CÁC DANH Y TRUNG QUỐC

Nguồn http://www.yhoccotruyen.htmedsoft.com

BÀNG AN THỜI

(1042 – 1099)

Bàng An Thời, tự là An Thường, người Kỳ Thủy, Kỳ Châu (nay là Hy Thủy, Hồ Bắc), hiệu là Kỳ Thủy đạo nhân, là một y học gia trứ danh đời Bắc Tống. Ông là con nhà thầy thuốc, từ nhỏ đã thích nghề y. Thuở nhỏ đọc sách, xem thấy qua là không quên, rất thông minh. 19 tuổi theo học thuốc, Cha dạy ‘Mạch quyết’. Ông nhận thấy sách giảng sơ lược  không vừa ý, nên tự tìm đọc, nghiên cứu các sách ‘Hoàng Đế Nội Kinh, Biển Thước Nạn Kinh’ thuộc loại y điển. Không lâu, ông lĩnh hội lời giảng của các sách ấy, đồng thời có lối kiến giải độc đáo của mình.  Khi thảo luận, ông dẫn cứ kinh điển, chỗ nào cũng đúng, khiến đối phương phải chịu. Cha ông rất lấy làm lạ.

Năm chưa 20 tuổi, ông mắc bệnh nặng làm điếc hai tai. Sau đó, ông bèn đóng cửa ngồi ở nhà, chuyên tâm đọc sách y, nghiên cứu rộng sách thuốc xưa, đọc nhiều học thuyết của các y gia, tổng hợp thông suốt, nhận đúng thể nghiệm thực tiễn trong lâm sàng. Đến năm hơn 20 tuổi, y thuật của ông đã rất cao siêu, tiếng tăm trội hơn các thầy thuốc ở Hoài Nam.

Một lần, một người đàn bà ở Đồng Thành sinh khó, đã bảy ngày mà đứa con không ra. Đã mời nhiều thầy thuốc, đã dùng nhiều biện pháp nhưng vẫn không được. Được rước đến trợ sản, ông bảo người nhà dùng nước nóng chườm lưng, bụng của sản phụ, đồng thời ông tự  tay xoa bóp, lại dùng kim châm vào huyệt ở bụng. Không lâu, sản phụ nghe thấy bụng hơi đau, rên rỉ, sinh ra một con trai, mẹ con đều mạnh.

Ông viết đơn, dùng thuốc, không câu nệ theo xưa, kết quả trị liệu rất cao, mười bệnh trị khỏi chín. Ông chẳng những y thuật tinh thâm, mà y đức cũng cao thượng. Trị bệnh cho người, không phân biệt giàu nghèo, cũng không kể thù lao nhiều ít. Đối với ngươi ở phương xa đến xin trị bệnh, ông xếp đặt nơi ăn ở, tự đi chăm nom con bệnh uống thuốc, cho đến khi khỏi mới cho về nhà. Đối với tật bệnh không thể chữa được, cũng nói thật với người nhà để khỏi tốn tiền thuốc. Có người đến rước đi xem mạch thì đi ngay, không lần nào ngại khó nhọc.

Sách ông viết có ‘Nạn Kinh Biện’, ‘Chủ Đối Luận’, ‘Bản Thảo Bổ Di’, nhưng lưu truyền đời sau chỉ có ‘Thương Hàn Tổng Bệnh Luận’. Bộ sách này gồm có 6 quyển. Nội dung phần ‘Thương Hàn Luận’ trong sách được phân loại luận thuật, hễ có phương thuốc thì có luận; luận thuyết, ngoài việc dẫn chứng kiến giải của các y gia, còn thêm kinh nghiệm của mình khi hành nghề; phương thuốc và thuốc dùng có bổ sung và phát huy nhiều. Đây là một bộ sách nghiên cứu ‘Thương Hàn Luận’ tương đối sớm và có ảnh hưởng lớn, đã mở sớm đường lối nghiên cứu mới học thuyết Trọng Cảnh.

Ông còn thích giao du, thi họa, thường tới lui với Tô Đông Pha, Hoàng Đình Kiên, Trương Lỗi. Vì ông bị điếc, Tô Đông Pha thì nói cà lăm, cho nên Tô nói đùa rằng: ‘Bạn lấy mắt làm tai, ta lấy tay làm miệng, chúng ta đều là dị nhân vậy’.

Ông mất năm 1099, được 57 tuổi. Năm ấy, ông phát bệnh nặng. Các học trò xin thầy tự chữa trị. Sau khi tự chẩn mạch, ông nói rằng dạ dày đã hết hơi và cự tuyệt ăn, uống thuốc. Vài ngày sau, ông mất trong lúc đang đàm đạo với khách.

BIỂN THƯỚC

(401 – 310 trước CN)

Nguyên tên là Tần Việt Nhân, người Châu Mạc, huyện Bột, Hải, nước Tề, vào đầu thời chiến Quốc. Lúc thiếu thời, từøng làm Xá trưởng (quản lý khách sạn), ông là người nhiệt tình, siêng năng hiếu học. Lúc đó danh y Trương Tang Quân thường đến ở trọ, được Biển Thước phục vụ chu đáo. Biển Thước có lòng bái sư cầu học. Trương Tang Quân chịu khó truyền dạy nhiều kỹ thuật trị bệnh, đặc biệt là phép xem mạch. Biển thuở dần dần học được y thuật cao siêu.

Biển Thước chu du các nước trị bệnh cho dân chúng. Ông kết hợp kinh nghiệm thực tiễn của bản thân với kinh nghiệm của người xưa hình thành trọn phương pháp chẩn đoán : vọng, văn, vấn, thiết (xem, nghe, hỏi, bắt mạch). Đến ngày nay phương pháp này vẫn còn được dùng. Theo truyền thuyết, Biển Thước trị bệnh cho người ta, hễ uống thuốc vào thì bệnh khỏi, vang danh khắp các nước. Người nước Triệu bèn lấy tên danh y thời Hoàng Đế xưa là Biển Thước để đặt tdanh hiệu cho ông.

Một lần, Biển Thước đến nước Tề, thấy Tề Hòan hầu, biết được Tề Hoàn hầu mắc bệnh, ông khuyên nên điều trị sớm và nói: ‘Bây giờ bệnh Ngài không nặng chỉ ở ngoài da trị mau khỏi lắm’. Nhưng Tề hầu không tin. Vài ngày sau Biển Thước thấy bệnh của hầu phát triển nhanh bèn báo động và nói: ‘Bện.li của Ngài đà vào huyết mạch nếu không trị e sẽ nguy hiểm đến tính mạng. Tề hầu khinh thường vẫn không chịu điều trị. Sau đó vài ngày Biển Thước vẫn dùng phép vọng chẩn (xem sắc mặt), lại nói: ‘Bệnh của ngài đã xâm nhập vào bộ tiêu hóa, nếu không uống thuốc, sẽ tiếp tục nặng thêm lên’. Tề hầu không tin lời khuyến cáo của Biển Thước nhất định không để cho Biển Thước trị bệnh.

Sau hơn mười ngày, Biển Thước lại nhìn Tề hầu, nhưng lần này không nói lời nào mà bỏ chạy. Tề hầu lấy làm lại sai người đuổi theo hạch hỏi. Biển Thước nói: bệnh của Tề hầu nay đã nặng đến độ không còn dùng thuốc được nữa, cho nên tôi không khuyến cáo hầu nữa. Quả nhiên sau đó không lâu, Tề hầu phát bệnh, sai người mời Biển Thước thì Biển Thước đã rời nước Tề rồi. Lần khác, Biển Thước đến nước Quắc hành nghề, đúng lúc gặp dân đang lo tang sự cho thái tử Sau khi hỏi thăm rành rẽ, Biển Thước biết rằng thái tử chết vì bạo bênh mới nửa ngày, còn chưa liệm. Biển Thực căn cứ bệnh trạng suy đoán rằng thải tử có thể mác chứng Thi Nghịch, không phải

chết thật, liền châm một kim vào huyệt Bách hội trên đỉnh đầu. Một chốc sau, thái tử dần dần tỉnh lại. Biển Thước tiếp tục kê đơn cho thái tử uống thuốc để mau bình phục. Mọi người đều cho Biển Thước là thần y.

Biển Thước là một thầy thuốc được nhân dân mến chuộng, vì vậy ông bị bọn lang băm và quan y ganh ghét. Về già, Biển Thước đến nước Tần hành nghề, bị quan Thái y nước Tề là Lý Ê sai người giết hại.

CAO VÕ

(Không rõ năm sinh năm mất)

Cao Võ, hiệu Mai Cô, ngươi đời Minh, Ngân Huyện (nay là Chiết Giang, Ninh Ba). Ông là nhà châm cứu học trứ danh đời Minh.

Ông lúc tuổi nhỏ ham học, có kỳ tài. Phàm thiên văn, luật lữ, binh pháp, cưỡi ngựa, bắn cung, không môn nào không tập luyện thuần thục. Khoảng niên hiệu Gia Tỉnh (1522-1566), ông thi đỗ vũ cử (vũ quan). Sau .đó đi du lịch khắp nơi, quan sát vùng biên ải, đề xuất rất nhiều kế sách tết trong việc kiến thiết biên phòng cho nhà đương cục, nhưng chưa được thục hiện. Ông  buồn từ quan, về ở ẩn nơi hương lý, ra sức nghiên cứu y học. Về già, y thuật tinh chuyên, trị bịnh chưa có ai không khỏi. Ông nghiên cứu châm cứu học đặc biệt tinh thâm. Ông thường than rằng gần đây ngành châm cứu có nhiều sai lầm, nên chính tay rèn đúc ba hình người bằng đồng để họ châm cứu, một ngươi đàn ông, một người đàn bà, một trẻ con; dùng ba mẫu người để

học huyệt đạo nơi thân thể con nguồn, không sai tơ tóc. Ông là người kế thừa Vương Duy Nhất, đời Tống cách 500 năm trước,lại là một y gia đúc ngồi đồng để nghiên cứu môn học châm cứu ông còn rất chú trọng nghiên cứu lý luận của môn châm cứu ông thấy phần lớn sách vở châm cứu đương thời đều rất thô sơ, nên ông quay lại đọc  yếu chỉ của Nội Kinh’ ‘Nạn Kinh’, nghiên cứu học thuyết của các nhà qua các sách ‘Đồng Nhân’, ‘Minh Đường’, biên soạn thành hai quyển ‘Châm Cứu Tiết Yếu’ và ‘Châm Cứu Tụ Anh’.

Châm Cứu Tiết Yếu gồm ba quyển, lại có tên ‘Châm Cứu Tế Nam Yếu Chỉ’  ghi chép kinh văn có liên quan đến châm cứu của ‘Nội kinh’, ‘Nạn kinh’, là một quyển y kinh rất có giá trị tham khảo giúp cho việc học tập của y sinh châm cứu. ‘Châm

Cứu Tụ Anh’ gồm bốn quyển, lại có tên ‘Châm Cứu Tụ Anh Phát Huy’. Mục đích biên soạn sách này của họ Cao là vì các sách viết về ,Tố Vấn’, ‘Nạn kinh’ giống nhau thì ít, mà khác nhau thì nhiều. Nay lấy chỗ giống nhau, nghị luận các chỗ khác nhau, cho nên có tên là ‘tụ anh’ (gom các chỗ tốt lại). Sách này sưu tập học thuyết châm cứu của các y gia từ đời Minh trở về trước, nội dung lý luận cơ bản của Trung y có liên quan, ca phú về châm cứu, v. v..., đồng thời ông đề xuất một số kiến giải học

thuật của mình, có không ít chỗ đáng được học. Vì vậy, sách này tương đối có ảnh hưởng đối với giới học thuật, luôn được người học châm cứu tôn sùng, là một tư liệu tham khảo trọng yếu cho việc nghiên cứu châm cứu học.

CÁT HỒNG

(284 ? – 341)

Cát Hồng, tự Trĩ Xuyên, hiệu Bảo Phác Tử, người thời Đông tấn, Đơn Duơng, Câu Dung (nay là Giang Tô, Câu Dung), là nhà y học trứ danh thời Lưỡng Tấn về bệnh truyền nhiễm và luyện đơn (thuốc viên). Ông tánh tình trầm tĩnh, không giỏi ăn nói, không thích giao du, từ nhỏ đã khắc khổ cầu học. Dòng dõi gia đình cha ông đều làm quan, nhưng đến khi đời ông thì hoàn toàn phá sản vì xã hội quá động loạn. Năm 13 tuổi  thì cha qua đời, gia cảnh càng thêm nghèo khó. Ông một mặt tham gia cấy trồng để sinh sống, một mặt mượn sách vở để học tập. Ông đốn cây chẻ củi bán lấy tiền mua giấy bút và trong hoàn cảnh khó khăn này, gắng công đọc kinh sử, bách gia chư tử, nghiên cứu sâu về y học, nhất là phép thuật luyện đơn của thần tiên. Ông theo học với thầy Trịnh ẩn (Trịnh Ẩn là ông chú của Cát Hồng, học trò của thuật sĩ Cát Huyền). Sau lại theo học ‘phương thuật thần tiên’ với Thái thú Nam Hải là Bảo Huyền. Cuộc khởi nghĩa của Thạch Băng xảy ra, ông bị sung quân làm chức Đô úy. Có công dẹp nghĩa quân, được phong là Phục Ba tướng quân. Hết giặc, ông không kể gì chiến công, quyết tâm đi khắp nơi tìm đọc sách la.ï Nhà Đông Tấn được lập lên, ông được phong tước ‘Quan nội hầu. Sau đó, nhiều lần được tiến cử, ông đều từ chối khéo. Ông thấy mình đã già, muốn luyện thuốc để mong sống lâu, nghe nói đất Giao Chỉ (nay là Việt Nam) có sản xuất đơn sa (nguyên liệu để luyện đơn), bèn xin đi làm Huyện lệnh Câu Lậu (nay ở phía tây Hà Nội, Việt Nam). Được vua chấp thuận, ông đem gia đình đi về hướng Nam, đến Quảng châu, bị Thứ sử Quảng Châu câu lưu bèn ở ẩn trong núi La Phù Sơn, luyện đơn hái thuốc trị bệnh, viết sách cho đến chết.

Cả đời ông viết sách rất nhiều, có những bộ ‘Bảo Phác Tử’, Ngọc Hàm Phương’, ‘Trửu Hậu Bị Cấp Phương’, v.v.. Bộ ‘Bảo Phác Tử’ gồm có ba quyển: Kim đơnn, Tiêu độc, Hoàng bạch, trong đó ghi phương pháp luyện đơn và sự biến hóa hóa học, là sách chuyên môn hiện còn của Trung Quốc về luyện đơn. Bộ ‘Ngọc Hàm Phương’ là một bộ sách lớn gồm 100 quyển, đáng tiếc là đã thất lạc. Bộ ‘Trửu Hậu Bị Cấp Phương’ trước có tên ‘Trửu Hậu Cứu Tốt Phương’ là bộ sách tiện mang theo mình để sử dụng mà ông đã tuyển chọn từ trong bộ ‘Ngọc Hàm Phương’. Các sách này đủ cho Cát Hồng chiếm một địa vị trọng yếu trong Trung Quốc khoa học sử.

CHÂU DƯƠNG TUẤN

(Không rõ năm sinh năm mất )

Châu Dương Tuấn, tự Võ Tải, người Giang Tô, Ngô Huyện (nay là Tô Châu), sinh sống quãng cuối đời Minh đầu đời Thanh (giữa thế kỷ 17), từng là thầy của Diệp Thiên Sĩ, nhà ôn bệnh học trứ danh. Ông học khoa cử, đã đậu Phó bảng. Về sau, thi Tiến sĩ mấy lần không đỗ, tuổi gần 40, ông bèn bỏ học Nho theo học y. Niên hiệu Khang Hy năm thứ 10 (1671), ông đến kinh sư thụ giáo với ‘Bắc Hải Lâm phu tử,' nổi tiếng đương thời về môn y. Họ Châu đặc biệt tôn sùng học thuyết Trọng Cảnh, để tâm nghiên cứu học thuyết này hơn 10 năm, viết ra hai quyển ‘Thương Hàn Luận Tam Chú' và ‘Kim Quỹ Ngọc Hàm Kinh Nhị Chú'. ‘Thương Hàn Luận Tam Chú' là do ông theo học thuyết của hai nhà Phương Hữu Chấp và Dụ Xương, thêm phần bổ sung của mình mà soạn ra. Ông cảm thấy ‘Thương Hàn Luận Điều Biện’ của họ Phương và ‘Thương luận thiên’ của họ Dụ đối với cách chú thích của ‘Thương hàn luận’ còn ‘có chỗ chưa dung hòa, chưa thể cứ y theo’ nên ông bèn bổ sung một số điều, hợp thành

quyển sách ‘tam chú' (ba ngươi chú thích); phần chú thích của ông đột phá được phạm vi của hai họ Phương, Dụ bằng những điều tâm đắc độc đáo. Vì đó mà ông thành một danh gia chú thích ‘Thương hàn luận’. Quyển sách ‘Thương Hàn Luận Tam Chú’ của ông luôn được xem là một quyển chú thích có ảnh hưởng tương đối lớn. ‘Kim Quỹ Ngọc Hàm Kinh Nhị Chú' là do ông đối với phần triển khai trong ‘Kim Quỹ Ngọc Hàm Kinh’ của Triệu Dĩ Đức đời Nguyên, thêm vào phần chú thích của mình; Đây cũng là một quyển sách tham khảo trọng yếu cho sự học tập, nghiên cứu 'Kim Quỹ Ngọc Hàm Kinh’, hiện vẫn được học giả xem trọng.

Ngoài ra ông nhận xét rằng bệnh thương hàn chính danh trong đời rất ít, mà bệnh giống thương hàn rất nhiều, chứng  bệnh lạnh rất ít, mà bệnh nóng lại nhiều, sợ rằng người đời trị lầm theo cách chữa trị bệnh thương hàn chính danh, nên ông soạn ra bộ ‘Ôn Nhiệt Thử Dịch Toàn Thư’ 4 quyển, chuyên luận ôn, nhiệt, thử, dịch, bốn loại chứng  bệnh, đồng thời tường thuật lý lẽ không thể nhầm lẫn cách trị bốn loại này với cách trị bệnh thương hàn chính danh. Bộ sách này cũng là một trong số sách tham khảo trọng yếu cho ngươi học tập và nghiên cứu học thuyết ôn bệnh (bệnh nóng), có giá trị tham khảo nhất định cho công tác lâm sàng.

CHU ĐAN KHÊ

(1281 – 1358)

Chu Đan Khê tên là Chấn Hanh, tự Ngạn Tu, người Vụ Châu, Nghĩa Ô (nay là Triết Giang, Nghĩa Ô). Vì sống ở Đan Khê nên sau này được gọi là ‘ông Đan Khê’. Ông là một trong tứ đại gia, sáng lập phái ‘tư âm’, đời Kim, Nguyên.

Chu Đan Khê con nhà nông. Lúc nhỏ đã sớm mất cha. Ông hiếu học từ nhỏ, đọc qua sách là thuộc ngay, mỗi ngày ghi chép cả ngàn chữ. Lớn lên ông theo học kinh sử với thầy dậy tư ở quê để dự thi. Năm 36 tuổi học với đệ tử 4 đời của Chu Hy là Hứa Khiêm, nghiên cứu lý học. Vài năm sau ông trở nên một ‘đông nam đại nho’, học vấn uyên bác. Về sau Hứa Khiêm mắc bệnh nặng, nằm liệt giường, khuyên ông đổi hướng học y để cứu đời. Ông nhớ lại vợ con mình, chú, bác, anh em đều chết về tay những ông thầy lang dốt nát, vì vậy ông cảm khái nói rằng: “Tôi học được tinh thông môn y thuật, trị bệnh cứu người, tuy không làm quan, cũng giống làm quan vậy”. Nói rồi, ông đem toàn bộ sách vở đốt hết, từ bỏ ý niệm khoa cử, dốc lòng dốc sức cho sự nghiệp y học.

Trước kia ông cũng đã từng đọc sách Tố Vấn nhưng không lý giải được nhiều. Năm ông 30 tuổi, mẹ đau dạ dầy, ông đọc lại Tố Vấn trong 5 năm và hiểu được được sách. Bệnh của mẹ ông được trị khỏi, việc này khích lệ ông. Ông quyết định rời quê nhà tìm thầy học. Trong năm năm liền ông đi nhiều nơi cuối cùng đến Vũ Lâm (nay là Hàng Châu) gặp được danh y La Tri Để. Tuy nhiên ông này là người kiêu căng và bảo thủ, Đan Khê đến nhiều lần xin yết kiến đều bị cự tuyệt, trong đó có 7 lần bị mắng. Ông vẫn không nản lòng, mỗi ngày khoanh tay đứng ở bên cửa, không kể mưa to gió lớn, bền lòng chầu chực suốt 5 tháng. Sau đó, La Trí Đễ cảm động, nhận Đan Khê là đệ tử duy nhất, lúc đó Đan Khê đã 44 tuổi.

Dưới sự hướng dẫn của thầy, trải qua nhiều năm học tập khắc khổ, Đan Khê đã nắm vững được tri thức lý luận y học và kinh nghiệm trị liệu của của thầy.  Học xong, ông trở về quê dùng y thuật sâu dầy của mình trị khỏi chứng bệnh liệt cho ông Hứa Khiêm. Từ đó ông dùng phương pháp mới trị bệnh cho người, trị đau khỏi đó, tiếng vang đồn xa, ai cũng biết tên, số người đến xin trị bệnh cũng đông.

Chu Đan Khê đã sáng lập ‘lưu phái’ với tính cách độc đặc (đơn độc đặc biệt) ở phương diện lý luận y học. Ông chủ trương tránh vượng hỏa, tiết chế ăn uống, sắc dục để bảo dưỡng âm tinh. Khi trị, ông đề xướng nguyên tắc tư âm, giáng hỏa (bổ âm hạ hỏa). Vì ông giỏi dùng phép này,' cho nên đời sau gọi ông là thầy thuốc ‘tư âm phái’.

Để dạy người học sau, ông cần mẫn biên soạn không ngơi nghỉ. Ông soạn trên 20 loại, trong đó có Cách Trí Dư Luận, Cục Phương phát Huy, Đan Khê Tâm Pháp là các sách tiêu biểu.

Ông mất năm năm 1358, hưởng thọ 77 tuổi.

CHU QUĂNG

(Không rõ năm sinh năm mất)

Chu Quăng có tên tự là Dực Trung, hiệu Vô Cầu Tử, người đời Tống, Ô Trình (nay là Ngô Hưng, Chiết Giang), một danh y đời Tống, tác giả quyển ‘Nam Dương Hoạt Nhân Thư’. Ông là con nhà quan. ông nội là Chu Thừa Dật, từng giữ chức Hồ Châu Khổng mục; cha là Chu Giám, năm đầu niên hiệu Hoàng Hựu - (l049), đỗ tiến sĩ, chúc Thụ điện Trung thừa; bản thân ông cũng bác học đa văn, có tiếng thông Nho, niên hiệu Nguyên Hựu thứ 3 (l088), đỗ tiến sĩ cập độ, từng giữ các chức: Hùng Châu Phòng ngự thôi, Tri Đặng Châu Lục sự, Phụng nghị lang (nhân chức quan này mà người ta gọi ông là Chu Phụng nghị). Nhung ông không thích làm quan, mạnh dạn xin từ quan về ở Tây Hồ, Hàng Châu, phóng Đại ấn để viết sách uống rượu mua vui, đồng thời làm thầy thuốc cứu người, tự hiệu là Đại Ẩn ông.

Y thuật của ông cao minh, đối với bệnh thương hàn càng thêm tinh thâm. Thái thú Nam Dương, Thịnh Thứ Trọng bệnh thương hàn, rước Chu Quăng xem mạch. Ông chẩn mạch xong, nói: ‘Đây là bệnh dùng thang Tiểu Sài Hồ’. Lại dặn uống làm ba lần. Ngoi bệnh uống xong, đến chiều thấy đầy bụng, không khỏe, mời ông đến xem mạch lại ông lấy thuốc đã uống xem xét thì ra là Tiểu Sài Hồ Tán. Ông nói: ‘Người xưa chế thuốc thứ nào nút nước thì mài ra, nấu lấy nước trong mà uống, gọi là thang (canh), cho nên vào được kinh mạch tấn công bệnh cho mau; nay lại là tán (thuốc bột), ứ đọng tại hoành cách mô cho nên đầy bụng’. Rồi ông đích thân nấu thuốc, dặn bệnh nhân uống hai lần. Trong đêm bệnh nhân bình an.

Ông chuyên tâm lặng lẽ nghiên cứu quyển ‘Thương Hàn Luận’ trên 20 năm, viết

nên bộ 'Vô Cầu Tử Thương Hàn Bách Vấn’ gồm 3 quyển, ra đời trong niên hiệu Đạo

Quan. Sau lại tăng bổ thành 20 quyển, nhân vì Trọng Cảnh là người Nam Dương nên cải tên là ‘Nam Dương Hoạt Nhân Thư’. Năm đầu niên hiệu Chính Hòa (1111), ông dâng sách lên triều đình, được ban khen và sách được in ngay để ban hành; đồng thời triều đinh phong ông chức Y học Bác sĩ. Năm cuối niên hiệu Chính Hòa (1115), mùa thu, vì phê bình thẳng thừng thời sự, bị giáng chức, đi xa kinh thành. Qua năm sau, ông lại được triệu về Kinh giữ chức Phụng lang đề điểm, Động Tiêu cung. Không lâu sau, ông từ quan về ở ẩn.

Sách ‘Nam Dương Hoạt Nhân Thư', còn có tên là ‘Loại Chứng Hoạt Nhân Thư' là

sách nghiên cứu về ‘Thương hàn luận’ tương đối sớm nhất. Bản lưu hành hiện nay

gồm 22 quyển. Sách này dùng lời văn thông thường đặt những câu hỏi và câu 'trả lời

giúp người ta dễ học, dễ thực hành, thật có công rất lớn trong việc phổ biến học thuyết Trọng Cảnh. Đối với công việc nghiên cứu ‘Thương hàn luận’, ông còn có nhiều phát minh, là ngươi đầu tiên đề xuất dùng kinh mạch luận bệnh chứng của sáu kinh. Ở mặt trị liệu, ông ghi chép các phương thuốc từ đời Hán trở về sau để bổ sung khuyết điểm của sách Trọng Cảnh ‘chứng bệnh nhiều mà phương thuốc ít’. Vì vậy mà ruộng  Trương Siển đã nói trong bài tựa sách ‘Loại Chứng Hoạt Nhân Thư’: ‘Có được sách này, tuy ở xứ đường sá khó đi, tuy ở dọc đường lúc vội vàng, gặp bệnh có thể biết chứng, rồi biết phương thuốc, dễ như trở bàn tay, và người thiên hạ sẽ không còn chết vì bệnh thương hàn, ích lợi của sách không thể còn ngờ gì nữa!’ Hứa Thúc Vi cũng nói: ‘Bệnh thương hàn, chỉ có ‘Hoạt nhân thư' là tốt nhất, đủ nhất, dễ hiểu nhất’. Ngươi đời Thanh, Từ Đại Quán nói: ‘Sách người Tống (chỉ Chu Quăng) phát minh được ‘Thương hàn luận’, giúp người nắm được vấn đề vì rất dễ hiểu, có công lớn với Trọng Cảnh, phải kể ‘Hoạt nhân thư’ là hạng nhất’. Trên đây là lời người đời sau đánh giá cao Chu Quăng đã nghiên cứu ‘Thương hàn luận’.

CHU TIÊU

(? – 1425)

Chu Tiêu là con trai thứ năm của Minh Thái tổ Chu Nguyên Chương, không rõ sinh năm nào. Niên hiệu Hồng Vũ năm thứ 3 (1370), Chu được phong Ngô Vương; năm

thứ 11, cải phong Châu Vương. Niên hiệu Hồng Hy năm đầu (1425) qua đời, thụy hiệu Châu Định Vương.

Chu Tiêu hiếu học, hay chép thi phú, đã sáng tác ‘Nguyên Cung Từ’ 100 chương. Ngày thường, Chu để ý y dược. Niên hiệu Hồng Vũ, năm Canh Ngọ (1390), Chu ngụ cư ở Điên Đương (nay là Vân Nam, Điên Trì). Vì thấy ở đấy sơn lam chướng khí làm

cư dân nhiễm bệnh rất nhiều, lại không có thầy thuốc giỏi, ông bèn tuyển chọn sao lục những phương thuốc xưa và những phương gia truyền có hiệu nghiệm, ra lệnh cho lương y của phủ Lý Hằng tập trung các tư liệu ấy chép thành một sách ‘Châu Phủ Tụ Trân Phương’ (tụ: tay áo -> sách ở tầm tay), lại gọi là ‘Tụ Trân Phương Đại Toàn’, chia làm 81 môn, gồm 377 phương thuốc. Ông ở phủ Khai Phong 8 năm, ở đấy, đất đai rộng phẳng, cây cỏ tạp tươi tốt nhưng hạn lụt mất mùa nhiều. Để giúp cứu đói trong những năm mất mùa, ông xem qua các sách của tiền nhân, phỏng vấn các vị cao tuổi trong dân, tìm kiếm rễ, cọng, hoa, trái, mầm non của cây cỏ cả 414 giống loại, đều vẽ hình thuyết minh, viết thành một quyển ‘Cứu Hoang Bản Thảo’ cho ra đời vào niên hiệu Vĩnh Lạc năm thứ 3 (1405). Sách này ghi chép bản thảo 138 loại do

tiền nhân để lại, còn lại 276 loại do Chu Tiêu mới phát hiện. Sách chẳng những có tác dụng tích cực cứu hoang cứu đói thời xưa, mà còn ở một trình độ nhất định, phong phú hóa nội dung ngành bản thảo học, cung cấp tư liệu phong phú cho đời sau trong việc nghiên cứu thực vật có thể dùng để ăn.

Chu Tiêu lại cùng với Giáo thụ Đằng Thạc, Trưởng sử Lưu Thuần cộng đồng thu thập các phương thuốc xưa nay, khảo chứng luận thuật, biên soạn thành một bộ sách các phương thuốc lớn nhất trong lịch sử Trung Quốc, bộ ‘Phổ Tế Phương’.

Các phương thuốc tốt, kinh nghiệm từ xưa có thể nói đều có đủ trong sách này. Về sau, Lý Thời Trân khi soạn ‘Bản Thảo Cương Mục’, các phương thuốc phụ lục phần nhiều lấy ở sách này. ‘Phổ Tế Phương’ ra đời lần đầu vào niên hiệu Vĩnh Lạc năm thứ 4 (1406), bản khắc chữ đầu tiên đã sớm thất lạc. ‘Tứ Khố Toàn Thư’ căn cứ vào các bản còn sót lại trong dân, thu gom chép lại đực trọn bộ. Số lượng phương thuốc của sách này rất lớn, ghi chép tư liệu phong phú, có thể nói đây là tổng kết các phương tễ từ đời Minh trở về trước, thật là một bộ sách tham khảo trọng yếu để nghiên cứu phương tễ học và chỉ đạo các loại trị liệu lâm sàng của Trung y.

DIỆP QUẾ

(1667 - 1746)

Diệp Quế, tự Thiên Sĩ, hiệu Hương Nham, người Tô Châu, Ngô Huyện, nhà ở ngoài cửa thành Tô Châu trên bờ sông, nhân đó về già tự hiệu là Thượng Tân lão nhân (tân: bến, bờ); là y gia trứ  danh đời Thanh, người đặt nền móng cho phái ôn nhiệt học. Ông con nhà thế y. Tổ phụ Điệp Thời (tự Tử Phàm) thông y lí, càng tinh chuyên khoa tiểu nhi, trị bệnh trẻ con không hiềm nghèo khó, cứu sống rất nhiều, nổi danh một vùng đất Ngô. Cha là Diệp Triều Thái (tự Dưng Sinh), tinh y thuật, khinh tài, hiếu (bố) thí, người các địa phương vùng Ngô trung đến xin trị liệu ngày đêm không dứt. Diệp Quế

thông mẫn hơn người, đọc sách qua mắt rồi không quên. Ban ngày theo thầy học Thư Kinh, ban đêm học nghề thuốc với cha. Các sách ‘Tố Vấn’, ‘Nạn kinh’ cùng các sách y do các danh gia Hán, Đường, Tống đều xem qua và lãnh hội. Có điều bất hạnh là cha ông mất lúc ông 14 tuổi. Tuổi trẻ mồ côi lại nghèo, để sinh sống, ông chỉ còn cách một mặt hành nghề xem mạch chẩn trị, một mặt bái sư đồ đệ họ Chu của cha tiếp tục học y. Chu đem toàn bộ sở học của thầy Diệp truyền lại cho con thầy. Thiên Sĩ hết lòng nghe dạy, giảng đến đâu hiểu ngay đến đó, thông thuộc rất nhanh, chỗ tâm đắc còn hơn cả thầy. Nhung ông không hề tự mãn, nghe ai có sở trường nào về trị liệu thì tìm cách bái sư học thêm. Làm như thế trong thời gian từ 14 đến 18, 19 tuổi, trước sau học với 17 vị danh y, nhờ đó mà học được nhiều chỗ hay của các nhà. Ông chẩn đoán giỏi, lúc xem bệnh bắt mạch (thiết), xem thần sắc con bệnh (vọng), nghe giọng nói (văn), quan sát (sát) hình tướng, cho nên khi trị bệnh, ông không cố chấp thành kiến, trị được nhiều bệnh lạ, được người  ta khen là y học đại gia. Ông nổi tiếng trong triều ngoài nội, trên từ nhà quyền quí, dưới đến bình dân bách tính, gần xa trong ngoài tỉnh, ít có người không biết tiếng ông. Sự cống hiến cực lớn của ông cho nền y học Trung Quốc là ông đã sáng lập học phái ôn bệnh. Ông đã tổng kết kinh nghiệm của tiền nhân, nhận thấy các sách y học kinh điển của Trung Quốc y như ‘Nội kinh’, ‘Nạn kinh’, ‘Thương hàn luận’, tuy có tên là ôn bệnh nhung không rõ ràng phép trị liệu; Lưu Nguyên Tố triều Kim, Ngô Hữu Tính đời Minh, đối với bệnh ôn nhiệt hoặc bệnh ôn dịch tuy có sáng kiến nhất định, nhưng lại thiếu sót lý luận và thực tiễn có hệ thống. Ông bèn tiến hành nghiên cứu sâu và kỹ lưỡng ôn bệnh, trải qua thời gian tìm tòi, bàn thảo không nghỉ, rốt cuộc đã có đọc nhận thúc mới đối với qui luật phát sinh,

phát triển của ôn bệnh, đã mở con đường mới về biện chứng  luận trị ôn bệnh. Hai trăm năm nay, không thiếu gì người kế tục hoàn thiện học thuyết của ông, học phái ôn bệnh do đó mà hình thành, mà ông cũng được tôn là tổ sư của học phái ôn bệnh.

Ông trọn đời bận lo nhiệm vụ chẩn trị, đem kinh nghiệm của mình tùy lúc khẩu truyền cho đồ đệ. Hiện còn các sách ‘Ôn Nhiệt Luận’ và ‘Lâm Chứng  Chỉ Nam Y Án’ đều là do đồ đệ của ông, là Cố Cảnh Văn, Hoa Tụ Vân đem kinh nghiệm trị liệu và học thuyết của ông tập hợp chép ra thành sách.

Lúc lâm chung, ông di chúc cho con dặn đi dặn lại: ‘Nghề y nên làm, mà cũng chẳng nên làm. Đầu óc sáng suốt, thiên tư thông mẫn, đọc nhiều sách, sau đó khả dĩ cứu đời; bằng không, ít có ai không giết người vì bánh thuốc cũng như đao kiếm vậy. Ta chết, con cháu thận trọng, chớ xem nhẹ y đạo’. ‘Danh y danh ngôn, ngữ trọng tâm trương’ câu này đã nói rõ sự nghiệp y học là một sự nghiệp cao thượng cứu người giúp đời, lại cũng phản ánh đầy đủ thái độ trị học nghiêm túc của Diệp Thiên Sĩ. ' '

Ông mất năm 1749, hưởng thọ 79 tuổi.

DU CHẤN

(1709 - ?)

Du Chấn, tự Đông Phù, hiệu Tinh Trai, người Chiết Giang, Gia Thiện, danh y đời Thanh. Theo địa phương chí của huyện Gia Thiện thì ông là người thông minh, từ nhỏ học được nhiều sách, giỏi ngâm vịnh, nhưng vì bị nhiều bệnh bèn chọn học y, theo thầy là Kim Quân, tự Thượng Đào, được thầy truyền dạy chỗ bí áo của nghề, trị mạnh

được nhiều bệnh lạ, cho nên ngày càng nổi tiếng, bực công khanh cũng tìm đến xin chẩn trị. Ông tánh tình điềm đạm, thích sưu tập y án của danh gia các đời và ông nghĩ rằng khi học tập các y án, đã biết phép tắc của nghề y lại có thể sử dụng nghề một cách khéo léo. Ông nói: ‘Người thầy thuốc giỏi có thể thẩm xét biến chúng của một bệnh và biến chúng của nhiều bệnh, mà phân tích tỉ mỉ; thao túng trong phép tắc, áp dụng sáng suất phép tắc thì không có gì mà không đáp ứng’. Ông thuyết minh rằng y sinh phải đọc nhiều y án, nắm chắc một số phép trị bệnh khéo, sẽ có lợi lớn cho cách

trị liệu ông đề cao trị liệu lâm sàng. Ông hành y vào những năm về già từ niêu hiệu Càn Long năm thứ 39 (1774) đến năm 43 (1778), đem các y án đã sưu tập đọc, tuyển chọn ra một số tinh túy, thêm vào lời bình, viết ra bộ ‘Cổ Kim Y Án Án’ 10 quyển. Trọn bộ sách có được 1077 y án, cộng thêm một số phụ án thì được trên 1.100 y án. Các y án được chọn trong các sách thuốc từ xưa đến sách của Diệp Thiên Sĩ đời Thanh, trên cơ bản là những bệnh thường thấy; nguyên tắc tuyển chọn là ‘lấy phần

tinh túy’, có mạch chứng  đầy đủ, biện chứng  rõ ràng, hoặc phép trị tân kỳ, hoặc lập luận cao siêu, còn số nào nông nổi hoặc quái đản đều loại ra không ghi chép. Do vì kinh nghiệm học thuật của ông rất phong phú, các y án tuyển chọn nghiêm cẩn và rộng khắp lời bình luận thích đáng, người đọc có thể dễ lĩnh hội yếu lĩnh của phép biện chúng luận trị, bộ sách ‘Cổ Kim Y Án Án’ có giá trị cao hơn các sách đồng loại, đọc người đời sau xem trọng. Theo lời tựa của bộ sách này, ngủm ta đoán rằng ông có

thể hưởng thọ 70 tuổi.

DỤ XƯƠNG

(1585 - 1664}

Dụ Xương, hiệu Gia Ngôn, sau hiệu Tây Xương lão nhân, người Giang Tây, Tân Kiến (nay là Giang Tây, Tân Kiến), là y gia trứ danh cuối đời Minh, đầu đời Thanh, tiếng tăm ngang với Trương Lộ,  Ngô Khiêm, được tiếng là ‘tam đại gia’ đầu đời Thanh. '

Theo sách ‘Mục Trai Di Sử': Dụ Xương vốn họ Chu, là hậu duệ của tôn thất nhà Minh, từ nhỏ giỏi văn chương, đọc khắp sách vở, gồm thông Phật học. Niên hiệu Sùng Trinh (1628 -1644), với bằng cống sinh Phó bảng đến kinh đô, ông từng dâng thư lên vua nghị luận chính sự. Vua vời ông đến cho làm quan, ông cố từ chối. Sau khi nhà Minh mất ngôi, ông sợ liên lụy bèn cắt tóc làm tăng, đổi họ là Dụ, qua lại vùng Nam Xuống và Tịnh An. Về sau, ông ra công học y, du lịch Giang Nam. Niên hiệu Thuận Trị (1644 -1661), ông ngụ cư ở Thường Thục, hành nghề y, trị bệnh hiệu nghiệm, nổi tiếng là thầy thuốc giỏi. Vì ông giao du với các danh sĩ đương thời nên được gọi là một trong số ‘mười bốn thánh nhân’, thanh danh cao vượt. Ông dùng nghề thuốc cứu đời cứu dân, thường ôm lòng  trắc ẩn, xót thương người nghèo khó. Ông thường cất bạc trong kệ thuốc. Khi có nguy khốn khó đến xin trị bệnh, ông bèn bỏ bạc trong thuốc, dặn bệnh nhân thuốc khi sắc thuốc tua xem xét cẩn thận. Bệnh nhân nghe lời ông, được bạc tiền, mừng của trời cho, chưa uống thuốc mà bệnh đã thấy bớt. Ở đất Thuổng Thục, một phụ nữ giàu sang tuổi đã 50, bỗng bệnh thổ tả không biết thèm ăn; nhiều thầy thuốc đến chữa trị, uống đủ thứ thuốc không khỏi. Sau, mời ông đến xem mạch. Ông suy nghĩ hồi lâu, đoán là có thai, đồng thời căn cứ theo mạch thì đứa trẻ sẽ là con trai. Ai nấy đều không tin, nhưng sau đó quả đúng như lời ông đoán. Ở mặt trị bệnh, ông chú trọng về thực tế. Cả đời ông viết sách rất nhiều, sách tiêu biểu có ‘Thượng Luận Thiên’, ‘Thống Luận Hậu Thiên’, ‘Y Môn Pháp Luật’, ‘Ngụ Ý Thảo’. ‘Thương Luận Thiên’ là tên gọi tắt của ‘Thống Luận Trương Trọng Cảnh Thương Hàn Luận 897 Pháp’, là sách tiêu biểu cho sự nghiên cứu sách ‘Thương hàn luận’ của ông. Trong sách, đối với Vương Thúc Hòa, Lâm Ức, Thành Vô Kỷ, ông đều có phê bình, chỉ tán thưởng nghị luận ‘giảm sai’ của Phương Hữu Chấp, đồng thời mạnh dạn đưa ra học thuyết tam cương ‘phong thương vệ, hàn thương doanh, phong hàn lưỡng thương doanh vệ. Lại viết thêm 'Thương luận hậu thiên’ để cùng tham khảo với sách này. Bộ 'Y Môn Pháp Luật’ 6 quyển, mỗi môn, trước luận bệnh nhân, bệnh lý, sau luận pháp, luật. ‘Pháp’ chủ yếu thuật rõ phép tắc biện chứng  luận trị, ‘Luật’ chủ yếu đưa ra sai lầm dễ phạm phải tại lâm sàng của một số y gia, đồng thời phán định tội của họ. Sách ‘Ngụ Ý Thảo’ là sách ông viết lúc cuối đời. Sách ghi chép 62 điều kinh nghiệm trị án của ông, kiên trì giữ trình tự ‘tiên nghị bệnh, hậu nghị dược’ (trực luận bệnh, sau luận dùng thuốc), suy luận các mặt của các loại tật bệnh để giải rõ đạo lý thâm chứng  dụng dược, sánh với các y án khác chỉ nói bệnh gì dùng thuốc gì, càng phương tiện hơn trong lý giải và nắm chắc vấn đề.  Ông còn thu nhiều đồ đệ, mở đường cho kẻ hậu học. Đệ tử của ông có hơn 75 người.

DƯ LÂM

(Không rõ năm sinh năm mất )

Dư Lâm, tự Sư Ngu, người An Huy, Đồng Thành (có tư liệu nói là người Thường Châu), sinh sống quãng đầu niên hiệu Ung Chính đến đầu niên hiệu Gia Khánh đời Thanh. Ông học Nho từ nhỏ, nhung chịu khó học 20 năm mà chẳng đỗ đạt gì mới tự nói: không làm quan giỏi thì làm thầy thuốc giỏi vậy! (Bất vi lương tướng, đương vi lương y). Bèn bỏ con đường sĩ hoạn, đổi học y. Niên hiệu Càn Long năm thứ 29 (1764), bệnh ôn dịch lan tràn ở huyện Đồng Thành, cha ông cũng mắc bệnh, bị trị lầm mà chết. Lúc ấy, ông đang du học ở Đại Lương (Khai Phong), lập tức về quê lo việc tang, hỏi xem các thang thuốc cha đã dùng, đều không phải loại ngoại trị thương hàn; điều này khiến ông ôm hận trong lòng , càng ra sức xem khắp sách thuốc xưa, nhất là tìm các phương thuốc hay để trị bệnh dịch chẩn. Khi nghiên cứu bản thảo thấy sách nói ‘Thạch cao tính hàn trừ được nóng ở dạ dày, vị đạm bạc giỏi giải thực nhiệt ở cơ thể’, ông mới thấy rõ rằng ‘nếu là dịch ôn nhiệt thì ngoài Thạch cao ra, không gì trị được’. Từ đấy về sau, trong quá trình hành y, mỗi khi gặp ôn dịch bệnh, ông dùng Thạch cao làm chính, lần nào cũng hiệu nghiệm hoàn toàn. Tuổi trung niên, ông dời chỗ về kinh hành nghề. Niên hiệu Càn Long năm thứ 58 (1793), bệnh ôn dịch lan tràn ở kinh đô, dùng phép trị của Trương Cảnh Nhạc không khỏi, phương thuốc của Ngô Hựu Khả cũng vô hiệu, nhiều thầy thuốc đều chịu bó tay. Ông dùng thang lớn Thạch cao và Hoàng liên thì hiệu nghiệm, cứu sống vô số người. Như người thiếp của Phùng Tinh Thục mắc bệnh dịch sắp chết, ông Thạch cao thang làm chính cứu được  sống; ngoài cửa Chính Dương, con trai lớn của họ Kỳ nhiễm bệnh dịch, ban chẩn nổi đầy mình tím đen, tay chân lạnh giá, thầy thuốc trước đã phê là 'bất trị’, ông dùng thuốc tán ‘Thanh Ôn Bại Độc’, cho uống luôn 15 thang thì khỏi bệnh. Khi ấy, người bệnh được ông trị lành sao chép phương của ông cho người khác dùng, cũng được kết quả. Về già ông dùng chỗ tâm đắc của trên 30 năm hành nghề trị bệnh dịch chẩn tổng kết lại, biên soạn bộ ‘Dịch Chẩn Nhất Đắc’ 2 quyển: quyển 1 luận thuật chủ yếu về nguyên nhân của bệnh, nơi phát bệnh, bệnh trạng, đề xuất, chỗ khác nhau của hai bệnh dịch chẩn và thương hàn; quyển 2 luận khái quát các loại bệnh chứng  sau khi khỏi bệnh, phép điều trị và những gì có liên quan đến việc điều trị, v.v... Sách dùng học thuyết vận khí tường thuật sự phát sinh của bệnh, nhận xét rằng nguyên nhân gây bệnh là mối độc vô hình xâm nhập vào cơ thể do miệng mũi, mà mối độc vô hình này là hỏa độc, đồng thời căn cứ trên bệnh nhân, bệnh cơ, chủ trương dùng Thạch cao điều trị, sáng lập ra phép ‘thanh ôn bại độc'. Phương thuốc này đối với chứng ‘hỏa nhiệt dịch độc’ thật có công hiệu lớn. Cho nên luôn được y gia đời sau thực dụng.

DƯƠNG TẾ THỜI

(Không rõ năm sinh năm mất )

Dương Tế Thời, tự Kế Châu, người đời Minh, Tam Cù (nay là Chiết Giang, Cù Huyện). Ông là nhà châm cứu học trứ danh đời Minh.

Ông là con nhà thế y. Ông nội từng nhậm chức Thái y Thái y viện, cho nên nhà ông cất giữ rất nhiều sách thuốc. Thuở nhỏ ông theo học chữ Nho, nhưng ứng thí mấy lần không đỗ, bèn bỏ học khoa cử mà theo học y. Ông gắng công đọc sách thuốc của

ông nội để lại, không kể mùa nóng mùa rét, bền lòng học không ngơi nghỉ, trở nên một danh y ở đời. Ông tùng là Ngự y trong 40 năm dưới ba triều vua Gia Tỉnh, Long Khánh, Vạn Lịch, vang danh trong triều ngoài nội.

Ông đọc nhiều sách vở, thông hiểu học thuyết của các nhà, tinh thông nhất về môn châm cứu. Trong thời gian hành nghề suốt 40 năm, ông dùng phép châm kim cao siêu trị lành rất nhiều bệnh kinh niên, bệnh lạ. Nghề châm cứu của ông vốn là do học sách gia truyền ‘Vệ Sinh Châm Cứu Huyền Cơ Bí Yếu. Về sau, ông nhận thấy sách này cũng chưa hoàn bị, bèn tìm xem trong các sách, quyết tâm biên soạn một quyển sách chuyên về châm cứu. Ông lấy ‘Tố Vấn’, ‘Nạn kinh’ làm gốc, thu nhặt những bộ phận liên quan đến châm cứu trong các sách, như: ‘Thần Ứng Kinh’, ‘Cổ Kim Y Thống’, ‘Càn Khôn Sinh Yù’, ‘Y Học Nhập Môn’, ‘Y Kinh Tiểu Học’, ‘Châm Cứu Tụ Anh’, ‘Châm Cứu Tiệp Yếu, ‘Tiểu Nhi Án Ma’, kết hợp với kinh nghiệm cá nhân, đồng thời tham khảo hội đồ thông đồng nhân, soạn ra một quyển ‘Châm Cứu Đại Thành’ (‘Tứ Khố Toàn Thư gọi là ‘Châm Cứu Đại Toàn’). Niên hiệu Kiều Long năm thứ 2,  Chuộng Đình Khuê ở Cối Kê khắc bản gọi ‘Châm Cứu Tập Thành’, ấn hành vào tháng 8 niên hiệu Vạn Lịch đời Minh, năm thứ 29 (1601).

ĐÁI THIÊN CHƯƠNG

(Không rõ năm sinh năm mất )

Đái Thiên Chương, tự Lân Giao, về già hiệu Bắc Sơn (được gọi là Bắc Sơn tích xinh), người đời Thanh, Thượng Nguyên (nay là Giang Tô, Giang Ninh), sinh sống quãng niêu hiệu Khang Hi và Ung chính (cuối thế kỷ 17 đến đầu thế kỷ 18). Ông tuổi nhỏ theo học với Lâm Thanh Lôi, học khoa cử, hiếu học, nhớ dai, kinh sử đã học qua có thể đọc thuộc lòng lại nguyên bộ, xem trọng những môn học thực dụng. Phàm thiên văn, địa lý, toán thuật, xạ tiễn cho đến các loại cầm, kỳ, thư, họa, không môn nào không nghiên cứu sâu. Ông lại dốc lòng học y, ‘Nội kinh’, ,'Thương hàn’, đến sách y các nhà đều có xem qua; về già, tinh thâm y lí, ông là y gia trứ danh đời Thanh, tùng cứu sống vô số người. Ông có viết hơn mười loại sách y như: ‘Khái Luận Chú ',

‘Ngược Luận Chú ', tiếc rằng chưa được lưu truyền, chỉ có một bộ ra đời là ‘Quảng Ôn Dịch Luận’. Ông nhận xét rằng, đối với một chứng ôn dịch, tuy y gia các đời sáng lập rất nhiều phép trị và phương thuốc, nhưng không có sách chuyên; tức là như các danh y Lưu Hoàn Tố, Trương Nguyên Tố, Lý Đông Viên... cũng có đủ phương thuốc nhưng không có bài chuyên luận; đến Ngô Hựu Khả mới có sách ‘Ôn Dịch Luận’ ra đời, lý luận tương đối hoàn thiện. Nhưng mà đương thời rất nhiều y sinh do vì chưa hiểu được phép biện chứng của họ Ngô, hoặc thấy sách mà không trọn tin, hoặc biết mà không áp dụng. Ông bèn lấy sách ‘Ôn Dịch Luận’ của họ Ngô tăng đính, sửa đổi,  soạn ra bộ ‘Quảng Ôn Dịch Luận’ bốn quyển để giải rõ nghĩa. Trong sách, ông chú trọng biện minh chỗ khác nhau giữa ôn dịch và thương hàn, nhấn mạnh điểm khởi đầu là biện kiến chứng. Ông  căn cứ trên kinh nghiệm thực tiễn của mình, đề xuất lấy năm phương diện khí, sắc, thiệt (lưỡi), thần, mạch, làm yếu điểm biện chứng bệnh ôn dịch khác với bệnh thương hàn, đồng thời giới thiệu các trị pháp: hãn, hạ, tiêu, hòa, bổ, khiến cho phép biện chứng  trị liệu bệnh ôn dịch chuẩn xác hơn và tường tận hơn.

Công việc luận thuật ôn dịch bệnh của ông vốn từ sách Ngô Hựu Khả mà ra nhưng có phát huy lớn thêm phần lý luận phân tích của Ngô khiến có hệ thống hơn và hoàn chỉnh hơn, đối với công tác lâm sàng biện chứng  trị liệu có giá trị thực dụng cao hơn, đúng là ‘thanh xuất vu lam nhi thắng vu lam’ (màu xanh lấy từ chàm ra mà xanh hơn chàm). Khi ông luận thuật bệnh thời dịch ôn nhiệt, trên thực tế, cũng khái quát một số bệnh ôn nhiệt thôi. Cho nên về sau, Lục Mậu Tu (Cửu Chi), người Nguyên Hòa, đem phần gọi là ‘thời hành dịch lệ, (bệnh thời dịch dịch lệ) trong sách của ông cải đổi thành ‘ôn nhiệt’, ‘ôn tà’, đồng thời đổi tên sách là ‘Quảng Ôn Nhiệt Luận’, tuy chưa tránh khỏi cái sai lấy chỗ thấy của mình cưỡng ghép cho người, nhưng vì họ Lục suy rộng lấy phép trị ôn dịch của ông dùng trị bệnh ôn nhiệt, vẫn là khả dĩ tiếp nhận vậy.

ĐÀO HOẰNG CẢNH

(457 – 536)

Đào Hoằng Cảnh, tự Thông Minh, hiu Hoa Dương Ẩn Cư, người Đơn Dương, Mạt Lăng (nay là Giang Tô, Nam Kinh). Ông là nhà y dược học trứ danh của thời Nam Bắc triều ở Trung Quốc, người thứ nhất chỉnh lý hệ thống bản thảo học của y học sử Trung Quốc.

Thông minh hiếu học từ nhỏ, lên 4 lên 5, đã bắt đầu lấy cọng  lau làm bút vẽ trên tro; lên 10 đọc ‘Thần tiên truyện’ của Cát Hồng, phịu ảnh hưởng rất nhiều của ông này. Sau khi nhà Nam Tề thành lập, ông vào triều làm chúc Thị độc cho các vua, được vua quan ưa chuộng. Năm Vĩnh Minh thứ 10 (492), ông từ chúc về ở ẩn nơi núi Mao Sơn, huyện Câu Dung, Đơn Dương (nay là Giang Tô), chuyên lo luyện đơn và trứ thuật, cặm cụi suốt 40 năm. Trong thời gian này, triều đình lần lượt mời ông ra làm quan, ông đều không nhận. Nhưng vì học vấn của ông uyên bác, mối quan hệ của ông với hoàng thất rất mật thiết, cho nên mỗi khi quốc gia có việc lớn đều đến hỏi ý kiến ông. Vì vậy người đương thời gọi ông là ‘Tể tướng ở trong núi’ (Sơn trung tể tướng). Ông học rộng, nhiều tài, ngoài việc tinh thông bản thảo, y thuật đều có nghiên cứu về thiên văn, lịch pháp, sơn xuyên, địa lý, họa đồ vật sản, luyện đơn, đúc kiếm, v.v... Ông lại còn giỏi cầm kỳ, khéo viết chữ thảo, chữ lệ, chế tạo được ‘hỗn thiên tượïng’ (một nghi khí để xem thiên văn). Ông một đời viết sách kể có 44 loại, sách về y dược có ‘Bản Thảo Kinh Tập Chú, ‘Ngoại Khuyết Trửuu Hậu Bách Nhất Phương’, ‘Đào Thị Hiệu Nghiệm Phương’, ‘Phục Dược Một Tạp Dược Pháp’, ‘Phục Vân Mẫu Chư Thạch Dược Tiêu Hóa Tam Thập Lục Thủy Pháp’ v.v... Trừ các quyển ‘Bản Thảo Kinh Tập Chú’ và ‘Ngoại Khuyết Trửu Hậu Bách Nhất Phương’, các quyển kia đều đã thất lạc.

Cống hiến to lớn của Đào Hoẵng Cảnh cho nền y học sử Trung Quốc là việc chỉnh lý quyển ‘Thần Nông Bản Thảo Kinh’. Quyển ‘Thần Nông Bản Thảo Kinh’ thành sách vào khoảng đời Tần Hán, là một quyển chuyên về dược vật học xưa nhất hiện còn. Đến thời đại Nam Bắc triều, do truyền nhau sao chép, không những ‘sai sót liên tiếp, nghĩa chữ thiếu sót’, mà nội dung lại hỗn loạn, không đáp ứng được nhu cầu thực tiễn. Vì vậy, ông bèn ra sức chỉnh lý toàn diện quyển sách.

Bộ dược điển thứ nhất do quốc gia ban bố ở đời Đường ‘Tân Tu Bản Thảo’ là bổ sung tu đính trên cơ sở quyển ‘Bản Thảo Kinh Tập Chú’ mà hoàn thành.

Đến năm 536, ông không bệnh mà mất, hưởng thọ 80 tuổi. Sau khi chết, thụy hiệu là Trinh Bạch tiên sinh.

ĐỔNG PHỤNG

(Không rõ năm sinh năm mất)

Đổng Phụng, tự Quân Di, người Hầu Quan (nay là Phúc Kiến, Mân Hầu), là y học gia trứ danh đời Tam Quốc, cùng hàng với Trương Trọng Cảnh và Hoa Đà (Nguyên Hóa), được mọi người gọi là ‘Kiến An Tam Thần Y’.

Đổng Phụng hành nghề y lâu năm ở vùng Giang Tây, Quảng Đông, y thuật tinh thâm, siêu quần, gặp bệnh cho toa dùng thuốc lần nào cũng hiệu nghiệm. Theo lời truyền, có một lần Thứ sử Giao Châu (nay là Việt Nam, Hà Nội) Sĩ Nhiếp ăn trúng độc hôn mê bất tỉnh. Ngươi nhà mời nhiều thầy thuốc trị bệnh ba ngày, bệnh nhân không tỉnh, rất nguy cấp. Nghe tin danh y Đổng Phụng đến Giao Châu, người nhà lập túc rước đến chẩn trị. Xem mạch xong, Đổng Phụng lấy thuốc hoàn do mình tự chế đổ vào miệng bệnh nhân. Bệnh nhân không lâu tỉnh lại. Từ đó, danh tiếng càng lớn, xa gần thiên hạ đến tìm thầy càng ngày càng nhiều, Đổng Phụng tiếp không kịp.

Về sau, ông đi Giang Tây, ẩn cư ở trong núi Lư Sơn. Đổng Phụng xem mạch không lấy tiền, chỉ yêu cầu bệnh nhân khỏi bệnh  trồng cây hạnh xung quanh nhà ông, bệnh nặng trồng năm cây, bệnh nhẹ trồng một cây. Làm như thế, sau mấy năm, xung quanh nhà ông có đến trên mười muôn cây hạnh, thành ra một rừng hạnh xuân thôi. Ông lấy quả hạnh đổi lấy lương thực cứu giúp người nghèo, rất được nhân dân mến chuộng.

Mỗi độ xuân về, hoa hạnh nở rộ, xuân sắc đầy vườn, người ta nhớ đến Đổng Phùng, nhớ đến sự tích của ngừơi thầy thuốc lấy sự cứu giúp người làm lẽ vui sống, xưng

tụng ông là ‘Hạnh Lâm Xuân Noãn’ (Xuân ấm rừng hạnh), ‘Dự Mãn Hạnh Lâm’ (tiếng tăm dầy rừng hạnh). Ngươi đời sau vì tích này mà gọi giới y học là ‘hạnh lâm’. Đối với ngươi thầy thuốc y thuật cao minh, y đức cao thượng, người

đời dùng các câu ‘Dự Mãn Hạnh Lâm’, ‘Hạnh Lâm Xuân Noãn’ để khen tặng, đều là do điển cố này mà ra.

ĐƯỜNG THẬN VI

(Không rõ năm sinh năm mất)

Đường Thận Vi, tự là Thẩm Nguyên, nguyên người Tấn Nguyên, Thục Châu (nay là Sùng Khánh, Tứ Xuyên), sau dời chỗ ở đến Thành Đô. Ông là nhà dược học trứ danh đời Bắc Tống, có viết quyển sách lớn về dược vật học tựa là ‘Kinh Sử Chứng Loại Bị Cấp Bản  Thảo’ (gọi tắt là ‘Chứng Loại Bản Thảo’). Ông là con nhà thầy thuốc, y thuật tinh thâm, sở trường về kinh mạch, đương thời rất nổi tiếng. Tướng mạo ông xấu, cử chỉ hành động chất phát, không giỏi ăn nói, nhưng tư duy rất mực mẫn tiệp. Ông trị bệnh cho người ‘trăm lần không sai một’, nói về bệnh chứng, chỉ vài lời vắn tắt, ai nói nhiều thì giận không trả lời. Nhưng đối đãi bệnh nhân, không khi nào phân biệt sang hèn, hễ rước mời thì đến ngay, lại không kể trời nóng, lạnh, mưa, tuyết.

Niên hiệu Nguyên Hựu (1086-1098), cha của Đại quan Tiến sĩ  Vũ Văn Hư Trung là Vũ Văn Bang Ngạn mắc chứng phong độc, rước ông chẩn trị. Ông trị bệnh như thần, cho uống một thang thì mạnh. Nhưng ông dự liệu bệnh này còn có thể tái phát, bèn viết trước một phong thư, dặn đến lúc nào thì mở thư để ứng phó. Đến đúng kỳ, quả nhiên bệnh cũ của Bang Ngạn tái phát, xé phong thư xem, thấy có 8 đơn thuốc: đơn thứ nhất trị phong độc tái phát, đơn thứ hai trị phong độc tấn công, đơn thứ ba trị hơi thở nhanh muốn làm cho người bệnh ho suyễn. Bang Ngạn y theo lời dặn trong thư dùng thuốc, nửa tháng thì khỏe mạnh.

Trong lúc hành nghề, ông có một qui củ: xem mạch cho người hay chữ thì không lấy tiền, chỉ yêu cầu họ giúp đỡ bằng cách sưu tập giùm các toa thuốc bí truyền danh tiếng. Nhóm văn sĩ mỗi khi đọc kinh, sử, tử tập, thấy có một tên thuốc, một toa thuốc hay đều sẵn lòng chép cho ông. Ông còn đi thăm hỏi nhân dân quần chúng, học hỏi với các thầy lang giang hồ và ông già bà cả ở thôn quê, sưu tập trong dân gian các toa thuốc gia truyền và các mẫu cây thuốc. Làm như thế, tri thức của ông về bản thảo học phong phú hơn lên; Ông tích lũy một số lượng lớn tư liệu của các đời trước và trong dân gian, có một cơ sở tốt lành để biên soạn quyển ‘Chứng Loại Bản Thảo’. Quyển ‘Chứng Loại Bản Thảo’, tổng kết toàn diện những thành tựu về dược vật học từ đời Bắc Tống trở về trước, là dựa trên cơ sở quyển ‘Gia Hựu Bản Thảo’ và quyển ‘Đồ Kinh Bản Thảo’, gom góp thêm tư liệu trong kinh sử, truyện ký, sách Phật, sách Đạo có liên quan đến y dược, và kinh nghiệm dân gian mà viết nên, đã mở đầu trong việc chép lại các phép bào chế thuốc và các đơn thuốc của người đi trước, làm quyển mẫu mới về bản thảo học. Quyển ‘Chứng Loại Bản Thảo’ chiếm một địa vị trọng yếu trong dược học sử Trung Quốc. Đời sau nhìn nhận rằng quyển sách này là quyển ra đời trước quyển ‘Bản Thảo Cương Mục’ của Lý Thời Trân đời Minh, là quyển viết về dược vật học tối trọng yếu có tác dụng làm nhịp cầu ‘thừa tiền khải hậu (nhận của đời trước, trao lại cho đời sau). Từ ngày quyển sách ra đời, lưu hành suốt năm trăm năm, trình độ học thuật của sách vượt xa các loại bản thảo do triều đình cho lưu hành đương thời, vì vậy mà sách được triều đình Tống xem trọng. Trong thời gian các niên hiệu Đại Quan, Chính Hòa, Thiệu Hung, triều đình sai quan ba lần tu đính quyển ‘Chứng Loại Bản Thảo’ để cho lưu hành như là một ‘dược điển’ do quan biên soạn. Lý Thời Trân đánh giá rất cao quyển ‘Kinh Sử Chứng Loại Bị Cấp Bản Thảo’ của Đường Thận Vi. Về sau, Lý Thời Trân biên soạn quyển 'Bản Thảo Cương Mục’ cũng lấy quyển của họ Đương làm bản gốc. Trong bài tựa của quyển ‘Bản Thảo Cương Mục’, Lý Thời Trân nói: ‘Dẫn dụng sách y có đến 84 nhà, riêng theo Đường Thận Vi là phần lớn’, lại nói: ‘Làm cho bản thảo của các y gia và các đơn thuốc ‘nêu gương thiên cổ’ không hề mai một, đều là công của họ Đường’.

ĐƯỜNG TÔNG HẢI

(1862 – 1918)

Đường Tông Hải, tự Dung Xuyên, người Tứ Xuyên, Bành Huyện, thầy thuốc trứ danh cuối đời Thanh. Ông từ nhỏ hiếu học, tri thức uyên bác, kinh sử thư họa, không thứ nào không tinh thông; hồi là học sinh danh đã vang Ba Thục, có mấy mươi đệ tử. Vì cha ông có nhiều bệnh nên ông cũng học y. Niên hiệu Quang Tự, năm thứ 15 (1889), ông đỗ Tiến sĩ. Vì ông kiêm tinh thông y học nên đã từng được triệu chẩn mạch cho Từ Hi thái hậu. Về sau cư ngụ ở Bắc Kinh, Thượng Hải, đi đến đâu cũng dùng y thuật cứu người. Tuổi già hồi hương, già mất ở nhà. Sự cống hiến của ông cho y học là công trình nghiên cứu của ông về huyết chứng, và sự nỗ lực của ông trong việc phối hợp giữa Trung và Tây y. Thuở nhỏ, cha ông mang bệnh đột nhiên trở nặng, thổ huyết và đại tiện ra huyết. Để trị liệu, ông xem khắp các sách thuốc, gặp quyển nào có luận thuật về huyết chứng, ông nghiên cứu đọc kỹ lưỡng; nghe nói y gia nào nghiên cứu huyết chứng  thì ông đến xin học. Y gia Dụng Tây Sơn có viết sách ‘Thất Huyết Đại Pháp’, ‘Đắc Huyết Chúng Bất Truyền Chi Bí’, học trò tranh nhau sao chép để làm của quí. Ông bèn tìm cách nài mua, rất khó khăn mới ‘được xem một lượt’ mà thôi. Xem xong, ông quá thất vọng nhận thấy sách không nói đầy đủ, dùng lâm sàng cũng không mấy hiệu nghiệm. Vì vậy, ông quyết tâm bắt tay vào việc từ các sách kinh điển y học, tham khảo học thuyết các nhà, tham khảo sâu yếu chỉ trị liệu bệnh huyết. Ông xem lần lượt ‘Nội Kinh’, ‘Nạn Kinh’, ‘Thương Hàn Luận’, ‘Kim Quỹ Yếu Lược’, nghiên cứu sách của Lý Đông Viên, Chu Đan Khê, Hoàng Nguyên Ngực, Trần Tu Viên, rốt cuộc có được chỗ tâm đắc, lần lượt tổng kết ra một bộ phương pháp trị liệu huyết chứng . Lúc ấy, cha ông đã mất vì bệnh mà vợ con ông lại cũng bệnh huyết. Ông bèn dùng kinh nghiệm bản thân tự bào chế phương tễ đem trị; kết quả ‘thuốc đến bệnh lui’, khiến ông hết sức phấn khởi. Từ đây về sau, ông bèn đem số kinh nghiệm này ứng dụng lâm sàng thì ‘mười lần khỏi tám chín’. Để bổ sung chỗ khuyết lậu của nền y học Tổ quốc ở mặt nghiên cứu huyết chứng , giãi bày thêm chỗ cổ nhân muốn nói, chỗ còn thiếu sót của tiền hiền, ông đem áo nghĩa tinh vi của ‘Thất Huyết Chứng’ tuần tự giãi bày, biên soạn thành một bộ ‘Huyết Chứng  Luận’ 8 quyển. ‘Huyết Chứng Luận’ là bộ sách chuyên đầu tiên nghiên cứu thất huyết chứng  trong Trung y học sử. Sách liệt thuật các biện chứng  trị liệu các loại huyết chứng  (bệnh máu), tổng kết: chỉ huyết (cầm máu), tiêu ứ (trị máu ứ), ninh huyết,  bổ huyết (bổ máu) bốn phép trị lớn , toàn sách ‘lý túc phương hiệu' y líù đầy đủ, phương thuốc hiệu nghiệm), có giá trị thực dụng cao, dẫn dắt được người hậu học. Ông ở vào thời đại y học phương Tây bắt đầu ồ ạt truyền vào Trung Quốc, ảnh hưởng lớn đến giới y học. Nhiều tư tưởng và chủ trương xuất hiện, người chuộng mới thiên Tây y, người nệ cũ thiên Đông y, mà ông thì chủ trương chọn con đường giao tiếp nhau giữa Đông Tây. Vì vậy ông là một nhân vật đại biểu của phái hối thông Đông Tây y sớm nhất của Trung Quốc. Đồng thời, ông cũng có viết sách ‘Đông Tây Hối Thông Y Kinh Tinh Nghĩa’. Ngoài ra, ông còn có viết các sách: ‘Bản Thảo Vấn Đáp’, ‘Kim Quỹ Yếu Lược Thiển Chú Bổ Chính’, ‘Thương Hàn Luận Thiển Chú Bổ Chính’, ‘Y Học Kiến Năng’, ‘Y Dịch Thông Huyết’, ‘Lợi Giai Tam Tự Quyết’, ‘Lục Kinh Phong Chúng Thông Giải’. Số sách này phản ánh chủ trương y học trị liệu của ông là ‘hiếu cổ nhưng không quá tin cổ nhân, bác học lại giỏi chọn sở trường bỏ sở đoản. Ông mất năm 1918, hưởng thọ 67 tuổi.

GIANG QUÁN

(1503 – 1565)

Giang Quán, tự Dân Oanh, hiệu Hoàng Nam Tử, người đời Minh, Thiệp Huyện (nay là An Huy, Thiệp Huyện). Ông là thầy thuốc có tiếng vào đời nhà Minh. Ông con nhà trí thức; năm 13 tuổi, mẹ mắc bạo bệnh qua đời ông phẫn chí học tập đỗ tú tài, lên huyện học, nổi tiếng khắp hương lý. Vì cố sức học quá độ, ông bệnh lao, thổ huyết rất

nhiều, tìm thầy chữa trị mười mấy lần không khỏi. Ông bèn bỏ học khoa cử, tìm đọc sách y. Ông chuyên tâm nghiên cứu, sau cùng thông suốt y lí, tự viết ra đơn thuốc trị được bệnh mình. Ông chữa trị cho người cũng hiệu nghiệm rất nhiều, vang danh một dải Hoài Nam (miền nam tỉnh An Huy). Trong khi hành nghề, ông nghiệm thấy rằng ‘Kinh, sử’ là hai mặt tương tự lẫn nhau, ‘Nội kinh’, ‘Nạn kinh’ là kinh của y gia, y án của Biển Thước, Thương Công và danh y các đời là sử của y gia. Hai món ấy giúp nhau, xác chứng cho nhau; nói suông về y lí, không bằng đem y án của danh y cổ kim tập trung lại, cung cấp cho ngươi tham khảo. Thế là ông bèn dùng thì giờ rỗi, sau giờ xem mạch, sưu tập rộng rãi các y án của y gia các đời, trước từ Tần Việt nhân (Biểu Thước), Thương Công, Hoa Đà, ghi chép trong các sách ‘Sử Ký’, ‘Tam Quốc Chí’, sau

đến các danh y đời Minh, gặp trường hợp điển hình nào thì tùy bút chép ra, đồng thời liệt kê vào các bí phương gia truyền, kết hợp với y án của mình, phân một biệt loại, trong suốt hơn hai mươi năm, biên soạn thành sách ‘Danh Y Loại Aùn’, một bộ sách chuyên môn thứ nhất của Trung Quốc, nội dung tương đối có hệ thống và hoàn bị. ‘Danh Y Loại Án’ toàn bộ gồm 12 quyển, chia ra 205 môn, nội dung phong phú, bệnh án của các khoa nội, ngoại, phụ, nhi, ngũ quan, đầy đủ hết. Bệnh án được ghi chép phần lớn đều có tên họ, tuổi tác, thể chất, chứng trạng chẩn đoán, trị liệu. Bệnh chứng ghi chép rõ ràng, biện chứng, phương dược cũng tương đối thỏa đáng. Sau các bệnh án trọng yếu, còn có phụ lục lời của người viết sách. Vì nguồn gốc tư liệu của bộ sách này rất rộng nên đối với việc nghiên cứu học tập kinh nghiệm trị liệu và tư tưởng học thuật của các y gia cổ đại tương đối có giá trị và đối với các khoa lâm sàng cũng rất có mở mang. Sách ‘Danh Y Loại Aùn’ mới là bản thảo, chưa hoàn tất thì Giang Quán qua đời. Con ông là Giang Ứng Tú, tự Nam Trọng, hiệu Thiếu Vi, cũng là danh y đương thời, kế thừa sự nghiệp của cha, tu đính tăng bổ và hoàn thành bộ sách, năm 1591 khắc bản ấn hành, lưu truyền đến ngày nay. Ông mất năm 1565, hưởng thọ 62 tuổi.

HÀ MỘNG DAO

(1693 - 1763)

Hà Mộng Dao, tự Báo Chi, hiệu Tây Trì, về già tự xưng là Nghiên Nông, người Quảng Đông, Nam Hải, là danh y ở Lĩnh Nam, đời Thanh. Khi còn nhỏ ông học khoa cử, nhung vì nhiều bệnh, phải bỏ học nhiều nên thi không đỗ. Con người ông tích cách hào sảng phóng khoáng, buổi trà dư tửu hậu phương cùng bạn bè bàn luôn thế sự cổ kim không biết mệt. Đối thi văn, âm luật, lịch pháp, số học, các môn đều có nghiên

cứu sâu. Năm 29 tuổi học với Đốc học ở Quảng Đông là Huệ Sĩ Kỳ. Vì ông đọc thông bách gia chư tử, tài hoa xuất chúng, lại giỏi thi văn nên được thầy Huệ khen là ‘hạt châu quí của Nam Hải’. Lại vì cùng Lao Hiếu Dự là tám bạn đồng học nổi tiếng nên được tặng là ‘Huệ môn bát tử’ (bọn tám ngươi ở cửa thầy Huệ). Học xong kinh sách, ông nghiên cứu thêm y thuật của Kỳ, Hoàng (Kỳ Bá, Hoàng Đế), lâu ngày tinh thông nghề y. Năm 38 tuổi, ông mới đỗ Tiến sĩ; Khi vào điện thứ, được hỏi về việc trị thủy, ông ví trị thủy như trị bệnh, nghìn lời thao thao bất tuyệt, quan chủ khảo họ Cố hết lời khen tặng, kết quả đỗ đầu bảng. Sau làm quan huyện trải qua các nơi, như: Quảng Tây, Nghĩa Ninh, Dương Sóc, Sầm Khê, Tư Ân; mười mấy năm sau thăng quan châu ở Phụng Thiên, Liêu Dương (nay là Thẩm Dương). Ông nổi tiếng giỏi hành chính. Khi làm quan ông vẫn trị bệnh cho dân. Ông thanh liêm, biết thương dân, quan tâm đến đời sống khổ cực của dân, có thành tích tết trong việc chữa trị bệnh dịch trong dân. Khi ở Tư ân, bệnh dịch lệ lưu hành, ông cho thuốc uống kịp thời, cứu sống nhiều người. Quan trên ra lệnh đem phương thuốc của ông công bố rộng rãi đần các quận ấp, cứu dân rất nhiều. Khi ở Liêu Dương, có người bệnh thần kinh hơn năm tên Vương Hồng, khi phát bệnh có sức mạnh phi thường, một lần từng nhấc bổng một người lên ném vào lửa, lửa đốt sém hết da, ông đắp thuốc cho nạn nhân mấy ngày thì khỏi. Ông lại ngồi ở công đường, truyền lệnh bắt Vương Hồng trói vào cột ở sân. Vương vừa ca hát vừa chửi mắng điên cuồng. Ông dùng cực hình cho hắn sợ, rồi bắt hắn uống thuốc, tức là cho hai người đè hắn xuống, rót thuốc vào hai lỗ tai. Không lâu sau, hắn mửa dữ, thần chí tỉnh táo các chứng  đều hết. Số đông người vây quanh trông thấy đều kinh ngạc bội phục. Y thuật của ông vang tiếng khắp Phụng Thiên. Ông làm quan gần 20 năm, nhung không có tiền dư, mình mặc triều phục mà lòng  ở y học, chán mệt chốn quan trường bèn xin từ quan về làng vào niên hiệu Càn Long năm thứ 15 (1750), quyết lòng  theo nghiệp y tế thế lợi dân cho đến hết đời. Tuổi già ông lấy việc viết sách làm vui, biên soạn rất nhiều sách thuốc, trong số đó có quyển ‘Y Biển’ là tiêu biểu nhất, một quân y học nhập môn, chữ nghĩa rõ ràng, đầy đủ, có tính cách cơ sở tốt. Hậu thế lấy sách này và các sách sau đây của ông ‘Thần Hiệu Các Khí Bí Phương’, ‘Truy Lao Tiên Phương’, ‘Phụ Khoa Lương Phương’, ‘Ấu Khoa Lương Phương’, ‘Đậu Chẩn Lương Phương’, họp lại ấn hành một bộ ‘Y Phương Toàn Thư’. Ngoài ra, ông còn có các sách ‘Thương Hàn Cận Ngôn’, ‘Châm Cứu Xuy Vân Tập’, ‘Chẩn Mạch Phổ’. Ông mất năm 1763, hưởng thọ 70 tuổi.

HOA ĐÀ

(141 ? – 208)

Hoa Đà, tự Nguyên Hóa, lại có tên Phu, sống VÀO thời Tam Quốc. Ông là người nước Bái (nay là tỉnh An Huy, Trung Quốc). Ông thông y thuật toàn diện, giỏi ngoại khoa, thủ thuật (mổ xẻ), được ngươi sau tôn xưng là ‘Ngoại Khoa Thánh Thủ, ‘Ngoại khoa tỵ tổ).

Thuở nhỏ ham đọc sách, tuổi trẻ du học ở Từ Châu, thông hiểu Kinh Thư và Dưỡng sinh. Tể tướng Trần Khuê và Thái úy Huỳnh Uyển của nước Bái từng tiến cử và mời Hoa Đà ra làm quan, đều bị ông từ chối. Ông quyết chí học thuốc cứu đời, trừ bệnh tật cho quần chúng.

Ông hành nghề khắp các vùng nay là các tỉnh An Huy, Giang Tô, Sơn Đông, Hà Nam, rất được nhân dân kính mến. Thừa tướng nhà Hán là Tào Tháo bị bệnh nhức đầu, trị lâu không khỏi, triệu Hoa Đà đến điều trị. Ông dùng phép châm trị (chích kim), chứng nhúc đầu hết ngay. Tào Tháo cử ông làm Thị y (ở gần luôn bên mình để chăm sóc sức khoẻ), ông không bằng lòng chỉ phục vụ một người, xin ra về không trở lại. Tào Tháo tức giận, giết hại ông.

Hoa Đà không những tinh thông châm cứu, mà ở các khoa phụ sản, tiểu nhi, nội khoa tạp bệnh và ký sinh trùng bệnh… đều thấu hiểu đến nơi đến chốn.

Thành tựu lớn nhất của ông là ngoại khoa. Ông đã phát minh Ma Phí Tán và thi hành thủ thuật giải phẫu bụng của bệnh nhân (đã bị gây tê nhờ tác dụng của Ma Phí Tán) để trị liệu. Theo sử sách chép lại, ông có thể cắt bỏ cục bướu, may ruột, may bụng cho bệnh nhân. Đối với nhũng bệnh nội khoa, châm cứu và uống thuốc không khỏi, ông dùng thủ thuật trị liệu, trước hết cho bệnh nhân dùng rượu uống bột Ma Phí, đợi bệnh nhân mất hết tri giác như say rượu, mổ bụng ra, có bướu thì cắt bỏ; nếu đau dạ dày hoặc ruột thi cắt bỏ chỗ bệnh, xong rửa sạch may lại, trên vết mổ đắp một loại thuốc cao. Bốn năm ngày sau, vết mổ lành. Trong vòng một tháng, bệnh nhân có thể khôi phục sức khoẻ.

Từ thế kỷ thứ hai, thứ ba, Hoa Đà đã phát minh y thuật này, so với các y khoa gia phương Tây biết sử dụng thuốc gây mê đã sớm hơn trên 1600 năm.

Như thế Hoa Đà chẳng những là người thứ nhất của Trung Quốc mà còn là người

thứ nhất trên thế giới đã sử dụng thuật gây mê để giải phẫu bụng con người.

Hoa Đà còn rất xem trọng tập luyện thể dục. Ông nhìn nhận là vận động vừa phải

có thể trợ giúp tiêu hóa, thông sướng khí huyết, chẳng những dự phòng được bệnh tật,

lại có thể kéo dài tuổi thọ. Đó là đạo lý ‘hộ xu bất đố, lưu thủy bất hủ (chốt cửa không bị mối mọt, nước chảy không hôi thối). Và ông đã mô phỏng động tác của hổ, nai, gấu, vượn, chim, sáng tạo bài thể dục ‘Ngũ Cầm Hí’. Đệ tử của ông là Ngô Phổ kiên trì tập luyện bài này sống đến trên 90 tuổi, tai vẫn thính, mắt vẫn sáng, răng vẫn chắc. Ông viết rất nhiều sách y, rất tiếc không được lưu truyền, đó là một tổn thất lớn lao cho nên y học Trung Quốc. Hiện tại còn thấy ‘ Trung Tàng Kinh’, ‘Hoa Đà thần

Y bí truyền’, v..v.. đều là ngươi sau mượn tên tiếng, không phải tự tay ông viết ra. Ông

truyền dạy ba đệ tử: Phàn A giỏi châm cứu, Ngô Phổ viết ‘Ngô Phổ Bản Thảo’, Lý Đang Chi viết ‘Lý Đang Chi Dược Lục’. Hiện nay, người nghiên cứu tư tưởng học thuật của Hoa Đà chỉ là tham khảo sách vở của học trò ông thôi.

HOÀNG NGUYÊN NGỰ

(1705 – 1758)

Hoàng Nguyên Ngự, còn có tên là Ngọc Lộ, tự Khôn Tái, hiệu Nghiên Nông, biệt hiệu Ngọc Thu tử, người Sơn Đông, Xương Ấp là thầy thuốc trứ danh đời Thanh. Ông học kinh sử, tử, tập, thi đỗ Tú tài, học thức uyên bác. Năm 29 tuổi, ông đau mắt bị lang băm trị lầm làm mù mắt bên trái phải bỏ công danh, phẫn chí học y, chuyên nghiên cứu các sách y học kinh điển ‘Nội Kinh’, ‘Nạn Kinh’, ‘Thương Hàn Luận’, ‘Kim Quỹ Yếu Lược’, đồng thời xem rộng hết các học thuyết của các y gia từ đời Kim, Nguyên, về sau. Năm 40 tuổi, ông là một danh y chu du các tỉnh Giang Tây, Chiết Giang, Hồ Nam tìm học thêm. Niên hiệu Càn Long năm thứ 15 (1750), từng ‘bắc du đế thành’, (đến thành Vua ở miền bắc); tháng hai năm sau ‘tùy giá Võ Lâm’ (nay là Hàng Châu) (theo vua đi Võ Lâm). Vì lần đi này mà có người cho là ông tùng là ngự y của vua Càn Long, nhung vẫn chưa có tài liệu nào xác nhận. Ngoài việc hành nghề, phần lớn thời giờ ông dùng để nghiên cứu chú thích các sách y kinh điển và dạy học trò. Người tìm học rất đông, ông có ảnh hưởng lớn  ở vùng Giang Nam. Ông viết nhiều sách, có hơn 14 loại, ấn hành 11 loại trong đó có ‘Thương Hàn Huyền Giải’, ‘Kim Quỹ Huyền Giải’, ‘Tứ Thánh Tâm Nguyện’, Tứ Thánh Huyền Khư', Trường Xa Dược Giải’, ‘Thương Hàn Thuyết Yù’, Tố Linh Vi Uẩn’, ‘Ngọc Thu Dược Giải’, 8 bộ cộng 74 quyển được cho là ‘Hoàng Thị Y Thư Bát Chủng’; ngoài ra là 3 bộ ‘Tố Vấn Huyền Giải’, ‘Linh Khu Huyền Giải’ Và ‘Nạn Kinh Huyền Giải’. Về học thuật, ông tôn sùng bốn thánh y Hoàng Đế, Kỳ Bá, Việt Nhân (Biển Thước) và Trọng Cảnh, chủ trương ‘lý, theo Nội kinh; pháp, theo Trọng Cảnh; dược theo Bản kinh. Đối với các y gia sau Tống, Kim, Nguyên, ông xem thường, cho là học thuyết của họ ‘không nhất quán’. Khi chú thích có y kinh, ông tuy tuân kinh cứ điểm nhưng vẫn có nhiều ý kiến mới của mình giúp nhiều phương tiện cho kẻ hậu học lý giải chỗ nghi vấn khó khăn trong sách. Về lâm sàng, ông chịu ảnh hưởng của Trương Giới Tân, phản đối ‘quí âm tiện dương’, đề xướng phù dương, ức chế âm, thiên về ôn bổ, về mặt y lí, xem trọng học thuyết âm dương ngũ hành, đồng thời thượng bàn rộng đến quan điểm triết học trong học thuyết của y kinh các đời đã giải thích thấu đáo y lí, vì thế ông được xem là một trong số bốn đại danh y thông hiểu y đạo. Ngôn luận cương trực của ông đối với y gia các đời cũng khiến cho ông bị rất nhiều nhà bình luận phê bình gay gắt, nhưng đường lối của ông ở mặt y học vẫn được người đời chấp nhận. Ông mất năm 1758, hưởng thọ 53 tuổi.

HOÀNG PHỦ MẬT

(215 – 282)

Tự là Sĩ An, khi nhỏ tên Tĩnh, hiệu là Huyền án tiên sinh, người quận An Định (nay là Ninh Hạ, Cố Nguyên), đời Tây Tấn, là nhà châm cứu học nổi tiếng đời Tấn, viết quyển ‘Châm Cứu Giáp Ất Kinh’ hiện còn lưu truyền. Khi còn nhỏ tuổi, ông theo người chú dời chỗ ở đến Tân An (nay là Hà Nam, Miễn Trì). Được gia đình nuông chiều, đã 17, 18 tuổi, ông vẫn không thích học, hàng ngày đi chơi rong.

Người ta chê cười là thằng u mê. Người thím thấy tình trạng của cháu, rất đau lòng, ôn tồn khuyến dụ ông với mắt đầy lệ. Ông vô cùng cảm động, thề sẽ hối cải. Ông bắt đầu học tập, nhưng vì nhà nghèo, ông phải luôn mang sách theo mình vừa cày vừa học. Ông học Tứ Thư, Ngũ Kinh và các tác phẩm của bách gia chư tử, khắc khổ học hành cho đến khi hơn 80 tuổi thành một học giả uyên bác, nổi tiếng trong giới văn học và sử học. Ông đã soạn các quyển ‘Đế Vương Thế Kỷ’, ‘Cao Sĩ Truyện’, ‘Dật Sĩ Truyện’, ‘Liệt Nữ Truyện , Huyền Án Xuân Thư và một số thi phú được nhiều người đương thời truyền tụng. Ông sinh ra vào cuối đời Đông Hán, lớn lên ở đời Ngụy của họ Tào, chết ở đời Tây Tấn. Không chịu ra làm quan, triều đình từng nhiều lần triệu mời ông ra làm quan nhưng lần nào ông cũng nại cớ bệnh hoạn từ chối khéo

Năm 42 tuổi, ông bỗng bị bán thân bất toại,  điếc, thân thể đau nhức. Nhưng bệnh tật không hề làm cho ông mất đức tin và ý chí, ông nằm trên giường bệnh nghiên  cứu y học, nghiên cứu sâu các sách ‘Tố Vấn’, Châm Kinh’, ,Minh Đường Khổng Huyệt Châm Cứu Trị Yếu và các tác phẩm của Trương Trọng Cảnh, Vương Thúc Úroa, tìm phương pháp trị liệu châm cứu trị chứng phong tê của mình. Trải qua một thời gian dùng kim châm, bệnh phong tê của ông giảm bớt rõ rệt, làm cho ông nảy sinh ý kiến chỉnh lý tư liệu châm cứu. Ông tổng hợp ba bộ sách thuốc ‘Tố Vấn’, ‘Châm Kinh’, ‘Minh Đường Khổng Huyệt Châm Cứu Trị Yếu, biên soạn thành một bộ Châm Cứu học là ‘Châm Cứu Giáp Ất Kinh’ giúp cho nền châm cứu học xác lập được qui phạm, được chuyên môn hóa và hệ thống hóa hơn. ‘Châm Cứu Giáp Ất Kinh’ đã lập định cơ sở cho ngành châm cứu trị liệu học, đối với sự phát triển châm cứu học Trung Quốc, có tác dụng thúc đẩy rất lớn.

Năm 282, ông bệnh mất tại Triều Na, hưởng thọ 67 tuổi.

HOẠT BÁ NHÂN

(1304 – 1386)

Hoạt Thọ, tự Bá Nhân, hiệu Anh Ninh Sinh, quê gốc ở Hứa  châu, Tương Thành (nay là Hà Nam, Tương Thành). Triều Nguyên năm đầu, ông nội làm quan ở Giang Nam, từ Tương Thành dời nhà đến Nghi Chân (nay là Giang Tô, Nghi Chinh), Hoạt Thọ ra đời ở đây. Về già ông đến ở Dư Điêu (nay là Chiết Giang). Ông là danh y ở cuối đời Nguyên đầu đời Thanh. Ông thông minh hiếu học, thời niên thiếu đọc và nghiên cứu bách gia chư tử, có thể mỗi ngày đọc ngàn lời sách. Ông giỏi cả văn và thơ, tham gia khảo thí khoa cử chưa vừa lòng, bèn từ bỏ con đường làm quan để học y. Trước hết, ông theo danh y Vương Cư Trung học các điển tịch y học như ‘Tố Vấn’, ‘Nạn kinh’, ‘Thương hàn luận’, tiến bộ nhanh. Sau ông theo học châm pháp (phép châm kim) với Đông Bình Cao ở Động Đương, học được hết y thuật của thầy. Vì vậy, ông chẳng những giỏi biện chứng dùng thuốc, mà còn có hiểu biết rất sâu về châm

cứu học. Lúc lâm sàng, ông thường dùng cả thuốc lẫn kim, trị lành rất nhiều bệnh nặng, danh vang một dãy Giang Tô, Chiết Giang, người đời bấy giờ tôn xưng ông là ‘thần y’. Ông đi đến đâu người ta tranh nhau để được tiếp nghe ông nói một lời để biết rõ việc sinh tử.

Về mặt học thuật, ông mươi phần tôn sùng ‘Nội kinh’ và ‘Nạn kinh’, nhìn nhận là các sách mà người học y phải đọc. Nhung trong hai sách ấy, ngôn ngữ giản lược mà ý nghĩa sâu kín, lại sách ra đời xa xưa, có nhiều khó khăn cho người mới học. Vì vậy, ông chủ trương rằng đọc sách người xưa, ắt trước tiên phải nắm vững cương lĩnh và hệ  thống của sách, rồi sau mới nghiên cứu tìm hiểu phần sâu hơn; làm như thế mới thu được hiệu quả là ra công ít, gặt hái nhiều. Và ông biên soạn ra hai bộ sách ‘Độc Tố Vấn Sao’, ‘Nạn Kinh Bản Nghĩa’ để giúp người sau đọc dễ hiểu hơn..

‘Độc Tố Vấn sao’ gồm 3 quyển, trong đó Hoạt Thọ căn cứ vào nội dung chủ yếu của ‘Tố Vấn’ qui nạp ra 12 loại (tạng tượng, kinh độ, mạch hầu, bệnh năng, nhiếp sinh, luận trị, sắc mạc, châm thích, âm dương, tiêu bản, vận khí, hối tụy) để tiến hành nghiên cứu. Phương pháp  ‘nghiên cứu ‘Tố Vấn’ có lựa chọn’ của ông được coi là đầu tiên trong lịch sử, có ảnh hưởng tương đối lớn đối với y gia của hậu thế.

‘Nạn Kinh Bản Nghĩa’ gồm hai quyển, trong đó Hoạt Thọ từ gốc độ ‘Nạn Kinh’ gốc ở ‘Nội Kinh’, xuất phát, đem các thiên, các điều, chữ nghĩa ‘Kinh ngôn’, dựa theo ‘Tố Vấn’, ‘Linh Khu’ khảo đính từng mục một, đồng thời tham khảo các bản chú thích từ đời Nguyên trở về trước, kết hợp với kiến giải của mình, tiến hành chú thích rõ ràng toàn diện. Vì có không ít kiến giải độc đáo, cho nên có ảnh hưởng tương đối lớn đến những bản chú giải về ‘Nạn kinh’. Liên tục hơn  600 năm sách này được y gia hậu thế xem trọng.

Về phương diện khảo đính kinh lạc, huyệt đạo, ông cũng có cống hiến lớn. Xem như trong quyển ‘Kỳ Kinh Bát Mạch’, hai mạch Nhâm, Đốc thống lĩnh các mạch âm dương trong thân thể con người có huyệt đạo riêng. Vậy nên ông nhận xét là phải xem ngang hàng với 12 kinh mạch. Sách vở về châm cứu học trước đây đều không đem hai kinh mạch này luận thuật chung với 12 kinh mạch. Vì vậy, ông dựa theo ‘Linh Khu, ‘Tố Vấn’, trong đó có tư liệu về kinh lạc, huyệt đạo, biên soạn một quyển ‘Thập Tứ Kinh Phát Huy’. Sách này ra đời có ảnh hưởng rất lớn đối với sự phát triển môn học châm cứu, chẳng những là sách mẫu mực cho những người học môn châm cứu trong nước, mà xa hơn như ở Nhật Bản, sách cũng được xem là ‘Tập Y Chi Căn Bản’ (sách cơ sở để học y), trở thành một loại sách ‘được truyền tụng trên đời’. .

Ông còn tinh thông mạch học, có viết một quyển ‘Chẩn gia khu yếu trong đó có nhiều chỗ kiến giải độc đáo, là một quyển sách tham khảo trọng yếu cho người học tập mạch chẩn.

Ông mất năm 1386, hưởng họ 82 tuổi

HỨA THÚC VI

(1080 – 1154)

Tự là Tri Khả, người Bạch Sa, Chân Châu (nay là Nghi Tnmg, Giang Tô), từng ở Bì Lăng, là một trong số y học gia trứ danh ở đời Tống đã nghiên cứu có kết quả sách ‘Thương hàn luận’ của Trương Trọng Cảnh. Ông là con nhà nghèo khó. Năm mười một tuổi, nhà ông liên tiếp gặp tai họa: cha bị bệnh dịch, mẹ bệnh nặng. Trong vòng trăm ngày, cha mẹ mất hết.' Đau buồn vì quê mình không có thầy thuốc giỏi, khiến cha mẹ bó tay chờ chết, ông thề lòng đến tuổi thành niên quyết chí học thuốc để cứu người. Đến năm ba mươi tuổi, ông là một thầy thuốc nổi tiếng. Người  bệnh đến xin chữa trị, không kể nghèo hèn, đều cho thuốc uống không lấy tiền. Số người được ông cứu sống không thể đếm được.

Niên hiệu Thiệu Hung năm thứ hai (1132), ông thi đỗ tiến sĩ, từng giữ các chức Giáo thụ, Hàn lâm Học sĩ ở Huy Châu và Hàng Châu, cho nên người đời sau gọi ông là Hứa học sĩ. ông nghiên cứu sâu về ‘Thương hàn luận’, viết các sách 'Thương Hàn Bách Chứng Ca’, ‘Thương Hàn Phát Vi Luận’, ‘Thương Hàn Cửu Thập Luận’. Trên cơ sở ‘biện chứng sáu Kinh’ của Trương Trọng Cảnh, ông phát huy ra ‘biện chứng bát cương’ (âm, dương; biểu, lý; hàn, nhiệt; hư, thực), trong tám cương lại lấy âm dương làm tổng cương. Như thế, chẳng những đối với biện chứng luận và trị lý luận của Trọng Cảnh, ông giải rõ ra và bổ sung thêm, mà còn đối với sự ứng dụng lâm sàng của đời sau, sách của ông còn có tác dụng soi sáng rất lớn. Lúc cuối đời, ông gom góp những phương thuốc mình đã thực nghiệm và tâm đắc, biên soạn thành bộ ‘Phổ Tế Bản Sự Phương’ 10 quyển, toàn bộ dựa theo bệnh chia thành 28 môn, chép lại hơn 300 phương thuốc, mỗi phương đều đề tên, chủ trị, các vị thuốc cùng phân lượng, và chép phép trị, cách dùng, sau đó ghi lời bình đánh giá bệnh lý và phương thuốc. Bộ sách này, trong lịch sử, là một bộ sách chuyên tương đối có giá trị thực dụng về phương tễ, rất được người đời sau xem trọng. Họ Hứa được gọi là danh gia về phương tễ học đời Tống. Ông mất năm 1154 ngoài bảy mươi tuổi.

KHA CẦM

(Không rõ năm sinh năm mất )

Kha Cầm, tự Vận Bá, hiệu Tự Phong, người đời Thanh, Từ Khê, Trượng Đình (nay là Chiết Giang, Từ Khê), sau dời về ở Ngu Sơn (Giang Tô, Thương Thục), sinh sống vào quãng niên hiệu Khang Hi Ung Chính (1662-1735). Ông là người giỏi thơ văn, sống đức độ, không chuộng quan trường, ẩn cư ở Ngu Sơn, học sách y; cả đời ra sức nghiên cứu ,'Nội kinh’, ‘Thương Hàn Luận’. Sách thuốc ông viết gồm có: ‘Thương Hàn Luận Chú' bốn quyển, ‘'Thương Hàn Luận Dục’ hai quyển, 'Thương Hàn Phụ Dực’ hai quyển, hợp lại lấy tên là ‘Thương Hàn Lai Tô Tập’. Ông cũng có giáo chính ‘Hoàng Đế Nội Kinh’ soạn ra một sách ‘Nội Kinh Hợp Bích’ tiếc là đã bị thất lạc. Nhưng xem luận thuật trong ‘Thương Hàn Lai Tô Tập’ có thể thấy được ông đã rất công phu trong việc nghiên cứu ‘Nội Kinh’.  Phép học trị liệu của ông nghiêm túc, khách quan. Ông nhận xét rằng: ‘Thương Hàn Luận’ là sách phương thuốc dẫn đường cho kẻ hậu học. Nhưng vì từ trước những nhà chú thích tuy nhiều, riêng ai nấy bổ sung chỗ tâm đắc của minh, chưa chắc đã phù hợp với nguyên ý của Trọng Cảnh. Theo ông, sách ‘Thương Hàn Luận’, qua tay Thúc Hòa biên soạn, đã không còn là sách của Trọng Cảnh, nghĩa của Trọng Cảnh sai sót nhiều, văn của Thúc Hòa luận thuật cũng nhiều, sau trải qua Phương Hữu Chấp, Dụ Xương hai nhà nữa, lại càng xa ý chỉ của Trọng Cảnh; lời luận càng lạ, cách lẽ càng xa, những điều phân tích càng mới, cổ pháp càng loạn. Ông càng không đồng ý với học thuyết ‘Tam Cương Đảnh Lập’, cho rằng đó là ‘mai một tâm pháp của Trọng Cảnh’. Đồng thời ông cũng phản đối việc theo chủ trương của phái cựu luận ‘không dám thêm bớt một chữ, dời đổi một tiết sách’ cho rằng thực: chất tinh thần của ‘Thương hàn luận’ là biện chứng  luận trị, không màng là cựu luận Trọng Cảnh hoặc toản tập Thúc Hòa, chỉ cần phù hợp với tinh thần biện chứng  luận trị, sự chân ngụy sẽ không là chủ yếu. Thế là ông mạnh dạn đề xuất phương pháp dùng phương để phân loại chứng , lấy  phương gọi tên chứng , phương không câu nệ kinh, hội tập các lý luận, đem sách của Trọng Cảnh đính chính, chú giải, soạn ra sách ‘Thương Hàn Lai Tô Tập’ (lai tô: chết rồi sống lại) phát huy tinh nghĩa của ‘Thương hàn luận’. Sách này thể hiện sự nghiên cứu tinh thâm bệnh thương hàn của ông, một thành tựu siêu việt có ảnh hưởng cực lớn đối với công việc nghiên cứu ‘Thương hàn luận’ của đời sau. Cho nên có ngươi gọi ông là ‘công thần của Trọng Cảnh, tránh hữu của chư gia (tránh hữu: bạn thẳng thừng khuyến dụ bạn bè). Nhà ôn bệnh học trứ danh Diệp Thiên Sĩ cũng khen sách này là ‘độc khai sinh diện, khả vi thù thế chi bảo’ (riêng mở đường mới, đáng là của báu giúp chơi), đủ thấy giá trị của quyển sách.

LA THIÊN ÍCH

(Không rõ năm sinh măm mất)

Thiên Ích tự Khiêm Phủ, người đời Kim, Nguyên, Chân Định, Cả Thành (nay là Hà Bắc, Chính Định Thành). Ông là học trò của Lý Đông Viên, có viết sách ‘Vệ Sinh Bảo Giám’ Và ‘Nội Kinh Loại Biên’.

Thuở nhỏ, ông vâng lời cha lập chí học sách y và Kinh, Sử, Thi, Thơ. Vì học với thầy dở nên mặc dầu hết lòng chịu khó, nghề y cũng chưa có tiến bộ .

Lý Đông Viên tuổi già muốn tìm thu học trò để truyền y đạo lại cho đời sau. Một người bạn tên Châu Đức Phủ tiến cử La Thiên Ích. La cả mừng theo Châu đến bái yết. Lý Đông Viên thấy mặt bèn hỏi: ‘Nhà ngươi đến học hành y để kiếm tiền hay là học để truyền y đạo cứu người? La trả lời: ‘Kẻ ngu này tuy không minh mẫn, cũng mong thầy đùng chê mà chỉ giáo cho, truyền đạo là sở nguyện của tôi’. Đông Viên nghe xong rất vừa ý bèn thu làm đệ tử. La theo thầy chịu khó chuyên cần học, hè nóng đông lạnh không dám xao lãng, luôn hơn mười năm nắm vũng được y thuật cao siêu thần diệu của thầy Lý. Thầy Lý luôn chỉ đạo trò La: ‘Trị bệnh phải tôn cổ mà không nệ cổ (theo một cách mù quáng), chế biến thích nghi với thời tiết, với phong thổ, lòng phải sáng suốt để biện chứng (bệnh) mà ra đơn (thuốc), mới có thể dự đoán được ngày nào bệnh khỏi’. Thầy yêu cầu trò tổng kết cho thầy kinh nghiệm về phương diện này, phân loại, qui nạp các phương pháp trị liệu bệnh tật, thông qua sự chỉnh lý ‘Nội kinh’. Thiên Ích vâng lời soạn thảo, trước sau bỏ đi ba bản thảo Thầy không hài lòng, bỏ hết toàn bộ. Thiên Ích lại nghiên cứu đi, nghiên cứu lại trong thời gian ba năm, sau cùng mới viết nên một bộ sách tương đối có thể phản ánh quan điểm học thuật của lão sư đề tên ‘Nội Kinh Loại Biên’, Lý Đông Viên nhìn nhận là được và khen ngợi. Khi sắp lìa đời, Đông Viên lấy ra số sách do mình trước thuật, sắp xếp theo loại giao cho Thiên ích, đồng thời dặn bảo: ‘Số sách này giao cho trò, không phải vì Lý Minh Chi và La Khiêm Phủ, mà vi hậu thế trong thiên hạ, cẩn thận đùng để mai một, suy nghĩ mà thực hành’. Về sau, Thiên Íh tuân theo di chúc của thầy xuất bản số sách này, đáng tiếc là đã thất truyền! Sau khi sư phụ qua đời, Thiên Ích phụng dưỡng sư mẫu họ Vuông như mẹ ruột hơn mười năm trời, đến tuổi 80 bà mất.

La Thiên Íh từ nhà thầy về quê Cảo Thành mở cửa xem mạch. Năm 1246, người Cảo Thành bệnh nhọt độc (đầu đanh) nhiều đặc biệt. Huyện doãn Đổng Văn Bỉnh lấy

vài đơn thuốc trị bệnh này giao cho thầy La, xin nhờ thầy giúp trị bệnh cho dân. Thiên

ích đồng ý. Đổng doãn bèn yết bảng cáo thị toàn huyện: ‘Phàm ai bị bệnh nhọt độc,

hãy vào thành lấy thuốc nơi nhà thầy La Thiên ích, tiền thuốc do quan chi trả’. Làm

như thế hơn một năm cứu người rất nhiều, tên của thầy thuốc họ La cũng vì đó mà

được nhiều ngươi biết.

La Thiên ích sống ở thời đại binh Nguyên đánh xuống phía nam, phương bắc hỗn

loạn. ông cũng bị gọi hai lần tùng quân chinh chiến. Khi phụ trách y vụ ở trong quân

ngũ, ông lợi dụng đi đến đâu cũng phỏng vấn các bậc thầy để học cái hay của dân

chúng, nâng cao y thuật. Nhờ ông có lòng hiếu học, y thuật của ông ngày càng tinh diệu. Về già, ông lấy lý luận của ‘Nội kinh’ và quan điểm học thuật của Lý Đông Viên làm cơ sở, tham khảo học thuyết của các nhà, đồng thời kết hợp kinh nghiệm cá nhân, soạn ra một bộ ‘Vệ Sinh Bảo Giám’, gồm 24 quyển. Với lý luận quan hệ thực tiễn, cách xem trọng học thuyết Tỳ Vị, lý và pháp gồm đủ, tiết mục rành mạch, bộ sách có giá trị tham khảo lâm sàng tương đối cao.

ÂM BỘI CẦM

(1772 – 1839)

Lâm Bội Cầm, tự Vân Hòa, hiệu Hy Đồng, ngươi đời Thanh, Đơn Dương (nay là Giang Tô, Đơn Dương). Ông là kẻ sĩ, sính văn chương thi phú. Niên hiệu Gia Khánh,

năm Mậu Thìn (1808), đỗ Hương khôi (đầu bảng thi Hương); năm sau đến kinh ứng thí không đỗ, bèn hồi hương mở lớp dạy học, đồng thời nghiên cứu y học. Ban ngày ông dạy học, tối lại chong đèn nghiên cứu sách y, trải mấy mươi năm không biết mệt. Các sách ‘Tố Vấn’, ‘Linh Khư', ‘Nạn kinh’, ‘Thương hàn’, và sách y của chư gia, không sách nào không tinh thông. Tuy ông không coi nghề thầy thuốc là nghề chính, nhưng trị khỏi rất nhiều người, tích lũy được kinh nghiệm lâm sàng phong phú. Tuổi già, ông yêu cầu người bệnh trả lại các đơn thuốc; ông chọn các đơn trọng yếu chép làm y án, biên thành sách ‘Loại Chứng  Trị Tài’. ‘Loại Chứng  Trị Tài’ viết xong vào năm thứ 19, Niên hiệu Đạo Quang (1839), trọn bộ gồm 8 quyển, phân môn biệt loại,

luận thuật các loại chứng  hậu. Trong mỗi loại, trước 'hết là luận trị, kế là mạch hậu, sau đó là phụ phương, rết hết là phụ liệt nghiệm án lâm sàng của mình. Sách nhấn mạnh: trị bệnh trước phải biết chứng  và biện chứng , lấy ‘Nội kinh’ làm gốc, chiếu theo kinh lập luận, lại tham khảo tinh luận của y gia các đời, chọn tài liệu phải thận trọng. Thể lệ của sách theo ‘Thẩm Thị Tôn Sinh Thư'. Đến ngày nay, sách vẫn có giá

trị nghiên cứu cao. Con ông là Lâm Chi Bản, tự Quân Thạch, nối được nghiệp y của cha. Để không phụ tấm lòng  ‘tế thế’ của cha, Quân Thạch không nỡ giữ sách làm của gia truyền, cho nên vào năm đầu niên hiệu Hàm Phong (1851), đem ‘Loại Chứng  Trì Tài’ khắc bản ấn hành.

LẬN ĐẠO NHÂN

(Không rõ năm sinh năm mất)

Người Trường An, đời Đường (nay là Thiểm Tây, Tây An), không tìm được tên họ thật. Vì ông là một đạo nhân, cho nên người đời sau gọi là Lận đạo nhân. Tuổi già, ông ẩn cư ở Chung Thôn, huyện Nghi Xuân, tỉnh Giang Tây, là một thầy thuốc cốt khoa. Ông có soạn một quyển sách về ‘Cốt Thương Khoa’ trước nhất hiện còn đến ngày nay, tên là ‘Tiên Thụ Lý Thương Tục Đoạn Bí Phương’.

Sách này còn có tựa ‘Lý Thương Tục Đoạn Phương’, ‘Lận Đạo Nhân Tiên Thụ Lý Thương Tục Đoạn Phương’, trọn bộ một quyển chia làm hai phần: ‘Y Trị Chỉnh Lý Bổ Tiếp Thứ Đệ Khẩu Quyết, và ‘Hựu Trị Thương Tổn Phương Luận’ Phần thứ nhất luận

thuật thủ pháp sửa xương, thứ tự làm việc và thuốc trị, nội dung bao quát các việc: rửa sạch xương gãy, trình độ tổn thương, phán đoán sau khi thương lành, thủ pháp sắp xương, khâu may da ngoài, cầm máu bôi thuốc, băng bó cặp gỗ, đắp thuốc, tập luyện cử động, v.v... Các phép tắc trị tương đương thời có được một mức học thuật nhất định và có tính khoa học, như trị gãy xương thì trước hết dùng nước chín rửa sạch vết thương và các miếng xương, sau đó dùng dao bén mổ rộng ra, sắp xương gãy liền lại; xương gãy làm rách da thịt, rắc thuốc bột lên rồi khâu may lại. Cuối cùng, dùng lụa sạch băng bó lại thật kín. Như thế đủ thấy rằng thời ấy đã nhận thức ý nghĩa trọng yếu tiêu độc của nước nấu sôi, và cách xử lý thương tích cũng phù hợp với nguyên tắc trị liệu đời nay. Sách này cũng đề cập là sau khi xương đã được tiếp nối lại, cánh tay, cánh chân đau phải tập hoạt động thích hợp, ‘phàm các bộ phận co chuyển như cổ tay, ngón

tay, bắp tay, phải năng chuyển động mới được’ để xúc tiến khôi phục công năng của bộ phận bị tổn thương. Nguyên tắc này đến ngày nay lâm sàng vẫn rất xem trọng. Sách này lại còn lần đầu tiên miêu tả sai khớp xương bàn tọa, chia ra hai loại hình ‘trật ra trước và trật ra sau, áp dụng phép ‘tay kéo chân đạp’ trị liệu xương bàn tọa trật ra sau (lợi dụng nguyên lý đòn bẩy), áp dụng phép ‘ý bối phục vị’ sửa trật xương bả vai (dựa lưng vào ghế). Ngoài ra, sách còn giới thiệu nhiều về kinh nghiệm dùng thuốc trị tổn thương xương nội ngoại, làm cơ sở lý luận cho đời sau dùng thuốc.

Sách có chép 45 phương thuốc, đều rất công hiệu, trong đó không ít phương trứ danh, như ‘Tứ Vật Thang’, vẫn được lâm sàng đời nay ứng dụng.

Tóm lại, sách ‘Tiên Thụ Lý Thương Tục Đoạn Bí Phương’ ảnh hưởng sâu xa đến sự phát triển khoa cốt thương đời sau. Sách này là căn bản cho khoa cốt thương của Trung

Quốc ở các mặt biện chứng, lập pháp, xử phương và dụng dược.

LÂU ANH

(1332 – 1400)

Lâu Anh, tự Kim Thiện, một tên nữa là Công Sảng, người đời Minh, ở Tiêu Sơn (nay là Chiết Giang, Tiêu Sơn) ông là một y gia thời Minh sơ. Ông xuất thân nhà trí thức, bốn tuổi đã bắt đầu học chữ, bảy tuổi đọc ‘Nội kinh’. Năm 13 tuổi, mẹ bệnh, ông hết lòng nuôi bệnh, nếm trước thang thuốc trước khi cho mẹ uống, lòng hiếu thảo vang tiếng trong thôn xóm. Ông là bạn của Đái Tư Cung. Trong khi mẹ ông mắc bệnh, Tư Cung vâng lệnh cha ba lần đến Tiêu Sơn chữa trị bệnh giảm dần, Lâu Anh cảm kích mười phần. Ông thường thường thỉnh giáo với họ Đái về y thuật. Tư Cung khen ông ‘siêng năng hiếu học, sau ắt nên danh’. Tư Cung là đệ tử giỏi của Chu Đan Khê. Lâu Anh cũng rất sùng bái Chu Đan Khê, tự cho là ‘người học lõm thầy Đan Khê’. Chu Đan Khê qua đời, Lâu Anh từng đến Nghĩa ó viếng điếu. Tuổi trung niên, Lâu Anh nghiên cứu sâu các sách cổ điển ‘Tố Vấn’, ‘Nạn kinh’, y thuật càng thâm tinh thông. Nhà Minh, niên hiệu Hồng Vũ năm thứ 10 (1877), ông vâng chiếu vào kinh trị bệnh cho Thái tổ Chu Nguyên Chương, được vua khen ngợi, phong chức Thái y. Ông lấy cớ

tuổi cao, có bệnh, cố từ về quê nhà. Tuổi già, Ông tập trung sách ‘Nội kinh’, các sách thuốc đời sau sách này, kết hợp với phần tâm đắc khi nghiên cứu y học và kinh nghiệm lâm sàng của mình biên soạn một sách ‘Y Học Cương Mục’.

‘Y Học Cương Mục’ là một bộ sách thuốc gồm 40 quyển có tính cách tổng hợp, tư liệu phong phú, cương mục rõ ràng, tuyển luận các phương thuốc tương đối có giá trị cao, được y gia đời sau xem trọng.

LÔI PHONG

(1833  - 1888)

Lôi Phong, tự Thiếu Dật, cũng tự Tồn Tùng, quê ở Phúc Kiến, Hố Thành, sau theo cha di cư đến Chiết Giang, trước ở Long Du, sau ở Cù Huyện, thầy thuốc cuối đời Thanh. Cha ông là Lôi Dật Tiên, thích đọc sách, ngâm vịnh, có viết ‘Dưỡng Hạc Sơn Phòng Thi Cảo’, sau bỏ học Nho theo danh y Trình Chi Điển học y thuật, hành y ở Long Khêu. Tuổi già, Dật Tiên sưu tập sách y của người xưa viết 40 quyển thành một bộ sách ‘Y Bác’, lại tự biên soạn bộ ‘Y Ước’ 4 quyển. Lôi Phong thiên tư thông đĩnh, siêng năng hiếu học, từ nhỏ kế thừa  nghiệp nhà, ngoài tinh thông y thuật, kiêm giỏi thi họa, luôn cả bốc dịch, tinh tướng (bói toán, tử vi, xem tướng). Nhưng buổi đầu hành y không nhiều khách, từng khốn khó một thời gian. Để duy trì sinh kế, ông bắt buộc đổi nghề xem tướng và bói toán. Mặc dầu lâm cảnh khó khăn, ông vẫn kiên trì nghiên cứu y học. Sau có người tiến cử đến cục Quan y làm việc; từ đây tiếng tăm mới nổi, xa gần đến xin chẩn mạch rất đông. Vì bản thân từng sống qua cảnh bần cùng nên đối với những bệnh nhân nghèo khó, ông đặc biệt chiếu cố, trị bệnh cho họ, ông thường không lấy tiền xem mạch. Tuổi già ông lấy hiệu là Lữ Cúc bố y. Lúc rảnh, ông đánh đàn, thổi sáo hoặc vẽ tranh. Ông được khen tặng là ‘tam tuyệt’ (giỏi y, nhạc, họa).  Hồi còn sống, cha ông thường nói: ‘Trong một năm tạp bệnh ít mà thời bệnh nhiều, nếu ngày thường không nghiên cứu cách trị thời bệnh, khi gặp bệnh sẽ khó tránh khỏi hoang mang”. Ông ghi nhớ lời cha dặn, lúc nào cũng để ý nghiên cứu về thời bệnh. Ông xem các sách của các nhà, dần dần có tâm đắc, ông nói: “Làm thời y ắt phải biết thời lệnh, nhân thời lệnh mà biết thời bệnh, trị thời bệnh phải dùng thời phương, lại đề phòng lúc mà biến, quyết định lúc nào mà giải, tùy thời châm chước”. Ông thấy sách của người xưa bàn về thời bệnh quá ít, nên soạn một quyển tên là ‘Thời Bệnh Luận’. ‘Thời Bệnh Luận’ gồm 8 quyển, ra đời vào niên hiệu Quang Tự, năm thứ 8 (1882). Toàn bộ sách lấy ‘Đông thương vu hàn, xuân tất bệnh ôn, Xuân thương vu phong, Hạ sinh sôn tiết, Hạ thương vu thử, Thu tất giai ngược; Thu thương vu thấp Đông sinh khái thấu' của thiên ‘Âm Dương Ưùng Tượng Đại Luận’ (Tố Vấn 5) làm ương lĩnh, tập hợp bệnh tứ thời lục khí thành một mục, phân biệt luận thuật bệnh nhân, bệnh cơ, biện chứng, lập pháp, đồng thời ghi đủ thành phương thường dùng, cuối sách có phụ lục y án trị nghiệm của họ Lôi. Vì bộ sách  liên hệ thực tế tương đối mật thiết, lý pháp, phương dược đầy đủ, trị pháp và thành phương thiết hợp thực dụng,  kết quả cao cho nên sau khi ấn hành, sách  được lưu truyền rộng rãi. Ông còn viết sách ‘Dược Dẫn Thường Nhu’ tường thuật phép dẫn dụng phối hợp, hướng dẫn cách sử dụng thuốc nhanh chóng. Con ông là Lôi Đại Chấn, học trò ông là Giang Thành, Trình Hy đều nổi tiếng là thầy thuốc giỏi. Họ cộng tác soạn sách ‘Y Gia Tứ Yếu và 'Thời Bệnh Luận ‘ cùng với’y Pháp Tâm Truyền’ của Trình Chi Điền, ấn hành một lượt, gọi là ‘Lôi Thị Tam Chủng’. Ông mất năm 1888, hưởng thọ 55 tuổi.

LỤC DĨ ĐIỀM

(1801 – 1865)

Lục Dĩ Điềm, tự Kính An, hiệu Định Phố, người đời thanh, Đồng Hương (nay là Chiết Giang, Đồng Hương). Ông là con nhà sĩ hoạn, học Tứ thư, Ngũ kinh từ bé. Năm tròn 20 tuổi, ông mở lớp dạy học trò. Năm 35 tuổi, niên hiệu Đạo Quang năm thứ 16 (1836) thi đỗ Tiến sĩ. Triều đình phong chức Huyện lệnh Vũ Xương (Hồ Bắc), nhưng ông tựu chức không lâu, nhận thấy chỗ gian hiểm của quan trường nên có ý nghĩ rút lui ông làm thơ từng nói: Bụi trần vấy áo người chiến sĩ, bể hoạn sóng gió khôn lường, mấy ai yên ổn trở về? Cha ông là Lục Nguyên Thuần cũng khuyên ông xin đổi chức làm Giáo thụ. Như vậy ông đến Vũ Xương nhiệm chức chưa được một năm thì từ chức Huyện lệnh về quê dạy học như xưa. Ba năm sau, ông cải nhiệm Giáo thụ ở Thai Châu (Chiết Giang). Tháng 9 năm 1844, cha chết. Ông từ chúc về nhà chịu tang. Tháng 2 năm1849, bộ Lại lại tuyển ông làm Giáo thụ ở Hàng Châu. Năm 1860, khi Thái bình quân đánh chiếm Hàng Châu, ông lấy cớ mẹ già xin từ chức hồi hương về ở gần Lạp Trạch (Thái Hồ) cùng các danh sĩ ngâm thơ uống rượu. Về sau, ông dẫn gia đình đến Thượng Hải, được Lý Hồng Chương mời làm Đổng Lý Trung Nghĩa cục Khi Thái bình quân rút lui khỏi Hàng Châu, ông đáp lời mời của Tuần phủ Chiết Giang nhiệm chức ở thư viện Tử Dương (Hàng Châu) cho đến khi qua đời. Ông là người nghe nhiều biết rộng, cả đời làm nghề giáo. Vì em trai là Lục Dĩ Hao, con trai là Lục Kim Chuộng đều chết vì thầy thuốc chẩn mạch lầm, cho nên ông chuyên tâm nghiên cứu sâu y học, tinh thông y thuật, cộng với kiến văn của mình đến năm 1858 biên soạn sách ‘Lãnh Lư Y Thoại'. ‘Lãnh Lư Y Thoại’ ghi chép y phạm, y giám, thận tật, bảo sinh, thận dược, chẩn pháp, dụng dược, bình luận y gia, y thư cổ kim; lại án theo bệnh chứng, sưu tập nghiên cứu của danh y các đời; ghi thêm ý kiến của ông; phàm luận thuật một chứng  bệnh, ắt suy cứu nguyên ủy thực hư của bệnh, đề xuất hơi tệ của y gia. Vì vậy mà sách được tán thưởng. Ông qua đời, Bàng Nguyên Trường có bản thảo sách, đem khắc bản ấn hành vào năm 1897. Ông còn có soạn sách ‘Tái Tục Danh Y Loại Án’. Sách này trích dẫn phong phú, bổ sung được sách ‘Danh Y Loại Án’ của Giang Quán và ‘Tục Danh Y Loại Án’ của Ngụy Chi Tú. Ông mất năm 1865, hưởng thọ 64 tuổi.

LƯU HOÀN TỐ

(1120 – 1200)

Tự là Thủ chân, hiệu Thông Huyền xử sĩ, nguyên quán ở huyện Túc Ninh, Hà Bắc, lúc nhỏ vì nạn lụt cả nhà dời đến phủ Hà Gian (nay là Hà Gian, Hà Bắc), cho nên người đời sau cũng gọi ông là Lưu Hà Gian. Về sau, quân Kim xâm lược xuống miền Nam, diệt nhà Bắc Tống, dân chúng trở thành dân nhà Kim, ông là người đúng đầu .

trong ‘tứ đại gia’ đời Kim, Nguyên, nhân vật đại biểu cho Hàn lương phái. Ông xuất thân ở nhà nghèo khổ, năm mười lăm tuổi mẹ bệnh, ba lần rước thầy trị không khỏi nên chết. Ông quyết lòng học y, trước theo thầy Trần Hy Di, được thầy truyền nghề. Năm hai lăm tuổi bắt đầu nghiên cứu sâu quyển ‘Tố Vấn', suất ngày không rời sách đến năm sáu mươi tuổi, nắm được chỗ yếu diệu của sách.

Hơn nửa đời người, ông hành nghề ở mạn Hà Bắc. Cửa nhà ông ồn ào như chợ, người đến xin trị bệnh đông đúc. Có số con bệnh sốt cao đến hôn mê bất tỉnh, được ông châm kim và cho uống thuốc rất mau khỏi, ông cũng thường đi khắp nơi xem mạch, cho thuốc. Vì y thuật của ông cao minh, vua Kim Chương tông Hoàn Nhan Cảnh từng ba lần triệu ông ra làm quan, ông đều từ chối. Triều đình ban cho ông danh hiệu 'Cao thượng tiên sinh’.

Đối với học thuyết ‘vận khí’ của sách ‘Nội Kinh ông có công nghiên cứu sâu dày. Học thuyết này chiếm một vị trí trọng yếu trong tư tưởng học thuật của ông. ‘Vận khí’ là người xưa dùng sự chuyển vận của ngũ hành, lục khí để thuyết minh có sự quan hệ giữa tật bệnh với qui luật khí hậu biến hóa trong tự nhiên ông xác nhận rằng không biết vận khí mà muốn hành y không sai sót là sự ít có vậy’ (Bất tri vận khí nhi cầu ý, vô thất giả tiểu hỷ). Và ông đem hết sức ra nghiên cứu để kết hợp học thuyết này với việc trị liệu thực tiễn. Ông đem ‘ngũ vận lục khi’ làm cương lĩnh, phân loại tật bệnh và làm nhân tố gây bệnh, đồng thời dựa trên nguyên nhân gây bệnh mà chữa trị, ra đơn thuốc. ông phản đối những người theo học thuyết vận khí một cách máy móc, nghĩ cố định rằng khí nào làm chủ năm nào, tất nhiên phát sinh bệnh nào, và cũng phê phán quan niệm ‘tú mệnh luận’ cho rằng thân thể ngươi ta phát bệnh là hoàn toàn chịu sự chi phối của ngũ vận lục khí. Quan điểm này của ông có ảnh hưởng rất lớn đối với y gia đời sau. Trong thời đại ông sinh sống, bệnh nhiệt tính tương đối thịnh hành, cho nên trong lý luận y học, ông đề xướng ‘hỏa nhiệt luận’, mà khi dùng thuốc trị bệnh ông cũng thiên về ‘hàn lương’ (thuốc uống cho mát); vì vậy mà đời sau cho ông thuộc ‘hàn lương phái’.

Thời kỳ Tống, Nguyên, một số thầy thuốc chịu ảnh hưởng ‘cục phương’ (đơn thuốc được Chính phủ chấp nhận) Do chính quyền Tống ban định, dùng thuốc phần nhiều thiên về cay nóng. Vì thế mà khi hàn lương phái ra đời, trong giới y học đương thời nổi lên cuộc tranh luận kịch liệt, có một số người cho ông không tuân phép nước, tự bày dị đoan, đề xuất gây khó khăn cho ông. Nhưng thực tế chứng minh rằng lý luận của ông là chính xác. Học thuyết mới do ông sáng lập căn cứ trên tình huống thục tế, chẳng những phong phú hóa kho báu lý luận của y học tổ quốc, điện định cơ sở của học thuyết ‘bệnh nóng’ cho hậu thế, mà còn phấn phát tư tưởng học thuật, đả phá tinh thần bảo thủ đương thời, mở màn cho sự tranh luận y học của thời kỳ Kim, Nguyên, đã cống hiến lớn lao cho vấn đề xúc tiến sự phát triển ngành y học Trung Quốc.

Ông trước tác rất nhiều; các sách tiêu biểu cho tư tưởng học thuật của ông chủ yếu có ‘Tố Vấn Huyền Cơ Nguyên Bệnh Thức’, ‘Tuyên Minh Luận Phương’, ‘Tố Vấn Yếu Chỉ’, ‘Thương Hàn Trực Cách’, những di sản y học quí báu để lại cho đời sau. Ông mất năm 1200, hưởng thọ tám mươi tuổi.

LÝ ĐÔNG VIÊN

(1180  - 1251)

Lý Cảo, tự Minh Chi, về già hiệu Đông Viên lão nhân, người đời Kim ở Chân Định (nay là Chính Định, Hà Bắc). Lý Cảo là một trong bốn thầy thuốc lớn của đời Kim, Nguyên, cũng là người đặt cơ sở cho học thuyết ‘Tỳ vị’ của Trung y.

Ông xuất thân ở một dòng họ hào phú, yêu thích y học từ bé thơ. Thuở ấy, người Dịch Châu (nay là Dịch Huyện ở Hà Bắc) Trung Nguyên Tố, y thuật cao minh, có tiếng tăm rất lớn ở một dải Yên, Triệu.  Lý bèn gom góp ngàn vàng để học y với thầy Trương. Sau mấy năm đã học được y thuật của thầy, tên tuổi còn hơn cả thầy. Y thuật của ông chủ trường đặc biệt về trị liệu thương hàn (bệnh nóng nội khoa), ung thư , bệnh nhọt lở ngoại khoa) và đau mắt. Khi trị bệnh ‘thủy cổ’ (bụng trướng nước) của một người tên là Vương Thiện Phổ  ở Bắc Kinh, trong lúc đa số các thầy thuốc dùng phương ‘cam đạm thấm thấp lợi thủy’ không có hiệu  quả ông dùng phương ‘tư âm’ cho uống vào thì người bệnh tiểu tiện được thông và lành bệnh. Tiêu Quân Thụy, phó quan ở Tây Đài, bệnh thương hàn phát nóng, thầy thuốc khác sau khi cho uống ‘Bạch

Hổ Thang’, bệnh trạng tuy hết nhung mặt người bệnh lại đen như mực, mạch Trầm Tế, không làm chủ được tiểu tiện. Thầy Lý thì dùng thuốc ấm ‘thăng dương hành kinh’ trị được khỏi. Vợ của Ngụy Bang Ngạn đau màng mắt nặng, sưng nhức không chịu nổi, tuy được điều trị, nhưng tái phát đôi ba lần, ông xét là vì kinh mạch không điều hòa, cho nên trị theo hướng suy luận đó, và bệnh không tái phát nữa.Ông còn dùng châm cứu trị lành bệnh bại nửa người của Quách Cự Tế, tướng súy đất Thiểm. Do vì ông chuyên trị liệu những chúng bệnh nguy, khó lạ, nên người đương thời đều xem ông là một thần y.

Sự cống hiến chủ yếu của ông cho y học là dựa trên cơ sở lý luận của quyển sách y cổ

điển ‘Nội kinh,' kết hợp với kinh nghiệm lâm sàng của bản thân, sáng lập ra tân thuyết. Ông ở vào niên đại đúng ngay thời kỳ chiến loạn giữa Kim và Nguyên, binh lửa liên miên, tinh thần người dân bị kích thích, ăn uống thất thường, sinh hoạt không giờ giấc, ấm lạnh không thích hợp, bao nhiêu nhân tố ấy làm phát sinh nhiều bệnh tật, mà số tật bệnh này điều trị bằng phương trị thương hàn thường không có hiệu quả. Với kinh nghiệm thực tiễn, ông nhận thấy rằng các nhân tố này đều có thể làm cho nguyên khí của con người bị tổn thương, sinh ra bệnh nội thương, cho nên ông đề xuất ‘học thuyết nội thương’. Đồng thời, ông viết một quyển ‘Nội Thương Biện Hoặc Luận’ ghi rõ ràng sự phân biệt giữa ‘nội thương nhiệt bệnh’ và ‘ngoại cảm nhiệt bệnh’ (Bệnh nóng vì nội thương, bệnh nóng vì ngoại cảm), cho thấy đối với bệnh nóng vì nội thương phải dùng nguyên tắc trị liệu ‘cam ôn trừ đại nhiệt, phù chính dĩ khử tà’. Theo sự giãi bày Trương Nguyên Tố trong học thuyết ‘tạng phủ bệnh cơ’, kết hợp với thuyết ‘nhân ' dĩ thủy vị bản’, ‘hữu vị khí tắc sinh, vô vị khí tắc tử’ của ‘Nội kinh’, ông nhận xét rằng trong ngũ tạng lục phủ, tỳ vị là tối quan trọng đối với hoạt động sinh lý của thân thể người ta, nhân đó ông đề xuất chủ trương ‘nội thương tỳ vị, bách bệnh do sinh’ (trăm bệnh đều do tỳ vị bị tổn thương), đồng thời ông viết một quyển ‘Tỳ Vị Luận’ để giới thiệu học thuyết của mình.

Đối với việc phát huy lý luận Trung y, ông tập trung chủ yếu ở điểm nhấn mạnh tác dụng của Tỳ Vị. Tư tưởng chủ đạo của ông là: thổ vi vạn vật chi mẫu, tỳ vị vi sinh hóa chi nguyên (đất là mẹ của vạn vật, tỳ vị là gốc của sinh hóa). Vì đó mà khi trị liệu bệnh nội thương, ông dùng một lối ‘ôn bổ tỳ vị, thăng cử trung khí’ làm phương chủ yếu, đồng thời sáng chế phương thuốc trứ danh ‘Bổ Trung Ích Khí Thang’, được y gia  đời sau luôn noi theo áp dụng. Vì ông giỏi ứng dụng phép ôn bổ tỳ vị, đời sau tôn xưng ông là ‘bổ thổ phái’ hoặc ‘ôn bổ phái’. Học thuyết nội thương tỳ vị do ông sáng lập có ảnh hưởng sâu xa trong sự phát triển Trung y học.

Ông mất năm 1251, hưởng thọ bảy mươi mốt tuổi.

LÝ THỜI TRÂN

(1513 – 1593)

Lý Thời Trân, tự Đông Bích, về già tự hiệu là Tần Hồ sơn nhân, người đời Minh, Kỳ Châu (nay là Hồ Bắc, Kỳ Xuân, Kỳ Châu).  Ông là nhà y dược học vĩ đại của Trung Quốc xưa và của cả thế giới, có viết quyển sách y dược học nổi danh ‘Bản Thảo Cương Mục’. Ông là con nhà thế y. Nguyện vọng của ông là trở nên một thầy thuốc cứu người đời giống như cha ông. Nhưng mà đ~mg thời, trong dân gian, địa vị người thấy thuốc rất thấp, nhà họ thương bị quan lại khinh khi Vì vậy, cha ông quyết định cho ông học thi cử làm quan cho có địa vị với người ta. Ông không dám cãi ý cha. Năm 14 tuổi, ông đỗ tú tài. Sau đó, ba lần thi cử nhân đều không đỗ. Ông bèn khẩn cầu cha xin cho ông được chuyên học y. Cha ông không biết làm thế nào, chịu cho ông làm theo nguyện vọng. Sau mười mấy năm học tập khắc khổ, năm trên 30 tuổi, ông là một thầy thuốc nổi tiếng vùng mình ở.

Năm 1551, ông trị lành bệnh đứa con của Phú Thuận vương Chu  Hậu Khôn mà nổi tiếng lớn, được Sở vương Cha Anh Kiểm ở Vũ Xuống mời làm Phụng từ chính ở vương phủ, Kiêm chúc Lương y sở sự vụ.  Năm 1556, ông lại được tiến cử đến công tác ở Thái y viện với chức vụ Thái y viện phán. Trong thời gian này, ông có cơ hội xem khắp các điển tịch phong phú, các sách quí của vương phủ và hoàng gia, trích lục

1 không ít tư liệu, đồng thời đã xem được rất nhiều mẫu dược vật mà ngày thường khó thấy được, mở rộng tầm mắt, phong phú hóa lĩnh vực  tri thức của mình. Nhung vì ông vốn không thích công danh nên làm  việc ở Thái y viện không đầy năm lại từ chức về nhà chuyên tâm viết  sách. Trong quá trình mấy mươi năm hành nghề và duyệt đọc sách y cổ điển,  ông phát hiện rằng sách bản thảo xưa còn có nhiều sai lầm nên quyết tâm  biên soạn lại một bộ sách ‘bản thảo’. Năm 35 tuổi, ông sắp xếp chương trình  công tác, sưu tập cùng khắp, rộng rãi, đọc một số lượng lớn sách tham khảo,  bắt đầu biên soạn sách ‘Bản thảo cương mục’. Để biết rõ hình trạng, tính chất, mùi vị, công hiệu, v.v... của một số dược vật, ông mang giỏ thuốc, dắt  con và đồ đệ Bàng Khoang ‘tìm hỏi bốn phương’, đi qua vô số thâm sơn cùng  cốc, trải 27 năm nỗ lực lao động gian nan khó nhọc, trước sau sửa đổi bản  cảo ba lần, sau cùng mới hoàn thành bộ sách lớn dược vật học vang danh trong  và ngoài nước này vào năm 1578. Lúc này, ông đã 61 tuổi.  Năm 1596, cũng là năm thứ ba sau khi ông qua đời, bộ sách ‘Bản Thảo  Cương Mục’ chính thức ra đời tại Kim Lăng (nay là Nam Kinh), lập túc cả nước được tin, giới y gia xem là của báu, tranh nhau mua sách. Không lâu  sau, sách lưu truyền khắp thế giới. Bộ sách này chẳng những là một cống hiến to lớn cho sự phát triển ngành dược vật học Trung Quốc, mà còn có ảnh  hưởng sâu xa đến sự phát triển các ngành y học dược học, thục vật học, động  vật học, khoáng vật học, hóa học của thế giới. Ông cũng có nghiên cứu về mạch học và kỳ kinh bát mạch, có viết các quyển ‘Tần Hồ Mạch Học’ và ‘Kỳ Kinh Bát Mạch Khảo’ đều được lưu truyền của y gia hậu thế. Ông mất năm 1593, hưởng thọ 75 tuổi.

LÝ TRUNG TỬ

(1588 – 1655)

Lý Trung Tử, tự Sĩ Tài, hiệu Niệm Nga, người Giang Tô, Nam Hối nay là Thương Hải), y gia trứ danh cuối đời Minh đầu đời Thanh. Ông là con nhà quan quyền, cha là Lý Thượng Cổn, niên hiệu Vạn Lịch năm thứ 17 (1589) thi đỗ tiến sĩ, nhận chức Binh bộ triều Minh. Ông thông minh hiếu học, thuở nhỏ học nghiệp Nho. Năm 12 tuổi, thi khoa thần đồng được giải quán quân. Về sau, vì cha mẹ mắc bệnh gặp lang băm trị liệu sai lầm, bản thân ông cũng yếu ớt nhiều bệnh nên ông quyết tâm học y. Trước từ các sách của hai họ Hiên, Kỳ (Hiên Viên,  Kỳ Bá), sau đến luận thuật của bách gia, không sách nào không đọc, trải mấy mươi năm gian khổ, y thuật ngày càng tinh thông, khi gặp bệnh lạ, bệnh nào cũng trị khỏi. Người bốn phương tìm đến xin chữa trị

rất đông, ông trở nên danh y trong đời. Người theo ông học y cũng nhiều; người thứ nhất là Thẩm Lãng Trọng, người thứ nhì Mã Nguyên Nghi, người thứ ba Vưu Tại Kinh, đều là danh y đương thời. Học thuyết trị liệu của ông chủ trương kế thừa một cách toàn diện các sở trường của các danh gia mà không thiên về học thuyết của một

nhà nào. Ông nhận xét rằng y gia các đời trước thư lập ngôn đều là dựa trên cơ sở tư tưởng học thuật kế thừa của tiền nhân, kết hợp với kinh nghiệm thực tiễn của bản thân; phát huy thêm ra, bổ túc chỗ chưa đủ của tiền nhân cho nên kẻ học y đời sau thật không nên học theo Trọng Cảnh để thiên về tân nhiệt (cay nóng), học theo Hà Gian để thiên  về khổ hàn (đắng lạnh), học theo Đông Viên để thiên về ôn bổ (bổ ấm), học tập Đan Khê để thiên về thanh giáng (giáng hỏa tư âm). Vì ông biện luận ngay thẳng thu góp được sở trường của các y gia cho nên ông trị bệnh hiệu nghiệm như thần. Danh y đời Minh, Vương Khẳng Đùưng, lớn hơn ông 89 tuổi. Họ Vương, khi 80 tuổi bệnh tiêu chảy không cầm được, tự chữa trị không khỏi, mời hiếu danh y hội

chẩn cho là vì ông tuổi cao, tỳ vị hư hàn, cho dùng thang thuốc đại bổ âm. Bệnh tình

không giảm lại tăng thêm. Sau mời ông đến luận bàn. Ông cho là vì đờm kết tụ gây

nên, chỉ dùng một vị Ba đậu sương; họ Vương uống xong, đại tiện ra mấy thăng' chất

bọt nhớt tựa đờm, nước bọt, bệnh tiêu chảy dứt hết.  Quan điểm học thuật của ông là xem trọng tác dụng của tỳ thận và sự thăng giáng của thủy hỏa âm dương. Ông đưa ra quan điểm ‘thận là gốc của tiên thiên, tỳ là gốc của hậu thiên’, ‘khí huyết đều trọng yếu như nhau, mà bổ khí trước khi bổ huyết; âm dương đều nhu yếu như nhau, mà dưỡng dương trước khi bổ âm’. Quan điểm này luôn được y gia hậu thế xem trọng và kính cẩn noi theo.

Để phát huy kiến giải học thuật của mình, ông cần cù suất đời viết sách, trong số có hai sách tiêu biểu: ‘Nội Kinh Tri Yếu', ‘Y Tông Tất Độc’. Ngoài ra, còn có ‘Thương

Hàn Quát Yếu', ‘Lôi Công Bào Chế Dược Tính Giải’, ‘San Bổ Di Sinh Vi Luận’, ‘Sĩ Tài Tam Thư’ hơn 10 chủng loại. ‘Nội Kinh Tri Yếu' là tiết giảm nguyên văn của Nội kinh, rồi chú thích thêm, một quyển sách tuyển chọn và chú thích Nội kinh giản minh nhất trong loại này từ xưa đến nay, rất được người mới học y hoan nghênh. 'Y Tông Tất Độc’ là sách y học nhập môn, chữ nghĩa tinh giản, đầy đủ mà dễ hiểu, tiện cho bậc có học, cho nên được lưu truyền rộng, thấy được sự cống hiến nhất định của ông cho việc phổ cập ngành y học Trung Quốc. Ông mất năm 1655, hưởng thọ 67 tuổi.

MÃ VĂN THỰC

(1820 – 1903)

Mã văn Thực, tự Bồi Chi, người Giang Tô, Võ Tiến, Mạnh Hà, thầy thuốc trứ danh đời Thanh. Ông là con nhà thế y. Tổ tiên mấy đời nổi danh ở đời với bệnh ghẻ ngứa. Tổ tiên nguyên họ Tưởng, vì học y với họ Mã nên theo họ thầy. Tổ phụ là Mã Tỉnh Tam cũng là danh y, đời thứ năm nghề y. Cha ông là Bá Nhàn chết sớm, ông là Mã thị lục

thế y (nghề y họ Mã đời thứ sáu). ông thuở nhỏ học ở nhà, sau theo ông nội học y mười mấy năm, thuộc hết sở truyền của ông. Ông tinh thông nội, ngoại, hầu khoa, riêng giỏi ngoại khoa. Tuổi tráng kiện, ông trị bệnh cho người rất thận trọng, cho nên ngày càng nổi tiếng. Niên hiệu Đạo Quang, Thái Sử Du Việt bệnh phúc tả (tiêu chảy), uống thuốc lâu không hết, bệnh tình nguy cấp. Ông cho uống canh thịt trâu trị hết bệnh. Du Việt là tông sư của Văn Đàn Nam Phương, rất có uy tín và danh vọng, cho nên qua lời giới thiệu của họ Du, danh tiếng của ông càng lớn. Niên hiệu Quang Tự năm thứ 6 (1880), Từ Hi thái hậu bệnh. Tuần phủ Giang Tô là Ngô Nguyên Bỉnh dâng sớ tiến cử ông đến chẩn mạch. Vì cho thuốc hiệu nghiệm, ông được tưởng thưởng to. Từ đó, công khanh biết tiếng ông. Vương công, đại thần mời ông chẩn trị luôn, không có ngày rảnh. Vì bất mãn Thái giám đòi hối lộ, lại không thích làm quan nên niên hiệu Quang Tự năm thứ 7 (1881), ông mượn cớ có bệnh, từ chức về làng cũ định cư ở Vô Tích. Từ Hi thái hậu ban cho ông tấm biển ‘Vụ tồn tinh yếu' để biểu chương công của ông. Vì thế danh vọng của ông càng lớn, người đến xin chẩn trị trước cửa đông như nhóm chợ. Khi trị bệnh, ông xem trọng biện chứng  chỉnh thể, thẩm xét

nguyên nhân, dùng thuốc bình hòa, nhận xét rằng ngoại khoa còn khó hơn nội khoa, phải trên cơ sở tinh thông y lí nội khoa mới có thể trị liệu hữu hiệu. Ông tập trung kinh nghiệm bình sinh, biên soạn sách ‘Ngoại Khoa Truyền Tân Tập’ chủ yếu ghi chép hơn 200 phương tễ ngoại khoa thường dùng của họ Mã. Ông lại có viết sách ‘Y Lược Tồn Chân’, ‘Mã Bồi Chi Y Luận’, và ‘Kỷ Ấn Lục’. Quyển sau này tả thực quá trình ông đến kinh trị bệnh ho Từ Hi thái hậu. Ông phê bình sách y có viết bộ ‘Mã Bình Ngoại Khoa Chứng  Trị Toàn Sinh Tập’ 4 quyển, ‘Bình Tập Cấp Cứu Bách Bệnh Hồi Sinh Lương Phương’ 2 quyển. Ngoài ra, còn có sách ‘Mã Bồi Chi Y Án’ ghi chép 42 loại mạch nhân chứng  trị của bệnh chứng ngoại khoa, nhưng không phải do ông ghi chép, mà là do học trò chỉnh lý sau khi ông qua đời. Học trò theo học với ông rất đông, trong số đó có những người nổi tiếng như Đinh Cam Nhân, Hạ Quí Hoành, Đặng Tinh Bá. Ông mất năm 1908, hưởng thọ 83 tuổi.

MÂU HY UNG

(1546 – 1627)

Mâu Hi Ung, tự Trọng Thuần, hiệu Mộ Đài, người Thương Thục (nay là Giang Tô, Thường Thục), sau dời về ở Kim Đàn, là danh y cuối đời Minh. Ông vốn con nhà thư hương, giỏi thi văn, người hào sảng, trọng khí tiết không thích làm quan. Ông thuở nhỏ nhiều bệnh, năm 17 tuổi bệnh sốt rét, trị lâu không khỏi; sau ông tự tra tìm trong sách thuốc, tự chữa trị hết bệnh. Từ đó ông ham thích phương thuật (phép trị bệnh đặc biệt), quyết  chí thành một thầy thuốc giỏi cứu dân cứu đời (tế thế cứu dân). Tuổi thành niên về sau, ông bắt đầu chọn nghề làm thầy thuốc chu du khắp nơi, từng đi qua Tam Ngô, đất Mân, Tề, Lỗ, Yên, Triệu, các tỉnh Giang Tây, Hồ Bắc, Hồ Nam, đến đâu sống ở đó, tự xưng là Ngụ công. Khi đến nơi nào, một mặt trị bệnh cho người,  một mặt tìm thầy hỏi bạn, hiểu biết thêm về thuốc và phương thuốc. Ông nhận xét rằng con người ở đời không thể chỉ lo cho mình thôi, mà còn phải giúp ích cho người, bèn ‘sưu tập các toa thuốc, học hỏi sâu cách dùng thuốc, sao chép lại để giúp đời’. Ông bình sinh không phục vụ bậc vương, hầu, nhưng thích giao du với đạo sĩ, thầy tăng, tiều phu, thợ săn, hỏi họ được không ít bí phương bí truyền (toa thuốc gia truyền). Ông cũng thích bái yết một số y gia có chân tài thực học để học hỏi thêm làm sáng tỏ y đạo. Năm 1579, khi ông đến Nam Kinh thì bái yết Vương Khẳng Đường,

y học gia trứ danh đương thời, phát biểu những kiến giải tinh sâu khiến họ Vương rất lấy làm kinh ngạc. Về sau, trong sách ‘Linh Lan Yếu Lãm’ của mình, Vương có thuật lại tình cảnh của lần tương kiến này. Mối quan hệ giữa Hi Ung và người trong đảng Đông Lâm cũng rất mật thiết. Vương Thiệu Huy của nhóm hoạn quan Ngụy Trung Hiền ghi trong danh sách ‘hắc danh’ (tên bí mật) ‘Điểm tướng lục’ (phỏng theo truyện Thủy Hứ xếp thứ tự 108 anh hùng mà xếp ngôi của đảng Đông Lâm) thì  Hi Ung được xếp ở vị trí thuốc thần y An Đạo Toàn. Y thuật của ông tinh thâm, nghiên cứu tính năng của dược vật đặc biệt tinh tế, nên ông ra toa dùng thuốc linh hoạt và có tính sáng tạo độc đáo. Ngươi ta nói ông dùng thuốc như thần. Năm 1621, tác giả của sách ‘Dũng Xung Tiểu Phẩm’ là Chu Quốc Trinh mắc bệnh hoành cách mô, hông ngục đau nhức, trên dưới như đút làm hai không chịu nổi, mời ông đến chẩn trị. Ông chỉ dùng Tô tử 5 chỉ, trị khỏi. Ông chuyên trị nhanh những bệnh khó, nguy; bệnh tuy nguy nhưng trị thì một lần đã khỏi. Ông thường nói: ‘Tôi xem mạch và chứng ra toa, không dùng toa thử bệnh’. Đương thời, rất nhiều người góp nhặt toa thuốc của ông, truyền cho nhau dùng thử, phần nhiều đều hiệu nghiệm.

Sách của ông trước tác, chủ yếu có ‘Thần Nông Bản Thảo Kinh Sơ’, ‘Tiên Tỉnh Trai

Bút Ký’ (về sau đính chính bổ sung có tên ‘Tiên Tỉnh Trai Y Học Quảng Bút Ký’) đều  là sách ghi chép những điều tâm đắc của ông về kinh nghiệm trị liệu và nghiên cứu  dược vật, được lưu truyền rất rộng. [ Sách ‘Tứ khố toàn thủ tổng mục đề yếu bình luận như sau: Mâu Hi Ung và Trương Giới Tân là người cùng thời; Giới Tân giữ pháp độ, còn Hi Ung lại hay linh  hoạt, Giới Tân chuộng ôn bổ, còn Hi Ung hay dùng hàn lương, cũng giống như dòng nước trong sông, ai có đường lối nấy, nhung mỗi người có chỗ được việc của mình. Do  đó cũng có thể thấy được đặc điểm học thuật của ông.

Ông sống hơn 80 tuổi.

NGHIÊM DỤNG HÒA

(Không rõ năm sinh măm mất)

Nghiêm Dụng Hòa tự Tử Lễ, người Nam Tống, Nam Phương nay là Giang Tây, Nam Phương). Nhân vì ông hành y vùng Lữ Sơn, cho nên tự xung là Lư Son nhân, nhà danh y đương thời. 8 tuổi bắt đầu đi học. Năm 12 tuổi là học trò của danh y Lưu Khai, người cùng quê. Lưu Khai có viết sách ‘Phương mạch cử yếu’ về y đạo. Nghiêm Dụng Hòa học được thầy giỏi, cộng thêm ‘tâm tư vượt bậc, lĩnh hội nhanh. Năm 17 tuổi đã xong nghề y, bắt đầu hành nghề cứu đời, khắp nơi đông người đến cầu chẩn trị, danh vang một dãy Lư Sơn. Ông lại là thầy ‘triệu tất vãng’ (mời thì đến), nếu phải đường xa nghìn dặm, cũng chẳng chối từ, rất được nhân dân khen ngợi.

ông viết đơn dùng thuốc học theo xưa mà không câu nệ, ông xét thấy rằng đại biến đổi xưa nay không giống nhau, phong thổ có khô,  nóng, ẩm thấp, khác nhau, thể chất con người cũng mạnh yếu như nhau, nếu đồng loạt dùng đơn xưa để trị bệnh nay, thường là sự công hiệu không được như ý muốn (bất lý tưởng). Vì vậy, ông chủ trương, đối với phương thuốc xưa, phải chế biến cho thích hợp với thời tiết, với phong

thổ, với cơ thể người bệnh mới là thực dụng. Đối với kinh nghiệm quí báu của tiền nhân, đã có thể kế thừa, lại có thể phát huy tư tưởng học thuật của ông chẳng những chịu ảnh hưởng của ‘Nội kinh’, ‘Nạn kinh’, ‘Thương hàn luận’, ‘Kim quỹ yếu lược’, ‘Mạch kinh’, ‘Sào thị bệnh nguyên’ và ‘Thiên kim phương’, các sách kinh điển đời trước và học thuyết của các danh gia, mà ảnh hưởng của ‘Hòa tễ cục phương’ và ‘Tam nhân phương’ cũng tương đối lớn hơn. Qua thực tiễn y học của bản thân, đối với kinh nghiệm của tiền nhân, ông thêm phần nghiệm chứng, trải qua sự nỗ lực lâm sàng trong hơn 30 năm, vào năm Nam Tống, Bảo Hữu nguyên niên (1253), ông viết xong bộ sách ‘Tế sinh phương’ 10 quyển, qua ứng dụng lâm sàng 15 năm, được hiệu quả rõ

ràng. Để bổ sung chỗ còn thiếu của sách này, năm Hàm Thuần tam niên (1267), ông lại soạn ‘Tể sinh tục phương’ 8 quyển.

‘Tế sinh phương’ nội dung phong phú, lập luận tinh xác, đã có luận, lại có phương (đơn trị bệnh), đối với tạp bệnh ngoại cảm, nội thương và bệnh tật các khoa ngoại, phụ, ngũ quan, phân môn biệt loại trần thuật, chú trọng nhất về tạp bệnh. Quan điểm học thuật chủ yếu của sách này là: xem trọng biện chứng tạng phủ, nghiên cứu tường tận nhịp mạch, đặt nặng tác dụng tỳ thận, đưa ra thuyết ‘bổ tỳ không bằng bổ thận’. Cống hiến. lớn nhất của Nghiêm Dụng Hòa đối với phương tễ học là ở phương diện chọn phương thuốc, ông làm một số lớn công tác để chọn số giản lược, san bỏ bớt số phồn tạp; đối với khuynh hướng cũ chính tập phong bàng tạp của sách thuốc (phương thư) đương thời, có được ảnh hưởng rất lớn. ‘Tế Sinh Phương’ của ông chỉ chọn hơn 500 phương, đều là đã qua nghiệm chứng lâm sàng trong lâu năm, có công hiệu thực dụng, lại là những phương thuốc dễ thực hiện, trong đó số nhiều là đơn phương, nghiệm phương đã lưu truyền ở dương gian, cung cấp cho người đời sau những thủ thuật trị liệu giản tiện, rẻ, hiệu nghiệm. Ngoài ra ông còn chú trọng 10 phần phép chế phương, giảng cứu cách bào chế thuốc sống (dược vật). Ông trước tác (tế sinh phương) không chỉ làm phong phú nội dung của Trung y phương tễ học, mà còn đối với môn trì liệu học của đời sau có được ảnh hưởng sâu rộng.

Sách này là một sách thuốc rất có giá trị thực dụng để lại cho thầy thuốc đời sau.

NGÔ CÔN

(1551 – 1620)

Ngô Côn, tự Sơn Phủ, hiệu Hạc Cao, người Thiệp Huyện (nay là An Huy, Thiệp Huyện), nhà y học lớn trứ danh đời Minh. Tuổi trẻ ông học khoa cử, có tài về văn chương nhưng chưa gặp thời, đến kinh đô thi tiến sĩ không đỗ, bèn đổi học y thuật. Vì nhà có cất giữ rất nhiều sách y, dược, đơn thuốc, ông lấy các sách ‘Nội Kinh’, ‘Nạn Kinh’; ‘Châm Cứu Giáp Ất Kinh’ và sách y của các y gia, học tập ngày đêm trong mấy năm, tăng tiến nhanh trong môn y học. Sau đó, ông lại tìm học với danh y trong

xóm ấp là Dư Ngũ Đình. Họ Dư khuyên ông nên giao du với danh y trong thiên hạ để học sở trường của họ. Ông bèn châu du Giang, Chiết, Kinh, Tương, Yên, Triệu. Phàm gặp y gia cao minh đều đến cửa ‘bái sư cầu giáo’. Trải nhiều năm nỗ lực gian khổ ông trở nên một nhà y học lớn đời Minh. Ông trị bệnh không câu nệ theo cách xưa, phản đối việc theo đơn thuốc xưa một cách mù quáng. Ông nói: ‘Dùng toa xưa để trị bệnh nay, phải thông hiểu quyền biến’. Với kinh nghiệm lâm sàng phong phú, ông linh hoạt gia giảm khéo các đơn thuốc xưa cứu nguy vô số. Ông chẩn đoán, luận chúng chuẩn xác; đối với một số tật bệnh, thầy thuốc khác cho là dễ trị, ông thì nhận xét là bệnh phải chết, đối với một số bệnh, thầy thuốc khác cho là nan y, ông thì nói có thể trị được. Và kết quả là lời ông đoán luôn luôn đúng. Vì thế, ông đi đến đâu thanh danh lan rộng, người xin trị liệu nối nhau không dứt, vang danh khắp miền Nam

tỉnh An Huy. Ông cho rằng ‘Tố Vấn’, ‘Linh Khư' là ‘phần điển’ (sách cổ quan trọng) của y học. Cho nên ông ra công nghiên cứu sâu ‘Tố Vấn’, hao phí rất nhiều tâm tư để chú thích, đến niên hiệu Vạn Lịch đời Minh năm thứ 22 ( 1594) viết xong quyển ‘Ngô Chú Hoàng Đế Nội Kinh Tố Vấn’. Sách này là bản chú thích ‘Tố Vấn’ tương đối tốt. Ông còn có viết các sách ‘ Y Phương Khảo’, ‘Mạch Ngữ’, ‘Châm Phương Lục Tập’, ‘Thập Tam Khoa Chứng  Trị’, ‘Tham Hoàng Luận’, ‘Biếm Bỉnh Khảo’, ‘Dược Toản’. Sách ‘Y Phương Khảo’ sưu tập trên 700 phương tễ (toa thuốc) thường dùng của các đời, là một quyển sách đơn thuốc tương đối tốt ở đời Minh. Sau đó, sách ':Y

Phương Tập Giải’ của Uông Ngang là noi theo thể lệ của ‘Y phương Khảo’ mà biên soạn. Ông mất năm 1620, hưởng thọ 69 tuổi.

NGÔ ĐƯỜNG

(1758 - 1836)

Ngô Đường, tự Cúc Thông, người đời Thanh, Giang Tô, Hoài âm, là đại biểu trọng yếu của học phái ôn bệnh sau Diệp Thiên Sĩ và Tiết Tuyết, có viết một sách chuyên về ôn bệnh học là ‘Ôn Bệnh Điều Biện’. Ông thông minh hiếu học, chuyên học khoa cử, Năm 19 tuổi, cha ông bệnh hơn một năm qua đời, ông đau buồn không muốn sống vì cho rằng ‘cha bệnh không biết chữa trị, còn mặt mũi nào đứng trong trời đất?’ Bèn mua một số lớn sách y học, bỏ học khoa cử, khắc khổ học y. Bốn năm sau, một đứa cháu trai mắc bệnh ôn nhiệt, nhiều thầy thuốc đều không biết chính xác là ôn bệnh để tiến hành chữa trị, đến nỗi phát vàng da rồi chết. Lúc ấy, ông còn là sơ học, y thuật còn nông cạn, chưa thể cứu sống đứa cháu, ông xấu hổ mười phần. Ông liên tưởng đến Trương Trọng Cảnh và họ hàng chết vì bệnh thương hàn rất nhiều mà phẫn chí nghiên cứu bệnh thương, sau cùng biên soạn được bộ sách lớn ‘Thương Hàn Luận’; rồi ông có ý niệm nghiên cứu sâu về bệnh này. Hơn ba năm sau, để mở rộng tầm mắt, ông đi kinh thành. Lúc ấy, ở kinh, đang tổ chức một nhóm người để xem xét đính chính ‘Tứ Khố Toàn Thư’. Ông được giới thiệu làm việc sao chép sách thuốc nên có dịp xem nhiều  sách vở. Khi ông xem đến sách ‘Ôn Dịch Luận’ của Ngô Hựu Khả thì

như được của báu, nhung sau khi đọc đi đọc lại thấy nghị luận của sách tuy rộng rãi, thấy được những gì người trước chưa thấy, nhung phép độ của sách chưa tránh khỏi chi ly và bác tạp. Ông lại xem lại nghị luận của các danh gia từ các đời Tấn, Đường trở lại đây, rốt cuộc chưa thể làm ông rửa lòng . Chót hết, ông xem đến các loại phương pháp trị liệu bệnh ôn nhiệt trong sách ‘Lâm Chúng Chỉ Nam Y Án’ của Diệp Thiên Sĩ, ông mới thán phục, cho rằng lời luận của sách bình hòa, lập pháp tinh tế tiếp thu được số lượng lớn tri thức về trị liệu bệnh ôn, và có chỗ rất tâm đắc về chẩn trị ôn bệnh. Niên hiệu Càn Long năn thứ 58 (1793), bệnh ôn dịch lưu hành ở kinh đô số người chết về trị liệu không thích đáng đếm không hết, ông dùng phép trị liệu của họ Diệp lần nào cũng hiệu nghiệm, nổi tiếng khắp kinh thành. Do vì sách ‘Ôn Nhiệt Luận’ của Diệp Thiên Sĩ ấn hành muộn nên ông chưa xem được, vì vậy mà ông lại cho rằng họ Diệp lập luận giản ước quá, lại liệt kê thuốc trị liệu ít, chỉ có y án thấy rải rác trong các tạp bệnh; thế là ông sưu tập sách của danh y các đời, noi theo phép tắc của Diệp Thiên Sĩ, lấy chỗ tinh vi kết hợp với kinh nghiệm lâm sàng lâu năm của mình, bỏ ra sáu năm để viết nên sách ‘Ôn Bệnh Điều Biện’ sáng lập học thuyết tam tiêu biện chứng , luận thuật chín loại chúng trị của ôn bệnh, như. phong ôn, ôn nhiệt, ôn dịch, ôn độc, thấp ôn, thu táo, thử ôn, đông ôn, ôn ngược, xác lập phép tắc ‘thanh nhiệt dưỡng âm’, đề xuất cụ thể trị pháp ‘thanh lạc, lương dinh, dục âm. Sách này cống hiến to ]ớn cho sự phát triển của ôn bệnh học. Sách ra đời chúng tỏ ôn bệnh học là một môn học có hệ thống và hoàn chỉnh; đây là một cuốn sách cần phải đọc. Ông còn có viết ‘Y Y Bệnh Thư’ là ý ông căm giận bọn lang băm hại mạng người; ông viết sách này để sửa cái tệ của thời y. Tuổi già, ông tập hợp các  phương trị nghiệm lâm sàng trong nhiều năm của mình, soạn thành một bộ ‘Y Án’ ghi chép tương đối hoàn bị, lời luận thuật cũng rõ ràng, thấu triệt cho nên sách có giá trị tham khảo nhất định. Ông mất năm 1886, hưởng thọ 78 tuổi.

GÔ HỮU TÍNH

(1587 – 1657)

Ngô Hữu Tính, tự Hựu Khả, hiệu Đạn Trai, người cuối đời Minh, Cô Tô (nay là Giang Tô, Tô Châu), ở Thái Hồ, Đồng Đình sơn, là một y gia trứ danh về bệnh truyền nhiễm vào quãng cuối đời Minh, đầu đời Thanh. Ông là nguồn viết bộ sách thứ nhất trong y

học sử Trung Quốc chuyên luận thuật bệnh truyền nhiễm cấp tính tựa là ‘Ôn Dịch Luận . Từ nhỏ ông thích y học, không chuộng công danh khoa cử, cả đời đem hết súc ra nghiên cứu môn ôn bệnh học. Đời Minh, niên hiệu Sùng Trình, năm Tân Tỵ (1641), ở các vùng Sơn Đông, Hà Bắc, Chiết Giang, Giang Tô, bệnh ôn dịch lưu hành. Trong

năm sáu tháng trời, bệnh dịch hoành hành, người mắc bệnh quá nhiều, thậm chí cả nhà đều bệnh. Lúc bấy giờ, phần đông thầy thuốc dùng cách trị thương hàn để trị liệu bệnh dịch, kết quả là bệnh càng thêm nặng; có thầy thuốc dùng thuốc mạnh, chống và bổ không thích đáng làm bệnh tình thêm nặng, có thầy thuốc chẩn đoán không dúng, dùng thuốc hồ đồ gây nên tử vong. Các trường hợp như thể rất nhiều khiến người chết oan uổng nhiều không kể xiết. Mắt thấy tình trạng thê thảm này, ông cảm nhận rằng dân chúng ‘không chết vì bệnh mà chết vì phép trị liệu không đúng’, lý do là ‘theo phép trị liệu xưa không hợp với bệnh đời này’. Ông liền bắt đầu tiến hành nghiên cứu sâu về nhân tố gây bệnh, con đường truyền nhiễm, bộ vị mắc bệnh, qui luật truyền biến và phương thuốc (trị liệu) của bệnh ôn dịch. Đến năm 1642, ông đem thành quả của công tác nghiên cứu bệnh ôn dịch của minh và kinh nghiệm lâm sàng soạn thành sách ‘Ôn Dịch Luận’. Bộ ‘Ôn Dịch Luận’ gồm 4 quyển, nội dung bao quát nguyên nhân gây bệnh, bệnh trạng sơ khởi, các chứng  truyền biến, phương thuốc trị liệu. Kiến giải của sách dốc đáo, điều loại cặn kê, luận thuật rõ ràng. Ông nhận xét rằng nguyên nhân gây bệnh ‘không phải gió, không phải lạnh, không phải nóng, không phải ẩm thấp, mà là do một loại dị khí trong khoảng trời đất’. Thứ dị khí này là một loại trong số tạp khí ngoài lục dâm, vì nó gây bệnh nặng hơn các khí khác nên coi nó là ‘lệ khí’; đồng thời nói rõ lệ khí này có tính truyền nhiễm rất cao, bất luận già trẻ, mạnh yếu, ‘tiếp xúc nó thì bệnh’. Nó xâm nhập thân ngươi do đường miệng mũi, núp ở màn da nửa trong nửa ngoài. Phương thứùc truyền biến của nó có 9 loại hình gọi là ‘cửu truyền’, đồng thời còn có biến chứng , kiêm chứng  tình huống không giống nhau, khi trị liệu, loại nào có phép trị và phương thuốc nấy, và ông sáng chế phương thuốc chuyện trị bệnh ôn dịch. Trong sách, ông còn căn cứ vào kinh nghiệm thực tiễn của mình nêu lên chỗ khác biệt trong bản chất của hai bệnh thương hàn và ôn dịch. Sách ‘Ôn dịch luận’ ra đời có ảnh hưởng cực lớn đối với y gia ôn bệnh học đời sau. Ông sáng lập học thuyết ôn dịch, lấp được chỗ trống trong y học Trung Quốc. Từ đó về sau, chứng  bệnh ôn dịch và cách trị liệu mới có chuẩn mực để noi theo và ông đã trở nên người sáng lập học thuyết ôn bệnh học. Ông mất năm 1657, hưởng thọ 70 tuổi.

NGÔ KHIÊM

(Không rõ năm sinh năm mất )

Ngô Khiêm, tự Lục Cát, người An Huy, Thiệp Huyện, sinh sống quãng niêu hiệu Ung Chính, Càn Long nhà Thanh (1723-1795). Niêu hiệu Càn Long (1736-1795), ông làm Thái y viện Viên phán phục vụ cho nội đình (Vua + tam cung lục viện). Niên hiệu Càn Long năm thứ 4 (1789), tháng một (11) vâng mệnh Vua, cùng với Lưu Dụ Phong làm ‘Tổng tu quan’ tập Hợp các sách thuốc và các phương thuốc bí truyền trong thiên hạ biên soạn lại. Ban đầu tính biên làm hai bộ: một bộ giản minh cho ngươi sơ học, một bộ tường tận làm tài liệu cho thầy thuốc tham khảo. Sau vì muốn công việc mau xong nên quyết định soạn chung một bộ. Sau ba năm công tác, vào niêu hiệu Càn Long năm thứ 7 (1742), tháng chạp, hai ông biên soạn xong bộ sách, Vua Càn Long đặt tên là ‘Y Tông Kim Giám’ cho ấn hành. Bộ sách thuốc này là một loại sách có tính tổng hợp tối giảm yếu, tối hoàn bị của Trung Quốc, thời ấy dùng làm giáo tài của Thái y viện. Trong sách, hình vẽ (đồ), thuyết minh (thuyết), phương thuốc (phương), biện luận (luận) đầy đủ đồng thời có phụ lục các bài ‘ca quyết’ giúp dễ học dễ nhớ; các phương thuốc chú trọng ‘hàn nhiệt bất chấp thành kiến, công bổ vô sở thiên thi’ (không câu nệ hàn nhiệt, không riêng trị, bổ mà phối hợp cả hai), phối hợp lâm sàng và thực dụng. Vì thế mà sách được lưu truyền rộng rãi, có ảnh hưởng rất to lớn. Sách này được xem là sách mà người học ngành y Trung Quốc cần tìm đọc; sách có giá trị tham khảo cao ở cả hai mặt nghiên cứu và lâm sàng.

NGÔ NGHI LẠC

(Không rõ năm sinh năm mất )

Ngô Nghi Lạc, tự Tuân Trình, người Chiết Giang, Hải Diêm, là danh y đời Thanh, niêu hiệu Càn Long (1789-1795). Tổ tiên của ông để lại rất nhiều sách, trong đó có nhiều sách quí về y dược Thuở nhỏ ông học cử nghiệp, xem thêm sách y; về sau quyết chí nghiên cứu y học để cứu đời. Để tăng tiến học thức, ông du lịch các xứ Sở, Việt (Trung Quốc, Quảng Đông), Yên, Triệu, lưu cư năm năm ở Tứ Minh (nay là Ninh Ba), vào Thiên Nhất Các (lầu tàng thư của họ Phạm) ra sức đọc sách y, học nghiệp của ông thêm tinh thâm, đến niên hiệu Càn Long năm thứ 22 (1757) hành y 40 năm, vang danh một vùng. Ông nghiên cứu đặc biệt môn bản thảo học, viết bộ sách ‘Bản Thảo Tùng Tân’ 18 quyển và các sách ‘Thành Phương Thiết Dụng’, ‘Thương Hàn Phân Kinh'l, ,,Nữ Khoa Nghi Kim’, ‘Tứ Chẩn Tu Tường’, Nhất Nguyên Tất Triệt’. Về sau, năm loại sách này được gọi chung là ‘Ngô Thị Y Học Thuật Ngũ Chủng’. Trong số sách này, hai bộ ‘Bản Thảo Tùng Tân’ và ‘Thành Phương Thiết Dụng’ có ảnh hưởng tương đối lớn  hơn. Sách ‘Bản Thảo Tùng Tân’, ra đời vào tháng ba năm 1757, là ông khảo đính sách ‘Bản Thảo Bị Yếu' của Uông Ngang, tăng bổ mà soạn ra, ghi chép 721 loại dược thảo, nhiều hơn số dược thảo trong ‘Bản Thảo Bị Yếu' hai phần năm; Đông trùng, Hạ thảo, Thái tử sâm... các thứ đều đủ và được ghi chép rõ ràng. Do cách chú giải mới mẻ về dược tính, gồm giản đơn và phức tạp thích hợp cho thực dụng, sách luôn được giới y dược hậu thế thích dùng. Sách ‘Thành Phương Thiết Dụng’ ra đời vào năm 1761, là ông tham khảo hai sách ‘Y Phương Khảo’ của Ngô Hạc Cao và 'Y Phương Tập Giải’ của Uông Ngang, tăng bổ mà soạn ra, trọn bộ 12 quyển, ghi chép hơn 1180 phương thuốc. Ông căn cứ trên việc sử dụng khác nhau của phương tễ chia làm 24 bộ môn trị khí, lý huyết, v.v... Trong bài tựa của sách, ông có

nói: Các phương trong sách này đều là những phương thông dụng, nhưng điều quan trọng là lựa phương đúng với bệnh tình mà dùng. Sách được y gia hậu thế hoan nghênh và tìm đọc.

NGÔ SƯ CƠ

(1806 – 1886)

Nguyên có tên là An Nghiệp, tự Thượng Tiên, người Tiền Đường (Nay là Chiết Giang, Hàng Châu), là thầy thuốc giỏi về ngoại khoa đời nhà Thanh. Thuở nhỏ sống ở Giang Tô, Dương Châu. Năm 1834 ông đậu cử nhân, làm quan đến chức Nội các trung thư. Ông không thích công danh, chuyên tâm về thư pháp và học sách y. Năm 1853, gia đình chạy loạn Thái bình đến ở đông bắc Thái Châu (Giang Tô). Vùng đó ven sông, âm thấp, dân ở đó phần nhiều bị bệnh ở đầu, mặt, tim, bụng và da. Đa số không có tiền để chữa thuốc, ai chỉ thứ gì uống thứ nấy. Thấy vậy ông thương hại, nghiên cứu dùng ngoại khoa trị bệnh cho dân. Phương pháp trị của ông đơn giản, dễ làm lại rẻ tiền nên rất được hoan nghênh, có ngày lên đến 300 400 người xin trị. Ông nhận định ‘Nguyên tắc của ngoại khoa là nguyên tắc của nội khoa, chỉ có cách dùng thuốc là không giống thôi. Ông nói: ‘Gặp người không chịu uống thuốc và bệnh không thể uống thuốc thì có thể dùng ngoại khoa’. Ông cho rằng ngoại khoa có thể cùng thực hiện với nội khoa, hỗ trợ cho chỗ thiếu của nội khoa.Vì vậy, ông sáng chế ra mười mấy phép trị ngoại khoa: đắp thuốc, chườm thuốc, xông, ngâm, rửa, bó sáp (lạp liệu), nhỏ mắt, nhét tai, gây hắt hơi. Rút kinh nghiệm  hơn 10  năm nghiên cứu và thực hành, ông viết quyển  ‘Ngoại Trị Y Thuyết’, ấn hành năm 1865, đến năm 1870 tái bản với tên  ‘Lý Dược Biền Văn’. Đây là quyển sách  có nội dung đầy đủ, rõ ràng, có giá trị tham khảo trong ngoại khoa của Trung y. Ông mất năm 1886, hưởng thọ 80 tuổi.

NGU ĐOÀN

(1438 – 1517)

Ngu Đoàn, tự Thiên Dân, người đời Minh, Chiết Giang, Nghĩa ô. Sống ở Hoa Khê, ông tự hiệu là Hoa Khê Hằng Đức lão nhân. Ông con nhà thế y. Tằng thúc tổ (em ông cố) của ông là Ngu Thành Trai sống cùng thời, ở cùng thôn với Chu Đan Khê, chịu ảnh hưởng của Chu, cũng dùng y thuật nổi tiếng ở đời. Về sau, đời đời nối nhau; về y

lý chủ yếu học theo học thuyết của Đan Khê. Ngu Đoàn tuổi nhỏ thông minh, học khoa cử, giỏi làm thi viết văn. Sau vì mẹ bệnh, ông chịu khó học y. Trong 10 năm, đọc khắp sách vở, lại được ông, cha dùng lời truyền dạy nên tinh thông y lí, xem mạch người nói sống chết không lần nào sai, lại thêm khi trị bệnh cho ngươi, không kể thù lao nhiều ít, cho nên y đạo truyền xa. Tuy tuổi già nhung ông vẫn không nghỉ, miệt mài trước thuật. Lúc 77 tuổi, niên hiệu Chính Đức năm thứ 10 (1515) viết xong quyển ‘Y Học Chính Truyền’ (cũng có tên ‘Y Học Chính Tông’). Ở đầu sách, liệt kê 50 điều y học ‘hoặc vấn’ giải rõ ý nghĩ khôn cùng của các bậc tiên triết, rồi mới trước thuật phân biệt bệnh chúng lâm sàng các khoa, lấy chứng phân môn loại, trước luận chứng, kế luận mạch, sau luận phương thủy. Khi luận thuật, lấy học thuyết Đan Khê làm gốc; tổng luận các bệnh ắt lấy yếu chỉ ở ‘Nội kinh’ làm giềng mối, phép xem mạch theo ‘Mạch Kinh’ của Vuông Thúc Hòa, thương hàn theo Trương Trọng Cảnh, trị nội thương theo Lý Đông Viên, trị trẻ con theo Tiền Ất, tham khảo học thuyết của các y gia, cộng với lời gia truyền và kinh nghiệm cá nhân. Trong sách, đối với bùa chú, đồng bóng và thuyết vận khí, đều có lời phê phán. Ngoài ra, ông còn biên soạn ‘Phương Mạch Phát Mông’, ‘Thương Sinh Tư Mệnh’, ‘Chứng Trị Chân Thuyên’, ‘Bách Tự Ngâm’, ‘Bán Trai Cảo’, đáng tiếc là hiện nay một số sách đã thất truyền!

Ông giỏi ở suy tư theo ý riêng mình, bạo dạn có sáng kiến, đối với thuyết chia hai quả thận ‘tả là thận, hữu là mệnh môn’ của ‘Nạn kinh’, dám đưa ra nghị luận khác. Ông nhận xét rằng hai thận ‘hình giống nhau, sắc cũng không khác’, đem chia là hai vật, thật là vô căn cứ vì vậy, đưa ra thuyết ‘gọi chung hai thận và mệnh môn. Còn như vấn đề thận thủy, thận hỏa, cũng không nghĩ là tả là âm, hữu là dưới mà là thận tuy là thủy tạng, mà có tướng hỏa ở trong ấy, từ đó thuyết minh quan hệ thủy hỏa trong thận. Ngoài ra, Ngu Đoàn còn sáng chế việc dùng khí cụ rửa ruột để trị bệnh táo bón. Theo ông tường thuật, sau khi bị bệnh đậu mùa, đương đại tiện bị táo bón lâu đến 25 ngày. Hậu môn và ruột già đau nhức nhiều, dùng nhiều phương pháp trị liệu đều không kiến hiệu. Ông bèn dùng ống trúc nhỏ thổi dầu xổ vào hậu môn; nửa giờ sau, bệnh nhân cảm thấy dầu vào trong ruột giống như con giun bò, một lúc sau xổ ra một hai thăng phân đen, mệt mỏi ngủ, rồi yên. Đây là phép dùng khí cụ bơm dầu vào ruột trị táo bón được sử dụng tương đối sớm nhất trong y học Trung Quốc. Ông cũng có nghiên cứu phép dưỡng sinh (dưỡng sinh đạo). Một lần, Hàn Phương  Bá đến xin xem mạch trị bệnh; còn giờ rỗi, Phương Bá có hỏi ông về phép dương sinh phòng bệnh. Ông đọc yếu quyết 12 chữ như sau: ‘tiết thị dục, giới tính khí, thận ngôn ngữ, cẩn phục thực’ (giảm lòng ham muốn, giữ gìn tính tình, nói năng thận trọng, ăn uống điều độ). Họ Hàn lấy làm thán phục.

Đọc trong. ‘Kim Hoa phủ chí’ (địa phương chí của phủ Kim Hoa), thấy chép: Nhân vật nổi tiếng về ngành y ở Nghĩa ô, không thiếu gì người nối theo sau Đan Khê, nhưng chỉ có Ngu Đoàn là trội hơn tất cả.

Ông mất năm 1517, hưởng thọ 79 tuổi.

NGUY DIỆC LÂM

(1277  - 1347)

Nguy Diệc Lâm, tự Đạt Trai, người Giang Tây, Nam Phong, là y học gia trứ danh đời Nguyên, cũng là một nhân vật đại biểu cho khoa cốt thương (gãy xương, trật xương) của Trung Quốc xưa. Ông là con ,nhà năm đời theo nghiệp y, được hun đúc y học từ thuở nhỏ, chẳng những đã kế thừa kinh nghiệm y học của cha ông mà còn theo học khoa ghẻ loét với người cùng châu là Cân Trúc Giang Đông Sơn, khoa yết hầu và răng với Lâm Xuyên Phạm Thúc Thanh, đồng thời nghiên cứu rộng khắp cổ phương (đơn thuốc xưa) và kinh nghiệm trị liệu của các danh y đương thời, sau đó thành một y gia có tri thức y học sâu rộng phi thường, tinh thông cả các khoa. Năm Thiên lịch nguyên niên (1328), họ Nguy làm Giáo thụ y học ở châu Nam Phong, tiếp đó lại làm chúc Phó đề lĩnh quan ợ ông có cảm nghĩ rằng phong thuật (phương pháp ra đơn thuốc trị bệnh) do cha ông truyền lại là không dễ và kinh nghiệm tâm đắc của bản thân không nên giữ kín cho mình, từ năm đó bắt đầu chiếu theo danh mục 13 khoa do thái y viện của Nguyên triều ban bố, đem kinh nghiệm về phương tễ của y phương xưa và của gia truyền năm đời đã tích lũy, phân môn loại chỉnh lý, trải một thời gian mười năm đến niên hiệu Chí Nguyên năm thứ ba (1337) soạn biên ra một quyển ‘Thế Y Đắc Hiệu Phương’. Ty ‘Quan y đề cử’ ở Giang Tây gửi sách đến ‘Thái y viện’ xin thẩm duyệt. Đến niên hiệu Chí Chính năm thứ năm (1345), sách được ấn hành.

Thế Y Đắc Hiệu Phương’ gồm có 19 quyển là một bộ sách y tổng hợp tương đối có hệ thống. Cống hiến trọng yếu của sách là làm sáng tỏ khoa ‘Chính Cốt Kiêm Kim Thuốc’ (sửa lưng và kim vàng?) ghi chép rất nhiều thủ thuật trị liệu vết thương (thương khoa) và phương tễ (thuốc) kinh nghiệm, đặc biệt là đối với xương sống (lưng) bị thương, lần thứ nhất ứng dụng ‘phép treo lên đưa về vị trí cũ' , thành công. Đây là một động tác được sáng chế trong lịch sử thương khoa.

Ngoài ra, trong sách còn ghi thuật phép gây mê (ma túy pháp), Nguy Diệc Lâm chủ trương, trước khi đưa xương gãy hoặc sai khớp trở về vị trí, phải cho uống thuốc mê để không biết đau, dễ thực hành thủ thuật chỉnh xương. ứng dụng phép gây mê ở Trung Quốc là sự việc có lịch sử lâu dài. Khá tiếc là phần nhiều phương thuốc cụ thể đã thất truyền. Thời xưa, sách vở ghi chép ở vài quốc gia khác lẻ tẻ cũng tùng có sử dụng thuốc ma túy. Ở Nhật Bản, năm 1805, thầy thuốc trứ danh về ngoại khoa Hoa Cương Thanh Châu đã sử dụng ‘man đà la’ (tên thảo mộc?) làm thuốc ma túy giảm đau, đó là một loại giai thoại và một tiên lệ của thế giới ma túy sử. Trên thực tế, Nguy Diệc Lâm sử dụng chất thuốc ma túy còn trước hơn nhiều ngoài man đà la còn có Xuyên ô, Thảo ô, Mộc miết tử, vả lại thời điểm cũng trước cả 450 năm. Có thể nói sự ghi chép tên Nguy Diệc Lâm về ma dược ' (thuốc mê) đã được thế giới biết là ‘Văn hiến về ma dược sớm nhất’. Ông mất năm 1347, hưởng thọ 70 tuổi.

NGỤY CHI TÚ

(1722 – 1772)

Ngụy Chi Tú tự Ngọc Hoàng, hiệu Liễu Châu, người Tiền Đường (nay là Chiết Giang, Hàng Châu), là nhà y học trứ danh đời Thanh. Ông là con nhà thế y, nhưng tuổi nhỏ đã mồ côi cha mẹ, cảnh nhà nghèo khó, không có tiền đi học, phải nhờ hai tay lao động sống qua ngày. Sau đó ông đến làm công tại một tiệm cầm đồ gần 20 năm. Ông ham đọc sách, thiên tư thông đĩnh. Tài sản  cha để lại là sách, phần lớn  là sách thuốc. Ông làm việc ban ngày ở tiệm cầm đồ, tối lại chong đèn đọc sách. Để tránh làm nhiều người khác nghỉ ngơi, ông để đèn trong màn, ngồi trên giường mà đọc đến nửa đêm. Ông bền chí học trong hoàn cảnh khó khăn như thế, lâu ngày thông thuộc nhiều sách. Ngoài việc tinh thông y lí còn giỏi thi văn, có tập thơ ‘Lĩnh Vân Tập’ được người đời truyền tụng. Khoảng 40 tuổi, ông xin nghỉ việc, chuyển qua nghề thầy thuốc, đọc thêm sách của các y gia. Ông đặc biệt tán thưởng sách ‘Danh Y Loại Án’ của Giang Quán đời Minh, chỉnh lý sách này, gia thêm lời biện luận và tái bản. Ông lại cho rằng sách cũng chưa hoàn bị, cho nên chiếu theo thể lệ của họ Giang, Ông sưu tập các trị án của y gia đời gần đây đọc ghi chép trong các địa chí, văn tập, phân loại biên soạn thành bộ ‘Tục Danh Y Loại Án’ gồm 60 quyển phần lớn  nội dung là y án từ đời Minh về sau, đặc biệt là các nghiệm án về bệnh ôn nhiệt, bệnh truyền nhiễm cấp tính và thành quả mới của sự nghiên cứu; phần nào từ đời Minh về trước mà họ Giang ghi chép sót cũng đức ông bổ sung. Sách ‘Tứ Khố Toàn Thư Đồ Yếu' phê bình sách này như sau: ‘Sưu tập rộng khắp, biến chứng  gồm đủ, cùng với sách của Giang Quán cống hiến đầy đủ tư liệu tham khảo’, ‘Lời án ngữ phụ lục lại có nhiều biện bác

mới’. Vì vậy, sách ấn hành được hậu thế xem trọng, được lưu truyền mạnh cũng như sách của Giang Quán. Ông chỉ dùng có ba năm mà hoàn thành được 60 quyển của bộ sách lớn . Ông làm việc quá sức nên sau khi viết xong sách ông phát bệnh và không khỏi được. Sau khi ông mất, bạn bè như bọn ông Hồ Thương Lai táng ông ở núi Thanh Long, Tây Hồ, cắm bia đề ‘Tiền Đường thi nhân Ngụy Liễu Châu chi mộ’. Mỗi năm đến các tiết Xuân, Thu, bè bạn hẹn nhau cùng đến tế mộ ông. Ông mất năm 1772, hưởng thọ 50 tuổi.

PHÍ BÁ HÙNG

(1800 1878)

Phí Bá Hùng, tự Tấn Khanh, người Giang Tô, Võ Tiến, nhà ở Mạnh Hà, là y gia nổi tiếng nhất trong số danh y ở Giang Nam, khoảng niên hiệu Đồng Trị, đời Thanh. Ông là con nhà thế y, đến ông là đời thứ bảy. Thuở nhỏ ông học Nho; thiếu thời nổi tiếng văn chương, là cống sinh niên hiệu Đạo Quang (1821-1850). Sau ông bỏ Nho theo y, chuyên tâm trí chỉ học các sách ‘Linh Khu, ‘Tố Vấn’ và sách của Trọng Cảnh và của các danh y sau Trọng Cảnh. Khoảng niên hiệu Đồng Trị (1851-1874) danh vang đất Giang Nam, xa gần rất đông nguội đến xin chẩn mạch, người xin học nối gót nhau mà đến khiến cho vùng ông trở nên phồn thịnh. Triều đình cũng nghe tiếng ông, trước sau hai lần triệu ông vào cung chẩn mạch. Lần thứ nhất, trị bệnh ung thư phổi cho Thái hậu Đạo Quang. Sau khi trị khỏi Vua ban cho một tấm biển khen, đề ‘Thị hoạt quốc thử' (Tay cứu sống người của nước nhà). Lần thứ nhì trị Hoàng đế Đạo Quang khỏi bệnh mất tiếng, Vua ban một bức liễn, đề ‘Trước thủ thành xuân, vạn gia sinh Phật; Bà tâm tế thế, nhất lộ phúc tinh’ (Ra tay như đem mùa xuân đến, muôn nhà sinh Phật; Cứu đời như Phật Quan âm, một đường hạnh phúc). Khi luận y, ông chủ trương ‘hòa hoãn’, ‘bình đạm’. Vì thế ông ra đơn dùng thuốc không có xu hướng kỳ lạ, hết sức tránh thiên tạp, tự chế rất nhiều tễ thuốc tính hoãn, bình hòa. Ông lại nhận xét rằng từ Trường Trọng Cảnh về sau, các y gia khác ai có chuyên trường nấy, cũng như ai cũng có chỗ thiên chấp riêng. ‘Cầu kỳ thuần túy dĩ tinh, bất thất hòa hoãn chi ý giả, thiên dư niên lai, bất quá sổ nhân’ (Muốn tinh phải giữ cho thuần túy mà không mất cái ý ‘hoà hoãn’, trên nghìn năm nay, chỉ ít người được như thế); ngành y học gần đây là ‘vu tạp dĩ cục’ (bừa bãi tột độ). Để ngành y học trở về nếp thuần chính, ông dốc tâm huyết mấy mươi năm viết nên bộ ' Y Thuần’ 24 quyển, phân ra các môn mạch, chứng , trị lý, y. Sách in chưa được phân nửa thì gặp chiến loạn cháy tiêu hết. Ông cũng tay không bỏ quê chạy nạn 'đến sống ở  Dương Châu. Biết danh ông, nhà quyền quí đến xin chẩn mạch đầy nhà. Ông tự nói: ‘Y thuần’ là quyển sách tâm huyết cả đời mình, muốn khắc bản ấn hành lại để nói lên đường lối hòa hoãn trong luận trị mà nguyên cảo và phó bản của tủ sách gia đình đều bị lửa thiêu sạch......?’ Về sau, chân trái của ông lại bại liệt, suốt ngày nằm ngồi trong nhà, bèn cố nhớ nội dung của ‘Y Thuần’ lấy bút chép ra, nhưng chỉ được vài phần mười của nguyên bản, vì thế mà đổi tên sách là ‘Y Thuần Thặng Nghĩa’, khắc bản ấn hành vào niên hiệu Đồng Trị năm thứ 2 (1863). Tuy không phải trọn bộ, cũng thấy được một phần của sách. Sách ghi ba phần lớn  là sát mạch, biện chứng, thi trị. Quyển thủ trực luận phép mạch, kế luận bệnh chứng, rồi tự chế phương, sau phụ lục thành phương. Tác giả trị bệnh giảng cứu thực hiệu, khéo về mặt biến thông hóa tài cổ phương, sáng chế tân phương, đối với bệnh mãn tính, càng có xiển thuật sâu sắc. Ngoài ra, ông còn có viết các sách ‘Y Phương Luận’, ‘Quái Tật Kỳ Phùng’, ‘Phí Phê Y Học Tâm Ngộ’ . Ông chẳng những tinh thông y thuật, lại còn viết hay vẽ giỏi, dụng công nhiều về thi văn, thích uống rượu. Tại lễ mừng thọ 78 tuổi, thân hữu đầy nhà, ông uống một hơi mấy chục ly, sau nâng ly nói với bè bạn: ‘Thạnh hội nan phùng, thu phong dị thệ, hành tương dữ chư quân trang biệt’ (Tiệc vui khó có, gió thu dễ dứt, sẽ vĩnh biệt với các bạn). Cả nhà đều kinh sợ. Quả nhiên, năm ấy ngày 16 tháng 7, ông tắm rửa, đội mũ, mỉm cười rồi mất. Con ông là Phí Ứng Lan, cháu nội là Phí Thằng Phủ, Phí Vinh Tổ, Phí Thiệu Tổ nối nghiệp ông.

PHÓ THANH CHỦ

(1607 - 1684)

Phó Sơn, người Sơn Tây, Dương Khúc (nay là Thái Nguyên), lúc đầu có hiệu là Thanh Trúc, sau đổi là Thanh Chủ, hiệu Tường Lư. Sau khi nhà Minh mất, ông từ bỏ công danh, cải đổi tên tuổi và là một y gia phó cuối đời Minh đầu đời Thanh. Ông là con nhà trí thức; ông nội là Tiến sĩ, cha là Cống sinh. Từ nhỏ ông thông minh hiếu học, kinh sử bách gia, không có sách nào không đọc, 14 tuổi thi Tú tài đỗ hạng nhất, có tiếng là ‘thần đồng'. Tuổi thanh niên theo học với Đốc học Sơn Tây là Viên Kế Hàm, được thầy mến chuộng. Niên hiệu Sùng Trinh, năm thứ 9 (1636), thầy Viên bị đảng  hoạn quan Tuần án Trương Tôn Chấn vu cáo bắt giam vào ngục, quan viên và Tú tài bị liên lụy có hơn 100 người. Phó Sơn lấy làm bất bình, bèn bán gia sản, liên hợp với học giới Sơn Tây, không nệ đường xa nghìn dặm đến Kinh dâng cáo trạng kêu oan, kết quả án oan được giải, thầy Viên được tha, Trương Tôn Chấn bị trừng phạt. Từ đó, ông nổi danh thiên hạ vì ‘Kiến nghĩa dũng vi’ (thấy việc nghĩa thì mạnh dạn làm).

Năm 1644, triều Minh bị lật đổ, người Mãn Thanh làm chủ Trung Nguyên. Ông tức giận và đau lòng . Ông xuất gia làm đạo sĩ, đến ẩn cư ở thôn Thổ Đường (ở tây bắc Dương Khúc, tỉnh Sơn Tây), truyền đạo và làm thầy thuốc, tích cực hoạt động bí mật phản Thanh. Khi nhà Thanh mất, Viên Kế Hàm, đang chú c Vũ xương đạo, cát cứ Cửu Giang vũ trang kháng Thanh, không may bại binh, bị bắt giết. Ông nghe tin đau khóc không thôi. Năm 1654, ông bị liên lụy trong vụ án ‘Tống Khiêm mưu phản’, bị bắt. Ông tuyệt thực chín ngày, không khuất phục. Sau nhờ các giới nhân sĩ vận động ông được thả ra. Sau đó, triều Thanh đã củng cố dần nền thống trị, ông thấy không còn hy vọng phản kháng, bèn ‘trước hoàng quan, ý chu y’ (đội mũ vàng, mặc áo đỏ), ‘tiêu nhiên vật ngoại’ (thảnh thơi lánh đời); ngoài ra việc ở ẩn noi theo thất (Sủng hồng kham), thôn Thổ Đường, ngâm thơi vẽ cảnh, phê bình chú thích Kinh, Sử, Tử, Tập, nghiên cứu y học, ông còn tìm du lịch ngoài ải, Trường An, Phú Bình, Lạc Dương, Kim Lăng các nơi, hành y hết thuốc, sưu tầm các phương thuốc hay trong dân gian.

Niên hiệu Khang Hy, năm thứ 17 (1678), chính phủ Thanh hạ chiếu mời ông ứng thí Bác học hồng từ. Lúc ấy, ông đã 71 tuổi. Ông lấy cớ ‘bệnh cực đãi tử’ (bệnh nhiều chờ chết) cự tuyệt đi thi. Quan lại địa phương ép ông bằng cách dùng kiệu đưa ông lên đường; trên đường  đi, ông dùng dùi đâm hai bắp vế ra máu. Đến kinh thành, ông nằm giường không dậy, thà chết chứ không chịu vào kinh thành. Về sau vua Khang Hy phong tặng ông chức ‘Nội Các Trung Thư Xá Nhân ' để tỏ lòng  ưu ái, nhung ông về nhà vẫn tự xưng ‘dân’, có ai gọi ‘xá nhân’, ông đều không trả lời. Ông học thức uyên bác, nhiều tài nghệ; ngoài tinh thông y thuật ra, ông còn giỏi cả thi, văn, thư, họa. Y thuật của ông càng tinh thông, nhất là lúc tuổi già người ta đến xin trị bệnh rất đông. Người đời đều biết chữ của Thanh Chủ đẹp nhưng đâu biết rằng chữ của ông không bằng thi, thi không bằng họa, họa không bằng y mà y lại không băng người. Đó là đánh giá nhân cách của ông rất cao và cũng phản ảnh được sự thành công của ông về nhiều mặt.

Ông cũng có sách y truyền lại, đó là sách ‘Phó Thanh Chủ Nữ Khoa’. Sách này chuyên về phụ sản, giá trị lâm sàng rất cao, lưu truyền rộng, ảnh hưởng sâu. Trong sách ghi chép nhiều phương thuốc của ông như Sinh Hóa Thang, Hoàn Đái Thang, Thanh Kinh Thang, Cố Bản Chỉ Băng Thang… đến nay vẫn được ứng dụng. Ông mất năm 1684, hưởng thọ 77 tuổi. Lúc ông qua đời, từ bốn phương người đến truy điệu.

PHÙ ÔNG

(Đầu thế kỷ I)

Năm đầu đời Đông Hán, có một ông già ở ẩn gần  sông Phù Thủy (cũng có tên Phù

giang hoặc Nội thủy, phát nguyên ở tỉnh Tứ Xuyên). Ông thả câu ở sông. Vì ông không chịu nói tên họ của mình nên người gọi ông là ‘Phù ông’ (ông lão ở sông Phù). Ông lão này là một nhà y học tinh thông khoa ‘châm’ (dùng kim trị bệnh).

Phù ông là một thầy thuốc nhân dân sống trong quần chúng. Ông hết lòng đi khắp nơi để trị bệnh cho nhân dân, chỉ cần nghe đâu có ngươi bệnh là đi đến ngay để chẩn trị, không phân biệt sang hèn, không đòi thù lao. Sách ‘Hậu Hán Thư chép về ông nói là ‘Khất thực nhân gian’ (ăn mày thiên hạ).

Y thuật của Phù ông không những cao minh, trình độ lý luận của ông về mạch học và châm cứu học lại rất cao siêu. Sách ông viết có quyển ‘Châm Kinh’ và ‘Chẩn Mạch Pháp’. Tiếc rằng hai quyển sách này đã thất truyền. Phù Ông có truyền dạy cho đệ tử Trình Cao. Trình Cao truyền nghề cho đệ tử Quách Ngọc. Cả hai đều là nhà châm cứu học trứ danh của thời  đó.

PHƯƠNG HỮU CHẤP

(Không rõ năm sinh năm mất )

Phương Hữu Chấp, tự Trung Hạnh (có nơi viết Trọng Hạnh), biệt hiệu Cửu Long sơn nhân, người Thiệp Huyện (nay là An Huy, Thiệp Huyện) là danh y đời Minh nghiên cứu ‘Thương hàn luận’ của Trương Trọng Cảnh. Ông là người đầu tiên đề xướng ra thuyết đính chính quyển sách này. Lúc nhỏ cơ thể ông hư nhược (gầy yếu), người nhà cũng bị bệnh tật giết hại. Ông có hai lần vợ đều bị chết, năm con cái lần lượt chết yểu vì bệnh. Sau đó, bản thân ông cũng bệnh rất nặng. Ông xót thương người thân chết vì bọn lang băm bất tài, bực tức quyết học y, trải mấy mươi năm nghiên cứu khó nhọc, sau đó tinh thông y lí, thành một y gia tự học tài năng. Ông rất tôn sùng học thuyết của Trương Trọng Cảnh, có kiến giải độc đáo đối với sách ‘Thương hàn luận’, trước tiên đề xuất quan điểm giảm sai của ‘thương hàn’. Ông nhận xét rằng sách ‘Thương hàn luận’ ra đời đã quá lâu, nay thời thế đã khác, hơn nữa con người dở kém, cho nên học thuyết của Trọng Cảnh đã sớm thất truyền. Khi Vương Thúc Hòa biên soạn lại, nội dung sách đã có dời đổi, đến khi Thành Vô Kỷ đời Kim chú thích quyển sách, lại

có rất nhiều rối sót. Trong giới y gia, có người cho rằng sách này không còn đầy đủ nên bỏ không học, có người thì cứ theo chỗ sai lầm của các nhà y làm mất cái tinh mật của sách. Vì vậy, ông chủ trương: nếu muốn lý giải toàn diện nội dung của ‘Thương hàn luận’ ắt phải ‘có cái tâm như tâm của Trọng Cảnh, có cái chí như chí của Trong Cảnh để tìm hiểu sách’, thấy lại được diện mục vốn có (bản lai diện mục) của nó. Ông bèn dùng hết sức trong hơn 20 năm, tìm tòi đầu mối, phân tách từng ngành thớ, dùng phương pháp chọn lọc, cải chính rết nhiều điểm, trình bày lại, đồng thời phát huy biện luận về ‘Vệ trúng phong’, ‘Doanh thương hàn’, ‘Doanh vệ câu trúng

thương phong hàn’, soạn thành 8 quyển ‘Thương Hàn Luận Điều Biện’. Lúc ấy ông đã hơn 70 tuổi. Ông viết sách ‘Thương Hàn Luận Điều Biện’, đề xướng thuyết ‘giảm sai’ (thác giản ?), đã khơi lên phản ứng cực lớn trong giới y gia hậu thế, có người tán thành, có người phản đối, có người chiết trung, như Dụ Xương ở Giang Tây, sau khi xem sách này, cả tiếng tán thưởng, cho rằng trong số y gia các đời nghiên cứu ‘Thương hàn luận’, duy có họ Phương ‘hiểu được tôn chỉ của sách, hiểu biết hơn người xưa, và viết một thương ‘Thương Hàn Thượng Luận Thiên’ phát huy thêm quan điểm của Hữu Chấp. Từ đó, phong trào đề xướng ‘Thương Hàn Luận Thác Giản’ trỗi lên, người hưởng ứng cũng đông, hình thành hẳn một học phái. Bức màn đầu của cuộc tranh luận giữa các phái hệ trong nội bộ học phái thương hàn đã mở ra, đã khách quan khơi động việc nghiên cứu sách ‘Thương Hàn Luận’, thúc đẩy sự phát triển của y học Trung Quốc. Phương Hữu Chấp đúng là người mở màn cho cuộc tranh luận này vậy.

SÀO NGUYÊN PHƯƠNG

(Không rõ năm sinh năm mất)

Ông là nhà y học trứ danh đời Tùy. Niên hiệu Đại Nghiệp (605-617) giữ chức thái y bác sĩ. Vì sử sách ghi chép không rõ nên không tìm biết được tịch quánh và sinh thời. Đối với nền y học của Trung Quốc, sự cống hiến lớn nhất của ông làviệc chỉnh lý môn học và nguyên nhân các chứng bệnh.

Theo ghi chép của ‘Tùy Dạng Đế Khai Hà Ký’, ông là một thầy thuốc y thuật rất cao minh, tinh thông về nguyên nhân gây bệnh, bệnh lý, nghiên cứu tinh tế về nguồn gốc của bệnh, nhờ đó mà trì liệu có hiệu quả cao, nổi tiếng đương thời. Đại tổng quản của triều nhà Tùy là Ma Thúc Mưu, người chủ trì đào kênh, mắc bệnh phong nghịch, các khớp xương toàn thân thể đau nhức không ngồi dậy được, hễ ngồi thì đầu choáng váng phát nôn mửa. Tùy Dạng đế ra lệnh cho ông chữa trị. Ông xét đoán là ‘bệnh vào tấu lý, ở tại  vùng ức ngực, phải dùng mỡ dê non thắng chín với cơm, ăn sẽ khỏi’ Ma Thúc Mưu nghe lời, uống chưa hết thuốc mà bệnh đã khỏi.

Sự cống hiến chủ yếu của Sào Nguyên Phương cho nền y học Trung Quốc là ông chủ trì biên tập bộ sách chuyện sớm nhất về bệnh nhân, chứng hậu học mang tên ‘Chư Bệnh Nguyên Hậu Luận’. Sào Nguyên Phương vâng chiếu của triều đình cùng với Thái y Ngô Cảnh Hiền phụ trách tổ chức nhân viên biên tập bộ sách này.

Bộ sách ‘Chư Bệnh Nguyên Hậu Luận’ viết xong quãng niên hiệu Đại Nghiệp thứ 6 nhà Tùy (610), gồm 50 quyển, chia làm 67 môn loại, trình bày hơn 1700 chúng hậu (tình trạng biến hóa của bệnh), đối với bệnh trạng, bệnh lý, bệnh nhân của các loại tật bệnh nội khoa, phụ khoa, nhi khoa, về ngũ quan, v.v... đều có luận thuật tường tận và khoa học. ‘Chư Bệnh Nguyên Hậu Luận’ ra đời, được y học giới các đời xem trọng và khẳng định là có giá trị cao, được xếp vào một trong ‘Y Môn Thất Kinh’, có ảnh hưởng lỏn đến sự phát triển nền y học của hậu thế. Đời Đường, bộ ‘Thiên Kim Phương’ của Tôn Tư Mạc, bộ ‘Ngoại Đài Bí Yếu của Vương Đào, đều dùng khá nhiều nội dung của sách này. Đời Tống, các tiết mục trong bộ ‘Thái Bình Thánh Huệ Phương’ đều có đặt lời luận thuật của sách này ở trước. Bộ ‘Phổ Tế Phương’ của đời Minh, bộ ‘Y Tông Kim Giám’ của đời Thanh cũng chịu ảnh hưởng của sách này. Nhà Tống, nhà Minh, cũng dùng sách này làm sách cho những người học thuốc phải học. Triều Tiên, Nhật Bản các nước cũng xem sách này là kinh điển của lớp đào tạo y học sinh.

Bộ ‘Chư Bệnh Nguyên Hậu Luận’ đặt cơ sở vững chắc cho sự phát triển toàn diện nền Trung y học, là một văn hiến quí  báu của y học sử Trung Quốc.

THÀNH VÔ KỶ

(1063 – 1156)

Ông là người thời Tống, Kim, ở Liêu thành (nay là Liêu  thành Tây, Sơn Đông). Niên hiệu Tĩnh Khang (1126).  Theo y học sử, ông là nguồn thứ nhất chú thích ‘Thương hàn luận’ của Trọng Cảnh trong tác phẩm ‘Chú giải Thương hàn luận’ và ‘Thương hàn minh lý luận’ của mình. Ông con nhà Nho y, học y từ nhỏ, minh mẫn, đọc nhiều, nhớ dai. Ở tuổi thanh niên, ông đã là danh y của Trung nguyên. Khoảng  những năm cuối đời Kim (1146-1148) ông bị người Kim ép rước ông đến Lâm Hoàng (nay là Lâm Tây, Nội Mông) trị bệnh cho gia đinh họ. Có người thấy ông tuổi gần chín mươi ở đất ấy đang chẩn trị cho dân chúng ‘bách vô nhất thất’ (trăm bệnh không sẩy một).

Đối với các sách thuốc cổ điển như ‘Nội Kinh’, ‘Nam Kinh’ ông đều có nghiên cứu sâu xa; riêng đối với ‘Thương hàn luận’ của riêng Trọng Cảnh, ông càng nghiên cứu đến nơi đến chốn.

Bắt đầu năm ba mươi tuổi, ông chuyên chú nghiên cứu học thuyết ‘lục kinh’ căn cứ trên các sách ‘Tố Vấn’, ‘Linh Khư', ‘Nạn Kinh’, tiến hành chú thích toàn diện bộ ‘Thương hàn luận’. Ông đã để ' ra hơn bốn mươi năm để soạn thảo sách ‘Chú giải thương hàn luận’. Rồi để phát huy nguyên ý của riêng Trọng Cảnh, ông viết thêm quyển ‘Thương Hàn Minh Lý Luận’.

Sách ‘Chú Giải Thương Hàn Luận’ là một quyển chú thích ‘Thương hàn luận’ (của Trọng Cảnh) ra đời sớm nhất hiện còn đến ngày nay Sách này trung thụt với nguyên văn của Trọng Cảnh, căn cứ trên thuyết của ‘Nội Kinh’ và ‘Nạn Kinh’; từ điều một, chú thích, lấy ‘Kinh’ giải ‘luận’, lấy ‘luận’ chứng ‘Kinh’, phân tích ‘lục kinh’ và ‘phương luận’ hết sức tường tận, soi sáng cho các nhà chú thích và người đọc đời sau, cho nên được giới y gia đời sau trọng vọng.

Sách ‘Thương Hàn Minh Lý Luận’ chủ yếu từ góc độ của ‘Chứng’ mà tham thảo nội dung của ‘Thương hàn luận, phân tích bệnh tượng và bệnh lý của năm mươi loại bệnh thương hàn, như Phát nhiệt, ố hàn, hàn nhiệt, hư phiền, súc huyết, lao, v.v... Lời luận bao quát: thích nghĩa, bệnh nhân (nguyên nhân), bệnh lý, phân hình, giám biệt và phép tự không giống nhau, v.v... Từ đó có thể thấy Thành Vô Kỷ chẳng những là người đầu tiên chú giải ‘Thương hàn luận’, mà cũng là nhà y học nghiên cứu tinh thâm học thuyết Trọng Cảnh.

Hơn tám trăm năm nay, sách của ông được y gia các đời tôn sùng, ảnh hưởng rất là sâu xa, trở thành sách tham khảo không thể thiếu trong việc nghiên cứu sách ‘Thương hàn luận’ của người học thuốc.

THẨM HỰU BÀNH

(Không rõ năm sinh năm mất )

Thẩm Hựu Bành, tự Nghiêu Phong, người Chiết Giang, Gia Thiện, là y gia đời Thanh.

ông học khoa cử, tính tinh khoáng đạt, hiếu học, giờ rỗi rảnh đọc sách ngâm thơ, lại học thiên văn, thủy lợi, ba lần dự thi ở tỉnh đều không đỗ, bèn bỏ Nho theo học y. Từ năm 30 tuổi, dốc lòng  học y thuật, đọc nhiều sách vở, trải 10 năm học xong, đối với các sách ‘‘Nội Kinh’, ‘Thương Hàn Luận’, nội khoa, phụ khoa, ông có kiến giải độc đáo. Ông trị bệnh giỏi, một vùng Gia Thiện vang danh. Người láng giềng có con bệnh nặng, ông cám cảnh mẹ già nhà nghèo, từ chối không nhận lời người khác rước đi, ở lại điều trị. Người làng đều khen ngợi đức độ của ông. Sách ông biên soạn có ‘Y Kinh Độc’, ‘Nữ Khoa Tập Yếu', ‘Thương Hàn Luận Dốc’, ‘Trị Hao Chứng  Độc’, ‘Trị Tạp Bệnh Độc’, ‘Thị Chân Tâm Biên’, trong số đó sách ‘Nữ Khoa Tập Yếu' có ảnh hưởng lớn  nhất. ‘Nữ Khoa Tập Yếu' là bộ sách gồm 2 quyển, 82 chương, do ông viết lúc tuổi già. Mỗi chương tiết, trước tuyển phép luận thuật của y gia các đời, kế thuật rõ chủ trương học thuật của riêng mình, phần sau có phụ lục y án và phương thuốc. Trọn bộ lập luận tinh dáng, rõ ràng, phương dược không lẫn lộn, có giá trị lâm sàng nhất định. Niên hiệu Đạo Quang năm thứ 30 (1850), Vươâng Sĩ Hùng đem sách ấn hành lại, Trương Sơn Lôi cho rằng bộ sách có chỗ tuyệt diệu là ‘dùng hoài không hết’ nên đem sách chú thích, đồi tên là ‘Thẩm Thị Nữ Khoa Tập Yếu Tiên Chính’ làm cho sách thêm hoàn bị. 'Y Kinh Độc’ là ông chú thích sách ‘Nội kinh’. Ông cho rằng ‘Tố Vấn’, ‘Linh Khu’ không phải cùng một tác giả, chân ngụy trộn lẫn, ắt phải tiến hành chỉnh lý, loại bỏ phần sai, giữ lại phần đúng, mới có thể có được yếu lĩnh của sách. Ông bèn phân biệt chân ngụy, phải trái, đem bộ y kinh qui nạp thành bốn đại loại ‘bình, bệnh, chẩn, trị’, viết nên sách 'Y Kinh Độc’. ‘Bình’ chỉ công năng sinh lý của tạng phủ kinh mạch; ‘bệnh’ chỉ bệnh cơ và tật bệnh; ‘chẩn’ chỉ vọng, văn, vấn, thiết, phương pháp chẩn đoán tật bệnh; ‘trị’ chỉ nguyên tác trị liệu bệnh chứng ; phép phân loại này là phép chú thích ‘Nội kinh’ giản yếu nhất từ xưa cho tới bây giờ, cho nên rất cần thiết cho mấy người mới theo học ngành y. ‘Thương Hàn Luận Độc’ viết xong vào năm thứ 80 niên hiệu Càn Long (1765). Sách này đối với sự nhận thức lâm sàng bệnh chúng thương hàn và sự phân biện chứng  hậu có tác dụng khải phát nhất định, đối với việc học tập ‘Thương Hàn Luận’ có giá trị tham khảo nhất định:

THẨM KIM NGAO

(1717 – 1776)

Thẩm Kim Ngao, tự Thiên Lục, hiệu Cấp Môn, lúc tuổi già hiệu Tôn Sinh lão nhân, người đời Thanh, Tích Sơn (nay là Giang Tô, Vô Tích). Ông học rộng kinh sách xưa. Trước tuổi 40, ông chuyên chú học Nho. Ở tuổi trung niên, ông nổi tiếng là người thông kinh sách. Trong niên hiệu Càn Long (1736-1795), ông đỗ Cử nhân, thi Tiến sĩ mấy lượt không đỗ. Sau 40 tuổi, ông học y với thầy Tôn Khánh Tăng, bạn đồng học của Diệp Thiên Sĩ. Thầy Tôn tinh thông y thuật, giỏi trị bệnh đậu mùa. Ông được thầy Tôn truyền thụ, lại tự mình nỗ lực siêng học nên nổi danh ở đời. Có một bệnh nhân tên Châu Văn Tuấn đau gan, thầy thuốc  cho là bệnh thấp nhiệt trị lầm bằng thuốc táo kiếp (khô nóng), kéo dài hơn 20 ngày làm cho lưỡi cổ họng khô khan, chân răng đều đen, lòng  bụng nóng như nung, da thịt nứt nẻ, ngày đêm không ngủ được, thấy như phải chết. Ông đến xem mạch xong, cho uống thang ‘Bình Can Thanh Hỏa’, họ Châu rất mau khỏi bệnh. Ông dịch nhiều sách, sưu tập học thuyết của người xưa kết hợp với kinh nghiệm nhiều năm của mình, góp ý kiến, tham khảo sách. Sách đã biên soạn gồm có ‘Mạch Tượng Thống Loại’, Chư Mạch Chủ Bệnh Thị’, ‘Tạp Bệnh Nguyên Lưu Tê Chúc’, ‘Thương Hàn Luận Cương Mục’, ‘Phụ Khoa Ngọc Xích’, ‘Aáu Khoa Thích Mê’, ‘Yếu Dược Phân Tễ’ bảy loại. Ông nhận xét rằng ‘sự sống của con người là trọng đại nhất, phải biết giữ mà không nên coi rẻ sinh mệnh con người’; cho nên ông đem bảy loại sách trên biên soạn thành một bộ tùng thư, gọi tên chung là ‘Thẩm Thị Tôn Sinh Thư’ (sách tôn trọng sinh mệnh con người của họ Thẩm), trong đó hai bộ sách trọng yếu là ‘Tạp Bệnh Nguyên Lưu Tê Chúc’ và ‘Phụ Khoa Ngọc Xích’. ‘Tạp bệnh nguyên lưu tê chúc’ bao quát tạng phủ, Kỳ kinh bút mạch, lục dâm, nội thương ngoại cảm, diện bộ, thân hình, tất cả sáu môn, mỗi môn phân ra bao nhiêu bệnh chứng ; dưới mỗi bệnh chứng , viện dẫn lời luận thuyết của cổ nhân, kết hợp với kinh nghiệm bản thân ‘xét nguyên ủy của bệnh chứng , hình trạng của bệnh chứng , khảo phương pháp chẩn trị ‘, đây là một bộ sách về tạp bệnh có ảnh hưởng lớn. ‘Phụ Khoa Ngọc Xích’ luận thuật về các bệnh chứng : đái hạ, nhũ ung (ung thư vú), có không ít kiến giải độc đáo, lối viết đơn giản, rõ ràng, có hệ thống, phương thuốc tuyển chọn thực dụng, là một bộ sách tham khảo có giá trị cho người học ngành y muốn nghiên cứu  phụ khoa. Ông mất năm 1776, hưởng thọ 59 tuổi.

THUẦN VU Ý

( 205 trước CN - ?)

Họ của ông là Thuần Vu, tên Ý, người Lâm Tri (nay là tỉnh Sơn Đông, (Trung Quốc), từng làm quan Thái thương (Trưởng kho) nước Tề, cho nên người đều gọi là Thương công (ông giữ kho). Đầu đời Tây Hán, ông là thầy thuốc nổi tiếng, người đầu tiên xướng ra việc làm y án.

Từ nhỏ, ông ham chuộng nghề y, từng theo Công Tôn Quang học các cổ phương. Sau đó, bái sư Công Thừa Dương Khánh. Dương Khánh đã trên 70 tuổi, cũng là người Lâm Tri, không có con, rất yêu mến Thuần Vu Ý, đem sách thuốc các loại đã cất giữ bao gồm chẩn mạch, bí phương v..v... và toàn bộ kinh nghiệm về chẩn đoán trị liệu, truyền dạy hết cho. Sau ba năm học tập, Thuần Vu Ý tinh thông y thuật, chẩn bệnh người ta, phán đoán được sống chết, trị liệu rất kinh nghiệm. Đời Hán Văn đế năm thứ 4 (trước Công nguyên 176), vì ông không chịu xem bệnh cho một quí tộc, bị nhà quyền quí ấy vu tội giam vào ngục, giải đi Trường An. Ông có năm đứa con gái đau buồn tức giận đến cực độ vì việc này. Người con út là Đề Oanh đi theo cha, đồng thời dâng thư lên vua Hán hiến thân làm cung nữ để chuộc tội cha già. Hán Văn đế rất cảm động xuống lệnh tha Thuần Vu Y và đòi vào triều hỏi minh bạch quá trình học y, trị những bệnh nào, hiệu quả ra sao. Ông trả lời rành mạch từng câu hỏi, đồng thời giới thiệu từng chi tiết 25 ‘chẩn tịch’ (tên xưa gọi là y án) của mình, được vua rất khen ngợi. Nội dung câu chuyện này, về sau Tư Mã Thiên có ghi chép rõ ràng trong quyển Sử Ký. Sổ ‘chẩn tịch’ (y án) này ghi chép lại: danh tính của người bệnh, chức nghiệp, địa chỉ, bệnh lý, biện chứng, quá trình trị liệu và bệnh khỏi v.v... Nội dung thể lệ của sổ ‘chẩn tịch’ thực là một sáng tạo về y án cho đời sau vậy.

Xem số y án của ông có thể thấy được, ở mặt chẩn đoán, ông và Biển Thước giống nhau, rất xem nặng ‘vọng sắc’ (xem sắc mặt người bệnh) và ‘thiết mạch’ (bắt mạch). Trong 25 trường hợp có 10 trường hợp căn cứ vào việc xem mạch mà phán đoán sống chết. Đối với một số nguyên nhân tật bệnh, ông có nhận thức tương đối khá chính xác, như: bệnh sâu răng, ông cho là vì ‘ăn rồi không súc miệng’ mà sinh ra. Khi trị bệnh, đã dùng thuốc thang, thuốc hoàn, thuốc tán, thuốc ngậm súc, thuốc rượu, v..v... Lại có các phương pháp châm, cứu, đắp lạnh....

Điểm đáng quí trọng của  ông là thái độ khoa học ‘thực sự cầu thị’ của ông trong các y án. Ông ghi chép trung thực các kết quả trị liệu, chẳng những ghi thuật những bệnh thành công mà cũng ghi thuật những bệnh thất bại (trong 25 y án, thành công: 15, thất bại: 10). Hán Văn đế hỏi Thuần Vu Ý rằng: ‘Bệnh nhân đều có thể trị khỏi hết hay không? Ông thành thực trả lời: ‘Cũng có bệnh không khỏi, ý tôi không thể biết trị hết các bệnh’. Thái độ khoa học nghiêm túc cẩn trọng của ông đến ngày nay vẫn đáng cho người ta noi gương.

TIỀN ẤT

( 1032 – 1113)

Ông có tên tự là Trọng Dụng, quê quán ông cha ở Tiền Đường, Chiết Giang. Đời ông nội dời về phía Bắc, định cư ở Quân Châu, Sơn Đông (nay là Đông Bình, Sơn Đông). Ông là tác giả quyển sách ‘Tiểu Nhi Dược Chúng Trực Quyết’ được coi là sớm nhất (hiện vẫn còn lưu giữ) về nhi khoa của Trung Quốc.

Cha của ông là Tiền Dĩnh, giỏi y thuật, nhưng ham uống rượu rong chơi. Năm ông lên ba, cha ông đi du lãm ở Đông Hải, rồi không trở về. Không lâu sau, mẹ ông cũng qua đời. Người cô thương tình, nuôi làm con nuôi. Người dượng họ Lã cũng là thầy thuốc. Ông vừa lớn lên vừa học chữ vừa theo ngươi dượng học thuốc. Khi ông đến tuổi thành niên, cô kể lại chuyện gia đình; ông nghe xong vô cùng đau buồn, xin đi tìm cha. Sau thời gian mấy năm trời, đi lại tám chín lần, rất cuộc tìm được cha, rước về. Khi ấy, ông đã hơn 30 tuổi rồi. Ông học thuốc mười phần khắc khổ. Ngoài việc nghiên cứu đọc kỹ ‘Nội Kinh’, ‘Thương Hàn Luận’, ‘Thần Nông Bản Thảo Kinh’ các sách ra, ông cố ý sưu tập các tư liệu xưa nay về bệnh trẻ con, xem đi xem lại, gia công nghiên cứu, trong đó có quyển sách chuyên nhi khoa. ‘Lô Tín Kinh’ (lô tín: xương ở đỉnh đầu trẻ con sơ sinh chưa khép kín lại) (nay đã thất truyền), ông rất chú ý. Từ xưa khoa nhi được gọi là ‘á khoa’ (á: câm, vì trẻ con không biết nói); người thầy thuốc chuyên nghiệp phấn nhiều đều cho trị bệnh trẻ con là khó nhất. Nhưng ông, vẫn biết khó mà không lùi bước, quyết tâm làm một thầy thuốc khoa nhi. Ông tìm học thành quả của người khác, nghiệm xem cùng khắp, thông suốt xưa nay, không câu nệ phép trị bệnh xưa, trải gần 40 năm nghiên cứu khắc khổ và lâm sàng nghiệm chứng, chung cuộc thành một chuyên gia xuất sắc về nhi khoa.

Niên hiệu Nguyên Phong đời Tống Thần Tông (l068-1085), Tiền Ất đến Biện Lương (phủ Khai Phong) hành nghề, tiếng khen dần dần vang khắp kinh thành. Vì có công trị lành bệnh của con cái vua Thần Tông, ông được phong làm ‘Hàn Lâm Y Học Sĩ’, sau đó thăng lên ‘Thái y thừa’. Tiếng tăm của ông càng ngày càng lớn, hoàng thân quí tộc đều thỉnh mời ông xem mạch cho con cái. Con người ông là như thế, dùng y thuật cao siêu ‘chuyên nhất vi nghiệp, thùy tứ thập niên’ (chuyên chỉ một nghề, suốt 40 năm), trị lành bệnh cho rất nhiều trẻ nhỏ.

Lúc cuối đời, nhân vì mắc bệnh tê càng ngày càng nặng, phía bên trái thân thể đã liệt bèn từ quan về quê. Tuy chân tay co quắp, đau nhức, ngồi nằm không dậy nổi, ông vẫn xem sách vở, sách thuốc không biết mệt. Các bệnh nhân xa gần không dứt đến xin điều trị, ông đều tiếp đãi nhiệt tình, chẩn mạch ra toa.

Quyển ‘Tiểu Nhi Dược Chúng Trục Quyết’ của ông là thành tựu của sự kế thừa quyển ‘Lô Tín Kinh’, một quyển chuyên khoa khoa nhi của đời xưa, dựa trên ‘Nội Kinh’  và học thuyết của các y gia, kết hợp với kinh nghiệm trị liệu ở khoa nhi của ông trong 40 năm mà soạn ra. Sách được học trò ông là Diêm Hiếu Trung chỉnh lý và đính chính biên tập, vào niên hiệu Tống Tuyên Hòa năm đầu (1119), chính thức ra đời. Đọc sách này có thể thấy được rằng, đối với các mặt sinh lý, bệnh lý của trẻ con, biện chứng luận trị và viết đơn bốc thuốc, ông đều có nhiều sáng kiến. Sách ‘Tiểu Nhi Dược Chứng Trực Quyết’ luôn luôn được y gia các đời xem trọng, được liệt vào loại sách nghiên cứu nhi khoa phải đọc. Do sự cống hiến vượt trội của ông cho sự phát triển của nhi khoa học, đời sau suy tôn Tiền Ất là ‘Ấu Khoa Chi Ty Tôn (ông tổ của khoa trẻ con).

TIẾT KỶ

(1486  - 1558)

Tiết Kỷ, tự Tân Phủ, hiệu Lập Trai, người đời Minh, Ngô 1 Huyện (nay là TÔ Châu). Ông là y gia trứ danh đời Minh.  Cha Tiết Kỷ là Tiết Khải, tự Lương Vũ, là một danh y, tinh thông y lí, giỏi nhi khoa. Niên hiệu Hoẵng Trị (1488-1505), Tiết Khải được mời làm y sĩ ở Thái y viện, có viết sách ‘Bảo anh toát yếu. Tiết Kỷ thiên tư thông minh, sách xem qua thì thuộc. Ông theo nghề cha, nghiên cứu sâu y thuật; các khoa đều tinh thông, nhất là dưỡng khoa (ghẻ mủ). Niên hiệu Chính Đúc (1506-1521), ông được tuyển làm ngự y, sau chuyển làm Viện phán (viện phó) Thái y viện ở Nam Kinh; niên hiệu Gia Tĩnh (1522-1566), thăng chức Viện sứ (viện trưởng). Không lâu sau, ông từ chúc về nhà ra sức viết sách.

Ông viết sách rất nhiều đó là các sách ‘Nội Khoa Trích Yếu, ‘Ngoại Khoa Khu Yếu, ‘Nữ Khoa Toát Yếu, ‘Ngoại Khoa Phát Huy’, Chính Thể Loại Yếu, ‘Lệ Dương Cơ Yếu, Khẩu Xỉ Loại Yếu, ‘Ngoại Khoa Tâm Pháp’, ‘Ngoại Khoa Kinh Nghiệm Phương’. Ông còn có đính chính và chú thích các sách ‘Phụ Nhân Lương Phương Đại Toàn’ và Ngoại Khoa Tinh Yếu’ của Trần Tự Minh; ‘Tiểu Nhi Dược Chúng Trực Quyết’ của Tiền Ất; ‘Minh Y Tạp Trứ’ của Vương Luân; ‘Tiểu Nhi Đậu Chẩn Phương Luận’ của Trần Văn Trung; ‘Nguyên Cơ Khải Vi’ của Nghê Duy Đức; ‘Bình Trị Hội Tụy’ của Chu Đan Khê; cùng quyển ‘Bảo Anh Toát Yếu của cha (Tiết Khải).

Tư tưởng học thuật của Tiết Kỷ chủ yếu bắt nguồn nơi học thuyết của các y gia Trương Nguyên Tố, Lý Đông Viên và Tiền Ất. Khi trị liệu, ông xem nặng việc điều bổ tỳ thận. Tại lâm sàng, phàm bệnh thuộc tỳ vị hư  tổn thì dùng Thang ‘Bổ Trung Ích Khí’ làm chủ, hoặc dùng thang ‘Tứ Quân Tử Thang ‘Lục Quân Tử’ thuộc loại bổ thận điền tinh. Tóm lại, ông thiên hướng ôn bổ, ít dùng khổ hàn, trọng tỳ vị nhung không theo hẳn Đông Viên, trọng thận âm mà có khác với Đan Khê. Trong y án của ông, đại đa số là trị liệu tỳ vị thận hư tổn; trong sách ‘Nội Khoa Trích Yếu’ của ông, có nhiều biểu hiện rất đột xuất. Ông là đại học gia lâm sàng đời Minh, thành tựu nổi bật nhất của ông là ở phương diện ngoại khoa, điều này đã được hậu thế công nhận. Tỷ như trong sách ‘Ngoại Khoa Phát Huy’ của ông, thấy được rằng, khi biện trị (phân tích suy luận để trị liệu) bệnh sang dương, càng có chỗ độc đáo. Sách ‘Chính Thể Loại Yếu’ của ông là một sách chuyên về khoa cốt thương (xương gãy, dập), (đời Minh gọi cốt thương khoa là ‘chính thể’). Trong sách này có chép thuật 19 điều thủ pháp cơ bản chỉnh xương và 65 qui tắc của  y án ngoại thương, 71 phương tễ của khoa thương. Luận thuật của sách tinh yếu, nội dung cũng rất thực dụng, cho nên sách ‘Y Tông Kim Giám’ ‘Chính Cốt Tâm Pháp Yếu Chỉ’ cũng lấy sách ‘Chính Thể Loại Yếu’ làm ‘lam bản: (bản gốc) mà biên soạn. Quan điểm học thuật xem nặng tỳ vị của Tiết Kỷ có ảnh hưởng tương đối lớn đến hậu thế, cho nên y gia hậu thế xưng tụng ông cùng Triệu Hiến Khả, Trương Giới Tân ở cuối đời Minh là ba y gia lớn ‘ôn bổ’ của đời Minh.

TIẾT TUYẾT

(1681 – 1770)

Tiết Tuyết, tự Sinh Bạch, hiệu Nhất Biểu, cũng hiệu là Tảo Diệp Sơn nhân, Ma Kiếm sơn nhân, Hòe Vân sơn nhân, người Giang Tô, Tô Châu; nhà ở khu vườn phía nam Du gia Kiều, lại xưng là ‘Sở Nam ông’, là một danh y đời Thanh. ông hiếu học từ nhỏ, học rộng nhiều tài. Buổi thiếu thời học thi thơ với Diệp Tiếp, một người đồng hương, lại học thư pháp (nghệ thuật viết chữ), hội họa. Ông cũng thích võ công, học môn quyền thuật. Niên hiệu Càn Long năm đầu, quan địa phương tiến cử ông đến kinh đô thi khoa ‘Bác học hồng từ’, nhung thi hai lần không đỗ đạt. Ông  bèn đổi hướng học y, ngồi học mười năm ở một căn lầu nhỏ, tinh thông y thuật. Tính ông hơi tự cao, không muốn giao thiệp nhiều; người quyền quí mời ông chẩn mạch, ông cũng ít khi chịu đi, chỉ giao du mật thiết với Viên Mai, một nhà văn học, tự Tử Tài, hiệu Tùng Viên, thương cùng họ Viên ngâm thơ uống rượu. Y thuật của ông cao siêu, chẳng những trị liệu tạp bệnh, mà còn chuyên trị bệnh thời khí (thời dịch). Niên hiệu càn Long, năm thứ 20 (1744), người đầu bếp của Viên Mai tên Vương Tiểu Dư, bị bệnh dịch nguy kịch. Ông đến thăm bạn vào chiều tối, đốt nến xem bệnh, cười nói: ',Tôi thích chống đối với con ma bệnh dịch, có thể thắng nó được’, bèn lấy ra một hoàn thuốc, bảo phu khiêng kiệu đâm thạch xương bồ lấy nước hòa thuốc, dùng đũa cạy miệng đổ cho uống, dặn rằng đến gà gáy con bệnh sẽ lên tiếng. Quả đúng như lời ông nói, cho họ Vương uống hai lần thuốc nữa, bệnh khỏi. Lại một lần, người hầu của Viên Mai tên Trương Khánh phát cuồng, ăn vật gì vào thì đau như xé ruột, uống thuốc

của nhiều thầy không hiệu nghiệm. Ông đến chơi, quan sát sắc mặt của họ Trương, nói: ‘Đây là bệnh lãnh sa, cạo gió thì hết, không cần chẩn mạch’. Làm theo lời ông, thân người bệnh hiện lên những vết đen lớn bằng bàn tay, bệnh khỏi. Khoảng cuối đời Minh, đầu đời Thanh, bệnh ôn nhiệt lưu hành trong xã hội. Một số y gia đương thời chịu ảnh hưởng tư thông học thuật của Tiết Kỷ và Trương Giới Tân, phần đông dùng thuốc ôn bổ nên trị liệu lầm chứng  bệnh. Ông và Diệp Thiên Sĩ đồng ý với nhau về học thuyết ‘ôn bệnh và thấp nhiệt’, khai sáng phép trị mới, đạt được kết quả tết, cho nên hai người đều nổi tiếng ở rừng y (y lâm). Theo lời người ta nói lại, có một năm, hai họ Diệp, Tiết cùng chữa trị cho một con bệnh, ý kiến bất đồng sinh ra tranh cãi, thậm chí đi đến chỗ mạnh ai nấy hành nghề, không cộng tác nữa: Về sau, Diệp Mẫu mắc bệnh, Thiên Sĩ trị liệu không khỏi, lấy làm lo, có người báo cho Tiết Tuyết hay bệnh tình. Ông nói rằng nếu không dùng ‘Bạch Hổ Thang’ thì không thể cứu được. Thiên Sĩ nghe được, tỉnh ngộ ngay, lập tức dùng phương ‘Bạch Hổ Thang’, bà mẹ quả nhiên khỏi bệnh. Thiên Sĩ vô cùng bội phục, chủ động đến tạ lỗi với ông. Từ đó hai người kính mến nhau như cũ. Về phương diện học thuật, ông có nhiều sáng kiến đối với bệnh thấp nhiệt nên soạn quyển ‘Thấp Nhiệt Điều Biện’ để phân tích nguyên nhân gây bệnh thấp nhiệt, luận thuật biểu hiện lâm sàng của bệnh và phép chữa trị, đồng thời viết quyển ‘Y Kinh Nguyên Chỉ’. Ông mất năm 1770, hưởng thọ 89 tuổi.

TÔN NHẤT KHUÊ

(1522 – 1619)

Tôn Nhất Khuê, tự Văn Viên, hiệu Đông Tú, lại hiệu  Sinh Sinh Tử, người đời Minh, Hưu Ninh (nay là An Huy, Hưu Ninh). Tổ tiên của ông là Nho gia. Cha của ông thi đỗ tú tài. Ông lớn lên học khoa cử. Năm 20 tuổi, ông đi nuôi người anh cả ở Quát Thương (nay là Chiết Giang, Lệ Thủy), dọc đường gặp một đạo sĩ già Lão này rất mến chuộng ông, dạy y thuật cho ông; ông đem dùng thử, thấy rất hiệu nghiệm. Khi trở về nhà, ông xin được cha đồng ý, bỏ học khoa cử, chuyên học y. Và ông lấy các sách ‘Tố Vấn’, Hình Khu, ‘Thương hàn luận’ và sách vở của các y gia, đóng cửa ngồi ở nhà học ba năm liền; sau đó mới châu du khắp nơi, đi đến đâu cũng đều nhún nhường thỉnh giáo với các danh y. Y thuật của ông nhờ đó mà tiến bộ nhanh, trị bệnh cho người rất hiệu nghiệm, nổi tiếng danh y ở đời.

Ông soạn rất nhiều sách, viết bộ ‘Xích Thủy Huyền Châu’ 30 quyển, ‘Y Chỉ Tự Dư’ 2 quyển, ‘Y án’ 5 quyển và ‘Đậu Chẩn Tâm Ấn’ 2 quyển. Trong bộ ‘Xích Thủy Huyền Châu’, ông sưu tập danh ngôn của tiên triết, kết hợp với tư liệu nghiên cứu tâm đắc của mình trong 30 năm và kinh nghiệm lâm sàng biên soạn ra. Nguyên bộ sách có 70 môn, mỗi môn lại chia ra điều, như ‘phong môn’ có thương phong, chân trúng phong, án phi (trái đạn?) phân biệt, Về ’hàn môn’ thì có: trúng hàn, ố hàn hai thứ khác nhau. ý chỉ chủ yếu là xác minh bệnh chứng, cho nên đặc biệt chú trọng tám chữ ‘hàn, nhiệt, hư, thực, biểu, lý, khí, huyết’, đối với việc gọi tên lẫn lộn các bệnh chứng xưa nay, biện biệt rõ ràng. Bộ ‘Y Chỉ Tự Dư’ phát huy được lý luận y học; đối với ‘mệnh môn, tam tiêu, hỏa, khí’... đều có kiến giải cá nhân soạn giả; đối với các bệnh ‘điên, cuồng, động kinh’, đều có phân biệt phép trị liệu khác nhau. Ông nhận xét rằng y gia các đời đều eo cống hiến lớn cho sự phát triển y học của tổ quốc, người học y ắt phải thu nhặt sở trường của họ. Phương pháp trị liệu như thế của ông đáng được hậu thế noi gương. Ông mất năm 1619, hưởng thọ 97 tuổi.

TÔN TƯ MẠO

(581 – 682)

Ông là ngươi đời Tùy Đường, Kinh Triệu, Hoa Nguyên (nay là Thiểm Tây, Điệu Huyện), là  nhà y dược học trứ danh.

Thiên tư thông mẫn, 7 tuổi đọc sách, ngày học được cả ngàn câu, 20 tuổi đã thông hiểu học thuyết của bách gia chư tử. Ngươi đương thời khen là ‘thánh đồng’. Nhưng thuở nhỏ, thân thể yếu đuối, bệnh luôn, uống thuốc hết tiền. Vì vậy ông lập chí học y, sẽ làm một thầy thuốc cứu người giúp đời. Nhờ cần mẫn học tập, trẻ tuổi mà y thuật đã rất cao minh, rất đông người ở gần xa đến xin chữa trị. Tùy Văn đế từng triệu ông, phong chức Quốc tử Bác sĩ. Ông lấy cớ bệnh từ chối. Sau khi nhà Đường thành lập, Đường Thái tông phong chức cho ông. Về sau, Đường Cao tông lại phong ông làm Gián nghị Đại phu. Ông đều không nhận chức. Đối với công danh lợi lộc, ông không ham muốn; đối với tri thức y học, ông cố ý tìm tòi. ông khổ tâm nghiên cứu ‘Bác cực y nguyên’. Đối với các bộ sách xưa như ‘Tố Vấn’, ‘Linh Khu, ‘Châm Cứu Giáp Ất Kinh’, ‘Thần Nông Bản Thảo Kinh’, ‘Thương Hàn Luận’, ‘Mạch Kinh’ thì ông ‘bạch thủ chi niên, vị thường thích quyển’ (đến năm đầu bạc chưa từng rời tay). Đồng thời, ông không ngại học hỏi với người kém mình, không tự mãn tìm học kinh nghiệm với các thầy thuốc, đặc biệt là thầy thuốc dân gian, sưu tập các đơn thuốc, học các kinh nghiệm phòng bệnh và trị bệnh. Ngoài ra, ông còn học hỏi kinh nghiệm của y học ngoại quốc, như Ấn Độ chẳng hạn. Qua sự cố gắng khó nhọc dài lâu như thế, ngành y của ông đã vượt mức cao, sáng tạo cho đời sau một thành quả lớn, đặt một cơ sở vững chắc. Trong quá trình trị lệu thực tiễn, ông có cảm giác là sách y và các đơn trị liệu của các thời đại là ‘một pho sách lớn rộng thênh thang’, không dễ tra tìm. Có trường hợp người  bệnh cần cấp cứu, khi tìm ra đơn thuốc thì người bệnh đã chết, ông quyết tâm tự biên soạn một quyển sách thuốc ‘rất giản dị’. Sau vài mươi năm công phu khó nhọc, năm 652 ông viết xong bộ sách lớn. Ông nghĩ rằng mạng người lớn nhất, quí như ngàn (lạng) vàng, nên đặt tên sách là ‘Bị Cấp Thiên Kim Yếu Phương’ (phương thuốc sẵn để cứu nguy giá đáng ngàn vàng).

'Thiên kim yếu phương’ gồm 30 quyển, nội dung phong phú, ghi chép rất nhiều kinh nghiệm quí báu, thí dụ như, về mặt châm cứu học, đưa ra phép tìm đúng huyệt trong thân thể, một sáng kiến trong y học sử. Ông còn chú trọng y đức một cách khác thường. Quyển đầu của ‘Thiên Kim Yếu Phương’ dành hai thiên chuyên luận về đạo đức của người thầy thuốc, ảnh hưởng tốt lành cho giới thầy thuốc của đời sau.

Lúc cuối đời, ông lại soạn thêm ‘Thiên Kim Dực Phương’ (dực: cánh) gồm 30 quyển, bổ sung cho bộ trước.

‘Thiên Kim Yếu Phương’ và ‘Thiên Kim Dực Phương’ hợp lại có tên chung là ‘Thiên kim phương’ là tổng kết có hệ thống các thành tựu của y dược học từ đời Đường trở về trước, được khen là một bộ bách khoa toàn thư sớm nhất về y học lâm sàng, ảnh hưởng sâu xa đến sự phát triển của nền y học đời sau.

Ông mất năm 682, hưởng thọ 101 tuổi. Ngươi đời sau tôn xưng ông là ‘dược vương’, đổi tên Ngũ Đài sơn, chỗ ở ẩn của ông là Dược Vương sơn, đồng thời tạc tượng lập miếu trong núi thờ ông, dựng bia chép sự tích để kỷ niệm phẩm đức cao quí của ông và sự cống hiến của ông cho sự phát triển sự nghiệp y học của Trung Quốc.

TỐNG TỪ

(1186 – 1249)

Tống Từ, tự Huệ Phủ, người đời Tống, tỉnh Kiến Dương (nay là Phúc Kiến). Ông là nhà pháp y học trứ danh đời cổ xưa của Trung Quốc và cũng là của thế giới. Ông viết quyển ‘Tẩy Oan Tập Lục’, một quyển sách chuyên môn về pháp y học sớm nhất trên toàn thế giới. Ông xuất thân ở một gia đình quan quyền bậc trung, cha là Tống Cũng, quan tiết độ của Quảng Châu. Thuở nhỏ, ông học với Ngô Trĩ, đệ tử của Chu Hy, học được chỗ cao sâu của lý học. Hai mươi tuổi vào trường thái học học với Chân Đức Tú (cũng là nhà lý học trứ danh). Ba mươi mốt tuổi đỗ tiến sĩ. Trước sau, ông làm quan ở Phúc Kiến, Quảng Đông, Giang Tây, Hồ Nam, bốn lần đảm nhiệm chức Đề điểm hình ngục (tương đương với chức thẩm phán tư pháp cấp tỉnh). Công tác thực tiễn dài hạn giúp ông tích lũy được kinh nghiệm phong phú về kiểm nghiệm pháp y. Ông làm quan thanh liêm, được sử khen là ‘tuần lại’ (quan thuần lương).. Trong đời làm quan trên hai mươi năm, ông đã làm rất nhiều việc tốt cho nhân dân.

Đảm nhiệm chức quan hình ngục trong thời gian dài, ông thấy rõ rằng trí thức kiểm nghiệm của vị quan hình luật là trọng yếu đến bậc nào. Ông nhận xét: ‘Ngục sự không trọng bằng đại tịch (án chém đầu), đại tịch không trọng bằng sơ tình, sơ tình không trọng bằng kiểm nghiệm’. Nhận xét này thuyết minh rằng tri thức pháp y và kinh nghiệm lý hình của vị quan hình ngục ảnh hưởng trực tiếp đến việc xử lý án kiện, quyết định vận mệnh sinh tử của con người. Nhưng mà các hình quan đương thời, đa số chẳng những thiếu kém tri thức pháp y và kinh nghiệm lý hình, mà còn khinh suất đoán án, coi rẻ nhân mệnh, tạo nên số lớn oan án. Mắt thấy tình cảnh này, Tống Từ rất không an lòng, bèn đem kinh nghiệm phong phú, mà bản thân công tác về lý hình trong thời gian dài đã tích lũy, tổng kết lại và tham khảo sách vở của tiền nhân về kỹ thuật và tri thúc pháp y, viết ra một bộ sách chuyên về pháp y học đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc tương đối có hệ thống: ‘Tẩy Oan Tập Lục’. Từ sách này dẫn đến tác dụng các quyển ‘Tẩy Oan Trạch Vật’, ‘Khởi tử hồi sinh’.

Quyển ‘Tẩy Oan Tập Lục’ ghi chép: giải phẫu thân người, kiểm nghiệm thi thể, kiểm tra hiện trạng, giám định một số nguyên nhân cơ giới tính nào gây tử thương, v.v...các tri thức về mọi mặt, liệt cử các loại độc vật mà đương thời có thể dùng để tự sát hoặc mưu sát cùng với cách cấp cứu, phương pháp giải độc; phạm vi luận thuật gần như bao quát các hạng mục chủ yếu về kiểm nghiệm pháp y, nội dung cũng gồm đủ các tri thức sơ bộ về  các mặt nhu yếu của sự kiểm nghiệm hiện đại, có giá trị khoa học tương đối cao.

Quyển ‘Tẩy Oan Tập Lục’ ra đời năm 1247, sớm hơn quyển sách cùng loại do Phật Đồ Nạp Đức và Phi Đắc Lợi (người ý Đại Lợi) trứ tác trên 850 năm. Từ thế kỷ mươi ba đến thế kỷ mười chín, sách này được liên tục dùng hơn sáu trăm năm, luôn là một quyển ‘đầu bàn’ mà quan viên hình pháp thời xưa của nước ta (Trung Quốc) phải có

đầu thế kỷ mười lăm, sách này được phiên dịch sang tiếng Triều Tiên, Nhật Bản, Anh, Đức, pháp, Hà Lan, lưu truyền trên quốc tế. Vì thế, Tống Từ được vinh dự là ‘người đặt nền tảng cho pháp y học thế giới’. '

Ông mất năm 1249, hưởng thọ sáu mươi ba tuổi

TRẦN NGÔN

(1131 – 1189)

Trần Ngôn, tự là Vô Trạch, người Nam Tống, Thanh Điền, Xứ Châu (nay là Thanh Điền, Chiết Giang). Không có tư liệu về đời sống của ông, chỉ biết ông là thầy thuốc trứ danh đời Nam Tống.

Sách ‘Xứ Châu phủ chế’ (Địa phương chí phủ Xứ Châu) chép: “ Trần Ngôn, thông minh hơn người, giỏi về chẩn mạch, ra đơn thuốc, trị bệnh mạnh ngay; có trường hợp không cứu được thì báo trước giờ chết, không sai một khắc’.

Khi nghiên cứu y học, ông chú trọng đặc biệt đến nguyên nhân gây bệnh. ông chủ trương trước hết phải biết nguyên nhân gây bệnh rồi mới trị bệnh. ông nói: ‘Phàm trị bệnh, trước phải biết nguyên nhân, không biết nguyên nhân, không thấy gốc của bệnh’. Trên cơ sở các sách ‘Kim Quỹ Yếu Lược’, ‘Chư Bệnh Nguyên Hậu Luận’, ông đề xuất học thuyết ‘tam nhân’, tức là xét căn nguyên của bệnh phút tạp mà chia làm ba loại lớn: ngoại nhân lục dâm, nội nhân thất tình và bất nội ngoại nhân. Ông nói:

‘Nguyên nhân bệnh có ba: nội, ngoại và bất nội ngoại; nội thì là thất tình, ngoại là lục dâm, bất nội bất ngoại là trái với kinh thường. Lời giảng của ‘Kim quỹ’ thực là yếu đạo, ‘Bệnh nguyên’ của họ Sào gồm có trên 1800 thứ đều là chỉ tên bệnh vậy; dùng

ba loại ấy gồm đủ hết nguyên nhân con bệnh tật, chẳng cùng là trái lẽ sao?’ Đời Nam Tống, niên hiệu Thiệu Hung, năm Tân Ty (1161), ông biên soạn một sách đề tên là ‘Y Nguyên Chỉ Trị’ thể hiện tư tưởng ‘Tam nhân luận trị’ của ông. Sách viết xong giao cho chú em bà con tên Diệp Giáo (tự là Bá Tài) ấn hành, nhưng người này ít lâu sau mất nên việc dở dang. Đến niên hiệu Thuần Hi, năm Giáp Ngọ (1174), ông soạn lại thành quyển ‘Tam Nhân Cực - Bệnh Chứng Phương Luận’. Sách ‘Tam nhân cực - Bệnh chứng phương luận' nguyên tên là ‘Tam nhân cực -Bệnh nguyên luận túy’ được người ta gọi tắt là ‘Tam nhân phương', có đặc điểm ở chỗ lấy học thuyết tam nhân làm giềng mối xuyên suốt toàn sách, thể hiện được tư tưởng ‘biện chứng tìm nhân, tùy nhân trị liệu của ông. Chỗ khái quát trong sách là nguyên nhân gây bệnh tương đối cụ thể, phạm vi cũng tương đối toàn diện, lại càng phù hợp với thực tiễn lâm sàng, nói

về đương thời thì thực là một tiến bộ lớn của bệnh nhân học, cho nên được thầy thuốc các đời xem trọng. Học thuyết Tam nhân của ông có ảnh hưởng tương đối lớn cho ngành học bệnh nhân bệnh lý của đời sau.

Sách ‘Tam nhân cực - Bệnh chứng phương luận’, đối với công tác nghiên cứu bệnh nhân và lâm sàng trị liệu của Trung y, đến ngày nay vẫn luôn có giá trị tham khảo. Ông mất năm năm mươi tám tuổi

TRẦN NIỆM TỔ

(1753 - 1823)

Trần Niệm Tổ, tự Tu Viên, lại tự Lương Hữu, hiệu Thận Tu, người Phúc Kiến, Trường Lạc, Khê Mỹ, là thầy thuốc trứ danh đời Thanh, vừa là nhà giáo dục y học. Tổ phụ của ông, Trần Cư Lang (tự Thiên Bật) là một Nho y. Ông mồ côi cha sớm, từ nhỏ theo ông nội học kinh sư luyện thi và học y.  Ông thông minh ham thích đọc sách. Năm 24 tuổi, ông hành nghề y tự nuôi sống. Vì thời ấy, địa vị trong xã hội của thầy thuốc thấp hèn nên ông vừa làm thầy thuốc vừa luyện thi. Niên hiệu Càn Long năm thứ 57 (1792) ông thi Hương đỗ, năm sau đến kinh thi Hội, không đỗ, ông  ở lại kinh sư làm thầy thuốc. Lúc ấy, quan Lang trung bộ hình là Y Vân Lâm bị chứng  trúng phong bất tỉnh nhân sự, tay chân không cử động được, cơm canh không dùng được đã hơn 10 ngày. Danh y ở kinh đều cho là bất trị. Ông chỉ cho uống hai thang thuốc, cứu sống được, nổi tiếng một thời, ngày nào cũng có người đến xin chẩn trị. Năm sau, Tể tướng Hòa Khôn mắc bệnh đau chân, không đi chầu được. Ông được  mời đến chẩn trị. Ông lấy da chó sống đắp thuốc ở chỗ đau; trong vòng 10 ngày, chân hết đau. Hòa Khôn sợ bệnh tái phát, ra lệnh cho ông ở luôn tại nhà mình, phong chức Thái y viện. Ông từ tạ không nhận, mượn cớ bệnh bỏ về nhà. Thế là mang tội với nhà quyền quý luôn hai năm không dám đến kinh thi Hội. Đến niên hiệu Gia Khánh năm thứ 5 (1800), Tể tướng họ Hòa làm việc sái quấy bị cách chúc, ông mới đến kinh ứng thí. Năm Gia Khánh thứ 6, ông làm chức Bảo Dương (nay là Bảo Định). Năm này, mưa to thành lụt. Ông đi cứu lụt ở Hằng Sơn, làm việc quá sức, nhiễm chứng  hàn nghịch cơ hồ mất mạng. Sau nhờ tự ra đơn thuốc uống mới khỏi. Không lâu sau, vùng ấy có bệnh ôn dịch lưu hành, nhân dân vì uống lầm thuốc chết rất nhiều. Ông đau xót nghĩ rằng vấn đề ‘y học phổ cập’ (thuốc trị bệnh thông thường) là cần thiết, bèn sưu tập cả 108 phương thuốc, biên soạn thành ca quyết (bài thuốc có vần dễ nhớ), sao ra nhiều bản phát cho thầy thuốc các nơi, theo phép chẩn trị, cứu sống rất nhiều người. Niên hiệu Gia Khánh năm thứ 24, tuổi già, ông về quê ở vùng Tung Sơn, dựng nhà cỏ dạy học thuốc, học trò rất đông. Niên hiệu Đạo Quang, năm thứ 3 (1828), vào thượng tuần tháng ba, ông có một mụt nhọt ở bên hông phải, đau nhức như dao cắt, đến tháng tám, ăn ngủ đều không được, ông qua đời. Ông viết rất nhiều sách. Học nghề chính tông, ông tinh thông ‘Linh Khu’, 'Tố Vấn’, tôn sùng Trương Trọng Cảnh; ông là nhân vật điển hình của phái tôn kinh sùng cổ. Ông phản đối học thuyết xét lại ‘Thương Hàn Luận’. Để xiển dương học thuyết của Trọng Cảnh, ông biên soạn ‘Kim Quỹ Yếu Lược Thiển Chú ',‘Kim Quỹ Phương Ca Quát’, ‘Thương Hàn Luận Thiển Chú ', ‘Trường Sa Phương Ca Quát’, ‘Thương Hàn Chân Phương Ca Quát’, ‘Thương Hàn Y Quyết Xuyến Giải’. Ông tự cho là có trách nhiệm kế thừa, phát huy nền y học Trung Quốc. Cả mấy mươi năm như một ngày, ông luôn dùng văn tự thông thương dễ hiểu để giải thích y lí xưa, sâu, kín, khó hiểu của Trung y giúp lớp người sau tiến vào tòa nhà y học. Ông đã cống hiến lớn lao cho nền y học cổ truyền Trung y. Ông bệnh mất năm 1828, hưởng thọ 70 tuổi.

TRẦN PHỤC CHÍNH

(Không rõ năm sinh năm mất )

Trần Phục Chính, hiệu Phi Hà, ngươi Huệ Châu (nay là Quảng Đông, Huệ Dương), sinh sống quãng niên hiệu Khang Hi đến Càn Long (1662-1795), y gia, đạo sĩ đời Thanh.  Khi nhỏ ông theo học Dịch tượng, học thuyết Trình, Chu; sau đến La Phù Sơn xuất gia làm đạo sĩ. Vì tư nhỏ thể chất yếu, nhiều bệnh, nên lưu ý đến y thuật, chuộng học sách y cổ điển như ‘Nội Kinh’, ‘Thần Nông Bản Thảo Kinh’, từng vân du tứ xứ cứu nguy tế bần, hành y trên 40 năm. Ông tinh thông y học, đối với nhi khoa càng có sở trường. Niên hiệu Càn Long thứ 15 (1750), ông tập trung sách nhi khoa các đời, chọn nội dung thực dụng, kết hợp với kinh nghiệm của mình, biến thành bộ sách 'Ấu Ấu Tập Thành’ gồm 6 quyển nội dung bao quát (thiên) phú (thiên) bẩm, hộ thai sản, hộ anh (nhi) và các phương pháp chẩn đoán các loại bệnh của trẻ con, có luận có phương (thuốc), là một bộ sách trọng yếu về nhi khoa của Trung y. Về phương diện học thuật, ông có nhiều sáng kiến. Ông phản đối học thuyết, ‘tiểu nhi thuộc thể thuần dương’; từ trước các sách viết về môn nhi khoa học đều có lập luận cương hữu dư, âm bất túc’ đối với tiểu nhi, ngộ nhận anh nhi là một đoàn dương hỏa, vì đó mà khi dùng

thuốc phần nhiều dùng loại hàn lương làm cho thương tỳ bại vị (lá lách và dạ dày bị tổn thương), gây nên họa hại lớn. Đời xưa, trẻ con bẩm phú đôn hậu ít bị bệnh; đời nay trẻ con có thân thể ốm yếu, càng không nên dùng thuốc hàn lương. Cho nên ông chủ trương tùy nghi ứng chế, chú trọng đặc biệt phép biện chứng  luận trị, cực lực phản đối lạm dụng  thuốc hàn lương. Đối với phép luận thuật bệnh kinh phong của trẻ con, cũng đề xuất kiến giải không giống với tiền nhân. Ông nhận xét rằng, trong dĩ vãng, sách nhi khoa gọi là bệnh ‘kinh phong’, trên thực tế có loại do thương hàn gây ra là kính chứng (chứng giật tay chân), có loại do tạp bệnh gây ra là súc chứng (tay chân co rút), có loại do tinh khí kiệt tuyệt là thoát chứng; phép trị liệu cũng khác nhau tùy theo bệnh chứng . Nhân đó, ông phân chia bệnh kinh phong ra làm ba loại: ngộ súc, loại súc và phi súc, luận thuật rõ ràng, phát huy chỗ tiền nhân chưa phát huy. Ngoài ra, ông cũng có không ít tranh nghị với tiền nhân về phép xem chỉ tay của trẻ con để định bệnh, căn cứ trên kinh nghiệm cá nhân mà qui nạp: phù trầm phân biểu lý, hồng tử biện hàn nhiệt, đạm trệ định hư thực. Chủ trương của ông đã được đa số y sinh lâm sàng áp dụng. Ông lại còn chủ trương chớ nên khinh suất cho trẻ con uống thuốc mà nên áp dụng phép trị tổng hợp, trị trong và trị ngoài hoặc dùng phép trị ngoài mà thôi. Ông đề xướng việc dùng một số phép ngoại trị giản tiện, mau có hiệu lực, đến nay vẫn có ý nghĩa hiện thực. Kiến giải độc đáo của ông về môn nhi khoa giúp ông có một địa vị trọng yếu trong nhi khoa lịch sử Trung Quốc. Đối với sự phát triển của khoa nhi trong nền y học Trung Quốc, ông đã có sự cống hiến nhất định.

TRẦN  THỰC CÔNG

(1555 – 1636)

Trần Thực Công, tự Dục Nhân, hiệu Nhược Hư, người đời Minh, Đông Hải, Thông Châu (nay là Giang Tô, Nam Thông) là y gia trứ danh về ngoại khoa, có viết sách 'ngoại khoa chính tông’. Ông bị nhiều bệnh từ thuở nhỏ nên để ý đọc các sách y như ‘Tố Vấn’, ‘Nạn kinh’. Đến tuổi thanh niên, ông gặp dị nhân dạy cho y thuật; sau đó, ông dốc lòng  hết s~ học y, đặc biệt chuyên chứng oại khoa. Trải mấy mươi năm nghiên cứu lý luận và lâm sàng thực tiễn, ông trở thành danh gia về ngoại khoa trong đời. Đối với bệnh kỳ chúng lạ, ông thấy là biết rõ ngay, ra đơn cho thuốc luôn luôn khỏi bệnh. Có những bệnh  tà độc trong người, hầu như không có chút hy vọng nào được sống, ông cũng giúp cho con bệnh được bớt dần rồi sau khỏi hẳn. Cống hiến lớn lao của ông về phương diện ngoại khoa chủ yếu là nghiên cứu phép trị ở ngoài. Ông nhận xét rằng sách vở ngoại khoa trong dĩ vãng phần nhiều thiên về phép trị ở trong, sách nào cũng xem thường tác dụng trọng yếu của ngoại trị. Vì vậy, ông dùng rất nhiều công sức để nghiên cứu sâu về mặt ngoại trị. Ông thường dùng dao kim trừ sạch những tế bào chết nơi vết ghẻ lở, nhọt mủ; nhiệm vụ đầu tiên là khai thông huyết quản để đưa tà độc ra ngoài. Để bài trừ nước mủ  ở sâu trong chỗ sưng thũng, ông sáng chế phép ‘Chử Bạt Giản Phương’, tức là trước dùng thuốc nấu tẩm ống trúc, sau dùng ống trúc hút nước mủ ra, cải tiến cách rút mủ. Khi trị liệu bệnh trĩ mũi, ông nghiên cứu chế ra công cụ thắt bỏ thịt thừa; phương pháp của ông cơ bản cũng giống như khí cụ dùng dây siết đứt thịt thừa đời nay. Ngoài ra, ông còn tiến hành thành công việc cắt tay chân, may ráp khí quản, yết hầu và thực quản bằng kim sắt, thủ thuật chỉnh xương cằm dưới lệch khớp, cùng với dùng thuốc tán trị liệu bệnh trĩ loét, dùng kim đất lửa trị liệu bướu, hạch lao, dùng băng vải, bông gòn bó buộc trị liệu lở loét ở lưng, bệnh ung thư,... các phép ngoại khoa. Số thành tựu này ảnh hưởng sâu xa đến sự phát triển môn học ngoại khoa của đời sau. Ông chủ trương ngoại trị, đồng thời không nhất luật phản đối nội trị, càng không lạm dụng một cách vô nguyên tắc dùng dao, kim. Ông nói rằng bốn chứng  ‘khí cù, huyết cù, ngoan độc, kết hạch’ phải thận trọng dùng dao, kim, nếu không có thể ra máu không cầm độc, thấy được rằng ông dùng kim là có pháp độ nhất định. ở mặt nội trị, ông trọng phép bổ dưỡng, nhấn mạnh tác dụng dinh dưỡng tỳ vị và ẩm thực; khi dùng thuốc phải chú ý lo bổ tỳ vị, theo nguyên tắc ‘nội trị trọng thị bổ dưỡng’. Đutmg lối này khiến ông trở thành người sáng thể của phái ngoại khoa chính tông, luôn được hậu thế tôn sùng. Niên hiệu Vạn Lịch năm thứ 45 (1617), ông sưu tập các phương thuốc ngoại khoa công hiệu từ đời Minh trở về thuốc, kết hợp với kinh nghiệm lâm sàng của mình trong hơn 40 năm, biên soạn thành sách ‘Ngoại Khoa Chính Tông’.  Sách này nội dung rõ ràng, đầy đủ các phép trị ngoại khoa từ đời Đường đến đời Minh phần lớn đều độc thu ' chép. Người sau đã đánh giá sách này là ‘liệt chúng tối tường, luận trị tối tinh’ (ghi chép chứng  bệnh rõ nhất, biện luận phép trị tất nhất). Sách này đích xác là một bộ sách tiêu biểu của môn học ngoại khoa từ đời Minh trở về trước ở Trung Quốc với những thành tựu vĩ đại.

Ông mất năm 1636, hưởng thọ 81 tuổi.

TRẦN TỰ MINH

(Không rõ năm sinh măm mất)

Trần Tự Minh, tự Lương Phủ, ngươi Lâm Xuyên (nay là Giang Tây) là chuyên gia trứ danh về phụ sản khoa đời Nam Tống.

Ông viết quyển ‘Phụ Nhân Đại Toàn Lương Phương’ là quyển đầu tiên của Trung Quốc về khoa phụ sản có thế hệ hoàn chỉnh nhất.

Nhà ông ba đời hành nghề ợ ông nội và cha đều là thầy thuốc sở trường về nội khoa, trong nhà chứa cất rất nhiều sách thuốc, lại có không ít bản sao chép về tổ truyền bí phương. Ông chịu ảnh hưởng gia đình, từ nhỏ đã yêu thích y học. Ở tuổi thiếu niên, tài hoa về y học của ông đã biểu lộ. Theo ‘Tục Danh Y Loại Án’ ghi chép: vợ của Trịnh' Hổ Khanh có thai bốn, năm tháng, phát bệnh ‘ban ngày buồn thảm bi thương, lệ rơi mấy lượt’, thuốc và đồng bóng chữa trị đều vô hiệu. Lúc ấy, Trần Tự Minh mới mười bốn tuổi đang học ở trường làng, nghe nói (không ai năm chứng bệnh, bèn nhờ người chuyển lời với Trịnh Hổ Khanh rằng cha ông mình đã từng nói đến bệnh ấy tên là ‘Tạng táo bi thương’, không dùng ' thang đại táo’ thì không khỏi. Trịnh Hổ Khanh mượn sách thuốc xem, thấy quả như thế bèn bốc thuốc cho uống, một thang khỏi bệnh.

Ở tuổi trung niên, y học của ông đến chỗ tinh thâm. Năm bốn bảy tuổi là thầy dạy y ở Minh Đạo thư viện y dụ, phủ Kiến Khang. Tư tưởng y liệu của ông có thừa tinh thần tích cực tiến thủ, đối với chủ trương của tiền bối ‘thế vô nan trị chi bệnh, hữu bất thiện trị chi y; dược vô nan đại chi phẩm, hữu bất thiện đại chi nhân’ (đời không có bệnh khó trị, có thầy thuốc không giỏi trị liệu; thuốc không có loại khó thay  thế, có người không biết thay thếâ), ông mười phần tán đồng. Trong thời gian dài hành nghề thực tiễn lâm sàng và dạy y, ông phát hiện tiền nhân trứ thuật rất ít về khoa  phụ sản, vả lại còn có khuyết điểm ‘cương lĩnh tản mạn không có hệ thống, tiết mục, lược rõ mà chưa đủ'. Ông bèn quyết định biên soạn một bộ sách chuyên về khoa phụ  sản có hệ thống và hoàn chỉnh. Để sưu tập tư liệu, ông đi khắp các nơi miền tây nam, đến đâu ắt tìm xem tất cả sách thuốc, tham duyệt sách y về phụ sản khoa trải các đời có trên ba mười loại, đồng thời góp nhặt các nghiệm phương tổ truyền, kết hợp với thể hội lâm sàng của bản thân, chung cuộc vào niên hiệu Gia Hy nguyên niên (1237) viết xong quyển ‘Phụ Nhân Đại Toàn Lương Phương’.

Sách này tổng kết các thành tựu về khoa phụ sản từ xưa đến đời Nam Tống, sánh với các sách đồng loại hiện hành chuyên hơn, hệ thống hơn; sách ra đời đặt cơ sở vững  vàng chắc chắn cho sự phát triển khoa phụ sản, có ảnh hưởng rất lớn đối với y gia  đời sau.

Những năm về già, đối với việc nghiên cứu ngoại khoa học, ông cũng có được những

thành tựu tương đương. Ông tham khảo quyển ‘Tập Nghiệm Bối Thủ Phương’ của Lý

Tấn và ‘Ngoại Khoa Tân Thử' của Ngũ Khởi Vũ, tự đặt ra yếu lĩnh (cương lĩnh chủ

yếu), tổng kết thành ba quyển ‘Ngoại Khoa Tinh Yếu’. Đây là một bộ sách chuyên về

ngoại khoa học tương đối sớm, đối với các phương diện của bệnh ung thư, như: nguyên nhân, chẩn đoán, trị liệu, thuyết minh toàn diện mà lại tinh yếu, phân tích, biện luận tính cách sâu cạn, hàn nhiệt, hư thực, hoãn cấp, cát hung sinh tử, rất là tường tận  (cặn kẽ). Chủ trương dùng thước ngoại khoa không thể câu nệ ở chỗ nóng độc mà chuyên dùng thuốc lạnh mát để khắc phạt, đồng thời minh xác rằng bệnh ung thư tuy  thuộc ngoại chứng, nhưng cũng có quan hệ mật thiết với nội tạng. Sự giãi bày hướng dẫn cho y gia đời sau thật là rất lớn.

TRIỆU HIẾN KHẢ

(Không rõ năm sinh năm mất )

Triệu Hiến Khả, tự Dưỡng Quỳ, tự hiệu Y Vu lư tử, người đời Minh, Ngân Huyện (nay là Chiết Giang, Ninh Ba), là một y gia lớn, đề xướng thuyết ‘Thận thủy mệnh hỏa’, cống hiến lớn cho học thuyết ‘mệnh môn’. Ông hiếu học, nghiên cứu sâu Dịch kinh, tinh thông y thuật. Sở học của ông theo Lý Đông Viên, Tiết Kỷ, phản đối thuyết ‘Lục khí giai tùng ‘hỏa hóa’ của Lưu Hoàn Tố, chủ trương ‘thêm hàn lương’ cùng quan điểm với Chu Đan Khê (dương thường hữu dư') và Tri Bá (‘tả hỏa’). Nghị luận của ông thường thường hợp với Trương Giới Tân, phát huy một cách đột xuất học thuyết ‘Mệnh môn’ của thân thể con người. Nói về mệnh môn (nhà y học Trung Quốc gọi chỗ khoảng giữa hai trái thận), trong y kinh các đời như ‘Nội kinh’, ‘Nạn kinh’, đều có luận thuật. Một số y gia trứ danh như Tiết Kỷ, Trương Giới Tân, Tôn Nhất Khuê cũng nhấn mạnh đến tính trọng yếu của mệnh môn trong thân thể con người, nhưng mà nghiên cứu sâu nhất, cống hiến lớn nhất là Triệu Hiến Khả. Ông nhận xét rằng làm chủ trong nhân thân không phải là tim, mà là mệnh môn. Mệnh môn là chân quân, chân chúa của nhân thân, vị trí của mệnh môn ‘ở giữa cách hai trái thận một tấc năm phân, chính giữa thân người’, tức là ‘tiểu tâm’ mà thiên ‘Thích Cấm Luận’ (Tố Vấn) nói tới, chỉ rõ cái hỏa của mệnh môn là chí bảo (quý nhất) của nhân thân, là chỗ liên hệ đến cơ năng sinh lý của thân thể. Hỏa vượng thì cơ năng sinh lý do đó mà mạnh, hỏa suy thì cơ năng sinh lý do đó mà yếu, hỏa tiêu thì cơ năng sinh lý do đó mà ngừng. Để nhấn mạnh tác dụng trọng yếu hỏa của mệnh môn, ông đem thân thể con người ví với cái đèn kéo quân quay được nhờ lửa của ngọn nến; trong đèn, nếu nến sáng thì đèn quay nhanh, nến mờ thì đèn quay chậm, nếu tắt thì đèn ngưng quay. Ông

còn nói rằng hỏa của mệnh môn hàm chú a trong nước của thận (thận thủy), hai thứ dựa nhau và không khi nào rời nhau. Người mắc bệnh là vì thủy hỏa không đều gây ra. Cái gọi là ‘hỏa có dư', thực sự là ‘chân thủy không đủ', khi trị liệu không nên ‘tả’ hỏa, mà chỉ lo bổ thủy để chế hỏa, tức là cái ý của Vương Băng ‘tráng thủy chi chủ, dĩ chế dương quang’ (chủ yếu lo thủy mạnh để chế ngực hỏa). Trái lại, nếu ‘hỏa không đủ' thì làm cho ‘thủy có dư', khi trị liệu cũng bất tất ‘tả’ thủy, mà chỉ lo bổ hỏa để hóa thủy, tức là cái ý của Vương Băng ‘ích hỏa chi nguyên, dĩ tiêu âm ế’ (lo tăng nguồn hỏa để triệt tiêu thủy).

Căn cứ theo đó, khi ông viết đơn dùng thuốc, phần nhiều dùng Bát Vị Hoàn và Lục Vị Hoàn làm phương chủ yếu bổ hơn bổ thủy, đồng thời tùy chứng  gia giảm, trị được nhiều loại tật bệnh. Ông một đời đi đến rất nhiều địa phương, dấu chân có khắp Trung Quốc, danh vang Tần Tấn. Ông không màng vinh hoa phú quý, sống đời sống kẻ giang hồ dật sĩ. Ông viết sách cũng rất nhiều, đó là các sách ‘Y Quán’, ‘Nội Kinh Sao’, ‘Tố Vấn chú', ‘Kinh Lạc Khảo’, ‘Chính Mạch Luận’, ‘Nhị Bản Nhất Trắc’, trong đó chỉ có quyển ‘Y Quán’ được lưu hành rộng hơn. Sách này ghi đầy đủ rõ ràng quan điểm học thuật ‘thận thủy mệnh hỏa’ của ông tuy nghị luận có chỗ phiến diện, nhưng cũng không mất tiếng là một sách tham khảo trọng yếu để nghiên cứu học thuyết mệnh môn.

TRIỆU HỌC MẪN

(1719 – 1805)

Triệu Học mẫn, tự Thứ Hiên, hiệu Y Cát, người đời Thanh, J( Tiền Đường (nay là Chiết Giang, Hàng Châu). Ông là người thứ nhất trong số ‘thầy thuốc dân gian’ ở Trung Quốc, và cũng là một nhà dược vật học kiệt xuất kế thừa Lý Thời Trân. Ông xuất thân nơi gia đình quan liêu. Cha cho ông học Nho để ứng cử, nhưng sau đó ông thấy rằng học y càng hữu dụng hơn là học Tứ Thư, Ngũ Kinh, bèn không nghe lời cha mà đem hết súc chuyên chú học y. Ông ham đọc sách, tự xưng là người nghiện sách, thư tịch phàm các môn Y, Bốc, Tinh lịch, Phương kỹ, đều xem qua. Ông đọc sách có phương pháp, xem trọng việc tích lũy và sưu tập tự liệu phân môn biệt loại tiến hành trích lục không biết mệt' mỏi.  Sau mấy mươi năm tích lũy, số tư liệu lên' đến cả ngàn quyển. Y cứ trên số tài liệu này, ông biên soạn bộ ‘Y Lâm Tập Dịch’ 16 quyển. Ông lại căn cứ trên quyển mượn chép ‘Chúc Do Bí Bản’của Giang Tử Sư ở Hồ Nam và tham khảo bản chép tay quyển ‘Nho Môn Sự Thân’ của Trương Tử Hòa biên soạn bộ ‘Chúc Do Lục Nghiệm’ 4 quyển. Ông chẳng những xem trọng tư liệu sách vở, mà còn chú ý kiểm nghiệm các tư liệu ấy ở mặt thực tiễn có đáng làm bằng cứ hay không. Ông đích thân trồng cây thuốc ở vườn để quan sát sự sinh trưởng của cây; cây nào thiếu, ông lên núi tìm về trồng. Ông nếm các dược thảo để biết rõ tính dược của tùng thứ một. Việc rất khó làm được là ông đột phá quan niệm chính thống của giới y học đương thời, thu thập và chỉnh lý kinh nghiệm trị liệu của thầy thuốc nhân dân. Qua sự tiếp xúc với y gia đồng tông Triệu Bá Vân, ông nhận thấy các phương thuốc trong nhân dân cũng có y thuật ‘bất lợi vu cổ, nhi hữu lợi vu kim’ (không trái lẽ với xưa mà có lợi cho nay), khen ngợi họ ‘thấu triệt y thuật, thao tác như thần, hiệu nghiệm nhanh chóng’. Ông bèn thành thật chỉnh lý, giữ lại những gì có thể cứu đời, soạn thành bộ ‘Xuyến Nhã Nội, Ngoại Biên’ mỗi chương 4 quyển. Đây là bộ sách chuyện sớm nhất của Trung Quốc về ‘tẩu phương y học’ (phương thuốc dân gian) gồm có các đặc điểm: dễ (tìm), tiện, rẻ, hiệu nghiệm, đối với công tác đào bới di sản y học dân gian, là một cống hiến to lớn . Từ đời Minh, Lý Thời Trân viết sách ‘Bản Thảo Cương Mục’  đến niên đại của Triệu Học Mẫn đã hơn 100 năm, ngành dược vật học đã có phát triển mới. ở mặt trị liệu thực tiễn, ông thấy rằng việc ghi chép số biến hóa này là việc làm tất yếu để bổ sung chỗ thiếu sót của người xưa, Từ năm 1765 ông bèn bắt tay vào việc sưu tập tư liệu khắp mọi mặt, phân loại biên tập đến năm 1803, trải 38 năm, viết xong sách ‘Bản Thảo Cương Mục Thập Di’ (lượm cái sót) Sách này tiếp theo sách ‘Bản Thảo Cương Mục’, lại một lần nữa tổng kết ngành dược vật học. Ông mất năm 1805, hưởng thọ 86 tuổi.

TRÌNH QUỐC BÀNH

(Không rõ năm sinh năm mất )

Trình Quốc Bành, tự Chung Linh, cũng tự là Sơn Linh, biệt hiệu Hằng Dương Tử, người đời Thanh, Thiên Đô (nay là Anh Huy, Thiệp Huyện). Ông con nhà nghèo, nhưng thông minh hiếu học, nổi tiếng ở trường làng. Vì thuở nhỏ ông mắc nhiều bệnh, lại mỗi lần bệnh thường lâu khỏi nên ông ra súc học y, nghiên cứu y học nhiều năm, đọc nhiều' sách thuốc, từ ‘Linh Khu, ‘Tố Vấn’, ‘Nạn Kinh’, đến ' sách vở của bốn danh y đời Kim, Nguyên, không quyển nào không thông hiểu, trở nên một danh y của đời. Ông tinh thâm y thuật, người bệnh cực nguy khó sống, ông vẫn cứu được; vì vậy mà người bốn phương đến xin trị liệu liên tục không dứt, mà người đến cần học càng ngày càng nhiều. Y đạo của ông tinh vi. Ông chủ trương ‘học tinh ròng từng bệnh, không chịu nông nổi biết sơ qua’. Ông nhận xét rằng chức nghiệp của một y sinh có liên quan đến tánh mệnh con người,  cho nên ‘tay nghề phải khéo, tấm lòng phải từ, đọc sách phải đến nơi’. Khi đọc sách gặp chỗ nào chưa thấu đáo thì suy nghĩ ngày đêm, đến khi hiểu rõ ra thì lập túc cầm viết ghi chép ngay, làm việc như thế trải 30 năm trời. Niên hiệu Ung Chính năm thứ 10 (1732), ông đem chỗ tâm đắc của mình và kinh nghiệm lâm sàng soạn thành bộ sách ‘Y Học Tâm Ngộ’, để dạy học trò. Bộ sách này gồm 6 quyển, chữ nghĩa từ cạn đến sâu, lời luận thuật dễ hiểu, phép trị liệu thiết thực dễ làm, cho nên từ khi sách ấn hành về sau luôn được mọi người theo học ngành y tìm đọc; đến ngày nay vẫn có giá trị tham khảo. Sách phản ánh sở học của ông bắt nguồn từ ‘Nội Kinh’ thông qua kinh nghiệm của các danh y trong đời. Theo ông, y đạo là học từ ‘Linh Khu', ‘Tố Vấn’, ‘Nạn Kinh’, xuống đến các nhà Trọng Cảnh, Đông Viên, Đan Khê, hội thông ý kiến tinh vi của họ để sử dụng thích hợp với thực tế. ' Về già, ông ở ẩn tu hành ở thiền viện Phổ Đà tại Thiên Đô, lấy pháp danh là Phổ Minh Tử. Ở đấy, ông nghiên cứu ngoại khoa qui nạp thành mười phép trị liệu, biên soạn sách ‘Ngoại Khoa Thập Pháp’ để bổ túc chỗ thiếu sót của sách trước. Ông còn dùng phần lớn số tiền hành y phối chế thuốc cao đơn hoàn tán để người ta tùy nghi sử dụng.

TRƯƠNG CHÍ THÔNG

(Không rõ năm sinh năm mất )

Trương Chí Thông, tự Ẩn Am, biệt hiệu Tây Lăng ẩn Am đạo nhân, người đời Thanh, Tiền Đường (nay là Chiết Giang, Hàng Châu), y gia trứ danh cuối đời Minh, đầu đời Thanh. ông là con nhà y học. Tuổi nhỏ mất cha, khi trưởng thành ông theo học y với Trương Toại Thần (tự Khanh Tử), danh y, ở cùng địa phương chuyên về bệnh thương hàn. Ông đọc hết sách y của ông cha để lại, ra công nghiên cứu ‘Tố Vấn’, ‘Linh Khư' và sách của Trọng Cảnh, đến tuổi già chưa từng lười học; lãnh hội được chỗ tinh mật của y học, gặp bệnh chẩn trị, nhiều lần trị khỏi bệnh nặng, nổi tiếng trong y giới.

Có một quan Sương đạo bị bệnh bí đường tiểu tiện, các thầy thuốc dùng thuốc ‘giáng lợi’ đều không hiệu nghiệm; có người tiến cử ông, ông cho thuốc thang ‘Bổ Trung Ích Khí’, một thang đã khỏi. Có người hỏi ông tại sao dùng thang ấy. Ông đáp: ‘Đây cũng như nước trong bình, đậy kín nắp bình thì dầu đảo ngược bình cũng không chảy ra giọt nào; giở bỏ nắp bình đi thi nước chảy thông’. Vì vậy mà dùng phép đưa lên, khiến hơi thở thông thì tiểu tiện được nhiều'. Lại một lần ở đất Thiều Khê, ông gặp một người bệnh thũng nước, bụng lớn, da sung phù, uống lâu các thứ như Bát Chính Tán, Ngũ Tử, Ngũ Bì Ẩm, tiểu tiện vẫn từng giọt không thông. Ông nhận xét người này bệnh hư, nhung thuộc loại ‘gốc hư ngọn thực’, ngọn phù nước là vì hơi thở bế ở trong không phát ra được tới dưới, cho nên trước phải dùng phép ‘tân khai khổ, giáng thông lợi phế khí’ (cay để mở hơi thở, đắng để đưa xuống cho thông) trị ngọn, dùng thang 3 vị Tô diệp, Phòng phong, Hạnh nhân sắc uống để ôn phục, cho phát ra ít mồ hôi; uống xong một thang, chưa có phát mồ hôi, đã tiểu tiện như rót nước, bụng trướng đã hết phù lớn; kế đó dùng thang Lục Quân Tử gia giảm để trợ tỳ trị gốc, nửa năm hết bệnh.

Ông cất mấy căn nhà ở phía bắc núi Tư Sơn (nay là Hàng Châu, Ngô Sơn) đề tên Lữ Sơn Dương tụ tập đồng học và đệ tử luận y giảng học, khảo chứng  kinh điển, biện biệt chỗ đúng sai của sách, biên soạn tập thể, bền chí công tác trong vài mười năm. Các sách của ông đều viết tại nơi này, mở màn cho lối nghiên cứu tập thể. Người chung quanh đến bái sư học y rất đông, có hơn vài mươi người. Ông nghiên cứu sâu các sách y cổ điển, như: ‘Nội Kinh’, ‘Thương Hàn Luận’, ‘Thần Nông Bản Thảo Kinh’. Học thuyết trị liệu của ông nghiêm cẩn, viết sách ắt giữ phép tắc xưa ông đã từng bỏ công năm năm cùng với đồng học, đệ tử tại Lữ Sơn Đường nghiên cứu thảo luận ý nghĩa sâu kín của ‘Nội Kinh’, đồng thời soạn thành hai bộ sách ‘Tố Vấn Tập Chú' và ‘Linh Khu Tập Chú'. Do vì ông đã phát huy trí tuệ của tập thể mà chất lượng chú thích của ông tương đối cao, có giá trị tham khảo cao đối với việc nghiên cứu học tập ‘Nội Kinh’. Ông tự xưng là hậu duệ của Trọng Cảnh, đã dùng thời gian 20 năm dài để nghiên cứu ‘Thương Hàn Luận’. Vì ông chịu ảnh hưởng của thầy Trương Toại Thần nên có tư tưởng nồng hậu duy trì cách biện luận xưa, nhận xét rằng ‘Thương Hàn Luận’ không có thác giản, tuyệt không có chỗ sơ hở, cho nên viết sách ‘Thương Hàn Luận Tông Ấn’ để giải rõ cái hay của sách, lại viết ‘Thương Hàn Luận Tập Chú' để biện luận tinh nghĩa của sách. Ông còn viết ‘Bản Thảo Sùng Nguyên’ để phát huy những gì ngươi xưa chưa phát huy. Sách này đượm chú thích rõ sáng, giúp ích rất lớn cho ngươi mới học ‘Bản Thảo Kinh’.

TRƯƠNG GIỚI TÂN

(1563 - 1640)

Trương Giới Tân, tự Hội Khanh (có nơi viết Huệ Khanh), hiệu Cảnh Nhạc, vì ngôi nhà ở tên Thông Nhất Trai nên lại có biệt , hiệu là Thông Nhất tử. Ông nguyên quán ở Tứ Xuyên, Miên Trúc; đầu đời Minh, tổ tiên có quân công (chiến công), đời đời được bổ Thiệu Hưng vệ chỉ huy nên dời đến Cối Kê (nay là Chiết Giang, Thiệu Hưng)m bổ là y gia trứ danh đời Minh, một nhân vật đại biểu của phái ‘ôn giới’. Từ nhỏ ông đã thông minh; đọc hết sáu kinh và bách gia chư tử.  Cha ông là Trương Thọ Phong là môn khách của Định Tây hầu, thông hiểu y lí. Ông theo học với cha từ nhỏ, năm 14 tuổi theo cha đi kinh sư giao thiệp với các bậc kỳ tài dị sĩ, đồng thời theo danh y Kim Anh học y, giờ rảnh rỗi lại nghiên cứu thư sử, thông hiểu sâu các môn thiên  văn, số học, địa lý, binh pháp. Tuổi tráng niên, ông xếp bút tùng quân, theo quân ra cửa ải, vượt biên giới, qua Phụng thành, sang sông áp Lục, trải mấy năm không làm nên công cán gì, nhà thì nghèo, cha mẹ già, chỉ còn cách. quay mình trở về (phiên nhiên nhi quy). Lúc ấy, ông đã 60 tuổi, bỏ hết những ham thích tạp nhạp, dốc sức đọc sách y, y thuật ngày càng tăng tiến, tên tuổi ngày càng sáng tỏ, người đời sánh ông với Trọng Cảnh, Đông Viên. Vì ông trị bệnh thích dùng Thục địa mà có tên là Trương Thục Địa. Cả đời ông siêng viết sách. Ông để lại cho hậu thế các sách như ‘Loại Kinh’, ‘Loại Kinh Đồ Dực’, ‘Loại Kinh Phụ Dực’, ‘Cảnh Nhạc Toàn Thư', ‘Chất Nghi Giục’. Bộ ‘Loại Kinh’ 32 quyển là do ông vì có nghĩ ngợi nhiều về ‘Nội kinh’ (‘kinh văn áo diễn, nghiên duyệt thành nan’ lời văn sâu kín, dốc lòng  thành nghiên cứu) mà dùng phương pháp nhân loại, lấy hai sách ‘Linh Khư', ‘Tố Vấn’ dung hợp, thêm vào lời chú thích toàn diện và phát huy, trải 30 năm, sau bốn lần sửa bản thảo mới xong. Sách này đem chương điều tản mạn của các sách ‘Linh ~khư', ‘Tố Vấn’ sắp xếp phân loại rõ ràng giúp người học dễ kiểm điểm, học tập, nhờ đó mà đẩy mạnh công tác nghiên cứu ‘Nội Kinh’ của hậu thế, giúp nhiều cho sự phát triển của nền y học Trung Quốc. Bộ ‘Cảnh Nhạc Toàn Thư' gồm 64 quyển lại là một trước tác lớn của ông. Sách này thể hiện đầy đủ tư tưởng học thuật của ông đề xướng ‘ôn bổ’ trong trị liệu, công tác lập ngôn thành gia của ông. Trong sách này, cáo khoa nội, ngoại, phụ, ấu, cùng với lý luận Trung y đều đầy đủ, lý pháp song toàn, luôn được y gia hậu thế tôn sùng, ảnh hưởng rất sâu xa.

Chủ yếu tư tưởng học thuật của ông là phát huy một cách sáng tạo học thuyết ' âm tinh dương khí’ và học thuyết ‘mệnh môn thủy hỏa âm dương’. Ông phản đối lý luận ‘dương thường hữu dư, âm thường bất túc’ của Chu Đan Khê, mà đề xuất luận điểm trứ danh ‘âm thường bất túc, dương bản vô dư’, nhấn mạnh sự trọng yếu của dũng khí. Học thuyết của ông làm cho lý luận hạch tâm của học phái ôn bổ được phát triển và hoàn thiện thêm một bước lớn. Thành tựu học thuật của ông là mười phần to lớn, ông không hổ là tôn sư một đời, có người'i khen tặng ông là ‘Trọng Cảnh chi hậu, thiên cổ nhất nhân’ (sánh đọc Trọng Cảnh, ngàn xưa chỉ một người này); tuy là có hơi quá khen, nhưng đối với sự phát triển y học, sự cống hiến của ông là hết súc to lớn.

Ông mất năm 1640, hưởng thọ 77 tuổi.

TRƯƠNG LỘ

(1617 – 1700)

Trương Lộ, tự Lộ Ngọc'. Về già lấy hiệu là Thạch Ngoan lão nhân, người Trường Châu (nay là Giang Tô, Tô Châu), là y gia   trứ danh đời Thanh. Ông là con nhà danh môn vọng tộc, tuổi thanh niên học Nho, thông hiểu Tứ thư, Ngũ kinh, nhưng không thích khoa cử, năm 30 tuổi, bắt đầu chuyên tâm học y, trên từ Hiên Viên, Kỳ Bá, dưới tới sách của các y gia cận đại, phàm là sách y dược, không sót quyển nào. Sau khi nhà Minh mất, ông tránh chiến loạn, đến ẩn cư tại Thái Hồ trong núi Động Đình hơn mười năm, chuyên tâm nghiên cứu y thuật và viết sách. Đến đời Thanh niên hiệu Thuận Trị (1644-1661) mới trở về cố hương hành y. Học thuật của ông chủ trưng thu nhặt rộng rãi sở trường của các nhà mà không hạn hẹp ở học thuyết một nhà: trị thương hàn thì theo phép của Phương Hữu Chấp, Dụ Xương, trị tạp bệnh thì học Chu Đan Khê, Tiết Kỷ, Trương Giới Tân. Trong các phái y học, ông thuộc phái ôn bổ. Ông một đời trứ thuật phong phú, chủ yếu có sách ‘ Trương Thị Y Thông’, ‘Thương Hàn Toản Luận’, ‘Thương Hàn Tự Luận’, ‘Bản Kinh Phùng Nguyên’, ‘Chẩn Tông Tam Muội’, ‘Thiên Kim Phương Diễn Nghĩa . ‘Trương Thị Y Thông’ là ông phỏng theo thể lệ của sách ‘Chứng  Trị Chuẩn Thằng’ của Vương Khẳng Đường, tập hợp phương luận của y gia các đời, kết hợp với kinh nghiệm bản thán và y án trị nghiệm để biên soạn. Sách ban đầu có tên ‘Y qui’, nhưng chưa kịp ban hành lại đánh mất hai quyển mục khoa và đậu chẩn. Đến cuối đời ông mới bảo con bổ sung hai phần ấy rồi sửa chữa, đổi tên  là  ‘Y Thông’, đó chính là sách ‘Trương Thị Y Thông’. Từ ngày ra đời đến sau, sách được lưu truyền rất rộng, ảnh hưởng tương đối lớn đền ngày nay vẫn luôn có giá trị tham khảo.  Sách ‘Thương Hàn Toản Luận’ là ông theo học thuyết của Phương Hữu Chấp và Dụ Xương, thêm sở trường của các nhà, cộng với kiến giả của mình đối với ‘Thương hàn luận’ mà chú thích thêm và soạn ra vì ông thấy nguyên bản ‘Thương hàn luận’ thiếu sót rất nhiều và chứng  trì không đầy đủ. Với sách ‘Bản Kinh Hoàn Nguyên’, ông lấy ‘Thần Nông Bản Thảo Kinh’ làm cơ sở, làm cho rõ đại ý của bản kinh, gồm thêm trị pháp của các nhà. ‘Chẩn Tông Tam Muội’ là sách chuyên về luận mạch học. Chủ yếu của sách ‘Thiên Kim Phương Diễn Nghĩa’ là tham khảo phép ra phương dùng thuốc của Tôn Tư Mạo, giúp người học lý giả sách của họ Tôn. Năm 1705, Hoàng đế Khang Hi tuần du phía Nam, con của ông là Trương Dĩ Nhu đem các di cảo của cha trình lên Hoàng thượng. Đến niên hiệu Kiền (Càn) Long, các sách ấy được ghi vào ‘Tú Khố Toàn Thư’.

Ông mất năm 1700, hưởng thọ 83 tuổi.

TRƯƠNG NGUYÊN TỐ

(Không rõ năm sinh măm mất)

Trương Nguyên Tố, tự Khiết Cổ, người đời Kim, Dịch Châu (nay là Dịch Huyện, Hà Bắc), cùng thời kỳ với Lưu Hoàn Tố (cũng đời Km), y gia trứ danh, nhưng nhỏ tuổi hơn, đều là người sáng lập 1 học phái Dịch thủy.

Từ nhỏ, Trương thông minh hơn người, tám tuổi dự thi Đồng tử, hai mươi bảy tuổi đỗ tiến sĩ Kinh nghĩa, nhưng vì phạm húy mà bị xóa tên. Từ đó không có lòng theo đường học thi, hướng chí học y. Ông xem khắp các sách y, tiến hành công việc nghiên cứu sâu các sách ‘Nội kinh’, ‘Nạn .kinh’, ‘Thương hàn luận’, ‘Trung tàng kinh’, ‘Bản thảo kinh’. Qua sự nỗ lực kiên trì không dám ngơi nghỉ, ông trở thành một danh y trên đời.

Đương thời, ở Hà Bắc, thanh vọng của danh y Lưu Hoàn Tố trên Trương Nguyên Tố một bậc. Lưu rất xem thường Trương. Một lần, Lưu bệnh thương hàn, đầu nhức, mạch đập mạnh, nôn mửa không ăn được, tự viết đơn thuốc trị liệu, qua tám ngày không khỏi bệnh. Học trò của Lưu không biết phải làm thế nào, sau lại đi rước Trương. Lưu nằm day mặt vào vách, không nhìn Trương. Trương cũng không nề chi, vẫn tử tế chẩn mạch và ra phương thuốc cho Lưu uống khỏi bệnh. Từ đấy, Lưu rất phục tài của Trương, ở bất cứ trương hợp nào cũng hết sức tuyên dương y thuật của Trương, khiến thanh vọng của Trương ngày càng lớn, danh dương thiên hạ.

Trương Nguyên Tố tinh thông phương thuốc, có nghiên cứu rất sâu ‘Nội kinh’ và ‘Trung tàng kinh’, đồng thời có tư tưởng cách tân. Ông nhận xét, minh xác rằng: 'Vận

khí bất tề, cổ kim dị quỹ; cổ phương tân bệnh, bất tương năng dã’(Vận khí không đồng, xưa nay khác quỹ đạo, bệnh mới mà dùng phương thuốc xưa thì không được vậy). Chủ trương trị bệnh trước phải bắt đầu biện biệt nhận thức hư thực của tạng phủ, căn cứ khí hậu đương lúc ấy và tình trạng thể chất của con bệnh mà linh hoạt dùng thuốc. Vì vậy ông trị bệnh không câu nệ cổ phương, đồng thời giỏi về biến hóa cổ phương chế ra tân  phương, trở thành một nhà y thuật siêu việt. Sự thành tựu về y học của ông chủ yếu ở  hai mặt dược vật và xử phương (thuốc và đơn thuốc). Về mùi vị của thuốc, lý luận về qui ' kinh, bổ tả thăng giáng, v.v..., ông có nghiên cứu sâu, phát minh thuốc và thuyết qui kinh, cho đến ngày nay vẫn có ý nghĩ chỉ đạo cho trị bệnh lâm sàng. Ông tổng kết qui luật  dùng thuốc lâm sàng, đem hơn ba trăm loại thuốc thường dùng án theo sự hư thực hàn  nhiệt của tạng phủ, tiến hành phân loại khái quát, soạn viết ra một quyển ‘Tạng Phủ Tiêu Bản Hàn Nhiệt Hư Thực Dụng Dược Thức’. Quyển sách thuyết minh cách dùng có hiệu  quả các thuốc cung cấp cho hậu thế sự tiện lợi rất lớn trong việc ra đơn dùng thuốc, cho nên rất được Lý Thời Trân xem trọng, trích lục sách ấy trong ‘Bản Thảo Cương Mục’.

Trương Nguyên Tố có hai quyển sách tiêu biểu: ‘Y Học Khải Nguyên’ và ‘Tạng Phủ

Tiêu Bản Dược Thúc’. ' Y thuyết của Trương Nguyên Tố tự thành một phái, người sau gọi là ‘Dịch thủy học phái’. Dịch thủy học phái và Hà gian học phái, về tôn chỉ y thuật, đã tương hỗ đối lập, lại tương hỗ bổ sung. Về sau lại diễn biến ra ‘Tứ đại gia’, y học đời Kim đời Nguyên tranh nhau do đấy mà ra; Trung Nguyên Tố cũng là ‘tiên thanh’ (tiếng nói trước) của sự tranh giành ảnh hưởng giữa y học Kim, Nguyên.

Lý Cảo, Vương Hiếu Cổ đều là học trò của Trương Nguyên Tố, về sau đều là những

bậc danh y trên đời.

TRƯƠNG TÍCH THUẦN

Trương Tích Thuần, tự Thọ Phủ, người Hà Bắc, Diêm Sơn, một nhân vật đại biểu trọng yếu của phái Đông-tây y học hội thông, vào cuối đời Thanh đầu Dân quốc. Ông ra đời ở một nhà thư hương nhiều đời theo Nho học. Cha là Trung Đơn Đình giỏi thi, có viết quyển ‘Liên Hương Trai Thi Cảo’. Ông từ nhỏ thông minh hơn người, lớn lên đi học, kinh sử thi từ, môn nào cũng học sâu. Năm 10 tuổi, ông đã làm được bài thi ‘Nguyệt Tống Mãn Cung Sầu', rất được cha tán ' thưởng. Vậy mà ứng thí hai lần ông đều không đỗ, bèn bỏ học Nho chuyển qua học y. Phàm sách kinh điển y học và học thuyết của danh gia các đời, ông đều thuộc và có nghiên cứu, cho nên hay dung hòa cổ kim, nhiều lần trị khỏi bệnh trầm kha (nặng), ngày càng nổi tiếng danh y. Năm 1911, ông đáp lời mời của Thống lĩnh trú quân tại Đức Châu nhiệm chứùc Quân y chính. Năm 1918, Bộ trưởng Nội chính thiết lập Trung y viện Lập Đạt tại Thẩm Dương, mời ông làm Viện trưởng. 'Y viện này thục là một Trung y viện thứ nhất trong lịch sử. Trong thời gian ở đây, ông đã từng nhiều lần trị mạnh những bệnh nặng mà y sinh Nhật Bản chẩn đoán cho là bất trị, làm chấn động giới Tây y. Năm 1927, lại được ủy nhiệm làm Xứ trưởng quân y xứ liên quân Trục Lỗ (chức này trước do nhân viên Tây y đảm nhiệm). Vì có danh vọng rất lớn nên ông được nhiều báo chí mời viết bài, như: ‘Phụng Thiên Y Học Tạp Chí' Thượng Hải Trung Y Tạp Chí’, ‘Y Giới Xuân Thư', Hàng Châu ‘Tam Tam Y Báo’, Hán Khẩu ‘Trung Tây Y Học Tạp Chí’, ‘Tân Gia Ba Y Học Tạp Chí’. Người thời ấy tôn xưng ông và ba người nữa Lục Tấn Sanh, Dương Như Hầu, Sư Úy Nhiên là ‘Y Lâm Tứ Đại Gia’; lại cùng với Tuồng Như Lôi, Trường Sinh Phủ là ‘Hải Nội Tam Trung’. Năm 1928 ông định cư ở Thiên Tân, mở Trung-tây y xã. Mùa xuân năm 1933, ông thiết lập Quốc y hàm thụ học hiệu. Vì lao lực quá độ, ngày mùng 8 tháng 8 nông lịch năm này, ông bệnh mất.

Sau 30 tuổi, ông bắt đầu tự học một số sách Tây y, nhận thấy Tây y luận bệnh ‘giảng giải mới lạ, khác Trung y rất nhiều'. Rồi ông nghiên cứu sâu 10 năm, lại nhận thấy ‘cái lý mới lạ của Tây y phần nhiều ở trong vòng bao quát của Trung y’. Sau khi suy nghĩ chín chắn, ông đề xuất ‘theo xưa mà không nệ xưa, học theo Tây mà không phản Trung’, tức là lấy Trung y làm chủ thể, nhận cái tinh hoa của Tây y, nhằm câu thông

Trung-tây y học, để đẩy mạnh chủ trương phát triển Trung y học thuật. Lấy nguyên tắc này làm gốc, ông cả gan tiến hành một số thử nghiệm từ lý luận đến thực tiễn, bao quát sinh lý, bệnh lý, dược  lý cho đến các mặt chẩn đoán trị liệu. Cái tinh thần mạnh dạn đến với thực tiễn của ông đã đột xuất rõ ràng trong đương thời Trung Tây y học hối thông phái. Ông tích lũy được trị nghiệm phong phú. Tuổi già, sau giờ xem mạch,

ông lấy bình sanh trị học của mình và làm sàng tâm đắc chỉnh lý rồi biên thành sách ‘Y Học Trung Trung Tham Tây Lục’, phân nửa sau của sách do con ông và học trò biên soạn. Ông mất năm 1933, hưởng thọ 78 tuổi.

TRƯƠNG TRỌNG CẢNH

(Không rõ năm sinh năm mất)

Tên là Cơ, người đời Đông Hán, quận Nam Dương (nay là Hà Nam, Nam Dương). Ông là tác giả quyển ‘Thương Hàn Tạp Bệnh Luận’, một quyển sách y học rất có giá trị trong ‘Y học Bảo Khố’ của Trung quốc. Được coi là một Thánh Y của Trung Y.

Thuở nhỏ ham học, mười mấy tuổi đầu đã thông hiểu nhiều sách, nhất là sách về y học. Đời Hán Linh đế, ông được tiến cử chức Hiếu Liêm, về sau là Thái thú Trường Sa. Nhưng cả đời ông chủ yếu là theo sự nghiệp y học. Lúc nhỏ, ông từng đọc thấy trong sách sử chuyện Biển Thước xem biết bệnh của Tề Hoàn hầu, ông hết sức khâm phục y thuật cao siêu của Biển Thước, giỏi xem khí sắc của người mà chẩn đoán bệnh tật, và nảy sinh ý niệm học ngành y. Ông theo học thuốc với người đồng hương là danh y Trương Bá Tổ, được thầy truyền dạy kinh nghiệm và kỹ thuật. Ông học giỏi đến mức, về mặt chẩn đoán và ra đơn thuốc điều trị vượt hơn cả người thầy. Ông hành nghề vào cuối đời Đông Hán. Lúc đó, các nước tranh nhau, chiến tranh liên miên làm cho bệnh dịch lưu hành, người ta chết rất nhiều, thậm chí chết hết cả họ. Gia tộc của ông có hơn 200 ngươi,từ năm Kiến An (công nguyên 196) đến sau, chưa đầy 10 năm đã chết mất hai phần ba, trong đó chết vì bệnh thương hàn là bảy phần mười. Trước cảnh tượng đau thương ‘người đắm chìm trong tang tóc, muốn cứu mà không cứu được, ông càng quyết tâm tìm học. ông nghiên cứu sâu về các sách y học xưa như ‘Tố Vấn’, ‘Cửu Quyển’, ‘Bát Thập Nhất Nan’, ‘Âm Dương Đại Luận’, ‘Thai Lô Dược Lục’, rút ra những hiểu biết phong phú, rồi thu nhặt các phương thuốc danh tiếng xưa nay và các phương thuốc kinh nghiệm trong dân gian, kết hợp với kinh nghiệm của các y gia đương thời và của mình đã tích lũy trong nhiều năm, biên soạn một bộ sách thuốc vĩ đại chưa từng có ‘Thương Hàn Tạp Bệnh Luận’ bao quát hai phần là ‘thương hàn’ và ‘tạp bệnh’. Sách viết xong, trải qua binh hỏa chiến loạn, bị mất đi phần nào. Về sau, ở đời Tấn, Vương Thúc Hòa lượm lặt, chỉnh lý, viết lại. Đến đời Tống là hai quyển sách thuốc hiện còn đến nay là  ‘Thương Hàn Luận’ và ‘Kim Quỹ Yếu Lược’.

Quyển ‘Thương Hàn Tạp Bệnh Luận’ của Trương Trọng Cảnh đã tổng kết một cách có hệ thống những kinh nghiệm phong phú của ngành y học Trung Quốc từ đời nhà Hán trở về trước, xác định nguyên tắc cơ bản của Trung y, biện chứng điều trị, đã phong phú hóa và phát triển lý luận y học và phương pháp trị liệu, đặt vững cơ sở các khoa lâm sàng của Trung y, là một bộ kinh điển y học trứ danh. Bộ sách đã cống hiến lớn lao cho sự phát triển học thuật Trung y. Hơn 1700 năm nay, sách này luôn được y giới các đời tôn sùng.

Trước mắt, sách này vẫn là một tài liệu dạng học kinh điển chủ yếu của Học viện Trung y Trung Quốc. Đối với y học thế giới, nhất là sự phát triển ngành y của các nước châu Á, sách ‘Thương Hàn Tạp Bệnh Luận’ cũng có ảnh hưởng sâu xa. Nhật Bản đến nay vẫn thích dùng các đơn thuốc của Trương Trọng Cảnh để trị bệnh.

TRƯƠNG TÙNG CHÍNH

(1156? – 1228)

Ông có tên tự là Tử Hòa, hiệu Đái Nhân; đời Kim, người Khảo Thành (Thư Châu), đời nay Lan Khảo Đông (Hà Nam). ông là một trong ‘tứ đại gia’ đời Kim, Nguyên. Do vì phép trị bệnh của ông chủ trương ‘hãn (mồ hôi), thổ (mửa), hạ (hạ xuống)’ ba phương pháp chính yếu, nên người đời sau xem ông là nhân vật đại biểu cho ‘công hạ phái’.

Thuở nhỏ, ông thích đọc sách, kinh, sử, bách gia chư tử, đều có xem qua, lại thích ngâm thơ uống rượu, tính tình hào phóng. Dòng dõi nhà làm nghề thầy thuốc, ông có nghiên cứu sâu xa về các sách y như Nội kinh, Nạn kinh, Thương hàn luận và thông

hiểu đến nơi đến chốn. Tuổi thanh niên là quân y, về sau lại được triều đình mời vào Thái y viện. ông sống ở thời loạn lạc, dân không cày được ruộng, chịu đói kém, bị bệnh dịch, không thích thói xấu của quan lại lên xe xuống ngựa’, nên sớm từ quan về

nhà, hết lòng lo nghiên cứu y học. Ông thường cùng với các em họ như Ma Tri Kỷ. Thường Trọng Minh đi dạo chơi trên sông hồ, bàn luận sâu về y lí, một mặt hành nghề trị bệnh cho dân chúng.

Trong vài năm đã nổi tiếng là thầy thuốc giỏi. Quan điểm và tư tưởng học thuật chủ yếu của ông được thấy rõ ở mặt luận bệnh và phép trị bệnh. ông nhận xét rằng nguyên nhân căn bản làm cho con người sinh bệnh là tà khí xâm phạm vào thân thể. ông cho rằng tà khí của trời là: phong (gió) thử (nắng), hỏa (nóng), thấp (ướt), táo (khô), hàn (lạnh); tà khí của đất là: vụ (mù), lộ (móc), vũ (mưa), bạc (mưa đá), băng (giá), nê (bùn); lại thêm tà khí của sự ăn uống là: toan (chua), khổ (đắng), cam (ngọt), tân (cay), hàm (mặn), đạm (lạt). Đồng thời nhận xét rằng các tà khí đó, các nguyên nhân gây bệnh đó, ‘không phải thân thể con người vốn tự có mà là từ ngoài đi vào, hoặc từ trong sinh ra’. Cho nên, một khi đã phát bệnh thì trước hết phải tìm cách đuổi tà ra ngoài, ‘tà’ đi thì ‘chính’ yên. Phép duỗi tà thì dùng ba phép tấn công bệnh của thương hàn luận là: hãn (mồ hôi), thổ (mửa), hạ (làm xuống) làm chủ.

Lý luận do Trương Tùng Chính độc sáng (tự mình đưa ra) gây chấn động rất lớn trong giới y học đời Kim, Nguyên. Đời ấy và các đời sau, số nguồn phản đối là không ít.

ông đã viết hơn mười loại sách về y học, nội dung nói rõ sự hiểu biết của mình về ba phép ‘hãn, thổ, hạ'l và giới thiệu kinh nghiệm lâm sàng của mấy mươi năm hành nghề. Về sau, các học trò của ông chỉnh lý số sách ấy thành một quyển ‘Nho môn sự thân’.

Cuối đời, vì không bằng lòng sự thống trị của Kim triều, ông sống ở quê với thái độ tiêu cực của con người ẩn thoát.

TỪ ĐẠI XUÂN

(1693 - 1773}

Từ Đại xuân, nguyên tên là Đại Nghiệp, tự Linh Thai, về già hiệu Hồi Khê lão nhân, người Ngô Giang (nay là Giang Tô,  Ngô Giang) là nhà y học trứ danh đời Thanh. Ông là dòng dõi thư hương, ông cố, ông nội, cha đều là bác học sĩ. Ông nội làm quan đến chức Hàn lâm Kiểm thảo, từng tham gia biên  soạn ‘Minh sử’ (sử đời Minh). Ông thiên tư thông mẫn, học khắp thi thư, năm 20 tuổi đỗ Tú tài. Nhung ông không thích chế độ khoa cử, xem thưởng công danh lợi lộc; một lần dự thi cuối năm, hứng chí đề trong quyển thi: Từ lang bất thị trì trung vật, khẳng cộng phàm lân trục đội du? (Chàng từ đâu phải vật ở ao mà chịu bơi lội cùng loài tầm thường Rồi bỏ khoa cử về học ‘Kinh Dịch’, ‘Lão Trang’, ‘âm phù kinh’... Đối với thiên văn, địa lý, toán thuật, quân sự, thủy lợi, âm luật,  võ thuật, không môn nào không thông thuộc, riêng y học lại càng tinh thông. Khi xem bệnh, ông như thấy cả tạng phủ của ngươi; khi bốc thuốc

như quỉ sai thần khiến vậy, cho nên quái chứng  cố tật cũng đều ‘thuốc đến, bệnh trừ’. Một số y gia đều vô cùng thán phục y thuật quỉ thần khôn lường của ông. Ông cả đời soạn thuật rất nhiều sách, như: ‘Từ Linh Thai Y Học Toàn Thư’ ghi chép 16 môn loại trong y học, trọng yếu có ‘Nội Kinh Thuyên Thích’, ‘Lan Đài Quỹ Phạm’, ‘Thương Hàn Loại Phương’, ‘Y Học Nguyên Lưu Luận’, ‘Thận Y Sồ Ngôn’, ‘Hồi Khê Y Aùn’, ‘Y Quán Biếm’. Ông hành y 50 năm, duyệt xem hơn vạn quyển sách thuốc, phê duyệt hơn nghìn quyển. Tư tưởng y học của ông là ‘tôn kinh, phục cổ’, ‘nói ắt căn cứ vào sách của thánh y, trị ắt tuân theo pháp xưa’. Ông nhận xét rằng người học y phải từ nguồn đến ngọn, ‘trên theo căn bản của Linh (Khu), Tố (Vấn); dưới trị theo dòng phái Hán, Đường’. Đồng thời, ông cũng không phải nệ cổ, không dám phê bình chỗ hay dở của tiền nhân, mà biện luận có bằng cứ, cho nên đời sau tôn ông là nhà bình luận y học đời Thanh. Tiếng tăm y học của ông truyền khắp vùng Ngô Giang, người gần xa đến xin chẩn mạch rất đông. Triều đình cũng hai lần mời ông đến Kinh đô. Niên hiệu Càn Long năm thứ 24 (1759) quan Đại học sĩ Tưởng Phổ lâm bệnh, vua Thanh Cao Tông ra lệnh thỉnh mời danh y trong thiên hạ đến chữa trị: ông được tiến cử đến kinh đô. Ông chẩn mạch xong, nói thẳng là bệnh không thể trị liệu được. Vua khen ông cương trực, giữ ông ở lại Thái Y viện. Ông cố từ về quê ẩn cư ở Hồi Khê, lấy hiệu là Hồi Khê lão nhân. 12 năm sau, triều đình lại vời ông tiến kinh. Lúc ấy ông đã 78 tuổi, lại trong mình đang có bệnh, tự biết lần đi này ắt khó sống mà về, bèn bảo con đem quan tài theo. Quả nhiên, ba ngày sau khi đến kinh đô, ông qua đời, đem về táng ở gò Điệp Tự ở Việt Lai Khê. Hồi sống, ông đã tự nghĩ hai câu đối ở mộ mình như sau: ‘Mãn viên linh thảo tiên nhân dược, Nhất kính thanh tùng xử sĩ phần’. (Cỏ linh đầy vườn là thuốc của tiên, Cây tùng xanh là mộ của kẻ sĩ). Ông mất năm 1772, hưởng thọ 79 tuổi.

TỪ XUÂN PHỦ

(1520 - 1596)

Từ Xuân Phủ, tự Như Nguyên, ngươi Kỳ Môn (nay là An Huy, Kỳ Môn). Cha của ông là Từ Hạc Sơn nhận chúc ‘Tương phủ điển thiện’ (phụ trách bộ phận ẩm thực ở Tương phủ?) mắc phải bạo bệnh chết Sớm. Khi cha chết, mẹ đã mang thai, sau đó sinh ra ông. Để thương nhớ cha, ông lấy hiệu là Tư Hạc. Ông có tư chất thông mẫn, thuở nhỏ theo học với người Thái học sinh tên là Diệp Quang Sơn để ứng thí. Sau vì trong người có nhiều  bệnh mà lại theo học thuốc với người cùng làng tên Uông Hoạn, em họ (của Uông Cơ. Uông Hoạn có nghiên cứu sâu các sách ‘Tố Vấn’, ‘Linh Khu,  tinh thông y lí, giỏi trước tác, có viết sách, như ‘Y Học Chất Nghi’cho đời. Xuân Phủ lấy vốn nho của mình ra học y, cho nên tương đối dễ, lại thêm hết lòng cầu học, chuyên về trị liệu; đối với sách vở của y gia, không cuốn nào không xem qua, không đầy vài năm đã học được hết  sở truyền của thầy Uông. Ông thuộc loại học trò ‘thanh xuất vu lam nhi thắng vu lam’ (màu xanh lấy ra từ chàm mà xanh hơn chàm), tinh thông các khoa: nội, phụ, nhi, lùng danh một thời. Về sau, ông dời chỗ ở đến Hồ Huyện của kinh sư xem mạch. Ông cho việc cứu đời là nhiệm vụ cấp thiết, trị bệnh cho người không kể thù lao mà hiệu nghiệm cao tuyệt, cho nên nên đến xin chữa trị rất đông, suốt ngày người bệnh đến không dứt, ngươi giàu sang đến rước cũng không thể một sớm một chiều mà đi được. Để tưởng thưởng y thuật của ông: triều Minh đã từng phong chức quan Thái y viện cho ông. Ông rất xem trọng học thuyết của Lý Đông Viên, trị bệnh dùng thuốc thiên về ôn bổ. Ông chủ trương ‘nguội thầy thuốc giỏi phải gồm thông châm cứu học và dược học’ phải nắm thật vững kỹ thuật trị liệu, viết đơn dùng thuốc không nên câu nệ đơn xưa mà nên căn cứ bệnh tình để điều phối linh hoạt các vị thuốc. Quan điểm này rất có tác dụng mở mang cho y gia đời sau. Ông cả đời siêng lo trực thuật, đã biên soạn các sách như ‘Cổ Kim Y Thống’, ‘Nội Kinh Yếu Chỉ’, ‘Y Học Tiệp Kính’, ‘Đậu Chẩn Tiết Bí’, ‘Phụ Khoa Tâm Kính’, ‘Ấu Ấu Hối Tập, cống hiến to lớn cho nền y học Trung Quốc, trong số sách đó ‘Cổ Kim Y Thống’

có ảnh hưởng lớn nhất. Quyển này còn có tên là ‘Cổ Kim Y Thống Đại Toàn’; ông đã

dựa trên phép trị nghiệm của ‘Nội kinh’ làm căn cứ, góp biện luận của danh y các đời chiết trung học thuyết của bách gia chư tử ‘hợp quần thủ nhi bất di, chiết chư phương nhi bất vặn, xả phi thủ thị, loại tụ điều phân’ (góp các sách mà không sót, phán đoán các đơn thuốc mà không rối, bỏ sai lấy đúng, phân môn phân loại), năm 1556, viết xong. Sách này gom chép sách thuốc của các đời từ đời Minh trở về trước và tư liệu kinh sử có liên quan đến y học, phân loại được viết ra. Quyển đầu là ‘Nội kinh yếu chỉ’, sau đó liệt kê nội dung lược truyện y gia các đời, y luận, mạch hậu, kinh huyệt, châm cứu của các nhà và y án các đời, nghiệm phương, bản thảo, chế dược, các phương thông dụng, dưỡng sinh, v.v... Tư liệu ghi chép mười phần phong phú; ngoài việc dẫn lục học thuyết cổ xưa ra, lại cổ lý luận của cá nhân, là một bộ sách y tổng hợp tính có giá trị tham khảo rất cao. Do vì sách này đã có phần nghiên cứu lý luận, lại có phần trị liệu lâm sàng, cho nên sách mang tên ‘Cổ kim y thống đại toàn’ thật là xứng đáng. Ông mất năm 1596, hưởng thọ 76 tuổi.

UẨN THỤ GIÁC

(1878  - 1935)

Uẩn Thụ Giác, tự Thiết Tiều, biệt danh Lãnh Phong, Tiêu Mộc, người Giang Tô, Võ Tiến, thầy thuốc trứ danh, thuộc nhóm lãnh đạo Trung y cách tân. Cha ông, Uẩn Chiếu Ma, là một vị quan nhỏ nhiệm chức ở Chiết Giang, Thai Châu (nay là Lâm Hải). Ông ra đời ở đây. Khi ông được năm, sáu tuổi, cha mẹ nối nhau bệnh mất; họ hàng đưa ông về Giang Tô, Võ Tiến, giao cho ông lão ở Mạnh Hà nuôi dưỡng. Mồ côi, nghèo khó nhung ông học rất cần mẫn, năm 16 tuổi đỗ Tú tài, năm 26 tuổi thi đỗ vào học trường công Nam Dương, tốt nghiệp ưu hạng khi ra trường. Ông chuyên học ngoại ngữ, văn học, thông hiểu từ chương, thi phú. Ông có dạy học ở Trường Sa, sau được mời làm chủ biên ‘Tiểu Thuyết Nguyệt Báo’ ở Thương vụ ấn thư quán tại Thương Hải. Ông nổi tiếng trong công việc phiên dịch tiểu thuyết Tây dương (các nước ở phương Tây). Văn phong của ông cao nhã, được giới văn học xem trọng. Quyển tiểu thuyết thứ nhất của Lỗ Tấn ‘Hoài cựu' được chính ông phát hiện, nêu ra đầu tiên trên ‘Tiểu Thuyết Nguyệt Báo’, cho nên có người khen ông là ‘phát hiện Lỗ Tấn tiên sinh đích Bá Nhạc’ (Bá Nhạc: người đời Xuân Thu có tài xem tướng ngựa; tương truyền ngựa giỏi thấy Bá Nhạc thì hí lên). Thuở nhỏ ông gầy yếu, nhiều bệnh. Sau tuổi trung niên, mấy đứa con trai gái nối nhau chết sớm; ông phẫn chí nghiên cứu y thuật, từng tìm học với danh y về bệnh thương hàn là Uông Liên Thạch, lại giao thiệp với danh y đương thời là Đinh Cam Nhân, cho nên y thuật của ông tăng tiến rất nhanh. Về sau, người đồng hương của ông là Tạ Lợi Hằng, cũng là đồng sự ở Thương vụ ấn thư quán, vào giờ rảnh của nghề biên tập, treo bảng hành y. Ông thấy vậy rất khen bạn và cũng noi gương hành nghề.  Không lâu, ông cũng nổi tiếng danh y. Giáo sư đại học Chuộng Thái Viêm cũng rất kính trọng ông, thân hữu có bệnh, Chương giáo sư đều giới thiệu đến cho ông chẩn trị và từng khen y thuật của ông, nói: ‘Họ Uẩn xưa có tên Nam Điền ở môn họa, tên Tử Cư ở môn văn, nay được tên Thiết Tiều ở môn y, có thể gọi là ‘tam tuyệt vậy'. Khi ông hành nghề y, gặp đúng lúc có tư trào ‘một số người khuấy lên chủ nghĩa dân tộc hư vô’ vu miệt Trung y là không khoa học, chủ trương thủ tiêu Trung y. Thời ấy Dư Vân Tụ từng viết ‘Linh Tố Thương Đoài’ công kích mạnh Trung y. Ông đọc thấy, hết sức tức giận, cũng viết ‘Quần Kinh Kiến Trí Lục’ phản bác. Năm 1983, Trung y quốc y quán đương thời muốn lấy tên bệnh của Tây y làm chuẩn tắc, thủ tiêu tên bệnh của Trung y, ông viết bài cực lực phản đối. Giới Trung y cũng rầm rộ hưởng ứng, 'vấn đề này mới bãi bỏ. Để phát triển sự nghiệp Trung y, ông mở tại ngụ sở của mình một Trung y hàm thụ học hiệu. Xa gần trong toàn quốc ghi danh học có hơn ngàn người. Việc này là một ‘thịnh sự’ đương thời.  Ông chủ trương Tây y kết hợp, nhung kiên trì lấy Trung y làm gốc. Ông cực lực giữ gìn bênh vực y học thuật, đồng thời chủ trương hấp thu cái hay của Tây y để bổ trợ Trung y, như thế y mới ‘có giá trị của diễn tiến’. Chủ trương này của ông có ảnh hưởng nhất định đối với sự phát triển ngành y dược học Trung Quốc. Cả đời ông siêng viết sách, trên 20 loại, chủ yếu có: ‘Quần Kinh Kiến Trí Lục’, ‘Thương Hàn Luận Nghiên Cứu', ‘Oân Bệnh Minh Lý’, ‘Hoắc Loạn Tân Luận’, ‘Sinh Lý Tân Ngữ, ‘Bảo Xích Tân Thư’, ‘Phụ Khoa Đại Lược’, ‘Dược Am Y Aùn’. Về sau, các đệ tử của ông biên tập thành ‘Dược Am Y Học Tùng Thư’. Ông mất năm 1935, hưởng thọ 57 tuổi.

UÔNG CƠ

(1463 - 1539)

Cư sĩ Uông Cơ, tự Tỉnh Chi, người đời Minh, Kỳ Môn (nay ]à An Huy, Cha ông là Uổng Vị, tự Dĩ Vọng, học với Chu Đan Khê, tinh thông y thuật, hành nghề y nổi tiếng đương thời. Ông thuở nhỏ học Kinh Xuân Thu, thi đỗ tú tài, lớn lên theo cha học y. Ông tính tình điềm đạm. Ông sống giản dị không cần tiếng tăm, an phận ở thảo lư, ở đời lấy nhân nghĩa làm gốc, giao tế tín thực. V học gia truyền nên ông biết y lí một cách thô lược. Sau mẹ ông bệnh thổ tả; ông mới nghiên cứu y học sâu  rộng hơn. Phàm các học thuyết Kỳ, Hoàng, Thương, Biển, chỗ nào cũng tìm cội tìm nguồn, qua 20 năm chuyên tâm khổ học và thực tiễn lâm sàng, ông trở nên danh y của đời. Ông tinh thông các khoa nội, ngoại, châm cứu, chứng lạ vật kỳ trị liệu không bệnh nào không khỏi. Ông hành nghề suốt 40 năm, cứu sống rất nhiều. Vì thế mà người đến nhà ông học y rất đông, học trò trứ danh có nhóm Trần Giác.

Tư tưởng y học của ông lấy điều bổ khí huyết làm chủ, riêng thiên về bổ khí, vận dụng thuần thục hai dược vật: ‘sâm kỳ’ Cách lý giải của ông đối với khí cũng có một ít bất đồng với một số y gia. Ông nhận xét rằng thân thể người ta có vệ khí  và dinh khí phân biệt. Vệ khí là dương, dinh khí là âm, nếu nói ‘phân’, còn nếu nói ‘hợp’ thì dinh, vệ thuộc chung một khí biến hóa ra, đều thuộc phạm trù dương. Ông chỉ rõ điều cổ nhân gọi ‘dinh là khí’, thuyết minh ‘dinh’ cũng thuộc dương, nhưng dinh ở trong mạch, cùng một loại với huyết, cho nên lại thuộc âm. Điềâu mà Đan Khê nói ‘dương thường hữu dư là nói về vệ khí, nói âm thường bất túc là luận về dinh khí. Như đúng là ‘dinh âm bất túc’, không thể bẩm thừa dương của vệ khí, thì không thể dinh trú dạ (ngày đêm), lợi quan tiết, dưỡng tạng phủ. Vì vậy mà  ông chủ trương ‘vệ khí cố (đủ)’ ắt không chờ chữa trị,’dinh khí hư (thiếu)’ át phải tư điều bổ, mà ‘sâm, kỳ’ là dược vật tốt nhất để điều  bổ dinh khí: ông lại nói rằng dinh khí, vệ khí đều  từ tỳ vị thủy cốc’ (lá lách, dạ dày, nước, lúa) mà sinh ra, tỳ vị thích ấm mà ghét lạnh. Nếu Tỳ Vị hư yếu, nếu không dùng khí có vị ngọt, tính ôn  thì không thể bổ. Sâm Kỳ vị cam, tính ôn  thật là thuốc thần để bổ. Tỳ Vị mạnh khỏe, dinh khí có chỗ tựa, vệ khí có chỗ giúp, tà khí dù không trị cũng tự tiêu; thân thể con người cũng nhân đó mà được khỏe mạnh. Điều này cho thấy rằng họ Uông tuy học theo Đan Khê, trên thực tế cũng không hạn hẹp ở học thuyết Đan Khê, mà có nhiều sáng kiến, đối với phương pháp trị

liệu của Đan Khê chuyên chủ trương ‘tư âm giáng hỏa’, đã là một sáng kiến riêng lớn. Ông còn giỏi ngoại khoa, chủ trương trị liệu ngoại khoa phải xuất phát từ chỉnh thể.  Ông nói : “Ngoại khoa tất gốc ở trong, biết trong để lo ngoài” cho thấy rằng đối với phép trị sưng thủng, trị ở trong là chính, trị ở ngoài là phụ, rất kỵ lạm dụng dao kim (mổ xẻ). Về nội trị thì chủ trương điều ]ý nguyên khí làm đầu, giữ chắc căn bản, không khinh suất không để cho nung mủ công phá, đồng thời hết sức dùng phương pháp làm tiêu tan, không để cho nung mủ, phá miệng. Cách lý luận độc đáo, đặc biệt này và kinh nghiệm trị liệu của ông ảnh hưởng lớn đối với sự phát triển của ngoại khoa đời sau. Ông viết nhiều sách: ‘Thạch Sơn y án’, Ngoại Khoa Lý Lệ, Châm Cứu Vấn Đối, Y Học Nguyên Lý có ảnh hưởng lớn. Còn có sách khác như ‘Độc Tố Vấn Sao’, ‘Bản thảo hội biên’, Vận khí dị lãm’, ‘Đậu trị lý biện’, ‘Thương Hàn Tuyển Lục’, ‘Mạch Quyết San Ngo’ä . Thạch Sơn Y Án là do học trò Trần Giác biên tập các nghiệm án của thầy Uông viết thành. Ông mất năm 1539, hưởng thọ 76 tuổi.

UÔNG NGANG

(1615 - 1698 )

Uông Ngang, tự Nhẫn Am, người cuối đời Minh, Hưu Ninh, Tây U Môn (nay là An Huy, Hưu Ninh) , y học gia nổi tiếng cuối đời  Minh đầu đời Thanh. Ông thông minh, sớm theo nghiệp Nho, đỗ Tú tài vào cuối đời Minh. ông muốn nhờ khoa cử để lập công danh, nhưng chưa được như ý. Nhà Minh mất, nhà Thanh lên cầm quyền, ông đã hơn 30 tuổi, bèn bỏ khoa cử dốc chí học thuốc. Ông đọc khắp sách vở, thu nhặt tri thức, trải mấy mươi năm nghiên cứu khắc khổ rất cuộc có được sự hiểu biết tinh thông về mặt y học. Ông trước thuật tương đối nhiều, ảnh hưởng khá lớn; có các sách như ‘Tố Vấn, Linh Khu Loại Toản Ước Chú', ‘Bản Thảo Bị Yếu', ‘Y Phương Tập Giải’, ‘Thang Đầu Ca Quyết’. Khi học các sách y cổ điển, ông cảm thấy hai sách ‘Tố Vấn' Linh Khu gồm nhiều quyển, chữ nghĩa cổ xưa, sâu kín, người mới học đọc sách sẽ thấy mênh mông không biết đầu mối ở đâu, khó lãnh hội yếu chỉ của sách. Ông bèn phỏng theo sách ‘Độc Tố Vấn Sao’ của Hoạt Thọ đời Nguyên, tuyển chép nội dung chủ yếu trong hai sách ‘Tố Vấn’ ‘Linh Khu, trừ ra phần châm cứu, thêm phần chú thích, thành quyển ‘Tố Vấn, Linh Khu Loại Toản Ước Chú', lời giản, nghĩa rõ, nêu rõ phần quan trọng, tiện cho người mới học duyệt đọc. Ông còn xét thấy sách ‘bản thảo’ các đời viết ra không dứt, chủng loại dược vật cũng không ngừng gia tăng, sách ‘Bản Thảo Cương Mục’ của Lý Thời Trân đã ghi 1892 loại dược vật, gồm nhiều thiên quyển, hoàn bị mà không nêu được phần chủ yếu, khó mà đọc cho hết. Vì vậy, ông thu nhặt bản thảo của chư gia, tuyển chọn hơn 470 loại dược vật, biên thành sách ‘Bản Thảo Bị Yếu', trong sách kèm theo hơn 400 bảng hình vẽ, đầy đủ lại dễ nắm bắt những phần quan trọng, các y gia lâm sàng đều thích dùng sách này.

Ông viết sách ‘Y Phương Tập Giải’ là noi theo thể lệ của sách ‘Y Phương Khảo’ của Ngô Côn, thu nhặt rộng rãi tư liệu của chư gia. Trong sách ghi chép hơn 800 phương tễ thường dùng lâm sàng, phân môn biệt  loại, chú thích rõ ràng từng phương một; đây là một sách phương thuốc được ứng dụng tương đối rộng rãi. Để giúp người sơ học dễ nhớ, ông còn  tuyển chọn 290 phương tễ thông dụng, biên thành trên 200 bài quyết ca 7 chữ, soạn thành sách ‘Thang Đầu Ca Quyết’. Vì sách này tuyển chọn những phương thực dụng dễ đọc, dê nhớ, rất đọc người đọc hoan nghênh.

Ngoài ra, đối với đương thời môn Tây y học dần truyền nhập Trung Quốc, ông cũng có thái độ tương đối sáng suốt; ông cho rằng Tây y tả  thuật môn Nhân thể hình thái học tương đối chính xác. Tỷ như, đối với  quan điểm ‘linh cơ ký tính tại não’ (trí nhớ ở não), ông tỏ ý tán đồng, đủ thấy ông vui thích tiếp thụ tri thức y học mới. Ông tuy không phải là danh gia lâm sàng, nhưng ông viết các sách  chữ nghĩa thông thường dễ hiểu, rõ ràng, giúp ích cho ngươi học y đời sau; đối với công tác phổ cập y học Trung Quốc, sự cống hiến của ông là quá rõ, không có ai nghi ngờ được.

UÔNG Ỷ THẠCH

(Không rõ năm sinh năm mất )

Ông là y gia vào cuối đời Minh, tên họ, đời sống và quê quán cụ thể đều không được biết rõ, chỉ nghe ngươi đời gọi ông là ỷ Thạch tiên kinh. Ông nổi danh vì giỏi trị chứng  bệnh hư lao, có viết bộ sách chuyên về bệnh hư lao ‘Lý Hư Nguyên Giám’ 2 quyển để đời. Bộ sách này được Kha Đức Tu, người Tô Châu, khắc bản ấn hành lần đầu vào niên hiệu Kiền (Càn) Long đời Thanh; về sau Lục Cửu Chi đính chính cho sách được hoàn thiện. Con trai thứ hai của ông là Uông Đông Am nối nghiệp cha. Tư tưởng học thuật của ông lấy ‘Tố Vấn’, ‘Linh Khu làm tôn chỉ, gồm thu sở trường của các y gia; theo học thuyết của Chu Đan Khê, Lý Đông Viên, Tiết Kỷ mà không câu nệ, hình thành kiến giải độc đặc của mình, cống hiến lớn cho công tác nghiên cứu bệnh hư lao của y học Trung Quốc. ‘Lý Hư Nguyên Giám’ được biên soạn do ông căn cứ trên kinh nghiệm trị bệnh hư lao trong nhiều năm của mình. Sách phát huy tường tận cách chẩn đoán, điều trị, dự phòng bệnh hư lao (bệnh nhân, bệnh cơ, biện chúng, trị liệu, dau khi khỏi bệnh), tự lập nên một thể hệ riêng. Ông nhận xét rằng có sáu loại nguyên nhân gây bệnh hư lao: tiên thiên, hậu thiên, hậu đậu chẩn, ngoại cảm, cảnh ngộ và ý dược (dùng thuốc). Về bệnh cơ (khâu trung tâm có mối quan hệ trọng yếu của bệnh) thì từ hai phương diện âm hư và dương hư mà tiến hành phân tích, đồng thời đề ra ‘chứng  âm hư gốc ở phế’, chứng  dương hư gốc ở tỳ’, nguyên tắc trị liệu chủ yếu là trị dương hư để phù trợ tỳ, trị âm hư để bảo dưỡng phế, những điều dự phòng và điều dưỡng chứng  hư lao, sách cũng ghi tương đối đầy đủ, thật là những kinh nghiệm quí báu có ý nghĩa chỉ đạo thực tiễn. Đối với chúng hư lao, Uông Ỷ Thạch nghiên cứu sâu đúng như lời của Triệu Tông Điền, đệ tử của ông, ghi trong bài tựa của sách ‘Lý Hư Nguyên Giám’: ‘Y đạo của thầy Ỷ Thạch cao sâu huyền bí, một môn hư lao càng là một đạo độc đáo’. Đối với bệnh hư lao, ông riêng có kiến giải phong cách, rất được y gia hậu thế tôn sùng.

VẠN TOÀN

(Không rõ năm sinh năm mất )

Vạn Toàn, tự Sự, hiệu Mật Trai, người La Điền (nay là Hồ Bắc, La Điền). Ông là y gia trứ danh về nhi khoa ở đời Minh.  Ông là con nhà thế y. Tổ phụ là Vạn Hạnh Pha, nguyên quán Giang Tây, nổi danh ở đời về ấu khoa (trị bệnh trẻ con) nhưng ông mất sớm. Cha ông là Vạn Khuông, tự Cung Thúc, hiệu Cúc Hiên, nối nghiệp cha, cũng tinh thông về ấu khoa, có viết sách ‘Đậu chẩn tâm yếu, năm 1480 đến cư ngụ ở La Điền và ở luôn nơi xứ ấy hành y cứu đời, xa gần đều nghe tiếng. Vạn Khuông có viết sách ‘Vạn thị tiểu nhi khoa’. Vạn Toàn thông minh từ nhỏ. Người lớn trong nhà ‘tri Toàn khả giáo’ (biết Toàn học được) bèn bảo Toàn gắng công học Nho, thơ phú, lịch sử, hi vọng ông sẽ đỗ đạt làm rạng danh tiên tổ. Thế mà ông mấy lần nỗ lực đều không bước được vào hoạn đồ (đường làm quan). Không lâu, Vạn Khuông qua đời. Để nghiệp nhà có người nối, Vạn Toàn hạ quyết tâm đổi y học, nghiên cứu sâu về đậu chẩn (bệnh trái). Mấy năm sau, ông là một y gia trứ danh.

Ông cả đời tnrớc thuật rất nhiều, chủ yếu có mười loại: ‘Dưỡng Sinh Tứ Yếu, ‘Aáu Khoa Phát Huy’, ‘Quảng Tự Kỷ Yếu, ‘Dục Anh Bí Quyết’, ‘Đậu Chẩn Thế Y Tâm Pháp’, ‘Bảo Mệnh Ca Quát’, ‘Fhiến Ngọc Tâm Thư, ‘Phiến Ngọc Đậu Chẩn’, ‘Thương Hàn Trích Cẩm’, ‘Nữ Khoa Yếu Ngôn’. Năm 1778 nhà sách Trung Tín Đường sưu tập thành Vạn Mật Trai Y Thư Thập Chủng’ ấn hành. Nội dung sách ‘Vạn Mật Trai Y Thư phong phú, thực dụng. Mấy trăm năm nay, ngoài sự lưu truyền rộng rãi trong nước, sách còn ảnh hưởng ra xa đến Nhật Bản, Triều Tiên, và một số quốc gia vùng Đông Nam á. Các y gia đời Minh, như Vương Khăûng Đường, Trương Cảnh Nhạc, Vũ Chi Vọng và y gia đời Thanh, như Thẩm Kim Ngao, Trần Phục Chính đều có dẫn dụng (trích dẫn để giải thích) lời luận thuật và chương tiết liên quan của họ Vạn trong sách vở do họ trước tác. Các sách thuốc danh tiếng như: ‘Đông Y Bảo Giám’ của y gia Triều Tiên Hứa Tuấn, ‘Hoàng Hán Y Học’ của y gia Hán phương người Nhật tên Thang Bản Cầu Chân, ‘Tạp Bệnh Quảng Yếu của y gia người Nhật tên Đan Ba Nguyên Kiên, đều có dẫn dụng nội dung của bộ Vạn Mật Trai y thư. Có thể thấy rằng sách vở của ông đều có ảnh hưởng nhất định ở trong nước cũng như ở ngoài nước. Vì y học của ông thành công chủ yếu ở phương diện nhi khoa, cho nên quyển ‘Ấu Khoa Phát Huy’ là đại biểu cho sự nghiệp trước tác của ông. Ông còn đem trên 100 phương thuốc gia truyền hiệu nghiệm công bố cho đời, trong đó nhi khoa ‘Bí Truyền Thập Tam Phương’ (Hổ Phách Bảo Long Hoàn, Luống Kinh Hoàn, Vị Linh Hoàn, Dưỡng Tỳ Hoàn, Hồ Ma Hoàn, Thần Khung Hoàn, Ngọc Dạ Hoàn, Chu Du Nội Dịch Hoàn, Hoàng Liên Hoàn, Hùng Hoàn Giải Độc Hoàn, Chí Thánh Bảo Mệnh Đan, Nhất Lạp Đan, Tiệt Ngược Đan (còn có tên Trảm Quỷ Đan), cùng với Ngưu Hoàng Thanh Tâm Hoàn, Ngọc Khu Đan, An Trùng Hoàn, trải qua thời gian dài kiểm nghiệm lâm sàng, đa số các phương này có hiệu nghiệm cao, được y gia hậu thế dùng suốt nhiều năm. Lý luận và kinh nghiệm lâm sàng phong phú về nhi khoa của ông, đối với sự phát triển ngành nhi khoa của y học Trung Quốc, là một cống hiến trọng yếu.

VŨ CHI VỌNG

(1552 – 1629)

Vũ Chi Vọng, tự Thúc Khanh, người Thiểm Tây, Lâm Đồng, Vũ Đồn, là y gia ở cuối đời Minh. Ông học khoa cử, người có tên tuổi và khí tiết cao ở vùng đất Quang Trung, được gọi là ‘Quang Trung hồng nho’ (nhà nho lớn ở Quang Trung) Triều Minh, niên hiệu Vạn Lịch năm thứ 17 (1589), ông thi đỗ Tiến sĩ, nhận các chức Phó sứ Ty án sát tỉnh Sơn Đông, Chủ sự Ty Văn Tuyển, bộ Lại, Thiếu Khanh Thái thượng tự ở Nam Kinh, Tổng đốc Tam biên tỉnh Sơn Tây. Khi rảnh việc công, ông nghiên cứu sách thuốc, thu hoạch nhiều kinh nghiệm, danh tiếng ngang với danh y đồng thời là Vương Khẳng Đường. Ông viết các sách ‘Tế Âm Cương Mục’, ‘Tế Dương Cương Mục’. ‘Tế Âm Cương Mục’ gồm 5 quyển là ông lấy sách ‘Nữ Khoa Chú mg Trị Chuẩn Thằng’ của Vương Khẳng Đường làm nền để soạn ra, sau khi thêm bớt, phát huy, khắc bản vào niên hiệu Thái Xương, triều Minh, năm đầu (1620); về sau vào đời Thanh. Uông Kỳ (tự Thiềm Y, người tiền Đường) vào niên hiệu Khang Hy, năm thứ 4 (1665) chú thích và đính chính soạn thành 14 quyển, nội dung không đổi, chỉ thêm chú thích thành một bộ sách chuyên về phụ khoa lưu truyền khắp nơi. ‘Tế Dương Cương Mục’ là ông cố ý soạn đối ứng với ‘Tế Âm Cương Mục’, khắc bản vào niên hiệu Thiên Khải, triều Minh, năm thứ 6 (1626), gồm 108 quyển, hơn 200 vạn chữ, trên 7000 toa thuốc nội dung bao quát dưỡng sinh, nội khoa tạp bệnh, các bệnh chứng  ngoại khoa, thương khoa, ngũ quan, v.v... Niên hiệu Đạo Quang, triều Thanh (1820 -1850), Trương Nam đã giáo đính, chú thích, qua niên hiệu Hàm Fhong, năm thứ 6 (1856), Diêu Tích Tam khắc bản lại, ấn hành. Trong hai bộ sách của ông, bộ ‘Tế Âm Cương Mục’ lưu truyền tương đối rộng, có ảnh hưởng tương đối lớn đối với đời sau. Sách phân làm 14 loại bệnh chứng : điều kinh, kinh bế, băng lậu, xích bạch đái hạ, hư lao, huyết phong, tích tụ chứng  giả (u sạn bao tử), phù thũng, tiền âm chư tật, cầu tử, thai tiền, lâm sàng, sản hậu, bệnh về vú; mỗi bệnh đều nêu biện chứng , đơn trị liệu, trích dẫn ghi chép tư liệu phong phú, tuyển đơn thuốc thực dụng, luôn luôn được đời sau thích dùng, là thư tịch tham khảo tối trọng yếu để học tập và nghiên cứu phụ khoa của Trung y. Giáo thụ Nhậm Ứng Thu phê bình sách: 14 quyển ‘Tế Âm Cương Mục’ luận tiền âm chư tật, đã toàn diện lại có hệ thống, khá cho là ‘hậu lai cư thượng’ (sách tất luôn cả đời sau).

VƯƠNG BĂNG

(710 ? – 804)

Vương Băng, tự Khải Huyền Tử, nhà y học đời Đường,không rõ nguyên quán, sinh sống khởng từ niên hiệu Đường Cảnh Vân (710) đến Đường Trinh Quán (804). Theo lời truyền rằng ông đã từng nhận chức Thái bộc lệnh, cho nên hậu thế ông là Vương Thái bộc.

Tuổi thanh niên, ông mê thích y học, tìm học đạo Duỡng sinh. Đối với sách ‘Tố Vấn, Hoàng Đế Nội Kinh’, ông ra công nghiên cứu sâu và càng nhận thức rằng bộ sách này chính xác, là ‘chí đạo chi tông, phụng sinh chi thỉ’ (đường lối cao nhất trước nhất trong việc lo sự sống của con người), là sách vở căn bản nhất để học y. Nhưng mà ‘Tố Vấn’ đương thời là một truyền bản có nhiều sai sót, quyển thứ 7 trong 9 quyển đã thất lạc, số còn lại thì các chương mục trùng lắp, trước sau lẫn lộn, nghĩa lý  không thông. Thấy thế, ông lấy làm tiếc, bỏ 2 năm công sức để tiến hành chỉnh lý, bước đầu tìm phân biệt

các yếu lĩnh của sách, sau đó tìm được một bộ sách văn tự sáng sủa trong tủ sách của vị lão sư họ Quách, nội dung sách ‘Trương Công Bí Bản’ này đã hoàn bị lại có ngành thớ, vì thế ông căn cứ nơi sách này mà bổ sung, đính chính, đồng thời viết lại và chú thích, tăng bổ quyển 7, cộng chung là 81 thiên, 24 quyển, đó là bộ ‘Tố Vấn’ hiện còn lưu truyền đến ngày nay.

Lời chú thích ‘Tố Vấn’ của Vương Băng thuộc tầm cỡ cao siêu chứng tỏ rằng ông chẳng những là một y học lý luận gia, mà cũng là một lâm sàng gia giàu kinh nghiệm. Về mặt biện chứng và triï liệu, ông đều có luận thuật rõ ràng, thí dụ như: về phương diện trị liệu, ông chủ trương căn cứ nơi tính chất của bệnh tật, sẽ dùng phép tắc không giống nhau; nếu chứng bệnh là ‘dương hư vô hỏa’ thì nên ‘ích hỏa chi nguyên, dĩ tiêu âm ế’; nếu chứng là ‘âm hư vô thủy’ thì nên ‘tráng thủy chi chủ, dĩ chế dương quang’. Lời ông luận thuật như trên đã thành danh ngôn của Trung y học, ảnh hưởng rất lớn đến ngành Trung y trị liệu, có giá trị lý luận và ý nghĩa thực tiễn lâm sàng rất cao, đến ngày nay vẫn được y giới ưa thích.

Đối với học thuyết ‘Vận khí’, ông xem trọng việc nghiên cứu học thuyết này, chẳng những đem bổ sung vào quyển 7 đã thất lạc, mà còn chú thích rất đầy đủ rõ ràng.

Để tường thuật học thuyết khí một cách có hệ thống, ông còn viết các sách ‘Chiêu Minh Ẩn Chỉ’

VƯƠNG DUY ĐỨC

(1669 – 1749)

Vương Duy Đúc, tự Hồng Tự, biệt hiệu Lâm ốc tản nhân, lại hiệu Định Định Tử, ngụ ở Ngô Huyện (nay là Giang Tô, Ngô Huyện), Đông Đình Tây Sơn, là thầy thuốc ngoại khoa trứ danh đời Thanh. Ông là con nhà thể y chuyên ngoại khoa. Tằng tổ phụ (ông Vương Nhức Cốc, giỏi trị bệnh ghẻ lở, có viết ‘Bí tập’ (sách đặc trị) ông kế thừa nghiệp nhà, ngoài tinh thông ngoại khoa, còn giỏi nội, phụ, nhi khoa. Ông theo phép trị liệu tổ truyền, hành y hơn 40 năm, nổi tiếng đất Tam Ngô, ngươi đến xin học và cầu chẩn trị rất nhiều. Niên hiệu Càn Long năm thứ 5 (1740), ông tổng hợp bí quyết tổ truyền và kinh nghiệm lâm sàng mấy mươi năm của mình viết nên sách ‘Ngoại Khoa Chứng  Trị Toàn Sinh Tập’. Trong sách, luận chứng  và trị liệu khoa ghẻ lở có quan điểm không giống với số đông người, đối với hậu thế có ảnh hưởng lớn, không ít y sinh theo học thuyết của ông. Người đời gọi là ‘Toàn sinh phái’. Khi trị liệu bệnh ung thư, ông đặc biệt chú trọng phân biện âm dương hư thực, nhấn mạnh biện chứng  luận trị. Ông phản đối một số y sinh đương thời chỉ hỏi chỗ đau thuộc kinh nào, rồi theo đó cho thuốc, không phân biệt hàn ôn,  âm dương, hư thực. Ông nói ‘Nếu bằng cứ ở kinh mà không biện chứng , thuốc tuy trị kinh, kỳ thực quên trị chứng  vậy’. Vì vậy, trong sách ‘Ngoại Khoa Chứng  Trị Toàn Sinh Tập’, ông phân chia các chúng ngoại khoa ra hai môn lớn, dương chúng và âm chứng , đồng thời đối với bệnh cơ, biện chứng  và trị pháp của các chứng , xiển dương và phát huy thêm. Ông nhận xét rằng hồng ung (ung thư đỏ) là chứng  dương thực do khí huyết nóng mà ' độc trệ’, gây nên, bạch thư (ung thư trắng) là chứng  âm thực do khí huyết lạnh mà ‘độc ngưng, gây nên. Về phép trị liệu, ông chủ trương nội tiêu (làm cho tiêu đi ở bên trong), phản đối việc giải phẫu. Ông nói: ‘Phép nhà tôi xem tiêu là quí, thác là sợ’. Lại chủ trương dùng kim châm nhọt độc, phản đối khinh suất dùng dao, cấm dùng thực dược (thuốc công phá). Tóm lại, chủ yếu thành tựu của ông ở mặt ngoại khoa là chỗ biện biệt âm dương hư thực của bệnh ung thư, xiển phát bệnh nhân, bệnh cơ của âm thư và sáng lập nguyên tắc, sáng chế phương tễ hữu hiệu trị liệu âm thư. Ông sáng chế các danh phương (thuốc nổi tiếng) như ‘Dương Hòa Thang’, ‘Tê Hoàng Hoàn’..  đến ngày nay vẫn có giá trị thực dụng, được các y sinh lâm sàng thường dùng. Ông mất năm 1749, hưởng thọ 80 tuổi.

VƯƠNG DUY NHẤT

(Không rõ năm sinh năm mất)

Ông cũng có tên là Vương Duy Đức, không xét được tịch quán. Là nhà châm cứu học trứ danh đời Tống. Ông là ngự y đời Tống Nhân Tông. Ông tinh thông y dược, nghiên cứu sâu về châm cứu học. Đời Tống, dùng châm cứu để trị bệnh đã tương đối thịnh hành. Nhưng từ xưa đến nay, vì phép châm cứu do thầy dạy trò thực hành, sách y sao chép có nhiều chỗ thiếu sót, danh xưng và lý luận về kinh mạch đều có nhiều sai lầm, cho nên việc học tập châm cứu và trị liệu lâm sàng gặp nhiều khó khăn. Tình thế này cần phải khẩn cấp cải biến. Niên hiệu Thiên Thánh năm đầu (1023), triều đình xuống chiếu sai Vương Duy Nhất, lúc đó đang giữ chức vụ ở Y quan viện, hoàn thành nhiệm vụ này. Ông đem số sách châm cứu đang hành, xem xét đính chính từng quyển một, trải ba năm công phu, biên soạn nên bộ ‘Đồng Nhân Thủ Huyệt Châm Cứu Đồ Kinh’ ba quyển. Bộ sách do triều đình ban hành toàn quốc, làm sách pháp định về châm cứu. Trong sách có chữ viết dưới hiønh vẽ, ghi chép rõ ràng sự tuần hoàn của ba mạch âm, ba mạch dương ở chân tay và vị trí của huyệt đạo, độ sâu của kim châm và công năng của trị liệu, v.v... Làm công việc sửa sai, thống nhất thuyết pháp bất đồng của các thầy thuốc về huyệt đạo, bộ ‘Đồ Kinh’ rất có ý nghĩa, là một bộ sách chuyên môn quan yếu về châm cứu học. Về sau, ông nghĩ rằng nếu dùng mô hình thân thể người ta để biểu hiện dây thần kinh, mạch máu và huyệt đạo thì sánh với cách tự thuật bằng văn tự sẽ chuẩn xác hơn nhiều, lại thấy được ngay. Ông đem ý tưởng này của mình viết thành tờ tấu báo cáo lên vua. Vua Tống Nhân Tông chuẩn y, đồng thời giao cho ông phụ trách việc này.

Năm thứ 5 niên hiệu Thiên Thánh nhà Tống (1027), ông thiết kế đúc được hai bộ mô hình người bằng đồng về châm cứu huyệt đạo. Triều đình ra lệnh để một bộ người đồng tại Y quan viện, còn lại một bộ để ở trong điện Nhân Tế tại chùa Đại Tướng Quốc cho nhân dân tham quan. Người đồng do ông cho đúc nên, cao 5 thước 3 tấc, là thân thể đàn ông, ruột rỗng, do trước sau hai mảnh hợp lại; bên trong chế đủ ngũ tạng, lục phủ, mặt ngoài khắc dây thần kinh, mạch máu và huyệt đạo; huyệt đạo là chỗ nhỏ thông từ trong ra ngoài mặt, kế bên có khắc tên huyệt. Khi sử dụng, thoa sáp lên mặt ngoài người đồng, đổ  nước sạch vào trong ruột, người châm kim dò theo dây thần kinh chọn huyệt châm vào. Nếu lấy huyệt chuẩn xác thì khi kim châm vào, nước vọt ra; lấy huyệt không đúng, ắt kim không châm vào đúc. Dùng cách này để huấn luyện người học châm cứu, hoặc để khảo hạch các thầy châm cứu.

Vương Duy Nhất viết sách ‘Đồ Kinh’, sau đó đúc thành người đồng, hai thứ có tác dụng bổ sung cho nhau: dùng sách thuyết minh ngồi đồng bằng văn tự, dùng người bằng đồng giải thích sách bằng hình tượng, khiến cho ngươi ta học tập và nghiên cứu châm cứu được thêm phương tiện làm việc. Sách và người đồng của ông có ảnh hưởng sâu xa cho sự phát triển ngành học châm cứu đời sau. Người đời sau được ông mở đường cũng chế tạo không ít người đồng. Do vậy, đối với sự phát triển và truyền bá thuật châm cứu, ông đã cống hiến rất lớn.

Cuối đời Bắc Tống, quân Kim xâm lược phiùa Nam. Người đồng được xem là ‘quốc

bảo’ bị quân Kim cướp đem đi. Người đồng này về sau chuyển về triều nhà Nguyên,

rồi trở lại Trung Nguyên (Trung Quốc). Còn lại một người đồng lúc đó lưu lạc đến thành Tương Dương. Sau đó, không còn biết tông tích của hai người đồng ấy.

VƯƠNG ĐÀO

(670 – 755)

Ngừơi đời Đường, đất My (nay là Thiểm Tây, huyện My), tác giả bộ ‘Ngoại Đài Bí Yếu’, một bộ sách y học qui mô lớn có tính cách tổng hợp, ngoài bộ ‘Thiên Kim Phương’ của Tôn Tư Mạo. Ông xuất thân nhà quan quyền. Tổ phụ Vương Qui là Tể tướng vào đầu đời Đường; Cha, Vương Kính, là Phò mã Đô úy, Mẹ là công chúa Nam Bình, con gái thứ ba của vua Đường Lý Thế Dân. Tuổi nhỏ, ông đã bước vào đường làm quan, suốt đời sống ở cửa quan, đã từng giữ chức Tư mã ở Từ Châu, Thứ sử ở Nghiệp Quận, Thái thú ở Phòng Lăng. Ông lại còn làm quan ở Hoẵng Văn quán (Quốc gia Đồ thư quán đời Đường) hơn 20 năm.

Lúc nhỏ yếu đuối, nhiều bệnh. Mẹ ông cũng bệnh liên miên, trị không khỏi. Để có thể làm cho mẹ sớm mạnh khỏe, vào tuổi thành niên ông một mặt tự lo săn sóc mình, một mặt tra duyệt sách thuốc, tìm phương pháp trị liệu, đồng thời nhiều lần theo học thuốc với những thầy thuốc nổi tiếng. Nhờ vậy, ông có được cơ sở nhất định cho lý luận y học lâm sàng thực tiễn.

VƯƠNG HIẾU CỔ

(Không rõ năm sinh măm mất)

Vương Hiến Cổ, tự Tiến Chi, hiệu là Hải Tàng, người đời Kim, Triệu Châu (nay là Triệu Huyện, Hà Bắc).

ông đỗ tiến sĩ, làm quan Giáo thụ Triệu Châu, kiêm chức Đề cử quản nội y học. ông là ngươi minh mẫn, thông hiểu kinh sử, yêu thích ngành y. Thời niên thiếu, đã tùng cùng Lý Cảo học y với Trương Khiết Cổ; về sau lại học với Lý Đông Viên, cho nên tư tưởng học thuật của ông chịu ảnh hưởng của hai họ Trương, Lý.

Chịu ảnh hưởng của thầy Trương về biện chứng tạng phủ thì xem trọng việc cứu tạng phủ hư tổn và âm chúng; chịu ảnh hưởng của thầy Lý và học thuyết tỳ vị thì xem trọng lý luận thăng dương tán hỏa. Hai sự việc ấy là cơ sở cho học thuyết ‘âm chứng’ của ông.

Cả đời ông trước thuật rất nhiều sách. Sách ông viết trưng dẫn đặc biệt nhiều về đường lối của hai thầy Trương, Lý, nhưng cũng luôn có phát huy sáng tạo. Số sách gồm có: ‘Y Lũy Nguyên Nhung’, ‘Y Gia Đại Pháp’, ‘Trọng Cảnh Tường Biện’, ‘Hoạt Nhân Tiết Yếu Ca Quát’, ‘Thang Dịch Bản Thảo’, ‘Thử Sự Nan Tri’, ‘Ban Chẩn Luận’, ‘Quang Minh Luận’, ‘Tiêu Bản Luận’, ‘Thương Hàn Biện Hoặc Luận’, ‘Aâm Chứng Lược Lệ’, ‘Tam Bị Tập’, ‘Tiểu Nhi Ngai Luận’, ‘Biện Thủ Chân Luận’, ‘Ban Luận Tụy Anh’, ‘Thập Nhị Kinh Dược Đồ Giải, , ‘Giải Trọng Cảnh Nhất Tập’, ‘Liệu Ung Thư Nhĩ Nhãn Bản Thảo Yểu Sao’, ‘Hải Tàng Trị Nghiệm Lục’, ‘Bản Thảo Thực Lục Tàn Quyển’, v.v... trên hai mười loại, trong đó ‘Âm Chứng Lược Lệ’, ‘Y Lũy Nguyên Nhung’, ‘Thang Dịch Bản Thảo, ‘Thử Sự Nan Tri’ là các trước tác tiêu biểu được ngươi đời sau xem trọng.

‘Âm Chứng Lược Lệ’ là sách chuyên, luận thuật thương hàn âm chứng, có biện có luận, có chứng có phương (đơn trị bệnh), rất có giá trị ứng dụng thực tế. ‘Y Lũy Nguyên Nhung’ lấy mươi hai kinh làm giầy mối luận thuật thương hàn, tạp bệnh, có rất nhiều kiến giải sáng rõ. ‘Thang Dịch Bản Thảo’ ghi chép các thành tựu bản thảo, của thời đại Tống, Nguyên, tuy số thuốc không nhiều, nhưng rất cần thiết cho thực dụng. ‘Thử Sự Nan Tri’ là ông sưu tập luận án của Lý Đông Viên, là quyển sách tham khảo trọng yếu để nghiên cứu học thuyết Đông Viên.

VƯƠNG KHẲNG ĐƯỜNG

(1549 - 1613)

Vương Khẳng Đường, tự Vũ Thái, hiệu Tổn Am, lại hiệu Niệm Tây cư sĩ, người Kim Đàn (nay là Giang Tô, Kim Đàn) là thầy thuốc trứ danh đời Minh. Ông là con của Vương Tiều, là quan coi sóc  Thái tử triều Minh. Năm ông 17 tuổi, mẹ bệnh nặng, mời nhiều danh y đến, nhưng vì luận bệnh khác nhau, không chữa trị được tốt; sau may nhờ một cao thủ cứu được. Từ đấy' ông phẫn chí ra sức học y, hiểu được rất sâu xa. Không lâu, em gái ông bệnh nặng, ông dựa vào tri thức y học của mình, xem chứng  bệnh dùng thuốc cho uống, trị được mau khỏi bệnh. Ông nổi tiếng dần, người đến xin xem mạch ngày càng đông. Nhiều bệnh trầm kha (đau lâu khó chữa) được ông chẩn trị đều khỏi. Nhung cha ông thấy ông làm thầy thuốc sẽ có trở ngại cho việc thi cử làm quan nên trách rầy ông. Ông không nỡ cãi lời cha, bèn lo học thi. Và niên hiệu Vạn Lịch năm thứ 17 (1589) ông thi đỗ Tiến sĩ, tùng được trao chức Hàn lâm viện kiểm thảo, có tiếng là người học rộng. Lúc đó trong nước có giặc, ông dâng sớ đề xuất mười điều kiến nghị, đồng thời tỏ ý tình nguyện lĩnh chức Ngự sử đến luyện tập binh sĩ trên biển. Vì không được chấp thuận, ông lấy cớ bị  bệnh xin về quê. Không lâu sau, cấp trên biếm chức ông vì tội danh ‘luận việc nông nổi,' Về đến nhà, ông chú tâm nghiên cứu sâu về y học. Lúc tuổi già, ông được Dương Thời Kiều, Lại bộ thị lang tiến cử ra làm Phó ty Nam Kinh hành nhân; sau chuyển đến tỉnh Phúc Kiến tham chính cho đến ngày về hưu. Ông đọc nhiều sách vở, nhiều tài nghệ, nhất là tinh thông y học, thích viết sách. Sách tiêu biểu về y học của ông là ‘Chứng  Trị Chuẩn Thằng’ (cũng có tên ‘Lục Khoa Chứng  Trị Chuẩn Thằng’ hoặc ‘Lục Khoa Chuẩn Thằng’). Ông sưu tập tài liệu lâu năm, kết hợp kinh nghiệm lâm sàng của mình, trải qua 11 năm nỗ lực khó nhọc viết ra sách này. Sách gồm 6 bộ bao quát: 8 quyển ‘Tạp Bệnh Chứng  Trị Chuẩn Thằng’, 8 quyển ‘Tạp Bệnh Chứng  Trị Loại Phương’, 8 quyển ‘Thương Hàn Chứng  Trị Chuẩn Thằng’, 8 quyển ‘Dương Khoa Chứng  Trị Chuẩn Thằng’, 6 quyển ‘Nữ Khoa Chứng  Trị Chuẩn Thằng’, 9 quyển ‘Ấu Khoa Chứng  Trị Chuẩn Thằng’. Ông biện luận các loại bệnh của các khoa, mục, rộng khắp. Mỗi một bệnh chứng , ông chép lại kinh nghiệm điều trị của y gia các đời, sau đó nói rõ ý kiến của mình; ông chiết trung các phái, đối với việc công (trừ) bổ làm ôn không thiên lệch bên nào, thành thật đưa ra. Sách ‘Tứ khố tràn thư tổng mục đề yếu' đánh giá rất cao bộ sách lớn này như sau: Quyển sách thu góp tài liệu  phong phú, tham nghiệm mạch chứng , biện biệt dị đồng, ngành thớ rõ ràng, đều có gốc ngọn, cho nên rộng mà không tạp, đối với công bổ hàn ôn không có chỗ thiên lệch... đáng là khuôn phép cho y gia noi theo vậy. Vì vậy, bộ sách này luôn được y gia sùng thượng, cùng với sách ‘Bản Thảo Cương Mục’ của Lý Thời Trân, được xem là hai kiệt tác lớn về y dược đời Minh, có ảnh hưởng lớn đối với hậu thế. '

Ông còn viết các sách ‘Y Luận’, Y Biện’, ‘Úc Cương Trai Bút Trần’, ‘Dựng Sản Toàn Thư’. Ngoài ra, ông còn có biên tập ‘Cổ Kim Y Thống Chính Mạch Toàn Thư’ cống hiến lớn cho việc chỉnh lý và truyền thụ văn hiến Trung y.

Ông mất năm 1618, hưởng thọ 64 tuổi.

VƯƠNG LUÂN

(1460 – 1537)

Vương Luân, tự Nhữ Ngôn, hiệu Tiết Trai, người đời Minh, Từ Khê (nay là Chiết Giang, Ninh Ba, Từ Thành). Ông làm quan đời Minh kiêm y gia. Tuổi nhỏ, ông học khoa cử; năm 1484 thi đỗ tiến sĩ bước vào đường quan lại, trải nhận các chức Lễ bộ Lang trung, tham chính Quảng Đông, Bố chính xứ Hồ Quảng, Quảng Tây. Các năm 1506-1521, nhận chức Phó ĐÔ ngự sử Tuần phủ Hồ Quảng. Hồi tuổi trẻ, vì thấy cha bệnh ông chuyện tâm nghiên cứu y học trở thành người nổi tiếng về y học. Về sau, trong đời làm quan, ông vẫn tiếp tục nghiên cứu ngành y, đồng thời trị bệnh cho người. Theo lời truyền, ông ‘sáng nghe dân kiện tụng, chiều trị bệnh cho dân, luôn được hiệu nghiệm’. Tuổi già, ông có viết các sách ‘Minh Y Tạp Trứ’ và ‘Bản Thảo Tập Yếu.  Y thuật của ông theo tông phái Chu Đan Khê, gồm thêm sở trường của quần chúng, luận bệnh định phương (thuốc), không trái xưa, cũng không quá theo xưa. Ông nhận xét rằng, lý luận căn bản của y học Trung Quốc là gốc ở ‘Nội kinh’, Trương Trọng Cảnh, Lý Đông Viên, Lưu Hà Gian, Chu Đan Khê các nhà đều dựa trên cơ sở ,Nội kinh’ mà phát huy, từ đó phong phú hóa và phát triển lý luận y học của Tổ Quốc. Vì vậy, học y trước tiên phải nghiên cứu kỹ ‘Tố Vấn’, ‘Linh Khu’, rồi sau lại thu nhặt cái hay của các y gia, mới có thể nắm vững đuốc chỗ tinh mật của y học, công tác chỉ đạo thực tiễn lâm sàng càng tốt hơn. Nói đến các sách của bốn nhà Trường, Lý, Lưu. Chu, không phải để phân biệt ưu liệt, mà là nhà nào cũng có phát minh nên học. Cho nên, ở mặt trị bệnh lâm sàng, ông chủ trương ‘ngoại cảm theo Trọng Cảnh, nội thương theo Đông Viên, nhiệt bệnh học Hà Gian, tạp bệnh học Đan Khê’, đồng thời phải thông suốt ‘Nội kinh’, mới kể được là đã nắm vững toàn diện lý luận của Trung y. Trong học thuyết của bốn nhà, ông đặc biệt sùng thượng các học của Chu Đan Khê.

Họ Chu dùng kinh nghiệm về khí, huyết, đàm, luận trị tạp bệnh, có ảnh hưởng rất lớn đối với ông, cho nên ông trị bệnh dùng thuốc phần lớn theo Đan Khê, mà ở mặt lý luận và chế biến thuốc, trên cơ sở của Đan Khê, còn ở chỗ biến hóa và phát triển.

Sách ‘Minh Y Tạp Trứ’, gồm 6 quyển là tổng kết sự nghiên cứu lý luận y học và kinh nghiệm lâm sàng của Vương Luân. Rất nhiều luận thuật gạn lọc trong sách đến ngày nay vẫn được người ta dẫn dụng. ‘Bản Thảo Tập Yếu gồm 8 quyển là ông thu nhặt bản thảo đời xưa, dược phẩm thường dùng, tham khảo các sách của riêng Trọng Cảnh, Lý Đông Viên, Chu Đan Khê, lược bớt phần tồn tạp, chọn lấy phần tinh yếu mà biên soạn thành. Lý luận y học của ông có ảnh hưởng rất lớn đối với y học giới đời Minh. Đồng thời, một thầy tăng tên Nguyệt Hồ, người Nhật, đến lưu học ở Trung Quốc, trong quyển sách ‘Loại Chứng Biện Dị’ của mình (gồm 9 tập) đã có dẫn dụng phần lớn luận thuật của Vương Luân.

VƯƠNG LÝ

(1332 - ?)

Vương Lý, tự An Đạo, hiệu Kỳ ông, lại hiệu Ky Tẩu, biệt hiệu Bão Độc lão nhân, ở cuối đời Nguyên, Côn Sơn (nay là Giang Tô, Côn Sơn).

Ông theo học y với Chu Đan Khê, học hết được y thuật của thầy là một trong số cao đồ của họ Chu. Ông lại dốc chí chịu khó học, xem khắp sách vở, cho nên biết đến chỗ sâu dày. Ông là người tài khí có thừa, nghề thi, nghề họa đều tinh thông, tìm du ngoạn đến tận đỉnh núi Hóa Sơn, họa 40 bức tranh, viết 4 bài về văn chương, 150 bài thơ, được người đương thời khen. Đầu niên hiệu Hồng Vũ, ông từng nhận chức ‘Lương y chính’ ở phủ Tần Vương, một đời y học trước thuật rất nhiều sách, có đến hàng trăm quyển: ‘Bách Bệnh Câu Huyền’, ‘Tiêu Đề Nguyên Bệnh Thúc’ Y Vận Thống’ đều đã thất truyền. Lưu truyền ở đời nay, chỉ có một quyển ‘Y Kinh Hồi Tố Tập’.

‘Y Kinh Hồi Tố Tập’ ra đời vào năm đầu niên hiệu Hồng Vũ  nhà Minh (1368), là tập luận văn y học của họ Vương, gồm có 21 thiên. Trong tập luận văn này, từ thực tế lâm sàng của bản thân, đối với y lí của sách vở cổ điển như ‘Nội kinh’, ‘Nạn kinh’,

‘Thương hàn luận’, đối với luận điểm của y gia tin danh từ đời Tống trở về sau, ông viết ra và phát huy không ít luận thuật độc đáo nhất là khi luận thuật khu biệt bệnh thương hàn và bệnh nóng (ôn bệnh), ông đã phát huy kiến giải độc đáo của mình. Trước ông, người luận về ôn bệnh phần đông lẫn lộn với bệnh thương hàn, mà ông thì cực lục chủ trương đối với thương hàn và ôn bệnh phải phân biệt luận chứng để trị liệu. Ông còn học được lối trị bệnh của Lưu Hoàn Tố lấy tư tưởng ‘tả hỏa’ làm chủ (làm hết nóng), đưa ra phép trị liệu ôn bệnh phải lấy ‘trừ nhiệt’ làm chủ, xác lập được phép tắc ‘thanh nhiệt dưỡng âm’ trong việc trị liệu bệnh nóng. Phương pháp này rết có ảnh hưởng đối với học gia ôn bệnh về sau, như Diệp Thiên Sĩ, v.v... Ngô Cúc Thông đời Thanh nói: ‘Vương An Đạo trước loại thương hàn ra, rồi biện chứng ôn bệnh’. Vương Lý quả thực là người định cơ sở cho học thuyết ôn bệnh.

Ngoài ra, đối với ‘Kháng tắc hại, thừa nài chế (quá ắt hại, tiếp chịu chế ngực) và ‘tứ khí sở thương (bốn khí tổn thương) trong Tố Vấn’, lại với ‘thương hàn dương hư âm thắng, hãn xuất nhi dù hạ chi tắc tử’ (bệnh thương hàn loại dương yếu âm mạnh, cho

mồ hôi ra thì mạnh, giữ mồ hôi lại thì chết); ‘dương thịnh âm hư, hãn xuất nhi tử, hạ chi tắc dữ (loại dương thịnh hơn âm, cho ra mồ hôi thì chết, giữ mồ hôi lại thì mạnh) trong ‘Nạn kinh’, ông luận thuật rõ ràng, đều là tiền nhân chưa luận đến, cũng đuốc

người nghiên cứu y kinh đời sau xem trọng.

VƯƠNG SĨ HÙNG

(1808 – 1868)

ương Sĩ Hùng, tự Mạnh Anh, khi nhỏ tự Tiên Long, về già hiệu Phàn Ân, lại hiệu Tiềm Trai, tự xưng là Bán Si sơn nhân, người Chiết Giang, Hải Ninh, là Diêm quan đời Thanh Niên hiệu Càn Long (1736 -1795), vì không chịu nổi tiếng sóng biển vỗ ghềnh, tằng tổ (ông cố) của ông dắt cả nhà dời về ở Tiền Đường (nay là Hàng Châu). Ông thuộc lớp người sau Diệp Quế, Tiết Tuyết, Ngô Cúc Thông, y gia trứ danh về ôn bệnh học. Ông là con nhà thế y. Nhà có 6 anh em, 3 anh lớn chết sớm: Thuở nhỏ, ông cũng ốm yếu, nhiều bệnh, đau bụng tiêu chảy quanh năm, đổ máu cam, nên ông thấy thuốc men là trọng yếu. Năm ông 12 tuổi, cha mắc ôn bệnh, thầy thuốc trị lầm khiến bệnh thêm nặng, may gặp danh y Phố Thượng Lâm chẩn trị mới khỏi. Điều này lại khiến ông biết thêm rằng nghề y có giỏi, dở, bèn hạ quyết tâm sẽ thành một thầy thuốc cao minh có thể cứu nguy người đời. Năm ông 14 tuổi, cha qua đời. Khi lâm chung, cha có trối với ông: Người ta sống trong trời đất, ắt phải mong có ích cho đời. Ông nhớ mãi lời cha dặn, quyết đem hết sức học y. Cậu là Du Quế Đình biết ông có chí lớn , giúp ông rất nhiều. Từ đây, tay ông không rời quyển sách, phàm kinh điển y học, danh y trực thuật, không quyển nào ông không đọc và nghiên cứu. Nhưng vì gánh gia đình quá nặng, ông chỉ còn cách, qua lời tiến cử người bạn của cha, xin làm kế toán cho Kim Hoa diêm vụ cục. Nhưng ông vẫn không quên học y, giờ rỗi rảnh thì duyệt đọc sách y. Sau một thời gian, ông nắm vững chân đế của y học. Năm 22 tuổi, ông trở về Hàng Châu hành nghề y tự nuôi sông, xem trị bệnh cứu người là trách nhiệm của mình. Cống hiến lớn nhất của ông cho nền y học là thành tựu mà ông đạt được khi nghiên cứu bệnh hoắc loạn và bệnh ôn. Niên hiệu Đạo Quang, năm thứ 17 (1837), bệnh hoắc loạn (đau bụng thổ tả) lưu hành ở Giang TÔ và Chiết Giang, người chết rất nhiều. Vì sách xưa chưa nói bệnh này, một số thầy thuốc không biết đầu đuôi, gọi là ‘bệnh lạ’ (kỳ bệnh). Còn ông thì xác nhận rằng đây là bệnh ,hoắc loạn chuyển cân’, đồng thời phân chia làm hai loại, thời dịch và phi thời dịch, nhiều cách cứu trị, hiệu nghiệm trông thấy. Ông cứu sống rất nhiều người. Để giảng giải dắt dần ' người sau, ông đem kinh nghiệm trị liệu bệnh hoắc loạn chỉnh lý, viết sách ‘Hoắc Loạn Luận’. Niên hiệu Đồng Trị, nam đầu (1862), hoắc loạn lại lưu hành ở Thượng Hải làm chết nhiều người, ông muốn chỉ đạo việc trị liệu bệnh này nên đính chính quyển sách và ấn hành rộng rãi để diệt' trừ bệnh dịch này. Sau đó, sách ‘Hoắc Loạn Luận’ được y giới xem là khuôn phép để theo. Năm 1852, ông còn viết xong một bộ sách chuyên trọng yếu về bệnh ôn nhiệt ‘Ôn Nhiệt Kinh Vĩ’. Sách này thu góp sở trường của các y gia, lấy ‘tâm cảm, phục tà’ làm hai cương lĩnh lớn để biện chúng ôn bệnh, từ đó, đối với học thuyết ôn bệnh, làm một lần tổng kết toàn diện có hệ thống, đem biện chứng  của ôn bệnh ra thực thi việc chẩn trị theo hướng mới. Vì thế mà khi ra đời, sách ấn hành toàn quốc, thành ‘một sách phải đọc’ (tất độc thư) của viện nghiên cứu học. Ngoài ra, ông còn có viết các sách ‘Tùy Tức Cư Ẩm Thực Phổ’, ‘Tiềm Trai Y Thoại’, ‘Tiềm Trai Giản Hiệu Phương’, ‘Qui Nghiến Lục’, ‘Tứ Khoa Giản Hiệu Phương’, ‘Vương Thị Y Aùn’, ‘Tiềm Trai Y Học Tùng Thư . Ông bệnh mất năm 1868 ở Thượng Hải, nơi ông cư ngụ, hưởng thọ 60 tuổi.

VƯƠNG THÁI LÂM

(1798 – 1862)

Vương Thái Lâm, tự Húc Cao, biệt hiệu Thoái Tư cư sĩ, người đời Thanh, Giang Tô, Vô Tích. Cha ông là Vuông Khải Hiền, một nhà Nho chưa từng đỗ đạt. Nhà có năm anh em, ông là con nhỏ nhất, cho nên có tên là Ngũ Quan. Ông theo cha học Nho, được cha thương mến vì ông rất thông minh. Khi lớn, theo học y với cậu là Cao Bỉnh Quân (tự Cẩm Đình). Cậu Cao giỏi ngoại khoa, có danh vọng ở vùng Giang Chiết (Giang Tô, Chiết Giang) có viết sách ‘Dương Khoa Tâm Đắc Tập’ ‘Cảnh Nhạc Tân Phương Cả’ lưu truyền ở đời. Được cậu hết lòng  chỉ giáo, ông tinh tiến trong nghề y. Cậu qua đời, ông kế thừa sự nghiệp của cậu về ngoại khoa. Ông trị liệu hiệu nghiệm

thấy rõ nên người đén xin xem mạch ngày càng đông. Chẩn bệnh cũng có bệnh nội khoa nên ông ra sức nghiên cứu nội khoa. Hễ có giờ rảnh, ông nghiên đọc sách y, trên từ ‘Nội kinh’, dưới tới sách vở của các danh y đời Minh, Thanh. Hơn 10 năm, y thuật của ông tinh thâm, gặp bệnh chẩn trị hiệu nghiệm ngay, nổi tiếng bốn phương về chuyên nội khoa. Học trò đến xin học có đến vài mươi người. Ông nổi tiếng danh y, nhưng tuyệt không kiêu căng tự thị. Để giảm tốn kém cho người bệnh, ông thường đi bộ. Trong những trường hợp bệnh nguy cấp hoặc đường xa, ông mới chịu dùng xe kiệu. Với ngươi nghèo khó, ông không nhận tiền xem mạch, thậm chí không tính tiền thuốc thang. Thái độ trị bệnh của ông vẫn phi thường nghiêm túc. Phàm có nghi nan về bệnh chứng  ắt suy nghĩ chín chắn mới viết đơn thuốc; sau đó là hỏi han để bảo tiếp tục dùng đơn ấy, hoặc xem mạch lại. Vì vậy mà các y án do ông cất giữ lại đều rõ ràng, đầy đủ và chân thực. Ông viết rất nhiều sách, hiện lưu truyền có ‘Thoái Tư Tập Loại Phương Ca Chú ', ‘Y Phương Chứng  Trị Hối Biên Ca Quyết’, ‘Y Phương Ca Quát’, ‘Y Phương Ca Quyết’, ‘Tiết Thị Ôn Nhiệt Luận Ca Quyết’, ‘Tây Khê Thư Ốc Dạ Thoại Lục’. Ngươi sau đem các sách ấy ấn hành chung thành bộ 'Vương Húc Cao Y Thư Lục Chủng’. Khi hành nghề, ông ghi chép lại bao nhiêu án lệ, các y gia khác thu tập chỉnh lý thành những sách chuyên về y án, như ‘Hoàn Khê Thảo Đường Y Án’, do Liễu Bảo Di biên chép trong ‘Liễu Tuyển Tứ Gia Y Án’, Vương Húc Cao Lâm Chứng  Y Án’ do học trò Phương Canh Hà chỉnh lý thành sách, 'Vương Húc Cao Ngoại Khoa Y Án’ do Trung y viện Thường Thục thu tập, chỉnh lý. Số y án này rất hoàn bị nên có giá trị tham khảo cao. Ngoài ra, ông còn biên soạn 'Y Học Sô Ngôn’, ‘Lao Khoa Tâm Đắc Tập’. Ông mất năm 1862, hưởng thọ 64 tuổi. '

VƯƠNG THANH NHẬM

(1768 – 1831)

Vương Thanh Nhậm, (có tên là Toàn Nhậm), tự Huân Thần, người Trực Lệ, Ngọc Điền (nay là Hà Bắc, Ngọc Điền), thầy thuốc trứ danh đời Thanh, chú trọng giải phẫu và có tinh thần cải cách. Lúc tuổi nhỏ, ông thích quyền thuật, từng thi đỗ võ Tú tài, lại quyên tiền mua chức ‘Thiên tổng’ (võ quan nhỏ). Ông nghiên cứu sâu y học và hành nghề y hồi 20 tuổi Trên 30 tuổi ông nổi tiếng là thầy thuốc giỏi ở chốn hương lý. Ông từng đi qua các nơi như Loan Châu (nay là Hà Bắc, vùng Đường Sơn), Phụng Thiên nay là Thẩm Dương) khảo sát việc giải phẫu thi thể. Về sau ông đến Bắc Kinh hành y, mở hiệu thuốc ‘Tri Nhất đường’, có tiếng ở kinh sư. Ông cùng với Phò mã Na Dẫn Thành nhà Thanh giao hảo, kết làm anh em khác họ và ngụ cư ở phủ đệ lâu đến vài năm, sau đó bị bệnh chết ở đấy. Cách trị bệnh của ông nặng về mặt cải cách, chú trọng thực tiễn. Trong quá trình hành nghề, ông chủ trương ‘thầy thuốc chẩn bệnh’, trước phải biết rõ tạng phủ người bệnh’, nếu không ‘cội nguồn đã sai, muôn lối đều mất’. Ông phát hiện cổ nhân luận thuyết về tạng phủ có không ít chỗ mâu thuẫn với hình vẽ, đã từng cảm khái nói: ‘Viết sách mà không biết rõ tạng phủ như ngoi mê nói mộng; trì bệnh mà không rõ tạng phủ thì không khác người mù đi đêm?’ Và ông quyết tâm trình bày rõ tình huống chân thật của tạng phủ. Niên hiệu Gia Khánh, năm thứ 2 (1797), ông đi qua địa trấn Loan Châu, đang lúc bệnh ôn dịch lưu hành, trẻ con mười chết mất tám chín, hàng trăm thây người bỏ nằm ở nghĩa địa, phần nhiều bị chó hoang cắn xé lộ cả gan ruột. Ông không nệ ô uế, trong mười ngày liền quan sát hơn 30 thi thể trẻ con, nhưng vẫn chưa thấy rõ hình thái của tấm hoành cách mô. Sau đó, lại hai lần đến pháp trường quan sát hình phạt phân thây, cũng chưa thấy rõ. Mãi đến niên hiệu Đạo Quang, năm thứ 9 (1829), nhiều lần thấy được  thi thể ở chiến trường lần chót thấy được rõ ràng. Ông trước sau suốt 42  năm vì một việc tạng phủ, nay đã minh xác nên vẽ thành bức đồ họa, đồng thời kết hợp với kinh nghiệm lâm sàng trong nhiều năm, vào năm Đạo Quang thứ 10 (1830) soạn thành sách ‘Y Lâm Cải Thác’. Y Lâm Cải Thác’ phản ánh thành tựu chủ yếu của ông ở mặt y học thứ nhất là đối với sự nghiên cứu về giải phẫu thi thể con người, đính chính một số sai lầm của người xưa về tạng phủ, phát hiện một số khí quan trong thân thể mà người xưa chưa đề cập, đồng thời chỉ chính xác một số hiện tượng sinh lý, bệnh lý trọng yếu. Thứ hai là đối với học thuyết khí huyết là một phát huy mới. Ông căn cứ trên nhận thức ‘khí có hư thực, huyết có suy ứ’, cả một đời trong thực tiễn lâm sàng, tổng kết ra 60 loại khí hư chứng , 50 loại huyết ứ chứng , đồng thời sáng lập ra hai nguyên tắc trị liệu: bổ khí hoạt huyết và trục ứ hoạt huyết. Vì sự hạn chế của điều kiện lịch sử, sự quan sát tạng phủ của ông vẫn có chỗ ức đoán và ghi lầm, như nói: tâm vô huyết, động mạch là khí quản, v.v... Nhưng nếu đem so sánh với thành tựu vĩ đại của ông thì là thứ yếu thôi. Tinh thần quí báu của ông là dám nghi người xưa, dám đưa sáng kiến đổi mới và sự cống hiến trác việt của ông cho y học đến ngày nay vẫn được người ta khẳng định.

Ông mất năm 1831, hưởng thọ 63 tuổi.

VƯƠNG THÚC HÒA

(Không rõ năm sinh năm mất)

Họ Vương Thúc, tên Hi, người Sơn Dương, Cao Bình thời Ngụy, Tấn (nay là Sơn Đông, Vi Sơn, Trâu Huyện), là ngươi biên soạn sớm nhất quyển Mạch Kinh’, hiện còn của Trung Quốc. Ông xuất thân ở gia đình nghèo, cần mẫn ham học, tánh tình trầm tĩnh, thích đọc sách kinh, sử, nhất là sách y học. Nhờ vậy, ông thấu hiểu phép dưỡng sinh, nghiên cứu nhiều về chẩn đoán và xem mạch.

Năm 220, nhờ tinh thông y thuật ông được làm Thái y lệnh. Công nguyên năm 265, Tư

Mã Viêm lập nhà Tấn, ông lui về làng. Ôâng cống hiến cho nền y học Trung Quốc chủ yếu ở hai mặt: một mặt chỉnh lý tư liệu về mạch học của các đời trước đời Tây Tần, soạn ra quyển ‘Mạch kinh’, mặt khác, biên chép lại quyển ‘Thương Hàn Tạp Bệnh Luận’ của Trang Trọng Cảnh để lại.

Chẩn mạch (bắt mạch) là một phương pháp trọng yếu trong Trung y để đoán bệnh tật, phương pháp này có từ lâu trong lịch sử. Nhưng ở thời xưa, phép chẩn mạch thường chỉ là thầy truyền dạy kín cho học trò mà thôi, vì thế mà số tư liệu chuyên môn bí truyền có liên quan đến mạch học ấy, thường là rời rạc mà không thống nhất. Để đề cao một

bước tính chuẩn xác của sự chẩn mạch, Vương Thúc Hòa tập trung toàn bộ các luận thuật về mạch học của các y gia như Biển Thước, Hoa Đà, Trương Trọng Cảnh, v.v... và các sách ‘Nội Kinh’, ‘Nạn Kinh’, rồi kết  hợp với kinh nghiệm lâm sàng chỉnh lý thành một bộ ‘Mạch kinh’ 10 quyển. Đến đây, phương pháp và lý luận về mạch học đã được hệ thống hóa.

Mạch Kinh là quyển sách viết về mạch học sớm nhất hiện còn của Trung Quốc. Quyển này trước tiên nói rõ về mạch lý, kết hợp sinh lý, bệnh lý và chứng trạng để tiến hành nghiên cứu dễ bề ứng dụng lâm sàng, kế đó là cải tiến mạch pháp, chỉnh lý luận thuật về mạch pháp của các y gia Biển Thước, Hoa Đà, Trương Trọng Cảnh. Trong sách còn tường thuật phương pháp phân biệt hình trạng của mạch (mạch tương), qui nạp thành 24 loại hình trạng, đồng thời nêu ra để so sánh các hình trạng mạch tương tự, giúp cho y sinh dễ nắm khi học tập.

Quyển ‘Mạch Kinh’ ra đời đến nay, luôn được y gia các thời đại xem trọng, chẳng nhũng là một cống hiến rất lớn cho sự phát triển nền y học cổ đại của Trung Quốc, mà còn có một ảnh hưởng nhất định đến nền y học thế giới, đã từng truyền đến các vùng A Rập, Châu Âu và Châu Á.

Sau khi Trương Trọng Cảnh viết xong ‘Thương Hàn Tạp Bệnh Luận’, do không ngừng chiến tranh loạn lạc, đến thời Tây Tần, sách này đã thất lạc không còn đủ bộ. Để cho bộ sách vĩ đại này khỏi mai một, Vương Thúc Hòa bèn tìm sưu tập các thiên sách tản mác, tiến hành chỉnh lý, đính chính và bổ sung. Bộ sách nhờ vậy mà còn được lưu truyền đến nay. Y gia các đời sau đối với sự cống hiến lớn lao của Vương Thúc Hòa đều đánh giá ông rất cao. Ông còn trân trọng mười phần ‘Đạo dưỡng sinh’, đề xướng qui luật ẩm thực, không nên ăn quá no, quá tạp, mùa hè ăn ít những thực phẩm béo mỡ, sống, lạnh. Chủ trương ý nghĩa ‘y học dự phòng’ của ông đến ngày nay vẫn có ý nghĩa hiện thực nhất định vậy.

VƯU TẠI KINH

(?  - 1749 )

Vưu Di, tự Tại Kinh, hiệu Chuyết Ngô, cuối đời hiệu là Tự Hạc sơn nhân, người Trường Châu (nay là Giang Tô, Tô Châu), là danh y đời Thanh. Tiền bối của ông giàu có, ruộng hơn nghìn mẫu, nhung đến đời ông gia cảnh suy sụp, nghèo khó đến phải đi bán chữ ở cửa chùa để mưu sinh. Nhưng ông rất hiếu học, đọc rộng sách vở, ra công học thi từ, giao du mật thiết với nhóm văn nhân học sĩ' trứ danh Thẩm Đức Tiềm, lại từng theo học y với danh y Mã Thích. Họ Mã là học trò của hai danh y thời Minh mạt Thanh sơ Lý Trung Tử và Dụ Xương, có danh tiếng, người theo học rất đông, lúc tuổi già thu được học trò Vưu Di rất vừa ý, nói với người vợ: ‘Ngày nay, ta được một học trò hơn cả nghìn muôn người đó’. Ông đóng cửa đọc sách, y đạo càng tinh thâm. Buổi đầu, ông hành nghề, thanh danh chưa lớn, về sau trị bệnh cho người hiệu nghiệm khác thường, vang danh ở đời. Ông cả đời không ham danh lợi, ẩn cư ở Hoa Khê, hành nghề, lúc rỗi thì đọc sách, tưới hoa, sống vui, đồng thời soạn thuật. Ông đặc biệt tôn sùng học thuyết của Trọng Cảnh, nghiên cứu sâu xa để viết các sách ‘Thương Hàn Quán Châu Tập’, ‘Kim Quỹ Yếu Lược Tâm Điển’, ‘Kim Quỹ Dực có ảnh hưởng lớn đối với trước tác của hậu thế. Ngoài ra còn có biên soạn ‘Y Học Độc Thư Ký’ và ‘Tĩnh Hương Lâu Y Án’. Trong bộ ‘Thương Hàn Quán Châu Tập’ 8 quyển, trên cơ sở lãnh hội sâu sắc tôn chỉ của Trọng Cảnh, dựa theo qui luật biện chứng  luận trị, đột xuất phép tắc trị liệu, ông áp dụng phương pháp nghiên cứu ‘án pháp loại chứng ‘,đem 397 phép, 113 phương của Trọng Cảnh qui nạp phân loại. Giáo thụ Nhiệm Ứng Thu đánh giá công trình nghiên cứu của Vưu Tại Kinh như sau: ‘Siêu thoát hơn cả Phương (Hữu Chấp) và Dụ (Xương), không lấy phong thương vệ, hàn thương doanh ấn định nhãn mục, đề cương xiết lãnh, minh biện đại pháp, thiên đầu vạn tự, tổng qui nhất quán’. Sách này luôn được công nhận là bộ sách chú thích về bệnh thương hàn có ảnh hưởng tương đối lớn. .

‘Kim Quỹ Yếu Lược Tâm Điển’, còn gọi ‘Kim Quỹ Tâm Điển’ là do khi nghiên cứu sách của Trọng Cảnh, ông tâm đắc và phát huy, lời chú thích của ông giản minh ách yếu, ngành thớ trong sáng, lại có đính chính một số sao chép sai lầm, lược bớt ba thiên chót, và ngươi sau có thêm vào một số nội dung, có nhiều kiến thức. Đây là một bộ có ảnh hưởng cực lớn trong số các bộ chú thích ‘Kim Quỹ’, luôn được học giả xem trọng. 'Kim Quỹ Dực’ là ông biên soạn để bổ sung sách ‘Kim Quỹ Tâm Điển’ của mình, trong sách nêu ra 48 môn nội khoa tạp bệnh, bình luận chứng  trạng và phân tích phép trị liệu, bổ túc chỗ thiếu của ‘Kim Quỹ Tâm Điển’, cũng được hậu thế xem trọng. Ông mất năm 1749, không rõ sinh năm nào.