sột soạt chảy vào các kẽ đá. Bằng đôi bàn tay dài với những ngón mềm mại, Hartani làm xuất hiện một con rắn đang trườn đi trong một đáy rãnh, đoạn dừng lại, đầu ngỏng lên. Bây giờ một con cò trắng lớn vỗ cánh bay đi. Trong bầu trời đêm, trăng tròn vành vạnh, và bằng ngón tay trỏ, Hartani đang thắp lên những ngôi sao, một ngôi, một ngôi, rồi một ngôi nữa... Mùa hạ, mưa bắt đầu rơi, nước chảy trong các con suối, làm loang rộng một cái ao tròn nơi những con muỗi đang bay. Hướng thẳng về phía trung tâm của bầu trời xanh, Hartani ném ra một hòn sỏi hình tam giác, nó bay lên, bay lên nữa, và hấp, thoắt cái nó mở ra và biến thành một cái cây với cành lá sum suê đầy chim chóc.

Đôi khi Hartani dùng mặt mình để bắt chước người và thú. Chú rất rành việc giả làm rùa bằng cách mím môi, đầu rụt vào vai, lưng cong vòng. Trò đó lúc nào cũng khiến Lalla bật cười, cứ như lần đầu tiên cô trông thấy. Hoặc chú giả làm lạc đà, đôi môi chìa ra phía trước, để hở mấy cái răng cửa. Chú cũng bắt chước thật tài tình những người hùng mà chú đã trông thấy trên phim ảnh. Tarzan, hoặc Maciste, hoặc những người hùng trong phim hoạt hình.

Thỉnh thoảng Lalla mang tới cho chú những tờ họa báo mà cô lấy của cậu con trai cả của Aamma hoặc mua được bằng tiền dành dụm của mình. Có những câu chuyện về Akim, về Roch Ratal, những câu chuyện xảy ra trên mặt trăng hoặc trên các hành tinh khác, và những quyển sách nhỏ về chuột Mickey hoặc vịt Donald. Cô thích những quyển đó hơn. Cô không đọc được chữ, nhưng cô nhờ cậu con trai của Aamma kể lại câu chuyện đôi ba lần, và cô nhớ chúng đến thuộc lòng. Nhưng dù sao Hartani vẫn không thích nghe chuyện. Chú cầm những quyển sách lên, chú có cái cách ngắm nhìn chúng thật lạ lùng bằng cách để chúng nằm nghiêng rồi hơi nghiêng đầu sang một bên. Tiếp đến, sau khi đã nhìn kỹ các bức vẽ, chú nhảy nhảy, chú bắt chước Roch Rafal hoặc Akim đang ngồi trên lưng voi (một tảng đá dùng làm voi).

Nhưng không bao giờ Lalla ở lại thật lâu với Hartani, bởi luôn luôn có một lúc nào đó khuôn mặt chú như trở nên kín bưng. Cô không hiểu chuyện gì đang xảy ra lắm, khi khuôn mặt chú chăn cừu trở nên cứng cỏi và đăm đăm, cái nhìn của chú trở nên diệu vợi làm sao. Điều đó giống như khi một đám mây bay qua trước mặt trời, hoặc khi bóng đêm xuống thật nhanh trên những ngọn đồi và trong lòng thung lũng. Điều đó thật khủng khiếp bởi Lalla rất muốn níu giữ khoảng thời gian Hartani hạnh phúc, với nụ cười trên môi, với ánh sáng lấp lánh trong mắt. Nhưng có được đâu. Đột nhiên chú bỗng đi mất, như một con thú. Chú nhảy đi và biến mất trong chớp mắt trước khi Lalla kịp thấy chú đi đâu. Nhưng giờ đây thì cô không còn tìm cách giữ chân chú lại nữa. Nhiều hôm, ngay khi ánh sáng còn chói chang trên cao nguyên đá, khi Hartani trò chuyện bằng đôi bàn tay chú và làm xuất hiện bao điều phi thường, Lalla vẫn thích cất bước trước. Cô đứng dậy, cô bước đi không cần chạy, cũng không nhìn lại, tới tận con đường dẫn về Cư xá bằng ván và bằng giấy quét hắc ín. Có thể vì mãi gặp Hartani mà giờ đây cô trở nên giống chú.

Vả chăng mọi người vẫn không thích việc cô thường tới gặp Hartani lắm. Có thể họ sợ rồi cô cũng trở thành phù thủy, cô nhận lấy linh hồn ma quỷ từ người của chú chăn cừu. Cậu con trai cả của Aamma bảo Hartani là một tên trộm bởi chú có vàng trong cái túi nhỏ bằng da, đeo nơi cổ. Nhưng Lalla biết là không đúng như vậy. Vàng, chính Hartani đã tìm thấy nó hôm nọ trong lòng con suối khô cạn. Chú đã nắm tay Lalla dẫn cô tới tận đáy khe, tại đó, trong lớp cát xám của con suối, Lalla đã trông thấy mớ bột vàng lấp lánh.

"Đó không phải là chàng trai xứng với cháu", Aamma đã nói khi Lalla từ cao nguyên đá trở về.

Khuôn mặt Lalla giờ đây cũng sạm đen như khuôn mặt Hartani bởi ở trên kia mặt trời thiêu đốt dữ dội hơn.

Đôi khi Aamma nói thêm:

"Cháu không định dù sao vẫn cứ lấy Hartani đó chứ?"

"Tại sao không?" Lalla nói. Và cô nhún vai.

Cô không muốn lấy chồng, cô không nghĩ tới chuyện đó bao giờ. Ý nghĩ cô có thể lấy Hartani làm chồng khiến cô bật cười.

Dù vậy, khi có thể, khi cho rằng công việc của mình đã xong xuôi, Lalla lại rời Cư xá và đi về phía những ngọn đồi nơi có những chú chăn cừu. Đó là phía Đông Cư xá, nơi mở ra những dải đất thiếu nước, những vách đá đỏ cao ngất. Cô thích vừa đi trên con đường mòn trắng xóa uốn lượn giữa những ngọn đồi vừa lắng nghe điệu nhạc lảnh lót của đám cào cào châu chấu, vừa nhìn dấu vết lũ rắn để lại trên cát.

Xa hơn một chút, cô nghe tiếng huýt của đám chăn cừu. Phần đông là những đứa trẻ, cả trai lẫn gái, họ rải rác gần như khắp nơi trong các vùng đồi với đàn cừu và dê của mình. Họ huýt như vậy để gọi nhau, trò chuyện với nhau, hoặc khiến cho lũ chó hoang phải sợ.

Cô rất thích đi giữa các ngọn đồi, mắt nheo hẳn lại vì ánh sáng trắng lóa, với tất cả những tiếng huýt ấy vang dậy khắp phía. Điều đó khiến cô không khỏi run lên dù trời đang nóng bức, nó làm tim cô đập dồn dập hơn. Lắm lúc cô đùa bằng cách đáp lại bọn họ. Chính Hartani đã dạy cô phải huýt bằng cách nào, với hai ngón tay trong miệng.

Khi các chú chăn cừu tới gặp cô trên đường, lúc đầu họ có phần cách biệt bởi họ còn dè dặt. Mặt họ láng lẩy, màu đồng nung, vầng trán gồ lên và mái tóc có màu kỳ dị, gần như đỏ hoe. Chính mặt trời cùng gió sa mạc đã thiêu đốt da và tóc của họ. Họ ăn mặc rách rưới, với độc cái áo sơ mi dài bằng vải mộc, hoặc một cái áo dài cắt ra từ bao đựng bột. Họ không tới gần vì họ nói tiếng Berbère và họ không hiểu ngôn ngữ của những người trong thung lũng. Nhưng Lalla rất mến họ và họ không sợ cô. Thỉnh thoảng cô vẫn mang thức ăn cho họ, những gì cô lén lút lấy được trong nhà Aamma, một ít bánh mì, những cái bánh quy, vài trái chà là khô.

Chỉ có Hartani là có thể ở lại với họ, vì chú cũng là dân chăn cừu như họ, và vì chú không sống với những người trong Cư xá. Khi Lalla đang ở bên chú, xa khuất giữa cao nguyên đá, họ tới, không gây tiếng động, bằng cách nhảy từ tảng đá này sang tảng đá khác. Nhưng thỉnh thoảng họ lại huýt lên để thông báo. Tới nơi, họ vừa vây quanh Hartani vừa nói huyên thuyên bằng thứ ngôn ngữ kỳ lạ của mình, nghe như tiếng chim líu lo. Rồi họ lại hối hả đi, bằng cách nhảy qua cao nguyên đá, miệng vẫn huýt vang, và có khi Hartani cũng cất bước chạy theo họ, và cả Lalla cũng thử theo họ, nhưng cò không biết nhảy nhanh như họ. Cả bọn nhìn cô rồi cười vang, và họ tiếp tục vừa chạy vừa reo cười thỏa thích.

Họ cùng ăn với nhau trên những tảng đá trắng giữa cao nguyên. Dưới lớp áo sơ mi, họ may một cái túi cột nơi cổ đựng ít bánh mì đen, những trái chà là, những trái sung cùng pho mát khô. Họ cho Hartani một miếng, cho Lalla một miếng, và đổi lại, cô cho họ một ít bánh mì trắng của mình. Một đôi khi, cô mang tới một trái táo đỏ mà cô mua ở Hợp tác xã. Hartani lấy con dao nhỏ không có cán ra rồi cắt trái táo thành những lát mỏng để mỗi người được ăn một chút.

Buổi chiều trên cao nguyên đá thật thích. Ánh mặt trời không ngừng nhảy nhót trên các cạnh sỏi, người ta được vây phủ bởi những tia sáng. Bầu trời hun hút một màu xanh thẫm, sẫm lại, không còn hơi nước trắng xóa từ biển, từ các con sông loang tới. Khi gió thổi mạnh, người ta phải chui vào các hốc đá để tránh cái lạnh, và lúc bây giờ, chỉ còn nghe tiếng rít của không khí trên mặt đất, trong các bụi rậm. Âm thanh ấy nghe như tiếng biển, nhưng chậm hơn và dài  hơn. Lalla nghe tiếng gió, cô nghe những giọng nói lanh lành của đám chăn cừu cũng như tiếng be be xa xa của đàn gia súc. Đó là những tiếng động cô thích nhất trên đời, cùng với tiếng kêu của loài hải âu, tiếng ầm vang của sóng biển. Người ta nghe những tiếng động đó và tưởng đâu không một điều gì tệ hại có thể xảy ra trên trần thế này.

Cứ như vậy đó mà một bữa nọ, sau khi ăn bánh mì và chà là xong, Lalla theo chân Hartani tới tận chân những ngọn đồi đỏ, nơi có những cái hang. Đây chính là nơi chú chăn cừu vẫn ngủ vào mùa khô, khi đàn dê phải đi xa để tìm kiếm đồng cỏ mới. Trong vách đá đỏ có nhiều hốc đen lẩn khuất sau những bụi gai. Trong số đó có cái chỉ to như một cái hang nhưng khi người ta bước vào thì nó rộng ra như cà tòa nhà, và mới mát mẻ làm sao.

Lalla đã trườn trên bụng để vào, theo sau Hartani. Thoạt đầu, cô chẳng trông thấy gì, và cô phát sợ. Bất chợt cô kêu lên:

"Hartani! Hartani!"

Chú chăn cừu quay lại phía sau, nắm lấy cánh tay cô rồi kéo cô vào trong hang. Sau đó, khi sáng mắt trở lại, Lalla trông thấy một phòng lớn. Vách của nó cao tới hút tầm mắt, với những đốm xanh và xám, những dấu vết màu hổ phách, màu đồng. Không khí màu xám do ánh sáng hiếm hơi chiếu qua những cái lỗ trên vách đá. Lalla nghe một tiếng đập cánh mạnh, cô nép sát vào người chú chăn cừu. Nhưng đó chỉ là những con dơi bị quấy rầy khi đang ngủ. Chúng vừa bay đi tìm chỗ đậu xa hơn vừa nghiến răng kèn kẹt.

Hartani ngồi trên một tảng đá to bằng phẳng ở giữa hang và Lalla ngồi bên chú. Họ cùng ngắm ánh sáng chói chang chiếu qua cửa hang ở trước mặt. Trong hang luôn có bóng tối và hơi ẩm của đêm dài vô tận, nhưng bên ngoài, trên cao nguyên đá, ánh sáng làm nhức cả mắt. Người ta tưởng chừng như đang sống trong một xứ sở khác, một thế giới khác. Người ta tưởng chừng đang sống dưới đáy biển sâu.

Lalla không nói gì, giờ đây, cô không muốn nói gì cả. Giống như Hartani, cô đang ở về phía bóng tối. Cái nhìn của cô sâu tối như bóng đêm, làn da cô mang màu sẫm tối.

Lalla cảm nhận hơi ấm từ thân thể chú chăn cừu ở sát bên cô, và ánh sáng từ cái nhìn của chú dần dần nhập vào người cô. Cô rất muốn tới với chú, tới tận bờ cõi của chú, được trọn vẹn với chú, để cuối cùng chú nghe được tiếng nói của cô. Cô kề miệng bên tai chú, cô nghe mùi tóc chú, mùi da chú, và cô nói tên chú thật dịu dàng, gần như trong câm nín. Quanh họ là bóng tối của cái hang, nó phủ trùm lên họ như một tấm màn nhẹ tênh, chắc chắn. Lalla nghe rõ mồn một tiếng nước róc rách chảy dọc theo vách hang, và tiếng kêu khe khẽ của lũ dơi đang trong giấc ngủ. Khi làn da cô chạm phải làn da Hartani, điều này tạo nên một luồng hơi nóng lạ kỳ trong thân thể cô, một cơn choáng váng. Đó là hơi nóng mặt trời đã nhập vào cơ thể họ trong trọn một ngày trời, và giờ đây nó tỏa ra thành những luồng nhiệt dài. Hơi thở họ cũng chạm vào nhau, hòa trộn vào nhau, bởi họ không cần tới lời nói nữa, mà chỉ cần tới những gì họ cảm nhận được. Đó là một cơn say mà cô chưa biết tới bao giờ, nảy sinh từ bóng tối của cái hang, chỉ trong chốc lát, như thể từ lâu các vách đá cùng bóng tối ẩm ướt chỉ chờ họ tới để bộc lộ quyền năng của mình. Cơn choáng váng càng lúc càng quay tít mù trong thân thể Lalla, và cô nghe rõ nhịp đập của máu trong người cô hòa với tiếng nước nhỏ giọt trên vách đá cùng những tiếng kêu khe khẽ của lũ dơi. Thân thể họ như nhập làm một với phần bên trong hang hoặc bị giam giữ trong lòng một tên khổng lồ.

Mùi dê và cừu ở Hartani quyện với mùi của cô gái. Cô nghe hơi nóng từ hai bàn tay chú, mồ hôi đẫm trên trán cô làm tóc cô dính lại.

Bất chợt Lalla không hiểu chuyện gì đang xảy ra nữa. Cô sợ, cô lắc đầu và tìm cách thoát khỏi cái ghì siết của chú chăn cừu đang giữ chặt hai cánh tay cô sát vào thành đá và khóa chặt đôi chân dài cứng cáp vào đôi chân cô. Lalla muốn kêu lên, nhưng cô như đang trong một giấc mơ, không một thanh âm nào thoát được khỏi cổ họng cô. Bóng tối ẩm ướt quấn chặt lấy cô, che mắt cô, sức nặng thân thể chú chăn cừu chắn ngang hơi thở cô. Cuối cùng trong một cơn đau xé, cô kêu lên được và giọng cô âm vang như tiếng sấm dội vào các thành hang. Lũ dơi chợt thức giấc, chúng bắt đầu bay lượn lòng vòng giữa vách hang với những tiếng đập cánh cùng tiếng nghiến răng kèn kẹt.

Hartani đã đứng lên trên tảng đá, chú hơi dịch ra. Hai cánh tay dài của chú khoa lên để đuổi lũ dơi điên dại đang lao quanh chú. Lalla không trông thấy mặt chú bởi bóng tối trong hang trở nên dày đặc hơn, nhưng cô vẫn đoán ra vẻ lo âu của chú. Một nỗi buồn mênh mang dấy lên trong cô, trào dâng không ngớt. Cô không còn sợ bóng tối lẫn lũ dơi nữa. Giờ đây chính cô nắm lấy bàn tay của Hartani, cô nhận ra chú đang run lên dữ dội, chú đang vật vã trong những cơn giật nẩy. Chú không động đậy. Nửa thân trên ngả ra sau, chú dùng một cánh tay che trước mắt để khỏi trông thấy lũ dơi, chú run tới mức răng đánh lập cập. Bấy giờ Lalla mới dìu chú ra cửa hang, và chính cô kéo chú ra phía ngoài, cho tới khi ánh sáng mặt trời tràn ngập trên đầu và trên vai họ.

Ra ngoài ánh sáng, mặt Hartani trông phờ phạc, thảm hại đến mức khiến Lalla không nín được cười. Cô chùi những vết đất ướt trên chiếc áo dài đã rách của mình, trên chiếc áo sơ mi của Hartani. Rồi họ cùng bước xuống con dốc, đi về phía cao nguyên đá. Mặt trời hừng hực trên đám sỏi sắc nhọn, đất có màu trắng và đỏ dưới bầu trời đen sạm.

Một cảm giác giống như khi người ta vùi đầu trước tiên vào nước lạnh khi đang rất nóng nực rồi bơi thật lâu để rửa sạch cả cơ thể mình. Tiếp theo họ bắt đầu chạy băng qua cao nguyên đá, vừa cố sức chạy thật nhanh vừa nhảy trên các tảng đá, cho tới khi Lalla dừng lại, hụt hơi, người gập làm đôi vì một con nhói đau ở ngực. Hartani tiếp tục nhảy từ tảng đá này sang tảng đá khác như một con vật, sau đó nhận ra Lalla không còn ở phía sau mình nữa, chú đánh một vòng lớn ngược trở lại. Họ cùng ngồi trên một tảng đá dưới ánh nắng, nắm chặt tay nhau. Mặt trời đang lặn về phía chân trời, bầu trời trở nên vàng ối. Từng quãng trong vùng đồi, trong những cái hốc thung lũng, những tiếng huýt vang của đám chăn cừu đang trò chuyện với nhau, đang đáp lời nhau.

Lalla thích lửa. Có đủ mọi thứ lửa nơi đây, trong Cư xá. Có thứ lửa vào buổi sáng khi cánh đàn bà và đám con gái nhỏ chuẩn bị bữa ăn trong những cái nồi lớn màu đen, và khói chạy dài trên đất, hòa lẫn vào sương mù buổi bình minh ngay trước khi mặt trời ló dạng trên các ngọn đồi màu đỏ. Có thứ lửa của cỏ và cành cây tự chúng cháy rất lâu, trông như đã tắt, không có ngọn. Có thứ lửa lò, vào buổi xế chiều, trong ánh sáng tuyệt đẹp của mặt trời đang lặn, giữa những ánh phản chiếu của đồ đồng. Làn khói thấp lan tỏa như một con rắn dài, mơ hồ, bò từ nhà này sang nhà khác, ném những cái vòng xám về phía biển. Có thứ lửa người ta nhóm lên dưới những lon đồ hộp cũ kỹ để nấu hắc ín dùng lấp lỗ thủng trên mái nhà và trên vách tường.

Nơi đây mọi người đều thích lửa, nhất là bọn con nít và người già. Mỗi khi có một ngọn lửa nhóm lên, họ đến ngồi xung quanh, ngồi xổm trên gót chân, và họ nhìn những ngọn lửa nhảy múa với ánh mắt trống rỗng. Hoặc thỉnh thoảng họ ném vào vài cành khô nhỏ sẽ bắt cháy bùng lên trong tiếng nổ lẹt đẹt, ném vào những nắm cỏ khi cháy sẽ tạo nên cuộn khói lam xoáy lên.

Lalla đến ngồi trên cát, bên bờ biển, nơi Naman ông lão đánh cá nhóm lên ngọn lửa to từ mớ cành cây để nấu nhựa, để xảm thuyền. Trời đang về chiều, không khí thật dịu, thật êm. Bầu trời thoảng một màu xanh nhẹ, trong suốt, không một gợn mây.

Bên bờ biển, luôn có những cái cây có phần gầy yếu kia, bị cháy sém bởi muối và mặt trời, với tán lá dệt nên từ hàng nghìn lá kim nhỏ màu xanh-xám. Khi tới gần chúng, Lalla hái một nắm lá kim để rồi ném vào đống lửa của Naman lão đánh cá, và cô cũng bỏ vào miệng vài chiếc lá để vừa thong thả nhai vừa bước đi. Lá kim có vị mặn, gắt, nhưng nó trộn lẫn với mùi khói thì hay hay.

Naman nhóm lửa ở bất luận nơi nào ông bắt gặp những cành cây mục to tướng dạt trên cát. Ông chất cành cây thành một đống, ông nhét các nhánh khô vào những chỗ hở, ông tìm chúng ở ngoài trảng, phía bên kia những cồn cát. Ông cũng cho vào đó mớ tảo khô cùng đám cây cúc gai chết. Đó là lúc mặt trời còn đứng bóng. Mồ hôi chảy ròng ròng trên trán và trên má ông lão. Cát cũng nóng như lửa.

Tiếp đến, ông nhóm lửa bằng một cái bùi nhùi, ông chú ý châm ngọn lửa ở phía không có gió. Naman nhóm lửa thật tài tình, và Lalla chăm chú ngắm nhìn mọi động tác của ông để học hỏi. Ông biết chọn địa điểm, không lộ thiên quá cũng không lẩn khuất quá, nơi lõm sâu của những cồn cát.

Lửa bắt đầu cháy và tắt hai ba lần rồi, nhưng Naman không có vẻ gì để ý tới. Mỗi lần lửa tắt, ông dùng bàn tay lục lọi trong đám nhánh cây khô mà không sợ bỏng. Lửa như vậy đó, nó thích những ai không sợ nó. Thế là lửa lại bùng lên, ban đầu còn yếu ớt, ta chỉ thấy ngọn lửa cháy dưới đám nhánh cây, sau đó nó bốc cháy đều khắp, tạo thành một vùng ánh sáng rộng lớn và tạo nên tiếng tí tách liên hồi.

Khi lửa đã cháy bùng lên, Naman, ông lão đánh cá dựng lên trên đó cái kiềng bằng gang rồi đặt một cái nồi nấu nhựa lớn lên. Sau đó ông ngồi trên cát, ông vừa ngắm lửa cháy vừa thỉnh thoảng ném vào một nhánh cây sẽ cháy rụi ngay sau đó. Bấy giờ bọn trẻ con cũng đến ngồi quanh. Chúng nghe ra mùi khói, và chúng từ xa kéo tới, chạy dọc theo bãi biển. Chúng kêu, chúng gọi nhau, chúng cười vang, bởi lửa rất kỳ diệu, nó gây cho người ta ước muốn được chạy nhảy, được kêu la, được reo cười. Vào lúc bây giờ, những ngọn lửa đã lên cao và sáng rực, chúng bập bùng và kêu tí tách, chúng nhảy múa, và người ta trông thấy tất cả mọi thứ trong những nếp uốn của chúng. Lalla thích nhất là ở phần gốc của đám lửa, những cành cây cháy dở nóng rực được ngọn lửa bao quanh, và cái màu nóng bỏng đó không có tên gọi, giống như màu mặt trời.

Cô cũng nhìn những tia lửa dâng cao dọc theo làn khói xám, chúng ánh lên rồi tắt ngấm, biến mất trong bầu trời xanh. Ban đêm, nhũng tia lửa còn đẹp hơn, chúng giống như những chòm sao băng.

Lũ ruồi cát cũng bay đến, bị lôi kéo bởi mùi tảo cháy, mùi nhựa nóng, và bị kích thích bởi những cuộn khói. Naman không để ý tới chúng. Ông chỉ lo nhìn lửa. Thỉnh thoảng ông đứng dậy, nhúng một cây gậy vào nồi nhựa để xem nó đủ nóng chưa, sau đó ông vừa quấy chất lỏng đặc quánh vừa nheo mắt vì khói đang cuồn cuộn bay lên. Con thuyền của ông nằm trên bãi biển, cách đó mấy thước, sống thuyền chĩa lên trời, sẵn sàng để được xảm. Giờ đây, mặt trời đang lặn xuống nhanh, đã tới gần những ngọn đồi khô khốc ở bên kia cồn cát. Bóng tối tăng dần. Đám trẻ con ngồi sát bên nhau trên bãi biển, và tiếng cười của chúng đã giảm đi chút ít. Lalla nhìn Naman, tìm kiếm thứ ánh sáng trong vắt màu nước ánh lên trong cái nhìn của ông. Naman nhận ra cô, ông huơ tay tỏ dấu thân thiện với cô, rồi ông nói ngay như đó là một điều tự nhiên nhất trên đời:

"Ông đã nói với cháu về Balaabilou chưa?"

Lalla lắc đầu. Cô sung sướng bởi đây đúng là lúc để vừa nghe một câu chuyện, trong khung cảnh như thế này đây, trên bãi biển, nhìn ngọn lửa đang làm sôi sục nồi nhựa, biển cả thì xanh ngắt một màu, vừa nghe gió ấm xô khói bay đi, với đám ruồi và ong vò vẽ đang bay vù vù, và không xa lắm, có tiếng sóng biển tràn vào tận con thuyền cũ kỹ lật úp trên cát.

"À vậy là ông chưa kể cho cháu nghe chuyện Balaabilou à?"

Ông lão Naman đứng dậy để nhìn nồi nhựa đang sôi sùng sục. Ông chầm chậm xoay xoay cây gậy trong nồi, ông có vẻ hài lòng thấy mọi việc tốt đẹp. Sau đó ông đưa cho Lalla một cái xoong với cán đã nám cháy.

"Tốt lắm, cháu múc đầy nhựa vào đây rồi mang đặt ở đằng kia cho ông khi ông tới gần con thuyền."

Không đợi trả lời, ông bước ngay ra bãi biển bên con thuyền của mình. Ông soạn ra đủ mọi cây cọ tự chế với những nùi giẻ cột chặt vào đầu

"Đến đây!"

Lalla múc đầy xoong. Nhựa sôi làm vỡ đám bọt li ti cay xè, và khói làm rát mắt Lalla. Nhưng cô vẫn vừa chạy vừa cầm cái xoong đầy nhựa giơ về phía trước. Bọn trẻ vừa chạy theo cô vừa reo cười và ngồi quanh con thuyền.

"Balaabilou, Balaabilou..."

Ông lão Naman hát lâm râm tên con chim sơn ca, như để tìm cách nhớ rõ hơn tất cả nội dung câu chuyện. Ông nhúng mấy cây cọ vào nhựa nóng và bắt đầu quét lên vỏ thuyền ở những chỗ lót xơ, nơi nối ráp giữa các tấm ván.

"Chuyện đã lâu lắm rồi", Naman nói; "nó xảy ra vào thời mà ông, cha của ông, và cả ông nội của ông đều chưa ra đời, vậy mà người ta vẫn nhớ những gì đã xảy ra. Thời đó con người không như bây giờ, người ta chưa biết tới những người La Mã cũng như tất cả những gì đến từ các nước khác. Vì vậy mà thời đó vẫn còn thần linh bởi không ai xua đuổi họ cả. Vậy là vào thời đó, trong một thành phố lớn ở phương Đông, một thủ lĩnh Hồi giáo đầy quyền uy chỉ có được một cô con gái độc nhất tên là Leila, Đêm Tối. Vị thủ lĩnh yêu cô con gái của mình hơn tất cả mọi thứ trên đời, cô gái đẹp nhất trong vương quốc, cô hiền nhất, ngoan nhất và người ta dự báo cho cô tất cả hạnh phúc trên đời này...".

Chiều xuống chầm chậm trên bầu trời, khiến cho màu xanh của biển trở nên sẫm hơn, và bọt của sóng biển chừng như còn trắng xóa hơn nửa. Ông lão Naman đều đặn nhúng những cây cọ vào xoong nhựa và ông quét đi quét lại dọc theo những cái rãnh có lót xơ. Chất lỏng nóng chảy len vào các kẽ hở, nhỏ giọt trên cát. Bọn trẻ và Lalla ngắm nghía đôi bàn tay ông Naman.

"Thế rồi, một điều ghê gớm xảy tới trên vương quốc", Naman tiếp lời. "Trên khắp vương quốc, xảy ra một trận hạn hán lớn, một tai họa của Thượng đế, không còn nước ở các con sông, ở các bể chứa, và tất cả đều sắp chết khát, trước hết là cây cỏ, tiếp đến là các loài vật, cừu, ngựa, lạc đà, chim chóc, cuối cùng là con người phải chết khát ngoài đồng, bên vệ đường, đó là một điều khủng khiếp, vì vậy mà người ta vẫn còn nhớ..."

Lũ ruồi dẹt bay tới, đậu trên môi bọn trẻ và bay vù vù bên tai chúng. Mùi nhựa hăng hắc làm cho chúng say, và khói cuồn cuộn bay lên giữa các cồn cát. Lại có cả lũ ong vò vẽ, nhưng không ai đuổi chúng, bởi khi ông lão Naman kể một câu chuyện thì dường như ngay cả chúng cũng có phần thần bí, giống như các thần linh hiện hình.

"Người thủ lĩnh của vương quốc kia rất buồn, và ông cho đòi những nhà hiền triết tới để vấn kế, nhưng không ai biết phải làm gì để ngăn chặn nạn hạn hán. Bấy giờ có một người khách lạ tới, một người Ai Cập biết ma thuật. Vị thủ lĩnh cũng cho gọi hắn tới, yêu cầu hắn ra tay chặn đứng tai họa đang xảy ra trên vương quốc. Người Ai Cập nhìn vào một vết mực, hắn bỗng kinh hoàng, bắt đầu run cầm cập và không chịu nói. Nói đi chứ! vị thủ lĩnh bảo, nói đi rồi ta sẽ biến ngươi thành người giàu có nhất vương quốc này. Nhưng người khách lạ vẫn từ chối lên tiếng. Thưa ngài, hắn vừa nói vừa sụp quỳ gối, xin ngài cho tôi đi, đừng buộc tôi nói ra điều bí mật này."

Khi Naman ngừng nói để nhúng những cây cọ vào xoong, bọn trẻ và Lalla gần như nín thở. Họ lắng nghe tiếng lửa cháy tí tách và tiếng nhựa sôi trong nồi.

"Bây giờ vị thủ lĩnh nổi giận bảo người Ai Cập: Hãy nói đi, hoặc cơ sự là do nhà người tất cả. Rồi bọn đao phủ tóm lây hắn và chúng đã tuốt kiếm ra để chém đầu hắn. Lúc đó người khách lạ mới kêu lên: Dừng lại! Tôi sẽ nói ra bí mật của tai họa. Nhưng ngài nên biết rằng ngài bị nguyền rủa!".

Ông lão Naman có cách nói hết sức đặc biệt, một cách chậm rãi: “Mlaaoune, bị nguyền rủa bởi Thượng đế”, khiến bọn trẻ phải rùng mình. Ông ngừng giây lát, để quết nốt chỗ nhựa còn lại trong xoong. Đoạn ông đưa nó cho Lalla mà không nói tiếng nào, và cô phải chạy tới đống lửa để múc đầy thứ nhựa sôi sục. May thay, ông đã đợi cô trở lại rồi mới tiếp tục câu chuyện.

"Bây giờ tên Ai Cập nói với vị thủ lĩnh: Xưa kia ngài có trừng phạt một người vì tội đã trộm vàng của một thương gia không? Có, ta đã làm điều đó, vị thủ lĩnh nói, bởi nó là một tên trộm. Ngài nên biết rằng người đàn ông đó vô tội, người Ai Cập nói, hắn đã bị buộc tội oan, chính hắn gây ra trận hạn hán này, vì hắn là đồng minh của thần linh và quỷ sứ.".

Trong cảnh bãi biển khi chiều xuống như thế này đây, khi nghe giọng nói trịnh trọng của ông lão Naman, người ta tưởng đâu thời gian không còn tồn tại nữa, hoặc nó đã lùi lại phía sau, vào một thời nào khác, thật xa xôi và thật êm đềm, Lalla mong sao câu chuyện của Naman đừng ngừng lại bao giờ, dù nó phải kéo ra nhiều ngày nhiều đêm, và dù Lalla cùng bọn trẻ có ngủ quên đi nữa thì khi thức dậy, họ vẫn còn đó để lắng nghe giọng nói của Naman.

"Phải làm gì để ngăn chặn tai họa này? vị thủ lĩnh hỏi, và người Ai Cập nhìn thẳng vào mắt ông: Ngài hãy hiểu rằng chỉ có một phương thuốc độc nhất thôi, và tôi sẽ nói cho ngài biết vì ngài đã yêu cầu tôi nói ra. Ngài phải hy sinh cô con gái độc nhất mà ngài yêu thương hơn mọi thứ trên đời. Ngài hãy dâng cô làm mồi cho thú dữ trong rừng, và nạn hạn hán đang giáng xuống vương quốc ngài sẽ chấm dứt. Bây giờ vị thủ lĩnh bật khóc và kêu gào trong đau đớn và giận dữ, nhưng vì có thiện tâm, ông đã để cho người Ai Cập tự do ra đi. Khi mọi người trong vương quốc hiểu điều đó, họ cũng khóc, vì họ rất đỗi yêu Leila, con gái đấng quân vương của họ. Nhưng người ta buộc phải hy sinh, và vị thủ lĩnh đã quyết định dẫn con gái mình vào rừng để làm mồi cho thú dữ. Thế nhưng, trong vương quốc có một chàng trai yêu Leila hơn tất cả mọi người, và chàng quyết định cứu nàng. Chàng thừa hưởng từ một thấy phù thủy trong thân tộc một chiếc nhẫn giúp cho kẻ nào sở hữu nó có quyền năng biến thành loài vật nhưng mãi mãi người đó không bao giờ tìm lại được hình hài ban đầu của mình nữa, và hắn sẽ trở nên bất tử. Đêm hiến sinh tới, vị thủ linh lên đường đi vào rừng, theo sau là cô con gái...".

Không khí phẳng lặng và trong vắt, đường chân trời dường như bất tận. Lalla cố hết sức phóng tầm mắt nhìn ra xa, như thể cô đã biến thành một cánh hải âu bay thẳng về phía trước trên mặt biển.

"Vị thủ lĩnh đã tới giữa khu rừng, ông đỡ cô con gái xuống ngựa rồi trói cô vào một thân cây. Rồi ông vừa bước đi vừa khóc lóc vì đau đớn bởi ông đã nghe tiếng kêu của các loài dã thú đang tới gần nạn nhân của chúng...".

Tiếng sóng vỗ bờ nghe rõ  hơn  từng chập, như thể biển đang tới gần. Nhưng đó chỉ là tiếng gió đang thổi qua, và khi luồn vào hõm các cồn cát, gió làm tung lên những cột cát hòa lẫn trong khói.

"Trong rừng, bị trói chặt vào thân cây, nàng Leila đáng thương run lên vì sợ, nàng gọi cha đến cứu bởi nàng không có can đảm chết như vậy, bị các loài dã thú xâu xé... Đã có một con chó sói lớn tới gần nàng, và nàng thấy đôi mắt nó ánh lên như đốm lửa trong đêm. Bất chợt người ta nghe một điệu nhạc vang lên giữa rừng. Đó là một làn điệu óng ả và thuần khiết đến nỗi Leila không còn sợ nữa, tất cả mọi loài thú dữ trong rừng đều phải dừng chân lắng nghe...".

Hai bàn tay ông lão Naman lần lượt cầm lên những cây cọ quét đi quét lại dọc theo vỏ thuyền. Bọn trẻ và Lalla cũng ngắm nhìn chúng như thể chúng đang kể một câu chuyện.

"Điệu nhạc kỳ diệu ấy vang dậy khắp rừng, và các loài dã thú nằm im dưới đất lắng nghe, chúng trở nên hiền lành như đám cừu non, bởi điệu nhạc đến từ bầu trời đã làm chúng xáo động, bối rối. Leila cũng thích thú lắng nghe điệu nhạc, ngay sau đó, mớ dây trói tự chúng tháo rời, nàng bắt đầu bước đi trong rừng, và bất luận nơi nào nàng tới, người nhạc sĩ vô hình vẫn ở phía trên đầu nàng, lẩn khuất trong đám lá cây. Các loài dã thú nằm dọc theo lối đi, chúng liếm hai bàn tay nàng công chúa, không hề làm nàng đau đớn...".

Giờ đây không khí trở nên trong suốt làm sao, ánh sáng trở nên êm dịu làm sao, đến mức người ta tưởng chừng đang sống trong một thế giới khác.

"Sáng hôm sau, Leila trở về nhà cha nàng, sau khi đã đi suốt đêm. Điệu nhạc đã theo nàng tới tận trước cửa cung điện. Khi biết điều đó, mọi người đều sung sướng bởi họ rất yêu nàng công chúa. Không ai để ý tới một con chim nhỏ đang kín đáo bay từ cành cây này sang cành cây khác. Ngay buổi sáng đó, mưa đã bắt đầu rơi trên mặt đất...".

Naman ngừng tay sơn trong giây lát; bọn trẻ và Lalla cùng nhìn khuôn mặt màu đồng của ông trên đó ánh lên đôi mắt màu lục. Nhung không ai lên tiếng hỏi, không ai nói tiếng nào để tìm hiểu.

"Và rồi trong cơn mưa, con chim Balaabilou vẫn hót, bởi chính nó đã giải cứu nàng công chúa mà nó yêu. Và vì không còn khả năng tìm lại hình hài ban đầu của mình, nên hằng đêm nó đến đậu trên một cành cây gần cửa sổ của Leila, hót cho nàng nghe điệu nhạc óng ả. Người ta còn nói là sau khi chết, nàng công chúa cũng hóa thành chim để có thể gặp Balaabilou, đời đời cùng hót với nó trong những cánh rừng và những khu vườn.".

Khi câu chuyện kết thúc, Naman không nói gì nữa. Ông tiếp tục trau chuốt con thuyền của mình với những cây cọ quét nhựa dọc theo vỏ thuyền. Ánh sáng nhạt dần bởi mặt trời đã ngả về phía bên kia chân trời. Bầu trời trở nên vàng óng và lục nhạt, những ngọn đồi như nổi bật trên lớp giấy quét hắc ín. Làn khói từ tro than mỏng manh, nhẹ bẫng, khó lắm mới nhận ra được nó trong cảnh sấp bóng này, nom nó như bay lên từ một điếu thuốc.

Bọn trẻ đã lần lượt bỏ đi. Còn lại một mình Lalla với ông lão Naman. Ông đã kết thúc công việc của mình, không nói tiếng nào. Rồi đến lượt ông cũng đi, ông chậm rãi bước dọc bãi biển, mang theo những cây cọ và xoong đựng nhựa. Bây giờ bên cạnh Lala chỉ còn đống lửa đang lụi tắt. Bóng tối nhanh chóng loang khắp chiều sâu của bầu trời, tất cả màu xanh sẫm của ban ngày dần chuyển thành màu đen của bóng đêm. Trong khoảnh khắc đó, biển trở nên lặng yên mà người ta không biết tại sao. Những đợt sóng êm dịu xô vào bãi cát, trải dài lớp bọt màu hoa cà. Những con dơi đầu tiên bắt đầu bay ngoằn ngoèo trên mặt biển, săn bắt lũ côn trùng. Có một đám muỗi, một đám bướm xám bay lạc. Lalla nghe vẳng lại từ xa tiếng kêu tắc nghẽn của con cú muỗi. Trong đống tro than, chỉ còn mấy mẩu than hồng tiếp tục cháy không thành ngọn, không thành khói, như những con vật kỳ dị phập phồng lẩn khuất trong tro. Lúc mẩu than cuối cùng tắt ngấm sau khi bùng lên trong khoảnh khắc như một vì sao đang tắt, Lalla đứng dậy và bước đi.

Gần như khắp nơi trên lớp bụi của những lối đi quen thuộc đều có dấu vết, và Lalla thích thú lần theo chúng. Đôi khi chúng chẳng dẫn dắt tới đâu cả nếu đó là những dấu vết của chim chóc hay côn trùng. Đôi khi chúng đưa ta tới tận một cái hố đào trên đất hoặc tới tận cửa một ngôi nhà. Chính Hartani đã chỉ cho cô cách lần theo các dấu vết mà không để mình bị đánh lạc hướng bởi những gì ở xung quanh, cỏ, hoa hoặc những hòn sỏi lấp lánh. Khi Hartani lần theo một dấu vết, trông chú giống y hệt một con chó. Mắt chú sáng rực, hai cánh mũi nở ra, toàn thân vươn tới trước. Thậm chí thỉnh thoảng chú còn nằm sát mặt đất để đánh hơi cho tốt hơn.

Lalla rất thích những con đường mòn bên cồn cát. Cô còn nhớ những ngày đầu tiên sau khi tới Cư xá, sau khi mẹ cô chết vì bị sốt. Cô còn nhớ chuyến đi trên chiếc xe tải trùm vải bạt, và em gái của cha cô, người có tên Aamma, người bọc mình trong cái áo khoác rộng bằng len xám, mặt che mạng vì bụi sa mạc. Chuyến đi kéo dài nhiều ngày, và ngày nào Lalla cũng ngồi ở phía sau xe tải dưới tấm vải bạt ngột ngạt, giữa đống túi và bọc nặng phủ đầy bụi. Rồi một bữa nọ, qua khe hở của tấm vải bạt, cô đã trông thấy biển xanh biếc dọc theo bãi được viền bằng những lớp bọt, và cô bật khóc, không biết vì sung sướng hay vì mệt mỏi.

Mỗi lần đi trên con đường mòn, bên bờ biển, cô vẫn nghĩ tới biển xanh biếc, khi cô ngồi trên chiếc xe tải đầy bụi bặm, nghĩ tới những con sóng dài lặng lẽ xô bờ, nghiêng nghiêng, ở thật xa, dọc theo bãi biển. Cô nghĩ tới tất cả những gì cô đã chợt thấy, như thế này, qua khe hở của tấm vải bạt trùm chiếc xe tải, cô nghe mắt mình rớm lệ, bởi phần nào đó là ánh mắt mẹ cô hướng đến cô, vây bọc lấy cô, khiến cô rùng mình.

Đó là điều cô tìm kiếm dọc theo con đường của các cồn cát, tim phập phồng, toàn thân vươn tới trước, giống như Hartani khi chú lần theo một dấu vết. Cô tìm kiếm những nơi chốn cô đã tới, sau những ngày đó, đã lâu lắm rồi, chính cô cũng không còn nhớ.

Thỉnh thoảng cô nói: "Oummi", một cách dịu dàng, bằng những tiếng thì thầm. Thỉnh thoảng, một mình, cô vẫn vừa nói chuyện với mẹ, rất khẽ, trong hơi thở, vừa ngắm nhìn biển xanh giữa các cồn cát. Cô không biết rõ phải nói điều gì, bởi từ lâu lắm rồi, cô thậm chí đã quên mất mẹ cô như thế nào. Có lẽ cô đã quên cả âm thanh trong giọng nói của mẹ, quên cả những tiếng mà cô vẫn hằng thích nghe chăng?

"Oummi, mẹ đi đâu? Con rất mong mẹ tới đây thăm con, con rất mong điều đó...".

Lalla ngồi trên cát, đổi diện với biển, nhìn những hoạt động chậm chạp của sóng. Nhưng cảnh đó không còn giống hoàn toàn với ngày cô trông thấy biển lần đầu tiên, sau cảnh bụi bặm ngột ngạt trên chiếc xe tải, trên những con đường đất đỏ đến từ sa mạc.

"Oummi, mẹ không muốn trở về thăm con sao? Mẹ thấy đó, con thì con không quên mẹ.".

Lalla lục lọi trong trí nhớ dấu vết của những tiếng mà mẹ cô vẫn nói xưa kia, những tiếng mà mẹ cô vẫn hát. Nhưng thật khó để tìm được chúng. Phải nhắm mắt, ngả ra phía sau, càng xa càng tốt, như thể người ta đang rơi vào một cái giếng không đáy. Lalla lại mở mắt bởi không còn gì nữa trong trí nhớ của cô.

Cô đứng dậy, vừa bước đi trên bãi biển vừa nhìn nước xô lớp bọt chạy dài trên cát. Mặt trời thiêu đốt hai vai và gáy cô, ánh sáng làm cô chói mắt. Cô thích được như vậy. Cô cũng thích chất muối theo gió bám vào môi cô. Cô nhìn những vỏ sò trên cát, những mảnh xà cừ màu hồng, màu vàng rơm, những vỏ ốc sên mòn rỗng, những dải tảo dài màu lục-đen, tía, xám. Cô chú ý để không giẫm lên một con sứa hay một con cá đuôi. Thỉnh thoảng có một cơn náo động kỳ lạ trong cát, khi nước rút đi để lại trên đó một con cá dẹt. Lalla đi thật xa dọc bãi biển, tiếng sóng thôi thúc cô bước tới. Chốc chốc, cô lại dừng lại, đứng bất động, mắt nhìn xuống cái bóng của mình đổ dài dưới chân, hoặc nhìn bọt nước lấp lánh.

"Oummi", Lalla lại thốt lên. "Mẹ không thể trở về một chốc thôi sao? Con muốn gặp mẹ, bởi con rất cô đơn. Khi mẹ chết, khi cô Aamma tới tìm con, con không muốn đi với cô, bởi con biết sẽ không thể nào gặp lại mẹ nữa. Mẹ hãy trở về, một chốc lát thôi, mẹ hãy trở về!".

Vừa nhắm mắt lim dim vừa nhìn ánh sáng phản chiếu trên cát trắng, Lalla có thể trông thấy đồng cát bao la trải khắp nơi xa kia, nơi xứ sở của Oummi, xung quanh ngôi nhà. Thậm chí bất chợt cô rùng mình bởi trong khoảnh khắc cô tưởng như mình trông thấy cái cây khô.

Tim đập nhanh hơn, cô bắt đầu chạy về phía những cồn cát, nơi gió biển ngừng thổi. Cô nằm sấp trên cát nóng, bụi cây cúc gai khẽ cào rách váy cô và ghim những cây kim li ti vào bụng cô, vào hai đùi cô, nhưng cô bất chấp. Một cơn đau nhói dấy lên trong người cô, cơn đau mãnh liệt đến nỗi cô có cảm tưởng mình sắp ngất đi. Hai bàn tay cô vùi sâu trong cát, cô ngừng thở. Cô trở nên cứng đờ, như một tấm ván gỗ. Cuối cùng cô cũng có thể mở lại mắt, thật từ từ, như thể cô thực sự sắp trông thấy bóng dáng cái cây khô đang đợi cô. Nhưng chẳng có gì, bầu trời rộng mênh mang, xanh ngắt một màu, và cô nghe tiếng sóng biển lan xa sau cồn cát.

"Oummi, ôi, Oummi," Lalla lại kêu lên trong cơn rên rỉ.

Nhưng giờ đây cô trông thấy điều đó thật rõ ràng: nơi ấy, trước cái cây khô là cả cánh đồng đá đỏ rộng lớn, và bụi, cánh đồng rộng như muốn vươn tới điểm tận cùng trái đất. Cánh đồng trống trải, cô gái bé bỏng chạy về phía cây khô trong bụi, cô bé bỏng tới độ bất chợt mất hút giữa cánh đồng, bên cái cây đen, mà không biết phải đi đâu. Thế là cô hét lên hết sức, nhưng tiếng cô nảy trên những tảng đá đỏ, tan đi trong ánh sáng mặt trời. Cô hét lên, và không khí im lặng quanh cô thật khủng khiếp, thứ không khí im lặng bóp nghẹt, khiến người ta đớn đau. Thế là cô gái bé bỏng lạc lõng ấy bước thẳng về phía trước, cô té ngã, cô lại đứng lên, cô làm đôi bàn chân trần của mình bị trầy xước trên những cạnh đá, giọng cô vỡ òa vì những tiếng khóc nức nở, và cô không thể thở được nữa.

"Oummi! Oummi!" Cô hét lên những tiếng đó, giờ đây cô đã nghe rõ giọng mình, cái giọng rạn vỡ không thể nào vượt khỏi cánh đồng đá và bụi, nó dội ngược lại và tắc nghẹn. Nhưng đó lại chính là những tiếng mà Lalla đang nghe thấy, ở bên kia thời gian, những tiếng khiến cô đau đớn bởi chúng có nghĩa là Oummi sẽ không trở lại.

Lúc ấy, trước mặt cô bé lạc bước tuyệt vọng, giữa cánh đồng đá và bụi, bỗng xuất hiện cái cây kia, cái cây khô. Cái cây đã chết vì thiếu nước hoặc vì già nua, hoặc nữa là vì sét đánh. Nó không cao lớn lắm, nhưng nom nó thật khác thường bởi nó uốn vặn mọi phía, với mấy cành già tua tủa như xương cá và một cái thân đen đúa được tạo nên từ những sợi tơ xoắn lại với nhau, với những cái rễ đen, dài bám chặt quanh các tảng đá. Cô bé đi chầm chậm về phía cây mà không hiểu tại sao, tới gần thân cây bị thiêu cháy, cô đưa bàn tay sờ vào nó. Tức thì một nỗi sợ khiến cô giá lạnh toàn thân: từ trên cao cây khô một con rắn vươn dài, rất dài, và bò xuống. Lướt dọc cành cây, nó như dài vô tận, lớp vảy kêu xào xạo trên cây khô, tạo ra thứ tiếng động của kim loại. Con rắn ung dung bò xuống, vươn cái thân hình màu xanh-xám về phía khuôn mặt cô. Cô nhìn nó không nháy mắt, không động đậy, gần như không thở, không tiếng kêu nào có thể thoát ra khỏi cổ họng cô. Bất chợt con rắn dừng lại, nhìn cô. Thế là cô nhảy ra sau, cổ hết sức để chạy, một mình xuyên qua cánh đồng đá, cô chạy như sắp phải băng qua trái đất, miệng khô ran, hai mắt mờ đi vì ánh sáng, hơi thở rít lên, cô chạy về phía một ngôi nhà, về phía cái bóng của Oummi đang ghì siết lấy cô thật mạnh và ve vuốt mặt cô; cô ngửi thấy mùi hương êm dịu trên tóc Oummi, nghe thấy lời nói ngọt ngào của bà.

Nhưng hôm nay không có một ai, không có một ai ở nơi tận cùng vùng cát trắng này, và bầu trời càng trở nên bao la, trống trải  hơn . Lalla đang ngồi nơi chỗ trũng của cồn cát, thân thể gập làm đôi, đầu gục giữa hai gối. Cô cảm thấy cái nóng rát của mặt trời trên gáy, nơi tóc cô trải mỏng ra, và trên vai, qua lần vải váy mỏng manh của cô.

Cô nghĩ tới Es Ser, tới người cô gọi là Bí Mật, người cô đã gặp trên cao nguyên đá, về hướng sa mạc. Có thể chú muốn nói với cô điều gì đó, có thể chú muốn nói với cô rằng cô không cô đơn, muốn chỉ cho cô con đường dẫn về phía Oummi. Có thể vẫn là cái nhìn của chú giờ đây đang thiêu đốt hai vai và gáy cô.

Nhưng khi cô mờ mắt ra thì không có ai trên bờ biển.

Cơn sợ hãi của cô đã tiêu tan. Cái cây khô, con rắn, cánh đồng đá đỏ và bụi bao la cũng biến đâu mất như chưa từng tồn tại bao giờ. Lalla quay bước đi về phía biển. Biển vẫn đẹp gần như ngày Lalla trông thấy nó lần đầu tiên, qua khe hở của tấm vải bạt trùm chiếc xe tải. Mặt trời đã lau sạch không khí trên biển. Những tia sáng nhảy múa trên từng đợt sóng, trên từng Lớp bọt cuộn trào. Gió ấm, chứa đầy mùi hương của độ sâu, của tảo, vỏ sò, muối và bọt.

Lalla lại chầm chậm cất bước dọc theo bờ biển, và từ sâu thẳm trong mình, cô nghe một cơn say dâng lên, như thể thực sự tồn tại một cái nhìn nào đó từ biển cả, từ ánh sáng bầu trời, từ bãi biển trắng xóa. Cô không hiểu rõ đó là gì, nhưng cô biết có một ai đấy ở khắp nơi đang nhìn cô, đang soi sáng cô bằng cái nhìn ấy. Điều này khiến cô lo lắng đôi chút, đồng thời lại mang đến cho cô một hơi ấm, một làn sóng tỏa sáng trong cô, lan đi từ bụng tới tận những đầu ngón tay ngón chân.

Cô dừng lại, ngó quanh: không có một ai, không có một hình dạng con người nào. Chỉ có những cồn cát lớn như sững lại, điểm đầy bụi cúc gai, và sóng biển từng đợt xô vào bờ. Phải chăng chính biển đang nhìn mãi không thôi, cái nhìn sâu thẳm của sóng nước, cái nhìn rạng rỡ của cát và muối? Naman ông lão đánh cá nói rằng biển giống như một người đàn bà, nhưng ông không hề giải thích điều đó. Cái nhìn đến từ mọi phía, cùng lúc.

Đúng lúc ấy, một đàn hải âu và nhạn biển khá đông bay qua dọc theo bờ biển, phủ bóng xuống bờ biển. Lalla dừng bước, hai chân lún sâu trong cát ướt, đầu ngửa ra sau: cô nhìn những cánh chim biển bay qua.

Chúng chầm chậm bay ngược chiều gió ấm, cánh dài xòe ra khuấy động không khí. Đầu chúng hơi vươn ra nghiêng nghiêng, và cái mỏ hé mở của chúng buông ra những tiếng rên xiết, những tiếng ken két kỳ dị.

Giữa đàn, có một con hài âu mà Lalla biết rất rõ bởi nó trắng toát, không có tới một đốm đen nào. Nó bay chầm chậm trên đầu Lalla, chầm chậm đập cánh trong gió, lông cánh hơi xòe ra, mó hé mở, và khi bay như vậy, nó nhìn Lalla, cái đầu bé bỏng nghiêng về phía bờ biển, con mắt tròn vo sáng quắc giống như giọt nước

"Mày là ai? Mày đi đâu?" Lalla hỏi. Con hải âu trắng nhìn cô không đáp. Nó bay đi nhập bầy với những con khác, nó bay rất lâu dọc theo bờ biển, tìm cái gì đó để ăn. Lalla nghĩ con hải âu trắng biết cô, nhưng nó không dám bay đến chỗ cô, bởi loài hải âu không sinh ra để sống với con người.

Ông lão Naman có lần nói rằng chim biển là phần hồn của những con người đã chết trên biển trong bão tố, và Lalla vẫn nghĩ con hải âu trắng là linh hồn của một người đánh cá cao lớn và mảnh khảnh, với nước da sáng, mái tóc sáng và đôi mắt tỏa rực như một ngọn lửa. Có thể đó là một chàng hoàng từ của biển cả.

Bây giờ cô đang ngồi trên bãi biển, giữa những cồn cát, nhìn đàn hải âu bay dọc theo bờ biển. Chúng bay dễ dàng, không cần nhiều cố gắng, đôi cánh dài và cong của chúng nương theo chiều gió, đầu hơi nghiêng sang một bên. Chúng tìm thức ăn bởi cách đó không xa là bãi rác lớn của thành phố, nơi những chiếc xe tải thường tới. Lúc nào chúng cũng kêu lên bằng cách phát ra những tiếng rên rỉ bất tận, những tiếng rên rỉ sẽ bất chợt và vô cớ biến thành tiếng kêu chói tai, tiếng the thé, tiếng reo vui.

Và rồi thỉnh thoảng, con hải âu trắng, con hải âu giống như chàng hoàng từ biển cả, bay đến gần Lalla, vạch ra những vòng tròn lớn phía trên mấy cồn cát, như thể nó đã nhận ra cô. Lalla đưa cánh tay ra dấu với nó, cô thử gọi nó, cô tìm kiếm đủ mọi cái tên, hy vọng thốt lên cái tên đúng, cái tên có thể trả lại cho nó hình dạng ban đầu, có thể làm xuất hiện giữa bọt nước chàng hoàng tử của biển cả với mái tóc lấp lánh ánh sáng, với đói mất tỏa rực như những ngọn lửa.

"Souléiman!"

"Moumine!"

“Daniel!”

Nhưng con hải âu trắng to lớn vẫn tiếp tục bay vòng vòng trên bầu trời, hướng về phía biển, chóp cánh của nó lướt sát những đợt sóng, con mắt dữ dằn nhìn chăm chăm vào bóng Lalla, không đáp lại. Có lần cũng vì hơi tức bực, Lalla vừa chạy sau đàn hải âu vừa vẫy tay, và cô hét lên những cái tên, một cách tình cờ, để chọc giận cái gọi là chàng hoàng tử của biển cả.

"Đồ gà giò! Đồ chim sẻ! Đồ bồ câu con!"

Và cả:

"Đồ bồ cắt! Đồ kền kền!" Bởi đó là những loài chim mà lũ hải âu không ưa. Nhưng nó, con chim trắng, vốn không có tên, vẫn tiếp tục bay thật chậm, dửng dưng, nó bay xa dần dọc theo bờ biển, lượn trong ngọn gió Đông, còn Lalla thì hoài công chạy trên lớp cát cứng của bờ biển, cô không thể nào đuổi kịp nó.

Nó bay đi, nó lướt giữa những con chim khác dọc theo bọt nước, nó bay đi, trong chốc lát chúng chỉ còn là những cái chấm khó nhận ra, đang tan biến trong màu xanh của bầu trời và biển.

Nước cũng đẹp. Giữa mùa hè, khi trời bắt đầu mưa, nước chảy ròng ròng trên những mái nhà lợp tôn và giấy quét hắc ín, tạo nên khúc ca êm đềm trong thùng chứa nước lớn, dưới cái máng xối. Trận mưa kéo đến vào buổi tối, Lalla lắng nghe tiếng sấm ì ầm vang dậy trên thung lũng hoặc trên mặt biển. Qua những kẽ hở của mấy tấm ván, cô ngắm nhìn thứ ánh sáng trắng đẹp cháy lên và tắt đi không ngừng, làm rung chuyển mọi đồ vật trong nhà. Aamma không nhúc nhích trên giường, chị tiếp tục ngủ, đầu vùi trong chăn, không nghe thấy tiếng cơn giông kéo tới. Nhưng ở đầu kia của gian phòng, hai cậu con trai đã thức giấc, Lalla nghe thấy họ thì thầm nói chuyện và cười không thành tiếng. Họ đang ngồi trên nệm của mình, và cả họ cũng vậy, cũng đang tìm cách nhìn ra ngoài, qua kẽ hở của những tấm ván.

Lalla đứng dậy, rón rén bước ra tận cửa để có thể trông thấy bức tranh những tia chớp. Nhưng gió bắt đầu thổi, và những giọt nước lạnh, to rơi trên mặt đất, kêu lộp độp trên mái nhà; bấy giờ Lalla mới trở vào nằm lại dưới đống chăn, bởi cô thích nghe tiếng mưa như vậy: hai mắt mở to trong bóng tối, nhìn mái nhà từng lúc sáng lên, lắng nghe những giọt nước gõ mạnh vào đất và vào mái tôn như những viên đá nhỏ từ trên trời rơi xuống.

Một chập sau, Lalla nghe thấy tiếng nước tuôn ra từ máng xối, vỗ vào đáy những thùng dầu hỏa rỗng; cô sung sướng như thể chính mình đang uống nước vậy. Lúc đầu nó tạo ra một tiếng ầm vang của kim loại, rồi dần dần những cái thùng đầy nước và tiếng động trở nên sâu lắng hơn. Và trong cùng một lúc, nước tuôn chảy khắp nơi, trên mặt đất, trong những cái vũng, trong những cái nồi cũ bỏ phế bên ngoài. Lớp bụi khô của mùa đông bay lên trong không khí khi mưa ập xuống nền đất, tạo thành mùi kỳ lạ của đất ướt, của rơm và khói, hít vào ngực rất dễ chịu. Có những đứa bé chạy trong đêm. Chúng cởi phăng quần áo, vừa trần truồng chạy dưới mưa, dọc theo các con đường, vừa cười reo. Lalla rất muốn được như chúng, nhưng giờ đây cô đã quá già, và những cô gái ở tuổi cô thì không thể trần truồng mà đi đứng được. Thế là cô dỗ lại giấc ngủ nhưng vẫn không ngừng lắng nghe tiếng lộp độp của nước mưa trên mái tôn, vẫn không ngừng nghĩ tới hai suối nước đẹp mắt tuôn ra ở mỗi bên mái, làm tràn những thùng dầu hỏa bằng thứ nước trong lành.

Điều thú vị là khi nước từ trên trời rơi xuống như vậy trong nhiều ngày đêm liền, người ta có thể đi tắm nước nóng tại nhà tắm ở bên kia sông, trong thành phố. Aamma đã quyết định dẫn Lalla đi tắm vào lúc xế chiều, khi ánh mặt trời có phần dịu lại và khi những đám mây trắng to kềnh bắt đầu tích tụ trên trời.

Đó là ngày tắm của phụ nữ và mọi người đều đi về phía nhà tắm, theo con đường mòn hẹp ngược lên dòng sông. Đi ba hay bốn cây số về mạn thượng lưu, có một cây cầu, với con đường xe tải: nhưng trước khi tới đó, có một nơi để lội qua sông. Chính tại đây những người phụ nữ vượt qua con sông.

Aamma đi trước, với Zubida, và người em họ của chị là Zora, cùng những người đàn bà khác mà Lalla biết mặt nhưng quên tên. Họ vén váy lên để lội, họ cười nói lớn tiếng. Lalla đi hơi thụt lùi phía sau và cô rất hài lòng bởi những buổi chiều đó, trong nhà không có việc gì phải làm, cũng không phải đi tìm củi để chụm. Hơn nữa cô rất thích những đám mây trắng to kềnh, bay thật thấp trên bầu trời, và màu xanh của cỏ bên bờ sông. Nước sông lạnh ngắt, có màu đất, chao động giữa đôi chân Lalla lúc cô lội qua sông. Khi đi tới mực nước giữa sông, có một cái bậc, Lalla đã trượt té và nước ngập tới bụng, cô vội bước lên, chiếc váy dài dán chặt vào bụng và hai đùi cô. Có những đứa con trai ở bờ bên kia đang nhìn những người đàn bà vén váy để qua sông, và người ta phải lấy sỏi ném tới tấp vào chúng.

Nhà tắm là một kiểu nhà kho lớn bằng gạch được cất ngay bên sông. Đó là nơi Aamma từng dẫn Lalla tới khi lần đầu tiên cô đến đây, đến Cư xá, và cô chưa bao giờ trông thấy thứ gì tương tự. Chỉ có một phòng lớn với những bồn tắm nước nóng và những cái lò nung đá. Một ngày dành cho phụ nữ, một ngày dành cho đàn ông. Lalla rất thích phòng này bởi có nhiều ánh sáng chiếu vào qua các khung cửa sổ thật cao trên tường, dưới mái bằng tôn múi. Nhà tắm chỉ hoạt động vào mùa hè bởi ở đây nước rất khan hiếm. Nước đổ xuống từ một bể chứa lớn xây trên cao, chảy dọc theo một đường ống lộ thiên vào tận nhà tắm nơi nó tuôn như thác vào một cái bể lớn bằng xi măng nom giống cái bể giặt. Chính nơi đây Aamma và Lalla sẽ đến tắm tiếp sau lần tắm nước nóng, họ vừa xối những gáo nước lạnh lên người vừa khe khẽ kêu lên vì nước khiến họ run lập cập.

Nơi đây cũng có điều gì đấy khiến Lalla thích thú. Đó là hơi nước tràn ngập cả gian phòng giống như một lớp sương mù trắng, tầng tầng lớp lớp dâng lên tới trần nhà và thoát ra ngoài qua các khung cửa sổ khiến ánh sáng trở nên lung linh, chập chờn. Khi bước vào phòng, người ta ngột ngạt trong giây phút vì hơi nước. Rồi người ta cởi quần áo, xếp chúng gọn gàng trên chiếc ghế dựa ở cuối phòng. Thời gian đầu, Lalla cảm thấy xấu hổ, cô không muốn cởi truồng trước những người đàn bà khác, bởi cô không quen tắm. Cô nghĩ thiên hạ nhìn ngắm cô, chế nhạo cô bởi cô không có vú và bởi da cô trắng tươi. Nhưng Aamma rầy cô và buộc cô phải cởi tất cả quần áo, rồi búi mái tóc dài của cô lại, dùng dây vải cột cho gọn. Bây giờ thì Lalla cứ vô tư thoát y. Thậm chí cô còn chẳng chú ý tới kẻ khác. Lúc đầu cô thấy điều đó thật khủng khiếp bởi có nhiều người đàn bà rất xấu và rất già với làn da nhăn nheo như lớp vỏ cây khô, hoặc những người mập, bự với hai vú lủng lẳng như hai cái túi da, hoặc những người đau yếu với đôi chân lở loét và sưng phù. Nhưng bây giờ, cô đã nhìn họ khác đi. Cô thương hại những người đàn bà xấu xí và đau yếu, cô không còn kinh sợ họ nữa. Rồi thì nước mới đẹp đẽ và trong lành làm sao, nước từ trên trời rơi thẳng vào các bể lớn, nước tinh khôi tới độ chữa bệnh được cho những ai cần đến nó.

Và như thế, Lalla ngụp trong nước của cái bồn, lần đầu tiên sau nhiều tháng dài khô hạn: nước trùm lên cơ thể cô, nước ôm siết làn cô, đôi chân cô, bụng cô, ngực cô, mạnh đến nỗi cô phải ngừng thở trong giây phút.

Nước rất nóng, rất rát, nước làm cho máu rần rật dưới làn da, nước làm nở các lỗ chân lông, nước truyền những luồng sóng nóng hổi vào tận bên trong cơ thể, như thể nó chứa trong mình sức mạnh của bầu trời và mặt trời. Lalla trượt xuống đáy bồn tắm cho tới khi nước nóng ngập qua cằm cô, chạm vào đôi môi cô và dừng lại đúng ngay dưới hai lỗ mũi. Bấy giờ cô cứ nằm yên như vậy một hồi lâu, không động đậy, mắt nhìn lên trần nhà lợp tôn múi dường như đang nhích tới dưới đám mây hơi nước.

Sau đó Aamma bước tới với một nắm cỏ xà phòng và bột dung nham, và chị kỳ cọ cơ thể Lalla để tẩy sạch mồ hôi và bụi, trên lưng, trên hai vai, trên hai chân cô. Lalla để chị làm bởi chị rành việc đánh xà phòng và chà xát; sau đó Lalla tới cái bể lớn, và cô lặn vào nước mát, gần như lạnh, nước siết chặt những lỗ chân lông của cô, làm láng da, làm căng các dây thần kinh và bắp thịt cô. Cô đang tắm cùng những người đàn bà khác, vừa tắm vừa nghe nước từ bể chứa lớn chảy vào như thác. Lalla thích thứ nước đó hơn cả. Nó trong như nước nguồn chảy xuống từ núi, nó nhẹ, nó lướt trên da thịt cô như một viên đá mòn nhẵn, nó nảy lên trong ánh sáng, nó tung tóe thành muôn nghìn giọt. Dưới vòi nước, mấy người đàn bà gội rửa những mái tóc đen dài nặng nề. Ngay cả những thân thể xấu xí nhất cũng trở nên xinh đẹp qua làn nước trong như pha lê, và cái lạnh khiến những tiếng cười cao vút vang dậy. Aamma hất những bụm nước lớn vào mặt Lalla, và hàm răng trắng muốt của chị sáng lên trên khuôn mặt màu đồng. Những giọt nước long lanh từ từ chảy trên đôi vú màu sẫm, trên bụng, trên đùi chị. Nước mài bóng làn da, làm mát dịu gan bàn tay. Trời lạnh mặc dù gian phòng ngập trong hơi nước.

Aamma trùm lên người Lalla một cái khăn lớn, chị cũng quấn mình trong một lớp chăn cột lại trên ngực. Họ cùng bước về phía cuối phòng, nơi quần áo được xếp ngay ngắn trên những chiếc ghế dựa. Họ ngồi xuống, và Aamma bắt đầu chài tóc cho Lalla hồi lâu, từng mớ tóc một, đồng thời vuốt chúng cho láng giữa mấy ngón của bàn tay trái để tước đi những trứng chí.

Đó cũng là điều thú vị, như trong một giấc mơ, bởi Lalla được nhìn thẳng về phía trước, không nghĩ ngợi gì, mệt mỏi vì nước, ngái ngủ vì hơi nước nặng nề đang khó nhọc dâng lên tới tận những khung cửa sổ nơi ánh mặt trời run rẩy, nhức óc trước giọng nói và tiếng cười của những người đàn bà, tiếng xối xả của nước, tiếng ro ro của những cái lò nung đá. Bấy giờ cô ngồi trên chiếc ghế dựa bằng kim loại, hai bàn chân trần đặt trên nền xi măng mát lạnh, người run lên trong chiếc khăn ướt đẫm, và hai bàn tay khéo léo của Aamma vẫn chải tóc cho cô không mệt mỏi, chị kéo chúng dài ra, vuốt chúng cho láng, trong khi những giọt nước cuối cùng chảy trên má cô và dọc theo lưng cô.

Tiếp theo, khi mọi việc xong xuôi, khi đã mặc lại quần áo, họ cùng ra ngoài ngồi trong hơi nóng của mặt trời chiều, và họ uống nước bạc hà trong cái ly được trang trí bằng những hình vẽ mạ vàng, họ gần như không nói gì, như thể vừa trải qua một chuyến du lịch dài và đã chán chê với những điều kỳ diệu. Đường về Cư xá, nơi được dựng bằng ván và giấy quét hắc ín, hãy còn xa, ở bên kia dòng sông. Đêm nhuốm màu xanh đen, những vì sao lấp lánh trong mây khi họ về tới nhà.

Có những ngày không giống những ngày khác, đó là ngày lễ hội, và phần nào chính vì những ngày ấy mà người ta sống, người ta chờ đợi, người ta hy vọng. Khi ngày lễ gần tới, mọi người chỉ bàn tán về nó, trên các con đường của Cư xá, trong các ngôi nhà, bên máy nước. Mọi người đều nôn nóng và mong sao ngày lễ mau đến. Đôi khi, Lalla thức giấc vào buổi sáng, tim đập mạnh, cảm giác kỳ lạ như kiến bò trong tay chân, bởi cô nghĩ hôm đó là ngày lễ. Cô dậy nhanh như cắt, thậm chí còn chẳng kịp đưa tay vuốt tóc, rồi cô ra đường để chạy trong hơi lạnh buổi sáng trong khi mặt trời còn chưa ló dạng và tất cả vẫn xám xịt, lặng lẽ, ngoại trừ mấy con chim. Nhưng vì trong Cư xá chẳng có ai động tĩnh gì nên cô hiểu ra rằng ngày lễ chưa tới và cô chỉ còn cách trở về vùi mình dưới đống chăn, trừ phi cô quyết định lợi dụng dịp đó để tới ngồi giữa các cồn cát, ngắm những tia sáng mặt trời đầu tiên trên những ngọn sóng.

Thứ luôn kéo dài, diễn tiến chậm chạp, kích thích trạng thái nôn nóng trong thân thể những người đàn ông và những người đàn bà, là sự nhịn ăn. Bởi thời kỳ trước ngày lễ, người ta ăn rất ít, chỉ ăn trước khi mặt trời mọc và sau khi mặt trời lặn, cũng không uống. Thế là thời gian càng trôi qua, thì lại có một cái gì đó như khoảng trống càng lớn dần trong cơ thể, thiêu đốt ruột gan, khiến người ta ù tai. Nhưng Lalla vẫn thích nhịn ăn, bởi khi không ăn, không uống trong nhiều tiếng đồng hồ, và nhiều ngày, thì điều đó giống như thể người ta lau rửa phần bên trong cơ thể mình. Giờ khắc dường như dài hơn, trọn vẹn  hơn  bởi người ta chú ý tới từng việc nhỏ nhất. Bọn trẻ không tới trường nữa, đàn bà không làm việc ngoài đồng nữa, thanh niên không ra thành phố nữa. Mọi người đều ngồi trong bóng mát của những căn lều và đám cây cối, vừa lai rai nói chuyện vừa ngắm những cái bóng lay động theo ánh mặt trời.

Khi người ta nhịn ăn trong nhiều ngày, bầu trời dường như cũng sạch hơn, xanh hơn và trở nên bóng láng ở phía trên mặt đất trắng. Những tiếng động cũng rền vang hơn, chúng kéo dài ra như khi người ta ở trong một cái hang, và ánh sáng như thuần khiết hơn, mượt mà hơn.

Thậm chí ngày cũng dài hơn, điều khó mà giải thích được, nhưng từ lúc mặt trời mọc tới lúc chiều tà, có thể nói như cả một tháng trời đã trôi qua.

Lalla thích nhịn ăn như vậy, khi mặt trời thiêu đốt và khi cái khô hạn xâm chiếm tất cả. Bụi xám để lại trong miệng cái vị của sỏi đá, và thỉnh thoảng người ta phải mút mút những loài cỏ li ti có mùi chanh hoặc những chiếc lá hăng hắc của cỏ chiba nhưng không quên nhổ nước bọt.

Khi tới thời kỳ nhịn ăn, ngày nào Lalla cũng đến gặp Hartani trên đồi đá. Chú cũng không ăn, không uống cả ngày, nhưng điều này không hề hấn gì tới chú, và khuôn mặt chú lúc nào cũng mang cùng màu nắng cháy ấy. Hai mắt chú rực lên trên khuôn mặt u ám, những cái răng lấp lánh khi chú mỉm cười. Điều khác biệt duy nhất là chú trùm kín trong cái áo khoác bằng len thô để khỏi mất nước trong cơ thể. Chú cứ như vậy, đứng bất động dưới mặt trời trên một chân, chân kia chống lên bắp chân đang đứng, ở dưới gối, và chú nhìn ra xa, về phía những ánh phản chiếu của không khí đang nhảy múa, về phía đàn cừu và dê.

Lalla ngồi bên chú trên một tảng đá bằng phẳng, cô lắng nghe những tiếng động đến từ mọi phía của ngọn núi, tiếng côn trùng, tiếng huýt sáo của những người chăn cừu, cả tiếng răng rắc của hơi nóng làm đá giãn nở, và tiếng gió thổi qua. Cô có trọn thì giờ cho mình, bởi trong thời kỳ nhịn ăn, người ta không phải đi tìm nước và cây khô để nấu bếp nữa.

Điều thú vị là được sống trong toàn bộ không khí khô hạn này suốt thời kỳ người ta nhịn ăn, bởi điều đó giống như một cơn đau mãnh liệt phát ra từ mọi bộ phận, như một cái nhìn đăm đăm không dứt. Đêm đêm, vầng trăng xuất hiện sát bên những ngọn đồi đá, tròn vành vạnh, tỏa sáng khắp nơi. Bây giờ Aamma dọn ra món súp đậu ít ỏi và bánh mì, và mọi người ăn vội vã, ngay cả Selim, chồng của Aamma, mà người ta vẫn gọi là người Soussi, cũng ăn tới tấp, quên cả việc cho dầu ô liu vào bánh mì như lệ thường. Không ai nói gì, không có chuyện gì để nói. Lalla thì muốn nói, cô có hàng đống điều để nói, với một chút bồn chồn trong lòng, nhưng cô biết đó là điều không thể, bởi không được phép khuấy động bầu không khí im lặng của thời kỳ nhịn ăn. Khi người ta nhịn ăn thì như vậy đó, người ta nhịn cả nói cùng tất cả các suy nghĩ. Người ta vừa chậm rãi bước vừa khẽ kéo lê đôi chân, người ta không dùng ngón tay để chỉ chỏ người lẫn vật, người ta không dùng miệng huýt sáo.

Bọn trẻ thỉnh thoảng vẫn quên mất rằng đang trong thời kỳ nhịn ăn, bởi cũng khó mà dằn lòng mãi được. Thế là chúng phá lên cười, hoặc vừa đi vừa chạy băng qua các con đường, làm bụi tung mù mịt và khiến lũ chó sủa vang. Còn những bà già thì la hét phía sau, ném sỏi vào chúng, và chúng chạy được một hồi thì dừng lại, cũng có thể là do chúng đuối sức do nhịn ăn.

Thời kỳ này kéo dài lâu đến nỗi Lalla không còn nhớ rõ những gì trước đó. Rồi một bữa, Aamma đi về phía những ngọn đồi để mua một con cừu, và mọi người đều biết rằng ngày lễ đã gần kề, Aamma đi một mình bởi chị bảo Selim người Soussi không có khả năng mua được món gì tốt. Chị đi trên con đường mòn nhỏ hẹp chạy ngoằn ngoèo về phía những ngọn đồi đá, nơi những người chăn cừu sinh sống. Lalla và mấy đứa trẻ đi theo chị từ xa. Khi tới những ngọn đồi, Lalla ngó xem liệu Hartani có ở đó không, nhưng cô biết là vô ích: chú chăn cừu ấy không thích người, và chú bỏ đi khi người ở Cư xá đến mua cừu. Cha mẹ nuôi của Hartani đang cạo lông cừu. Họ đã làm một cái bãi giữ cừu với những cành cây cắm xuống đất, và họ ngồi trong bóng mát để chờ.

Không có những người buôn cừu hay những người chăn cừu khác. Một mùi hăng hắc của mỡ và nước đái cừu lan tỏa trên đất khô, và người ta nghe thấy tiếng hét dữ dội của những con vật bị nhốt trong vuông đất rào kín bằng cành cây. Có nhiều người từ Cư xá tới, đôi khi có cả những người từ thành phố; họ đậu xe ở cổng vào Cư xá, phía cuối con đường rồi đi bộ theo con đường mòn. Đó là những người miền Bắc, da vàng, những ông chủ mặc com lê, hoặc là những nông dân miền Nam, những người Soussi, Fassi, Mogador. Họ biết có nhiều người chăn cừu ở đây, có khi họ biết cả người thân, bạn bè, và họ hy vọng tìm được một con vật tốt giá rẻ, hy vọng có được một vụ làm ăn. Họ đứng trước vuông đất rào, họ tranh cãi, họ khoa tay, họ cúi xuống để nhìn những con cừu được kỹ hơn.

Aamma thong thả bước qua cái chợ. Chị không dừng bước, chị chỉ đi vòng các vuông đất rào, chị nhìn rất nhanh, nhưng chị thấy ngay giá trị của các con vật. Khi nhìn qua tất cả các vuông đất rào, chắc chắn chị đã chọn được con cừu đúng ý. Thế rồi chị đến gặp người buôn cừu, và chị hỏi giá. Và vì chị muốn con cừu đó chứ không phải con cừu khác, chị gần như không mặc cà, chị trao ngay tiền cho người chủ. Chị đã thận trọng mang theo một sợi dây, và một chú chăn cừu đã tròng sợi dây quanh cổ con cừu. Mọi việc xong xuôi, chỉ còn việc dẫn con cừu về nhà. Chính cậu con trưởng của Aamma, người mà ai nấy quen gọi là Bareki, được vinh dự dẫn cừu về nhà. Đó là một con cừu to và khỏe, với bộ lông vàng bẩn thỉu nực mùi nước tiểu, nhưng Lalla vẫn thấy thương hại nó phần nào khi nó đi qua, đầu cúi thấp và hai mắt kinh hoàng bởi cậu trai cố hết sức để kéo sợi dây đang siết cổ nó. Sau đó người ta cột con cừu phía sau nhà Aamma trong cái góc hẹp ngăn bằng những tấm ván cũ đặc biệt dành cho nó, người ta cho nó ăn và uống tất cả những gì nó thích trong những ngày cuối đời nó.

Thế rồi, một sáng đẹp trời, khi Lalla thức giấc, cô biết ngay rằng đó là ngày lễ. Cô biết điều này mà không cần ai phải nói với cô, đơn giản chì cần mở mắt ra và trông thấy ánh sáng ngày hôm đó. Cô đứng bên ngoài trong giây lát, cùng bọn trẻ khác, và tiếng rì rầm của ngày lễ đã bắt đầu lan ra trong không khí, dâng lên tận phía trên những ngôi nhà bằng ván và giấy quét hắc ín, như tiếng chim râm ran.

Lalla cố hết sức để chạy thật nhanh trên mặt đất còn lạnh lẽo, cô chạy băng đồng, dọc theo con đường mòn nhỏ hẹp đưa tới biển. Khi cô tới phía trên những cồn cát, gió biển thổi ập vào mặt cô, mạnh đến nỗi hai cánh mũi co lại, và cô lảo đảo ngã về phía sau. Biển âm u dữ dội, nhưng bầu trời vẫn mang vẻ xám dịu và êm ả đến nỗi cô không còn sợ nữa. Cô cởi quần áo thật nhanh, và không chút ngần ngại, cô ngụp đầu trong nước. Sóng biển ồ ạt vây phủ lấy cô, đập vào mí mắt, thái dương cô, chui vào mũi cô. Nước mặn đầy ứ miệng cô, chảy trong họng cô. Nhưng ngày hôm đó, Lalla không sợ biển, cô uống từng ngụm lớn nước mặn, và cô vừa bước ra khỏi sóng biển vừa lảo đảo như say, mắt mờ đi vì muối. Sau đó cô quay trở lại biển, và cô bơi thật lâu song song với bờ biển, hai gối cô cọ vào cát khi nước rút đi, rồi những đợt sóng lại ập tới nâng cô lên.

Bấy giờ con hải âu trắng toát mà Lalla rất thích đang vừa chầm chậm bay qua trên đầu cô vừa cất tiếng kêu khe khẽ. Lalla ra dấu với nó và cô hét lên những cái tên một cách cầu âu để gọi nó tới

"Ê! Kalla! Illa! Zemzar! Horriya! Habib! Cherara! Haĩm!..."

Khi cô hét tới cái tên cuối cùng, con hải âu nghiêng đầu và nhìn cô, rồi bắt đầu bay vòng vòng phía trên cô gái trẻ.

"Hann! Haĩm!" Lalla lại hét lên, giờ đây cô tin chắc rằng đó chính là tên chàng thủy thủ mất tích trên biển xưa kia, bỏi cái tên đó có nghĩa là: Người Lang Thang.

"Hann! Hann! Đến đây, ta van người đó!"

Nhưng con hải âu trắng lại bay thêm một vòng nữa rồi bay đi trong gió dọc theo bờ biển về nơi những con hải âu khác vẫn quây quần bên nhau mỗi sáng trước khi bay về phía bãi rác của thành phố.

Lalla khẽ rùng mình bởi cô vừa cảm thấy cái lạnh của gió và của biển. Giờ đây mặt trời không còn xa nữa. Những tia sáng màu hồng vàng vừa nảy sinh từ phía sau những ngọn đồi đá, nơi Hartani sống. Trên làn da Lalla, những giọt nước biển lấp lánh trong ánh sáng vì cô đang nổi da gà. Gió thổi mạnh, và cát gần như phủ kín chiếc váy dài màu xanh của Lalla. Không đợi người khô, cô đã mặc lại quần áo rồi lại đi, nửa chạy nửa bước, về phía Cư xá.

Ngồi xổm trước cửa nhà mình, Aamma đang chiên những cái bánh tẩm bột trong chiếc nồi lớn đựng dầu sôi sục. Lò lửa bằng đất phát ra ánh sáng đỏ trong bóng tối khi ấy vẫn vảng vất bên những mái nhà.

Có thể đó là khoảnh khắc lễ hội mà Lalla thích hơn hết. vẫn còn run rẩy vì sự mát lạnh của biển, cô ngồi xuống trước lò lửa nóng rực, và cô ăn những cái bánh tẩm bột chiên giòn rụm, cô nhấm nháp hương vị ngọt ngào của bột nhão và mùi thơm hăng hắc của nước biển còn đọng trong họng cô. Aamma trông thấy tóc cô ướt đẫm và chị khẽ la rầy cô tí chút chứ không la rầy quá đáng vì đó là một ngày lễ. Đến lượt đám con của Aamma tới ngồi bên lò lửa, mắt vẫn còn sưng vì mới ngủ dậy, rồi tới lượt Selim người Soussi. Họ ăn những cái bánh tẩm bột chiên màu vàng hổ phách chất đầy trong cái mâm đất lớn, không nói năng gì. Chồng của Aamma vừa ăn chậm rãi vừa vận động hai quai hàm như đang nhai lại và thỉnh thoảng anh ngừng ăn để liếm những giọt dầu chảy dọc hai bàn tay. Tuy vậy anh vẫn cứ nói chút ít về những điều không quan trọng mà chẳng ai buồn nghe.

Ngày hôm đó, có mùi vị của máu, bởi đó là ngày người ta phải giết con cừu. Điều này gây nên một ấn tượng kỳ dị, như thể có gì đấy tàn nhẫn và căng thẳng, có gì đấy như kỷ niệm về một cơn ác mộng khiến tim đập nhanh. Đàn ông, đàn bà đều vui vẻ, mọi người đều vui vẻ, bởi đã kết thúc thời kỳ nhịn ăn và người ta sắp có thể ăn uống không ngừng nghỉ cho tới lúc thỏa thuê thì thôi. Nhưng Lalla không thể vui trọn vẹn được, vì con cừu. Thật khó nói, điều này giống như một cơn hối hả bên trong cơ thể cô, giống như một ước muốn chạy trốn. Cô đặc biệt nghĩ tới điều đó vào những ngày lễ. Có thể cô cũng giống như Hartani, và có thể những kỳ lễ hội không phải dành cho cô.

Anh hàng thịt tới, để giết con cừu. Có khi đó là Naman ông lão đánh cá, bởi ông là người Do Thái và ông có thể giết cừu mà không ngại tai tiếng. Hoặc một người tới từ nơi khác, một người Aissaoua có đôi cánh tay vạm vỡ và khuôn mặt hung ác. Lalla căm ghét ông ta. Với Naman thì khác, ông chỉ làm điều này khi người ta yêu cầu, để giúp đỡ, và ông không nhận sự trả công nào ngoài một miếng thịt nướng. Nhưng anh hàng thịt lại rất ác, và anh ta chỉ giết con cừu khi được người ta trả tiền. Anh ta dẫn con vật đi bằng cách kéo sợi dây còn Lalla lẩn tránh ra tận biển để khỏi nghe thấy những tiếng kêu xé ruột của con cừu mà người ta kéo tới chỗ đất nện cách máy nước không xa lắm, và để khỏi trông thấy máu phọt ra từng hồi khi anh hàng thịt cắt cổ con vật bằng con dao to nhọn hoắt, thứ máu đen chảy đầy mấy cái thau tráng men và bốc khói nghi ngút. Nhưng Lalla cũng sớm quay về, bởi sâu thẳm trong cô, có ước muốn kia đang lay động, có cơn đói kia.

Khi trở về gần nhà Aamma, cô nghe lửa cháy lẹt đẹt, cô nghe mùi thơm lừng của thịt đang nướng. Để nướng những miếng thịt cừu ngon nhất, Aamma không cần ai giúp chị. Chị thích một mình ngồi xổm trước lửa, và tự tay quay những que xiên, những đoạn dây sắt trên đó người ta xâu những miếng thịt. Khi những miếng thịt đùi và sườn đã chín, chị đưa chúng ra khỏi lửa, đặt chúng vào một cái mâm đất nung đặt ngay cạnh bếp. Sau đó chị gọi Lalla, bởi đã đến lúc hun khói. Đấy cũng là một trong những khoảnh khắc lễ hội mà Lalla thích hơn cả. Cô ngồi cạnh lửa, không xa Aamma lắm. Lalla nhìn ngắm gương mặt chị qua những lửa và khói. Thỉnh thoảng có những cuộn khói đen bốc lên khi Aamma ném vào lửa một nắm cỏ ướt, hoặc cành tươi.

Aamma vừa lai rai nói chuyện vừa chuẩn bị món thịt, Lalla lắng nghe chị nói đồng thời lắng nghe tiếng lửa cháy tí tách, tiếng hò hét của trẻ con đang nô đùa xung quanh, và những giọng nói của cánh đàn ông; cô cảm thấy mùi hừng hực và nồng đậm ám vào mặt, vào tóc, vào quần áo mình. Lalla dùng con dao nhỏ cắt thịt thành những lát dài, mỏng, và đặt chúng lên cái vỉ bằng cành tươi treo phía trên ngọn lửa, nơi từ đó khói xông lên. Đó cũng là lúc Aamma nói về thời kỳ xa xưa, về cuộc sống ở những vùng đất miền Nam, ở bên kia những ngọn núi, nơi bắt đầu của cát sa mạc và nơi có những suối nước trong xanh như bầu trời.

"Cô nói về Hawa đi, cô Aamma", Lalla nói.

Và bởi ngày thì dài, bởi người ta không có việc gì làm ngoài việc vừa nhìn những lát thịt đang khô trong cuộn khói xoáy lên vừa thỉnh thoảng xoay trở chúng bằng một cành cây, hoặc liếm các ngón tay để khỏi bị bỏng, nên Aamma bắt đầu nói. Lúc đầu giọng chị chậm rãi và ngập ngừng như thể đang cô nhớ lại, sau đó nó trở nên lưu loát tự nhiên dưới hơi nóng của mặt trời đang từ từ lên cao trên bầu trời xanh, trong tiếng tí tách của lửa, cùng mùi thịt và khói.

"Lalla Hawa (đó là cái tên mà Aamma dùng để gọi mẹ Lalla) nhiều tuổi hơn cô, và cô nhớ rõ lần đầu tiên mẹ cháu bước vào nhà khi cha cháu đi cùng bà. Mẹ cháu tới từ miền Nam, từ sa mạc mênh mông, và đó chính là nơi cha cháu quen mẹ cháu, bởi bộ lạc của mẹ cháu ở miền Nam, trong thung lũng Saguiet el Hamra, gần thánh địa Smara, và bộ lạc của mẹ cháu thuộc gia đình của Ma el Aĩnine vĩ đại, người vẫn được gọi là Nước Mắt. Nhưng bộ lạc của mẹ cháu phải rời khỏi vùng đất của mình, bởi bọn lính Cơ Đốc đã xua đuổi họ, đàn ông, đàn bà và trẻ con, không chừa một ai, và họ đã đi bộ ròng rã nhiều ngày nhiều tháng qua sa mạc. Đó là điều mẹ cháu đã kể cho cô nghe sau này. Thời ấy, Ở Souss, bọn cô nghèo lắm, nhưng bọn cô rất hạnh phúc với nhau, bởi cha cháu rất yêu Lalla Hawa. Bà ấy biết cười và hát, bà ấy còn chơi cả đàn ghi ta, bà vẫn thường ngồi trước cửa nhà, dưới ánh mặt trời, và hát những hài hát...".

"Mẹ cháu hát những bài gì hà cô Aamma?"

"Đó là những bài hát miền Nam, một số bài bằng tiếng Berbère, những hài hát Assaka, Goulimine, Tan Tan, nhưng cô không thể hát như mẹ cháu được.".

"Cũng chẳng sao, cô Amma, cô hãy hát chỉ để cháu được biết thôi mà."

Thế là Aamma khe khẽ hát, tiếng hát xuyên qua âm thanh lẹt đẹt của lửa. Lalla nín thở để nghe rõ  hơn  bài hát của mẹ mình.

"Một ngày nào đó, ôi, một ngày nào đó, con quạ sẽ trở nên trắng tinh, biển sẽ khô cằn, người ta sẽ tìm thấy mật ngọt trong hoa xương rồng, người ta sẽ làm được một chiếc giường với những cành keo, ôi, một ngày nào đó, sẽ không còn nọc độc trong miệng rắn và những viên đạn trong các khẩu súng sẽ không còn gây ra chết chóc, nhưng đó cũng là ngày tôi rời xa tình yêu của mình...".

Lalla lắng nghe giọng hát thì thầm trong lửa mà không nhìn vào mặt Aamma, như thể chính giọng hát của mẹ cô đang vọng tới cô.

"Một ngày nào đó, ôi, một ngày nào đó, gió sẽ không thổi trên sa mạc nữa, những hạt cát sẽ trở nên ngọt như đường, dưới từng tảng đá trắng sẽ có một mạch nước chờ đợi tôi, một ngày nào đó, ôi, một ngày nào đó, những con ong sẽ hát cho tôi một bài ca, bởi ngày đó tôi sẽ đánh mất tình yêu của mình...".

Nhưng lúc này giọng Aamma đã thấy đổi, nó mãnh liệt và nhẹ nhàng hơn, nó cao vút như tiếng sáo, nó rền vang như tiếng chuông đồng; giờ đây, đó không còn là giọng của chị nữa, đó là một giọng mới mẻ, giọng của một thiếu phụ xa lạ đang hát qua một màn lửa và khói, cho Lalla nghe, riêng cho Lalla mà thôi.

"Một ngày nào đó, ôi, một ngày nào đó, sẽ có mặt trời trong đêm tối, và mặt trăng sẽ để lại những vũng nước trắng trên sa mạc, khi bầu trời xuống thấp đến nỗi tôi có thể chạm vào các vì sao, một ngày nào đó, ôi, một ngày nào đó, tôi sẽ thấy bóng mình nhảy múa ngay trước mặt, và đó là ngày tôi đánh mất tình yêu của mình...".

Giọng hát diệu vợi lướt qua Lalla như một con run rẩy, vây bọc lây cô, và ánh mắt cô trở nên bối rối khi cô nhìn những ngọn lửa nhảy múa trong ánh sáng mặt trời. Bầu không khí im lặng tiếp sau bài hát dài dằng dặc, và Lalla có thể nghe xa xa tiếng nhạc cùng nhịp trống của ngày lễ. Giờ đây cô trơ trọi một mình, như thể Aamma đã cất bước, bỏ lại cô với cái giọng xa lạ đang ca bài ca kia.

"Một ngày nào đó, ôi, một ngày nào đó, tôi sẽ nhìn vào gương và tôi sẽ thấy khuôn mặt, tôi sẽ nghe tiếng anh từ đáy giếng vọng lên, và tôi sẽ nhận ra những bước chân anh trên cát, một ngày nào đó, ôi, một ngày nào đó, tôi sẽ biết được ngày chết của tôi, bởi đó là ngày tôi đánh mất tình yêu của mình...".

Giọng hát trở nên trầm đục, giống như một tiếng thở dài, nó run run trong ngọn lửa chập chờn, nó tan biến trong những cuộn khói lam.

"Một ngày nào đó, ôi, một ngày nào đó, mặt trời sẽ tối đen, trái đất sẽ mở toang tới trung tâm, biển sẽ lại phủ lên sa mạc, một ngày nào đó, ôi, một ngày nào đó, đôi mắt tôi sẽ không còn trông thấy ánh sáng, miệng tôi sẽ không thể nào nói được tên anh, tim tôi sẽ ngừng đau khổ, bởi đó là ngày tôi rời xa tình yêu của mình...".

Giọng hát xa lạ tắt dần trong tiếng thì thầm, biến mất trong lửa, trong làn khói lam, và Lalla phải chờ hồi lâu, không động đậy, mới biết được rằng giọng hát sẽ không trở lại nữa. Đôi mắt cô nhòe lệ, trái tim cô nhói đau, nhưng cô không nói gì trong khi Aamma lại cắt tiếp những lát thịt và đặt chúng lên cái vỉ bằng cành tươi giữa đám khói.

"Hãy nói về mẹ cháu nữa đi, cô Aamma."

"Lalla Hawa biết nhiều hài hát, giọng bà ấy rất hay, như cháu vậy, và bà ấy biết chơi ghi ta, thổi sáo và cả nhảy múa. Nhưng khi cha cháu gặp tai nạn đó, bà ấy thấy đổi tức thì, bà ấy không bao giờ hát cũng không bao giờ chơi ghi ta nữa, ngay cả lúc cháu chào đời, bà ấy cũng không còn muốn hát, trừ phi cho cháu nghe, khi cháu khóc về đêm, để ru cháu, để dỗ cháu ngủ...".

Lúc này, đám ong vò vẽ đã bay tới. Mùi thịt nướng thu hút chúng, và có hàng trăm con bay tới. Chúng bay vù vù quanh lò lửa, tìm cách đậu trên những miếng thịt. Nhưng khói xua chúng đi, làm chúng ngột ngạt, và chúng bay qua lửa trong cơn say. Một số rơi vào than hồng và cháy thành ngọn lửa vàng ngắn ngủi, số khác rơi xuống đất, chết sau khi cháy sém. Thật tội nghiệp đám ong vò vẽ! Chúng tới để giành phần thịt cho mình, nhưng lại không biết hành động cách nào. Khói cay xè khiến chúng bị say và trở nên giận dữ vì không đậu được trên cái vỉ bằng cành cây. Thế là chúng bay thẳng tới trước một cách mù quáng và ngu xuẩn như loài bướm đêm, và chúng chết. Lalla ném cho chúng một miếng thịt để xoa dịu cơn đói của chúng, để tách chúng ra khỏi lửa. Nhưng một con trong đám tấn công cô, chích vào cổ cô. "Ui da!" Lalla kêu lên, cô gỡ nó, ném ra xa, cô rất đỗi đau đớn nhưng lòng vẫn tràn ngập tình cảm thương hại bởi thật ra cô rất thích lũ ong vò vẽ.

Còn Aamma thì không để ý tới chúng. Chị dùng giẻ lau xua đuổi chúng, tiếp tục xoay trở những lát thịt trên vỉ, rồi nói:

"Bà ấy không thích ở nhà lắm..." giọng chị nghèn nghẹn như thể chị đang kể lại một giấc mơ nào xa xưa lắm. "Bà ấy thường địu cháu trên lưng bằng một chiếc khăn quàng và đi thật xa, rất xa... Không ai biết bà ấy đi đâu. Bà ấy lên xe buýt và đi ra tận biển, hoặc tới các làng lân cận. Bà ấy đi đến mấy cái chợ, gần những máy nước, nơi có những người mà bà ấy không quen biết rồi ngồi lên một hòn đá và nhìn họ. Có thể họ nghĩ rằng bà ấy là người ăn mày. Nhưng bà ấy không thích làm việc ở nhà bởi gia đình cô rất hà khắc với bà ấy, nhưng cô thì cô thương bà ấy lắm, như thể bà ấy là chị ruột cô vậy.".

"Cô nói nữa về cái chết của mẹ cháu đi, cô Aamma."

"Không nên nói về chuyện đó vào một ngày lễ," Aamma nói

"Không sao đâu, cô Aamma, cô cứ nói về cái ngày mẹ cháu chết"

Cách nhau bởi ngọn lửa, Aamma và Lalla không thấy nhau rõ lắm. Nhưng dường như có một cái nhìn khác đang chạm tới phần bên trong cơ thể họ, đúng vào nơi khiến người ta nhói đau.

Những cuộn khói lam và xám nhảy múa, xòe ra rồi khép lại giống như những áng mây và trên cái vỉ bằng cành cây màu xanh, những lát thịt đã trở nên nâu sẫm trông như miếng da cũ. Ngoài kia là mặt trời đang từ từ lặn, là thủy triều đang theo gió dâng lên, là tiếng côn trùng, tiếng reo hò của trẻ con đang chạy rong khắp các nẻo đường trong Cư xá, những giọng đàn ông, tiếng nhạc. Nhưng Lalla chẳng nghe thấy gì. Cô đang hoàn toàn đắm mình trong cái giọng thì thầm kể về cái chết của mẹ cô cách đây đã lâu lắm rồi.

"Chẳng ai biết chuyện gì sắp sửa xảy ra, chẳng ai biết cả. Một bữa nọ, Lalla Hawa đi nằm bởi bà thấy mệt rã rời và nghe toàn thân lạnh giá. Bà vẫn nằm như vậy suốt nhiều ngày liền, không ăn uống, không động đậy, nhưng bà không than vãn. Khi người ta hỏi bà có sao không, bà chì đáp, không có gì, không có gì, tôi mệt, thế thôi. Thế nên lúc bấy giờ chính cô là người chăm sóc cháu, cho cháu ăn uống, bởi Lalla Hawa không thể đứng dậy ra khỏi giường được... Mà trong làng lại không có y sĩ, và phòng chữa bệnh thì quá xa, nên không ai biết phải làm gì. Thế rồi một bữa nọ, nếu cô không lầm thì đó là ngày thứ Sáu, Lalla Hawa gọi cô, giọng bà lúc đó yếu lắm rồi, bà ra dấu gọi cô lại gần, và chỉ nói với cô: tôi sắp chết, thế thôi. Giọng bà ấy rất lạ, mặt bà xám ngắt, và đôi mắt thì hừng hực. Bấy giờ, cô rất sợ, cô chạy ra khỏi nhà, cô mang cháu đi càng xa càng tốt, băng qua cánh đồng, tới một ngọn đồi, và ngồi dưới bóng cây suốt ngày trời trong khi cháu chơi bên cạnh. Khi cô trở về nhà, cháu đã ngủ, cô nghe thấy tiếng mẹ và các chị em cô khóc, cô gặp cha cô trước cửa nhà, người bảo Lalla Hawa đã chết...".

Lalla cố hết sức để nghe, mắt đăm đăm nhìn những ngọn lửa đang nhảy múa và kêu lẹt đẹt, trước những cuộn khói nghi ngút bay lên bầu trời xanh. Đám ong vò vẽ tiếp tục bay loạng choạng, chúng bay qua ngọn lửa như những viên đạn, chúng rơi xuống đất, cánh cháy rụi. Lalla lắng nghe điệu nhạc của chúng, điệu nhạc đích thực duy nhất của Cư xá bằng ván và giấy quét hắc ín.

"Không ai biết đó là chuyện tất yếu phải xảy ra, Aamma nói. Và khi nó xảy ra thì mọi người đều khóc, còn cô, cô thấy lạnh cả người, như chính cô cũng sắp chết vậy, và mọi người đều buồn cho cháu, vì cháu còn quá nhỏ để hiểu chuyện. Sau này, chính cô dẫn cháu tới đây sống với người Soussi, khi cha cô mất và cô phải về Cư xá."

Bởi phải khá lâu nữa mới hun xong thịt nên Aamma tiếp tục nói, nhưng chị không nói thêm gì về Lalla Hawa. Chị nói về Al Azraq vốn vẫn được gọi là Người Đàn Ông Xanh, người biết điều mưa khiển gió, biết làm cho mọi vật vâng lời, ngay cả sỏi đá và cỏ cây. Chị nói về cái chòi bằng cành cây và lá cọ là nhà ở của Người, chơ vơ giữa sa mạc rộng lớn. Chị nói rằng trên đầu Người, bầu trời đầy chim đủ các loài hót vang những bài ca tuyệt vời để hợp nhất cùng bài kinh cầu nguyện của Người. Nhưng chỉ những người có trái tim thuần khiết mới tìm được nhà của Người Đàn Ông Xanh. Những người khác thì lạc lối trong sa mạc

"Người cũng biết trò chuyện với ong vò vẽ phải không?" Lalla hỏi

"Với ong vò vẽ và với ong rừng, bởi người là thấy của chúng, người biết lựa lời để thuần hóa chúng. Người còn biết cả bài hát khiến ong vò vẽ cùng các đàn ong khác và ruồi xông vào kẻ thù, và người đã có thể phá hủy hoàn toàn một thành phô nếu người muốn. Nhưng người rất công minh, và người chỉ sử dụng quyền năng của mình để làm điều thiện."

Chị cũng nói về sa mạc, về sa mạc rộng lớn phát sinh ở phía Nam Goulimine, ở phía Đông Taroudant, ở bên kia thung lũng Draa. Chính tại đó, trong sa mạc, Lalla đã ra đời dưới một gốc cây, như Aamma kể. Nơi ây, giữa xứ sở của sa mạc bao la, bầu trời thì mênh mông, chân trời thì vô tận, không có gì cản được tầm nhìn. Sa mạc giống như biển với những luồng sóng của gió trèn cát cứng, với bọt từ những bụi cây lăn tăn, với những tảng đá bằng phẳng, những mảng địa y, những vũng muối, và bóng tối tạo thành những vệt đen lấm chấm khi mặt trời nhích gần tới trái đất. Aamma nói rất lâu về sa mạc, và khi chị nói, những ngọn lửa thấp xuống dần, khói trở nên nhẹ nhàng, trong suốt, những mảnh than hồng dần dà được phủ bằng lớp bụi màu bạc khẽ rung rinh.

“... Nơi đó, trong sa mạc mênh mông, con người có thể đi bộ suốt nhiều ngày liền mà không gặp dù chỉ một ngôi nhà, không thấy một cái giếng, bởi sa mạc rộng lớn đến nỗi không ai có thể biết nó trọn vẹn. Người ta đi trong sa mạc và người ta giống như những con tàu trên biển cả, không ai biết lúc nào thì mình sẽ quay về. Thỉnh thoảng, bão kéo đến, nhưng không giống nơi này đâu, những trận bão ấy rất khủng khiếp và gió cuốn lấy cát, tung nó lên tận bầu trời, còn con người rơi vào tình cảnh mất hút. Họ chết đuối trong cát, họ chết mất dạng như những con tàu trong bão tố, cát giữ gìn thân thể họ. Mọi thứ đều khác lạ trong xứ sở đó, mặt trời cũng khác với nơi này, nó thiêu đốt tàn khốc hơn, và có những kè trở về với đôi mắt bị mù, khuôn mặt cháy sém. Ban đêm, cái lạnh khiến những kè lạc đường phải thét lên trong đau đớn, cái lạnh làm gãy xương cốt họ. Ngay cả con người cũng không giống nơi này... Họ rất tàn bạo. Họ rình rập con mồi của họ như loài cáo, họ lặng lẽ tới gần. Họ đen đúa như Hartani, họ mặc y phục màu xanh, mặt che mạng. Họ không phải là người, mà là những ma thần, con cái của quỷ, họ giao du với quỷ, họ giông bọn phù thủy...".

Thế là Lalla lại nghĩ tới Al Azraq, tới Người Đàn Ông Xanh, chúa tể của sa mạc, người làm nảy sinh nguồn nước dưới những tảng đá trong sa mạc. Aamma cũng nghĩ tới Người, và chị nói:

"Người Đàn Ông Xanh cũng giống như dân sa mạc, nhưng đã nhận được phúc lành của Thượng đế và người đã rời bỏ bộ lạc mình, gia đình mình, để sống cô độc... Nhưng Người biết tất cả những gì mà dân sa mạc biết. Người đã nhận được năng lực chữa bệnh bằng đôi tay mình, cả Lalla Hawa cũng có năng lực này, bà ấy biết giải mộng, biết dự báo tương lai và tìm lại những món đồ đã mất. Và khi mọi người biết bà ấy thuộc dòng dõi Al Azraq, họ đến thỉnh ý bà, đôi khi bà nói theo yêu cầu của họ nhưng đôi khi bà lại không muốn trả lời...".

Lalla nhìn ngắm đôi bàn tay mình, cô tìm cách hiểu những gì chứa đựng trong đó. Hai bàn tay cô to và khỏe như bàn tay con trai, nhưng da chúng lại mềm mại và các ngón thì thon dài.

"Liệu cháu cũng có năng lực đó không cô Aamma?" Aamma cười. Chị đứng dậy rồi vươn vai

"Cháu đừng nghĩ tới chuyện ấy", chị nói. "Giờ thịt đã sẵn sàng rồi, phải đặt nó vào đĩa."

Khi Aamma bước đi, Lalla lấy cái vỉ ra, và cô vừa sắp những lát thịt vào cái đĩa to bằng đất vừa nhấm nháp chỗ này một miếng, chỗ kia một miếng. Từ lúc lửa tàn, đám ong vò vẽ lại ồ ạt kéo tới, chúng bay vù vù, chúng múa may quanh đôi tay Lalla, chúng bám vào tóc cô. Lalla không sợ chúng. Cô khẽ đuổi chúng, và cô còn ném cho chúng một miếng thịt hun khói bởi với chúng đây cũng là một ngày ngoại lệ.

Sau đó, cô đi về phía biển, cô bước theo con đường nhỏ hẹp dẫn tới các cồn cát. Nhưng cô không xuống nước. Cô dừng bước ở phía bên kia những cồn cát, nơi kín gió, và cô tìm một chỗ trũng trong cát để nằm. Khi tìm được một chỗ không có quá nhiều cúc gai và kiến, cô ngả lưng xuống, hai cánh tay duỗi dài theo cơ thể, và cô nhìn lên bầu trời. Có những đám mây trắng lớn đang bay qua. Có tiếng biển chầm chậm xô vào bờ cát nghe thật êm tai mà cũng không cần phải trông thấy. Có tiếng kêu của đám mòng biển đang lướt gió, làm nhấp nháy ánh sáng mặt trời. Có tiếng răng rắc của những cây con khô héo, tiếng rì rào của tàng cây keo, tiếng xào xạc của đám lá kim phi lao, và tiếng nước. Có cả tiếng vài con ong vò vẽ bay vù vù quanh hai bàn tay Lalla bởi chúng có mùi thịt.

Bây giờ Lalla thử nghe lần nữa cái giọng xa lạ đang hát, rất xa xăm, như từ một xứ sở nào khác, cái giọng lên bổng và xuống trầm một cách mượt mà, cái giọng trong ngần như tiếng suối reo, như ánh sáng mặt trời. Trước mặt cô, bầu trời mờ dần, nhưng đêm cũng còn lâu mới tới bởi trời đang cuối đông và mùa ánh sáng đang bắt đầu. Thoạt tiên, hoàng hôn có màu xám rồi chuyển sang màu đỏ, với những đám mây to trông giống như những ngọn lửa. Lalla vẫn nằm dài chỗ cát trũng, giữa các cồn cát, mắt không rời bầu trời và những đám mây. Cô nghe thấy rõ mồn một, trong tiếng biển và gió, trong tiếng kêu sắc nhọn của những con hải âu đang tìm lại bãi biển đêm, cô nghe thấy cái giọng dịu dàng đang lặp đi lặp lại khúc bi ca của nó, cái giọng trong trẻo nhưng run run như thừa biết cái chết sắp tới dập tắt mình, cái giọng thanh khiết như thứ nước người ta uống sau những ngày dài nóng bức mà không thể đã khát. Đó là một điệu nhạc phát sinh từ bầu trời và những đám mây, nó vang vọng trong cát của các cồn cát, nó trải rộng ra khắp mọi nơi, nó rung vang ngay trong những chiếc lá cúc gai khô héo. Nó hát cho Lalla nghe, chỉ riêng cho cô nghe mà thôi, nó vây bọc lấy cô và tắm táp cô bằng thứ nước mát dịu của nó, nó ve vuốt tóc, trán và môi cô, nói lời thương yêu trìu mến với cô, lan tỏa khắp người cô và mang phúc lành tới cô.

Thế rồi, Lalla trở mình và vùi mặt vào cát bởi có điều gì đó xổ tung trong cô, tan vỡ trong cô, và nước mắt cô lặng lẽ tuôn rơi. Không ai tới đặt tay lên vai cô và nói: "Tại sao con khóc, cô bé Lalla?" Nhưng giọng nói xa lạ vẫn làm tuôn chảy những giọt lệ nóng hổi, nó lay động những hình ảnh vẫn im lìm bất động từ nhiều năm nay ở sâu thẳm trong cô. Những giọt nước mắt chảy trong cát và tạo thành một vệt nhỏ dưới cằm cô, khiến cát dính vào má cô, môi cô. Rồi đột nhiên không còn gì nữa. Cái giọng đến từ nơi sâu thẳm bầu trời im bặt. Giờ đây đêm đã tới, một đêm đẹp như nhung xanh sẫm với những vì sao lấp lánh giữa đám mây phát ánh lân tinh. Lalla rùng mình như trong cơn sốt. Cô bước đi không chủ định dọc cồn cát, giữa ánh lập lòe của những con đom đóm. Vì sợ rắn, cô quay bước trở lại trên con đường hẹp còn in dấu chân cô, rồi cô chầm chậm đi về phía Cư xá nơi lễ hội vẫn đang tiếp diễn.

Lalla đang đợi điều gì đó. Cô không biết rõ đó là điều gì, nhưng cô đợi. Ở Cư xá, ngày thật dài, những ngày mưa, những ngày gió, những ngày hè. Đôi khi Lalla tưởng như mình chỉ đợi ngày tháng tới, nhưng khi chúng tới, cô mới nhận ra là không phải chúng. Cô chỉ đợi, có thế thôi. Con người không thiếu lòng kiên nhẫn, có thể suốt đời họ đợi một điều gì đó, nhưng lại chẳng bao giờ có gì xảy ra.

Cánh đàn ông vẫn thường ngồi trên một tảng đá, dưới ánh mặt trời, đầu trùm một vạt áo khoác hoặc một cái khăn tắm. Họ nhìn về phía trước. Họ nhìn gì ư? Chân trời mịt mù bụi, những con đường nơi xe tải chạy qua, trông đám xe tải ấy như những con bọ hung to lớn đủ màu sắc, và bóng dáng những ngọn đồi đá, những đám mây trắng bay bay trên bầu trời. Đó là những thứ họ nhìn. Họ không mong muốn điều gì khác. Cánh phụ nữ cũng chờ đợi trước máy nước, không nói gì, mặt che mạng đen, đôi bàn chân trần đặt trên nền đất.

Ngay cả bọn trẻ con cũng biết chờ đợi. Chúng ngồi trước cửa hàng thực phẩm, và chúng chờ đợi, cứ như thế, không nô đùa, không hò hét. Thỉnh thoảng, một đứa trong bọn đứng dậy, lấy những đồng tiền ra mua một chai Fanta hoặc một nắm kẹo bạc hà. Những đứa khác nhìn nó, không nói gì.

Có những ngày người ta không biết mình đi đâu, không biết chuyện gì sẽ xảy ra. Tất cả nhìn ra đường rình rập, và bên vệ đường, bọn trẻ con ăn mặc rách rưới đợi chiếc xe ca màu xanh tới, hoặc những chiếc xe tải chở dầu xăng, củi, xi măng chạy qua. Lalla biết rõ tiếng xe tải. Đôi khi, cô tới ngồi cùng lũ trẻ trên bờ dốc đá ở lôi vào Cư xá. Khi một chiếc xe tải tới, lũ trẻ quay về phía đầu đường, thật xa, nơi không khí múa may trên lớp hắc ín và làm cho những ngọn đồi gợn sóng. Người ta nghe thấy tiếng động cơ một hồi lâu trước khi chiếc xe tải xuất hiện. Đó là một tiếng gầm đinh tai, gần như tiếng rít, thỉnh thoảng lại chen thêm một tiếng còi rền vang, tạo nên những tiếng dội đập vào các bức tường nhà. Rồi người ta trông thấy một đám mây bụi, thứ bụi vàng trộn lẫn với làn khói lam của động cơ. Chiếc xe tải màu đỏ chạy hết tốc lực trên con đường nhựa. Phía trên buồng tài xế, một cái ống khói khạc ra luồng hơi nước màu lam, mặt trời lóa sáng trên kính che gió và các bộ phận bằng làm bằng crôm. Các lốp xe nghiến trên mặt đường nhựa, chiếc xe chạy hơi ngoằn ngoèo vì gió, và mỗi lần ép chặt vào vệ đường, các bánh xe lại làm tung một đám bụi lên trời. Rồi chiếc xe vừa chạy qua trước bọn trẻ vừa bấm còi inh ỏi, đất rung chuyển dưới mười bốn cái lốp đen sì, cơn gió bụi và mùi xăng khét lẹt thổi qua chúng như một hơi thở nóng hổi.

Rất lâu sau đó, bọn trẻ con vẫn nói về chiếc xe tài đỏ và chúng kể những chuyện về xe tải, những chiếc xe tải đỏ, những chiếc xe tải chở nước màu trắng, và những chiếc xe tải cần trục màu vàng.

Khi người ta chờ đợi thì vậy. Người ta kéo nhau đi xem những con đường, những cây cầu và biển, để thấy tận mắt những gì không còn, những gì ra đi.

Có những ngày dài hơn những ngày khác, bởi người ta đói. Lalla biết rất rõ những ngày đó, khi nhà chẳng còn tiền, mà Aamma thì không tìm được việc ở thành phố. Ngay cà Selim, người Soussi, chồng của Aamma, cũng không biết kiếm tiền ở đâu, và mọi người trở nên u ám, buồn bã, gần như hung dữ. Những lúc ấy Lalla ở ngoài trời suốt ngày, cô đi càng xa càng tốt, trên cao nguyên đá nơi các mục đồng sinh sống và cô tìm Hartani.

Luôn luôn là vậy: mỗi lần cô muốn gặp chú, chú lại xuất hiện ở một nơi trũng, ngồi trên một tảng đá, đầu quấn trong một lớp vải trắng. Chú canh chừng bầy cừu và bầy dê của chú. Khuôn mặt chú sạm đen, hai bàn tay chú gầy mảnh và khỏe như hai bàn tay của một ông già. Chú chia cho Lalla phần bánh mì đen và những trái chà là của chú, thậm chí chú còn cho mấy mục đồng đang tới gần vài miếng. Nhưng chú làm điều đó không chút tự phụ, như thể cái chú cho không có chút gì quan trọng.

Thỉnh thoảng Lalla lại nhìn chú. Cô thích khuôn mặt thản nhiên, khuôn mặt nhìn nghiêng trông như đại bàng của chú, và ánh sáng lấp lánh nơi tận cùng đôi mắt buồn bã. Hartani cũng vậy, chú cũng luôn chờ đợi một điều gì đó, nhưng có thể chú là người độc nhất biết mình chờ đợi điều gì. Chú không nói ra, bởi chú không biết nói bằng ngôn ngữ của mọi người. Nhưng trong ánh mắt chú, người ta có thể đoán được điều chú chờ đợi, điều chú kiếm tìm. Như thể một phần đời của chú vẫn còn ở lại nơi chú ra đời, bên kia những ngọn đồi đá và những dãy núi phủ đầy tuyết, giữa sa mạc mênh mông, và một ngày nào đó chú phải tìm lại phần đời ấy của chính mình để được trọn vẹn là một.

Lalla ở bên chú chăn cừu cả ngày trời, duy có điều là cô không sáp lại gần chú quá. Cô ngồi trên một tảng đá không xa chú lắm, và cô nhìn về phía trước, cô nhìn không khí đang nhảy múa và đổ dồn phía trên thung lũng khô cằn, cô nhìn thứ ánh sáng trắng lóa đang phát ra những tia lửa, và những đàn cừu và dê đang chậm rãi bước đi giữa vùng sỏi đá trắng.

Vào những ngày buồn bã, những ngày âu lo, chỉ mỗi Hartani là có thể ở đó, và chú không cần tới lời nói. Một cái nhìn thôi cũng đủ lắm rồi, và chú biết cho bánh mì và chà là mà không đợi gì bù lại. Thậm chí chú còn thích người ta ở cách chú vài bước, như lũ cừu và dê con không hoàn toàn thuộc về ai bao giờ.

Suốt ngày trời, Lalla nghe tiếng các mục đồng hò hét trên những ngọn đồi, tiếng huýt sáo chọc thủng bầu không khí im lặng trắng. Khi trờ về Cư xá bằng ván và giấy quét hắc ín, cô thấy mình tự do  hơn, cho dù Aamma có rầy mắng cô vì cô không mang thứ gì về ăn.

Chính vào một trong những ngày đó, Aamma đã dẫn Lalla tới nhà người buôn thảm, ở bên kia sông, trong một khu phố nghèo của thành phố, đó là một ngôi nhà rộng sơn trắng với những khung cửa sổ hẹp có lưới sắt. Khi bước vào gian phòng dùng làm xưởng, Lalla nghe thấy tiếng máy dệt chạy rầm rầm. Có hai chục máy dệt, hoặc hơn nữa, sắp thành hàng từ trước đến sau trong cảnh tranh tối tranh sáng chập chờn của gian phòng rộng lớn, nơi có ba cây đèn ống nhấp nháy. Trước những cái máy dệt, các bé gái ngồi xổm, hoặc ngồi trên những chiếc ghế đẩu. Chúng làm việc nhanh nhẹn, đẩy con thơi giữa hàng sợi của canh dọc, dùng kéo nhỏ bằng thép cắt những món len, dồn lên trên canh ngang. Đứa lớn nhất chừng mười bốn tuổi, đứa nhỏ nhất có lẽ chưa lên tám. Chúng không nói gì, chúng còn không nhìn cà Lalla đang bước vào xưởng với Aamma và người đàn bà buôn thảm. Bà ta tên là Zora, đó là một người đàn bà cao lớn luôn cầm trong hai bàn tay mập bự một cây roi chắc dẻo mà bà ta dùng để đánh vào chân và vai của cô bé nào không làm việc nhanh nhẹn hoặc mải lo nói chuyện với người bên cạnh.

"Con nhỏ đã từng đi làm chưa?" bà ta hỏi, không thèm liếc Lalla đến một lần.

Aamma nói trước đây chị đã từng dạy cô cách dệt vải. Zora lắc đầu. Bà ta trông thật nhợt nhạt, có thể do cái áo dài đen của bà, hoặc vì bà ta không ra khỏi cửa hàng của mình bao giờ. Bà ta từ từ bước tới một cái máy dệt bỏ trống, nơi có một tấm thảm lớn màu đỏ thẫm với những chấm trắng.

"Nó sẽ làm cho xong cái này", bà ta nói

Lalla ngồi xuống và bắt đầu công việc. Suốt nhiều giờ liền, cô làm việc trong gian phòng rộng lớn tối tăm, thực hiện những động tác máy móc bằng đôi bàn tay. Ban đầu, cô buộc phải dừng lại bởi mây ngón tay cô mỏi rã rời, nhưng rồi cô cảm thấy người đàn bà cao lớn với nước da nhờn nhợt đang nhìn mình, nên cô lại bắt tay vào việc ngay lập tức. Cô biết bà ta sẽ quất roi vào cô bởi cô là người lớn tuổi nhất trong đám con gái đang làm việc tại đây. Khi ánh mắt họ gặp nhau, sâu thẳm trong lòng cô cảm thấy bị sốc và mặt cô ánh lên tia lửa nộ cuồng. Nhưng người đàn bà cao lớn mặc áo đen lại luôn hành hạ những đứa con gái nhỏ tuổi nhất, những đứa ốm yếu và lấm lét như những con chó, những đứa con gái của dân ăn mày, những đứa con gái bị bỏ rơi phải sống quanh năm suốt tháng trong nhà mụ và chẳng có đồng bạc nào.

Ngay khi chúng chậm trễ trong công việc, hoặc thì thầm trao đổi một vài tiếng, mụ đàn bà phì nộn với nước da nhờn nhợt lại xông tới một cách nhanh chóng bất ngờ và dùng roi quất túi bụi vào lưng chúng. Nhưng bọn con gái nhỏ không khóc bao giờ. Người ta chỉ nghe tiếng rít của cây roi và cái đánh phũ phàng trên lưng chúng. Lalla nghiến rằng, cô cúi đầu xuống đất để khỏi thấy khỏi nghe, bởi cô muốn đến lượt mình la hét và đánh đập mụ Zora. Nhưng cô không nói gì bởi cô phải mang tiền về nhà cho Aamma. Để trả thù, cô chỉ biết làm lệch mấy mối trên tấm thảm đỏ.

Tuy nhiên, ngày hôm sau thì Lalla không chịu được nữa. Vì mụ đàn bà phì nộn nhờn nhợt lại giở trò quất roi vào người Mina, con bé chưa đến mười tuổi, gầy gò và ôm yếu, bởi nó làm gãy con thơi. Lalla đứng dậy và lạnh lùng nói:

"Bà đừng đánh nó nữa!"

Zora nhìn Lalla một hồi không hiểu. Khuôn mặt mập bự và nhợt nhạt của bà ta trông ngớ ngẩn đến nỗi Lalla phải lặp lại:

"Bà đừng đánh nó nữa!"

Bất ngờ khuôn mặt Zara trở nên méo mó vì giận dữ. Bà ta quất một roi hung bạo vào mặt Lalla, nhưng cây roi chỉ chạm vào vai trái cô gái bởi cô biết né.

"Mày sẽ thấy ngay là tao có đánh mày hay không!" Zora hét lên, và lúc này mặt bà ta hơi biến sắc.

"Buông ra! Đồ đàn bà ác độc!"

Lalla chụp lấy cây roi của Zora rồi cô bẻ nó gãy trên đầu gối mình. Bây giờ chính cái sợ khiến khuôn mặt bà ta méo xệch đi. Bà ta vừa lùi lại vừa lắp bắp:

"Đi! Đi! Ngay tức khắc! Đi!"

Nhưng Lalla đã chạy băng qua gian phòng rộng lớn, cô nhảy ra phía ngoài trong ánh sáng mặt trời. Cô chạy miết không ngừng, cho tới tận nhà Aairuna. Tự do bao giờ cũng đẹp. Giờ đây cô lại có thể nhìn những đám mây ồ ạt lướt trôi, những con ong vò vẽ bay tấp nập quanh đống rác, những con thằn lằn, những con tắc kè hoa, những ngọn cỏ run rẩy trong gió. Lalla ngồi trước nhà, dưới bóng bức vách ván, và cô háo hức lắng nghe tất cả tiếng động nhỏ nhất. Buổi chiều khi Aamma trở về, cô chỉ đơn giản nói với chị:

"Cháu sẽ không tới làm tại xưởng của bà Zora nữa, không bao giờ."

Aamma nhìn cô một hồi, nhưng chị không nói gì.

Kể từ ngày hôm đó, mọi việc đã thật sự thấy đổi với Lalla, tại dây, tại Cư xá này. Như thể bất chợt cô đã lớn, và mọi người bắt đầu nhìn cô bằng con mắt khác. Ngay cả đám con trai của Aamma cũng không còn như trước, họ khó chịu và khinh khỉnh. Thỉnh thoảng cô cũng hơi tiếc rẻ cái thời còn bé bỏng thật sự khi có mới tới Cư xá, không ai biết tên cô, và cô có thể trốn sau một cây nhỏ, trong một cái xô, trong một cái hộp các tông. Cô rất thích điều đó, thích được như một cái bóng, đi lại không ai thấy và không ai nói chuyện về cô.

Chỉ có ông lão Naman và Hartani là không thấy đổi. Naman ông lão đánh cá luôn kể những câu chuyện huyền hoặc trong lúc chữa lại mấy cái lưới trên bãi biển, hoặc lúc tới ăn bánh kẹp ngô tại nhà Aamma. Ông không còn tóm được con cá nào, nhưng mọi người vẫn rất thương ông và tiếp tục mời ông tới nhà. Đôi mắt sáng quắc của ông trong suốt như nước, và khuôn mặt ông thì đầy vết nhăn sâu hoắm giống vết sẹo của các thương tích cũ.

Aamma lắng nghe ông nói về Tây Ban Nha, về Marseille, về Paris, và về tất cả những thành phố mà ông từng thấy, những nơi ông từng dạo bước, những nơi ông từng biết cả tên đường và tên người. Aamma đặt ra cho ông các câu hỏi, chị hỏi rằng liệu em của ông có thể giúp chị tìm việc làm ở đó không. Naman lắc lắc mái đầu: "Tại sao lại không chứ?" Đó là câu trả lời của ông cho tất cả, nhưng ông vẫn hứa viết thư cho người em trai. Song chuyện lên đường cũng khá phức tạp, phải có tiền bạc, giấy tờ. Aamma ngẫm nghĩ, mắt đăm đăm nhìn ra xa, chị đang mơ tới những thành phố màu trắng nơi có thật nhiều đường sá, nhà cửa, xe cộ. Có thể đó là những gì chị chờ đợi.

Lalla thì không nghĩ quá nhiều tới điều đó. Cô thờ ơ với nó. Cô nhìn vào mắt Naman như thể phần nào cô cũng đã biết những biển cả kia, những xứ sở kia, những mái nhà kia.

Hartani lại càng không nghĩ tới điều đó. Chú mãi như một đứa trẻ, dù chú đã cao lớn và mạnh khỏe như một người lớn. Thân hình chú mảnh mai và dài ngoằng, khuôn mặt chú thuần khiết và láng lẫy như một miếng gỗ mun. Có thể đó là vì chú không biết nói bằng ngôn ngữ của những con người khác.

Chú vẫn ngồi trên một tảng đá, mắt nhìn ra xa, người khoác chiếc áo dài bằng len thô và lớp áo trong màu trắng kéo sụp xuống trên mặt chú. Quanh chú luôn có những mục đồng cũng đen đúa như chú, những kẻ hoang dã, ăn mặc rách rưới, vừa nhảy từ tảng đá này sang tảng đá khác vừa huýt sáo vang trời. Lalla rất thích đến chỗ họ, đến cái nơi tràn đầy thứ ánh sáng trắng lóa kia, nơi thời gian không đi qua, nơi người ta không thể lớn lên được nữa.

Một sáng đầu hạ nọ, người đàn ông bước vào nhà Aamma. Đó là một người đàn ông thành thị, mặc com lê xám có ánh phản chiếu màu lục, mang đôi giày da đen bóng như gương. Hắn tới với mấy món quà dành cho Aamma và mấy người con trai chị, một tấm gương điện lồng khít trong lớp chất dẻo trắng, một máy thu thanh bán dẫn không lớn hơn cái hộp diêm, những cây bút máy có nắp mạ vàng, và một túi đầy đường và đồ hộp. Khi bước vào nhà, hắn gặp Lalla ngoài cửa, nhưng hắn chỉ nhìn cô thoáng qua. Hắn đặt tất cả các món quà biếu dưới đất, Aamma mời hắn ngồi, hắn đảo mắt tìm một cái ghế nhưng chỉ có những cái gói dựa và cái rương gỗ của Lalla Hawa mà Aamma đã mang về từ miền Nam cùng với Lalla. Hắn ngồi lên cái rương, sau khi dùng tay phủi qua loa. Gã đàn ông đợi người ta mang trà và bánh ngọt tới ít lâu sau đó, khi hiểu ra rằng người đàn ông đó tới để hỏi cưới cô, Lalla rất sợ. Cô nghe choáng váng trong đầu và tim cô bắt đầu dập mạnh. Không phải Aamma nói điều đó với cô mà là Bareki, cậu con trai trưởng của Aamma:

"Mẹ tụi này đã quyết định gả chị cho ông ấy, bởi ông ấy giàu lắm."

"Nhưng tôi không muốn lấy chồng!" Lalla kêu lên.

"Chị không được nói gì cả, chị phải vâng lời cô của chị", Bareki nói.

"Không bao giờ! Không bao giờ!" Lalla vừa bỏ đi vừa hét lên, hai mắt nhòa lệ vì tức giận.

Sau đó cô trở về trong ngôi nhà của Aamma. Người đàn ông mặc com lê xám lục đã đi nhưng các món quà biếu vẫn còn đó. Thậm chí Ali, đứa con trai nhỏ nhất của Aamma, lại đang nghe nhạc nữa chứ, cái máy thu thanh bán dẫn nhỏ xíu kề sát tai nó. Khi Lalla bước vào, nó nhìn cô với vẻ xảo trá.

Lalla gay gắt nói với Aamma:

"Tại sao cô lại giữ những món quà của người đàn ông đó? Cháu sẽ không lấy ông ta đâu!".

Đứa con trai của Aamma cười khẩy:

"Có thể chị ấy muốn lấy Hartani!"

"Đi ra ngay!" Aamma nói. Cậu con trai cầm cái máy thu thanh bán dẫn đi ra.

"Cô không thể bắt cháu lấy người đó được!" Lalla nói.

"Đó sẽ là người chồng tốt cho cháu." Aamma nói. "Anh ta không còn trẻ lắm, nhưng giàu, anh ta có một ngôi nhà lớn tại thành phố, và anh ta quen biết nhiều người có thế lực. Cháu phải ưng anh ta thôi.".

"Cháu không muốn lấy chồng, không bao giờ!"

Aamma trầm ngâm hồi lâu. Khi chị lên tiếng trở lại, giọng chị đã dịu đi, nhung Lalla vẫn cảnh giác:

"Cô đã nuôi dưỡng cháu như con ruột, cô thương cháu, vậy mà hôm nay cháu lại trái ý cô."

Lalla giận dữ nhìn Aamma, bởi lần đầu tiên cô khám phá ra điều gì đó giả dối nơi chị:

"Cháu không quan tâm", cô nói. "Cháu không muốn lấy người đó. Cháu không ưa những món quà nực cười này!".

Cô chỉ tấm gương điện dựng đứng trên cái giá đặt trên nền đất nện.

"Thậm chí nhà cô còn không có điện cơ mà!"

Rồi bất chợt cô thấy chán ngấy. Cô ra khỏi nhà Aamma và đi ra biển. Nhưng lần này cô không chạy trên con đường mòn, cô bước thật chậm. Ngày hôm nay, chẳng còn gì giống như trước nữa. Như thể mọi sự càng được ngắm nhiều thì càng trở nên mờ nhạt, nhàm chán.

"Phải đi thôi", Lalla nói lớn cho chính mình nghe. Nhưng ngay sau đó cô nghĩ mình cũng không biết đi đâu nữa. Thế là cô băng qua các cồn cát, và bước đi trên bãi biển bao la tìm ông lão Naman. Cô rất mong ông ở đó, như mọi khi, ngồi bên gốc cây sung già, đang chữa lại những cái lưới. Cô sẽ đặt cho ông đủ mọi câu hỏi trên đời liên quan tới các thành phố Tây Ban Nha với những cái tên đầy ma lực, Algésiras, Malaga, Granada, Teruel, Saragoza, tới các hải cảng nơi những chiếc tàu lớn như những thành phố rời bến, tới các con đường nơi những chiếc ô tô chạy về phía Bắc, tới các chuyến xe lửa khởi hành, và tới những chiếc phi cơ. Cô muốn nghe ông nói suốt nhiều tiếng đồng hồ liền về những ngọn núi phủ tuyết, những đường hầm, những dòng sông mênh mông như biển cả, những đồng bằng phủ đầy lúa mì, những khu rừng bát ngát, và nhất là những thành phố thơm phức với các dinh thự trắng toát, các giáo đường, các máy nước, các cửa hiệu sáng choang. Paris, Marseille, tất cả những con đường kia, những ngôi nhà cao ngất che khuất bầu trời, những khu vườn, những quán cà phê, những khách sạn, và những ngã tư nơi người ta gặp những con người đến từ khắp phương trời.

Nhưng Lalla không gặp ông lão đánh cá. Chỉ có con hải âu trắng đang bay chầm chậm đối mặt với gió, lượn lòng vòng trên đầu cô. Lalla kêu lên:

"Này! Này! Hoàng tử!"

Con chim trắng bay vài vòng nữa trên đầu Lalla, rồi bay đi thật nhanh theo hướng gió về phía dòng sông.

Lalla còn nấn ná rất lâu trên bãi biển, chỉ để nghe tiếng gió và tiếng biển.

Những ngày tiếp theo, trong nhà Aamma, không ai nói gì thêm, và người đàn ông mặc com lê xám lục không trở lại. Cái máy thu thanh bán dẫn bị phá hỏng còn mớ đồ hộp đã sạch bách. Chì có tấm gương điện bằng chất dẻo còn ở chỗ cũ, trên nền đất nện, cạnh cửa ra vào.

Vào tất cả những đêm đó, Lalla ngủ không yên giấc, cô luôn giật mình trước một tiếng động dù là nhỏ nhất. Cô nhớ lại những câu chuyện người ta thường kể về các cô gái bị bắt cóc vào ban đêm bởi họ không chịu lấy chồng. Mỗi buổi sáng, khi mặt trời mọc, cô ra ngoài trước mọi người để tắm gội và lấy nước ở máy nước. Như vậy, cô có thể canh chừng ngõ vào Cư xá.

Và rồi một ngọn gió tai họa thổi qua vùng này suốt nhiều ngày liền. Đó là thứ gió tai họa kỳ lạ chỉ thổi qua đây một hoặc hai lần trong năm, vào cuối đông hoặc vào mùa thu. Điều lạ nhất là ban đầu người ta không dễ nhận ra nó. Nó thổi không mạnh lắm, chốc chốc nó lại tắt hẳn, và người ta quên bẵng nó. Đó không phải là thứ gió lạnh như trong những trận bão vào giữa mùa đông khi biển cuồn cuộn sóng dữ. Đó cũng không phải là thứ gió nóng cháy và khô ran như gió đến từ sa mạc đốt lên những ánh đỏ trên các ngôi nhà, làm cát bay xào xạo trên các mái lợp tôn và giấy quét hắc ín. Không, gió tai họa là thứ gió thật êm, nó cuộn xoáy, nó giật từng cơn, đè nặng lên những mái nhà, đè nặng lên vai lên ngực con người. Khi nó thổi tới, không khí trở nên nóng bức nặng nề  hơn, như thể khắp nơi phủ một màu xám xịt.

Khi nó thổi tới, cái cơn gió chậm và êm ấy, gần như ở khắp nơi, mọi người đều ngã bệnh, nhất là trẻ con và người già, rồi họ chết. Chính vì vậy mà người ta gọi nó là ngọn gió tai họa.

Năm đó, khi nó bắt đầu thổi tới Cư xá, Lalla nhận ra nó ngay. Cô trông thấy những đám mây bụi màu xám kéo tới trên đồng bằng, làm cho biển và cửa sông trở nên mờ hẳn. Thế rồi, mọi người chỉ bước ra ngoài với áo khoác trùm kín mặc dù trời nóng bức. Không còn nữa những con ong vò vẽ, còn đám chó thì tìm chỗ trốn, mũi vùi trong bụi, trong chỗ trũng dưới các vách nhà. Lalla buồn bã bởi cô nghĩ tới những con người sắp bị gió mang theo. Vì vậy khi nghe nói ông lão đánh cá Naman đã ngã bệnh, tim cô thắt lại, và trong khoảnh khắc cô không sao thở được. Trước đây cô chưa bao giờ cảm thấy điều đó, và cô phải ngồi xuống để khỏi ngã.

Sau đó cô vừa đi vừa chạy đến tận nhà ông lão đánh cá. Cô nghĩ chắc hẳn có nhiều người đang ở bên ông, để giúp đỡ ông, săn sóc ông, nhưng chỉ có mình ông nằm trên chiếc chiếu rơm, đầu kê lên cánh tay. Ông run mạnh đến nỗi răng ông đánh lập cập, thậm chí ông không tài nào nhổm dậy được trên hai khuỷu tay khi Lalla bước vào nhà. Ông khẽ mỉm cười, và mắt ông sáng lên hơn khi ông nhận ra Lalla. Mắt ông vẫn luôn mang màu biển cả, nhưng khuôn mặt gầy gò của ông đã trở nên trắng bệch pha chút xam xám khiến người ta hãi sợ.

Cô ngồi bên ông, nói chuyện với ông, giọng như thì thầm. Thường thường, chính ông là người kể chuyện còn cô là người lắng nghe, nhưng hôm nay mọi sự đã thấy đổi. Lalla kể cho ông nghe đủ mọi thứ chuyện để xoa dịu nỗi lo lắng trong ông và để thử mang lại cho ông chút hơi ấm. Cô kể cho ông nghe những điều chính ông đã kể xưa kia, về những chuyến đi của ông tới các thành phố Tây Ban Nha và Pháp. Cô nói với ông điều đó như thể chính cô đã trông thấy chúng, những thành phố ấy, như thể chính cô đã thực hiện những chuyến đi xa vĩ đại đó. Cô nói với ông về những con đường ở Algésiras, những con đường nhỏ hẹp và khúc khuỷu gần hải cảng, nơi người ta có thể cảm nhận được gió biển và mùi cá, cảm nhận được nhà ga với những bến kè lát gạch vuông màu lam, cảm nhận được những cây cầu dài có đường sắt chạy qua bắc trên các thung sâu và sông ngòi. Cô nói với ông về những con đường ở Cadiz, những khu vườn với muôn sắc hoa, những cây cọ thẳng hàng trước các dinh thự trắng toát, cô nói với ông về tất cả những con đường tấp nập đám đông qua lại ây, với những chiếc ô tô đen bóng, những chiếc xe buýt, giữa ánh phản chiếu của các tấm gương từ những tòa nhà cao ngất như những vách đá hoa. Cô nói về những con đường của tất cả các thành phố, như thể cô đã từng đi qua, Sevilla, Córdoba, Granada, Almaden, Toledo, Aranjuez và về thành phố rộng lớn tới nỗi người ta có thể lạc bước trong đó nhiều ngày liền, thành phố Madris, nơi dòng người đổ về từ khắp mọi phương trời.

Ông lão Naman lắng nghe Lalla, không nói gì, không động đậy, nhưng đôi mắt trong vắt của ông rực lên, và Lalla biết ông rất thích nghe những chuyện đó. Khi Lalla ngừng nói, cô nghe như cơ thể ông lão run rẩy và hơi thở ông rít lên: thế là cô vội vàng nói tiếp để khỏi nghe những tiếng động khủng khiếp ấy.

Giờ đây cô nói về thành phố Marseille rộng lớn của nước Pháp, về hải cảng với các bến tàu bao la nơi buông neo của những con tàu từ mọi nơi trên thế giới, những tàu chở hàng sừng sững như những thành trì, với những lâu đài cao ngất và những cột buồm thân còn to hơn cả thân cây, những tàu chở khách trắng tinh với hàng nghìn khung cửa sổ và mang những cái tên kỳ lạ, những cờ hiệu bí ẩn, những tên thành phố, Odessa, Riga, Bergen, Limasol. Trên những con đường ở Marseille, đám đông không ngừng chen chúc, dấn bước, đi vào rồi ra khỏi các cửa hàng khổng lồ, chen lấn nhau trước quán cà phê, nhà hàng, rạp chiếu bóng, và những chiếc ô tô đen bóng lăn bánh trên các đại lộ không biết đâu là điểm dừng, những đoàn xe lửa chạy như bay trên các cây cầu treo, lướt qua các mái nhà, những chiếc phi cơ cất cánh và từ từ bay vòng trên bầu trời xám, bên trên các tòa nhà, các khu đất trống. Vào buổi trưa, chuông nhà thờ thi nhau đổ, tiếng chúng dội lại dọc các con đường, trên các bờ bãi, trong chiều sâu của những đường hầm. Ban đêm, thành phố rực sáng, đèn pha quét lên biển bằng những cây cọ ánh sáng của chúng, đèn xe lấp lánh. Các con đường hẹp thì vắng lặng, và những tên cướp mang theo dao Mỹ đứng nơi góc tường rình rập khách qua đường về muộn. Đôi khi xảy ra những trận ác chiến trên khu đất trống hoặc trên các bến tàu, dưới bóng những con tàu chở hàng đang yên ngủ.

Lalla nói rất lâu, và giọng cô dịu dàng đến đỗi ông lão Naman chìm vào giấc ngủ. Khi ông ngủ, cơ thể ông ngừng run, và hơi thở trở nên đều đặn hơn. Bấy giờ Lalla mới có thể bước ra khỏi nhà ông lão đánh cá, hai mắt đau nhói vì ánh sáng bên ngoài.

Nhiều người đau đớn vì ngọn gió tai họa, những người nghèo khổ, những đứa bé con. Khi nó thổi tới trước nhà họ, Lalla nghe thấy tiếng họ rên rỉ, tiếng những người đàn bà than vãn, tiếng bọn trẻ con khóc lóc, và cô biết rằng cả ở nơi đó nữa, có lẽ một kẻ nào đấy sắp chết. Cô buồn quá, cô rất muốn được ở một nơi xa, bên kia bờ biển, trong những thành phố mà cô đã dựng lên cho ông lão Naman.

Nhưng người đàn ông mặc com lê xám lục đã trở lại. Hắn ta chắc chắn không biết tới ngọn gió tai họa đang thổi đến Cư xá bằng ván và giấy quét hắc ín; dù sao hắn cũng bất cần chuyện ấy, bởi ngọn gió tai họa không chạm gì tới những người như hắn. Hắn thì hắn xa lạ với các tai họa, với tất cả chuyện đó.

Hắn đã trở lại ngôi nhà của Aamma và hắn gặp Lalla trước cửa. Khi trông thấy hắn, cô hoảng sợ buông ra một tiếng kêu khe khẽ, bởi cô chắc chắn hắn sẽ trở lại và cô sợ cái khoảnh khắc đó. Người đàn ông nhìn cô với vẻ mặt kỳ dị. Hắn có đôi mắt đăm đăm và khắc nghiệt, giống những người chuyên giữ vai trò chỉ huy, da mặt hắn thì trắng bệch và khô khốc, phản chiếu cái bóng màu xanh của bộ râu trên cằm và trên má. Hắn mang theo nhiều túi khác đựng quà cáp. Lalla lánh ra khi hắn đi qua trước mặt cô, và cô nhìn mấy gói quà. Hắn đã lầm về ánh mắt cô, hắn vừa bước lại phía cô vừa chìa đống quà ra.

Nhưng Lalla cố hết sức nhảy ra xa, cô vừa đi vừa chạy không quay đầu lại, cho tới khi cô cảm nhận thấy dưới hai bàn chân mình lớp cát của con đường mòn dẫn về phía những ngọn đồi đá.

Cô không biết đâu là điểm dừng của con đường. Đôi mắt nhòa lệ, trái tim se thắt, Lalla cố hết sức đi thật nhanh. Nơi đây, mặt trời vẫn luôn thiêu đốt ác liệt hơn, như thể người ta đang ở gần bầu trời hơn. Nhưng ngọn gió nặng nề không thổi trên những ngọn đồi màu gạch và phân. Đá cứng vỡ ra thành những lát tua tủa; đám cây con đen đúa đầy gai mà những túm lông cừu thường vướng phải chỗ này chỗ kia, ngay cả những ngọn cỏ cũng có thể cứa đứt như dao. Lalla bước đi rất lâu trên những ngọn đồi đá. Vài ngọn đồi cao và dốc đứng với các vách đá giống như bức tường; những ngọn đồi khác thì nhỏ tương tự đống sỏi, có thể nói chúng được bọn trẻ con dựng lên.

Mỗi lần đặt chân tới vùng đất này, cô lại tưởng như mình không còn thuộc về cái thế giới thân quen nữa, như thể thời gian và không gian đã trở nên bát ngát hơn, như thể ánh sáng hừng hực của bầu trời đi thẳng vào buồng phổi cô và làm chúng giãn nở ra, và như thể cà cơ thể cô đã trở thành cái gì đó tựa cơ thể một người khổng lồ sống thật lâu, thật chậm.

Không vội vàng, giờ đây Lalla đi dọc theo lòng con suối khô, về phía cao nguyên đá lớn, nơi ở của người mà cô vẫn gọi là Es Ser.

Cô không biết rõ tại sao mình đi về hướng này; điều đó phần nào giống như thể có hai Lalla, một Lalla không biết gì đang trốn chạy khỏi ngọn gió tai họa trong cơn mù quáng vì lo âu và giận dữ, và một Lalla khác thì biết và đang hướng đôi chân về phía nương náu của Es Ser. Thế rồi, cô đi lên phía cao nguyên đá, đầu óc trống rỗng, mà vẫn không rõ tại sao. Đôi bàn chân trần của cô gặp lại những dấu vết cũ mà gió và mặt trời không thể xóa nhòa.

Lalla từ từ bước lên phía cao nguyên đá. Mặt trời thiêu đốt mặt và vai cô, thiêu đốt đôi chân, đôi bàn tay cô. Nhưng hầu như cô không nhận ra điều đó. Chính ánh sáng mới đóng vai trò giải thoát, xóa nhòa trí nhớ, làm cho con người trở nên thuần khiết như một tảng đá trắng. Ánh sáng lau sạch ngọn gió tai họa, đốt sạch những bệnh tật, những tai ương.

Lalla bước tới, đôi mắt gần như nhắm nghiền trước sự phản chiếu của ánh sáng, mồ hôi dán chặt lớp váy dài vào bụng, vào ngực, vào lưng cô. Có lẽ trên trái đất chưa bao giờ có nhiều ánh sáng đến vậy, chưa bao giờ Lalla khát khao chính mình đến vậy, như thể cô bước ra từ một thung lũng tối tăm nơi cái chết và bóng tối ngự trị. Ở đây không khí bất động, nó run rẩy và rung vang tại chỗ, và người ta ngỡ như đang nghe tiếng động của những luồng sóng ánh sáng, thứ nhạc điệu kỳ lạ giống tiếng hát của loài ong.

Khi cô tới được cao nguyên hoang vu mênh mông, gió lại thổi ào ạt vào cô khiến cô lảo đảo. Đó là thứ gió buốt giá và khắc nghiệt, thứ gió thổi liên hồi, thổi tới tấp vào cô và khiến cô run lập cập trong Lớp quần áo đẫm mồ hôi. Ánh sáng chói chang, bùng vỡ trong gió, làm tóe ra những vì sao trên mỏm đá. Nơi đây không có cỏ, không có cây lẫn nước, chỉ có ánh sáng và gió từ bao thế kỷ nay. Không có đường đi lẫn dấu vết con người. Lalla bước tới không chủ định giữa cao nguyên nơi chỉ có rết và bọ cạp sống, nơi không ai lai vãng, dù là mục đồng sa mạc. Và, khi một con trong đám gia súc nào của họ lạc tới đó, họ chỉ vừa nhảy vừa huýt sáo và ném đá vào nó để làm nó chạy ngược ra sau.

Lalla vừa bước đi thật chậm, hai mắt gần như nhắm nghiền, vừa nhón hai đầu bàn chân tràn trên những tảng đá bỏng rẫy. Cô giống như đang ở trong một thế giới nào khác, kề bên mặt trời, cô giữ thăng bằng, đang sắp té ngã. Cô bước tới nhưng trái tim cô đã xa rời cô, hay đúng hơn, cả con người cô đang ở phía trước, trong ánh mắt của cô, trong những giác quan đang rình rập của cô; chỉ có cơ thể cô là chậm trễ, là chùng chình trên những tảng đá với những góc cạnh sắc ngọt.

Cô nôn nóng đợi người lẽ ra phải tới trong giây phút này, cô biết điều đó, đó là điều bắt buộc. Ngay khi bắt đầu chạy để thoát khỏi người đàn ông mặc áo com lê xám lục, để thoát khỏi cái chết của ông lão Naman, cô biết có người đang đợi cô trên cao nguyên đá, nơi không có bóng loài người. Đó là người chiến binh sa mạc che mạng xanh, người mà cô chỉ biết qua ánh mắt sắc bén như lưỡi dao. Người ấy đã nhìn cô từ trên cao những ngọn đồi vắng vẻ, và cái nhìn đó đã đến được với cô, đã chạm tới cô, đã dìu cô tới thẳng nơi này.

Giờ đây cô bất động giữa cao nguyên đá mênh mông. Quanh cô không có gì, chỉ có những đống sỏi kia, bụi ánh sáng kia, ngọn gió lạnh buốt và khắc nghiệt kia, bầu trời khốc liệt không chút mây không chút hơi nước kia.

Lalla vẫn không động đậy, cô đứng trên một tấm đá lớn hơi dốc, cứng còng và khô khốc mà tới giờ không thứ nước nào có thể mài nhẵn được. Ánh mặt trời dội lên người cô, rung vang trên trán, trên ngực, trong bụng cô, thứ ánh sáng ấy là một cái nhìn.

Giờ đây người chiến binh màu xanh chắc chắn sắp tới. Ông không thể chậm trễ được nữa. Lalla tưởng như mình nghe thấy tiếng xào xạo của bước chân người ấy trong bụi, và tim cô đập thật mạnh. Những cơn lốc ánh sáng trắng vây bọc lây cô, cuốn những ngọn lửa của chúng quanh đôi chân cô, trà trộn vào tóc cô và cô nghe như có cái lưỡi nóng ráp làm cháy bỏng cả môi và mí mắt cô. Hai dòng lệ mằn mặn chảy dài trên má cô, chảy vào miệng cô, mồ hôi mặn từ hai bên nách cô nhỏ xuống từng giọt, lấm tấm hai bên sườn, nó chảy ròng ròng dọc theo cổ, giữa hai bả vai. Người chiến binh xanh của sa mạc giờ đây phải tới thôi, ánh mắt người đó sẽ nóng bỏng như ánh sáng mặt trời.

Nhưng Lalla vẫn đứng một mình trên tấm đá hơi dốc giữa cao nguyên hiu quạnh. Ngọn gió buốt giá làm rát da cô, ngọn gió khủng khiếp không yêu thương gì cuộc sống con người, nó thổi tới để mài mòn và biến cuộc sống đó thành bột. Gió nơi đây chỉ thương yêu các loài bò cạp và rết, thằn lằn và rắn, cùng lắm là những con cáo với bộ lông cháy sém. Nhưng Lalla không sợ nó, bởi cô biết rằng ở đâu đó, giữa các tảng đá, hoặc trên bầu trời có ánh mắt của Người Đàn Ông Xanh mà cô gọi là Es Ser, Bí Mật, bởi ông luôn lẩn khuất. Chắc chắn ông sẽ tới đây, ánh mắt ông sẽ xuyên thấu nơi sâu thẳm nhất trong cô và cho cô sức mạnh để đánh bại người đàn ông mặc com lê xám lục, đánh bại cái chết đang sát kề Naman; sẽ biến cô thành chim, ném cô vào giữa không gian; lúc đó có lẽ rốt cuộc cô cũng gặp lại con hài âu lớn màu trắng vốn là chàng hoàng tử đang bay không mỏi mệt trên biển.

Khi ánh mắt chạm tới cô, nó khiến đầu cô quay cuồng, như một luồng sóng ánh sáng đang trải ra. Anh mắt Es Ser sáng hơn ánh lửa, với một tia sáng nóng bỏng màu xanh lam giống như tia sáng của những vì sao.

Lalla ngừng thở trong giây phút. Đôi mắt cô giãn ra. Cô ngồi xổm trong bụi, hai mắt nhắm nghiền, đầu ngửa ra phía sau, bởi có một sức nặng khủng khiếp trong ánh sáng kia, một sức nặng đang nhập vào cô và làm cho cô trở nên nặng trĩu như đá.

Ông đã tới. Một lần nữa, không gây tiếng động, chỉ lướt đi trên những hòn sỏi sắc nhọn, ăn mặc giống như các chiến binh sa mạc xưa, với chiếc áo khoác rộng bằng len trắng, và khuôn mặt được che bằng tấm mạng màu xanh sẫm. Lalla cố hết sức nhìn ông bước tới trong giấc mơ của cô. Cô trông thấy hai bàn tay màu chàm của ông, cô trông thấy ánh lửa toát ra từ ánh mắt âm u của ông. Ông không nói gì. Ông không nói bao giờ. Ông biết nói bằng ánh mắt, bởi ông sống trong một thế giới nơi lời nói của loài người không còn cần thiết nữa. Ánh sáng vàng óng cuộn xoáy quanh chiếc áo khoác của ông, như thể gió thổi làm cuộn lên những đám mây cát. Nhưng Lalla chỉ nghe thấy nhịp đập của chính trái tim minh, thật chậm chạp, thật xa xăm.

Lalla không cần tới lời nói. Cô không cần nêu những câu hỏi, không cần cả suy nghĩ. Ngồi xổm trong bụi, hai mắt nhắm nghiền, cô cảm thấy ánh mắt Người Đàn Ông Xanh trên người cô, và hơi nóng len vào thân thể cô, rung vang trong tay chân cô. Chính đó là điều phi thường. Hơi nóng của ánh mắt len vào từng ngõ ngách trong cô, xua đuổi những đau khổ, những cơn sốt, những ứ đọng, tất cả những gì gây bế tắc và đau đớn.

Es Ser không động đậy. Giờ đây ông đang đứng trước mặt cô, trong khi những luồng sóng ánh sáng cuồn cuộn lướt quanh chiếc áo khoác ông mặc. Ông đang làm gì? Lalla không còn sợ nữa, cô nghe cái nóng tăng lên trong mình, như thể những tia mặt trời xuyên qua khuôn mặt cô, soi sáng cả thân thể cô.

Cô trông thấy những gì chứa đựng trong ánh mắt Người Đàn Óng Xanh. Bất tận quanh cô là sa mạc đang lấp lánh uốn lượn, là những chùm tia sáng, là những luồng sóng chậm chạp của các cồn cát đang tiến về cõi xa lạ. Có những khu nhà, những thành phố lớn màu trắng với những cái tháp nhỏ như thân cây cọ, những dinh thự màu đỏ được trang hoàng bằng tán lá, dây leo, cánh hoa khổng lồ. Có những hồ nước lớn xanh như bầu trời, thứ nước đẹp và trong đến nỗi không nơi nào trên trái đất có được. Đó là những gì Lalla đang mơ thấy, hai mắt nhắm nghiền, đầu ngửa ra sau trong ánh mặt trời, hai cánh tay ôm lây gối. Đó là giấc mơ đến từ cõi nào khác, đã hiện hữu nơi đây, trên cao nguyên đá này, trước cô rất lâu, giấc mơ mà giờ đây cô bước vào, như trong lúc đang ngủ, và trải rộng những bờ bãi của nó trước mặt cô.

Con đường dẫn về đâu? Lalla không biết mình đi đâu trong trạng thái buông xuôi, cuốn theo ngọn gió sa mạc khi thì thiêu đốt môi và mí mắt của cô, làm cô đau rát và quáng lóa, khi thì lạnh buốt và chậm rì, ngọn gió xóa sạch con người và làm sụp đổ những tảng đá dưới chân các vách đá. Đó là ngọn gió thổi về cõi vô tận, về phía bên kia chân trời, bên kia bầu trời, tới tận những chòm sao im lìm, tới tận dải ngân hà, tới tận vầng thái dương.

Gió cuốn cô đi trên con đường vô tận, trên cao nguyên đá bát ngát nơi ánh sáng quay cuồng. Sa mạc trải rộng những cánh đồng trống hoác màu cát với đây đó những kẽ nứt, những vết nhăn, giống như những lớp da khô chết. Ánh mắt Người Đàn Ông Xanh còn đó, khắp nơi, ở tận chốn xa xôi nhất của sa mạc, và nhờ ánh mắt ấy mà giờ đây Lalla trông thấy ánh sáng. Cô cảm nhận trên da mình sự thiêu đốt của ánh mắt, gió, sự khô cằn, và môi cô có vị muối. Cô trông thấy hình dạng các cồn cát tựa những con vật khổng lồ đang nằm ngủ, và những bức thành cao màu đen của Hamada, và thành phố mênh mông khô cằn đất đỏ. Đây là xứ sở không người, không thành phố, nơi không có gì dừng lại, không có gì khuấy động. Chỉ có đá, cát và gió. Nhưng Lalla cảm thấy hạnh phúc bởi cô nhận ra từng sự vật, từng chi tiết của cảnh vật, từng cây nhỡ nám cháy trong thung lũng mênh mông. Như thể chính cô đã từng bước đi trên mặt đất này vào thuở xa xưa, đôi bàn chân trần cháy bỏng vì nền đất, mắt đăm đăm nhìn về phía chân trời, nhìn vào không khí đang nhảy múa. Thế là tim cô đập nhanh hơn, mạnh hơn, và cô trông thấy trước mặt mình những dấu hiệu, những dấu vết nhạt nhòa, những nhánh cây gãy, những bụi cây run rẩy trong gió. Cô chờ đợi, cô biết mình sắp tới ngay tức thì, và giờ thì đã gần làm rồi. Ánh mắt Người Đàn Ông Xanh dắt cô đi qua những kẽ nứt, những động sụt lở, dọc theo những con suối khô cằn. Rồi bất chợt cô nghe thấy bài hát ấy, bài hát kỳ lạ, mơ hồ, giọng mũi, bài hát đang rung vang ở một nơi rất xa, như từ trong cát bay ra, hòa lẫn vào tiếng xào xạo liên tục của gió trên những tảng đá, hòa lẫn vào tiếng ánh sáng. Bài hát run rẩy trong người Lalla, cô nhận ra nó; đó là bài hát của Lalla Hawa mà Aamma đã hát, và bài hát hát rằng: "Một ngày nào đó, ôi, một ngày nào đó, con quạ sẽ trở nên trắng tinh, biển sẽ khô cằn, người ta sẽ tìm thấy mật ngọt trong hoa xương rồng, người ta sẽ làm được một chiếc giường với những cành keo..." Nhưng giờ đây Lalla không còn hiểu lời lẽ của hài hát nữa, bởi chắc là một người nào đó đang hát bằng một giọng thật xa xôi, bằng ngôn ngữ Berbère. Thế mà hài hát vẫn đi thẳng vào tim cô và đôi mắt cô nhòa lệ dù cô cố hết sức khép chặt mí mắt lại.

Điệu nhạc kéo dài rất lâu, nó đu đưa mãi cho đến khi bóng của những hòn sỏi kéo dài trên lớp cát sa mạc. Bấy giờ Lalla cũng trông thấy thành phố đỏ rực ở tận cùng thung lũng mênh mông. Đúng ra đó không phải là một thành phố giống như những thành phố mà Lalla đã biết, với những con đường và những ngôi nhà. Đó là một thành phố bùn, bị tàn phá bởi thời gian và bào mòn bởi gió, giống như những tổ mối hoặc tổ ong vò vẽ. Trên thành phố ấy, ánh sáng thật đẹp, nó tạo thành một cái vòm êm ả, sáng trưng và trong vắt trên bầu trời của buổi bình minh bất diệt. Những ngôi nhà tập hợp quanh miệng giếng, và đây đó là những bóng cây im lìm, những cây keo trắng trông như pho tượng. Nhưng điều Lalla trông thấy rõ hơn cả là nấm mồ trắng tinh, đơn sơ như một cái vỏ trứng tọa lạc trên đất đỏ. Dường như ánh sáng của ánh mắt đã từ đó mà đến, và Lalla hiểu ra rằng đó là chốn ở của Người Đàn Ông Xanh.

Điều gì đấy khủng khiếp đồng thời thật đẹp đã tới với Lalla. Như thể điều gì đấy sâu thẳm trong cô đang rách toang và gãy đổ, nhường chỗ cho cái chết, cái chưa biết đi qua. Sự nóng bỏng của sa mạc nơi cô tỏa khắp, dồn lên các tĩnh mạch của cô, hòa tan vào phủ tạng. Anh mắt Es Ser thật khủng khiếp và làm người ta đau nhói, bởi đó là nỗi thống khổ đến từ sa mạc, là cái đói, cái sợ, cái chết tới dồn dập. Ánh sáng đẹp tươi vàng óng, thành phố đỏ rực, nấm mồ trắng tinh và nhẹ nhõm nơi tỏa ra thứ ánh sáng siêu nhiên, tất cả đều mang trong mình nỗi bất hạnh, nỗi âu lo, sự cô quạnh. Đó là ánh mắt dai dẳng tuyệt vọng đang hướng tới, bởi mặt đất thì cứng còng còn bầu trời thì không muốn có loài người.

Lalla vẫn bất động, cô quỳ xuống, hai gối quỳ trên sỏi. Mặt trời thiêu đốt vai và gáy cô. Cô không mở mắt. Hai dòng lệ vạch thành những đường rãnh trong lớp bụi đỏ dán chặt trên má cô.

Khi cô đứng dậy và mở mắt, quang cảnh quanh cô mờ đi. Cô có định thần. Những dáng đồi lởm chởm hiện ra, tiếp theo là khoảng cao nguyên vắng lặng không có tới một bụi cỏ, một bóng cây, chì có ánh sáng và gió.

Thế rồi cô cất bước, dáng đi loạng choạng, cô chầm chậm bước trở xuống con đường mòn dẫn về phía thung lũng, phía biển, phía Cư xá bằng ván và giấy quét hắc ín. Giờ đây những cái bóng đổ dài, mặt trời đã xuống gần chân trời. Lalla cảm thấy mặt mình sưng phồng vì sức nóng bỏng rẫy của sa mạc, và cô nghĩ sẽ không ai nhận ra cô nữa, giờ đây khi cô đã trở nên giống Hartani.

Khi cô đi đến phía dưới, gần cửa sông, đêm đã xuống trên Cư xá. Bóng đèn điện làm thành những cái chấm vàng. Trên đường, những chiếc xe tải vừa tiến tới vừa ném thẳng về phía trước một cách ngốc nghếch những chùm tia sáng trắng lóa từ các ngọn đèn pha.

Cô đi khi thì chạy hối hả, khi thì bước chầm chậm, như sắp sửa dừng chân, quay lại và chạy trốn. Trong đêm tối, có vài cái máy thu thanh đang phát ra điệu nhạc nhàm tai. Các lò than đã tắt ngấm, và trong các ngôi nhà dựng từ những tấm ván ráp không khít vào nhau, đàn bà và trẻ con đều đã cuộn mình trong chăn, vì màn đêm ẩm ướt. Thỉnh thoảng ngọn gió yếu ớt thổi lăn một cái hộp rỗng, lay động một mảnh tôn. Những con chó trốn biệt. Phía trên Cư xá, bầu trời đen tràn ngập các vì sao.

Lalla bước trên các lối đi, không gây tiếng động và cô nghĩ nơi đây chẳng ai cần tới cô, không có cô mọi thứ vẫn hoàn hảo, như thể cô đã bỏ đi từ nhiều năm rồi, như thể cô chưa từng hiện hữu.

Thay vì đi về phía ngôi nhà của Aamma. Lalla chầm chậm bước về đầu kia Cư xá, nơi ông lão Naman đang sống. Cô rùng mình vì không khí về đêm thật ẩm ướt, hai gối cô run run vì cô không ăn gì từ hôm trước. Ngày quá dài ở trên kia, trên cao nguyên đá, đến nỗi Lalla cảm tưởng như mình đã ra đi từ nhiều ngày, mà có lẽ từ nhiều tháng nay. Như thể cô hầu như không nhận ra những con đường trong Cư xá, những căn nhà tồi tàn bằng ván, những tiếng phát ra từ mấy cái máy thu thanh cũng như tiếng trẻ con khóc, mùi nước tiểu và mùi bụi bặm. Bỗng nhiên cô nghĩ có thể là nhiều tháng đã trôi qua thật, ở trên kia, trên cao nguyên đá, nhưng lại có vẻ như chỉ là một ngày dài. Bây giờ cô nghĩ tới ông lão Naman, và tim cô thắt lại. Thế là, dù người rất yếu, cô vẫn cất bước chạy như bay trên những con đường vắng vẻ của Cư xá. Nghe tiếng cô chạy, đám chó lên tiếng gầm gừ và sủa lai rai. Khi cô tới trước nhà Naman, tim cô đập thật mạnh, và cô gần như không thể thở nổi. Cửa mở hé, không có ánh sáng.

Ông lão Naman vẫn nằm trên chiếu, y như lúc cô bỏ đi. Ông vẫn còn thở, rất chậm, vừa thở vừa rít lên, và đôi mắt ông mở to trong bóng tối. Lalla cúi xuống khuôn mặt ông, nhưng ông không nhận ra cô. Miệng ông há ra, cố sức để thở đến nỗi nó không thể mỉm cười được nữa.

"Ông Naman... ông Naman..." Lalla thì thầm

Ông lão Naman không còn sức nữa. Ngọn gió tai họa đã khiến ông bị sốt, con sốt đè nặng lên cơ thể và lên đầu ông, làm ông không ăn uống gì được. Ngọn gió có thể sắp mang ông di. Lalla lo lắng cúi xuống gần khuôn mặt của ông lão đánh cá và nói:

"Không phải ông sắp ra đi chứ ạ? Không phải bây giờ, chưa phải lúc đúng không ông?"

Cô rất muốn nghe Naman nói với cô, kể cho cô nghe một lần nữa câu chuyện con chim trắng toát vốn là hoàng tử của biển cả, hoặc câu chuyện tảng đá mà thiên thần Gabriel tặng cho loài người, hòn đá vốn đã trở nên đen đúa vì tội lỗi của họ. Nhưng ông lão Naman không thể kể chuyện được nữa, ông chỉ còn đủ sức để nhấc ngực lên, để thở, như thể một sức nặng vô hình đang đè lên ông. Mồ hôi và nước tiểu tắm đẫm thân thể gầy gò dường như đã kiệt lực trên nền đất của ông.

Giờ đây, Lalla đã quá mệt mỏi không thể kể những câu chuyện khác, không thể tiếp tục nói về tất cả những gì ở nơi xa lắc kia, phía bên kia biển cả, về tất cả những thành phố Tây Ban Nha và Pháp.

Thế là cô ngồi xuống bên ông lão, và cô nhìn ánh sáng ban đêm qua cánh cửa mở hé. Cô nghe hơi thở rít lên, cô nghe tiếng gió nhức nhối bên ngoài đang thổi lăn những vỏ đồ hộp và lay động các tâm tôn. Sau đó, cô cứ ngồi như vậy mà ngủ, đầu tựa lên gối. Thỉnh thoảng hơi thở ngột ngạt của ông lão Naman đánh thức cô dậy, và cô hỏi:

"Ông còn đó chứ ạ? Ông vẫn còn đó chứ ạ?"

Ông không đáp, ông cũng không ngủ; khuôn mặt xám ngắt của ông quay ra phía cửa, nhưng đôi mắt sáng quắc của ông dường như không thấy gì nữa, như thể chúng chỉ cảm nhận được những điều từ thế giới bên kia.

Lalla cố chống chọi với cơn buồn ngủ, bởi cô sợ điều sẽ xảy ra nếu cô thiếp đi. Như những người đánh cá, những kẻ ra khơi, lạc loài trên biển cả, mất hết phương hướng, bềnh bồng trên sóng, bị cuốn vào những cơn lốc xoáy của bão tố. Họ không được ngủ, không bao giờ, bởi lúc đó biển sẽ chụp lấy họ, ném họ vào các đáy sâu của nó, nuốt chửng họ. Lalla muốn chống chọi, nhưng mí mắt cô cứ khép lại ngoài ý muốn của cô và cô có cảm giác mình ngã ra phía sau. Cô bơi rất lâu, không biết về đâu, bị nhịp thở chầm chậm của ông lão Naman cuốn đi.

Sau đó, trước khi trời rạng sáng, cô giật mình thức giấc. Cô nhìn ông lão nằm dài trên nền đất, khuôn mặt yên bình kê lên cánh tay. Giờ đây ông không gây tiếng động nữa, bởi ông đã ngừng thở. Bên ngoài, gió đã ngừng thổi, không còn tồn tại mối nguy nào. Tất cả đều yên ả như cái chết không hề có bao giờ, bất luận ở đâu.

Khi Lalla quyết định lên đường, cô không hé môi với ai điều gì. Cô đã quyết định lên đường bởi người đàn ông mặc com lê xám lục đã trở lại nhiều lần trong căn nhà của Aamma, và lần nào hắn cũng nhìn Lalla với đôi mắt sáng rực và khắc nghiệt như hai hòn sỏi đen ngòm, và hắn luôn ngồi trên chiếc rương của Lalla Hawa để uống một ly nước trà bạc hà. Lalla không sợ hắn, nhưng cô biết nếu mình không bỏ đi, một ngày nào đó hắn sẽ dùng bạo lực đưa cô về nhà hắn để cưới cô, bởi hắn giàu có và đầy thế lực, và hắn không thích ai chống cự lại hắn.

Cô đã lên đường, sáng nay, trước khi mặt trời mọc. Thậm chí cô còn không nhìn bóng dáng Aamma vẫn ngủ trong góc nhà, cuộn mình trong tấm ga. Cô chỉ mang theo một mảnh vải màu xanh, trong đó cô gói một miếng bánh mì cứng với mấy trái chà là khô, và một chiếc xuyến vàng của mẹ cô.

Cô bước ra ngoài không gây chút tiếng động, không đánh thức cả con chó. Cô đi chân trần trên nền đất lạnh giữa hai dãy nhà đang yên ngủ. Bầu trời trước mặt cô nhàn nhạt bởi trời sắp sáng. Sương mù từ biển kéo tới, tạo thành một đám mây to dịu dàng bay ngược lên dọc theo dòng sông, dang hai cánh tay cong cong như một con chim khổng lồ với đôi cánh xám.

Trong khoảnh khắc, Lalla muốn tới nhà Naman ông lão đánh cá, để nhìn nó lần cuối cùng, bởi ông là người duy nhất mà cô đã mất đi trong sự buồn bã. Nhưng cô sợ trễ, và cô rời Cư xá, đi dọc theo con đường mòn mà bầy dê thường qua, về phía những ngọn đồi đá. Khi cô bắt đầu leo lên các tảng đá, cô nghe gió lạnh len vào người. Nơi đây cũng chẳng có một ai. Đám chăn cừu vẫn còn ngủ trong những cái lều bằng cành cây, cạnh các bãi nhốt cừu, và đây là lần đầu tiên Lalla bước vào vùng đồi mà không nghe thấy những tiếng rít chói tai của chúng. Điều đó khiến cô hơi sợ, như thể gió đã biến trái đất thành sa mạc. Nhưng rồi ánh sáng mặt trời từ từ xuất hiện, từ phía bên kia những ngọn đồi, một đốm đỏ và vàng hòa lẫn vào màu xám của đêm. Lalla hài lòng khi trông thấy nó, và cô nghĩ đó là nơi cô sẽ tới, sau này, nơi bầu trời và mặt đất được lấp đầy bởi đốm sáng lớn đầu tiên.

Các suy nghĩ hơi lộn xộn chồng lấn lên nhau trong đầu cô khi cô bước trên các tảng đá. Bởi cô biết mình sẽ không trở về Cư xá nữa, không gặp lại tất cả những thứ mà cô rất yêu mến nữa, cánh đồng khô cằn mênh mông, bãi biển trắng phau trải rộng, nơi sóng biển lô xô; cô buồn bởi cô nghĩ tới những cồn cát im lìm nơi cô vẫn quen ngồi ngắm mây kéo tới trên bầu trời. Cô sẽ không còn trông thấy con chim trắng toát vốn là hoàng tử của biển cả, lẫn bóng dáng ông lão Naman ngồi dưới bóng cây sung, bên con thuyền lật úp của ông. Thế là trong khoảnh khắc, cô bước chậm lại đôi chút, cô muốn nhìn lại phía sau. Nhưng trước mặt cô là những ngọn đồi lặng lẽ, những tảng đá sắc nhọn, nơi ánh sáng bắt đầu chói rực, và những bụi gai nhỏ nơi có mấy giọt nước của bầu trời ẩm ướt đang run rẩy, và những con mòng nhẹ tênh để mặc gió cuốn đi.

Thế là cô bước đi, không quay lại, ôm chặt gói bánh mì và chà là vào ngực. Tới tận cùng con đường mòn thì không còn bóng người xung quanh nữa. Sỏi nhọn nhô khỏi mặt đất, và người ta phải vừa nhảy từ tảng đá này sang tảng đá khác vừa leo lên phía ngọn đồi cao nhất. Chính đó là nơi Hartani đang đợi cô nhưng cô vẫn chưa thấy chú. Có thể chú đang ẩn mình trong một cái hang bên vách đá, nơi chú có thể nhìn bao quát cả thung lũng, suốt tới biển. Hoặc chú đang ở một nơi nào đây rất gần, sau một bụi cây cháy sém, thụt sâu tới tận cổ trong cái hố đá, như một con rắn.

Chú luôn nghe ngóng, như loài chó hoang dại, sẵn sàng nhảy lên, sẵn sàng bỏ trốn. Có thể nào hôm nay chú không muốn đi nữa? Tuy nhiên, hôm qua, Lalla đã bảo mình sẽ tới và cô chỉ cho chú vùng đất mênh mông xa tít, mỏm đá phấn rộng lớn như chống đỡ bầu trời, nơi bắt đầu sa mạc. Đôi mắt chú càng sáng rực hơn, bởi chú vẫn luôn có ý nghĩ đó, từ lúc hãy còn là một đứa bé con, không khi nào chú ngừng nghĩ tới điều này. Có thể thấy như vậy trong cách chú nhìn về phía chân trời, với đôi mắt đăm đăm trên khuôn mặt căng thẳng. Chú không ngồi bao giờ, lúc nào chú cũng đứng trên gót chân, như chực nhảy đi. Chính chú đã chỉ cho Lalla con đường sa mạc, con đường trên đó người ta lạc bước, con đường từ đó chưa từng có một ai trở về, và bầu trời ở cõi xa xăm kia mới trong lành và lộng lẫy làm sao.

Giờ đây mặt trời đã lên, nó xuất hiện như một cái đĩa lửa chói lọi trước mặt cô, nó vừa từ từ lên cao vừa phồng to trên vùng đá hỗn độn. Chưa bao giờ nó có vẻ lộng lẫy đến vậy. Dù đang đau đớn và nước mắt ràn rụa chảy dài hai má, Lalla vẫn nhìn thẳng vào nó, không chớp mắt, như cái cách mà ông lão Naman đã từng nói các vị hoàng tử của biển cả vẫn làm. Ánh sáng len vào tận cùng con người cô, chạm vào tất cả những gì giấu kín trong cơ thể cô, nhất là trái tim.

Giờ đây không còn lối đi nào được vạch sẵn nữa.

Lalla phải tìm đường đi cho mình qua các tảng đá. Cô nhảy từ tảng đá này sang tảng đá khác, bên trên những dòng suối khô cằn, cô đi vòng qua các thành vách đá. Mặt trời lên cao tạo nên một đốm sáng trên võng mạc của cô, và cô bước tới một cách cầu âu, người nghiêng về phía trước để khỏi ngã. Cô đi qua những ngọn đồi, hết ngọn này tới ngọn khác, rồi cô đi giữa một cao nguyên đá bao la. Không một bóng người. Nhìn ra xa tít tắp, cô chỉ thấy những bãi đá khô mênh mông cùng vài khóm đại kích và xương rồng. Chính mặt trời đã khiến mặt đất trở nên trống trải, nó thiêu đốt và làm xói mòn mặt đất cho tới khi chỉ còn lại đá trắng và những bụi cây xác xơ. Giờ thì cô không nhìn thẳng vào nó nữa; nó đã lên thật cao trên bầu trời, và đồng tử của cô có thể bị đốt cháy trong một giây đồng hồ, như bị sét đánh. Bầu trời sáng rực. Nó xanh lơ và thiêu đốt như một ngọn lửa lớn, và Lalla phải nheo mắt thật lâu để nhìn phía trước. Mặt trời càng lên cao trên bầu trời, mọi thứ trên mặt đất càng phình lên, càng đầm đìa trong ánh sáng. Nơi đây không có tiếng động, nhưng thỉnh thoảng người ta tưởng chừng nghe thấy những viên sỏi giãn nở, kêu răng rắc.

Cô đi như vậy lâu lắm rồi. Bao lâu? Hẳn nhiên là trong nhiều tiếng đồng hồ, cô đi mà không biết mình đi đâu, đơn giản là đi ngược chiều với cái bóng của cô, về phía cuối chân trời. Nơi xa lắc kia, có những ngọn núi cao màu đỏ như treo lơ lửng trên trời, những ngôi làng, có thể một dòng sông, những hồ nước màu trời.

Rồi bất chợt, cô không biết từ đâu chú tới nhưng Hartani đã đứng trước mặt cô tự bao giờ. Chú đứng bất động, vẫn mặc chiếc áo khoác bằng vải len thô như mọi hôm, đầu trùm trong một mảnh vải trắng. Khuôn mặt chú đen sạm, nhưng nụ cười của chú làm cho nó bừng sáng khi Lalla bước tới gần.

"Ôi, Hartani! Hartani!..."

Lalla ôm chặt lấy chú, cô nhận ra mùi mồ hôi trong lớp quần áo dính đầy bụi của chú. Chú cũng vậy, cũng mang theo một ít bánh mì và những trái chà là trong miếng giẻ ướt cài ở thắt lưng.

Lalla mở gói của mình ra, chia một ít bánh mì cho Hartani. Họ đứng ăn thật nhanh, bởi họ đói từ lâu. Chú chăn cừu nhìn quanh. Đôi mắt chú dò xét từng chi tiết của cảnh vật, và chú giống như con chim tham mồi không hề nháy mắt. Chú chỉ một điểm xa, nơi chân trời, về phía những ngọn núi đỏ. Chú đặt gan bàn tay dưới đôi môi: ở đó có nước!

Họ lại cất bước. Hartani đi trước, chú nhảy nhẹ nhàng trên những tảng đá, Lalla thử đặt chân lên những dấu vết của chú. Lúc nào cô cũng trông thấy trước mặt minh bóng dáng mảnh khảnh và nhẹ nhàng của cậu con trai như đang nhảy múa trên những tảng đá trắng; cô thấy chú như một ngọn lửa, như một tia phản chiếu, và hai bàn chân cô dường như chỉ còn biết bước đi theo nhịp điệu của Hartani.

Mặt trời trở nên chói chang, nó đè nặng trên đầu và trên vai Lalla, nó gây khó chịu bên trong cơ thể cô. Như thể ánh sáng len vào người cô ban sáng đang bắt đầu thiêu đốt, tràn lan, và cô nghe những luồng sóng dài đau đớn chạy ngược lên dọc hai chân cô, hai tay cô, dồn lên đầu cô. Cái nóng cháy của ánh sáng thì khô khốc và bụi bặm. Không có giọt mồ hôi nào trên cơ thể cô, lớp váy dài xanh cọ sát vào bụng và hai đùi cô tạo thành những tiếp lép bép như có điện. Mắt cô đã khô lệ, lớp muối tạo thành những tinh thể nhám như cát nơi góc mí mắt cô. Miệng cô khô và cứng. Cô đưa đầu các ngón tay lên môi, và cô nghĩ miệng cô đã giống như miệng lạc đà, và rồi đây cô có thể ăn cả xương rồng lẫn cúc gai mà không cảm thấy gì.

Hartani thì tiếp tục nhảy từ tảng đá này sang tảng đá khác, không quay đầu lại. Bóng dáng trắng toát và nhẹ nhàng của chú mỗi lúc một xa, chú giống như một con vật đang lẩn trốn, không dừng chân, không quay đầu lại. Lalla muốn theo kịp chú, nhưng cô không còn sức. Cô bước loạng choạng trên đám đá hỗn độn, không chủ định, hai mắt đăm đăm nhìn thẳng phía trước. Hai bàn chân cô bị cào xước, chảy máu, và vì té ngã nhiều lần nên hai đầu gối cô bị thương. Nhưng cô hầu như không thấy đau. Cô chỉ cảm thấy sự phản xạ khủng khiếp của ánh sáng ở khắp nơi. Nó giống như vô số con vật đang nhảy nhót trên những tảng đá quanh cô, những con chó hoang dã, những con ngựa, những con chuột, những con dê đang thực hiện những bước nhảy hoang đường. Có cả những con chim trắng lớn, những con cò lửa, những con diều ăn rắn, những con cò; chúng vỗ đôi cánh to rực rỡ như tìm cách để bay lên, và chúng khai diễn một vũ điệu không kết thúc bao giờ. Lalla nghe hơi gió từ những đôi cánh của chúng trong tóc cô, cô nhận ra lông cánh chúng sột soạt trong không khí dày đặc. Thế là, cô quay đầu lại, cô nhìn phía sau để trông thấy chúng, tất cả những con chim đó, tất cả những con vật đó, kể cả những con sư tử mà cô thoáng thấy nữa. Nhưng khi cô nhìn chúng thì chúng tan biến tức thì, chúng biến đi như những ảo ảnh, để rồi xuất hiện trở lại phía sau cô.

Hartani thắp thoáng như vô hình. Bóng dáng nhẹ nhàng của chú nhảy múa trên lớp sỏi trắng như một cái bóng tách rời khỏi mặt đất. Giờ đây cô không cố đuổi theo bước chân chú nữa. Cô cũng không còn trông thấy cái khối đỏ của ngọn núi im lìm trên bầu trời, ở phía bên kia đồng bằng. Có lẽ cô không tiến lên được nữa chăng? Đôi bàn chân trần của cô vấp phải sỏi, trầy xước, sa xuống mấy cái hố. Nhưng mọi thứ cứ như thể con đường không ngừng xổ tung sau lưng cô, tựa nước sông len lỏi qua đôi chân. Nhưng chính ánh sáng mới là thứ đang lướt qua trong gió, chính ánh sáng mới là thứ đang quét sạch không gian. Ánh sáng tạo thành tiếng nước chảy, và Lalla nghe thấy tiếng reo ca của nó mà không uống được. Ánh sáng tới từ trung tâm bầu trời, nó cháy lên trên mặt đất, trong thạch cao, trong mica. Thỉnh thoảng, giữa đấm bụi màu đất son, giữa những hòn sỏi trắng, có một viên đá lửa màu than hồng, nhọn như răng nanh. Lalla vừa bước đi vừa nhìn đăm đăm vào tia sáng phía trước, như thể viên đá đã cho cô sức mạnh, như thể nó là một dấu hiệu do Es Ser để lại, để chỉ đường cho cô. Hoặc xa hơn, có một miếng mica giống như vàng, với những tia phản chiếu trông chẳng khác nào một tổ côn trùng, và Lalla tưởng chừng nghe thấy tiếng cánh chúng vo ve. Nhưng thỉnh thoảng trên mặt đất đầy bụi, tình cờ xuất hiện một hòn sỏi tròn màu xám đục như một hòn đá cuội đơn giản ngoài biển, và Lalla cố hết sức nhìn nó, cô nhặt nó lên rồi nắm chặt trong tay như để có thêm sức mạnh bước tới. Hòn sỏi nóng bỏng nổi chằng chịt những vân trắng vạch ra một con đường ở giữa, từ đó phân nhánh ra những con đường khác, thanh mảnh như tóc trẻ con. Năm hòn sỏi trong tay, Lalla đi thẳng tới trước. Mặt trời đã xuống, về phía bên kia vùng đồng bằng màu trắng. Từng hồi gió thổi tung những Lớp bụi mù che khuất cả ngọn núi đỏ sừng sững dưới bầu trời.

"Hartani! Harta-a-ni!" Lalla kêu lên. Cô ngã quỵ gối trên sỏi, bởi đôi chân cô không muốn bước tới nữa. Trên đầu cô, bầu trời trống hoác, nó mênh mông hơn, trống trải hơn. Không có lấy một tiếng dội lại.

Tất cả đều rõ nét và trong vắt, Lalla có thể trông thấy cả một hòn sỏi nhỏ nhất, một cây nhỡ nhỏ nhất, gần như ở tận chân trời. Không có sự động đậy nào. Cô rất muốn trông thấy những con ong vò vẽ, cô nghĩ mình rất thích việc này, việc được ngắm chúng dệt những cái nút vô hình trong không khí, quanh những mái tóc trẻ con. Cô rất muốn trông thấy một cánh chim, dù là quạ, dù là kền kền. Nhưng không có gì, không có ai. Chỉ có cái bóng của cô ngả dài sau cô, như một cái hố trên đất trắng toát.

Thế rồi cô nằm xuống đất, và cô nghĩ mình sắp chết tới nơi, bởi cơ thể cô không còn sức, và ngọn lửa ánh sáng đang thiêu hủy trái tim và buồng phổi cô. Từ từ ánh sáng nhạt đi, và bầu trời mờ dần, nhưng có lẽ chính sự yếu đuối trong cô đã thổi tắt mặt trời.

Bất thần Hartani lại xuất hiện. Chú đứng trên một chân trước mặt cô, giữ thăng bằng như một con chim. Chú đi về phía cô, chú cúi xuống. Lalla bấu vào tấm áo dài bằng len thô của chú, cô cố sức siết chặt tấm áo, cô không muốn buông nó ra, và cô suýt làm cậu bé té ngã. Chú ngồi xổm xuống bên cô. Khuôn mặt chú âm u, nhưng đôi mắt chú sáng rực, đầy vẻ mãnh liệt. Chú sờ lên mặt Lalla, lên trán cô, mắt cô, chú lướt các ngón tay lên đôi môi nứt nẻ của cô. Chú chỉ vào một cái chấm trên đồng đá, theo hướng mặt trời lặn, nơi có cái cây bên một tảng đá: nước. Liệu nơi ấy gần hay nơi ấy xa? Không khí trong lành quá, đến đỗi người ta không thể biết được điều đó. Lalla cố gắng đứng dậy, nhưng cơ thể cô không đáp lại nữa.

"Hartani, em không thể..." Lalla vừa thì thầm vừa chỉ đôi chân trầy xước khuỵu xuống.

"Anh đi đi! Cứ mặc em, anh đi đi!".

Chú chăn cứu ngập ngừng, chú vẫn ngồi xổm bên cô. Có lẽ chú sẽ đi chăng? Lalla nhìn chú không nói gì, cô muốn ngủ, cô muốn biến mất. Nhưng Hartani đã ôm choàng lấy cô và từ từ kéo cô lên. Lalla cảm thấy cơ bắp ở chân cậu con trai run run vì cô gắng và cô vòng tay ôm chặt cô chú, cô muốn hòa lẫn sức nặng của cô vào sức nặng của chú.

Hartani đi trên sỏi, chú nhảy khá nhanh, như lúc chỉ có một mình. Chú chạy trên đôi chân dài chệch choạng, chú băng qua những cái rãnh, chú bước qua những kẽ nứt. Mặt trời và bụi không cuộn xoáy trên đồng đá nữa, nhưng vẫn còn những chuyển động chậm chạp mơ hồ từ chân trời đỏ thẫm, chúng ném những tia sáng lên đám đá lửa. Trước mắt họ, có thứ gì đó giống như cái phễu ánh sáng, nơi mặt trời ngả về phía trái đất. Lalla lắng nghe trái tim Hartani đang đập trong các động mạch cổ, cô nghe thấy hơi thở hổn hển của chú.

Trước khi màn đêm buông xuống, họ đã tới được chỗ tảng đá và cái cây, nơi có mạch nước. Đó chỉ là một cái lỗ trong lớp đá dăm với nước màu xám. Hartani nhẹ nhàng đặt Lalla bên bờ nước và chú dùng lòng bàn tay vốc nước cho cô uống. Nước lạnh toát, hơi hắc. Sau đó đến lượt chú cúi xuống và uống một hồi lâu, đầu ghé sát mạch nước.

Họ đợi đêm về. Ở đây đêm đến rất nhanh, như một tấm màn bị kéo xuống, không khói, không mây, không cảnh diễn. Như thể không còn không khí lẫn nước, chỉ còn ánh mặt trời lờ mờ bị các ngọn núi dập tắt.

Lalla nằm dưới đất, sát bên Hartani. Cô không nhúc nhích. Hai chân cô rã rời, và máu đông đặc tạo thành lớp vảy kết nom như cái đế đen ngòm dưới hai bàn chân cô. Từng hồi, cơn đau từ hai bàn chân đi ngược lên, chạy qua hai chân, chạy dọc xương và bắp thịt, lên tới háng. Cô khẽ rên rỉ, hai hàm răng nghiến chặt để khỏi bật thành tiếng kêu la, đôi tay cô bấu chặt vào hai cánh tay Hartani. Chú không nhìn cô; chú nhìn thẳng về phía chân trời, nơi có những ngọn núi đen ngòm, hoặc có thể chú nhìn về phía bầu trời đêm mênh mông. Mặt chú thật âm u, vì bóng tối. Có phải chú đang nghĩ tới điều gì không? Lalla rất muốn nhập vào chú, để tìm hiểu xem chú muốn gì, chú sẽ đi đâu... Cô nói cho cô nghe hơn là cho chú nghe. Hartani lắng nghe cô nói theo kiểu loài chó, bằng cách ngẩng đầu lên và dõi theo tiếng động của những âm tiết.

Cô nói với chú về người đàn ông mặc com lê xám lục, về đôi mắt hắc ám của hắn nom giống như những đầu kim loại và về cả đêm cô ở bên Naman, khi ngọn gió tai họa thổi qua Cư xá. Cô nói:

"Giờ đây chính anh là người mà em chọn làm chồng, không ai có thể chiếm đoạt được em hay dùng sức mạnh lôi em tới tòa để cưới em... Giờ đây chúng ta sắp sống chung với nhau, và chúng ta sẽ có một đứa con, và sẽ không còn ai khác muốn cướp em nữa, anh hiểu chứ, Hartani? Ngay cả khi họ bắt chúng ta lại thì em cũng sẽ nói chính anh là chồng em, và chúng ta sắp có một đứa con và họ không thể ngăn cản điều đó được. Thế là họ sẽ phải để chúng ta đi, và chúng ta có thể tới sống ở những nước miền Nam, thật xa, trong sa mạc..."

Cô không còn thấy mệt mỏi lẫn đau đớn nữa, mà chỉ thấy say sưa với sự tự do kia, giữa cánh đồng đá, trong màn đêm im lặng. Cô ôm thân thể Hartani thật chặt, cho tới khi mùi hương và hơi thở của họ hoàn toàn trộn lẫn vào nhau. Thật dịu dàng, người con trai đi vào cô, chiếm hữu cô, và cô nghe tim chú đập dồn dập sát ngực mình.

Lalla quay mặt về phía trung tâm bầu trời, và cô cố hết sức ngắm nhìn. Đêm buốt giá và lộng lẫy vây bọc họ, siết chặt họ trong màu xanh sâu thẳm. Lalla chưa từng trông thấy đêm nào tuyệt đẹp đến vậy. Ở nơi kia, Cư xá hay bờ biển, luôn có thứ gì đó tách đêm ra, một hơi nước, một đám bụi. Luôn có một tấm màn làm mờ đi tất cả bởi con người quây quần ở đó, với lửa, thức ăn và hơi thở của họ. Nhưng ở đây mọi thứ đều trong lành. Giờ Hartani đang nằm bên cô, và một cơn choáng váng đang lướt qua họ, mở to đồng tử của họ.

Mặt Hartani căng ra, như thể da trán và da má chú đều bằng đá mài. Dần dần, phía trên đầu họ, không gian ngập tràn những vì sao, nghìn nghìn vì sao. Chúng tỏa ra những tia trắng rạng rỡ, chúng bập bùng, chúng làm nổi bật khuôn mặt bí ẩn của họ. Hai kè bỏ trốn ngắm nhìn chúng, gần như nín thở, đôi mắt mở to. Họ cảm thấy hình vẽ những chòm sao in lên mặt họ, như thể họ chỉ hiện hữu dưới cái nhìn của chúng, như thể họ đang uống thứ ánh sáng dịu dàng của đêm. Họ không nghĩ tới điều gì nữa, không nghĩ tới con đường trong sa mạc, không nghĩ tới sự đau khổ của ngày mai, không nghĩ tới những ngày khác; họ không còn nhận ra những vết thương của họ, không còn nhận ra cái đói và cái khát, không còn nhận ra bất luận điều gì trên trần gian này; họ quên cả mặt trời nóng bỏng đã làm đen mặt mày và thân thể họ, đã ngốn ngấu đến tận bên trong đôi mắt họ.

Ánh sáng những vì sao dịu dàng rơi xuống như một cơn mưa. Nó không gây tiếng động, nó không làm bụi bay lên, nó không khoét vào bất luận một cơn gió nào. Giờ đây nó soi sáng cả đồng đá, và gần bên miệng giếng, cái cây cháy sém trở nên nhẹ nhàng và yếu đuối như một làn khói. Mặt đất không còn bằng phẳng lắm, nó trải dài như mũi trước của con thuyền, và giờ đây nó dịu dàng tiến tới trước, nó vừa lướt đi vừa lảo đảo và tròng trành, nó từ từ tới giữa những vì sao lộng lẫy, trong lúc hai đứa trẻ ghì chặt lấy nhau, thân thể nhẹ tênh, thực hiện những cử chỉ yêu đương.

Mỗi lúc, một vì sao mới lại xuất hiện, nhỏ nhoi, hầu như khuất lấp trong đêm đen, và những sợi ánh sáng khó nhận ra của nó nhập vào những sợi ánh sáng khác. Có những rừng ánh sáng xám, đỏ, trắng hòa trộn vào màu xanh thăm thẳm của đêm, và im lìm như một mớ bọt.

Sau đó, khi Hartani ngủ yên, mặt áp sát vào cô, Lalla nhìn tất cả những dấu hiệu, những tia ánh sáng, tất cả những gì đang đập, đang run rẩy, hoặc im lìm như những con mắt. Cao hơn nữa, thẳng trên đầu cô có một dải ngân hà lớn, con đường được vạch ra bằng máu con cừu non của Gabriel, theo lời ông lão Naman từng kể.

Cô uống thứ ánh sáng nhợt nhạt đến từ đám sao, và bất chợt cô thấy nó gần quá, như trong bài hát mà Lalla Hawa đã hát, đến nỗi cô chỉ cần đưa bàn tay ra là đủ để hái một nắm ánh sáng lộng lẫy đang lấp lánh kia. Nhưng cô không động đậy. Bàn tay cô áp vào cổ Hartani để nghe tiếng máu chú chảy trong các động mạch và hơi thở yên bình của chú. Cơn sốt của mặt trời và sự khô cằn đã được đêm làm cho dịu xuống hẳn. Cái đói, cái khát, cái lo lắng cũng được xoa dịu bởi ánh sáng của thiên hà, và trên da cô có dấu vết của sao trời trông như những giọt nước.

Giờ đây họ không còn thấy đất nữa. Hai đứa bé siết chặt lấy nhau du hành giữa bầu trời lồng lộng.

Mỗi ngày lại thêm một chút đất. Đoàn lữ hành chia làm ba hàng cách nhau hai hoặc ba giờ đi đường. Hàng của Larhdaf ở bên trái gần các dãy hoành sơn vùng Haua, hướng tới Sidi el Hach. Hàng của Saadbou, con trai thứ của tù trưởng vĩ đại, ở ngoài cùng bên phải, đi ngược lòng con sông Jang Saccum khô cằn, ngay giữa thung lũng vùng Saguiet el Hamra. Ở giữa và lùi lại, Ma el Aĩnine đang tiến tới cùng với những chiến binh trên lưng lạc đà. Theo sau là đoàn người gồm đàn ông, đàn bà và trẻ con đang thúc giục đàn gia súc phía trước, họ bước theo một đám bụi lớn màu đỏ tung bay trước mắt trên bầu trời.

Mỗi ngày, họ đi trong đáy thung lũng mênh mông trong khi mặt trời trên đầu họ lại đi theo con đường ngược lại. Đang là thời điểm cuối đông, và những cơn mưa vẫn chưa xoa dịu nổi mặt đất. Đáy thung lũng Saguiet el Hamra nứt rạn và cứng còng như một lớp da cằn cỗi. Ngay màu đỏ của nó cũng thiêu đốt cả mắt và da mặt.

Buổi sáng, ngay trước khi mặt trời mọc, tiếng người dã vang lên trong buổi cầu nguyện thứ nhất. Rồi người ta nghe thấy tiếng các con vật. Khói từ các lò than ngập tràn thung lũng. Xa xa có tiếng hát thánh vịnh của đám lính của Larhdaf, được đoàn người của Saardbou đáp lại. Nhưng những người đàn ông xanh của tù trưởng vĩ đại thì cầu nguyện trong âm thầm. Khi lớp bụi đỏ đầu tiên bay lên trong không khí, cánh đàn ông cho đàn thú lên đường. Mỗi người lo gom góp đồ đạc của mình và lại tiếp tục bước đi trên mặt đất còn xám xịt và lạnh lẽo.

Ánh sáng từ từ nảy sinh ở chân trời, phía trên vùng Hamada. Cánh đàn ông nhìn cái đĩa chói lọi đang soi sáng đáy thung lũng và họ nheo mắt, họ hơi còng lưng xuống, như thể muốn chống chọi lại sức nặng và sự nhức nhối của ánh sáng trên trán và vai.

Đôi khi, những đàn thú của Larhdaí và của Saadhou gần đến nỗi người ta nghe thấy tiếng móng ngựa và tiếng lạc đà làu bàu. Bây giờ ba đám bụi nhập lại trên bầu trời và gần như che khuất mặt trời.

Khi mặt trời lên tới đỉnh, gió nổi lên và quét qua không gian, xua tan những lớp bụi đỏ và cát. Cánh đàn ông cho đàn thú dừng lại thành hình bán nguyệt, và họ núp sau những con lạc đà ngồi xổm, hoặc sát bên những cây nhỡ có gai. Mặt đất dường như cũng bao la tựa bầu trời, cũng trống trải, cũng chói lòa.

Đằng sau đàn thú của tù trưởng vĩ đại, Nour vừa bước đi vừa mang lương thực thực phẩm bọc trong một tấm vải lớn cột quanh ngực. Mỗi ngày từ hừng sáng tới khi mặt trời lặn, cậu đi trên những dấu chân của ngựa và người mà không biết mình đi đâu, không thấy cha lẫn mẹ và các em gái của cậu. Đôi khi cậu gặp lại họ vào buổi chiều khi đoàn người nhóm lửa bằng những cành cây nhỏ để nấu nước pha trà hoặc nấu bột mì nhão. Cậu không nói chuyện với ai và không ai nói chuyện với cậu. Chừng như sự mệt mỏi và sự khô cằn đã thiêu đốt cả ngôn từ trong cổ họng cậu.

Khi đêm đến và các con vật đào lỗ để ngủ, Nour có thể ngắm nhìn thung lũng mênh mông hoang vắng quanh mình. Đi xa khỏi khu trại một chút, đứng trên khoảng đồng bằng khô cạn, Nour có cảm tưởng mình cũng lớn như một cái cây. Thung lũng như không có giới hạn, một khoảng vô tận với đá và cát đỏ không hề thấy đổi từ buổi sơ khai. Từng quãng lại có bóng hình cháy đen của những cây keo nhỏ, những bụi cây, những khóm xương rồng và cọ lùn, nơi ấy sự ẩm ướt của thung lũng tạo nên những vết mờ nhạt. Trong cảnh đêm tranh tối tranh sáng, mặt đất có màu của khoáng chất. Hoàn toàn bất động, Nour đứng đợi đêm đen từ từ xuống ngập thung lũng như một thứ nước khó sờ thấy.

Sau đó, nhiều nhóm du mục tới nhập vào đoàn của Ma el Aĩnine. Người ta đã thương thuyết với thủ lĩnh của các bộ lạc để hỏi họ đi tới đâu, và họ đã cùng đi một đường. Giờ đây đoàn người lên tới nhiều nghìn người và đi trong thung lũng về phía những cái giếng của vùng Hausa, el Faunat, Yorf.

Nour không còn nhớ chuyến đi bắt đầu cách đây bao nhiêu ngày. Có thể chỉ là một ngày duy nhất và bất tận đã trôi qua như vậy, trong khi mặt trời mọc và lặn trên bầu trời nóng rực, và đám bụi cuộn xoáy dồn dập như một đợt sóng. Đám người của những người con trai Ma el Aĩnine tách xa phía trước, hẳn họ đã tới đáy thung lũng Saguiet el Hamra, bên kia ngôi mộ của Rayem Mohamed Embarec, nơi mở ra thung lũng vùng Mesuar tròn như vành trăng trong cao nguyên Hamada. Cũng có thể là ngựa của họ đã leo lên tới dốc các ngọn đồi đá và họ thấy mở ra sau mình thung lũng bát ngát của vùng Saguiet el Hamra nơi người và vật của Ma el Aĩnine đang cuốn xoáy như những đám mây màu đất son.

Giờ đây người ta kéo chậm lại bước đi của hàng người cuối cùng. Thỉnh thoảng, Nour dừng bước để đợi đoàn người trong đó có mẹ và các em gái cậu. Cậu ngồi trên đá nóng, vạt áo khoác rủ xuống đầu, và cậu nhìn đàn vật đang từ từ bước trên con đường mòn. Những chiến binh không yên cương bước đi, lưng còng về phía trước, bị đè bẹp bởi những gánh nặng trên vai. Một số người tựa trên những cây súng trường hoặc những cây giáo của họ. Mặt họ đen sì, và qua tiếng chân họ lạo xạo trên cát, Nour nghe ra hơi thở khổ sở của họ.

Phía sau là trẻ con và cánh chăn cừu đang vừa đuổi theo đàn dê và cừu vừa ném những hòn sỏi vào chúng. Những cơn lốc bụi phủ kín lấy chúng như một làn sương mù màu đỏ, và Nour nhìn những bóng dáng kỳ lạ, bù xù như đang múa may trong bụi. Cánh đàn bà đi bên cạnh lũ lạc đà thồ, một vài người vừa địu con trong áo khoác vừa bước đi chậm chạp, đôi bàn chân trần giẫm trên mặt đất nóng bỏng. Nour nghe thấy tiếng những cây kiềng vàng kiềng đồng của họ, tiếng những cái vòng đeo ở mắt cá chán họ kêu liểng xiểng. Họ vừa đi vừa hát một bài hát bất tận và buồn bã trở đi trở lại như tiếng gió.

Những tụt hẳn lại sau là những người không còn sức nữa, những người già, những em nhỏ, những người bị thương, những quả phụ, và họ không còn ai giúp mình tìm kiếm thức ăn và nước. Họ rất đông, đi rải rác dọc theo con đường mòn trong thung lũng Saguiet, và họ tiếp tục tới trong nhiều giờ sau khi đoàn quân của tù trưởng đi qua. Chính họ là những người mà Nour nhìn với lòng trắc ẩn.

Đứng bên vệ đường, cậu nhìn họ chậm chạp bước qua, nặng nề nhấc từng bước chân vì mệt mỏi. Mặt họ xám ngắt, hốc hác, với đôi mắt long lanh vì cơn sốt. Môi họ chảy máu, tay và ngực họ bị thương, máu đông đặc trộn lẫn với bụi vàng. Mặt trời quật vào họ, như quật vào những hòn đá đỏ trên đường, và đó là những cú quật thực sự họ phải lĩnh. Cánh đàn bà không có giày dép, và những bàn chân trần của họ bị cháy bỏng vì cát và bị ăn mòn vì muối. Nhưng điều đau đớn nhất nơi họ, điều làm nảy sinh sự âu lo và mối thương cảm, đó chính là sự im lặng của họ. Không ai trong số họ nói năng hay hát hò. Không ai khóc lóc hay rên rỉ. Tất cả, đàn ông, đàn bà, trẻ con với đôi bàn chân đẫm máu, họ đi tới, không gây tiếng động, như những kẻ chiến bại, không nói lời nào. Người ta chỉ nghe thấy tiếng bước chân họ trên cát và tiếng hổn hển đứt quãng của hơi thở họ. Rồi họ vừa đi xa dần vừa xốc lại những bọc nặng trên thắt lưng, trông họ giống những loài côn trùng kỳ dị sau cơn bão.

Nour vẫn đứng bên vệ đường, cái bọc nặng đặt dưới chân. Thỉnh thoảng một bà già hay một người lính bị thương đi về phía cậu, cậu tìm cách nói chuyện với họ, cậu tới gần họ, cậu nói:

"Xin chào, xin chào, bác có mệt lắm không, bác có cần tôi mang giùm đồ đạc không?"

Nhưng họ vẫn im lặng, thậm chí họ còn không nhìn cậu, và mặt họ cứng như đá trong thung lũng, teo tóp vì đau đớn và ánh sáng.

Một nhóm người của sa mạc tới, những chiến binh của Chinguetti. Áo khoác màu xanh da trời họ mặc rách bươm. Họ đã băng bó chân và bàn chân của mình bằng những miếng giè vấy máu. Họ không mang gì, không cả một túi gạo, không cả một bầu nước. Họ chỉ còn súng trường và giáo, và họ bước đi một cách khổ sở, như những ông lão và trẻ con.

Một người trong số họ bị mù, vừa bám chặt vào người khác bằng một vạt áo khoác, vừa bước loạng choạng trên lớp đá của con đường, chân va vấp vào rễ các bụi cây.

Khi đi qua gần Nour và nghe tiếng chào của cậu con trai, anh buông áo khoác của đồng đội ra và dừng lại:

"Có phải chúng ta đã tới rồi không?" anh hỏi.

Những người khác tiếp tục cất bước không buồn ngoái cổ lại. Người chiến binh sa mạc có khuôn mặt còn trẻ nhưng kiệt sức vì mỏi mệt, một miếng vải bẩn thỉu bịt ngang đôi mắt cháy bỏng của anh.

Nour đưa nước của mình cho anh uống, cậu xốc lại cái bọc nặng trên vai và đặt bàn tay người chiến binh lên áo khoác của mình.

"Lại đây, bây giờ để em dìu anh đi."

Họ lại cất bước trên con đường mòn, trước một đám bụi đỏ, hướng về phía cuối thung lũng.

Người đàn ông không nói gì. Bàn tay anh bám chặt vào vai Nour, mạnh đến nỗi làm cậu đau nhói. Buổi chiều, khi họ dừng bước nơi cái giếng vùng Yorf, thì cậu trai đã kiệt sức. Giờ đây họ đang ở dưới chân những vách đá đỏ, nơi bắt đầu của những ngọn núi mặt bàn vùng Haua, và thung lũng dẫn về phía Bắc.

Các đoàn lữ hành đều gặp nhau ở đây, các đoàn của Larhdaí và của Saadbou và những người đàn ông xanh của tù trưởng vĩ đại. Trong ánh hoàng hôn, Nour nhìn hàng nghìn người đang ngồi trên mặt đất khô cằn, quanh đốm đen của cái giếng. bụi đỏ dần dần rơi xuống, và khói từ những lò lửa bay lên trên bầu trời.

Khi đã nghỉ ngơi xong, Nour nhặt bọc đồ đạc lên, nhưng cậu không buộc nó quanh ngực nữa. Cậu nắm bàn tay của người chiến binh mù, và họ đi tới cái giếng.

Tất cả đều đã uống nước, đàn ông và đàn bà ở phía Đông cái giếng, đàn thú ở phía Tây. Nước đục lờ, lẫn với bùn đỏ quanh bờ. Thế mà dường như nó chưa bao giờ ngon tuyệt đến vậy đối với con người. Bầu trời không mây lấp lánh trên mặt nước đen ngòm như trên một thứ kim loại được mài nhẵn.

Nour cúi xuống nước, và cậu uống một hơi dài, không kịp lấy hơi. Quỳ gối bên bờ giếng, người chiến binh mù cũng uống ngon lành, không cần tới lòng bàn tay. Khi đã no nê, anh ngồi bên bờ giếng, mặt buồn bã và nước từ bộ râu nhỏ giọt.

Sau đó, họ quay bước trở lại phía sau, về phía đàn thú. Đó là lệnh của tù trưởng, bởi không ai được ở gần giếng để khỏi làm đục nước.

Gần Hamada, đêm xuống mau. Bóng tối len vào đáy thung lũng, chỉ chừa lại những chỏm đá đỏ trong ánh lửa của mặt trời.

Nour đã tìm cha mẹ mình một hồi mà không gặp. Có thể họ đã tiếp tục lên đường về phía lối vào con đường mòn với những người lính của Larhdaf. Nour tìm được một chỗ để qua đêm gần bên đàn thú. Cậu đã đặt bọc đồ nặng xuống, và cậu đã chia sẻ một miếng bánh hạt kê và những trái chà là với người chiến binh mù. Người đàn ông ăn nhanh, rồi nằm dài trên mặt đất với hai bàn tay kê dưới đầu. Bây giờ Nour lên tiếng để hỏi anh là ai. Người đàn ông chậm rãi kể, giọng khàn khàn vì mãi im hơi lặng tiếng, về tất cả những gì xảy ra nơi đó, nơi rất xa, ở Chinguetti, gần hồ nước mặn lớn ở Chinchan, bọn lính Cơ Đốc đã tấn công các đoàn lữ hành, đã đốt sạch các ngôi làng, đã lôi lũ trẻ vào các trại. Khi bọn lính Cơ Đốc đến từ miền Tây, từ những bờ biển, hoặc từ miền Nam, gồm lính mặc đồ trắng cưỡi lạc đà và bọn da đen xứ Niger, thì tất cả người dân trên sa mạc đều đã phải trốn về miền Bắc. Trong một cuộc chiến đấu, anh đã bị thương do một khẩu súng trường, và anh đã bị mù. Thế là đồng đội của anh dìu anh về miền Bắc, về thánh địa Smara, bởi họ nói rằng vị tù trưởng vĩ đại biết chữa lành những vết thương do người Cơ Đốc giáo gây ra, và ngài có khả năng đem lại ánh sáng cho người mù. Trong khi anh nói, hai dòng lệ chảy dài từ hai mí mắt nhắm nghiền của anh, bởi giờ đây anh đang nghĩ về tất cả những gì anh đã mất.

"Em có biết ta đang ở đâu không?" Lúc nào anh cũng hỏi Nour điều đó, như thể anh sợ bị bỏ rơi nơi đây, giữa sa mạc này.

"Em có biết ta đang ở đâu không? Có phải ta hãy còn xa nơi ta có thể dừng lại?".

"Không đâu", Nour nói, "chúng ta sắp sửa tới những vùng đất mà tù trưởng đã hứa, nơi chúng ta sẽ không thiếu thứ gì cả, nơi giống như thiên đường vậy."

Nhưng cậu không biết gì về điều đó và trong thâm tâm, cậu nghĩ có thể họ sẽ không bao giờ tới được xứ sở ấy, dù họ có vượt qua sa mạc, qua những ngọn núi, và qua cả biển nữa, tới tận nơi mặt trời mọc ở chân trời.

Lúc này, người chiến binh mù vẫn tiếp tục nói, nhưng anh không còn nói về chiến tranh. Anh thấp giọng kể về thời thơ ấu của mình tại Chinguetti, con đường muối, với cha và các em trai. Anh kể về việc giảng dạy trong đền thờ Hồi giáo ở Chinguetti, rồi cuộc lên đường của những đoàn lữ hành dài bất tận, đi qua những vùng sa mạc, về phía Adrar, và xa  hơn  nữa, về miền Đông, về phía những ngọn núi vùng Hank, về phía những cái giếng ở Abd el Malek, nơi có ngôi mộ huyền diệu. Anh nói về điều đó một cách dịu dàng, gần như trong tiếng hát lâm râm, trong khi anh nằm dài trên mặt đất với đêm đang phủ bóng tối mát lạnh xuống khuôn mặt và đôi mắt bị thiêu cháy của anh.

Nour nằm bên anh, người trùm trong chiếc áo khoác len, đầu kê lên bọc đồ đạc, và cậu vừa ngủ, mắt mở thao láo, vừa nhìn bầu trời và lắng nghe giọng nói của người đàn ông đang nói cho riêng mình.

Đêm sa mạc thì lạnh buốt, nhưng lưỡi và môi Nour vẫn nóng như thiêu, và cậu tưởng chừng các mảnh cháy trong lửa được đặt trên mí mắt mình. Gió thổi qua trên các tảng đá, trên các cồn cát khiến những người đàn ông trong bộ đồ rách mướp run lập cập vì sốt. Đâu đây giữa những chiến binh đang yên ngủ, ông lão tù trưởng mặc áo khoác trắng vẫn còn nhìn vào đêm tối, không ngủ, như nhiều tháng nay lão vẫn vậy. Ánh mắt lão hướng tới những vì sao chi chít đang tỏa ánh sáng tràn lan trên mặt đất. Nhiều lúc, lão đi một hồi giữa những người đàn ông đang ngủ. Rồi lão trở lại ngồi vào chỗ của mình, và lão vừa chậm rãi uống trà vừa lắng nghe tiếng than tí tách trong lò.

Ngày cứ nối tiếp nhau trôi qua như vậy, nóng cháy và khủng khiếp, trong khi đoàn người và đàn thú đi ngược lên thung lũng, hướng về miền Bắc. Giờ đây họ theo con đường mòn từ Tindouí, băng qua cao nguyên khô cằn của vùng Hamada. Mấy người con trai của Ma el Aĩnine cùng những người đàn ông khỏe mạnh nhất cưỡi ngựa đi trinh sát qua những thung lũng nhỏ hẹp của vùng núi Ouarkziz, nhưng đó là con đường quá khắc nghiệt đôi với đàn bà và trẻ con, nên lão tù trưởng đã quyết định đi theo con đường mòn phía Đông.

Phía sau đoàn lữ hành, Nour bước đi với bàn tay người chiến binh mù đang siết chặt vai cậu. Mỗi ngày bọc lương thực lại trở nên nhẹ hơn, và Nour biết rõ là nó không đủ để đi tới cùng chuyến đi.

Giờ đây, họ đang đi trên cao nguyên đá mênh mông, gần sát bầu trời. Có khi họ băng qua những kẽ nứt, những vết thương lớn đen ngòm trong lớp đá trắng, những chỗ đất đá sụt lở trông giống như những con dao. Người chiến binh mù phải bám chặt vào vai và cánh tay Nour để khỏi ngã.

Cánh đàn ông đã đi mòn cả giày bằng da dê của họ, và nhiều người đã băng bó bàn chân bằng những mảnh quần áo rách bươm, để ngăn máu chảy. Những người đàn bà thì đi chân trần bởi họ đã quen từ thời thơ âu, nhưng thỉnh thoảng vẫn có một viên sỏi bén cắt đứt thịt họ, và họ vừa rên rỉ vừa bước đi.

Suốt ngày, người chiến binh mù không hề hé môi. Khuôn mặt buồn bã của anh được che bằng cái áo khoác màu xanh, và bằng miếng băng bịt hai mắt anh, giống như cái nắp của một khẩu thần công. Anh bước đi, không một tiếng than thở, và từ khi có Nour dìu, anh không còn sợ lạc nữa. Có điều khi cảm thấy buổi chiều tới, khi những người đàn ông của Larhdaí và của Saadbou, cách xa phía trước trong các thung lũng, kêu to lên tín hiệu dừng lại bằng cái giọng như hát của họ, người chiến binh mù lên tiếng hỏi, luôn luôn với cùng vẻ lo lắng:

"Có phải đây không? Có phải chúng ta đã tới đó? Hãy nói cho anh biết, có phải ta đã tới nơi ta sẽ dừng lại mãi mãi không?".

Nour nhìn quanh, và cậu chỉ thấy khoảng mênh mông không cùng tận của đá và bụi, mặt đất vẫn luôn như vậy dưới bầu trời. Cậu thả cái bọc xuống và đơn giản nói:

"Không, chưa phải ở đây."

Thế rồi như mỗi chiều khác, người chiến binh mù uống vài ngụm nước trong cái túi da, ăn mấy trái chà là và bánh, rồi anh nằm dài trên mặt đất, và anh tiếp tục nói về đất nước anh, về thành phố thánh Chinguetti gần hồ Chinchan. Anh nói về ốc đảo nơi nước có màu xanh lá, nơi những cây cọ rất lớn và cho những trái ngọt như mật, nơi bóng mát đầy tiếng chim và tiếng cười của các cô gái tới múc nước. Anh kể điều đó bằng giọng như thì thầm hát, như thể anh đang tự an ủi mình để làm nhẹ bớt con đau. Thi thoảng đồng đội của anh đến ngồi bên anh, họ chia sẻ với Nour bánh và chà là, hoặc họ pha trà bằng cỏ chùm. Họ lắng nghe lời độc thoại của người chiến binh mù, rồi chính họ cũng nói về vùng đất của họ, về những cái giếng ở miền Nam, Atar, Oujeft, Tamchakatt, và về thành phố Oualata vĩ đại. Họ nói bằng thứ ngôn ngữ lạ tai và dịu dàng như ngôn ngữ của những lời cầu nguyện, và khuôn mặt gầy gò của họ có màu kim loại. Khi mặt trời xuống tới gần chân trời, và khi vùng cao nguyên hoang vắng trở nên sáng rực, họ quỳ gối đọc kinh cầu nguyện, trán họ áp vào bụi. Nour giúp người chiến binh mù lạy về hướng Đông, rồi cậu nằm xuống, người trùm trong áo khoác, và cậu lắng nghe tiếng nói chuyện của những người đàn ông cho tới khi thiếp đi.

Cứ như vậy, họ băng qua những ngọn núi vùng Ouarkziz bằng cách đi theo các kẽ nứt và những lòng suối khô cằn. Đoàn lữ hành kéo giãn ra khắp vùng cao nguyên từ đầu tới cuối chân trời. Bụi đỏ mỗi ngày cứ tung bay mù mịt trên bầu trời xanh rồi rơi xuống trong gió. Những đàn dê và cừu, lũ lạc đà thồ hàng đi giữa những người đàn ông, khiến họ không thấy đường vì bụi. Cách xa phía sau, những người già, những người đàn bà đau ốm, những đứa trẻ bị bỏ rơi, những chiến binh bị thương, bước đi trong đau đớn vì ánh sáng, đầu cúi gằm, chân cẳng yếu ớt, thỉnh thoảng bỏ lại những giọt máu trên dấu chân.

Lần đầu tiên khi Nour trông thấy có người ngã xuống bên vệ đường, không một tiếng kêu, cậu đã muốn dừng chân; nhưng những người chiến binh xanh, và những người cùng đi với cậu, đã đẩy cậu tới trước, không nói gì, bởi không còn cách nào khác hơn. Giờ đây, Nour không dừng lại nữa. Đôi khi có hình dạng một cơ thể, trong bụi, tay chân gập lại, như đang ngủ. Đó là một ông già hay một người đàn bà bị sự mệt mỏi và đau đớn quật ngã bên rìa đường, như bị một nhát búa từ phía sau, thân thể đã trở nên khô đét. Gió thổi tới, ném từng nắm cát lên thân thể đó, không lâu nữa sẽ phủ kín lấy nó, và chẳng ai thấy cần thiết phải đào một nấm mộ.

Nour nghĩ tới bà già đã cho cậu uống trà chỗ nọ, trong khu trại ở Smara. Có lẽ bà cũng đã ngã xuống vào một hôm nào đó vì sức nóng của mặt trời, và cát sa mạc đã phủ kín bà. Nhưng cậu không nghĩ tới bà lâu, bởi mỗi bước cậu đi giống như cái chết của một con người, nó xóa nhòa những kỷ niệm trong cậu; như thể chuyến đi qua sa mạc phải phá hủy tất cả, đốt sạch tất cả trong ký ức cậu. Bàn tay người chiến binh mù đẩy cậu tới trước khi cơn mệt khiến bước chân cậu chậm lại, và có thể, nếu không có bàn tay kia đặt trên vai, cậu cũng đã té ngã, tay chân gập lại, bên rìa con đường mòn.

Luôn luôn có những ngọn núi mới hiện ra ở chân trời, cao nguyên đá và cát trải rộng tưởng chừng vô tận như biển. Mỗi chiều, người chiến binh mù đều nói với Nour, khi anh nghe thấy những tiếng hô dừng lại:

"Có phải là đây không? Có phải ta đã tới."

Rồi anh bảo:

"Hãy nói cho anh nghe em trông thấy những gì?"

Nhưng Nour chỉ đáp gọn:

"Không, không phải nơi này. Chỉ có sa mạc, ta còn phải đi xa  hơn  nữa."

Giờ đây sự tuyệt vọng xâm chiếm tất cả mọi người. Ngay cả những chiến binh sa mạc, những người đàn ông xanh bất khả chiến bại của Ma el Aĩnine cũng đều mệt lả, và ánh mắt họ chứa chất nỗi hổ thẹn, giống như ánh mắt của những kè đánh mất niềm tin.

Họ ngồi thành từng nhóm nhỏ, súng trường trong tay, không nói gì. Khi Nour tới gặp cha mẹ cậu để xin nước, chính sự im lặng của họ khiến cậu hoảng sợ hơn cả. Mọi người như đang sống trong nguy cơ chết chóc, và họ không còn hơi sức để thương yêu nhau nữa.

Hầu hết mọi người trong đoàn lữ hành, đàn bà, lũ trẻ đều lả đi khi chờ đợi vầng dương tắt ngấm nơi chân trời. Họ không còn đủ sức để đọc kinh cầu nguyện, bất chấp lời kêu gọi của các tu sĩ của Ma el Aĩnine vang dậy trên cao nguyên. Nour nằm dài trên mặt đất, đầu kê lên cái bọc gần như trống rỗng và cậu vừa nhìn bầu trời vô tận đang đổi màu vừa lắng nghe tiếng người mù khe khẽ hát.

Đôi khi cậu có cảm tưởng rằng tất cả điều đó là một giấc mơ, một giấc mơ khủng khiếp, bất tận mà cậu mơ thấy lúc hai mắt vẫn mở, và nó lôi cậu đi dọc theo những con đường của các vì sao, trên mặt đất trơn và cứng như đá nhẵn bóng. Thế là những cơn đau biến thành những lưỡi giáo, và cậu bước đi mà không hiểu điều gì khiến cậu đau xé. Điều đó giống như khi cậu bước ra khỏi chính mình, bỏ lại thân thể của cậu trên mặt đất nóng bỏng, thân thể im lìm của cậu trên sa mạc đá và cát, giống như một vết lem, giống như một đống giẻ rách ném lên mặt đất giữa tất cả những đống giẻ rách bị vứt bỏ khác, và linh hồn cậu phiêu lưu trên bầu trời giá lạnh, giữa các vì sao, trong nháy mắt đã đi khắp cõi không gian mà cả cuộc đời cậu cũng không đủ để nhận ra. Bây giờ cậu trông thấy, như những ảo ảnh chợt hiện ra, những thành phố lạ thường với những dinh thự bằng đá trắng toát, những cái tháp, những nóc vòm, những khu vườn rộng lớn tràn trề thứ nước trong vắt, những cây trĩu trái, những khóm hoa, những máy nước nơi tập hợp các cô gái với tiếng cười nhẹ bẫng. Cậu trông thấy những điều đó rõ mồn một, cậu lướt đi trong nước mát, cậu uống nơi thác nước, cậu thưởng thức từng trái ngon, cậu hít thở từng mùi hương. Nhưng điều phi thường nhất là làn điệu mà cậu được nghe khi cậu ra khỏi thân thể mình. Cậu chưa từng nghe làn điệu nào giống vậy. Đó là một giọng thiếu phụ đang hát bằng ngôn ngữ Berbère, một bài hát dịu dàng lay động trong không khí và luôn lặp lại cùng một lời ca như thế này:

"Một ngày nào đó, ôi, một ngày nào đó, con quạ sẽ trở nên trắng tinh, biển sẽ khô cằn, người ta sẽ tìm thấy mật ngọt trong hoa xương rồng, người ta sẽ làm được một chiếc giường với những cành keo, ôi, một ngày nào đó, sẽ không còn nọc độc trong miệng rắn và những viên đạn trong các khẩu súng sẽ không còn gây ra chết chóc, nhưng đó cũng là ngày tôi rời xa tình yêu của mình...".

Giọng ca rất đỗi trong trẻo, rất đỗi dịu dàng đó phát xuất từ đâu? Nour cảm thấy thần trí mình còn lướt đi xa hơn nữa, ra khỏi vùng đất này, ra khỏi bầu trời này, về phía xứ sở có nhiều mây đen tích trữ những cơn mưa, có nhiều dòng sông sâu và rộng nơi nước không ngừng chảy.

"Một ngày nào đó, ôi, một ngày nào đó, gió sẽ không thổi trên mặt đất nữa, những hạt cát sẽ ngọt như đường, dưới từng hòn đá trên đường đi sẽ có một mạch nước chờ đợi tôi, một ngày nào đó, ôi, một ngày nào đó, những con ong sẽ hát cho tôi nghe, bởi đó sẽ là ngày tôi rời xa tình yêu của mình...".

Đó là nơi giông bão thét gầm, đó là nơi cái lạnh, cái chết ngự trị.

"Một ngày nào đó, ôi, một ngày nào đó, sẽ có mặt trời trong đêm tối, nước của mặt trăng sẽ để lại những cái vũng trên mặt đất, bầu trời sẽ ban phát vàng của muôn sao, tôi sẽ trông thấy bóng mình nhảy múa cho riêng mình, bởi đó là ngày tôi rời xa tình yêu của mình...".

Chính từ đó phát sinh mệnh lệnh mới, mệnh lệnh xua đuổi những người đàn ông xanh khỏi sa mạc, làm nảy sinh sự hãi hùng khắp nơi.

"Một ngày nào đó, ôi, một ngày nào đó, mặt trời sẽ tối đen, trái đất sẽ mở ra tới trung tâm, biển sẽ phủ đầy trên cát, một ngày nào đó, ôi, một ngày nào đó, mắt tôi sẽ không còn trông thấy ánh sáng, miệng tôi sẽ không thể nói tên anh, tim tôi sẽ ngừng đập, bởi đó là ngày tôi rời xa tình yêu của mình...".

Giọng hát kỳ lạ xa dần trong tiếng thì thầm, Nour lại nghe thấy bài hát chậm và buồn của người chiến binh mù đang hát một mình, mặt quay về phía bầu trời mà anh không thể nhìn thấy.

Vào một buổi chiều, đoàn lữ hành của Ma el Aĩnine tới bên bờ sông Draa ở bên kia những ngọn núi. Tại đây, khi đi xuống về phía Tây, họ trông thấy khói từ lều trại của những toán người của Larhdaf và của Saadbou. Hy vọng lại lóe lên khi mọi người lại gặp nhau. Cha của Nour tới gặp cậu và cậu đã mang bọc đồ đạc giúp ông.

"Ta đang ở dâu đây? Có phải là nơi này không?" người chiến binh mù hỏi.

Nour giải thích cho anh biết là họ đã vượt qua sa mạc, và đích tới không còn xa nữa.

Đêm đó vui như lễ hội. Lần đầu tiên từ lâu lắm rồi, người ta nghe thấy tiếng đàn ghi ta và tiếng trống cùng tiếng sáo trong vắt.

Đêm trong thung lũng thì dịu dàng hơn. Có cỏ cho đàn thú. Nour ăn bánh hạt kê và chà là với cha mẹ cậu, và người chiến binh mù cũng nhận phần của mình. Cậu nói với họ về con đường đã vượt qua, từ Saguiet el Hamra đến ngôi mộ của Sidi Mohammed el Quenti. Rồi họ vừa cùng đi với nhau vừa dìu người chiến binh mù qua những cánh đồng đầy bụi rậm, tới lòng sông Draa khô cằn.

Có rất đông người và vật, bởi ngoài những người và đàn thú thuộc đoàn lữ hành của tù trưởng vĩ đại, còn có dân du mục vùng Draa, dân du mục đến từ những giếng nước vùng Tassouf, những người từ Messeỉed, từ El Gaba, từ Sidi Brahim el Aattami, tất cả những người bị sự nghèo khổ và hiểm họa phát xuất từ sự có mắt của bọn Pháp xua đuổi khỏi các vùng bờ biển, họ được biết tù trưởng vĩ đại Ma el Aĩnine đang trên đường đi thánh chiến để tống cổ bọn ngoại bang ra khỏi những vùng đất của tín đồ đạo Hồi.

Bây giờ người ta không còn trông thấy những cái hố mà chết chóc đã đào nên giữa các hàng đàn ông và đàn bà. Người ta không còn trông thấy cảnh tượng hầu hết đàn ông bị ốm hoặc thương tật, không còn trông thấy cảnh tượng những đứa trẻ chết dần chết mòn trong tay mẹ chúng vì nóng sốt và vì thiếu nước.

Người ta chỉ trông thấy khắp nơi trên lòng sông đen ngòm khô cằn những bóng người đang từ từ bước đi, và những đàn dê và cừu, và những người cưỡi lạc đà, cưỡi ngựa đang đi về đâu đó, về phía định mệnh của họ.

Trong nhiều ngày liền, họ đi ngược lên thung lũng sông Draa bát ngát, trên vùng cát rạn, cứng như đất nung trong lò, trên lòng sông đen ngòm nơi mặt trời trên thiên đỉnh thiêu đốt như một ngọn lửa. Bên kia thung lũng, người của Larhdaf và của Saadbou đã phóng ngựa dọc theo một con suối hẹp, và cả đàn ông, đàn bà và những đàn thú đều đi theo con đường họ đã vạch ra. Bây giờ thì những chiến binh của Ma el Aĩnine cưỡi lạc đà đi sau cùng, và Nour vừa bước đi cùng họ vừa dìu người chiến binh mù. Hầu hết những người lính của Ma el Aĩnine đều đi bộ, họ tựa lên súng trường và giáo của họ để trèo lên thung.

Cũng buổi chiều ngày hôm đó, đoàn lữ hành đã tới cái giếng sâu mà người ta gọi là Aỉn Rhatra, cách Torkoz không xa, dưới chân các ngọn núi. Như mỗi chiều, Nour đi tìm nước cho người chiến binh mù, rồi họ tắm rửa và cầu nguyện. Sau đó Nour tìm chỗ qua đêm, không xa những chiến binh của tù trưởng. Ma el Aĩnine không dựng lều. Lão ngủ ngoài trời như những con người sa mạc, chỉ trùm lên người cái áo khoác trắng, và ngồi xổm trên cái khăn trải yên ngựa. Đêm xuống mau, bởi các ngọn núi cao ở gần đây. Cái lạnh khiến mọi người phải run lên. Bên cạnh Nour, người chiến binh mù không hát nữa. Có thể anh không dám vì sự hiện diện của tù trưởng, hoặc anh đã quá mệt không sao cất nổi lời.

Khi Ma el Aĩnine dùng bữa chiều với những chiến binh của mình, lão yêu cầu mang một ít thức ăn và trà cho Nour và người cùng đi với cậu. Chủ yếu là trà giúp họ thấy khỏe, và Nour chưa từng uống thứ trà nào ngon như vậy. Thức ăn và nước giếng mát như một thứ ánh sáng trong cơ thể họ, chúng trả lại cho họ toàn bộ sức mạnh vốn có ở họ. Nour vừa ăn bánh vừa nhìn dáng ngồi của lão già với cái áo khoác len trắng rộng trùm lên người.

Thỉnh thoảng, nhiều người đi về phía tù trưởng để xin lão ban phúc lành. Lão tiếp họ, bảo họ ngồi bên cạnh lão, tặng họ một phần bánh, nói chuyện với họ. Họ rời bước sau khi hôn lên vạt áo khoác của lão. Đó là dân du mục vùng Draa, những người chăn cừu rách rưới, hoặc những người đàn bà đeo con nhỏ cuộn mình trong áo khoác của họ. Họ muốn gặp lão tù trưởng để nhận về một chút sức mạnh, một chút hy vọng, để lão xoa dịu những vết thương trên cơ thể họ.

Sau đó trong đêm, Nour giật mình thức dậy. Cậu trông thấy người chiến binh mù đang cúi xuống cậu. Ánh sao lờ mờ hắt xuống khuôn mặt đầy khốn khổ của anh. Nour lùi lại, gần như hãi hùng, người đàn ông nói nhỏ:

"Có phải Người sắp giúp anh sáng mắt lại không? Có phải anh sẽ trông thấy lại không?"

"Em không biết", Nour nói.

Người chiến binh mù rên rỉ và nằm trở lại trên mặt đất, đầu vùi trong bụi.

Nour nhìn quanh cậu. Ở cuối thung lũng, dưới chân những ngọn núi, không còn một hoạt động nào, không còn một tiếng động nào. Nơi nơi ai nấy đều đã ngủ, cuộn mình trong những tấm vải để chống lại cái lạnh. Ngồi một mình trên khăn trải yên ngựa như thể sự mệt mỏi không hề tồn tại, Ma el Aĩnine bất động, mắt nhìn đăm đăm vào cảnh vật về đêm.

Bấy giờ Nour đang nằm nghiêng một bên sườn, má áp vào cánh tay, và cậu mải nhìn lão già đang cầu nguyện, và cậu tưởng chừng thêm lần nữa mình bước dài theo một giấc mơ bất tận, một giấc mơ lớn hơn chính bản thân cậu đang dẫn cậu về một thế giới khác.

Ngày nào cũng vậy, khi mặt trời mọc, mọi người đều đứng dậy. Họ lặng lẽ thu dọn đồ đạc, và những người đàn bà quấn con nhỏ vào lưng. Những con vật cũng đứng dậy, chúng giậm chân trên mặt đất, làm tung lớp bụi đầu tiên, bởi đó là mệnh lệnh của lão tù trưởng đang tới với họ, đang dâng lên cùng hơi nóng của mặt trời và cơn say của gió.

Họ tiếp tục đi về miền Bắc, qua những ngọn núi lởm chởm của vùng Taĩssa, dọc theo những đường đèo nóng bỏng như mạn sườn một núi lửa.

Thỉnh thoảng vào buổi chiều, khi họ tới trước giếng nước, những người đàn ông và những người đàn bà xanh ló ra từ sa mạc lại chạy ào tới họ với những lễ vật gồm chà là, sữa đông, bánh bột kê. Lão tù trưởng vĩ đại ban phúc lành cho họ, bởi họ dẫn lũ con nhỏ bị đau bụng và đau mắt của họ tới. Ma el Aĩnine chữa cho chúng bằng một chút đất trộn với nước miếng của mình, lão đặt hai bàn tay lên trán chúng, sau đó những người đàn bà lên đường, họ trở về phía sa mạc đỏ, như họ đã tới. Cũng có khi, nhiều người đàn ông đến với súng trường và giáo của họ để nhập vào đoàn quân. Đó là những nông dân mặt mày khắc khổ, mái tóc màu vàng hoặc hung đỏ, và mắt có màu xanh lục kỳ dị.

Bên kia các ngọn núi, đoàn lữ hành đã tới vùng đất trồng cọ của Taidalt nơi bắt đầu con sông Noun và đường mòn Goulimine. Nour nghĩ họ có thể nghỉ ngơi và uống cho đã khát, nhưng vùng trồng cọ rất hẹp, lại bị ăn mòn bỏi nắng và gió sa mạc. Những cồn cát lớn màu xám đã ăn vào ốc đảo, và nước có màu bùn. Gần như không thấy bóng người trong vùng trồng cọ, chỉ trừ một vài ông lão kiệt sức vì đói. Thế là đoàn quân của Ma el Aĩnine lại lên đường vào ngày hôm sau, dọc theo con sông khô cằn, về phía Goulimine.

Trước khi tới thành phố, các đội quân của những người con trai của Ma el Aĩnine đi trước. Họ trở về hai ngày sau, mang theo những tin xấu: bọn lính Co Đốc đã đổ bộ tại Sidi Ifni, và chúng cũng đang đi ngược về phía Bắc. Larhdaí vẫn muốn tới Goulimine để chiến đấu chống lại bọn Pháp và Tây Ban Nha, nhưng lão tù trưởng chỉ cho anh thấy những người đàn ông đang cắm trại trên đồng bằng, và hỏi anh gọn lỏn: "Có phải đó là lính của con không?" Bây giờ Larhdaf cúi đầu, và lão tù trưởng vĩ đại ra lệnh lên đường, tránh Goulimine, đi về phía vùng trồng cọ của người Aĩt Boukha, rồi qua các ngọn núi, tới con đường mòn vùng Bon lzakam, ở miền Đông.

Dù mệt mỏi, đàn ông và đàn bà vẫn đi suốt nhiều tuần lễ qua những ngọn núi đỏ dọc các con suối không có nước. Những người đàn ông xanh, những người đàn bà, những người chăn cừu cùng đàn thú của họ, những con lạc đà thồ, những người cưỡi ngựa, tất cả phải len lỏi giữa các khối đá, tìm kiếm một lối đi trên đất đá sụt lở. Cứ như vậy, họ tới thánh địa của Sidi Ahmed ou Moussa, ông chủ của những người nhào lộn và những người tung hứng. Đoàn lữ hành ở rải rác khắp nơi trong thung lũng khô cằn. Chỉ có tù trưởng và các con lão, cùng các thủ lĩnh Goudíia là ở lại bên trong ngôi mộ, trong khi những người quý phái tới thể hiện lòng trung thành với họ.

Chiều hôm đó có một buổi cầu nguyện chung dưới bầu trời đầy sao, và tất cả đàn ông đàn bà đều tập hợp quanh ngôi mộ vị thánh. Bên những ngọn lửa được đốt lên, bầu không khí im lặng chỉ bị khuấy động bởi tiếng nổ lẹt đẹt của cành khô, và Nour trông thấy dáng người nhẹ tênh của lão tù trưởng đang ngồi xổm dưới đất và đang thì thầm đọc công thức của bài dzikr. Nhưng chiều hôm ây, đó là một bài kinh cầu không tiếng kêu và không âm nhạc, bởi cái chết quá gần kề, và sự mệt mỏi đã siết lấy cổ họng họ. Chỉ có giọng nói thật dịu dàng, nhẹ nhàng như một làn khói, đang hát lâm râm trong sự im lặng. Nour nhìn quanh và cậu trông thấy hàng nghìn con người mặc áo khoác len, ngồi dưới đất, được soi sáng từng quãng bởi ánh lửa. Họ ngồi im lìm và bất động. Đó là bài kinh cầu mãnh liệt nhất, đau thương nhất mà cậu từng được nghe cho tới bây giờ. Không ai động đậy, trừ phi thỉnh thoảng một người đàn bà cho con bú để dỗ nó ngủ hoặc một ông lão không nín được cơn ho. Trong thung lũng với những vách đá cao, không có một hơi gió, và các ngọn lửa cháy thật thẳng và thật mạnh. Đêm lộng lẫy và buốt giá, tràn ngập ánh sao. Rồi ánh trăng tỏa sáng từ chân trời, phía trên những vách đá đen, và cái đĩa bạc, tròn vành vạnh, từng giờ một lên cao phía thiên đỉnh.

Lão tù trưởng cầu nguyện suốt đêm, trong khi lửa tuần tự tắt ngấm. Những người đàn ông mệt lử nằm ngủ ngay tại chỗ. Nour chỉ đi ra xa hai hay ba lần gì đó để tìm chỗ tiểu sau các lùm cây, tít dưới lòng thung lũng. Cậu không ngủ được, như thể cơn sốt đang thiêu đốt cơ thể cậu. Bên cậu, cha mẹ và các em gái của cậu ngồi xổm, áo khoác trùm lên người, và người chiến binh mù cũng đã ngừ, kê đầu lên đất lạnh.

Nour tiếp tục nhìn lão già ngồi bên ngôi mộ trắng, đang khe khẽ hát giữa đêm im lặng, như thể ru một đứa bé.

Rạng sáng, đoàn lữ hành lại lên đường, theo họ lần này có những người Ait ou Moussa và những người miền núi đến từ Ilirh, từ Taíermit, những người Ida Gougmar, những người Ifrane, những người Tirhmi, tất cả những người muốn đi theo Ma el Aĩnine trong cuộc thánh chiến của lão.

Họ còn phải đi nhiều ngày nữa qua các ngọn núi đìu hiu, dọc theo những rãnh và suối khô. Ngày nào họ cũng đi dưới ánh mặt trời thiêu đốt, cái khát, cái chói chang của bầu trời trắng lóa, những tảng đá đỏ quạch và bụi bặm khiến người và súc vật ngột ngạt. Nour không còn nhớ mặt đất như thế nào khi người ta bất động. Cậu không còn nhớ những cái giếng khi đám phụ nữ tới lấy nước vào chum và nói chuyện líu lo như chim. Cậu không còn nhớ bài hát của đám mục đồng bỏ mặc đàn thú đi lạc, lẫn những trò chơi của bọn trẻ nít, trong cát ở những cồn cát. Như thể cậu đã đi từ bao ngày rồi không biết nữa, mắt chỉ nhìn mãi những ngọn đồi giống hệt nhau, những cái rãnh, những tảng đá đỏ quạch. Thi thoảng, cậu rất đỗi muốn ngồi xuống một tảng đá, bất luận tảng đá nào ven con đường mòn, và nhìn đoàn lữ hành dài nhằng kéo nhau đi, những bóng người màu đen và những con lạc đà trong không khí rung rung, như thể đó là một ảo ảnh đang tan hẳn. Nhưng bàn tay người chiến binh mù không chịu buông vai cậu, nó đẩy cậu tới trước, nó buộc cậu phải bước đi.

Khi tới gần một ngôi làng, họ dừng lại. Tên ngôi làng lan truyền từ người này sang người nọ, nghe rì rầm trên tất cả những chót môi: "Tirhmi, Anezi, Assaka. Asserssif..." Giờ đây họ đi dọc theo một con sông đúng nghĩa nơi có một làn nước chảy. Hai bên bờ đầy những cây keo trắng và cây argan. Rồi họ đi trên một đồng bằng cát mênh mông, trắng toát như muối, nơi ánh sáng mặt trời chói lọi đến nhức mắt.

Một buổi chiều, khi đoàn lữ hành dừng lại nghỉ đêm, một toán chiến binh đã tới miền Bắc, theo sau một người đàn ông cưỡi ngựa, mặc áo khoác rộng màu trắng.

Đó là tù trưởng vĩ đại Lahoussine cùng các chiến binh tới hỗ trợ và phân phát thực phẩm cho những người trong đoàn. Bây giờ mọi người đều biết chuyến đi đã kết thúc, bởi người ta đang tới thung lũng của con sông lớn Souss, nơi chắc hẳn sẽ có nước và đồng cỏ cho súc vật, và đất cho mọi người.

Khi tin được truyền đi trong mọi người, Nour lại thêm lần nữa cảm nhận thấy nỗi trống rỗng và sự chết chóc như trước khi lên đường từ Smara. Mọi người vừa đi lại vừa chạy trong bụi, họ hò hét, họ nói với nhau: "Chúng ta tới rồi! Chúng ta tới rồi!" Người chiến binh mù siết vai Nour thật chặt, và anh cũng la lên: "Chúng ta tới rồi!".

Nhưng mãi ngày hôm sau nữa họ mới tới thung lũng con sông lớn, trước thành phố Taroudant. Trong nhiều tiếng đồng hồ, họ đã đi ngược lên dòng sông, đi trong làn nước mỏng chảy trên những hòn đá cuội đỏ. Dù sông đầy nước, hai bên bờ vẫn khô cằn và trần trụi, còn đất thì cứng còng, bị nung nóng bởi mặt trời và gió.

Nour bước trên những hòn đá cuội của con sông, kéo theo người chiến binh mù. Dù mặt trời thiêu đốt, nước vẫn lạnh băng. Vài cây nhỏ gầy yếu mọc giữa dòng sông, trên các đảo đá cuội nhỏ. Cũng có những thân cây trắng to từ trên núi trôi về theo cơn lũ.

Nour đã quên đi cảm giác chết chóc. Cậu hạnh phúc bởi cậu cũng nghĩ rằng đây là đoạn kết chuyến đi, rằng đây là vùng đất mà Ma el Aĩnine đã hứa trước khi rời Smara.

Không khí nóng ran chứa đầy mùi hương, bởi bây giờ là đầu mùa xuân. Lần đầu tiên Nour được hít thở mùi hương đó. Trên dòng nước, các loài côn trùng nhảy múa, lũ ong vò vẽ, lũ ruồi. Đã lâu lắm rồi Nour không thấy các con vật nên cậu lấy làm sung sướng được nhìn những con ruồi và ong vò vẽ kia. Ngay khi một con ruồi trâu chọt chích cậu qua lớp quần áo, cậu cũng không nổi giận mà chỉ dùng tay đuổi nó.

Bên kia sông Souss, dựa vào núi đỏ, có thành phố lớn với những ngôi nhà bằng bùn, nó sừng sững như một ảo ảnh tuyệt vời. Hư hư thực thực, như lơ lửng trong ánh sáng mặt trời, thành phố như đang chờ đợi những con người của sa mạc, để dâng tặng họ chốn nương thân. Nour chưa từng trông thấy một thành phố nào đẹp đến vậy. Những bức tường cao bằng đá đỏ hoặc bùn, không cửa sổ, rực lên trong ánh trời chiều. Một quàng bụi lượn lờ trên thành phó như phân hoa, bao quanh nó bằng lớp mây kỳ diệu của mình.

Đoàn lữ khách dừng bước trong thung lũng, phía dưới thành phố; và họ ngắm nó rất lâu trong tâm trạng vừa yêu thích vừa sợ sệt. Giờ đây, lần đầu tiên từ buổi đầu chuyến đi, họ mới biết mình mệt tới ngần nào, quần áo họ rách bươm, chân họ băng bó trong những lớp giẻ rách vấy máu, môi và mí mắt họ cháy bỏng bởi mặt trời sa mạc. Họ ngồi trên những hòn đá cuội của con sông, một số người đã dựng xong lều, hoặc những nơi ẩn trú bằng cành cây và lá. Nhận ra sự sợ sệt của đám đông, Ma el Aĩnine đã dừng bước trên bờ sông cùng với các con mình và những chiến binh.

Giờ thì người ta đang dựng những căn lều lớn dành cho thủ lĩnh bộ lạc, người ta dỡ vật thồ trên lưng đám lạc đà. Đêm đã xuống trên các thành lũy của thành phố, bầu trời đã tắt ngấm, và đất đỏ trở nên tối sẫm. Chỉ có những ngọn núi Atlas cao ngất, ngọn núi Tichka, ngọn núi Tinergouet phủ đầy sương giá là còn lấp lánh ánh mặt trời khi thung lũng đã chìm trong bóng tối. Người ta nghe thấy tiếng gọi cho buổi cầu nguyện chiều trong thành phố; một giọng nói vang lên lạ kỳ như tiếng rên rỉ. Trên những hòn đá cuội của con sông, lữ khách quỳ xuống và họ cũng cầu nguyện, giọng thì thầm, cùng tiếng nước êm dịu chảy.

Đến buổi sáng, Nour thấy lóa mắt. Cậu đã ngủ thẳng một giấc, không cảm thấy những viên sỏi cào xước hai cạnh sườn mình lẫn cái lạnh lẽo và ẩm ướt của con sông. Khi thức dậy cậu trông thấy sương mù từ từ tỏa xuống dọc thung lũng, như thể ánh sáng ban ngày đang đẩy nó tới trước. Trên lòng sông, giữa cánh đàn ông đang ngủ, những người đàn bà đã đi múc nước hoặc lượm cành cây khô. Trẻ con thì tìm bắt tôm dưới các tảng đá phẳng.

Nhưng khi nhìn thành phố, Nour mới thấy ngây ngất. Trong không khí trong lành của buổi bình minh, dưới chân những ngọn núi, thành phò Taroudant sừng sững vươn lên như một pháo đài. Những bức tường bằng đá đỏ, những cái mái bằng, những ngọn tháp, tất cả đều rõ nét và chính xác, như được tạc ngay trong đá núi. Sương mù trắng từng hồi lan tỏa giữa lòng sông và thành phố, che khuất một nửa thành phố, như thể thành trì đang bềnh bồng trên thung lũng, tựa con tàu bằng đất và đá chầm chậm lướt đi trước những đảo núi phủ đầy tuyết.

Nour ngắm nhìn quang cảnh ấy không chớp mắt. Cậu mê mẩn những bức tường cao ngất không cửa sổ. Có cái gì đó huyền bí và đe dọa trong những bức tường này, như thể không phải con người sống ở đó, mà là thần linh. Anh sáng từ từ xuất hiện trên bầu trời, màu hồng, rồi màu hổ phách, cho tới khi tất cả chuyển sang màu lam sáng rực. Ánh sáng rung vang trên những bức tường bùn, trên những mái bằng, trên những vườn cam và trên những cây cọ lớn. Thấp hơn là những khoảng đất khô cằn với những cái rãnh xuyên qua, chúng có màu đỏ gần như tim tím.

Bất động trên khoảng đất giữa những con người của sa mạc, Nour lặng lẽ ngắm nhìn thành phố diệu kỳ đang thức giấc. Những làn khói nhẹ bay lên trong không khí, và người ta nghe thấy, gần như phi thực, những tiếng động quen thuộc của cuộc sống, những giọng nói, những tiếng cười trẻ con, tiếng hát của một thiếu phụ.

Đối với những con người của sa mạc đang bất động trên lòng sông kia, những làn khói ấy, những tiếng động ấy chừng như có tính phi vật chất, như thể họ đang mơ, thành phố kiên cố bên sườn núi đó, những cánh đồng đó, những cây cọ đó, những cây cam đó.

Giờ đây mặt trời đã lên cao trên bầu trời, thiêu đốt những viên sỏi của lòng sông. Một mùi hương lạ từ dâu xông tới tận khu trại của những người du mục, và Nour khó lòng nhận ra nó. Đó không phải là mùi hắc và lạnh của những ngày đào thoát và kinh hoàng, thứ mùi cậu vốn hít thở từ lâu lắm rồi xuyên qua sa mạc. Đó là mùi xạ và dầu, nồng đượm, ngây ngất, mùi của những cái lò đốt than thông bá hương, mùi rau thơm, mùi tiêu, mùi hành.

Nour hít thở mùi hương đó, không dám nhúc nhích vì sợ mất nó, và người chiến binh mù cũng nhận ra hạnh phúc này. Mọi người đều bất động, căng mắt nhìn không chớp đến đau đớn bức thành cao màu đỏ của thành phố. Họ ngắm thành phố gần gũi đồng thời xa xôi làm sao, thành phố có thể sẽ mở toang những cánh cửa của nó, và tim họ đập nhanh hơn. Quanh họ, những bãi đá cuội của con sông đã run lên trong hơi nóng ban ngày. Họ bất động ngắm thành phố kỳ diệu. Sau đó, vì mặt trời vẫn lên cao trên bầu trời xanh, họ lần lượt lấy vạt áo khoác phủ lên đầu.

Cuộc sống của những người nô lệ

Đứng tựa bên lan can tàu, Lalla nhìn dải đất hẹp xuất hiện nơi chân trời trông như một hòn đảo. Dù mệt, cô vẫn cố hết sức để nhìn vào đất liền, cô thử phân biệt những ngôi nhà, những con đường, có thể cả những bóng người. Bên cạnh cô, hành khách tụ tập sát lan can tàu. Họ la hét, họ khoa tay, họ nói một cách hăng say, họ trò chuyện với nhau bằng đủ mọi thứ ngôn ngữ từ đầu tới cuối boong sau. Họ đợi khoảnh khắc này từ lâu lắm rồi! Có nhiều trẻ con và thanh niên, chúng mang cái nhãn giống nhau ghim trên áo, với tên, ngày sinh của chúng, cùng tên và địa chỉ của người đang đợi chúng tại Marseille. Phía dưới cái nhãn, có một chữ ký, một con dấu, và một chữ thập đỏ nhỏ trong một vòng tròn đen. Lalla không thích chữ thập đỏ; cô có cảm tưởng nó thiêu đốt da cô qua lớp áo sơ mi, và nó dần dần in dấu trên ngực cô.

Gió lạnh giật từng cơn trên boong tàu, và từng đợt sóng nặng nề làm những tâm tôn của con tàu rung lên. Lalla nghe nhói trong tim, bởi suốt đêm, thay vì ngủ, bọn trẻ con cứ đẩy qua lại những hộp sữa đặc mà các ủy viên của hội Chữ thập Đỏ đã phân phát trước khi lên tàu. Rồi, bởi không có đủ ghế dài, Lalla đã phải ngủ trên sàn, trong cái nóng bức tởm lợm của hầm tàu, trong mùi dầu mazut, mùi mỡ lắc lư theo từng cơn rung của động cơ. Giờ đây những con hải âu đầu tiên đang bay phía trên đuôi tàu, chúng kêu ríu rít như thể đang giận dữ khi thấy con tàu tới. Chúng chẳng giống các vị hoàng tử của biển cả chút nào; chúng có màu xám bẩn, với một cái mỏ vàng và một con mắt ánh lên gay gắt.

Lalla không được thấy bình minh. Cô đã ngủ trong cơn mệt lử trên tấm vải bạt của hầm tàu, đầu kê lên một miếng các tông. Khi cô thức giấc thì mọi người đều đã ở trên boong, mắt nhìn đăm đăm vào dải đất. Trong hầm tàu chỉ còn lại một thiếu phụ thật nhợt nhạt đang bồng trên tay một đứa bé nhỏ xíu. Đứa bé đang bệnh, nó đã ói xuống sàn, nó rên ư ử. Khi Lalla bước tới để hỏi xem đứa bé bị làm sao, người thiếu phụ nhìn cô không đáp, đôi mắt trống rỗng.

Giờ đây đất liền đã gần kề, nó bềnh bồng trên biển màu xanh lục, ngổn ngang các thứ bẩn thỉu. Mưa bắt đầu rơi xuống boong nhưng không ai tìm chỗ trú. Nước lạnh chảy ròng ròng trên những mái tóc xoăn của trẻ con, nhỏ giọt nơi đầu mũi chúng. Chúng ăn mặc như lũ trẻ nhà nghèo, với áo sơ mi cụt tay cũn cỡn, quần dài bằng vải xanh, hoặc váy xám, đôi khi với một chiếc áo dài truyền thống bằng len thô. Chúng đi chân trần trong những đôi giày da đen quá lớn. Những người lớn mặc áo vest cũ đã sờn, quần dài cộc cỡn và đội mũ len trượt tuyết. Lalla nhìn bọn trẻ con, nhìn những người đàn bà, những người đàn ông quanh cô; họ có vẻ buồn bã và sợ sệt, họ có khuôn mặt vàng vọt, phị ra vì mệt mỏi, tay chân sởn gai ốc. Mùi của biển cả trộn lẫn với mùi của mệt mỏi và âu lo, và xa xa, đất liền cũng có vẻ buồn bã và mệt mỏi, nom giống như một cái đốm trên biển màu xanh lục. Bầu trời thấp, mây vần vũ trên các ngọn đồi; Lalla nhìn mãi cũng vô ích, cô không thấy thành phố màu trắng mà Naman ông lão đánh cá từng nhắc đến, cũng không thấy những dinh thự hay tháp nhà thờ. Giờ đây chỉ có những bến tàu vô tận, màu đá và xi măng, những bến tàu mở ra những bến tàu khác. Con tàu chở đầy hành khách từ từ lướt trên mặt nước đen ngòm của vũng tàu đậu. Trên các bến tàu, có mấy người đàn ông đứng dửng dưng nhìn con tàu chạy qua. Thế mà bọn con nít thì hò hét tới đinh tai nhức óc, vẫy tay lia lịa, nhưng không ai đáp lại chúng. Mưa vẫn tiếp tục rơi, thưa và lạnh. Lalla nhìn nước trong vũng tàu đậu, thứ nước đen ngòm và vấy dầu với những mảnh vụn trôi lều bều khiến cả lũ hải âu cũng ngán ngẩm.

Lẽ nào lại không có thành phố? Lalla nhìn những bên tàu ẩm ướt, nhìn bóng của những con tàu chở hàng đang đậu lại, những cần trục và xa hơn nữa, những tòa nhà dài màu trắng tạo thành bức tường ở cuối hải cảng. Dần dần niềm vui của bọn trẻ trên con tàu của hội Chữ thập Đỏ Quốc tế cũng bắt đầu rơi rụng. Thỉnh thoảng vẫn còn vài tiếng reo hò nhưng chúng không kéo dài. Các ủy viên và các cô hướng dẫn viên xuất hiện trên boong, họ hô to những mệnh lệnh chẳng ai hiểu nổi. Họ tập họp bọn trẻ con xong, và họ bắt đầu gọi tên, nhưng giọng họ chìm khuất trong tiếng động cơ và tiếng ồn ào của đám đông.

"... Makel..."

"... Séíar..."

"Ko-di-ki..."

"Hamal..."

"Lagor..."

Tất cả chẳng nói lên điều gì, và không ai đáp lại. Tiếp theo, loa bắt đầu nói như sủa trên đầu hành khách, và người ta nhốn nháo hốt hoảng. Một vài người chạy về phía trước, một số khác thử leo lên các cầu thang đi về phía boong trên, nơi các sĩ quan đẩy họ lùi lại. Cuối cùng mọi người cũng bình tĩnh bởi con tàu vừa cập bến và tắt máy. Trên bến tàu có một căn nhà xấu xí bằng xi măng với khung cửa sổ sáng đèn. Con nít, đàn bà, đàn ông đều nghiêng người trên lan can tàu để thử nhận ra một khuôn mặt quen trong sô những người đang bước đi dưới đó, bên kia căn nhà tồi tàn, trông không lớn hơn đám côn trùng là mấy.

Cuộc đổ bộ bắt đầu. Nghĩa là trong nhiều tiếng đồng hồ, hành khách vẫn ở trên boong con tàu của hội Chữ thập Đỏ Quốc tế trong khi chờ đợi người ta ra một dấu hiệu nào đó. Rồi thời gian trôi qua, bọn trẻ con tụ tập trên boong càng lúc càng trở nên căng thẳng. Những đứa nhỏ nhất bắt đầu khóc lóc, với những tiếng rên rỉ liên tục và chẳng giải quyết được gì. Đàn bà, hoặc đàn ông kêu la. Lalla ngồi trên một đông dây tàu với chiếc va li đặt cạnh, bên bức vách ngăn với boong sĩ quan, và cô vừa chờ đợi vừa nhìn lũ hải âu xám bay trên bầu trời xám.

Cuối cùng cũng tới lúc lên bờ. Hành khách mệt mỏi trong chờ đợi đến nỗi phải một lúc lâu sau họ mới chuyển động. Lalla bước theo sau đoàn người tới căn nhà xám lớn. Ở đó có ba viên cảnh sát và những viên thông ngôn đặt câu hỏi cho người mới tới. Với trẻ con thì điều đó diễn ra có phần nhanh  hơn , bởi viên cảnh sát chỉ cần đọc điều được viết trên những cái nhãn và chép nó ra tâm phiếu của mình. Làm công việc đó xong, người đàn ông nhìn Lalla và hỏi cô:

"Cháu có ý định làm việc tại Pháp à?"

"Dạ", Lalla nói

"Việc gì?"

"Cháu không biết ạ."

"Giúp việc nhà." Viên cảnh sát nói vậy, và ông ta ghi như thế lên tờ giấy của mình. Lalla xách va li lên, và cô tới đợi cùng những người khác trong gian phòng lớn với tường màu xám, nơi có ánh đèn điện soi sáng. Chẳng có gì để ngồi và bất chấp cái lạnh của cơn mưa bên ngoài, trong phòng người ta vẫn thấy nóng ngột ngạt. Bọn trẻ nhỏ nhất đã ngủ trong tay mẹ, hoặc dưới đất, trên lớp quần áo. Giờ lại tới lượt những đứa lớn hơn than vãn. Lalla thấy khát, cổ họng cô khô ran, đôi mắt cô nóng bỏng vì sốt. Cô quá mệt nên không muốn nghĩ tới bất luận điều gì. Cô chờ đợi, lưng tựa vào tường, đứng trên một chân, rồi đổi sang chân khác.

Ở cuối gian phòng, trước hàng rào cảnh sát, là người thiếu phụ mặt mày nhợt nhạt, cái nhìn trống rỗng, đang ẵm đứa con nhỏ xíu trên tay. Chị đứng trước bàn viên thanh tra, vẻ nhớn nhác, không nói gì. Viên cảnh sát nói với chị một hồi lâu, đưa mớ giấy tờ cho viên thông ngôn của hội Chữ thập Đỏ Quốc tế xem. Có điều gì đấy không ổn. Viên cảnh sát nêu lên những câu hỏi mà viên thông ngôn lặp lại cho người thiếu phụ, nhưng chị nhìn họ, tỏ vẻ không hiểu. Họ không muốn cho chị đi qua. Lalla nhìn người phụ nữ có vẻ mặt tái mét đang ẵm con. Chị ôm nó trong hai cánh tay, chặt đến nỗi nó ú ớ thức giấc và bắt đầu kêu la, rồi nó dịu lại khi người mẹ nhanh nhẩu vạch vú cho nó bú. Viên cảnh sát có vẻ lúng túng. Hắn quay mặt đi, đưa mắt tìm kiếm xung quanh. Cái nhìn của hắn bắt gặp cái nhìn của Lalla đang bước tới gần. Viên cảnh sát ra hiệu cho cô tới.

"Cháu có nói được ngôn ngữ của chị này không?"

"Cháu không biết", Lalla nói

Lalla nói vài từ Berbère, và người thiếu phụ nhìn cô một hồi, đoạn đáp lời cô:

"Hãy nói với chị ấy là giấy tờ của chị ấy không hợp lệ, thiếu giấy phép cho đứa bé."

Lalla thử dịch câu nói. Cô tưởng đâu người thiếu phụ không hiểu, rồi bất chợt chị quỳ xuống và bắt đầu khóc. Viên cảnh sát còn nói thêm mấy tiếng nữa, và viên thông ngôn của hội Chữ thập Đỏ Quốc tế khó nhọc đỡ chị dậy và dẫn chị về phía cuối phòng, nơi có hai hoặc ba chiếc ghế dựa bọc vải giả da.

Lalla buồn lòng bởi cô biết rằng người phụ nữ lại phải đáp tàu trở về, với đứa con bệnh. Nhưng chính cô cũng quá mệt mỏi để nghĩ nhiều tới điều đó, và cô trở lại tựa lưng vào bức tường, bên chiếc va li của mình. Phía trên cao của bức tường, ở cuối phòng, có một chiếc đồng hồ với những con số được viết trên những tấm nhỏ. Mỗi phút một tấm chuyển qua gây thành tiếng “tích”. Giờ đây không ai nói gì nữa. Mọi người đều chờ, hoặc ngồi dưới đất, hoặc đứng tựa vào bức tường, cái nhìn đăm đăm, nét mặt căng thẳng, như thể trong mỗi tiếng “tích”, cánh cửa cuối phòng sẽ mở và để họ đi.

Cuối cùng, sau một thời gian lâu đến nỗi không ai còn hy vọng gì, người của hội Chữ thập Đỏ Quốc tế đi qua gian phòng lớn. Họ mở cánh cửa cuối phòng, và họ lại bắt đầu gọi tên những đứa bé. Tiếng thì thầm lại nổi lên, mọi người tụ tập gần cửa ra. Chiếc va li bằng các tông xách trong tay, Lalla ngước cổ để nhìn qua những kẻ khác, cô đợi người ta gọi tên mình, nôn nóng đến nỗi hai chân phát run lên. Khi người đàn ông của hội Chữ thập Đỏ Quốc tế đọc tên cô, tiếng của ông ta nghe như một tiếng sủa, và Lalla không hiểu gì cả. Thế là ông ta lặp lại trong tiếng hét:

"Hawa! Hawa ben Hawa!"

Cô chạy, chiếc va li đung đưa ở tận cùng cánh tay cô, cô băng qua đám đông. Cô dừng lại trước cánh cửa trong khi người đàn ông kiểm chứng cái nhãn của cô, rồi cô nhảy ra ngoài như có ai xô vào lưng cô. Sau nhiều tiếng đồng hồ trong gian phòng mênh mông xám ngắt, bên ngoài nhiều ánh sáng đến nỗi cô phải đi loạng choạng vì bị choáng váng. Cô dấn bước giữa những hàng đàn ông và đàn bà mà không nhìn họ, cô bước thẳng tới trước một cách cầu âu, cho tới khi cô nhận ra ai đó đang nắm cánh tay cô, ôm chặt lấy cô, hôn cô. Aamma kéo cô đi về phía lối ra khỏi bến tàu, về phía thành phố.

Aamma sống một mình trong một căn hộ của thành phố cổ, gần hải cảng, ở tầng chót của một ngôi nhà đổ nát. Căn hộ có đúng một phòng với một cái đi văng, và một phòng ngủ tối tăm với một cái giường xếp cùng một nhà bếp. Cửa sổ căn hộ nhìn xuống một cái sân trong, nhưng người ta cũng thấy rõ cả bầu trời phía trên những mái ngói. Buổi sáng, tới tận trưa, cũng có chút ánh mặt trời chiếu qua hai cửa sổ trong gian phòng có cái đi văng. Aamma nói với Lalla rằng chị may mắn lắm mới tìm được căn hộ này, và cũng may mắn lắm mới tìm được công việc nấu bếp trong căng tin nhà thương. Khi tới Marseille, từ nhiều tháng trước, lúc đầu chị ở trong một căn nhà cho thuê có đồ đạc ở ngoại ô, nơi có một phòng lại có năm người đàn bà chung sống, với cảnh sát đến vào mỗi sáng, và những trận ẩu đả ngoài đường. Thậm chí có cả chuyện hai người đàn ông đánh nhau bằng dao nữa, và Aamma đã phải trốn đi, bỏ lại một chiếc va li, bởi chị sợ bị đưa về bốt cảnh sát rồi bị trục xuất.

Aamma rất hài lòng khi gặp lại Lalla sau suốt quãng khoảng thời gian đó. Cô không hỏi chị về những gì đã xảy ra, khi cô lẩn trốn trong sa mạc với Hartani, và khi người ta đưa cô tới bệnh viện thành phố, bởi lúc đó cô đang sắp chết vì khát và sốt. Còn Hartani, chú tiếp tục chuyến đi một mình về miền Nam, về phía các đoàn lữ hành, bởi đó là điều chú phải làm từ bấy lâu. Chỉ trong vài tháng mà Aamma đã già đi nhiều. Mặt chị gầy gò và mệt mỏi, da chị xám, và đôi mắt chị có quầng màu nâu xám. Buổi chiều khi đi làm về và trong lúc ăn bánh quy và uống trà pha bạc hà, chị hay kể lại chuyến đi bằng ô tô của mình xuyên qua nước Tây Ban Nha cùng với những người đàn bà và những người đàn ông khác đi tìm việc làm. Trong nhiều ngày liền, họ đi ô tô trên khắp các cầu đường, họ đi qua những thành phố, vượt qua những ngọn núi, những con sông. Và một ngày nọ, người tài xế ô tô đã chỉ vào một thành phố nơi có nhiều ngôi nhà gạch, tất cả đều giống nhau, với những cái mái đen sì. Anh ta nói, kìa, tới rồi. Aamma cùng những người khác xuống xe, và vì cả chuyến đi đã được trả tiền trước, họ gom đồ đạc của mình lại, và bắt đầu bước đi trên những con đường của thành phố. Nhưng khi Aamma đưa ra phong bì có tên và địa chỉ của em ông Naman, mọi người đều cười ngất, và họ bảo chị không phải đang Marseille, mà ở Paris, thế là chị phải đáp xe lửa và lại đi suốt đêm mới tới nơi.

Nghe câu chuyện đó, Lalla thấy buồn cười quá, bởi cô tưởng tượng ra cảnh đám hành khách trên ô tô đang bước đi trên những con đường Paris mà lại tưởng mình ở Marseille.

Thành phố này lớn thật. Lalla chưa bao giờ nghĩ là lại có lắm người như vậy ở cùng một nơi. Từ lúc tới đây, ngày nào cô cũng đi bộ khắp thành phố, từ phía Nam tới phía Bắc, và từ phía Đông sang phía Tây. Cô không biết tên đường, cô không biết mình đi đâu. Khi thì cô vừa bước dọc các bến tàu vừa nhìn bóng dáng những con tàu chở hàng; khi thì cô đi ngược lên các đại lộ, về phía trung tâm thành phố, hoặc lần theo các con hẻm quanh co của thành phố cổ, cô leo lên những cầu thang, đi từ quảng trường này tới quảng trường khác, từ nhà thờ này tới nhà thờ khác, tới tận cái bãi rộng từ đó người ta có thể trông ra pháo đài trên biển. Hoặc cô tới ngồi trên những chiếc ghế dài trong các khu vườn, cô nhìn lũ bồ câu bước đi trên các lối đi đầy bụi. Có thật nhiều đường sá, nhà cửa, cửa hàng, cửa sổ, xe cộ; tất cả những thứ ấy khiến người ta chóng mặt, rồi tiếng động, mùi xăng khiến người ta ngây ngất, nhức đầu. Lalla không nói chuyện với ai. Có lúc cô ngồi trên bậc thềm của các nhà thờ, giấu mình trong chiếc áo khoác len màu hạt dẻ và nhìn khách qua đường. Có những người đàn ông nhìn cô rồi dừng lại nơi góc đường, và làm bộ vừa hút thuốc vừa theo dõi cô. Nhưng Lalla biết cách biến mất thật nhanh, cô học điều này ở Hartani, cô băng qua hai, ba con đường, một cửa hàng, cô len lỏi giữa những chiếc ô tô đang đậu, và không ai theo cô được.

Aamma muốn cô làm với chị tại bệnh viện, nhưng Lalla còn trẻ quá, phải lớn mới được. Lại thêm cũng khó mà tìm được việc làm.

Vài ngày sau khi tới nơi, cô đi gặp em ông lão Naman, tên là Asaph, nhưng mọi người ở đây gọi ông ta là Joseph. Ông ta có một cửa hàng thực phẩm ở đường Chapeliers, không xa trại hiến binh lắm. Ông ta có vẻ hài lòng khi gặp Lalla, ông ta vừa hôn cô vừa nói về người anh của ông ta, nhưng Lalla ngờ vực ông ta ngay. Ông ta không giống Naman chút nào. Ông ta nhỏ thó, gần như hói đầu, với đôi mắt lồi khiếm nhã màu xám lục, và một nụ cười không chút lương thiện. Khi ông ta biết Lalla đang tìm việc làm, đôi mắt ông ta sáng lên và ông ta trở nên bồn chồn. Ông ta nói với Lalla rằng đúng là ông ta đang cần một cô gái giúp trông coi cửa hàng, sắp xếp, thu dọn, và có thể giữ két nữa. Nhưng khi nói điều đó, lúc nào ông ta cũng nhìn vào bụng và ngực Lalla với đôi mắt khiếm nhã ướt nhẹp, thế là cô nói sẽ trở lại vào ngày mai, rồi cô đi ngay. Vì cô không trở lại, nên một buổi chiều chính ông ta tới căn hộ của Aamma. Nhưng Lalla đã ra ngoài ngay khi cô trông thấy ông ta, và cô đi dạo hồi lâu trong các con hẻm của thành phố cổ, lẩn khuất như một cái bóng, cho tới khi cô chắc chắn rằng ông chủ cửa hàng thực phẩm đã về nhà.

Đây là một nơi lạ đời, cái thành phố này, với tất cả những con người kia, bởi họ không thật sự để ý tới ta nếu ta không bộc lộ bản thân. Lalla đã học cách lướt đi lặng lẽ dọc theo các bức tường, trong các cầu thang. Cô biết tất cả những nơi từ đó người ta có thể trông thấy mọi thứ mà không ai trông thấy mình, những chỗ trốn đằng sau các thân cây, trong những bãi xe đầy xe cộ, trong những xó cửa, trong những khu đất trống. Thậm chí ngay giữa những đại lộ thăng tắp với làn sóng người và xe bất tận lên xuống, Lalla biết mình vẫn có thể lẩn khuất. Lúc đầu cô còn mang đậm dấu vết của sa mạc nắng cháy, và mái tóc dài, đen và xoắn của cô còn lấp lánh những tia sáng mặt trời. Vì vậy mà người ta nhìn cô rất đỗi sửng sốt, như thể cô đến từ một hành tinh khác. Nhưng giờ đây, nhiều tháng đã trôi qua, và Lalla đã biến đổi. Cô đã cắt tóc ngắn, màu tóc cô mờ đi, xám nhạt. Trong bóng tối của những con hẻm, trong cái lạnh ẩm ướt ở căn hộ của Aamma, nước da Lalla cũng mờ đi, nó trở nên nhợt nhạt và xám. Rồi thêm chiếc áo khoác màu hạt dẻ mà cô đã tìm thấy ở tiệm quần áo cũ của một người Do Thái, gần nhà thờ. Nó buông xuống gần tới mắt cá chân, tay áo rất dài và hai vai xuôi, và nhất là nó được may bằng một thứ thảm len, sờn nhẵn đi vì thời gian, có màu tường cũ, giấy cũ; khi mặc vào người, Lalla thực sự có cảm giác mình trở nên vô hình.

Giờ đây cô vừa học tên những con đường vừa lắng nghe thiên hạ nói chuyện. Đó là những cái tên kỳ lạ, kỳ lạ đến nỗi thỉnh thoảng cô vẫn đọc chúng khe khẽ khi cô bước đi giữa những ngôi nhà:

“La Major”

“La Tourette”

“Quảng trường Lenche”

“Phố Petit-Puits”

“Quảng trường Vivaux”

“Quảng trường Sadi-Camot”

“La Tarasque”

“Ngõ Muettes”

“Phố Cheval”

“Đường đi dạo Belsunce"”

Thật là nhiều đường, thật là nhiều tên! Ngày nào Lalla cũng ra khỏi nhà trước khi người cô thức giấc, cô bỏ một miếng bánh mì vào túi chiếc áo khoác màu hạt dẻ, và bắt đầu bước đi, bước đi, trước hết cô đi lòng vòng quanh khu Panier, qua phố Prison, với ánh mặt trời soi sáng các bức tường của Tòa Thị chính, cho tới lúc cô ra tới tận biển. Cô ngồi xuống một hồi để nhìn xe cộ chạy qua, nhưng cô không ngồi lâu lắm bởi cảnh sát sẽ tới hỏi cô làm gì ở đó.

Sau đó cô tiếp tục đi về phía Bắc, cô đi ngược lên các đại lộ huyên náo, đại lộ Canebière, đại lộ Dugommier, đại lộ Athènes. Người dân đến từ mọi nước trên thế giới, họ nói đủ thứ ngôn ngữ; có những người da rất đen, mắt him híp, mặc áo dài trắng thậm thượt và mang giày hàm ếch bằng nhựa. Có những người đến từ miền Bắc, tóc và mắt nhợt nhạt, những người lính, những thủy thủ, cả những doanh nhân to khỏe đi đứng nhanh nhẹn với chiếc cặp nhỏ đen thật buồn cười.

Lalla cũng thích ngồi ở đó, tại một góc tường, để nhìn tất cả những con người kia đang đi, đang lại, đang bước, đang chạy. Khi có đông người thì chẳng ai chú ý gì tới cô. Có thể họ tưởng cô cũng như họ, cô đang đợi ai đó, cái gì đó, hoặc họ nghĩ cô là một đứa ăn mày cũng nên.

Trong những khu phố đông đúc, có nhiều người nghèo khổ, chính họ là những người mà Lalla chú ý nhất. Cô trông thấy những người đàn bà ăn mặc rách rưới đang dìu đám con nhỏ, mặt họ thật xanh xao dù trời rất nắng. Cô trông thấy những ông già mặc áo khoác dài thậm thượt vá chằng vá đụp, những người say rượu với đôi mắt lờ đờ, những kẻ không nhà, những người nước ngoài đói khát xách va li bằng các tông và túi xách lép kẹp. Cô trông thấy những đứa trẻ bơ vơ, mặt mày bẩn thỉu, tóc tai dựng đứng, mặc những bộ quần áo cũ quá rộng so với thân thể gầy nhom của chúng; chúng bước nhanh như để tới nơi nào đó, và cái nhìn của chúng thì lấm lét và xấu xí như của lũ chó lạc loài. Từ chỗ nấp của mình, sau những chiếc ô tô đang đậu, hoặc trong bóng tối của một cửa xe vào, Lalla nhìn tất cả những con người có vẻ lạc loài kia bước đi như thể họ đang trong tình trạng nửa thức nửa ngủ. Đôi mắt buồn bã của cô rực lên lạ thường khi cô nhìn họ, và trong khoảnh khắc đó, có thể một chút ánh sáng chói chang của sa mạc chiếu vào họ, nhưng họ chỉ thoáng nhận ra nó mà không biết nó từ đâu tới. Có thể họ cảm thấy một cơn run rẩy thoảng qua, nhưng nếu họ đi nhanh, họ sẽ mất hút trong đám đông xa lạ.

Có những hôm cô đi thật xa, cô bước đi miết qua các con đường đến đau cả đôi chân và cô phải ngồi lại ven vỉa hè để nghỉ mệt. Cô đi về phía Đông dọc theo đại lộ thênh thang hai bên trồng cây, nơi có nhiều ô tô và xe tải chạy, rồi cô băng qua các ngọn đồi tới những thung lũng sâu. Đó là những khu phố có nhiều khoảng đất trống, nhiều tòa nhà lớn như những vách đá, trắng toát với hàng nghìn cửa sổ y hệt nhau; xa hơn có những biệt thự được bao quanh bởi nguyệt quế và cam, với một con chó dữ vừa chạy dọc theo hàng rào song sắt vừa sủa thật lực. Cũng có cả những con mèo hoang, gầy gò, xù lông, sống ở trên những bức tường cao và dưới những chiếc ô tô đang đậu.

Lalla vẫn bước đi một cách hú họa dọc theo các con đường. Cô băng qua những khu phố xa xôi, nơi có những con kênh ngoằn ngoèo đầy muỗi, cô bước vào một nghĩa địa lớn như một thành phố với những hàng bia đá xám và những cây thập tự gỉ sét. Cô lên hẳn những đồi cao, xa đến nỗi người ta chỉ còn trông thấy biển thấp thoáng, như một vệt xanh mờ bẩn giữa những khối tòa nhà. Có một lớp sương mù lạ lượn lờ trên thành phố, một đám mây lớn màu xám, hồng và vàng, nơi ánh sáng bắt đầu nhạt nhòa. Mặt trời đã xuống phía Tây, và Lalla nghe cơn mệt xâm chiếm cơ thể cô, cơn buồn ngủ. Cô nhìn thành phố lấp lánh phía xa, cô nghe thấy tiếng động cơ của nó, tiếng những chuyến xe lửa đang lăn bánh, đang chui vào cái lỗ đen ngòm của con đường hầm. Cô không sợ, vậy mà có cái gì đó quay cuồng trong cô, như một cơn choáng váng, như một ngọn gió. Có phải đó là chergui, ngọn gió sa mạc đang tới tận đây, nó đã băng qua biển cả, vượt qua những ngọn núi, những thành phố, những con đường, và đã tới đây? Thật khó mà biết được. Ở đây có nhiều uy lực quá, nhiều tiếng động quá, nhiều hoạt động quá, và ngọn gió có thể đã tan biến trên những con đường, trong những cầu thang, trên những bãi đất trước nhà.

Lalla nhìn một chiếc phi cơ đang vừa từ từ bay lên trên bầu trời nhợt nhạt vừa gây ra một tiếng động sấm sét. Nó đổi hướng phía trên thành phố, nó bay tới trước mặt trời mà nó dập tắt trong tích tắc, rồi nó bay về phía biển, càng lúc càng nhỏ dần. Lalla cố hết sức nhìn nó cho tới khi nó chì còn là một cái chấm khó nhận ra. Có phải nó sẽ bay trên sa mạc, nơi xa kia, trên những vùng cát và đá mênh mông, nơi Hartani đang bước đi?

Thế rồi, Lalla cũng cất bước. Với đôi chân có phần uể oải, cô bước trở xuống về phía thành phố.

Cũng có điều mà Lalla rất thích làm: tới ngồi trên bậc cầu thang lớn trước nhà ga, và nhìn hành khách rộn rịp lên xuống. Có những người tới trong cái mệt đứt hơi, mắt phờ phạc, tóc rối bởi và họ vừa bước xuống cầu thang vừa loạng choạng trong ánh sáng. Có những người đi trong hối hả bởi họ sợ trễ chuyến xe lửa; họ bước lên hai bậc một, va li và túi xách vấp phải chân họ, và mắt họ đăm đăm nhìn thẳng về phía cửa vào nhà ga. Họ vấp vào những bậc thang cuối, họ gọi nhau vì sợ lạc nhau.

Lalla rất thích nán lại gần nhà ga. Ở đó giống như thể thành phố chưa hoàn toàn kết thúc, như thể vẫn còn cái lỗ to tướng kia, qua cái lỗ ấy thiên hạ vẫn tiếp tục tới và tiếp tục đi được. Cô thường nghĩ mình rất thích đi, bước lên một chiếc xe lửa đang lên đường về miền Bắc với tất cả những tên thành phố vừa hấp dẫn vừa đáng sợ phần nào, Irun, Bordeaux, Amsterdam, Lyon, Dijon, Paris, Calais. Khi có chút đỉnh tiền, Lalla vào nhà ga, cô mua một lon Coca-Cola ở quầy giải khát và một vé vào bến. Cô vào đại sảnh nơi người ta chuẩn bị lên đường, và cô dạo bước trên tất cả các bến, trước những chiếc xe lửa vừa mới tới hoặc sắp lên đường. Cũng có khi cô bước vào một toa, và cô ngồi một hồi trên chiếc ghế dài bọc vải giả da màu xanh lục. Mọi người lần lượt bước tới. Họ tìm chỗ ngồi trong ngăn phòng, họ còn hỏi: "Chỗ trống chứ?" và Lalla khẽ gật đầu. Sau đó khi loa báo xe lửa sắp khỏi hành, Lalla vội vàng bước xuống khỏi toa, cô nhảy lên bờ kè.

Nhà ga cũng là một trong những nơi người ta có thể trông thấy mọi người mà không ai trông thấy mình, bởi người ta quá rộn rịp và hối hả nên không còn tâm trí đâu chú ý tới bất luận điều gì. Có đủ mọi hạng người trong nhà ga, những kẻ ác đức, những kẻ hung bạo mặt mày đỏ gay, những kẻ luôn miệng hò hét nghe đinh tai nhức óc; cũng có những con người thật buồn thảm và thật nghèo khổ, những người già lạc lõng lo lắng tìm kiếm bến xe lửa của mình, những người đàn bà đông con, khệ nệ ôm đồ đạc, bước thấp bước cao đi dọc theo những toa quá cao. Có tất cả những kẻ bị sự nghèo khó dẫn dắt tới đây, những người da đen từ những con tàu lên đường tới các xứ lạnh, họ mặc áo sơ mi ngắn tay sặc sỡ, với hành lý gồm vỏn vẹn một cái túi xách; những người Bắc Phi âm u, trùm áo vest cũ, đội mũ không vành của dân miền núi hoặc mũ cát két có mảnh che tai, những người Thổ Nhĩ Kỳ, những người Tây Ban Nha, những người Hy Lạp, tất cả đều có vẻ lo âu và mệt nhọc, họ đi lang thang dọc theo bến xe lửa trong gió lồng lộng, họ va vấp vào nhau giữa đám đông những hành khách dửng dưng và những anh lính hay giễu cợt.

Lalla nhìn họ, cô hơi khuất giữa buồng điện thoại và tâm pano quảng cáo. Cô lùi sâu trong bóng tối, khuôn mặt màu đồng của cô được che bằng cổ áo khoác. Nhưng thỉnh thoảng tim cô lại đập nhanh hơn, và đôi mắt cô ném ra một tia sáng như ánh phản chiếu của mặt trời trên đá sa mạc. Cô nhìn những kẻ đang đi về phía những thành phố khác, về phía cái đói, cái lạnh, cái khổ, những kẻ sẽ bị sỉ nhục, những kẻ sẽ sống trong cô đơn. Họ bước đi, lưng hơi còng xuống, mắt trống rỗng, quần áo sòn mòn vì những đêm ngủ đất, họ giống như đám lính bại trận.

Họ đi về phía những thành phố âm u, về phía những bầu trời thấp, về phía những làn khói, về phía cái lạnh, trong khi bệnh tật cào xé ngực họ. Họ đi về phía những thành phố nằm trên các khu đất bùn sình phía dưới xa lộ, về phía những căn phòng khoét trong đất nom giống ngôi mộ với tường cao và lưới sắt bao quanh. Liệu họ có thể không trở về, những người đàn ông và những người đàn bà đang đi qua như những bóng ma kia, kéo lê hành lý và đám con trĩu nặng của họ, liệu họ có thể chết tại những đất nước mà họ không quen thuộc, xa cách với làng xóm họ, xa cách với gia đình họ không? Họ tới những đất nước xa lạ kia, nơi sẽ cướp đi cuộc đời họ, sẽ nghiền nát họ, hủy hoại họ. Lalla vẫn bất động trong góc tối của mình và mắt cô mờ đi, bởi đó là điều cô đang nghĩ tới. Cô rất muốn bỏ đi, bước đi qua những con đường của thành phố cho tới khi nào không còn nhà cửa, không còn vườn tược, không còn cả những con đường, không còn cả bờ bến mà chỉ còn một con đường mòn, đưa tới tận sa mạc như ngày nào.

Đêm xuống trên thành phố. Ánh sáng được thắp lên trên những con đường, quanh nhà ga, trên những cây cột sắt và những thanh ngang lớn màu đỏ, trắng, lục ở phía trên những quán cà phê và rạp chiếu bóng. Trên những con đường tăm tối, Lalla lặng lẽ bước đi, cô lướt sát các bức tường. Đám đàn ông có bộ mặt thật đáng sợ khi đêm về, trông lờ mờ dưới ánh đèn đường. Mắt họ ánh lên dữ dằn, tiếng bước chân họ rền vang trong các hành lang, dưới các cửa xe vào. Giờ thì Lalla bước nhanh, như muốn chạy trốn. Thi thoảng, lại có một người đàn ông đi theo cô, tìm cách tới gần cô, nắm tay cô; thế là Lalla trốn sau một chiếc ô tô, rồi cô biến mất. Và cô lại lướt đi như một cái bóng, cô đi quanh quẹo trong các con đường của thành phố cổ, tới tận khu Panier, nơi Aamma đang ở. Cô bước lên cầu thang không ánh sáng, để không ai thấy cô vào ngõ nào. Cô gõ cửa nhè nhẹ, và khi nghe giọng nói của người cô, cô nói tên mình, nhẹ nhõm.

Đó là những ngày của Lalla ở đây, trong thành phố Marseille bao la này, dọc theo tất cả những con đường kia, với tất cả những người đàn ông và đàn bà kia, những nguời cô sẽ không bao giờ có thể hiểu được.

Nhiều người ăn mày quá. Những lúc đầu, khi mới tới Lalla rất kinh ngạc. Bây giờ thì cô đã quen. Nhưng cô không quên ngó kỹ họ, như hầu hết người dân thành phố vẫn luôn phải tránh để khỏi giẫm lên họ, hoặc phải bước qua họ những lúc gấp gáp.

Radicz là một tên ăn mày. Cô biết nó khi đi qua các đại lộ gần nhà ga. Một bữa nọ, cô rời khu phố Panier thật sớm, và trời còn tối bởi bấy giờ là mùa đông. Các con hẻm và cầu thang trong thành phố cổ chưa đông người lắm và đại lộ phía dưới bệnh viện lớn hãy còn vắng tanh, chỉ có những chiếc xe tải đang chạy với đèn pha bật sáng, vài người đàn ông cùng vài người đàn bà trên những chiếc xe đạp máy với áo khoác trùm trên người.

Chính tại đó cô đã trông thấy Radicz. Nó ngồi thu lu trong một xó cửa, nó cố tránh gió và mưa lất phất. Nó có vẻ lạnh cóng, và khi cô bước tới thì nó nhìn cô bằng ánh mắt kỳ lạ, chẳng giống bọn con trai khác chút nào. Nó nhìn cô trân trân, và người ta không đọc được điều gì đáng kể trong cái nhìn đó, giống như cái nhìn của loài vật.

Lalla dừng lại trước nó, cô hỏi:

"Em làm gì đó? Em không lạnh à?"

Đứa con trai lắc đầu mà không cười. Rồi nó chìa bàn tay ra:

"Cho cái gì đi."

Lalla chỉ có một miếng bánh mì và một trái cam mà cô mang theo để ăn trưa. Cô cho nó hai món đó. Nó chộp vội lấy trái cam, không nói cám ơn, và nó bắt đầu ăn.

Lalla biết nó trong trường hợp như vậy đây. Sau đó cô vẫn thường gặp lại nó, trên các con đường gần nhà ga, hoặc trong cầu thang lớn khi có dịp. Nó cứ ngồi suốt nhiều tiếng đồng hồ, không để ý tới mọi người. Nhưng nó rất thích Lalla, có lẽ nhờ trái cam. Nó nói với cô tên nó là Radicz, nó còn viết tên trên đất bằng một nhánh cây, nhưng nó có vẻ ngạc nhiên khi Lalla bảo là cô không biết đọc.

Nó có mái tóc thật đẹp, đen và thẳng, làn da màu đồng. Đôi mắt nó màu lục và chút ria mép của nó nom giống như một cái bóng đen phía trên đôi môi. Và nhất là thỉnh thoảng nó vẫn nở một nụ cười rất tươi làm ánh lên mấy chiếc răng cửa thật trắng. Nó đeo một cái khuyên nhỏ ở tai trái, và nó cho đó là vàng. Nhưng nó lại ăn mặc tồi tàn, với cái quần dài cũ lấm lem và rách bươm, một lô áo đan mặc chồng lên nhau, và một cái áo vest quá rộng đối với nó. Hai bàn chân trần của nó xỏ trong đôi giày da đen.

Lalla thích tình cờ trông thấy nó trên đường, bởi không phải lúc nào nó cũng ở trong cùng trạng thái. Có những ngày đôi mắt nó trông buồn bã và xa xăm như thể đang lạc trong một giấc mơ, và không có gì đưa nó ra khỏi đó được. Những ngày khác nó lại vui nhộn, mắt sáng lên; nó kể đủ mọi chuyện vô lý mà nó lần lượt tạo ra, nó cười thật lâu, không thành tiếng, Lalla không thể làm gì khác hơn là cùng cười với nó.

Lalla rất thích nó đến gặp cô tại nhà người cô, nhưng cô không dám bởi Radicz là một tên du cư, và Aamma chắc chắn không hài lòng với điều này. Nó thì không sống trong khu Panier, cũng không sống ở gần đó. Nó sống ở một rất xa, đâu đó về phía Tây, gần đường sắt, nơi có những khu đất trống mênh mông, những thùng xăng, và những ống khói cháy ngày đêm. Chính nó nói điều đó, nhưng nó không bao giờ nói lâu về nhà hay gia đình nó. Đơn giản nó nói nó ở quá xa nên không tới mỗi ngày được, và khi nó tới thì nó ngủ ngoài đường hơn là trở về nhà. Nó không lo chuyện đó, nó nói nó biết nhiều chỗ nấp ly kỳ, những nơi người ta không thấy lạnh, những nơi không có gió và không một ai, đúng là không một ai có thể tìm ra nó.

Chẳng hạn, có những khoảng trống dưới cầu thang trong những tòa nhà hư hỏng của sở hải quan. Có một cái hốc vừa đúng tầm vóc một đứa bé, người ta có thể len lỏi vào đó, và người ta che lối vào bằng một mảnh các tông. Hoặc có những cái chòi chứa dụng cụ, trong các công trường hoặc những chiếc xe tải nhỏ trùm bạt. Radicz biết rõ tất cả những điều đó.

Thường thường, người ta có thể gặp nó quanh nhà ga. Khi trời đẹp, mặt trời ấm áp, nó ngồi trên những bậc cầu thang lớn, và Lalla đến ngồi bên cạnh nó. Họ cùng nhìn thiên hạ đi qua. Thỉnh thoảng Radicz nhận ra một ai đó, nó nói với Lalla: "Rồi mày sẽ thấy." Nó đi thẳng về phía người khách vừa ra khỏi nhà ga, hơi chói mắt vì ánh sáng, và nó xin hắn một đồng tiền. Vì nó có nụ cười tươi tắn và có chút gì đó buồn buồn trong đôi mắt, người khách dừng bước, lục lạo các túi. Thường là những người đàn ông, tuổi trạc ba mươi, ăn mặc tươm tất, không cồng kềnh với hành lý, cho Radicz tiền. Với những người đàn bà thì phức tạp hơn, họ muốn hỏi han đủ điều, mà Radicz không thích thế. Do đó, khi thấy một thiếu phụ có vẻ đàng hoàng, nó xô Lalla ra và nói:

"Chị tới đó xin bà ấy đi."

Nhưng Lalla không dám xin tiền. Cô hơi mắc cỡ. Tuy nhiên có nhiều lúc cô cũng thích có chút đỉnh tiền để ăn một cái bánh hay vào rạp chiếu bóng.

"Đây là năm chót em làm chuyện này", Radicz nói. "Năm tới em sẽ lên đường, em đi làm ở Paris."

Lalla hỏi nó tại sao.

"Năm tới, em sẽ quá già, người ta sẽ không cho mình cái gì nữa khi mình quá già, họ bảo tự đi làm mà kiếm ăn."

Nó nhìn Lalla một hồi, đoạn hỏi cô có đi làm không, và Lalla lắc đầu.

Radicz chỉ vào một ai đó đang đi qua dưới kia, bên những chiếc xe buýt.

"Nó cũng đang làm với em, tụi em có chung một ông chủ."

Đó là một đứa con trai da đen ôm nhom trông như một cái bóng; nó đang đi về phía những hành khách, và nó cố cướp va li của họ, nhưng công việc có vẻ như không xuôi chèo mát mái. Radicz nhún vai.

"Nó không biết xoay xở. Nó tên là Baki, em không biết cái tên đó có nghĩa gì, nhưng cứ nghe nó nói tên nó ra là mấy đứa da đen khác đều lấy đó làm trò đùa. Nó không bao giờ mang về cho ông chủ nhiều tiền cả."

Lalla nhìn nó kinh ngạc.

"Đúng rồi, chị không hiểu đâu, ông chủ cũng là người du cư như em, ông ta tên là Lino, và nơi cả bọn ở, nơi tụi em vẫn gọi là khách sạn ấy, là một căn nhà lớn có đầy con nít, cả bọn đều làm việc cho Lino."

Nó biết tên tất cả những kẻ ăn mày trong thành phố. Nó biết hiện họ ở đâu, làm việc với ai, ngay cả những kẻ đúng hơn là dân vô gia cư và chỉ sống một mình. Có những đứa trẻ làm việc theo kiểu gia đình với các anh các chị chúng, và cũng hay ăn cắp vặt trong các cửa hàng lớn và siêu thị. Những đứa nhỏ nhất thì lo rình rập, hoặc đánh lạc hướng các nhà buôn, thỉnh thoảng chúng được dùng làm trạm. Nhất là có những người đàn bà, những người đàn bà du cư với áo dài thậm thượt sặc sỡ, với khuôn mặt che mạng đen, và người ta chỉ thấy được đôi mắt sáng rực, đen nhánh của họ trông như mắt loài chim. Rồi cũng có những ông già bà lão, những kẻ khốn khổ, những kẻ đói khát luôn bấu vào áo vest, vào váy của bọn tư sản và không chịu buông chúng ra, trong lúc miệng thì thào những câu thần chú, tới khi nào được cho một đồng tiền nhỏ mới thôi.

Lalla nghe tim mình thắt lại khi trông thấy họ, hoặc khi gặp một thiếu phụ xấu xí địu đứa con nhỏ trước ngực, đang ăn xin nơi góc đại lộ. Cô không biết thế nào là sợ, bởi ở nơi xa kia, ở chỗ của Hartani, chỉ có rắn và bọ cạp, cùng lắm thì có những bóng ma chập chờn trong bóng tối; nhưng nơi đây người ta sợ khoảng trống, sự tuyệt vọng, cái đói, nỗi sợ không tên như nảy sinh từ cánh cửa con hé mở trên những tầng hầm tởm lợm, hôi hám, như xông lên từ những dòng chảy tối tăm, len vào những gian phòng giá lạnh như nấm mồ, hoặc lướt đi như một ngọn gió độc dọc theo các đại lộ thênh thang kia, nơi thiên hạ bước đi không ngừng, xô đẩy nhau không nghỉ, và cứ như vậy suốt ngày, suốt đêm, suốt tháng, suốt năm, trong tiếng động không mệt mỏi của những đôi giày đế kếp, và khuấy động bầu không khí nặng nề với tiếng nói, tiếng động cơ, tiếng càu nhàu, tiếng hổn hển.

Có lần, Lalla nghe đầu óc mình quay mòng mòng đến nỗi cô phải ngồi xuống ngay tức khắc, và mắt cô dáo dác tìm kiếm một điểm tựa. Khuôn mặt màu kim loại của cô trở nên xám ngắt, mắt cô mờ đi, cô từ tù ngã xuống, cô như rơi vào đáy một cái giếng sâu, không hy vọng bám víu vào đâu.

"Chuyện gì vậy cô? Cô đã khá hơn chưa? Cô đỡ chưa?..."

Giọng nói thét lên đâu đây, rất xa với tai cô, cô cảm thấy mùi tỏi trong hơi thở trước khi mắt cô nhìn thấy trở lại. Cô quỵ xuống sát một bức tường. Một người đàn ông nắm tay cô và cúi xuống về phía cô.

"... Đỡ rồi, đỡ rồi..."

Cô đã nói được, rất chậm, hay thật ra cô chỉ nghĩ về những từ đó?

Người đàn ông giúp cô bước đi, dìu cô tới thềm một tiệm cà phê. Đám người hiếu kỳ đã giãn ra, nhưng Lalla vẫn còn nghe thấy giọng một người đàn bà nói rõ mồn một:

"Cô ấy mang bầu, chỉ có vậy thôi."

Người đàn ông dìu cô ngồi vào một cái bàn. Ông ta luôn nghiêng người về phía cô. Ông ta nhỏ và mập, bị rỗ mặt, để râu mép và gần như không có tóc.

"Cô uống cái gì đi, nó sẽ giúp cô lấy lại sức."

"Tôi đói", Lalla nói. Cô dửng dưng với mọi sự, có thể cô nghĩ mình sắp chết.

"Tôi đói." Cô chậm rãi nhắc lại điều đó.

Người đàn ông hốt hoảng và nói lắp bắp. Ông ta đứng dậy, chạy về phía quầy hàng, và trở lại ngay sau đó với một miếng bánh mì kẹp thịt và một rổ bánh xốp. Lalla không nghe ông ta nói gì; cô ăn thật nhanh, trước tiên là miếng bánh mì kẹp thịt rồi làm sạch luôn mớ bánh xốp. Người đàn ông nhìn cô ăn, khuôn mặt mập bự của ông ta còn dao động bởi cơn xúc động vừa qua. Ông ta nói một hơi, đoạn ngừng lại, vì sợ làm cho Lalla mệt.

"Khi thấy cô ngã trước mặt tôi lúc nãy, tôi có cảm giác thế nào ấy! Có phải đây lần đầu tiên điều đó xảy ra với cô không? Tôi muốn nói, đó là điều kinh khủng đối với mọi người, ở đó, trên đại lộ, những người phía sau cô đã suýt giẫm lên cô, thế mà họ cũng không dừng bước. Tôi tên là Paul, Paul Estève, còn cô? Cô nói tiếng Pháp chứ? Cô không phải người ở đây, đúng không nào? Cô ăn no chưa? Cô có muốn tôi đi tìm cho cô một miếng bánh mì kẹp thịt nữa không?"

Hơi thở của ông ta nồng nặc mùi tỏi, mùi thuốc lá và mùi rượu, nhưng Lalla hài lòng thấy ông ta ở đó, cô thấy ông ta tử tế và mắt cô sáng lên một chút. Ông ta nhận ra điều ấy, và ông ta lại bắt đầu nói, nói tới nói lui, hết những câu hỏi lại tới những câu trả lời.

"Cô, cô không thấy đói nữa chứ? Cô uống chút nhé? Rượu cô nhắc chăng? Không, một cái gì ngọt ngọt thì tốt hơn, khi người ta không được khỏe, một Coca nhé? Hay một ly nước trái cây? Tôi không làm phiền cô đấy chứ? Cô biết không, với tôi, đây là lần đầu tiên tôi trông thấy một người ngất đi trước mặt mình, như vậy đó, dưới đất, và điều này khiến tôi bị sốc, thật sự. Tôi đi làm - tôi là nhân viên bưu điện, thế đây, tôi không quen - cuối cùng tôi muốn nói rằng có thể cô phải tới gặp bác sĩ, cô có muốn tôi đi gọi điện thoại không?"

Ông ta đã đứng dậy, nhưng Lalla lắc đầu, và ông ta lại ngồi xuống. Sau đó, cô uống một chút bạc hà nóng, và cơn mệt tan biến. Khuôn mặt cô lại trở lại màu đồng, mắt cô lại lấp lánh sáng. Cô đứng dậy, và người đàn ông đi theo cô ra đến phố.

"Cô, cô có chắc là bây giờ cô đã khỏe không? Cô đi được chứ?"

"Dạ được, dạ được, cám ơn ạ." Lalla nói

Trước khi đi, Paul Estève ghi tên và địa chỉ của mình trên một mẩu giấy

"Nếu cô có cần gì..."

Ông ta siết chặt bàn tay Lalla. Ông ta chỉ cao hơn Lalla chút xíu. Đôi mắt màu xanh của ông ta còn nhòa đi vì xúc động.

"Tạm biệt", Lalla nói. Và cô cố đi thật nhanh, không quay đầu lại.

Có rất nhiều chó, gần như khắp nơi. Nhưng chúng không giống những kẻ ăn mày, chúng thích sống ở khu Panier hơn, giữa quảng trường Lenche và đường Refuge. Lalla nhìn chúng mỗi lần cô đi qua, cô dè chừng chúng. Chúng ốm nhom, lông xù, nhưng chúng không giống loài chó hoang dã xưa kia ở Cư xá vốn hay bắt trộm gà và cừu; những con này lớn hơn và khỏe hơn, và có vẻ gì đó nguy hiểm và tuyệt vọng nơi chúng. Chúng tới những đống rác để tìm thức ăn, chúng nhai những khúc xương cũ, những cái đầu cá, những đồ thừa mà mấy người bán thịt ném cho. Có một con chó mà Lalla biết rõ. Ngày nào nó cũng tới cùng một chỗ, dưới những cầu thang, về phía con đường dẫn đến nhà thờ lớn vằn vện. Nó đen sì, và có một khoảng cổ trắng xuống tới ức. Nó tên là Dib hay Hib gì đó, cô không biết rõ lắm, nhưng thật ra tên nó chẳng có gì quan trọng, bởi nó thật sự không có chủ. Lalla đã nghe thấy một cậu bé gọi nó như vậy ngoài đường. thấy Lalla, nó có vẻ hài lòng phần nào, và nó vẫy đuôi, nhưng nó không đến gần cô, và nó cũng không để ai đến gần nó. Lalla chỉ nói vài tiếng với nó, thăm hỏi nó mà vẫn không dừng bước, chỉ là đi ngang qua, và khi có món gì ăn thì cô ném cho nó một miếng.

Ở đây, trong khu Panier này, mọi người đều biết nhau, không nhiều thì ít. Điều đó không giống những nơi khác trong thành phố, nơi tấp nập những dòng người đàn ông và đàn bà xuôi ngược trên các đại lộ, tạo nên những tiếng rền vang của động cơ và bước chân. Ở đây, trong khu Panier này, đường sá ngắn ngủi, chúng quanh co, chúng đổ ra những con đường khác, những con hẻm khác, những lối đi, những cầu thang, tất cả giống như một căn hộ mênh mông với những hành lang và những gian phòng lồng khớp vào nhau. Thế mà, ngoài con chó mực to lớn tên Dib hay Hib gì đó, và vài đứa trẻ mà cô không biết tên, hầu hết mọi người dường như không trông thấy cả cô. Cô lướt đi, không gây tiếng động, cô đi từ con đường này sang con đường khác, cô đi theo bước mặt trời và ánh sáng.

Có phải nơi đây mọi người đều sợ? Sợ cái gì? Thật khó nói, như thể mọi người đều cảm thấy bị canh chừng, và họ phải dè chừng từng lời nói, từng cử chỉ. Nhưng thật ra không ai canh chừng họ cả. Vậy thì có phải điều đó phát xuất từ việc họ nói bằng quá nhiều thứ tiếng khác nhau không? Có nhiều người từ Bắc Phi tới, những người Maghreb, những người Maroc, những người Algeria, những người Tunisia, những người Mauritanie, rồi dân Phi châu, dân Senegal, dân Mali, dân Dahomey và dân Do Thái từ khắp nơi đổ về đây nhưng không bao giờ nói rặt tiếng mẹ đẻ của họ; có những người Bồ Đào Nha, những người Tây Ban Nha, và những người xa lạ không giống những người khác, những người Nam Tư, những người Thổ Nhĩ Kỳ, những người Armenia, những người Litva; Lalla không biết những cái tên đó có nghĩa gì, nhưng ở đây người ta gọi họ như vậy, và Aamma biết rõ tất cả những cái tên này. Đặc biệt có những người du cư, như những người ở nhà bên cạnh, họ đông đến nỗi người ta chẳng bao giờ biết đã trông thấy họ lần nào chưa, hay có phải họ mới vừa tới hay không; họ không thích dân Ả Rập, Tây Ban Nha hay Nam Tư; họ chẳng thích ai cả, bởi họ không quen sống ở một nơi giống như khu Panier, thế là lúc nào họ cũng sẵn sàng đánh nhau, ngay cả những đứa trẻ, ngay cả những người đàn bà vốn luôn ngậm trong miệng một lưỡi dao cạo râu, theo lời Aamma kể lại. Có khi giữa đêm người ta bị đánh thức bởi những ồn ào của một trận đánh nhau trong các con hẻm. Lalla bước xuống các cầu thang, ra đường và cô trông thấy dưới ánh đèn nhợt nhạt, một người đàn ông đang bò trên mặt đất với con dao lút sâu trong ngực. Ngày hôm sau, có một vệt máu dài dính trên đất, nơi đám ruồi bay đến vo ve.

Cũng có khi cảnh sát tới, họ đậu chiếc xe đen sì, to kềnh phía dưới cầu thang và xông vào các căn nhà, nhất là những căn nhà của dân Ả Rập và du cư. Có những viên cảnh sát mặc đồng phục, đội mũ lưỡi trai, nhưng họ không phải là người nguy hiểm nhất, mà là những người khác, những người ăn mặc như mọi người, com lê xám, áo đan chui đầu cổ cuộn tròn. Họ đập cửa thật mạnh bởi người ta phải mở cửa cho họ ngay, và họ xông vào những căn hộ, không nói gì, để xem những ai đang ở đó. Tại căn hộ của Aamma, viên cảnh sát tới ngồi lên chiếc đi văng bằng chất tổng hợp giả da dùng làm giường cho Lalla, và cô nghĩ chắc hắn sắp khoét một cái lỗ và tối nay khi cô đi ngủ, cái dấu vẫn còn ở chỗ viên cảnh sát to bự đã ngồi cho mà xem.

"Họ? Tên? Tên bộ lạc? Giấy phép lưu trú? Giấy phép lao động? Tên người thuê mướn? số bảo hiểm xã hội? Hợp đồng thuê nhà, biên lai tiền thuê nhà?"

Hắn không thèm nhìn vào các giấy tờ mà Aamma lần lượt đưa cho hắn. Hắn ngồi trên đi văng, hắn hút thuốc Gauloise, với dáng vẻ như buồn phiền lắm. Hắn cũng đưa mắt nhìn Lalla đang đứng nghiêm trước cửa phòng Aamma. Hắn nói với Aamma:

"Con gái bà đó à?"

"Dạ không phải, đó là cháu tôi," Aamma nói. Hắn lấy tất cả các thứ giấy tờ và xem xét chúng.

"Cha mẹ cô ấy đâu?"

"Họ chết hết rồi."

"À", viên cảnh sát nói. Hắn nhìn vào giấy tờ như đang suy nghĩ

"Cô ấy đi làm chứ?"

"Dạ không, chưa, thưa ông", Aamma nói; chị thường nói "Thưa ông" khi nào chị sợ

"Nhưng cô ấy sẽ đi làm ở đây chứ?"

"Dạ thưa ông, nếu cháu tìm được việc. Một cô gái thì khó tìm được việc lắm."

"Cô ấy mười bảy tuổi à?"

"Dạ phải, thưa ông."

"Phải coi chừng đó, ở đây có rất nhiều nguy hiểm đối với một cô gái mười bảy tuổi."

Aamma không nói gì. Viên cảnh sát nghĩ rằng chị không hiểu, nên hắn nhân mạnh thêm. Hắn nói chậm rãi, nhân rõ từng tiếng, và mắt hắn sáng lên như thể điều đó giờ đây còn hệ trọng đối với hắn hơn nữa.

"Bà coi chừng kẻo con gái bà rồi cũng lại ra đường Poids de la Farine đây! Nhiều cô ra đó lắm, những cô gái như cô ấy, bà biết chứ?"

"Dạ biết, thưa ông", Aamma nói. Chị không dám lặp lại rằng Lalla không phải là con gái của chị

Nhưng viên cảnh sát cảm thấy cái nhìn khó chịu của Lalla hướng tới hắn, và điều đó khiến hắn không thực thoải mái. Hắn không nói gì trong mấy phút liền và không khí im lặng trở nên ngột ngạt. Rồi người đàn ông mập bự lại cất giọng oang oang, như nổi khùng, hai mắt đanh lại vì giận dữ

"Phải, tôi biết, phải, người ta nói vậy, và rồi một ngày nào đó con gái bà sẽ ra đứng vỉa hè, một con điếm với giá mười quan mỗi lần tiếp khách, bấy giờ đừng có tới mà khóc lóc và bảo rằng bà không biết, bởi tôi đã báo trước rồi."

Hắn gần như hét lên, tĩnh mạch hai bên thái dương hắn nổi phồng. Aamma vẫn bất động, người cứ đờ ra, còn Lalla thì chẳng sợ gì người đàn ông mập bự kia. Cô nhìn hắn một cách gay gắt, cô bước về phía hắn và cô chỉ nói với hắn:

"Ông hãy đi ngay!"

Viên cảnh sát sửng sốt nhìn cô như thể cô vừa lăng nhục hắn. Hắn sắp mở miệng, hắn sắp đứng dậy, hắn sắp tát cô cũng nên. Nhưng ánh mắt cô gái trẻ Cứng như kim loại, thật khó mà chống đỡ nổi. Thế là viên cảnh sát đứng phắt dậy một cách thô bạo, và trong khoảnh khắc, hắn đã ở bên ngoài, hắn chạy vội xuống cầu thang. Lalla nghe tiếng cánh cửa mở ra đường đóng sầm lại. Hắn đã đi.

Giờ đây Aamma ôm đầu ngồi khóc trên đi văng. Lalla đến bên chị, vòng tay ôm vai chị, hôn lên má chị để an ủi:

"Có lẽ cháu phải rời khỏi nơi này", cô dịu dàng nói, như người ta nói với một đứa trẻ. "Có lẽ cháu đi thì tốt  hơn ."

"Không, không", Aamma nói, và chị càng khóc to hơn

Ban đêm, khi tất cả quanh cô đã yên giấc, chỉ còn tiếng gió trên Lớp kẽm của các mái nhà, và nước nhỏ giọt đâu đây, trong một cái lạch, Lalla nằm dài trên đi văng, hai mắt vẫn mở trong cảnh tranh tối tranh sáng. Cô nghĩ tới căn nhà trong Cư xá, ở chốn xa xôi kia, khi gió lạnh ban đêm thổi về. Cô nghĩ mình muốn xô cửa và bước ra ngoài ngay tức khắc, như ngày nào, với xung quanh là đêm sâu thăm thẳm và muôn nghìn vì sao lấp lánh. Cô sẽ cảm nhận thấy mặt đất cứng còng và giá lạnh dưới đôi bàn chân trần. Cô sẽ nghe thấy tiếng răng rắc của cái lạnh, tiếng kêu của loài cú muỗi, tiếng hú hú của chim cú, và tiếng sủa của loài chó hoang dã... Cô nghĩ mình sẽ bước đi một mình trong đêm, tới những ngọn đồi đá, trong tiếng ra rả của côn trùng, hoặc dọc theo con đường mòn của các cồn cát dưới sự dẫn dắt của hơi thở biển cả.

Cô cố hết sức nhìn vào bóng tối, như thể cái nhìn của cô sẽ lần nữa mở toang bầu trời, làm nảy sinh trở lại những khuôn mặt đã chìm khuất, những đường nét của mái nhà bằng tôn và giấy quét hắc ín, những bức vách bằng ván và các tông, những dáng đồi, và tất cả những con người đó, ông lão Naman, những cô gái nơi máy nước, người Soussi, những đứa con trai của Aamma, và nhất là Hartani, trong tư thế bất động giữa sa mạc nóng bỏng, đứng trên một chân, thân thể và mặt mày được phủ kín, không nói năng, cũng không tỏ một dấu hiệu giận dữ hay mệt mỏi nào; bất động trước cô, như thể chú đang chờ đợi cái chết, trong lúc những người của hội Chữ thập Đỏ tới tìm cô để đưa cô đi. Cô cũng muốn gặp ông, người mà cô gọi là El Ser, Bí Mật, người có cái nhìn xa xôi phủ lấy cô, nhập vào cô như ánh sáng mặt trời.

Nhưng liệu họ có thể đến được nơi này, từ bên kia biển, từ bên kia tất cả?

Liệu họ có tìm được đường đi giữa tất cả những con đường kia, có tìm được cánh cửa giữa tất cả những cánh cửa kia? Bóng tôi vẫn dày đặc, khoảng trống thì mênh mông, quá mênh mông, trong gian phòng, và tất cả như quay mòng mòng và tạo thành một cái hố sâu trước thân thể Lalla, và cơn choáng váng như ập xuống cô, cuốn cô về phía trước. Cô thu hết sức mình bám chặt vào đi văng, cô kháng cự, thân thể cô căng ra như sắp vỡ tan. Cô muốn kêu lên, hét lên, để phá vỡ không khí im lặng, thoát khỏi bóng đêm đang đè nặng lên cô. Nhưng cổ họng cô bị nghẽn không phát ra được một âm thanh nào, và cô phải cố gắng đến đau đớn mới thở được, như tiếng rít của một luồng hơi. Trong nhiều phút, có thể nhiều giờ, cô không ngừng chống trả trong khi toàn thân cô cứng đờ như bị chuột rút. Cuối cùng khi tia sáng đầu tiên của buổi bình minh xuất hiện trong sân tòa nhà, Lalla cảm thấy như cơn lốc yếu đi và xa dần. Cơ thể cô lại ngã xuống đi văng, mềm nhũn và rã rời. Cô nghĩ tới đứa con cô đang mang trong mình, và lần đầu tiên cô cảm thấy xao xuyến vì đã làm đau ai đó đang phụ thuộc vào cô. Cô đặt hai bàn tay ở hai bên bụng cho tới khi hơi nóng lắng xuống thật sâu. Cô khóc hồi lâu không thành tiếng, với từng cơn nức nở lặng lẽ như người ta thở vậy.

Họ là tù nhân của khu Panier. Có thể họ thật sự không biết điều ấy. Có thể họ tin rằng một ngày nào đó họ sẽ bỏ đi, đi nơi khác, trở về với làng xóm của họ trên những ngọn núi, trong những thung lũng lầy lội, gặp lại những người họ đã bỏ lại, cha mẹ, con cái, bạn bè. Nhưng đó là điều không thể. Những con đường chật chội với những bức tường cũ kỹ, những căn hộ tôi ám, những gian phòng ẩm thấp, lạnh lẽo với bầu không khí xám ngắt đè nặng lên ngực, những xưởng may ngột ngạt với những cô gái ngồi trước máy, tất bật may quần may áo, những phòng bệnh viện, những công trường, những con đường ầm ĩ tiếng búa hơi, tất cả giữ chân họ lại, quân chặt lấy họ, biến họ thành tù nhân, và họ không thể thoát ra được.

Bây giờ thì Lalla đã tìm được việc làm. Cô làm lao công tại khách sạn Sainte-Blanche, cửa ngõ vào thành phố cổ, về phía Bắc, cách đại lộ nơi cô gặp Radicz lần đầu không xa lắm. Ngày nào cô cũng đi sớm, trước khi các cửa hàng mở cửa. Cô co ro trong cái áo khoác màu hạt dẻ vì lạnh, cô băng qua khắp thành phố, cô đi dọc các ngõ hẻm tối tăm, cô bước lên các cầu thang lênh láng nước dơ. Bên ngoài, người chưa đông, chỉ có vài con chó lông xù đang tìm những thứ cặn bã trong mấy đống rác. Lalla giữ trong túi một miếng bánh mì cũ, bởi ở khách sạn người ta không cho cô ăn, thỉnh thoảng cô vẫn chia sẻ nó với con chó mực mà người ta hay gọi là Dib hay Hib gì đó. Ngay khi cô tới, ông chủ khách sạn đưa cho cô một cái xô và một cái bàn chải có cán để cô chùi rửa các cầu thang, dù chúng bẩn thỉu đến nỗi Lalla nghĩ chỉ phí công vô ích. Ông chủ là một người không già lắm, nhưng lại có khuôn mặt vàng vọt và đôi mắt sưng húp như thiếu ngủ. Khách sạn Sainte-Blanche là một ngôi nhà ba tầng đã đổ nát hết một nửa, tầng trệt thuộc cửa hàng dịch vụ mai táng. Lần đầu tiên bước vào đó, Lalla thấy khiếp vía, và thiếu chút nữa là cô bỏ đi ngay tức khắc, nó bẩn thỉu, lạnh lẽo và hôi hám làm sao! Nhưng giờ thì cô đã quen. Nó cũng như căn hộ của Aamma, hoặc như khu Panier thôi, đây chỉ là vấn đề thói quen. Chỉ cần ngậm miệng, và thở từ từ, từng chút một, để khỏi đưa vào bên trong cơ thể mình cái mùi của sự nghèo khổ, bệnh tật và chết chóc đang ngự trị nơi này, trong các cầu thang, các hành lang cùng xó xỉnh đầy nhện và gián kia.

Ông chủ khách sạn là một người Hy Lạp hay Thổ Nhĩ Kỳ gì đó, Lalla không rõ lắm. Khi đưa cho cô cái xô và bàn chải xong, ông trở về nằm trong phòng mình, ở tầng một, nơi cánh cửa được lắp kính để ông có thể từ giường mình canh chừng kẻ vào người ra. Khách tới đây đều thuộc hạng xoàng xĩnh, nghèo khổ, và chỉ có đàn ông. Đó là những người Bắc Phi đang làm việc tại các công trường, những người da đen đến từ quần đảo Antilles, và cả những người Tây Ban Nha, họ không có gia đình, không có nhà cửa, họ trọ ở đây để chờ tìm được cái gì đó sáng sủa hơn. Nhưng rồi họ quen đi và họ cứ ở lì như vậy, thường khi họ trở về nước mà chẳng được gì, bởi nhà ở rất đắt đỏ và không ai cần tới họ trong thành phố. Thế là họ cứ ở trong khách sạn Sainte-Blanche, hai hoặc ba người chung một phòng, không quen biết gì nhau. Mỗi buổi sáng, khi đi làm, họ đập cửa kính phòng ông chủ, và họ trả trước tiền phòng đêm đó.

Chà xong các bậc cầu thang đầy ghét và lớp thảm nhựa lót dọc hành lang, Lalla lo cọ rửa các phòng vệ sinh và phòng tắm độc nhất có vòi hoa sen, nơi lớp ghét bẩn dày cộm đến nỗi những sợi lông bàn chải có cứng lắm cũng không tẩy hết đi được. Tiếp theo, cô dọn dẹp các phòng; cô đổ tàn thuốc và quét sạch các mảnh vụn và bụi bặm. Ông chủ đưa cho cô chiếc chìa khóa vạn năng và cô đi từ phòng này sang phòng khác. Không còn ai trong khách sạn. Các phòng nhanh chóng được dọn dẹp sạch sẽ, bởi những người đàn ông trọ ở đây quá nghèo, và thực tế họ chẳng có gì cho riêng họ. vỏn vẹn chỉ có những chiếc va li bằng các tông, những túi xách bằng nhựa đựng quần áo dơ, một cục xà phòng gói trong giấy báo. Thỉnh thoảng có những tấm ảnh trong một cái hộp nhỏ trên bàn; Lalla nhìn một hồi vào những khuôn mặt mơ hồ trên lớp giấy lạnh cứng, những khuôn mặt dịu dàng của trẻ con, của phụ nữ, đã mờ nhạt, như qua một lớp sương mù. Thỉnh thoảng cũng có cả những lá thư trong các phong bì lớn; hoặc những chiếc chìa khóa, những ví tiền rỗng, những vật kỷ niệm mua ở các cửa hàng bách hóa, gần hải cảng cũ, những món đồ chơi bằng nhựa dành cho những đứa trẻ mà người ta thấy trong những tấm ảnh mờ nhạt. Lalla nhìn tất cả những thứ đó hồi lâu, cô cầm những món đồ ấy trong đôi bàn tay ẩm ướt của mình, cô nhìn những báu vật mong manh đó như thể cô đang mơ mộng, như thể cô sắp bước được vào vũ trụ của những tấm ảnh hỗn độn kia, gặp lại âm thanh của những giọng nói, những tiếng cười, thoáng thấy ánh sáng trong những nụ cười. Rồi tất cả tan biến tức thì, và cô tiếp tục quét dọn các gian phòng, hốt sạch những mảnh vụn bỏ lại từ những bữa ăn hối hả của đám đàn ông, trả lại tính nặc danh buồn bã và xám xịt mà những món đồ và những tấm ảnh đã khuấy động trong khoảnh khắc. Thỉnh thoảng trên một chiếc giường rộng mở, Lalla thấy một tờ tạp chí đầy những hình ảnh tục tĩu, những người đàn bà khỏa thân với cặp đùi dang rộng, với đôi vú căng bự như những trái cam khổng lồ, những người đàn bà với môi son đỏ chói, ánh mắt nặng nề, in đậm vết xanh và lục, tóc màu vàng hoặc màu hung. Những trang tạp chí đều bị nhàu và nhòe, những bức ảnh đều dơ và sờn như thể chúng đã từng lăn lóc ngoài đường dưới chân người qua lại. Lalla cũng nhìn tờ tạp chí hồi lâu, và tim cô bắt đầu đập mạnh hơn trong lo âu và khó ở; rồi cô đặt tờ báo trở lại trên chiếc giường đã dọn xong, sau khi vuốt thẳng các trang và sửa lại trang bìa cho ngay ngắn, như thể đó cũng là một kỷ niệm quý báu.

Suốt thời gian làm việc trong các cầu thang và các gian phòng, Lalla không trông thấy người nào. Cô không biết mặt mày những người đàn ông đang sống trong khách sạn, và chính họ, khi lên đường đi làm vào buổi sáng, luôn hối hả bước qua trước mặt cô mà không trông thấy cô. Vả lại Lalla ăn mặc theo cách để khỏi ai trông thấy mình. Dưới chiếc áo khoác màu hạt dẻ, cô mặc cái áo dài xám của Aamma, dài gần tới mắt cá. Cô quấn một cái khăn lớn quanh đầu, và chân cô mang dép cao su đen. Trong những hành lang tối tăm của khách sạn, trên tấm thảm nhựa màu cặn rượu, và trước những cánh cửa đầy vết bẩn, cô chỉ là cái bóng loáng thoáng, xám xám và đen đen, giống như một đống giẻ rách. nơi đây, những người độc nhất biết cô là ông chủ khách sạn, và người gác đêm ở lại cho đến sáng, đó là một người Algeria cao và rất gầy, với khuôn mặt khắc khổ và đôi mắt đẹp màu xanh lục giống như đôi mắt của Naman ông lão đánh cá. Ông luôn chào hỏi Lalla, bằng tiếng Pháp, và nói với cô vài câu tử tế; vì ông luôn nói chuyện một cách trịnh trọng và bằng giọng nghiêm trang, nên Lalla cũng mỉm cười đáp lại ông. Có lẽ ông là người duy nhất tại đây nhận ra cô là một thiếu nữ, người duy nhất nhìn ra khuôn mặt màu đồng xinh đẹp và đôi mắt đầy ánh sáng của cô dưới bóng mớ quần áo giẻ lau. Với những người khác thì cô như không có trên đời này.

Khi cô xong việc ở khách sạn Sainte-Blanche, mặt trời hãy còn ở trên cao. Thế là Lalla bước xuống đại lộ, đi về phía biển. Bấy giờ, cô không nghĩ tới điều gì khác, như thể cô đã quên tất cả. Trên vỉa hè đại lộ, đám đông vẫn chen chúc nhau, vẫn đổ xô về đâu chẳng ai biết. Có những người đàn ông mang kính lấp lánh, hối hả sải từng bước dài, có những người nghèo khổ mặc đồ sờn rách, đi về hướng ngược lại, mắt láo liên dò xét như mắt chồn. Có những cô gái trẻ mặc quần áo dán sát vào người, vừa bước đi vừa nện gót rền vang: kra-kab, kra-kab, kra-kab. Những chiếc ô tô, mô tô, xe đạp, xe tải, xe ca xả hết tốc lực chạy về phía biển, hay về phía trên thành phố, chở đầy đàn ông và đàn bà với những khuôn mặt giống y như nhau. Lalla bước đi trên vỉa hè, cô trông thấy tất cả những điều đó, những hoạt động, những hình dạng, những sắc màu rực rỡ của ánh sáng, và tất cả nhập vào cô, tạo thành một cơn lốc. Cô thấy đói, thân thể cô mệt nhoài vì công việc trong khách sạn, tuy nhiên cô vẫn muốn bước đi, để thấy được nhiều ánh sáng hơn nữa, để xua đuổi tất cả bóng tối vẫn nằm ở nơi sâu thẳm trong cô. Gió lạnh mùa đông giật từng cơn dọc theo đại lộ, thổi tung bụi cát và những mảnh giấy báo cũ. Lalla nhắm nghiền hai mắt, cô bước tới nghiêng nghiêng về phía trước, như ngày nào trong sa mạc, về phía suối nguồn ánh sáng, ngoài kia, ở cuối đại lộ.

Khi tới hải cảng, cô cảm thấy cái gì đó ngây ngất trong mình, và cô lảo đảo bên mép vỉa hè. Nơi đây gió mặc tình cuộn xoáy, nó xô mặt nước lăn tăn của hải cảng tới trước, nó vỗ đôm đốp vào mớ buồm chão của những con tàu. Ánh sáng còn đến từ xa  hơn  nữa, từ phía bên kia chân trời, ở tận phía Nam, và Lalla đi dọc theo các bến tàu, hướng ra biển. Tiếng người và tiếng động cơ quay cuồng quanh cô, nhưng cô không để ý. Khi thì cô chạy, khi thì cô bước, cô đi về phía nhà thờ, rồi đi xa hơn, xa hơn nữa, cô bước vào vùng bỏ trống của các bến tàu, nơi gió từng hồi thổi tung những lớp bụi xi măng.

Nơi đây thoắt cái đã im phăng phắc, như thể cô đã thật sự bước vào sa mạc. Trước mặt cô là khoảng trắng của bến tàu nơi ánh sáng mặt trời chói lọi. Lalla bước chầm chậm dọc theo bóng các con tàu lớn chở hàng, dưới những cần trục bằng kim loại, giữa những hàng công ten nơ màu đỏ. Nơi đây không có bóng người, không có động cơ ô tô, chỉ có đá trắng và xi măng cùng những vũng tàu đậu đen ngòm. Thế là cô tìm một chỗ ngồi giữa hai bên là hàng hóa chất từng đông, trùm vải bạt màu xanh lục, và cô ngồi nơi kín gió để vừa ăn bánh mì và pho mát vừa nhìn nước dưới cảng. Thỉnh thoảng những con chim biển lớn bay qua, cất lên những tiếng kêu the thé, và Lalla nghĩ tới nơi chôn của mình giữa những cồn cát, tới con chim trắng vốn là một chàng hoàng tử của biển cả. Cô chia sẻ bánh mì với lũ hải âu, nhưng cũng có vài con bồ câu bay tới. Nơi đây tất cả đều bình lặng, chẳng hề có ai tới tìm cô bao giờ. Thảng hoặc một người câu cá bước dọc bến tàu, tay cầm cần câu, tìm một nơi thuận lợi đế kiếm cá; nhưng chỉ thoáng nhìn thấy Lalla anh ta đã đi thẳng về phía cuối cảng. Hoặc một cậu bé tay thọc túi quần, vừa đi vừa nghịch bằng cách đá tung một vỏ đồ hộp gỉ sét.

Lalla cảm thấy mặt trời thâm nhập cô, dần dần đong đầy cô, xua đuổi tất cả những gì tối ám và buồn phiền nơi sâu thẳm đáy lòng cô. Cô không còn nghĩ tới căn nhà của Aamma, tới những dòng nước đen ngòm rỉ ra từ mấy chậu nước giặt. Cô không còn nghĩ tới khách sạn Sainte- Blanche, không còn nghĩ tới cả những con đường lớn nhỏ kia với những con người đang bước đi và đang rì rầm không dứt. Cô trở thành cái gì đó giống như một tảng đá phủ đầy rêu, im lìm, không ý tưởng, đang giãn nở dưới sức nóng của mặt trời. Cũng có lúc cô ngủ quên, người tựa vào đống hàng phủ lớp bạt xanh lục, hai gối sát dưới cằm, và cô mơ thấy mình ở trên một con tàu đang lướt trên mặt biển phẳng lặng đi tới tận cùng thế giới.

Những con tàu lớn chở hàng từ từ lướt đi trên vũng tàu đậu đen ngòm. Chúng tiến về phía cửa hải cảng, chúng đi tìm biển. Lalla thích thú chạy theo chúng dọc các bến tàu, chạy theo quãng đường xa nhất có thể. Cô không biết đọc tên chúng, nhưng cô nhìn những lá cờ của chúng, những vết gỉ trên vỏ tàu, những cột buồm to xếp lại như ăng ten và những cái ống khói có vẽ hình ngôi sao, chữ thập, hình vuông, mặt trời. Trước những con tàu chở hàng, con tàu dẫn đường vừa lướt tới vừa núng nính như một con sâu, và khi chúng ra tới biển, chúng hụ còi, đúng một hay hai lần, để nói lời từ biệt.

Sóng nước hải cảng cũng khá đẹp, và Lalla thường ngồi tựa lưng vào một cây cột neo tàu, thòng hai chân trên mặt nước. Cô nhìn những vét dầu lấp lánh họp rồi tan, cùng tất cả những thứ kỳ dị bồng bềnh trên mặt nước, vỏ chai bia, vỏ cam, túi nhựa, khúc cây và những mẩu dây, và loài rêu màu nâu kia không biết từ đâu tới, cứ tủa ra như nước bọt dọc theo bến tàu. Khi một con tàu chạy qua, có tiếng vỗ bập bềnh của lằn nước rẽ vừa tiến tới vừa rẽ ra, va vào bến tàu. Thi thoảng gió thổi rất mạnh, tạo thành những vết nhăn, những cơn rung động trên các vũng tàu đậu, và khuấy động ánh phản chiếu của các con tàu chở hàng.

Có những ngày mùa đông nắng đẹp, Radicz ăn mày tới gặp Lalla. Nó đi dọc những bến tàu, nhưng Lalla nhận ra nó từ xa, cô bước khỏi chỗ nấp của mình giữa những tấm bạt và cô đưa mấy ngón tay lên miệng huýt sáo, như ngày nào các mục đồng trong vùng của Hartani vẫn làm. Thằng bé chạy tới, nó ngồi bên cô trên bờ bến tàu, và họ ngồi như vậy hồi lâu không nói gì mà chỉ nhìn xuống mặt nước cảng.

Rồi thằng bé chi cho Lalla thấy điều cô chưa từng để ý tới: trên mặt nước đen, có những điểm chợt bùng lên một cách lặng lẽ, tạo thành những luồng sóng. Thoạt tiên Lalla nhìn vào không khí bởi cô tưởng đó là những giọt nước mưa. Nhưng bầu trời vẫn xanh. Cô chợt hiểu: đó là mớ bọt từ dưới đáy, chúng vỡ ra trên mặt nước. Họ cùng nhau thích thú nhìn đám bọt vỡ tan.

"Xem kìa! Xem kìa!... Nữa kìa, lại nữa kìa!"

"Kìa! Nhìn xem!"

"Và kia nữa!"

Đám bọt kia từ đâu tới? Radicz nói đó là những con cá đang thở, nhưng Lalla nghĩ đó là cây thì đúng  hơn, và cô nghĩ tới đám cỏ bí ẩn vẫn động đậy thật khẽ dưới đáy cảng.

Sau đó, Radicz móc ra hộp diêm. Nó bảo là để hút thuốc nhưng thật ra, nó không thích hút thuốc, điều nó thích là đốt lên những que diêm. Khi có chút tiền, Radicz ghé điểm bán thuốc lá, và nó mua một hộp diêm to tướng trên đó người ta thấy một cô gái du cư đang múa. Nó đến ngồi trong một góc yên ổn, và nó quẹt những que diêm, hết que này tới que khác. Nó làm việc đó thật nhanh, chỉ vì thích trông thấy đầu que diêm đỏ vừa sáng bừng vừa tạo nên tiếng lửa xẹt, và tiếp theo là ngọn lửa lộng lẫy màu cam nhảy múa ở đầu que gỗ, ẩn khuất trong lòng hai bàn tay nó.

Trên cảng có nhiều gió, và Lalla phải dùng hai vạt áo khoác của mình làm thành một thứ như cái lều, và cô cảm thấy hơi nóng hăng hắc phốt pho xông vào mũi cô. Cứ mỗi lần Radicz quẹt một que diêm là cả hai cùng phá lên cười ầm ĩ, và họ thử luân phiên cầm que diêm. Radicz chỉ cho Lalla biết cách làm que diêm cháy hết bằng cách liếm các đầu ngón tay và cầm nơi đầu que diêm đã cháy thành than. Lalla không khỏi xuýt xoa khi cầm vào đầu than còn đỏ, nó làm bỏng ngón cái và ngón trỏ của cô, nhưng đó không phải cảm giác nóng bỏng khó chịu, và que diêm cháy thành than xoắn lại.

Sau đó, họ hút thuốc, một điếu cho cả hai, lưng họ tựa vào tấm bạt xanh, và ánh mắt họ hướng về chốn mông lung, về phía mặt nước tối tăm của hải cảng và bầu trời màu bụi xi măng.

"Chị bao nhiêu tuổi?" Radicz hỏi

"Mười bảy, nhưng chị sắp mười tám tuổi rồi", Lalla nói

"Em thì sẽ mười bốn tuổi trong tháng tới", Radicz nói

Nó nhíu mày suy nghĩ

"Chị đã... ngủ với một người đàn ông bao giờ chưa?"

Lalla kinh ngạc vì câu hỏi

"Chưa, nhưng mà rồi, tại sao vậy?"

Radicz tỏ ra quan tâm đến nỗi quên cả việc đưa điếu thuốc cho Lalla, nó rít liên tục, không nuốt khói.

"Em thì chưa làm chuyện đó", nó nói

"Chưa làm chuyện gì?"

"Em chưa ngủ với một người đàn bà."

"Em còn nhỏ quá."

"Không đúng!" Radicz nói. Nó bực dọc và nói hơi lắp. "Không đúng! Em, các bạn em, tụi nó thằng nào cũng đã làm chuyện đó, có cả những đứa có hẳn một người đàn bà riêng cho mình nữa, và tụi nó chế giễu em, tụi nó bảo em là dân pê đê bởi vì em không có đàn bà."

Nó vừa tiếp tục suy nghĩ vừa hút thuốc.

"Nhưng em cóc quan tâm đến những gì tụi nó nói. Em thì em cho rằng ngủ với một người đàn bà thì cũng không hay ho gì, mấy trò đó chỉ để tỏ ra láu cá đùa cợt mà thôi. Cũng như thuốc lá vậy. Chị biết đấy, em không hề hút thuốc trước mặt những đứa khác, ở đó, ở khách sạn ấy mà, và tụi nó tưởng em không bao giờ hút thuốc, điều này cũng khiến tụi nó chế giễu nữa. Nhưng đó là bởi tụi nó không biết còn em thì em cóc cần, em thích tụi nó không biết cái cóc khô gì thì hơn."

Bây giờ nó lại đưa điếu thuốc cho Lalla. Mẩu thuốc lá đã cháy gần hết. Lalla rít đúng một hơi rồi dập nó dưới đất, trên bến tàu.

"Em có biết là chị sắp có em bé không?"

Cô không biết tại sao mình lại nói điều đó với Radicz. Nó nhìn cô một hồi không đáp. Có cái gì đó u ám trong đôi mắt nó, nhưng rồi đôi mắt ấy lại sáng bừng lên ngay.

"Được lắm", nó nói một cách nghiêm túc. "Được lắm, em rất hài lòng."

Nó hài lòng đến nỗi không thể ngồi lại được nữa. Nó đứng dậy, bước đi trước mặt nước, rồi quay về phía Lalla.

"Chị sẽ tới tìm em ở đó, nơi em đang ở chứ?"

"Nếu em muốn", Lalla nói

"Chị biết đó, xa lắm, phải đi xe khách, rồi đi bộ một hồi lâu, về phía các kho chứa. Khi nào chị muốn thì tụi mình cùng đi, bởi nếu không chị sẽ lạc mất."

Nó chạy biến đi. Giờ đây mặt trời đã lặn. Mặt trời không còn cách xa đường nét của những tòa nhà cao nhất mà người ta trông thấy ở cuối những bến tàu nữa. Những con tàu chở hàng vẫn nằm bất động giống như những vách đá hoen gỉ, và đám chim hải âu chầm chậm bay qua trước chúng, múa may trên những cột buồm của chúng.

Có những hôm Lalla nghe thấy âm thanh của nỗi sợ hãi. Cô không biết rõ đó là cái gì, chúng giống như tiếng vỗ mạnh đập trên các tấm tôn, và cũng giống như tiếng rì rầm trầm đục không tới qua ngõ lỗ tai mà qua gan bàn chân, và nó vang âm trong cơ thể cô. Có thể đó là nỗi cô đơn, và cả sự thèm khát nữa, thèm khát cái dịu dàng, ánh sáng, những khúc hát, thèm khát tất cả.

Ngay khi bước qua cửa khách sạn Sainte-Blanche sau khi đã xong công việc, Lalla cảm thấy ánh sáng chói chang của bầu trời đổ xuống người cô, khiến cô chệch choạng. Cô cô hết sức thụt đầu trong cổ chiếc áo khoác màu hạt dẻ, cô dùng cái khăn quàng màu xám của Aamma phủ kín mái tóc tới tận đường chân mày, nhưng sắc trắng chói lọi của bầu trời vẫn chạm tới cô, tới cả sự trống trải của những con đường. Điều đó giống như một cơn buồn nôn dâng lên từ giữa bụng cô, tới cổ họng cô, trút đầy vị đắng chát vào miệng cô. Lalla vội vàng ngồi xuống, bất luận ở đâu, không cần biết, không bận tâm tới mọi người đang nhìn mình, bởi cô sợ lại ngất đi một lần nữa. Cô dùng hết sức mình chống chọi, cô cố làm cho nhịp tim, cùng những xáo trộn trong ruột gan dịu lại. Cô đặt hai bàn tay lên bụng, để hơi nóng dịu dàng của gan bàn tay xuyên thâu lớp áo, len vào cô, tới tận đứa con. Xưa kia cũng bằng cách đó cô đã tự chăm sóc mình, khi những cơn đau khủng khiếp tới, ở phần dưới bụng, như một con vật đang gặm nhấm phần trên trong cô. Rồi cô khẽ đu đưa, từ trước ra sau, cứ như vậy, trong khi vẫn ngồi trên rìa vỉa hè, bên những chiếc ô tô đậu lại.

Thiên hạ vẫn đi qua trước mặt cô không dừng lại. Họ bước chậm lại một chút như thể sắp đi về phía cô, nhưng khi cô ngẩng đầu lên, đôi mắt có trông khốn khổ đến nỗi họ phải cất bước đi nhanh, bởi điều đó khiến họ sợ.

Một chập sau, cơn đau giảm đi dưới đôi bàn tay của Lalla. Cô có thể thở trở lại một cách thoải mái hơn. Dù gió lạnh, cô vẫn đẫm mồ hôi và chiếc áo dài ướt đẫm dán chặt vào lưng cô. Có thể đó là âm thanh của nỗi sợ hãi, thứ âm thanh người ta không nghe bằng tai mà nghe bằng đôi bàn chân và bằng trọn cơ thể của mình, nó xua đuổi tất cả khỏi các con đường của thành phố.

Lalla đi ngược lên phía thành phố cổ, cô từ từ bước lên các bậc của cầu thang sụt hỏng lênh láng thứ nước dơ dáy xông mùi hăng hắc. Tới phía trên cầu thang, cô rẽ sang trái rồi bước vào đường Bon-Jésus. Trên mấy bức tường cũ kỹ loang lổ, có những ký hiệu viết bằng phấn, những con chữ và những hình vẽ không thể hiểu nổi, đã bị xóa đi một nửa. Dưới đất, có nhiều vết đỏ như máu mà lũ ruồi đang lượn quanh trên đó. Màu đỏ vang âm trong đầu Lalla, tạo thành một tiếng còi, một tiếng huýt khoét nên một cái lỗ, làm trí tưởng cô trống rỗng. Chầm chậm, cô cố bước qua vết thứ nhất, vết thứ hai, vết thứ ba. Có những vật kỳ dị màu trắng lẫn trong những vết đỏ, như sụn, xương vỡ, da, và lần này tiếng còi rền vang trong đầu cô. Cô cố chạy dọc theo con đường dốc, nhưng đá lại ẩm ướt và trơn trượt, nhất là khi cô mang dép cao su. Tới đường Timon, vẫn còn ký hiệu viết bằng phấn trên những bức tường cũ, những từ ngữ, có thể là những cái tên chăng? Rồi một người đàn bà khỏa thân, cặp vú giống như hai con mắt, và Lalla nghĩ tới tờ báo tục tĩu giở ra trên cái giường bừa bộn, trong gian phòng ở khách sạn. Xa hơn là một dương vật khổng lồ vẽ bằng phấn trên một cánh cửa cũ, trông như một chiếc mặt nạ kỳ cục.

Lalla vừa tiếp tục bước vừa thở một cách khó nhọc. Mồ hôi vẫn chảy trên trán cô, dọc sống lưng cô, nhễ nhại ở hai bên thắt lưng và hai nách cô. Giờ này không có một ai trên đường, chỉ có mấy con chó lông xù vừa gặm xương vừa gầm gừ. Những cửa sổ sát nền đất được phủ lưới sắt, lắp chấn song. Cao hơn, những cánh cửa bản lề đã bị lôi đi, những ngôi nhà như bỏ không. Một cái lạnh chết chóc thoát ra từ các cửa tầng hầm, từ các căn hầm, từ các cửa sổ đen ngòm. Nó giống như một hơi thở chết chóc thổi dọc các con đường, lấp đầy các xó xỉnh mục nát ở các chân tường. Đi đâu bây giờ? Lalla lại từ từ bước tới, cô rẽ một lần nữa sang phải, hướng về phía bức tường ngôi nhà cũ kỹ. Lalla vẫn cứ sờ sợ khi trông thấy mấy ô cửa sổ lớn lắp song sắt này, bởi cô nghĩ rằng đó là một nhà tù nơi xưa kia nhiều người đã chết: người ta còn bảo rằng thỉnh thoảng vào ban đêm người ta còn nghe thấy cả tiếng rên xiết của tù nhân sau các song sắt cửa sổ. Bây giờ thì cô đang bước xuống dọc phô Pistoles vẫn luôn vắng ngắt, và đi tắt qua phố Charité để nhìn, qua cửa chính bằng đá xám, nóc vòm kỳ lạ màu hồng mà cô rất thích. Nhiều hôm, cô tới ngồi trên ngưỡng cửa một ngôi nhà, và cô cứ ngồi đó mà nhìn mê mải cái nóc vòm giống như một đám mây, và cô quên tất cả mọi sự, cho tới khi một người đàn bà tới hỏi cô làm gì ở đó rồi đuổi cô đi.

Nhưng hôm nay, cả cái nóc vòm màu hồng đó cũng khiến cô sợ, như thể có một mối đe dọa đằng sau những ô cửa sổ hẹp kia, hoặc như thể đó là một ngôi mộ. Không quay đầu lại, cô cất bước đi nhanh, cô bước xuống phía biển, dọc theo những con đường im ắng. Gió giật từng hồi, nó thổi phần phật vào đám áo khăn, những tấm ga lớn màu trắng mép tháo tơi, quần áo trẻ con, quần áo đàn ông, đồ lót phụ nữ xanh xanh hồng hồng; Lalla không muốn nhìn chúng bởi chúng gợi ra những cái xác vô hình, những tay, chân, ngực, giống như những di hài không đầu. Cô bước dọc theo đường Rodillat, và nơi đây cũng có những cửa sổ thâp phủ lưới sắt, lắp chân song, nơi đàn ông và trẻ con là tù nhân. Từng chập, Lalla nghe thấy những mẩu câu nói, tiếng chén đĩa hoặc tiếng nhà bếp, hoặc điệu nhạc phát ra bằng giọng mũi, và cô nghĩ tới tất cả những ai là tù nhân trong mấy gian phòng tối tăm và lạnh lẽo kia, giữa lũ gián và chuột, tất cả những con người sẽ không còn thấy ánh sáng nửa, không còn được hít thở bầu không khí lộng gió nữa.

Nơi đó, sau cửa sổ với những ô kính rạn nứt và đen đúa kia, có một người đàn bà to béo bị liệt, sống một mình với hai con mèo ốm o, bà luôn nói về khu vườn của bà, về những đóa hồng của bà, về cây cối của bà, về cây chanh cao to của bà luôn luôn cho những trái đẹp nhất trên đời, bà vốn chỉ còn có căn nhà lụp xụp tồi tàn, lạnh lẽo và tối om, cùng với hai con mèo mù. Còn nơi đây là nhà của Ibrahim, một người lính già người Oran, đã chiến đấu chống lại bọn Đức, bọn Thổ Nhĩ Kỳ, bọn Serbia, ở nơi xa kia, tại những địa điểm mà tên của chúng được ông lặp lại không mỏi mệt khi Lalla lên tiếng hỏi ông: Salonique, Vama, Bjala. Nhưng có phải là ông cũng sắp chết, sập bẫy trong căn nhà loang lổ của mình với cầu thang tối tăm và trơn trượt chực làm ông té ngã ở mỗi bậc, và những bức tường đè nặng lên bộ ngực gầy gò của ông như một cái áo khoác ướt đẫm? Còn nơi kia nữa, người đàn bà Tây Ban Nha với sáu con, tất cả cùng ngủ trong một gian phòng có cửa sổ hẹp, hoặc đi lang thang trong khu phố Panier, rách rưới, xanh xao, đói khát. Ở chỗ nọ, trong căn nhà với một vết nứt chạy dài, với những bức tường như đẫm một thứ mồ hôi khó chịu, đôi vợ chồng bệnh tật, vẫn cất tiếng ho dữ dội khiến Lalla có khi phải giật nảy mình trong đêm, như thể cô nghe thấy tiếng họ rõ mồn một qua tất cả các bức tường. Và đôi vợ chồng người nước ngoài, chồng người Ý, vợ người Hy Lạp, người đàn ông chiều nào cũng say, chiều nào cũng giáng mạnh nắm đấm vào đầu vợ, cứ như vậy không cần nổi giận, đơn giản chỉ vì chị vợ vẫn ở đó và nhìn hắn với đôi mắt đẫm lệ trên khuôn mặt phị ra vì mệt nhọc. Lalla thù ghét người đàn ông đó, cô nghiến răng khi nghĩ tới hắn, nhưng cô cũng sợ cơn say lặng lẽ và tuyệt vọng đó, sợ cả sự phục tùng của người đàn bà kia, bởi chính điều đó xuất hiện trong từng viên đá và trong từng dấu vết trên những con đường khốn kiếp của thành phố này, trong từng ký hiệu được viết trên những bức tường của khu phố Panier.

Cái đói, cái sợ, cái nghèo buốt giá hiện diện ở khắp nơi như những tấm áo sờn cũ và ẩm ướt, như những khuôn mặt già cỗi, tàn tạ và đọa đày.

Phố Panier, phố Bouleau, đường tắt Boussenoue, luôn luôn vẫn những bức tường loang lổ ấy, phần trên cao của những tòa nhà phơn phớt thứ ánh sáng lạnh lẽo, phần chân những bức tường với thứ nước xanh nhờn nhợt đọng vũng, nơi rác rến mục rữa. Nơi đây không có lũ ong vò vẽ cũng không có những con ruồi bay thỏa thích trong bầu không khí lung linh bụi. Chỉ có người, chuột và gián, tất cả đang sống trong những cái lỗ không có ánh sáng, không có không khí, không có bầu trời. Lalla rẽ khắp các đường như một con chó mực già lông xù mà không tìm được chỗ của mình. Cô ngồi một hồi trên các bậc cầu thang, gần bức tường phía sau có một loài cây độc nhất trong thành phố, một cây sung già sực nức mùi hương. Cô nghĩ một hồi tới cái cây mà cô thích ở chốn đó, khi ông lão Naman vừa sắp sửa vá mấy cái lưới của ông vừa kể chuyện. Nhưng cô không thể ngồi hoài ở một chỗ, như những con chó già đau yếu. Cô lại đi qua con đường quanh co tối tăm trong khi ánh sáng bầu trời đang dần lụi tàn. Cô lại ngồi một hồi trên chiếc ghế dài ở quảng trường nhỏ, nơi có vườn trẻ. Có những hôm cô rất thích ngồi nơi đó, nhìn các em bé chập chững tập đi, hai chân run run, hai cánh tay dang ra. Nhưng giờ đây chỉ còn có bóng tối, và trên một chiếc ghế dài, một bà lão da đen trong chiếc áo dài sặc sỡ. Lalla đến ngồi bên bà, cô thử gợi chuyện với bà.

"Bà ở đây chứ?"

"Bà từ đâu tới? Bà người nước nào?"

Bà lão nhìn cô không hiểu, sau đó bà sợ và bà che mặt bằng một vạt của chiếc áo dài sặc sỡ.

Ở cuối quảng trường, có một bức tường mà Lalla biết rất rõ. Cô biết từng vết của lớp vữa nhám, từng kẽ nứt, từng chỗ gỉ. Tận phía trên cao của bức tường, có những cái ống đen ngòm của các lò sưởi, những cái máng xối. Bên dưới mái nhà, là những cửa sổ nhỏ không có cửa bản với ô kính bẩn thỉu. Bên dưới gian phòng của bà lão Ida, áo khăn treo lủng lẳng trên dây, cứng đờ vì mưa và bụi. Dưới nữa là cửa sổ các phòng của dân du cư. Hầu hết các ô kính đều đã vỡ, vài khung cửa sổ không còn cả chấn song, chúng chỉ còn là những cái lỗ đen ngòm há hốc giống như hốc mắt.

Lalla nhìn đăm đăm vào những ô cửa tối đen kia và cô vẫn còn cảm thấy sự hiện diện lạnh lẽo và khiếp đảm của cái chết. Cô rùng mình. Có một khoảng trống thật lớn trên quảng trường này, một cơn lốc của khoảng trống và cái chết, nảy sinh từ những khung cửa sổ kia, nó cuốn xoáy giữa các bức tường nhà. Trên chiếc ghế dài, bên cạnh cô, bà lão lai da đen không nhúc nhích, không thở. Lalla chỉ trông thấy cánh tay gầy trơ xương của bà, nơi tĩnh mạch hiện rõ nom như những sợi dây, và bàn tay với những ngón dài vẽ nhựa cây lá móng đang giữ vạt áo dài trên phần mặt phía Lalla.

Phải chăng cả nơi này cũng có cạm bẫy? Lalla muốn đứng dậy và chạy đi, nhưng cô cảm thấy như bị dính chặt vào chiếc ghế dài bằng chất dẻo, như trong một giấc mơ. Màn đêm dần buông trên thành phố, bóng tối lấp đầy quảng trường, nhận chìm các xó xỉnh, các kẽ nút, len vào qua các cửa sổ với ô kính đã vỡ. Trời bỗng trở lạnh, Lalla ghịt cái áo khoác nâu sát vào người, cô kéo cổ áo lên tới tận mắt. Nhưng cái lạnh từ đế cao su của đôi dép dâng lên chân cô, mông cô, hai bên hông cô. Lalla nhắm mắt để chống chọi, để không còn trông thấy khoảng trống đang cuộn xoáy trên quảng trường, quanh những trò chơi của bọn trẻ bị bỏ không, dưới những con mắt mù lòa của các cửa sổ.

Khi cô mở lại mắt thì không còn ai nữa. Bà lão lai da đen mặc áo dài sặc sỡ đã bỏ đi lúc nào Lalla cũng không hay biết. Thật kỳ lạ, bầu trời và mặt đất đã bớt tôi tăm, như thể đêm đã lùi lại.

Khi bước ra trước biển, Lalla thấy ngày vẫn chưa hết. Có một mảng sáng lớn phía trên Nhà thờ, giữa những tháp chuông. Cô chạy băng qua đại lộ, không thấy những chiếc ô tô đang phóng tới, đang bấm còi inh ỏi và đang chớp đèn pha sáng trưng. Cô từ từ bước tới sân trước Nhà thờ, cô bước lên bậc cầu thang, cô đi qua giữa những hàng cột. Cô nhớ lần đầu tiên mình tới Nhà thờ. Cô rất đỗi sợ hãi, bởi nó lớn lao và chơ vơ quá, như một vách đá. Sau đó chính Radicz tên ăn mày đã chỉ cho cô nơi nó trải qua những đêm mùa hạ khi gió biển thổi vào ấm áp như hơi thở. Nó đã chỉ cho cô nơi người ta trông thấy những con tàu chở hàng lớn vào cảng, vào ban đêm, với những ngọn đèn đỏ và xanh lục của chúng. Nó cũng đã chỉ cho cô nơi người ta có thể trông thấy mặt trăng và những ngôi sao, giữa những cây cột trong sân trước nhà thờ.

Nhưng chiều nay thì không có ai. Lớp đá màu trắng và xanh lục thì lạnh ngắt, niềm im lặng trĩu nặng chỉ bị khuấy động bởi tiếng rít xa xôi của bánh xe ô tô hoặc tiếng ken két của đám dơi đang hay xập xòa dưới mái vòm. Những con bồ câu đã ngủ, chúng đậu rải rác khắp nơi trên các gờ tường, đứng sát bên nhau.

Lalla ngồi lại một hồi trên bậc cầu thang, sát bên lan can bằng đá. Cô nhìn nền đất lốm đốm phân chim và khoảng đất đầy bụi trước sân trước nhà thờ. Gió mạnh thổi qua từng cơn, rít lên qua những lưới sắt. Nỗi cô đơn ở đây lớn quá, như thể người ta đang trên một con tàu giữa biển cả. Nó làm cho đau nhức, nó ghì siết cổ họng và thái dương, nó khiến cho những tiếng động vang âm một cách dị kỳ, nó làm cho ánh sáng xa xa dọc các con đường trở nên bập bùng ma quái.

Sau đó, khi đêm về, Lalla quay bước trở về phía trong thành phố, về phía trên cao. Cô băng qua quảng trường Lenche, nơi những người đàn ông đang chen lấn nhau trước cửa các quán rượu, cô lên dốc Accoules, bàn tay đặt lên tay vịn kép bằng sắt bóng láng mà cô rất thích. Nhưng ngay ở nơi này, nỗi lo lắng cũng không tan biến đi được. Nó ở đằng sau cô, như một con chó lớn lông xù với cái nhìn háu đói đang đi dọc các rãnh lề đường, tìm một khúc xương để gặm. Đó là cơn đói, dĩ nhiên, cơn đói bào mòn bụng dạ, đào khoét khoảng trống của nó trong đầu, nhưng lại là cơn đói đang khao khát tất cả mọi thứ, tất cả những gì bị từ chối, những gì không đạt tới được. Từ lâu lắm rồi loài người không ăn cho thỏa cơn đói của mình, lâu đến đỗi họ không được nghỉ ngơi, cũng chẳng có hạnh phúc, lẫn tình yêu, mà chỉ có được những gian phòng lạnh lẽo dưới hầm phảng phất hơi hướm của nỗi âu lo, chỉ có được những con đường tăm tối kia với lũ chuột chạy rông, với nước dơ dáy lênh láng, với rác rến chất chồng. Cái tồi tàn.

Khi bước tới dọc theo những cái rãnh hẹp trên đường, phó Refuge, phố Moulins, phố Belles-Ecuelles, đường Montbrion, Lalla trông thấy những thứ rác rưởi như từ biển hắt vào, vỏ đồ hộp gỉ sét, giấy vụn, xương, cam héo, rau cỏ, giẻ rách, chai bể, vòng cao su, nắp chai, chim chết mất cánh, gián bị đè nát, bụi, bột, vật thối rữa. Đó là những dấu hiệu của sự cô đơn, của sự ruồng bỏ, như thể mọi người đã lánh xa khỏi thành phố này, thế giới này, họ để chúng lại làm mồi cho bệnh tật, cho chết chóc, cho sự lãng quên. Như thể chì còn lại một vài người trong cái thế giới này, những kẻ bất hạnh đang tiếp tục sống trong mấy căn nhà đổ nát kia, trong những căn hộ nom đã giống như nấm mồ kia, trong khi khoảng trống len vào qua những ô cửa sổ há hốc, cái lạnh của đêm dài siết lấy những khung ngực, làm mờ mắt người già và con trẻ.

Lalla tiếp tục bước tới giữa những đống vôi gạch đổ nát, cô đi trên những đống thạch cao từ đâu rớt xuống. Cô không biết mình đang đi đâu đây. Cô trở lại cùng một con đường nhiều lần, quanh những bức tường cao ngất của bệnh viện lớn. Có thể Aamma đang ở đó, trong nhà bếp thênh thang với những cánh cửa con cáu ghét dưới hầm, đang cầm cây chổi bọt biển chà lên những tấm đá lát không gì tẩy sạch nổi? Lalla không muốn trở lại chỗ Aamma, không bao giờ nữa. Cô rẽ sang những con đường tối tăm trong khi cơn mưa nhẹ hạt bắt đầu rỉ rắc, bởi gió đã ngừng thổi. Những người đàn ông đi qua, những cái bóng đen ngòm, khuôn mặt không rõ nét, chừng như cũng lạc lõng. Lalla nép mình để họ đi qua, cô biến mất trong các khuôn cửa, cô ẩn mình sau những chiếc ô tô đậu lại. Khi đường vắng trở lại, cô bước ra, cô tiếp tục lặng lẽ bước đi, mệt mỏi, ngây ngây buồn ngủ.

Nhưng cô không muốn ngủ. Đâu là nơi cô có thể buông lỏng, quên mình? Thành phố thì quá nguy hiểm, và nỗi âu lo không để cho các cô gái nhà nghèo ngủ yên như con cái nhà giàu.

Có rất nhiều tiếng động trong niềm im lặng của đêm, những tiếng động của cái đói, những tiếng động của nỗi sợ hãi, của sự cô đơn. Có những tiếng động từ giọng say xỉn của những kẻ không nhà, trong xó xỉnh của họ, những tiếng động từ các quán cà phê Ả Rập với thứ âm nhạc đơn điệu không ngừng nghi, và tiếng cười rề rà của những tay chơi cần sa. Có tiếng động khủng khiếp của người đàn ông điên dại chiều nào cũng đánh vợ bằng những quả đấm búa bổ, và cái giọng thất thanh của người vợ lúc đầu còn la hét, sau đó chỉ còn biết khóc lóc tỉ tê và than thân trách phận. Giờ đây, Lalla đang nghe thấy tất cả những tiếng động đó một cách rõ ràng, như thể chúng chưa bao giờ ngừng rền vang. Nhất là có một tiếng động vẫn đuổi theo cô ở bất luận nơi nào cô tới, nó len vào đầu cô, vào bụng cô và lặp lại mãi không thôi cùng một niềm thống khổ: đó là tiếng một đứa bé đang ho sặc sụa trong đêm, ở một nơi nào đó, có thể là trong căn nhà cạnh bên, có phải đó là đứa con trai của người đàn bà Tunisia rất đỗi to béo và xanh xao, với đôi mắt màu xanh lục trông điên điên? Hay đó là một đứa trẻ nào khác đang ho trong một căn nhà cách đây nhiều con đường và rồi một đứa khác nữa đáp lại nó từ một căn gác nhỏ có trần nhà tróc lở, rồi một đứa khác nữa không ngủ được trong cái hốc kê giường lạnh lẽo, và rồi một đứa khác nữa, như thể có hàng chục, hàng trăm đứa trẻ bệnh tật đang cất tiếng ho trong đêm tạo thành cùng một thứ tiếng khàn khàn xé rách cổ họng và phế quản. Lalla dừng bước, lưng áp sát một cánh cửa, cô dùng hết sức bịt chặt hai bên tai bằng gan bàn tay của mình để không còn nghe thấy những tiếng ho của trẻ con đang thét vang trong đêm lạnh, từ nhà này sang nhà khác.

Xa xa, có một ngã rẽ, từ đó, như nhìn từ trên bao lơn xuống, người ta trông thấy ở phía dưới một ngã tư đại lộ giống như một cửa sông, cùng đủ thứ ánh sáng đang nhấp nháy, chói lòa. Thê là Lalla xuống đồi, đi dọc cầu thang, cô vào ngõ Lorette, băng qua khoảng sân rộng với những bức tường sạm đen vì khói và sự khốn cùng, nhốn nháo tiếng máy thu thanh và tiếng người. Cô dừng lại một hồi, đầu quay về phía những khung cửa sổ, như thể một ai đó sắp xuất hiện. Nhưng người ta chỉ nghe thứ tiếng không có tính người của một giọng nói từ máy thu thanh đang hét lên điều gì đó, đang từ từ lặp lại cùng một câu:

"Với âm thanh của điệu nhạc này, thần linh đang bước ra sân khấu!"

Nhưng Lalla không hiểu điều đó có nghĩa gì. Giọng nói không có tính người át tiếng trẻ con ho hắng, tiếng những người đàn ông say xỉn và tiếng người đàn bà khóc tỉ tê. Tiếp đến, cô vào một ngõ tối khác, như một cái hành lang, và cô bước ra đại lộ.

Nơi đây, trong khoảnh khắc, Lalla không còn thấy sợ cũng không thấy buồn nữa. Đám đông hối hả trên vỉa hè, những con mắt lấp lánh, những bàn tay nhanh nhẹn, những bước chân gõ côm cốp trên nền xi măng, những cặp hông uyển chuyển, những bộ quần áo nhàu nát, tích điện. Trên mặt đường những chiếc ô tô, những chiếc xe tải, những chiếc mô tô, bật đèn pha chạy nối đuôi nhau, và ánh đèn phản chiếu lên những mặt kính chớp, tắt không ngừng. Lalla để mặc cho mình bị cuốn theo dòng người, cô không nghĩ tới mình nữa, cô trống rỗng, như thể cô thật sự không còn hiện hữu nữa. Chính vì muốn thế mà cô luôn quay trở lại những đại lộ thênh thang, để được buông trôi, tan biến trong những làn sóng người.

Nhiều ánh sáng quá! Lalla vừa nhìn chúng vừa bước thẳng tới trước. Ánh sáng đủ màu xanh, đỏ, cam, tím, có thứ ánh sáng cố định, có thứ di động tới trước, có thứ nhảy múa tại chỗ như lửa diêm quẹt. Lalla thoáng nghĩ tới bầu trời đầy sao, tới đêm sa mạc mênh mông khi cô nằm dài trên cát cứng bên Hartani, và khi họ cùng thở nhẹ nhàng, như thể họ cùng một thân xác. Nhưng mà khó nhớ quá. Nơi đây, người ta phải bước đi, bước đi cùng với những người khác, như thể người ta biết rõ mình đi đâu, nhưng làm gì có điểm kết thúc của chuyến đi, làm gì có chỗ nấp nơi vùng trũng của cồn cát. Người ta phải bước đi để khỏi ngã, để khỏi bị kẻ khác chà đạp.

Lalla xuống tới tận cuối đại lộ, rồi cô lại đi ngược lên một đại lộ khác, rồi một đại lộ khác nữa. Luôn luôn có nhiều ánh sáng, và tiếng người, cùng tiếng động cơ gầm rú không ngừng. Bây giờ nỗi sợ thoắt trở lại, rồi nỗi lo âu, như thể tất cả những tiếng động từ lốp xe và tiếng bước chân vạch ra những vòng tròn đồng tâm thật lớn trên bờ một cái hố khổng lồ.

Giờ đây, Lalla lại trông thấy họ: họ ở đó, hiện diện khắp nơi, họ ngồi sát những bức tường đen đúa, chen chúc trên mặt đất giữa những cặn bã rác rến hôi thối: những kẻ ăn mày, những ông lão mù với hai bàn tay chìa ra, những thiếu phụ với đôi môi nứt nẻ, đứa con bám lấy bầu ngực mềm nhão của họ, những cô bé ăn mặc rách rưới, mặt đầy vảy, luôn bám chặt vào quần áo khách qua đường, những bà lão đen đúa, tóc rối bời, tất cả những con người bị cái lạnh và cái đói xua đuổi khỏi những căn nhà ổ chuột, và bị xô đẩy như thứ bọt bèo vứt đi trước những con sóng. Họ hiện diện ở đó, nơi trung tâm của thành phố dửng dưng, trong tiếng ồn ào khiến người ta chán ngấy của động cơ và con người, người họ ướt đẫm nước mưa, tóc họ xù lên vì gió, trông họ còn xấu xí và nghèo khổ hơn dưới thứ ánh sáng lờ mờ từ bóng đèn điện. Họ nhìn người qua đường với đôi mắt lờ đờ, đôi mắt nhòe nhoẹt và buồn thảm, lấm lét nhìn thiên hạ như mắt loài chó. Lalla bước đi chầm chậm trước mặt đám người ăn mày, cô nhìn họ với trái tim se thắt, và vẫn là cái khoảng trống kinh khiếp đó đang xoáy sâu cơn lốc của nó nơi đây, trước những thân thể bị bỏ rơi này. Cô bước chậm đến đỗi một người đàn bà lang thang chụp được áo khoác của cô và định kéo cô về phía chị ta. Lalla vùng vẫy, cố gỡ các ngón tay đang bấu chặt vào lớp vải áo khoác của cô; cô thương hại và hãi hùng nhìn khuôn mặt còn trẻ của người đàn bà, đôi má phị ra vì rượu, lốm đốm những vết đỏ vì lạnh, và nhất là đôi mắt xanh lam mù lòa kia, chúng gần như trong suốt với con ngươi không lớn hơn đầu một cây ghim.

"Lại đây! Lại đây mà!" người đàn bà lang thang lặp đi lặp lại trong khi Lalla đang cố gỡ các ngón tay với những cái móng bị gãy ra. Rồi nỗi sợ mạnh hơn, Lalla giật áo khoác của cô ra khỏi hai bàn tay của người đàn bà lang thang và cô chạy thoát trong khi đám người ăn mày khác phá lên cười còn người đàn bà đứng lom khom trên vỉa hè giữa đông quần áo cũ của mình bắt đầu tru tréo lời nguyền rủa.

Tim đập mạnh, Lalla chạy dọc theo đại lộ; cô đụng phải những người đang dạo bước, đang ra vào các quán cà phê, các rạp chiếu bóng; những người đàn ông mặc com lê vừa ăn tối xong, mặt mày còn bóng láng bởi họ đã ráng sức ăn uống cho thật nhiều; những chàng trai sực nức nước hoa, những đôi lứa, những anh nhà binh đang nhởn nhơ dạo bước, những người nước ngoài da đen tóc xoăn, họ nói với cô những từ gì mà cô chẳng hiểu hay thử chộp lấy cô lúc đi qua, rồi buông những tràng cười hô hố.

Các quán cà phê vẫn rền vang một điệu nhạc bất tận, một điệu nhạc man rợ làm nhói tim, nó ngấm ngầm vang âm trong lòng đất, nó rung vang qua cơ thể, trong bụng, trong màng nhĩ. vẫn luôn là cùng một điệu nhạc phát ra từ các quán cà phê, quán rượu, cùng với ánh sáng từ bóng đèn nê ông với đủ màu đỏ, xanh lục, cam, nó nện vào những bức tường, những chiếc bàn, những khuôn mặt phụ nữ bự phấn.

Từ bao lâu rồi Lalla vẫn bước tới giữa những cơn lốc kia, giữa điệu nhạc kia? Cô không biết nữa. Từ nhiều giờ rồi; cũng có thể là từ nhiều đêm trọn rồi, những đêm không có đến một ngày làm gián đoạn. Cô nghĩ tới vùng cao nguyên đá mênh mông về đêm, với những gò toàn đá dăm sắc nhọn như lưỡi dao lam, những con đường mòn của thỏ rừng và rắn độc dưới ánh trăng, và cô nhìn quanh, nơi đây, như thể cô sắp sửa thấy chú xuất hiện. Chú Hartani trong chiếc áo khoác bằng len thô, với đôi mắt sáng quắc trên khuôn mặt sạm đen, với những cử chỉ chậm chạp và vươn dài như dáng điệu loài linh dương. Nhưng chỉ có đại lộ này thôi, vẫn là đại lộ này thôi, và những ngã tư đầy những khuôn mặt, những con mắt, những cái miệng, với những tiếng la lối, những lời lẽ, những tiếng thì thầm kia. Rồi những tiếng động cơ và tiếng còi, cùng thứ ánh sáng chói lòa kia nữa. Người ta không thấy bầu trời, như thể có một lớp áo trắng bọc kín lấy trái đất. Làm thế nào họ có thể tới tận đây chứ, chú Hartani, và chàng, người chiến binh xanh của sa mạc, Es Ser, Bí Mật, như cô đã từng gọi chàng ngày xưa? Họ sẽ không thể trông thấy cô qua lần áo bọc màu trắng kia đang ngăn cách thành phố này với bầu trời. Họ sẽ không thể nhận ra cô giữa bao nhiêu khuôn mặt, bao nhiêu thân thể, cùng tất cả những chiếc ô tô, xe tải rồi mô tó kia. Họ thậm chí cũng không thể nghe ra giọng nói của cô, nơi đây, giữa tất cả những giọng đang nói đủ thứ tiếng này cùng với thứ âm nhạc kia đang rền vang, đang làm rung chuyển mặt đất. Chính vì vậy mà Lalla không tìm họ nữa, không nói với họ nữa, như thể họ đã mãi mãi biến mất, như thể đối với cô họ đã chết.

Đám người ăn mày vẫn ở đó, ngay nơi trung tâm thành phố, trong đêm. Mưa đã thôi rơi, và đêm thì trắng toát, xa xôi, đã tới tận nửa đêm rồi. Bóng người đã thưa thớt. Họ bước vào và ra khỏi các quán cà phê, quán rượu, rồi họ lẩn trốn trong những chiếc ô tô chạy hết tốc lực. Lalla rẽ phải, đi vào con đường hẹp hơi dốc lên, rồi cô vừa bước đi vừa ẩn mình sau những chiếc ô tồ đậu lại. Ở vỉa hè bên kia, có mấy người đàn ông. Họ đứng im, không nói gì. Họ nhìn lên phía trên con đường, lôi vào một tòa nhà nhớp nhúa, một cánh cửa nhỏ xíu sơn màu xanh lục mở hé ra một hành lang được soi sáng.

Lalla cũng dừng bước, và cô nấp sau một chiếc xe đưa mắt nhìn. Tim cô đập mạnh, và cái khoảng trống mênh mông của nỗi âu lo phả vào con đường. Tòa nhà đứng sừng sững, như một pháo đài bẩn thỉu, với những cửa sổ không cửa bản, các ô kính thì lấp bằng những tờ giấy báo. Vài cửa sổ được soi sáng bằng một thứ ánh sáng gắt khó chịu hoặc một thứ ánh sáng nhợt nhạt kỳ dị, màu máu. Có thể nói đó là một tên khổng lồ bất động, với hàng chục con mắt đang nhìn hoặc đang ngủ, một tên khổng lồ với sức mạnh ác ôn, sắp sửa ngấu nghiến những người đàn ông bé nhỏ đang đứng đợi dưới đường kia. Lalla yếu đến nỗi cô phải tựa vào thành xe trong khi tay chân run lập cập.

Ngọn gió độc đang thổi vào con đường, chính nó tạo ra khoảng trống trong thành phố, tạo ra cái sợ, cái nghèo, cái đói; chính nó xoáy nén những cơn lốc trên các quảng trường và khiến cho sự im lặng trở nên trĩu nặng trong những căn phòng cô quạnh, nơi người già và trẻ con đang ngột ngạt khó thở. Lalla căm thù nó, ngọn gió đó, cùng tất cả những tên khổng lồ kia với những con mắt mở trừng đang ngự trị trên thành phố chỉ để ngốn ngấu những người đàn ông và những người đàn bà, nghiền nát họ trong cái bụng của nó.

Sau đó cánh cửa nhỏ xíu màu xanh lục của tòa nhà mở toang, và giờ đây trên vỉa hè, đối diện với Lalla, một người đàn bà đang đứng im. Chính chị là người mà những người đàn ông đang vừa nhìn trân trân vừa hút thuốc. Đó là một người đàn bà rất thấp, gần như một người lùn, thân hình sồ sề, với cái đầu bự chễm chệ trên hai vai, không có cổ. Nhưng mặt chị thì trẻ con, với một cái miệng nhỏ xíu, đỏ chót, và đôi mắt đen nhánh có quầng màu xanh lục. Điều đáng kinh ngạc nhất ở chị, sau dáng vẻ lùn tịt của chị, là mái tóc: nó ngắn và xoăn, nó có màu đồng đỏ ánh lên kỳ dị trong ánh sáng của hành lang phía sau chị, và tạo thành một quầng lửa trên cái đầu búp bê mập bự của chị, trông như ma quỷ hiện hình.

Lalla nhìn vào mái tóc của người đàn bà lùn, như bị thôi miên, cô không nhúc nhích, gần như không thở. Gió lạnh thổi mạnh quanh chị, nhưng người đàn bà lùn vẫn đứng trước lối vào tòa nhà, với mái tóc sáng rực trên đầu. Chị mặc một cái váy đen thật ngắn bày ra cặp đùi mập và trắng, cùng một chiếc áo chui đầu hở vai màu tím. Chị mang đôi giày bóng láng với gót nhọn thật cao. Vì trời lạnh, chị thả mấy bước trên quảng trường và tiếng gót giày rền vang trong khoảng trống của con hẻm.

Giờ đây thì những người đàn ông bước tới gần chị, miệng vẫn bập điếu thuốc. Hầu hết đó là những người Ả Rập với mái tóc đen mun, nước da xám thuộc sắc dân nào Lalla không rõ, như thể họ sống dưới đất và chỉ bước ra vào ban đêm. Họ có vẻ hung hăng, ngoan cố, với đôi môi mím chặt và cái nhìn gay gắt. Người đàn bà lùn với mái tóc rực lửa thậm chí còn không nhìn đến họ. Chị cũng châm thuốc, và chị vừa hối hà hút vừa xoay người tại chỗ. Khi chị quay lưng lại, chị có vẻ gù.

Rồi từ phía trên con hẻm, một người đàn bà khác đang bước đi. Chị này trái lại rất cao lớn và rất khỏe, chị đã già, trông tàn tạ vì mệt mỏi và thiếu ngủ. Chị mặc một cái áo khoác rộng bằng vải dầu màu xanh, mái tóc đen của chị sổ tung trong gió.

Chị từ từ xuôi xuống con đường, nện giày cao gót cồm cộp, chị tới bên người đàn bà lùn, và chị cũng dừng lại trước cửa. Mấy người Ả Rập tiến lại gần chị, nói chuyện với chị. Nhưng Lalla không nghe thấy họ nói những gì. Họ lần lượt giãn ra xa, rồi dừng lại cách một đoạn, mắt đăm đăm nhìn vào hai người đàn bà đang đứng im hút thuốc. Gió giật từng hồi dọc con hẻm, ép sát áo quần vào thân thể hai người đàn bà, hất tung tóc họ. Có biết bao hận thù và tuyệt vọng trên con hẻm này, như thể nó đi xuống mãi không thôi qua mọi tầng địa ngục mà vẫn không chạm được đáy sâu bao giờ, vẫn không dừng lại bao giờ. Kể sao cho hết cái đói, cái khát vọng chưa thỏa, cái hung bạo. Những người đàn ông trầm lặng đang nhìn ngắm, bất động trên vỉa hè như những chú lính chì, mắt đăm đăm hướng vào bụng hai người đàn bà, vào bầu vú của họ, vào đường cong nơi bờ hông họ, vào da thịt nhợt nhạt trên ngực họ, vào cặp đùi để trần của họ. Có thể chẳng có tình yêu, ở bất luận đâu, chẳng có lòng thương hại, chẳng có sự dịu dàng. Phải chăng lớp áo bọc trắng ngăn cách mặt đất với bầu trời đã làm cho đàn ông ngạt thở, đã chặn đứng nhịp đập của trái tim họ, đã giết chết tất cả kỷ niệm trong họ, tất cả ước vọng xưa cũ của họ, tất cả cái đẹp?

Lalla cảm thấy cơn choáng váng liên tục của khoảng trống len vào cô, như thể ngọn gió đang thổi vào con hẻm là ngọn gió của một chuyển động quay dai dẳng. Phải chăng ngọn gió sắp thổi tung mái của các căn nhà bẩn thỉu, phá toang những cánh cửa ra vào và cửa sổ, xô đổ những bức tường mục nát, lật nhào tất cả những chiếc xe biến chúng thành đông sắt vụn? Điều đó phải tới, bởi có quá nhiều hận thù, quá nhiều đau khổ... Nhưng tòa nhà to lớn nhơ nhớp vẫn đứng sừng sững, nó nghiền nát con người bằng tất cả chiều cao của nó. Đó là những tên khổng lồ bất động, với những con mắt vấy máu, những con mắt hung ác, những tên khổng lồ ăn tươi nuốt sống đàn ông và đàn bà. Trong ruột gan của chúng, những thiếu phụ bị đè ngửa ra trên tấm nệm cũ kỹ loang lổ, rồi bị những người đàn ông câm lặng với bộ phận sinh dục nóng rẫy như một thanh củi chiếm đoạt trong vài giây. Sau đó, họ mặc đồ lại và chuồn êm, điếu thuốc họ đặt trên mép bàn không có thì giờ để cháy hết. Bên trong những tên khổng lồ ăn thịt người đó, những người đàn bà lớn tuổi vẫn nằm dưới sức nặng của đám đàn ông đang đè bẹp họ, đang làm vấy bẩn da thịt vàng vọt của họ. Bây giờ, trong tất cả những cái bụng đàn bà kia khoảng trống nảy sinh, khoảng trống mãnh liệt và giá băng thoát ra khỏi họ và vừa thổi dọc theo những con đường và con hẻm như một ngọn gió, vừa ném ra những cơn lốc vô tận của nó.

Lalla bỗng thấy mình không thể chờ được nữa. Cô muốn hét lên, muốn khóc nữa, nhưng không thể được. Khoảng trống và nỗi sợ hãi đã khép chặt cổ họng cô, cô như hết thở nổi. Thế là cô tìm đường thoát thân. Cô cố hết sức chạy dọc con hẻm, và từng bước chân cô rền vang trong cõi im lặng. Những người đàn ông quay đầu lại và nhìn cô lẩn trốn. Người đàn bà lùn kêu lên tiếng gì đó nhưng một người đàn ông ôm lấy cổ chị và đẩy chị vào phía trong tòa nhà. Khoảng trống bị khuấy động trong giây phút rồi lại khóa chặt lấy họ, ghì siết họ. Vài người đàn ông ném thuốc lá xuống rãnh và đi về phía đại lộ, họ lướt đi như những cái bóng. Những người khác bước tới và dừng chân bên vỉa hè, rồi nhìn người đàn bà cao lớn tóc đen đang đứng trước cửa tòa nhà.

Gần nhà ga, trước những cánh cửa, có nhiều người ăn mày đang ngủ vùi trong mớ quần áo cũ hoặc giữa những tấm các tông. Xa xa, tòa nhà ga sáng lên với những ngọn đèn lớn sáng trắng như vì tinh tú.

Nơi một xó cửa, bên một cột đá, trong vũng tối ướt át, Lalla ngả lưng xuống đất. Cô cố hết sức rúc đầu và tay chân vào trong chiếc áo khoác rộng màu hạt dẻ của mình, y như một con rùa. Đá lạnh và cứng, còn tiếng rít ướt át của lốp xe ô tô trên mặt đường khiên cô rùng mình. Nhưng cô vẫn thấy bầu trời mở ra, như ngày nào, trên cao nguyên đá, và qua khe hở ra giữa hai mép của lớp áo bọc, dù đang nhắm nghiền mắt, cô vẫn còn có thể trông thấy đêm sa mạc.

Lalla ở tại khách sạn Sainte-Blanche. Cô có một căn phòng nhỏ, một góc tối tăm nơi tầng áp mái, ở đó cô chung sống với chổi sể, xô chậu, những món đồ cũ kỹ bị bỏ quên ở đó từ nhiều năm nay. Có một bóng đèn điện, một cái bàn, một cái giường đai vải đã rệu rã. Khi cô hỏi ông chủ cô có thể ở đó được không, ông ta chỉ nói được mà không hỏi han gì. Ông ta không bình luận, ông ta chỉ nói rằng cô có thể ngủ ở đó, rằng cái giường không sử dụng được. Ông ta còn nói sẽ trừ tiền điện và tiền nước vào lương của cô, thê thôi. Ông ta lại đọc báo, người duỗi dài trên giường. Chính vì vậy mà Lalla thấy ông ta hay hay, ông chủ ấy, dù ông ta bẩn thỉu và không chịu cạo râu, bởi ông ta không hỏi lôi thôi. Tất cả chẳng liên can gì tới ông.

Với Aamma thì không như vậy. Khi Lalla nói với chị rằng cô sẽ không ở lại căn hộ của chị nữa, khuôn mặt chị đanh lại, rồi chị nói đủ điều khó chịu, bởi chị nghĩ Lalla ra đi để sống với một anh chàng nào đó. Nhưng rồi chị cũng vẫn đồng ý bởi dù sao thì việc đó cũng tiện cho chị, là vì mấy người con trai của chị sắp tới dây. Sẽ không có đủ chỗ cho tất cả mọi người.

Giờ đây Lalla biết rõ hơn phần nào những người trong khách sạn Sainte-Blanche. Họ đều là dân khố rách áo ôm cả, họ tới từ những xứ sở nơi chẳng có gì ăn và gần như chẳng có gì để sống. Khuôn mặt họ chai cứng, ngay cả những người trẻ tuổi nhất, và họ không thể nói chuyện thật lâu. Ở tầng Lalla ở, không có ai, bởi đó là những cái hốc áp mái nhà, nơi sinh sống của loài chuột. Nhưng ngay phía dưới, có phòng trọ của ba người da đen, anh em với nhau. Mấy người này thì không dữ tợn, cũng không buồn bã. Lúc nào họ cũng vui vẻ, và Lalla rất thích nghe họ nói cười và hát xướng vào chiều thứ Bảy và Chủ nhật. Cô không biết tên họ, cô không biết họ làm gì trong thành phố. Nhưng thỉnh thoảng cô vẫn gặp họ trong hành lang, khi cô đi vào nhà vệ sinh, hoặc buổi sáng sớm khi cô xuống cọ rửa các bậc cầu thang. Nhưng họ không còn ở đó khi cô vào quét dọn phòng. Họ gần như chẳng có của nả gì, chỉ có mấy cái thùng các tông chứa đầy quần áo và một cây đàn ghi ta.

Cạnh phòng mấy người da đen là hai phòng của những người Bắc Phi làm việc ở các công trường, họ không ở lâu bao giờ. Họ tử tế nhưng lại ít nói, và Lalla cũng không nói chuyện nhiều với họ. Phòng họ cũng chẳng có gì, bởi họ nhét tất cả áo quần vào va li, và mấy cái va li thì ở dưới gầm giường. Họ sợ người ta lấy trộm chúng.

Người mà Lalla rất lấy làm thích là một chàng trai da đen người Phi châu ở chung với anh trai trong một gian phòng nhỏ ở tầng hai nơi cuối hành lang. Đó là gian phòng đẹp nhất bởi nó nhìn ra một khoảng sân nơi có một bóng cây. Lalla không biết tên người anh, nhưng cô lại biết người em tên là Daniel. Anh ta thật đen, với mái tóc xoăn đến nỗi luôn luôn có cái gì mắc trên đó, những mẩu rơm, lông vũ, cọng cỏ. Anh ta có một cái đầu tròn quay và một cái cổ quá khổ. Ngoài ra người ngợm anh ta dài ngoằng, với tay chân lỏng khà lỏng khỏng, và một dáng đi lạ đời, phần nào như thể anh ta đang khiêu vũ vậy. Lúc nào anh ta cũng vui vẻ, khi nói chuyện với Lalla thì anh ta cười luôn. Cô không hiểu những điều anh ta nói lắm, bởi anh ta có cái giọng lạ lùng như đang hát. Nhưng điều đó không quan trọng mấy, bởi anh ta có những cử chỉ thật buồn cười với hai bàn tay thuôn dài, cùng đủ kiểu nhăn nhó với cái miệng rộng đầy răng trắng nhởn. Lalla thích anh ta hơn, vì bộ mặt láng lẩy của anh ta, vì giọng cười của anh ta, và bởi anh ta hơi giống một đứa con nít. Anh ta làm việc ở bệnh viện, cùng với người anh, còn ngày thứ Bảy và ngày Chủ nhật, anh ta đi đá banh. Đó là niềm đam mê lớn của anh ta. Khắp phòng anh ta đầy áp phích và những tấm hình, chúng được găm trên tường, trên cánh cửa, trong tủ hốc tường. Mỗi lần gặp Lalla, anh ta đều hỏi bao giờ cô đi xem anh ta đá banh ở sân vận động.

Cô đã tới đó một lần, vào một chiều Chủ nhật. Cô ngồi tuốt trên những bậc cao và nhìn anh ta. Anh ta tạo thành một đốm đen trên bãi cỏ màu xanh lục của sân bóng, và nhờ đó mà cô nhận ra anh ta. Anh ta chơi ở vị trí tiền vệ cánh phải cùng với các cầu thủ tổ chức tấn công. Nhưng Lalla lại không hề nói với anh ta là cô đã đi xem anh ta chơi, có lẽ là để anh ta cứ tiếp tục yêu cầu cô tới, với tiếng cười giòn giã của anh ta vang âm trong khắp các hành lang khách sạn.

Cũng có một ông lão ở trong một gian phòng nhỏ tẹo ở đầu kia của hành lang. Ông thì không hề nói chuyện với ai và cũng chẳng ai biết rõ ông từ đâu tới. Đó là một ông lão có khuôn mặt bị một chứng bệnh khủng khiếp ăn mòn, không mũi không miệng, chỉ đúng hai cái lỗ ở chỗ lỗ mũi và một vết thẹo ở chỗ môi. Nhưng ông có đôi mắt đẹp, sâu và buồn, ông lúc nào cũng lịch sự, nhẹ nhàng, do đó mà Lalla rất quý ông. Ông sống rất nghèo khổ trong gian phòng đó, gần như không ăn uống gì, ông chỉ ra ngoài vào sáng sớm để lượm những trái cây rơi rớt ngoài chợ và để đi dạo dưới ánh nắng. Lalla không biết tên ông nhưng cô rất quý ông. Nhìn ông hơi giống ông lão Naman, ông cũng có đôi bàn tay mạnh khỏe và nhanh nhẹn, đôi bàn tay cháy nắng và đầy hiểu biết. Nhìn vào đôi bàn tay ông, cô dường như phần nào nhận ra những cảnh vật đang thiêu đốt, những khoảng cát đá mênh mông, những cây con bị cháy khô, những dòng sông khô cằn. Nhưng ông không hề nói với cô về đất nước ông cũng như về chính ông, ông giữ chặt điều đó trong đáy lòng. Khi chạm mặt cô trong hành lang, ông chỉ nói một vài tiếng với Lalla, về thời tiết bên ngoài, về những tin tức ông nghe được qua máy thu thanh. Có thể ông là người duy nhất trong khách sạn biết rõ bí mật của Lalla, bởi ông đã hai lần nhìn cô với đôi mắt sâu thẳm của mình rồi hỏi giờ với cô làm việc có nặng nhọc lắm không. Ông không nói gì thêm, nhưng Lalla nghĩ rằng ông biết cô có em bé trong bụng, và cô cũng hơi sợ ông lão mang chuyện đó nói với ông chủ, bởi dường như ông ta không muốn giữ cô trong khách sạn nữa. Nhưng ông lão không nói gì với một ai khác. Mỗi thứ Hai ông trả trước một tuần lễ tiền trọ mà không ai biết ông có tiền từ đâu. Chỉ có Lalla biết là ông rất nghèo, bởi trong phòng, ông không hề có thức gì khác để ăn ngoài những trái chín nẫu vứt dưới đất ở ngoài chợ. Thê là thỉnh thoảng khi có chút tiền, cô mua một hai trái táo ngon, mây trái cam và để chúng trên chiếc ghế đẩu độc nhất trong căn phòng bé tẹo, rồi dọn dẹp. Ông lão không hề nói cảm ơn với cô, nhưng qua ánh mắt ông, cô thấy ông rất hài lòng khi gặp cô.

Những người khách trọ khác, Lalla biết họ mà chẳng hiểu gì về họ. Đó là những người không lưu lại, những người Ả Rập, những người Bồ Đào Nha, những người Ý, họ chỉ tới đây để ngủ. Cũng có những người ở lại nhưng Lalla không thích họ, đó là hai người Ả Rập có vẻ hung bạo ở tầng một, lúc nào cũng say xỉn với rượu đốt. Cũng có cái tên chuyên đọc mấy tờ tạp chí bẩn thỉu và để vung vãi tất cả các hình phụ nữ khỏa thân ấy trên cái giường bừa bộn của hắn để cho Lalla nhặt lên xem. Đó là một gã người Nam Tư tên Gregori. Một bữa nọ, Lalla vào phòng hắn và hắn có mặt ở đó. Hắn chụp lấy cánh tay cô, muốn vật cô ngã lên giường, nhưng Lalla cất tiếng kêu ầm ĩ nên hắn sợ. Hắn đã để cô đi và lớn tiếng nguyền rủa cô. Từ hôm ấy, Lalla không đặt chân vào phòng hắn khi hắn có ở đó nữa.

Nhưng mọi người, họ có hiện hữu thật sự đâu, trừ ông lão với khuôn mặt bị ăn mòn. Họ không hiện hữu bởi họ không để lại dấu vết trên lối đi của họ, như thể họ chỉ là những cái bóng, những bóng ma. Ngày nào họ đi thì cũng như thể họ chưa từng tới bao giờ. Cái giường đai vải cũng vẫn vậy, và chiếc ghế xiêu vẹo, tấm thảm nhựa lót sàn nhà lấm lem, những bức tường vấy mỡ với lớp sơn rộp lên, cùng bóng đèn điện trần trụi ở đầu sợi dây điện dính đầy cứt ruồi. Tất cả vẫn vậy.

Nhưng điều đáng nói nhất là ánh sáng hắt từ bên ngoài vào, qua những ô kính bẩn thỉu, ánh sáng xám xịt từ sân trong, những ánh phản chiếu nhợt nhạt của mặt trời, và tiếng động: tiếng máy thu thanh, tiếng động cơ ô tô trên đại lộ, giọng của đám đàn ông cãi cọ nhau. Tiếng xuýt xuýt từ các vòi nước, tiếng xả nước, tiêng cầu thang cọt kẹt, tiếng gió lay động mấy tấm tôn và máng xối.

Lalla lắng nghe những tiếng động đó, vào ban đêm, khi cô nằm dài trên giường mình, mắt nhìn lên bóng đèn điện vàng vọt. Những người đàn ông ở đây không thể hiện hữu được, cả những đứa trẻ, cả những gì đang sống. Cô lắng nghe những tiếng động của đêm, như thể cô đang ở trong một cái hang, và như thể chính cô cũng không còn hiện hữu thật sự. Trong bụng cô, giờ đây, một cái gì đang run rẩy, đang phập phồng như một cơ quan xa lạ.

Lalla cuộn mình trên giường, hai gối áp sát vào cằm, thử lắng nghe cái đang động đậy trong cô, cái đang bắt đầu sống. Nỗi sợ vẫn còn, nỗi sợ khiến người ta phải trốn chạy dọc các con đường và khiến người ta phải nảy lên từ góc đường này tới góc đường khác, như một quả bóng. Nhưng đồng thời cũng có một luồng hạnh phúc kỳ lạ, một luồng hơi nóng và ánh sáng như đến từ rất xa, từ phía bên kia những biển cả và những thành phố, nó nối kết Lalla vào cái đẹp của sa mạc. Thế rồi, như mọi đêm, Lalla nhắm mắt lại, cô thở thật sâu. Từ từ, ánh sáng xám xịt của gian phòng chật hẹp lịm tắt và đêm lộng lẫy xuất hiện. Đêm đầy sao, đêm băng giá, lặng lẽ, cô đơn. Nó ngự trị trên mặt đất không giới hạn, trên khoảng mênh mông với những cồn cát im lìm. Bên Lalla có Hartani trong lớp áo khoác bằng vải len của chú, và khuôn mặt màu đồng đen của chú lấp lánh dưới ánh sao. Chính cái nhìn của chú đang hướng tới tận cô, bắt gặp cô nơi đây, trong gian phòng chật hẹp này, trong thứ ánh sáng bệnh hoạn của bóng đèn điện, và cái nhìn của Hartani đang động đậy trong cô, trong bụng cô, đang đánh thức sự sống. Từ lâu lắm rồi chú đã biến mất, từ lâu lắm rồi cô đã ra đi, từ bên kia bờ biển, như thể cô bị xua đuổi, và tuy vậy cái nhìn của chú chăn cừu vẫn mãnh liệt; cô cảm thấy rằng nó đang động đậy thật sự trong phần sâu thẳm của cô, trong vùng bí ẩn của bụng cô. Bây giờ, chính họ đã nhạt nhòa đi, những con người của thành phố này, những viên cảnh sát, những kẻ ngoài đường phố, những khách trọ trong khách sạn, tất cả mọi người, họ đã biến mất, và cùng biến theo họ là thành phố của họ, những ngôi nhà của họ, những con đường của họ, những chiếc ô tô của họ, những chiếc xe tải của họ, và chỉ còn lại khoảng sa mạc mênh mông, nơi Lalla và Hartani đang nằm bên nhau. Cả hai cùng trùm chiếc áo khoác bằng vải len rộng thùng thình, được vây bọc bởi đêm đen và hằng hà sa số những vì sao, và họ ghì sát nhau thật chặt để không cảm thấy cái lạnh đang xâm chiếm mặt đất.

Khi có một người nào ở khu Panier chết, chính cửa hàng dịch vụ mai táng ở tầng trệt của khách sạn lo liệu tất cả. Lúc đầu, Lalla tưởng đó là người nhà ông chủ khách sạn; nhưng đó là một thương gia như bao nhiêu người khác. Lúc đầu, Lalla nghĩ rằng người ta tới để chết trong khách sạn và sau đó họ được đưa xuống nhà đòn. Nơi đây không có được bao nhiêu người, gồm đúng chủ nhân, ông Cherez, hai phu nhà đòn và người tài xế xe hòm.

Khi có người chết ở khu Panier, các nhân viên lên đường với xe hòm, và họ tới treo những màn trướng lớn màu đen diềm hình giọt nước màu bạc lên cửa nhà. Trước cửa, trên vỉa hè, họ đặt một cái bàn phủ khăn đen cũng diềm hình giọt nước màu bạc. Trên bàn có một cái đĩa để mọi người có thể đặt vào đó một miếng các tông nhỏ ghi tên khi họ tới viếng người chết.

Khi ông Ceresola chết, Lalla biết ngay lập tức, bởi cô đã gặp con trai ông ở cửa hàng, nơi tầng trệt của khách sạn. Con trai ông Ceresola là một gã thanh niên mập mạp, tóc thưa, râu mép kiểu bàn chải, và lúc nào gã cũng nhìn như xuyên thấu Lalla. Còn ông Ceresola thì lại khác. Đó là người mà Lalla rất quý. Đó là một người Ý, không cao lớn lắm mà già và gầy gò, ông đi đứng khó khăn vì chứng thấp khớp. Ông luôn mặc bộ com lê đen, chắc cũng cũ lắm rồi, bởi lớp vài đã sờn tới sợi ngang, ờ chỗ khuỷu tay và đầu gối. Cùng với bộ đồ đó, ông luôn đi đôi giày da cũ màu đen, lúc nào cũng đánh xi bóng lộn, còn khi trời lạnh, ông choàng một cái khăn quàng bằng len và đội mũ cát két. Ông Ceresola có khuôn mặt khô ran và nhăn nheo, sạm đi vì nắng gió, mái tóc bạc trắng cắt ngắn, cùng cặp kính đồi mồi kỳ dị chắp vá bằng băng dính và dây dợ.

Ở khu Panier, mọi người rất quý ông bởi ông lịch sự và tử tế với tất cả mọi người, và trông ông rất có phẩm cách với bộ đồ đen lỗi thời cùng đôi giày đánh xi bóng lộn. Vả lại, mọi người đều biết ông đã từng làm thợ mộc, một thợ mộc bậc thầy, và ông từ nước Ỷ tới đây trước chiến tranh, bởi ông không ưa Mussolini. Đó là điều thỉnh thoảng ông kể lại khi gặp Lalla ngoài đường lúc ông đi mua hàng. Ông nói rằng ông đã tới Paris, tiền bạc chẳng có, chỉ đủ để trả hai hay ba đêm ở khách sạn, và ông không nói được một từ tiếng Pháp nào; vì thế khi ồng gọi xà phòng để rửa ráy, người ta đưa lên một chậu nước nóng.

Khi Lalla gặp ông, cô xách hộ ông các gói đồ, bởi ông đi đứng khó khăn, nhất là khi phải bước lên những bậc cầu thang dẫn tới phố Panier. Thế rồi ông vừa bước đi vừa nói với cô về nước Ý, về thôn làng của ông, về thời kỳ ông làm thợ tại Tunisia và về những ngôi nhà ông đã xây dựng khắp nơi, tại Paris, tại Lyon, tại Corse. Ông có một giọng nói là lạ, hơi nặng, rất khó nghe, nhưng Lalla rất thích nghe ông nói.

Giờ đây ông đã chết. Khi biết chuyện đó, cô có vẻ buồn bã đến đỗi gã con trai của ông Ceresola đã nhìn cô kinh ngạc, như thể hắn ta ngạc nhiên vì một ai đó có thể nghĩ tới cha hắn. Lalla bước trở ra thật nhanh, bởi cô không thích hít thở bầu không khí của nhà đòn, hay trông thấy những vòng hoa bằng nhựa, những cỗ áo quan và nhất là những phu nhà đòn với cặp mắt dữ dằn kia.

Thế rồi Lalla lần bước theo các con đường, đầu cúi xuống, và cứ thế cô tới tận cửa nhà ông Ceresola. Quanh cửa có những màn trướng cùng cái bàn nhỏ với khăn trải bàn màu đen và cái đĩa đặt lên trên. Cũng có một tấm bảng lớn màu đen ở phía trên cửa với hai chữ có hình mặt trăng lưỡi liềm như thế này đây:

Lalla bước vào nhà, cô từ từ bước lên cầu thang với những bậc thang hẹp, như khi cô xách các gói đồ cho ông Ceresola, cô phải dừng lại ở mỗi thềm nghỉ để lấy lại hơi. Hôm nay cô rất mệt, cô thấy mình nặng nề làm sao, như thể cô sắp thiếp đi, như thể cô sắp tắt thở khi tới tầng trên cùng.

Cô dừng bước trước cánh cửa, hơi ngập ngừng. Rồi cô đẩy cánh cửa và bước vào một căn hộ nhỏ. Ban đầu cô không nhận ra nơi này bởi các cánh cửa bản đều đóng và trong phòng tối đen. Không có người trong căn hộ, Lalla bước về phía gian phòng lớn nơi có một cái bàn phủ vải dầu với một giỏ trái cây. Cuối phòng có một cái giường kê trong hốc. Khi tới gần, cô trông thấy ông Ceresola đang nằm ngửa trên giường như đang ngủ. Trong cảnh tranh tối tranh sáng, ông có vẻ bình lặng, với đôi mắt nhắm nghiền và hai bàn tay duỗi dài theo thân thể, đến đỗi trong một khoảnh khắc Lalla tưởng chừng như ông chỉ đang thiu thiu ngủ, và ông sắp thức giấc. Cô nói giọng thì thầm để khỏi phiền ông:

"Ông Ceresola? Ông Ceresola?"

Nhưng ông Ceresola không ngủ. Điều này dễ thấy nơi quần áo ông, vẫn bộ com lê đen, vẫn đôi giày đánh xi bóng lộn; nhưng cái áo vest hơi bị lệch, với cổ áo dựng lên sau gáy, và Lalla nghĩ nó sắp bị nhàu. Có một mảng xám trên đôi má và trên cằm ông lão, cùng những quầng thâm tím quanh đôi mắt ông như thể ông đã bị ai đánh đập. Lalla lại nghĩ tới ông lão Naman khi ông nằm dưới đất trong căn nhà của ông và ông không thở được nữa. Cô nghĩ tới ông mãnh liệt đến nỗi trong vài giây đồng hồ chính ông là người mà cô đang trông thấy, ông đang nằm trên giường, khuôn mặt nhòa đi trong giấc ngủ, hai bàn tay duỗi ra dọc thân thể. Sự sống vẫn còn run rẩy trong cảnh tranh tối tranh sáng của gian phòng, với một tiếng thì thầm thật nhỏ hầu như không nhận ra được. Lalla tới sát giường, cô nhìn rõ hơn khuôn mặt đã nhợt nhạt, màu sáp, mái tóc bạc rủ xuống hai bên thái dương thành những món tóc cứng đờ, miệng hé mở, hai má hõm sâu vì sức nặng của quai hàm xệ xuống. Điều khiến cho khuôn mặt trở nên lạ thường là nó không còn mang cặp kính đồi mồi cũ kỹ nữa; nó có vẻ trần trụi, yếu đuối vì những vết hằn trên mũi, quanh đôi mắt, dọc hai bên thái dương kia không còn dùng để làm gì nữa. Thân thể ông Ceresola chợt trở nên quá nhỏ nhoi, quá gầy guộc so với bộ quần áo đen kia, và ông như thể đã biến mất, ông như thể chỉ còn lại có chiếc mặt nạ và đôi bàn tay màu sáp kia, cùng bộ đồ không vừa vặn trên cái mắc áo quá hẹp kia. Rồi bỗng đâu nỗi sợ lại trở về với Lalla, nỗi sợ thiêu đốt da thịt, làm mờ đi ánh mắt. Cảnh tranh tối tranh sáng thì ngột ngạt, nó là thứ độc dược làm cho người ta tê liệt. Nó tới từ đáy sâu của những dòng chảy, nó lần theo những con đường hẹp, xuyên qua thành phố cổ, nó nhấn chìm tất cả những gì nó bắt gặp, những tù nhân trong các gian phòng chật hẹp: những đứa trẻ, những người đàn bà, những cụ già. Nó vào các ngôi nhà, chui xuống mái nhà ẩm ướt, len vào các tầng hầm, nó chiếm cứ những kẽ nứt nhỏ nhoi nhất.

Lalla vẫn bất động trước thi thể của ông Ceresola. Cô cảm thấy cái lạnh lan tỏa trong thân thể ông, cùng cái màu sáp kỳ dị phủ lên làn da mặt và hai bàn tay ông. Cô còn nhớ ngọn gió độc đêm nào thổi qua Cư xá, khi lão Naman đang hấp hối; và nhớ cái lạnh như thoát ra từ tất cả những cái lỗ trên mặt đất để hư vô hóa con người.

Không rời mắt khỏi thân xác đã chết, Lalla từ từ bước thụt lùi về phía cửa căn hộ. Cái chết hiện hữu trong bóng tối xám xịt đang bềnh bồng giữa những bức tường, trong cầu thang, trên lớp sơn tróc lở của các hành lang. Lalla cố hết sức leo xuống thật nhanh, tim đập mạnh, mắt nhòa lệ. Cô phóng ra ngoài, và cô cố chạy về phía dưới thấp của thành phố, về phía biển, trong khi gió và ánh sáng vây bọc lấy cô. Nhưng một cơn đau trong bụng buộc cô phải ngồi bệt xuống đất, người gập lại. Cô rên rỉ trong khi mọi người đi qua trước mặt cô, lén lút nhìn cô, rồi lánh ra xa. Họ cũng sợ, điều đó hiện rõ trong cái cách họ vừa bước đi vừa nép sát vào các bức tường, thân thể hơi vẹo vọ, giống như những con chó lông xù.

Cái chết ở khắp nơi, trên người họ, Lalla nghĩ, họ không thể nào thoát khỏi. Cái chết ở trong cửa hàng tối đen, nơi tầng trệt của khách sạn Sainte-Blanche, giữa những bó hoa violet bằng thạch cao và những tấm lát bằng đá hoa nén. Nó cư ngụ ở dưới kia, trong ngôi nhà cũ kỹ mục nát, trong phòng đàn ông, trong hành lang. Họ không biết điều đó, họ thậm chí cũng không ngờ vực về điều đó. Ban đêm nó rời khỏi nhà đòn, dưới lốt lũ gián, lũ chuột, lũ rệp, và nó tỏa ra khắp các gian phòng ẩm ướt, trên tất cả các nệm rơm, nó bò lúc nhúc trên khắp các sàn nhà, trong những kẽ hở, nó tràn ngập tất cả như một bóng tối tẩm thuốc độc.

Lalla đứng dậy, cô bước loạng choạng, hai bàn tay ép lên phần dưới bụng, nơi có một cơn đau đang trồi lên. Cô không nhìn ai nữa. Cô có thể đi đâu đây? Bọn họ thì vẫn sống, vẫn ăn, vẫn uống, vẫn nói năng, và trong khi đó thì cạm bẫy khép lại trên họ. Họ đã mất tất cả, họ bị đày ải, bị đánh đập, bị sỉ nhục, họ làm việc trong gió lạnh căm căm trên đường phố, dưới cơn mưa, họ đào những cái hố trong đất toàn đá sỏi, tay chân và đầu óc họ đờ đẫn, họ trở nên điên loạn vì những cái búa hơi. Họ đói khát, họ sợ hãi, họ lạnh cóng vì cô đơn và vì trống rỗng. Và khi họ dừng lại thì cái chết dâng lên quanh họ, ở đó, dưới chân họ, trong cửa hàng, nơi tầng trệt của khách sạn Sainte-Blanche. Ở đó, những tên phu nhà đòn với cặp mắt hung dữ xóa sổ họ, vùi dập họ, làm cho thân thể họ biến mất, thấy thế khuôn mặt họ bằng một chiếc mặt nạ sáp, đôi bàn tay họ bằng những cái bao tay thò ra khỏi lớp áo quần rỗng không của họ.

Đi đâu bây giờ, biến vào đâu bây giờ? Lalla muốn tìm một nơi ẩn nấp, vào phút cuối, như ngày nào, trong cái hang của Hartani, ở phía trên vách đá, nơi từ đó người ta chỉ thấy biển và bầu trời.

Cô tới tận quảng trường nhỏ, và ngồi trên chiếc ghế dài bằng nhựa, trước bức tường của căn nhà đổ nát, với khung cửa sổ trống hoác như những con mắt của một tên khổng lồ đã chết.

Sau đó, một dịch sốt gần như xuất hiện khắp nơi trong thành phố. Có thể do ngọn gió vừa bắt đầu thổi, vào cuối đông, không phải ngọn gió độc hại và bệnh tật như lúc ông lão Naman hấp hối; mà là một ngọn gió dữ dội và băng giá thổi vào các đại lộ thênh thang của thành phố cuốn bụi và báo cũ bay khắp nơi, một ngọn gió khiến người ta phải ngây ngất, loạng choạng. Lalla chưa từng cảm nhận một ngọn gió nào như vậy. Nó thổi vào trong đầu và xoáy thành cơn lốc, nó xuyên qua cơ thể như một luồng khí lạnh, tạo thành những cơn run rẩy mãnh liệt. Bấy giờ, ngay khi bước ra ngoài, vào buổi chiều đó, Lalla chạy thẳng về phía trước, không nhìn cả cửa hàng dịch vụ mai táng nơi người đàn ông mặc đồ đen đang muộn phiền.

Bên ngoài, ánh sáng chan hòa trên các đại lộ, bởi gió đã mang nó tới. Nó dội lên, nó ánh lên rực rỡ trên vỏ xe, trên cửa kính của những ngôi nhà. Nó cũng len vào đầu Lalla, nó rung vang trên da cô, nó lấp lánh trên tóc cô. Hôm nay, lần đầu tiên từ lâu lắm rồi, cô trông thấy quanh mình màu trắng muôn thuở của đá và cát, những ánh chói bén ngọt như đá lửa, như những vì sao. Xa xa trước mặt cô, ở cuối đại lộ thênh thang, trong màn sương ánh sáng, hiện ra những ảo ảnh, những nóc vòm, những tháp chuông, những tháp cao của giáo đường Hồi giáo và những đoàn lữ hành lẫn trong cảnh người, xe lúc nhúc.

Đó là ngọn gió ánh sáng từ phương Tây thổi tới, hướng về phía bóng tối. Như ngày nào, Lalla nghe ra tiếng ánh sáng lộp độp trên mặt đường nhựa, tiếng của ánh phản chiếu không dứt trên các mặt kính, tiếng than hồng tí tách. Cô đang ở đâu đây? Nhiều ánh sáng tới mức cô tưởng đâu mình đang đứng chơ vơ ở chính giữa một mạng lưới đầy kim nhọn. Có lẽ giờ đây cô đang bước đi trên vùng cát, đá mênh mông, nơi Hartani đang đợi cô, ở trung tâm sa mạc? Có lẽ nào do ánh sáng và gió mà cô vừa bước đi vừa mơ, và thành phố lớn này như sắp sửa tan biến, bốc hơi trong hơi nóng của mặt trời vừa mọc sau cái đêm hãi hùng?

Tới góc một con đường, gần cầu thang dẫn tới nhà ga, Radicz tên ăn mày đã đứng trước mặt cô. Mặt nó lộ vẻ mệt mỏi và lo âu, và Lalla khó mà nhận ra nó bởi đứa thiếu niên giờ đây đã giống một người đàn ông. Nó mặc một bộ đồ lạ mà Lalla chưa trông thấy bao giờ, một bộ com lê màu hạt dẻ rộng thùng thình trên thân thể xương xẩu, và mang một đôi giày da đen to tướng hẳn phải gây thương tích cho đôi bàn chân trần.

Lalla những muốn nói chuyện với nó, muốn bảo cho nó biết là ông Ceresola đã chết và cô sẽ không bao giờ quay trở lại làm việc tại khách sạn Sainte-Blanche nữa, cũng không trở lại bất kỳ một gian phòng nào trong số những gian phòng kia nơi cái chết có thể tới bất cứ lúc nào và biến người ta thành một chiếc mặt nạ sáp; nhưng vì nhiều gió và tiếng động quá nên cô không thể nói được, vậy là cô khoe với Radicz nắm tiền nhàu nát trong tay mình.

"Nhìn này!"

Radicz mở to mắt, nhưng nó không đặt câu hỏi. Có thể nó nghĩ rằng Lalla đã ăn cắp món tiền đó hoặc còn tệ hơn nữa.

Lalla cất tiền vào túi áo khoác. Đó là tất cả những gì còn lại của những ngày đã qua sống trong cái đen đúa của khách sạn, miệt mài cọ rửa những tấm thảm nhựa với cái bàn chải bằng cỏ gà, và quét dọn các gian phòng xám xịt nồng nặc mùi mồ hôi và thuốc lá. Khi cô nói với ông chủ khách sạn rằng cô nghỉ, ông ta cũng chẳng nói gì. Ông ta rời khỏi cái giường cũ kỹ không được thu dọn bao giờ và bước tới tủ sắt ở cuối phòng. Ông ta lấy tiền, đếm tiền, thêm một tuần trả trước và đưa tất cả cho Lalla, rồi ông ta đi nằm trở lại, không nói gì thêm. Ông ta làm tất cả những việc đó không chút hối hả, trong bộ đồ ngủ, với đôi má cạo gọt cẩu thả cùng mái tóc bẩn thỉu, và sau đó ông ta tiếp tục đọc báo như thể trên đời này chẳng còn chuyện gì khác quan trọng nữa.

Thế là giờ đây, Lalla đang say sưa với tự do. Cô nhìn quanh, những bức tường, những khung cửa sổ, những chiếc ô tô, những con người, tất cả như chỉ còn là những hình dạng, những hình ảnh, những bóng ma mà gió và ánh sáng sắp sửa quét sạch.

Radicz có vẻ khổ sở làm sao khiến Lalla phải động lòng thương hại.

"Tới đây!"

Cô nắm tay đứa con trai và kéo nó băng qua đám đông đang đi lại lộn xộn. Họ cùng bước vào một cửa hàng thật lớn, nơi chói lòa ánh sáng, không phải thứ ánh sáng lộng lẫy của mặt trời, mà là một thứ ánh sáng trắng toát và gay gắt phản chiếu từ vô số những tấm gương. Nhưng thứ ánh sáng này cũng khiến người ta ngây ngất, nó gây choáng váng và làm lóa mắt. Với Radicz đang bước loạng choạng phía sau, Lalla băng qua khu vực nước hoa, mỹ phẩm, tóc giả, xà phòng thơm. Cô dừng lại mỗi nơi một chút, cô đưa xà phòng lên mũi cho Radicz ngửi rồi mua nhiều bánh đủ màu. Tiếp đến là những lọ nước hoa mà cô hít ngửi khi bước dọc các lối đi, điều đó khiến cô chóng mặt đến buồn nôn. Các màu son đỏ bôi môi, các màu lục đánh mí mắt, màu đen, màu đất son, phấn nền, sáp xức tóc, kem, lông mi giả, món tóc giả, Lalla đòi xem tất cả và đưa cho Radicz xem tất cả, nhưng nó chẳng nói gì; sau đó cô chọn thật lâu một lọ sơn móng tay màu gạch nhỏ nhắn, vuông vức cùng một thỏi son môi màu hồng điều. Cô ngồi trên một chiếc ghế đẩu cao, trước một tấm gương, và cô thử màu lên mu bàn tay trong khi cô bán hàng có mái tóc màu rơm nhìn cô với đôi mắt ngốc nghếch.

Ở tầng trên, Lalla len lỏi giữa những đám áo quần, bàn tay vẫn không buông Radicz. Cô chọn một cái áo thun ngắn tay, một bộ quần yếm bảo hộ lao động bằng vải bò xanh, rồi một đôi giày quần vợt và một đôi vớ đỏ. Cô bỏ lại phía sau, trong phòng thử, chiếc váy dài cũ màu xám và đôi dép cao su của cô, nhưng cô giữ lại chiếc áo khoác màu hạt dẻ bởi cô rất thích nó. Giờ đây cô bước đi nhẹ nhàng hơn, nhún nhảy trên đế giày cao su, một tay đút túi quần. Mái tóc đen của cô xõa xuống trên cổ áo khoác, từng món tóc dày lấp lánh dưới ánh đèn điện trắng toát.

Radicz nhìn cô và thấy cô đẹp, nhưng nó không dám nói điều đó với cô. Đôi mắt nó ánh lên niềm vui. Trong màu đen của tóc Lalla và trong màu đồng đỏ của khuôn mặt cô chừng như có ánh lửa bập bùng. Giờ đây ánh đèn như làm sống lại màu nắng sa mạc, và cô như đã tới thẳng đó, tới cửa hàng Prisunic này, trên con đường phát xuất từ những cao nguyên đá.

Có lẽ tất cả đều đã thật sự biến mất, có lẽ cửa hàng lớn đang chơ vơ nơi trung tâm của một sa mạc vô tận, giống như một pháo đài bằng đá và bùn. Nhưng chính là cát đang bao quanh toàn bộ thành phố, cát siết chặt lấy nó, và người ta nghe tiếng răng rắc từ phần nổi của các tòa nhà bê tông, trong khi đó những kẽ nứt chạy dài trên mấy bức tường và những tâm kính của các tòa nhà chọc trời rơi xuống.

Chính cái nhìn của Lalla mang sức mạnh nóng bỏng của sa mạc. Ánh sáng hừng hực trên mái tóc đen của cô, trên búi tóc dày mà cô vừa bện nơi hõm vai vừa bước đi. Ánh sáng mãnh liệt trong đôi mắt màu hổ phách của cô, trên làn da cô, trên đôi gò má lồ lộ của cô, trên đôi môi cô. Bây giờ, trong cửa hàng kín đầy tiếng ồn và ánh điện, mọi người giạt ra, dừng lại trước lối đi của Lalla và Radicz tên ăn mày. Đàn bà, đàn ông đều đứng lại ngạc nhiên bởi chưa từng trông thấy ai giống họ. Ở giữa lôi đi, Lalla bước tới trong bộ quần yếm màu sậm, áo khoác nâu mở ra để lộ cổ và khuôn mặt màu đồng của cô. Cô không cao lớn, tuy nhiên cô có vẻ hiên ngang khi bước tới giữa lối đi và khi bước vào cầu thang cuốn để xuống tầng trệt.

Đó là do tất cả ánh sáng phát ra từ đôi mắt cô, từ làn da cô, từ mái tóc cô, thứ ánh sáng gần như siêu nhiên. Sau cô là đứa con trai kỳ lạ, gầy guộc, mặc bộ đồ người lớn, hai bàn chân trần trong đôi giày da đen. Mái tóc đen và dài che phủ khuôn mặt hình tam giác của nó với đôi má hóp, đôi mắt sâu. Nó lặng lẽ đi phía sau, hai cánh tay không động đậy, dáng nghiêng nghiêng trông như một con chó sợ sệt. Mọi người cũng nhìn nó với vẻ kinh ngạc, như thể nó là một cái bóng tách ra từ một thân thể. Nỗi sợ hiện rõ trên mặt nó, nhưng nó thử che giấu đi bằng một nụ cười kỳ cục, gượng gạo, giống như là nhăn mặt  hơn.

Thỉnh thoảng, Lalla quay lại, cô ra dấu với nó hoặc nắm tay nó:

"Đến đây!"

Nhưng rồi sau đó đứa con trai lại vội giật ra xa.

Khi họ bước trở ra ngoài đường, trong nắng và gió, Lalla hỏi nó:

"Mày có đói không?"

Radicz nhìn cô với đôi mắt sáng rực, đầy vẻ háo hức.

"Tụi mình đi ăn", Lalla nói. Cô khoe những tờ giấy bạc nhàu nát còn lại trong túi quần mới.

Dọc các đại lộ thênh thang thẳng tắp, mọi người đang bước đi, một số bước nhanh, số khác lê đôi chân chậm bước. Những chiếc ô tô luôn chạy dọc vỉa hè, như thể chúng đang rình rập một cái gì đó, một ai đó, một chỗ nào đó để đậu lại. Có những cánh chim yến trên bầu trời không mây, chúng sà xuống dọc con đường, buông tiếng kêu chói tai. Lalla lấy làm hài lòng được bước đi như vậy, vừa đi vừa nắm tay Radicz, không nói gì, như thể họ đang đi về phía cuối trời để không bao giờ quay trở lại nữa. Cô nghĩ tới những xứ sở ở bên kia biển, những vùng đất đỏ và vàng, những tảng đá đen sừng sững trong cát, như những cái răng. Cô nghĩ tới những con mắt nước ngọt mở ra bầu trời cùng mùi vị của ngọn gió nóng thổi tung bụi và xô các cồn cát tiến tới. Cô lại nghĩ tới cái hang của Hartani ở trên vách đá, nơi cô đã trông thấy bầu trời, chỉ có bầu trời. Giờ đây cô như đang đi về phía xứ sở đó, dọc theo các đại lộ, cô như đang quay bước trở lại. Mọi người giạt ra trên lối họ đi, mắt nheo lại vì ánh sáng, họ ngơ ngác, chẳng hiểu gì. Cô đi qua trước mặt họ mà không trông thấy họ, như đi xuyên qua một đám những cái bóng. Lalla không nói gì. Cô siết bàn tay Radicz thật chặt, cô đi thẳng tới trước, hướng về phía mặt trời.

Khi họ ra tới biển, gió thổi mạnh hơn, hất tung mọi thứ. Những chiếc ô tô bấm còi inh ỏi, bị mắc kẹt trong đám tắc nghẽn ở bến cảng. Nỗi sợ lại hiện rõ trên khuôn mặt Radicz, và Lalla nắm tay nó thật chặt để trấn an nó. Cô không được chần chừ, nếu không cơn ngây ngất vì gió và ánh sáng sẽ tan biến, sẽ trả họ về với chính họ, và họ sẽ không còn can đảm để được tự do nữa.

Họ đi dọc các bến tàu mà không nhìn những con tàu với cột buồm đang rung vang. Ánh phản chiếu từ mặt nước nhảy múa trên đôi má Lalla, khiến làn da màu đồng và mái tóc cô lấp lánh. Ánh sáng quanh cô đỏ rực, một màu đỏ của than đang cháy. Đứa con trai nhìn cô, nó để cho hơi nóng toát ra từ Lalla len vào nó, làm nó ngây ngất. Tim nó đập mạnh, vang dội ờ hai bên thái dương nó, trong cổ nó.

Giờ đây, nhà hàng lớn đã hiện ra với những bức tường trắng cao ngất, những tấm kính lớn. Chính đó là nơi cô muốn tới. Phía trên cửa, có hàng cột cờ với những lá cờ sặc sỡ bay phần phật trong gió. Lalla biết rõ ngôi nhà này, từ lâu cô đã đứng nhìn nó từ xa, nó trắng toát với những tấm kính lớn phản chiếu ánh sáng mặt trời của buổi hoàng hôn.

Cô đẩy cánh cửa kính, bước vào không ngần ngại. Gian phòng lớn chìm đắm trong bóng tối mờ mờ, nhưng trên những cái bàn tròn, mấy chiếc khăn trải bàn vẫn tạo thành những đốm sáng lộng lẫy. Trong phút chốc, Lalla trông thấy tất cả một cách rõ ràng: những bó hoa màu hồng trong bình pha lê, những bộ đồ ăn bằng bạc, những cái ly nhiều dáng vẻ, những chiếc khăn ăn trắng tinh, rồi những chiếc ghế bọc nhung màu xanh nước biển, và sàn ván bằng gỗ đánh xi nơi những anh bồi mặc đồng phục trắng qua lại. Tất cả đều có vẻ không thực và xa lạ, thế mà chính đây là nơi cô đang bước vào, cô đi từ từ, không gây tiếng động trên sàn ván, bàn tay cô nắm chặt bàn tay Radicz tên ăn mày.

"Tới đây", Lalla nói. "Tụi mình tới ngồi đằng kia đi!"

Cô chỉ vào một cái bàn gần cửa sổ lớn. Họ băng qua gian phòng của nhà hàng. Quanh những cái bàn tròn, những người đàn ông, những người đàn bà ngẩng đầu trên đám đĩa của họ và ngừng nhai, ngừng nói. Các anh bồi dừng lại giữa chừng với chiếc muỗng vùi trong đĩa cơm, hoặc chai vang trắng nghiêng nghiêng, để chảy vào ly một làn rượu thật mỏng sủi bọt giống như ngọn lửa đang tắt ngấm. Sau đó Lalla và Radicz ngồi vào bàn, mỗi người một bên chiếc khăn trải bàn đẹp màu trắng, ngăn cách bằng một bó hoa hồng. Bây giờ mọi người lại bắt đầu nhai, lại bắt đầu nói, nhưng thấp giọng hơn, và rượu lại bắt đầu chảy ra, muỗng lại xới cơm, và những giọng nói thì thầm bị át bởi tiếng ồn ào của những chiếc ô tô đang chạy vụt qua trước những tấm kính lớn giống như những con cá quái đản trong bể kính.

Radicz không dám nhìn quanh. Nó chỉ nhìn đăm đăm vào khuôn mặt Lalla. Nó chưa từng trông thấy một khuôn mặt nào đẹp đẽ, trong sáng hơn. Ánh sáng từ cửa sổ soi sáng mái tóc đen dày, tạo thành một ánh lửa quanh khuôn mặt Lalla, trên cổ cô, trên đôi vai cô, đến tận đôi bàn tay cô đặt trên khăn trải bàn trắng. Đôi mắt Lalla giống hai hòn đá lửa, màu kim loại và màu lửa, còn khuôn mặt cô giống một chiếc mặt nạ đồng láng lẩy.

Một người đàn ông vóc người cao lớn đang đứng trước bàn họ. Hắn mặc một bộ com lê đen, áo sơ mi của hắn cũng trắng như khăn trải bàn. Khuôn mặt hắn mập bự, ẻo lả và trông có vẻ khó chịu, với một cái miệng không có môi. Đúng ra hắn sắp sửa mở miệng để bảo hai cô cậu nhóc tì xéo đi ngay và không được lôi thôi gì cả, nhưng khi cái nhìn u buồn của hắn bắt gặp cái nhìn của Lalla, thì ngay lập tức hắn quên mất điều mình định nói. Cái nhìn của Lalla cứng như đá lửa, trông mãnh liệt đến đỗi người đàn ông mặc đồ đen phải nhìn lảng đi nơi khác. Hắn lùi ra sau một bước như sắp đi, rồi hắn nói bằng một giọng nghèn nghẹn kỳ lạ:

"Cô cậu... cô cậu có muốn uống gì không?"

Lalla vẫn nhìn hắn đăm đăm, không chớp mắt

"Tụi này đói lắm", cô nói gọn lỏn. "Mang cái gì cho tụi này ăn đi."

Người đàn ông mặc đồ đen đi ra xa rồi trở lại đặt thực đơn lên bàn. Nhưng Lalla trả lại tấm bìa cứng, và đôi mắt cô không ngừng ngó chòng chọc vào đôi mắt người đàn ông. Có thể chốc lát nữa thôi, hắn sẽ nhớ ra mối hiềm thù của hắn, và hắn sẽ xấu hổ vì nỗi lo sợ của hắn.

"Ông hãy cho tụi này những món giông như họ", Lalla gọi đồ ăn. Cô chỉ nhóm người đang ngồi ở bàn bên, những người thỉnh thoảng vẫn quay nửa người lại quan sát họ qua cặp kính.

Người đàn ông đi nói với một anh bồi, người vừa đẩy tới một chiếc xe con chất đày các món ăn đủ màu. Trên mấy cái đĩa, anh bồi đặt những trái cà chua, những lá rau diếp, những miếng cá trỏng, những trái ô liu cùng những nụ bạch hoa, khoai tây lạnh, trứng tán thành bột vàng, và nhiều món khác nữa. Lalla nhìn Radicz ăn vội ăn vàng, đầu cúi xuống cái đĩa của nó như một con chó đang say sưa gặm nhấm, và cô muốn bật cười.

Ánh sáng và gió tiếp tục múa may cho riêng cô, ngay ở nơi này, trên đám ly tách, bát đĩa, trên những tấm gương gắn trên tường, trên những bó hoa. Những đĩa thức ăn to tướng, hấp dẫn được lần lượt đưa tới trên bàn, với đủ các món mà Lalla không biết: những con cá trong nước xốt màu cam, những đống rau, những đĩa thức ăn màu đỏ, màu lục, màu nâu với một cái vòm bạc đậy bên trên mà Radicz nhấc lên để hít hà mùi hương. Tay quản lý nhà hàng trịnh trọng rót cho họ một ly rượu vang màu hổ phách, rồi rót vào một cái ly lớn và nhẹ khác, một thứ rượu vang màu hồng ngọc, gần như đen. Lalla nhúng môi vào thức uống, nhưng chính màu sắc là thứ cô đang uống thì đúng hơn, đồng thời cô nhìn xuyên qua nó. Chính ánh sáng mới làm cho họ say hơn là rượu, cả màu sắc cùng mùi hương của thức ăn nữa. Radicz ăn tới tấp tất cả các món cùng một lúc, và nó lần lượt uống từng ly rượu. Nhưng Lalla gần như không ăn; cô chỉ lo nhìn đứa con trai đang ăn, và nhìn những người khác trong phòng, họ như hóa đá trước các đĩa thức ăn của hai người. Thời gian trôi chậm lại, hoặc chính cái nhìn của cô, cùng với ánh sáng, đã làm cho mọi sự trở nên ngưng đọng. Bên ngoài, những chiếc ô tô vẫn chạy trước tấm kính, và người ta trông thấy màu xám của biển ở khoảng giữa những con tàu.

Khi Radicz đã ăn hết tất cả các món, nó chùi miệng bằng khăn ăn, rồi tựa vào lưng ghế. Mặt nó hơi đỏ, và đôi mắt sáng rực.

"Ngon không?" Lalla hỏi

"Ngon", Radicz đáp gọn lỏn. Nó bị nấc cụt bởi ăn nhiều quá. Lalla cho nó uống một ly nước và bảo nó nhìn thẳng vào mắt cô cho tới khi cơn nấc cụt qua đi.

Người đàn ông mập bự mặc đồ đen tới gần bàn họ

"Cà phê chứ?"

Lalla lắc đầu. Khi tay quản lý nhà hàng mang hóa đơn tính tiền tới trên một cái khay, Lalla chìa nó ra cho hắn ta.

"Ông hãy đọc đi!"

Cô móc từ túi áo khoác ra xấp tiền nhàu nát, và cô tuần tự vuốt chúng thẳng lại trên Lớp khăn trải bàn. Tay quản lý nhận tiền. Hắn ta định bước đi nhưng lại đổi ý.

"Có một ông muốn nói chuyện với cô, ở bàn đằng kia, gần cửa ra vào."

Radicz nắm cánh tay Lalla và kéo cô thật mạnh.

"Đi, mình đi khỏi chỗ này đi!"

Khi tới gần cửa, Lalla trông thấy ở bàn cạnh đó một người đàn ông trạc ba mươi tuổi có dáng vẻ rầu rầu.

"Tôi, xin lỗi đã bắt chuyện với cô như thế này, nhưng tôi..."

Lalla vừa nhìn thẳng vào mặt anh ta vừa mỉm cười

"Là thế này, tôi là thợ chụp hình, và tôi rất muốn chụp cho cô những tấm hình, khi nào cô thích."

Bởi Lalla không trả lời mà cứ mỉm cười, nên anh ta càng lúc càng rối lên.

"Chính vì... tôi đã trông thấy cô ở đằng kia, mới đây thôi, khi cô bước vào nhà hàng, và thật... thật lạ thường, cô rất... Đúng là lạ thường."

Anh ta móc cây bút bi từ túi áo vest ra, và anh ta ghi nhanh địa chỉ cùng tên mình lên một mảnh giấy. Nhưng Lalla lắc đầu và không chịu cầm mảnh giấy:

"Tôi không biết đọc", cồ nói

"Vậy thì hãy cho tôi biết cô ở đâu?" người thợ chụp hình hỏi. Anh ta có đôi mắt màu lục-xám, thật buồn bã và ướt át như mắt loài chó. Lalla nhìn anh ta với đôi mắt sáng rực của mình, và người đàn ông còn tìm cách nói điều gì đó nữa.

"Tôi ở tại khách sạn Sainte-Blanche." Lalla nói. Rồi cô cất bước đi thật nhanh.

Bên ngoài Radicz tên ăn mày đang đợi cô. Gió làm cho mái tóc dài xõa xuống khuôn mặt gầy guộc của nó. Nó có vẻ không hài lòng. Khi Lalla nói chuyện với nó thì nó nhún vai.

Họ cùng bước đi tới tận biển mà vẫn không biết họ đi đâu. Nơi đây biển không giống như bãi biển của Naman ông lão đánh cá. Đó là một bức tường xi măng lớn chạy dọc bờ biển, bám chặt vào những mỏm đá màu xám. Từng đợt sóng ngắn vỗ vào hõm đá tạo nên những cơn bùng vỡ; bọt nước tung tóe như lớp sương mù. Nhưng cũng hay, Lalla thích đưa lưỡi liếm môi và cảm nhận vị của muối. Cùng với Radicz, cô bước xuống giữa những mỏm đá, tới một cái hốc ngoằn ngoèo kín gió. Nơi đây, mặt trời thiêu đốt dữ dội, nó lấp lánh trên mặt biển, ở ngoài khơi, và trên những tảng đá đẫm muối. Sau những tiếng ồn ào của thành phố, và sau tất cả những mùi kỳ dị kia tại nhà hàng, được ở đây thật thích, chẳng có gì ngoài biển và bầu trời trước mặt. Không xa về phía Tây, có vài hòn đảo nhỏ, mấy ngọn núi đá màu đen nhô khỏi mặt biển như những con cá voi - chính Radicz đã nói điều đó. Cũng có cả những con tàu nhỏ với một cánh buồm lớn màu trắng, trông như đồ chơi của trẻ nhỏ.

Khi mặt trời bắt đầu xuống thấp trên bầu trời, và khi ánh sáng dịu lại trên sóng biển, trên các tảng đá, và khi gió cũng thổi bớt mạnh đi, người ta muốn được mơ mộng, được nói năng. Lalla nhìn đám cây nhỏ mập mạp toát ra mùi mật và tiêu; chúng run rẩy trước từng cơn gió mạnh, trong các hốc đá xám, trước biển. Cô nghĩ phải chi mình được trở thành bé xíu đến mức có thể sống trong khóm cây con kia; bấy giờ hẳn cô sẽ cư ngụ trong một cái hốc đá và chỉ cần một giọt nước cũng đủ cho cô uống một ngày, một mẩu vụn bánh mì cũng đủ cho cô ăn hai ngày.

Radicz móc từ trong túi chiếc áo vest cũ màu hạt dẻ ra một gói thuốc lá hơi bẹp, và nó đưa cho Lalla một điếu. Nó nói nó không bao giờ hút thuốc trước mặt người khác, mà chỉ hút ở nơi nào nó thích. Nó nói rằng với Lalla, đây là lần đầu tiên nó hút trước mặt một ai đó. Đó là những điếu thuốc Mỹ có đầu lọc và chúng toát ra một thứ mùi mật khiến người ta phát buồn nôn. Cả hai vừa chậm rãi hút vừa nhìn biển trước mặt. Gió thổi làn khói lam bay đi.

"Bồ có muốn mình kể cho bồ nghe về nơi mình ở, dưới kia, bên những kho chứa không?"

Giờ đây, giọng Radicz đã thấy đổi hẳn, hơi khàn khàn, như thể cổ họng nó nghẹn ngào vì xúc động. Không nhìn Lalla, nó vừa nói vừa hút thuốc cho tới khi mẩu thuốc làm bỏng cả môi và các đầu ngón tay.

"Trước kia, mình không ở với ông chủ, bồ biết đó. Mình ở với cha mẹ trong một chiếc xe moóc, bọn mình đi từ phiên chợ này tới phiên chợ khác, gia đình mình có một gian hàng bắn bia, không phải với những khẩu cạc bin mà với những trái cầu và vỏ đồ hộp. Và rồi cha mình chết, vì gia đình đông con và không đủ tiền, mẹ mình đã bán mình cho ông chủ và mình tới ở đây, Marseille này. Lúc đầu mình không biết mẹ mình đã bán mình, nhưng bữa nọ mình muốn bỏ đi thì ông chủ chụp mình lại, đánh đập mình và bảo mình không thể trở về với mẹ mình được nữa bởi bà đã bán mình rồi, và bây giờ ông đã trở thành như cha mình, thế là sau đó mình không rời khỏi chỗ của ông nữa vì mình cũng không còn muốn gặp mẹ. Lúc đầu mình buồn ghê bởi chẳng quen biết ai cả, và mình chơ vơ một mình. Nhưng sau đó, mình quen dần bởi ông chủ cũng tử tế, tụi này muốn ăn gì ông cũng cho, và mình thấy vậy còn tốt hơn là ở lại với mẹ bởi bà không muốn lo cho mình nữa. Bọn này gồm sáu đứa ở với ông chủ, lúc đầu là bảy, nhưng một đứa đã chết, nó bị viêm phổi rồi chết ngay. Thế là tụi này tới ngồi ở những chỗ mà ông chủ đã trả tiền, và tụi này ăn xin, buổi chiều thì đem tiền về, giữ lại chút đỉnh, còn lại thì đưa cho ông chủ để ông lo cái ăn. Ông chủ luôn bảo tụi này là phải cảnh giác để khỏi bị cớm hốt, bằng không sẽ vào sở cứu tế xã hội và ông không thể lãnh ra được. Do vậy mà tụi này không bao giờ ở một chỗ nào được lâu cả, sau đó ông chủ phải đưa tụi này tới chỗ khác. Ban đầu tụi này ở trong một nhà kho ở phía Bắc, sau đó tụi này có một chiếc xe moóc giống như xe của cha mình, và tụi này cùng với đám du mục ở tạm trên các khoảng đất ở cửa ngõ thành phố. Bây giờ thì tụi này có một cái nhà tổ chảng để ở với nhau, ngay trước các kho chứa, và có những đứa trẻ khác nữa, chúng làm việc cho một ông chủ tên là Marcel, rồi còn có Anita với những đứa trẻ khác nữa, hai đứa con trai và ba đứa con gái, mình nghĩ đứa lớn nhất đúng là con gái của bà ấy. Hiện tụi này làm ăn ở phía nhà ga, nhưng không phải ngày nào cũng vậy, để khỏi bị phát hiện, và tụi này còn tới cả cảng, rồi tới dường Belsunce, hay tới đường Canebière. Nhưng bây giờ thì ông chủ bảo mình đã quá già để đi ăn mày, việc đó chỉ tốt cho đám trẻ con và con gái còn mình thì tới lúc phải làm ăn nghiêm chỉnh, ông dạy mình móc túi, chôm chỉa trong các cửa hàng, các khu chợ. Này, bồ thấy đó, bộ com lê này, cái áo sơ mi này, đôi giày này, tất cả là do ông chôm trong một cửa hàng cho mình đó, trong lúc mình canh chừng. Lúc nãy, nếu muốn, bồ có thể ra ngoài với chỗ quần áo mới mà chẳng mất đồng nào cả, dễ ợt, bồ chỉ cần chọn món bồ thích, mình sẽ chuyền cho bồ món đó, mình biết mánh lới mà. Thí dụ muốn chôm ví tiền thì phải có hai đứa, đứa này ra tay và chuyền ngay cho đứa kia để khỏi bị bắt quả tang. Ông chủ bảo mình có khiếu trong nghề này, bởi mình có hai bàn tay dài và dẻo. Ông bảo điều đó tốt cho việc chơi nhạc hoặc ăn cắp. Bây giờ tụi mình có ba đứa cùng làm chuyện đó, tính luôn con gái của mụ Anita, tụi mình viếng thăm các siêu thị, gần như khắp cả. Thỉnh thoảng ông chủ vẫn bảo mụ Anita, nào, mình đi siêu thị đi, thế là ông lấy hai đứa con trai, và có khi là con gái của mụ Anita cùng một đứa con trai, và đứa con trai thì lúc nào cũng là mình. Bồ biết không, các siêu thị thì lớn lắm, với rất nhiều lối đi đến nỗi bồ có thể lạc đấy, với những thứ để ăn, quần áo, giày dép, xà phòng, đĩa nhạc, tất tật. Vậy là, cứ hai người một, tụi mình làm ăn nhanh gọn. Tụi mình có một túi xách hai đáy để đựng các món lặt vặt, các thứ để ăn, các thứ khác thì Anita đặt trước bụng mụ, mụ vẫn độn trong áo cái giống gì tròn tròn như thể mụ đang mang bầu, còn ông chủ thì mặc một cái áo khoác không thấm nước với nhiều túi ở khắp bên trong, vậy là tụi mình vơ hết những thứ gì tụi mình thích và chuồn! Bồ biết không, lúc đầu mình cũng sợ bị tóm lắm, nhưng điều bắt buộc là phải chọn đúng thời cơ và không được chần chờ. Nếu chần chờ, bồ sẽ bị bọn giám sát phát hiện ngay. Bây giờ thì mình rất giỏi nhận ra bọn giám sát, thậm chí từ rất xa, tất cả bọn họ đều có cùng cách đi đứng, cách liếc mắt, mình có thể nhận ra bọn họ từ khoảng cách một cây số. Với mình, điều mình thích nhất là làm ăn ngoài đường, với đám xế hộp. Ông chủ bảo ông sẽ dạy cho mình cách làm ăn trên những cái xế hộp, đó là ngón đặc biệt của ông mà. Có khi ông đi vào thành phố, rồi ông đem về một chiếc ô tô để mình tập luyện. Ông dạy mình cách mở khóa bằng một sợi dây sắt hoặc với một cái chìa khóa giả. Hầu hết những cái xế hộp, bồ có thể mở chúng bằng một chìa khóa giả. Sau đó, ông dạy mình kéo mấy sợi dây dưới cái bảng và tháo thiết bị chống trộm. Nhưng mà ông lại bảo mình còn quá trẻ để lái xe. Thế là mình đành phải chôm đồ trong xe, thông thường có cả đống thứ trong hộp đựng bao tay, sổ séc, giấy tờ, cả tiền cũng có, còn dưới các ghế ngồi thì có máy chụp hình, máy thu thanh. Mình thì thích làm ăn thật sớm, vào buổi sáng, một mình thôi, khi chẳng có ai ngoài đường, thỉnh thoảng mới có một con mèo, và mình rất thích nhìn mặt trời mọc, cùng bầu trời trong lành buổi sáng. Ông chủ cũng muốn mình tập mở khóa cửa các ngôi nhà, các biệt thự giàu có, ở nơi đây, gần biển, ông bảo chỉ cần hai đứa là có thể làm ăn ngon lành, bởi tụi này nhẹ và trèo tường giỏi. Thế là ông dạy tụi này các mánh khóe để mở khóa, và cả cửa sổ nữa. Ông thì không muốn làm chuyện đó nữa, ông bảo ông đã quá già và ông không thể chạy khi cần nữa, nhưng không phải vì lý do đó, mà vì ông đã bị tóm một lần rồi, và chuyện đó khiến ông lạnh cẳng. Mình đã từng đi một lần với một tay tên là Rito, nó lớn tuổi hơn mình, xưa kia nó từng làm việc cùng ông chủ và nó đã dẫn mình theo. Tụi này đi vào một con đường, gần khu Prado, nó đã phát hiện được một ngôi nhà, nó biết là không có người ở nhà. Mình thì không vô mà ở lại ngoài vườn trong khi Rito dọn tất cả những gì nó có thể dọn được, sau đó tụi này mang tất cả ra xe nơi ông chủ đang đợi. Mình rét là bởi chính mình phải ờ lại ngoài vườn để canh phòng, và mình nghĩ có lẽ mình sẽ đỡ rét hơn nếu mình vào trong nhà để ra tay. Nhưng mà phải rành rọt tất cả trước khi bắt đầu nếu không muốn bị tóm. Muốn vào trong, trước hết phải biết tìm ra cái cửa sổ thích hợp, rồi trèo lên, qua một cái cây hay một cái máng xối. Không được chóng mặt. Và cũng không được hốt hoảng, nếu mấy cớm tới, phải đứng im, hoặc nấp trên mái nhà, bởi nếu bỏ chạy, người ta sẽ bắt được bồ trong năm giây. Ông chủ dạy tụi này mọi điều, tại chỗ của bọn này, chỗ trọ ấy, ông bắt tụi này phải leo vô nhà, ông bắt tụi này phải đi trên mái nhà vào ban đêm, ông còn dạy tụi này nhảy như lính dù vậy, cái đó gọi là làm một cú lộn nhào. Nhưng ông bảo là bọn này không thể ở đó mãi được, bọn này sẽ mua một chiếc xe moóc và lên đường đi Tây Ban Nha. Mình thì khoái đi Nice, nhưng ông chủ thì thích Tây Ban Nha hơn. Bồ không muốn đi với bọn này à? Bồ biết không, mình sẽ nói với ông chủ rằng bồ là một người bạn, ông chủ sẽ không hỏi gì bồ đâu, mình sẽ chỉ nói với ông rằng bồ là bạn gái mình, và bồ sẽ sống với bọn này trong xe, như thế sẽ ổn đấy. Có thể bồ cũng sẽ học cách làm ăn trong các cửa hàng, hoặc tụi mình sẽ làm những vố xế hộp chung với nhau, mỗi đứa theo lượt của mình, như vậy thiên hạ sẽ bớt nghi ngờ đi, được chứ? Bồ biết không, mụ Anita dễ thương lắm, mình chắc chắn bồ sẽ quý mụ, đó là một người đàn bà tóc vàng và mắt xanh, chẳng ai nghĩ rằng mụ là dân du cư. Nêu bồ tới với bọn này thì không đi Nice cũng chẳng sao, đi Tây Ban Nha cũng chẳng sao, đi bất luận đâu...".

Radicz ngừng lời. Nó muốn hỏi Lalla nhiều điều, về chuyện đứa con trong bụng cô, nhưng không dám. Nó châm một điếu thuốc khác, và nó hút, thỉnh thoảng đưa điếu thuốc cho Lalla để cô rít một hơi. Cả hai cùng nhìn biển đẹp làm sao, nhìn những hòn đảo đen ngòm như lũ cá voi, và những con tàu đồ chơi đang từ từ tiến tới trên mặt biển chan hòa ánh sáng. Thỉnh thoảng, gió lại thổi thật mạnh khiến người ta ngỡ là bầu trời và biển sắp đổ nhào.

Giờ đây Lalla đang nhìn những tấm hình của cô trên các trang tạp chí, trên các trang bìa nhật báo. Cô nhìn những tập hình, những bản khắc, những hình mẫu màu, nơi khuôn mặt cô xuất hiện, gần như to bằng thật. Cô giở mấy cuốn tạp chí từ sau ra trước, giữ chúng hơi lệch sang một bên, đầu cô cúi xuống.

"Em có thích không?" người chụp hình hỏi với vẻ lo âu như thể đó là điều quan trọng.

Với cô điều đó chỉ khiến cô cười, điệu cười không thành tiếng, khoe những chiếc răng trắng ngà lấp lánh của cô. Cô cười trên tất cả điều đó, trên những tấm hình đó, trên những tờ báo đó, như thể đó là một trò đùa, như thể không phải cô đang xuất hiện trên những trang giấy đó. Trước hết, đó không phải là cô. Đó là Hawa, cái tên cô tự đặt cho mình, cái tên cô nói với người chụp hình, và hắn gọi cô bằng cái tên đó; hắn gọi cô như thế vào lần đầu tiên gặp cô nơi những bậc cầu thang của khu Panier, và hắn đã đưa cô về nhà hắn, trong căn hộ rộng trống hoác, ở tầng trệt một tòa nhà mới.

Giờ đây, Hawa hiện diện khắp nơi, trên các trang tạp chí, trên những bản khắc, trên các bức tường căn hộ. Hawa mặc toàn đồ trắng, một dây thắt lưng đen quanh eo, một mình giữa một bãi đá, không có bóng người; Hawa mặc đồ lụa đen, một chiếc khăn quàng kiểu thổ dân Apache quấn quanh trán; Hawa đứng trên các con đường quanh co của thành phố cổ, màu đất son, màu đỏ, màu vàng; Hawa đang đứng phía trên biển Địa Trung Hải, Hawa giữa đám đông ở đường Belsunce, hoặc trên bậc cầu thang nhà ga; Hawa mặc quần áo màu chàm, chân trần đứng trên mặt nhựa của bãi trước thành lũy rộng như sa mạc, với bóng những kho chứa và những ống khói nghi ngút; Hawa đang đi, đang nhảy múa, Hawa đang ngủ, Hawa với khuôn mặt mỹ miều màu đồng, với thân hình thon dài và láng lẩy, rực lên trong ánh sáng, Hawa với cái nhìn xuyên thấu, với mái tóc dày đen nhánh xõa xuống vai, hoặc bóng mượt vì nước biển trông như một chiếc mũ bằng nhựa tổng hợp.

Nhưng Hawa là ai? Mỗi ngày khi thức giấc trong phòng ngoài màu trắng-xám nơi cô ngủ trên một cái nệm hơi đặt ngay trên nền nhà, cô lặng lẽ vào rửa ráy trong phòng tắm, rồi cô ra ngoài qua cửa sổ, và cô đi qua các con đường của khu phố, không chủ định, cô thả bước tới tận biển. Người chụp hình thức giấc, hắn mở mắt, nhưng hắn không động đậy, hắn làm như không nghe thấy gì, để khỏi quấy rầy Hawa. Hắn biết cô là vậy đó, không nên thử giữ cô lại. Hắn chỉ cần để cửa sổ mở, để cô có thể vào như một con mèo.

Có khi cô chỉ về vào buổi tối. Cô lướt vào bên trong căn hộ qua cửa sổ. Người chụp hình nghe tiếng cô; hắn rời phòng kỹ thuật và đến ngồi bên cô nơi phòng ngoài để nói chuyện với cô trong chốc lát. Hắn luôn xúc động mỗi lần trông thấy cô, bởi khuôn mặt cô đầy ánh sáng và sức sống, và hắn hơi nheo mắt bởi từ bóng tối phòng kỹ thuật đi ra, hắn bị lóa mắt. Hắn luôn nghĩ mình có nhiều điều để nói với cô nhưng khi Hawa ở trước mặt hắn thì hắn không biết mình muốn nói gì nữa. Chính cô lại nói, cô kể lại những gì cô đã thấy, những gì cô đã nghe ngoài đường phố, và cô vừa nói vừa ăn bánh mì cô đă mua, trái cây, chà là mà cô mang hàng ký về căn hộ của người chụp hình.

Điều lạ thường nhất trong tất cả chuyện đó là các lá thư, chúng đến từ khắp nơi, đề tên Hawa trên phong bì. Chính những tờ báo thời trang, những tạp chí đã chuyển chúng tới khi đề thêm vào tên và địa chỉ của người chụp hình. Hắn thì vừa hạnh phúc vừa lo âu khi nhận được tất cả những lá thư đó. Hawa yêu cầu hắn đọc và cô vừa lắng nghe, đầu lúc nào cũng hơi nghiêng sang một bên, vừa uống trà bạc hà (giờ đây cái bếp nhỏ của người chụp hình chất đầy những hộp trà viên và trà ướp hoa nhài, cùng những gói bạc hà nhỏ). Đôi khi những bức thư lại nói lắm điều kỳ lạ, lắm điều thật ngốc nghếch do các cô gái viết, họ đã từng trông thấy những tấm hình của Hawa ở đâu đó và họ nói với cô như thể quen biết cô từ lâu rồi. Hoặc những lá thư của các cậu con trai si tình cô, họ bảo cô đẹp như Nefertiti hay như một nàng công chúa Inca, và họ rất mong gặp cô vào một ngày nào đó.

Lalla bật cười:

"Dối trá!"

Khi người chụp hình đưa cho cô xem những tấm hình hắn vừa hoàn tất, Hawa với đôi mắt hình quả hạnh, ánh lên như ngọc, cùng làn da màu hổ phách lấp lánh ánh sáng, đôi môi nở nụ cười có chút mỉa mai, và khuôn mặt nhìn nghiêng sắc nét, Lalla Hawa lại cười vang, cô lặp lại:

"Dối trá! Dối trá!"

Bởi cô nghĩ chúng không giống cô.

Cũng có những lá thư nghiêm túc nói về các hợp đồng, về tiền bạc, về các cuộc hẹn, về các buổi trình diễn thời trang. Chính người chụp hình quyết định tất cả, đảm đương tất cả. Hắn điện thoại cho các thợ may, hắn ghi chép các cuộc hẹn vào sô tay, hắn ký các hợp đồng. Chính hắn chọn kiểu mẫu, màu sắc, quyết định địa điểm chụp hình. Sau đó hắn đưa Hawa đi trên chiếc xe tải nhỏ màu đỏ hiệu Volkswagen của hắn, và họ đi thật xa, nơi không còn nhà cửa nữa, chỉ có những ngọn đôi xám phủ đầy bụi rậm cỏ gai, hoặc vào vùng châu thổ của con sông lớn, trên những bãi lầy trơn nhẵn, nơi bầu trời và mặt nước mang cùng một màu.

Lalla Hawa rất thích đi xa trên chiếc xe tải nhỏ của người chụp hình. Cô nhìn cảnh vật lướt quanh cửa kính, con đường đen chạy quanh co về phía cô, những ngôi nhà, những khu vườn, những khu đất bỏ hoang sổ tung ở một phía, kéo nhau đi. Thiên hạ đứng bên vệ đường, họ nhìn với cái vẻ trống rỗng, như trong một giấc mơ. Đây có thể là một giấc mơ mà Lalla Hawa đang trải qua, một giấc mơ trong đó thật sự không còn đêm lẫn ngày, không còn cái đói lẫn cái khát, chỉ có những khung cảnh toàn đá phấn và cây ngấy lướt qua, chỉ có những ngã tư đường, những thành phố trôi qua cùng với đường sá, nhà cửa, khách sạn.

Người chụp hình không ngừng chụp hình Hawa. Hắn đổi máy, hắn liệu chừng ánh sáng, hắn ân nút. Khuôn mặt Hawa hiện diện khắp nơi. Nó hiện diện trong ánh sáng mặt trời, được thắp sáng như một vầng hào quang trong bầu trời mùa đông, hoặc giữa lòng đêm tối, nó rung vang trong làn sóng máy thu thanh, trong lời nhắn trên điện thoại. Người chụp hình ru rú một mình trong phòng kỹ thuật, dưới ngọn đèn nhỏ màu cam, hắn mải miết nhìn vào khuôn mặt đang thành hình trên tờ giấy nhúng trong bồn axit. Trước tiên là đôi mắt, hai cái đốm to mỗi lúc một sâu thêm, rồi tới mái tóc đen, đường cong của đôi môi, hình dáng chiếc mũi, cái bóng dưới cằm. Đôi mắt đang nhìn vào cõi khác, như mọi khi Lalla Hawa vẫn thế, nhìn vào cõi khác, phía bên kia thế giới, và tìm người chụp hình bắt đầu đập nhanh hơn, bao giờ cũng vậy, như lần đầu tiên hắn đón bắt được ánh sáng từ cái nhìn của cô tại quán Galères, hoặc khi hắn tình cờ gặp cô sau này nơi những bậc cầu thang của thành phố cổ.

Cô mang đến cho hắn hình dáng của cô, hình ảnh của cô, không gì khác. Đôi khi là sự tiếp xúc với gan bàn tay cô, hoặc tia lửa điện khi tóc cô khẽ sượt qua người hắn, rồi tới mùi hương của cô, có phần hăng hắc, có phần nồng cay, như mùi cam quýt, rồi âm thanh giọng nói, tiếng cười trong vắt của cô. Nhưng cô là ai? Phải chăng cô chỉ là cái cớ của một giấc mơ mà hắn vẫn đuổi theo trong phòng kỹ thuật tăm tôi với những cái máy ảnh có phần xếp nếp và những thấu kính phóng to hình bóng đôi mắt cô, hình dáng nụ cười cô? Một giấc mơ mà hắn đang tạo nên cùng những người đàn ông khác trên khắp mặt báo và trên những tấm hình láng bóng của các tạp chí?

Hắn đưa cô đi bằng phi cơ tới tận thành phố Paris, họ ngồi xe taxi dưới bầu trời xám xịt, dọc theo sông Seine, tới những cuộc hẹn làm ăn. Hắn chụp hình trên những kè đá của con sông lầy bùn, trên những quảng trường lớn, trên những đại lộ dài vô tận. Hắn chụp không mỏi mệt khuôn mặt màu đồng của cô nơi ánh sáng lướt đi như nước. Hawa mặc một bộ áo liền quần bằng sa tanh đen, Hawa mặc một áo khoác không thấm nước màu xanh sẫm của đêm tối, tóc bện thành một bím dày. Mỗi khi cái nhìn của hắn gặp cái nhìn của Hawa, hắn thấy tim mình se thắt, và vì vậy mà hắn vội vã chụp hình, luôn luôn phải chụp nhiều hơn nữa. Hắn bước tới, hắn lùi lại, hắn đổi máy, hắn quỳ một gối xuống đất. Lalla nhạo báng hắn:

"Người ta bảo anh đang múa đấy!"

Hắn muốn nổi giận, nhưng không thể được. Hắn lau vầng trán đẫm mồ hôi, cung lông mày vừa trượt vào ông ngắm. Rồi bất chợt, Lalla bước ra khỏi vùng ánh sáng, bởi cô đã mệt vì bị chụp hình mãi. Cô bỏ đi. Còn hắn, để khỏi cảm thấy sự trống rỗng, hắn tiếp tục nhìn cô suốt nhiều tiếng đồng hồ trong bóng tối của phòng kỹ thuật dã chiến nơi buồng tắm của phòng khách sạn, hắn vừa đếm nhịp tim mình vừa chờ khuôn mặt mỹ miều hiện lên trong bồn axit, nhất là cái nhìn, thứ ánh sáng thăm thẳm toát ra từ đôi mắt xếch, thứ ánh sáng có màu của bóng tối. Nhìn từ xa hơn, cái nhìn ấy giống như một kẻ nào khác đang bí mật nhìn bằng hai con ngươi kia, đang lặng lẽ phán xét. Rồi tới những gì hiện ra sau đó, từ từ, giống như một áng mây đang hình thành, vầng trán, đường nét của đôi gò má cao, làn da màu đồng dạn dày với nắng gió. Có cái gì đó bí ẩn nơi cô, đang tình cờ vén mở trên giấy, cái gì đó mà người ta có thể trông thấy, nhưng không thể chiếm hữu được, cho dù người ta có chụp hình trong từng giây của đời cô, cho tới lúc chết. Lại còn có nụ cười nữa chứ, nó thật dịu dàng, hơi mỉa mai một chút, nó làm hõm hai khóe môi và khiến cho hai con mắt xếch hẹp lại. Đó là tất cả những gì người chụp hình muốn đón bắt bằng máy ảnh của mình, sau đó tái hiện trong bóng tối của phòng kỹ thuật. Thỉnh thoảng hắn có cảm tưởng tất cả những cái đó sắp hiện ra thật sự, nụ cười, ánh sáng của đôi mắt, vẻ đẹp của những đường nét. Nhưng điều đó chỉ kéo dài trong một khoảnh khắc thật ngắn ngủi. Trên tờ giấy nhúng trong axit, hình chụp động đậy, biến đối, mờ nhạt đi, phủ đầy bóng tối, như thế chính hình ảnh đã xóa nhòa con người đang sống.

Phải chăng là ở nơi khác trong tấm hình? Phải chăng là ở trong dáng đi, trong cử động? Người chụp hình ngắm nhìn những cử chỉ của Lalla Hawa, cách cô ngồi, cách cô cử động đôi bàn tay với lòng bàn tay mở ra, tạo thành một đường cong hoàn hảo từ ngân khuỷu tay tới đầu các ngón tay. Hắn nhìn đường nét của cái gáy, tấm lưng mềm mại, hai bàn tay và hai bàn chân to, hai bờ vai, và mái tóc đen dày với những ánh phản chiếu màu tro, xõa xuống vai thành những món tóc xoăn lớn. Hắn nhìn Lalla Hawa, và trong từng lúc, hắn như trông thấy một khuôn mặt khác mấp mé bên khuôn mặt cô gái, một thân thể khác đằng sau thân thể cô; gần như không thể nhận ra, nó nhẹ nhàng, nó thoảng qua, một con người khác xuất hiện trong bề sâu thăm thẳm, rồi tan biến, để lại một ký ức đang chập chờn. Ai đó? Người mà hắn gọi là Hawa, cô là ai, cô thật sự tên gì?

Đôi khi Lalla nhìn hắn, hoặc cô nhìn thiên hạ, trong các quán ăn, trong các đại sảnh ở phi cảng, trong các văn phòng, cô nhìn họ như thể đơn giản là đôi mắt cô sắp sửa xóa nhòa họ, đưa họ trở về với hư vô vốn di là nơi chôn của họ. Khi cô có ánh nhìn kỳ lạ đó, người chụp hình cảm thấy một cơn run, như một cái lạnh đang len vào hắn. Hắn không biết đó là cái gì. Có thể đó là con người khác trong Lalla Hawa đang nhìn ngắm và phán xét thế giới, bằng đôi mắt của cô, như thể trong khoảnh khắc đó, tất cả, thành phổ khổng lồ này, con sông này, những quảng trường này, những đại lộ này, tất cả đều tan biến và để lộ ra khoảng sa mạc mênh mông, cát, bầu trời, gió…

Thế là người chụp hình đưa Hawa tới những nơi giống như sa mạc; những bình nguyên bát ngát đầy sỏi đá, những vùng đầm lầy, những bãi đất trước thành lũy, những vùng đất bỏ không. Dưới mắt hắn, Hawa đang bước đi trong ánh sáng mặt trời, và cái nhìn của cô đảo khắp chân trời như cái nhìn của lũ chim săn mồi, tìm kiếm một hình bóng, một bóng dáng. Cô nhìn hồi lâu, như đang thật sự tìm kiếm một người nào đó; rồi cô đứng im trên cái bóng của mình, trong khi người chụp hình bắt đầu chụp.

Cô tìm gì? Cô mong muốn gì ở cuộc đời này? Người chụp hình nhìn vào đôi mắt cô, khuôn mặt cô, và hắn cảm thấy mối lo thăm thẳm sau thứ ánh sáng mãnh liệt của cô. Còn có cả sự dè chừng, bản năng trốn chạy, cái thứ tia sáng kỳ lạ đôi khi vẫn thoảng qua trong đôi mắt loài thú hoang dã. Một hôm, cô đã nói với hắn điều đó, trong sự mong đợi của hắn, cô đã ôn tồn nói với hắn về đứa con cô mang trong mình đang làm cho bụng cô trở nên tròn trịa và làm cho cặp vú cô căng phồng, và:

"Một ngày nào đó, anh biết không, tôi sẽ đi, tôi sẽ ra đi, và anh đừng cố giữ chân tôi lại, bởi tôi sẽ ra đi mãi mãi..."

Cô không ham muốn tiền bạc, cô không quan tâm tới nó. Mỗi lần người chụp hình đưa cô tiền - tiền công cho những giờ làm mẫu - Hawa cầm lấy những tờ giấy bạc, chọn một hoặc hai tờ, rồi cô trả lại hắn phần còn lại. Cũng có khi chính cồ cho hắn tiền, những nắm giấy bạc và đồng xu cô móc ra từ túi chiếc quần yếm, như thể cô không muốn giữ lại gì cho mình cả.

Hoặc cô đi khắp các con đường trong thành phố, tìm kiếm những người ăn mày ở các góc tường, và cô cho họ tiền, cũng từng nắm tiền xu, cô cẩn thận đỡ tay họ để tiền khỏi rơi. Cô cho tiền những phụ nữ du cư che mạng, đi chân trần lang thang trên các đại lộ và những bà lão mặc đồ đen ngồi xổm ở cửa vào các bưu cục; những kẻ không nhà nằm dài trên ghế băng, trong các công viên nhỏ, và những ông lão đi lục lạo thùng rác nhà giàu khi đêm xuống. Tất cả những con người đó, họ đều biết cô, và khi thấy cô tới, họ nhìn cô với đôi mắt sáng rực. Những kẻ không nhà tưởng rằng cô là gái làng chơi, bởi chỉ có gái làng chơi mới cho họ lắm tiền đến thế, và họ đùa giỡn, cười cợt vang dậy, nhưng dù sao họ vẫn có vẻ hài lòng khi gặp cô.

Giờ đây, khắp nơi ai cũng nói về Hawa. Ở Paris, các nhà báo tới gặp cô, và vào một buổi chiều nọ trong đại sảnh khách sạn, có một người đàn bà đặt cho cô nhiều câu hỏi.

"Người ta nói về cô, về điều bí ẩn của Hawa. Hawa là ai?

- Tên tôi không phải là Hawa, khi sinh ra tôi không có tên, và người ta gọi tôi là Bla Esm, như thế có nghĩa là "Không Tên".

- Thế thì tại sao lại là Hawa?

- Đó là tên mẹ tôi, và người ta gọi tôi là Hawa, con gái của Hawa, chỉ có vậy thôi.

- Cô từ đất nước nào tới?

- Đất nước đó không có tên, cũng như tôi vậy.

- Nó ở đâu?

- Đó là nơi không còn gì cả, không còn ai cả.

- Tại sao cô có mặt ở đây?

- Tôi thích đi xa.

- Cô thích điều gì trong cuộc sống?

- Cuộc sống.

- Cô ăn gì?

- Trái cây.

- Cô thích màu nào nhất?

- Màu xanh lơ.

- Loại đá nào cô thích hơn cả?

- Sỏi trên đường.

- Còn âm nhạc?

- Những điệu hát ru.

- Người ta nói cô làm thơ?

- Tôi không biết viết.

- Còn điện ảnh? Cô có dự tính gì không?

- Không.

- Đối với cô tình yêu là gì?

Bất chợt, Lalla Hawa thấy chán ngấy, và cô bước đi thật nhanh, không buồn quay lại, cô đẩy cánh cửa khách sạn và biến mất ngoài đường.

Giờ đây có nhiều người nhận ra cô ngoài đường, những cô gái đưa ra cho cô một trong những tâm hình của cô để cô ký tên vào đó. Nhưng vì không biết viết, cô chỉ vẽ dấu hiệu của bộ lạc cô, dấu hiệu mà người ta vẫn đóng lên da lạc đà và da dê, hơi giống hình trái tim:

Đâu đâu cũng có lắm người, trên các đại lộ, trong các cửa hàng, trên các con đường. Lắm người đang xô lấn nhau, nhìn ngắm nhau. Nhưng khi cái nhìn của Lala Hawa lướt qua họ, tất cả dường như bị xóa nhòa, trở nên câm nín và vắng lạnh.

Lalla Hawa muốn lướt qua những nơi đó thật nhanh, để biết xem sau đó là cái gì. Một tối, người chụp hình đưa cô tới một vũ trường có tên gọi là Đại Lữ Quán, Paris-Đại Lữ Quán, một cái tên đại khái như vậy. Để khiêu vũ, cô mặc chiếc váy dài màu đen hở lưng, bởi người chụp hình muốn chụp những tấm hình.

Đó cũng là một nơi giống những quảng trường mênh mông trống hoác, nơi chỉ có bóng những tòa nhà và thùng của những chiếc ô tô đậu lại dưới ánh mặt trời. Đó là một nơi chốn khủng khiếp và trống rỗng, nơi đàn ông và đàn bà ép mình vào nhau và nhăn nhó với nhau trong bóng tối ngột ngạt, cùng với những tia sáng đèn điện trong khói thuốc lá mù mịt, và tiếng ồn đinh tai chát chúa làm rung chuyển cả nền nhà và mấy bức tường.

Lalla Hawa ngồi trong một góc, trên một cái bậc, và cô nhìn đám người đang khiêu vũ, mặt mày họ nhễ nhại mồ hôi, quần áo họ lấp lánh. Ở cuối phòng, trong một góc giống như cái hang là các nhạc công: họ gảy đàn ghi ta, họ đánh trống, nhưng tiếng nhạc chừng như từ bên ngoài vọng tới, nghe như tiếng hét của những tên khổng lồ.

Rồi tới lượt cô cũng nhảy, trên sàn nhảy, giữa mọi người. Cô nhảy như cô đã được học xưa kia, một mình giữa mọi người, để che giấu nỗi sợ của mình, bởi có nhiều tiếng động quá, nhiều ánh sáng quá. Người chụp hình vẫn ngồi trên cái bậc, không nhúc nhích, không nghĩ cả tới việc chụp hình. Lúc đầu, mọi người không để ý tới Hawa, bởi ánh sáng khiến họ lóa mắt. Tiếp đến, chừng như họ cảm thấy một cái gì lạ thường đã xảy ra mà họ không ngờ tới. Họ lần lượt giạt ra, dừng bước nhảy, để nhìn Lalla Hawa. Chỉ còn lại mình cô trong vòng ánh sáng, cô không trông thấy một ai. Cô nhảy theo nhịp điệu chầm chậm của nhạc điện tử, và chừng như âm nhạc hiện hữu bên trong thân thể cô. Anh sáng lấp lánh trên lớp vải đen của chiếc váy dài cô mặc, trên làn da màu đồng của cô, trên tóc cô. Người ta không trông thấy đôi mắt cô vì bóng tối, nhưng cái nhìn của cô lướt qua trên mọi người, lấp đầy gian phòng với tất cả sự mãnh liệt của nó, với tất cả vẻ đẹp của nó. Hawa nhảy chân trần trên nền phòng trơn láng, đôi bàn chân dài và bẹt gõ theo nhịp trống, hoặc đúng hơn chính cô dường như đang tạo nhịp điệu cho âm nhạc bằng gan bàn chân và gót chân mình. Thân thể mềm dẻo uốn lượn, hông cô, vai cô và tay cô nhẹ dang ra như đôi cánh. Ánh sáng của những ngọn đèn chiếu nảy lên trên người cô, vây bọc lấy cô, tạo nên những cơn lốc quanh bước chân cô. Cô hoàn toàn trơ trọi trong gian phòng rộng lớn, trơ trọi như đang ở giữa bãi đất trống trước thành lũy, trơ trọi như đang ở giữa một cao nguyên đá, và dàn nhạc điện tử đang chơi cho riêng cô với nhịp điệu chậm chạp và nặng nề của nó. Phải chăng cuối cùng tất cả bọn họ đều đã biến mất, những kẻ ở quanh cô kia, những người đàn ông, những người đàn bà, những hình ảnh phản chiếu thoáng qua trên những tấm gương bị phỉnh lừa, bị ngốn ngấu? Giờ đây, cô không còn trông thấy họ nữa, cô không còn nghe thấy họ nữa. Cả người chụp hình ngồi trên cái bậc của hắn cũng đã biến đi đâu mất. Họ trở nên giống những tảng đá, những khối đá vôi. Còn cô, cuối cùng cô cũng có thể động đậy, cô được tự do, cô xoay quanh mình, hai cánh tay dang rộng, và hai bàn chân gõ xuống sàn bằng đầu các ngón chân, rồi bằng gót chân, như xoay trên nan hoa một cái bánh xe lớn mà trục chạm tới tận đêm tối.

Cô nhảy, để lên đường, để trở thành vô hình, để bay lên như một cánh chim về phía tầng mây. Dưới đôi chân trần của cô, nền phòng bằng chất dẻo trở nên nóng bỏng, nhẹ nhàng, có màu của cát, và không khí cuốn xoáy quanh thần thể cô với tốc độ của gió. Giờ đây, cơn xây xẩm của điệu nhảy làm nảy sinh ánh sáng, không phải thứ ánh sáng gay gắt và băng giá của những ngọn đèn chiếu, mà là ánh sáng lộng lẫy của mặt trời, khi đất, đá và cả bầu trời đều trắng lóa. Chính thứ âm nhạc chậm chạp và nặng nề của điện, của những cây đàn ghi ta, của đàn ống và của những cái trống, nó đi vào cô, nhưng có thể cô cũng không còn nghe thấy nó nữa. Thứ âm nhạc chậm chạp và sâu thẳm đến đỗi nó phủ kín làn da màu đồng của cô, tóc cô, mắt cô. Cơn ngây ngất của điệu nhảy trải rộng ra quanh cô, và những người đàn ông cùng những người đàn bà đã dừng chân trong khoảnh khắc giờ đây bắt đầu nhảy trở lại, nhưng họ vừa nhảy theo nhịp điệu thân thể của Lalla vừa gõ ngón chân và gót chân xuống nền. Không ai nói gì, không ai thở. Người ta đang say sưa chờ chuyển động của điệu nhảy tới cuốn mình đi giống như vòi rồng trên biển. Mái tóc dày của Lalla hất lên và quất xuống đôi vai cô một cách nhịp nhàng, đôi bàn tay cô với các ngón xòe ra, run run. Trên nền phòng phủ lớp chất dẻo, những bàn chân trần của đàn ông và đàn bà gõ mỗi lúc một nhanh hơn, mỗi lúc một mạnh hơn, trong khi nhịp điệu của nhạc điện tử càng dồn dập hơn. Trong gian phòng rộng lớn, không còn nữa những bức tường kia, những tấm gương kia, những tia sáng kia. Chúng đã biến mất, bị hư vô hóa bởi điệu nhảy say mê đến chóng mặt, bị lật nhào. Không còn nữa những thành phố không hy vọng kia, những thành phố đầy vực thẳm kia, những thành phố của ăn mày và đĩ điếm kia, nơi những con đường là cạm bẫy, nơi những ngôi nhà là mồ mả. Không còn nữa tất cả những thứ đó, cái nhìn say sưa của những người đang nhảy đã xóa sạch tất cả các trở ngại, tất cả những dối trá xưa cũ. Giờ đây, quanh Lalla Hawa, là một khoảng vô tận đầy bụi và đá trắng xóa, một khoảng mênh mông sống động đầy cát và muối, và những cồn cát nhấp nhô. Giống như ngày nào, ở cuối con đường mòn dành cho lũ dê, nơi tất cả như dừng lại, như thể người ta đang ở nơi tận cùng của trái đất, ở dưới chân bầu trời, ở đầu ngọn gió. Như thể khi lần đầu cô cảm thấy cái nhìn của Es Ser, người mà cô gọi là Bí Mật. Bây giờ, giữa cơn xây xẩm của mình, trong khi đôi chân tiếp tục giúp cô xoay mỗi lúc một nhanh quanh chính mình, cô lại cảm thấy, lần đầu tiên từ lâu lắm rồi, cái nhìn đang hướng tới cô, đang ngắm nghía cô. Từ trung tâm vùng đất mênh mông và trần trụi, cách xa những người đàn ông đang nhảy, cách xa những thành phố mù sương, cái nhìn của Bí Mật đi vào cô, chạm tới trái tim cô. Ánh sáng bỗng dưng bắt đầu thiêu đốt mãnh liệt đến không chịu nổi, một sự bùng nổ trắng lóa và nóng rực phát ra những tia sáng khắp gian phòng, một ánh chớp tưởng có thể làm vỡ tan tất cả những bóng đèn điện, những ngọn đèn nê ông, làm đờ đẫn các anh nhạc công đang chơi ghi ta, và làm nổ tung tất cả những cái loa.

Trong khi vẫn không ngừng xoay, Lalla từ từ ngã xuống, trượt nhẹ trên cái nền phủ lớp chất dẻo giống như mô hình người mẫu bị trật khớp. Cô nằm một hồi lâu, trơ trọi, sóng sượt trên sàn, mặt bị tóc che khuất, trước khi người chụp hình tới gần cô, giữa lúc đám người nhảy giật ra, vẫn còn ngỡ ngàng về những gì xảy ra với họ.

Cái chết tới. Nó bắt đầu bằng lũ cừu và lũ dê, cả những con ngựa, chúng bị bỏ lại trên lòng sông, bụng trướng lên, chân dang rộng. Tiếp theo tới lượt trẻ con và người già, họ mê sảng rồi không thể gượng dậy được nữa. Họ chết nhiều đến nỗi người ta phải dành riêng cho họ một nghĩa địa, ở phía hạ lưu con sông, trên một ngọn đồi bụi đỏ. Người ta quân kín họ trong những lớp vải cũ và đưa họ đi vào buổi sáng sớm, không chút lễ nghi, và người ta chôn cất họ trong một cái hố sơ sài được đào vội vã, tiếp sau người ta đặt lên trên đó vài hòn đá để lũ chó hoang không bới họ lên. Cùng lúc với cái chết là ngọn gió nóng đang thổi tới. Nó giật từng hồi, nó phủ kín con người trong cái nóng khốc liệt của nó, nó xua tan tất cả cái ẩm ướt trên mặt đất. Ngày ngày, cùng với mấy đứa trẻ khác, Nour lang thang trên lòng sông tìm kiếm những con tôm. Cậu cũng đặt những cái bẫy làm bằng cành cây và dây bện từ cỏ để bắt thỏ rừng và chuột nhảy, nhưng thường thì lũ cáo đã tới trước cậu.

Chính cái đói làm cho người lớn phải hao mòn và con nít phải tiêu vong. Từ nhiều ngày nay khi tới trước thành phố đỏ, đoàn người vẫn không nhận được thực phẩm, và đồ dự trữ đang cạn dần. Mỗi ngày, người tù trưởng vĩ đại đều phái chiến binh của lão tới trước những bức tường của thành phố để xin lương thực và đất cho dân tộc của lão. Nhưng những người quyền thế luôn luôn hứa hẹn mà không cho gì. Chính bản thân họ cũng rất nghèo, họ bảo vậy. Trời không mưa, hạn hán làm cho đất cứng còng, và các thức dự trữ từ mùa gặt hái đã sắp hết. Thỉnh thoảng, người tù trưởng vĩ đại và mấy người con trai của lão tới tận các thành lũy của thành phố để xin đất, hạt giống và một phần đất trồng cọ. Nhưng chính họ còn không đủ đất, những người quyền thế bảo, từ đầu sông tới tận biển, những vùng đất màu mỡ đều bị chiếm đoạt, và bọn lính Cơ Đốc thường vào thành phố Agadir, chúng cướp đi hầu hết những gì thu hoạch được.

Lần nào cũng vậy, Ma el Aĩnine lắng nghe câu trả lời của những người quyền thế mà không nói gì, rồi lão quay về căn lều của mình, nơi lòng sông. Nhưng giờ đây không còn sự giận dữ lẫn sự nôn nóng trước kia cứ lớn dần trong lòng lão nữa. Với cái chết tới mỗi ngày, và ngọn gió nóng bỏng của sa mạc, chính sự tuyệt vọng là điều lão đang chia sẻ cùng dân tộc mình. Như thể những con người lang thang dọc hai bờ hoang vắng của con sông hoặc ngồi xổm trong bóng tối của nơi trú ẩn, những con người đó đang đối mặt với bản án của họ như một điều hiển nhiên. Những vùng đất đỏ kia, những thửa ruộng khô hạn kia, những vùng đất cằn cỗi trồng ô liu và cam kia, những khoảnh đất trồng cọ tối tăm kia, tất cả đều xa xôi, lạ lẫm đối với họ, chẳng khác gì các ảo ảnh.

Dù tuyệt vọng, Larhdaf và Saadbou vẫn muôn tấn công thành phố, nhưng lão tù trưởng từ chối hành động bạo lực đó. Những người đàn ông xanh của sa mạc giờ đây đã quá mệt mỏi, bởi họ đã đi bộ và chịu đói khát từ quá lâu rồi. Hầu hết các chiến binh đều bị sốt, bị bệnh scorbut, chân họ đầy những vết thương nhiễm trùng. Ngay cả vũ khí của họ cũng không còn sử dụng được.

Mọi người trong thành phố đều dè chừng những người đàn ông của sa mạc, và các cánh cửa vẫn đóng im ỉm suốt ngày. Những ai liều lĩnh tới gần các thành lũy đều lãnh đạn: đó là lời cảnh cáo.

Bây giờ, khi biết không còn mảy may hy vọng và mọi người rồi sẽ lần lượt chết hết trong lòng sông nóng bỏng, trước thành lũy của thành phố nhẫn tâm, Ma el Aĩnine ra hiệu lên đường tới miền Bắc. Lần này không có cầu nguyện, cũng không có ca hát lẫn nhảy múa. Như những con vật bệnh tật duỗi chân và loạng choạng đứng dậy, những người đàn ông xanh lần lượt uể oải rời khỏi lòng sông, họ lại lên đường đi về miền vô định.

Giờ đây đội chiến binh của lão tù trưởng không còn vẻ ngoài như trước nữa. Họ bước đi cùng với đoàn người và vật, cũng mệt lử như họ, quần áo họ rách bươm, cái nhìn họ bồn chồn và trống hoác. Có thể họ không còn tin vào những lý do của cuộc trường chinh này nữa, họ chỉ tiếp tục bước tới vì thói quen trong khi đã kiệt sức và lúc nào cũng muốn ngã xuống. Những người đàn bà bước tới, người chúi về phía trước, mặt che mạng xanh, và nhiều kẻ không còn con bên mình nữa, bởi nó đã ở lại trong lòng đất đỏ của thung lũng Souss. Tiếp theo, ở cuối đoàn người vươn dài khắp thung lũng, là những đứa trẻ, những người già và những chiến binh bị thương, tất cả những kẻ bước đi thật chậm. Nour dìu người chiến binh mù đi trong đám đó. Cậu cũng không biết gia đình mình đang ở đâu nữa, họ lẫn vào đâu đó trong đám bụi. Chỉ có vài chiến binh còn vật để cưỡi. Tù trưởng vĩ đại đi trong đám ấy, trên lưng con lạc đà trắng, áo khoác phủ lên người.

Không ai nói gì. Người ta đi lầm lũi, mặt đen sạm, đôi mắt bồn chồn nhìn đăm đăm những ngọn đồi đất đỏ, ở về phía Tây, để tìm ra con đường mòn vượt qua vùng núi dẫn tới tận thánh địa Marrakech. Người ta bước đi trong thứ ánh sáng dội vào đầu, vào gáy, làm rung lên cơn đau nhức của tay chân, thiêu đốt tận tâm can. Người ta không còn nghe thấy tiếng gió lẫn tiếng chân người lê trên sa mạc. Người ta chỉ còn nghe thấy tiếng trái tim mình, tiếng những dây thần kinh của mình, cùng nỗi đau đớn đang rít lén, đang lùng bùng sau màng nhĩ.

Nour không còn cảm thấy bàn tay người chiến binh mù đang bám chặt vào vai cậu nữa. Cậu chỉ biết bước tới, không biết tại sao, không hy vọng dừng lại bao giờ. Phải chăng ngày mà cha mẹ cậu quyết định rời bỏ các lều trại ở miền Nam, họ đã bị kết án phải lang thang tới tận cuối đời, trong chuyến đi vô tận này, từ cái giếng này đến cái giếng khác, dọc theo những thung lũng khô cằn? Nhưng liệu trên thế giới này có những vùng đất nào khác với những vùng đất kia không, những vùng đất mênh mông vô tận, lẫn với bầu trời bởi bụi, những ngọn núi không bóng mát, những tảng đá sắc nhọn, những dòng sông không có nước, những bụi rậm đầy gai mà một cây gai thôi cũng đủ gây chết người bằng một vết xước nhỏ? Mỗi ngày, nhìn ra xa, về phía các sườn đồi, gần những cái giếng, những người đàn ông vẫn trông thấy những ngôi nhà mới, những chiến lũy bằng bùn đỏ với các thửa ruộng và đám cây cọ bao quanh. Nhưng họ trông thấy chúng như người ta trông thấy những ảo ảnh đang run rẩy trong bầu không khí nóng khủng khiếp, chúng xa lắc, không đạt tới được. Dân cư trong các ngôi làng không xuất hiện. Họ trốn trên núi hoặc nấp sau các thành lũy của họ, sẵn sàng chiến đấu chống lại những người đàn ông xanh của sa mạc.

Dẫn đầu đoàn lữ hành, trên lưng ngựa, các con trai của Ma el Aĩnine chỉ vào lối mở vào thung lũng chật hẹp, giữa những ngọn núi nhấp nhô:

Con đường kia rồi! Con đường tới miền Bắc!"

Vậy là họ vượt qua vùng núi trong nhiều ngày. Gió nóng thổi trong các thung. Trời xanh bát ngát trên những núi đá đỏ. Nơi này không có gì, cả người lẫn vật, thỉnh thoảng mới có dấu vết một con rắn trong cát, hoặc thật cao trên bầu trời, bóng một con kền kền. Người ta bước tới mà không tìm ra sự sống, không trông thấy một dấu hiệu nào của hy vọng. Như những người mù, những người đàn ông và những người đàn bà tiếp bước nhau đi, đặt chân lên dấu chân những người đi trước, lẫn lộn với những con vật Ai là người dẫn dắt họ? Con đường đất chạy ngoằn ngoèo dọc các thung, băng qua các vùng đất đá sụt lở, lẫn vào các lòng suối khô.

Sau cùng, đoàn người tới bờ sông Issene, dòng sông rộng lớn hơn vì tuyết tan. Nước đẹp và trong, nó bắn tung giữa hai bờ khô cằn. Nhưng những người đàn ông nhìn nó không mảy may xúc động, bởi thứ nước đó không phải của họ, bởi họ không thể giữ nó. Họ ở lại nhiều ngày trên hai bờ con sông, trong khi các chiến binh của tù trưởng vĩ đại, theo sau có Larhdaf và Saadbou, thì đi ngược lên con đường mòn Chichaoua.

“Chúng ta đã tới nơi rồi à, đây là đất của chúng ta à?" người chiến binh mù vẫn luôn luôn hỏi. Nước sông lạnh chảy xuống như thác trên các mỏm đá, và con đường trở nên khó đi hơn. Sau đó, đoàn người tới trước một ngôi làng của người Berbère ở đáy thung lũng. Các chiến binh của tù trưởng đang đợi họ ở đó. Họ đã dựng lên những cái lều lớn, và các tù trưởng của vùng núi đã dâng cừu để tiếp đón Ma el Aĩnine. Đó là làng Aglagla, ở dưới chân ngọn núi cao. Những con người của sa mạc kéo nhau tới gần bức tường của ngôi làng mà không đòi hỏi gì. Buổi chiều, trẻ em trong làng kéo tới, mang theo thịt nướng cùng sữa đông, và mỗi người có thể ăn no nê thỏa thích bởi họ không được như thế từ lâu lắm rồi. Sau đó họ đốt lên nhiều đống lửa thông lớn bởi đêm rất lạnh.

Nour đã nhìn điệu vũ của những ngọn lửa trong đêm đen kịt hồi lâu. Cũng có cả những khúc ca, một giai điệu lạ lùng bởi cậu chưa từng được nghe bao giờ, nó buồn bã và chậm rãi, có tiếng sáo phụ họa. Đàn ông và đàn bà trong làng xin phúc lành của Ma el Aĩnine để lão chữa bệnh cho họ.

Giờ đây, đoàn người đi về phía sườn núi bên kia, hướng về thánh địa. Nơi đó, có thể những con người của sa mạc sẽ được thấy nỗi đau khổ của mình chấm dứt, theo như lời các chiến binh xanh của Ma el Aĩnine, bởi chính tại Marrakech, mười bốn năm về trước, Ma ei Ainine đã chứng minh lòng trung thành với Moulay Hafid, bề trên của các tín đồ Hồi giáo. Chính tại đó đức vua đã cho tù trưởng đất để lão có thể cho xây dựng trên đó một học viện dành cho người Goudfia. Và sau đó, chính tại thánh địa mà người con trai trưởng của Ma el Aĩnine chờ cha để gia nhập cuộc thánh chiến; và tất cả mọi người đều suy tôn Moulay Hiba, người vẫn được gọi là Dehiba, Mảnh Vàng, người vẫn được gọi là Moulay Sebaa, Sư Tử, bởi đó là người mà họ chọn làm vua của những vùng đất phía Nam.

Buổi chiều khi đoàn người dừng lại và lửa được nhóm lên, Nour dẫn người chiến binh mù tới nơi những chiến binh của Ma el Aĩnine đang ngồi, và họ cùng nghe câu chuyện kể về những gì đã xảy ra xưa kia, khi tù trưởng vĩ đại và các con trai của lão tới cùng với các chiến binh sa mạc, tất cả đều cưỡi trên lưng đám lạc đà nhanh nhẹn, và bằng cách nào họ đã vào được thánh địa, đã được đức vua tiếp kiên, với hai người con trai của Ma el Aĩnine, Moulay Sebaa, Sư Tử, và Mohammed Ech Chems, người được mệnh danh là Mặt Trời; họ cũng kể về những quà tặng của đức vua để giúp tù trưởng xây đắp thành lũy cho thành phố Smara; và về chuyến đi của họ cùng những đàn lạc đà đông đến đỗi chúng phủ kín cả vùng dồng bằng, trong khi đàn bà và trẻ con, đồ dự trữ và lương thực thực phẩm được đưa lên con tàu lớn chạy bằng hơi nước mà người ta gọi là Bachir, tất cả đã vượt biển trong nhiều ngày và nhiều đêm từ Mogador tới Marsa Tarfaya.

Họ cũng kể lại truyền thuyết về Ma el Aĩnine, bằng giọng nghe như hát, và điều đó giống như câu chuyện về một giấc mơ xưa cũ của họ. Giọng nói của các chiến binh hòa lẫn với tiếng reo tí tách của ngọn lửa, và đôi lúc Nour trông thấy bóng dáng nhẹ tênh của lão già qua những cuộn khói, trông giống như một ngọn lửa nơi trung tâm của khu lều trại.

Tù trưởng vĩ đại sinh ra ở nơi xa xôi, tại miền Nam, trong xứ sở mà người ta gọi là Hodh, và cha người là con của Moulay Idriss, còn mẹ thuộc dòng dõi đấng Tiên tri. Khi tù trưởng vĩ đại ra đời, cha người đặt tên người là Ahmed, nhưng mẹ người lại gọi người là Ma el Aĩnine, Nước Mắt, bởi bà đã khóc vì vui mừng ngày người chào đòi...".

Trong đêm tối, Nour lắng nghe, đầu kê lên một hòn đá, bên cạnh người chiến binh mù.

Khi mới lên bảy, người đã thuộc lòng kinh Coran, không sai một chữ, vì vậy mà cha người, Mohammed el Fadel, đã gủi người tới thánh địa La Mecque vĩ đại, và trên đường đi cậu bé đã tạo nên những phép lạ... Cậu biết chữa bệnh, và với những kẻ xin cậu nước, cậu bảo, trời sẽ cho ngươi nước, và ngay tức khắc một cơn mưa lớn trút xuống...".

Người chiến binh mù hơi lắc lư đầu, như thể anh đánh nhịp cho lời nói, còn Nour thiu thiu.

Bấy giờ thiên hạ từ khắp các vùng của sa mạc kéo tới để nhìn tận mặt cậu bé biết tạo phép lạ, và cậu bé, con trai của Mohammed Fadel ben Maminnna vĩ đại, chì cần bôi một chút nước miếng lên đôi mắt người bệnh và thổi vào môi anh ta, thế là người bệnh đứng dậy ngay và anh ta hôn lên bàn tay của cậu bé, bởi anh ta đã lành bệnh...".

Nour cảm thấy thân thể người chiến binh mù run lên sát người cậu trong lúc đầu anh khẽ lắc lư trên vai. Đó là giọng đơn điệu của người kể chuyện cùng nhịp đu đưa của những ngọn lửa và khói; ngay cả đất cũng dường như động đậy theo nhịp điệu của giọng nói.

Bấy giờ vị tù trưởng vĩ đại đã tới ở tại thánh địa Chinguetti, nơi giếng Nazaran, gần Ed Dakhla, để giảng huấn bởi lão hiểu rõ khoa học về các thiên thể và con số, cùng ngôn từ của Thượng đế. Thế là những con người của sa mạc đều trở thành môn đệ của người, và người ta gọi họ là Berik Allah, những kẻ nhận được phúc lành của Thượng đế...".

Giọng người chiến binh xanh vẫn ê a trong đêm, trước những ngọn lửa đang vươn lên cao, đang nhảy múa, với lớp khói đang vây phủ mọi người và khiến họ phát ho. Nour lắng nghe những câu chuyện về phép lạ, những mạch nước phun lên từ sa mạc, những trận mưa phủ ngập những thửa ruộng khô cằn, và những lời nói của vị tù trưởng vĩ đại trên quảng trường Chinguetti, hoặc trước nơi ở của lão tại Nazaran. Cậu lắng nghe phần đầu cuộc trường chinh của Ma el Aĩnine băng qua sa mạc, tới tận smara, vùng đất của những bụi rậm, nơi vị tù trưởng vĩ đại đã tạo lập thành phố của mình. Cậu lắng nghe truyền thuyết về những cuộc chiến đấu của lão chống lại bọn Tây Ban Nha tại El Aaiun, tại Ifni, tại Tiznit, cùng với các con trai của lão, Rebbo, Taaleb, Larhdaf, Ech Chems, và người mà ai nấy vẫn gọi là Moulay Sebaa, Sư Tử.

Cứ như vậy, chiều nào cũng vẫn giọng đó lầm rầm tiếp tục kể các truyền thuyết, và Nour không còn nhớ mình đang ở đâu nữa, như thể đó chính là chuyện của cậu mà người đàn ông xanh đang kể lại.

Qua vùng núi, họ tới đồng bằng đỏ mênh mông, và họ đi về miền Bắc, qua hết làng này tới làng khác. Tại mỗi ngôi làng, nhiều người đàn ông với cái nhìn bồn chồn cùng đàn bà và con nít lại nhập vào đoàn lữ hành, thấy vào chỗ những người đã chết. Vị tù trưởng vĩ đại đi đầu, trên lưng con lạc đà trắng, với các con trai và các chiến binh của lão bao quanh. Nour trông thấy từ xa một vùng bụi chừng như đang dẫn dắt họ.

Khi tới trước thành phố Marrakech vĩ đại, họ không dám tiến lại gần nên dựng lều trại gần con sông khô cằn, về phía Nam. Trong suốt hai ngày, những người đàn ông xanh chờ đợi, gần như không cử động, trong những căn lều của họ và trong những cái chòi bằng cành cây. Gió nóng mùa hạ phủ bụi lên người họ, nhưng họ vẫn chờ đợi, tất cả sức lực của họ đều dồn vào sự chờ đợi.

Cuối cùng, vào ngày thứ ba, những người con trai của Ma el Aĩnine cũng trở về. Bên cạnh họ, trên lưng ngựa, là một người vóc dáng cao lớn, ăn vận như những chiến binh miền Bắc, và tên anh được truyền đi từ miệng người này sang miệng người khác: "Moulay Hiba, người được mệnh danh là Moulay Dehiba, Mảnh Vàng, Moulay Scbaa, Sư Tử."

Khi nghe tên anh, người chiến binh mù bắt đầu run lẩy bẩy và hai dòng lệ chảy dài từ đôi mắt nóng hổi của anh. Anh chạy thẳng tới trước Moulay Hiba, hai cánh tay dang rộng, miệng hét lên một tiếng kéo dài nghe như tiếng rên dữ dội xé rách màng nhĩ.

Nour đã cố giữ anh lại, nhưng người chiến binh mù gắng hết sức để chạy, anh va vấp vào đá, anh loạng choạng trên nền đất đầy bụi. Những con người của sa mạc giạt ra trước anh, thậm chí có mấy người còn hốt hoảng, không dám nhìn, bởi họ nghĩ anh bị quỷ ám. Người chiến binh mù như bị giày vò bởi một niềm vui và một nỗi khổ vượt bậc. Nhiều lần anh bị ngã trên mặt đất vì va vấp vào một rễ cây hay một hòn đá, nhưng lần nào anh cũng lồm cồm bò dậy rồi tiếp tục chạy về phía Ma el Aĩnine và Moulay Hiba mà không trông thấy họ. Cuối cùng Nour đuổi kịp anh, nắm lấy cánh tay anh; nhưng anh vẫn tiếp tục vừa chạy vừa la, kéo theo cả Nour. Anh tiến thẳng tới trước như thể anh đã trông thấy Ma el Aĩnine cùng người con trai lão và anh đang tới trước họ, không lầm lẫn chút nào. Các chiến binh của lão tù trưởng sợ hãi, họ nắm lấy súng để ngăn cản người mù tiến tới. Nhưng lão tù trưởng chỉ nói với họ:

"Hãy để họ tới."

Đoạn lão xuống khỏi lưng lạc đà và tới gần người chiến binh mù.

"Ngươi muốn gì?"

Người chiến binh mù ngã vật trên nền đất, hai cánh tay chìa tới trước, và những tiếng khóc nức nở khiến anh run run, nghẹn ngào. Chỉ có tiếng rên dài xé lòng tiếp tục phát ra từ cổ họng anh, nó trở nên yếu ớt và hổn hển như một lời van vỉ. Bấy giờ chính Nour lên tiếng:

"Đức vua vĩ đại, xin hãy cho anh ấy sáng mắt", cậu nói.

Ma el Aĩnine nhìn người đàn ông đang nằm dài trên đất hồi lâu, thân thể anh run lên trong tiếng khóc nức nở, quần áo anh rách bươm, hai bàn tay và hai bàn chân anh loang máu vì cuộc hành trình. Lão lặng lẽ quỳ gối bên người mù, lão đặt bàn tay lên gáy anh. Những người đàn ông xanh và các con trai của lão vẫn đứng im. Niềm im lặng của khoảnh khắc đó lớn lao đến đỗi Nour cảm thấy choáng váng. Một sức mạnh lạ lùng, xa lạ toát ra từ mặt đất đầy bụi, vây bọc mọi người trong cơn lốc của nó. Có thể đó là ánh sáng của mặt trời chiều, hoặc quyền năng của cái nhìn đăm đăm hướng tới chốn này, đang tìm cách thoát đi như một thứ nước tù đọng. Từ từ, người chiến binh mù nhổm dậy, khuôn mặt anh hiện ra trong ánh sáng, nhem nhuốc bởi cát và nước mắt. Dùng một góc tấm vải choàng màu xanh da trời của mình, Ma el Aĩnine lau mặt cho người đàn ông. Tiếp theo, lão đưa bàn tay lên trán anh, lên hai mí mắt nóng bỏng của anh, như muốn xóa đi một cái gì đó. Lão dùng đầu các ngón tay thấm nước miếng của mình, xoa lên mí mắt người mù, và lão thổi nhẹ vào mặt anh, không nói lời nào. Niềm im lặng kéo dài lâu đến đỗi Nour không còn nhớ điều gì đã xảy ra trước đó, không còn nhớ mình đã nói gì. Quỳ gối trên cát, bên lão tù trưởng, cậu chỉ biết nhìn vào khuôn mặt người chiến binh mù, nơi một ánh sáng mới chừng như đang tỏa ra. Người đàn ông không còn rên rỉ nữa. Anh vẫn bất động trước lão tù trưởng, hai cánh tay hơi dang ra, hai con mắt bị thương mở thật to, như thể anh đang dần ngây ngất với cái nhìn của lão tù trưởng.

Sau đó, những người con trai của Ma el Aĩnine tới, và Moulay Hiba cũng lại gần, và họ đỡ lão già dậy. Thật nhẹ nhàng, Nour nắm cánh tay người chiến binh, và đến lượt cậu đỡ anh dậy. Người đàn ông bắt đầu bước đi, anh tựa vào vai chàng trai trẻ, và ánh sáng mặt trời sắp lặn chiếu lấp lánh trên khuôn mặt anh như một lớp bụi vàng. Anh không nói gì. Anh chầm chậm bước tới như một người vừa trải qua một chứng bệnh trầm kha, hai bàn chân đặt thật sát lên nền đất sỏi.

Anh bước hơi loạng choạng, nhưng hai cánh tay anh không còn dang ra nữa, và nỗi đau khổ không còn trong thân thể anh. Những con người của sa mạc vẫn bất động, lặng im đưa mắt nhìn anh bước đi về phía bên kia đồng bằng. Nỗi đau khổ không còn, giờ đây khuôn mặt anh trở nên bình lặng và dịu dàng, và cái nhìn của anh tràn ngập thứ ánh sáng vàng rực của mặt trời đang chạm tới chân trời. Và trên vai Nour, bàn tay anh trở nên nhẹ nhàng, như bàn tay của kẻ biết mình đi về đâu.

Sông Tadla, 18 tháng Sáu, 1910

Những người lính đã rời khỏi Zettat và Ben Ahmed trước bình minh. Đích thân tướng Moinier chỉ huy đại quân khởi hành từ Ben Ahmed, gồm hai ngàn lính bộ binh vũ trang bằng súng trường Lebel. Đoàn người từ từ tiến bước trên đồng bằng cháy nắng, hướng tới thung lũng sông Tadla. Dẫn đầu đoàn quân có tướng Moinier, hai sĩ quan Pháp và một quan sát viên thường dân. Một người Mauritanie dẫn đường đi cùng họ, ăn vận như những chiến binh miền Nam, cưỡi ngựa như các sĩ quan.

Cùng ngày một đạo quân khác, chỉ gồm năm trăm người, đã rời thành phố Zettat tạo thành một gọng kìm kẹp chặt đám loạn quân của Ma el Aĩnine trên đường chúng tới miền Bắc.

Trước mắt những người lính, mặt đất trần trụi trải dài tới ngút tầm mắt, màu đất son, màu đỏ, màu xám, nó rực lên dưới bầu trời xanh. Ngọn gió nóng rát của mùa hạ thổi qua trên mặt đất, làm bụi tung bay mù mịt, làm ánh sáng mờ đi như một lớp sương mù.

Không ai nói gì. Các viên sĩ quan phía trước lo thúc ngựa để tách khỏi đoàn quân, hy vọng phần nào thoát khỏi đám bụi ngột ngạt. Mắt họ rình rập về phía chân trời để trông chừng những điều khả hữu: nước, những ngôi làng bằng bùn, hoặc kẻ thù.

Từ lâu lắm rồi, tướng Moinier vẫn chờ đợi giây phút này. Mỗi khi nghe nhắc tới miền Nam, tới sa mạc, ông đều nghĩ tới lão, Ma el Aĩnine, con người không khoan nhượng, con người cuồng tín, con người đã thề đuổi tất cả những người theo đạo Cơ Đốc ra khỏi bờ cõi sa mạc, lão thủ lĩnh của quân phiến loạn, kẻ ám sát toàn quyền Coppolani.

“Không có gì ghê gớm", bộ tham mưu đã nói tại Casa, tại đồn Trinquet, tại đồn Gouraud. "Một tên cuồng tín. Một thứ phù thủy, một kẻ làm ra mưa, một kẻ đã lôi kéo theo mình tất cả những kẻ rách rưới ở Draa, ở Tindouí, tất cả bọn da đen ở Mauritanie."

Nhưng lão già của sa mạc là người không thể tóm nổi. Người ta báo lão đang có mặt ở miền Bắc, gần những đồn kiểm soát đầu tiên của sa mạc. Khi người ta đi tìm lão thì lão đã biến mất. Sau đó người ta lại nói về lão, lần này là trên bờ biển, tại Rio de Oro, ở Ifni. Dĩ nhiên, với người Tây Ban Nha thì lão ta được phần ngon rồi! Người ta đã làm gì ở đó, ở El Aaiun, ở Taríaya, ở mũi Juby? Xong việc, lão tù trưởng quỷ quyệt như một con cáo, đã cùng với những chiến binh của mình quay về "lãnh địa" của lão ở miền Nam vùng Draa, tại thung lũng Saguiet el Hamra, trong "pháo đài" của lão ở Smara. Không thể nào đánh bật lão ra khỏi nơi đó được. Rồi sau đó lại có chuyện huyền bí, chuyện mê tín nữa. Bao nhiêu người đã có thể bàng qua vùng đó? Trong khi cưỡi ngựa đi bên các viên sĩ quan, người quan sát nhớ lại chuyến đi của Camille Douls, năm 1887. Câu chuyện về lần ông ta gặp Ma el Aĩnine trước dinh thự của lão tại Smara: choàng khăn trùm rộng màu xanh da trời, quấn chiếc khăn trăng cao trên đầu, lão tù trưởng bước tới chỗ ông ta, lão nhìn ông ta hồi lâu. Douls là tù nhân của người Mauritanie, quần áo rách bươm, mặt mày bầm tím vì mệt mỏi và vì nắng cháy, nhưng Ma el Aĩnine nhìn ông ta không chút hận thù, không chút khinh miệt. Chính cái nhìn dai dẳng đó, niềm im lặng đó sẽ còn sống mãi trong trí nhớ, khiến người quan sát phải rùng mình mỗi lần hắn nghĩ tới Ma el Aĩnine. Nhưng có thể hắn là người duy nhất cảm thấy điều đó khi xưa kia đọc hồi ký của Douls. "Một kẻ cuồng tín", các viên sĩ quan nói, "một con người man rợ chỉ biết cướp bóc và giết chóc, chỉ biết giết sạch và đốt sạch tại các vùng miền Nam, như năm 1904, khi Coppolani bị ám sát tại Tagant, như tháng Tám năm 1905, khi Mauchamp bị ám sát tại Oujda."

Thế mà mỗi ngày khi cùng đi với các viên sĩ quan, người quan sát lại cảm thấy nỗi lo âu, nỗi sợ sệt mà hắn không thể nào hiểu nổi ấy. Như thể hắn sợ phải bất thần bắt gặp nơi khúc quanh của một ngọn đồi, nơi kẽ nứt của một con suối khô, cái nhìn của lão tù trưởng vĩ đại, một mình giữa sa mạc.

Giờ đây lão ta đã hết thời rồi, lão ta không cầm cự nổi nữa rồi, chuyện đó có thể tính bằng tháng, có thể bằng tuần, lão ta buộc phải đầu hàng thôi, hoặc lão ta phải nhảy xuống biển hay mất biệt trong sa mạc, không còn ai ủng hộ lão ta nữa và lão ta biết rõ điều ấy..."

Đám sĩ quan chờ đợi khoảnh khắc này từ lâu lắm rồi, và bộ tham mưu quân đội tại Oran, tại Rabat, tại Dakar cũng vậy. Con người "cuồng tín" đã bị dồn vào đường cùng, một bên là biển, một bên là sa mạc. Con cáo già sắp sửa buộc phải đầu hàng. Chẳng phải lão ta đã bị mọi người bỏ rơi hay sao? Tại miền Bắc, Moulay Hafid đã ký Hiệp ước Algésiras chấm dứt cuộc thánh chiến. Hắn chấp nhận chế độ bảo hộ của Pháp. Tiếp theo, có lá thư tháng Mười năm 1909 của chính con trai Ma el Aĩnine là Ahmed Hiba, người được mệnh danh là Moulay Sebaa, Sư Tử, qua đó hắn chấp nhận để tù trưởng phục tùng theo luật Makhzen, và hắn cầu xin được cứu viện. "Sư Tử! Giờ đây hắn rất đơn độc, Sư Tử, và những người con trai khác của tù trưởng, Ech Chems, tại Marrakech, và Larhdaf, tên cướp, kẻ chuyên cướp phá vùng Hamada. Bọn chúng không còn khả năng, phương tiện, không còn vũ khí, và dân ở Souss đã bỏ rơi chúng... Chúng chỉ còn lại một nhúm tàn binh thảm hại không có vũ khí gì khác ngoài mấy khẩu cạc bin cổ lỗ sĩ nòng bằng đồng, mấy cây mã tấu và giáo mác! Thời Trung cổ!".

Trong lúc đi ngựa cùng đám sĩ quan, người quan sát thường dân nghĩ tới tất cả những ai đang mong đợi sự sụp đổ của lão tù trưởng. Những người Âu châu ở Bắc Phi, "bọn người Cơ Đốc giáo" như dân sa mạc vẫn gọi - nhưng tôn giáo đích thực của họ không phải là tôn giáo của tiền bạc hay sao? Những người Tây Ban Nha ở Tanger, ở Ifni, những người Anh ở Tanger, ờ Rabat, những người Đức, những người Hà Lan, những người Bỉ, và tất cả các chủ ngân hàng, tất cả các nhà kinh doanh đang rình chờ sự sụp đổ của vương quốc Ả Rập, đã vạch ra những kế hoạch chiếm đóng, đang chia chác những khoảnh đất cày, những rừng sồi bần, những vùng mỏ, những vùng trồng cọ. Các nhân viên Ngân hàng Paris và Hà Lan đang tăng biểu thuế quan tại tất cả các hải cảng. Các tay kinh doanh chạy theo lợi nhuận của nghị sĩ Etienne, những người đã thành lập "Công ty Ngọc bích Sahara", "Công ty Nitrat tại Gourara-Touat", đòi dành đất hoang để mở các tuyến đường sắt tưởng tượng, các con đường xuyên sa mạc Sahara, xuyên Mauritanie, và chính quân đội là người mờ đường bằng những phát súng.

Lão già ở Smara liệu còn có thể làm được gì khi một mình lão phải chống lại làn sóng tiền bạc và đạn dược kia? Cái nhìn dữ tợn của con vật bị đuổi dồn là lão còn có thể làm được gì để chống lại những kẻ đầu cơ, những kẻ đang thèm khát những vùng đất, những thành phố, những kẻ muốn làm giàu trên sự khốn cùng của dân tộc này?

Bên người quan sát thường dân, các viên sĩ quan cưỡi ngựa đi, mặt mày thản nhiên, họ không nói một lời nào vô ích. Mắt họ đăm đăm nhìn về chân trời, ở phía bên kia các đồi đá, nơi thung lũng mù sương của con sông Tadla đang trải rộng.

Phải chăng họ cũng không buồn nghĩ tới những gì mình đang làm? Họ đang cưỡi ngựa đi trên con đường mòn vô hình mà người dẫn đường người Touareg ngồi trên lưng con ngựa màu vàng hung đang mở ra cho họ.

Phía sau họ, những tên lính bản xứ người Senegal, người Soudan mặc quân phục xám phủ bụi, người nghiêng nghiêng về phía trước, đang nặng nề bước tới, chân giơ thật cao như để bước qua những rãnh cày. Bước đi của họ tạo thành tiếng nạo đều đều trên đất cứng. Sau họ, lớp bụi đỏ và xám từ từ dâng lên, làm bầu trời vẩn đục.

Chuyện đó đã khởi sự từ lâu. Giờ đây, người ta không làm gì được nữa, như thể đội quân này sắp sửa tấn công các bóng ma. "Nhưng lão ta sẽ không đời nào chấp nhận đầu hàng, nhất là trước người Pháp. Lão ta thà để cho người của lão bị giết tới người cuối cùng, và để cho chính lão bị giết nữa, bên cạnh những tên con trai của lão, hơn là bị bắt... Và điều đó sẽ tốt hơn cho lão ta, bởi vì, hãy tin tôi đi, chính phủ không chấp nhận sự đầu hàng của lão sau vụ ám sát Coppolani đâu, các anh còn nhớ chứ? Không, đó là một kẻ cuồng tín, hung ác, man rợ, lão ta phải chết thôi, lão ta và toàn thể bộ lạc lão ta, bọn Berik Al-lah, bọn được Thượng đế ban phúc lành, như chúng vẫn tự xưng... Thời Trung cổ mà, có phải không?".

Con cáo già đã bị người của mình phản bội, bị bỏ rơi. Các bộ lạc đã lần lượt tách ra khỏi lão, bởi các thủ lĩnh đều cảm thấy không thể chống lại được bước tiến của những người Cơ Đốc giáo, ở miền Bắc, ở miền Nam, họ còn tới bằng đường biển, họ băng qua sa mạc, họ đã có mặt tại các cửa ngõ sa mạc, ở Tindouí, ở Tabelbala, ỞOuadane, họ chiếm đóng cả thánh địa Chinguetti, nơi Ma el Aĩnine từng giảng huân lần đầu tiên.

Tại Bou Denib, có thể trận đánh lớn cuối cùng đã diễn ra, khi tướng Vigny đè bẹp sáu ngàn người của Moulay Hiba. Vậy là người con trai của Ma el Aĩnine phải lẩn trốn lên núi, dĩ nhiên anh ta đã biến mất để che giấu sự nhục nhã, bởi anh ta đã trở thành một lakhme, mớ thịt không xương, như họ vẫn nói, một kẻ chiến bại. Lão tù trưởng còn lại một mình, bị giam hãm trong chiến lũy của lão tại Smara, không hay biết rằng không phải vũ khí mà chính tiền bạc đã đánh bại lão; tiền của bọn chủ nhà băng đã chi trả cho lính của đức vua Moulay Hafid và cho những bộ quân phục đẹp đẽ của họ; tiền mà những tên lính Cơ Đốc kiếm được tại các hải cảng bằng cách lấy phần của chúng trong tiền thuế hải quan; tiền từ những vùng đất bị cướp đoạt, những vùng trồng cọ bị cưỡng chiếm, những khu rừng tặng không cho những ai biết chiếm đoạt chúng. Làm sao lão hiểu được điều đó? Lão có biết Ngân hàng Paris và Hà Lan là cái gì không, lão có biết thế nào là một khoản vay để xây dựng đường sắt không, thế nào là một Công ty khai thác nitrat tại Gourara-Touat không? Ít ra lão có biết rằng trong lúc lão mải cầu nguyện và ban phúc lành cho những con người của sa mạc, thì các chính phủ Pháp và Anh đã ký một hiệp định hiến cho nước này một nước gọi là Marôc và cho nước kia một nước gọi là Ai Cập không? Trong lúc lão gửi gắm lời nói và hơi thở của mình tới những con người tự do cuối cùng, tới những người Izarguen, tới những người Aroussiyine, tới những người Tidrarin, tới những người Ouled Bou Sebaa, tới những người Taubalt, tới những người Reguibat Sahel, tới những người Ouled Delim, tới những người Imraguen, trong lúc lão trao quyền lực của mình cho chính bộ lạc của lão, cho những người Berik Al-lah, lão có biết rằng một tổ hợp ngân hàng, mà thành viên chính là Ngân hàng Paris và Hà Lan, đã chấp thuận cho đức vua Moulay Hafid vay một khoản lên tới 62.500.000 đồng tiền vàng, mà lãi suất 5% được đảm bảo bằng những gì thu được từ tất cả các món thuế hải quan trên các hải cảng dọc theo bờ biển, và bọn lính nước ngoài đã tới để canh chừng việc chuyển vào Ngân hàng tối thiểu 60% tiền thuế hải quan thu về mỗi ngày? Lão có biết rằng vào thời điểm Hiệp ước Algésiras chấm dứt cuộc thánh chiến ở miền Bắc thì món nợ của đức vua Moulay Hafid đã lên tới 206.000.000 đồng tiền vàng và điều hiển nhiên là ông ta sẽ không bao giờ trả nổi cho chủ nợ cả? Nhưng lão tù trưởng không biết điều đó, bởi các chiến binh của lão không chiến đấu để được vàng, mà chỉ để được phúc lành, và đất mà họ bảo vệ không thuộc về họ, cũng không thuộc về bất luận ai, bởi dưới con mắt họ đó chỉ là không gian tự do, một món quà của Thượng đế.

... Một kẻ man rợ, một con người cuồng tín, kẻ vẫn nói với các chiến binh của mình trước khi vào trận, rằng lão ta sẽ biến họ thành bất khả chiến bại và bất tử, kẻ vẫn đưa họ vào những cuộc tấn công của súng trường và súng máy trong khi họ chỉ được vũ trang bằng gươm và giáo...".

Giờ đây toán quân bản xứ da đen đang chiếm toàn bộ thung lũng sông Tadla, trước nơi lội qua, trong khi những con người quyền lực của thành Tadla tới đầu hàng các sĩ quan Pháp. Khói từ lửa trại bay lên trong trời chiều, và người quan sát thường dân ngắm nhìn, như vẫn ngắm nhìn trong mỗi chặng đường, bầu trời đêm lộng lẫy đang từ từ ló dạng. Hắn lại nghĩ tới cái nhìn của Ma el Aĩnine, bí ẩn và sâu thẳm, cái nhìn đó hướng tới Camille Douls ngụy trang thành thương gia Thổ Nhĩ Kỳ, và dò xét tới tận cùng tâm can ông ta. Có phải bây giờ lão đã đoán biết ra con người ngoại bang ăn mặc rách rưới kia mang tới cái gì, kẻ đầu tiên đánh cắp hình ảnh đó, kẻ mỗi tối vẫn viết nhật ký lên những trang kinh Coran của mình? Nhưng giờ đây thì đã quá trễ, và không gì có thể ngăn cản định mệnh hoàn thành. Một bên là biển, một bên là sa mạc. Mọi chân trời đang khép chặt quanh dân tộc Smara, chúng đang siết chặt quanh những đám dân du mục cuối cùng. Cái đói, cái khát vây hãm họ, họ đang biết thế nào là sợ hãi, bệnh tật, chiến bại.

"Đã từ lâu rồi, chỉ cần làm một phát là xong đời lão tù trưởng và đám tàn quân của lão ta, nếu người ta muốn. Một khẩu đại bác 75 trước dinh thự bằng đất nhồi rơm của lão ta, cùng vài khẩu súng máy, và nó thành bình địa ngay. Có thể người ta thấy điều đó cũng chẳng bõ công. Người ta tự nhủ tốt hơn là đợi lão ta rụng tự nhiên, như một trái cây bị sâu ăn... Nhưng giờ đây, sau vụ ám sát Coppolani, thì đây không còn là cuộc chiến tranh nữa mà là một chiến dịch của cảnh sát nhằm tiêu diệt một băng cướp, thế thôi."

Lão già bị phản bội bởi chính những kẻ mà lão muốn bảo vệ. Chính những người ở Souss, ở Taroudant, ở Agadir đã đưa tin: "Tù trưởng vĩ đại Moulay Ahmed ben Mohammed el Fadel, người được mệnh danh là Ma el Aĩnine, Nước Mắt, đang trên đường tới miền Bắc với các chiến binh sa mạc của lão, những người của vùng Draa, của thung lũng Saguiet el Hamra, và ngay cả những người đàn ông xanh từ Oualata, từ Chinguetti. Họ đông đến đỗi phủ kín cả một vùng đồng bằng. Họ đi về miền Bắc, về thánh địa Fez để lật đổ nhà vua, và đưa Moulay Hiba lên thay, tức là người được mệnh danh là Sebaa, Sư Tử, trưởng nam của Ma el Aĩnine".

Nhưng bộ tham mưu không tin điều đó. Tin trên chỉ khiến các sĩ quan bật cười.

"Lão già của xứ Smara đã điên rồi. Lão ta tưởng có thể lật đổ nhà vua và đánh đuổi quân đội Pháp với đội quân rách bươm của lão!" Điều này có vẻ như là con cáo già đã bị dồn tới đường cùng giữa biển và sa mạc, và lão ta chọn cách tự sát; đó là lối thoát duy nhất còn lại cho lão ta, chết cùng với toàn bộ bộ lạc của mình.

Thế là hôm nay, 21 tháng Sáu năm 1910, đội quân bản xứ da đen lên đường cùng với ba viên sĩ quan Pháp và người quan sát thường dân đi đầu. Nó rẽ về miền Nam để gặp đội quân khác xuất phát từ Zettat. Hai gọng kềm siết lại để kẹp chặt lão tù trưởng và đám tàn quân của lão.

Mặt trời đốt bỏng mắt những tên lính bằng thứ ánh sáng lẫn với bụi của nó. Xa xa trên ngọn đồi nhô cao trên vùng đồng bằng sỏi đá, một ngôi làng có màu đất son hiện ra, khó phân biệt với sa mạc. "Thành Zidaniya", người dẫn đường chỉ thốt lên như vậy. Nhưng ngay lúc ấy hắn dừng ngựa. Xa xa một toán chiến binh đang cưỡi ngựa phi nước đại dọc theo các ngọn đồi. Đám lính bản xứ vào vị trí trong lúc các viên sĩ quan thúc ngựa ra xa.

Nhiều phát súng vang lên rời rạc, không nghe tiếng đạn rít hay va vào đâu. Người quan sát thường dân nghĩ sao mà giống tiếng súng săn miền quê! Một người đàn ông bị thương bị bắt làm tù binh, một người Ả Rập thuộc bộ lạc người Beni Amir. Lão tù trưởng Ma el Aĩnine còn cách không xa, những chiến binh của lão đang trên đường tới El Borouj, ở miền Nam. Đội quân lại lên đường nhưng giờ đây các viên sĩ quan đi gần bọn lính. Mỗi người đều nhìn chăm chú vào các bụi rậm. Mặt trời còn ở phía cao trên bầu trời khi xảy ra cuộc chạm súng thứ hai trên đường mòn tới El Borouj. Những phát súng lại vang lên trong cái im lặng nóng bỏng. Tướng Moinier ra lệnh tấn công về phía lòng thung lũng. Đám lính Senegal bắn quỳ, sau đó chạy lên, lưỡi lê chĩa tới trước. Bộ lạc người Beni Moussa đã giết mười hai tên lính da đen trước khi băng qua các bụi rậm tìm đường lẩn trốn, bỏ lại độ chục xác chết. Thế là đội quân Senegal tiếp tục tấn công về phía vùng thấp của thung lũng. Bọn lính đánh bật những người đàn ông xanh ở khắp nơi, nhưng đó không phải là những chiến binh vô địch mà người ta vẫn chờ đợi. Đó là những con người ăn mặc rách rưới, râu ria xồm xoàm, không vũ khí, đang chạy cà nhắc, đang té ngã trên nền đất sỏi. Đúng hơn đó là những kẻ ăn mày ốm yếu, bị mặt trời thiêu đốt, bị chứng sốt làm cho hao mòn, họ loạng choạng va vấp vào nhau, buông những tiếng kêu tuyệt vọng, trong khi bọn Senegal thì nô nức trước hận thù chết chóc, bắn xối xả vào họ, đóng chặt họ vào đất đỏ bằng lưỡi lê. Tướng Moinier có ra lệnh tập hợp cũng vô ích. Trước bọn lính da đen, những người đàn ông và những người đàn bà đang tháo chạy hỗn loạn, đang ngã gục trên mặt đất. Trẻ con chạy bừa vào các bụi rậm, lặng đi vì khiếp sợ, còn những đàn cừu và dê thì vừa xô đẩy nhau vừa kêu ầm ĩ. Thân thể những người đàn ông xanh nằm rải rác khắp nơi trên mặt đất. Những phát súng cuối cùng vang lên, sau đó người ta không nghe thấy gì nữa, và cái im lặng nóng bỏng lại đè nặng lên cảnh vật.

Trên đồi cao, ngồi im trên lưng những con ngựa đang bồn chồn không yên, đám sĩ quan đang nhìn xuống khoảng đất rộng đầy những bụi rậm nơi những người đàn ông xanh đã biến mất, như bị đất nuốt chửng. Bọn lính Senegal kéo nhau trở lại, mang theo các đồng đội đã chết, chúng không thèm ngó tới hàng trăm đàn ông và đàn bà, quần áo rách bươm, đang nằm dưới đất. Đâu đó trên triền đồi, giữa những bụi gai, một đứa con trai đang ngồi bên thi thể một chiến binh đã chết, và cậu đang cố hết sức để nhìn vào khuôn mặt đẫm máu, nơi hai con mắt đã lịm tắt

Trên đường phố vừa rạng sáng, đứa con trai đang thong thả bước dọc theo những chiếc xe đậu lại. Thân hình mảnh khảnh của nó lướt dọc theo các thùng xe, hình phản chiếu của nó chạy trên các mặt kính, các hông xe bóng láng, các ngọn đèn pha, nhưng đó không phải là cái nó nhìn. Nó hơi nghiêng người bên từng chiếc ô tô, và cái nhìn của nó dò tìm bên trong xe, ghế ngồi, sàn xe, kính hậu, hộp đựng bao tay.

Nó lặng lẽ bước tới, một mình trên con đường lớn trống trải, nơi mặt trời vừa nhóm lên thứ ánh sáng đầu tiên của buổi bình minh, trong trẻo và tỏ rạng. Bầu trời đã xanh ngắt, trong vắt, không một gợn mây. Ngọn gió mùa hạ từ biển thổi về, ùa vào những con đường, dọc theo những đại lộ thẳng tắp, vừa cuốn xoáy trong những khu vườn nhỏ vừa lay động những cây cọ và những cây bách tán cao lớn.

Radicz rất thích ngọn gió mùa hạ; đây không phải là một ngọn gió độc, như thứ gió cuốn tung bụi, hoặc thứ gió len vào bên trong cơ thể và lạnh thấu xương. Đây là một ngọn gió nhẹ, chất chứa những mùi hương dịu dàng, một ngọn gió toát ra mùi biển và cỏ khiến người ta đê mê muôn ngủ. Radicz đang hạnh phúc, bởi nó vừa qua giấc ngủ dưới bầu trời đầy sao, trong một khu vườn bỏ hoang, đầu kê lên đám rễ một cây thông tán lớn, cách biển không xa.

Trước khi mặt trời mọc, nó thức giấc và nhận ra ngay rằng ngọn gió mùa hạ đã bắt đầu thổi. Thế là nó lăn tròn trên cỏ như mấy con chó vẫn làm, và sau đó nó chạy thẳng một mạch tới tận bờ biển. Đứng trên đường, nó nhìn biển một hồi lâu, biển đẹp đẽ và êm đềm quá, còn vương màu xám của đêm tối, nhưng từng nơi đã điểm những đốm xanh và hồng của buổi bình minh. Trong khoảnh khắc nó còn muôn lần theo những tảng đá còn giá lạnh, bước xuống, cởi phăng tất cả áo quần, và phóng xuống nước. Chính ngọn gió mùa hạ đã gọi nó ra biển, chỉ cho nó thấy nước. Nhưng nó chợt nhớ ra rằng nó không có nhiều thì giờ, rằng nó cần phải gấp gáp mới được, bởi mọi người sắp sửa thức giấc. Thế là nó đi ngược lên những con đường, tìm những chiếc ô tô.

Giờ đây, nó đã tới một khu gồm nhiều tòa nhà và vườn tược. Nó bước theo những lối đi trong công viên, nơi có nhiều chiếc xe đang đậu lại. Quanh quất trong các khu vườn, không có bóng một ai. Các bức mành của các tòa nhà vẫn còn đang hạ xuống, các bao lơn thì vắng ngắt. Ngọn gió mùa hạ thổi qua mặt tiền các tòa nhà, làm vang động các bức mành. Cũng có những tiếng động êm tai trong đám cành cây mi mô sa và cây nguyệt quế cùng những lá cọ lớn đang xào xạc đu đưa.

Ánh sáng tới chầm chậm, trước tiên là trên bầu trời, rồi tới những tầng cao chót vót của các tòa nhà, rồi những ngọn đèn đường trở nên nhợt nhạt. Radicz rất thích giờ này, bởi đường sá còn tĩnh lặng, nhà cửa còn kín mít, không một bóng người, và như thể chỉ có mình nó trên đời này. Nó chậm rãi bước dọc theo những lối đi của tòa nhà, và nó nghĩ cả thành phố thuộc về nó, không còn ai khác nữa. Có thể, giống như sau một thảm họa, trong lúc nó ngủ trong khu vườn bỏ hoang, tất cả đàn ông và đàn bà đều đã trốn biệt, họ đã tất tả lên đường, chạy bay về phía những ngọn núi, bỏ lại nhà cửa và xe cộ. Radicz bước tới dọc theo các thùng xe im lìm, mắt nhìn vào bên trong, những ghế ngồi bỏ trống, những tay lái im lìm, và nó có cảm giác kỳ lạ như có một ánh mắt đang quan sát, đang đe dọa nó. Nó dừng bước, nó ngẩng đầu nhìn về phía những bức tường cao của các tòa nhà. Ánh sáng buổi bình minh đã soi sáng phần trên cao những mặt tiền nhà với sắc hồng của nó. Nhưng những bức mành cùng cửa sổ vẫn còn kín mít, và các bao lơn thoáng rộng vẫn vắng vẻ. Tiếng gió đang thổi qua là một tiếng động thật êm dịu, thật chậm rãi, một thứ tiếng động không dành cho con người, và Radicz vẫn cảm thấy khoảng trống đã khơi sâu trong thành phố, đã thấy thế tiếng ồn và hoạt động của con người.

Có thể trong lúc nó ngủ, đầu kê lên đám rễ của cây thông tán rộng già cỗi, thì một cách đầy bí hiểm ngọn gió mùa hạ như từ một thế giới nào khác thổi tới, đã ru ngủ tất cả những cư dân nam nữ ở đây, và họ nằm dài trên giường, trong những căn hộ kín cửa của mình, chìm đắm trong một giấc ngủ kỳ bí không kết thúc bao giờ. Bây giờ thành phố cuối cùng cũng có thể nghỉ ngơi, hít thở, với những con đường lớn trống vắng, với những chiếc xe im lìm, với những cửa hàng đóng kín, những ngọn đèn đường và đèn giao thông đã tắt; bây giờ cỏ có thể lặng lẽ mọc trong các kẽ nứt trên mặt đường, các khu vườn có thể lại trở thành rừng, và lũ chim, chuột có thể dạo chơi khắp nơi không chút sợ sệt, như trước khi có con người.

Radicz dừng bước một chút để lắng nghe. Đúng vào lúc lũ chim đang thức giấc trên cây, những con sáo đá, những con chim sẻ, những con khướu. Nhất là những con khướu, lúc nào cũng kêu thật to, và chúng nặng nề chuyền từ cây cọ này tới cây cọ khác, hoặc vừa bước tới vừa nhảy nhót trên mặt nhựa ướt đẫm của bãi đậu xe. Đứa con trai rất thích những con khướu. Chúng có một bộ lông đen tuyệt đẹp cùng một cái mỏ vàng ối, và chúng có cách nhảy nhót thật đặc biệt, đầu hơi lệch sang một bên, để canh chừng nguy hiểm. Chúng giống những tên trộm, và vì vậy mà Radicz thích chúng. Cũng như nó, chúng hơi lơ đễnh, hơi tinh quái, chúng biết kêu inh ỏi để thông báo khi có nguy hiểm; chúng biết cười với những tiếng rung trong cổ họng khiến cho nó cũng cười theo. Radicz chầm chậm bước tới trên các bãi đậu xe, và thỉnh thoảng nó huýt lên để đáp lại lũ khướu. Biết đâu, trong lúc đứa con trai ngủ trong khu vườn bỏ hoang, đầu kê giữa đám rễ cây thông tán rộng cao lớn, tất cả đàn ông và đàn bà đều đã rời khỏi thành phố lớn, như vậy đó, không gây tiếng động, và chính những con khướu đã chiếm chỗ của họ. Radicz lấy làm khoái trá với ý nghĩ đó, và nó huýt to hơn nữa với mấy ngón tay, để nói cho bọn khướu biết rằng nó rất đồng tình với chúng, rằng tất cả thuộc về chúng, tất cả nhà cửa, đường sá, xe cộ, và cả những cửa hàng cùng mọi thứ ở bên trong.

Ánh sáng lan rộng rất nhanh trong công viên, quanh các tòa nhà. Những giọt sương lấp lánh trên mui xe, trên lá của đám cây nhỡ. Radicz phải cố gắng để khỏi dừng bước ngắm tất cả những giọt ánh sáng đó. Trong cái trống vắng của bãi đậu xe rộng lớn, với những bức tường màu trắng cao vút kia, những bức mành kéo thấp kia, những bao lơn trống trải kia, chúng chói rực như thể chỉ có chứng là có thật và sống động. Chúng khẽ run run trước ngọn gió từ biển tràn vào, chúng như muôn ngàn con mắt đăm đăm đang nhìn vào thế giới.

Bây giờ Radicz lại mơ hồ cảm thấy mối đe dọa đang đè nặng lên tất cả mọi thứ nơi này, trong bãi đậu xe của những tòa nhà, hiểm nguy đang lảng vảng đâu đây. Đó là một cái nhìn hoặc một thứ ánh sáng mà đứa con trai không trông thấy, không hiểu nổi. Mối đe dọa ẩn nấp dưới bánh của những chiếc ô tô đang đậu lại, trong ánh phản chiếu của những tấm gương, trong ánh sáng nhợt nhạt của những ngọn đèn đường vẫn còn bật sáng dù đã ban ngày. Điều đó tạo nên một cơn run rẩy trên làn da nó, và đứa con trai nghe tim mình đập chậm lại, rồi đập nhanh hơn, và gan bàn tay nó ướt đẫm mồ hôi lạnh.

Giờ đây, những con chim đã biến đâu mất, trừ lũ nhạn vừa vút qua vừa kêu ríu rít. Những con khướu đã lẩn vào phía bên kia các khối bê tông lớn, và bầu không khí trở nên im ắng. Ngay cả gió cũng ngơi dần. Bình minh không kéo dài trên thành phố lớn, nó phô bày phép màu của mình trong khoảnh khắc, rồi tan biến. Giờ đây ngày đang tới. Bầu trời không còn xám và hồng, màu xỉn mờ xâm chiếm lấy nó. Có một vùng như sương mù ở phía Tây, nơi ống khói lớn của các kho chứa hẳn nhiên đã bắt đầu phả ra những luồng khói nhiễm độc của chúng.

Radicz trông thấy tất cả điều đó, tất cả những gì đang tới, và tim nó thắt lại. Trong chốc lát những người đàn ông, những người đàn bà sẽ mở những cánh cửa bản và những cánh cửa chính nhà họ, họ sẽ kéo những bức mành lên và bước ra bao lơn, họ sẽ bước đi trên những con đường của thành phố, và cho những động cơ xe ô tô và xe tải của họ chạy, rồi họ vừa đi xe vừa nhìn mọi thứ với con mắt dữ tợn. Chính vì vậy mà mới có cái nhìn đó, mối đe dọa đó. Radicz không thích ban ngày. Nó chỉ thích ban đêm, và buổi bình minh, khi tất cả đều lặng lẽ, không có người, khi chỉ còn lũ dơi và đám mèo hoang.

Bây giờ, nó vừa tiếp tục đi ngược lên lối đi của bãi đậu xe rộng lớn vừa chú ý hơn trong việc dò xét phía bên trong những chiếc ô tô đậu lại. Thỉnh thoảng nó thấy một cái gì hay hay, và nó sờ vào nắm cửa xe thật nhanh khi đi lướt qua, phòng trường hợp cửa xe mở. Nó đã phát hiện ra ba chiếc ô tô cửa không khóa, nhưng còn để đó bởi nó không chắc là đáng bỏ công. Nó tự nhủ chốc nữa sẽ trở lại khi đã đi một vòng, bởi với những chiếc xe có cửa mở thì công việc bao giờ cũng nhanh gọn thôi.

Ánh mặt trời lan rộng trên bầu trời, phía trên tán cây, nhưng người ta vẫn chưa trông thấy nó. Người ta chỉ trông thấy thứ ánh sáng ấm áp lộng lẫy đang xòe ra, trải rộng trên bầu trời. Radicz không thích ban ngày, nhưng nó lại rất thích mặt trời, và nó lấy làm khoái với cái ý nghĩ được nhìn mặt trời xuất hiện. Cuối cùng mặt trời cũng tới, một cái đĩa nóng rực ném ra một tia sáng vào tận đáy mắt nó, và Radicz phải dừng bước trong khoảnh khắc, mắt nó lóa đi.

Nó vừa chờ đợi vừa lắng nghe nhịp đập trái tim mình trong các động mạch. Mối đe dọa vây quanh nó mà nó không tài nào biết được mối đe dọa ấy từ đâu tới. Ngày cứ gia tăng và cùng gia tăng theo nó là sức nặng của nỗi sợ, từ phía trên cao của những bức tường lớn màu trắng với hàng trăm bức mành xanh, từ phía trên cao của những mái bằng tua tủa ăng ten, từ phía trên cao của những cột cổng bằng xi măng, từ phía trên cao của những cây cọ lớn với thân cây trơn láng. Nhất là chính niềm im lặng khiến người ta sợ, niềm im lặng của ban ngày, và ánh đèn điện từ các ngọn đèn đường vẫn tiếp tục sáng tạo nên những tiếng vo vo nhức tai. Như thể những tiếng động quen thuộc của con người và của những động cơ của họ không thể xuất hiện trở lại được nữa, như thể giấc ngủ đã kéo chúng dừng lại trong một lớp bẩn quặng, những động cơ bị rít, những cổ họng nghẹn tắc, những khuôn mặt với đôi mắt nhắm nghiền.

"Được rồi, tiến hành thôi."

Chính Radicz đã nói to như thể để tạo cho mình lòng can đảm. Bàn tay nó lại sờ vào các nắm cửa xe, đôi mắt nó dò xét phần bên trong lạnh lẽo của thùng xe. Ánh sáng mặt trời lấp lánh trên những giọt sương còn đọng trên khung xe và trên kính chắn gió.

"Chẳng có gì... chẳng có gì."

Giờ đây sự hối hả xóa mờ đi phần nào nỗi lo âu. Ngày căng tràn, bàng bạc, mặt trời đã nhanh chóng vượt khỏi mái của các tòa nhà đồ sộ. Chắc chắn nó đang lấp lánh trên mặt biển, nhen lên những ánh phản chiếu chói lọi trên từng ngọn sóng. Radicz bước tới mà không nhìn quanh.

"Được rồi, cám ơn."

Một cánh cửa xe đã mở. Không gây tiếng động, đứa con trai nhoài người vào trong xe; hai bàn tay nó sờ soạng khắp nơi, dưới các ghế ngồi, trong các xó xỉnh, trong các túi cửa, mở hộp đựng bao tay. Hai bàn tay nó sờ soạng nhanh, khéo léo như đôi bàn tay của người mù.

"Chẳng có gì!"

Chẳng có gì; bên trong xe trống rỗng, lạnh lẽo và ẩm ướt như một cái hầm.

"Đồ đểu!"

Tiếp theo nỗi lo âu là sự giận dữ, và đứa con trai vừa đi ngược lên con đường, dọc theo tòa nhà, vừa dò xét bên trong từng chiếc xe. Bất ngờ một tiếng động khiến nó giật nảy mình, một tiếng ầm ầm của động cơ và tiếng va đập vào các tấm tôn. Nấp sau một toa trạm màu lục, Radicz nhìn chiếc xe tải của những người hốt rác chạy qua, họ đang trút những thùng rác vào xe. Chiếc xe rác chạy quanh các tòa nhà mà không vào bãi đậu xe. Nó chạy đi, một nửa dưới khuất sau hàng rào nguyệt quế và thân cây cọ, và Radicz thấy nó giống như một con côn trùng kỳ dị bằng kim loại, có lẽ là một con bọ hung, với cái lưng tròn và dáng đi cứ xóc nảy lên của nó.

Khi tất cả lặng yên trở lại, Radicz nhìn những hình dạng hay hay trên sàn toa. Nó tới gần tấm kính sau và nhận ra những bộ quần áo, rất nhiều quần áo chồng đống phía sau trong mấy cái túi bằng chất dẻo màu cam. Có cả những bộ quần áo ở phía trước, những hộp các tông đựng giày, và dưới sàn, sát bên ghế ngồi, phải thông thạo lắm người ta mới nhận ra một cái máy thu thanh bán dẫn trong một góc. Các cửa toa xe đều cài chốt, nhưng kính trước hé mở; Radicz bám chặt vào mép kính, cố hết sức kéo thật mạnh để mở rộng khoang hở. Từng li một, tấm kính dịch sang, và không mấy chốc, Radicz đã có thể vươn cánh tay dài, gầy guộc của nó vào cho tới khi các đầu ngón tay chạm vào nút an toàn, và kéo nó ra. Nó mở cửa và lách vào phần trước xe.

Toa trạm rất rộng, với những chiếc ghế lõm sâu bằng vải giả da màu lục sẫm. Radicz khoái trá được ngồi trong xe. Nó ngồi lại hồi lâu trên chiếc ghế lạnh lẽo, hai bàn tay đặt trên tay lái và nó nhìn bãi đậu xe cùng cây cối qua cái kính chắn gió lón. Phần trên của kính chắn gió có màu lục ngọc bích, nó tạo nên thứ ánh sáng kỳ dị trong bầu trời màu bạc khi người ta nhúc nhích đầu. Bên phải tay lái là một máy thu thanh. Radicz xoay các nút, nhưng máy không chạy. Bàn tay nó ấn lên nút của hộp đựng bao tay, và cái nắp bật ra. Trong hộp, có nhiều giấy tờ, một cây bút bi và một cặp kính đen.

Radicz nhoài người qua lưng ghế trước tới tận sàn toa phía sau. Nó quan sát thật nhanh những bộ quần áo. Đó là quần áo mới, những bộ com lê, những chiếc áo sơ mi, những bộ váy áo và những chiếc quần dài của phụ nữ, những chiếc áo săng đai, tất cả đều được xếp trong mấy cái  túi bằng chất dẻo. Radicz xếp quần áo thành một chồng bên cạnh nó, rồi những hộp các tông đựng giày, những chiếc cà vạt, những chiếc khăn quàng. Nó nhét quần áo vào trong những chiếc quần dài rồi túm ống quần lại để tạo thành một cái gói. Bất chợt nó nhớ tới chiếc máy thu thanh bán dẫn. Nó chồm qua ghế trước, đầu đặt trên sàn, và hai bàn tay nó sờ soạng món đồ, nhấc nó lên một chút. Nó xoay một cái nút, và lần này nhạc phát ra, những nốt đàn ghi ta lướt đi và trôi chảy như tiếng chim hót buổi bình minh.

Chính vào lúc đó nó nghe tiếng cảnh sát tới. Nó không thấy họ tới, cũng có thể thậm chí nó còn chẳng thực sự nghe thấy tiếng họ, từng bánh xe êm ái lăn trên lớp sỏi rải nhựa của lối đi vòng quanh, tiếng sột soạt của bức mành được kéo lên ở đâu đó trên mặt tiền bát ngát và im ắng của tòa nhà lấp lánh ánh sáng bạc; có thể một cái gì đó khác đã báo động cho nó trong lúc nó đang thòng đầu xuống lắng nghe điệu nhạc chim từ chiếc máy bán dẫn. Bên trong thân thể nó, sau đôi mắt nó, hoặc trong lòng nó, một cái gì đang thắt lại, đang siết lại, và khoảng trống loang khắp toa xe như khí lạnh. Vậy là Radicz nhổm dậy và trông thấy nó.

Chiếc xe đen của cảnh sát tới thật nhanh trên lối đi của bãi đậu xe. Lốp của nó tạo thành một thứ âm thanh như tiếng nước trên lớp nhựa và sỏi nhỏ, Radicz trông thấy khá rõ khuôn mặt của đám cảnh sát, các bộ đồng phục đen của họ. Cùng lúc, nó cảm thấy cái nhìn hắc ám, đầy chết chóc đang quan sát nó từ trên một bao lơn của tòa nhà nơi có bức mành vừa được kéo lên thật nhanh.

Liệu nó có nên trốn mãi trong cái xe to này như một con vật trốn trong hang? Nhưng đám cảnh sát đang đi đúng về phía nó, nó biết thế, nó không chút nghi ngờ điều đó. Thế rồi thân thể nó bung ra trong một cú nhảy, nó thoát ra ngoài bằng cửa trước của toa xe và bắt đầu chạy trên vỉa hè hướng tới bức tường bao quanh bãi đậu xe.

Chiếc xe đen đột nhiên tăng tốc bởi mấy viên cảnh sát đã trông thấy nó. Người ta nghe những tiếng nói, những tiếng kêu ngắn vang lên trong khu công viên và dội lại từ những bức tường cao. Radicz nghe những tiếng còi chói tai và nó thụt đầu vào vai như thể đó là những viên đạn đang bắn tới. Tim nó đập mạnh đến đỗi nó gần như không còn nghe ra điều gì khác nữa, như thể toàn bộ diện tích bãi đậu xe, những tòa nhà, cây cối trong khu công viên và những lối đi trải nhựa cũng bắt đầu phập phồng với nó, rung chuyển với nó, đau đớn với nó.

Đôi chân nó cứ chạy, cứ chạy mãi, chúng nện trên nền nhựa, nện trên lớp đất tơi xốp ở các bồn hoa. Đôi chân nó nhảy qua các khóm hoa, qua các bức tường nhỏ ở bãi cỏ. Chúng cố hết sức chạy thật nhanh, cuống cuồng và bấn loạn vì hãi hùng, chúng không biết chúng chạy đi đâu, cũng không biết chúng sẽ dừng lại nơi nào. Giờ đây đã tới bức tường cao ngăn cách bãi đậu xe, và đôi chân không thể bay được. Chúng chạy dọc theo bức tường, chúng chạy ngoằn ngoèo giữa những chiếc xe im lìm. Đứa con trai không cần quay đầu lại mới biết chiếc xe đen của cảnh sát vẫn còn đó, nó đang tới rất gần, nó đang rẽ hết tốc lực, bánh nó rít ken két và động cơ nó rống ầm ĩ. Rồi thì nó đang ở phía sau, trên một con đường thẳng, dài, phía cuối con đường ấy là một đại lộ rộng mở, và thân thể nhỏ nhoi của Radicz đang chạy như một con thỏ bị xua ra khỏi nơi ẩn nấp. Chiếc xe đen của cảnh sát lớn dần, chồm tới, bánh nó nghiến trên lối đi rải nhựa và sỏi nhỏ. Trong lúc chạy, Radicz nghe tiếng những bức mành được kéo lên gần như khắp nơi, trên mặt tiền tòa nhà, và nó nghĩ giờ đây mọi người đang ra bao lơn nhìn nó chạy. Bất chợt có một lối mở trên bức tường, có thể là một khung cửa và Radicz nhảy qua đó. Giờ đây nó đã ở bên kia bức tường, một mình trên đại lộ dẫn ra biển, sớm hơn được ba hay bốn phút, thời gian chiếc xe đen của cảnh sát tới lối ra của bãi đậu xe và quay trở lại đại lộ. Đứa con trai cũng biết điều đó mà không nghĩ tới, như thể chính trái tim rối rít và đôi chân của nó nghĩ cho nó. Nhưng mà đi đâu bây giờ? Ở cuối đại lộ, không tới hai trăm mét nữa, là biển, là những mỏm đá. Chính đó là nơi mà đứa con trai đang tiếp tục chạy tới theo bản năng, nó chạy nhanh đến đỗi bầu không khí nóng bức của ban ngày khiến nó chảy nước mắt. Tai nó không nghe thấy tiếng gió, và nó không thể trông thấy gì khác ngoài cái dải đen của con đường lấp lánh ánh sáng mặt trời, và ở tít đằng trước phía trên gờ tường, màu trắng như sữa của biển và trời lẫn vào nhau. Nó chạy nhanh đến đỗi giờ đây nó không thể nào nghe ra tiếng chiếc xe đen của cảnh sát nghiến bánh trên mặt đường, cùng hai hồi còi xe khủng khiếp đang lấp đầy cả khoảng không gian giữa những tòa nhà.

Hãy còn mấy cú nhảy nữa, hãy còn, hỡi đôi chân, hãy còn mấy nhịp đập nữa, hỡi trái tim, hãy còn, bởi biển không còn xa lắm đâu, biển và trời hòa lẫn vào nhau, nơi không còn nữa nhà cửa, người ngợm, xe cộ. Bây giờ, ngay giữa lúc thân thể đứa con trai nảy lên trên mặt đường, hướng thẳng tới nơi biển và trời hòa lẫn vào nhau, như một con hoẵng mà lũ chó săn sắp đuổi kịp, đúng vào lúc đó, một chiếc xe buýt lớn màu xanh với đèn pha còn bật sáng đang trờ tới, và mặt trời dội vào tấm kính chắn gió uốn cong của nó như một tia chớp, khi thân thể Radicz đập lên ca pô xe và các ngọn đèn pha trong tiếng ầm vang của tấm tôn và những cái thắng đang rít lên. Cách đó không xa lắm, nơi rìa khu công viên trồng cọ, có một thiếu phụ thật buồn bã, thật im lìm, như một cái bóng đang cố hết sức để nhìn. Nàng không động đậy, nàng chỉ nhìn thôi trong lúc mọi người từ khắp nơi ùa tới, tập trung trên con đường quanh chiếc xe buýt, chiếc xe đen, và tấm chăn phủ kín thân thể vỡ nát của tên ăn cắp.

Tiznit, 23 tháng Mười 1910

Nơi thành phố hòa lẫn với đất đỏ sa mạc, với những bức tường cũ kỹ bằng đá khô khốc, với những ngôi nhà bằng đất nén đổ nát, giữa những cây keo mà một số đã bị thiêu cháy, nơi gió mặc tình thổi tới, tung bụi mịt mù, nơi cách xa những cái giếng, cách xa bóng những cây cọ, đó là nơi lão tù trưởng đang hấp hối.

Lão đã tới đây, thành phố Tiznit, ở cuối chuyến đi dài vô bổ của mình. Ở miền Bắc, trong xứ sở của nhà vua bại trận, bọn lính nước ngoài đang tiến lên, từ thành phố này tới thành phố khác, tiêu diệt tất cả những gì chống cự lại chúng. Ở miền Nam, bọn lính Cơ Đốc đã tiến vào thung lũng thánh Saguiet el Hamra, chúng cũng đã chiếm đóng thành phố Smara, dinh thự trống không của Ma el Aĩnine. Ngọn gió độc đã bắt đầu thổi lên các bức tường đá, qua những lỗ châu mai chật hẹp, ngọn gió bào mòn tất cả, tháo cạn tất cả.

Giờ đây nó đang thổi tới đây, ngọn gió tệ hại, ngọn gió âm ám từ miền Bắc thổi tới mang theo sương mù của biển cả. Xung quanh Tiznit, tan tác như những con thú lạc lối, những người đàn ông xanh đang chờ đợi trong những túp lều bằng cành lá của họ.

Trong khắp khu trại, người ta không nghe ra cái gì khác ngoài tiếng gió xào xạc trên những cành keo, và thỉnh thoảng là tiếng kêu của một con vật bị xích chân. Có một niềm im lặng bát ngát, một niềm im lặng khủng khiếp không ngừng nghỉ từ khi diễn ra cuộc tấn công của bọn lính Senegal trong thung lũng sông Tadla. Giờ đây giọng nói của các chiến binh đã im bặt, những khúc hát đã tắt ngấm. Không còn ai nói về những gì sắp xảy tới, có thể vì không còn gì xảy tới nữa.

Chính ngọn gió chết chóc đang thổi trên mặt đất khô cằn, ngọn gió tồi tệ thổi từ những vùng đất bị bọn nước ngoài chiếm đóng, từ Mogador, từ Rabat, từ Fez, từ Tanger. Ngọn gió hâm hấp mang theo tiếng rì rầm của biển cả, và xa nữa, tiếng ì ầm của những thành phố lớn trắng toát, nơi bọn chủ nhà băng, bọn nhà buôn trị vì.

Trong ngôi nhà bằng bùn với mái đã đổ nát một nửa, lão tù trưởng đang nằm dài trên chiếc áo khoác của lão trải ngay trên nền đất nện. Hơi nóng ngột ngạt, không khí lao xao tiếng ruồi và ong vò vẽ. Hiện giờ liệu lão có biết rằng tất cả đều đã hỏng bét, tất cả đều đã kết thúc? Ngày hôm qua, ngày hôm kia, sứ giả từ miền Nam tới trao cho lão nhiều tin tức, nhưng lão không muốn nghe. Các sứ giả đã giữ lại những tin tức về miền Nam, việc từ bỏ thành phố Smara, cuộc đào thoát của Hassena và Larhdaf, mấy người con thứ của Ma el Aĩnine, tới cao nguyên Tagant, cuộc đào thoát của Moulay Hiba tới vùng núi Atlas. Nhưng giờ đây họ mang theo cái tin mà họ sẽ đưa tới cho những người đang chờ đợi ở nơi kia: "Lão tù trưởng vĩ đại Ma el Aĩnine sắp chết rồi. Mắt lão đã hết thấy đường, và môi lão không thể nói được nữa." Họ sẽ nói rằng lão tù trưởng vĩ đại đang hấp hối trong ngôi nhà nghèo nàn nhất ở Tiznit, như một kẻ ăn mày, xa cách những người con trai của lão, xa cách dân tộc của lão.

Quanh ngôi nhà đổ nát, vài người đàn ông đang ngồi. Đó là những chiến binh xanh cuối cùng của bộ lạc những người Berik Al-lah. Họ đã chạy trốn qua vùng đồng bằng của con sông Tadla mà không quay lại nhìn, cũng không tìm hiểu tại sao. Những người khác đã quay về miền Nam, về với những con đường mòn của họ, bởi họ biết không còn gì để hy vọng nữa, và những vùng đất hứa sẽ không đời nào được dành cho họ. Nhưng với họ, điều họ mong muốn không phải là đất. Họ kính yêu lão tù trưởng vĩ đại, họ sùng bái lão ngang với một vị thánh. Lão đã ban cho họ phúc lành của Thượng đế và điều này đã gắn chặt họ vào lão như một lời thề.

Hôm nay, Nour đang ở với họ. Ngồi trên mặt đất đầy bụi, trong một mái lều bằng cành lá, cậu nhìn đăm đăm vào ngôi nhà bằng bùn với cái mái đã đổ hết một nửa, nơi lão tù trưởng vĩ đại đang giam mình. Cậu vẫn chưa biết rằng Ma el Aĩnine đang hấp hối. Đã nhiều ngày rồi cậu không thấy lão bước ra ngoài trong cái áo khoác trắng bẩn thỉu, tựa vào vai người hầu, theo sau có Meymuna Laliyi, vợ cả của lão, mẹ của Moulay Sebaa, Sư Tử. Lúc đầu khi mới tới Tiznit, Ma el Aĩnine đã gửi sứ giả đi để gọi các con trai của lão tới tìm lão. Nhưng các sứ giả không trở về. Mỗi chiều, trước khi cầu nguyện, Ma el Aĩnine bước ra khỏi nhà để nhìn về hướng Bắc, về hướng con đường mòn, nơi Moulay Hiba chắc hẳn đang trên đường tới. Giờ đây thì đã muộn, rõ ràng là các con lão sẽ không tới.

Từ hai ngày nay, lão đã hết thấy đường, như thể cái chết đã lấy đi hai con mắt của lão trước tiên. Thế là mỗi khi bước ra ngoài để quay về hướng Bắc, lão không còn tìm kiếm đứa con trai của lão bằng đôi mắt nữa mà bằng trọn khuôn mặt của lão, bằng đôi bàn tay của lão, bằng thân thể của lão, mọi bộ phận đều đang ước mong sự hiện diện của Moulay Hiba. Nour nhìn lão, cái bóng dáng nhẹ tênh, gần như ma quái với đám hầu vây quanh, với cái bóng đen của Lalla Meymuna bước theo sau. Và cậu cảm thấy sự lạnh lẽo của cái chết đang phủ mờ lên cảnh vật như một áng mây đang che khuất mặt trời.

Nour nghĩ tới người chiến binh mù đang nằm trong cái rãnh trên lòng sông Tadla. Cậu nghĩ tới khuôn mặt lịm tắt của bạn cậu mà giờ này lũ chó rừng có thể đã ăn mất, và cậu cũng nghĩ tới tất cả những người đã chết trên đường, phó mặc cho mặt trời và đêm tối về sau, cậu đã nhập vào phần còn lại của đoàn lữ hành đã thoát khỏi cuộc tàn sát và họ đã đi trong nhiều ngày, đói khát và mệt mỏi tưởng chết đi được. Họ đã lẩn trốn như những kẻ bị đày biệt xứ dọc theo những con đường cam go nhất, tránh xa các thành phố, gần như không dám uống nước tại những cái giếng. Bây giờ lão tù trưởng ngã bệnh, và mọi người phải dừng lại đây, nơi cửa ngõ thành phố Tiznit, trên vùng đất đầy bụi này, nơi ngọn gió độc đang thổi tới.

Hầu hết những người đàn ông xanh đã tiếp tục con đường của họ, không cùng, không đích, về phía những cao nguyên vùng Draa, để tìm lại những con đường mòn mà họ đã bỏ lại. Cha mẹ Nour đã quay lại phía sa mạc. Còn cậu thì không thể theo họ. Phải chăng cậu còn hy vọng một phép lạ, hy vọng vùng đất kia mà vị tù trưởng đã hứa hẹn với họ, nơi có hòa bình và thịnh vượng, nơi những tên lính ngoại bang không bao giờ vào được. Những người đàn ông xanh đã lần lượt lên đường, mang theo mớ quần áo cũ của họ. Nhưng trên đường họ đi, có quá nhiều người chết! Họ không bao giờ tìm lại được cuộc sống yên bình ngày nào nữa, không bao giờ ngọn gió bất hạnh để họ được yên ổn.

Thỉnh thoảng người ta nghe có lời đồn: "Moulay Hiba đang tới, Moulay Sebaa, Sư Tử, đức vua của chúng ta!" Nhưng đó chỉ là một ảo ảnh, tan biến đi trong cái im lặng nóng như thiêu.

Bây giờ thì đã quá muộn bởi tù trưởng Ma el Aĩnine đang hấp hối. Bất chợt gió không thổi nữa, sức nặng không khí nâng người ta dậy. Mọi người nhón chân, nhìn về hướng Tây, phía mặt trời đang xuống thấp nơi chân trời. Mặt đất đầy bụi lấp lánh như kim loại nóng chảy, với những hòn đá sắc nhọn như dao. Bầu trời được che bằng một màn sương mỏng, xuyên qua đó mặt trời hiện ra như chiếc đĩa đỏ au đang nở lớn.

Không ai biết tại sao gió chợt ngừng, cũng như tại sao nơi chân trời xuất hiện cái màu kỳ lạ và nóng bỏng kia. Nhưng Nour lại cảm thấy cái lạnh len vào người cậu như cơn sốt, và cậu bắt đầu run rẩy. Cậu quay về phía ngôi nhà cũ kỹ đổ nát, nơi có Ma el Aĩnine. Cậu chầm chậm bước về phía ngôi nhà, như bị lôi cuốn một cách miễn cưỡng, mắt nhìn đăm đăm vào cái cửa đen ngòm.

Các chiến binh của Ma el Aĩnine, những người Berik Al-lah, với khuôn mặt buồn bã đang nhìn cậu bé tiến bước về phía ngôi nhà, nhưng không một ai ra cản đường. Ánh mắt họ trống rỗng và buồn bã như thể họ đang trải qua một giấc mơ. Phải chăng chính họ cũng hết thấy đường trong chuyến đi vô bổ khi đôi mắt họ bị thiêu đốt bởi mặt trời và cát sa mạc?

Chầm chậm, Nour bước tới trên mặt đất đầy sỏi, về phía ngôi nhà với những bức vách bằng bùn. Mặt trời chiều lấp lánh trên các bức vách cũ kỹ, đào sâu bóng tối nơi cửa.

Chính bằng cửa đó mà giờ đây Nour đang bước vào như xưa kia, cùng với cha cậu trong ngôi mộ của vị thánh. Cậu bất động trong khoảnh khắc vì mắt không nhìn thấy trong bóng tối, cậu cảm nhận cái mát lạnh ẩm ướt của ngôi nhà. Khi đói mắt đã quen đi, cậu trông thấy một gian phòng rộng trống không cùng nền nhà bằng đất nện. Ở cuối gian phòng, lão tù trưởng đang nằm trên chiếc áo khoác của mình, đầu kê lên một hòn đá. Lalla Meymuna đang ngồi bên lão, phủ áo khoác đen, mặt che mạng.

Nour không gây tiếng động, cố nén hơi thở. Một hồi lâu sau đó, Lalla Meymuna quay mặt về phía cậu bé, bởi bà cảm thấy cái nhìn của cậu. Tấm mạng đen hở ra, để lộ một khuôn mặt đẹp màu đồng. Đôi mắt bà ánh lên trong khoảng tranh tối tranh sáng, hai dòng lệ lăn dài trên má bà. Tim Nour bắt đầu đập thật mạnh, và cậu cảm thấy một nỗi đau xé lòng nơi tâm can. Cậu sắp sửa lùi lại về phía cửa, bước ra, thì bà lão bảo cậu vào. Cậu chầm chậm bước về phía giữa phòng, người hơi còng xuống vì cơn đau trong cơ thể. Khi tới trước người tù trưởng, chân cậu không còn đứng vững được nữa, cậu ngã phịch xuống đất, hai cánh tay duỗi tới trước. Hai bàn tay cậu chạm vào Lớp áo khoác trắng của Ma el Aĩnine, và cậu vẫn nằm dài ra đó, mặt úp lên nền đất ẩm ướt. Cậu không khóc, cậu không nói gì, cậu không nghĩ gì, nhưng hai bàn tay cậu bám chặt vào lớp áo khoác len và siết nó chặt đến đau điếng cả tay. Bên cạnh cậu, Lalla Meymuna vẫn ngồi bất động bên người mà bà yêu dấu, chiếc áo khoác đen vẫn phủ lên người bà, và bà không còn thấy gì nữa, không còn nghe gì nữa.

Ma el Aĩnine thở một cách chậm chạp và đau đớn. Hơi thở khó nhọc nâng lồng ngực lão lên, tạo nên tiếng khàn khàn lan khắp gian nhà. Trong khoảng tranh tối tranh sáng, khuôn mặt hốc hác của lão như trắng hơn, gần như trong suốt.

Nour nhìn lão già với tất cả sức lực của mình, như thể cái nhìn của cậu có thể làm cho bước đi của thần chết chậm lại. Đôi môi hé mở của Ma el Aĩnine phát ra những tiếng rời rạc, bị tắc nghẹn ngay sau đó trong hơi thở khò khè. Có thể lão vẫn còn lầm rầm tên những người con trai của lão, Mohammed Rebbo, Mohammed Larhdaf, Taaleb, Hassena, Saadbou, Ahmed Ech Chems, người được mệnh danh là Mặt Trời, và nhất là tên của người mà lão đã trông chờ mỗi buổi chiều trên con đường mòn về miền Bắc, người mà hiện giờ lão vẫn còn chờ đợi, Ahmed Dehiba, người được mệnh danh là Moulay Sebaa, Sư Tử.

Lalla Meymuna lấy vạt chiếc áo khoác đen của bà lau mồ hôi lấm tấm trên khuôn mặt Ma el Aĩnine, nhưng lão cũng không nhận biết được cả lần vải đang chạm vào trán và đôi má của mình nữa.

Đôi lúc hai cánh tay lão cứng lại, và nửa thân trên của lão khẽ nhúc nhích trong cơn cố gắng bởi lão muôn ngồi dậy. Môi lão run run, mắt lão đảo đi đảo lại trong hốc mắt. Nour nhích lại gần hơn, và cậu giúp Meymuna nâng Ma el Aĩnine dậy, họ đỡ lão ngồi. Trong vài giây đồng hồ, với một nghị lực lạ thường trong cơ thể nhẹ tênh của mình, lão tù trưởng gượng ngồi, hai cánh tay duỗi ra phía trước như thể lão muôn đứng dậy. Khuôn mặt gầy gò của lão biểu lộ một nỗi kinh hoàng khốc liệt và Nour cảm thấy khiếp đảm trước cái nhìn trống hoác với hai tròng đen nhợt nhạt đó. Nour nhớ tới người chiến binh mù, nhớ tới bàn tay Ma el Aĩnine đã chạm vào đôi mắt anh, nhớ tới hơi thở của lão phả vào khuôn mặt người đàn ông bị thương. Giờ đây Ma el Aĩnine cũng biết tới nỗi cô đơn đó, nỗi cô đơn người ta không tài nào thoát khỏi, và không một ai có thể xoa dịu được khoảng trống trong cái nhìn của lão.

Nỗi khổ mà Nour cảm nhận được lớn lao đến đỗi cậu muốn bỏ đi, rời xa ngôi nhà của bóng tối và cái chết đó, chạy trốn trên đồng bằng đầy bụi, hướng về phía ánh sáng vàng rực của buổi hoàng hôn.

Nhưng bỗng đâu, Nour cảm nhận được uy lực trong chính trong đôi bàn tay lão, trong hơi thở của lão. Từ từ, như thể cậu đang tìm cách nhớ lại những động tác xưa cũ, Nour đưa lòng bàn tay mình lên trán Ma el Aĩnine, không nói lời nào. Cậu thấm nước miếng vào đầu các ngón tay, và cậu chạm nhẹ lên đôi mí mắt đang run run vì lo lắng. Cậu thổi nhẹ vào mặt, vào môi, vào mắt của lão già. Cậu vòng tay ôm nửa thân trên của lão, và thân thể nhẹ tênh từ từ buông thả, nằm ngả ra sau.

Giờ đây khuôn mặt Ma el Aĩnine chừng như dịu lại, thoát khỏi nỗi đau đớn. Đôi mắt nhắm nghiền, lão già thở thật nhẹ nhàng, không gây tiếng động, như thể lão sắp sửa thiếp đi. Nour cũng thấy lòng mình yên ả, cơn đau đã tan biến trong cơ thể cậu. Cậu lùi lại một chút, mắt không rời lão tù trưởng. Rồi cậu bước ra khỏi ngôi nhà, trong khi cái bóng đen của Lalla Meymuna nằm dài ra trên mặt đất để ngủ.

Bên ngoài, đêm xuống từ từ. Người ta nghe tiếng ríu rít của lũ chim đang bay trên lòng sông, hướng về phía vùng trồng cọ. Ngọn gió biển hâm hấp lại thổi từng cơn, làm đám lá trên mái nhà đổ nát sột soạt. Meymuna đốt lên ngọn đèn dầu, bà cho lão tù trưởng uống nước. Trước cửa nhà, Nour cảm thấy cổ họng mình thắt lại và nóng bỏng, cậu không tài nào ngủ được. Nhiều lần trong đêm, nghe dấu hiệu của Meymuna, cậu tới gần lão già, đặt bàn tay lên trán lão, thổi vào môi và mí mắt lão. Nhưng sự mệt mỏi và tuyệt vọng đã hủy diệt quyền năng của lão, và cậu không thể nào xóa tan được mối lo khiến môi lão run rẩy. Có thể chính cơn đau trong cơ thể lão khiến cho hơi thở lão như rã rời, như đứt đoạn.

Ngay trước sáng tinh sương, khi bên ngoài không khí im ắng và bất động, không một tiếng động, không một tiếng côn trùng, Ma el Aĩnine trút hơi thở cuối cùng. Đang nắm tay lão, Meymuna biết điều đó, và bà nằm xuống đất bên người bà yêu dấu, rồi bà bật khóc mà không nén những tiếng nức nở nữa. Khi ấy, đứng cạnh của, Nour nhìn lần cuối hình bóng mong manh của lão tù trưởng vĩ đại đang nằm trong chiếc áo khoác trắng của lão, nhẹ nhàng đến đỗi lão chừng như đang bềnh bồng trên mặt đất. Rồi, cậu bước thụt lùi ra xa, và cậu lại một mình trong đêm tối trên vùng đồng bằng màu xám tro rực sáng dưới con trăng tròn vành vạnh. Nỗi đau khổ cùng cảm giác mệt mỏi ngăn bước cậu đi xa. Cậu ngã vật xuống đất, bên những bụi gai, và cậu ngủ ngay tức thì, không nghe tiếng khóc của Lalla Meymuna như một bài ca ai oán.

Lalla đã ra đi như vậy, vào một ngày nọ, không báo trước. Một buổi sáng cô thức giấc ngay trước bình minh như cô vẫn từng làm ở chốn đó, nơi đất nước cô, thức sớm để đi ra đến tận biển, hoặc đi tới các cửa ngõ sa mạc. Cô lắng nghe hơi thở của người chụp hình đang ngủ trên chiếc giường lớn của hắn, dồn dập vì cái nóng mùa hạ. Bên ngoài đã vang lên những tiếng kêu cao vút của lũ chim nhạn, và xa xa dường như có tiếng vòi nước phun đều đều của người tưới cây trong công viên. Lalla trù trừ, bởi cô muôn để lại một cái gì cho người chụp hình, một dấu hiệu, một lời nhắn, để giã từ hắn. Bởi không biết viết gì, cô đã lấy một miếng xà phòng và vẽ cái dấu hiệu nổi tiếng của bộ lạc cô mà cô vẫn dùng để ký vào các tấm hình của cô ngoài đường phố, tại Paris:

Bởi đó là hình vẽ cổ xưa nhất mà cô biết được, và nó giống trái tim.

Sau đó cô đi qua các con đường của thành phố, để không bao giờ quay trở lại nữa.

Cô đã đi xe lửa trong nhiều ngày nhiều đêm, từ thành phố này tới thành phố khác, từ đất nước này tới đất nước khác. Cô đợi xe lửa trong các nhà ga, lâu đến đỗi đôi chân cô trở nên cứng đờ, còn lưng cùng mông cô đều ê ẩm.

Thiên hạ tới lui, chuyện trò, nhìn ngắm. Nhưng họ chẳng để tâm tới hình bóng người phụ nữ trẻ tuổi với khuôn mặt mệt mỏi kia, mặc dù trời nóng bức, vẫn trùm chiếc áo khoác cũ kỹ màu hạt dẻ, dài chấm bàn chân. Có thể họ nghĩ cô là kẻ nghèo khổ hoặc bệnh hoạn. Thỉnh thoảng trên các toa xe lửa, người ta cũng nói chuyện với cô, nhưng cô không hiểu ngôn ngữ của họ nên đành mỉm cười với họ.

Sau đó con tàu từ lừ lướt tới trên mặt biển lấp lánh dầu, nó rời Algésiras, nó lướt về phía Tanger. Trên boong, mặt trời và muối nóng như thiêu như đốt, mọi người tụ tập trong bóng mát, đàn ông, đàn bà, trẻ con, tất cả đều ngồi cạnh những hộp các tông cùng va li của mình. Thỉnh thoảng một vài người cất tiếng hát để xua đi lo lắng, một bài hát bằng giọng mũi nghe buồn buồn, rồi tiếng hát tắt lịm, và người ta chỉ còn nghe tiếng máy tàu rung chuyển.

Qua thành tàu, Lalla nhìn mặt biển xanh sẫm, phẳng lặng, nơi những đợt sóng đang chầm chậm cuộn tới. Trong làn rẽ trắng xóa của con tàu, những con cá heo đang nhảy lên, đuổi bắt nhau, rồi lại tách nhau ra. Lalla nghĩ tới con chim trắng, vốn là một chàng hoàng tử đích thực của biển cả, vẫn bay trên bờ biển vào thời của ông lão Naman. Tim cô đập nhanh hơn, và cô say sưa nhìn, như thể cô sắp trông thấy nó thật sự, hai cánh tay cô dang rộng trên mặt biển. Trên làn da mình, cô cảm thấy mặt trời đang thiêu đốt, thiêu đốt như ngày nào, và cô trông thấy ánh sáng bầu trời mới lộng lẫy và dữ dội làm sao.

Giọng những người đàn ông đang hát bằng giọng mũi chợt khuấy động cô, và cô cảm thấy nước mắt tuôn chảy mà không hiểu tại sao. Cô nghe bài hát đó từ lâu lắm rồi, như trong một giấc mơ xưa cũ đã mờ nhạt. Đó là những người đàn ông da đen chỉ mặc vẻn vẹn một chiếc áo sơ mi da báo cùng chiếc quần vải ngắn ngủn, hai bàn chân trần mang dép Nhật. Cứ như vậy, họ lần lượt hát bài hát buồn bằng giọng mũi mà không ai khác có thể hiểu được, người họ đu đưa, mắt họ lim dim.

Và khi nghe bài hát của họ, ở tận nơi sâu kín nhất trong lòng mình, Lalla cảm thấy ước muốn được thấy lại vùng đất trắng xóa, những cây cọ cao ngất trong các thung lũng đỏ ối, những vùng cát đá mênh mông, những bãi biển quạnh hiu bát ngát, và cả những ngôi làng xây cất bằng bùn và ván, với những mái nhà lợp tôn cùng giây quét hắc ín. Cô khẽ nhắm mắt, và trông thấy tất cả những điều đó trước mặt mình, như thể cô chưa cất bước ra đi bao giờ, như thể cô chỉ ngủ một hai tiếng đồng hồ gì đó.

Trong sâu thẳm lòng cô, bên trong cái bụng đang căng lên, cũng có sự vận động ấy, những cơn chấn động đau điếng dội vào phần bên trong của làn da. Giờ đây, cô nghĩ tới đứa con đang muôn ra đời, thật ra là đang sông, đang mơ mộng. Cô khẽ rùng mình, cô ôm chặt cái bụng căng phồng giữa hai bàn tay, cô buông thả thân thể mình theo nhịp lắc lư nặng nề của con tàu, lưng tựa vào thành tàu bằng sắt đang rung lên. Cô cũng hát thì thầm trong miệng, một phần cho chính mình, một phần cho đứa con vừa ngừng đạp cô, và đang lắng nghe cô hát bài hát cũ, bài hát mà Aamma đã hát, phát xuất từ mẹ cô:

"Một ngày nào đó, quạ sẽ có màu lông trắng, biển sẽ khô cạn, người ta sẽ tìm thấy mật trong hoa xương rồng, người ta sẽ làm giường bằng cành cây keo, một ngày nào đó, ôi, một ngày nào đó, sẽ không còn nọc độc trong miệng rắn, và đạn súng trường sẽ không còn mang tới cái chết, bởi ngày đó, tôi sẽ từ giã tình yêu của mình...".

Tiếng máy tàu rung chuyển át cả giọng cô, nhưng trong bụng, đứa bé xa lạ vẫn nghe rõ lời ca của cô, và nó ngủ yên. Vậy là để quậy cho ồn hơn và để thêm can đảm, Lalla hát to hơn lời ca của bài hát mà cô yêu thích:

"Địa Trung H-a-a-ả-i..."

Con tàu vẫn từ từ lướt trên trên mặt biển lấp lánh dầu, dưới bầu trời nặng trĩu. Giờ đây nơi chân trời hiện ra một cái đốm xấu xí màu xám giống như một áng mây móc vào biển: Tanger. Mọi khuôn mặt đều quay về phía cái đốm, và mọi người đều im tiếng; ngay cả những người da đen cũng không hát nữa. Châu Phi từ từ tới trước mũi tàu, lờ mờ, hoang vắng. Nước biển trở nên xám xịt, không còn sâu thẳm như trước nữa. Những cánh mòng biển đầu tiên lượn trên bầu trời, chúng cũng có màu xám, trông chúng gầy guộc và sợ sệt.

Tất cả đều đã thấy đổi rồi sao? Lalla nghĩ tới chuyến đi đầu tiên, hướng về Marseille, khi tất cả còn mới mẻ, những đường phố, những ngôi nhà, những con người. Cô nghĩ tới căn hộ của Aamma, tới khách sạn Sainte-Blanche, tới những khu đất trống gần các kho chứa, tới tất cả những gì còn lại phía sau cồ trong thành phố rộng lớn chết chóc ấy. Cô nghĩ tới Radicz tên ăn mày, tới người chụp hình, tới các nhà báo, tới tất cả những con người đã trở thành như những cái bóng. Giờ đây cô không còn gì ngoài mớ áo quần của mình, cùng chiếc áo khoác màu hạt dẻ mà Aamma đã cho cô khi cô mới tới. Và tiền nữa chứ, xấp giấy bạc mới toanh được kẹp lại, lấy từ túi áo vest của người chụp hình trước khi ra đi. Vậy mà như chẳng có gì xảy ra, như thể cô chưa hề rời khỏi Cư xá bằng ván và giấy quét hắc ín cũng như chưa rời khỏi cao nguyên đá cùng những ngọn đồi nơi Hartani sinh sống. Như thể cô chỉ mới ngủ một hay hai tiếng đồng hồ.

Cô nhìn chân trời trống trải, ở đuôi con tàu, rồi vệt đất xám và núi, nơi hình dạng những ngôi nhà của thành phố Ả Rập đang lớn dần. Cô rùng mình bởi trong bụng cô, đứa bé bắt đầu cựa quậy thật mạnh.

Trên chiếc xe ca khi thì lăn bánh trên con đường đầy bụi, khi lại dừng đón những bác nông dân, những chị phụ nữ, những em nhỏ, Lalla còn nghe ngây ngất lạ kỳ. Ánh sáng vây phủ lấy cô, và lớp bụi mỏng dâng lên như màn sương mù ở hai bên sườn xe, len vào khoang xe, bám vào cổ cô, nham nhám dưới các ngón tay cô, ánh sáng, sự khô cằn, bụi bặm: Lalla cảm thấy sự hiện diện của chúng, giống như một lớp da mới trên người cô, như một hơi thở mới.

Có thể nào một cái gì khác đã hiện hữu? Có chăng một thế giới khác, những khuôn mặt khác, một thứ ánh sáng nào khác? Ảo ảnh của những kỷ niệm không thể tồn tại trong tiếng xe ca ì ạch, cũng như trong cái nóng, trong làn bụi bặm. Ánh sáng càn quét tất cả, mài mòn tất cả như ngày nào, trên cao nguyên đá. Lalla lại cảm thấy sức nặng của cái nhìn bí ẩn trên cô, quanh cô; đó không còn là cái nhìn của bọn đàn ông đầy ham muốn và thèm khát, mà là cái nhìn kỳ bí của kẻ thấu hiểu Lalla và ngự trị trên cô như một vị thần.

Chiếc xe ca chạy trên con đường mòn đầy bụi, leo lên những ngọn đồi cao. Khắp nơi, chỉ có mặt đất khô cằn, nóng bỏng giống như một lớp da rắn cũ kỹ. Phía trên mui xe, bầu trời và ánh sáng đang thiêu đốt dữ dội, trong khoang xe nhiệt độ tăng lên như trong một cái lò. Lalla nghe những giọt mồ hôi chảy dài trên trán cô, dọc theo cổ cô, trên lưng cô. Trong xe, mọi người đều im lìm, thản nhiên. Đám đàn ông trùm áo khoác len, đàn bà thì ngồi xổm dưới sàn xe, giữa những hàng ghế, che mạng màu xanh đen. Chỉ có người tài xế là cử động, hắn nhăn nhó, nhìn vào gương chiếu hậu. Nhiều lần, cái nhìn của hắn gặp cái nhìn của Lalla, và cô quay mặt đi. Người đàn ông mập bự với khuôn mặt bèn bẹt điều chỉnh gương chiếu hậu để có thể nhìn cô rõ hơn, rồi bằng một cử chỉ hậm hực, hắn trả nó về vị trí cũ. Cái máy thu thanh với nút vặn hết cỡ đang rít và khạc ầm ĩ, và khi xe chạy qua một cột điện, người ta nghe nó phát ra một điệu nhạc lê thê, giọng mũi.

Suốt cả ngày, chiếc xe ca chạy trên những con đường trải nhựa và những đường mòn đầy bụi, băng qua các con sông khô cằn, dừng lại trước những ngôi làng bằng bùn, nơi đám trẻ con trần truồng đang đứng đợi. Những con chó ốm đói chạy bên hông xe, thử cắn vào bánh xe. Đôi khi chiếc xe ca dừng lại giữa một đồng bằng hoang mạc, bởi động cơ hỏng hóc. Trong lúc người tài xế mũi tẹt chúi đầu vào ca pô mở toang để chùi sạch ống rỉ xăng, những người đàn ông và đàn bà xuống xe, ngồi trong bóng mát của chiếc xe, hoặc ngồi xổm giữa những bụi cây xương khô đi tiểu. Một vài người móc từ trong túi ra những trái chanh nhỏ rồi vừa mải mê mút vừa tặc lưỡi.

Sau đó chiếc xe ca lại lên đường, nó lúc lắc trên các con đường, leo lên các ngọn đồi, cứ như thế triền miên, hướng về phía mặt trời lặn. Đêm xuống mau trên vùng đồng bằng hoang mạc mênh mông, phủ kín những hòn đá và biến bụi thành tro. Rồi bất chợt, trong đêm tối, chiếc xe dừng lại và Lalla trông thấy những khoảng sáng phía xa, ở bên kia sông. Bên ngoài, đêm tối nóng hừng hực, ra rả tiếng côn trùng cùng tiếng cóc nhái kêu. Nhưng tất cả lại chẳng khác gì niềm im lặng sau những giờ ngồi trong xe ca.

Lalla bước xuống, cô chầm chậm bước đi dọc con sông. Cô nhận ra nhà tắm công cộng, rồi nơi lội qua sông. Con sông tối đen, nước triều đã đẩy lùi dòng nước ngọt. Lalla băng qua con sông, nước lên tới nửa đùi, nhưng dòng nước mát mẻ khiến cô dễ chịu. Trong khoảng tranh tối tranh sáng, Lalla trông thấy bóng dáng một người đàn bà đang đội một cái bọc trên đầu, áo dài của chị vén lên tới bụng.

Xa hơn một chút, ở bờ bên kia, bắt dầu con đường mòn dẫn tới tận Cư xá. Rồi tới những ngôi nhà bằng bùn và ván, một ngôi nhà nữa, rồi một ngôi nhà nữa. Lalla không còn nhận ra các ngôi nhà. Có nhiều nhà mới ở khắp nơi, ngay ở gần bờ sông cũng có, nơi ấy khi mực nước lên cao, nước sẽ lênh láng hết cả. Ánh điện không đủ soi sáng các con hẻm bằng đất nện, những ngôi nhà bằng ván và tôn có vẻ như bị bỏ hoang. Khi đi dọc các con đường, Lalla nghe thấy những tiếng xì xào, tiếng trẻ con khóc. Đâu đây, ở bên ngoài thành phố, tiếng sủa ăng ẳng của một con chó hoang nghe hư hư thực thực. Bước chân của Lalla đặt trên những dấu vết cũ, và cô tháo đôi giày quần vợt ra để cảm nhận rõ hơn cái mát và cái mịn của đất.

Vẫn luôn là cái nhìn ấy dẫn bước cô, nơi đây, trên các con đường của Cư xá; đó là một cái nhìn khắc khoải và thật dịu dàng đến từ mọi phía cùng một lúc, từ nơi thẳm sâu của bầu trời, nó lay động với gió. Lalla đi tới trước những ngôi nhà mà cô biết, cô nhận ra mùi lửa than hồng đang tắt ngấm, nhận ra tiếng gió thổi qua những tờ giấy quét hắc ín, trên các tấm tôn. Tất cả những điều đó trở lại với cô cùng một lúc, như thể cô chưa ra đi bao giờ, như thể cô chỉ ngủ một hay hai tiếng đồng hồ.

Thế rồi, thấy vì đi về phía ngôi nhà của Ikiker ở chỗ kia, gần máy nước, Lalla nhắm về phía các cồn cát mà bước tới. Nỗi mệt nhọc khiến cơ thể cô trở nên nặng nề, gây đau đớn nơi vùng thắt lưng, nhưng chính cái nhìn xa lạ đang dẫn dắt cô, và cô biết mình phải ra khỏi ngôi làng. Với đôi chân trần, cô cô đi càng nhanh càng tốt, giữa những bụi cây tua tủa gai góc và những cây cọ lùn, tới tận những cồn cát.

Nơi đây, không có gì thấy đổi. Cô bước đi dọc theo những cồn cát xám, như ngày nào. Thỉnh thoảng, cô dừng bước, cô nhìn quanh, cô ngắt một thân cây thật mọng rồi bóp nát giữa các ngón tay và ngửi mùi nồng cay như hạt tiêu mà cô thích. Cô nhận ra tất cả những chỗ lõm, tất cả con đường mòn dẫn tới những ngọn đồi đầy sỏi đá, dẫn tới những ruộng muối, hoặc có thể không dẫn tới đâu cà. Đêm sâu thẳm và dịu dàng, trên đầu cô, những vì sao lấp lánh. Bao nhiêu thời gian đã trôi qua đối với chúng? Chúng không đổi chỗ, ngọn lửa của chúng vẫn cháy hoài, như lửa của những ngọn đèn thần. Có thể những cồn cát đã dịch chuyển, nhưng làm sao biết được? Cái khung cũ kỹ vẫn khoe ra cặp sừng và móng vuốt từng làm cô sợ biết bao, giờ đây đã biến mất. Không còn những vỏ đồ hộp bị vứt bỏ, một vài cây nhỡ đã cháy; cành của chúng được chặt nhỏ để cho vào lò nhóm lửa.

Lalla không còn tìm ra được chỗ của mình trên các cồn cát nữa. Lối đi dẫn tới bãi biển đã bị cát bồi. Lalla vất vả leo lên những cồn cát lạnh lẽo, tới tận đỉnh. Hơi thở cô rít lên trong cổ họng, và cơn đau nơi thắt lưng dữ dội đến mức khiến cô phải rên rỉ dù đã cố nén lại. Hai hàm răng siết chặt, cô biến tiếng rên rỉ của mình thành bài hát. Cô nghĩ tới bài hát mà cô vẫn thích hát, ngày nào, mỗi khi sợ hãi:

"Địa Trung H-a-a-ả-il..."

Cô thử hát, nhưng giọng cô không đủ mạnh.

Giờ đây cô đang bước đi trên lớp cát cứng của bãi biển, bên những bọt nước. Gió thổi không mạnh lắm, tiếng sóng trở nên êm dịu trong đêm tối, và Lalla lại cảm thấy say sưa, ngây ngất như lúc còn trên tàu, trong xe ca, như thể tất cả những điều đó vẫn chờ đợi cô, vẫn hy vọng nơi cô. Có thể cái nhìn của Es Ser, người mà cô gọi là Bí Mật, đang hiện diện trên bãi biển, lẫn vào ánh sáng của những vì sao, vào tiếng rì rào của biển, vào sắc bọt biển trắng xóa. Đây là một đêm không sợ sệt, một đêm thuộc về thời xa xưa mà chừng như Lalla chưa biết tới bao giờ.

Giờ đây cô tới gần nơi ông lão Naman vẫn thích kéo thuyền tới để nấu nhựa hoặc vá lưới. Nhưng nơi đây đã trống vắng tự bao giờ, bãi biển đìu hiu trải rộng trong đêm. Chỉ có cây sung già còn đứng chơ vơ bên cồn cát, với những cành lá sum suê bị gạt ra phía sau theo hướng gió. Lalla thích thú nhận ra mùi hăng hắc và nhàn nhạt của cây, cô nhìn chuyển động của lá cây. Cô ngồi dưới chân cồn cát, cách cây sung không xa, và cô nhìn nó thật lâu như thể trong từng giây phút sắp tới ông lão đánh cá lại xuất hiện.

Cơn mệt đè nặng lên thân thể Lalla, cơn đau khiến chân tay cô đờ đẫn. Cô ngả người về phía sau trên cát lạnh, và cô ngủ ngay tức thì, an lòng với tiếng biển và mùi cây sung.

Trăng lên ở phía Đông, từ từ lên cao trong đêm trên những đồi đá. Ánh sáng nhợt nhạt của nó soi sáng biển và những cồn cát, đầm đìa trên khuôn mặt Lalla. về khuya, ngọn gió cũng thổi tới, ngọn gió âm áp từ biển cả thổi vào. Nó thổi qua trên mặt Lalla, trên tóc cô, rắc cát lên thân thể cô. Chính bầu trời mới thật bao la, còn mặt đất thì xa vắng tự bao giờ. Dưới những chòm sao, mọi vật đều đổi thay, đều chuyển dịch. Các khu dân cư đã khuếch rộng ra, thứ gì đó giống như những cột mốc mọc lên nơi lòng các thung lũng, tránh khỏi mây cái vịnh và cửa sông. Nhiều người đã chết, nhiều ngôi nhà đã sụp đổ trong đám bụi bặm cùng phiền muộn. Thế mà, trên bãi biển, gần cây sung, nơi ông lão Naman vẫn tới chừng như chẳng có gì xảy ra. Như thể người thiếu phụ vẫn ngủ mãi không thôi.

Mặt trăng từ từ lên cao, tới tận thiên đỉnh, sau đó, lặn về phía Tây, về phía biển khơi. Bầu trời trong vắt, không một gợn mây. Trong sa mạc, bên kia những đồng bằng và cao nguyên đá, cái lạnh ẩn sâu trong cát tuôn ra như một dòng nước. Chừng như mặt đất nơi đây, và cả bầu trời cùng trăng, sao, tất cả đều đã nén lại hơi thở, đã kéo thời gian của chúng ngừng lại.

Giờ đây chúng đã dừng lại, tất cả, trong khi fijar, khoảnh khắc đầu tiên của buổi bình minh, đang tới.

Trong sa mạc, lũ cáo và chó rừng không còn đuổi theo đám chuột nhảy hay thỏ rừng nữa. Rắn vipe có sừng, bọ cạp, rồi rết đã dừng lại trên nền đất lạnh, dưới bầu trời tối thẫm. Khoảnh khắc đầu tiên đã tóm chúng, đã biến chúng thành đá, thành bụi đá, thành hơi nước, bởi đây là lúc mà thời gian của bầu trời tỏa xuống mặt đất, làm đông cứng những cơ thể, và đôi khi làm đứt đoạn sự sống cùng hơi thở. Trong chỗ lõm nơi cồn cát, Lalla bất động. Làn da cô run lên trong những cơn run dài khiến tay chân cô lay động và răng cô va vào nhau lập cập, nhưng cô vẫn ngủ.

Rồi khoảnh khắc thứ hai của buổi bình minh tới, khoảnh khắc của sắc trắng. Ánh sáng bắt đầu trà trộn vào khoảng không tối đen. Nó bất ngờ lấp lánh trong bọt biển, trên những lớp muối ở các tảng đá, trên những hòn đá bén ngọt dưới gốc cây sung già. Ánh sáng màu xám nhạt soi sáng các đỉnh đồi đá, nó xóa dần những vì sao: sao Thiên Dương, sao Thiên Long, chòm Cự Xà, chòm Thiên Hạt, và những sao chị em của chúng, sao Mintaka, sao Alnilam, sao Alnitak. Rồi bầu trời như chao đảo, một Lớp áo trắng nhạt phủ lên nó, dập tắt những vì sao cuối cùng. Trong chỗ lõm ở những cồn cát, các bụi cỏ có gai khẽ run rẩy trong lúc những giọt sương lóng lánh nơi lông tơ của chúng.

Trên đôi má Lalla, mấy giọt sương từ từ lăn như mấy giọt lệ. Người thiếu phụ thức giấc và rên thật khẽ. Cô vẫn chưa mở mắt, nhưng tiếng rên của cô dâng lên, hòa lẫn với tiếng biển triền miên lại vọng tới tai cô. Cơn đau cứ nhói lên rồi lại lụi tắt trong bụng cô, ném ra những tiếng gọi mỗi lúc một gần, nhịp nhàng nthư sóng biển.

Lalla hơi nhỏm dậy trên chiếc giường cát, nhưng cơn đau dữ dội đến đỗi có thể làm cô tắt thở. Bây giờ cô chợt hiểu ra rằng đã tới lúc đứa con ra đời, giờ đây, nơi đây, trên bãi biển này, và cô run lên trong cơn hãi hùng, bởi cô biết rằng mình chỉ có một mình, sẽ không ai tới giúp cô, không một ai. Cô gượng đứng dậy, loạng choạng bước vài bước trên cát lạnh, nhưng cô lại ngã xuống, và tiếng rên của cô biến thành tiếng kêu. Nơi đây chỉ có bãi biển xám cùng những cồn cát còn chìm trong bóng đêm, và trước mặt cô là biển màu lục xám, nặng nề, u tối, vẫn còn hòa trộn với màu đen của bóng đêm.

Nằm nghiêng trên cát, hai gối co lại, Lalla lại rên rỉ theo nhịp điệu chầm chậm của biển cả. Cơn đau đến từng đợt, cách quãng như những luồng sóng mà ngọn cao hơn nhô lên trên mặt nước tối tăm, đôi lúc bám vào chút ánh sáng nhợt nhạt cho tới khi vỡ tan. Lalla dõi theo bước cơn đau của mình trên biển, từng cơn run rẩy tới từ cuối chân trời, từ vùng tăm tối nơi bóng đêm còn dày đặc, rồi vừa từ từ lan tỏa tới tận mép bờ biển, ở phía Đông, vừa trải ra nghiêng nghiêng, vừa ném ra những lớp bọt, trong khi tiếng lạo xạo của nước trên cát cứng tiến về phía cô, bao phủ lấy cô. Đôi khi cơn đau quá dữ dội, như thể bụng cô cạn sạch, rách toang, và tiếng rên rỉ càng gia tăng trong cổ họng cô, khỏa lấp cả tiếng ầm ì của sóng biển vỗ vào bờ cát.

Lalla nhổm lên trên hai gối, cô thử bò dọc theo cồn cát, tới tận con đường. Sự cô gắng vượt bậc khiến mồ hôi đầm đìa cả mặt mày và thân thể cô ngay trong cái lạnh của buổi bình minh. Cô vẫn chờ đợi, mắt đăm đăm nhìn ra biển. Cô quay về phía con đường, ở bên kia những cồn cát, và cô hét lên, cô gọi lớn: "Harta-a-ni! Harta-a-ni!" như ngày nào khi cô đi trên cao nguyên đá còn chú lẩn trốn trong hốc đá. Cô cũng thử huýt to, như các chú chăn cừu nhưng môi cô khô nứt và run rẩy.

Trong chốc lát, mọi người sẽ thức giấc, trong các ngôi nhà của Cư xá, họ sẽ tung chăn, và những người đàn bà sẽ đi ra máy nước để hứng xô nước đầu tiên trong ngày. Có thể những cô gái sẽ đi loanh quanh qua các bụi rậm, tìm những nhánh cây khô làm củi đốt, và những người đàn bà sẽ nhóm lửa lò để nướng một ít thịt, để nấu cháo yến mạch, để đun nước pha trà. Nhưng tất cả đều xa xôi quá, đều thuộc một thế giới khác. Tất cả giống như một giấc mơ đang tiếp diễn nơi đó, trên đồng bằng lầy lội, nơi mọi người sinh sống, ở cửa con sông lớn. Hoặc xa hơn nữa, ở bên kia bờ biển, trong thành phố rộng lớn của ăn mày và trộm cắp, thành phố chết chóc với những tòa nhà trắng toát cùng những chiếc xe có đặt bẫy. Khoảnh khắc đầu tiên của buổi bình minh đã rải thứ ánh sáng trắng bạc và lạnh lẽo của nó khắp nơi, đúng vào lúc các cụ già gặp gỡ cái chết trong im lặng, trong sợ sệt.

Lalla cảm thấy người mình trống hoác, và tim cô bắt đầu đập thật chậm chạp, thật đau đớn. Giờ đây, những cơn đau đã sát kề nhau đến nỗi chỉ còn lại một cơn đau duy nhất, liên tục đang quặn lên trong bụng cô. Phải khó khăn lắm Lalla mới chầm chậm lê nổi thân mình trên đôi cẳng tay, dọc theo cồn cát. Trước mặt cô, cách vài sải tay, bóng cây đen ngòm in lên bầu trời trắng, nó sừng sững trên đông đá. Chưa bao giờ cô thấy cây sung cao lớn và chắc khỏe đến vậy. Cái thân to tướng của nó khoèo ra sau, những cành lớn quặt lại, những chiếc lá răng cưa xinh đẹp của nó khẽ lay động trong làn gió mát, lấp lánh dưới ánh sáng ban ngày. Nhưng đáng nói nhất là mùi hương ngào ngạt và mãnh liệt của nó. Nó vây bọc lây cô, nó như lôi kéo cô về với nó, nó vừa làm cô ngây ngất vừa khiến cô buồn nôn, và cô quặn mình trong những cơn đau đớn. Hầu như không thở, Lalla rướn thật chậm trên lớp cát như đang hãm lại. Phía sau cô, đôi chân dang ra để lại một lằn trên cát, như một con tàu người ta kéo lên cạn.

Một cách khó nhọc, cô từ từ lôi cái bọc nặng trĩu, và buông tiếng rên rỉ khi cơn đau quá dữ dội. Mắt cô không rời hình bóng cái cây, cây sung to với thân cây đen đúa và lá cây sáng màu lấp lánh trong ánh ngày. Cô càng tới gần thì cây sung càng lớn lên, trở nên bát ngát, như chiếm trọn bầu trời. Bóng nó trải rộng ra xung quanh như một cái hồ âm u còn vương chút bóng tối cuối cùng. Lalla chầm chậm lê thân mình vào trong cái bóng đó, dưới những cành cây ở tít trên cao, chắc khỏe như cánh tay người khổng lồ. Đó là điều cô mong muốn, cô biết giờ đây chỉ có nó mới giúp được cô. Mùi hương hăng hắc của cây sung vây bọc lấy cô, len lỏi vào cô, nó xoa dịu thân thể đau đớn của cô, nó hòa lẫn với mùi của biển cả và các loài tảo. Dưới gốc cây to lớn, cát để lộ ra những tảng đá bị hoen gỉ bởi không khí vùng biển, bị mài nhẵn bởi gió mưa. Giữa các tảng đá, những cái rễ chắc khỏe trông giống như những cánh tay bằng kim loại.

Nghiến chặt răng để khỏi bật thành tiếng rên, Lalla vòng tay ôm thân cây, và cô từ từ rướn lên, cô quỳ trên hai gối run rẩy. Cơn đau trong thân thể cô giờ đây giống như một vết thương đang dần mở miệng và rách ra. Lalla không thể nghĩ tới điều gì khác hơn điều cô đang thấy, điều cô đang nghe, điều cô đang cảm nhận. Ông lão Naman, Hartani, Aamma, và cả người chụp hình, họ là ai, họ đang trở thành cái gì rồi? Cơn đau trào ra từ bụng người thiếu phụ tỏa khắp mặt biển mênh mông và những cồn cát bát ngát, tỏa vào cả bầu trời nhợt nhạt, nó mạnh hơn tất cả, nó xóa nhòa tất cả, nó tháo cạn tất cả. Cơn đau lấp đầy thân thể cô, như một tiếng ồn vang dậy, nó làm cho thân thể cô lớn lên như một trái núi đang phủ phục trên mặt đất.

Thời gian chậm lại vì cơn đau, nó đập theo nhịp của trái tim, theo nhịp của buồng phổi đang thở, theo nhịp của tử cung co thắt. Như đang nhấc lên một sức nặng vô hạn, Lalla chầm chậm rướn người lên dựa vào thân cây sung. Cô biết rằng chỉ có nó mới có thể giúp cô, như cái cây đã giúp mẹ cô ngày nào, khi cô ra đời. Theo bản năng, cô tìm lại những động tác của tổ tiên, những động tác mà ý nghĩa vượt ngoài sự hiểu biết của cô, và cũng không có ai để dạy cô. Ngồi xổm bên gốc cây to âm u, cô tháo thắt lưng của chiếc áo dài ra. Cô trải cái áo khoác màu hạt dẻ trên nền đất sỏi. Cô móc cái thắt lưng lên cành sung to đầu tiên sau khi đã xoắn nó lại cho chắc chắn hơn. Khi hai bàn tay cô bám chặt vào cái thắt lưng vải, cây sung khẽ lay động, thả xuống những giọt sương, như một cơn mưa nhỏ. Dòng nước trong lành chảy dài trên khuôn mặt Lalla, và cô liếm láp môi, khoan khoái uống lấy nó.

Trên bầu trời, khoảnh khắc của sắc đỏ giờ đây đã bắt đầu. Những vệt tối cuối cùng tan biến, và màu trắng như sữa nhường chỗ cho ánh bình minh vừa tới đang tỏa rực ở phương Đông, trên những ngọn đồi đá. Biển trở nên mờ tối hơn, gần như tim tím, trong lúc những tia sáng màu tía lấp lánh nơi ngọn sóng còn bọt nước thì chói lọi, càng trắng xóa hơn. Lalla chưa bao giờ đón chào ngày đang tới với một sức mạnh như thế, với đôi mắt căng ra, đau đớn, và khuôn mặt nóng ran trong ánh sáng rực rỡ.

Đó là lúc mà những cơn co thắt chợt trở nên dữ dội, khủng khiếp, và cơn đau giống như biển ánh sáng đỏ rực làm lóa cả mắt. Để khỏi phải kêu thét lên, Lalla cắn vào lớp vải áo trên vai cô, và hai cánh tay cô giơ cao khỏi đầu kéo mạnh cái thắt lưng vải, mạnh đến đỗi cây sung phải lay động và thân thể cô nhổm dậy. Trong từng cơn đau tột cùng, dấy lên theo nhịp, Lalla bám chặt vào cành cây. Giờ đây mồ hôi chảy dài trên mặt làm mờ mắt cô, cái màu rớm máu của cơn đau đang ở trước mặt cô, trên mặt biển, trong bầu trời, trong lớp bọt của từng ngọn sóng vỗ vào bờ. Đôi khi, giữa hai hàm răng cô sít lại, một tiếng kêu thoát ra dù cô đã cố nén lại, chìm lấp trong tiếng ầm ì của biển cả. Đó là một tiếng kêu vừa đau đớn vừa tuyệt vọng, do toàn bộ thứ ánh sáng kia, toàn bộ nỗi cô đơn kia. Cây sung như oằn mình trong mỗi cơn lay động, khiến những chiếc lá to bản lấp lánh. Lalla hít vào từng ngụm nhỏ mùi hương của nó, mùi đường và nhựa, nó giống như cái mùi thân quen vẫn trấn an và xoa dịu cô. Cô kéo mạnh cành sung to, vùng thắt lưng cô đập vào thân cây, những giọt sương tiếp tục rơi như mưa trên mặt cô, trên hai bàn tay cô, trên thân thể cô. Có cả những con kiến đen nhỏ xíu chạy dọc theo hai cánh tay cô đang níu chặt lấy cái thắt lưng, rồi chúng chạy dọc xuống thân thể cô để thoát thân.

Khoảnh khắc đó kéo dài rất lâu, lâu đến đỗi Lalla cảm thấy gân trên hai cánh tay cô Cứng lại như dây thừng, nhưng ngón tay cô siết chặt vào cái thắt lưng tưởng chừng không gì có thể gỡ chúng ra được. Rồi bỗng đâu cô cảm thấy thân thể mình trống rỗng lạ kỳ, trong lúc hai cánh tay cô kéo cái thắt lưng thật mạnh. Bằng những động tác mò mẫm, Lalla từ từ thả mình lướt ra sau dọc theo cái thắt lưng vải, lưng và vùng thắt lưng cô chạm vào rễ cây sung. Cuối cùng không khí tràn vào phổi cô và cùng lúc đó, cô nghe tiếng kêu thét chói tai của đứa bé bắt đầu khóc.

Trên bãi biển, ánh sáng đỏ đã chuyển sang màu cam, rồi màu vàng ối. Mặt trời hẳn đã chạm tới những ngọn đồi đá ở phía Đông, vùng đất của các chú chăn cừu. Lalla ôm đứa bé trong tay, cô dùng răng cắn đứt dây rốn, và cô quấn nó như chiếc thắt lưng quanh cái bụng bé tí đang rung lên vì những tiếng khóc. Cô trườn mình hết mức từ từ trên cát cứng về phía biển, cô quỳ gối trong lớp bọt mỏng, và cô nhúng dứa bé đang kêu thét vào nước mặn, cô cẩn thận tắm táp và rửa ráy cho nó. Sau đó, cô quay lại phía cây sung, cô đặt đứa bé trong cái áo khoác lớn màu hạt dẻ. Bằng cùng những động tác thuần bản năng mà cô không hiểu, cô dùng hai bàn tay mình xới trong cát, gần đám rễ cây sung, và cô chôn nhau thai.

Rồi sau cùng cô nằm dài bên gốc cây, đầu sát vào thân cây chắc khỏe; cô mở chiếc áo khoác, cô ôm đứa bé trong hai cánh tay và đưa nó tới hai bầu vú căng phồng của mình. Khi đứa bé bắt đầu bú, khuôn mặt nhỏ nhoi của nó cùng đôi mắt nhắm nghiền tựa vào vú cô, Lalla không còn lo chống trả với cơn mệt nữa. Cô nhìn một hồi ánh sáng tuyệt đẹp của một ngày mới bắt đầu, và biển xanh ngắt một màu với những làn sóng nghiêng nghiêng gióng những con vật đang kéo nhau chạy. Mắt cô nhắm lại. Cô không ngủ, nhưng tưởng chừng như cô đang bềnh bồng rất lâu trên sóng nước. Cô cảm nhận ở sát bên cô, sinh vật bé bỏng, âm ấm đang áp vào ngực cô, đang muốn được sống, đang mút lấy mút để bầu sữa nơi cô. "Hawa, con gái của Hawa", cô nghĩ, một lần thôi, bởi mấy tiếng đó nghe là lạ và làm cô thích thú, như một nụ cười, sau bao nhiêu khổ đau. Rồi cô thong thả đợi một người nào đó từ Cư xá bằng ván và giấy quét hắc ín tới, một cậu bé mò cua, một bà lão lượm củi khô, hoặc một cô bé chỉ thích dạo chơi trên những cồn cát để ngắm loài chim biển. Nơi đây, cuối cùng rồi cũng có một ai đó tới thôi, còn bóng cây sung thì dịu dàng và tươi mát làm sao.

Agadir, 30 tháng Ba 1912

Thế là lần cuối cùng họ tới, họ xuất hiện trên đồng bằng rộng lớn, gần biển, nơi cửa sông. Họ tới từ mọi phương trời, những người từ miền Bắc, những người Ida ou Trouma, người Ida ou Tamane, người Ait Daoud, người Meskala, người Ait Hadi, người Ida ou Zemzen, người Sidi Amil, những người từ Bigoưdine, từ Amizmiz, từ Ichemraren. Những người từ miền Đông, ở bên kia Taroudant, những người từ Tazenakht, từ Ouarzazate, người Aĩt Kalla, người Assarag, người Alt Kedif, người Amtazguine, người Ait Toumert, người Alt Youss, Alt Zarhal, Aĩt Oudinar, Ait Moudzit, những người từ vùng núi Sarhro, vùng núi Bani; những người từ các vùng bờ biển, từ Essaouira tới Agadir được xây đắp kiên cố, những người từ Tiznit, từ Ifni, từ Aoreora, từ Tan-Tan, từ Goulimine, người Aĩt Melloul, người Lahoussine, người Aĩt Bella, Ait Boukha, người Siddi Ahmed OU Moussa, người Ida Gougmar, người Ait Baha; và nhất là những người của miền Nam vĩ đại, những con người tự do của sa mạc, người Imraguen, người Arib, người Oulad Yahia, Oulad Delim, người Aroussiyine, người Khalifiya, người Reguibat Sahel, người Sebaa, những dân tộc thuộc ngôn ngữ Berbère, những người Ida OU Belal, Ida ou Meribat, người Aĩt ba Amrane.

Họ tập trung nơi lòng sông, đông đến đỗi phủ kín cả thung lũng. Nhưng phần đông họ không phải là chiến binh. Họ gồm đàn bà và trẻ em, đàn ông bị thương, người già, tất cả những con người đã không ngừng lẩn trốn trên những con đường đầy bụi, bị xua đuổi khi bọn lính nước ngoài tới và không biết phải di đâu. Biển đã cản bước chân họ nơi này, trước thành phố lớn Agadir.

Phần đông họ không biết tại sao mình lại tới đây, trên lòng sông Souss. Có lẽ chỉ là cái đói, nỗi mệt nhọc, sự tuyệt vọng đã dẫn dắt họ tới đây, nơi cửa sông, trước biển này. Họ có thể đi đâu nữa bây giờ? Từ nhiều tháng, nhiều năm nay, họ lang thang tìm kiếm một vùng đất, một dòng sông, một cái giếng, nơi họ có thể dựng lều và lập ra những bãi nhốt cừu.

Nhiều người đã chết, biệt tăm trên con đường mòn không đưa về đâu giữa sa mạc, quanh thành phố Marrakech rộng lớn hoặc trong những rãnh sông Tadla. Những ai còn có thể chạy trốn được thì đã quay về miền Nam, nhưng những cái giếng xưa kia đều đã khô cạn, và bọn lính nước ngoài thì nhan nhản khắp nơi. Trong thành phố Smara, nơi dinh thự bằng đá đỏ của Ma el Aĩnine được dựng lên, giờ đây ngọn gió sa mạc đang thổi tới, đang mài mòn tất cả. Bọn lính Cơ dóc đã dần dần khép chặt vòng vây quanh những con người tự do của sa mạc, chúng chiếm lĩnh những cái giếng trong thung lũng thánh Saguiet el Hamra. Chúng muốn gì, bọn người nước ngoài đó? Chúng muốn được trọn trái đất này, chúng chỉ dừng bước khi đã ngốn tất cả, đó là điều chắc chắn.

Từ nhiều ngày nay, những con người của sa mạc đã tới đây, phía Nam thành phố được xây đắp kiên cố, và họ chờ đợi một cái gì đó. Những người chiến binh cuối cùng của Ma el Aĩnine, những người Berik Al-lah trà trộn với các bộ lạc miền núi; những con người đó còn mang trên mặt họ dấu hiệu của sự tuyệt vọng, bơ vơ sau cái chết của Ma el Aĩnine. Cái sốt, cái đói rực lên kỳ lạ trong ánh nhìn của họ. Ngày ngày, những con người của sa mạc nhìn về phía thành phố,  Moulay Sebaa, Sư Tử, cùng các chiến binh cưỡi ngựa của anh sẽ xuất hiện. Nhưng, xa xa, những bức tường đỏ của thành phố vẫn im lìm, những cánh cửa vẫn đóng kín. Và niềm im lặng kéo dài từ nhiều ngày nay như có cái gì đe dọa. Những cánh chim lớn màu đen lượn vòng trên bầu trời xanh, còn ban đêm, người ta nghe tiếng lũ chó rừng sủa ăng ẳng.

Nour cũng có mặt ở đó, một mình giữa những con người bại trận. Từ lâu rồi cậu đã quen với nỗi cô đơn ấy. Cha cậu, mẹ cậu và các em gái cậu đã quay trở về miền Nam, trên những con đường mòn vô tận. Còn cậu thì không thể quay lại, dù là sau cái chết của lão tù trưởng.

Chiều chiều, nằm dài trên đất lạnh, cậu nghĩ tới con đường mà Ma el Aĩnine đã mở về miền Bắc, về phía những vùng đất mới, giờ đây hẳn Sư Tử sẽ lần theo để trở thành đức vua đích thực. Từ hai năm nay, thân thể cậu đã dạn dày với cái đói cùng cái mệt, và trong đầu cậu không có ước vọng nào khác ngoài con đường sẽ sớm mở ra đó.

Và rồi, buổi sáng hôm ấy, lời đồn đại lan truyền khắp các lều trại: "Moulay Hiba, Moulay Sebaa, Sư Tử! Đức vua của chúng ta! Đức vua của chúng ta!" Nhiều tiếng súng nổ vang, và đàn bà cùng trẻ con rung giọng kêu to. Đám đông quay mặt về phía đồng bằng đầy bụi, và Nour đã trông thấy đám kỵ binh của tù trưởng giữa vùng bụi đỏ.

Những tiếng hò hét cùng tiếng súng át tiếng móng ngựa. bụi đỏ tung bay mù mịt lên bầu trời buổi sáng, cuồn cuộn trên thung lũng con sông. Đám đông chiến binh vừa chạy tới đón các kỵ binh vừa chĩa súng cạc bin nòng dài bắn lên trời. Hầu hết đó là những người dân miền núi, những người Berbère mặc áo khoác bằng vải len thô, những con người dữ dằn, râu ria xồm xoàm, mắt sáng rực. Nour không nhận ra những chiến binh sa mạc, những người đàn ông xanh đã một lòng theo Ma el Aĩnine cho tới khi lão chết. Những con người này không bị cái đói và cái khát giày vò, không bị sa mạc thiêu đốt trong nhiều ngày nhiều tháng; họ từ đồng ruộng, làng mạc của mình tới, không biết sẽ chiến đấu vì cái gì và chống lại ai.

Trọn ngày, đám chiến binh chạy băng qua thung lũng, tới tận thành lũy của thành phố Agadir trong khi những con ngựa của Moulay Sebaa, con Sư Tử, phi nước đại khiến bụi đỏ tung bay mù mịt. Họ muốn gì? Họ chỉ chạy và la hét, còn giọng đàn bà, trẻ con thì rung vang trên lòng sông. Từng hồi, Nour trông thấy những ky binh chạy qua, rực lên trong lớp bụi đỏ, những kỵ binh của Sư Tử đang huơ giáo lên trời.

"Moulay Hiba! Moulay Sebaa, Sư Tử!" Giọng trẻ con hò hét ầm ĩ quanh anh. Rồi các kỵ binh biến về phía đầu kia của đồng bằng, về phía những thành lũy của thành phố Agadir.

Trọn ngày, cơn ngây ngất ngự trị khắp thung lũng, với mặt trời đốt cháy cả môi. Ngọn gió sa mạc bắt đầu thổi tới vào buổi chiều, phủ lên các khu lều trại một Lớp sương mù vàng, phủ kín các bức tường của thành phố. Nour trùm áo khoác, ngồi dưới một bóng cây.

Rồi dần dần, cơn ngây ngất cũng theo màn đêm mà lắng xuống. Bóng tối mát lạnh đã về trên mặt đất khô cằn, vào giờ cầu nguyện, khi các con vật quỳ gối xuống để chống lại cái ẩm ướt của trời đêm.

Nour lại nghĩ tới mùa hạ sắp sửa đến, tới cái khô hạn, tới những cái giếng, tới những đàn gia súc chậm chạp mà cha cậu sẽ dẫn tới các ruộng muối ở bên kia sa mạc, ở Oualata, ở Ouadane, ở Chinchan. Cậu nghĩ tới cảnh hiu quạnh của những vùng đất không giới hạn kia, chúng xa lắc xa lơ đến đỗi người ta không biết gì tới biển lẫn núi. Từ lâu lắm rồi cậu không được nghỉ ngơi. Dường như đâu đâu cũng không còn gì khác ngoài những vùng đất mênh mông đầy bụi và sỏi đá, những rãnh sâu, những con sông khô hạn, những tảng đá tua tủa như những con dao, và nhất là sự hãi hùng, nó như một cái bóng phủ lên tất cả những gì người ta trông thấy.

Vào giờ ăn, khi chia sẻ bánh mì và cháo hạt kê với những người đàn ông xanh, Nour nhìn bầu trời đêm đầy sao đang phủ kín mặt đất. Nỗi mệt nhọc đốt cháy da cậu, cơn sốt cũng vậy, nó tạo những cơn run bần bật dọc cơ thể cậu.

Trong khu trại tạm thời, dưới những lớp cành và lá, những người đàn ông xanh không nói gì nữa. Họ không kể cho nhau nghe truyền thuyết về Ma el Aĩnine nữa, họ không hát nữa. Trùm áo khoác thủng lỗ chỗ, họ vừa nhìn lửa than hồng vừa chớp chớp mí mắt khi gió lùa khói bạt xuống. Có thể giờ đây họ không còn chờ đợi gì nữa, đôi mắt lờ đờ, nhịp tim chậm lại.

Những ngọn lửa lần lượt tắt ngấm và bóng tối tràn ngập khắp thung lũng. Xa xa, lấn vào biển đen ngòm, thành phố Agadir nhấp nháy yếu ớt. Khi ấy, Nour nằm trên đất, đầu quay về phía ánh sáng, và như mỗi chiều, cậu nghĩ tới lão tù trưởng vĩ đại Ma el Aĩnine đã được chôn cất trước ngôi nhà đổ nát tại Tiznit. Người ta đặt lão nằm trong một cái hố, mặt hướng về phương Đông; trong hai bàn tay lão, người ta đặt các món quý giá ít ỏi của lão, quyển sách thánh, cây bút sậy, xâu tràng hạt bằng gỗ mun. Đất tơi xốp được rải lên thân thể lão, thứ bụi đỏ của sa mạc, rồi người ta đặt những tảng đá lớn xuống để lũ chó rừng không bới xác lão; và người ta nện đất bằng đôi bàn chân trần cho tới khi nó nhẵn và cứng như một tâm đá lát. Bên ngôi mộ, có một cây keo nhỏ gai trắng, như cây keo trước nhà nguyện ở Smara.

Sau đó những người đàn ông xanh của sa mạc, những người Berik Al-lah, những người đồng hành cuối cùng của Goudfia lần lượt quỳ trên ngôi mộ, và họ nhẹ nhàng đặt hai bàn tay của họ trên lớp đất trơn láng, rồi đặt lên mặt họ, như để đón nhận phúc lành cuối cùng của vị tù trưởng vĩ đại.

Nour nghĩ tới đêm đó, khi mọi người đã rời khỏi đồng bằng Tiznit, chỉ còn mình cậu ở lại với Lalla Meymuna bên ngôi mộ. Trong đêm lạnh, cậu đã lắng nghe tiếng khóc triền miên không dứt của bà trong ngôi nhà đổ nát, như một khúc ca. Cậu nằm ngủ dưới đất, bên cạnh ngôi mộ, và thân thể cậu không động đậy, không mơ mộng, như thể chính cậu cũng đã chết. Ngày hôm sau, và những ngày kế tiếp, cậu gần như không rời bước khỏi ngôi mộ, cậu ngồi trên nền đất nóng bỏng, trùm áo khoác len, mắt và cổ họng bỏng rát vì cơn sốt. Gió đã đưa bụi tới trên lớp đất ngôi mộ, nhẹ nhàng xóa nhòa nó. Sau đó, cơn sốt tràn ngập thân thể cậu, và cậu không còn biết gì nữa. Mấy người đàn bà ở Tiznit đã đưa cậu về nhà họ và săn sóc cậu trong lúc cậu mê sảng, cận kề cái chết. Vài tuần sau, khi đã khỏi bệnh, cậu lại đi về phía ngôi nhà đổ nát nơi Ma el Aĩnine đã chết. Nhưng nơi đây không còn ai nữa; Lalla Meymuna đã lại lên đường cùng bộ lạc của bà, cát bụi theo gió đã ào ạt bay tới và người ta không còn biết ngôi mộ nằm ở đâu nữa.

Nour nghĩ có thể mọi sự phải thế thôi; có thể lão tù trưởng đã quay về nơi chốn đích thực của lão, mất biệt trong cát sa mạc, cuốn phăng theo gió. Giờ đây, Nour đang nhìn ngắm con sông Souss mênh mông trong bóng đêm, mập mờ dưới màn sương của dải ngân hà, luồng sáng bao la vốn là vết máu của con cừu non của thiên thần Gabriel, như người ta vẫn nói. Đó cũng là vùng đất lặng lẽ, như gần bên Tiznit, và Nour từng lúc có cảm giác mình vẫn còn nghe tiếng than dài mà Lalla Meymuna đã hát lên, nhưng có thể đó chỉ là tiếng một con chó rừng kêu ăng ẳng trong đêm. Nơi đây, tình thần của Ma el Aĩnine vẫn sống, nó phủ khắp mặt đất, lẫn vào cát và bụi, ẩn trong các kẽ nứt, hoặc hơi lấp lánh trên từng tảng đá sắc nhọn.

Nour cảm thấy cái nhìn của lão ở kia, trên bầu trời, trong những cái bóng chập chờn trên mặt đất. Cậu cảm thấy cái nhìn hướng tới cậu như ngày nào trên quảng trường Smara, và một cơn rùng mình chạy qua thân thể cậu. Cái nhìn đi thẳng vào cậu, đào sâu nỗi bàng hoàng của cậu. Nó muốn nói lên điều gì? Có thể nó đòi hỏi một điều gì đó, một cách âm thầm, trên đồng bằng, trong khi vẫn vây bọc mọi người bằng ánh sáng của nó. Có thể nó đòi hỏi mọi người phải trở về với nó, ở nơi nó đang hiện hữu, hòa trộn vào đất xám, tản mạn trong gió, tan biến thành bụi... Nour ngủ, không động đậy, không mơ mộng, cậu bị cuốn theo cái nhìn bất tử.

Lần đầu tiên khi nghe, tiếng đại bác, những người đàn ông xanh và những chiến binh bắt đầu chạy về phía ngọn đồi, để nhìn ra biển. Tiếng nổ làm rung chuyển bầu trời như tiếng sấm. Lẻ loi, ngoài khơi Agadir, một con tàu lớn bọc sắt nom như con vật quái dị và chậm chạp, đang ném ra những ánh chớp của nó. Một hồi lâu sau đó âm thanh mới vọng tới, một tiếng ầm ì theo sau tiếng nổ chát chúa của đạn pháo ở bên trong thành phố. Trong chốc lát, những bức tường cao bằng đá đỏ chỉ còn là một đống đổ nát nghi ngút khói đen từ các đám cháy. Rồi từ những bức tường đổ sụp, dân chúng chạy ra, đàn ông, đàn bà, trẻ con, họ kêu la ầm ĩ, người đầy máu. Họ tràn ra khắp cả thung lũng sông, tránh xa biển càng nhanh càng tốt, tất cả đắm chìm trong hoảng loạn.

Ngọn lửa ngắn lóe sáng nhiều lần ở đầu những khẩu đại bác của chiếc tuần dương hạm Cosmao và tiếng đạn pháo nổ rền trời trong thành Agadir, vang dậy cả thung lũng sông Souss. Khói đen từ những đám cháy bốc cao lên bầu trời xanh, bóng nó phủ lên khu lều trại của dân du mục.

Sau đó đám kỵ binh của Moulay Sebaa, Sư Tử, xuất hiện. Họ băng qua lòng sông, rút về phía những ngọn đồi, trước người dân thành phố. Xa xa, tuần dương hạm Cosmao vẫn im lìm trên mặt biển màu kim loại, và những khẩu đại bác của nó từ từ quay về phía thung lũng nơi những con người của sa mạc đang lẩn trốn. Nhưng ngọn lửa không sáng lên ở đầu những khẩu đại bác nữa. Một khoảng im lặng kéo dài, chỉ có tiếng người đang chạy và tiếng thú vật kêu, trong khi khói đen tiếp tục bốc lên trời.

Khi bọn lính Cơ Đốc xuất hiện trước thành lũy đổ nát của thành phố, không ai ngay lập tức hiểu ra chúng là ai. Có thể ngay cả Moulay Sebaa và người của anh trong khoảnh khắc cũng tưởng đó là những chiến binh miền Bắc mà Moulay Hafid, bề trên của các tín đồ Hồi giáo, đã gửi tới tham gia cuộc thánh chiến.

Nhưng đó là bốn tiểu đoàn của đại tá Mangin đang ráo riết tiến về thành phố Agadir nổi loạn - bốn nghìn người mặc quân phục của lính bản xứ, người Senegal, Soudan, Sahara, vũ trang bằng súng trường Lebel và khoảng mươi khẩu súng máy Nordenfeldt. Bọn lính chầm chậm tiến về phía bờ sông, dàn ra thành hình vòng cung, trong khi bên kia sông, dưới chân những ngọn đồi đầy sỏi đá, đội quân gồm ba nghìn ky binh của Moulay Sebaa đã bắt đầu luẩn quẩn, tạo nên một con lốc lớn quậy tung bụi đỏ lên bầu trời. Tách khỏi cơn lốc, Moulay Sebaa, áo khoác trắng trên người lo lắng nhìn bọn lính Cơ Đốc đang đi thành hàng dài giống như đàn sâu bọ đi trên mặt đất khô cằn. Anh biết cuộc chiến cầm chắc thất bại như xưa kia tại Bou Denib, khi đạn của bọn lính bản xứ đã diệt gọn hơn một ngàn ky binh của anh từ miền Nam tới. Bất động trên lưng con ngựa đang bồn chồn không yên, anh nhìn những con người dị hợm từ từ tiến bước về phía con sông, như đang luyện tập. Nhiều lần Moulay Sebaa đã thử ra lệnh lui binh, nhưng những chiến binh vùng núi không tuân lệnh anh. Họ thúc ngựa phi nước đại vào vòng vây điên loạn đó, họ ngây ngất vì bụi và vì mùi thuốc súng, họ kêu to bằng thứ ngôn ngữ hoang dại của riêng mình, họ cầu khẩn tới thánh thần của họ. Khi vòng vây khép chặt, họ sẽ nhào vào cạm bẫy giăng ra cho họ, họ sẽ chết cả thôi.

Moulay Sebaa giờ đây không còn làm gì được nữa, và những giọt nước mắt đau đớn đã ngập tràn đôi mắt anh. Bên kia lòng sông khô cằn, đại tá Mangin đã cho đặt những khẩu súng máy ở mỗi cánh quân, trên những ngọn đồi đá. Khi những ky binh Mauritanie tấn công vào giữa, đúng vào lúc họ băng qua lòng sông, các khẩu súng máy lia chéo sẽ quét sạch họ, lúc đó chỉ còn việc cho họ phát ân huệ bằng lưỡi lê thôi.

Thêm một khoảnh khắc im lặng nặng nề, trong khi đám kỵ binh không còn luẩn quẩn, lòng vòng trên đồng bằng nữa. Đại tá Mangin nhìn qua cặp ống nhòm thử tìm hiểu: giờ đây có phải họ đang chuẩn bị rút lui không? Vậy là lại phải đi trong nhiều ngày nữa, trên vùng đất hoang mạc này, tìm đến một chân trời đang trốn biệt và khiến người ta nản lòng. Nhưng Moulay Sebaa vẫn ngồi im trên lưng ngựa, bởi anh biết kết cục đã gần kề. Những chiến binh miền núi, những người con của các thủ lĩnh bộ lạc tới đây để chiến đấu chứ không phải để chạy trốn. Họ đã thôi luẩn quẩn, lòng vòng để cầu nguyện trước phút xung phong.

Sau đó mọi việc diễn ra thật nhanh, dưới ánh mặt trời trưa gay gắt. Ba ngàn kỵ binh tiến lên, đội hình siết chặt như đang phô trương sức mạnh, súng đá lửa và giáo dài huơ thẳng tới trước. Khi họ đã tới lòng sông, các hạ sĩ quan điều khiển dàn súng máy nhìn đại tá Mangin đang giơ cao cánh tay. Ông ta để các kỵ binh đầu tiên đi qua, rồi bất thần hạ cánh tay xuống, và những nòng súng thép bắt đầu nhả đạn tới tấp, sáu trăm viên trong một phút, trong tiếng nổ dữ dội xé toang bầu không khí và rền vang khắp thung lũng, tới tận những ngọn núi. Liệu thời gian có hiện hữu không khi mà chỉ vài phút thôi cũng đủ để giết hàng ngàn con người, hàng ngàn con ngựa? Khi biết mình đã rơri vào bẫy, biết sẽ không vượt được bức tường đạn kia, đám kỵ binh muốn quay trở lại, nhưng đã quá trễ. Những loạt đạn súng máy lia vào lòng sông, thân người và ngựa không ngừng ngã xuống, như thể một lưỡi dao lớn vô hình đã chém phăng họ. Trên đám đá cuội, những dòng suối máu tuôn chảy, lẫn với làn nước mỏng. Rồi bầu không khí im lặng trở lại, trong khi những ky binh cuối cùng đào thoát về phía ngọn đồi trên lưng những con ngựa lông dựng ngược vì hãi hùng, người họ bê bết máu.

Không vội vàng, đạo quân da đen bắt đầu di chuyển dọc theo lòng sông, đại đội tiếp nối đại đội, đi đầu là các sĩ quan và đại tá Mangin. Họ đi trên con đường mòn phía Đông, hướng về Taroudant, Marrakech, để đuổi theo Moulay Sebaa, Sư Tử. Họ đã lên đường mà không quay lại nhìn nơi chốn diễn ra cuộc tàn sát, không nhìn tới những thân người gãy gập nằm yên trên đám đá cuội, những con ngựa chổng cẳng lên trời, lẫn lũ kền kền đã rủ nhau tới hai bên bờ. Họ cũng không buồn ngó cảnh đổ nát của thành phố Agadir, luồng khói đen vẫn còn bốc lên bầu trời xanh.

Xa xa, chiếc tuần dương hạm Cosmao chầm chậm lướt trên mặt biển màu kim loại, hướng về miền Bắc.

Khoảnh khắc im lặng rồi cũng trôi qua, và người ta nghe tiếng kêu của những kẻ sống sót, những người đàn ông và những con vật bị thương, những người đàn bà, những đứa trẻ, như tạo thành một tiếng rên rỉ duy nhất bất tận, như tạo thành một khúc hát. Đó là một thứ âm thanh hãi hùng và khốn khổ cùng lúc dâng lên từ khắp phía, trên đồng bằng và trên lòng sông.

Giờ đây, Nour đang bước đi trên những hòn đá cuội, giữa những thân xác nằm sóng sượt. Lũ ruồi hám ăn cùng đám ong vò vẽ đã bay vo ve thành đàn thành lũ đen ngòm trên các thấy ma, và Nour cảm thấy cơn buồn nôn trong cổ họng nghẹn ngào của mình.

Bằng những cử động thật chậm chạp, như trong một giấc mơ, những người đàn bà, đàn ông cùng trẻ con chui ra từ các bụi rậm và bước đi trên lòng sông, không ai nói năng gì. Trọn ngày trời, tới sụp tối, họ mang xác những người đàn ông lên bờ sông để chôn cất. Khi đêm về, họ đốt lửa trên hai bờ để xua đuổi lũ chó rừng và chó hoang. Những người đàn bà từ các ngôi làng tới, mang theo bánh mì cùng sữa đông, và Nour đã ăn uống một cách ngon lành. Sau đó cậu lăn ra đất mà ngủ, không buồn nghĩ tới cả cái chết.

Ngay vào buổi bình minh hôm sau, những người đàn ông và đàn bà đã đào những nấm mộ khác cho các chiến binh, sau đó chôn cả ngựa của họ. Trên các nấm mộ, họ đặt những hòn sỏi lớn của con sông.

Khi mọi việc xong xuôi, những người đàn ông xanh cuối cùng lại bắt đầu đi, trên con đường mòn về miền Nam, con đường dài tưởng chừng tới vô tận. Nour cùng đi với họ, chân trần, trên người cậu chẳng có gì khác ngoài chiếc áo khoác len và một ít bánh mì gói chặt trong chiếc khăn ướt đẫm. Họ là những người Imazighen cuối cùng, những con người tự do cuối cùng, những người Taubalt, người Tekna, người Tidrarin, người Aroussiyine, người Sebaa, người Reguibat Sahel, những người Berik Al-lah cuối cùng còn sống sót, những người được ban phúc lành của Thượng đế. Họ không có gì khác ngoài cái mà mắt họ trông thấy, cái mà chân trần họ đạp phải. Trước mắt họ, mặt đất phẳng phiu trải rộng như mặt biển, lấp lánh muối. Nó uốn lượn, nó tạo nên những thành phố trắng xóa với những bức tường tráng lệ, những mái vòm vỡ tan như bọt nước. Mặt trời thiêu đốt mặt họ, đôi bàn tay họ, ánh sáng đào sâu cơn choáng ngợp của nó, khi bóng những người đàn ông trông giống như những cái giếng không đáy.

Chiều chiều, đôi môi chảy máu của họ tìm tới những miệng giếng tươi mát, lớp bùn mằn mặn của những con sông đầy chất kiềm. Rồi đêm băng giá siết lấy họ, bẻ gãy tay chân họ, ngắt quãng hơi thở họ, đè nặng lên gáy họ. Tự do thì vô cùng, nó bao la như mặt đất mênh mông, nó đẹp đẽ và nhẫn tâm như ánh sáng, nó dịu dàng như những con mắt của nước. Ngày ngày, vào rạng sáng, những con người tự do quay bước về phía nơi ăn chốn ở của họ, về miền Nam, nơi không còn ai khác biết sống. Ngày ngày, bằng những động tác quen thuộc, họ xóa sạch dấu vết ngọn lửa họ đã đốt lên, họ chôn phân của mình. Quay mặt về phía sa mạc, họ cầu nguyện không lời. Họ ra đi như trong một giấc mơ, họ biến mất.

Table of Contents

Bìa ngoài

Bìa trong

Bản quyền

Bìa cuối

Lời người làm sách (ebook)

Saguiet el Hamra, mùa đông 1909 - 1910

Hạnh phúc

Cuộc sống của những người nô lệ