TẦM NGUYÊN TỪ ĐIỂN

Cổ Văn Học Từ Ngữ Tầm Nguyên
Tác giả: Bửu Kế
NXB Khai Trí, 1968
Nguồn:
www.vietshare.com

Tra từ

A

Tức cung A phòng. Nguyên tên một hòn núi, nhân lấy để đặt tên cung, tại Hàm Dương. Cung này do Vua Tần Thủy Hoàng dựng lên, dài hơn 100 thước, rộng 50 thước, lâu đài liên tiếp, cứ 5 bước 1 cái lâu, 10 bước 1 cái các, có thể chứa được 10 nghìn người. Cung nữ đông đến 3, 4 nghìn, nhiều người ở trong cung đến 36 năm chưa từng thấy mặt trời. Tiền để kiến trúc kể có đến mấy trăm nghìn vạn. Về sau A phòng bị Hạng Võ đốt, lửa cháy đến 3 tháng mới tắt.

Sương tỏa cung A, mây lồng đồn Bá.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

A Di

Tức A Di Ðà Phật. Tiếng Phạn dùng để gọi tên Phật. A: không. Di Ðà: lường. Gọi một vị Phật sống lâu không lường được hoặc sáng suốt không sao lường được.

Thỉnh ông Phật Tổ A Di Ðà.

Lục Vân Tiên.

A Dua

A: nương tựa. Ngày xưa là tên một chức quan mà người ta có thể nương tựa được. Dua: tức chữ du: nịnh hót. Theo một kẻ nào để nịnh hót bợ đỡ.

A dua chắc cũng mạnh bè.

Nhị Ðộ Mai.

A Ðổ

A: tiếng mở đầu câu chữ A trong tiếng Việt (A, tôi quên mua báo cho anh rồi). Ðổ: bức tường. Hai chữ đi đôi có nghĩa là “vật ấy.” Vương Di Phủ không bao giờ mở miệng nói đến chữ tiền. Bà vợ muốn thử chồng, mới nhân Vương ngủ say, sai người đầy tớ gái, chất tiền chung quanh giường ông nằm. Lúc Vương tỉnh giấc, không sao bước xuống đất được, xoay trở ngả nào cũng chạm phải tiền cả, liền nổi giận gọi đầy tớ bảo: Mày hãy cất “cái ấy” đi cho tao. Vì thế về sau người ta dùng chữ “cái ấy” để chỉ tiền.

Khả quái tầm thường a đổ vật.

Hát Nói.

Ái Hà

Ái: yêu, hà: sông. Chữ Phật: Ái hà có nghĩa: tình thiên dục hải (tình mênh mông như Trời, lòng dục rộng lớn như bể, người trần chìm đắm không thể thoát ra được). Lương Võ Ðế Văn: Ðăng trường lạc chi cao sơn, xuất ái hà chi thâm tế (Leo lên hòn núi cao trường lạc, ra khỏi sông sâu ái hà).

Cầu ái hà kẻ ngược người xuôi.

Văn Tế Thập Loại Chúng Sinh.

Ái Mộ

Ái: yêu, mộ: mến.

Làm đơn ái mộ dâng liều một chương.

Nhị Ðộ Mai.

Ái Nữ

Ái: yêu, nữ: người con gái. Tiếng gọi con gái yêu.

Dò lòng ái nữ Thể Loan thế nào?

Lục vân Tiên.

Ái Quốc

Ái: yêu, quốc: nước. Lấy việc thờ phụng nước làm trọng, hơn cả bản thân và gia đình của mình. Tuân Duyệt Hán Kỷ: Dục sử thân dân như tử, ái quốc như gia (Muốn khiến thân với dân như thân con, yêu nước như yêu nhà).

Niềm ái quốc đã thấu trên chín bệ

Văn Tế Võ Tánh và Ngô Tùng Châu.

Ải Lang

Ải: cửa nơi biên giới, lang: chó sói. Ðây nói về phân của con chó sói. Ngày xưa, mỗi khi có giặc người ta thường đốt phân chó sói để cấp cáo cho triều đình biết. Phân chó sói khói bốc thẳng lên trời mà không bị gió đánh bạt đi. Nghĩa bóng: có giặc.

Bến kình tăm bặt, ải lạng khỏi tàn.

47 Ðiều Giáo Hóa Triều Lê.

Ải Mây

Ải: cửa nơi biên giới, mây: xa xôi như ở tận trên mây.

Ải mây tin tức khơi ngàn

Hoa Tiên.

Ải Nhàn

Ải: cửa ải, nhàn: chim nhạn. Dịch chữ Nhạn môn quan. Cửa ải thông thương với rợ Hồ, đường rất nguy hiểm, núi non cao, chim nhạn thường bay ngang qua nên gọi là ải nhàn.

Ruổi mù bụi ngựa, trẩy theo ải nhàn.

Hoa Tiên.

Ải Tần

Ải: cửa ải, Tần: nước Tần. Một cửa ải đi vào nước Tần, đường sá rất hiểm trở.

Ải Tần, non Thục đường nham hiểm.

Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Ải Vân

Ải: cửa ải, vân: mây, do chữ vân quan. Tên một cửa ải. Lúc Chiêu Quân đưa sang cống cho rợ Hồ Thuyền Vu đã đi ngang cửa ải này, ngồi trên ngựa ôm đàn tỳ bà gảy nhiều bản não nùng ai oán.

Ải vân oán điệu tỳ bà.

Hoa Tiên.

Am Mây

Am: nhà thờ Phật nhỏ, mây: chỗ xa xôi yên tĩnh ít người lui tới.

Tiên, Minh hai gã đều về am mây.

Lục Vân Tiên.

Am Tự

Nơi thờ Phật, nhỏ gọi là am, lớn gọi là chùa (Tự là chùa).

Ở nơi am tự bạn cùng Hán, Minh.

Lục Vân Tiên.

Ám Hiệu

Ám: tối, bí mật, hiệu: mệnh lệnh. Mệnh lệnh kín đáo bí mật.

Hồ Công ám hiệu trận tiền.

Kim Vân Kiều.

An Biên

An: làm cho yên ổn, biên: chỗ nước này giáp với nước khác.

Ðịnh ngày tiến thảo ngõ hầu an biên.

Nhị Ðộ Mai.

An Dân

An: làm cho yên ổn, dân: dân chúng.

Sao cho vững nước an dân.

An Dật

An: yên ổn, dật: rảnh rang.

Cầm lậu canh an dật, đành hanh rừng giống điêu chim.

Nguyễn Hãng.

An Nguy

An: yên ổn, nguy: cao, ngồi cao thường hay sợ. Chữ Nguy trái ngược nghĩa với chữ An.

Giúp lành còn cậy, an nguy có trời.

Hạnh Thục Ca.

An Nhàn

An: yên ổn, nhàn: rảnh rang.

Ẩn thân theo chốn an nhàn.

Lục Vân Tiên.

An Ổn

An: yên, ổn: định tĩnh. Hán thơ: Hành nhân an ổn, bố phàm vô dạng (Người đi đường an ổn, vải buồm không hề gì).

Ở không an ổn, ngồi không vững vàng.

Kim Vân Kiều.

An Phận

An: yên, phận: số mệnh Trời đã định trước. Tô Thức: Hồ bất an kỳ phận, đảng thính vật sở dụ (Sao chữ an lấy phận, để ngoại vật dụ minh).

Một là an phận chờ duyên.

Phan Trần.

An Tâm

An: yên, tâm: lòng. Ngoài ra không còn ước cầu một điều gì nữa.

Xin anh hãy cứ an tâm,
Trước sau rồi cũng sắt cầm đẹp duyên.

Ca dao.

An Thân

An: yên, thân: thân minh.

Nàng đà được chốn an thân.

Nhị Ðộ Mai.

An Thổ

An: yên, thổ: đất. Chôn yên dưới đất.

Khi muông thác, tống chung an thổ.

Lục Súc Tranh Công.

An Thường Thủ Phận

An: yên, thường: tầm thường, thủ: giữ, phận: phận. Chỉ sống cuộc đời tầm thường theo số phận Trời đã định.

An thường thủ phận.

Thành Ngữ.

Án Ðồ Sách Ký

Án: xét theo, đồ: hình vẽ, sách: tìm tòi, ký: giống ngựa hay, chạy được nghìn dặm. Xem trong đồ hình để tìm ngựa. Nghĩa bóng: làm việc câu nệ, không biết quền biến nên không đem lại kết quả. Bá Nhạc là người có tài xem tướng ngựa. Con của Bá Nhạc lấy quyển sách của ông, vẽ đồ hình và miêu tả ngựa rồi theo đó để đi liếm ngựa. Không ngờ chỉ kiếm được một con ngựa hung tợn không sao cởi được.

Án Khảo

Án: bằng cứ vào việc gì để xét, khảo: cân nhắc hơn kém (Thường dùng để nói về các bài thi).

Tôn sư án khảo vừa xong.

Hoa Tiên.

Án Ngọc

Án: cái bàn, ngọc: chất quý ở trong đá hoặc trong loài vật (ngọc đa, ngọc rắn, …). Chữ dùng để chỉ một vật quý giá.

Nhàn nương án ngọc, buồn ngâm quyển vàng.

Phan Trần.

Án Phê

Án: cái bàn, phê: dùng bút mà phán xét phải trái hay dở. Bàn các quan dùng để phê giấy tờ.

Tiên hoa rình trước án phê xem tường.

Kim Vân Kiều.

Án Tấu

Án: hồ sơ xét tình trạng một việc gì về pháp luật hoặc về văn học, tấu: tâu lên Vua. Bản án tâu lên Vua.

Rồi xem án tấu, đợi chờ xử phân.

Nhị Ðộ Mai.

Án Tuyết

Do chữ tuyết án. Án: cái bàn, tuyết: một chất do hơi nước ở trên không gặp khí lạnh đông lại rồi rơi xuống. Tôn Khương nhà nghèo, không có đèn, phải dùng ánh sáng của tuyết để học.

Án tuyết ân cần… cử huỳnh gióng giả.

Lê Quý Ðôn.

Án Từ

Án: xem chữ Án Tân, từ: lời. Lời trong bản án.

Án từ xem dở, văn bài tập riêng.

Nhị Ðộ Mai.

Anh Hào

Do chữ Anh Hùng và chữ Hào Kiệt viết tắt lại (Xem hai chữ này).

Tôi xin ra sức anh hào.

Lục Vân Tiên.

Anh Hoa

Anh: cái gí tốt đẹp nhất trong loài hao cỏ, cái hoa đẹp. Kinh Thi: Nhan như thuấn hoa: nhan sắc như hoa thuấn (một thứ hoa cẩn). Theo Hoài Nam Tử: trí hơn vạn người gọi là anh, anh hoa: nghĩa thông thường: rực rỡ sáng đẹp.

Anh hoa phát tiết ra ngoài.

Kim Vân Kiều.

Anh Hùng

Anh: xem chữ anh hoa, hùng: con vật xuất sắc nhật trong loài thú. Nghĩa bóng: những kẻ hơn người. Tam Quốc: Thái Tổ Vị Lưu Bị viết: Thiên hạ chi anh hùng, quy sứ quân dự Tháo chi (Thái Tổ gọi Lưu Bị mà nói rằng: Kẻ anh hùng trong thiên hạ, chỉ có sứ quân và Tháo này mà thôi vậy).

Anh hùng khi gắp cũng khoanh tay.

Nguyễn Công Trứ.

Anh Linh

Anh: xem chữ anh hoa, linh: tốt đẹp, linh thiêng. Cái khí anh hao đẹp đẽ linh thiêng chung đúc lại. Trần Quần Tạ lãnh chức Bộc Xạ cùng với Liễu Hà trò chuyện lấy làm đắc ý lắm, nhìn những người chung quanh mà bảo: Khí anh linh của sông núi đủ cho ta thấy rõ vậy (Ý nói khí anh linh đã chung đúc vào Liễu Hà). Còn có nghĩa ling thiêng.

Sống trung liệt, thác anh linh.

Nhị Ðộ Mai.

Anh Quân

Anh: xem chữ anh hoa, quân: Vua. Ông Vua sáng suốt, tài giỏi.

Rằng Vua ta thực rõ ràng anh quân.

Hoa Ðiều Tranh Năng.

Anh Tài

Anh: xem chữ anh hoa, tài: có thể làm được việc giỏi.

Vì dân trừ hại mới nên anh tài.

Nhị Ðộ Mai.

Ánh Tuyết Ðộc Thư

Ánh: ánh sáng, phản chiếu, tuyết: tuyết, độc: đọc, thư: sách. Dùng ánh sáng của tuyết để đọc sách. Nghĩa bóng: nghèo mà chăm học. Tôn Khang đời nhà Tấn, nhà nghèo không có đèn phải dùng ánh sáng của tuyết để học, về sau thành tài. Có nơi chép là Lục Ðiền, người đời Tấn.

Ảo Cảnh

Ảo: trái với thực, không có hoặc có mờ mờ, cảnh: phong cảnh, Một hình sắc phô bày ra trước mắt.

Thoi đưa ảo cảnh hồn như mộng.

Chiêu Lỳ.

Ảo Hóa

Ảo: trái với thực, hóa: thay đổi. Có khi dùngh để nói về cái chết của con người.

Tuồng ảo hoá đã bày ra đấy.

Cung Oán.

Áp Ðảo Nguyên Bạch

Áp: đè nặng xuống, đảo: xô cho té ngã. Nguyên bạch tức Nguyên Chân và Bạch Cư Dị là hai thi sĩ trứ danh. Trong một bữa tiệc tại nhà Dương Tự Phục, thi sĩ đến dự khá đông, có cả Nguyên Chân và Bạch Cư Dị. Mọi người bắt đầu ngâm vịnh. Dương Nhữ Sĩ làm xong có hai câu rất hay, Nguyên Bạch đều thán phục. Rượu say ra về, Nhữ Sĩ bảo với bạn bè: “Ngã kim nhật áp đảo Nguyên Bạch.” (Ngày hôm nay ta áp đảo được Nguyên Bạch).

Áp Ðiệu

Áp: ép vào, đi kèm một bên không cho trốn thoát, điệu: dẫn từ nơi này đến nơi khác.

Hăm Hăm áp điệu một hơi lại nhà.

Kim Vân Kiều.

Áp Kinh

Áp: đè nén, kinh: hoảng sợ. Làm cho tan nỗi lo sợ. Vua Tống Thần Tông có một Hoàng Tử mới biết nói tên Nam Cai. Ðêm nguyên tiêu cùng người lớn đi xem đèn, bỗng bị quân gian bắt cóc, cõng chạy. Giữa đường gặp hai chiếc xe của các quan trong triều đi ngang qua. Nam Cai níu màn xe kêu la ầm ĩ. Nhờ thế mà Nam Cai được giải thoát. Vua hay được liền phái quân lính đi bắt giặc, khen ngợi Hoàng Tử sớm thông minh và thưởng một số tiền gọi là tiền áp kinh.

Ăn Bắc Nằm Nam

Do câu: “Ðông gia thực phạn, tây gia mân.” (Ăn cơm nhà bên hướng Ðông, ngủ nhà bên hướng Tây). Xưa có người con gái, có hai người hàng xóm đến hỏi. Người bên phía Ðông giàu có nhưng xấu, người bên phía Tây đẹp nhưng nghèo. Cha mẹ hỏi ý kiến nàng thì nàng đáp câu trên này: “Ðông gia thực phạn, tây gia mân.” (Ý nói muốn ăn với người bên Ðông, mà ngủ thời ngủ với người bên Tây). Nghĩa bóng: Ăn ở hai lòng chỉ cốt có lợi cho mình.

Ăn Bắc nằm Nam chi học thói.

Thơ Cổ.

Ăn Gió Nằm Sương

Do câu: Xan phong túc lộ, nghĩa là ăn giữa gió nằm giữa sương, dùng để tả những nỗi vất vả của người đi đường.

Nghĩ người ăn gió nằm sương xót thầm.

Kim Vân Kiều.

Âm Công

Âm: trái với dương, chỗ linh hồn người chết ở (âm phủ), công: sự nghiệp. Âm công: có công với người nhưng người không biết được chỉ có quỷ thần dưới âm phủ biết mà thôi.

Âm công nhấc một đồng cân đã già.

Kim Vân Kiều.

Âm Cung

Âm: xem âm công, cung: một cái nhà nguy nga to lớn. Xưa Vua, Hoàng Ðế làm cung thất để tránh nắng. Ngày nay Vua Chúa ở nhà cửa gọi là cung thất. Âm cung là cung thất dưới âm cũ.

Âm cung biết có thành thân chăng là?

Lục Vân Tiên.

Âm Cực Dương Hồi

Âm: trái với dương (khí âm, khí dương), cực: rất, hết sức, dương: khí dương, hồi: về. Khi nào khí âm đến một trình độ rất thịnh thì chuyển qua khí dương. Nghĩa bóng: hết thạnh đến suy, hết cực đến sướng.

Trong cơ âm cực dương hồi không hay.

Kim Vân Kiều.

Âm Dương

Âm: khí âm, dương: khí dương, hai thứ khí do thái cực sinh ravà biến hóa thành muôn vật. Khí dương thuộc về đàn ông, khí âm thuộc về đàn bà.

Có âm dương, có vợ chồng.

Cung Oán.

Âm Giới

Âm: âm phủ, giới: cõi.

Khi thác xuống giữ cầu âm giới.

Lục Túc Tranh Công.

Âm Hao

Âm: tin tức, hao: tin tức.

Chàng từ thưa thớt âm hao.

Phan Trần.

Âm Khí

Âm: âm phủ, khi: hơi. Khí lạnh lẽo, nặng nề như từ cõi âm đưa lại.

Ở đây âm khí nặng nề.

Kim Vân Kiều.

Âm Nhai

Âm: im, nhai: hang sâu. Chỗ hang sâu mặt trời ít khi soi tới. Sách nho có câu: Thái dương tuy vô tư, kỳ chiếu âm nhai giả độc hậu (Mặt trời tuy vô tư, nhưng khi nào chốn hang sâu cũng soi vào sau cả).

Chẳng soi cho đến âm nhai.

Cung Oán.

Âm Phong

Âm: âm phủ, phong: gió. Ngọn gió lạnh lẽo như từ cõi âm đưa lại.

Nửa ngày nổi trận âm phong.

Nhị Ðộ Mai.

Âm Phù

Âm: âm phủ, quỷ thần, phù: giúp đỡ.

Ngửa nhờ Luật Thánh âm phù.

Hạnh Thục Ca.

Âm Ty

Âm: âm phủ, ty: chỗ làm việc quả.

Ông nào mất xuống âm ty.

Lục Vân Tiên.

Âm Vân

Âm: mờ mờ, vân: mây. Mây đen mờ.

Khí âm vân mờ mịt trước sau.

Văn Tế Thập Loại Chúng Sinh.

Ấm

Bóng im. Ân trạch của ông cha, con cháu được hưởng cũng như bóng cây che cho thân cây. Cha làm quan hàm Hiệp Tá, con hàm Tiên Tu, cha tước Quận Công, con được tập tước Kỳ Ngoại Hầu, … Và ngày trước có thể dùng cái hàm, cái tước ấy để bổ ra làm quan.

Phúc lành nhờ ấm thung huyên.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Ấm Bổ

Ấm: xem trên, bổ: vá, điền vào một chức gì.

Mới vâng ấm bổ phó kinh.

Hoa Tiên.

Ẩm Chí

Ẩm: uống, chí: đến. Ngày xưa sau khi chiến thắng trở về, có làm lễ uống rượu mừng tại Tôn Miếu gọi là ẩm chí.

Lệ huân thưởng, chẳng đợi ngày ẩm chí.

Văn Tế Trận Vong Tướng Sĩ.

Ẩm Hà Tư Nguyên

Ẩm: uống, hà: sông, tư: nhớ, nghĩ đến, nguyên: nguồn. Nghĩa bóng: Không quên nguồn gốc hoặc công ân của kẻ khác đối với mình.

Ẩm hà tư nguyên.

Tục Ngữ.

Ẩm Khôi Tẩy Vị

Ẩm: uống, khôi: tro, tẩy: rửa, vị: dạ dày. Uống tro vào để rửa cho sạch dạ dày. Cảnh Tư đời Hán phạm tội bị bắt giam. Hán Cao Tổ hỏi Tuân Bá Ngọc nên xử tội gì. Bá Ngọc tâu: Tôi đã rầy la nó thì nó đáp rằng: “Nếu cho nó được ăn năn cải quá thì nó nguyện nuốt dao để nạo ruột, uống tro để rửa dạ dày.” Vua nghe lời nói chân thành ấy nên tha mà không bắt tội Cảnh Tư nữa. Nghĩa bóng: quyết tự sửa đổi.

Ẩm Mã Ðầu Tiền

Ầm: uống, cho uống, mã: ngựa, đầu: ném, tiền: tiền. Cho ngựa uống nước, ném tiền để trả. Huỳnh Tử Liên đời Hán vốn người liêm khiết không muốn tham lam của ai bao giờ. Mỗi khi sang sông, cho ngựa uống nước thì ném tiền xuống sông để trả.

Ẩm Trác

Ẩm: uống, trác: ăn. Tục ngữ Tàu: Nhất ẩm, nhất trác mạc phi tiền định? (Một lần được ăn, một lần được uống há chẳng do tiền định?)

Ẩm trác cũng là tiền định.

Nguyễn Công Trứ.

Ân Cần

Tiếng đôi. Cảm tình, đậm đà, khăng khít.

Người thì ra ý ân cần.

Nhị Ðộ Mai.

Ân Gia

Ân: ơn, gia: nhà. Bậc tôn trưởng mà mình đã chịu ân, hay bố nuôi.

Chào rằng: Vâng mệnh ân gia mời ngồi.

Nhị Ðộ Mai.

Ân Hận

Ân: lòng lo lắng, hận: giận. Tức giận và lo lắng.

Sớm năn nỉ bóng, đêm ân hận lòng.

Kim Vân Kiều.

Ân Khoa

Ân: ơn, khoa: kỳ thi. Ngày xưa các kỳ thi đều có thời hạn nhất định, nhưng mỗi khi gặp dịp gì vui mừng lớn, Chính Phủ mở thêm một kỳ thi nữa gọi là ân khoa. Bên Tàu ân khoa bắt đầu từ đời nhà Tống.

Mừng nay gặp hội ân khoa.

Thơ Cổ.

Ân Nghĩa

Ân: ơn, nghĩa: việc theo đường lối phải. Cảm tình mặn nồng đối với nhau.

Ân nghĩa đôi đường nước chảy xuôi.

Nguyễn Công Trứ.

Ân Nhân

Ân: ơn, nhân: người. Người đã thi ân cho mình.

Nghìn vàng trả nghĩa ân nhân.

Thơ Cổ.

Ân Nhi

Ân: ơn, nhi: con trẻ. Ðứa con đã chịu ân (tức con nuôi).

Thế mà nghĩa phụ, thế mà ân nhi.

Nhị Ðộ Mai.

Ân Oán

Ân: oán, oán: hờn giận sâu xa.

Chút còn ân oán đôi đàng chưa xong.

Kim Vân Kiều.

Ân Sư

Ân: ơn, sư: thầy. Dùng để chỉ thầy dạy hoạc ông quan trường đã chấm cho mình đỗ.

Ân sư liêu hữu có ai,
Môn sinh xin được một người là may.

Lục Vân Tiên.

Ân Tình

Ân: ơn, tình: có lòng thương cảm đến. Mắc ơn kẻ đã có lòng thương cảm đến mình.

Trăm năm vốn trọn ân tình.

Lục Vân Tiên.

Ân Tứ

Ân: ơn, tứ: người trên cho người dưới. Như Vua ban một thứ gì thì gọi là ân tứ.

Ân tứ dám đâu coi rẻ rúng.

Yên Ðỗ.

Ân Thùy

Ân: ơn, thùy: xủ xuống.

Uy gia bốn cõi, ân thùy một châu.

Ðại Nam Quốc Sử.

Ân Trạch

Ân: ơn, trạch: đem nước vào ruộng, ân huệ. Ân trạch là ân huệ của Vua kịp đến thần dân cũng như nước mưa thấm xuống cây cỏ.

Hạ phương ân trạch ngấm nhiều.

Ðại Nam Quốc Sử.

Ân Uy

Ân: ơn, uy: oai. Vừa ra ân để ban thưởng, vừa ra oai để trừng phạt (hoặc một viên quan có quyền hành).

Chữ ân uy lớn nhỏ đều phu.

Văn Tế Võ Tánh và Ngô Tùng Châu.

Ân Ưu

Ân: lòng lo lắng, ưu: lo.

Nằm gai nếm mật, chung nỗi ân ưu.

Văn Tế Trận Vong Tướng Sĩ.

Ấn Phù

Ấn: con dấu, phù: một vật, thường là thẻ tre hay gỗ, dùng để làm tin.

Mới sai Lục Giả đem sang ấn phù.

Ðại Nam Quốc Sử.

Ấn Tín

Ấn: con cháu, tín: tin. Con dấu dùng để làm tin.

Nào là ấn tín giở ra,
Cho triều đình biết quốc gia vững bền.

Hoàng Trừu.

Ẩn Ác Dương Thiện

Ẩn: che giấu, ác: điều xấu xa hung dữ, dương: đưa ra, thiện: điều tốt lành. Che giấu điều xấu, phô bày điều tốt.

Ẩn ác dương thiện.

Tục Ngữ.

Ẩn Danh

Ẩn: núp, giấu, danh: tiếng tăm. Những kẻ che giấu tên tuổi mình không cho ai biết.

Bấy lâu nay vẫn ẩn danh,
Bây giờ mới rõ rành rành thế ni.

Ca Dao.

Ẩn Dật

Ẩn: núp, giấu, dật: rảnh rang. Kẻ sĩ ở ẩn gọi là ẩn dật (không chịu ra làm quan). Kê Khang Thi: Nham huyệt đa ẩn dật (núi non nhiều ẩn dật).

Cũng trang ẩn dật biết đường thảo ngay.

Lục Vân Tiên.

Ẩn Tàng

Ẩn: núp, giấu không cho ai biết, tàng: che giấu.

Ai hay trong quán ẩn tàng kinh luân.

Lục Vân Tiên.

Ẩn Tích

Ẩn: che giấu, tích: dấu vết.

Mai danh ẩn tích bấy chầy nấu nương.

Lục Vân Tiên.

Ẩn Thân

Ẩn: che giấu, thân: thân thể. Tìm một nơi mà nương náu.

Ẩn thân theo chốn an nhàn.

Lục Vân Tiên.

Ẩn Vi

Ẩn: che giấu, kín đáo, vi: nhỏ nhặt.

Ẩn vi việc ấy khôn phân.

Hạnh Thục Ca.

Ấp Cây

Ôm cái cây để chờ đợi. Ngày xưa có người làm ruộng thấy nột con thỏ bị đuổi, chạy va đầu vào gốc cây mà chết. Anh ta liền bỏ cày bừa, chực ở gốc cây xem có còn con thỏ nào đập đầu vào gốc cây nữa không? Nghĩa bóng: chờ đợi một sự gì hão huyền, không có kết quả. Do mấy chữ nho: Bảo châu thủ thố.

Trần trần một phận ấp cây đã liều.

Kim Vân Kiều.

Âu Ca

Âu: nhiều người cùng hát một lần, ca: ca hát. Âu ca: cùng nhau hát ca để ca tụng công đức của một người nào. Mạnh Tử: Bất âu ca Nghiêu chi tử, nhi âu ca Thuấn (không âu ca con Vua Nghiêu mà âu ca thuấn).

Ðem binh trở lại âu ca một bề.

Lục Vân Tiên.

Âu Dương Tu

Xem Hàn Liễu Âu Tô.

Âu Lộ

Âu: thứ chim nước, đầu to, mỏ cứng, thường ở những nơi hoang vắng, nên dùng để ví với những người ở ẩn. Lộ: con cò, cũng dùng để ví với người ở ẩn. Có chữ: Âu lộ vong cơ: bạn với con âu, con lộ mà quên việc đời.

Âu lộ cùng ta như có ý.

Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Âu Vàng

Do chữ Kim âu. Cái âu bằng vàng dùng để ví với nước nhà bền vững. Nam sử: Ngã quốc gia nho nhược kim âu, vô nhất thương khuyết (Quốc gia của ta còn vững như cái âu vàng, không bị thương hay khuyết mẻ).

Trời Nam vững đặt âu vàng.

Thơ Cổ.

Ấu Quân

Ấu: nhỏ, quân: Vua. Vị Vua còn nhỏ tuổi.

Ðồng lòng ủng lập ấu quân.

Hạnh Thục Ca.

Ấu Xung

Ấu: nhỏ, xung: trẻ nhỏ.

Cung xanh đang tuổi ấu xung.

Ngọc Hân Công Chúa.

Ba Dương

Do chữ Tam Dương. Tiết thuộc về mùa Xuân và gồm có Nhất Dương (Tháng mười một), Nhị Dương (Tháng chạp) và Tam Dương (tháng giêng).

Tiết Tam Dương thịnh hây hây mở.

Thơ Cổ.

Ba Ðào

Ba: sóng nhỏ, đào: sóng lớn. Nghĩa bóng: những cảnh phong trần, những nỗi vất vả.

Non xanh sấm dậy ba đào gió rơi.

Phan Trần.

Ba Ðình

Ba đình: ba khoảng cân nhau. Theo sách tướng thì mặt con người ta chia làm ba phần. Từ đầu xuống đến trán là Thượng đình, trán xuống đến chót mũi là Trung đình, chót mũi xuống đến cằm là Hạ đình. Ba đình còn dùng để chỉ: đầu (Thượng đình), mình (Trung đình) và chân (Hạ đình).

Hai vai chểnh chện ba đình nở nang.

Phan Trần.

Ba Khoảng

Do chữ Tam giới: ba cõi hay ba khoảng. Trời đất chia là ba cõi (có người dịch là khoảng): Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới.

Khắp trong ba khoảng chín châu mặc dầu.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Ba La Mật

Tiếng Phạn. Còn gọi là Ba La Mật Ða. Nghĩa là qua bờ bên kia, từ bờ bên này vượt sang bờ bên kia, cũng như lìa cảnh sống chết để vào cõi niết bàn. Tên một vị Phật.

Cao minh chi mà biết phép quan ngư, nào có phải Ba la cổ sắt.

Phạm Thái.

Ba Mươi Sáu Chước

Do chữ Tam thập lục kế. Ðào công, người đời Nam, Bắc triều, bảo Vương Kinh Tắc: Tam thập lục kế đào tẩu vi thượng sách (trong ba mươi sáu kế, chạy là thượng sách hơn cả).

Ba mươi sáu chước gì là hơn.

Kim Vân Kiều.

Ba Ngạc Tương Huy

Ba: bông, ngạc: những ngọn lá chung quanh chân hoa, tương: cùng, huy: sáng (Bông sáng thì đài bông cũng rực rỡ lây). Nghĩa bóng: anh em sum vầy cùng hưởng sung sướng. Vua Ðường Huyền Tông tánh thương anh em. Vua sắm gối dài. mền rộng để cùng ngủ chung. Lại làm mấy lâu đài để anh em ở với nhau. Phía Tây có cái lầu cao đề mấy chữ: Ba ngạc tương huy chi lâu.

Ba Nghìn

Do chữ Tam thiên thế giới. Theo kinh Phật thì vũ trụ chia làm Tiền thế giới, Trung thế giới và Ðại thế giới. Ở trên còn có Hoa nghiêm thế giới không thể nào kể xiết.

Trong trời đất ba nghìn thế giới.

Lục Súc Tranh Công.

Ba Quân

Ba đạo quân: Trung quân, Tả quân, Hữu quân. Mỗi đạo 12.500 người.

Ba quân chỉ ngọn cờ đào.

Kim Vân Kiều.

Ba Sinh

Ðầu thai chuyển sanh ba lần. Do chữ: Tam sinh. Truyền đăng lục chép: Có một người mộng đi đến chân núi đá, thấy có một nhà sư ngồi, trước mặt có một cây hương. Nhà sư bảo với người kia rằng: Cây hương này chính của ông kết nguyện đó. Hương còn cháy mà ông đã trải qua ba đời rồi. Một chuyện khác: Một người chết chưa trả hết nợ phải hóa ba kiếp: ngựa, chó, đầy tớ để trả cho xong nợ.

Cái nợ ba sinh đã trả rồi.

Hồ Xuân Hương.

Ba Tiêu

Cây chuối.

Giọt ba tiêu thánh thót cầm canh.

Cung Oán.

Ba Thu

Do chữ Tam thu: Ba mùa thu, mỗi mùa thu tiêu biểu cho mỗi năm. Kinh Thi: Nhất nhật bất kiến như tam thu hề! (Mỗi ngày chẳng thấy cũng bằng ba thu) (ba năm).

Ba thu dọn lại một ngày dài ghê.

Kim Vân Kiều.

Ba Xuân

Do chữ: Tam xuân huy (Ánh sáng ba tháng xuân). Ánh sáng mùa xuân làm cho cây cỏ trở nên tươi tốt. Công ơn cha mẹ đối với con có thể ví với ánh sáng mùa xuân đối với cỏ cây.

Gọi là báo đáp ba xuân, kính dâng lễ bạc.

Văn Tế Cổ.

Bà La Môn

Một trong bốn chủng tộc của Ấn Ðộ, giai cấp cao nhất trong quốc dân, giữ việc thờ phụng tôn giáo Bà La Môn. Bà La Môn là một tôn giáo cổ của Ấn Ðộ thờ Bà La Môn là vị thần vô thủy vô chung, chúa tể cả trời đất. Bà La Môn lại tạo ra ba vị thần. Ngoài ba vị thần này còn có ba ức, ba ngàn vạn thần. Tu khổ hạnh, lấy việc xây dựng tương lai làm mục đích, chấp nhận thiên đường địa ngục và luân hồi.

Bà Xuân Mộng

Do chữ: Xuân mộng bà. Tô Ðông Pha lúc về già ở Xương Hòa, thường ôm một cái bầu lớn đi hát nghêu ngao ngoài đường. Có một bà lão thấy vậy bảo rằng: sự vinh hoa phú quý của quan ngày trước, chẳng qua là một trường xuân mộng mà thôi. Do đó người ta gọi bà ấy là Xuân mộng bà.

Khách thu phong tỉnh bà xuân mộng.

Hoài Cổ Ngâm.

Bá Nghiệp

Bá: người lớn nhất trong các vị chư hầu, nghiệp: một việc làm có ích cho quốc gia. Xem Bá Vương.

Nhẫn đến chuyện Chu gia bá nghiệp.

Lục Súc Tranh Công.

Bá Nha

Người đời Tống, làm quan Thượng đại phu, đánh đàn rất giỏi. Một hôm đi sứ nước Sở về, gặp buổi trăng thanh gió mát, dừng thuyền lại nghỉ ở bờ sông Hàm Dương, cao hứng lấy đàn ra gảy. Tử Kỳ đi đốn củi về, nghe tiếng đàn dừng chân lại chăm chú lắng nghe. Bá Nha không tin rằng một gã tiều phu lại biết thưởng thức âm nhạc, nên sau khi đàn xong một bản lại hỏi Tử Kỳ xem có biết bài gì đó không? Tử Ký đáp: Ngài đàn bài Ðức Khổng Tử thương tiếc Nhan Hồi. Bá Nha mời Tử Kỳ xuống thuyền lên dây gảy một bản nữa, trong lòng đang nghĩ mình đang ở tại chốn non cao. Tử Kỳ khen: Chí Ngài cuồn cuộn như nước chảy. Hai người trò chuyện rất thân mật và trở thành đôi bạn tri kỷ. Bá Nha mời Tử Kỳ theo mình về kinh đô thì Tử Kỳ từ chối vì còn cha mẹ già phải phụng dưỡng, nhưng hẹn năm sau lại cùng nhau đến chỗ này để hội ngộ. Năm sau Bá Nha y hẹn nhưng đến nơi thì chẳng thấy Tử Kỳ đâu. Lấy đàn ra gảy, tiếng nghe réo rắt bi thảm. Sanh nghi, Bá Nha tìn đến nhà thì Kỷ Từ đã chết. Bá Nha đến mộ của Kỷ Từ, đàn một bản điếu hết sức bi thảm rồi đập vỡ đàn và thề không bao giờ đàn nữa. Nghĩa bóng: nnhững kẻ tri ân với nhau.

Bá Nha đã gặp Tử Kỳ.

Trinh Thử.

Bá Thượng

(Ðồn Bá) Tên đất ở tỉnh Thiểm Tây, Bái công khởi binh ở đồn Bá thượng và lần lần đánh lấy được thiên hạ.

Sương tỏa cung A, mây lồng đồn Bá.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Bá Việt

Bá: trốn, việt: vượt, chạy trốn. Bá việt: trôi nổi không nơi để ở.

Cùng thuyền bá việt, dìu dắt đưa lá ngọc cành vàng.

Văn Tế Bá Ða Lộc.

Bá Vương

Bá: xem chữ Bá nghiệp, vương: Vua coi cả thiên hạ. Bá thường lấy sức mạnh để củng cố uy quyền, còn Vương thường dùng nhân nghĩa. Bá có 5 đời: Tề Hoàn. Tấn Văn, Sở Trang, Tống Tương, Tần Mục. Vương có ba đời: Hạ Võ, Thương Thang, Văn Vương và Võ Vương.

Một là báo phục, hai là Bá Vương.

Ðại Nam Quốc Sử.

Bác Ðồng

Bác: tên một thứ súng lớn, đồng: một trong loại ngũ kim.

Bác đồng chật đất, tinh kỳ rợp sân.

Kim Vân Kiều.

Bác Tước

Bác: lột vỏ, lột da, tước: đẽo, gọt. Nghĩa bóng: bóc lột.

Lại càng bác tước họ nhà.

Ðại Nam Quốc Sử.

Bạc Mạng

Bạc: mỏng, mạng: số Trời định cho một người nào. Tô Thức: Tự cổ giai nhân đa bạc mạng (giai nhân bạc mạng tự nghìn xưa).

Một thiên bạc mạng lại càng não nhân.

Kim Vân Kiều.

Bạc Nghĩa

Bạc: mỏng, nghĩa: việc theo đường lối phải.

Chàng đà bạc nghĩa thì thôi,
Dù chàng lên ngược xuống xuôi mặc lòng.

Ca Dao.

Bạc Tình

Bạc: mỏng, tình: lòng yêu mến giữa hai người với nhau.

Trách người quân tử bạc tình,
Chơi hoa rồi lại bẻ cành bán rao.

Ca Dao.

Bách

(chiếc) Tên thứ gỗ. Chiếc đò bằng gỗ bách (còn đọc bá). Bà Cọng Khương, vợ của Vệ Thái Tử, sau khi chồng chết, nàng thủ tiết không chịu tái giá. Cha mẹ cố ép, nàng không chịu và làm bài thơ Bá châu (chiếc đò bằng gỗ bá) để tự răn mình. Sau dùng chữ bá châu để chỉ mấy người quả phụ.

Nàng rằng chiếc bách sóng dào.

Kim Vân Kiều.

Bách Chiến

Bách: trăm, chiến: trận giặc. Rất quen việc chinh chiến.

Ðem thân bách chiến làm tôi triều đình.

Kim Vân Kiều.

Bách Hạnh

Bách: trăm, hạnh: nết tốt. Người ta thường nói rằng kẻ sĩ là người có trăm tánh tốt (Sĩ hữu bách hạnh). Sách Thế Thuyết chép: Hứa Doãn có một người vợ rất xấu. Doãn hỏi: Người đàn bà có bốn đức (Công, dung, ngôn, hạnh), khanh được mấy đức? Người vợ đáp: Thiếp chỉ thiếu dung mà thôi. D0oạn nàng hỏi lại: Vậy thì kẻ sĩ có trăm hạnh, chàng được bao nhiêu? Doãn đáp đủ cả. Nàng liền nói: Trong trăm hạnh, đức đứng đầu, chàng là kẻ hiếu sắc chứ không phải hiếu đức thì sao lại gọi là đủ cả được!

Kẻ sĩ có bách hạnh, dám hỏi chàng được mấy hạnh?

Nguyễn Văn Ngọc.

Bách Hí

Bách: trăm, hí: chơi. Ngày xưa những người có tài hay, nghề lạ, trong những cuộc vui đều đem ra hiến cho khán giả xem mỗi người một vai trò khác nhau như nuốt dao, đi trên lửa, cử đảnh, …

Trò bày bách hí, dịp hòa bát âm.

Nhị Ðộ Mai.

Bách Khuyển Ðồng Lao

Bách: trăm, khuyển: chó, đồng: cùng, lao: cũi. trăm con chó ở chung một cũi mà vẫn được hòa thuận không cắn nhau. Ðời Ðường có Chân Kính, gia đình rất hòa thuận. CHó nuôi trong nhà cũng noi gương chủ nhà mà nhường nhịn nhau.

Bách Linh Tướng Hựu

Bách: trăm, linh: linh thiêng. Những vị thần thách chầu Thượng Ðế và giúp đỡ người đời. Tướng: giúp đỡ, hựu: che chở.

Bách linh tướng hựu lý cho phúc tường.

Hạnh thục Ca.

Bách Niên

Bách: trăm, niên: năm. Có câu: Bách niên giai lão (Trăm năm cùng già). Chữ thường dùng để nói vợ chồng ăn ở với nhau cho đến đầu bạc.

Mượn lời thất tịch mà thề bách niên.

Cung Oán.

Bách Nhẫn

Bách: trăm (ý nói nhiều), nhẫn: nhịn nhục. Gặp điều gì cũng nhường nhịn cả. Ðời Ðường có Trương Công Nghệ, chín đời vẫn ở chung với nhau. Vua Cao Tông cho là chuyện lạ nên một hôm Ngài đến thăm hỏi Công Nghệ làm thế nào mà sống chung như vậy được? Công Nghệ xin vua giấy bút, viết một trăm chữ nhẫn dâng lên.

Bách Nhị

Bách: trăm, nhị: hai. Sách Hán Kỷ: Tần đắc bách nhị yên (Tần được sức mạnh “bách nhị"). Bách nhị nghĩa là hai người có thể chống cự được trăm người (Vì giang san hiểm trở).

Con hươu bách nhị lạc loài sanh.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Bách Quan

Bách: trăm, quan: ông quan. Tuân Tử: Ngày xưa Thiên Tử có 1000 ông quan và chư hầu 100 ông quan. Ý nói quan đông.

Bách quan đóng chật sân phong.

Thơ Cổ.

Bách Phát Bách Trúng

Bách: trăm, phát: bắn ra, bách: trăm, trúng: trúng. Bắn phát nào trúng phát nấy. Khen tài bắn giỏi. Sử Ký: Nước Sở có Dưỡng Do Cơ có tài bắn giỏi, đứng xa lá liễu 100 bước bắn 100 phát đều trúng cả. Chữ này nhiều người đã dùng một cách lầm lẫn với một ý nghĩa trái ngược. Như chê một kẻ nào đó mà người ta lại nói: hơi đâu mà nghe thằng đó, nó nói bách phát bách trúng.

Bách Thanh

Bách: trăm, thanh: tiếng. Tên một thứ chim hót được nhiều tiếng khác nhau.

Bách thanh đâu đã đến gần.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Bạch Bích

Bạch: trắng, bích: ngọc bích. Sưu thần ký: Ung Bá được Tiên cho hạt rau, bảo đem về trồng thì sẽ được ngọc quý và vợ đẹp. Ung Bá vâng lời, sau hỏi con gái nhà họ Từ. Họ Từ đòi phải có đôi ngọc bích làm sính lễ mới hứa gả. Ung Bá đến chỗ trồng rau, đào lên quả được ngọc và cưới vợ. Sau Ung Bá làm đến chức đại phu và chỗ được ngọc đặt tên là ngọc điền.

Ðã trồng bạch bích sẵn đây.

Quan Âm Thị Kính.

Bạch Câu

Bạch: trắng, câu: con ngựa con khỏe mạnh. Bạch câu quá khích: Ngựa câu trắng chạy ngang qua cửa sổ. Nghĩa bóng: thời gian vùn vụt qua rất mau như ta thoáng thấy con ngựa câu chạy vụt qua cửa sổ. Nhưng có nơi lại cho bạch câu là mặt trời.

Bóng bạch câu coi nửa phút như không.

Tế Tướng Sĩ Văn.

Bạch Diện Thư Sinh

Bạch: trắng, diện: mặt, thư sinh: học trò. Nghĩa bóng: người học trò còn trẻ, chưa đủ kinh nghiệm. Tống Thơ: Muốn đem quân đi đánh nước người mà lại mưu cùng một anh bạch diện thư sinh thì làm sao cho thỏa tế được?

Chớ tìm bạch diện thư sinh.

Trinh Thử.

Bạch Dương

Tên thứ cây lớn thường hay trồng những nơi có mồ mả. Thân cây cao đến vài trượng, lá tròn, rộng lớn, có răng cưa, một mặt xanh, một mặt trắng, chỉ gió nhè nhẹ cũng đủ reo lên vi vu.

Ðường bạch dương bóng chiều man mác.

Chiêu Hồn.

Bạch Khỉ

Tướng nhà Tần, đời Chiến Quốc, có tài dụng binh. Bạch Khỉ đã từng đánh lấy 70 thành, được phong Vũ An Quân. Một lần đánh quân của Triệu Quát tại Trường Bình, quân Triệu đầu hàng hơn 40 vạn. Bạch Khỉ sợ quân Triệu nổi loạn, ra mật lệnh cho quân Tần dùng vải trắng để trùm đầu, đêm đến người nào trên đầu không có vải thì giết cả, thành thử một đêm giết đến những 40 vạn quân Triệu.

Thây chém chen lấp nội Trường Bình, giận Bạch Khỉ ra oai rất dữ.

Sãi Vãi.

Bạch Liên Giáo

Tên một giáo phái bí mật nguyên là một hệ thống của Phật giáo do một thầy tăng đời Tấn tên Tuệ Viễn cầm đầu. Ðời Nguyên, giáo phái này rất mạnh nhưng lại đi lần về con đường phù chú để mê hoặc người đời. Nhưng lúc bấy giờ đang còn gọi là Bạch Liên Hội. Ðến đời nhà Minh, Vương Sum, người Kế Châu, lãnh đạo, mới xưng là Bạch Liên giáo còn gọi là Phần Hương giáo. Sum bị bắt giam chết trong ngục. Ðồ đệ là Từ Hồng Nho tiếp tục, thanh thế rất mạnh. Nho cũng bị buộc vào tội mưu phản và giết chết. Ðời vua Càn Long nhà Thanh có Lưu Tùng người Hà Nam dùng bùa chú trị bệnh và đứng lên tổ chức lại Bạch Liên giáo. Ðạo này lan tràn ra nhiều tỉnh nhưng rồi cũng vì bị kết tội mưu phản mà đi lần đến chỗ tan rã.

Bạch Long Ngư Phục

Bạch long: rồng trắng, ngư: cá, phục: áo quần, ăn mặc. Rồng trắng đội lốt cá. Có con bạch long nhân đi chơi hóa ra cá, lội xuống vực sâu bị Dự Thư bắn đui một mắt. Bạch Long kiện với Vua Trời thì người bảo: Tại ngươi hóa cá nên bị bắn là phải. Dự Thư có tội lỗi gì đâu! Trương Hành Phú: Bạch Long ngư phục kiến khốn Dự Thư (Rồng trắng mang lốt cá bị khốn về tay Dự Thư).

Bạch Mi Thần

Bạch mi: lông mày trắng, thần: thần. Thần mày trắng. Theo sách Dạ Hoạch Biên thì những nhà lầu xanh thường thờ Bạch Mi giống như Quan Vân Trường cũng râu dài, cỡi ngựa tay cầm siêu đao, chỉ khác một điều là mắt đỏ và lông mày trắng. Ngày xưa ở Kinh sư của Tàu người ta dùng chữ: bạch mi xích nhãn (mày trắng mắt đỏ) để mắng nhiếc nhau. Có người lại cho rằng thần mày trắng là Quản Trọng, người đầu tiên nghĩ ra cách tập họp một nhóm đàn bà con gái mua vui vho khách đàn ông để thương gia các nơi tìm đến, nhờ thế mà xứ sở trở nên phồn thịnh.

Bạch Ngọc

Bạch: trắng, ngọc: ngọc. Da người con gái thường ví với bạch ngọc. Kinh thi: Hữu nữ nhan như ngọc (Có người con gái nhan sắc như ngọc).

Lấp lánh trong gương da bạch ngọc.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Bạch Nhạn

Bạch: trắng, nhạn: con ngỗng trời. Thơ Ðỗ Phủ có câu: Cố quốc sương tiền bạch nhạn lai (Nước cũ trước khi sương về, bạch nhạn bay lại).

Chốn thi đình ve giục mời hè sang,
Bốn vách in sầu ve bạch nhạn.

Chiến Tung Tây Hồ.

Bạch Oan

Bạch: trắng, bày tỏ ra, oan: một việc không có mà bị nghi ngờ là có. Bày tỏ nỗi oan ức.

Bạch oan sẵn tức thì dâng.

Nhị Ðộ Mai.

Bạch Ốc Khỉ Công Khanh

Bạch: trắng, ốc: tay, khỉ: nổi lên, trở nên, công khanh (xem chữ này). Nghĩa bóng: không có gì mà vẫn làm nên được việc lớn.

bạch ốc khỉ công khanh.

Tục Ngữ.

Bạch Tô

Bạch: tức Lý Bạch, tự Thái Bạch, hiệu Thanh Liên (Ông sanh ở làng Thanh Liên nên lấy tên làng làm hiệu). Lý Bạch có thiên tài về văn thơ, được liệt vào bậc nhất đời Ðường. Hạ Tri Chương tiến cử Lý với Vua Ðường Huyền Tông và được Vua yêu kính. Một hôm Lý Bạch rượu say, Vua sai Cao Lực Sĩ cởi giày cho ông ngủ. Cao tức giận mới nhân Lý làm bài Thanh bình điệu có ví Dương Quý Phi với Triệu Phi Yến, Cao Lực Sĩ mới gièm pha để Quý Phi ghét Lý Thái Bạch. Vua cũng ví thế mà không tin dùng Lý nữa. Ðến đời Vua Túc Tông, Lý Bạch mất, thọ 61 tuổi (762). Có chỗ cho rằng ông chết vì bệnh, nhưng có chỗ lại bảo ông chết đuối. Ông đang say rượu ngồi trên đò, nhìn thấy trăng dưới sông đẹp quá liền nhảy xuống sông mà ôm lấy và bị chết đuối. Xem: Bút hoa. Lý Bạch thường xưng mình là Hải thượng kỵ kình khách (Khách cởi kình trên bể). (Trăng lặn xuống, đáy hồ đáy hồ trong vằng vặc, tưởng rằng ông Lý kỵ kình mô). Tô: tức Tô Ðông Pha. Tên Thức, tự Ðông Pha, đỗ Tấn sĩ. Lúc làm quan dưới thời Anh Tông, ông thường đem việc triều chính ra nghi luận khiến Tể Tướng Vương An Thạch bất bình, đổi ông ra Hoàng Châu. Ðến đời Vua Triệt Tông, ông được gọi về, làm quan đến Binh Bộ Thượng Thư. Thi văn của Tô Thức, không mấy người sánh nỗi, lưu truyền muôn đời. Ông lại có tài vẽ và viết chữ rất tốt.

Bạch Tô sẵn mối duyên lành.

Hoa Tiên.

Bạch Thành

Tức Bạch Ðang Thành, nơi Hán Cao Tổ đã từng bị vây.

Lý Bạch:
Hán hạ Bạch đăng thành,
Hồ khuy thanh hải độ.
(Hán xuống thành Bạch đăng,
Hồ dòm bến thanh hải.)

Nay Hán xuống Bạch thành đóng lại.

Chinh Phụ Ngâm.

Bạch Thố

Bạch: trắng, thố: thỏ. Tương truyền trong trăng có con thỏ trắng giã thuốc. Nghĩa bóng: Mặt trăng. Xem Ngọc thố.

Con bạch thố chẳng ăn được bóng, đành duyên đằm thắm mà thôi.

Phú Cổ.

Bạch Vân Thương Cẩu

Bạch vân: mây trắng, thương: xanh, cẩu: chó. Theo câu thơ của Ðổ Phủ: Thiên thượng phù vân như bạch y, tư tu biến ảo vi thương cẩu (Mây nổi trên trời như áo trắng, chốc lát rồi ra hóa cho xanh). Nghĩa bóng: Cuộc đời biến đổi.

Phù vân hóa một đóa bay đi,
Khi thì áo trắng, lúc thì muồn đen.

Có khi chỉ dùng chữ: thương cẩu (không có chữ bạch vân).

Vì cơ thương cẩu, lang quân tếch ngàn.

Trinh Thử.

Bạch Viên

Bạch: trắng, viên: vượn. Huyền Trang tức Ðường Tăng người ở Yên Sư, theo đạo Phật từ hồi còn nhỏ. Ðường Tăng có nuôi một con vượn trắng rất tinh khôn, sau đem dâng len Vua Ðường Minh Hoàng. Ðến lúc An Lộc Sơn nổi loạn, vượn trốn đi mất. Hơn 10 năm sau, một hôm có Viên phu nhân, vợ Tôn Cát đến lễ chùa, cung tiến một vòng ngọc bích nói là của chùa xin trả lại. Ðường Tăng nhìn vòng ngọc bích nhận ra cái vòng mình đã đeo ở cổ con vượn ngày trước. Ngảnh lui để nhìn thì Viên phu nhân đã biến ra con vượn trốn mất.

Bạch viên sao nỡ phụ lòng Huyền Trang.

Còn có tích trong Tục thế thuyết chép con vượn trắng kết duyên với Tôn Sanh và sinh được hai con.

Bạch viên xưa kết Tôn Sanh.

Trinh Thử.

Bài Binh Bố Trận

Bài: bày, binh: quân lính, bố: giăng, trận: hình thế quân đội trong khi đánh nhau.

Kìa những kẻ bài binh bố trận.

Chiêu Hồn.

Bài Hước

Bài: con hát, hước: nói bông đùa. Con hát phường chèo thường hay có thói nói bông đùa.

Thói nhà hài hước đã quen.

Ðại Nam Quốc Sử.

Bài Sai

Bài: một tấm bảng có viết chữ treo cao để mọi người cùng biết, sai: sai khiến. Cái thẻ Vua cấp cho bề tôi.

Bài sai lại thấy biể tinh chữ bài.

Hoa Tiên.

Bài Trí

Bài: bày, trí: sắp đặt.

Ðồ cung cấp hậu, vẻ bài trí thanh.

Thơ Cổ.

Bài Vị

Bài: tấm gỗ, vị: ngôi thứ. Một tấm gỗ chép tên tuổi, chức tước người chết để thờ. Còn gọi là linh vi, thần vị hay thần chú.

Linh sàng, bài vị thờ nàng ở trên.

Kim Vân Kiều.

Bái Hạ

Bái: lạy, hạ: mừng. Nghĩa thông thường: Vào triều lạy mừng mỗi khi có khánh tiết.

Lập triều bái hạ đủ người.

Hạnh Thục Ca.

Bãi Binh

Bãi: bỏ, binh: quân lính. Kéo quân lính về, thôi không đánh giặc nữa.

Phiên vương ưng dạ ắt là bãi binh.

Lục Vân Tiên.

Bãi Sở

Bãi cát ở sông Mịch La nước Sở. Ngày xưa khuất nguyên bị đày đến đây. Nghĩa bóng: Nơi xa xôi.

Kẻ chân bãi Sở, người đầu đỉnh non.

Phan Trần.

Bảy Chữ

Bảy chữ của một kỷ nữ dùng để làm cho khách làng chơi say mê mình.

1. Khấp: khóc lóc.

2. Tiễn: Cắt tóc để khách tin mình.

3. Thích: Xăm tên của khách vào tay.

4. hiêu: Ðốt hương để thề nguyền.

5. Giá: hẹn hò lấy nhau.

6. Tẩu: Rủ nhau đi trốn.

7. Tử: Giả cách chết cho khách quyến luyến.

Vành ngoài bảy chữ, vành trong tám nghề.

Kim Vân Kiều.

Bảy Miếu

Theo kinh lễ, Vua có: 3 miếu chiêu, 3 miếu mục và một miếu thờ ông Thủy Tổ (Tả chiêu, hữu mục: chiêu thờ phía bên tả, mục thờ phía bên hữu).

Năm hồ bảy miếu một mình ta.

Thơ Cổ.

Ban

(nàng Ban Chiêu) Một người đàn bà học thức tài giỏi đời Hán, vợ Tào Thế Thức. Sau khi góa chồng, Vua gọi vào cung dạy học, bảo Hoàng Nữ và các cung phixem như bậc thầy. Ban cố làm chưa xong bộ Hán thư thì mất, nàng liền tiếp tục làm theo cho trọn bộ. Một điển thứ hai: Nàng Ban Tiệp Dư (Tiệp dư là một chức của các cung nữ) học giỏi hay thơ, nhưng bị Triệu Phi Yến gièm pha nên Vua ghét bỏ, đưa đi một nơi khác không cho hầu hạ nữa. Nàng mới làm bài: Thu phiến (cái quạt mùa thu để ví với mình). Bài ấy đại ý như sau:

Trong trắng như sương tuyết,
Kết thành quạt hiệp hoan.
Tròn như vành trăng sáng,
Ra vào để túi chàng.
Phe phẩy xanh luồng gió,
Chỉ sợ tiết thu sang.
Khí mát thắng viêm nhiệt,
Quạt nọ chẳng ai màng.
Trong rương đành xếp xó,
Ân tình đứt nữa đàng.

Nàng Ban ả Tạ cũng đau thế này.

Kim Vân Kiều.

Ban Môn Lộng Phủ

Xem Ban (cửa). Ban: lỗ ban, môn: cửa, lộng: chơi, múa, phủ: búa (Cửa Ban múa búa). Mai Chi Hoán thấy du khách, mỗi khi viếng mộ của Lý Bạch đều cao hứng đề thơ thì buồn cười, người đời không biết lượng sức mình, thơ chẳng ra gì mà dám phô trương trước nhà đại thi hào họ Lý, nào có khác gì đến trước cửa Ban để múa búa. Mai Chi Hoán mới làm bài thơ như sau:

Thái Bạch giang biên nhất đôi thổ,
Lý Bạch chi danh cao thiên cổ.
Lai lai vãng vãng nhất thủ thi,
Lỗ Ban môn tiền lộng đại phủ.

Thái Bạch bên sông một nấm mồ,
Tài cao Lý Bạch nhất làng thơ.
Vãng lai du khách đều ngâm vịnh,
Múa búa cửa Ban rõ dại khờ.

Ban Siêu

Người đời Hậu Hán, tự Trọng Thăng, người có chí lớn, lúc nhỏ nhà nghèo viết thuê nuôi mẹ không màng khó nhọc. Ông thường ném bút than rằng: Ðại trượng phu nên bắt chước Phó Giới Tử, Trưởng Khiên lập công ở Tây Vực để được phong Hầu chứ lẻ đâu lại chịu phụng thờ nghiên bút mãi hay sao? Về sau ra cầm quân đánh ở Tây Vực dẹp yên 50 nước, được phong D(ịnh Viễn Hầu. Ông ở Tây Vực 31 năm, vì tuổi già nên xin về. Mất năm 71 tuổi.

Chàng Ban tóc đã điểm sương mới về.

Thơ Cổ.

Ban Trúc

Ban: có vằn, có lốm đốm. Trúc: cây trúc. Tên một thứ quạt làm bằng thứ trúc này.

Sãi sắm một cái cho xinh ghê, quạt ban trúc.

Sãi Vải.

Bàn Canh

Tên một ông Vua nhà Thương trị vì 28 năm. Nhà Thương đóng đô ở Hạ Bắc đã lâu ngày nên chánh sự suy lần, muốn thiên đô để thay đổi chánh hóa lại. Vua mới dời đến kinh đô cũ của Vua Thành Thang nhưng dân tình ta oán vì phải bỏ cửa bỏ nhà để đi theo Vua. Vua Bàn Canh mới làm 3 thiên Bàn Canh để an ủi.

Học thói Bàn Canh nấu chín Than.

Yên Ðỗ.

Bàn Cổ

Tên một ông Vua đầu tiên cả. Tương truyền trái đất mới mở mang thì Bàn Cổ xuất hiện để trị đời. Trái đất hỗn độn như quả trứng gà, Bàn Cổ sanh ở trong ấy một vạn 8000 năm, khi trái đất mở mang thì Bàn Cổ đã có rồi và một ngày 9 lần biến hóa. Trái đất mỗi ngày một to lớn thì Bàn Cổ cũng to lớn theo.

Vua Bàn Cổ khai lò tạo hóa, hồng mông đà phơi phới hơi xuân.

Nguyễn Bá Lân.

Bàn Ðào

Bàn: quanh co, đào: cây đào. Một thứ đào tiên. Sách Thập châu ký: Ðông Hải có trái núi tên Ðộ Sách Sơn. Có cây đào rất lớn, quanh co vài nghìn dặm tên gọi bàn đào. Ðời nhà Hán, Ðộng Quận dâng một người lùn, Vua cho gọi Ðông Phương Sóc đến, người lùn chỉ Ðông Phương Sóc mà tâu với Vua: Tây Vương Mẫu trồng đào 3000 năm mới ra trái, thế mà kẻ bất lương này đã trộm hái 3 lần thứ đào ấy. Sách Hán Võ Cổ Sự: Tây Vương Mẫu tặng Vua 4 quả đào tiên, đào thơm và ngon ngọt. Vua lấy hạt định đem trồng thì Vương Mẫu nói: Thứ đào này 3000 năm mới sanh trái, vùng đất ở đây trồng không thích hợp.

Bàn Giao

Bàn: mâm, giao: người này đưa một thứ gì cho người khác. Mỗi khi thay đổi chức vụ người mới và người cũ giao công việc, hồ sơ khí mãnh cho nhau thì gọi là bàn giao (chữ Nho: giao bàn. Có lẽ ngày xưa người ta giao công việc trên một cái mâm. (bàn)).

Mai ông ở lại đợi còn bàn giao.

Nhị Ðộ Mai.

Bàn Hoàn

Xẩn vẩn không thể nào xua đuổi đi được.

Nỗi riêng riêng những bàn hoàn.

Kim Vân Kiều.

Bán Dạ Lâm Trì

Bán: một nửa, dạ: đêm, lâm: đi đến, trì: ao. Nghĩa bóng: làm một việc nguy hiểm mà mình không được rõ ràng cho lắm.

Ra điểu bán dạ lâm trì khó coi.

Trê Cóc.

Bán Nguyệt

Bán: nửa, nguyệt: mặt trăng. Có khi dùng để tả lông mày.

Mày nghênh bán nguyệt miệng chào trăm hoa. Hoặc tả một vật gì giống nửa vành trăng.

Tay cầm bán nguyệt xênh xang.

Thơ Cổ.

Bán Tín Bán Nghi

Bán: nửa, tín: tin, bán: nửa, nghi: ngờ. Nửa tin nửa ngờ.

Nguyệt Nga bán tín bán nghi.

Lục Vân Tiên.

Bán Tử

bán: nửa, tử: con. Dùng để chỉ rễ, xem gần như con.

Ðưa tin bán rử họ Mai sang hầu.

Nhị Ðộ Mai.

Bán Thân Bất Tọai

bán: nửa, thân: mình, bất: chẳng, tọai: thỏa lòng. Tên một chứng bệnh nặng, nửa trên hoặc nửa dưới thân thể tê bại không cử động được.

Ăn trộm ăn cắp thành Phật thành Tiên,
Ði chùa đi chiền bán thân bất tọai.

Ca Dao.

Bạn Ðảng

Bạn: làm phản, đảng: một nhóm người họp chung lại để đeo đuổi một mục đích.

Cho vào bạn đảng thí thôi.

Nhị Ðộ Mai.

Bạn Ly

Bạn: làm phản, ly: lìa.

Cho nên hào kiệt bạn ly.

Ðại Nam Quốc Sử.

Bạn Loan

bạn: bè bạn, loan: tên một loài chim, giống như loài phượng. Bạn loan dùng chỉ vợ chồng.

Còn chờ bói phượng, chưa vầy bạn loan.

Quan Âm.

Bạn Lữ

Bạn: bè bạn, lữ: bè bạn. Tài Thúc Luân thi: Lạc nhật thâm sơn bạn lữ hy (Trời chiều, núi sâu, bạn bè ít).

Giang hồ bạn lữ cao tang hợp.

Nguyễn Công Trứ.

Bạn Nghịch

Bạn: làm phản, nghịch: trái ngược lại.

Mới hay bạn nghịch ấy là Bá Cao.

Nhị Ðộ Mai.

Bản Chương

Ðịa đồ trong một nước.

Chia 15 bộ bản chương cũng liền.

Quốc Sử Diễn Ca.

Bàng Hoàng

Nghi hoặc không có chủ định.

Kiều công trong dạ bàng hoàng.

Lục Vân Tiên.

Báng Hủy

Báng: chê cười, nói điều xấu của kẻ khác. Hủy: nói xấu.

Sợ Lâm Phủ ngọt lời bán hủy.

Sãi Vãi.

Bạng Duật

n bạng: con trai, duật: con cò. Con trai nằm phơi bụng giữa nắng, con cò mổ vào ruột, trai liền ngậm lại. Hai con dằn co với nhau và cò nghĩ thầm: “Nếu ngày nay trời không mưa, mai mốt trời cũng không mưa ắt trai chết khô.” Trai nghĩ thầm: “Nếu cò rrút mỏ không ra trong vài ngày nữa cò chết đói.” Không ngờ hai con đang dằn co với nhau thì có ông chài đi đến bắt cả cặp trai lẫn cò. Câu chữ Nho: “Bạn duật tương trì, ngư ông đắc lợi tiếu hy hy” (Trai cò dằn co nhau, ông chài bắt được cười hì hì). Nghĩa bóng: tranh giành nhau để kẻ khác thủ lợi.

Dằng dai bạng duật bao lâu.

Hoa Tiên.

Bảng Hổ

Do chữ hổ bảng. Hổ: cọp, bảng: tấm gỗ đề tên mấy người thi đỗ. Hổ bảng dùng để chỉ khoa thi lấy được nhiều hiền tài. Ðường thơ Âu Dương Chiêm truyện: Chiêm thi đỗ tấn sĩ, Hàn Dũ, Lý Quang, Lý Giáng cũng đều thi đỗ cả, người đương thời gọi là ong bảng hổ.

Bảng hổ bảng mai nghiêng mất cả.

Ở ta long bảng (trên bảng có vẽ rồng) để tên những người đỗ tiến sĩ. Hổ bảng (vẽ cọp) đề tên những người đỗ cử nhân. Mai bảng (vẽ cây mai) đề tên những người đỗ tú tài.

Bút một trận bảng rồng treo chói lọi.

Thơ Cổ .

Bảng Nhãn

Bậc thứ hai khoa đình thi (Trạng Nguyên, bảng nhãn, thám hoa).

Họ Khâu bảng nhãn hai tên rành rành.

Nhị Ðộ Mai.

Bảng Thu

Bảng yết tên những người thi đỗ vào mùa thu (các cuộc thi thường tổ chức vào mùa thu).

Bảng thu sớm sớm đề tên.

Hoa Tiên.

Bảng Trời

Tương truyền những người đi thi đỗ hoặc rớt trời đã định trước nên những bảng kê tên những người thi đỗ gọi là Bảng trời.

Bảng trời hôm nọ mới treo.

Nhị Ðộ Mai.

Bảng Vàng

Do chữ kim bảng. Thôi Triệu bị bệnh, mộng xuống âm ty, thấy có ba tấm bảng: bảng vàng, bảng bạc và bảng sắt. Bảng vàng liệt tên các vị tể tướng, bảng bạc các vị quan lớn. Châu huyện và quan nhỏ đều ghi tên vào bảng sắt. Về sau dùng chữ bảng vàng để chỉ những người thi đỗ tấn sĩ. Xem chữ: Bảng hổ… và xem chữ Ðá vàng.

Bảng vàng bia đá nghìn thu.

Phan Trần.

Bảng Xuân

Do chữ xuân bảng. Bảng treo tên những người đỗ thi hội (thi vào mùa xuân).

Vương, Kim cùng chiếm bảng xuân một ngày.

Kim Vân Kiều.

Bành Tổ

người đời thượng cổ, họ Tiền, tên Kiên, cháu Xuyên Húc Hoàng Ðế. Ông sống từ đời nhà Hạ đến cuối đời nhà Ân hơn 800 tuổi, thường ăn quế chi (quế nhánh) có tài vận khí. Vì được phong ở Bành thành nên người ta gọi Bành Tổ. Trong sách luận ngữ có nói đến lão Bành nhưng có nơi cho rằng lão Bành là lão Tử.

Sợ ông Bành Tổ tống đồng môn.

Thơ Cổ.

Bao Chẩn

Tức là Bao Công (ông người họ Bao). Quán Hiệp Phi đời Tống, tự Hy Nhơn, giữ pháp luật rất ngay thẳng. Những kẻ quyền quý hoạn quan đều nể sợ không dám làm bậy. Ðàn bà trẻ con đều biết danh tiếng. Bao Chẩn tánh không bao giờ cười nên người đương thời đã ví cái cười của ông với nước sông Hoàng Hà trong (Sông Hoàng Hà trong là chuyện rất hiếm nên có câu: Hoàng Hà thánh nhân xanh(Hoàng Hà trong thánh nhân xanh)). Chẩn làm đến chức Khu Mật Phó Sứ, từng khám phá ra nhiều vụ án rất ly kỳ, chép ở quyển Bao Công Kỳ Án.

Bao Dung

Bao: trùm lấy, dung: tha thứ. Ðại Ðộ có lòng tha thứ bao bọc kẻ khác.

Lượng bao dung giàu quyết hẹp hòi.

Tần Cung Nữ oán Bái Công.

Bao Tự

Vợ Châu U Vương sanh Bá Phục, Vương phế Thân Hậu và Thái Tử Nghị Cựu để lập Bao Tự làm Hoàng Hậu và Bá Phúc làm Thái Tử. Bao Tự không bao giờ cười, mặt dầu Vua làm đủ cách. Nguyên ở Ly Sơn có những ụ đất cao, khi nào kinh thành có loạn thì đốt lửa trên ấy, khói bay mù trời để báo cho chư hầu biết, kéo quân đến cứu viện. Nhân có người kiếm kế đốt lửa ở Ly Sơn đánh lừa chư hầu để làm trò cười cho Bao Tự. Thấy khói bốc lên, chư hầu vội vàng kéo quân đến, người không kịp mặc áo, kẻ không kịp đội mũ, vì tưởng có giặc thật. Vua U Minh và Bao Tự ngồi trên lầu uống rượu. Thấy quang cảnh ấy Bao Tự cười ngất, còn chư hấu bị đánh lừa giận dữ ra về. Chẳng bao lâu Thân Hầu kéo quân vào đánh, Vua bảo đốt lửa lên nhưng sợ bị lừa nên không ai cứu viện nữa. Vua và Bao Tự đều bị giết.

Ly sơn cười một phút, Bao Tự kia lầm hết chư hầu.

Bùi Vinh.

Bào Ảnh

Bào: cái bọt nước, ảnh: cái bóng. Hai vật rất mong manh. Kinh Kim Cương có câu: Nhất thiết hữu vi pháp như mộng ảo bào ảnh (Việc đời như giấc chiêm bao, như giọt nước, như cái bóng).

Chiếc thuyền bào ảnh xấp xô mặt ghềnh.

Cung Oán.

Bào Chế

Ðốt, nướng, sao tẩm để chế thành thuốc chín (nói về thuốc).

Thuốc đà bào chế mười phân rõ ràng.

Lục Vân Tiên.

Bào Lạc

Tên một thứ hình phạt ghê gớm do Vua Tần chế ra. Sách Liệt Nữ truyện chép: Một cột đồng bôi mỡ, dưới chân đốt lửa, bắt người có tội leo lên, khi nào chịu không nổi sức nóng thì rơi xuống mà chết. (Bào: đốt, lạc: đốt lửa).

Thủy lao bào lạc, ngục hình gớm thay!

Ðại Nam Quốc Sử.

Bào Thai

Bào: đứa con đang còn ở trong cái bọc trong bụng mẹ. Thai: có mang.

Bào thai đã hẹn nhân duyên.

Phan Trần.

Bào Trạch

Bào: áo ngoài, trạch: áo lót mình. Kinh Thi: Ðồng bào, đồng trạch (Cùng chung áo ngoài, cùng chung áo lót).

Nghĩ tình bào trạch, chung cảnh gian lao.

Thơ Cổ.

Báo Ân

Báo: trả, ân: ơn

Báo ân rồi sẽ trả thù.

Kim Vân Kiều.

Báo Ân Châu

Báo: trả, ân: ơn, châu: hạt ngọc. Tam Tần Ký: Ngày xưa có người câu cá ở Côn Minh Trì, giật lên đứt chỉ, lưỡi câu còn nằm trong miệng cá. Vua Hán Văn Ðế nằm mộng cá cầu cứu với nhà vua xin lấy giúp lưỡi câu ra. Hôm sau Vua ra chơi ở hồ quả trông thấy một con cá lớn còn vướng chỉ. Vua cho bắt cá lấy lưỡi câu ra rồi thả đi. Ba ngày sau Vua được bên hồ hai hạt minh châu lớn và đẹp. Ngài tự hỏi: Phải chăng cá trả ơn cho ta?.

Báo Biến

Do câu: Báo biến hổ văn (Con báo hóa vằn đẹp như con cọp). Dương Tử Pháp ngôn: Ly biến tắc báo, báo biến tắc hổ (Chồn hóa thì thành beo, beo hóa thì thành cọp). Người nghèo hèn trở nên hiển đạt.

Dương nanh vuốt đến kỳ báo biến.

Thơ Cổ.

Báo Bổ

Báo: đáp trả lại, đáp: trả lại. Trả những điều người ta đã thi ân cho mình. Tào Ðường thi: Báo đáp không tư nhất kiếm tồn (Lo bề báo đáp còn thanh kiếm).

Tôi xin báo đáp chút tình cho ông.

Lục Vân Tiên.

Báo Ðức Thù Công

Báo: trả lại, đức: ân đức, thù: trả lại, công: công ân. Ðền đáp công đức, trả lại công ân.

Gẫm câu báo đức thù công.

Lục Vân Tiên.

Báo Hiếu

Báo: đáp trả lại, hiếu: hết lòng thờ phụng cha mẹ.

Lỡ bề báo hiếu, lỡ đường lập thân.

Lục Vân Tiên.

Báo Phục

Báo: đáp trả lại, phục: trả lại. Dùng để nói về báo cừu. Từ Ngạn Bá thi: Báo phục nhất hà tấn (Báo phục rõ là gấp).

Ðạo trời báo phục chỉn ghê.

Kim Vân Kiều.

Báo Tiệp

Báo: đem tin đến, tiệp: tin thắng trận.

Tính ngày tháng những mong tin báo tiệp.

Hát Nói.

Báo Thù

Báo: trả lại, thù: một nỗi căm tức lớn lao nuôi trong lòng.

Mặc ai trọn nghĩa báo thù mặc ai.

Nhị Ðộ Mai.

Báo Ứng

Báo: trả lại, ứng: đáp lại một cách linh nghiệm. Lời Phật: Có thi hành ra, tất có trả lại, có cảm thời có ứng. Những điều mình được hưởng bây giờ, dầu là đều họa hay đều phúc cũng đều do báo ứng mà ra cả.

Thiệt trời báo ứng lẽ này rất ưng.

Lục Vân Tiên.

Báo Xuân Ðiểu

Tại núi Cố Chữ, có thứ chim giống như bồ câu nhưng nhỏ hơn sắc lông vàng và xanh. Mỗi năm đến tháng giêng tháng hai thì chim kêu: “Xuân đến, xuân đến.” Qua tháng ba tháng tư thì kêu: “Xuân đi, xuân đi.” Những người hái trà, gọi giống chim này là chim báo xuân (Báo xuân điểu) và còn đặt tên là chim gọi xuân (Hoán xuân điểu).

Bạo Hổ

bạo: dùng tay không mà bắt, hổ: cọp. Nghĩa bóng: Làm những việc hung tợn, nóng nảy. Bạo hổ ban hà tử nhi vô hối (Bắt cọp tay không, lội sông mà qua, chết thì đừng trách).

Tính hay bạo hổ đã quen.

Trinh Thử.

Bảo Cái

Bảo: quý, cái: cái lọng.

Cờ sen bảo cái, tàn lồng tràng phan.

Phan Trần.

Bảo Hộ

Bảo: giữ gìn, hộ: giúp đỡ.

Các quan bảo hộ đưa ngay xuống thuyền.

Lục Vân Tiên.

Bảo Kiếm

Bảo: quý, kiếm: cây gươm. Quý Trác lúc đi sứ ngang qua nơi Từ Quân ở. Từ Quân thích thanh Bảo Kiếm của Quý Trác lắm nhưng không tiện nói ra. Quý Trác cũng biết thế nhưng vì mình hiện đang đi sứ một nước lớn nên cần phải đeo thanh gươm ấy. Trong bụng đã nguyện cho Từ Quân. Ðến lúc đi sứ xong trở về, Trác đem gươm đến để tặng Từ Quân thì Từ đã mất. Quý Trác mới treo thanh gươm ở cây cạnh ngôi mộ của Từ.

Một bên bảo kiếm một bên tỳ bà.

Nhị Ðộ Mai.

Bảo Lãnh

Bảo: gánh trách nhiệm, lãnh: nhận một người hay một vật gì.

Bắt người bảo lãnh làm tờ cung chiêu.

Kim Vân Kiều.

Bảo Phò

Bảo: giữ gìn, phò: giúp đỡ.

Chúa tôi đôi ngã, bảo phò ấy ai.

Hạnh Thục Ca.

Bảo Trọng

Bảo: giữ gìn, trọng: nặng nề, quan hệ. Lấy việc giữ gìn thân thể làm quan trọng.

Liệu xin bảo trọng phải đàng.

Hoa Tiên.

Bảo Vật

Bảo: quý báu, vật: những cái có trong khoảng trời đất. Vật quý.

bao nhiêu bảo vật kim ngân.

Hạnh Thục Ca.

Bát Âm

Bát: tám, âm: tiếng. Tám thứ tiếng về âm nhạc: bào (tiếng sênh), thổ (tiếng trống đất), cách (tiếng trống da), mộc (tiếng mõ gỗ), thạch (tiếng đá), kim (tiếng chiêng đồng), ty (tiếng dây đàn), trúc (tiếng ống sáo tre). Nghĩa thông thường: âm nhạc.

Trống tam nghiêm, nhạc bát âm.

Nhị Ðộ Mai.

Bát Bửu

Bát: tám, bửu: vật quý. Tám thứ quý của tiên:

- Quạt của Hán Chung Ly.

- Dép của Lữ Ðộng Tân.

- Bầu rượu của Lý Thiết Quày.

- Thanh gươm của Tàu Quốc Cựu.

- Giỏ bông của Lâm Thái Hòa.

- Ống tiêu của Hàn Tương Tử.

- Gậy của ông Trương Quả Lão.

- Bông sen của Hà Tiên Cô.

Cổ đồ bát bửu mượn về chưng ra.

Lục Vân Tiên.

Bát Ðồng

Bát: tám, đồng: cây ngô đồng. Trong gia đình họ Hàn có 8 người con đều làm Tể Tướng, giữa sân có trồng cây ngô đồng nên người ta gọi là “Hàn gia đồng mộc” (Cây ngô đồng nhà họ Hàn).

Kìa nhà ngũ quế, nọ sân bát đồng.

Nhị Ðộ Mai.

Bát Loạn

Bát: dẹp cho yên, loạn: giặc giã, cướp trộm.

Cơn bát loạn yển văn tu võ.

Sãi Vãi.

Bát Nhã

Do chữ Phạn Prajna là trí tuệ, thoát ly được những tư tưởng hắc ốm bậy bạ.

Nào thuyền bát nhã của ông đâu?

Thơ Cổ.

Bát Quái

Bát: tám, quái: quẻ. Tám quẻ: càn, khảm, cấn, chấn, tốn, ly, khôn, đoài. Theo Kinh Dịch thì lưỡng nghi sanh tứ tượng, tứ tượng sanh bát quái.

Sở trường bát quái, tinh thông ngũ hành.

Thơ Cổ.

Bát Tiên

Bát: tám, tiên: vị tiên. Bát tiên: Hán Chung Ly, Trương Quả Lão, Hàn Tương Tử, Lý Thiết Quày, Tào Quốc Cựu, Lữ Ðộng Tân, Lâm Thái Hòa, Hà Tiên Cô.

Non Bồng lai bước tới, Sãi vui với Bát tiên.

Sãi Vãi.

Bát Tiệu

Bát: đánh giặc, tiệu: dẹp giặc. Ðánh dẹp giặc giã trong nước.

Tiện nghi bát tiệu, việc ngoài đổng nhung.

Kim Vân Kiều.

Bát Trân

Bát: tám, trân: quý. Tám món ăn thiên hạ cho là ngon và quý nhất: gan rồng, tủy phụng, thai con báo, đuôi cá gáy, chả thịt cú, môi đười ươi, bàn tay gấu, nhượng heo con. Có nơi cho tám thứ sau này là bát trân: yến sào, hải sâm, bào ngư, hầu xì, lộc cân, cửu không, tê bì, hồng chưởng.

Bát trân chàng mới giải lòng cho qua.

Trinh Thử.

Bát Trận Kỳ Phương

Tám phương thuốc lạ để trị bệnh.

Lại thông bát trận kỳ phương.

Lục Vân Tiên.

Bát Vị

Bài thuốc gồm có tám vị.

Thập tuyền bát vị sẵn dành một thang.

Lục Vân Tiên.

Báu Nước

Báu: quý báu, nước: nước nhà. Của báu của nước nhà. Do câu: Sở quốc vô dĩ vi bửu, duy dĩ thiện nhân vi bửu. (Nước Sở không có gì là quý, lấy người hay làm quý). Nghĩa bóng: Người tài giỏi.

Rủi run báu nước hương trời sánh nhau.

Hoa Tiên.

Bắc Ðẩu

Tên chòm sao có 7 cái mọc ở bắc cực, còn gọi là thất tình. Bắc đẩu hoành thiên dạ dục lan. (Bắc đẩu ngang trời, đêm đã khuya). Tên vị thần chủ sao Bắc đẩu.

Bắc đẩu, nam tào chia tả hữu.

Thơ Cổ.

Bắc Khuyết

Bắc: phương bắc, quyết: cái lầu canh ở cửa cung. Ngày xưa bao giờ người ta cũng dựng cái quyết nằm về phía bắc cung điện, nên gọi là bắc quyết nằm về phía bắc cung điện, nên gọi là bắc quyết. Tuy thế Vị Ương cung có đông quyết và bắc quyết (tức Thương long quyết (hướng đông) và Huyền vũ quyết (hướng bắc)).

Sửa mũ áo lạy về bắc quyết, ngọn quang minh hun mát tấm tâm can.

Văn tế Võ Tánh và Ngô Tùng Châu.

Bắc Lý

Bắc: phương bắc, lý: xóm. Tên một khúc nhạc dâm ô do Vua Trụ đặt ra. Về sau xóm kỹ nữ gọi là bắc lý, nơi hay có những khúc nhạc dâm ao.

Kìa bắc lý ngựa xe sum họp, mối tình duyên khen kẻ khéo dắt dìu.

Phú Cổ.

Bắc Nam

Tên hai phương trong bốn hướng. Hai phương này đối chọi nhau, dùng để chỉ về xa cách hoặc nói đến sự gặp gỡ khó khăn.

Xin đừng ra dạ bắc nam.

Ca Dao.

Bắc Quyết

Xem bắc khuyết.

Bắc Thần

Bắc: phương bắc, thần: sao. Một tòa tinh tú ở về phương bắc, còn gọi là Bắc cực.

Bắc thần đã mọc xê xê,
Chị em thức dậy lo nghề đi buôn.

Ca Dao.

Bắn Sẻ

Do chữ xạ tước. Xạ: bắn, tước: con sẻ (đúng ra là con công). Ngày xưa Ðậu Nghi vẽ con công ở bình phong, bảo hễ ai bắn trúng mắt công thì gả con gái cho. Lý Uyên tức Ðường Cao Tổ bắn trúng và được vợ. Về sau Ðường Cao Tổ lập con của Ðậu Nghi làm Hoàng Hậu. Nghĩa bóng: Hỏi vợ hoặc kén rể.

Làng cung kiếm rấp ranh bắn sẻ.

Cung Oán.

Băng Hoàn

Băng: nước gặp lạnh đông lại, hoàn: vải lụa. Sách Lang Hoàng ký chép: Thẩm Hưu Văn một mình ngồi trong nhà học bỗng thấy một người con gái đi vào, đem theo một cái khung quay tơ. Lúc bấy giờ, gió thổi, mưa phơi phới như tơ. Người con gái như chiều gió dùng cái khung quay mưa như quay tơ từng sợi, từng sợi không dứt. Ðược một cuộc tặng Thẩm và nói: “Ðây là băng tơ (tơ trong suốt như băng) ông có thể dệt thành băng hoàn.” Nói đoạn liền biến mất. Thẩm dệt thành băng hoàn và làm một cái quạt, mùa hè cầm ở trong tay, không quạt vẫn mát.

Băng Hồ

Băng: nước gặp lạnh đông lại, hồ: cái bầu. Hai chất đều trong sáng cả. Màu bằng pha lê lại đựng băng thì mọi người đều có thể trông thấy rõ ràng tính chất trong trắng của nó. Thơ cổ:

Lạc Dương thân hữu như tương vấn.
Nhất phiến băng tâm tại ngọc hồ.

Nghĩa là:

Lạc Dương bạn hữu như cùng hỏi.
Một tấm lòng băng tại ngọc hồ.

Băng hồ rơi xuống lầm than.

Tự Tình Khúc.

Băng Nhân

Băng: xem chữ Băng hồ, nhân: người. Người đứng trên băng tuyết. Tri huyện Hồ Sách nằm mộng thấy mình đứng trên phiến băng trò chuyện cùng người đứng dưới phiến băng. Có kẻ giải thích giấc mộng ấy như vầy: “Ðứng trên băng thuộc về dương, đứng dưới băng thuộc về âm.” Ðó là câu chuyện âm dương (tức vợ chồng). Ông Hồ Sách đã làm cho âm dương liên lạc với nhau, tức là ông đã làm môi giới vậy. Về sau hai chữ băng nhân dùng để chỉ người làm mối.

Sự tình ngỏ với băng nhân.

Kim Vân Kiều.

Băng Sơn

Băng: xem trên, sơn: núi. Dương Quốc Trung đời Vua Ðường Huyền Tông, tánh người tham lam, kết bè đảng đông đúc. Có người khuyên tương duyên sao không đến nhập bọn với kẻ tay chân của Quốc Trung thì Duyên trả lời: “Ðối với các ông thì Dương Quốc Trung như là núi Thái Sơn. Nhưng tôi chỉ xem như là một hòn núi Thái Sơn bằng băng mà thôi, đến khi mặt trời lên làm cho tan rã thì bọn các ông còn nương tựa vào đâu được nữa?.”

Núi băng khi thấy mặt trời hẳn tan.

Nhị Ðộ Mai.

Băng Tiêu

Băng: xem trên, tiêu: tan ra nước.

Thành ra ác tật khó phần băng tiêu.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Băng Tuyết

Băng: như trên, tuyết: hơi nước trên không trung gặp khí lạnh đông lại và rơi xuống. Băng tuyết là hai chất trong trắng. Nghĩa bóng: thanh khiết.

Thói nhà băng tuyết chất hằng phỉ phong.

Kim Vân Kiều.

Bằng

Tên thứ chim rất lớn. Trang Tử: Có một con chim tên là bằng, lưng như núi Thái Sơn, cánh như mây lớn trên trời, có thể bay một lần đến 3000 dặm. Nghĩa bóng: dùng để ví với kẻ anh hùng chí khí lớn lao.

Côn bằng phỉ sức rồng mây phải thì.

Phan Trần

hoặc dùng để chỉ đàng sá xa xôi.

Cánh bằng khi nhảy gió xa.

Nhị Ðộ Mai.

Bằng Hữu

Bằng: bè bạn, hữu: bạn.

Nghĩa bằng hữu, bảo trung trinh.

Nhị Ðộ Mai.

Bất Bình

Bất: không, bình: công bằng, ngay thẳng. Hán thơ: Hạng vi thiên hạ tể bất bình (Hạng vương vì thiên hạ sửa trị những điều bất bình).

Chẳng qua là sự bất bình.

hay

Giữa đường dầu thấy bất bình mà than.

Bất bình lại có nghĩa: không đẹp trong dạ. Lý Thương Ẩn thi: Trung tâm diệc bất bình (Trong lòng cũng bất bình).

Bất bình nổi trận đùng đùng sấm vang.

Kim Vân Kiều.

Bất Ðồng

Bất: chẳng, đồng: cùng nhau. Chẳng giống nhau.

Vì đâu y phục bất đồng.

Nhị Ðộ Mai.

Bất Ðộng

Bất: chẳng. Ðộng: lay chuyển, hoạt động, đụng chạm.

Mà ta bất động nữa người sinh nghi.

Kim Vân Kiều.

Bất Kỳ

Bất: chẳng, kỳ: hẹn. Không ngờ có mà có, không hẹn mà gặp.

Gặp cơn vạ gió tai bay bất kỳ.

Kim Vân Kiều.

Bất Minh

Bất: chẳng, minh: sáng.

Trách Vua thường ở bất minh.

Nhị Ðộ Mai.

Bất Nhân

Bất: chẳng, nhân: lòng thương người.

Tuồng vô nghĩa ở bất nhân.

Kim Vân Kiều.

Bất Pháp

Bất: chẳng, pháp: phép. Chẳng theo luật pháp.

Làm điều bất pháp tội thì tại ai.

Nhị Ðộ Mai.

Bất Si Bất Lung

Bất: chẳng, si: ngây ngô, bất: chẳng, lung: điếc. Do câu Bất si bất lung, bất tác a cô a công (Chẳng ngây chẳng điếc không thể làm ông gia bà gia được). Ðời Vua Ðường Ðại Tông, Quách Tử Nghi có người con tên Ai, kết duyên với Thăng Binh công chúa. Hai vợ chồng không được tương đắc. Ai bảo vợ: “Mình đừng có cậy con Vua, cha ta không thèm làm Vua đấy thôi.” Công chúa vào tâu với Ðại Tông. Vua bảo: “Chồng con bảo vậy mà đúng đấy. Nếu Quách muốn làm Thiên Tử thì thiên hạ đâu có về với ta.” Nói đoạn Vua an ủi, bảo công chúa về với chồng. Quách Tử Nghi biết chuyện, giam con lại đoạn vào triều chịu tội. Vua Ðường nói: “Bất si bất lung, bất tác a cô a công.”

Bất Tài

Bất: chẳng, tài: có thể làm được việc.

Quán rằng cười kẻ bất tài đồ thư.

Lục Vân Tiên.

Bất Tri Bất Uẩn

Bất: chẳng, tri: biết, bất: chẳng, uẩn: giận. Do câu luận ngữ: Nhân bất tri nhi bất uẩn, bất diệt quân tử hồ? (Người ta không biết sức mình mà mình không giận, chẳng cũng là bực quân tử ư?)

Bất tri nhi bất uẩn, hữu đức tất hữu lân.

Sãi Vãi.

Bất Vi

Họ Lữ, quán ở Dương Ðịch, một nhà thương mãi lớn đời Tần, buôn bán ở đất Triệu. Lúc bấy giờ, Trang Tương Vương tức Dị Nhân bị bắt làm con tin đất Triệu. Bất Vi mới bỏ tiền bạc mưu cho Trang Tương Vương được về làm Vua, lại dâng cho Tương Vương một người thiếp đã có chữa nhưng Vương không hay biết gì cả. Người thiếp sanh được một người con tên là Chính, tức Tần Thủy Hoàng. Thủy Hoàng tôn Bất Vi làm Trọng Phụ. Lữ Bất Vi tư thông với Thái Hậu (tức người thiếp cũ), về sau sợ Thủy Hoàng trị tội nên tự sát. Bất vi có làm bộ Lữ Thị Xuân Thu cho đem treo trước quốc môn, hễ ai sửa được một chữ thưởng cho ngàn vàng. Sau môt thời gian, không ai sửa được mới đem xuất bản.

Bất Vi gả vợ Dị Nhân lấy lầm.

Lục Vân Tiên.

Bầu Trời

Do chữ Hồ thiên (Hồ: bầu, thiên: trời). Phi Tôn học đạo tiên, gặp Trương Thân thường treo một cái bầu rất lớn trong đó có cả trời đất, trăng sao. Ðêm đến Trương chui vào đấy để ngủ, nêncó người gọi là hồ công (ông có bầu). Nghĩa bóng: Mỗi người riêng một cõi.

Bầu trời rộng chiếm phong quang.

Hoa Tiên.

Bẻ Liễu

Do chữ “chiết liễu.” Ở cầu Bá Kiều gần Tràng An, mỗi khi bạn bè đưa nhau đến bên cầu, thường bẻ một nhánh liễu tặng nhau làm roi ngựa. Nên sau dùng chữ “bẻ liễu” để chỉ sự tiễn biệt.

Rằng Từ bẻ liễu lên đường.

Hoa Tiên.

Bẻ Quế

Do chữ “chiết quế.” Trong một bài đối sách Khước Sần có cho rằng thi đỗ cũng như là bẻ một nhánh quế trong rừng quế. Ôn Ðinh Duân thi: Nho hỉ cố nhân tân chiết quế (Bạn cũ vui mừng vừa bẻ quế). Có người lại cho rằng: Thi đỗ cũng như bẻ được cành quế trong cung trăng. Nghĩa thông thường: thi đỗ.

Một mai bẻ quế thiềm cung.

Ca Dao.

Bèo Hợp Mây Tan

Những cánh bèo vừa tụ họp với nhau đó, đã vội tan rã ngay đó và những đám mây cũng vậy. Bèo, sóng đánh tan đi đâu không thể biết trước được, mây, gió thổi bay đi đâu cũng không ai biết trước được. Nên dùng để ví với những cái gì không có tính cách bền vững, tụ họp không chừng.

Rồi đây bèo hợp mây tan.

Kim Vân Kiều.

Bệ Rồng

Bệ: bực thềm trong cung Vua. Rồng: một con vật trong bốn con vật linh thiêng (tứ linh: long, lân, quy, phụng). Kinh Dịch có câu: “Long phi tại thiên” dùng để ví con rồng với Vua, nên sau dùng con rồng để tượng trưng cho Vua như: bệ rồng, thuyền rồng, mặt rồng.

Thành liền mong tiến bệ rồng.

Chinh Phụ Ngâm.

Bệ Từ

Bệ: xem chữ trên, từ: chào mà đi. Cáo từ Vua mà đi. Lời nói tôn kính tỏ rằng kẻ bầy tôi không dám nói thẳng với Vua, chỉ nói với cái bệ mà thôi.

Bệ từ vâng chỉ đặc truyền.

Hoa Tiên.

Bể Ái

Bể: dùng để chỉ một cái gì mênh mông rộng lớn, ái: tình yêu. Tình yêu mênh mông như bể.

Làm cho bể ái khi đầy khi vơi.

Kim Vân Kiều.

Bể Dâu

Bể và ruộng dâu. Do bốn chữ: Thượng hải tang điền (Bể cả ruộng dâu) viết tắt lại. Theo thần tiên truyện: Tam thập niên vi nhất biến, thương hải biến vi tan điền (Cứ 30 năm lại có một lần thay đổi, biển cả hóa thành ruộng dâu, ruộng dâu hóa thành biển cả). Nghĩa bóng: thay đổi lớn lao.

Trải qua những cuộc bể dâu.

Kim Vân Kiều.

Bể Giác

Do chữ Giác hải. Phật lấy việc giác ngộ làm tôn chỉ. Bể là ý nói giáo dục của Phật rộng lớn như bể. Ai đã được siêu thân tức là qua bể giác, những kẻ chưa được giác ngộ thì còn ở bến mê.

Lá buồm gấm thổi gió từ bể giác, doành mê nhẹ chở kẻ trầm luân.

Chiêu Lỳ.

Bể Hoạn

Do chữ: Hoạn hải. Những người ra làm quan khi thăng, khi gián bị những mỗi bấp bênh như con thuey62n đi giữa bể nên lúc về hưu người ta gọi là đò đến bến (Hoạn hải ba đào châu ký ngạn: Bể hoạn sóng to, đò đến bến). Tiên truyện thập di chép: Nhan Chơn Khanh đỗ tấn sĩ, có vị đạo sĩ bảo rằng: “tư chất ngươi có thể độ thế được và sẽ tàhnh tiên, không nên chìm đoán trong bể hoạn.”

Cánh buồm bể hoạn mênh mang.

Cung Oán.

Bể Khổ

Do chữ: Khổ hải. Chữ nhà Phật ví những nỗi khổ ở đời mênh mông như là ở giữa bể.

Bọt trong bể khổ, bèo đầu bến mê.

Cung Oán.

Bên Tường

Kinh Thi: Huynh đệ huých vụ tường, ngoại ngự kỳ vụ (Anh em đánh nhau bên tường, nhưng chống với những kẻ đến gây sự). Huých tường: dùng để nói anh em bất hòa.

Dù khi chênh lệch bên tường cũng nguôi.

Quốc Sử Diễn Ca.

Bệnh Căn

Bệnh: bệnh tật, căn: cội rễ, nguồn gốc.

Bệnh căn không lẽ dấu quanh.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Bếp Trời

Do chữ thiên trù. Tên một chòm sao gồm có 6 ngôi sao chủ việc nấu ăn (Thiên: trời, trù: bếp).

Bếp trời sẵn đó hay sao?

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Bi Hoài

Bi: thương xót, hoài: nhớ trông.

Nhớ chừng thường chẳng lãng sao bi hoài.

Hạnh Thục Ca.

Bi Hoan

Bi: như trên, hoan: vui vẻ. Ðau đớn và vui vẻ lẫn lộn.

Bi hoan mấy nỗi đêm chày trăng cao.

Kim Vân Kiều.

Bi Từ

Bi: như trên, từ: tình thương yêu.

Mênh mông cửa bụt bi từ hẹp ai.

Phan Trần.

Bi Thiết

Bi: như trên, thiết: rất.

Lòng thiếp riêng bi thiết mà thôi.

Chinh Phụ Ngâm.

Bi Thu

Bi: như trên, thu: mùa thu. Cảnh sắc mùa thu tiêu điều buồn bã khiến người ta thương xót. Sở Từ: Bi tai thu chi vi khí dã (Ðau xót thay khí trời mùa thu).

Giọng bi thu gọi kẻ cô phòng.

Cung Oán.

Bi Thương

Bi: như trên, thương: đau đớn.

Khí bi thương sực nức hè lạc hoa.

Cung Oán.

Bi Tiên

Bì: da, tiên: roi.

Giật bì tiên sắp sấn vào ra tay.

Kim Vân Kiều.

Bĩ Cực Thái Lai

Bĩ: vận đen tối. Cực: rất, hết sức. Thái:tốt. Lai: lại. Khi nào đến cái chỗ hết sức xấu tức thì bắt đầu tốt trở lại. Nghĩa thông thường: Cuộc đời luân chuyển hết thịnh đến suy, hết suy đến thịnh. Xem: Bĩ Thái.

Trong cơ bĩ cực thái lai.

Lục Vân Tiên.

Bỉ Sắc Tư Phong

Bỉ: kia, sắc: keo bẩn, tư: ấy, phong: dồi dào. Do câu: Phong ư bỉ, sắc ư thử (Hơn bên này, kém bên kia). Ý nói được bên này mất bên kia.

Lạ gì bỉ sắc tư phong.

Kim Vân Kiều.

Bĩ Thái

Tên quẻ bĩ và quẻ thái. Trời giao thông được thông suốt thì gọi là thái, nếu không thông suốt thì gọi là bĩ. Vân số khi xấu gọi là bĩ, khi tốt gọi là thái. Nghĩa thông thường: xấu tốt.

Phụng lân biết thịnh suy bĩ thái.

Lục Súc Tranh Công.

Bỉ Thử

Bỉ: kia, thử: ấy.

Ông rằng bỉ thử nhất thì.

Kim Vân Kiều.

Bĩ Vận

Bĩ: xấu, vận: khí số của một quốc gia, của một người…

Gặp tuần bĩ vận gian truân không nài.

Hạnh Thục Ca.

Bích

Tức Bích Ngọc. Tên một người thiếp của Nhữ Nam Vương. Trong bài cổ Bích Ngọc ca có câu: Bích Ngọc tiểu gia nữ bất cảm phan quý đức (Bích Ngọc gái nhà nghèo, chẳng dám vinh phú quý). Về sau chữ bích ngọc dùng để chỉ gái nhà tầm thường hoặc đầy tớ.

Lại như ả Bích quyết liều cho xong.

Phan Trần.

Bích

Tức Bích Ngọc. Tên một người thiếp của Nhữ Nam Vương. Trong bài cổ Bích Ngọc ca có câu: Bích Ngọc tiểu gia nữ bất cảm phan quý đức (Bích Ngọc gái nhà nghèo, chẳng dám vinh phú quý). Về sau chữ bích ngọc dùng để chỉ gái nhà tầm thường hoặc đầy tớ.

Lại như ả Bích quyết liều cho xong.

Phan Trần.

Bích Huyết

Bích: xanh, huyết: máu. Trang Tử: Trành Hoằng người đời Châu Linh Vương biết phép lạ. Một hôm có người xứ khác đem dâng một con người ta bằng ngọc và gươm bằng đá. Hoằng tâu là nhờ thánh đức của Vua mới có được những cống vật ấy. Người nước Châu cho Hoằng là kẻ xu nịnh nên được Vua yêu, bèn giết đi. Huyết chảy thành ngọc đá xanh, còn thi hài biến đâu mất. (Theo Thập Di Ký).

Bích Y

Bích: vách, y: áo. Thứ màn may bằng vải hay bằng hàng dùng để che vách.

Ví may mắn đường duyên ai cơ trữ, nét bích y cho chút bụi nào rơi.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Bích Trung Hữu Nhĩ

Bích: vách, trung: giữa, hữu: có, nhĩ: tai. Tục ngữ ta: Rừng có mạch, vách có tai. Nghĩa bóng: việc dầu kín đáo đến đâu rồi cũng có người biết.

Bích trung hữu nhĩ.

Tục Ngữ.

Biếm Quyền

Biếm: giáng chức quan, quyền: quyền thế.

Cũng vì mắc nịnh biếm quyền đuổi ra.

Lục Vân Tiên.

Biên Ải

Biên: chỗ giáp giới với nước khác, ải: cửa nơi biên giới giữa hai nước.

Áng mây biên ải chiêm bao cho liền.

Hoa Tiên.

Biên Báo

Biên: xem trên, báo: đem tin đến.

Vừa nghe biên báo vội hầu quan sai.

Hoa Tiên.

Biên Ðình

Biên: như trên, đình: sân. Chữ đôi: đồng nghĩa với biên thùy. Chỗ biên giới.

Bỗng đâu có khách biên đình sang chơi.

Kim Vân Kiều.

Biên Giang

Biên: một bên, giang: sông. Một bên sông.

Rằng tàu tây tới biên giang.

Hạnh Thục Ca.

Biên Khổn

Biên: chỗ giáp giới với nước khác, khổn: cửa của một quốc gia (nghĩa bóng). “Khổn dĩ nội giả, quả nhân chế chi khổn dĩ ngoại giả, tướng quân chế chi” (Từ khổn trở vào ta chế ngự, từ khổn trở ra tướng quân chế ngự) (Theo sử ký, lời của Vua nói với vị đại tướng).

Miền biên khổn hai năm chia sức giặc, vững lòng tôi bao quản thế nguy.

Văn Tế Võ Tánh và Ngô Tùng Châu.

Biên Ngu

Biên: như trên, ngu: góc. Nghĩa bóng: chỗ xa vời.

Song nghìn dặm đã xa vời bệ tía, góp cảnh còn gọi chút biên ngu.

Tây Hồ Phú.

Biên Phong

Biên: ghi chép, phong: niêm lại.

Cửa ngoài lại thấy có tờ biên phong.

Nhị Ðộ Mai.

Biên Quan

Biên: chỗ giáp giới với nước khác, quan: người làm việc cho triều đình. Ông quan ngoài biên giới.

Lời biên quan báo thực là không sai.

Nhị Ðộ Mai.

Biên Thùy

Biên: như trên, thùy: biên giới.

Nghênh ngang một cõi biên thùy.

Kim Vân Kiều.

Biền Mâu

Biền: cái mũ của quan võ, mâu: một thứ binh khí mũi nhọn, cán dài. Dùng chung để nói về võ.

Ráp đem hàn mặc buộc vào biền mâu.

Hoa Tiên.

Biền Thần

Biền: như trên, dùng để chỉ về võ, thần: tôi. Tôi quan võ.

Hai bên hai dãy biền thần.

Nhị Ðộ Mai.

Biến Dịch

Biến: thay đổi, dịch: đổi.

Thấy đôi vừng thỏ lặn ác tà, biến thuở cơ thường biến dịch.

Tịch Cư Ninh Thể Phú.

Biến Hóa

Biến: như trên, hóa: thay đổi một cách tự nhiên. Nghĩa thông thường: thay đổi.

Nào từng biến hóa những vui yên lành.

Hạnh Thục Ca.

Biện Bạch

Biện: tranh luận điều phải trái, bạch: trắng, rõ ràng. Trình bày những lý lẽ để cài cho được rõ ràng.

Quyết nagy biện bạch một bề.

Kim Vân Kiều.

Biện Biệt

Biện: xem xét để phân biệt, biệt: phân chia.

Tiếc không biện biệt ngư châu.

Ðại Nam Quốc Sử.

Biện Chiết

Biện: như trên, chiết: phán đoán.

Biểu tu biện chiết thiệt đà thích minh.

Ðại Nam Quốc Sử.

Biện Oan

Biện: tranh luận điều phải trái, oan: bị khuất về một việc bất bình, không có mà người ta nghi cho mình.

Thiên lao biết có bao giờ biện oan.

Nhị Ðộ Mai.

Biển Tinh

Biển: cái bảng gỗ sơn son thiếp vàng, tinh: lá cờ thêu và có tua. Khi Vua ban lời khen thưởng cho một người nào thường thêu vào cờ tinh (hoặc sinh) hay khắc vào tấm biển.

bài sai lại thấy biển tinh chữ bài.

Hoa Tiên.

Biển Thước

Người đời chiến quốc ở đất Mạc, họ Trịnh tên Việt Nhân (Biển Thước là một tên danh y rất xưa). Từ thời Hiên Viên Hoàng Ðế đã có chữ này rồi. Về sau vì muốn ca tụng tài của (Việt Nhân nên người ta gọi là biển thước), được Trường Tang Quân truyền dạy nên Biển Thước tinh thông về y thuật. Ghét Biển Thước tài giỏi hơn mình, một ông ngự y trong triều đã cho người ám sát. Sách thuốc của ông để lại viết rất khó hiểu vì thế nên nhiều người chú thích khác nhau.

Biệt Ly

Biệt: chia ra, riêng ra, ly: lìa. Từ giã một người nào để đi.

Nghìn câu trân trọng, trăm lời biệt ly.

Nhị Ðộ Mai.

Binh Cách

Binh: khí giới để đánh giặc như: cung, tên, giáo. gươm… Vật dùng để chỉ những người cầm các thứ khí giới ấy. Cách: da đã thuộc rồi. Mũ áo giáp làm bằng da thuộc. Nghĩa bóng: giặc giã.

Gặp cơn binh cách nghèo nàn cũng thương.

Kim Vân Kiều.

Binh Ðao

Binh: như trên, đao: dao. Nghĩa bóng: giặc giã.

Ải xa mấy trận binh đao.

Hoa Tiên.

Binh Ðáo

Binh: như trên, giặc giã, đáo: đến.

Phút đao binh đáo quan thành.

Lục Vân Tiên.

Binh Hậu

Binh: như trên, hậu: sau. Binh lính theo sau.

Lễ tiên binh hậu, khắc kỳ tập công.

Kim Vân Kiều.

Binh Mã

Binh: như trên, mã: ngựa. Trong quân lính bao giờ cũng có rất nhiều ngựa. Dùng để nói về quân lính.

Quyết đem binh mã bỏ đồn tìm quanh.

Nhị Ðộ Mai.

Binh Nhung

Binh: như trên, nhung: binh khí hoặc binh lính.

Lung lăng nết dữ binh nhung dấy loàn.

Lục Vân Tiên.

Binh Qua

Binh: như trên, qua: một thứ binh khí. Nghĩa thông thường: chiến tranh.

Binh qua gặp lúc phân nhương lại về.

Ðại Nam Quốc Sử.

Binh Quyền

Binh: binh lính, quyền: được ủy thác, cho phép chỉ huy quân lính.

Binh quyền trao kẻ chân tay.

Hạnh Thục Ca.

Binh Sự

Binh: như trên, sự: sự việc.

Ông rằng binh sự là đầu.

Nhị Ðộ Mai.

Binh Tình

Binh: như trên, tình: tình hình.

Ðêm khuya lét thấy binh tình.

Hoa Tiên.

Binh Uy

Binh: như trên, uy: oai nghi hùng cường.

Binh uy từ đấy sấm ran trong ngoài.

Kim Vân Kiều.

Bình

(Bình Tuyền) Tên khu vườn của Vua Hán Võ Ðế làm tại Côn Minh Trì.

Giặc, Bình hai vẻ thanh tao một lần.

Hoa Tiên.

Bình Bồng

Bình: bèo, bồng: tên thứ cỏ. Bèo lênh đênh trên mặt nước không có chỗ nhất định. Cỏ bồng mỗi khi gió thổi bay đi đâu đi đó không ai biết trước sẽ dừng lại nơi nào. Nghĩa bóng: trôi nổi, không có chỗ ở nhất định.

Bình bồng còn chút xa xôi.

Kim Vân Kiều.

Bình Chương

Tên một tòa nhà gồm có ba công thư: thượng thư, trung thư và môn hạ. Tại tòa bình chương ông quan lớn nhất là tể tướng. Thiết lập từ đời Ðường.

Sang yêu sớm đã dự tòa Bình Chương.

Hoa Tiên.

Bình Dương

Tên đất. Xưa Vua Nghêu đóng đô ở đó.

Bình Dương nhật nguyệt rạng kiêu.

Ðại Nam Quốc Sử.

Bình Ðịa Ba Ðào

Bình: bằng, địa: đất, ba: sóng nhỏ, đào: sóng lớn. Ðất bằng nổi sóng. Nghĩa bóng: Những hoạn nạn, những việc lớn lao xảy đến một cách bất thình lình.

Bình địa ba đào, một phút xa trông mây bạc.

Văn Tế.

Bình Khang

Tên một xóm nhỏ ở Tường An (kinh đô) bên Tàu. Xóm này dành riêng cho bọn ca kỹ ở. Mỗi năm, sau khi thi đỗ, các ông tấn sĩ thường đến đây để tiêu khiển.

Bình khang nấn ná bấy lâu.

Kim Vân Kiều.

Bình Khương

Bình: yên ổn, khương: yên vui.

Tiễn đưa hai chữ bình khương với lòng.

Phan Trần.

Bình Lãng

Bình: bèo, lãng: sóng (Xem chữ bèo nước).

Mảnh duyên bình lãng còn nong nả.

Tôn Thọ Tường.

Bình Minh

Bình: ngay thẳng, minh: sáng. Trời bắt đầu sáng.

Ra đi vừa thuở bình minh.

Lục Vân Tiên.

Bình Ninh

Bình: yên ổn, ninh: yên.

Anh thong thả, chị bình ninh, cô mừng.

Phan Trần.

Bình Nguyên Quân

Ðời chiến quốc, con Triệu Vũ Linh Vương, tên Thắng, được phong ở đất Bình Nguyên, làm tướng nước Triệu. Triệu bị Tấn vây rất gấp mới dùng Mao Toại ước hẹn với Sở, lại cầu cứu với Tín Lăng Quân ở Ngụy, bèn giữ vững được nước Triệu. Bình Nguyên Quân tánh hiếu khách, lúc nào trong nhà thực khách cũng trên 3000 người. Ðường thi có câu: Bất tri can đảm hướng thùy thị, Lênh nhân khước ức Bình Nguyên Quân (Biết ai gan ruột như mình, khiến người lại nhớ đến Bình Nguyên Quân).

Mua tơ thêu lấy tượng Bình Nguyên Quân.

Hoài Cổ Ngâm.

Bình Sa

Bình: bằng, sa: cát. Bãi cát bằng phảng rộng lớn.

Chài ngư tung lưới bải bình sa.

Thơ Cổ.

Bình Sái

Bình: cái bình, sái: rưới. Bình đựng nước cam lồ tức thứ nước phép khi cúng tế, thấy chùa rưới thứ nước ấy khắp bốn phương hướng.

Thiếu bề son bình sái, thiếu tích trượng cà sa.

Sãi Vãi.

Bình Sanh

Bình: thường, sinh: sống. Trong cuộc đời sống của mình. Luận ngữ: Cửu yếu bất vong bình sinh chi ngôn (Ðiều cốt yếu là không quên lời nói trong lúc mình còn sống).

Nợ bình sinh, nỗi tóc tơ chưa đền.

Hoa Tiên.

Bình Tố

Bình: thường, tố: xưa, việc đã qua. Ðào Tiềm thi: Xúc tịch diên cố lão, Huy chương đạo bình tố (Dọn tiệc mời bạn xưa. Cạn chén thuật bình tố).

Nghĩa bình tố chưa hề quen biết.

Thơ Cổ.

Bình Thành

Do bốn chữ Ðịa bình thiên thành trong Kinh thi. Ðịa bình: sửa sang tổ chức lại dưới đất, thiên thành: làm cho nên, cho yên ổn trên trời. Nghĩa bóng: Sửa sang mọi việc quan trọng.

Bình thành công đức bấy lâu.

Kim Vân Kiều.

Bỉnh Chúc Dạ Du

Bỉnh: cầm, chúc: đuốc, dạ: đêm, du: chơi. Thơ cổ: Trú đoản, khổ dạ trường, Hà bất bình chúc du? (Ngày ngắn đêm dài quá. Sao chẳng chong đuốc chơi?). Tiếc thời gian đi quá mau, đêm choán hết một phần lớn, chỉ có cách đốt đuốc để chơi ban đêm cho đỡ phí thì giờ.

Rặt những khách dương xuân yên cảnh, rủ rê nhau bỉnh chúc dạ du.

Phú Thuốc Phiện.

Bỉnh Di

Bỉnh: cầm, di: đạo đường.

Lòng bỉnh di sao nỡ bỏ hoài.

Tự Tình khúc.

Bóng Thừa

Do chữ Dư quang (Dư: thừa, quang: sáng). Theo Sử ký: Người con gái nhà nghèo, cùng một người con gái nhà giàu dệt vải chung với nhau. Người con gái nhà nghèo nói: “Tôi không có tiền để mua đèn, mà đèn của chị thì sáng dư thừa, vậy chị cho em cái ánh sáng thừa ấy.” Nghĩa bóng: ân huệ mà không tốn kém gì. Nhưng có nơi cho chữ “bóng thừa” đồng nghĩa với chữ “thơm lây.” Gần người hay thì cũng hay theo.

Gần soi may được nhờ riêng bóng thừa.

Hoa Tiên.

Bô Ðào

Bô: đi trốn, đào: trốn. Trốn tránh. Những người có tội trốn tránh thì gọi là bô đào. Tả truyện: Trụ vi bô đào chủa (Trụ là một ông Vua khiến người ta phải trốn tránh).

Khấu khôi hôm nọ tự nhưng bô đào.

Nhị Ðộ Mai.

Bồ Ðề

Thứ cây cao, to chừng 10, 12 thước, lá hình tròn, hạt dùng làm tràng hạt để niệm Phật. Ðức Phật Thích Ca đã ngồi ở cây bồ đề trước khi giác ngộ. Cửa bồ đề: cửa Phật.

Cùng nhau nương cửa bồ đề.

Kim Vân Kiều.

Bồ Liễu

Thứ cây thủy dương, yếu ớt nhất trong loại cây. Cô Duyệt và Giản Văn cùng tuổi. Nhưng Duyệt râu tóc đều bạc cả, Giản Văn mới hỏi vì sao, thì Duyệt đáp: “Thể chất của bồ liễu thấy mùa thu đến thì đã đủ héo rụng rồi, còn tùng bá thì đầu có trải qua sương tuyết vẫn còn tốt tươi.” Chữ bồ liễu dùng để chỉ thể chất yếu đuối, nhất là đàn bà.

Nát thân bồ liễu, đền nghì trúc mai.

Kim Vân Kiều.

Bồ Luân

Bồ: tên một thứ lùng lác. Xa: xe. Ngày xưa người ta dùng thứ cỏ bồ đề để bọc bánh xe đi cho êm. Khi triều đình phái các quan đi phong thần sông, thần núi thì dùng xe bồ (tứ xe bánh sắt có vấn cỏ bồ) ngụ ý thứ xe này êm, không hại đến cỏ cây.

Vó câu lỏng khấu, bánh xe êm bồ.

Hoa Tiên.

Xe bồ lại còn dùng để đi rước người hiền.

Xe bồ luân dầu chưa gặp Thang Văn

Nguyễn Công Trứ.

Bồ Tát

Ðọc tắt tiếng: Bồ đề tát thủy (Bodhisatha) chỉ những người đã tự giác được bản tính mình mà phổ độ cho chúng sinh.

Nhân cứu chúng, sãi vui lòng bồ tát.

Sãi Vãi.

Bồ Tiên

Bồ: cỏ bồ, một loại cây lác, tiên: roi. Roi bằng thứ cỏ bồ kết lại. Hình phạt khoan hồng không cốt làm cho kẻ phạm tội đau đớn, chỉ cốt làm cho xấu để biết lỗi mà chừa. Sách Hán thư: Lưu khaon làm Thái Thú Nam Dương khoan dung độ lượng, người trong hạt có lỗi chỉ dùng roi bồ trừng phạt để biết nhục mà thôi.

Bố

(Anh Bố) Ban đầu giúp Hạng Võ, sau trở về giúp Vua Hán Cao Tổ, liệt vào hạng công thần. Lúc thiên hạ đã yên, Bố được phong Hoài Nam Vương. Bố thấy Hàn Tín, Bành Việt đều bị giết, sợ họa lây đến mình, liền nổi loạn, nhưng vẫn bị Hán Cao Tổ dẹp được.

Há có lòng như Hy, Bố chút nào.

Ðặng Trần Thường.

Bố Kinh

Do bốn chữ: “Bố quần, kinh thoa” rút ngắn lại. Bố quần: quần bằng vải, kinh thoa: trâm cài đầu bằng gai. Lương Hồng nhà nghèo, biết trọng khí tiết, lại học thức uyên bác. Cưới người vợ là nàng Mạnh Quang. Lúc mới về nhà chồng, nàng trang sức lộng lẫy. Lương Hồng bảy ngày không nhìn đến vợ. Mạnh Quang mới trút lớp áo quần đẹp, đầu cài thoa gai, mặc quần vải để hầu hạ chồng. Lương Hồng mừng bảo: “Ðây mới chính là vợ của Lương Hồng.” Hồng không màng danh lợi, chỉ cùng vợ cày bừa dệt cửi để sinh sống nhưng bao giờ vợ cũng hết lòng cung kỉnh chồng. Mỗi bữa cơm, vợ bưng mâm ngang mày để tỏ lòng kính trọng. Chữ bố kinh dùng để chỉ người vợ, Các chữ: kinh nhơn, kinh phụ, sơn kinh, chuyết kinh đều dùng để chỉ bà vợ.

Ðã cho vào bậc bố kinh. (Kim Vân Kiều).

Bộ Hành

Bộ: bước, hành: đi. Ði chân.

Chị em sắm sửa bộ hành chơi xuân.

Kim Vân Kiều.

Bộ Quan

Tên một bộ mạch trong thân thể.

Bộ quan bên tả mạch ngay phù hồng.

Lục Vân Tiên.

Bổ Di

Bổ: vá vào, di: thiếu sót. Thêm vào những chỗ thiếu sót.

Bổ di còn chuyện trích tiên.

Ðại Nam Quốc Sử.

Bổ Thiên

Bổ: vá, thiên: trời. Tương truyền bà Nữ Oa, con gái Vua Phục Hy đời Thượng cổ thường luyện đá ngũ sắc để vá trời. Nghĩa bóng: Công đức lớn lao.

Long chức quân bổ thiên dục nhật.

Lục Súc Tranh Công.

Bốc Phụng

Bốc: bói, phụng: chim phụng, một trong bốn con vật linh thiêng (long, lân. quy, phụng), đem lại điềm lành và chỉ có đời thái bình mới xuất hiện. Con mái gọi là hoàng và con đực phụng. Tả truyện: Ý Thị xem bói thử có nên gả con gái cho Kim Trọng không? Bói được một quẻ rất tốt: Phụng hoàng vu phi, hòa minh tương tương… (Chim phụng, chim hoàng cùng bay, hào hợp tiếng kêu nghe lanh lảnh).

Kẻ đà bốc phụng, người đà mộng lân.

Bần Nữ Thán.

Bốc Tiêm

Bốc: bói, tiêm: thẻ. Dùng thẻ để bói.

Chạnh đâu nhớ thẻ bốc tiêm.

Thơ Cổ.

Bốc Trời

Do chữ: thao thiên (ngập trời). Nghĩa đen: Nước lụt to lớn như ngập cả trời. Nghĩa bóng: Tội ác lớn lao như lụt lớn ngập trời. Lại có nghĩa: tánh khí ngông nghênh. Thao thiên công tử (Hào khí thao thiên).

Thúc Sinh quen thói bốc trời.

Kim Vân Kiều.

Bộc

Tên một con sông. Ðời Xuân Thu Vua nước Vệ đi qua sông Bộc, nghe có ai đàn một khúc, tiếng đàn dâm lắm. Vua hỏi ra thì trước đây có quan Thái Sử của Vua Trụ trầm mình ở đấy. Quan Thái Sử lúc sinh thời hay đàn hát những bản đàn dâm ô cho Vua nghe. Những bản đàn này lưu truyền trên sông Bộc. Lại có tích trai gái nước Trịnh, nước Vệ thường hẹn hò nhau ra bờ sông Bộc và ruộng dâu để tình tự.

Ra tuồng trên Bộc trong dâu.

Kim Vân Kiều.

Bộc Bạch

Bộc: phơi ra, bạch: tỏ bày. Bày tỏ một cách rõ ràng.

Mấy lời bộc bạch dâng thơ cho nàng.

Nữ Tú Tài.

Bộc Hiến

Bộc: sưởi nắng, hiến: dâng. Dâng sự sưởi nắng. Ðời Tống có người làm ruộng ngồi sưởi nắng thấy ấm áp dễ chịu lắm, mới bảo vợ: “Nếu ta đem ánh nắng này dâng lên Vua hắc sẽ được trọng thưởng” (Người làm ruộng khờ dại tưởng Vua cũng thiếu thốn lạnh lẽo như mình nên lấy việc sưởi nắng làm quý). Nghĩa bóng thường dùng: Tặng phẩm tuy tầm thường nhưng lòng hết sức thành kính.

Bôi Bàn

Bôi: chén thường dùng để uống rượu, bàn: mâm. Tiệc rượu.

Bôi bàn rộn rịp trú đinh.

Hoa Tiên.

Bôi Cung Xà Ảnh

Bôi: chén, cung: cái cung, xà: rắn, ảnh: bóng. Lạc Quảng có người bạn lâu ngày không đến chơi. Ông hỏi nguyên do vì sao thì người ấy bảo: “Lần trước ông mời tôi uống rượu, trong chén ấy có con rắn. Tuy hoảng sợ, tôi vẫn uống nhưng lúc về thì bị bệnh.” Lạc Quảng lấy làm lạ mới sực nhớ trên vách mình có treo cây cung, biết đâu không phải bóng cung chiếu xuống mà bạn mình lại lầm là rắn. Lạc Quảng mới yêu cầu bạn ngồi lại chỗ cũ và hỏi có thấy gì không, thì người bạn đáp là có con rắn. Lạc Quảng mới giải thích lý do cho bạn rõ và người ấy lành hẳn bệnh. Nghĩa bóng: Nghi ngờ một cách mơ hồ huyền hoặc.

Bôi Chuông

Do chữ Hán chung. Theo lễ xưa thì khi nào đúc chuông xong, người ta có làm lễ giết trâu tế thần, đoạn lấy máu bôi vào những chỗ chuông bị rạn nứt.

Không nhớ thủa bôi chuông Ðường Hạ.

Lục Súc Tranh Công.

Bồi Cơ

Bồi: xây đắp, cơ: nền móng.

Cũng lấy đê trảm thảo bồi cơ.

Lục Súc Tranh Công.

Bồi Hồi

Ði tới đi lui và bỏ đi không đứt.

Lòng thơ lai láng bồi hồi.

Kim Vân Kiều.

Bồi Tiếp

Bồi: ngồi một bên, tiếp: đón nhau, hội nhau. Ngồi một bên để mời tiếp nhau.

Vả trong bồi tiếp tiệc hoa.

Nhị Ðộ Mai.

Bối

Một thứ lá ngày xưa dùng để chép kinh Phật.

Sớm khuya lá bối phướn mây.

Kim Vân Kiều.

Bối Diệp

Bối: như trên, diệp: lá.

Câu kinh bối diệp vần thơ họa.

Chu Mạnh Trinh.

Bội Hoàn

Bội: đeo, hoàn: ngọc. Thứ trang sức bằng ngọc dùng để đeo.

Bóng bội hoàn lấp ló trăng thanh.

Cung Oán.

Bội Nghịch

Bội: trái, nghịch: trái ngược lại.

Bội nghịch bất hiếu xin sa miệng hùm.

Quan Âm Thị Kính.

Bôn Ba

Bôn: chạy, ba: sóng. Bôn ba: nghĩa đen là sóng chạy, sau dùng để nói người đi nơi này nơi khác nhọc mệt như nước chảy.

Phút nghe ông quán bôn ba theo cùng.

Lục Vân Tiên.

Bôn Tang

Bôn: chạy, tang: đám tang (đám ma). Lo liệu việc ma chay.

Lấy chi tếch dặm, lấy gì bôn tang.

Lục Vân Tiên.

Bôn Tẩu

Bôn: chạy, tẩu: chạy. vâng mệnh lệnh người ta sai khiến. Chạy theo một việc gì.

Bôn tẩu làm chi chốn thị thành.

Thơ Cổ.

Bôn Trì

Bôn: chạy, trì: chạy đến.

Tên là Thủ Ðộ bôn trì vào kinh.

Hạnh Thục Ca.

Bôn Trình

Bôn: như trên, trình: tỏ bày cho người trên biết một việc gì.

Lão tiều lật đật bôn trình.

Lục Vân Tiên.

Bôn Xu

Bôn: như trên, xu: chạy đến.

Lợi danh quen thói bôn xu.

Thơ Cổ.

Bốn Bể

Do chữ Tứ hải. Ngày xưa Trung Quốc cho rằng ngoài bốn cõi của mình có bể bao bọc. Trung Quốc gọi là hải nội (trong biển) và ngoại quốc là hải ngoại (ngoài biển).

Trên giang san bốn bể cũng là nhà.

Nguyễn Công Trứ.

Bồng

(non) Tên hòn đảo trong Bột Hải, tương truyền có tiên ở. Trong Bột Hải có: Bồng Lai, Phương Trượng, Dinh Châu. Xung quanh ba đảo này bao bọc một biển nước rất yếu gọi là nước nhược (nhược thủy) không đỡ nổi một hạt cải. Non bồng tức là nơi tiên ở. Nghĩa bóng: Chỗ ở đẹp đẽ thích thú.

Này đồ vườn Lãng, này tranh non Bồng.

Hoa Tiên.

Bồng lai còn gọi là bồng hồ. Phương trượng: Phương hồ và Dinh châu: Dinh hồ. Ba hòn đảo này hình giống bầu rượu (hồ: bầu rượu). Những chữ trên này còn dùng để nói một người nào chết (hồn về cõi tiên).

Hai người một phút hóa về bồng châu.

Ðại Nam Quốc Sử

Hay là nơi bồng hồ, lãng uyển, hay là nơi tử phủ thành đô.

Nguyễn Hữu Chỉnh.

Bồng

(non) Tên hòn đảo trong Bột Hải, tương truyền có tiên ở. Trong Bột Hải có: Bồng Lai, Phương Trượng, Dinh Châu. Xung quanh ba đảo này bao bọc một biển nước rất yếu gọi là nước nhược (nhược thủy) không đỡ nổi một hạt cải. Non bồng tức là nơi tiên ở. Nghĩa bóng: Chỗ ở đẹp đẽ thích thú.

Này đồ vườn Lãng, này tranh non Bồng.

Hoa Tiên.

Bồng lai còn gọi là bồng hồ. Phương trượng: Phương hồ và Dinh châu: Dinh hồ. Ba hòn đảo này hình giống bầu rượu (hồ: bầu rượu). Những chữ trên này còn dùng để nói một người nào chết (hồn về cõi tiên).

Hai người một phút hóa về bồng châu.

Ðại Nam Quốc Sử

Hay là nơi bồng hồ, lãng uyển, hay là nơi tử phủ thành đô.

Nguyễn Hữu Chỉnh.

Bồng Tất

Bồng: tên thứ cỏ hao nhẹ thường bay theo gió, tất: một loài tre có gai. Do mấy chữ: tất môn bồng hộ (Cửa bằng tre, nhà lợp cỏ bồng). Nơi ở của kẻ nghèo nàn.

Lúc vị ngộ hốt tàng bồng tất.

Nguyễn Công Trứ.

Bùi Hàng

Người đời Ðường, hỏng thi, đi ngao du các nơi, gặp một tiên nữ đưa cho chàng một bài thi có 4 câu:

Nhất ẩm quỳnh tương bách cảm sanh,
Nguyên sương đảo tận kiến Vân Anh.
Lam kiều tiên thị thần tiên quật,
Hà tất khi khu thướng Ngọc kinh.
(Một uống quỳnh tương, trăm cảm sanh,
Nguyên sương tán thuốc, thấy Vân Anh.
Cầu Lam vốn chỗ thần tiên ở, vất vả làm chi đến Ngọc kinh.)

Sau Bùi Hàng đi ngang qua một cái quán, khát nước vào xin uống, thấy có một bà già. Bà già bảo người con gái là Vân Anh bưng nước ra. Bùi Hàng thấy đẹp mới xin cưới làm vợ. Bà già bảo hiện bà có cái cối ngọc, hễ Hàng kiếm được cái chày ngọc để tán thuốc thì bà gả. Bùi Hàng nhờ tiên cho cái chày, đem đến làm sính lễ và được vợ. Xem Lam Kiều.

Bùi Hàng kia dễ biết dây nẻo nào.

Phan Trần.

Buồng Văn

Do chữ văn phòng. Phòng riêng của học trò học hay nơi nhà văn đọc sách làm văn.

Buồng văn hơi giá như đồng.

Kim Vân Kiều.

Bút Hoa

Cây bút trỗ hoa. Lý Thái Bạch nằm chiêm bao thấy cán bút của mình nở hoa rất đẹp, từ đó văn thơ mỗi ngày một xuất sắc và tiếng tăm lừng lẫy. Xem Bạch Tô.

Bút hoa dầu vẽ nên tranh.

Hoa Tiên.

Bút Pháp

Bút: viết, pháp: phép. Phương pháp viết chữ.

Khen rằng bút pháp đã tinh.

Kim Vân Kiều.

Ca Ca

Ca hoặc kha. Tiếng cổ. Xưa gọi anh bằng ca. người đời Ðường còn gọi cha là ca, hoặc cha đối với con tự xưng là ca. Hai chữ ca ca dùng để gọi anh.

Ca ca sao chẳng chịu đi?

Lục Vân Tiên.

Ca Lâu

Ca: đưa tiếng dài và có nhạc điệu, lâu: lầu. Lầu con hát thường ca hát ở đấy.

Thú ca lâu dế khóc canh dài.

Cung Oán.

Ca Ngâm

Ca: như trên, ngâm: đọc tiếng dài ra và có lên xuống giọng.

Pha nghề thi họa đủ mùi ca ngâm.

Kim Vân Kiều.

Ca Nhi

Ca: như trên, nhi: người.

Ðạm Tiên nàng cũng xưa là ca nhi.

Kim Vân Kiều.

Ca Tiếu

Ca: như trên, tiếu: cười.

Muốn đem ca tiếu giải phiền.

Cung Oán.

Cà Sa

Tiếng Phạn Kasaya là màu xấu xa. Thứ áo bằng gai thô nhuộm vàng. Chủ ý đã xuất gia thì không còn dùng những hàng lụa tốt lành, màu sắc sặc sỡ.

Ði với Phật mặc áo cà sa, đi với ma mặc áo giấy.

Tục Ngữ.

Cá Nước

Cá gặp nước. Vua tôi gặp nhau một cách tương đắc như cá gặp nước. Lưu Bị đối với Khổng Minh rất thân mật đằm thắm. Trương Phi, Quan Võ không bằng lòng. Lưu mới nói với hai em: “Ta gặp được Khổng Minh cũng như cá gặp nước, thôi hai em đừng nên nói nữa.” Nghĩa rộng: Hai người gặp nhau một cách tương đắc.

Cười rằng cá nước duyên ưa.

Kim Vân Kiều.

Các Lê

Các: cái gác, lê: cây lê. Lưu Hướng đời Hán giữ việc coi sóc văn thơ ở các Thiên Lộc. Ban đêm thường thấy một ông lão, chống gậy gỗ lê, đầu gậy có lửa sáng. Ông lão xưng với Lưu Hướng là sao Thái Ất. Về sau chữ các lê dùng để chỉ nơi duyệt lãm sử sách.

Các lê lần giở sử xanh muôn đời.

Ðại Nam Quốc Sử.

Các Phụng

Các: cái gác, phụng: xem chữ bốc phụng. Gác bốn góc xây trỗ hình chim phụng. Xem: Gác phụng.

Các phụng chen bóng lạt đường mây,
lấp lánh trong gương da bạch ngọc.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công .

Cách Cựu Ðỉnh Tân

Cách: bỏ cái cũ (cách mệnh: bỏ mệnh của Vua và Vua chịu mệnh của Trời), cựu: cũ, đỉnh: lấy cái gì mới, tân: mới. Bỏ cũ theo mới. Có khi chỉ rút lại hai chữ để nói cho gọn. Cách đỉnh hoặc đỉnh cách.

Sau toan cách cựu đỉnh tân.

Trinh Thử.

Cách Trở

Cách: ngăn chia ra, trở: ngăn lại. Xa cách và bị việc gì hoặc vật gì ngăn lại không cho gần gũi nhau.

Nỗi quê cách trở, nỗi mình truân chuyên.

Phan Trần.

Cách Vật Trí Tri

Cách vật: thấu lẽ mọi sự vật, trí tri: biết cho đến cùng cực.

Nhiều bề cách vật trí tri.

Trinh Thử.

Cái Quan Luận Ðịnh

Cái: trùm, chụp lên, quan (quan tài): cái hòm, luận: bàn luận, định: ấn định, xác định. Nguyên có câu: Cái quan sự định (Cái quan: đậy nắp hòm, sự: công việc, định: định, không thay đổi). Tấn Thơ Lưu Nghị truyện: Ðại trượng phu cái quan sự phương định (kẻ đại trượng phu đến lúc đậy nắp hòm sự nghiệp mới ổn định). Về sau người ta đổi ra là: cái quan định luận có nghĩa: Ðến lúc đậy nắp hòm mới phân biệt được người hay kẻ dở.

Cái Thế

Cái: trùm, thế: đời. Suốt trong một đời không ai địch nổi. Hạng Vương: Lực bạt sơn hề, khí cái thế (Sức nhổ núi hề, Khi trùm đời).

Anh hùng cái thế phút đâu lỡ làng.

Lục Vân Tiên.

Cải Canh

Cải: thay đổi, canh: sửa đổi.

Cải canh việc nước suy đồi từ đây.

Hạnh Thục Ca.

Cải Nguyên

Cải: sửa đổi, nguyên: đầu. Ngày xưa, sau khi lên ngôi được một năm, Vua liền cải nguyên, khong đặt niên hiệu và cũng không nữa chừng cải nguyên. Ðến đời Chiến Quốc, Ngụy Huệ Vương đổi Tam thập lục niên làm nguyên niên. Tân Huệ Vương đổi thập tứ niên làm nguyên niên (đổi lại làm năm đầu).

Cải nguyên Thiên Ðức đô thành Long Biên.

Ðại Nam Quốc Sử.

Cải Nhậm

Cải: sửa đổi, thay đổi. Nhậm: gánh vác một chức vụ gì.

Kim thì cải nhậm Nam bình.

Kim Vân Kiều.

Cải Quan

Cải: thay đổi, quan: xem. Nhìn khác hẳn trước.

Nhác trông phong cảnh nay đà cải quan.

Thơ Cổ.

Cải Tán

Cải: sửa đổi, tán: chôn. Bỏ chỗ cũ đem chôn vào một chỗ mới khác.

Bao giờ cải tán thi hình.

Phong Giao.

Cải Tùng Mẫu Tánh

Cải: đổi, tùng: theo, mẫu: mẹ, tánh: họ. Ngày xưa, những người trong Hoàng tộc phạm tộc nặng đều phải cải tùng mẫu tánh, nghĩa là đổi theo họ mẹ.

Cải tùng mẫu tánh ai lao lưu hình.

Hạnh Thục Ca.

Cải Tử Hoàn Sanh

Cải: như trên, tử: chết, hoàn: lại, sanh: sống. Ðang chết làm cho sống lại.

Pháp linh cải tử hoàn sanh.

Nhị Ðộ Mai.

Cải Trang

Cải: như trên, trang: phục sức.

Cải trang bắt lấy Thúy Hoàng để thay.

Nhị Ðộ Mai.

Cam Chỉ

Cam: ngọt, chỉ: ngon.

Mùi cam chỉ, lễ thần hôn.

Thơ Cổ.

Cam Ðường

Tên cây. Tên một bài thơ. Thiệu Bá tuần hành các nước ở phương Nam để ban bố chánh trị hay tốt của Vân Vương, làm nhà dưới cây cam đường. Sau người ta cảm ân đức của Thiệu Bá mới làm một bài thơ đại ý: Ðừng đốn cây cam đường vì đã che cho Thiệu Bá. Nghĩa bóng: vị quan hay tốt.

Ðọc ca Mạch Tuệ, ngâm thơ cam đường.

Nhị Ðộ Mai.

Cam La

Người nước Tần, môn hạ khách của Lữ Bất Vi, thông minh. Lữ Bất Vi muốn sai Trương Ðường sang làm tướng nước Yên để giúp nước ấy. Ðường không chịu đi, Bất Vi nhờ đến tài thuyết khách của Cam La, Ðường liền nhận lời. Vua Tần biết Cam La có tài, mới cho 10 cỗ xe. 100 người hầu để đi xứ nước Triệu. Cam La khuyên Triệu nên cắt 5 thành dâng cho Tần để Tần tuyệt giao với Yên mà kết liên với Triệu. Triệu nghe lời dâng 3 thành cho Tần, Tần không sai Trương Ðường sang giúp nước Yên nữa. Triệu biết Tần triệt giao với Yên mới đánh nước này để lấy 30 thành, giữ lấy 19 thành và chia cho Tần.

Vua Tần phong cho Cam La làm Thượng Khanh. Tục truyền Cam La mới 12 tuổi được phong Thừa Tướng là thế. Nhưng chẳng may Cam La mất sớm.

Cam La sớm gặp cũng xinh.

Lục Vân Tiên.

Cam Lai

Cam: ngọt, lai: lại. Có chữ Khổ tận cam lai (Hết đắng đến ngọt). Nghĩa bóng: hết sướng đến cực, hết cực đến sướng.

Hay là khổ tận đến ngày cam lai?

Kim Vân Kiều.

Cam Ngôn

Cam: ngọt, ngôn: lời nói.

Phải dùng ý chỉ cam ngôn.

Hạnh Thục Ca.

Cam Tâm

Cam: ngọt, tâm: lòng. Ban đầu nghĩa là: “Lòng luôn luôn nghĩ đến như miệng thèm đồ ngọt được kẻ thù mà giết mới khoái trong lòng.” Nay theo nghĩa: bằng lòng, phỉ chí, thỏa thích.

Tiểu thư trông mắt dường đà cam tâm.

Kim Vân Kiều.

Cam Toàn

Tên một cái cung đời nhà Tần, xây dựng lại núi Cam Toàn.

Khói Cam Toàn mờ mịt thức mây.

Chinh Phụ Ngâm.

Cam Võ Tùng Xa

Cam: ngọt, võ: mưa, trận mưa thích hợp, tùng: theo, xa: xe. Bách Lý Trung, Tổng trấn ở Từ Châu, nổi tiếng là một ông quan rất tốt. Trong hạt bị đại hạn, ông đi ngang liền có mưa lớn đổ xuống. Bốn chữ cam võ tùng xa dùng để khen ông quan chính trị giỏi hay đức tánh tốt.

Cảm Mạo

Cảm: Nhiễm phải, mạo: động chạm đến. Nhiễm phải gió lạnh, nắng… nên sanh bệnh.

Phong sương cảm mạo dưỡng điều mới an.

Hạnh Thục Ca.

Can Chi

Mười dấu gọi là thập can hoặc thiên can, hiệp với 12 dấu là thập nhị chi hoặc địa chi. Hai cái họp thành ngày giờ tháng năm. Thập can: Giáp, Ất, Bính, Ðinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Thập nhị chi: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Người ta thường dùng can chi vào việc bói toán.

Can chi đều ở trong tay.

Lục Vân Tiên.

Can Danh

Can: xúc phạm, động chạm đến. Danh: tiếng tăm, danh giá.

Song chẳng can danh phạm nghĩa.

Sãi Vãi.

Can Liên

Can: có quan hệ dính dấp đến, liên: liền với nhau.

Như đây có dự chi mà can liên.

Nhị Ðộ Mai.

Can Qua

Can: cái mộc làm bằng da dùng để che thân thể, qua: cái giáo. Ngày xưa dùng hai thứ này làm khí giới thông thường trong các trận đánh. Nên sau hai chữ can qua dùng để chỉ các cuộc chiến tranh. Kinh Lễ: Năng bị can qua di vệ xã tắc (Thường đủ can qua để giữ xã tắc).

Dấn mình trong đám can qua.

Kim Vân Kiều.

Can Tương

Tên một thanh bửu kiếm. Tên người rèn thanh kiếm. Can Tương người nước Ngô, Vợ tên Mạc Gia. Lúc can Tương luyện kiếm, nấu mãi sắt không chảy. Mạc Gia cắt tóc và móng tay bỏ vào lò, sắt đều chảy ra, mới làm thành kiếm tốt. Kiếm gồm có một cặp. Cây dương lấy tên can tương, cây âm lấy tên Mạc Gia.

Ngoài biên thùy rạch mũi can tương.

Nguyễn Công Trứ.

Can Thành

Can: xem chữ can qua, thành: bức tường. Bảo vệ ở trong và chống giữ ở ngoài gọi là can thành. Cũng như cái mộc và bức thành là hai thứ dùng để che chở vậy. Nghĩa bóng: các ông quan có tài.

Tiếc thay có tướng can thành.

Ðại Nam Quốc Sử.

Can Trường

Can: gan, trường: ruột. Nghĩa bóng: người có khí phách, hoặc những điều tâm sự trong gan, trong ruột.

Biết đâu mà gởi can trường vào đâu.

Kim Vân Kiều.

Càn Khôn

Tên hai quẻ trong bát quái. Quẻ Càn tượng trời, quẻ Khôn tượng đất. Những vật to lớn nhất trong trời đất. Trời che ta, đất chở ta. Nghĩa bóng: công ơn cha mẹ.

Dốc báo càn khôn phúc tài.

Sãi Vãi

Tượng trưng một cái gì to lớn đồ sộ.

Càn khôn còn rộng tạo đoan còn dài.

Phan Trần.

Cán Toàn

Cán: trông nom gánh vác một việc gì. toàn: trọn vẹn.

Hiến thành hết sức cán toàn.

Ðại Nam Quốc Sử.

Canh Dịch

Canh: thay đổi, dịch: đổi.

Lớp canh dịch người xưa man mác, vẻ tiêu lương cảnh cũ thẹn thò.

Tụng Tây Hồ Phú.

Canh Họa

Canh: nối tiếp, họa: đáp lại bài xướng.

Tòa đá nọ hãy ghi câu canh họa.

Tụng Tây Hồ Phú.

Canh Sằn

Canh: cày, sằn: tức Hữu Sằn: tên đất ngày xưa, nay thuộc tỉnh Hà Nam. Mạnh Tử: Y Doãn canh ư Hữu Sằn chi dạ (Y Doãn cày ở Hữu Sằn).

Hiêu hiêu nhiên điếu Vị canh Sằn.

Thơ Cổ.

Canh Tạc

Canh: cày, tạc: đào. Ðời Vua Nghiêu, thiên hạ ca ngợi cảnh thái bình thịnh trị có câu: Nhật xuất chi tác, nhật một nhi tức, tạo tỉnh nhi ẩm, canh điền nhi thực (Mặt trời mọc thì làm, mặt trời lặn thì nghỉ. Ðào giếng mà uống, cày ruộng mà ăn).

Dưới cũng vui vỗ bụng trời Nghiêu, dắng ca oanh tạc.

Văn Cổ.

Canh Thiếp

Canh: chữ thứ bảy trong thập can và có nghĩa là tuổi, thiếp: giấy. Mảnh giấy ghi chép ngày giờ sinh của đôi trai gái trao cho nhau khi lễ hỏi.

Hãy đưa canh thiếp trước cầm làm ghi.

Kim Vân Kiều.

Canh Trương

Canh: thay đổi, trương: dây. Ðem dây đàn mới thay vào dây đàn cũ. Ðỗng Trọng Thư: Trộm ví với dây đàn cầm đàn sắt nếu không điều hòa thì xin tháo ra để thay dây mới ắt đàn lại được. Nghĩa thông thường: thay cũ đổi mới.

An nam lại mới canh trương.

Ðại Nam Quốc Sử.

Cảnh Trí

Cảnh: hình sắc phân phối một cách có ý tứ đẹp đẽ, trí: óc hiểu biết, tâm hồn. Phong cảnh xúc động đến tâm hồn ta.

Cảnh trí nào hơn cảnh trí này.

Bà Huyện Thanh Quan.

Cao Dày

Do chữ: thiên cao địa hậu (trời cao, đất dày). Ý nói trong trời đất.

Sao cho không hổ với trong cao dày.

Nhị Ðộ Mai.

Cao Ðình

Yên một trái núi ở Chiết Giang, người qua kẻ lại tấp nập. Người ta thường đưa tiễn nhau ở đấy. Nghĩa thường: chỗ tiễn biệt.

Xuân đình thoắt đã dạo ra cao đình.

Kim Vân Kiều.

Cao Ðường

Cao: cao, đường: nhà. Nhà cao. Sách Văn Tuyển Tả Tư Thục Ðồ Chú: “Dọn rượu cao đường để mời tân khách.” Còn có nghĩa: cha mẹ (vì ngôi nhà cao bao giờ cũng nhường cha mẹ ở). Lý Bích: Bảo kiếm từ cao đường (ôm gươm từ giã cao đường).

Cao Hoang

Cao: miếng mỡ nho nhỏ dưới quả tim, hoang: miếng da mỏng ngăn ở phía trên trái tim. Tả truyện: Tật bất khả di dã, tại hoang chi thượng cao chi hạ, công chi bất hả, đạt chi bất cập, dược bất chí yên (Tật không chữa được vì ở trên chỗ hoang và dưới chỗ cao, không thể điều trị được vì thuốc không đến nơi). Vua nước Tần đời Xuân Thu đau nặng, sai xứ qua Tấn mời danh y là Từ Hoãn. Lúc Từ Hoãn chưa đến, Vua nằm mộng thấy hai đứa con nít bảo nhau: “Ông này có tài chắc sẽ hại chúng ta, biết trốn đâu bây giờ?.” Thằng kia đáp: “Mày trốn phía dưới chỗ cao, tao trốn phía trên chỗ hoang chắc sẽ không việc gì.” Lúc Từ Hoãn đến, bắt mạch xong liền tâu: “Bệnh đã vào cao hoang thuốc không thể nào đến đó được, chắc chữa không khỏi.” Bệnh vào cao hoang tức là bệnh không thể chữa được nữa.

Bệnh tại cao hoang đành khó chữa.

Cao Lương

Cao: thịt béo, lương: gạo ngon. Nghĩa bóng: thức ăn ngon lành của nhà quyền quý. Ðường thơ có chép: Ngày xưa ba đời đều được chức tam công cũng gọi là cao lương.

Khéo nhử cao lương cũng chẳng vào.

Lê Thánh Tông.

Cao Minh

Cao: cao, minh: sáng. Người bàn tính trời sinh cao quý sáng suốt. Học thuật hơn người. Dùng để tôn xưng kẻ khác. Những gia đình giàu sang phú quý (Cao minh chi gia, quỷ hám kỳ thất nghĩ: Những nhà cao minh quỷ dòm vào).

Cao minh muôn đội ơn trên chín tầng.

Nhị Ðộ Mai.

Cao Niên

Cao: lớn, niên: tuổi. Dùng để chỉ các cụ già. Hán thơ: Vu hương lý phụng cao niên cổ chi đạo dã (Trong hương lý tôn trọng người già cả, đó là đạo xưa vậy).

Hai ông lẩn thẩn tuổi già cao niên.

Phan Trần.

Cao Nghĩa

Cao: lớn lao, nghĩa: việc theo đường lối phải, phải làm. Sử ký: Cứu Triệu cao nghĩa, khước Tần binh hiển danh dã (Cứu nước Triệu là cao nghĩa, từ khước quân Tần là làm rõ rệt thanh danh vậy).

Gặp Lưu cao nghĩa, được nàng tốt đôi.

Hoa Tiên.

Cao Phụ

Cao: cao, phụ: gò.

Lên trên cao phụ đứng trông.

Thơ Cổ.

Cao Sĩ

Cao: cao, hơn người. Sĩ: kẻ có học thức đức hạnh. Phẩm hạnh cao thượng gọi là cao sĩ. Sử ký: Lỗ Trọng Liên truyện: Trọng Liên tiên sinh, Tề chi cao sĩ dã (Lỗ Trọng Liên tiên sinh là cao sĩ nước Tề vậy). Hậu Hán thơ Từ Trĩ truyện: Lâm Tông có tang mẹ, Trĩ đến điếu, đặt một bó sinh sô ở trước nhà rồi đi (Sinh sô: xem chữ này). Mọi người ngạc nhiên không hiểu sao, thì lâm Tông nói: chắc ông ấy là Nam Châu Cao Sĩ Từ nhũ tử (Từ nhủ tử là biệt hiệu của Tử Trĩ, xem chữ này).

Lão Lai Tử đời Chu, cao sĩ.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Cao Tổ

Tên Lưu Bang, tự Quý, người đất Bái. Lúc còn Hàn Vi, Bang đã nổi tiếng vì chém chết bạch xà ở núi Mang Dịch. Lúc bấy giờ, con Tần Thủy Hoàng là Tần Nhị Thế việc nước suy đốn, Lưu Bang và Hạng Võ đều kéo quân về đánh để diệt Tần. Vua Hoài Vương mới ước hẹn trong hai người ai lấy Hàm Dương trước thì phong cho là Vua nước Tần (Lúc này Triệu Cao đã giết Tần Nhị Thế và lập Tử Anh là cháu nội Tần Thủy Hoàng). Tử Anh đầu hàng Bái Công. Bái Công chiếm được Hàm Dương nhưng không lấy gì cả, niêm kho tàng cung thất nhà Tần lại, đoạn kéo về bái thưọng, đóng giữ ở Hàm Cốc Quan vì sợ uy lực của Hạng Võ. Kể về lực lượng thì Hạng Võ mạnh hơn Bái Công nhiều, nên quân sư của Võ khuyên Võ nên giết Bái Công để khỏi lo về sau, nhưng Hạng Võ không chịu nghe. Về sau Bái Công chiêu binh mãi mã, tập họp chư hầu hơn 50 vạn để đánh Hạng Võ. Hai bên giằng co với nhau trong 5 năm, rốt cuộc Hạng Võ thua và tự tử. Bái Công thống nhất thiên hạ. Những tướng giỏi của Hán Cao Tổ là Trương Lương, Hàn Tín, Phàn Khoái, Tiêu Hà…

Gió đánh lung lay là Vua Cao Tổ,
Những người mặt rỗ là gã Tiêu Hà.

Câu Hát.

Cao Tổ ở luôn trên mình ngựa ròng rã 5 năm trời để đánh với Hạng Võ nên có câu: Hán Cao Tổ mã thượng đắc thiên hạ (Vua Hán Cao Tổ trên mình ngựa được thiên hạ).

Ông Cao Tổ 5 năm thượng mã.

Lục Súc Tranh Công.

Cao Thâm

(sâu) Cao: cao, thâm: sâu. Do chữ: Thiên cao hải thâm (Trời cao biển sâu). Nghĩa bóng: rộng rãi to lớn.

Nhớ ơn chín chữ cao sâu.

Kim Vân Kiều.

Cáo Giả Oai Hùm

Do câu: Hồ giả hổ oai: cáo mươn oai hùm. Quốc sách: Cọp bắt được cáo. Cáo nói: “Ngươi không dám ăn thịt ta đâu. Trời cho ta lớn nhất trong muôn loài. Nếu không tin ngươi hãy đi theo ta mà xem.” Cáo và hổ đi đến đâu thú vật đều đâm đầu chạy cả. Hổ không biết rằng chính vì mình mà thú vật chạy. Nghĩa bóng: mượn oai người lớn, người mạnh để dọa nạt kẻ khác. (hồ: con cáo, giả: mượn, hổ: cọp, oai: oai).

Những phường cáo giả oai hùng ghê thay!

Trê Cóc.

Cáo Kình

Cáo: con cáo, kình: cá voi. Thứ cá rất lớn ở bể, người ta dùng để ví với những kẻ hung bạo. Nghĩa bóng: giặc cướp.

Cáo kình trước giã bầu trời.

Phan Trần.

Cáo Tạ

Cáo: nói cho ai biết đều gì, xin phép. Tạ: xin từ biệt.

Lục ông cáo tạ xin lui.

Lục Vân Tiên.

Cáo Thú

Cáo: nói cho ai biết đều gì, thú: nhận mình đã làm một việc gì.

Hai lần cáo thú đã nghe rõ ràng.

Hoa Tiên.

Cảo Táng

Cảo: cỏ khô, táng: chôn. Chôn bằng cỏ khô. Nghĩa bóng: chôn một cách vội vàng.

Truyền cho cảo táng di hình bên sông.

Kim Vân Kiều.

Cảo Tô

Cảo: bản thảo. Tô: ông Tô Ðông Pha (xem chữ Tô).

Cảo Tô biến giở túi đồng để suông.

Hoa Tiên.

Cát

Loại cỏ, thân dài và leo, lá lớn, mùa thu nở hoa màu đỏ và tím, rễ cây dùng để làm phấn trang sức, thân cây dùng dệt vải gọi là vải cát (Cát bố. Bố: vải). Ngày xưa về mùa hè người ta thường dùng vải cát bố dể mặt cho mát. Vì là giống cây leo nên người ta dùng để ví với một kẻ yếu đuối nương nhờ kẻ thế lực hơn.

Cũng may dây cát được nhờ bóng cây.

Kim Vân Kiều.

Cát Bố

Cát: như trên, bố: vải.

Ấy là bố cát hay là trúc bâu.

Ca Dao.

Cát Căn

Cát: như trên, căn: rễ. Ðúng là thân cây cát mới dùng để dệt vải, nhưng người ta tưởng rễ cũng dùng được nên mới có chữ: Cát căn.

Sải sấm một cái quần thật tốt: bố cát căn.

Sãi Vãi.

Cát Ðằng

Cát: như trên, đằng: cây mây. Hai thứ cây leo. Diệu kinh có nói rằng: chúng sinh nếu sa váo lưới tình ái thì cũng như cây đằng, cây cát vương vấn vào cây khô. Nghĩa bóng: nương tựa vấn vít vào cây khác.

Tuyết sương che chở cho thân cát đằng.

Kim Vân Kiều.

Cát Hung

Cát: tốt, hung: xấu.

Quy thông hay thành bại cát hung.

Lục Súc Tranh Công.

Cát Kỳ

Cát: tốt, kỳ: buổi hẹn, thời hạn định trước.

Tháng ba năm dậu cát kỳ tấn tôn.

Hạnh Thục Ca.

Cát Lũy

Chữ đôi. Tên giống cỏ leo, thân rất dài thường ở ngoài đồng, lá xanh, mùa thu có trái sắc xanh đen. Nghĩa bóng: thân yếu đuối nương tựa vào kẻ khác, thường ví với người vợ nhỏ.

Hầu hạ đã cam phần cát lũy.

Tú Xương.

Cát Nhân Thiên Tướng

Cát nhân: người tốt, người quân tử, thiên tướng trời giúp.

Cát nhân thiên tướng ắt dày vững an.

Hạnh Thục Ca.

Cát Phân

Cát: cắt, phân: chia.

Hai trăm mười bốn năm chầy cát phân.

Ðại Nam Quốc Sử.

Cát Tịch

Cát: cắt, tịch: chiếu. Sách Thế thuyết: Hoa Hâm và Quảng Ninh thường ngồi chung một chiếu đọc sách. Nhân có kẻ mũ cao ác dài ngựa xe đi ngang nhà cửa, Ninh vẫn điềm nhiên ngồi đọc sách. Còn Hoa Hâm bỏ sách chạy ra xem. Ninh cắt đôi chiếc chiếu ngồi và nói: “Anh không còn là bạn của tôi nữa.” Về sau chữ cát tịch có nghĩa: tuyệt giao.

Căn Do

Căn: rễ, do: từ đó mà ra. Cái nguyên nhân một việc bởi đâu mà ra.

Ðoạn Sinh mới hỏi căn do sự tình.

Hoàng Trừu.

Căn Duyên

Căn: như trên, duyên: nhân vì (nghĩa như căn do).

Tưởng căn duyên âu hẳn ba sinh.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Căn Nguyên

Căn: như trên, nguyên: nguồn. Ðồng nghĩa hai chữ trên.

Ðể cho được tỏ căn nguyên.

Lục Vân Tiên.

Cắn Rốn

Do chữ: phệ tê hà cập (cắn rốn sao kịp). Con chồn thơm nhờ cái xạ ở nơi rốn. Nó cũng tự biết người ta giết nó cũng vì cái xạ ấy. Nên lúc bị các tay săn bắn đuổi theo thì nó tự cắn rốn nuốt đi để không cho ai lấy được. “Cắn rốn không kịp” nghĩa bóng: ăn năn đã muộn.

Cả giận mất khôn,
Bây giờ cắn rốn lại còn được ru!

Ca Dao.

Cây Quỳnh Cành Giao

Giao và quỳnh là tên hai thứ ngọc. Vương Ðiển như Quỳnh lâm giao thụ(Vương Ðiển đẹp như cây ngọc giao trong rừng ngọc quỳnh). Câu này dùng để tả người rất đẹp.

Một vùng như thể cây quỳnh cành giao.

Kim Vân Kiều.

Cầm

Loài chim.

Buổi hôm nghe dậy tiếng cầm xôn xao.

Chinh Phụ Ngâm.

Cầm Ðài

Cầm: đàn, đài: cái nhà cao ngồi ở đấy có thể trông thấy xa được. Cầm đài là nơi mà Tư Mã Tương Như đã đánh đàn để trêu ghẹo Trác Văn Quân. Nghĩa bóng: người đàn hay.

Rằng nghe nổi tiếng cầm đài.

Kim Vân KIều.

Cầm Ðộc

Cầm: loài chim, độc: tên một giống thú giống con vượn mà lại hay ăn thịt vượn. Nói chung về loài chim và loài thú.

Lẽ đâu cầm độc ô danh quan trường.

Tự Tình Khúc.

Cầm Ðường

Cầm: đàn, đường: nhà. Chỗ làm việc của ông huyện. Làm việc quan một cách phong lưu. Mật Tử Tiện, học trò của Khổng Tử giữ chức tri huyện, thường ngày chỉ đánh đàn thế mà dân sự trong hạt đều được an ổn. Sau có Vu Mã Tử Kỳ đến thay thế Tử Tiện. Tử Kỳ làm việc suốt cả ngày không lúc nào rãnh trong hạt mới được an ổn, Tử Kỳ mới hỏi Tử Tiện:” Tôi làm việc không nghỉ nên công việc được thanh thỏa đã đành, còn ông, ông chỉ đánh đàn mà thôi, sao mọi việc cũng được chu tất cả?.” Tử Tiện cười đáp:” Tôi điều khiển những kẻ khác làm, còn ông thì tự làm lấy. Ai biết dụng nhân thì người đó khỏe, ai tự làm lấy thì người đó nhọc.” Tử Kỳ nói: “ Như thế thì thật tôi không bằng ông.”

Cầm đường ngày tháng thanh nhàn.

Kim Vân Kiều.

Cầm Giao

Cầm:tên một thứ đàn, giao: tên một thứ ngọc. Ðàn khảm ngọc giao.

Cầm giao sẵn giống dây huân.

Hoa Tiên.

Cầm Hạc

Cầm: như trên, hạc: chim hạc (xem chữ này). Triệu Thanh Hiến đời Tống, mỗi khi bổ đến phủ, huyện nào, thường đem theo một cây đàn, một con hạc. Nghĩa bóng: cảnh thanh nhàn và thanh bạch.

Cầm hạc tiêu dao đất nước này.

Thơ Cổ.

Cầm Kỳ

Cầm: như trên, kỳ: cờ. Bốn thứ mà những người phong ngày trước cần phải biết: cầm, kỳ, thi, họa. Khi họa đàn, khi đánh cờ với nhau nên hai chữ này dùng để nói về tình bằng hữu.

Ðem tình cầm sắt đổi ra cầm kỳ.

Kim Vân Kiều.

Cầm Loan

Cầm: như trên, loan: tên một giống chim một loài với chim phụng. Keo chim loan dùng để gắn dây rất tốt (xem chữ: giao loan). Cầm loan là thứ đàn cầm gắn bằng keo chim loan.

Một dây bạc mạng dứt cầm loan.

Thơ Cổ.

Cầm Ngư

Cầm: như trên, ngư: cá. Cũng như ta nói chim cá. (một con trên trời, một con dưới nước).

Sắc cầm ngư ủ vũ e phong.

Cung Oán.

Cầm Sắt

Cầm: như trên, sắt: tên một thứ đàn. Kinh thi: yểu điệu thục nữ cầm sắt hữu chi (vợ chồng hòa hợp như gảy đàn sắt đàn cầm). Về sau dùng hai chữ này để nói sự hòa hợp của hai vợ chồng.

Mừng duyên cầm sắt mối tơ đặng liền.

Lục Vân Tiên.

Cầm Tôn

Cầm: như trên, tôn: chén rượu. Cảnh yến ẩm phong lưu của các văn sĩ.

Vườn riêng còn thú cầm tôn.

Hoa Tiên.

Cầm Thú

Loài chim và loài thú.

Người ta há phải là cầm thú sao?

Lục Vân Tiên.

Cầm Thư

Cầm: cây đàn, thư: quyển sách. Hai thứ học trò thường dùng. Cũng như hai chữ: sách đèn.

Cái nợ cầm thư phải trả xong.

Nguyễn Công Trứ.

Cầm Viện

Cầm: như trên, viện: nhà bốn phía có tường.

Mái cầm viện, dế kêu liền thu đến, vài gian kết thảm lưới thanh thù. (Chiến Tụng Tây Hồ).

Cầm Vương

Cầm: loài chim, vương: Vua.

Cờ đề hai chữ cầm vương.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Cấm Cố

Cấm: giam, cố: giam cấm.

U giam cấm cố, nghiêm răn canh giờ.

Hạnh Thục Ca.

Cấm Dịch

Cấm: không cho ai làm một điều gì, chỗ không ai được lui tới, dịch: làm khít một bên chánh điện. Chỗ Vua ở.

Ví thân đã lấy hương cấm dịch, cỏ Ly Sơn đành lấp tóc da rồi.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Cấm Lữ

Cấm: chỗ không ai được lui tới (nơi vua ở), lữ: 500 lính thì gọi là một lữ. Ðội quân trong cung điện nhà vua.

Chia quan cấm lữ về nhà.

Ðại Nam Quốc Sử.

Cấm Thành

Cấm: như trên, thành: bức tường. Cấm không ai vượt qua bức thành ấy mà vào nếu không được phép. Thành: thành chung quanh cung điện Vua.

Bồi lăng nay cũng phục bên cấm thành.

Hạnh Thục Ca.

Cẩm Bào

Cẩm: gấm, bào: áo dài, thứ áo mặc để dự các lễ ở triều đình.

Cẩm bào phô cật, hoa chi giắt đầu.

Phan Trần.

Cẩm Ðường

Cẩm: gấm, dường: nhà. Dùng để chỉ những nhà sang trọng.

Chốn cẩm đường rạng vẻ cân đai.

Thơ Cổ.

Cẩm Hoàn

Do câu: y cẩm hoàn hương (y: mặc, cẩm: gấm, hoàn: về, hương: làng). Lý Bạch: công thàng y cẩm hoàn (việc nên áo gấm về). Nghĩa thông thường: trở về làng cũ.

Cẩm hoàn một lá hồng kỳ.

Hoa Tiên.

Cẩm La

Cẩm: như trên, la: là. Một thứ lụa.

Nhìn xem thế giới khác gì cẩm la.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Cẩm Tự

Cẩm: gấm, tự: chữ. Sách Thị nhi tiểu danh lục: Ðậu Thao đến Tương Dương nhậm chức, đem nàng hầu yêu đi theo. Vợ là Tô Thị cùng chồng trở nên bất hòa nên tuyệt tình và không liên lạc nữa. Sau đó Tô Thị hối hận mới làm thơ hồi văn hơn 100 bài dệt vào gấm gởi cho Thao. Thao xem xong phục tài và cảm động nên cho xe đến rước Tô Thị về ở chung.

Cẩm Tường

Cẩm: gấm, tường: bức tường. Chữ dùng cho đẹp để nói về bức tường.

Giàn vi, giá thược, lần qua cẩm tường.

Hoa Tiên.

Cân Ðai

Cân: khăn, đai: cái đai. Khăn dùng để bao quanh đầu cho tóc khỏi đổ xuống khi đội mũ. Ðai choàng ra ngoài áo cho gọn lại. Cân đai: y phục của những vị quan quyền. Nghĩ mình rạng vẻ cân đai.

Kim Vân Kiều.

Cân Quắc

Cân: khăn, quắc: khăn trùm đầu của đàn bà. Khi nào nói đến đàn bà người ta thường dùng chữ cân quắc.

Xưa nay cân quắc mấy người.

Việt Sử.

Cân Thường

Một thứ cờ để ghi công tướng sĩ, có vẽ mặt trăng, mặt trời và giao long.

Những chờ xem cao thấp bức cân thường.

Văn Tế Trận Vong Tướng Sĩ.

Cân Trất

Cân: khăn, trất: lược. Bổn phận đàn bà con gái giữ gìn khăn và lược hầu hạ chồng. Tả truyện: Bà Ðinh Khương có nói: Dư di cân trất sự tiên quân (Ta từng lấy cái khăn, cái lược mà thờ đấng tiên quân).

Gẫm như cân trất duyên này.

Cung Oán.

Cần Bộc

Do chữ: Hiến cần, hiến bộc (Dâng rau cần, dâng ánh nắng). Cần: tên một thứ rau. Ngày xưa có người ăn rau cần, lấy làm ngon, mới mời một người hào phú trong làng ăn, người hào phú nếm vào thấy dở lại đau bụng nữa nên mới trách người kia. Người kia lấy làm hổ thẹn. Thì ra có vật, đối với mình thì ngon, mà đối với kẻ khác thì dở. Khi nào đem tặng ai một vật gì mà mình nói khiêm là vật ấy không ngon, không tốt, thì dùng chữ: Hiếu cần. Hiếu bộc: bộc là ánh nắng mặt trời. Xưa có một người làm ruộng nước Tống, nghèo cực, mùa đông mặc áo quần mong manh. Ðến khi có ánh nắng chiếu xuống, anh ta cởi trần ra sưởi. Thấy ánh nắng ấm áp anh ta thích lắm mới bảo vợ: “Ánh nắng ấm áp như thế mà không ai biết, nếu chúng ta lấy đem dâng Vua chắc được trọng thưởng.” Nghĩa bóng cũng như chữ Hiến cần.

Tấm lòng cần bộc đều ra dâng thành.

Hạnh Thục Ca.

Cần Dân

Cần: siêng năng, dân: người dân. Siêng năng việc dân sự.

Khuyến nông chăm việc cần dân.

Ðại Nam Quốc Sử.

Cần Quyện

Cần: lưu ý đến luôn, quyện: khắn vó.

Nỗi lòng luống những quyện cần.

Hoa Tiên.

Cần Vương

Cần: nhọc mệt, hết lòng hết sức, vương: Vua. Ðem quân lính đến để cứu viện nhà Vua gọi là cần vương.

Lời thưa mẹ, dạ cần vương.

Ðại Nam Quốc Sử.

Cận Lân

Cận: gần, lân: xóm.

Thứ nhứt cận lân, thứ nhì cận thân.

Tục Ngữ.

Cẩn Nghiêm

Cẩn: thận trọng không dám sơ suất. Nghiêm: ráo riết, cẩn trọng.

Cẩn nghiêm trong đạo tề gia.

Thơ Cổ.

Cẩn Nhiệm

Cẩn: như trên, nhiệm: cẩn thận.

Muốn cho cẩn nhiệm trăm đàng.

Lục Vân Tiên.

Cấp Cấp Như Luật Lệnh

Cấp: gấp, cấp: gấp (rất gấp), luật: luật pháp, lệnh: mệnh lệnh. Ðời nhà Hán cuối cùng những công văn khẩn cấp thường có viết mấy chữ: “cấp cấp như luật lệnh.” Sách Trình Thị khảo cổ: “Sau cùng những câu phù chú có chữ “như luật lệnh” vì các thầy pháp muốn bắt chước văn thư của quan phủ.” Nhưng có thuyết lại cho rằng: “luật lệnh là tên một con quỷ chạy rất nhanh. Thầy pháp sai ma quỷ bảo chúng phải thi hành nhanh chóng như quỷ luật lệnh.”

Cập Kê

Cập: kịp, đến lúc, kê: trâm. Lịp tuổi cài trâm. Ở Trung Quốc ngày trước 15 tuổi cài trâm, 20 tuổi gả chồng.

Xuân xanh xấp xỉ đến tuần cập kê.

Kim Vân Kiều.

Cập Qua

Cập: kịp, đến lúc, qua: dưa. Tề Hầu phái người đến đóng ở đất Từ Châu. Lúc ấy vào mùa dưa chín. Ông nói: “Cập qua nhi đại” (đến mùa dưa thì thay thế). Khi Tế Hầu nói thì dưa đang chín, đến mùa dưa chín trở lại, tức là một năm sẽ cho người thay thế. Khi nào có những việc thay thế nhau thì gọi là cập qua nhi đại (qua: dưa, đại: thay thế).

Câu Ảnh

Câu: con ngựa hình vóc nhỏ nhưng chạy lanh. Vua Tống Thái Tổ ví đời người thấm thoát rất mau như con ngựa câu trắng chạy vụt qua cửa sổ (Nhân sanh nhất thể như bạch câu quá khích). Ảnh: bóng.

Trăm năm thấm thoắt thân câu ảnh.

Thơ Cổ.

Câu Lưu

Câu: bắt lại, lưu: giam giữ lại.

Nam sơn đào độn Bắc đình câu lưu.

Ðại Nam Quốc Sử.

Câu Tiễn

Vua nước Việt, đời Xuân Thu. Thân phụ của Việt Vương thường bị Ngô Vương Hạp Lư đánh bại. Câu Tiễn thắng được Hạp Lư để rửa nhục cho cha. Con Hạp Lư là Phù Sai lại đánh Việt để báo thù làm khốn quân Câu Tiễn ở Cối Kê. Câu Tiễn chịu thần phục, đem gái đẹp của báu dâng lên Vua Ngô, khiến Vua ham mê nữ sắc mà xao lãng việc đao binh. Mặt khác Câu Tiễn “nằm gai nếm mật” để quyết chí phục thù, lại dùng tôi hiền là Phạm Lãi và Văn Chủng, áp dụng chính sách 10 năm quy tụ dân chúng đông đúc, 10 năm giáo huấn và cuối cùng diệt được nước Ngô. Xem: Ngọa tân thường đảm.

Cầu Hoàng

Cầu: tìm kiếm, hoàng: chim phụng mái. Một trong bốn con vật linh thiêng (Long. Lân, Quy, Phụng). Theo người Trung Hoa thì thời thái bình phụng hoàng mới xuất hiện. Con đực gọi là phụng, con cái gọi là hoàng. Phụng hoàng tức là phụng cầu hoàng: Chim phụng tìm chim hoàng. Phụng cầu hoàng là một khúc nhạc. Tư Mã Tương Như đến chơi ở Lâm Ngang. Một phú ông tên là Trác Vương Tôn có người con gái là Trác Văn Quân mới góa chồng. Tương Như mới dùng cây đàn đánh bản “Phụng cầu hoàng” để quyến rũ. Bản cầu hoàng có những câu: “Phụng hề, phụng hề, quy cố hương, ngao du tứ hải, cầu kỳ hoàng” (Phụng hề về làng cũ. Ngao du bốn bể cầu chim hoàng).

Cầu Hồng

Do chữ: hồng kiều (hồng: cái mống, kiều: cầu). Người ta ví cái cầu bắc ngang qua sông cũng như cái mống vắt ngang qua trời. Lý Bạch: An đắc ngũ thể hồng. Giá thiên tác trường kiều (Làm sao có cầu 5 sắc, gác ngang qua trời làm cái cầu dài).

Cầu hồng dậm tiếng hài tợ sấm.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Cầu Tự

Cầu: xin một điều gì, tự: nối theo con cháu. Cầu đảo các chùa đến để có con nối dòng dõi.

Quyết lòng cầu tự đinh ninh đến chùa.

Trinh Thử.

Cẩu Hợp

Cẩu: cái gì làm không cẩn thận, hợp: trai gái lấy nhau. Lấy nhau không cheo cưới, một cách tạm bợ.

Chê loài cẩu hợp, răn bề dâm bôn.

Trinh Thử.

Cẩu Vĩ Tục Ðiêu

Cẩu: chó, vĩ: đuôi, tục: nối, điêu: một giống chuột lông dài, sắc vàng hoặc đen, sinh sản ở phương bắc, lấy da làm áo choàng để mặc cho ấm. Ðời Hán các quan ngự sử dùng lông đuôi con điêu làm chỏm mũ. Sách Tấn Thơ: “Bọn tôi đòi cũng cho tước vị, mỗi lúc ra triều thấy đầy cả mũ lông điêu.” Người đương thời có câu ngạn ngữ “điêu bất túc, cẩu vi tục” (lông con điêu không đủ thì lấy đuôi cho để thêm vào). Ý nói: Lạm dụng trong việc phong quan tước. Ngĩa rộng: không xứng đáng. hoặc nói cách khiêm nhường khi muốn học đòi kẻ khác.

Cỏ

Cỏ (ráo). Trang Tử môt hôm đi ngoài đường về thuật chuyện cho vợ nghe rằng: Trang thấy một người đàn bà mặc tang chế tay cầm quạt, quạt lên mồ cho cỏ héo. Trang hỏi thì người ấy đáp: “Lúc chồng chết có trối lại là hày đợi lúc nào cỏ trên mồ héo đã rồi hãy lấy chồng khác, nên tôi phải quạt cho cỏ mau héo.” Trang Tử thuật xong, khen người đàn bà nọ biết giữ trọn lời hứa với chồng. Nhưng vợ Trang nổi giận, mắng nhiếc người đàn bà kia là bội bạc. Chẳng bao lâu thì Trang Tử chết. trong lúc hòm chưa chôn, thì có người học trò của Trang mang đồ đến phúng điếu, ở lại lo việc ma chay cho thầy. Người học trò trẻ và đẹp trai nên bà Trang Tử phải lòng và hai người dan díu với nhau. Hôm ấy người học trò kêu đau gan và bảo cho tình nhân biết là bệnh của chàng chỉ có não người mới chết mới trị được. Vợ Trang Tử nghĩ đến chồng chết chưa chôn, não chắc đang còn tốt có thể chữa bệnh người học trò. Thị lấy vồ đập vỡ hòm ra. Không ngờ trong hòm Trang Tử vùng ngồi dậy. Thì ra Trang hóa ra người học trò để thử lòng vợ. Nên có câu: Thương thay cho kẻ quạt mồ. Hại thay cho kẻ lấy vồ bửa săng (Xem: Cổ bồn).

Ðến tuần ráo cỏ, chê cười như không.

Hoa Tiên.

Cỏ Thi

Tên một thứ cỏ thân tròn. lá nhỏ mà dài, có hoa. Người ta thường dùng cọng cỏ thi để bói dịch gọi là bói cỏ thi.

Ùng vào rùa với cỏ thi.

Lục Vân Tiên.

Con Ðen

Do chữ Lê dân (Lê: đen, dân: người dân). Người ta thường bảo dân đầu đen.

Mập mờ đánh lận con đen.

Kim Vân Kiều.

Con Ðỏ

Do chữ Xích tử (Xích: đỏ, tử: con). Kinh thi: Nhược bảo xích tử (như nuôi nấng con đỏ). Ý nói Vua, quan thương dân khờ dại cũng như thương con mới đẻ da thịt còn đỏ.

Dân con đỏ hây hây nhà rạng.

Sãi Vãi.

Cô Bồng

Cô: mồ côi, lẻ loi một mình, bồng: mui đò hoặc dùng để chỉ cả chiếc đò.

Riêng than một tấm cô bồng ngẩn ngơ.

Thơ Cổ.

Cô Chú

Ðời nhà Tống, rợ nghiết Ðan vào đánh, Khấu Chuẩn rước Vua chạy đến Thiện Châu. Vương Khâm Nhược mới tâu với Vua rằng: Bệ hạ cho biết trong các sòng cờ bạc khi thua nhiều rồi, còn bao nhiêu trong túi người ta dốc ra để đánh một ván cuối cùng gọi là cô chú không? Nay Khấu Chuẩn dùng bệ hạ làm cô chú.

Ðã đành cô chú quyết đem đánh vầy.

Hạnh Thục Ca.

Cô Hồn

Cô: mồ côi, lẻ loi một mình. Hồn: linh hồn. Những hồn ma không ai đơm cúng.

Mà cô hồn biết bao giờ cho tan.

Chiêu Hồn.

Cô Hồng

Cô: lẻ loi, hồng: (xem chữ hồng là chim hồng). Chim hồng bay một mình.

Cái cô hồng thăm thẳm tếch sương mù.

Phan Trần.

Cô Phòng

Cô: lẻ loi, phòng: cái phòng. Sống trơ trọi một mình trong phòng. Thường dùng để nói đến đàn bà vắng chồng.

Giọng bi thu gọi kẻ cô phòng.

Cung Oán.

Cô Quả

Cô: mồ côi, một mình. Quả: ít. Lời tự khiêm, lời các bậc Vua Chúa tự xưng một cách khiêm ngường làm mình lẻ loi (cô) và ít đức (quả đức).

Thiếu gì cô quả, thiếu gì bá vương.

Kim Vân Kiều.

Cô Quân

Cô: lẻ loi, quân: binh sĩ. Binh sĩ lẻ loi không ai tiếp viện.

Cô quân nên nỗi thiệt tài chiết xung.

Ðại Nam Quốc Sử.

Cô Thần

Cô: một mình, thần: lòng chân thành. Lòng chân thành của mình chỉ mình biết.

Ðối thanh thiên giải tấm cô thần.

Văn Tế Trận Vong Tướng Sĩ.

Cô Thôn

Cô: như trên, thôn: làng xóm. Làng ở hẻo lánh riêng.

Gõ sừng mục tử lại cô thôn.

Bà Huyện Thanh Quan.

Cô Trúc

Tên nước. Nay thuộc tỉnh Trực Lệ của Tàu. Vua Cô Trúc là phụ vương của Bá Di, Thúc Tề.

Mặt đất đùn này thóc, này rau dầu lòng Cô Trúc.

Tụng Tây Hồ Phú.

Cố Gia

Cố: cũ, gia: nhà.

Song song đôi ngựa trở đường cố gia.

Nhị Ðộ Mai.

Cố Hương

Cố: cũ, hương: làng.

Dần dà rồi sẽ liệu về cố hương.

Kim Vân Kiều.

Cố Kết

Cố: bền chặt, kết: thắt buộc lại với nhau.

Xin cho cố kết thông gia.

Lục Vân Tiên.

Cố Nhân

Cố: cũ, nhân: người.

Tại ai há dám phụ lòng cố nhân.

Kim Vân Kiều.

Cố Quận

Cố: cũ, quận: một khu vực to bằng phủ, huyện.

Bâng khuâng cố quận ngậm ngùi thiên lao.

Nhị Ðộ Mai.

Cố Quốc

Cố: cũ, quốc: nước. Ðã lâu năm đi xa nước nhà thì gọi nước là cố quốc. Mạnh Tử: Sở vị cố quốc giả, phi vô hữu kiều mộc chi vị dã, hữu thế thần chi vị dã (bảo rằng nước cũ, chẳng phải có cây cao, có những người bề tôi truyền đời này qua đời khác mới gọi là nước cũ).

Tấc lòng cố quốc tha hương.

Kim Vân Kiều.

Cố Thổ

Cố: cũ, thổ: đất. Nơi mình đã từng đi ngang qua đó rồi, hoặc đã ở đó rồi.

Mới một năm còn thầy nọ thầy kia,
tới ba bốn mặc sức quỷ thần trong cố thổ.

Phú Thuốc Phiện.

Cố Tri

Cố: cũ, tri: biết. Bạn cũ biết nhau đã từ lâu.

Vân Tiên nghe nói cố tri.

Lục Vân Tiên.

Cố Vi

cố: bền chặt, vi: trái. Nhất định cố trái.

Hết lời không lẽ cố vi.

Hạnh Thục Ca.

Cổ Áp Nha

Tên một kiếm khách đời Ðường. Cổ: họ, áp nha: chức quan. Lưu Chấn có người con gái tên Vô Song, tài sắc song toàn, đã hứa gả cho người cháu họ Vương tên Tiên Khách. Chấn bị tội chết, Vô Song bị bắt vào cung cấm. Tiên Khách đến cầu cứu với Cổ và cuối cùng được Cổ giúp đỡ cứu thoát Vô Song, đem trả lại cho Tiên Khách. Cổ sợ bị tội tự vẫn chết.

Cổ Bề

Cổ: trống lớn, bề: trống cởi trên ngựa mà đánh. Dùng để chỉ thứ nhạc khí. Kinh lễ: Quân từ thính cổ bề chi thanh, tắc tư tướng soái chi thần (Người quân tử nghe tiếng cổ bề thì nghĩ đến những kẻ bề tôi làm tướng soái). Cổ bề hay dùng ở trong quân nên hai chữ này có nghĩa là việc binh.

Chi lăng nghe động cổ bề.

Ðại Nam Quốc Sử.

Cổ Bồn

Cổ: đánh trống hoặc đánh vào một vật gì, bồn: chậu. Sau khi vợ Trang Tử bị chồng đánh lừa thẹn quá liền tự tử chết. Trang Tử gõ vào chậu ca một bài đại ý: “Vợ chết ta chôn, ta chết vợ tái giá. Sau khi ta chết, ngựa người khác cưỡi, ruộng người khác cày, vợ người khác yêu đương, con người khác la mắng, ….” Xem chữ Cỏ (ráo).

Truyện cổ bồn tích cũ còn ghi.

Thơ Cổ.

Cổ Ðồ

Cổ: xưa, đồ: đồ vật. Ðời xưa.

Cổ đồ bát bửu mượn về chưng ra.

Lục Vân Tiên.

Cổ Ðộ

Cổ: xưa, độ: biến.

Cầu thệ thủy ngồi trơ cổ độ.

Cung Oán.

Cổ Hy

Cổ: xưa, hy: ít. Dùng để gọi những người 70 tuổi. Thơ Ðỗ Phủ: Nhơn Sanh thất thập cổ lai hy (Người sanh 70 xưa nay ít).

Cổ hy chưa dễ mấy lăm người.

Yên Ðỗ.

Cổ Kính

Cổ: xưa, kính: gương. Gương đã cùng soi ngày trước.

Ðập cổ kính ra tìm lấy bóng.

Từ Ðức.

Cổ Khâu

Cổ: xưa, cũ. Khâu: cái gò cồn mả.

Chẳng qua một đám cổ khâu xanh rì.

Cung Oán.

Cổ Quăng

Từ cùi tay đến cổ tay gọi là quăng, cổ: bắp vế. Kinh thi: Vua bảo các vị đại thần làm tay chân, tay mắt cho Vua. Sách Tả truyện: những người phụ tá nhà Vua gọi là cổ quan.

Cổ quan mấy kẻ truy tùy.

Ðại Nam Quốc Sử.

Cổ Sát

Cổ: xưa, sát: cái chùa.

Cao chót vót mấy tòa cổ sát.

Võ Phạm Hàm.

Cổ Sắt

Cổ: gảy đàn, sắt: tên một thứ đàn. Gảy đàn sắt.

Cao minh chi mà biết phép quan ngư, nào có phải Ba La cổ sắt.

Chiến Tụng Tây Hồ Phú.

Cổ Tẩu

Thân sinh ra Vua Thuấn, tánh hung ác, nghe theo vợ kế quyết tâm hãm hại Vua Thuấn, nhưng lòng chí hiếu của Vua Thuấn đã cảm hóa được Cổ Tẩu và người dì ghẻ.

Sãi muốn nói một chuyện “Vi phú chỉ ư từ” Sãi lại e ông Cổ Tẩu la ngầy.

Sãi Vãi.

Cổ Thi

Cổ: xưa, thi: thơ. Thơ xưa.

Gốc cây lại vạch một bài cổ thi.

Kim Vân Kiều.

Cổ Xụy

Cổ: trống, xụy: ống sáo. Dùng để nói về trống và nhạc bát anh.

Bảy hàng cổ xụy xôn xao.

Kim Vân Kiều.

Cốc Lăng

Cốc: hang, lăng: gò. Kinh thi: Cao ngạc vi cốc, thâm cốc vi lăng (Núi cao thành hang, hang sâu thành gò). Nghĩa bóng: Cuộc đời biến đổi.

Cốc lăng trời khéo đổi thay.

Ðại Nam Quốc Sử.

Cốc Sóc

Cốc: lễ tế trình cho thần thánh biết, sóc: ngày mồng một. Theo cổ lễ thì cứ đến ngày mồng một mỗi tháng, Vua chư hầu giết tam sanh để cúng ở Thế Miếu và gọi là lễ cốc sóc.

Lễ cốc sóc thánh nhân còn bảo.

Lục Súc Tranh Công.

Côn Bằng

Côn: một thứ cá hết sức lớn. Trang Tử: Biển Bắc có cá tên gọi là Côn. Cá Côn lớn không biết đến mấy nghìn dặm hóa thành chim, tên gọi là Bằng. Bằng: thứ chim lớn (xem chữ Bằng). Dùng đễ ví những vật to lớn.

Côn bằng phỉ sức, rồng mây phải thì.

Phan Trần.

Côn Quang

Côn: dùi, quang: cái thanh ngang. Tụi hung tợn hay cầm dùi, cầm gậy đi ngoài đường thường hống hách bắt nạt những kẻ khác.

Khuyển Ưng lại chọn một bầy côn quang.

Kim Vân Kiều.

Côn Quyền

Côn: cái gậy, quyền: nắm tay. Những môn võ bằng tay hay bằng gậy.

Côn quyền hơn sức lược thao gồm tài.

Kim Vân Kiều.

Cổn Hoa

ngày xưa áo lễ phục của Vua, sau đến chức tam công trở lên mới được mặc áo cổn, hoa: bông. Nghĩa bóng: Sắc Vua ban để được vinh hiển.

Hai chữ cương thường nghĩa nặng, rõ cổn hoa cũng thỏa chốn u minh.

Văn Tế Võ Tánh và Ngô Tùng Châu.

Công Cán

Công: chung, cán: việc. Việc công.

Dã tràng xe cát bể Ðông,
Nhọc nhằn mà chẳng nên công cán gì.

ca Dao.

Công Cẩn

Họ Châu, tên Du, tự Công Cẩn. Giúp nước Ngô, Công Cẩn đã thắng Tào Tháo một trận rất lớn ở Xích Bích. Tài kim văn võ, giỏi mưu kế nhưng chết sớm.

Ai về nhắn với Châu Công Cẩn.

Tôn Thọ Tường.

Công Cô

Công: ông gia, cô: bà gia.

Công cô rằng bảo cho hay,
Trộm hương cắp phấn cũng đầy chan chan.

Quan Âm Thị Kính.

Công Chính

Công: không có tư tâm, chính: ngay thẳng (Công bình chính trực rút lại còn 2 chữ).

Quan trương công chính không lầm.

Nhị Ðộ Mai.

Công Danh

Công: công nghiệp, danh: danh dự. Có công nghiệp và danh dự.

Áng công danh trăm đường rộn rã.

Chinh Phụ Ngâm.

Công Hầu

Hai tước trong năm tước của triều đình (Công, Hầu, Bá, Tử, Nam). Dùng để chỉ những người có quan tước lớn trong triều.

Khách công hầu ngấp nghé mong sao!

Cung Oán.

Công Khanh

Do chữ: Tam công cửu khanh. Những chức quan to nhất ngày xưa bên tàu. Tam công là: Thái sư, Thái phó, Thái bảo. Cửu khanh là: Thiếu sư, Thiếu phó, Trung Tể, Tư Ðồ, Tôn bá, Tư mã, Tư khấu, Tư không.

Bã vinh hoa lừa gã công khanh.

Cung Oán.

Công Minh

Công: không có tư tâm, minh: sáng. Công bằng sáng suốt.

Sau cho tận pháp mới là công minh.

Nhị D0ộ Mai.

Công Môn

Công: chung (trái với tư), môn: cửa. Ngày xưa cửa của Vua gọi là công môn. Luận ngữ: Nhập công môn cúc cung như dã (Vào công môn phải cúi mình khúm núm làm lễ vậy). Sau công môn dùng để chỉ những nơi làm việc quan.

Vô phúc đáo công môn.

Tục Ngữ.

Công Nương

Công: ông (tiếng tôn xưng), nương: tiếng gọi người con gái. Con gái nhà quan.

Hiếm hoi sinh có công nương.

Hoàng Trừu.

Công Nghị

Công: không có tư tâm, nghị: bàn bạc để kết luận việc gì.

Ðình thần công nghị đoạn rầy sẽ theo.

Hoàng Trừu.

Công Nghiệp

Công: xem công danh, nghiệp: công việc làm.

Hãy cho công nghiệp ven tuyền.

Phan Trần.

Công Nha

Công: chung, nha: chỗ làm việc quan.

Công nha vừa buổi rạng ngày.

Kim Vân Kiều.

Công Phu

Công: công trình (làm một việc gì), phu: người làm phu. Làm một việc gì cần có khó nhọc và thời gian.

Nghề chơi cũng lắm công phu.

Kim Vân Kiều.

Công Tải

Công: làm một việc gì đã đem lại kết quả. Tải: chép, ghi chép công nghiệp.

So vào công tải đều phong liệt hầu.

Hoa Tiên.

Công Tào

Công: công thự, tào: một bộ phận trong một công thự. Các công thự chia ra nhiều ty nhiều tào để làm việc quan cho tiện.

Hay đâu mấy bộ công tào.

Nhị Ðộ Mai.

Công Toại Danh Thành

Công danh (xem chữ này) đã được toại (hài lòng) và thành (nên).

Những lăm công toại danh thành.

Lục vân Tiên.

Công Tư

Công: chung, tư: riêng.

Công tư hai lẽ đều xong.

Kim Vân Kiều.

Công Tử

Công: ông (tiếng tôn xưng), tử: con. Ngày xưa con các chư hầu gọi là công tử, con gái cũng vậy. Trừ người con đầu gọi là thế tử. Thế: đời (truyền đời này sang đời khác). Còn bao nhiêu đều gọi là công tử. Về sau dùng chỉ con nhà quyền quý.

Nghe rồi công tử thưa rằng.

Nhị Ðộ Mai.

Công Thoan

Công: công việc, thoan: xong.

Ðến tuần tháng chạp công thoan.

Hạnh Thục Ca.

Công Thự

Công: chung, thự: chỗ làm việc quan (như công nha).

Liền công thự đó là tường Tiểu Nha.

Hoàng Trừu.

Công Trình

Công: một công tác gì, trình: kỳ hạn và cách thức của một công tác.

Công trình kể biết mấy mươi.

Kim Vân Kiều.

Cống Nghi

Cống: tặng biếu của nước nhỏ đem dâng cho nước lớn, nghi: vật tặng.

Sái con Triệu lại theo đường ống nghi.

Ðại Nam Quốc Sử.

Cống Sĩ

Cống: người được tiến cử, sĩ: học trò.

Chiếu cho cống sĩ bổ châu huyện ngoài.

Ðại Nam Quốc Sử.

Cốt Cách

Toàn thể bộ xương. Dáng dấp con người.

Mai cốt cách, tuyết tinh thần.

Kim Vân Kiều.

Cốt Ngạnh

Cốt: xương, ngạnh: cứng, thẳng, Nghĩa bóng: người ngay thẳng.

Thấy người cốt ngạnh chẳng vì chẳng yêu.

Trinh Thử.

Cốt Nhục

Cốt: xương, nhục: thịt. Xương đỡ lấy thịt, thịt bọc lấy xương. Nghĩa bóng: Tình hết sức mật thiết. Lữ thị xuân thu: Cha mẹ đối với con cái, con đối với cha mẹ là tình thân cốt nhục.

Dám nhờ cốt nhục tử sinh.

Kim Vân Kiều.

Cơ Bá

Tên vị thần gió. Có nơi cho là sao Cơ. có tên là Ðạo chương.

Cầm quạt ấy phong Di, Cơ Bá.

Hát Nói.

Cơ Cầu

Cơ: cái thúng, cầu: áo cầu. Kinh lễ có câu: Lương cung chi tử, tất học vi cơ, lương dạ chi tử, tất học vi cầu (Người thợ làm cung tên giỏi, con cái tuy không khéo léo về nghề làm cung, nhưng cũng có thể học được nghề của cha đem áp dụng cái lối uốn tre, vót tre để làm thúng, và con cháu người thợ hàn bắt chước cha ông, chắp vá các loài da để làm áo cầu). Nghĩa bóng: Con cháu nối nghiệp cha ông.

Hay ra lại rạng cơ cầu.

Tự Tình Khúc.

Cơ Duyên

Cơ hội và nhân duyên (xem chữ này).

Cơ duyên nào đã hết đâu vội gì.

Kim Vân Kiều.

Cơ Ðồ

Cơ: cái nền, đồ: bản đồ. Cái nền dùng để xây dựng, bản đồ: vật quan hệ cho một nước. Ngày xưa khi mới đánh chiếm phải biết rõ bản đồ của nước ấy. Chữ cơ đồ dùng như chữ cơ nghiệp (tất cả một nuớc hay một người có).

Có tu đức thì thiên hạ mới trị yên, có tu nhân thì cơ đồ mới cũng cố.

Sãi Vãi.

Cơ Hàn

Cơ: đói, hàn: lạnh. Nghĩa bóng nổi khổ cực ở đời.

Gan vàng dạ ngọc cơ hàn được đấu!

Trinh Thử.

Cơ Hoang

Cơ: đói, hoang: mất mùa.

Kêu cơ hoang sớm tối cái hà mô.

Chiến Tụng Tây Hồ Phú.

Cơ My

Cơ hoặc Ky: dây buộc đầu ngựa, my: buộc, kết liên lạc với nhau. Nghĩa thường: ràng buộc.

Cơ my các bộ man hoang ở ngoài.

Ðại Nam Quốc Sử.

Cơ Nghi

Cơ: then máy, nghi: nên. Ðiều mà người ta nên làm.

Phải lo phòng thủ cơ nghi.

Hạnh Thục Ca.

Cơ Tạo

Cơ: như trên, tạo: xem tạo hóa.

Biết đâu cơ tạo, chắc gì nên duyên.

Phan Trần.

Cơ Tự

Cơ: nền, tự: mối dây. Nghĩa bóng: mở đầu cho một cuộc công cuộc gì.

Nghìn năm cơ tự mới xây.

Ðại Nam Quốc Sử.

Cơ Thuyên

Cơ: máy, thuyền: nhà Phật. Then máy nhà Phật.

Liều thân này với cơ thuyền phải nao?

Cung Oán.

Cơ Trần

Cơ: then máy, trần: bụi, thế gian. Lẽ máy móc huyến bí trong thế gian.

Vắt tay nằm nghĩ cơ trần.

Cung Oán.

Cơ Trửu

Cơ: cái thúng, trửu: cái chổi. Hai thứ này đều là đồ dùng của các bà nội trợ.

Vì may mắn như duyên ai cơ trửu, giăng bích y chi chút bụi nào rơi.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Cỡi Rồng

Do chữ thừa long. Sở quốc Tiền hiền truyện chép: hai người con gái của Thái Úy Hoàng Yên gả cho Hoàng Hiến, Lý Quảng. Người đương thời bảo hai cô gái ấy được cỡi rồng, nghĩa là kén được rể quý như rồng… Sau dùng theo nghĩa dựng vợ gả chồng.

Phỉ lòng sánh phụng, đẹp duyên cỡi rồng.

Kim Vân Kiều.

Cù

Tức cù du, tên một con vật, lông thường dùng để dệt chăn nệm. Sách Ðỗ dương tạp biên chép: nước Tân Lan đem dâng một cái nệm cù du ngũ sắc để trải giữa đất.

Gối loan tuyết đóng, chăn cù giá đông.

Cung Oán.

Cù Lao

Cù: siêng năng nhọc nhằn, lao: khó nhọc. Cha mẹ siêng năng khó nhọc để nuôi dưỡng con. Kinh thi có câu: Ai ai phụ mẫu, sinh ngã cù lao (Thương xót thay cha mẹ, sinh ta khó nhọc). Cha mẹ đối với ta có chín chữ cù lao tức chín đều khó nhọc: Sinh (sinh đẻ), Cúc (nâng đỡ), Phủ (vuốt ve), Xúc (cho bú), Trưởng (làm cho lớn), Dục (dạy dỗ), Cố (đoái tưởng đến), Phục (săn sóc dạy bảo), Phúc (bảo vệ).

Duyên hội ngộ, đức cù lao.

Kim Vân Kiều.

Cù Mộc

Cù: cây to lớn cành xum sê xủ xuống, cây bim cây sắn có thể vin để leo lên được, một: cây. Nghĩa bóng: Vợ cả hiền đức che chở cho vợ bé. Kinh thi: Nam hữu cù mộc (Phương nam có cù mộc).

Một cây cù mộc, một sân quế hòe.

Kim Vân Kiều.

Củ Củ Võ Phu

Củ củ: mạnh mẽ, võ phu: kẻ có sức mạnh chứ không có mưu lược. Mạnh mẽ bạo dạn. Thơ Thố La trong Kinh thi khen thời Vua Văn Vương nhiều kẻ hiền tài đến như những kẻ giăng lưới bắt thỏ mà cũng dùng được.

Lưới thơ giăng, Sãi muốn cho củ củ võ phu.

Sãi Vãi.

Củ Tập

Củ: hội họp, tập: nhóm lại.

Thổ hào củ tập vào Kinh hộ tùy.

Ðại Nam Quốc Sử.

Củi Quế Gạo Châu

Củi và gạo là hai thứ cần dùng cho đời sống hằng ngày. Củi mắc như Quế, Gạo mắc như Châu ngọc. Nghĩa thường: Vật giá đắt đỏ.

Chốn Trường An thì củi quế gạo châu, lấy gì mà ngọt thảo bùi thơm, dàng bách lý những ghi lời Tử Lộ.

Phú Cổ.

Cung Chiêu

Cung: làm tờ khai, chiêu: nhận tội. Làm tờ khai để chịu nhận lỗi mình.

Bắt người bảo lĩnh làm tờ cung chiêu.

Kim Vân Kiều.

Cung Ðình

Cung: nhà lớn, cung điện, đình: sân. Nơi Vua ở.

Nước non thiên trúc, cung đình bồng lai.

Phan Trần.

Cung Kiếm

Cây cung và cây kiếm. Những người võ sĩ.

Làng cung kiếm rắp ranh bắn sẻ.

Cung Oán.

Cung Khuyết

Cung: cung điện, khuyết: hoặc quyết (xem bắc quyết). Nơi Vua ở.

Giao trì cung khuyết nhác trông xa gần.

Hoa Ðiêu Tranh Năng.

Cung Mây

Cung: cung điện, mây: mây. Chỉ mặt trăng ở giữa mây. Trong trăng có cung điện của Hằng Nga ở.

Tháng tròn như gởi cung mây.

Kim Vân Kiều.

Cung Nga

Cung: cung điện, nga: người con gái. Con gái trong cung (như chữ cung nữ). Ba Nhụy phu nhân thi: Mãn điện cung nga cận sổ thiên (Ðầy điện cung nga đến mấy nghìn).

Cung nga, thế nữ theo hầu.

Thơ Cổ.

Cung Tiễn

Cung: cái cung, tiễn: cái tên.

Ðường rong ruổi lưng đeo cung tiễn.

Chinh Phụ Ngâm.

Cung Tường

Cung: nhà to lớn, tường: bức tường. Ngôi nhà to lớn chung quanh có tường vây bọc. Tử Cống nói rằng: “Tôi xin đem vách tường của cung thất để làm ví dụ. Vách tường của tôi cao ngang vai, đứng ngoài tường trông vào có thể thấy những đồ vật tốt đẹp trong nhà. Vách tường của thầy tôi (Ðức Khổng Tử) cao mấy nhẫn, nếu không biết tìm cửa mà vào thì không sao nhìn thấy những vật hoa mỹ trong nhà tông miếu cùng những đồ phú quý trong nhà bá quan. Nhưng tìm được cửa để vào cũng ít người lắm.” Về sau nhà học thì gọi là cung tường.

Cung Thương

Hai âm trong năm âm của cổ nhạc Trung Hoa. Cung thương, giốc. chủy, vũ. Nghĩa thông thường: âm nhạc.

Cung thương lầu bậc ngũ âm.

Kim Vân Kiều.

Cung Trang

Cung: cung điện, trang: lối ăn mặc. Lối ăn mặc của các bà trong cung.

Cung trang sắm sửa cùng ngày kiệu hoa.

Nhị Ðộ Mai.

Cung Xanh

Do hai chữ Thanh cung (Thanh: xanh). Thần dị kinh: Phương đông có thanh cung, đá làm tường, cửa có tấm bảng bằng bạc đề mấy chữ: “Cái cung của người con trưởng trong trời đất.” Nên về sau con trưởng của Vua (Thế Tử) thì ở thanh cung (Cung xanh).

Cung xanh đang tuổi ấu xung.

Ngọc Hân Công Chúa.

Cùng Ðồ

Cùng: một nơi không có ngõ thoát ra, đồ: đàng. Nghĩa bóng: Khốn khổ cùng cực không biết xoay sở vào đâu.

Lỡ làng gặp bước cùng đồ.

Thơ Cổ.

Cùng Thông

Cùng: khốn khổ, hết sạch không còn gì cả. Thông: suốt qua, đi đến chỗ vinh quang hiển đạt. Lúc cực khổ và lúc sung sướng.

Thôi đã biết cùng thông là mệnh cả.

Cao Bá Quát.

Củng Cố

Củng: lấy da thuộc mà bó một vật gì cho chắc chắn, vì thế nên chắc chắn vững bền thì gọi là củng. Cố: bền chặt.

Có tu đức thì thiên hạ mới trị yên,
Có tu nhân thì cơ đồ mới củng cố.

Sãi Vãi.

Cuồng Phong

Cuồng: điên, phong: gió. Gió to lớn, thổi như điên như cuồng trong cơn bão táp.

Quyết ra tay lèo lái trận cuồng phong.

Nguyễn Công Trứ.

Cư Ðình

Cư: ở, đình: nghỉ lại. Nghỉ chân lại ở một nơi nào, trở lại ở một nơi nào.

Giấc mộng tàn, tỉnh cả giấc cư đình.

Lý Văn Phức.

Cư Kỳ

Do chữ Kỳ hóa khả cư (Kỳ: lạ, hóa: món hàng, khả: có thể, cư: cất lại). Dị nhân nước Tần bị giữ làm con tin ở nước Triệu đối đãi không được tốt. Lữ Bất Vi mới mua chuộc Dị Nhân và bảo: Thử kỳ hóa khả cư dã (Ấy là món hàng lạ có thể cất chờ giá cao vậy). Xem Bất Vi. Nghĩa thông thường: thứ hàng có thể lời to.

Khắp người viễn khách cư kỳ.

Nhị Ðộ Mai.

Cư Tang

Cư: ở, tang: chịu tang chế.

Mẹ con đóng cửa cư tang trong nhà.

Lục Vân Tiên.

Cứ Hiểm

Cứ: chiếm giữ, hiểm: chỗ đất trọng yếu quan hệ.

Dinh đô cứ hiểm đóng người Phiên Ngung.

Ðại Nam Quốc Sử.

Cự Môn

Tên một ngôi sao trong số tử vi.

Ngờ đâu qua hạn cự môn.

Quan Âm Thị Kính.

Cử Bộ

Cử: cất, bộ: bước.

Ðường mây rộng thênh thang cử bộ.

Nguyễn Công Trứ.

Cửa Biền

Biền: quan võ. Cửa quan võ.

Cửa biền phút bỗng kể từ.

Ðại Nam Quốc Sử.

Cửa Hiền

Nơi kén chọn người hiền. Nghĩa rộng: kỳ thi. Theo Chu Lễ ngày xưa ở Trung Quốc, cứ ba năm có một kỳ thi xét đức hạnh, tài năng các quan, người nào hiền tài thì tâu lên vua.

Cửa hiền rộng mở, một nền cức viện có quả, có hoa.

Phú Cổ.

Cửa Sấm

Do chữ Lôi môn. Hán thơ: “Vô trì bố cổ quá lôi môn” (Ðừng đem trống vải qua cửa sấm). Cửa sấm: ở cửa thành Cối Kê có cái trống tiếng đánh nghe rất xa. Trống vải: thứ trống bịt bằng vải đánh không thành tiếng. Nghiõa bóng: người kém cỏi khoe khoang trước kẻ tài giỏi hơn mình.

Cửa sấm dám đâu đem trống tới.

Nguyễn Khuyến.

Cửa Từ

Từ: xem các chữ từ ở từ bi, từ hàng, cửa từ: cửa nhà chùa.

Cửa từ phương tiện đâu bằng.

Phan Trần.

Cửa Thánh

Chữ Thánh dùng để chỉ Ðức Khổng (In chữ cửa Khổng).

Bấy lâu cửa Thánh dựa kề.

Lục Vân Tiên.

Cửa Thông

Xem chữ thông huyền. Cửa nhà Phật.

Áo hồng, dai bạc bước vào cửa thông.

Phan Trần.

Cửa Trời

Do chữ Thiên môn. Tiếng tôn trọng dùng gọi cửa của Vua. Ðỗ Phủ: Cửa trời ngày mở bảng vàng.

Cửa trời rộng mở đường mây.

Kim Vân Kiều.

Cức Kinh

Cức: gai, kinh: gai. Nghĩa bóng: giặc giã. Sách Tinh có tài tiên tri, trông thấy những con lạc đà bằng đồng để trên các con đường lớn. Ông nói: “Rồi đây sẽ thấy chúng mầy ở trong đám gai gốc.” (Hồi kiến nhữ ư kinh cức trung nhĩ!). Và quả nhiên năm sau có giặc nổi thật.

Cức kinh lớp lớp bụi hồng lung lung.

Hoa Tiên.

Cức Viện

Cức: gai, viện: tường xây chung quanh. Dùng để chỉ trường thi vì ngày xưa trường thi có rào gai chung quanh. Lưu Sàn: Cức viện công danh phong vũ quá (Cức viện công danh mưa gió quá).

Cửa hiền rộng mở, một nền cức viện, có quả, có hoa.

Phú Cổ.

Cực Lạc

Cực: rất, lạc: vui. Chỗ rất vui. Nơi Phật ở gọi là cực lạc thế giới hay cực lạc quốc.

Cực lạc là đây chín rõ mười.

Hồ Xuân Hương.

Cương Mục

Tức bản thảo cương mục. Tên sách chép các vị thuốc.

Cùng là cương mục khác gì thành nang.

Lục Vân Tiên.

Cương Tỉnh

Cương: bờ cõi, tỉnh: giếng. Bờ cõi đến ngang nơi giếng tức là làng xóm.

Về trong cương tỉnh phong thanh.

Trinh Thử.

Cương Tỏa

Cương: dây buộc ngựa (đồng nghĩa với chữ cương là giới hạn). Buộc ngựa lại để ngựa chỉ đi quanh quẩn trong một giới hạn đó mà thôi chứ không thể đi rong ra xa được. Tỏa: cái khóa mồm ngựa. Hai vật để hạn chế sự tự do. Nghĩa bóng: bị ràng buộc.

Ngoài vòng cương tỏa chân cao thấp.

Nguyễn Công Trứ.

Cương Thổ

Cương: chỗ giới hạn đất đai, thổ: đất. Ðất đai của một nước.

Giữ gìn cương thổ mấy đời trị an.

Hạnh Thục Ca.

Cương Thường

Do chữ tam cương và ngũ thường. Cương: cái dây lớn ở cái lưới, điều cốt yếu. Tam cương: Vua tôi, cha con, vợ chồng, thường: đức tánh thường tình của con người. Ngũ thường: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín.

Rằng cương thường nặng núi non.

Hoa Tiên.

Cương Trù

Cương: biên giới đất đai, trù: gia nghiệp truyền từ đời này sang đời khác.

Cương trù chưa nát vẫn còn tôn Lê.

Ðại Nam Quốc Sử.

Cường Gian

Cường: mạnh, dùng sức mạnh, gian: làm điều dâm dục. Người ta không bằng lòng mình vẫn dùng sức mạnh mà ép buộc để làm điều dâm dục.

Gặp con gái tốt, cường gian không nghì.

Lục Vân Tiên.

Cưỡng Bảo

Cưỡng: cái khăn để cõng trẻ con ở sau lưng, bảo: cái tả lót con nít.

Ôm cưỡng bảo luống ngập ngùng di thể.

Ngọc Hân Công Chúa.

Cưu Hoàn

Cưu: chim cu, hoàn: xong xuôi. Kinh thi có câu: Duy thước hữu sào, duy cưu cư chi (Ác là có tổ, cu cu đến ở đó. Nghĩa là con chim ác có tài xây tổ, còn con cu cu vụng về chỉ đi ở đậu mà thôi). Về sau người ta dùng chữ cưu cư: “ở như con cu cu", để bảo rằng nhà mình xấu xa luộm thuộm như ổ con chim cu cu vì cưu không biết cách làm tổ (lời nói khiêm nhường). Cưu hoàn nghĩa là cái nhà vụng về xấu xa đã làm xong rồi (lời nói khiêm nhường).

Cưu hoàn chưa vẹn oanh dời đã sang.

Hoa Tiên.

Cưu Hô Phụ

Cưu: chim cưu, hô: gọi, phụ: vợ. Chim cưu, trời âm u thì đuổi vợ, nắng lên thì gọi vợ. Ngạn ngữ Tàu: Trời sắp mưa chim cưu đuổi vợ, mưa tạnh cưu gọi vợ về. Âu Dương Tu: cưu gọi vợ về tiếng kêu vui vẻ, vợ chưa gấp về kêu mãi không thôi!.

Cựu Qui Canh Cải

Cựu: cũ, qui: phép tắc, canh: sửa đổi, cải: sửa đổi. Thay đổi phép tắc cũ.

Cựu qui canh cải, tân qui ban hành.

Hạnh Thục Ca.

Cựu Trình

Cựu: cũ, trình: đường.

Tràng châu xin lại tìm sang cựu trình.

Hoa Tiên.

Cửu Hạn

Cửu: lâu, hạn: nắng. Nắng lâu ngày. Theo một bài thi, thì trong đời có bốn điều sướng nhất: Cửu hạn phùng cam võ, Tha hương ngộ cố tri, Ðộng phòng hoa chúc dạ, Kim bảng quái danh thi. Nghĩ a là: Ðại hạn mưa tràn ngập, Xa quê gặp cố tri, Ðộng phòng đêm hoa chúc, Khoa trường chiếm bảng thi.

Giọt mưa cửa hạn còn mơ đến rày.

Cung Oán.

Cửu Hoàn

Cửu: chín, hoàn: vòng quanh. Chín cõi trong trời đất.

Ngảnh mặt lại cửu hoàn coi cũng nhỏ.

Cao Bá Quát.

Cửu Khanh

Cửu: chín, khanh: chức quan đời xưa bên Tàu. Dụng ý: Nước chia ra làm chín phần có chín quan khanh để cai trị. Do đó cửu khanh gồm có: Trũng tể, Tư đồ, Tôn bá, Tư mã, Tư khấu, Tư không, Thiếu sư, Thiếu phó, Thiếu bảo. Các đời Trần, Hán, Minh, Thanh dùng các danh từ, chức vụ khác nhau để gọi cửu khanh. Ta đem đời Thanh tức đời chót cả để làm ví dụ. Ðời này cửu khanh gồm có: Ðô sát viện, Ðại lý tự, Thái thường tự, Quan lộc tự, Hồng lô tự, Thái bộc tự, Thông chánh ty, Tôn nhơn phủ, Loan nghi vệ.

Cửu Ngũ

Cửu: chín, ngũ: năm. Quẻ càn (Kinh Dịch): Cửu ngũ long phi tại thiên, lợi kiến đại nhân (Cửu ngũ rồng bay lên trời, lợi thấy đại nhân). Quẻ càn tượng trưng Vua nên sau dùng chữ ngôi cửu ngũ để chỉ ngôi Vua.

Kể từ thuở lên ngôi cửu ngũ.

Thơ Cổ.

Cửu Nguyên

Cửu: chín, nguyên: suối. Như: cửu tuyền.

Sa cơ một phút ra người cửu nguyên.

Nhị Ðộ Mai.

Cửu Như

Chín điều như (giống như). Lời chúc trong thiên “Thiện Bảo” trong Kinh Thi: Như sơn, Như phụ, Như cương, 0Như lăng, Như xuyên chi phương chí, Như nguyệt chi hằng, Như nhật chi thăng, Như nam sơn chi thọ, Như tùng bá chi mậu (Như núi, Như gò, Như núi to, Như gò lớn, Như sông nước chảy, Như trăng thường soi, Như mặt trời lên, Như nam sơn thọ, Như tùng bá xanh tươi).

Phúc lành chúc chữ “cửu như.”

Ðại Nam Quốc Sử.

Cửu Tự Cù Lao

Cửu tự: chín chữ, cù lao: (xem chữ này).

Thương thay cửu tự cù lao.

Lục Vân Tiên.

Cửu Thiên Huyền Nữ

Tên một vị nữ thần đời Thương Cổ, thầy của Vua Hoàng Ðế, đệ tử của Thánh Mẫu Nguyên Quân. Lúc Hoàng Ðế đại chiến với Xi Vưu ở Trác Lộc. Bà hiện xuống lấy binh phù, ấn kiếm tặng Hoàng Ðế phá được Xi Vưu. Còn gọi là Huyền Nữ hoặc Cửu Thiên Nương Nương.

Cửu Trùng

Cửu: chín, trùng: lớp. Nơi Vua ở. Thâm nghiêm qua chín lớp cửa mới đến nơi được. Sở từ: Quân vương hề cửu trùng. Cửu trùng là Vua.

Ðóa lê ngon mắt cửu trùng.

Cung Oán

Cửu trùng dùng để chỉ mặt trời (Mặt trăng, mặt trời và ngũ tinh: kim tinh, mộc tinh, hỏa tinh…) là thất trùng, nhị thập bát tú là bát trùng, còn đệ cửu trùng là nơi Vua trời ở.

Thì xin tiếng sấm cửu trùng nổi lên.

Trê Cóc.

Cữu

Cái hòm. Thường hay dùng chữ kép “linh cữu.”

Một mình bên cửu cúi đầu.

Thơ Cổ.

Chày Kình

Chày làm hình con cá Kình (cá voi). Tương truyền giữa bể có con cá lớn gọi là cá kình. Trên bờ biển có con thú tên là con bồ lao. Bồ lao vốn sợ kình vì kình thường lội vào bờ để đánh bồ lao, nên bồ alo hét lên. Vì thế muốn cho chuông kêu tiếng thật lớn, người ta tiêu biểu bằng cách làm hình con bồ lao trên chóp chuông, còn cái chày thì hình con cá kình. Mỗi khi kình đánh vào thì bồ lao lại hét lên.

Thoảng bên tai một tiếng chày kình.

Chu Mạnh Trinh.

Cháy Mày

Do chữ Nhiên my. Nhiên: cháy, my: lôn gmày. Việc gì rất cấp bách thì gọi là như lửa cháy lông mày.

Chừa khi đến nỗi cháy mày.

Trinh Thử.

Cháy Thành

Do câu: “Thành môn thất hỏa, họa cập trì ngư' (trong Bách gia thơ): Cửa thành lửa cháy người ta múc nước hồ ao ở ngoài thành để chữa cháy và cá bị chết khô theo vì thiếu nước. Nhưng theo sách Quảng Vân thì: Ngày xưa có người tên Trì Ngư nhân cửa thành bị lửa nên chết thiêu theo. Ta có câu: “Thành cháy vạ lây” ý nói tai nạn tự nhiên mà liên lụy đến.

Cá ao lụy bởi lửa thành.

Hoài Cổ Ngâm.

Chánh Phong

Chánh: ngay thẳng, phong: phong tục. Tên một thiên trong Kinh Thi chép về những người đàn bà có danh tiếng.

Khuê môn cho rệt mối đầu chánh phong.

Hoa Tiên.

Chăn Dân

Do chữ mục dân (Mục: chăn, dân: dân). Vua và quan cai trị dân chúng cũng như kẻ mục đồng chăn nuôi súc vật.

Chỉ sai ra quận Ðông Thành chăn dân.

Lục Vân Tiên.

Chăn Loan

Chăn: chăn đắp, loan: một thứ chim giống chim phụng, lông năm sắc, phần lớn là sắc xanh. Con mái gọi là laon, con đực gọi là phụng. Vì thế đàn bà thường dùng chim loan làm biểu hiệu (gối loan, chăn loan, trường loan…).

Ngồi trong cửa sổ chạm rồng,
Chăn loan gối phụng không chồng cũng hư.

Ca Dao.

Châm

Một bài văn dùng để khuyên răn.

Có châm để dạy Ðông cung.

Ðại Nam Quốc Sử.

Châm Chước

Châm: rót chén rượu qua, chước: rót chén rượu lại, cốt lường cho hai bên bằng nhau. Nghĩa bóng: Tính toán thêm đi bớt lại cho cân phân.

Khách thi tửu chén nghinh xuân châm chước.

Hát Nói

Rủ lòng châm chước cho nhau được nhờ.

Thơ Cổ.

Chẩm Sát

Chẩm: tên một thứ chim độc, giống loài cú, sắc tím và đen, mỏ đỏ, mắt đen, cổ dài bảy tám tấc, thích ăn rắn. Dưới tổ chim chẩm cây cỏ không sanh được, dùng lông nó nhúng vào rượu, ai uống chết lập tức. Sát: giết. Nghĩa rộng: giết bằng thuốc độc.

Trần công chẩm sát để nhường long phi.

Ðại Nam Quốc Sử.

Chân

Thật, đúng như thật. Chữ Tàu có bốn lối viết: Chân: viết từng nét một rất rõ ràng, Thảo: viết lanh giảm bớt nét, phần nhiều chữ trên liền với chữ dưới, Lệ: một lối giống như chữ chân nhưng đẹp và nét trùi hơn, Triện một lối viết cổ, nếu không am hiểu thì đọc và viết không được. Thường thấy trên các khuôn dấu.

Vẽ niêm dấu cổ, thơ đề lối chân.

Hoa Tiên.

Chân Chân

Chân: thật, thật thật. Tiếng nhà Phật dùng để chỉ cõi Phật.

Song đây là cảnh chân chân.

Phan Trần.

Chân Giả

Chân: thật, giả: giả.

Chuyện này chân giả đèn trời xét soi.

Nhị Ðộ Mai.

Chân Hư

Chân: thiệt, hư: trống không (trái với thiệt).

Thấy cành hoa ấy chân hư rành rành.

Nhị Ðộ Mai.

Chân Nhân

Chân: thật (trái với giả). Trang Tử: Hết sức thành thật thì gọi là chân. Nhân: người. Những người đã thành tiên gọi là chân nhân. Nghĩa thông thường: Người hiền.

Lương giang trời mở chân nhân.

Ðại Nam Quốc Sử.

Chân Thành

Chân: thật, thành: ngay thật. Không có gì dối trá.

Sinh xem biết ý chân thành.

Nhị Ðộ Mai.

Chẩn Tế

Chẩn: cứu giúp, tế: đưa đò qua sông. Nghĩa thông thường: cứu giúp. Lễ cúng để cứu vớt các linh hồn đắm đuối.

Ðàn chẩn tế vâng lời Phật giáo.

Chiêu Hồn.

Chẩn Thại

Chẩn: cứu giúp, thại: cho vay.

Xin cho chẩn thại lại y lệ thường.

Nhị Ðộ Mai.

Chấp Công

Chấp: cầm, giữ một việc gì, công: việc khó nhọc.

Chấp công cũng có lời nàng mới nên.

Kim Vân Kiều.

Chấp Kinh

Chấp: cầm, kinh: (xem chữ quyền kinh).

Có quyền nào phải một đường chấp kinh.

Kim Vân Kiều.

Chấp Ngưu Nhĩ

Chấp: cầm, ngưu: bò, nhĩ: tai. Tả truyện: Chư hầu minh thùy chấp ngưu nhĩ (Các chư hầu làm lễ thề ai cầm tai trâu?). Ðời Xuân Thu làm lễ thề bằng cách người chủ minh (chủ việc tuyên thệ) cầm lấy tai trâu, cắt đứt, chảy máu xuống một cái mâm. Những người dự lễ thề uống máu ấy. Người cầm tai bò (chấp ngưu nhĩ) tức là người chủ lễ thề ấy. Nghĩa bóng: người chủ trương một việc gì.

Chấp Nhất

Chấp: cầm, nhất: một. Cố chấp không chịu thay đổi ý kiến.

Làm người chấp nhất sao đành.

Lục Vân Tiên.

Chấp Uy

Chấp: cầm, công nhận một việc gì, uy: oai nghiêm, làm cho kẻ khác khiếp sợ.

Lòng lòng cũng giận người người chấp uy.

Kim Vân Kiều.

Chất Phác

Chất: thật thà, phác: đồ làm chưa thành, mới có hình dáng bề ngoài. Thật thà.

Thói quen chất phác ít oi.

Hạnh Thục Ca.

Châu

Hạt ngọc. Ðời Thượng cổ có giống người giao nhân (đầu người đuôi cá) ở dưới nước lên buôn bán giao thiệp với người trên đất. Mỗi khi từ biệt những người quen biết để về thủy phủ thường khóc lóc thảm thiết. Nước mắt chảy xuống toàn là hạt châu cả. Nghĩa bóng: nước mắt.

Thoắt nghe Kiều đã đầm đầm châu sa.

Kim Vân Kiều.

Châu

Hạt ngọc. Ðời Thượng cổ có giống người giao nhân (đầu người đuôi cá) ở dưới nước lên buôn bán giao thiệp với người trên đất. Mỗi khi từ biệt những người quen biết để về thủy phủ thường khóc lóc thảm thiết. Nước mắt chảy xuống toàn là hạt châu cả. Nghĩa bóng: nước mắt.

Thoắt nghe Kiều đã đầm đầm châu sa.

Kim Vân Kiều.

Châu Công

con Vua Văn Vương, em Vua Võ Vương và chú Vua Thành Vương. Thành Vương lúc lên ngôi đang còn nhỏ, Châu Công giữ chức nhiếp chánh, trông coi mọi việc trong nước. Em Châu Công là Quản Thúc gièm với Vua là Châu Công có ý giết Vua để cướp ngôi, thế rồi nổi lên làm loạn, Châu Công kéo quân đi đánh dẹp và trước sau vẫn một lòng trung thành với Thành Vương.

Thương Châu Công tưởng đã nên trung, còn mất tiếng gièm pha.

Sãi Vãi.

Châu Hậu

Châu: Vua nhà Châu, hậu: vợ Vua. Vợ Vua Võ Vương, con Thái Công Vọng, đã giúp chồng được nhiều việc.

Giơ roi ngựa nứt danh Châu Hậu, lấy ai đủ thập thần trị quốc mà thầy nho rằng trợ Kiệt nên tin.

Tần Công Nữ Oán Bái Công.

Châu Hy

Tên một danh nho đời Tống, trước tác rất nhiều, trong đó có việc chú thích bộ Tứ Thư.

Châu Liên

Châu: cây, liên: dính liền với nhau. Sau khi chặt một cái cây, người ta đào ngay những rễ dính liền với cây ấy. Nghĩa bóng: một người mắc tội làm liên lụy đến những kẻ khác.

Châu liên sao nỡ quên đàng quân thân.

Ðại Nam Quốc Sử.

Châu Mục

Châu: khoảng đất rộng trong một nước, ngày trước thì lớn nhưng bây giờ nhỏ hơn một phủ, một huyện. Mục: chăn nuôi. Ông quan chăm nom dân cũng như kẻ chăn trâu bò chăm nom súc vật.

Cướp quyền châu mục, lộng uy triều đình.

Ðại Nam Quốc Sử.

Châu Phê

Châu: son, phê: phê phán, quyết một việc gì (thường dùng bút). Vua dùng son để phán quyết việc gì.

Châu phê cho sứ Ðông thành đưa sang.

Lục Vân Tiên.

Châu Phù

Châu: son, phù: vật để làm tin.

Ðuổi người Hán, lính chân phù vừa xong.

Ðại Nam Quốc Sử.

Châu Tuyền

Châu hay chu: khắp cả, tuyền hay toàn: trọn vẹn. Giúp đỡ mọi cách không thiếu sót gì.

Sang nhà Chung lão tạ ân châu tuyền.

Kim Vân Kiều.

Châu Tử

Châu: đỏ, tử: tím. Ngày xưa bên Tàu, những người sang thường mặc sắc đỏ và tím. Ðời Vua Ðường Hiến Tông, một khi triều hội, sắc tím sắc đỏ rực rỡ cả triều đình. Ít khi dùng đến sắc lục. Nghĩa thông thường: y ohục của kẻ phú quý.

Châu tử ngán mùi nên vải ấm.

Thơ Cổ.

Châu Thái Tỷ

Vợ Vua Châu Văn Vương, mẹ Vua Võ Vương, con gái nước Sần. Vua lo việc ngoài, bà coi sóc việc trong cung, đức hạnh của bà lan khắp nơi. Kinh thi đã từng ca tụng Thái Tỷ.

Kìa Châu Thái Tỷ, kinh còn khen đức rạng khuê môn.

Sãi Vãi.

Châu Thành

Thành Vương nhà Châu. Con Võ Vương. Lúc lên ngôi còn nhỏ, việc nước đều nhờ Châu Công Ðản làm chức Trũng tể trông coi. Ðời Vua Thành Vương, người nước Việt thường tức nước Việt Nam ta, có đem sang cống một đôi bạch trĩ. Thuở ấy hình phạt không dùng, mọi người ca tụng là đời thạnh trị.

Vừa đời ngang với châu thành.

Ðại Nam Quốc Sử.

Châu Trần

Hai họ (có nơi bảo tên hai thôn) đời đời kết hôn với nhau. Sách Tàu: Châu Trần nhị tính, thế thế hôn nhơn. Nghĩa là Châu Trần hai họ đời đời kết hôn với nhau. Nghĩa bóng: Hai bên kết đôi với nhau cân xứng.

Châu Trần còn có Châu Trần nào hơn.

Kim Vân Kiều.

Chẩu Dịch

Chẩu: khuỷu tay, dịch: nách. Những chỗ rất gần cơ thể. Tân thơ: Khấu phát tâm phúc, hại khỉ chẩu dịch (Giặc nổi lên từ chỗ tim gan, hại giấy lên từ chẩu dịch).

Biển dâu chẩu dịch lạ đời.

Ðại Nam Quốc Sử.

Chén Cúc

Chén: chén rượu, cúc: hoa cúc. Xưa Ðào Tiềm đời Tấn bên Tàu thích ngâm thơ uống rượu. Rượu thường cất với hoa cúc. Về sau người ta lấy sự uống rượu cúc làm quý.

Rượu cúc nhắn đem hàn biếng quẩy.

Tú Xương

Tàng tàng chén cúc dở say.

Kim Vân Kiều.

Chén Ðồng

Ðồng: cùng, hòa hợp. Do chữ: đồng tâm (cùng lòng). Vợ chồng hoặc tình nhân tâm đầu ý hiệp với nhau.

Tưởng người dưới nguyệt chén đồng.

Kim Vân Kiều.

Chén Hà

Do chữ Hà bôi (Hà: ráng buổi chiều, bôi: chén). Nguyên có chữ: hà tương: nước ráng. Sách Thập dị ký: Mây trôi chảy một thứ rượu tiên xuống gọi là hà tương, uống vào thành tiên. Có nơi cho rằng: chén hà là thứ chén ngọc long lanh như nắng chiều.

Chén hà sánh giọng quỳnh tương.

Kim Vân Kiều.

Chén Nguyệt

Nguyệt: trăng. Uống rượu dưới trăng.

Tưởng người chén nguyệt thề bồng.

Hoa Tiên.

Chén Xuân

Xuân: rượu (đời Ðường chữ Xuân còn dùng để gọi rượu). Ngọc hồ mãi xuân: bầu ngọc mua rượu.

Lòng xuân phơi phới chén xuân tàng tàng.

Kim Vân Kiều.

Chế Khoa

Khoa thi đặc biệt nhiều khi do Vua ra đề và chấm tuyển. Về sau thi hương thi hội cũng gọi là chế khoa.

Chế khoa gặp hôi Tràng an.

Kim Vân Kiều.

Chế Nghệ

Một chữ dùng để chỉ bài kinh nghĩa, một bài thuộc lối khoa cũ. Trong chế khoa có môn chế nghệ.

Viết xong chế nghệ một bài nạp đi.

Nhị Ðộ Mai.

Chi Lan Chi Thất

Sách Khổng Tử gia ngữ: Dự thiện nhân cư như nhập chi lan chi thất, cửu bất văn kỳ, hương tức dự chi câu hóa, dự ác nhân cư, như nhập bào ngư chi tứ, cửu bất văn kỳ sú, tức dự chi cu hóa (Cùng ở với người hiền như vào trong nhà cỏ chi cỏ lan lâu ngày hóa thơm mà không biết, cùng ở với người ác như vào trong quán ướp cá khô lâu ngày không biết thối vì đã quá quen vậy). Nghĩa bóng: bạn bè tốt hay xấu rất ảnh hưởng đến nhau.

Khách chi lan dù lạ cũng tìm.

Thơ Cổ

Từ vào chi thất xem bằng long môn.

Hoa Tiên.

Chi Viên

Chi: cỏ thơm, viên: vườn. Vườn trồng cỏ thơm. Chỗ tiên ở. Chi phố trồng cỏ linh chi (phố: vườn, đồng nghĩa với chữ viên). Vườn tiên.

Chi viên nỡ hẹp hòi sao?

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Chí Công

Chí: rất, công: công bình.

Ðuốc vương dạ chí công là thế.

Cung Oán.

Chí Sĩ

Chí: cái lòng muốn, sĩ: người nghei6n cứu học vấn. Kẻ sĩ có tiết tháo, có chí khí cao hơn người.

Kẻ chí sĩ làm thinh đi chẳng dứt.

Chiến Tụng Tây Hồ.

Chí Tái Chí Tam

Chí: đến, tái: hai lần, chí: đến, tam: ba. Ðến hai ba lần. Rất khắng khít, cẩm mật.

Làm cho chí tái chí tam.

Nhị Ðộ Mai.

Chí Tôn

Chí: rất, tôn: lớn. Người lớn nhất trong một nước (ông Vua).

Trên trướng gấm chí tôn vòi vọi.

Cung Oán.

Chỉ Giáo

Chỉ: lấy ngón tay mà trỏ, giáo: dạy. Dạy bảo, bày vẽ.

Dám xin chỉ giáo tôi con được nhờ.

Trê Tóc.

Chỉ Huy

Chỉ: lấy tay mà trỏ, huy: lấy tay mà vẫy. Sai khiến một nhóm người thường thường là binh sĩ.

Biên cương lại khiến trọng thần chỉ huy.

Hoàng Trừu.

Chỉ Lộc Vi Mã

Chỉ: lấy tay mà chỉ, lộc: nai, vi: làm, mã: ngựa. Chỉ con nai mà bảo con ngựa. Triệu Cao chuyên quyền, sợ có kẻ không theo mới định thử lòng các quan, Cao dâng con nai lên Nhị Thế và bảo là con ngựa. Nhị Thế nói rằng: “Thừa Tướng lầm rồi con nai chứ phải con ngựa đâu.” Tần Nhị Thế lại hỏi các quan, những người trung thì bảo nai, kẻ sợ Cao thì bảo là ngựa. Cao tìm cách để hại những kẻ đã nói theo Tần Nhị Thế. Và từ đó các quan đều khiếp sợ.

Chỉ Trụ

Chỉ: đá mài, trụ: cột. Cột đá.

Cảnh cũ xếp ra hình chỉ trụ.

Chiến Tụng Tây Hồ Phú.

Chích Cẩu Phể Nghiêu

Chích: đạo chích (xem chữ này), cẩu: chó, phệ: sủa, nghiêu: Vua Nghiêu. Xem Nghêu Hoa. Quốc sách: Chích chi cẩu phệ Nghiêu, phi quý chích nhi tiện Nghiêu dã. Cẩu cố phệ phi kỳ chư dã (Chó của tên chích, sủa vua Nghiêu, không phải vì cho Chích là một kẻ sang mà Nghiêu là người hèn. Chó sủa kẻ không phải là chủ của nó vậy).

Chích Thân

Chích: vật gì một mình, thân: mình. Một mình lẻ loi, không ai bầu bạn.

Hoàng rằng thương đó chích thân.

Thơ Cổ.

Chiến Bào

Chiến: đánh giặc, bào: áo giáp.

Giã nhà đeo bức chiến bào.

Chinh Phụ Ngâm.

Chiến Ðịa

Chiến: đánh giặc, địa: đất. Bãi chiến trường, nơi hai bên đánh nhau.

Xưa nay chiến địa nhường bao.

Chinh Phụ Ngâm.

Chiến Hòa

Chiến: đánh giặc, hòa: thôi đánh nhau.

Chiến hòa sắp sẵn hai bài.

Kim Vân Kiều.

Chiến Quốc

Tên một thời đại kéo dài từ Châu Uy Liệt Vương thứ 23 cho đến Tần Thủy Hoàng gồm thâu cả 6 nước. Lúc bấy giờ nhà Châu suy vi, 7 nước: Tần, Sở, Yên, Tề, Hàn, Triệu, Ngụy gây chiến tranh với nhau nên gọi là chiến quốc (các nước đánh với nhau).

Chiến Tử

Chiến: đánh giặc, tử: chết. Chết vì đánh giặc.

Dẫu khi chiến tử còn là hiển linh.

Ðại Nam Quốc Sử.

Chiết Liễu

Chiết: bẻ, liễu: nhành liễu. Bá Kiền nằm về hướng đông Tràng An. Ðời Hán, đưa khách ngang qua cầu này, người ta thường bẻ một nhành liễu tặng nhau. Nghĩa bóng: đưa tiễn.

Khỏi cầu chiết liễu ai là cố nhân.

Tự Tình Khúc.

Chiết Xung

Chiết: gảy, xung: đụng chạm nhau. Nghĩa thường: cự địch. Chiết xung tôn trở là chỉ trong khoảng chén rượu mà dẹp được giặc. Sách Án Tử Xuân Thu: Bất xuất tôn trở chi gian, chiết xung thiên lý chi ngoại (Không ra khỏi khoảng cái “tôn” và cái “trở” mà dẹp được giặc ngoài muôn dặm). Xem chữ tôn trở.

Kìa ai tôn trở chiết xung.

Ðại Nam Quốc Sử.

Chiêu

(lễ) Vời, gọi. Một cái lễ người ta cúng để gọi các linh hồn về với tổ tiên. Những hồn này phần nhiều lưu lạc không ai đơm cúng.

Lễ chiêu, tuần điện lệ thường thiếu đâu.

Hoa Tiên.

Chiêu An

Chiêu: lấy tay vẫy để gọi, an: bình an. Kêu gọi giặc cướp hàng phục để được an ổn. Sau đời Tống Kiếm Viêm, ngoài dân gian có câu: Dục đắc quan, sát nhân phóng hỏa thọ chiêu an (muốn được làm quan thì giết người, đốt nhà rồi để cho nhà nước chiêu an) vì thời bấy giờ những quân sát nhân cướp của đốt nhà đều được chiêu an và cho quan chức.

Ðóng quân làm chước chiêu an.

Kim Vân Kiều.

Chiêu Hiền

Chiêu: vời, hiền: người hiền. Xem Hạ Võ.

Tưởng là chông Vua Hạ Võ chiêu hiền.

Sãi Vãi.

Chiêu Hồn

Chiêu: gọi hồn về (xem chữ chiêu), hồn: linh hồn.

Chiêu hồn thiết vị lễ thường.

Kim Vân Kiều.

Chiêu Phủ

Chiêu: xem chiêu an, phủ: vỗ về.

Kéo cờ chiêu phủ tiên phong.

Kim Vân Kiều.

Chiêu Quân

Cung nhân đời nhà Hán họ Vương tên Tường. Vì bị hung nô uy hiếp, Vua Hán đem gả Chiêu Quân cho Hung Nô. Số cung nữ rất nhiều, Vua không biết chọn ai mới bảo thợ vẽ Mao Nhiên Thọ vẽ tất cả cung nữ đem bóng Vua xem. Chiêu Quân cậy sắc đẹp, không chịu đút lót cho Mao Diên Thọ nên bị vẽ rất xấu. Sau khi Chiêu Quân ra lạy Vua để từ biệt, Vua mới hay Chiêu Quân là một cung nữ rất đẹp. Có nơi chép rằng khi đến xứ Hồ, Chiêu Quân nhảy xuống sông tự vận, nhưng có nơi thì Chiêu Quân làm Hoàng Hậu nước Phiên.

Quá quan này khúc Chiêu Quân.

Kim Vân Kiều.

Chiêu Tập

Chiêu: vời, tập: sửa sang lại để được như cũ.

Mượn màu chiêu tập lại là còn nguyên.

Kim Vân Kiều.

Chiếu Án

Chiếu: xem theo, án: bản án. Xem theo bản án mà nghị tội.

Phép công chiếu án luận vào.

Kim Vân Kiều.

Chiếu Danh

Chiếu: xem theo, danh: tên.

Chiếu danh tầm nã bắt về hỏi tra.

Kim Vân Kiều.

Chiếu Phụng

Chiếu: tờ giấy ghi chép mệnh lệnh của Vua, phụng: chim phụng. Thạch Quý Long dùng miếng giấy ngũ sắc viết lời chiếu đặt trên miệng con phụng mà đọc.

Chiếu phụng mươi hàng tỏ cặn kẽ.

Trần Trùng Quang.

Chiếu Tâm

Chiếu: soi, tâm: lòng.

Văn chương tri kỷ, chuyện trò chiếu tâm.

Chiểu Ðài

Chiểu: cái ao, đài: cái đài.

Chỗ chiểu đài xem cá nhảy chim bay.

Thơ Cổ.

Chim Chuột

Con chim và con chuột. Một con loài chim, một con loài thú. Sách Nho có câu: Ðiểu thú cọng vi thư hùng (Con chim con thú cùng làm trống mái với nhau).

Năm canh to nhỏ tình chim chuột.

Tú Xương.

Chim Thước

Chim khách. Kinh thi có câu: Duy thước hữu sào, duy cưu cư chi (Chim khách có tổ, chim tu hú đến ở).

Tú hú làm biếng lạ lùng,
Mượn tổ chim thước để hòng nuôi thân.

Ca Dao.

Chim Việt

Do chữ Việt điểu, một xứ ở tận phương nam. Cổ thi: Hồ mã tê bắc phong, Việt điểu sào nam chi (ngựa Hồ hí gió bắc, chim Việt ổ cành nam). Nghĩa bóng: Không quên nơi sinh trưởng của mình. Con ngựa ở xứ Hồ (Hồ: các xứ mọi rợ phương bắc), hễ có gió bắc thổi thì hí lên, con chim Việt thì làm tổ ở cành cây chĩa về phía nam (tức là về phía đất nước của mình).

Chỉ con chim Việt đỗ rày cành nam.

Trinh Thử.

Chinh Chiến

Chinh: đánh, đem quân đi đánh để trị tội. Mạnh Tử: Chinh giả, thượng phạt hạ dã (Chinh là nước lớn đánh nước nhỏ hay người trên đánh người dưới), chiến: đánh nhau.

Những người chinh chiến bấy lâu.

Chinh Phụ Ngâm.

Chinh Hà

Chinh: đánh thuế, hà: khắc nghiệt.

Xiết bao phú trọng chinh hà.

Ðại Nam Quốc Sử.

Chinh Yên

Chinh: đánh nhau. yên: cái yên ngựa. Cái yên ngựa của người chiến sĩ hoặc dùng để nói kẻ chiến sĩ thường đi xa nhà nên chữ này cũng dùng để chỉ kẻ đi xa.

Hồng quần nhẹ gót chinh yên.

Ðại Nam Quốc Sử Diễn Ca.

Chinh Phạt

Chinh: đem binh đi đánh để hỏi tội. Mạnh Tử: Chinh nghĩa là kẻ trên đánh kẻ dưới. Hai nước cừu địch đánh nhau không gọi là chinh, phạt: đánh nhau. Khi kéo quân đi đánh phải có chuông trống mới gọi là phạt. Chinh phạt: nước lớn kéo nhau đi đánh nước nhỏ.

Vũ hoàng chinh phạt cũng thua công.

Thơ Ðời Trần.

Chinh Phu

Chinh: đánh giặc, phu: người.

Mặt chinh phu ai vẽ cho nên.

Chinh Phụ Ngâm.

Chinh Phụ

Chinh: đánh giặc, phu: vợ, vợ lính đi đánh giặc.

Thiếp chẳng tưởng ra người chinh phụ.

Chinh Phụ Ngâm.

Chinh Tiễu

Chinh: xem chữ chinh chiến, tiễu: giặc giã bị dẹp trừ.

Lại xem chinh tiễu sa đà hành biên.

Hoa Biên.

Chính Chuyên

Chính: ngay thẳng, trái với tà, chuyên: làm một việc chứ không làm qua việc khác. Một lòng một dạ với chồng.

Chính chuyên chết cũng ra ma,
Lẳng lơ chết cũng chôn ra đầy đồng.

Ca Dao.

Chính Hình

Chính: ngay thẳng, hình: pháp luật để trừng phạt kẻ có tội. Hình phạt chính đáng. Còn dùng để chỉ án tử hình.

Kịp truyền đao phủ chính hình.

Thơ Cổ.

Chính Khí

Chính: ngay thẳng, khí: cái chí khí của một người. Khí tiết ngay thẳng của các bậc anh hùng. Xem chính khí ở phần phụ lục.

Chỉ non sông, giả với cô thành, chén tân khổ nhấp ngon mùi chính khí.

Văn Tế Võ Tánh và Ngô Tùng Châu.

Chính Pháp

Chính: ngay thẳng, pháp: pháp luật. Xử tử người nào cũng gọi là chính pháp (nghĩa giống chữ chính hình).

Truyền đem chính pháp thị tào.

Nhị Ðộ Mai.

Chính Phong

Chính: ngay thẳng, phong: thói tục. Thói tục tốt lành ngay thẳng. Tên một thiên trong kinh thi ca tụng đức tốt của đàn bà.

Khuê môn cho rệt mối đầu chinh phong.

Hoa Tiên.

Chính Tà

Chính: ngay thẳng, tà: cong, xiêu xẹo. Kẻ tốt và kẻ xấu.

Vân Tiên biết kẻ chính tà.

Lục Vân Tiên.

Chính Thất

Chính: ngay thẳng, thất: nhà. Người vợ đích là vai chính cầm quyền binh trong nhà.

Ăn lương hàm chính thất.

Tú Xương.

Chính Thống

chính: ngay thẳng, thống: mối tơ, nối tiếp nhau. Nhất thống cả thiên hạ gọi là chính thống.

Kể trong chính thống từ đây là đầu.

Ðại Nam Quốc Sử.

Chỉnh Nghi

Chỉnh: sửa sang, nghi: bộ mặt bề ngoài. Sửa sang lễ nghi bề ngoài cho được chỉnh đốn.

Chỉnh nghi tiếp sứ vội vàng.

Kim Vân Kiều.

Chu Dịch

Tên một bộ sách do ba thánh nhân của Trung Quốc làm ra Phục Hy rồi Văn Vương, đến Khổng Tử. Phục Hy chế ra các quẻ, Văn Vương viết hệ từ (làm các quẻ ấy), Khổng Tử viết Thập Ký để giải thích ý nghĩa của sách.

Chu Toàn

Chu: khắp, toàn: trọn vẹn.

Chu toàn đã ngoại mười năm.

Nhị Ðộ Mai.

Chu Tử

Chu: đỏ, tử: tím. Ngày xưa đỏ và tím là hai màu sắc mà người sang thường mặc. Ðời Ðường Hiến Tông, mỗi khi triều hội, các quan đều mặc áo sắc đỏ, sắc tím.

Khắp triều chu tử, đầy hàng thi thơ.

Thơ Cổ.

Chủ Khảo

Chủ: làm chủ, khảo: sát hạch. Người chủ việc thi hạch học trò.

Chiếu ra chủ khảo cầm quyền chưởng văn.

Nhị Ðộ Mai.

Chủ Phụ

Chủ: chủ, phụ: người đàn bà. Người đàn bà làm chủ tức vợ chính trong gia đình.

Vì chưng chủ phụ biết điều.

Gia Huấn Ca.

Chủ Tân

Chủ: chủ, tân: khách.

Trên đàng dự tiệc chủ tân.

Nhị Ðộ Mai.

Chủ Trương

Chủ: chủ, trương: bày ra. Sẵn chủ ý trưng bày ra một điều gì. Nghĩa thông thường: Chăm lo công việc.

Chủ trương dành đã chị hằng ở trong.

Kim Vân Kiều.

Chuẩn Doản

chuẩn: y cho một việc gì, doản: bằng lòng cho. Thường dùng để nói Vua bằng lòng chấp nhận một điều gì.

Làm qua chuẩn doản lời tâu.

Hoa Tiên.

Chúc Hộ

Chúc: cầu mong, hộ: phúc đức. Có khi dùng như nghĩa chữ chúc thọ.

Tôi con vang dậy lời chúc hộ.

Thơ Cổ.

Chùy

Binh khí, bằng sắt hay bằng gỗ một đầu tròn và to.

Ðánh cùng Hỏa Hổ một chùy như lôi.

Lục Vân Tiên.

Chuyên Ðối

Chuyên: riêng một phương tiện nào, đối: đáp, trả lời. Tùy theo câu hỏi của đối phương mà đáp, không nhất luận câu nệ theo mệnh lệnh Vua. Luận ngữ: Sứ ư tứ phương bất năng chuyên đối (đi sứ bốn phương không biết tùy tiện mà đối đáp với người).

Hổ mình vả thiếu tài chuyên đối.

Nguyễn Biểu.

Chuyên Húc

Tên một vị Vua thời cổ của Trung Hoa, cháu Vua Hoàng Ðế lên ngôi năm 20 tuổi và tại vị 78 năm. Ban đầu đóng đô ở Cao Dương nên Chuey6n Húc còn gọi là Cao Dương.

Chuyển Dao

Chuyển: lay động, dao: lay. lay chuyển.

Mười phần cũng chẳng chuyển dao một phần.

Trinh Thử.

Chuyết Kinh

Chuyết: vụng về, kinh: cái gai. Do chữ kinh thoa: cái trâm cài đầu bằng gai (dùng gai nhọn làm trâm cài đầu). Chữ kinh thoa hay bố kinh (xem chữ này) đều dùng để chỉ bà vợ (lời nói khiêm nhượng). Chuyết kinh: bà vợ vụng về (dùng để chỉ vợ mình khi nói với kẻ khác).

Chung

Un đúc lại.

Khí thiêng chung lại một nhà họ Dương.

Thơ Cổ Một thứ đồ dùng để đong lường.

Xe trăm cổ, thóc muôn chung.

Khuyến Hiếu Ca Chén uống rượu.

Cuộc tỉnh say, say tỉnh một vài chung.

Câu Hát.

Chung Cục

Chung: rốt lại, cục: cuộc. Kết quả.

Chung cục thì chi cũng tại trời.

Nguyễn Công Trứ.

Chung Qui

Chung: rốt lại, qui: về. Nghĩa như chung cục.

Chung qui sự bởi hóa công.

Thơ Cổ.

Chung Quì

Tên riêng. Ban ngày Vua Ðường Minh Hoàng nằm ngủ mộng thấy bầy quỷ nhỏ tự xưng là quỷ hư hao. Chốc lát một con quỷ lớn từ trên trời xuống, bắt quỷ hư hao mà nuốt. Minh Hoàng ngạc nhiên hỏi thì con quỷ ấy tự xưng là Chung Quì. Quì thi không đỗ để làm quan, giận đập đầu vào thềm điện, Vua thương tình ban áo bào. Chung quì mang ơn Vua, nguyện trừ loài quỷ. Tỉnh giấc Vua Minh Hoàng sai vẽ hình Chung Quì để trấn áp quỷ.

Chung Quỳ khéo tạc nên hình.

Hoàng Sĩ Khải.

Chung Tình

Chung: đúc lại, tình: tình trai gái hoặc vợ chồng yêu nhau. Tình chung đúc vào một người không xao lãng.

Mây mưa mấy giọt chung tình.

Cung Oán.

Chung Tư

Tên một con sâu có cánh (như con châu chấu) đẻ ra một lần rất nhiều con. Tên một thiên trong Kinh Thi:

“Chung tư vũ sần sần hề,
Nghi nhi tử tôn, chân chân hề.”

Dịch nghĩa:

“Vù vù cái cánh con chung tư,
Bay đậu vui vầy.
Này con cháu mày,
Ðông thật là đông.”

Bài thơ này ca tụng đức của bà Hậu Phi, con cháu đông đúc như loài châu chấu.

Ðỡ khi chim cá, tiện đường chung tư.

Trinh Thử

Khi ca lân chỉ, khi đề chung tư.

Thơ Ðời Lê Trịnh.

Chung Thân

Chung: trọn, thân: thân thể. Trọn đời.

Vì tôi cậy hỏi một lời chung thân.

Kim Vân Kiều.

Chung Thiên

Chung: tột, trọn. Thiên: trời. tột trời, không có gì hơn nữa. Sách Nho có câu: “Ðể tang cha mẹ không có kỳ hạn, nhưng nỗi lòng đau khổ mang nặng tột trời” (cũng như suốt đời).

Suy lòng Trắc Di đau lòng chung thiên.

Kim Vân Kiều.

Chúng Khẩu Ðồng Từ

Chúng: đông người, khẩu: miệng, đồng: cùng, từ: lời nói. Nhiều người cùng một lời như nhau.

Chúng khẩu đồng từ, ông Sư ông chết.

Tục Ngữ.

Chúng Quan

Chúng: đông, quan: ông quan.

Chung quan tề tập quanh ngoài.

Hạnh Thục Ca.

Chúng Sanh

Chúng: đông, sanh: sống. Có sanh mạng thì gọi là chúng sanh.

Sư còn lân mẫn chúng sanh.

Phan Trần.

Chúng Tình

Chúng: đông người, dân chúng. Tình: tình.

Ngẫm chúng tình đã quải cách bấy lâu,
Sự biến ấy hoặc có người nghi cụ.

Phan Huy Ích.

Chư Hầu

Chư: các, hầu: tước hầu. Ngày xưa Vua thường cắt đất để phong cho các nhà quý tộc cai trị. Có năm tước: Công, Hầu, Bá, Tử, Nam.

Khắp mười tám nước chư hầu.

Thơ Cổ.

Chư Hữu

Chư: các, hữu: bạn.

Chẳng hay chư hữu khoa này ra sao?

Lục Vân Tiên.

Chư Tướng

Chư: các, tướng súy coi quân lính.

Kíp truyền chư tướng hiến phu.

Kim Vân Kiều.

Chức Cẩm Hồi Văn

Chức: dệt, cẩm: gấm, hồi: quanh, trở về, văn: bài văn. Hồi văn là một bài văn đọc quanh co xuôi ngược đều thành câu cả. Còn hồi văn thì tức là thơ hồi văn. Có sách chép rằng: Tô Huệ vợ Ðậu Thao là người đã làm bài thơ hồi văn rồi dệt vào gấm xin với Vua tha cho chồng khỏi phải đi thú để được trở về sum họp với gia đình. Nhưng có nhiều sách bảo không phải Tô Huệ là tác giả bài thơ hồi văn ấy.

Chức Nữ

Chức: dệt, nữ: người con gái. Cháu Vua Trời, gả làm vợ Ngưu Lang, Chức Nữ và Ngưu lang là tên hai ngôi sao (xem chữ Thất tịch).

Tấm lòng Chức Nữ vì chàng mà nghiêng.

Lục Vân Tiên.

Chức Tước

Chức: quan chức trong triều như thượng thơ, tham tri, tổng đốc, bố chánh… Tước: tước vị. Có năm tước: Công, Hầu, Bá, Tử, Nam.

Lại có người đội ơn Vua, thờ hai Chúa, ở hai lòng, bụng như thế hổ lòng chức tước.

Phú Cổ.

Chức Trọng Quyền Cao

Chức: chức vị, trọng: nặng, quyền: quyền, cao: cao. Người có chức vụ nặng nề và oai quyền to lớn.

Chi bằng chức trọng quyền cao.

Kim Vân Kiều.

Chưng Thường

Chưng: tế mùa đông, thường: tế mùa thu (theo sách Nhi Nhã).

Nơi miếu đường nào khuyết lễ chưng thường.

Văn Tế Vua Quang Trung.

Chứng Lâm

Chứng: nhận thức một việc gì, lâm: đi đến. Nghĩa như chứng minh.

Ðài linh hổ có trăng già chứng lâm.

Hoa Tiên.

Chứng Minh

Chứng: nhận thức một việc gì, minh: sáng. Chứng tỏ một việc gì.

Chứng minh có đất có trời.

Kim Vân Kiều.

Chứng Quả

Chứng: xem chứng lâm, quả: kết quả. Theo chữ Phật: Người cầu đạo tu hành lâu ngày bỗng giác ngộ đạo lý gọi là chứng quả.

Chứng quả có đôi vần nhật nguyệt.

Lê Thánh Tông.

Chứng Tá

Chứng: xem chứng lâm, chứng minh, tá: ở một bên mà giúp đỡ. Người làm chứng.

Dắt nhau chứng ta một đoàn ngư nhân.

Nhị Ðộ Mai.

Chương Ðài

tên con đường ở Trường An bên Tàu. Ðời Ðường, Hàng Hoành lấy một người kỹ nữ tên Liễu ở Chương Ðài. Hàng Hoành đi làm quan xa, Liễu ở nhà bị tướng Phiên cướp mất, đến ba năm sau, Hoành với Liễu mới tụ hội với nhau. lúc xa cách, Hoành gởi cho Liễu thị bức thư trong ấy có những câu: “Chương Ðài Liễu Tích nhật thanh thanh kim tại phủ? Giả ưng phan chiết tha nhơn thủ.” Dịch nghĩa: “Liễu Chương Ðài ngày trước xanh xanh nay còn chăng? Hay tay người khác đã bẻ mất rồi.”

Hay là nhớ chốn chương đài.

Phan Trần.

Chương Hoàng

Chương: sáng rõ, rực rỡ, hoàng: sáng rõ.

Quốc danh là hiệu Ðại ngu chương hoàng.

Ðại Nam Quốc Sử.

Chương Phủ

Thứ mũ cổ của các sĩ phu thường đội.

Sắc chương phủ hãy lờ mờ dấu cũ,
Ngọn kim phong lay lá rụng chồi khô.

Chiến Tụng Tây Hồ Phú.

Chưởng Văn

Chưởng: cầm, văn: văn chương. Coi việc văn chương thi cử.

Chiếu ra chủ khảo cầm quyền chưởng văn.

Nhị Ðộ Mai.

Da Ngựa

Câu của Mã Viện: “Kẻ trượng phu nên lấy da ngựa bọc thây, há lại chịu chết trên tay nhi nữ hay sao?.” Khuyên người ta liều thân mà đánh giặc, thà chết ở chốn chiến trường hơn là xó ró trong nhà.

Chí làm trai dặm nghìn da ngựa.

Chinh Phụ Ngâm.

Dạ Ðài

Dạ: đêm, đài: lâu đài. Âm phủ. Lý Bạch: “Dạ đài vô Lý Bạch, cô tửu dự hà nhân” (Dạ đài không Lý Bạch, mua rượu uống cùng ai).

Chốn dạ đài chếch mác lòng ta.

Tự Tình Khúc.

Dạ Ðộ Nương

Tên một khúc hát. theo sách Cổ kim nhạc lục, thì trong khúc dạ độ nương có câu: Dạ lai mạo sương tuyết, Thần khứ lý phong ba. Tuy đắc tự vi tình, nại nông thân khổ hà (Ðêm đến xông sương tuyết, ngày đi lướt phong ba. Thổ lộ tình đôi chút, sao khỏi khổ thân ta). Về sau chữ dạ độ nương dùng để chỉ các cô kỹ nữ.

Dạ Minh Châu

Dạ: đêm, minh: sáng, châu: hạt trai, hạt ngọc. Hạt châu chiếu sáng ban đêm. Thập dị ký: Vua Võ vào núi Long Quang đến một nơi thấy một lỗ trống sâu đến vài mươi dặm, tối tăm không sao đi được phải dùng lửa để soi đường, bỗng thấy một con vật giống như một con lợn ngậm hạt châu chạy phía trước, hạt châu sáng như bó đuốc vậy. Vua đặt tên hạt châu ấy là dạ minh châu.

Dạ Võ

Dạ: đêm, võ: mưa.

Lầu đãi nguyệt đứng ngồi dạ võ.

Cung Oán.

Dạ Xoa

Tên một thứ quỷ xấu xa và hung ác.

Quỷ dạ xoa quấy bụt xuống chi đây, người bách nghệ đến đâu đều khổ não.

Chiến Tụng Tây Hồ Phú.

Dạ Hạc

Tên bộ sách bói.

Hoàng kim dạ hạc sách cao.

Lục Vân Tiên.

Dã Dung Hối Dâm

Dã: trau dồi, dung: nhan sắc, hối: dạy, dâm: dâm dục. Mạng tàng hối đạo, dã dung hối tâm (chôn cất không kỹ lưỡng tức là bảo cho kẻ khác lấy trộm, trau dồi dung mạo tức bảo cho kẻ khác việc dâm dục). Ý nói: Có của không chịu cất cho cẩn thận khiến kẻ khác sanh lòng trộm cắp. Sửa sang nhan sắc cho đẹp tức xui kẻ khác nghĩ đến điều dâm dục. Những việc trộm cắp hay dâm dục, cũng lỗi tại mình một phần mà ra.

Dã Mã

Dã: đồng quê, mã: ngựa. Ngựa chạy ngoài đồng cỏ. Nghĩa của hai chữ dã mã là bụi trần. Thành Huyền Anh chú thích rằng trong mùa xuân khí dương phát động, nhìn xa xa ở ao đầm bụi bay giữa không khí gọi là dã mã.

Cuộc thế mịt mù trông dã mã.

Thơ Cổ.

Dã Tràng

Tên một con vật ở bờ bể giống như cua nhưng bé hơn. Thường dã tràng lấy càng đào lỗ để ở, nhưng vừa đào xong, sóng đánh mạnh vào cát lấp mất ổ, dã tràng phải đào lại. Vì thế nên chữ “công dã tràng” dùng để chỉ công uổng không ích lợi gì.

Dã tràng xe cát bể Ðông,
Nhọc nhằn mà chẳng nên công chuyện gì.

Ca Dao.

Danh Công

Danh: nổi tiếng, công: ông, người.

Chen vai tài tử danh công.

Nhị Ðộ Mai.

Danh Cương Lợi Tỏa

Danh: tiếng tăm, cương: dây buộc ngựa, lợi: lời, tỏa: cái khóa. Nghĩa bóng: danh lợi trói buộc.

Danh cương lợi tỏa.

Tục Ngữ.

Danh Dương

Danh: tiếng, dương: nêu cao lên. Tên tuổi được nêu cao lên. Theo sách Hiếu Kinh thì bổn phận một người con hiếu là phải làm sao cho cha mẹ được hiển vinh và danh giá mình được nêu cao.

Làm cho thân hiển danh dương mới là.

Hoa Tiên.

Danh Gia

Danh: tiếng tăm, gia: nhà. Gia đình có danh tiếng.

Vốn nhà họ Hoạn danh gia.

Kim Vân Kiều.

Danh Giá

Danh: tiếng tăm, giá: giá trị. Người tiếng tăm và giá trị.

Muôn nghìn danh giá, năm mười nhân duyên.

Hoa Tiên.

Danh Nho

Danh: có tiếng tăm, nho: nhà học giả có trí thức. Xem: nho gia.

Ðã công chờ đợi danh nho.

Lục Vân Tiên.

Danh Ô Nan Thục

Danh: tiếng tăm, ô: nhớp, nan: khó, thục: thuộc. Thanh danh của mình một khi bị nhơ nhớp thì khó lòng mà gội rửa được.

Danh ô nan thục.

Tục Ngữ.

Danh Sách

Danh: tên, sách: quyển sách. Quyển sách ghi tên.

Trong danh sách bấy nhiêu người.

Nhị Ðộ Mai.

Danh Sĩ

Danh: tiếng tăm, sĩ: người nghiên cứu học vấn. Kinh Lễ: “Sinh danh sĩ” (Rước kẻ danh sĩ). Người danh sĩ không ra làm quan. Thái Thị nói rằng: “Danh sĩ là những kẻ đức hạnh tuyệt vời, đạo thuật thông suốt nhưng không làm tôi với Vua, chỉ ở ẩn mà thôi.”

Hẳn người danh sĩ tài cao.

Nữ Tú Tài.

Danh Tiết

Danh: tiếng tăm, tiết: tiết tháo (Giữ gìn trinh tiết).

Rằng danh tiết ấy thơm tho ai bì.

Hoa Tiên.

Danh Tính

Danh: tên, tính: họ.

Chẳng hay danh tánh là chi?

Lục Vân Tiên.

Danh Viên

Danh: tiếng tăm, viên: vườn.

Dốc trang chuốc lấy danh viên cho gần.

Hoa Tiên.

Dao Trì

Dao: tên một thứ ngọc, trì: ao. Ao bằng ngọc. Chỗ bà Tây Vương Mẫu ở.

Kinh thành đến trước đền Dao lạy mừng.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Dặm Hòe

Ðường trồng cây hòe. Ngày xưa, Hiệu Khoan làm Thứ sử châu Ung, sức dân cứ mỗi dặm trồng một cây hòe để người đi đường có bóng mát.

Ðường xa thăm thẳm dặm hòe.

Thơ Cổ.

Dây Vỏ Dây Văn

Võ: sợi dây to, văn: sợi dây nhỏ.

So dần dây võ dây văn.

Kim Vân Kiều.

Dâm Bôn

Dâm: dâm dục, bôn: chạy. Vì sự dâm dục mà chạy theo nhau chứ không cưới hỏi gì.

Chê loài cẩu hợp, răn bề dâm bôn.

Trinh Thử.

Dâm Từ

Dâm: dâm dục, từ: nhà thờ. Nhà thờ, thờ các thần dâm dục.

Dâm từ cận thói ngu mê.

Ðại Nam Quốc Sử.

Dâm Thanh

Dâm: dâm dục, thanh: tiếng.

Dâm thanh chớ để vào tai.

Gia Huấn Ca.

Dân Gian

Dân: dân, gian: khoảng. Trong chỗ nhân dân ở.

Bốn mươi thị nữ dân gian kén về.

Thơ Cổ.

Dẫn Ðiền

Dẫn: từ khước, điền: thứ trang sức bằng vàng có chạm trỗ. Trả lễ lại không nhận.

Lễ đưa truyền lại dẫn điền.

Hoa Tiên.

Dẫn Thân

Dẫn: đưa đến, thân: mình.

Dẫn thân vào chốn chiến trường với nhau.

Hoa Tiên.

Dật Lạc

Dật: rảnh, lạc: vui.

Chê sự đời phú quý vinh hoa, muốn vui thú thanh nhà dật lạc.

Sãi Vãi.

Dâu

Ruộng dâu. Kinh Thi có câu: “Ký ngã vu tang trung” (Hẹn ta ở trong bãi dâu). Trai gái nước Trịnh nước Vệ thường hẹn hò nhau ra bờ sông Bộc và ruộng dâu để tự tình. Xem chữ bộc.

Ra tuồng trên bộc trong dâu.

Kim Vân Kiều

Cây dâu thường cho tằm ăn nên làng nào cũng có trồng. Vì thế nên dâu dùng để chỉ làng xóm. Kinh Thi: Duy tang dự tử, tất cung kỉnh chỉ (Phải nên cung kỉnh nơi trồng cây tang, cây tử, tức cây dâu và cây thị).

Song hồ nấn ná thôn dâu.

Thơ Cổ.

Di Chiếu

Di: để lại, chiếu: mệnh lệnh của Vua. Vua mất để mệnh lệnh lại.

Một thiên di chiếu tỏ lòng.

Hạnh Thục Ca.

Di Chúc

Di: để lại, chúc: dặn dò. Lời dặn dò trước lúc lâm chung.

Vâng lời di chúc để sau.

Hạnh Thục Ca.

Di Duyên

Di: tặng biếu, duyên: mối liên lạc. Tìm cách để làm thân.

Mới hay con tạo mở đàng di duyên.

Ðại Nam Quốc Sử.

Di Ðà

Nguyên A Di Ðà, tên một vị Phật. A: không, Di Ðà: lường. Một vị Phật sáng suốt không sao lường được.

Xem câu nhân quả niệm kinh Di Ðà.

Phan Trần.

Di Ðịch

Di: tên một dân tộc chưa khai hóa ở Trung Quốc, địch: tên một dân tộc chưa khai hóa ở Trung Quốc. Ngày trước, người Trung Quốc cho rằng các dân tộc xa xôi ở ngoài biên cương đều chưa được khai hóa. Phương Ðông gọi là di, phương Nam gọi là man, phương Tây gọi là nhung và phương Bắc gọi là địch (những dân tộc này đều khác ngôn ngữ phong tục với Trung Quốc). Người ta thường dùng chữ man di hay di địch để chỉ quân mọi.

Di Hạ

Di: xem di địch, hạ: do chữ Hoa hạ (nhà hạ rực rỡ và nhà hạ tức nước Trung Quốc văn minh, rực rỡ). Nay Di mai Hạ. Nghĩa bóng: thay đổi.

Nay Di mai Hạ biết hồi nào yên.

Ngư Tiều Vấn Ðáp.

Di Hài

Di: để lại, hài: xương cốt hình thể con người. Sau khi chết hồn xuất chỉ để hình hài lại.

Di hài nhặt cắp về nhà.

Kim Vân Kiều.

Di Hình

Dời đi nơi khác, hình: cái xác, cái thây. Dời xác đem đi chôn chỗ khác.

Bao giờ cải táng di hình,
Thân kia bao điểm là tình bấy nhiêu.

Ca Dao.

Di Luân

Di: đạo thường của đời người, luân: những điều về đạo đức mà người ta phải theo.

Hãy còn trời đất, hãy còn di luân.

Hoa Tiên.

Di Lưu

di: tăng thêm, lưu: ở lại. Bệnh tình mỗi lúc một tăng lên và lưu lại trong mình, không chịu thuyên giảm. Ngày nay dùng hai chữ này để chỉ lúc bệnh tình trầm trọng sắp chết.

Di lưu chẳng sót, hãy lo việc đời.

Hạnh Thục Ca.

Di Mưu

Di: để lại, mưu: kế hoạch sắp đặt trước khi làm việc gì. Cách thức để giữ cơ nghiệp lại cho con cháu.

Nặng tình khiêm ái, quên phần di mưu.

Ðại Nam Quốc Sử.

Di Ngôn

Di: truyền lại, để lại. Ngôn: lời nói. Lời nói để lại lúc lâm chung.

Di ngôn cũng có lời này.

Hạnh Thục Ca.

Di Sơn

Di: dời từ nơi này sang nơi khác, sơn: núi. Dời núi. Ngày xưa có Ngu Công tuổi chín mươi muốn sang bằng hai trái núi là Thái Hùng và Vương Ốc. Có người cười thì Ngu Công bảo: “Ta chết có con, con chết có cháu, cháu lại sanh con. Núi kia vẫn không lớn thêm thì ta lo gì mà không san bằng được.” Một vị thần nghe được mới tâu với Thượng Ðế, ngài liền sai dời hai trái núi đi. Một đem đặt ở Sóc Ðông, một đặt ở Sóc Nam. Ðiển này gọi là Ngu Công di sơn.

Dĩ Tề

Tức Bá Di, Thúc Tề, hai người con Vua Cô Trúc. Lúc Vua gần mất, di chúc lại để ngôi cho Thúc Tề. Khi Vua mất Thúc Tề nhường ngôi cho anh. Bá Di nói: “Di mệnh của cha, chúng ta phải tuân theo.” Thúc Tề đáp: “Ðạo trời làm trọng tức là anh đáng làm Vua hơn em.” Thế rồi hai anh em đều bỏ nước mà đi, không ai chịu làm Vua cả. Ðến lúc Võ Vương đem quân đi đánh nhà Thương (Vua Trụ), Bá Di, Thúc Tề khuyên can, lấy lẽ tôi không nên đánh Vua. Võ Vương không nghe và khi đánh xong Vua Trụ, dựng nên nhà Châu, Bá Di, Thúc Tề nhất quyết không ăn thóc nhà Châu, trốn vào núi Thủ Dương hái rau vi để ăn cho qua ngày tháng. Sau có người nói: “Rau vi cũng của nhà Châu, Bá Di, Thúc Tề liền nhịn đói và chết.”

Treo trên thấy có bức tranh Di Tề.

Nhị Ðộ Mai.

Di Thể

Di: để lại, thể: thân thể của mình là do cha mẹ để lại cho mình.

Ôm cưỡng bảo luống ngại ngùng di thể.

Ngọc Hân Công Chúa.

Di Trú

Di: dời, trú: ở. Dọn ở một nơi khác.

Hỏi thăm di trú nơi nào.

Kim Vân Kiều.

Dị Kỳ

Dị: khác thường, kỳ: lạ lùng.

Mình cao sồ sộ dị kỳ rất hung.

Lục Vân Tiên.

Dị Mưu

Dị: lạ, khác thường, mưu: mưu. Có mưu mô khác thường. Có ý khác.

Thoảng nghe đã biết lòng tiềm dị mưu.

Hạnh Thục Ca.

Dị Nhân

Hoàng Tôn nước Tần, sau khi đánh thua, bị quân Triệu bắt rồi giữ làm con tin ở đất Triệu. Nhờ có Lữ Bất Vi mưu mô đưa về nước. Về sau được lên ngôi nhưng chẳng bao lâu thì mất. Xem chữ Bất Vi.

Bất Vi gả vợ, Dị Nhân lấy lầm.

Lục Vân Tiên.

Dị Tướng

Dị: lạ, khác thường, tướng: trạng mạo hình dáng con người. Ðường Thơ: Bành Thành Thế Việt có tài lược và dị tướng.

Hễ người dị tướng ắt là tài cao.

Lục Vân Tiên.

Dị Vực

Dị: lạ, vực: biên giới. Sử ký: Chư hầu các thủ kỳ phong vực (chư hầu đều giữ biên giới của mình). Dị vực: cõi lạ, cõi khác.

Bắc quốc tuy rằng ngoài dị vực.

Thơ Ðời Trần.

Dịch Ôn

Dịch: bệnh truyền nhiễm lan ra rất mau và ác liệt, ôn: bệnh dịch do thú vật phát sinh ra.

Kẻ thì mắc bệnh dịch ôn,
Kẻ thì thủy hỏa gian nan kia là.

Gia Huấn Ca.

Dịch Tánh Biến Tình

Dịch: thay đổi, biến: thay đổi. Thay đổi tánh tình.

Song chẳng can danh phạm nghĩa, cũng không dịch tánh biến tình.

Sãi vãi.

Dịch Thê

Dịch: thay đổi, thê: vợ. Xem chữ Tào Khang.

Có cãi rằng qui dịch thê.

Trinh Thử.

Dịch Thu

Dịch: cờ vây, thu: mùa thu. Hai chữ đi đôi. Người đánh cờ vây có tài. Mạnh Tử: Dịch thu thông quốc chi dịch giả (Dịch thu là người đánh cờ giỏi hơn cả trong một nước).

Ta xin làm bạn bày cờ dịch thu.

Thơ Cổ.

Dịch Xuân

Dịch: trạm, xuân: mùa xuân, cành mùa xuân. Lục Khải đời Ðường gởi một cành mai cho bạn có kè theo bài thơ:

Chiết mai phùng dịch sứ,
Ký dự Lũng đầu nhân.
Giang nam vô sở hữu,
Diêu tặng nhất chi xuân.

Dịch Nghĩa:

Bẻ mai vừa gặp trạm,
Lũng đầu gởi cố nhân.
Giang Nam gì chẳng có,
Xa tặng một cành xuân.

Dịch xuân: gởi cành mai mùa xuân cho trạm. Nghĩa bóng: tin tức.

Dịch xuân đành tỏ tin mai cũng mừng.

Hoa Tiên.

Diêm Vương

Tức Diêm Y Vương. Có nhiều thuyết:

- Diêm Vương xưa là Quốc Vương nước Sa Tỳ, đánh trận thường bị bại, nguyện lúc chết làm chúa coi ngục.

- Trong số thập vương Diêm Vương đứng về thứ năm, hoặc Diêm Vương theo tiếng phạn là Song Vương (hai vị vua). Theo kinh Phật: Ngày xưa anh em làm chúa coi ngục. Anh coi về đàn ông, em coi về đàn bà và gọi là Song Vương.

Biến binh làm tướng phá thành Diêm Vương.

Lục Vân Tiên.

Diễm Tử

Người đời Chu, thờ cha mẹ rất có hiếu. Cha mẹ già mắt lòa ốm yếu, cần sữa để tẩm bổ, Diễm Tử nghèo không mua được, phải đội lốt dê vào rừng xen lẫn với dê để nặn sữa. Một hôm có bọn người đi săm lầm Diễm Tử với dê toan bắn, Diễm Tử vội bỏ lốt dê và kể tự sự cho mấy người kia biết.

Chu Diễm Tử làm con rất thảo.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Diên Trì

Diên: kéo dài, trì: chậm. Làm một việc gì chậm chạp và kéo dài thì giờ.

Hẳn là có ý diên trì mạng khinh.

Hạnh Thục Ca.

Diện Hiến

Diện: mặt, hiến: dâng. Dâng lên trước mặt.

Rày dâng diện hiến rành rành.

Kim Vân Kiều.

Diện Tiền

Diện: mặt, tiền: trước.

Diện tiền trình với tiểu thư.

Kim Vân Kiều.

Diện Từ

Diện: mặt, từ: cáo mà đi. Cáo từ trong khi gặp mặt chứ không phải gởi lời lại.

Diện từ xin giãi niềm đan mấy lời.

Hoa Tiên.

Diện Thị Bối Phi

Diện: mặt, thị: phải, bối: lưng, phi: chẳng phải. Trước mặt người ta thì nói phải, sau lưng thì nói trái.

Diện thị bối phi.

Tục Ngữ.

Diêu Ngụy

Diêu: tức họ Diêu, người đầu tiên tìm ra hoa mẫu đơn vàng gọi là Diêu Hoàng (sắc vàng họ Diêu), ngụy: họ Ngụy, người tìm ra thứ hoa mẫu đơn tím tức là Ngụy Tử (sắc tím họ Ngụy).

Xẩy nhớ khi cành Diêu, đóa Ngụy.

Chinh Phụ Ngâm.

Dinh Liễu

Tên một dinh thự ở đất Tế Lễ. Châu Á Phu đã đóng quân để chống cự rợ Hồ ở đó. Xem Tế Liễu Dinh.

Cửa dinh Liễu mới rước xuân vào.

Hoa Tiên.

Dinh Phí

Dinh: lo toan để làm một công việc gì, phí: hao tốn.

Ðủ đường dinh phí trăm phần chi lo.

Hạnh Thục Ca.

Dinh Tiền

Dinh: chỗ quân lính đóng, tiền: trước.

Lục Ân vâng lệnh tới nơi dinh tiền.

Lục Vân Tiên.

Do Dự

Do: tên một con thú thuộc loài khỉ có tài leo cây, tánh đa nghi. Dự: sẵn sàng trước. Con do ở trong rừng, mỗi khi nghe có tiếng động, cho rằng có người đến hại mình, liền leo ngồi sẵn trên cây, đến khi không thấy có việc gì xảy ra thì lại trụt xuống. Cứ leo lên trụt xuống nhiều lần như vậy nên chữ do dự có nghĩa là không quyết đoán. Có nơi lại cho rằng do là một con chó con.Mỗi khi đi theo chủ con chó con chạy lên trước ngồi chờ sẵn (dự), đợi chủ không được, lại chạy trở lui đằng sau. Cứ lui tới mãi như vậy nên gọi là do dự.

Lòng còn do dự chưa yên bề nào.

Doãn Du

Doãn: bằng lòng cho, du: vui vẻ (hoặc du doãn). Các phiến sớ dâng lên Vua thường dùng hai chữ này trong câu: Như mông du doãn, hậu chỉ lục tuân (Như mông ân Ngài vui lòng mà ban cho, xin chờ chỉ lục tuân ra để thi hành).

Lượng trên người chẳng vui tình,
Dẫu nhiều hay lẽ chẳng đành doãn du.

Hạnh Thục Ca.

Doãn Phủ

Tức Nghi Hàng Phủ, làm quan với Vua Trần Linh Công nước Trần. Tánh thích vui chơi không nghĩ gì đến việc nước. Cả ba người là Nghi Hàng Phủ, Vua Trần Linh Công và Khổng Ninh cùng nhau tư thông với Hạ Cơ bị con của Hạ Cơ là Hạ Trưng Thư đuổi đánh, Nghi Hàng Phủ phải chạy trốn qua nước Sở.

Sớm đưa Doãn Phủ, tối ngừa Trần quân.

Lục Vân Tiên.

Doanh Bồng

Tức Doanh Châu và Bồng Lai (xem hai chữ này).

Trời Nam riêng một cõi doanh bồng.

Thơ Cổ.

Daonh Châu

Một trong ba hòn đảo ở Bột Hải, tương truyền có tiên ở (xem chữ Bồng).

Doanh châu ấy khách Giao bồng nọ tiên.

Hoa Tiên.

Doanh Hoàn

Doanh: bể rộng lớn, hoàn: đất rộng lớn. Hai chữ ghép lại nghĩa là quả địa cầu.

Doanh hoàn phong hội mở mang.

Câu Hát.

Dõng Trùng

Dõng: mạnh mẽ, trùng: loài côn trùng. Hoài Nam tử: Vua Tề Trang Công đi săn gặp một giống côn trùng lấy chân chống lại bến xe không cho tiến lên. Vua hỏi con gì? Thì người đánh xe đáp: “Con ấy tên gọi là bọ ngựa chỉ biết tiến mà không biết lùi, khinh địch và không lượng sức.” Phạm Tuấn thi: Dõng trùng nhất hà ngu, bất cố hoàng tước cơ (Dõng trùng ngốc làm sao, nào hay chim sẻ đói).

Du Học

Du: đi xa, học: học. Quốc sách: Sở hữu Hoàng Yết giả, du học bát văn (ở nước Sở có Hoàng Yết đi du học, mở rộng kiến văn). Ðem hành lý đi tìm thầy ở phương xa để học gọi là du học. Ngày nay ra nước ngoài để học tập.

Lấy điều du học hỏi thuê.

Kim Vân Kiều.

Du Hồn

Tên một quẻ bói rất xấu.

Hóa ra làm quẻ du hồn.

Lục Vân Tiên.

Du Lãm

Du: chơi, lãm: xem. Những người đi chơi để xem phong cảnh.

Bát ngát nhẽ dễ trêu người du lãm.

Yên Ðỗ.

Du Nhạc

Du: đi chơi, nhạc: tên núi (núi Ngũ Nhạc). Ðời Ðông Hán có Hương Tư Bình ở ẩn không chịu làm quan. Sau khi con trai con gái đã lập xong gia thất, ông bỏ nhà vào chơi núi Ngũ Nhạc. Nghĩa bóng: con cái nên nhà nên cửa.

Chút nguyền du nhạc, còn hiềm chưa nguôi.

Hoa Tiên.

Du Nhai

Du: đi chơi, nhai: con đường lớn. Ði chơi ở các con đường lớn.

Ba ngày thượng mã du nhai.

Nhị Ðộ Mai.

Du Quan

Du: đi chơi, quan: xem. Như chữ du lãm.

Ai hay trong lúc du quan.

Nhị Ðộ Mai.

Du Tiên

(gối) Do chữ Du tiên chẫm. Sách Khai thiên di sự: Nước Quy Tư dâng cho Vua Ðường Minh Hoàng một cái gói màu sắc như mã não, gối vào thì mộng đi chơi khắp cảnh tiên. Vua gọi cái gói này là Du tiên chẫm.

Gói du tiên hãy rành rành song song.

Cung Oán.

Du Tử

Du: đi chơi, tử: người. Người khách đi chơi xa. Sử ký: du tử đi cố hương (du tử thương xót làng cũ).

Ôi ác biết lòng du tử.

Ðặng Trần Thường.

Du Thần

Du: đi chơi, thần: ông thần. Vị thần đi tuần để xem xét các nơi.

Du thần trở lại sơn trung.

Lục Vân Tiên.

Dụ Tượng

Dụ: dụ, tượng: voi.

Ðè mặt sóng đem đường dụ tượng, nọ thuở Kiền phù.

Tụng Tây Hồ.

Dụ Tri

Dụ: lời kẻ trên báo cho kẻ dưới biết, tri: biết.

Bèn ban ý chỉ dụ tri.

Hạnh Thục Ca.

Dũ Xuất Dũ Kỳ

Dũ: càng, xuất: ra, dũ: càng, kỳ: lạ. Càng phô bày càng thấy lạ kỳ.

Thơ ngâm dũ xuất dũ kỳ.

Lục Vân Tiên.

Dục Nhật

Dục: tắm, nhật: mặt trời. Lúc mặt trời mọc, ngoài bể ánh nước chập chờn như là tắm cho mặt trời vậy. Nghĩa bóng: công đức lớn lao.

Long chức quan bổ thiên dục nhật.

Lục Súc Tranh Công.

Duy Tân

Duy: chỉ, tân: mới, theo mới. Kinh thi: Châu tuy cựu ban, kỳ mạng duy tân (Châu tuy nước cũ, mệnh lệnh theo mới).

Nước nhà đang buổi duy tân.

Thơ Cổ.

Duyên

Mối liên lạc từ kiếp trước lưu lại kiếp này giữa đôi tình nhân hay giữa hai người bạn bè quen biết. Những người đã có duyên với nhau thì dẫu xa cách ngàn vạn dặm cũng có thể gặp nhau được. Hữu duyên thiên lý năng tương ngộ, vô duyên bán bộ bất tương phùng (Có duyên ngàn dặm không xa, vô duyên nữa bước mà ra muôn trùng).

Ðã không duyên trước chăng là.

Kim Vân Kiều

Sắc đẹp tuy không lộng lẫy nhưng khiến người ta dễ cảm.

Còn duyên như tượng tô vàng,
Hết duyên như tổ ong vàng ngày mưa.

Ca Dao

Sự may mắn.

Nói vậy mà chơi lo cũng mệt,
Có duyên thì gặp dễ như chơi.

Thơ Cổ

Tình nghĩa vợ chồng.

Thiếp bén duyên chàng có thế thôi.

Hồ Xuân Hương.

Duyên Bình

Duyên: xem chữ duyên (Có duyên ngàn dặm không xa), bình: bèo. Ðây là nói duyên bèo và nước gặp gỡ. Bèo trôi mà không biết trôi đi đâu, nên bèo nước dùng để chỉ những kẻ không định sở mà trời xui khiến gặp gỡ nhau. Nghĩa bóng: Gặp gỡ tình cờ không ngờ có mà có nên có những chữ: Bình thủy tương phùng (bèo nước gặp gỡ), bình thủy hữu duyên (bèo nước có duyên)…

Duyên bình gặp gỡ khách phương xa.

Thơ Cổ.

Duyên Do

Duyên: duyên cớ, do: vì đâu mà ra.

Thấy lời xinh mới kể lời duyên do.

Hoa Tiên.

Duyên Ðằng

Duyên: mối liên lạc từ kiếp trước lưu lại kiếp này giữa đôi tình nhân hay giữa hai người bạn bè quen biết. Ðằng: Ðằng Vương các. Con Vua Cao Tông nhà Ðường làm Thái sứ ở Hồng Châu được phong là Ðằng Vương. Lúc Diêm Bá Dư ra giữ chứ Ðô đốc Hàng Châu, đặt tiệc tại các Ðằng Vương để thết tân khách. Bá Dư mới bảo đem viết mực ra, yêu cầu quan khách làm bài tựa các Ðằng Vương để kỷ niệm buổi vui hôm ấy. Vương Bột 6 tuổi đã biết làm thơ, 15 tuổi đã nổi tiếng thơ hay, nhân đi thăm cha là Thứ sử ở Giao Châu, nửa đường một trận gió thổi đến Ðằng Vương các và được mời vào dự tiệc và làm bài tựa ấy. Tất cả quan khách dự tiệc chỉ có bài của Vương Bột là hay hơn cả, có hai câu được người đời truyền tụng là:

Lạc hà dự cô vụ tề phi,
Thu thủy cộng trường thiên nhất sắc.
(ráng chiều chim vụ cùng bay,
Trời dài thu thủy chung rày sắc xanh).

Thơ Tàu có câu: Thời lai phong tống Ðằng Vương các (vận tới, các Ðằng thuận gió mưa). Những chữ: Duyên Ðằng gió đưa, Ðằng các đều dùng để chỉ vận tới duyên may, tình cờ gặp gỡ. Xem Vương Bột.

Duyên Ðằng thuận nẻo gió đưa.

Kim Vân Kiều.

Duyên Ðồ

Duyên: noi theo, đồ: đường.

Duyên đồ hộ tống về nơi Châu Thường.

Nhị Ðộ Mai.

Duyên Hà

Duyên: noi theo, hà: sông.

Duyên hà chàng đã đến nơi thảo đường.

Thơ Cổ.

Duyên Hài

Duyên: (xem chữ duyên), hài: hòa hợp.

Nàng rằng gia thất duyên hài.

Kim Vân Kiều.

Dung Dưỡng

Dung: tiếp nhận, che chở, dưỡng: nuôi.

Ðất dung dưỡng muôn loài.

Lục Súc Tranh Công.

Dung Nhan

Dung: nét mặt đoan trang. một trong tứ đức của người đàn bà (Công, Dung, Ngôn, Hạnh). Nhan: màu sắc giữa khoảng mắt và lông mày, thường dùng để chỉ dáng mặt.

Má đào mày liễu dung nhan lạ lùng.

Lục Vân Tiên.

Dung Quang

Dung: diện mạo, quang: sáng sủa.

Nàng rằng trộm liếc dung quang.

Kim Vân Kiều.

Dụng Ý

Dụng: dùng, ý: ý.

Ðương quyền dụng ý phi vi.

Hạnh Thục Ca.

Dư Ðồ

Dư: đất, đồ: bản đồ. Ðịa đồ.

Trời Nam riêng mở dư đồ một phương.

Ðại Nam Quốc Sử.

Dược Sư

Dược: thuốc, sư: thầy. Tên một bài kinh Phật, tụng lên thì tai qua nạn khỏi và được sống lâu.

Dược sư ngán nỗi Lão quân khôn điều.

Phan Trần.

Dưới Gối

Do chữ: tấc hạ. Ðường thơ: Nguyện đất phụng chí tôn, cư tấc hạ (nguyện được thờ phụng bậc chí tôn ở dưới gối). Hai chữ tấc hạ dùng để chỉ người con và con hầu hạ quanh quẩn dưới gối cha mẹ.

Thứ cho dưới gối tấm lòng tiểu nhi.

Phan Trần.

Dưới Tùng

Do chữ tùng hạ. Ðời Tống Tô Thức đi chơi Ngũ lão, nghe trong bụi từng có tiếng nước chảy như tiếng đánh cờ. Nghĩa bóng: đánh cờ.

Dưới tùng trong quýt âu đành là đây.

Hoa Tiên.

Dương

(nước) Nước ở cành dương liễu. Nhà sư Phật Ðỗ Trừng, người xứ Thiên Trúc, một hôm đến chơi nhà Thạch Lạc, ông này có đứa con đang bệnh nặng. Phật Ðỗ Trừng lấy cành dương liễu tẩm nước phép rẩy cho đứa bé lành bệnh. Phép ấy nguyên của Ðức Phật Quan Âm nên ở tượng Ngài ta thường thấy có bình ngọc cắm cành dương liễu.

nước dương muốn rẩy nguội dần lửa duyên.

Cung Oán.

Dương

(nước) Nước ở cành dương liễu. Nhà sư Phật Ðỗ Trừng, người xứ Thiên Trúc, một hôm đến chơi nhà Thạch Lạc, ông này có đứa con đang bệnh nặng. Phật Ðỗ Trừng lấy cành dương liễu tẩm nước phép rẩy cho đứa bé lành bệnh. Phép ấy nguyên của Ðức Phật Quan Âm nên ở tượng Ngài ta thường thấy có bình ngọc cắm cành dương liễu.

nước dương muốn rẩy nguội dần lửa duyên.

Cung Oán.

Dương Chất Hổ Bì

Dương: dê, chất: tính chất, hổ: cọp, bì: da. Vốn là dê nhưng mang lốt cọp. Dương Tử Vân nói rằng: Dương chất hổ bì, kiến thảo nhi duyệät, kiến sài nhi cụ (Chất dê da cọp, thấy cỏ thì thích, thấy chó sói thì sợ), quên hẳn rằng mình đang mang lốt cọp. Nghĩa bóng: Chỉ có bộ mã bên ngoài.

Dương Châu

Tên một chỗ đất phồn hoa ở Trung Quốc. Có ba người khách ngồi trò chuyện, mỗi người ước một điều thử xem người nào lời ước của mình tốt đẹp hơn. Người thứ nhất: Muốn làm Thứ sử ở Dương Châu. Người thứ hai: có nhiều tiền bạc, cỡi hạc bay lên cao. Người thứ ba: Lưng giắt mười vạn quan tiền (giàu có) cỡi hạc bay lên Dương Châu. Dương Châu: lời ước hoàn toàn.

Bồng lai xe hạc dương châu lưng tiền.

Hoa Tiên.

Dương Chi

Dương: Xem nước dương, chi: cành.

Một bình tỉnh thủy, một cành dương chi.

Phan Trần.

Dương Chu

Một triết gia Trung Quốc sanh khoảng 440 - 360 trước Tây Lịch, người nước Vệ đời Chiến Quốc. Dương Chu chủ trương thuyết vị kỷ hoặc vị ngã (vì mình) chỉ biết mình, lo cho mình mà thôi. Nhổ một sợi lông mà lợi cho thiên hạ cũng vẫn khôn làm. Theo Mạnh Tử nói về học thuyết của Dương Chu: Bạt nhất mao nhi lợi thiên hạ bất vi dã. Dương Chu không có sách vở gì lưu truyền lại hậu thế cả. Xem chữ: Lộ kỳ.

Kìa như Mặc Ðịch Dương Chu, tu một việc vị nhơn vị nghĩa.

Sãi Vãi.

Dương Ðài

Tên một nơi mà vi thần nữ làm mây, làm mưa ở. Xem chữ Giáp (Ðinh).

Dương Ðài đành sẵn mây mưa.

Hoa Tiên.

Dương Hòa

Dương: khí mặt trời, hòa: hòa thuận, ấm áp.

Khúc đâu đầm ấm dương hòa.

Kim Vân Kiều.

Dương Ky

Dương: cõi dương, ky: nền. Nhà ở (Trái với âm phần: nhà mồ).

Nhất dương ky, nhì mồ mả.

Tục Ngữ.

Dương Quan

Tên một cửa ải ở Cam Túc. Thơ Vương Duy: Khuyến quân cạnh tận nhất bôi tửu, tây xuất Dương quan vô cố nhân (Mời người cạn chén rượu này, Dương quan ra khỏi chẳng rày ai quen). Nghĩa bóng: Chỗ tiễn biệt nhau.

Lơ thơ tơ liễu mấy cành dương quan.

Kim Vân Kiều.

Dương Quan Tây

Tức Dương Chấn ở xứ Quan Tây, người đời Hán. Chấn giữ chức Thái úy, tánh rất liêm khiết. Nguyên trước: Chấn có tiến cử Vương Mẫn làm lệnh doãn, lúc đi ngang qua ấp của Vương Mẫn, trời tối vào nghĩ lại một đêm. Mẫn đem mười lạng vàng để đền ơn Chấn. Chấn nghiêm nét mặt bảo rằng: “Ta tiến cử ngươi vì ngươi có tài chứ phải vì ham của hối lộ đâu.” Mẫn đáp: “Ðêm hôm khuya khoắt có ai hay mà Ngài sợ.” Dương Chấn đáp: “Sáng thì có trời đất biết, tối thì có quỷ thần biết, trong thì có tôi biết, ngoài có ông biết. Thế sao lại gọi không ai biết?.”

Dương Quan Tây còn sợ có bốn hay.

Sãi Vãi.

Dương Thanh Liễu Lục

Dương: cây dương, thanh: xanh, liễu: cây liễu, lục: sắc lục.

Dương thanh liễu lục những ai đó chừ.

Hoa Tiên.

Dương Trần

Dương: cõi dương, trần: bụi.

Cũng đều xuống chốn dương trần vui chơi.

Lục Vân Tiên.

Dương Trợ Âm Phù

Dương: cõi dương, trợ: giúp, âm: cõi âm, phù: giúp đỡ.

Ðế vương dương trợ âm phù.

Hạnh Thục Ca.

Dương Uy

Dương: phô bày, uy: oai.

Phen này phấn lực dương uy.

Hạnh Thục Ca.

Dương Xa

Dương: dê, xa: xe. Xe do dê kéo. Vua Võ Ðế có nhiều cung phi mỹ nữ, thường thường Vua đi một cái xe khảm vàng ngọc, có một đoàn dê kéo. Hễ dê vào nơi nào thì Vua sẽ nghĩ lại đấy.

Dấu dương xa lối cũ quanh co.

Cung Oán.

Dưỡng Dục

Dưỡng: nuôi, dục: nuôi cho lớn thêm.

Nhớ câu dưỡng dục, lo ân sanh thành.

Lục Vân Tiên.

Dưỡng Ðiều

Dưỡng: giữ trong mình cho khỏi phí sức, điều: làm cho hòa hợp.

Phong sương cảm mạo dưỡng điều mới an.

Hạnh Thục Ca.

Dưỡng Sinh

Dưỡng: nuôi, sinh: đẻ. Sinh đẻ và nuôi nấng. Mẹ sinh đẻ và cha nuôi nấng dạy dỗ. Sinh dưỡng đạo đồng: Lòng hiếu thảo đối với kẻ sinh ra ta hay nuôi nấng ta, ta xem như nhau.

Dưỡng sinh đôi nợ tóc tơ chưa đền.

Kim Vân Kiều.

Dưỡng Tính

Dưỡng: nuôi, tính: tánh tình. Giữ gìn tánh tình.

Phương nhân nghĩa để thường dưỡng tính, báu nhi tôn tráp hãy nặng trĩu.

Nguyễn Hàng.

Dưỡng Tử

Dưỡng: nuôi, tử: con. Con nuôi.

Người kêu dưỡng tử cứu cha,
Kẻ kêu nghĩa phụ, ân gia cứu mình.

Nhị Ðộ Mai.

Dưỡng Thân

Dưỡng: nuôi, thân: cha mẹ.

Dưỡng thân thay tấm lòng nàng ngày xưa.

Kim Vân Kiều.

Ða Ðoan

Ða: nhiều, đoan: mối. Lôi thôi nhiều truyện.

Mà lượng Thánh đa đoan kịp mấy.

Cung Oán.

Ða Mang

Ða: nhiều, mang: bối rối. Viên Tuân: Tằm cơ, nhật hiểu, thiếp đa mang (Tằm đang đói mà trời đã sáng, khiến lòng thiếp đa mang). Ða mang: nhiều việc khiến lòng bối rối.

Phu nhân đã dạy đến lời đa mang.

Hoa Tiên.

Ða Nghi

Ða: nhiều, nghi: nghi ngờ.

Bằng noi lề trước, như tuồng đa nghi.

Hạnh Thục Ca.

Ða Ngôn Ða Quá

Ða: nhiều, ngôn: lời nói, đa: nhiều, quá: lỗi. Càng nói nhiều, càng lầm lỗi nhiều.

Chớ nên đa quá đa ngôn chút nào.

Gia Huấn Ca

Ða ngôn đa quá.

Tục Ngữ.

Ðà

tên một động vật thuộc loại bà trùng (loài động vật huyết lạnh, bốn chân ngắn, bụng sát đất như rắn, rùa, thằn lằn, …). Mình con đà dài 4 trượng, 4 chân, đuôi và trên lưng có vảy giống như cá sấu, sức mạnh, tiếng kêu lớn, da thường dùng để bịt trống. Nghĩa bóng: Cái trống.

Tiếng đà dậy khắp sơn khê.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Ðà Ðao

Một ngón võ mà Quan Công đời Tam Quốc thường dùng. Giả vờ thua chạy, chờ kẻ địch đuổi theo gần đến thì quay lại để chém. Nghĩa bóng: Mưu mẹo để phỉnh phờ.

Ðà đao lập sẵn chước dùng.

Kim Vân Kiều.

Ðá Gật Ðầu

người học trò của nhà sư La Thập giảng kinh Nát Bàn ở núi Hồ Khâu, hỏi mấy hòn đá chung quanh, xem lời của mình giảng có phù hợp với ý của Phật dạy không? Mấy hòn đá đều gật đầu.

Nhấp nhô đá cũng xếp quanh gật đầu.

Quan Âm Thị Kính.

Ðá Vách

Tên một giống mọi ở Quảng Ngãi chung sống trong núi, hai bên có đá dựng thẳng lên như vách, thường xuống quấy nhiễu dân ta. Triều đình sai Nguyễn Tấn đánh dẹp mới yên.

Ðường Nam phương thấy đó chẳng xa, thì những sợ nhiều quân đá vách.

Sãi Vãi.

Ðá Vàng

Do chữ Kim thạch. Kim là loài kim khí dùng để đúc chuông và đỉnh. Thạch là đá dùng để làm bia, kệ. Có việc gì ca ngợi hoặc ghi lại cho được lâu dài người ta khắc vào đỉnh hoặc bia. Nên đá vàng dùng để nói đến những việc gì lâu dài bền bỉ.

Một lời ghi tạc đá vàng thủy chung.

Kim Vân Kiều.

Ðài Các

Ðài: các nhà làm cao, có thể trông xa được. Các: cái gác. Tiếng gọi quan Thượng thư này xưa. Nghĩa bóng: Những nhà quyền quý.

Ðem thân đài các mà nương bóng chiều.

Phan Trần.

Ðài Doanh

Ðài: cái nhà làm cao, có thể trông xa được, doanh: dinh thự. Chỗ ở của các vị quyền cao chức trọng.

Sớm khuya hầu hạ đài doanh.

Kim Vân Kiều.

Ðài Gương

Ðài: xem đài doanh. Chỗ người con gái trang điểm. Nghĩa bóng: Người con gái.

Ðài gương soi đến dấu bèo cho chăng?

Kim Vân Kiều.

Ðài Gián

Hai chức quan coi việc giám sát và đàn hạch.

Rằng vâng đài gián thăng quan.

Nhị Ðộ Mai.

Ðài Lân

Tức Kỳ lân đài. Vua Ðường Tuyên Tôn vẽ tượng các công thần ở đài này để ghi nhớ công nghiệp.

Tên ghi gác khói, tượng truyền đài lân.

Chinh Phụ Ngâm.

Ðài Sen

Ðài: cái chân đèn, sen: hoa sen. Ðài dùng cắm đèn, hình giống hoa sen.

Ðài sen nối sáp, song đào thêm hương.

Kim Vân Kiều.

Ðài Thiêng

Do chữ Linh đài. Linh: linh thiêng, đài: cái đài. Cái đài linh thiêng dùng để chỉ quả tim. Trang Tử: Bất khả nội ư linh đài, linh đài giã hữu trì (Không thể vào trong linh đài được, linh đài đã giữ vững). Ý nói lòng ta đã có sẵn những ý định tốt đẹp, những điều bậy bạ không thể thâm nhập được.

Ðài thiêng hổ có trăng già chứng lâm.

Hoa Tiên.

Ðài Trang

Ðài: xem đài các, đài doanh, trang: làm tốt. Chỗ đàn bà con gái trang điểm.

Ðài trang còn những đâu đâu.

Hoa Tiên.

Ðái Lệ Sơn Hà

Ðái: cái thắt lưng, lệ: viên đá mài, sơn: núi (tức núi Thái Sơn), hà: sông (tức sông Hoàng Hà). Thái Sơn và Hoàng Hà là núi, sông lớn của Trung Hoa. Thái Sơn nhỏ lại chỉ còn bằng viên đá mài, Hoàng Hà chỉ bằng cái thắt lưng. Nghĩa bóng: một sự thay đổi hết sức lớn lao. Ðây là một câu thề: Hoàng Hà nhỏ như sợi thắt lưng. Thái Sơn như viên đá mài, nước nhà vẫn vững bền cho đến đời con cháu (Hoàng Hà như đái, Thái Sơn như lệ, quốc di vinh ninh viên cập miêu duệ).

Ðái Nguyệt

Ðái: đội lên đầu, nguyệt: mặt trăng. Ðòi trăng tức là đi đêm (Có một ý nghĩa vất vả).

Phụ tình đái nguyệt bước lên đêm trường.

Quan Âm.

Ðái Thiên Lập Ðịa

Ðái: đội lên đầu, thiên: trời. Ðầu đội trời, lập: đứng, địa: đất. Chân đứng trên đất.

Người hào kiệt đái thiên lập địa,
Chí tang bồng là nghĩa giang san.

Câu Hát.

Ðại Bằng

Ðại: lớn, bằng: chim bằng (Xem chữ này).

Ðại bằng chí cả tuyệt vời.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Ðại Cát

Ðại: rất, cát: tốt.

Chọn ngày đại cát, động phòng nghinh tân.

Nhị Ðộ Mai.

Ðại Cổ

Ðại: lớn, cổ: đi buôn. Những người buôn to bán lớn.

Kìa người đại cổ, nọ người phú thương.

Nhị Ðộ Mai.

Ðại Danh

Ðại: lớn, danh: tiếng tăm.

Xin tường quý tánh đại danh được nhờ.

Thơ Cổ.

Ðại Doanh

Ðại: lớn, doanh: chỗ quân lính đóng hoặc quan thự.

Nam đình nghe động tiếng chầu đại doanh.

Kim Vân Kiều.

Ðại Gia

Ðại: lớn, gia: nhà. Gia đình to lớn cao sang.

Khen rằng ấy thực đại gia con nòi.

Nhị Ðộ Mai.

Ðại Hà

Ðại: lớn, hà: sông.

Ðàng đi thoắt đã đến nơi đại hà.

Nhị Ðộ Mai.

Ðại Hữu

Ðại: lớn, hữu: có. Tên một quẻ trong kinh dịch nghĩa là thạnh vượng và giàu có.

Ðồ ăn thức mặc, ngán nỗi phố phường, xem phong vị khó như đời đại hữu.

Chiến Tụng Tây Hồ.

Ðại Khoa

Tức Ðại đăng khoa. Ðăng: ghi vào, khoa: kỳ thi. Thi đỗ. Cưới vợ cũng vui mừng như thi đỗ. Thi đỗ thì nên danh, còn cưới vợ nên gia thất. Cái vui về công danh lớn hơn cái vui cưới vợ nên một bên gọi là Ðại đăng khoa và một bên gọi là Tiểu đăng khoa. Ðại khoa còn có nghĩa là đậu khoa thi Hội, thi Ðình.

Ðại khoa nhân thể tiểu khoa cũng vừa.

Hoa Tiên.

Ðại Lộ

Ðại: lớn, lộ: đường.

Ðến nơi đại lộ, trời đà hừng đông.

Lục Vân Tiên.

Ðại Phu

Tức Khuất Nguyên. Khuất Nguyên, tên thật là Khuất Bình, người nước Sở, đời Chiến Quốc, làm quan chức Tam Lư Ðại Phu và được Vua Sở trọng tài. Nhưng Khuất Nguyên bị Cận Thương gièm pha nên Vua Sở xa lánh dần. Ông buồn bã, làm sách ly tao để giãi bày nỗi uất hận của mình về nỗi mình hết lòng trung thành thờ Vua giúp nước mà Vua lại đi nghe bọn gian nịnh khiến nước nhà sắp đi đến chỗ nguy vong. Lòng quá buồn giận, Khuất Nguyên mới đâm đầu xuống sông Mịch La mà tự tử. Hôm ấy là ngày 5 tháng 5 và từ đó dân Trung Hoa thương tiếc ông, nên ăn lễ Ðoan Ngọ (5 tháng

để kỷ niệm.

Mượn cầu Tinh Vệ chiêu hồn Ðại Phu.

Hoài Cổ Ngâm.

Ðại Phu Tùng

Ðại phu: một chức quan lớn, tùng: cây tùng, Vua Tần Thủy Hoàng đi đường gặp mưa chạy đến ẩn dưới năm cây tùng, sau trở về triều phong cho năm cây tùng chức đại phu. Nghĩa rộng: Những người có công với Vua.

Cũng khoe khoang kẻ đại phu tùng.

Thơ Cổ.

Ðại Quan

Ðại: lớn, quan: mũ. Mũ của các vị đại thần.

Ðại quan lễ phục ra đầu cửa viên.

Kim Vân Kiều.

Ðại Quốc

Ðại: lớn, quốc: nước.

Ðem về đại quốc vườn hoa Bá Phù.

Nhị Ðộ Mai.

Ðại Tạo

Ðại: lớn, tạo: làm. Công to lớn. Tả truyện: Quân Tần đi đánh giặc về được vô hại ấy là cái “công lớn” của ta ở phương Tây vậy (…tắc thị ngã hữu đại tạo ư tây dã).

Có bĩ thái xoay vần vì đại tạo.

Thơ Cổ.

Ðại Thành

Tên đất. Vua Lương Võ Ðế bị Hầu Cảnh vây ở đấy. Xem chữ: Lương Võ Ðế.

Ðói Ðại Thành sao Phật không ra trợ nạn?

Sãi Vãi.

Ðại Thánh Tề Thiên

Tên một nhân vật trong Tây Du, nguyên là một con khỉ sau nhờ học đạo với Phật, trở nên thần thông biến hóa. Ðại Thánh theo Tam Tạng đi thỉnh kinh xứ Tây Trúc. Ðại Thánh và Sa Tăng, Bát Giới là đồ đệ của Tam Tạng (Tề thiên: bằng trời. Vì đã có lần đánh phá trời).

Thỉnh ông Ðại Thánh Tề Thiên.

Lục Vân Tiên.

Ðại Thần

Ðại: lớn, thần: tôi. Các ông quan lớn trong triều, từ bậc Thượng thư trở lên mới gọi là Ðại thần như: Lại bộ đại thần, Binh bộ đại thần, …

Nhân cơ hai gã đại thần.

hạnh Thục Ca.

Ðại Thiên

Ðại: thay thế, thiên: trời.

Biển vàng “tuần thú đại thiên.”

Nhị Ðộ Mai.

Ðãi Ðán

Ðãi: đợi, đán: sáng. Siêng năng việc chánh trị, không rãnh mà nghĩ ngơi. Nghĩa rộng: Ham công việc đêm ngủ chập chờn chỉ đợi chóng sáng để trở dậy.

Cất tiếng gáy toại lòng người đãi đán.

Lục Súc Tranh Công.

Ðãi Hoang

Ðãi: sơ xuất, nhác nhớm, hoang: bỏ phế.

Ðến sau chánh sự đãi hoang.

Hạnh Thục Ca.

Ðãi Nguyệt

Ðãi: chờ đợi, nguyệt: trăng.

Lầu đãi nguyệt đứng ngồi dạ vũ.

Cung Oán.

Ðáy Bể Mò Kim

Do câu: Hải để mô châm (Xuống bể để tìm kim). Nghĩa bóng: Việc khó khăn mà không có hiệu quả (Hải: biển, để: đáy, mô: mò, tìm, châm: kim).

Bấy lâu đáy bể mò kim.

Kim Vân Kiều.

Ðáy Giếng

Do chữ Tỉnh để. Bà Bội Hải, vợ Ân Hiệu Tu, gặp giặc bắt, bà gieo mình xuống giếng tự tử. Ðáy giếng thường dùng để nói đến sự tiết liệt của đàn bà.

Nghĩ người đáy giếng thang lầu chẳng nhưng.

Hoa Tiên.

Ðàm

(Hoa) Hoa Ưu Ðàm là thứ hoa thiêng liêng của nhà Phật, hai nghìn năm mới nở hoa một lần và khi nào nở hoa tức có Phật ra đời. Nghĩa bóng: Cảnh Phật.

Mượn hoa đàm đuốc tuệ làm duyên.

Cung Oán.

Ðàm Hòa

Ðàm: nói chuyện, hòa: cùng. Cùng nhau trò chuyện.

Trướng loan trò chuyện đàm hòa.

Hoa Tiên.

Ðàm Phu

Ðàm: rộng lớn, phu: khắp.

Ân ban cứ lệ đàm phu xa gần.

Hạnh Thục Ca.

Ðạm Thanh

Ðạm: lạt, thanh: xanh. Bức tranh vẽ chỗ lạt chỗ đậm (Xanh lạt và xanh đậm).

Ðạm thanh một bức tranh tùng treo lên.

Kim Vân Kiều.

Ðan

(niềm) Do chữ đan tâm. Ðan: đỏ, tâm: lòng. Về sau đôi khi người ta chỉ dùng môt chữ đan để chỉ quả tim.

Diện từ xin giải niềm đan mấy lời.

Hoa Tiên.

Ðan Biều

Ðan: cái giỏ, biều: cái bầu. Nhạn Uyên học trò giỏi của Ðức Khổng Tử, là người chỉ thích sống một cuộc đời giản dị, không sợ khổ cực. Một giở cơm, một bầu nước, cũng đủ làm cho Hồi vui lòng. Nghĩa bóng: Sống giản dị không thích phú quý. Xem chữ Nhan Hồi.

Ngõ Nhan lôi cải đan biều đập tan.

Tự Tình Khúc.

Ðan Ðình

Ðan: đỏ, đình: sân. Trong cung điện nhà vua lát gạch đỏ.

Hai sinh đều tận đan đình vinh quy.

Hoa Tiên.

Ðan Quế

tên một giống quế da đỏ. Tương truyền trong trăng có cây quế đỏ, nên thi đỗ thì gọi là: tay vin đan quế (thủ phan đan quế) sung sướng như được lên trăng để bẻ quế.

Công rằng đan quế đôi cành,
Bảng vàng thẻ bạc đã đành làm nên.

Lục Vân Tiên.

Ðan Tâm

Ðan: đỏ, tâm: lòng (Ðan: xem chữ đan (niềm)).

Một là mở tấm đan tâm.

Tự Tình Khúc.

Ðan Thầm

Ðan: xem chữ đan (niềm), thầm: lòng chân thật.

Ðen nào dơ được đan thầm.

Tự Tình Khúc.

Ðan Trì

Ðan: đỏ, trì: thềm. Thềm các cung điện của Vua đều sơn bằng son đỏ.

Thám hoa vào lạy đan trì.

Phan Trần.

Ðàn Na

Tiếng Phạn, nghĩa là bố thí. Trong lòng tin tưởng, ở ngoài có đất ruộng tiền cổ, trừ khử được lòng tham, đem của bố thí gọi là đàn na.

Thiện tín nhà nhà sanh cháu phượng,
Ðàn na chốn chốn nở con lân.

Thiện Bảo.

Ðàn Việt

Tiếng Phạn nghĩa là bố thí. Người có công đức với chùa. Sau dùng để chỉ những người đến vãn cảnh chùa.

Có người đàn việt lên chơi cửa già.

Kim Vân Kiều.

Ðãng Bình

Ðãng: dẹp trừ, bình: bằng (yên tĩnh không có giặc giã).

Văn thần ra sức đãng bình.

Nhị Ðộ Mai.

Ðãng Ðịch

Ðãng: dẹp trừ, địch: kẻ thù nghịch.

Tới Mậu thân từ rỡ vẻ tường vân,
Sông núi khắp nhờ công đãng địch.

Tụng Tây Hồ Phú.

Ðao Cung

Ðao: cái dao, cung: cái cung. Nghề võ.

Xếp bút nghiên theo việc đao cung.

Chinh Phụ Ngâm.

Ðao Sơn Kiếm Thọ

Ðao: dao, sơn: núi, kiếm: gươm, thọ: cây. Ðao dựng lên như núi, gươm xếp lên như cây. Một thứ hình phạt khốc liệt thời trước, bắt tội nhân phải leo lên trên ấy. Hoặc tả cảnh binh sĩ khí giới đông đúc.

Ðao sơn kiếm thọ đầy thành.

Ðại Nam Quốc Sử.

Ðào Chú

Ðào: nặn đồ đất, chú: đúc các thứ kim khí. Tạo hóa nặn đúc muôn vật.

Ý cũng rắp ra ngoài đào chú.

Cung Oán.

Ðào Ðộn

Ðào: trốn, độn: lẫn tránh đi.

Nam sơn đào độn, Bắc đình câu lưu.

Ðại Nam Quốc Sử.

Ðào Ðường

Họ của vua Nghiêu (Xem chữ Ðường).

Thần quy đem tiến Ðào Ðường.

Ðại Nam Quốc Sử.

Ðào Hoa

Tên ngôi sao. Trong tử vi, kẻ nào cung mạng gặp sao đào hoa thì thế nào cũng gặp nhiều tình duyên. Theo ta, đà bà gặp số đào hoa thì xấu vì đàn bà nhiều tình không tốt. Trong thơ cũng viết là đào hoa.

Chém cha cái số đào hoa.

Kim Vân Kiều.

Ðào Yêu

Ðào: cây đào, yêu: non. Một thiên trong Kinh thi nói con gái về nhà chồng gặp lúc đào non, lá xanh mướt, nên chữ đào yêu dùng để chỉ con gái về nhà chồng.

Ðào yêu ói ói màu hồng.

Ðại Nam Quốc Sử.

Ðào Kiểm

Ðào: hoa đào, kiểm: má. Má hồng thắm như cánh hoa đào.

Áng đào kiểm đâm bông não chúng.

Cung Oán.

Ðào Lý

Một danh thắng ở kinh đô Tràng An bên Tàu. Lý Bạch đã từng hội họp bạn làng văn ở đấy và làm một bài tự rất nổi tiếng. Ðào lý lại có nghĩa các vị quan có tài năng, Ðịch Nhân Kiệt đời Ðường tiến cử lên vua 30 người, đều là những kẻ tài năng lỗi lạc cả. Người đương thời mới khen: Thiên hạ đào lý tận tại công môn (Ðào lý trong thiên hạ hầu hết là ở tại cửa nhà Ngài mà ra cả). Nghĩa bóng: Chỗ hội ngộ của những kẻ tài ba lỗi lạc.

Sân đào lý dâm lồng man mác.

Cung Oán.

Ðào Nguyên

Ðào: cây đào, nguyên: nguồn. Có chỗ gọi là động Ðào Nguyên hoặc gọi: Ðộng Bích (Bích: xanh). Ðời Tấn tại huyện Võ Lăng có ông chài thuyền đánh cá dọc theo khe, thấy có hoa đào trôi trên mặt nước nghĩ thầm chắc ở đây có dân cư. Thuyền đi mãi, quả đến một nơi có người ở khá đông, ăn mặc theo lối đời nhà Tần. Hỏi thì họ bảo lánh nạn hà khắc của Tần Thủy Hoàng di cư đến đây đã được mấy đời rồi. Ngư phủ chèo thuyền về thuật chuyện lại với mọi người, nhưng sau trở vào tìm lại chốn cũ không được nữa. Người ta ngờ ông chài ấy đã lạc vào cảnh tiên.

Nào hay là khách đào nguyên đã về.

Hoa Tiên

Nếu tuổi xanh chẳng nhuốm bụi hồng, chiếc ngư phủ đã đưa vào động bích.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Ðào Tiềm

Tự Nguyên Lượng, người đời Tấn, quê ở Tầm Dương lại có tên là Uyên Minh. Tánh người thanh cao, học thức rộng, thi văn lỗi lạc. Lúc làm huyện Bành Trạch, có viên đốc bưu đến, nha lại bẩm với ông sửa soạn áo mũ chỉnh tề để ra đón tiếp. Ông thở dài đáp: “Ta không nên vì đấu gạo mà gãy lưng.” Rồi bỏ quan về nhà, an bần lạc đạo. Có là bài: “Qui khứ lai” rất được truyền tụng.

Thương người Nguyên Lượng ngùi ngùi.

Lục Vân Tiên.

Ðọa Tẳng Bất Cố

Ðọa: rớt, tẳng: cái trách, bất: chẳng, cố: ngoảnh nhìn lui. Mạnh Mẫn người Ðông Hán, cư ngụ ở Thái Nguyên, đến chợ mua trách gánh về bán. Trách rớt xuống vỡ tan tành. Mạnh Mẫn đi thẳng không buồn nhìn lui. Quách Thái thấy vậy mới hỏi thì Mạnh Mẫn đáp: “Trách đã vỡ rồi có nhìn lui cũng chẳng ích gì.” Thái khen Mẫn là người có tính cương quyết.

Ðoài

Phương tây.

Trông ra ác đã ngậm gương non đoài.

Kim Vân Kiều.

Ðoài Phương

Ðoài: phương tây, phương: phương hướng.

Vậy có năm đất đoài phương cạnh trời Nam quốc.

Ngã Ba Hạc Phú.

Ðoái Khúc

Do chữ Cố khúc. Cố: nhìn lui, khúc: khúc nhạc. Ðời Tam Quốc, Châu Du rất sành về âm nhạc, ai đàn sai, Châu Du biết ngay. Người đương thời có câu: Khúc hữu ngộ, Châu lang cố (Khúc đàn sai, Châu lang ngảnh nhìn trở lại). Nghĩa bóng: Nghe âm nhạc mà biết thưởng thức.

Mà người đoái khúc bây giờ là ai?

Thơ Cổ.

Ðoan Chính

Ðoan: ngay thẳng, chính: thẳng.

Thấy lời đoan chính dễ nghe.

Kim Vân Kiều.

Ðoan Dương

Xem Ðoan Ngọ.

Ðoan Ngọ

Ngày mồng 5 tháng 5. Còn gọi là Ðoan Dương. Ngày ấy Khuất Nguyên nước Sở trầm mình ở sông Mịch La. Từ ấy mỗi năm đến ngày mồng 5 tháng 5 người nước Sở có tổ chức cuộc đua thuyền, ngụ ý để vớt thây cho Khuất Nguyên (Xem chữ này).

Ăn tết Ðoan Ngọ trở về tháng năm.

Ca Dao.

Ðoan Trang

Ðoan: ngay thẳng, trang: dung mạo nghiêm chỉnh.

Hoa cười ngọc thốt đoan trang.

Kim Vân Kiều.

Ðoàn Viên

Ðoàn: hình tròn, quây quần thành vòng tròn, viên: tròn. Nghĩa bóng: Những người trong gia đình cùng nhau tụ hội hay vợ chồng gặp gỡ, sum họp lại với nhau.

Ðoàn viên vội mở tiệc hoa vui vầy.

Kim Vân Kiều.

Ðoạn Cơ

Ðoạn: làm gãy, cơ: máy (máy dệt). Có hai điển về chữ đoạn cơ:

Mạnh Tử lúc nhỏ đang học ở trường, bỏ chạy về nhà. Bà mẹ ngồi dệt bên khung cửi tức giận lấy dao chặt khung củi và bảo: “Con bỏ học nửa chừng, khác nào mẹ chặt khung cửi này.” Mạnh Tử hoảng sợ từ đó chăm chỉ học tập về sau trở thành một vị Á Thánh.

Ðời Chiến Quốc có Lạc Dương Tử, tìm thầy ở phương xa để học. Sau một năm ông trở về nhà thăm vợ. Bà vợ hỏi sao lại về thì người chồng đáp: “Vì lâu ngày nhớ nhà nên trở về chứ chẳng có gì lạ.” Bà vợ lấy dao cắt đứt tấm lụa đang dệt và nói: “Tấm lụa này do tằm kéo kén làm thành tơ, tơ dệt thành lụa, từ một tấc lần lần đến một tấm. Nay thiếp cắt đi thì bao nhiêu công phu đều bỏ cả. Việc học của chàng nếu nửa chừng bỏ dở thì chẳng khác gì tấm lụa bị cắt đứt.” Ðoạn cơ hay đoạn chức cũng cùng một điển (Ðoạn: làm đứt, chức: dệt).

Ðoạn Trường

Ðoạn: đứt, trường: ruột. Chuyện hết sức bi thảm và khổ cực khiến người ta đến ta ruột nát lòng. Sách Sưu thân hậu ký có chép: Một người nọ bắt được một con khỉ con đem làm thịt. Khỉ mẹ trên cây nhảy nhót khóc lóc thảm thiết rồi từ trên cây rớt xuống chết. Mổ bụng ra xem thấy ruột đều đứt cả. Nghĩa bóng: Những việc rất đau đớn thảm thiết.

Chẳng những là đây mới đoạn trường.

Chu Mạnh Trinh.

Ðoản Ðình

Ðoản: ngắn, đình: cái nhà (Xem chữ Tràng đình).

Ðoản đình thôi lại tràng đình.

Nhị Ðộ Mai.

Ðoản Tu

Ðoản: ngắn, tu: dài.

Cũng lòng trung nghĩa, cũng số đoản tu.

Văn Tế Trận Vong Tướng Sĩ.

Ðô Sát

Chức quan coi về việc đàn hạch.

Kẻ tòa Ðô sát, người tòa Hàn lâm.

Nhị Ðộ Mai.

Ðồ My

Tên một thứ cây cành lá có gai, mùa hè nở hoa sắc trắng, nở chậm hơn tất cả các thứ hoa, nên Ðường thi có câu: Khai đáo đồ my ba sự liễu (Ðồ my hoa nở cuối cùng muôn hoa). Nghĩa bóng: Người con gái đẹp.

Bóng dương lồng bóng đồ my trập trùng.

Cung Oán.

Ðồ Tịch

Ðồ: bản đồ, tịch: sổ sách chép dân đinh và ruộng đất, hai thứ quan hệ cho một nước.

Ðem dâng đồ tịch nước ta về Ðường.

Ðại Nam Quốc Sử.

Ðồ Tô

Tên một thứ rượu tương truyền do Hoa Ðà chế ra và người đời sau bắr chước theo. Ngày Tết uống rượu đồ tô để tránh các tà khí. Ngày mồng một Tết, lớn nhỏ theo thứ tự làm lễ bái hạ và cùng uống rượu đồ tô. Rượu này người nhỏ tuổi uống trước và lớn tuổi uống sau, vì chúc cho kẻ nhỏ tuổi được thêm tuổi.

Chén rượu đồ tô hẳn ngọt ngào.

Tú Xương.

Ðồ Thư

Ðồ: bản đồ, thư: sách. Các thứ dùng của học trò hay của văn nhân.

Ðồ thư nửa mạn, phong ba một chèo.

Hoa Tiên.

Ðố Kỵ

Ðố: ghen, kỵ: ghen ghét.

Phu nhân đố kỵ xưa nay có lời.

Trinh Thử.

Ðố Quốc

Ðố: con một, quốc: nước. Nghĩa bóng: Người làm hại nước.

Nỡ làm đố quốc hại dân.

Trinh Thử.

Ðộ Sinh

Ðộ: đưa qua sông, cứu giúp, sinh: sống. Cứu giúp cho sống.

Ðộ sinh nhớ đức cao dày.

Kim Vân Kiều.

Ðộ Thân

Ðộ: cứu giúp, thân: thân mình. Nương nhờ tấm thân.

Thân mình chưa độ, độ thân ai.

Thơ Cổ.

Ðộ Thân

Ðộ: cứu giúp, thân: thân mình. Nương nhờ tấm thân.

Thân mình chưa độ, độ thân ai.

Thơ Cổ.

Ðỗ Phủ

Tự Tử Mỹ, hiệu Ðỗ Lăng, quê ở Ðương Dương. Thuở nhỏ nhà nghèo, thi tiến sĩ không đỗ, làm quan đến đời Vua Huyền Tông. Lúc An Lạc Sơn nổi loạn, Ðỗ ở Lộc Châu. Khi nghe tin Vua Túc Tông lên ngôi vua ở quận Linh Vu, Ðỗ định tìm đến nhưng giữa đường bị giặc bắt. Hai năm sau (758) trốn ra được. Vào yết kiến Vua Túc Tông, Ðỗ được phong chức Hữu Thập Di, sau bỏ quan về nhà. Ðỗ lại theo Nghiên Vu sang đất Thục làm chức Viện Ngoại Bộ Công, đến năm Ðại lịch say rượu mà mất, thọ 59 tuổi (770). Ðỗ Phủ học thức uyên bác, thi ca rộng rãi mênh mông, tiếng tăm lừng lẫy, ít ai sánh kịp.

Vào phe Lý Ðỗ, nức danh Tôn Tào.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Ðỗ Quyên

Tên một giống chim còn gọi là Tử quy hay Ðỗ vũ. Chim miệng lớn, đuôi dài, lưng màu tro, bụng sắc trắng. Chim đỗ quyên không tự làm tổ lấy, đẻ trưng vào tổ chim oanh, chim oanh nuôi cho khôn lớn. Tiếng chim quyên kêu réo rắt, khiến khách lữ hành động lòng nhớ nhà. Tương truyền Vua nước Thục là Ðỗ Vũ thông dâm với vợ Biết Linh và truyền ngôi cho Biết Linh, rồi bỏ nước mà đi. Sau thác, Thục Ðế hoá thành chim đỗ quyên, nhớ nước, ngày đêm kêu mãi không thôi.

Ấy hồn Thục Ðế hay mình đỗ quyên.

Kim Vân Kiều.

Ðộc Dược

Ðộc: độc, dược: thuốc. Tên một cây dùng làm vị thuốc có chất độc.

Bao giờ độc dược có lành,
Mào gà, phụng vĩ, mượn danh đối người.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Ðôi

Gò đất.

Xin cho thiển thố một đôi.

Kim Vân Kiếu.

Ðối Lũy

Ðối: cân sức nhau, chống với nhau. Lũy: thành đất cao đắp lên để chống giặc.

Tướng Bắc quân Nam, hai bên đối lũy.

Phú Cổ.

Ðông Bích

Ðông: phương đông, bích: tên một ngôi sao trong nhị thập bát tú, chủ về việc thi hạch văn chương. Nghĩa bóng: thơ tịch.

Biết bao đông bích điển phần trước sau.

Yên Ðỗ.

Ðông Cung

Ðông: phương đông, cung: cung điện. Thế tử thường ở cung phía đông, nên dùng chữ đông cung để chỉ thái tử.

Vui mừng đón rước đông cung.

Thơ Cổ.

Ðông Hải

Ðông: phương đông, hải: biển.

Sang Ðông hải vin cành nhược mộc.

Hát Nói.

Ðông Y

Ðông y tức đông y bửu giám. Tên một bộ sách thuốc.

Sau xem y dược, thứ cầu đông y.

Lục Vân Tiên.

Ðông Lân

Ðông: phía đông, lân: hàng xóm.

Hải đường lả ngọn đông lân.

KIm Vân Kiều.

Ðông Ly

Ðông: phía đông, ly: hàng rào.

Ðông ly lan cúc phô màu sắc.

Thơ Cổ.

Ðông Phương Sóc

Người đời Hán, tự Mạn Thiến, có tài khôi hài. Ðời Võ Ðế giữ chức Kim mã môn thị trung, thườn glấy tài trào phúng hoạt kê để chữa lỗi cho Vua. Về sau Dương Hùng, Ban Cố đều có phỏng theo lối văn hài hước của Ðông Phương Sóc.

Nhắn thanh điểu, hỏi chàng Ðông Phương Sóc.

Hát Nói.

Ðông Quân

Ðông: phương đông, quân: vua. Mặt trời mọc phương đông, nên dùng chữ đông quân để ví thần mặt trời, đông quân lại có nghĩa là thần mùa xuân.

Ðông quân sao khéo bất bình.

Cung Oán.

Ðông Quí

Ðông: mùa đông, quý: rốt. Cuối mùa đông.

Trải phần đông quý, sang chừng xuân qua.

Nhị Ðộ Mai.

Ðông Sàng

Ðông: phía đông, sàng: giường. Quan Thái úy Khước Giám sai người đến kén rễ trong đám học sinh của Vương Ðạo. Lúc người nhà trở về, Khước Giám hỏi thì người ấy đáp: Học sinh giỏi thì đông, người nào nghe việc kén rễ cũng sửa soạn áo quần bảnh bao và ganh đua với nhau, duy chỉ có một người tỏ bộ không thèm để ý đến, trật áo, tréo chân nằm ở giường phía đông. Khước Giám bảo: Người ấy thật mới đáng rể ta, bèn kén làm rể. Người ấy là Vương Hy Chi sau làm quan đến chức Hữu quân, chữ đẹp ăn đứt cả thiên hạ. Xem chữ lan đình.

Có Tây tử đó, thiếu đông sàng nào?

Nhị Ðộ Mai.

Ðông Tường

Ðông: phía đông, tường: bức thành. Dùng như chữ xóm bên đông (đông lân). Mạnh tử: Du đông lân nhi lâu kỳ xử tử (Sang nhà láng giềng bên đông để ghẹo con gái). Nghĩa bóng: nơi có con gái ở.

Nợ đông tường ong bướm xôn xao, đường lai vãng rộn người đưa mối lái.

Phú Cổ.

Ðông Thi Hiệu Tần

Ðông Thi: cô gái nhà ở hướng đông dùng để đối chọi với Tây Thi cô gái ở hướng tây. Hiệu: bắt chước, tần: chau mày. Ðông Thi bắt chước (Tây Thi) mà chau mày. Sách Trang Tử: Tây Thi mắc chứng bệnh đau tim, mỗi khi lên cơn đau đớn phải chau mày lại. Người hàng xóm ở phía đông (Ðông Thi) thấy Tây Thi chau mày càng đẹp hơn nên cũng bắt chước ôm ngực mà chau mày. Gần nhà có một phú ông thấy Ðông Thi liền đóng cửa chạy ra ngoài, một người nữa nhìn thấy liền kéo vợ con bỏ chạy đi nơi khác. Ðông Thi không biết rằng mặt mày sẵn xấu xí, lúc nhăn mặt càng xấu xí hơn. Nghĩa bóng: Bắt chước một cách vụng về.

Ðông Thực Tây Mân

Do câu: “Ðông gia thực phạn, tây gia mân” (Ăn cơm nhà bên hướng đông, ngủ nhà bên hướng tây). Xưa có người con gái có hai người hàng xóm đến hỏi. Người bên phía đông giàu có nhưng xấu, người bên phía tây đẹp nhưng nghèo. Cha mẹ hỏi ý kiến thì nàng đáp câu trên này: “Ðông gia thực phạn, tây gia mân” (Ý nói muốn ăn với người bên đông, mà ngủ thời ngủ với người bên tây). Nghĩa bóng: ăn ở hai lần, chỉ cốt có lợi cho mình.

Ăn Bắc nằm Nam chi học thói.

Thơ Cổ.

Ðồng

(chữ) Ðồng: cùng nhau. Tùy Dạng Ðế bảo người đem cái hộp vàng tự mình niêm lấy để tặng phu nhân. Trong hộp có mấy cái dải đồng tâm (tức là cái nút thắt bằng hai dải lụa). biểu hiện lòng kết hợp của hai vợ chồng.

Trăm năm tạc một chữ đồng đến xương.

Kim Vân Kiều.

Ðồng

(chữ) Ðồng: cùng nhau. Tùy Dạng Ðế bảo người đem cái hộp vàng tự mình niêm lấy để tặng phu nhân. Trong hộp có mấy cái dải đồng tâm (tức là cái nút thắt bằng hai dải lụa). biểu hiện lòng kết hợp của hai vợ chồng.

Trăm năm tạc một chữ đồng đến xương.

Kim Vân Kiều.

Ðồng Bào

Ðồng: cùng chung, bào: bào thai. Anh em một cha một mẹ thì gọi là đồng bào. Người trong một nước cũng gọi là đồng bào vì xem nhau như anh em một cha một mẹ.

Có em Lý đó cũng trong đồng bào.

Nhị Ðộ Mai.

Ðồng Bệnh Tương Liên

Ðồng: cùng, bệnh: bệnh, tương: cùng, liên: thương yêu. Nghĩa bóng: Cùng chung hoạn nạn khổ sở thì trở nên thương yêu nhau. Ngô Việt xuân thu: Tử bất văn hà thượng ca hồ? Ðồng bệnh tương liên, đồng ưu tương cứu (Người không nghe lời ca trên sông hay sao? Cùng bệnh cùng thương nhau, cùng một mối lo cùng cứu giúp nhau).

Nghĩa tương phùng đồng bệnh phải tương liên.

Hát Nói.

Ðồng Ðạo

Ðồng: cùng, đạo: đường, đạo giáo. Cùng một đường lối học thuật hay tôn giáo.

Mấy trang đồng đạo, mấy người đồng tôn.

Lục Vân Tiên.

Ðồng Hồ

Ðồng: đồng, loài ngũ kim, hồ: cái bầu. Xem chữ Khắc Lậu.

Mắt chưa nhắp, đồng hồ đã cạn.

Cung Oán.

Ðồng Hưu

Ðồng: cùng, hưu: xui. Lấy ở câu: Dự quốc đồng hưu thích (Cùng nước nhà vui buồn). Ý nói nước có điều vui mừng thì vui mừng, nước có điều lo buồn thì lo buồn theo.

Chữ đồng hưu bia để nghìn đông.

Chinh Phụ Ngâm.

Ðồng Khoa

Ðồng: cùng, khoa: cùng thi đỗ một khoa với nhau.

Hai ta đồng học đồng khoa.

Phan Trần.

Ðồng Mông

Tên một thứ thuyền dùng về việc chiến tranh.

Tập nghề thủy chiến, tạo thuyền đồng mông.

Ðại Nam Quốc Sử.

Ðồng Niên

Ðồng: cùng, niên: tuổi.

Bạn bè nhờ có mấy người đồng niên.

Nhị Ðộ Mai.

Ðồng Nữ

Tên một thang thuốc để chữa bệnh.

Dùng thang đồng nữ, mới tiêu bệnh chàng.

Phan Trần.

Ðồng Quan

Tên một cửa ải của Trung Quốc.

Mười ngày vừa tới Ðồng quan.

Lục Vân Tiên.

Ðồng Sinh

Ðồng: con trẻ, sinh: học trò. Ðứa hầu trẻ nhỏ như học trò.

Mời thầy thuốc cắt, đồng sinh giữ gìn.

Lục Vân Tiên.

Ðồng Song

Ðồng: cùng, song: cửa sổ. Bạn học cùng học với nhau bên cửa sổ hoặc bạn cùng đi thi với nhau.

Với Vương Quan trước vốn là đồng song.

Kim Vân Kiều.

Ðồng Tâm

Ðồng: cùng, tâm: lòng. Cùng một lòng một ý với nhau.

Cùng nhau kết bạn đồng tâm.

Lục Vân Tiên.

Ðồng Tịch Ðồng Sàng

Ðồng: cùng, tịch: chiếu, đồng: cùng, sàng: giường. Nghĩa bóng: vợ chồng.

Cũng chưa đồng tịch đồng sàng.

Lục Vân Tiên.

Ðồng Tước

Tên một cái đài của Ngụy Võ Ðế (Tào Tháo) xây ở trên Chương Giang, tỉnh Hà Nam. Xây xong, Tào Thực, con của Tháo, có làm bài phú trong ấy có câu: Liên nhị kiều ư đông tây hề, nhược trường không chi nhuế đống (Bắc liền hai cái cầu ở đông tây như cái cầu vồng, nổi lưng chừng trời). Muốn chọc tức Châu Du, Khổng Minh bảo cho Du biết Tào Tháo có ý bắt nhị Kiều (vợ Châu Du và Tôn Sách) đem về bỏ vào đài Ðồng Tước để vui thú tuổi già. Muốn trưng bày bằng cớ, Khổng Minh đọc bài phú của Tào Thực, nhưng đến hai câu trên này, liền sửa lại: Lãm nhị Kiều ư đông nam hề, lạc triêu tịch chi dữ cọng (Bắt hai nàng Kiều ở đông nam hề, để mai tối cùng vui) (Kiều đây là Ðại Kiều và Tiểu Kiều chứ không phải hai cầu). Vì không thuộc bài phú nên Châu Du lầm tưởng thật. Sau Ðỗ Mục Chi có làm bài tứ tuyệt, trong đó có câu: Ðông phong bất dữ Chu lang tiện, Ðồng Tước thâm xuân tỏa nhị Kiều (Gió đông chẳng giúp thuận chiều. Trong đền Ðồng Tước hai Kiều khóa xuân (Trần Trọng Kim dịch)).

Một nền đồng tước khóa xuân hai Kiều.

Kim Vân Kiều.

Ðồng Thanh

Ðồng: cùng, thanh: tiếng. Cùng cất tiếng nói hoặc hát lên một lần.

Ðồng thanh cùng gởi: Nào là phu nhân.

Kim Vân Kiều.

Ðồng Thân

Ðồng: cùng, thân: thân thích. Bạn học.

Với Vương Quan trước vốn là đồng thân.

Kim Vân Kiều.

Ðồng Thất

Ðồng: cùng, thất: nhà. Vợ chồng gọi là đồng thất. Bạch Cư Dị: Sanh vi đồng thất thân (Sống làm đồng thất thân). Còn nghĩa là cùng ở với nhau một nhà. Anh em tranh giành nhau thì gọi là đồng thất thao qua (Cùng nhà vác giáo).

Người đồng thất, kẻ tha phương.

Nhị Ðộ Mai.

Ðồng Văn

Ðồng: cùng, văn: văn tự (chữ viết). Người một nước, cùng chung một văn tự.

Thương kẻ đồng văn nên phải nhắc.

Nguyễn Ðình Chiểu.

Ðống Lương

Ðống: đòn tay, lương: rường. Dùng vật để ví với người. Giữ trọng trách giúp nước.

Ðống lương biết có xứng trang đại tài.

Phạm Công Cúc Hoa.

Ðộng Binh

Ðộng: chuyển vận, binh: quân lính. Ðiều động quân lính để đánh giặc.

Biên quan có nước Sa D(à động binh.

Nhị Ðộ Mai.

Ðộng Dung

Ðộng: thay đổi, dung: nét mặt.

Mới về có việc chi mà động dung.

Kim Vân Kiều.

Ðộng Ðịa Kinh Thiên

Ðộng: lay động, địa: đất, kinh: sợ hãi, thiên: trời. Làm một việc hết sức to lớn có thể lay chuyển trời đất.

Làm cho động địa kinh tiên đùng đùng.

Kim Vân Kiều.

Ðộng Ðình

Tên một hồ trong số 5 cái hồ danh tiếng của Trung Quốc (Xem chữ: Ngũ hồ).

Tai nghe danh tiếng Ðộng Ðình.

Thơ Cổ

Ðộng Ðình phẳng lặng một hồ trăng in.

Hoa Tiên.

Ðộng Phòng

Ðộng: kín đáo như trong cái động, phòng: cái phòng. Phòng của vợ chồng mới cưới. Lễ hai vợ chồng hợp cẩn.

Ðộng phòng dìu dặt chén mời.

Kim Vân Kiều.

Ðộng Tỏa Nguyên Phong

Ðộng: cái động, tỏa: khóa lại, nguyên: nguồn, phong: niêm lại. Cũng như ta nói cửa đóng then cài.

Tấc gang động tỏa nguyên phong.

Kim Vân Kiều.

Ðổng Binh

Ðổng: coi sóc để chinh đốn, binh: quân lính.

Kẻ quyền tham tán, người quyền đổng binh.

Nhị Ðộ Mai.

Ðổng Công

Tức Ðổng Trác. Ðời Ðông Hán, người Lâm Thao. Ðời Hán Linh Ðế làm Tiền Tướng Quân. Ðế mất, đem binh vào triều phế Thiếu Ðế và giết Hà Thái Hậu. Trác nuôi Lữ Bố làm con định để giúp mình cướp ngôi vua. Bọn Viên Thiệu dấy binh đánh Trác. Trác phò vua vào Tràng An tự lãnh chức Thái Sư, chuyên quyền làm nhiều điều tàn bạo. Vương Doãn dùng Ðiêu Thuyền làm kế mỹ nhân để Ðồng Trác và Lữ Bố hóa ra thù hằn và cuối cùng giết được Trác. Xem chữ: Hà Tấn.

Khi Ðổng Trác lung lăng nhà Hán.

Sãi giận chàng Hà Tấn vô mưu.

Sãi Vãi

Hán xưa có gã Ðổng Công.

Lục Vân Tiên.

Ðổng Nhung

Ðổng: coi sóc để chỉnh đốn lại, nhung: binh lính.

Tiện nghi bát tiểu việc ngoài đổng nhung.

Kim Vân Kiều.

Ðổng Tử

Ðổng: họ, tử: tiếng tôn xưng. Tức Ðổng Trọng Thư, người đời Xuân Thu, hết sức chăm học, ba năm Ðổng buông màn đọc sách không nhìn ra vườn. Ðời Triệu Võ Ðế có dâng bản điều trần nhưng vua không biết trọng dụng, cáo quan về nhà.

Màn Ðổng tử, gối Ôn công.

Yên Ðỗ.

Ðổng Trác

Xem Ðổng Công.

Ðổng Trọng Thư

Xem Ðổng Tử.

Ðổng Vĩnh

Ðời Hậu Hán, nhà nghèo, rất có hiếu. Cha mất không có tiền chôn cất, phải đến vay nhà giàu, hẹn sẽ dệt 300 tấm lụa để trả công. Lúc đám xong, đến nhà người chủ nợ để dệt vải. Giữa đường gặp một người con gái nguyện kết làm vợ chồng, nhưng ước hẹn đến nhà giàu dệt xong số lụa mới trở về nhà sum họp. Khi hai người dệt xong cùng nhau ra về, giữa đường người con gái biến mất. Vì cảm lòng hiếu của Ðồng Vĩnh, trời sai người con gái ấy xuống dệt giúp. Một trong 24 người con hiếu đã chép trong sách Nhị Thập Tứ Hiếu.

Ðột Ðường

Hay Ðường đột. Người dưới xúc phạm đến người trên. Không có lễ độ.

Song le ai dám đột đường.

Hoa Tiên.

Ðơn Trì

Ðơn: đỏ, trì: thềm. Thềm trong cung vua sơn đỏ.

Giọng nỉ non tiếng địch đơn trì.

Cung Oán.

Ðuốc Hoa

Do chữ: hoa chúc. Vợ chồng lúc động phòng có treo cây đèn có hoa (hoa chúc). Chữ chúc nghĩa là đuốc hoặc đèn.

Ðuốc hoa để đó mặc nàng nằm trơ.

Kim Vân Kiều.

Ðuốc Tuệ

Tuệ: trí tuệ sáng suốt. Ngọn đuốc soi sáng trí tuệ. Nghĩa bóng: tu hành. Vì Phật có chữ tuệ giác. Trí tuệ của Phật có thể tự giác hay giác ngộ kẻ khác.

Mượn hoa đàm đuốc tuệ làm duyên.

Cung Oán.

Ðức Bạc

Ðức: đạo đức. Những điều hay người ta noi theo để ăn ở khiến ân huệ có thể lan đến kẻ khác, bạc: mỏng.

Hay là đức bạc, hay là tài sơ.

Lục Vân Tiên.

Ðức Suy

Ðức: đạo đức, suy: xuống lần. Luận ngữ: Ðức Khổng Tử than rằng: Phụng hề, phụng hề hà đức chi suy? (Phụng ơi! phụng ơi! Sao mà đức suy đến thế?)

Canh khuya than thở rằng đời đức suy.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Ðương Dương

Tên đất. Triệu Tử Long một mình xung đột phá vòng vây ở Ðương Dương phò được A Ðẩu bình yên vô sự. Nhờ trận này mà tiếng tăm Triệu Tử Long càng lừng lẫy.

Khác nào Triệu Tử thoát vòng Ðương Dương.

Lục Vân Tiên.

Ðường

Tức Ðào Ðường, triều đại vua Nghiêu (2357-2256) trước kỷ nguyên. Vua họ Y Kỳ, tên Phòng Huân đóng đô ở Bình Dương. Vua nhân từ, minh chính, có tài trị nước, nhân gian thuở ấy rất thái bình. Vua thấy Thuấn người hiền mới phế thái tử, truyền ngôi cho Thuấn.

Chúa sánh chúa Ðường Ngu, tôi ví tôi Tắc Khiết.

Sãi Vãi.

Ðường

Tức Ðào Ðường, triều đại vua Nghiêu (2357-2256) trước kỷ nguyên. Vua họ Y Kỳ, tên Phòng Huân đóng đô ở Bình Dương. Vua nhân từ, minh chính, có tài trị nước, nhân gian thuở ấy rất thái bình. Vua thấy Thuấn người hiền mới phế thái tử, truyền ngôi cho Thuấn.

Chúa sánh chúa Ðường Ngu, tôi ví tôi Tắc Khiết.

Sãi Vãi.

Ðường Bệ

Ðường: nhà, bệ: cái thềm. Nghĩa bóng: Vua ví với cái nhà, bề t6oi như cái thềm. Hán thơ: Nhân chúa như đường, quần thần như bệ (Vua như nhà, bề tôi như thềm).

Có đường bệ, có y quan.

Thơ Cổ.

Ðường Ca

Ðường: cam đường, ca: bài ca. Xem chữ Cam Ðường.

Ðường ca lâu đã vắng lời.

Ðại Nam Quốc Sử.

Ðường Chim

Do chữ Ðiểu đạo. Sách Hoa Dương Quốc Chí: Ðiểu đạo tức bách lý (Ðường chim 400 dặm). Dùng để chỉ nơi núi non hiểm trở, dưới không có dấu chân thú, trên chỉ có đàng vừa chim bay lọt mà thôi.

Ðường chim dặm thẳng ra biên ải.

Thơ Cổ.

Ðường Ðường

Bộ dạng to lớn oai vệ.

Ðường đường một đấng anh hào.

Kim Vân Kiều.

Ðường Ngu

Ðường: tức Ðào Ðường triều đại của vua Nghiêu (2357-2256 trước kỷ nguyên). Vua họ Y Kỳ, tên Phòng Huân đóng đô ở Bình Dương. Vua nhân từ, minh chính, có tài trị nước, nhân gian thuở ấy rất thái bình. Vua thấy Thuấn người hiền mới phế thái tử, truyền ngôi cho Thuấn. Ngu: tức Hữu Ngu, triều đại vua Thuấn (2255-2206 trước kỷ nguyên). Vua Thuấn rất co hiếu, mẹ mất sớm, cha vì nghe theo người dì ghẻ nên thường bạc đãi Thuấn và cố hại nhiều lần nhưng Thuấn không chết. Tương truyền vua làm ruộng, trời giúp voi cày. Vua Nghiêu nghe là người hiền nhường ngôi lại cho và gả luôn hai người con gái là Nga Hoàng và Nữ Anh. Sau vua Thuấn nhường ngôi lại cho vua Võ.

Chúa sánh chúa Ðường Ngu, tôi ví tôi Tắc Khiết.

Sãi Vãi.

Ðường Ruột Dê

Do chữ Dương trường. Cổ thi: Thạch hoạt dương trường hiểm (Ðá trơn đường ruột dê hiểm). Ðường quanh co khuất khúc.

Hái củi mây, hôm quẩy xênh xang, về qua rặng ngãi rừng sim, đường uốn ruột dê ngác ngác.

Nguyễn Hãng.

Ðường Từ Huệ

Từ Huệ là thứ phi của vua Ðường Thái Tông, người hiền đức. Vua muốn xây Bá lạc đài để thỏa tánh vui chơi dâm dục. Ai can cũng không nghe, sau nhờ có Từ Huệ can ngăn vua mới chịu, nhờ thế mà đỡ hao tổn của nước, nỗi khổ của dân.

Can gián chữa khỏi vòng dâm dục, ấy là Ðường Từ Huệ thứ phi.

Sãi Vãi.

Ðường Tý Ðương Xa

Ðường: con bọ ngựa, tý: cánh tay, đương: chống, xa: xe. Thường ta dịch là châu chấu chống xe. Có thể giải thích là can đảm phi thường. Hoặc không biết lượng sức. Vua Trang Công nước Tề đi đường bỗng có con bọ ngựa đưa cẳng ra chận bánh xe lại. Vua hỏi người đánh xe con gì mà lạ lùng thế thì người ấy đáp: Nó là một loại côn trùng chỉ biết tiến chứ không biết thối, không biết lượng sức mình trong khi chống với kẻ địch.

Ðường Thi

Ðường: nhà Ðường, tên một triều vua bên Tàu. Tùy Dạng Ðế sau khi giết cha và anh bèn lên ngôi vua, ham mê tửu sắc, tiêu phí xa xỉ, lại hay gây chiến tranh với các nước lân bang, nên nhân dân ta oán. Anh hùng các nơi lổi lên chống lại nhà Tùy. Trong số ấy có Lý Uyên và con là Thế Dân đều anh dũng nên đã dẹp nhà Tùy và các đối thủ để lên ngôi vua, mở ra nhà Ðường truyền xuống 20 đời và trị vì được 290 năm cả thảy (618-906). Thi: thơ. Thi ca Trung Quốc đời Ðường là thịnh hành hơn cả. Theo bộ Toàn Ðường, thì thi sĩ đời Ðường gồm có hơn 2.200 người và trước tác ngoài 48.900 bài. Thời bấy giờ, vua quan cũng như dân chúng đều ham chuộng thi ca. Nhiều người vì có tài làm thơ mà được trọng dụng. Thơ Ðường chia làm ba thời kỳ: Sơ Ðường (618-712) gồm các vua trước vua Ðường Huyền Tông, Thịnh Ðường (713-824) gồm các vua từ Huyền Tông đến Kỉnh Tông, Vãn Ðường (825-927) gồm các vua sau Kỉnh Tông. Các thi gia đời Sơ Ðường, ta nên kể: Ðường Thái Tông, Thượng Quan Nghi, Vương Bột, Dương Quỳnh, Lư Chiếu Lân, Lạc Tân Vương, Trần Tử Ngang, … Thịnh Ðường: Cao Thích, Vương Xương Linh, Sầm Tham, Vương Chi Hoán, Mạnh Hạo Nhiên, Vương Duy, Lý Bạch, Vi Ứng Vật, Ðỗ Phủ, Bạch Cư Dị, Mạnh Giao, … Vãn Ðường: Lý Thương Ẩn, Ôn Ðình Quân, Ðỗ Mục, ….

Ðường Thị

Tên một người dâu hiền. Họ Ðường, lấy chồng họ thôi, thờ mẹ chồng rất có hiếu. Bà tuổi già răng rụng không nhai được thức ăn, Ðường Thị cho bà bú như con trẻ. Nhờ sữa ấy mà bà được khỏe mạnh. Lúc sắp mất, bà khấn thờ Phật để các con dâu về sau cũng sẽ hiếu thảo như Ðường Thị, quả nhiên các con dâu nhà họ Thôi đều noi gương của Ðường Thị ăn ở hiếu kính.

Dâu họ Thôi, ai bằng Ðường Thị.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Gác Ðường

Gác của vua nhà Ðường lập ra (Xem: Gác khói).

Gác Ðường vẽ mặt, yến Chu thỏa lòng.

Hoa Tiên.

Gác Khói

Do chữ Lăng yên các. Một cái gác rất cao, tột đến mây khói. Ở gác nầy vua Ðường Thái Tông có bảo vẽ tượng 24 vị công thần để ghi công nghiệp.

Tên ghi gác khói, tượng truyền đài lân.

Chinh Phụ Ngâm.

Gác Lân

Do chữ Kỳ lân các. Tên một cái các (hay gác) của vua Hán Tuyên Ðế lập ra để thờ 11 vị công thần.

Gác lân danh tiếng dọi lâu xa.

Thơ Ðời Trần.

Gác Phụng

Do chữ Phụng các. Dinh của. quan Tể tướng ở.

Công ghi gác phụng, danh truyền đài lân.

Thơ Cổ.

Gác Tía

Do chữ Tử các. Nhà sang trọng quyền quý.

Ðêm thẩm cớ chi soi gác tía.

Thơ Cổ.

Gác Vàng

Do chữ Hoàng các. Dinh thự của Tể tướng. Vì tránh sắc đỏ của vua (đan trì: thềm đỏ trong cung vua), Tể tướng dùng sắc vàng. Ðời Ðường có hai vị Tể tướng làm việc giúp ích cho đời nên có bài thơ khen tặng:

Hoàng các tam thập niên,
Thanh phong thiên vạn cổ.

Nghĩa là:

Hoàng các ba mươi năm,
Tiếng thơm nghìn xưa để.

Hoặc:

Gió thanh hây hẩy gác vàng.

Hoa Tiên.

Gấm

(Chữ) Ðậu Thao đời Tấn phải đi lính, vợ là Tô Huệ ở nhà mới làm bài thơ hồi văn, chữ thêu vào gấm, xin với vua cho chồng được về. Trong ấy có câu: Chức tương nhất bản hiến Thiên tử, nguyện phóng nhi phu cập tảo hoàn (Dệt nên bức gấm dâng Thiên tử, cho phép chồng con sớm trở về). Xem Tô Huệ.

Chữ gấm thiếp mong ngày hội ngộ.

Thơ Cổ.

Gia Hào

Gia: ngon, hào: thức ăn để nhắm rượu.

Gia hào thêm có cổ đầu người.

Nguyễn Biểu.

Gia Hình

Gia: cho vào, thêm lên, hình: hình phạt. Thi hành các hình phạt như đánh đập, bắt làm việc nặng nhọc, …

Một là cứ phép gia hình.

Kim Vân Kiều.

Gia Hương

Gia: nhà, hương: làng. Làng của gia đình mình.

Trạnh niềm nhớ cảnh gia hương.

Kim Vân Kiều.

Gia Khách

Gia: nhà, khách: người khách.

Xưa còn gia khách, nay ra thân tình.

Nhị Ðộ Mai.

Gia Khương

Gia: nhà, khương: vui vẻ và yên ổn.

May gia khương còn nối về sau.

Tự Tình Khúc.

Gia Nhân

Gia: nhà, nhân: người.

Dọn thuyền lựa mặt gia nhân.

Kim Vân Kiều.

Gia Oan

Gia: thêm vào, trao cho ai vật gì, oan: điều oan ức. Ðem điều oan ức mà buộc vào cho kẻ khác.

Gia oan tuy đổi được người.

47 Ðiều Giáo Hóa Triều Lê.

Gia Pháp

Gia: nhà, pháp: phép. Phép dùng để sửa trị trong nhà.

Nào là gia pháp chúng bay.

Kim Vân Kiều.

Gia Quan

Gia: thêm vào, quan: mũ. Con trai lớn lên 20 tuổi có lễ đội mũ gọi là “gia quan.”

Gia quan mới đạo nhà Huỳnh.

Hoa Tiên.

Gia Sự

Gia: nhà, sự: việc.

Dặn dò gia sự định ngày khởi thân.

Nhị Ðộ Mai.

Gia Tư

Gia: nhà, tư: của tiền. Tiền của trong nhà.

Gia tư nghĩ cũng thường thường bậc trung.

Kim Vân Kiều.

Gia Thần

Gia: nhà, thần: tôi. Làm quan trong nhà các ông đại phu. Sử ký: Khổng Tử thích Tề, vi Cao Chiêu Tử gia thần (Khổng Tử qua nước Tề làm gia thần nhà Cao Chiêu Tử). Bên ta ngày trước cũng có những chức quan không làm việc tại các bộ nha mà làm tại các tư gia như các phủ đệ ông hoàng bà chúa chẳng hạn.

Sinh rằng chút phận gia thần.

Nhị Ðộ Mai.

Gia Thất

Gia: nhà, thất: nhà. Kinh thi: Chi tử vu quy nghi kỳ gia thất (Về nên hòa thuận cửa nhà) nên chữ gia thất dùng để nói về vợ chồng.

Nàng rằng gia thất duyên hài.

Kim Vân Kiều.

Già

Tức Già Lam. Chữ Ấn Ðộ dùng để gọi cái chùa.

Có người đàn việt lên chơi cửa già.

Kim Vân Kiều.

Già Giang

Già: cái gông, giang: gông vào cổ.

Già giang một lão một trai.

Kim Vân Kiều.

Già Pháp

Già: già lam, chùa, pháp: phép. Phép cầu cúng trong chùa.

Nghe rằng già pháp thần linh.

Trinh Thử.

Già Tăng

Già: chùa, tăng: thầy tu.

Già tăng cũng dự quan sang.

Ðại Nam Quốc Sử.

Giá Áo Túi Cơm

Do chữ Y giá phạn nan. Cái giá để móc áo, cái túi để đựng cơm. Chê những kẻ tầm thường, thân thể chỉ là một cái giá áo và cái túi cơm chứ không làm nên trò trống gì cho ai cả.

Những loài giá áo túi cơm sá gì.

Kim Vân Kiều.

Giả Mận Gieo Ðào

Do chữ: Ðầu đào báo lý. Ðầu: ném, đưa ra, đào: quả đào, báo: trả lại, lý: trái mận. Nghĩa bóng: Bạn bè giao du đằm thắm với nhau. Kinh thi: Ðầu ngã di đào, báo chi dĩ lý (Cho ta trái đào, trả lại trái mận).

Mối tình giả mận gieo đào năm xưa.

Thơ Cổ.

Giã Từ

Giã: cáo từ, từ: từ biệt.

Thiếp xin đưa một bài thơ giã từ.

Lục Vân Tiên.

Giác

Cái sừng.

Anh có sừng trâu bạc, tôi có giác trâu đen.

Tục Ngữ.

Giác Ngạn

Giác: biết, đang ở trong si mê mà tỉnh ngộ. Ngạn: bờ. Chúng ta đang ở giữa bể khổ bến mê, khi nào đi đến được bờ giác ngộ (ngạn giác) tức là đến bến cõi Phật.

Cửa không, giác ngạn, đấy là từ bi.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Giai

Giai: tốt.

Nào hay chữ ngẫu đặng gần chữ giai.

Lục Vân Tiên.

Giai Âm

Giai: tốt, âm: tin tức.

Ở đây hoặc có giai âm chăng là.

Kim Vân Kiều.

Giai Ban

Giai: bực thềm, ban: cấp bậc của các quan, hàng thứ các quan.

Ðể cho tà nịnh ở đầu giai ban.

Ðại Nam Quốc Sử.

Giai Chương

Giai: tốt, chương: một bài.

Giai chương ước được mảnh tờ.

Hoa Tiên.

Giai Kỳ

Giai: tốt, kỳ: hẹn hò. Cuộc hẹn hò tốt lành.

Thạch kiếu thấy đó, giai kỳ nào đâu?

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Giai Lão

Giai: đều, lão: già. Lời chúc vợ chồng ăn ở hòa thuận với nhau cho đến lúc già.

Giai Nhân

Giai: đẹp, nhân: người. Cổ thi: Yên Triệu đá giai nhân, mỹ giả nhan như ngọc (Ðất Yên, đất Triệu nhiều giai nhân, người đẹp như ngọc).

Dập dìu tài tử giai nhân.

Kim Vân Kiều.

Giai Thành

Nơi mộ địa. Sách bác vật chi: Ðằng Công Hạ Hầu Anh đời Hán mất, định đưa ra chôn ngoài Ðông Ðô. Người theo đưa rất đông. Nhưng lúc đi ngang qua một nơi, bỗng ngựa dừng lại hí vang lên và lấy chân cào trên mặt đất. Người ta đào chỗ đất ấy thì thấy một phiến đá có khắc chữ: “Giai thành uất uất, tam thiên niên, kiên bạch nhật. Vu ta, Ðằng Công cư thử thất” (Giai thành uất uất, ba nghìn năm mới thấy mặt trời. Than ôi! Ðằng Công ở tại ngôi nhà này). Ðọc xong mấy chữ ấy người ta liền chôn Ðằng Công tại đó.

Mùa thu viếng chốn giai thành.

Quan Âm Thị Kính.

Giai Tiết

Giai: tốt đẹp, tiết: thời buổi. Ngày tốt gặp chuyện vui vẻ.

Một là giai tiết phòng khuê.

Hoa Tiên.

Giải Binh

Giải: còi, binh: quân lính. Giải tán binh lính. Thôi đánh giặc.

Hẹn kỳ thúc giáp, quyết đàng giải binh.

Kim Vân Kiều.

Giải Cấu

Tình cờ không hẹn mà gặp. Kinh thi: Giải cấu tương ngộ, thích ngã nguyện hề (Giải cấu cùng gặp, thích nguyện ta vậy).

May thay giải cấu tương phùng.

Kim Vân Kiều.

Giải Kiết

Giải: mở, kiết: thắt lại.

Ví dù giải kiết đến điều.

Kim Vân Kiều.

Giải Phiền

Giải: cổi, phiền: nỗi buồn bực.

Muốn đem ca tiếu giải phiền.

Cung Oán.

Giải Trại

Tên một con thú giống như con trâu núi nhưng chỉ có môt sừng. Trong những vụ tranh tụng giữa hai người, con giải trại được đem ra và nó sẽ lấy sừng húc người nào không ngay thẳng. Có nơi cho rằng giải trại giống như con nai một sừng. Nếu nhà vua công minh thì nó xuất hiện ở triều đình và thường húc những kẻ gian nịnh. Hoặc giải trại là một con dê thần biết phân biệt người ngay kẻ gian. Mũ của quan tư tháp ở giữa có một cái sừng tên là mỹ giải trạivì con giải trại tượng trưng cho công lý.

Giải Uẩn

Giải: cổi, uẩn: giận. Cổi mở sự buồn giận. Lời ca của Vua Thuấn: Nam phong chi huân hề, khả đi giải ngô dân chi uẩn hề (Gió nam mát hề, khá cởi mở nổi giận của ta hề).

Khúc ca giải uẩn lựa vào năm dây.

Nguyễn Công Trứ.

Giải Vi

Giải: cổi mở, vi: vây. Phá vòng vây của địch, hoặc phá một điều gì khó khăn.

Dẹp uy mới dạy mở đàng giải vi.

Kim Vân Kiều.

Giam Cấm

Giam: giữ lại trong nhà ngục, cấm: ngăn cấm, không cho làm một điều gì.

Truyền đem giam cấm một nơi.

Nhị Ðộ Mai.

Giam Phòng

Giam: giam giữ, phòng: ngăn ngừa.

Một nhà thảy bị giam phòng.

Hạnh Thục Ca.

Giám Quốc

Giám: trông coi, quốc: nước. Người đứng đầu một nước cộng hòa gọi là Tổng Thống, ta còn gọi là Giám quốc.

Nhờ nay Giám quốc rộng khoan.

Hạnh Thục Ca.

Giảm Quyên

Giảm: bớt, quyên: trừ bỏ đi.

Bèn bày tân lễ giảm quyên quá chừng.

Hạnh Thục Ca.

Gian Ðảng

Gian: người ác, làm điều rất bậy. Kinh thơ: Khấu, tặc, gian, quỷ (Khấu: cướp của, tặc: giết người, gian: cướp từ trong mà ra, quỷ: giặc cướp từ ngoài mà dấy lên). Ðảng: đoàn thể gồm có nhiều người liên kết với nhau.

Dũng bên gian đảng, mà khinh hiền tài.

Nhị Ðộ Mai.

Gian Hùng

Trăm điều xảo trá, tài đủ để lừa dối đời gọi là gian hùng. Ngụy Võ Ðế (Tào Tháo) hỏi viên tướng rằng: Ta là người thế nào? Viên tướng đáp: Thủ tướng là một vị tôi giỏi thời bình và gian hùng thời loạn.

Gian hùng Tào Tháo tiếng nay vẫn còn.

Thơ Cổ.

Gian Khi

Gian: gian ác làm điều bậy, khi: dối trá.

Việc này có lắm gian khi.

Nhị Ðộ Mai.

Gian Nguy

Gian: khó khăn khốn khổ, nguy: nguy biến.

Hoàng thân quốc thích gian nguy khôn cùng.

Hạnh Thục Ca.

Gian Phi

Gian: xem chữ gian (gian đảng), phi: chẳng phải. Kẻ gian và kẻ làm những điều phi pháp. Hậu Hán Thơ: Ðộ Thượng vi chánh nghiêm tuấn minh vu phát trích gian phi (Ðộ Thượng giữ việc chánh trị nghiêm và giỏi phát xuất ra những kẻ gian phi).

Gian phi may đã sớm trừ.

Thơ Cổ.

Gian Tà

Gian: gian ác, phản bội, tà: cong, không ngay thẳng.

Gian tà đắc chí mấy hơi.

Nhị Ðộ Mai.

Gian Thần

Gian: xem chữ gian (gian đảng), thần: bề tôi.

Chẳng may mắc phải gian thần vu oan.

Nhị Ðộ Mai.

Gian Truân

Gian: khó khăn, lo lắng, truân: gian nan. Gặp những cảnh khổ cực lo lắng.

Càng cao danh vọng càng nhiều gian truân.

Ca Dao.

Gián Quan

Gián: can ngăn, quan: quan. Chức quan ngự sử can vua.

Lại khoa cấp sự giữ phần gián quan.

Nhị Ðộ Mai.

Gián Viện

Gián: can ngăn vua, viện: dinh thự để làm việc quan. Cơ quan để can ngăn vua.

Ðặt tòa gián viện kén dùng tôi trung.

Nhị Ðộ Mai.

Giang Băng

Giang: sống, băng: nước gặp lạnh đông lại thành chất cứng.

Xót nỗi chàng ngoài cõi giang băng.

Chinh Phụ Ngâm.

Giang Châu Tư Mã

Giang Châu: tên một châu nay thuộc Hà Bắc và địa phận Giang Tây và Võ Xương, châu lỵ đóng ở Võ Xương sau dời qua Tầm Dương. Tư mã: chức quan. Bạch Cư Dị bị biếm trích giữ chức Tư mã ở Giang Châu, có làm bài Tỳ bà hành, trong ấy tác giả đã ký thác tâm sự mình. Cuối bài có câu:

Tọa trung khấp hạ thùy tối đa.

Giang Châu Tư mã thanh sam thấp.Nghĩa là:

Lệ ai chan chứa hơn người,
Giang Châu Tư mã đượm tràn áo xanh. Hoặc:

Buồn tâm sự Giang Châu Tư mã,
Nghe tiếng đàn lã chã dòng châu.

Hát Nói.

Giang Ðình

Giang: sông, đình: nhà nho nhỏ. Ðình bên sông.

Tiễn ai chi lễ giang đình.

Dương Lâm.

Giang Hà

Giang: sông lớn, hà: sông.

Chiêu Quân nhảy xuống giang hà.

Lục Vân Tiên.

Giang Hồ

Giang: sông, hồ: hồ. Sử ký: Phạm Lãi thừa biển châu phù ư giang hồ (Phạm Lãi cởi chiếc thuyền nhỏ chơi phiếm trên giang hồ). Lục Qui Mông tự xưng mình là kẻ giang hồ nhàn tản. Giang hồ là chữ của những người ở ẩn tự xưng. Thân ở chốn giang hồ mà lòng vẫn lưu luyến triều đình. Về sau hai chữ này dùng chỉ những người đi phiên lưu rày đây mai đó.

Giang hồ quen thói vẫy vùng.

Kim Vân Kiều.

Giang Khê

Giang: sông, khê: khe.

Mặc ai vùng vẫy giang khê.

Trê Cóc.

Giang Khúc

Giang: sông, khúc: cong. Khúc sông cong.

Dân cư giang khúc như hình con long.

Ca Dao.

Giang Lăng

Tên một huyện của nước Tàu thuộc tỉnh Hồ Bắc. Bạch Cư Dị đã bị trích ra đấy.

Bến Tầm Dương, bãi Giang Lăng.

Lục Vân Tiên.

Giang Sứ

Giang: sông, sứ: người vâng mệnh trên đi làm một việc gì.

Bỗng đâu giang sứ hiện vào kim qui.

Ðại Nam Quốc Sử.

Giang Tân

Giang: sông, tân: bến.

Ðêm đêm thường tới giang tân tìm người.

Chinh Phụ Ngâm.

Giáng Hạ

Giáng: từ trên rớt xuống dưới. Sét từ trên trời đánh xuống, hạ: dưới. Sét đánh.

Hễ ai nói xấu cho ai,
Thì trời giáng hạ cây khoai giữa đồng.

Ca Dao.

Giáng Hỏa

Giáng: xuống, hỏa: lửa. Chữ sách thuốc có nghĩa là kéo sức nóng xuống.

Muốn cho giáng hỏa phải cầu tư âm.

Lục Vân Tiên.

Giảng Ðường

Giảng: giải thích cho người nghe hiểu, đường: nhà.

Chực hầu sư phụ, đứng trong giảng đường.

Phan Trần.

Giao Bái

Giao: lẫn nhau, bên này đưa sang bên kia đáp lại, bái: lạy. Lạy lẫn nhau. Thông lễ: Chàng rể rước cô dâu về, bước lên thềm hướng tây vào nhà, giao bái xong rồi dự tiệc hợp cẩn.

Cùng nhau giao bái một nhà.

Kim Vân Kiều.

Giao Binh

Giao: qua lại với nhau, xung đột lẫn nhau, binh: quân lính. Quân lính hai bên đánh nhau.

Rằng ngày hôm nọ giao binh.

Kim Vân Kiều.

Giao Canh

Giao: nối tiếp với nhau, canh: một phần năm trong một đêm. Canh nọ tiếp sang canh kia.

Giao canh trống mới sang hai.

Nhị Ðộ Mai.

Giao Du

Giao: qua lại với nhau, du: chơi. Bạn bè chơi bời với nhau.

Khuyên con khá chọn lấy người giao du.

Thơ Cổ.

Giao Hòa

Giao: qua lại với nhau, hòa: thuận thảo không xung đột, gây sự.

Chồng tôi nó đã giao hòa cùng tôi.

Ca Dao

Ðưa con gái tốt giao hòa thì xong.

Lục Vân Tiên.

Giao Hoan

Giao: cùng với nhau, hoan: vui vẻ. Còn có nghĩa trai gái đến với nhau.

Cùng nhau lại chúc chén quỳnh giao hoan.

Kim Vân Kiều.

Giao Lân

Giao: qua lại giao thiệp với nhau, lân: láng giềng.

Nhưng cùng Pháp quốc giao lân.

Hạnh Thục Ca.

Giao Loan

Giao: keo, loan: chim loan. Hán Võ Ðế ngoại truyện chép: Xứ Tây Hải đem dâng keo chim loan. Dây cung của vua bị đứt, vua lấy keo ấy để gắn, suốt ngày bắn không đứt. Vua thích lắm mới đặt tên là Tục huyền giao (giao nối dây). Còn về nghĩa bóng dùng để nói về việc nối lại cuộc tình duyên.

Giao loan chắp mối tơ thừa mặc em.

Kim Vân Kiều.

Giao Long

Giao: con giao, thuộc loài rồng, long: con rồng. Nghĩa bóng: nơi nguy hiểm (Vì giao long thường ở những nơi hang sâu vực thẳm, chỗ không mấy ai đến được).

Ðem thân băng tuyết gởi hàm giao long.

Hoa Tiên.

Giao Nhân

Loài người cá. tương truyền ở biển Nam Hải có giao nhân làm nhà dưới nước để ở, sống như cá và chuyên nghề dệt, thường lên mặt nước giao du với người. Mỗi khi từ biệt người, giao nhân khóc, nước mắt chảy thành hạt châu. Tương An Quận Vương có câu thơ: “Giao chan đũa ngọc tằm doanh khúc vàng.” Giao đây tức là giao nhân.

Giao Phu

Giao: qua lại chơi bời với nhau, phu: tin cậy. Theo Kinh Dịch: Ðồng chí tương đắc mà không nghi ngờ nhau thì gọi là giao phu.

Chạnh nhớ khúc “liên ngâm thưởng nguyệt, lúc tiếu đàm dường thỏa ý giao phu.”

Tụng Tây Hồ Phú.

Giao Tất

Giao: keo, tất: sơn. Giao tình bền chặt không lìa nhau được. Cổ thi: Dĩ giao đầu tất trung, thùy năng biệt ly thử? (Lấy keo ném vào sơn, kẻ nào chia lìa được?).

Một phút nhàn du, nghĩa giao tất dễ quên lòng quyến cố.

Văn Tế.

Giao Thông

Giao: qua lại, thông: hai bên thông thương với nhau. lại có nghĩa chung lén giao thiệp với quân địch.

Chúng cho một án giao thông giặc ngoài.

Thơ Cổ.

Giáo Dân

Giáo: dạy dỗ, dân: dân chúng trong nước.

Bị lời vua đuổi về nhà giáo dân.

Lục Vân Tiên.

Giáo Hối

Giáo: dạy dỗ, hối: răn dạy.

Phận làm gái ít dùng giáo hối.

Gia Huấn Ca.

Giảo Hoạt

Giảo: gian xảo, hoạt: nhiều nưu mẹo. Nghĩa thông thường: Nhiều mưu mẹo tinh ranh.

Kêu người giảo hoạt nói năng.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Giảo Thố Tam Khốt

Giảo: khôn ngoan, thố: thỏ, tam: ba, khốt: hang. Chiến quốc sách: Phùng Quán nói với Mạnh Thường Quân rằng: Con thỏ khôn có ba hang, nay ngài mới có một hang chưa thể nằm yên mà không lo nghĩ gì, tôi xin vì ngài mà đào thêm hai hang nữa.

Giáp

(Ðỉnh) Ðỉnh: chóp núi, giáp: núi Vu Giáp liên tiếp với Vu Sơn. Dưới chân núi Vu Giáp có miếu của Thần Nữ. Vua Sở Tương Vương ban ngày thường đến chơi ở Cao Ðường, mệt mỏi nằm ngủ, mộng thấy một người đàn bà cùng vua chung chăn gối. Hỏi thì nàng tự xưng là Thần Nữ ở núi Vu Sơn đến chơi ở Cao Ðường. Công việc của nàng là buổi sớm làm mây, buổi tối làm mưa ở chốn Dương Ðài. Nghĩa bóng: Trai gái chung chạ nhau. Các chữ sau này, đều cùng chung một nghĩa như thế cả: Mây mưa, Vu Sơn, Cao Ðường, Dương Ðài. Nghĩa bóng: giấc mộng.

Bâng khuâng đỉnh Giáp non Thần.

Kim Vân Kiều.

Giáp Bảng

Giáp: chữ đứng đầu thập can (Giáp, Ất, Bính, …), bảng: bảng ghi tên những người thi đỗ. Có hai bảng: chánh bảng và phó bảng. Chánh bảng (hay giáp bảng) ghi tên các ông tiến sĩ hoàng giáp. Phó bảng (hay ất bảng) ghi tên những ông cử nhân, tú tài.

Mảnh giấy làm nên khoa giáp bảng.

Yên Ðỗ.

Giáp Binh

Giáp: áo mặc của những người ra đánh trận, binh: quân lính.

Ðầy sân kình ngạc, chật đàng giáp binh.

Kim Vân Kiều.

Giáp Công

Giáp: hai bên kẹp vào giữa, công: đánh. Nhiều lớp quân dồn vào một lần.

Một kỳ tịnh tiến, năm đường giáp công.

Ðại Nam Quốc Sử.

Giáp Tý

Giáp: chữ dùng đầu thập can, tý: chữ dùng đầu thập nhị chi. Hai chữ này dùng để chỉ năm tháng.

Nghiệm thủa lá tàn, nhụy nở biết tuế thời sớm muộn, điểm tay suy giáp tý lân la.

Tịch Cư Ninh Thể Phú.

Giặc

Tức giặc Ðường. Tên một khu vườn của Vua Hán Võ Ðế làm tại Côn Minh Trì.

Giặc, Bình hai vẻ thanh tao một lần.

Hoa Tiên.

Giặc Trời

Giặc cưng của trời. Giặc mạnh mẽ cũng ví như con nuông của trời, hung tợn không ai trị nổi. Hán thư: Hồ giả thiên chư kiêu tử (Bọn giặc Hồ ấy là con cưng của trời).

Thước gươm đã quyết chẳng dung giặc trời.

Chinh Phụ Ngâm.

Giấc Hòe

Giấc ngủ dứơi gốc cây hòe. Lý Công Tá đời Ðường có làm bài Nam kha ký thuật chuyện Thuần Vu Phần nằm mộng đến nước Hòe An, vua nước ấy kén Phần làm phò mã, cho nhậm chức thái thú ở Nam Kha, hết sức vinh hoa phú quý. Sau bị địch quân đánh bại, công chúa mất, vua đem lòng nghi kỵ, đuổi về. Thuần tỉnh mộng thấy mình nằm dưới gốc cây hòe, trên đầu là một nhánh bổ về phía nam, cạnh mình có một tổ kiến. Thì ra Hòe quốc không gì khác hơn là cây hòe, quận Nam Kha là nhánh bổ về hướng nam (kha nhánh), còn tổ kiến có lẽ là quân địch đã đánh bại Thuần Vu Phần. Vì thế giấc hòe còn gọi là giấc Nam Kha. Mộng với thật lẫn lộn nhau. Nghĩa bóng: Giấc mộng hoặc giấc ngủ.

Ðèn thông khêu cạn, giấc hòe chẳng an.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Giấc Mai

Giấc ngủ dưới gốc mai. Triệu Sư Hùng đến chơi núi La Phù, vào quán uống rượu, say nằm ngủ dưới gốc cây mai, thấy cùng một người đàn bà đẹp trò chuyện. Nghĩa bóng: mộng đẹp.

Chiều ủ dột giấc mai trưa sớm.

Cung Oán.

Giấc Xuân

Do chữ xuân miên. Ðêm xuân dễ ngủ và người ta rất quý hóa giấc ngủ. Ví như: Ðêm xuân ngủ quên sáng (Xuân miên bất giác hiểu). Xuân miên nhất khắc trị thiên kim (Ðêm xuân một khắc quý ngàn vàng).

Thúy Vân chợt tỉnh giấc xuân.

Kim Vân Kiều.

Giấm

Dùng để chỉ đàn bà ghen. Sách Các tri tân lục có ví người đàn bà dữ với con sư tử. Sách Tục Văn Hiến thông khảo chép: Sư tử mỗi ngày uống ba vò rượu giấm. Vì thế mà đàn bà ghen thường gọi là giấm chua. Lại có những điển: Kim Hoàng Ðế rất yêu quý hai cung phi. Bà Hoàng Hậu hết sức ghen tức. Lúc Vua sắp mất có trối lại là sẽ chôn sống hai cung phi ấy theo Vua. Ðến lúc Vua chết, bà nghĩ rằng nếu chôn xuống suối vàng thì ở dưới ấy Vua lại hú hí với hai cung phi như trước. Bèn đem hủy hại thân thể, ngâm vào giấm cho tiêu mòn lúc ấy mới chôn theo để xuống âm ty không còn gì là nhan sắc và thân hình đẹp đẽ ngày trước nữa. Ðường Huyền Linh có bà vợ nổi tiếng ghen ghê ghớm. Ðường lớn tuổi mà vẫn chưa có con nối dõi. Vua có hỏi sao thì Ðường tâu vì vợ ghen nên không dám lấy thiếp. Vua mới đòi vợ Ðường Huyền Linh vào và bảo: Lệ trong triều quan tam phẩm trở lên đều phải cưới vợ bé. Nhà ngươi lựa trong hai điều: một là uống thuốc độc, hai là phải để cho chồng lấy vợ bé. Vua vừa nói vừa chỉ chén thuốc, bà vợ Huyền Linh xin uống thuốc hơn là để cho chồng chia xẻ tình yêu cho kẻ khác. Vua đành phải chịu thua. Chén thuốc độc ấy chỉ là chén giấm.

Giấm chua lại tội bằng bằng ba lửa nồng.

Kim Vân Kiều.

Gieo Cầu

Ném quả cầu. Vua Hán Võ Ðế kén phò mã, mới bày yến tiệc trong cung và mời văn võ bá quan và các vì công tử đến dự. Công chúa ngồi trên lầu gieo cầu xuống, hễ người nào cướp được thì sẽ chọn người ấy làm chồng.

Trao tơ phải lứa, gieo cầu phải nơi.

Kim Vân Kiều.

Gieo Thoi

Ném cái thoi. Tạ Côn ghẹo một người con gái đang dệt cửi bị nàng lấy thoi ném vào mặt gãy mất hai cái răng. Nghĩa bóng: Người con gái biết cách giữ mình.

Gieo thoi trước chẳng giữ giàng.

Kim Vân Kiều.

Giếng Cúc

Do chữ cúc tỉnh. Tương truyền ở đất Nam Dương có suối Cam Cốc, nước trong và ngọt, trên núi nhiều hoa cúc, dân quanh vùng đua nhau đến gánh để uống và gọi cái suối ấy là giếng cúc (Cúc tỉnh).

Chén pha giếng cúc, bàn chen non đào.

Hoa Tiên.

Gió Cuốn Mây Ðem

Do mấy chữ: Vân bằng phong dẫn. Vân: mây, bằng: nương theo, phong: gió, dẫn: đưa đến. Nghĩa bóng: Gặp điều may mắn xảy đến.

Hoa khi gió cuốn mây đem.

Hoa Tiên.

Gió Ðông

Gió từ phương đông thổi lại (Ðông phong).

Gió đông thôi đã cợt đào ghẹo mai.

Cung Oán.

Gió Nữ

Do chữ Thiếu nữ vi phong (gió thiếu nữ). Quản Lộ: Thọ thượng dĩ hữu thiếu nữ vi phong (Trên cây đã có ngọn gió thiếu nữ nhẹ thổi).

Chạnh tình gió nữ mưa ngưu sụt sùi.

Hoài Cổ Ngâm.

Gió Nhân

Do chữ nhân phong. Nhân: nhân nghĩa, phong: gió. Ðem nhân nghĩa làm gió quạt mát cho dân chúng. Lời khen các ông quan có chánh trị tốt. Tấn Thơ: Viên Hoằng bổ làm thái thú quận Ðông Dương, lúc từ biệt, Tạ An tặng cây quạt. Viên Hoằng đáp: Triếp đương phụng dương nhân phong ủy bỉ lê thứ (Vâng làm gió nhân để an ủi lòng dân chúng).

Gió nhân là quạt mát, điểm trần ai thẩy thẩy tan không.

Nguyễn Hãng.

Gió Tà

Do chữ Tà phong. Ngọn gió không do phương chính (đông, tây, nam, bắc) thổi. Nghĩa bóng: Việc không chính đáng.

Buồng thơm chớ lọt mảy may gió tà.

Quan Âm.

Gió Táp Mưa Sa

Nói về việc lanh lẹn trong lúc làm văn.

Tay tiên gió táp mưa sa.

Kim Vân Kiều.

Gió Tây

Gió từ phương tây thồi lại, tức gió mùa thu.

Hải đường gặp trậïn gió tây.

Quan Âm.

Gió Vàng

Do chữ Kim phong. Kim: một trong ngũ hành (Kim, mộc, thủy, hỏa, thổ). Theo người Tàu thì kim thuộc về mùa thu nên gió thu gọi là kim phong (Gió vàng).

Gió vàng hiu hắt cảnh tiên sơ.

Ngô Chi Lan.

Giọt Châu

Nước mắt (xem chữ Châu).

Giọt châu thánh thót quyến bào.

Kim Vân Kiều.

Giọt Ðồng

Giọt: giọt nước, đồng: cái đồng hồ ngày xưa dùng để xem giờ. Xem các chữ: Khắc lâu, giọt rồng, …

Canh khuya lặng ngắm giọt đồng.

Thơ Cổ.

Giọt Sương

Nước mắt lóng lánh như sương.

Cúi đấu nàng những gạt thầm giọt sương.

Kim Vân Kiều.

Giới Kệ

Giới: bờ cõi của ruộng đất, kệ: mốc đá phân chia địa giới.

Tham vàng đem giới kệ mình chuyển đi.

Ðại Nam Quốc Sử.

Giới Tử

Tức Phó Giới Tử. Tướng nhà Hán đã dùng mưu đem vàng ngọc cho Lâu Lan rồi sai tráng sĩ bắt giết chết.

Săn Lâu lan rằng theo Giới Tử.

Chinh Phụ Ngâm.

Giới Trượng

Giới: binh khí, trượng: gậy dùi.

Sông lồng giới trượng, gió tung biển kỳ.

Nhị Ðộ Mai.

Gót Sen

Cũng như chữ “Bước sen” (Liên bộ). Bước của người đàn bà đẹp. Tề Ðông Hôn Hầu vì quá yêu quý bà Phan Phi nên bảo lát hoa sen bằng vàng trong cung để mỗi khi Phan quý phi bước, người ta có cảm tưởng sau mỗi bước của nàng hoa sen lại nở ra. Nghĩa bóng: Chân người đàn bà đẹp.

Gót sen nhè nhẹ dạo mau về nhà.

Hoa Tiên.

Gội Gió Dầm Mưa

Do câu Mộc võ trất phong (Tắm mưa chải gió). Trang Tử: Võ Trị Thủy tắm rất nhiều mưa và ch3i gió mạnh. Nghĩa bóng: Vất vả khó nhọc.

Ông cha gội gió dầm mưa,
Bao công gây dựng là cơ sở nhà.

Quốc Chí.

Gởi Mai

Lục Khải gởi cành mai cho bạn là Phạm Việp. Xem chữ Dịch xuân.

Rằng từ bẻ liễu lên đàng,
Gởi mai sao hãy trễ tràng đến nay.

Hoa Tiên.

Gương

(lầu Tần) Tần Thủy Hoàng có cái gương lớn tên là chiếu đảm kinh có phép thuật. Người đàn bà nào có tà tâm soi vào thì trôn gthấy mặt phồng lên và quả tim động.

Gương lầu Tần dấu đã soi chung.

Chinh Phụ Ngâm.

Gương Loan

Do chữ Loan kinh. Lục Tân Vương có nuôi một con chim loan, ba năm không hót. Phu nhân nói: Tôi nghe chim loan có đôi mới chịu hót. Tân Vương đem gương treo lên, chim loan thấy bóng mình trong gương, tưởng có đồng loại, cất tiếng kêu rất thảm thiết. Nhưng mãi không thấy con kia ra, nó liền kêu suốt đêm, nhảy nhót rồi chết. Nghĩa bóng: Ðôi lứa.

Ðã gác gương loan treo giá ngọc,
Nỡ hoài chim én đậu cành mai.

Cao Bá Quát.

Hà Bá

Tên vị thần coi dưới sông. Phùng Di chuyên việc trị thủy, ngày tháng tám sang sông bị chết chìm, trời phong làm hà bá.

Kêu xin hà bá giúp cho cùng.

Nhị Ðộ Mai.

Hà Châu

Hà: sông, Châu: bãi. Bãi nổi lên giữa sông. Kinh Thi: Quan quan thư cưu, tại hà chi châu, yểu điểu thục nữ, quân tử hảo cầu. Quan quan cái con thư cưu, con trống, con mái cùng nhau bãi ngoài. Dịu dàng thục nữ như ai, sánh cùng quân tử tốt đôi vợ chồng.

(Tản Ðà)Chim thư cưu, theo sách Tàu là giống chim biết rõ tình nghĩa vợ chồng, cặp này không lầm lẫn với cặp kia. Nghĩa bóng: vợ chồng gữi gìn mối tình với nhau.

Ra vào nương bãi hà châu, Phong trần dã trải mấy thâu cùng nàng.

Ðại Nam Quốc Sử.

Hà Chính Mãnh Ư Hổ

Hà: hà khắc, Chính: chính trị, Mãnh: mạnh, Ư: hơn, Hổ: cọp. Chính trị hà khắc còn tệ hơn hổ báo. Khổng Tử qua nước Tề, ngang núi Thái sơn, thấy một người đàn bà khóc ở ngôi mộ. Ngài bảo Tử Lộ đến hỏi thì người ấy đáp: Trước đây nhạc gia tôi chết vì hổ, chồng tôi cũng chết hổ, nay con tôi cũng chết vì hổ. Thầy Tử Lộ hỏi: sao không bỏ đi nơi khác? Người đàn bà đáp: “Nhưng ở đây chính trị không hà khắc.” Tử Lộ mách lại với Khổng Tử. Ngài liền bảo: Con thấy không? Chính trị hà khắc còn tệ hơn hổ báo nữa.

Hà Dương

Tên một cái huyện bên Tàu. Phan Nhạc đời Tấn làm quan huyện Hà Dương cai trị dân có tiếng tốt. Trong huyện trồng rất nhiều đào.

Ngư Dương hát lúa, Hà Dương vịnh đào

Tự Tình Khúc.

Hà Ðông

Tức Hà Ðông sư tử. Ðàn bà hay ghen. Sở dĩ dùng hai chữ Hà Ðông là vì Ðỗ Tử Mỹ có câu thơ: Hà Ðông nữ nhi thân tánh Liễu, cô gái Hà Ðông người họ LIễu. Sư tử là vua của loài thú, trong kinh Phật có nói: Sư tử là vua của loài thú, mỗi khi có rống lên các loài vật đều khiếp sợ. Bạn của Tô Ðông Pha là Trần Quý Thường có bà vợ họ Liễu tánh hay ghen. Mỗi khi Tô đế chơi thường hay nghe tiếng bà ta quát tháo rầm rĩ. Tô Ðông Pha mới làm thơ để đùa bỡn:

Hốt văn Hà Ðông sư tử rống,
Trụ trượng lạc thủ tâm mang nhiên.

Làm hai câu thơ ấy, Tô Ðông Pha vừa mượn câu thơ của Ðỗ Tử Mỹ nói đến nàng con gái họ Liễu, vợ Quý thường cũng họ Liễu và mượn chữ trong kinh Phật nói đến con sư tử vì Quý Thường là người rất mộ đạo Phật.Xem: Quý Thường.

Nhặt khoan còn ỏi tiếng Hà Ðông

Tú Xương.

Hà Y

Hà: ráng trời, Y: áo. Áo rực rỡ như ráng trên trời.

Hoa quan phất phới, hà y rỡ ràng

Kim Vân Kiều.

Hà Lương

Hà: sông, Lương: cầu. Lý: lăng: huề thủ thượng hà lương, Du tử mộ hà chi?, cầm tay bước lên cầu, Du tử tối về đâu? nghĩa bóng: Chỗ từ biệt nhau.

Hà lương chia rẽ dương này

Chinh Phụ Ngâm.

Hà Mô

Con ễnh ương.

Kêu trị loạn đau lòng con đỗ vũ. Gọi công tư mỏi miệng cái hà mô.

Tụng Tây Hồ Phú.

Hà Nhạc

Hà: sông, nhạc: núi.

Nghìn thu hà nhạc khí thiêng, giúp mao việt đề mở nền bình trị.

Văn Tế Võ Tánh và Ngô Tùng Châu.

Hà Sa

Do chữ Hằng hà sa số. Hằng hà: tên một con sông ở Ấn Ðộ, Sa số: số cát. Rộng mênh mông và nhiều như số cát ở sông Hằng hà. Nghĩa bóng: Không bao nhiêu mà kể cho xiết.

Cứu được người phúc đằng hà sa

Ngạn Ngữ.

Hà Tấn

Em bà Hoàng Hậu vợ vua Hán Linh Ðế, lúc vua thăng hà, trong nước bọn hoạn quan lộng quyền, Hà Tấn mới triệu Ðổng Trác về để dẹp loạn, không ngờ Ðổng Trác lại mưu mô tiếm vị

Khi Ðổng Trác lung lăng nhà Hán. Sãi giận chàng Hà Tấn vô mưu.

Sãi Vãi.

Hà Tỳ

Hà: có vết, Tỳ: những chỗ sai lầm.

Dù trước có hà tỳ nào sá trách, ai sớm hay hội ngộ thảy đều dùng.

Phan Huy Ích.

Hạ

Tên một triều đại bên Tàu do vua Võ sáng lập rồi truyền đến đời vua Kiệt thì mất.

Truyện Hán, truyện Ðường, truyện Tống, truyện Thương, truyện Hạ, truyện Châu.

Sãi Vãi.

Hạ Cố

Hạ: dưới, Cố: đoái tưởng đến. Người trên đoái tưởng đến người dưới. Lời khiêm nhường.

Ðã lòn ghạ cố đến nhau.

Kim Vân Kiều.

Hạ Công

Hạ: mừng, Công: công việc. Mừng công việc đã hoàn thành. Lại có nghĩa mừng thắng trận.

Trong quân mở tiệc hạ công

Kim Vân Kiều.

Hạ Cơ

Người nước Trịnh, đời Chiến Quốc. Hạ Cơ rất đẹp,tánh đa dâm. Sau khi góa chồng, chung chạ với nhiều người. Một lần bắt nhân tình với Trần Linh Công, Khổng Ninh, Nghi Hàng Phủ. Sau khi vua Trần bị giết chết, Hạ Cơ còn gá nghĩa với nhiều người nữa, cuối cùng trốn sang nước Tấn.

Hạ Ðường

Hạ: dưới, Ðường: nhà. Nhà dưới, chỗ tôi đòi ở. Nghĩa bóng: cực khổ. Hán Quan Võ có người chị là Hồ Dương. Công chúa góa chồng. Quan Võ đưa các quan trong triều ra để hỏi ý kiến, thì Công chúa bảo: “Tống Hoằng là người nghi biểu khác thường, còn những người khác không sao bì kịp.” Vua biết chị ưng Tống Hoằng, mới bảo ngồi sau bức bình phong và cho mời Hoằng đến. Vua hỏi: Tục ngữ có câu: Giàu đổi bạn, sang đổi vợ, có phải như thế chăng? Tống Hoằng tâu: Thần có nghe: chơi bời với nhau từ hồi còn nghèohèn không nên quên nhau, người vợ lúc đang còn tấm cám, trong cảnh hàn vi, không nên cho xuống nhà dưới. Bần tiện chi giao bất khả vong, Tào khương chi thê bất khả hạ đường, Hán Quan Võ xây nói với chị: Thôi việc không thành rồi. Tào: cám, Khương: tấm

Hạ đường dám lụy tiếng này đến ai

Nhị Ðộ Mai.

Hạ Lan

Tên núi, trên ấy có miếu thờ Tô Võ.

Núi Hạ nào như núi Trữ San

Nhị Ðộ Mai.

Hạ Liêu

Hạ: dưới, Liêu: quan. Quan cấp dưới, quan nhỏ.

Hạ liêu mấy lũ, bộ đường mấy ban

Nhị Ðộ Mai.

Hạ Mã Bi

Hạ: xuống, Mã: ngựa, Bi: bia. Bia để cho người ta biết mà xuống ngựa. Minh Thành Hóa năm thứ 18 có ra chiếu: “Học hiệu trongthiên hạ, miếu thờ Ðức Khổng Tử, mỗi khi đi ngang qua đều phải xuống ngựa.” Về sau những nơi mà dân chúng tôn kính đều có lập những hạ mã bi và khuynh cái bi, bia để xuống ngựa và nghiêng lọng. Bên ta tại Phú vân Lâu, Quốc sử Quán hay Văn Thánh đều có lập khuynh cái bạ mã bì

Trước bia hạ mã chật làm ngựa xe

Nhị Ðộ Mai.

Hạ Phương

Hạ: dưới, Phương: phương hướng. Những kẻ ở dưới trời, hạ giới.

Hạ phương ân trạch ngấm nhiều

Ðại Nam Quốc Sử.

Hạ Tình

Hạ: dưới, xuống, Tình: những nỗi trong lòng xúc động mà phát ra ngoài. Bày tỏ tình của mình.

Quyết tình nàng mới hạ tình

Kim Vân Kiều.

Hạ Từ

Hạ: dưới: Từ: lời. xuống giọng. Dùng nói nhỏ nhẹ để yêu cầu.

Hạ từ van lạy suốt ngày.

Kim Vân Kiều.

Hạ Tứ

Hạ: dưới, Tứ: cho. Cho kẻ dưới. Lời nói khiêng nhường.

Mấy lời hạ tứ ném châu giao vàng

Kim Vân Kiều.

Hạ Thử

Hạ: mùa hè, Thử: nắng. Nắng hè.

Gặp tuần hạ thử ao hồ cạn khô

Thơ Cổ.

Hạ Võ

Nhà Hạ kế tiếp đời Ngu Thuấn 2205-1784, trước Tây lịch, người sáng lập là vua Võ. Có tài trị thủy. Trong nước có lụt lớn ngâm mãi không rút, vua Võ dùng cách đào sông ngòi cho chảy ra bể, vất vả 30 năm nước mới rút hết. Lúc bấy giờ vì nạn lụt, nhân gian đồ khổ, vua hết sức cần kiệm để bớt sức gánh vác của dân. Tại vị 8 năm, vua Võ định theo lối Nghiêu Thuấn truyền ngôi cho người ngoài có ích, nhưng nhân dân thấy Thái Tử Khải là người hiền, bèn tôn lên ngôi mà bỏ ích. Nước Tàu bắt đầu cha truyền con nối từ đó. Vua Võ có treo tại quốc đô 5 thứ nhạc khí và truyền rằng ai tiến cử được người hiền thì đánh một tiếng chuông.

Ngỡ là chuông vua Hạ Võ chiêu hiền.

Sãi Vãi.

Hạc

Loài chim. Có nhiều giống hạc, thứ quý nhất là hạc đỏ đầu. Hạc cao 3 thước, mỏ, chân, cổ đều dài, mình toàn sắc trắng, bay lượn rất mau, tiếng kêu rất lớn, tương truyền sống đến 1000 năm, nên người ta thường dùng chữ “tuổi hạc” để chúc nhau sống lâu.

Cõi xuân tuổi hạc càng cao

Kim Vân Kiều.

Hạc Nội Mây Ngàn

Hạc ở ngoài đồng nội, mây ở trên núi đều không có chỗ nhất định.

Biết đâu hạc nội mây ngàn là đâu

Kim Vân Kiều.

Hai Mươi Bốn Thảo

Tức Nhị thập tứ hiếu. Quyển sách của Quách Cư đời Nguyên ghi tên và sự tích 24 người con hiếu ở Trung Quốc: Ngu Thuấn, Hán Văn Ðế, Tăng Sâm, Mẫn Tốn, Trọng Do, Mông Vĩnh, Ðàm Tử, Giang Cách, Lục Tích, Ðường Phu Nhân, Ngô Mãnh, Vương Tường, Quách Cự, Dương Hương, Chu Thọ Xương, Dũ Kiều Lâu, Lão Lai Tử, Thái Thuận, Hoàng Hương, Khương Thi, Vương Phẩu, Ðinh Lan, Mạnh Tông, Hoàng Sơn Cốc.

Hai mươi bốn thảo chẳng bằng đời xưa

Lục Vân Tiên.

Hài Cốt

Hài: xương khô, Cốt: xương. Bộ xương của người chết đã lâu.

Tính đem hài cốt về thăm quê nhà

Lục Vân Tiên.

Hài Văn

Hài: giàu, Văn: thêu.

Hài văn lần bước dặm xanh

Kim Vân Kiều.

Hại Nhân

Hại: làm hại, Nhân: người.

Rung cây nhát khỉ làm điều hại nhân

Lục Vân Tiên.

Hại Nhân Nhân Hại

Hại nhân: hại người, Nhân hại: người hại.

Hại nhân nhân hại sự nào tại ta

Kim Vân Kiều.

Hải Âu

Hải: biển, Âu: thứ chim nước, đầu to mỏ cứng, thường ở những nơi hoang vắng.

Hải âu tình thính thật là tự do

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Hải Ðạo

Hải: bể, Ðạo: đường. Ðường bể.

Mà đường hải đạo sang ngay thì gần.

Kim Vân Kiều.

Hải Ðảo

Hải: bể, Ðảo: hòn cù lao, hòn đảo.

Ðày ra hải đảo tội chăng dung rày

Hạnh Thục Ca.

Hải Hà

Hải: bể, Hà: sông. Nghĩa bóng: Mênh mông rộng lớn.

Ân trên nhờ lượng hải hà

Thơ Cổ.

Hải Yến Hà Thanh

Hải: biển, Yến: yên lặng, Hà: sông, Thanh: trong. Nghĩa bóng: Ðời thái bình an ổn.

Bốn phương hải yến hà thanh

Phương Hoa.

Hải Ngu

Hải: biển, Ngu: góc, chỗ biên giới của biển.

Khi tứ yến bày đàn loan quán phụng, khúc vũ nghê gió thổi lên cung nguyệt, vui mừng đều thành thị hải ngu

Chiến Tụng Tây Hồ Phú.

Hải Ốc Thiêm Trù

Hải: biển, Ốc: nhà: Thiêm: thêm, Trù: thẻ. Thêm thẻ vào nhà ở biển. Sách Ðông Pha Chí Lâm chép: Ba ông lão gặp nhau bèn hỏi tuổi. một ông nói: Khi nào bãi bể hóa thành ruộng dâu thì tôi lại bỏ thêm một thẻ và nay đã được 100 thẻ rồi. Nghĩa bóng: Sống lâu lắm.

Hải Tần

Hải: biển, Tần hoặc Tân: bờ. Bờ biển.

Năm năm hùng cứ một phương hải tần

Kim Vân Kiều.

Hãi Kinh

Hãi: sợ, Kinh: khiếp sợ.

Nghe lời cũng đủ hãi kinh

Hạnh Thục Ca.

Hàm Cốc

Tên một cửa ải. Sau khi thấy Tần bạo ngược, sáu nước làm phản, phá cửa ải Hàm Cốc và tiêu diệt nhà Tần.

Luân đài phải Hán chẳng hối ngộ trách cung, ải Hàm cốc thì Tần cũng rấp ranh làm phản?

Sãi Vãi.

Hàm Di Lộng Tôn

Hàm: ngậm, Di: kẹo, Lộng: đùa, Tôn: Cháu. Ngậm kẹo đùa với cháu. Hậu Hán thơ: Ngô đản đương hàm di lộng tôn, bất năng phục quan chính hỉ. Ta nay chỉ nên ngậm kẹo đùa với cháu chứ không thể đảm nhiệm việc triều chính được nữa. Nghĩa bóng: Vui với tuổi già.

Hàm Dương

Tên đất. Tần Hiến Công đóng đô ở Hàm Dương nay thuộc Thiểm Tây.

Chốn Hàm Dương chàng còn ngoảnh lại.

Chinh Phụ Ngâm.

Hàm Hoàn

Xem ngậm vành.

Hàm Mai

Hàm: ngậm, Mai: thẻ. Lúc kéo quân đi đánh úp một nơi nào, quân lính muốn được im lặng mỗi người phải ngậm một cái thẻ.

Ðặc truyền tức khắc hàm mai tiềm hành

Hoa Tiên.

Hàm Oán

Hàm: ngậm, Oán: mối căm giận mạnh mẽ nuôi lâu trong lòng.

Bình dân hàm oán, trong ngoài hợp mưu.

Ðại Nam Quốc Sử.

Hàm Quan

Tên một cửa ải ở Hàm dương, địa thế hiểm trở. Do cửa ải nầy Bái Công kéo quân vào đánh Tần.

Cửa Hàm quan khi chói lọi ngọn đào.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Hàm Sa Xạ Ảnh

Hàm: ngậm, Sa: cát, Xạ: bắn, Ảnh: bóng. Xạ ảnh là một loài chồn. Trên lưng con vật nầy có vảy, đầu nó có sừng, có cánh để bay, không tai nhưng tai rất thính. Trong miệng con nầy có vật nằm ngang giống như cái nỏ. Nó dùng nước hoặc cát để bắn người. Ai trúng phải thì bị thương nhưng nếu chỉ trúng vào bóng, người đó cũng đủ bị bệnh. Nghiã bóng: Hại ngầm kẻ khác.

Hàm Tiếu

Hàm:ngậm, Tiếu: cười. Cười chúm chím.

Ý phong hàm tiếu ra tình dâm ô

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Hãm Lương

Hãm: đánh phá, Lương: lương thực của quân lính. Ðánh và vây quân địch cho hết lương thực.

Hãm lương Hồ những để rong, chắc rằng cá chậu chim lồng vội đâu?

Hoa Tiên.

Hàn Bằng

Người đời Chiến Quốc. Bằng có người vợ rất đẹp là Hà Thị. Tống Khang Vương giết Bằng để cướp lấy Hà Thị. Hà Thị nhảy trên lầu xuống đất tự tử để lại bức thư xin được cùng chồng chôn chung một mộ. Khang Vương giận, truyền chôn cách nhau. Hôm sau, ở mỗi mộ mọc lên một cây, trên thì cành kết với nhau, dưới rễ liền với nhau. Hai cây có hai con chim gọi là chim tương tư, tiếng kêu thảm thiết.

Hàn Bằng thảm thiết dường nầy.

Hoài Cổ Ngâm.

Hàn Cốc Thanh Sơn

Hàn: lạnh, Cốc: hang, Thanh: xanh, Sơn: núi.

Tiêu dao nơi hàn cốc thanh sơn

Nguyễn Công Trứ.

Hàn Gia

Hàn: lạnh, Gia: nhà. Nhà lạnh lẽo, cực khổ. Chữ để nói khiêm nhường như các chữ: tệ xá, tiện thiếp …

Hàn gia ở mé tây thiên.

Kim Vân Kiều.

Hàn Hải

Bãi sa mạc.

Chẳng nơi hàn hải thì miền Tiêu quan.

Chinh Phụ Ngâm.

Hàn Huyên

Hàn: lạnh, Huyên: ấm. Lúc gặp nhau thường hay hỏi thăm trời hôm nay lạnh hay nóng. Ðó là câu thường tình ở đầu miệng. Nghiã bóng: Trò chuyện. Những chữ: Hàn ôn, huyên lương đều một nghĩa tương tợ như thế cả.

Bên lời vạn phúc, bên lời hàn huyên.

Kim Vân Kiều.

Hàn Lâm

Hàn: lông, cán bút, Lâm: rừng. Nơi tụ lại các nhà văn học. Ðời đường, đời Tấn, Hàn Lâm là các quan trong Nội đình, đến đời Minh mới bắt đầu chuyên tuyển bổ những người có tiếng tăm về văn học. Bên ta Hàn Lâm là một cái hàm như Hàn lâm viện Ðãi chiếu, Kiểm thảo, Biên tu … Người được hàm Hàn lâm ấy không cần phải có biệt tài về văn học.

Kẻ tòa Ðô sát, người tòa Hàn lâm.

Nhị Ðộ Mai.

Hàn Liễu Âu Tô

Tên bốn văn sĩ trứ danh của Trung Quốc. Hàn tức Hàn Dũ tự Thối Chi, người đời đường, sanh năm 768 mất năm 823, quán Nam dương tỉnh Hồ Bắc. Năm 21 tuổiđỗ tiến sĩ, quan giám sát ngự sử, Sử quán Tu soạn, Hình bộ Thị Lang. Vua Ðường Hiến Tông sùng mộ đạo Phật cho người đi rước xương Phật. Hàn Dũ dâng sớ bài xích đạo Phật và xin đốt xương Phật. Vua giận giáng xuống Thứ sử Triều châu. Nhân có cá sấu đến nhiễu hại dân chúng, ông làm bài văn tế cá sấu đốt thả xuống sông rồi đuổi được cá sấu. Về sau có lệnh gọi ông về kinh cho giữ chức Thị Lang rồi thăng kinh Triệu Doãn. Ông chủ trương bênh vực giáo lý Không Mạnh, bài xích đạo lão, đạo Phật, vì ông cho rằnghai đạo nầy có hại đến cương thường luân lý. Ông chuộng thực học hơn hư văn. Văn ông đơn giản và mạnh mẽ. Ông lại là một thi sĩ nữa.

Liễu tức Liễu Tôn Nguyên, người đời Ðường tự Tử Hậu, lúc nhỏ thông minhkhông ai sánh kịp. Văn chương nổi tiếng được bạn bè kính phục. Ðỗ tiến sĩ và đỗ Bác học Hoằng Từ, giữ chức giám sát ngự sử. Sau đó vì phạm tội ông bị giám xuống chức Tư Mã Vĩnh châu rồi đổi qua Liễu châu Thứ Sử. Văn chương của ông lúc ấy lại càng hào hùng hơn nữa. Người đời gọi là Liễu Liễu Châu. Ông trước tác: Liễu tiên sinh văn.

Âu tức Âu dương Tư, người đời Tống, ở Lô Lăng, hiệu Vĩnh Thúc, tự xưng Túy Ông, thi đỗ Tiến sĩ. Tánh người ngay thẳng, quan thăng lần lên đến Tham tri chính sứ. Thường bị kẻ tiểu nhân tìm cách mưu hại, nên bị bãi chức. Ông không lấy thế làm điều. Sau được bổ lại. Lần nầy ông chống với Vương An Thạch nên phải về trí sĩ. Học rộng, văn at2i không ai theo kịp. Tác giả bộ Tân Ngũ Ðại sử. Cùng với Tống Kỳ soạn bộ Tân Ðường thơ. Sau khi ông mất người ta sưu tầm các sáng tác rải rác nhóm họp lại lấy tên là Văn Trung Tập.

Tô tức là Tô Tuân đời Tống, tự Minh Doãn người My sơn, năm 27 tuổi mới phát phận học tập, thông lục kinh, bách gia, văn chương cổ kính. Con trưởng là Thức, con thứ là Triệt đều đỗ Tấn sĩ, tiếng vang trong thiên hạ. Vua Tống Thần Tông khen là bậc kỳ tài.

Hàn Mặc

Hàn: xem Hàn lâm, Mặc: mực. Cán bút là mực. Dùng để nói lên sự học và làm văn.

Rắp đem hàn mặc buộc vào biền mâu

Hoa Tiên.

Hàn Ôn

Hàn: lạnh, Ôn: ấm. Xem chữ: Hàn huyên.

Lấy ai mà kể nỗi hàn ôn

Bà Huyện Thanh Quan.

Hàn Quang

Hàn: lạnh, Quang: ánh sáng. Nghĩa bóng: Mặt trăng.

Nguyệt thu kia chưa hé hàn quang.

Cung Oán.

Hàn San

Tên một ngôi chùa ở ngoài thành Cô Ðô.

Sớm qua Tầm Thủy, tối về hàn san.

Nhị Ðộ Mai.

Hàn Song

Hàn:lạnh, Song: cửa sổ. Nghĩa bóng: Nói về việc học hành.

Hàn song phong nguyệt bỏ công sách đèn.

Hoa Tiên.

Hàn Tín

Người Hoài Ân, lúc còn hàn vi thì mang gươm đi câu cá để đổi gạo ăn. Lắm lúc đói, nhờ Xiếu Mẫu giúp đỡ. Có một thằng côn đồ muốn làm nhục Tín, bắt phải lòn trôn nó. Vì không muốn gây sự và sợ mang lụy, nên Tín đã phải chịu nhục lòn trôn giữa chợ. Sau Tín giúp Hán Bái Công thống nhất thiên hạ, lập được công lớn. Hàn Tín không những không trả thùtên côn đồ mà còn cho nó quan tước nữa. Xem Vương Tôn.

Nhục lòn trôn, Hàn Tín chí cao.

Thơ Cổ.

Hàn Thực

Hàn: lạnh, Thực: ăn. Một tiết vào ngày 3 tháng 3. Bên Tàu về tiết nầyăn chơi vui vẻ lắm. Nguyên Giới Tử Thôi nhà Tấn đi theo phò Thái tử Tấn Trùng Nhĩ lưu lạc nước nầy qua nước khác, trải qua bao nhiêu khốn khổ. Có lần thiếu thức ăn, Thái tử đói quá, Giới Tử Thôi phải cắt thịt ở bắp vế cho Trùng Nhĩ ăn. Lúc trở về nước, lên làm vua, các quan theo hầu đều được chức tước, nhưng quên thưởng cho Tử Thôi. Tử Thôi mới cõng mẹ vào núi. Nhờ các người nhắc, vua sực nhớ lại. Biết Thôi là người có hiếu, nên các quan mới bày mưu đốt rừng thì thế nào Thôi cũng sợ mẹ chết cháy và cõng mẹ chạy ra. Không ngờ rừng cháy xong, quan quân vào tìm thì thấy Giới Tử Thôi chết thiêu ở gốc cây. Vua thương tiếc lắm mới bắt nhân gian trong ngày hôm ấy không được đốt lửa, chỉ ăn đồ ăn nguội mà thôi. Rồi nhân ngày kỷ niệm ấy thành một tiết vui chơi.

Ðêm đêm Hàn thực, ngày ngày Nguyên tiêu.

Kim Vân Kiều.

Hàn Uyển

Hàn: lông chim, cán bút, Uyển: vườn. Vườn bút cũng như rừng bút. Xem chữ Hàn Lâm.

Lương vào Hàn Uyển thảnh thơi Ngọc đường.

Hoa Tiên.

Hàn Vi

Hàn: lạnh, Vi: nhỏ. Bần tiện không có thế lực gì. Tấn thơ: Ngô Ngạn xuất tự hàn vi, hữu văn võ tài cán.

Ðương thủa hàn vi, anh đồ là tại sơn chi hổ báo.

Lê Quý Ðôn.

Hán

Tên một triều đại ở Trung Quốc. Lưu Bang Hán Cao Tổ diệt nhà Tần, lấy được thiên hạ, đặt quốc hiệu là Hán, đóng đô ở Trường An,truyền 12 đời vua rồi thì bị Vương Mãnh soán nghịch. Ðó là Tiền Hán, hoặc gọi là Tây Hán. Quan võ trung hưng dơì đô ra Lạc Dương truyền 12 triều vua, rồi nhường ngôi cho Ngụy. Chiêu Liệt Ðế Lưu Bị lên ngôi ở đất thục sử gọi là cuối nhà Hán hay thục Hán. Mạt: cuối, rốt.

Gặp cơn Hán mạt đã đành phôi pha.

Lục Vân Tiên.

Hán Dương

Tên một quận ở Cam Túc.

Hẹn nơi nao, Hán Dương cầu nọ.

Chinh Phụ Ngâm.

Hán Gia

Hán: xem chữ Hán, Gia: nhà.

Xuất thân từ thủa Hán gia.

Nhị Ðộ Mai.

Hán Hài

Giép giày.

Xạ lan mùi cũ, hán hài thói xưa.

Phan Trần.

Hán Sở

Hán Cao Tổ và Sở Bá Vương, xem chữ Cao Tổ và chữ hạng võ.

Khúc đâu hán sở chiến trường.

Kim Vân Kiều.

Hán Võ Ðế

Tên Triệt, trị vì từ năm 140 đến năm 87 trước tây lịch. Một vị vua hùng tài, nhiều mưu lược, sùng nho học, cho người sưu tầm những sách về Khổng học. Vì ham chinh phạt, lại lo việc cất lâu đài cung điện cho các đạo sĩ ở nên kho tành hao hụt, dân tình khốn khổ, giặc cướp nổi lên khắp nơi. Sau vua hối hận lo chỉnh đốn chánh sự trong nước mới yên.

Kìa như Hán Võ đế đã nên đứng minh vương.

Sãi Vãi.

Hạn Bạt

Hạn: nắng, Bạt: tên một vị thần làm nắng. Kinh Thi: Hạn Bạt vi ngược.

Thần Hạn Bạt nát ai ra đấy tá, kẻ tam nông mong chẳng được tô nhu.

Chiến Tụng Tây Hồ Phú.

Hãn Mã

Hãn: mồ côi, Mã: ngựa. Nói về chiến công, vì ngựa chạy đến ướt đầm cả mồ hôi. Hàn Phi Tử: Khi tư gia chi lợi nhi tất hãn mã chi lao.

Công lao hãn mã danh muôn thủa.

Thơ Cổ.

Hãn Ngưu Sung Ðống

Hãn: mồ côi, Ngưu: trâu, Sung: đầy, Ðống: cột. Nghĩa bóng: Nhiều sách. Chất lên cho trâu kéo thì nặng qúa trâu phải chảy mồ hôi, còn chất trong nhà thì đầy hết cả cột. Trong câu thơ cổ: “Buồn trâu đầy cột sách đời biết bao", chính là dịch mấy chữ Hãn ngưu sung đống. Chữ buồn tức là buồn hôi. Tác giả không gọi mồ hôi mà lại gọi buồn hôi.

Hang Beo

Do chữ Hổ huyệt tức hang cọp. Nghiã bóng: Nơi đầy nguy hiểm. Ban Siêu đời Hán gặp nhiều trận giặc rất nguy hiểm, ông thường nói với tả hữu rằng: Bất nhập hổ huyệt anđắc hổ tử. Nên đã một lần ông cùng 36 người kéo ùa vào trại giặc đông đúc để đánh chém. Kết qủa giặc bị chết rất nhiều. Ðó tức là cái lối của hang cọp.

Chỉ ngang ngọn giáo vào ngàn hang beo.

Chinh Phụ Ngâm.

Hàng

Người đời đường, thi rớt gặp tiên kết nghĩa vợ chồng rồi thành tiên. Xem chữ Lam kiều.

Bùi Hàng kia dễ biết đây chốn nào.

Phan Trần.

Hàng Thần

Hàng: chịu phục tùng, Thần: tôi. Người tôi một phe khác về đầu hàng một phe khác.

Hàng thần lơ láo phận mình ra chi.

Kim Vân Kiều.

Hạng Thác

Sanh đời Xuân thu. Quốc sách chép: Cam La nói rằng: Ôi Hạng Thác sinh ra bảy tuổi đã làm thầy Khổng Tử. Sách đồ kinh chép: Thác người nước Lỗ chết năm lên mười. Người đương thời thường cầu đảo và gọi là thần trẻ con. Có sách lại chép đến những cuộc đối đáp giữa Khổng Tử và Hạng Thác. Rốt cuộc Khổng Tử bị bí. Câu chuyện chưa hẳn đã có thật. Người ta đặt ra để chế giễu nho học cũng nên.

Hạng Võ

Tên Tịch, người đất Cối Kê, tương truyền có 4 tròng. Lúc nhỏ chơi bời không chịu học hành chỉ thích nghề võ, suốt ngày luyện tập võ nghệ. Hạng Tịch sức mạnh hơn người, nổi tiếng từ lúc cất nổi cái đảnh nặng 5000 cân trước miếu Võ Vương. Chiêu mộ binh lính, Tịch cùng Bái Công chung sức đánh Tần. Hai người ước hẹn với nhau, ai kéo vào lấy được đất Hàm Dương thì được xưng vương. Bái Công đến trước nhưng vì sợ oai Hạng Võ phải rút quân về đóng ở Bái Thượng. Hạng Võ đốt cung điện nhà Tần là cung A phòng, lửa cháy 3 tháng mới tắt. Ðoạn Tịch xưng Sở Bá Vương. Tánh Tịch hiếu sát, đã từng ra lệnh chôn sống hơn 20 vạn dân chúng và binh sĩ.

Sau Hạng Võ và Lưu Bang đánh lẫn nhau để tranh ngôi vua. Cuộc chiến chinh nầy kéo dài hơn 5 năm, kết qủa Hạng Võ bị bại và tự tử ở Ô giang. Vợ Hạng Võ là Ngu Cơ, quân sư là Phạm Tăng. Các tôi giỏi là Anh bố, Quý bố, Chung Ly muội, …

Ðưa ông Hạng Võ ở miền Ô giang.

Lục Vân Tiên.

Sức ông Hạng Võ mạnh kình Trương Phi.

Lục Vân Tiên.

Hanh Thông

Hanh: tốt, Thông: suốt.

Vận đời còn chửa hanh thông.

Ðại Nam Quốc Sử.

Hanh Truân

Hanh: tốt, Truân: khó khăn. Nghĩa thông thường: tốt và xấu.

Hanh truân chưa rõ ra sao.

Thơ Cổ.

Hành Biên

Hành: đi, Biên: chỗ giáp giới giữa hai nước. Ði xem xét nơi biên giới.

Hành biên lại khiến trọng thần chỉ huy.

Hoa Tiên.

Hành Cung

Hành: đi, Cung: cung điện. Nơi vua nghỉ lại khi đi ra khỏi kinh đô.

Trấn bắc hành cung cỏ giãi đầu.

Bà Huyện Thanh Quan.

Hành Cước

Hành: đi, Cước: chân. Ði bộ. Thầy tu du hành thập phương gọi là hành cước.

Nhớ ngày hành cước phương xa.

Kim Vân Kiều.

Hành Dịch

Hành: đi tuần thú, Dịch: công việc. Ði tuần để coi công việc. Sau hành dịch dùng như chữ hành lữ. Ðào Tiềm: Tự cổ thán hành dịch, ngã kim di tri chi. Từ xưa than hành dịch, nay mới biết cái khổ ấy.

Xót người hành dịch phương xa.

Chinh Phụ Ngâm.

Hành Hung

Hành: làm, Hung: hung ác.

E khi mắc đảng hành hung.

Lục Vân Tiên.

Hành Khất

Hành: đi, Khất: xin. Kẻ đi xin ăn.

Cũng có kẻ nằm cầu gối đất, rõi tháng ngày hành khất ngược xuôi.

Thơ Cổ.

Hành Lang

Nhà cầu chạy thông nhà nầy qua nhà khác.

Thẫn thờ trước dãy hành lang.

Phan Trần.

Hành Lý

Xưa chữ hành lý dùng để chỉ người đi đàng. Tả truyện: Diệc bất sử nhất giới hành lý cáo vu qủa nhân. Sau dùng theo ý nghĩa những vật đem theo để đi đàng.

Hành: đi, Lý: đồ đi đàng.

Túi hành lý gởi vào nhà.

Nhị Ðộ Mai.

Hành Môn

Hành: thanh gỗ gác ngang, Môn: cửa. Dùng thanh gỗ làm cửa. Chỗ ở những người tầm thường. Người ở ẩn không màng phú quý. Kinh thi: Hành môn hạ khả dĩ thê trì, chốn hành môn có thể ở yên được.

Cùng nhau một giấc thành môn.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Hành Nhân

hành: đi, Nhân: người. Người đi đàng.

Kẻ hành nhân qua đó chạnh thương.

Chinh Phụ Ngâm.

Hành Tàng

Hành: đi, ra làm quan, Tàng: thu giấu, cất, không ra làm quan. Nghĩa như chữ: Xuất xử. Ra làm quan hoặc ở nhà. Luận ngữ: Dụng chi tắc hành, xả chi tắc tàng tức là dùng thì ra làm, không dùng thì ẩn náu.

Hành tàng hai lẽ chưa thông.

Thơ Cổ.

Hành Trang

Hành: đi, Trang: quần áo. Ðồ dùng của người đi đàng. Hán thơ: Vương Thái Hậu dục trị hành trang, Vương Thái Hậu muốn sửa sang hành trang.

Hề đồng mang đủ hành trang.

Thơ Cổ.

Hành Trần

Hành: đi, Trần: bụi. Ði vào nơi cát bụi.

Một hai ngăn đón hành trần.

Ðại Nam Quốc Sử.

Hành Vân

Tên một bài ca của nhạc cổ. Hành: đi, Vân: mây.

Một rằng lưu thủy, hai rằng hành vân.

Kim Vân Kiều.

Hành Viện

Hành: buôn bán, Viện: nhà. Buôn đây tức là buôn hương bán phấn. Nhà chứa gái. Mã Trang Phủ: Mạch thượng khiếu thanh, hảo thị mãi hoa hành viện. Trên bờ đê nghe tiếng gọi, ấy là nơi hành viện bán hoa.

Cũng là hành viện xưa nay.

Kim Vân Kiều.

Hạnh Lâm

Hạnh: cây hạnh, một lọai cây cao, cành dài lá rộng hình tròn và đầu mút nhọn. Mùa xuân hoa nở nhưng chậm hơn mai, sắc trắng ửng hồng giống hoa mai nhưng lớn hơn. Trái tròn, khi chín sắc vàng hơi ngọt pha lẫn chua. Lâm: rừng.

Ðời Tam Quốc có Ðổng Phụng ở Lô sơn chuyên nghề làm thuốc. Mỗi khi chữa một người nào lành bệnh ông không lấy tiền mà chỉ yêu cầu người đó trồng trong vườn từ một đến năm cây hạnh và người đương thời gọi là Rừng hạnh của tiên ông họ Ðồng. Nhân đó người ta dùng chữ hạnh lâm để ca tụng mấy ông thầy thuốc giỏi.

Hạnh Nghị

Hạnh: nết na đức hạnh, Nghị: tình giao kết với nhau.

Người hạnh nghị, khách dung nghi.

Hoa Tiên.

Hạnh Thần

Hạnh: vua yêu riêng, Thần: tôi. Người bề tôi được vua riêng yêu.

Chánh quan tham tụng Lê Hy hạnh thần.

Ðại Nam Quốc Sử.

Hào

Số vạch của một quẻ trong kinh dịch. Bát quái nguyênlà 8 quẻ, chồng lên nhau biến thành 64 quẻ, mỗi quẻ sáu hào, tổng cộng 384 hào cả thảy.

Sáu mươi bốn quẻ ba trăm dư hào.

(Lục Văn Tiên).

Hào

Số vạch của một quẻ trong kinh dịch. Bát quái nguyênlà 8 quẻ, chồng lên nhau biến thành 64 quẻ, mỗi quẻ sáu hào, tổng cộng 384 hào cả thảy.

Sáu mươi bốn quẻ ba trăm dư hào.

(Lục Văn Tiên).

Hào Hoa

Xa xỉ, tiêu pha rộng rãi, áo quần sang trọng. Tống Sử: Văn Thiên Tường tánh hào hoa, ăn tiêu rộng rãi, bao giờ con hát cũng đầy nhà.

Vào trong phong nhã, ra ngoài hào hoa.

Kim Vân Kiều.

Hào Hữu

Hào: tài trí hơn người, thế lực hơn người, Hữu: bên mặt. Tàu cho bên mặt hơn bên trái nên chữ “hữu” dùng để chỉ hạng người có thế lực. Người có thế lực ở một địa phương nào đó.

Ðường Lâm hào hữu tên Quyền họ Ngô.

(Ðại Nam Sử Quốc).

Hào Kiệt

Theo Hoài Nam Tử: Trí hơn vạn người thì gọi là anh, hơn nghìn người thì gọi là Tuấn, trăm người gọi là hào, mười người gọi là kiệt. Hào kiệt nghĩa thông thường là kẻ tài trí hơn người.

Chàng tuổi trẻ vốn dòng hào kiệt.

Chinh Phụ Ngâm.

Hạo Nhiên

Hạo: nhiều, to lớn, Nhiên: vậy. Do câu: Hạo nhiên chi khí, cái chí lớn lao vậy. Cái khí chính đại. Mạnh Tử: Ngã thiện dưỡng ngô hạo nhiên chi khí. Ta khéo nuôi, cái khí chính đại.

Khí hạo nhiên chí đại chí cương.

Nguyễn Công Trứ.

Hảo Cầu

Hảo: tốt, Cầu: kết đôi. Một lứa đôi tốt, Kinh Thi: Yểu điệu thục nữ, quân tử hảo cầu. Thục nữ yểu điệu, quân tử kết duyên lành.

Tài tử giai nhân lọ hảo cầu.

Tú Xương.

Hảo Hợp

Hảo: tốt, Hợp: hòa thuận với nhau. Vợ chồng hòa thuận với nhau. Sách Tàu: Thê tử hảo hợp như cổ sắt cầm, tức vợ chồng hòa hợp như gảy đàn sắt, đàn cầm.

Một nhà hảo hợp dễ chăng mấy người.

Nhị Ðộ Mai.

Hảo Sự Tiêu Ma

Hảo: tốt, Sự: việc, Tiêu: tan mất đi, Ma: mài, làm cho mòn đi. Việc tốt bị tiêu tan mất cả.

Thương ôi hảo sự tiêu tan.

Tự Tình Khúc.

Hảo Tâm

Hảo: tốt, Tâm: lòng.

Mấy ai cho được hảo tâm. Nắng thời giúp nón, mưa dầm giúp tơi.

Ca Dao.

Hắc Hổ

Hắc: đen, Hổ: cọp. Người ta thường vẽ hình hổ đen để thờ hoặc để trấn áp.

Trong nhà hắc hổ trấn phù.

Trinh Thử.

Hắc Thủy

Tên một con sông bên Tàu. Chiêu Quân đã nhảy xuống sông nầy để tự tận.

Ấy sông hắc thủy mộ bà Chiêu Quân.

Nhị Ðộ Mai.

Hằng Nga

Hoặc Thường Nga. Vợ Hậu Nghệ. Hậu Nghệ xin được thuốc trường sanh của Tây Vương Mẫu, Hằng Nga lấy trộm để uống bay lên cung trăng ở và mãi mãi không già không chết. Người ta thường cho là Hằng Nga rất đẹp.

Tây Thi mất vía, Hằng Nga giận mình.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Hấn Hành

Hấn: gây sự hiềm khích, Hành: làm một việc gì.

Pháp lan lại tới hấn hành sách yêu.

Hạnh Thục Ca.

Hấn Khích

Hấn: gây sự hiềm khích, Khích: óan giận.

Bao nhiêu hấn khích ngày xưa vẫn còn.

Thơ Cổ.

Hầu Môn

Hầu: một trong năm tước đó là công, hầu, bá, tử, nam. Dùng để tiêu biểu cho kẻ có uy quyền, quan tước lớn, Môn: cửa. Cửa hầu như ta nói cửa quan quyền.

Thôi Giao đời Ðường có người nữ tỳ đem bán vào nhà quyền quý. Sau đó ông hết sức thương nhớ mới làm hai câu thơ để tặng. Hầu môn nhất nhập thâm như hải, tùng thử Tiêu Lang thị lộ nhân. Tức vào đó hầu môn sâu tợ biển, chàng Tiêu từ ấy khách qua đường. Trong Kiều có câu: Khách qua đường để hững hờ chàng Tiêu. Chữ Tiêu Lang trong thi ca thường dùng vào trưòng hợp người đàn ông tự xưng hoặc người con gái gọi người mình yêu mến. Ôn Ðình Quân có câu: Môn ngoại Tiêu Lang bạch mã tê tức ngoài cửa chàng Tiêu ngựa hí vang. Chữ Tiêu Lang nầy cũng cùng một cách dùng với chữ Tiêu Lang của Thôi Giao.

Hậu

Thứ y phục của các nhà sư mặc trong các buổi lễ, choàng lên cái quần.

Thiếu hài, thiếu mũ, thiếu hậu, thiếu y.

Sãi Vãi.

Hậu Ðàng

Hậu: sau, Ðàng: nhà.

Tôn sư trở lại hậu đàng.

Lục Vân Tiên.

Hậu Nghệ

Vua nuớc Hữu Cùng, còn gọi là Hậu Dị. Nhà Hữu Hạ gặp lúc suy vong, Nghệ thay thế dân nhà Hạ mà cầm quyền chính trị. Nghệ cậy có tài bắn giỏi không chịu chăm lo việc trị dân, bỏ tôi hiền, dùng kẻ sàm nịnh là Hàn Xúc làm tướng. Xúc đối với vua thì bợ đỡ nhưng đem tiền mua chuộc những người xung quanh để gây thế lực và cuối cùng giết chết Hậu Nghệ để đoạt quyền. Lúc bấy giờ có đến mười mặt trời nên khí trời nóng bức hết sức khó chụi. Nghệ mới bắn rớt chín mặt trời chỉ để lưu lại một. Câu chữ nho: Nghệ nhật xạ lạc cửu ô tức Nghệ một ngày bắn rớt chín mặt trời. Ô nghĩa là mặt trời nhưng cũng có nghĩa là con quạ. Vì thế có người bảo rằng: câu trên nghĩa là Hậu Nghệ ngày bắn rớt chín con quạ chứ không phải chín mặt trời như nhiều người đã giải thích. Quạ là một con chim khó bắn, nhưng một ngày giết được chín con đủ rõ tài thiên xạ của Hậu Nghệ. Theo thuyết nầy thì Nghệ không bị Xúc giết mà theo Hằng Nga ở luôn trên cung trăng, Xem Hằng Nga.

Hậu Quả

Hậu: sau, Quả: trái, kết quả. Xem chữ: Quả kiếp nhân duyên.

Hay tiền nhân hậu quả xưa kia.

Cung Oán.

Hậu Sinh

Hậu: sau, Sinh: đẻ ra, sinh ra. Ban đầu dùng để chỉ con cháu, sau dùng để chỉ bọn thiếu niên sanh sau. Luận Ngữ: Hậu sanh khả úy, kẻ sanh sau đáng sợ.

Trong nhà không gái hậu sinh.

Lục Vân Tiên.

Việc nước còn nhờ đám hậu sinh.

Thơ Cổ.

Hậu Tắc

Một chức quan coi về nông, đời vua Thuấn. Bà Khương Nguyên đạp phải một dấu chân lớn, lúc trở về có mang và sinh ra một đứa con. Bà cho là điềm chẳng lành, định bỏ đi không nuôi nên về sau đặt tên là Khí, Khí có nghĩa là bỏ đi. Ông Khi dưới đời vua Nghiêu giữ chức Nông sư qua đời vua Thuấn giữ chức Hậu Tắc.

Hậu Tập

Hậu: sau, Tập: đánh bắt thình lình.

Tiên phong hậu tập trong hồi tấn binh.

Lục Vân Tiên.

Hậu Tình

Hậu: sau, Tình: lòng yêu nhau. Ở tốt với nhau.

Phải nơi Hằng thủy là ta hận tình.

Kim Vân Kiều.

Hậu Tra

Hậu: sau, Tra: cứu xét.

Dẫn trê giam đó, hậu tra vội gì.

Trê Cóc.

Hề Ðồng

Hề: đầy tớ, Ðồng: con nít. Ðứa đày tớ nhỏ.

Hề đồng theo bốn năm thằng.

Nhị Ðộ Mai.

Hệ Tù

Hệ: trói buộc, Tù: giam cầm.

Thương thay những lúc tấm thân hệ tù.

Thơ Cổ.

Hịch

Nguyên ngày xưa là một cái thẻ tre dài một thước hai tấc dùng để viết những bài kêu gọi, hiểu dụ hoặc để kể tội một người hay một nhóm người.

Nửa đêm truyền hịch định ngàyxuất chinh.

Chinh Phụ Ngâm.

Hiểm Yếu

Hiểm: chỗ đất khó đi, Yếu: trọng đại, quan hệ. Chỗ đất hiểm trở quan yếu.

Mấy nơi hiểm yếu đất nhiều, khiến nhường ở đó chẳng theo ắt rầy.

Hạnh Thục Ca.

Hiên Cái

Hiên: xe, Cái: lọng. Hai thứ các quan thường dùng.

Cái khóa giàm là giống ở đâu, cứ lẽo đẽo cập kề hiên cái.

Nguyễn Công Trứ.

Hiên Kỳ

Hiên tức Hiên Viên, tên một cái gò. Kỳ: cái gò. Hoàng đế sanh ra ở gò Hiên Viên, nên dùng chữ nầy để gọi Hoàng Ðế.

Rằng xưa Hoàng Ðế Hiên Kỳ.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Hiên Ngang

Hiên: chỗ cao ở phía đàng trước cái xe, Ngang: ngẩng lên cao. Nhgĩa bóng: bộ dạng oai nghi tự đắc, kẻ tầm thường không sánh được. Tam Quốc Chí: Ðổng Trác thọ nhậm vô công nhi hiên ngang tự cao.

Vân Tiên chi khí hiên ngang.

Lục Vân Tiên.

Hiên Viên

Tức là vua Hoàng Ðế, một vị vua đời Thượng Cổ nước Trung Hoa, đầu tiên bày ra nghề làm thuốc. Hoàng Ðế họ Công Tôn tên Hiên Viên, vì ngài ở tại gò Hiên viên nay thuộc tỉnh Hà Nam, nên mới lấy chữ Hiên Viên để đặt tên.

Hiền Nhân

Hiền: nhiều tài và làm điều thiện, Nhân: người.

Hiền nhân, quân tử ai là chăng?

Hồ Xuân Hương.

Hiền Quân

Hiền: nhiều tài và làm nhiều điều thiện, Quân: vua.

Ngẫm nên lệnh chúa hiền quân.

Hạnh Thục Ca.

Hiền Tài

Hiền: nhiều tài và làm điều thiện, Tài: tài năng.

Dung bên gian đảng mà khinh hiền tài.

Nhị Ðộ Mai.

Hiền Thê

Hiền: tánh thích làm điều lành, nhiều tài năng. Thê: vợ. Một lối gọi vợ một cách thân ái.

Với hiền thê than nỗi khúc nôi.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Hiến Phù

Hiến: dâng, Phù: những người tù binh bắt được. Lúc đánh trận xong kéo quân về, đem theo những tù binh đã bắt được đến làm lễ trước Tôn miếu gọi là Hiếu phù.

Kíp truyền chư tướng hiến phù.

Kim Vân Kiều.

Hiển Dương Thanh Giá

Hiển: rõ rệt, Dương: đưa cao cho mọi người thấy, Thanh: tiếng tăm, Giá: giá trị. Làm cho tiếng tăm và danh giá được vẻ vang, rực rỡ.

Vận dầu gặp chắc hiển dương thanh giá.

Sãi Vãi.

Hiển Hiện

Hiển: rõ rệt, Hiện: tỏ bày rõ ràng.

Ðã lòng hiển hiện cho xem.

Kim Vân Kiều.

Hiển Linh

Hiển: rõ rệt, Linh: linh thiêng.

Chờ xem ắt thấy hiển linh bây giờ.

Kim Vân Kiều.

Hiển Vinh

Hiển: rực rỡ, có danh vọng, Vinh: vẻ vang.

Cùng làm phủ doãn một tòa hiển vinh.

Phan Trần.

Hiếp Chế

Hiếp: lấy oai lực mà áp bức người, Chế: đè nén.

Hẳn tình hiếp chế không kiên đã rồi.

Hạnh Thục Ca.

Hiệp Cát

Hiệp: hòa hợp, Cát: tốt. Chọn lựa được ngày tốt.

Mồng ba hiệp cát lên ngôi cầm quyền.

Hạnh Thục Ca.

Hiệp Ðoàn

Hiệp: hội họp, Ðoàn: quây quần lại.

Ký danh chẳng khứng hiệp đoàn.

Hạnh Thục Ca.

Hiệp Thưởng

Hiệp: hội họp, Thưởng: xem hoặc chơi để thưởng thức cái đẹp.

Viện thơ hiệp thưởng, sân cầm đua chơi.

Hoa Tiên.

Hiếu Ðiểu

Hiếu: hết lòng thờ phụng cha mẹ, Ðiểu: chim. Chữ dùng để gọi con từ ô tức từ là lành, ô là quạ. Từ ô mình nhỏ hơn quạ, mỏ nhọn, hay kêu buổi sáng. Tương truyền khi lớn lên, nó đi kiếm thức ăn đem về đút cho mẹ. Vì thế nên gọi là chim hiếu.

Quạ là hiếu điểu ngày ngày phụng thân.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Hiếu Liêm

Tên một khoa thi, sau gọi là cử nhân.

Hiếu liêm nhẹ bước thanh vân.

Ðại Nam Quốc Sử.

Hiếu Nam

Hiếu: hết lòng thờ phụng cha mẹ, Nam: con trai.

Ngọt bùi thiếp đỡ hiếu nam.

Chinh Phụ Ngâm.

Hiếu Nghị

Hiếu: hiếu thảo, Nghị: việc nên làm.

Miền hương đảng đã khen rằng hiếu nghị.

Nguyễn Công Trứ.

Hiếu Phục

Hiếu: tang cha mẹ, Phục: áo quần. Lễ mặc áo quần chế.

Sinh rằng hiếu phục vừa xong.

Kim Vân Kiều.

Hiếu Sắc

Hiếu: ưa thích, Sắc: sắc đẹp. Mạnh tử: Hiếu sắc nhân chi sở dục, hiếu sắc là lòng ham muốn của người đời.

Những phường hiếu sắc xưa nay.

Thơ Cổ.

Hiếu Sinh

Hiếu: ưa thích, Sinh: sống. Ưa thích sự sống nghĩa là có lòng nhân ái, không muốn giết hại ai. Kinh Thi: Hiếu sinh chi đức hiệp vụ nhân tâm, đức hiếu sinh hòa hợp với lòng người.

Những khi trong dạ hiếu sinh.

Quan Âm Thị Kính.

Hiếu Sự

Hiếu: tang cha mẹ, Sự: việc.

Ðồ hiếu sự vẻ quân dung.

Nhị Ðộ Mai.

Hiếu Tâm

Hiếu: hết lòng thờ phụng cha mẹ, Tâm: lòng.

Bán mình đã động hiếu tâm đến trời.

Kim Vân Kiều.

Hiếu Tử

Hiếu: hết lòng thờ phụng cha mẹ, Tử: con.

Khen rằng hiếu tử đã nên.

Kim Vân Kiều.

Hiếu Trọng

Hiếu: hết lòng thờ phụng cha mẹ, Trọng:nặng. Lấy việc hiếu với cha mẹ làm nặng.

Thấy nàng hiếu trọng tình thâm.

Kim Vân Kiều.

Hiếu Trung

Hiếu: hết lòng thờ phụng cha mẹ, Trung: hết lòng thờ vua.

Anh lo hai chữ hiếu trung cho tròn.

Ca Dao.

Hiệu Khiết

Hiệu: quang đãng như lúc mặt trời mới mọc, Khiết: trong sạch.

Ba thước nước không cầm màu hiệu khiết.

(Tụng Tây Hổ Phú).

Hiểu Trang

Hiểu: buổi mai, Trang: sửa sang, trau dồi cho đẹp hoặc cho chỉnh đốn.

Công nương vội vã hiểu trang xuống lầu.

Thơ Cổ.

Hình Ảnh

Hình: cái phô bày ra ngoài, Ảnh: bóng. Bóng dáng.

Mơ màng hình ảnh người xưa.

Thơ Cổ.

Hình Hài

Hình: cái phô trương ra ngoài, Hài: bộ xương. Hình thể con người. Trang Tử: Kim tử dự ngã du ư hình hài chi nội, nhi tử sách ngã ư hình hài chi ngoại, bất tiện qúa hồ? Nay ngươi cùng ta đi chơi ở trong hình hài mà ngươi lại đòi ta những điều ở ngoài hình hài, chẳng cũng là quá lắm sao?

Cái hình hài là cái chi chi.

Hát Nói.

Hy

Tức Trần Hy. Tên một viên tướng của vua Hán Cao Tổ, về sau làm phản.

Há có lòng Hy, Bố chút nào.

Ðặng Trần Thường.

Hy Chúc

Hy: điều tốt lành, Chúc: cầu cho ai được điều gì. Cầu chúc điều tốt đẹp.

Hy chúc duy tân hai chữ ấy.

Tú Xương.

Hy Hoàng

Hy tức Phục Hy, Hoàng tức Hoàng Ðế.

Từ thuở Hy Hoàng đã có ta.

Thơ Cổ.

Hy Sinh

Hy: con vật toàn sắc, làm thịt để tế thần, Sinh: con vật làm thịt để cúng tế như bò, dê, lợn chẳng hạn. Sách Cổ chép: Luôn 5 năm trời không mưa, vua Thành Thang tự mình cầu đảo ở Thang lâm, cắt tóc, cắt móng tay tự làm con hy sinh. Nghĩa bóng: bỏ tất cả.

Hy sinh tánh mạng, hy sinh tài sản, hy sinh danh dự, …

Lục Súc Tranh Công

Thân trói hy sinh vì chánh nghĩa.

Thơ Cổ.

Hý Thủy

Hý: chơi, Thủy: nước. Những trò chơi trên mặt nước.

Trò hý thủy vui chơi ngày đại hội.

Thơ Cổ.

Hý Trường

Hý: chơi, diễn tuồng hát, Trường: cái rạp. Thường dùng để ví cuộc đời.

Tạo hóa gây chi cuộc hý trường.

Bà Huyện Thanh Quan.

Hỷ Xả

Hỷ: vui vẻ, Xả: bỏ. Vui lòng mà bỏ qua.

Hãy nên hỷ xả từ bi.

Phan Trần.

Hoa Biểu

Cột trụ đá để ghi rõ chỗ mồ mả. Chữ trong Kinh Thi: Ðời Lệ Vương dân bị khổ sở ly tán, đến đời Tuyên vương mới lại được an cư lạc nghiệp, bèn tự ví mình với đàn nhạn bay mãi mới đến chỗ hoa biểu mà yên nghỉ.

Nguyệt minh hoa biểu nhạn qui trì.

Bùi Hữu Nghĩa.

Hoa Cù

Hoa: bông, cù: đàng. Ðàng trồng bông.

Dặm hoa cù quạt gió gương trăng, phao tuôn đêm hạ.

Phú Cổ.

Hoa Chi

Hoa: bông, Chi: nhánh.

Cẩm bào phô cật, hoa chi giắt đầu.

Phan Trần.

Hoa Ðà

Người đời Ðông Hán tự Nguyên Hóa, nổi tiếng về nghề làm thuốc, giỏi châm cứu, lại biết cả khoa mổ xẻ. Tào Tháo bị đau nặng trong đầu, mời Hoa Ðà, Ðà đã dùng khoa châm cứu để chữa cho khỏi. Lần sau Tháo lại mời lần nữa, Ðà không chịu đến nên bị hại.

Lúc ốm đau điều dưỡng cũng thần, trị bệnh đến Biển Thước, Hoa Ðà khôn đọ.

(Phú Thuốc Phiện).

Hoa Ðình

Hoa: bông, Ðình: cái nhà nho nhỏ làm nên để ngồi chơi hay để nghĩ chân.

Truyền làm tiệc rượu đặt nơi hoa đình.

Nhị Ðộ Mai.

Hoa Hương

Hoa: bông, Hương: mùi thơm.

Hoa hương càng tỏ thức nồng.

Kim Vân Kiều.

Hoa Khôi

Hoa: hoa, Khôi: đầu. Ðẹp nhất trong các hoa. Hoa dùng để ví các đàn bà con gái. Nên hoa khôi là người đẹp nhất trong đám phụ nữ.

Hoa khôi mộ tiếng Kiều nhi.

Kim Vân Kiều.

Hoa Lạc

Hoa: bông, Lạc: rụng.

Cảnh hoa lạc nguyệt minh dường ấy.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Hoa Lê

Tên một thứ bông. Bạch cư Dị đã dùng để ví với mặt người đàn bà đẹp. Trong bài Trường Hận ca có câu: Lê hoa nhất chi xuân đái vũ tức cành hoa lê mùa xuân điểm hạt mưa. Ðể nói đến người đàn bà đẹp khóc.

Màu hoa lê hãy dầm dề giọt mưa.

Kim Vân Kiều.

Hoa Nguyệt

Hoa: bông, Nguyệt: mặt trăng. Sự tự tình giữa trai gái. Trai gái thường ngắn trăng và xem hoa với nhau.

Nguyệt hoa, hoa nguyệt não nùng.

Kim Vân Kiều.

Hoa Nhan

Hoa: bông, Nhan: sắc mặt giữa khoảng mắt và lông mày. Sắc mặt tươi như hoa.

Tỉ tê cười với hoa nhan.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Hoa Quan

Hoa: bông, Quan: mũ.

Hoa quan phất phới hà y rỡ ràng.

Kim Vân Kiều.

Hoa Tạ

Hoa: bông, Tạ: cái nhà làm trên một cái đài. Nhà trồng hoa thường dùng để nghỉ mát.

Tả lầu hoa tạ, hữu cung ngọc đường.

Trinh Thử.

Hoa Tạ

Hoa: bông, Tạ: cái nhà làm trên một cái đài. Nhà trồng hoa thường dùng để nghỉ mát.

Tả lầu hoa tạ, hữu cung ngọc đường.

Trinh Thử.

Hoa Tiên

Hoa: bông, Tiên: giấy thường dùng để viết thơ hoặc làm thơ xong viết vào đó. Giấy có vẽ hoa.

Còn thừa hai mảnh hoa tiên.

Hoa Tiên.

Hoa Thôn

Hoa: bông, Thôn: làng. Làng trồng hoa.

Ði về tuyết điểm hoa thôn.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Hoa Triêu Nguyệt Tịch

Hoa: bông hoa, Triêu: buổi sáng, Nguyệt: mặt trăng, Tịch: ban đêm. Hoa nở sớm mai, trăng soi buổi tối đều gây nên cảnh tình đẹp đẽ, khiến người ta sinh nhiều cảm hứng.

Tục truyền rằng ngày 12 tháng 2 là ngày sinh nhật của muôn hoa nên ngày ấy gọi là hoa triêu, có chỗ gọi ngày rằm tháng hai là hoa triêu. Nguyệt tịch: đêm trăng.

Ðêm rằm tháng tám trăng đẹp hơn cả cho nên chữ nguyệt tịch có nghĩa là rằm tháng tám. Ngoài ra bốn chữ hoa triêu nguyệt tịch còn dùng để đối lẫn với nhau. Hoa đối nguyệt, triêu đối với tịch.

Hoa triêu nguyệt tịch dùng để tả cảnh tao nhã gây thi hứng cho lòng người.

Hoa Vương

Hoa: bông, Vương: vua. Dùng để gọi hoa mẫu đơn.

Hoa vương tên gọi mẫu đơn.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Hòa

Họ Biện, người Sở đời Chiến Quốc. Biện được ở núi Kim Sơn một viên ngọc phác tức là ngọc còn đang ẩn trong đá, đem dâng vua Lê Vương. Vua bảo thợ ngọc xem, thợ bảo là đá. Vua bắt chặt chân bên tả của Biện Hòa về tội khi quân. Ðến đời Võ Vương, Hòa lại đem ngọc phác ấy dâng vua lần nữa. Vua Võ Vương cũng bảo thợ ngọc coi và cũng khép Biện về tội dối vua đem chặt chân bên hữu. Ðến đời Sở Văn Vương, Hòa lại muốn đem dâng nhưng vì hai chân đều đã bị chặt mất không đi được, mới ôm ngọc luôn ba ngày đêm đến mắt chảy ra huyết.

Có người hỏi thì Biện Hòa bảo không phải vì muốn được thưởng mà đem dâng, nhưng chỉ đau khổ là ngọc mà bảo là đá, ngay mà bảo gian đó thôi. Vua Sở Văn Vương nghe chuyện, bảo thợ ngọc phá viên đá ra xem thì trong quả có viên ngọc rất tốt đẹp không dấu vết gì mới đặt tên là Ngọc Bích họ Hòa.

Ngọc họ Hòa thương nỗi long đong.

Thơ Cổ.

Hòa Hú

Hòa: vừa phải không nóng không lạnh, Hú: ấm áp.

Buổi hòa hú khí trời êm ả.

Nguyễn Công Trứ.

Hòa Thân

Do 4 chữ Hòa mục tương thân. Hòa thuận cùng thân với nhau. Kinh lễ: Phụ tử huynh đệ đồng thính chí, tắc mạc bất hòa thân tức cha con anh em cùng nghe nhau sao lại chẳng hòa thân. Lại có nghĩa giảng hòa và kết thân. Hán thơ: Vua Hán Cao Tổ dùng con gái trong nhân gian giả làm công chúa, gả cho Thuyền Vu, Khiến Lưu Kỉnh sang hòa thân.

Lư công dâng chước hòa thân.

Nhị Ðộ Mai.

Hòa Thượng

Tiếng phạn dùng để tôn xưng các nhà sư. Nghĩa là vị giáo sư thân ái.

Mượn danh hòa thượng, lợi điều chăn dân.

Gia Huấn Ca.

Hóa Công

Hóa: biến hóa, Công: thợ. Tức ông Tạo. Giã nghị phú, Thiên địa vi lô, tạo hóa vi công, tức trời đất làm lò, ông tạo làm thợ, ông thợ đã sinh thành và biến hóa vạn vật.

Phũ phàng chi bấy hóa công.

Kim Vân Kiều.

Hóa Cơ

Hóa: dạy dỗ, sửa đổi phong tục, Cơ: nền móng.

Hóa cơ dựng mối luân thường.

Ðại Nam Quốc Sử.

Hóa Duyên

Chữ Phật. Kẻ nào hay bố thí thì có duyên với Phật. Trong kinh Phật lại có nói kẻ nào có tiền duyên với ai, kiếp sau sẽ đầu thai vào gia đình ấy để trả ân.

Trừ quần lại thác vào người hóa duyên.

Ðại Nam Quốc Sử.

Hóa Hành

Hóa: đổi đời phong tục của dân, Hành: làm.

Aét là khôn nỗi hóa hành trị nhân.

Hạnh Thục Ca.

Hóa Long

Hóa: tự nhiên mà thay đổi, Long: rồng. Xem chữ: Long môn.

Chờ ngày nhảy sóng, đợi tuần hóa long.

Nhị Ðộ Mai.

Hóa Nhi

Do bốn chữ Tạo hóa tiẻu nhi. Tạo: làm, Hóa: biến hóa, Tiểu, nhí: đứa con nít. Tàu cho ông Tạo là một đứa con trẻ, vì ở đời có nhiều việc biến hóa bất ngờ như trò chơi của con trẻ. Hóa nhi tức là con tạo. Hóa nhi đồng nghĩa với các chữ: Hóa công, tạo hóa.

Hóa nhi thăm thẳm nghìn trùng.

Nhị Ðộ Mai.

Hóa Sinh

Hóa: biến hóa, Sinh: đẻ ra, làm ra. Trời đất sinh thành và thay đổi vạn vật.

Trời hóa sinh muôn vật.

Lục Súc Tranh Công.

Hóa Thành

Hóa: đổi dời phong tục, Thành: nên. Kinh Dịch: Thánh nhân cửu ư kỳ đạo, nhi thiên hạ hóa thành. Thánh nhân ứng biến tùy thời, đem cái đạo trường cửu ra mà áp dụng khiến vạn vật trong thiên hạ trở nên tốt đẹp.

Hóa thành đội đức đầu đuôi.

Hạnh Thục Ca.

Họa Chí Vô Ðơn

Họa: tai họa, Chí: đến, Vô: không, Ðơn: một mình. Tai nạn thường hay dồn dập, ít khi xảy đến một việc. Cũng nói: “Họa vô đơn chí.”

Lời rằng họa chí vô đơn cũng thường.

Nhị Ðộ Mai.

Họa Hổ Bất Thành

Họa: vẽ, Hổ: cọp, Bất: chẳng, Thành: nên. Sách Hậu Hán thơ, về truyện của Mã Viện: Họa hổ bất thành phản loại cẩu dã tức cọp không nên, không giống, trở lại giống con chó. Nghĩa bóng: Muốn làm một việc to lớn mà không thành.

E khi họa hổ bất thành.

Lục Súc Tranh Công.

Họa Hổ Họa Bì

Họa: vẽ, Hổ: cọp, Họa: vẽ: Bì: da. Có câu: Họa hổ họa bì nan họa cốt, tri nhân tri diện bất tri tâm tức vẽ cọp thì chỉ vẽ được da, chứ không vẽ được xương, biết người chỉ biết mặt mà không biết được lòng.

Thế gian họa hổ họa bì, tri nhân tri diện ai hề tri tâm.

Nữ Tú Tài.

Họa Hổ Loại Cẩu

Họa: vẽ, Hổ: cọp, Loại: giống, Cẩu: chó. Tục ngữ Tàu: vẽ cọp không thành trở thành chó. Nghĩa bóng: Mong muốn những việc cao xa nhưng không thành. Cùng một ý với câu: Họa hổ bất thành.

Họa Lai Thần Ám

Họa: tai họa, Lai: lại, Thần: tinh thần, Aùm: tối tăm. Lúc rủi ro tai họa xảy đến thì tinh thần của mình bỗng hóa ra tối tăm nên mới dễ bị tai nạn, hay rủi ro.

Ðến lúc họa lai thần ám, bài xoay quanh bỏ phỗng bỏ ù.

Phú Răn Cờ Bạc.

Họa Long Ðiểm Tình

Sách thủy hành ký: Trương tăng Do trụ trì chùa An Lạc tại Kim Lăng vẽ bốn con rồng trêrn vách nhưng không điểm tròng. Trương bảo rằng hễ điểm tròng thì rồng sẽ bay mất. Không ai chịu tin lời ấy. Trương tăng Do lấy bút điểm tròng mắt một con rồng. Giây lát nghe có tiếng sấm sét, bức váchlay động, con rồng có mắt bỗng vụt bay lên mây. Còn những con không có mắt nằm yên như cũ. Sau dùng để chỉ những sự tô điểm khiến cho bài văn trở thành giá trị. Xem điểm Nhãn. Hai điểm giống nhau chỉ khác có tên họa sĩ.

Họa Mẫu

Họa: rủi ro lớn lao, Mẫu: mẹ.

Mối họa lớn lao.

Phật giáo Cố Sự: Ngày xưa có một quốc gia nọ, dân chúng sung sướng, hoa mầu tươi tốt quanh năm. Một hôm vua bảo đinh thần: Ta thường nghe nói trong thiên hạ có những tai họa, tai họa là thế nào nhỉ? Ðinh thần đều tâu: Chúng tôi cũng không được biết tai họa ra thế nào. Vua mới bảo một ông quan sang nước láng giềng để tìm kiếm đem tai họa về cho vua xem. Thần Họa Mẫu hóa làm một người bán một con vật giống như một con heo. Sứ giả hỏi con gì thì người kia đáp: con họa mẫu tức mẹ các tai họa. Sứ nhà vua mới bỏ ra một số tiền rất lớn để mua và hỏi người bán: con này ăn gì? Người ấy đáp: nó ăn một hộp lớn kim. Lúc dâng họa mẫu lên vua, vua bảo đi kiếm trong nhân gian cho đủ kim để họa mẫu ăn, khiến cả nước trở nên náo động, vua định giết chết đi nhưng đem chém cũng làm cho nó bị thương hay chết được. Các quan bèn nghĩ cách chất lửa để đốt. Con họa mẫu đỏ rực cả thân mình như lửa, vụt chạy và chạy đến đâu thì gieo hỏa hoạn tới đó khiến nhà cửa dân đều hóa ra tro. Người ta đem chuyện này ví với những kẻ tự nhiên lại rước lấy tai họa.

Họa Phúc

Họa: việc rủi ro, Phúc: việc tốt lành. Hai chữ này phản nghĩa với nhau.

Quyền họa phúc trời tranh mất cả.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Họa Xà Thiêm Túc

xem vẽ rắn.

Hỏa Bài

Hỏa: lửa, Bài: một cái thẻ để làm tin. Hỏa bài chế ra từ đời Thanh, quân lính hay trạm dịch đi đến đâu đưa thẻ ấy ra làm tin hoặc để quan địa phương cấp lương thực cho. Lửa để tượng trưng việc gì rất gấp. Bên ta quân lính thường dùng hỏa bài để đi đòi việc quan gì cấp bách.

Hỏa bài tiền lộ ruổi mau.

Kim Vân Kiều.

Hỏa Ðỉnh

Hỏa: lửa, Ðỉnh: cái vạc ba chân dùng để nấu.

Một phương hỏa đỉnh, một lò kim đơn.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Hỏa Ðức

Hỏa: lửa hoặc sắc đỏ, Ðức: tính chất. Dòng dõi Thần Nông lấy lửa làm biểu hiệu.

Nối dòng hỏa đức gọi là Ðế Minh.

Ðại Nam Quốc Sử.

Hỏa Ngộ Phong

Hỏa: lửa, Ngộ: gặp, Phong: gió. Lúc lửa gặp gió càng bốc lên dữ dội.

Nghe lệnh truyền như hỏa ngộ phong.

Vè Con Cua.

Hỏa Quang Kiến Diện

Hỏa: lửa, Quang: ánh sáng, Kiến: thấy, Diện: mặt. Chữ thường dùng trong các bản án trộm cướp ngày trước. Nhân nhờ ánh sáng lửa mà trông thấy được mặt.

Hỏa quang kiến diện quên rào nhảy qua.

Trê Cóc.

Hoài Bão

Hoài: nhớ trong lòng, Bão: ôm, ôm ấp trong lòng. Hậu Hán Thơ: Phù phụ mẫu dự tử đồng khí dị tức, nhất thể nhi phân, tam niên nãi miễn ư hoài bão tức ôi cha mẹ cùng con, tuy khác hơi thở, nhưng cùng chung khí huyết, một thân thể mà phân chia ra, ba năm mới khỏi nổi ôm ấp.

Tấm lòng hoài bão bao giờ cho nguôi.

Thơ Cổ.

Hoài Cổ

Hoài:nhớ, Cổ: xưa. Ði đến một nơi nào nhân nhớ lại những cảnh xưa, những việc xảy ra ngày trước, cảm khái làm thành thi văn gọi là thi văn hoài cổ.

Thi hoài cổ chạnh tình non nước.

Thơ Cổ.

Hoài Nhân

Hoài: nhớ, Nhân: người.

Nước non ngao ngán ra tình hoài nhân.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Hoài Xuân

Hoài: nhớ, Xuân: mùa xuân. Thiếu nữ ao ước, lo nghĩ đến hôn nhân. Nhân ngày xuân gợi lòng tưởng nhớ đến ái ân. Kinh Thi: Hữu nữ hoài xuân, cát sĩ dụ chi, con gái hoài xuân, người cát sĩ dụ dỗ đó.

Cành hoa tàn nguyệt bực mình hoài xuân.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Hoàn Bích Qui Triệu

Hoàn: trọn vẹn, Bích: ngọc bích, Quy: về, Triệu: nước Triệu. Gữi viên ngọc toàn vẹn để trả lại cho nước Triệu.

Ðời chiến quốc Huệ văn Vương nước Triệu được viên ngọc bích của Biện Hòa xem Ngọc Biện Hòa. Tần Chiêu Vương gởi thư cho vua Triệu ngỏ ý muốn đem 15 thành đổi lấy viên ngọc ấy. Lạn Tương Như xin đảm nhận việc đi sứ và nói: “Nếu 15 thành quả tháp nhập vào đất Triệu thì ngọc Bích lưu lại ở đất Tần, nếu không lấy được thành thì thần xin đem ngọc bích nguyên vẹn trở về nước Triệu.”

Lúc dâng ngọc bích lên vua Tần, thấy vua Tần lấy ngọc nhưng không có gì muốn giao thành cả, Lan Tương Như mới tìm cách đánh lừa vua Tần lấy lại ngọc bích, rồi cùng những kẻ hộ tùng trở về đất Triệu.

Hoàn Lương

Hoàn: trả về, trở về, Lương: lành, lương thiện. Ðàn bà bỏ thanh lâu trở về lấy chồng gọi là hoàn lương.

Hoàn lương một thiếp thân vào cửa công.

Kim Vân Kiều.

Hoán Cốt

Hoán: đổi, cốt: xương.Theo các nhà tu tiên thì những người tu luyện có thể uống thuốc tiên để đổi cốt tiên. Liệt Tiên truyện: Vương Khả Giao đang đi một chiếc đò nhỏ thì thấy giữa dòng sông một chiếc thuyền, trên ấy có bảy tám đạo sĩ. Các đạo sĩ mời khả Giao lên thuyền uống rượu. Khả Giao rót mãi rượu không chảy. Một ông tiên nói: Rượu nầy là vật linh thiêng, nếm vào miệng có thể thay đổi được xương cốt.

Hoạn

Bể. Hoạn: ra làm quan. Người ta thường ví ra làm quan cũng như chiếc đò giữa bể gặp nhiều nỗi gian truân nguy hiểm không khác gì những sóng cồn giữa bể. Lúc về trí sĩ người ta gọi là: Giữa bể sóng gió, bây giờ thuyền đã đến bến.

Cánh buồm bể hoạn mênh mang.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Họan Ðồ

Hoạn: ra làm quan, Ðồ: đàng. Ði làm quan cũng như đi làm trên con đường có khi bằng phẳng, có khi gồ ghề, may rủi không chừng. Cũng như chiếc thuyền ra giữa bể.

Nền thế nghiệp đã nhờ gia ấm, miền hoạn đồ lại lắm thiên ân.

Cao Bá Nhạ.

Hoạn Giai

Hoạn: ra làm quan, Giai: thềm, thứ bậc.

Hoạn giai nhỏ mọn đã đành.

Cao Bá Nhạ.

Hoạn Nạn

Hoạn: tai hại, Nạn: điều nguy nan xảy đến. Những điều khốn khổ nguy nan.

Trong khi hoạn nạn lạc loài đến đây.

Nhị Ðộ Mai.

Hoãn Binh

Hoãn: chậm, Binh: quân lính.

Rằng vì giặc Thái tìm đàng hoãn binh.

Nhị Ðộ Mai.

Hoang Ðường

Hoang: rậm rạp không khai khẩn cày cấy, Ðường: lớn. Rộng lớn hoang vu. Nghĩa bóng: Những lời mênh mông không đúng với sự thật.

Noãn bào dù truyện hoang đường.

Ðại Nam Quốc Sử.

Hoàng Ðế

Một vị vua thời cổ của Trung Quốc, họ công tôn, sanh ở gò Hiên Viên nên cũng gọi là họ Hiên Viên, dựng nước ở Hữu Hùng nên cũng gọi Hữu Hùng. Lúc bấy giờ Xi Vưu bạo ngược gồm thâu cả các nước chư hầu, Hoàng đế mới giao chiến với Xi Vưu ở Trác Lộc, bắt giết Xi Vưu. Chư hầu tôn Hoàng Ðế lên làm vua thế cho họ Thần Nông Sử sách, y phục, vật dụng, âm nhạc đều do Hoàng Ðế bảo chế tác ra cả, nhất là bày ra phương pháp làm thuốc để chữa bệnh. Tại vị 100 năm.

Rằng xưa Hoàng Ðế Hiên kỳ.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Hoàng Hạc

Tên một bài thơ của Thôi Hạo để ở lầu Hoàng Hạc. Tương truyền Phí Văn Vi sau khii thành tiên thường cỡi hạc vàng đến lầu ấy để nghĩ ngơi nên mới đặt tên là lầu Hoàng Hạc. Bài thơ ấy:

Tích nhân dĩ thừa hoàng hạc khứ,
Thử địa không dư hoàng hạc lâu.
Hoàng hạc nhất khứ bất phục phản,
Bạch vân thiên tải không du du.
Tình xuyên lịch lịch Hán dương thọ,
Phương thảo thê thê anh võ châu.
Nhật mộ hương quan hà xứ thị,
Yên ba giang thượng sử nhân sầu.

Tức:

Người xưa cỡi hạc đã cao bay,
Lầu hạc còn suông với chốn này.
Một vắng hạc vàng xa lánh hẳn,
Nghìn năm mây bạc vẩn vơ bay.
Vàng gieo bến Hán, ngàn cây hửng,
Xanh ngắt châu Anh, lớp cỏ dầy.
Trời tối quê hương đâu tá nhỉ?
Ðầy sông, khói sóng gợi miền tây.

Ngô Tất Tố.

Lúc Lý Bạch đến Hoàng Hạc lâu thấy bài thơ của Thôi Hao trên nầy hết sức ca ngợi và nghĩ nếu mình có làm một bài nữa chưa chắc đã hay hơn nên Thôi không vịnh nữa, rồi đi đến lầu Phụng hoàng mới làm bài Phụng Hoàng lâu. Vì thế người đương thời có câu: Thôi Hạo đề thi tại thượng đầu tức Thôi Hạo đề thi được đứng đầu. Tức là đầu về bài Hoàng Hạc lâu vậy.

Giá nầy Hoàng Hạc, thanh liên cũng nhường.

Hoa Tiên.

Hoàng Hậu

Vợ chánh thất của vua. Ban đầu chỉ dùng một chữ Hậu để đối với chữ đế, từ đời Tần về sau vua xưng là Hoàng Ðế, vợ vua mới thêm vào một chữ Hoàng và gọi là Hoàng Hậu.

Ðặng làm Hoàng Hậu nước Phiên một đời.

Lục Vân Tiên.

Hoàng Hoa

Tên đất. Ðời Chiến quốc và đời Ðường quân lính thường đánh nhau với mọi Nhu Nhiên và Ðột Khuyết ở Hoàng Hoa. Có chỗ cho rằng: Hoàng: vàng, Hoa: bông. Hoa vàng tức hoa cúc. Mỗi năm đến tháng chín tức tháng hoa cúc nở, thì lính đi thú, và đến tháng chín năm sau thì trở về. Vì thế nên gọi thời kỳ lính đi thú là Hoàng hoa.

Xót người nương chốn Hoàng hoa dặm dài.

Chinh Phụ Ngâm.

Hoàng Hương

Người đời Ðông Hán, 9 tuổi mồ côi cha mẹ, thương khóc thảm thiết, người trong làng đều khen là con có hiếu. Ông hầu hạ cha hết lòng hết sức, mùa hè quạt màn để đuổi hết hơi nóng, mùa lạnh nằm trước để ấp cho ấm chiếu chăn. Quan Thái thú thấy Hương hiếu thảo liền dâng sớ xin vua ban thưởng.

Ðời Ðông Hán Hoàng Hương chín tuổi, khuất bóng từ dõi dõi nhớ thương.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Hoàng Kim

Hoàng: sắc vàng, Kim: loại ngũ kim, vàng, bạc, đồng, sắt, chì. Vàng.

Hoàng kim đen tối lòng người.

Thơ Cổ.

Hoàng Kim

Hoàng: sắc vàng, Kim: loại ngũ kim, vàng, bạc, đồng, sắt, chì. Vàng.

Hoàng kim đen tối lòng người.

Thơ Cổ.

Hoàng Lương

Hoàng: vàng, Lương: kê. Lư Sinh đi thi không đỗ, vào một cái quán nghỉ lại. Có một vị đạo sĩ cho mượn một cái gối để kê lên mà nằm. Lư Sinh liền chiêm bao thấy thi đỗ tiến sĩ, làm quan trong triều ngoài quận trên 20 mươi năm hiển hách, con cái đều làm quan to. Sau vì dâng sớ hạch tội Lý Lâm Phủ nên bị cắt chức. Lúc tỉnh dậy Lư mới hay đó chỉ là giấc mộng. Khi bắt đầu nằm ngủ thì trong quán đang nấu nồi kê, tỉnh giấc nồi kê vẫn chưa chín, thế mà mộng thấy không biết bao nhiêu chuyện nữa, vinh hoa phú quý đều đủ cả. Nghĩa bóng: giấc mộng, công danh phú quý chỉ là giấc mộng.

Giấc hoàng lương mơ màng cũng lạ.

Hoài Cổ Ngâm.

Hoàng Quyển

Hoàng: vàng, Quyển: quyển sách. Quyển sách giấy nhuộm sắc vàng. Xưa ta dùng một thứ thuốc sắc vàng có tính chất sát trùng để nhuộm giấy cho mối mọt khỏi gặm.

Ðịch Nhân Kiệt lúc còn nhỏ đang đọc sách thì một người môn hạ bị hại. Viễn quan đến để tra xét vụ án, bọn trong nhà tranh nhau thuật chuyện, duy Ðịch Nhân kiệt vẫn chăm chú đọc sách. Viên quan trách, thì Kiệt đáp: “Hoàng quyển trung phương dự thánh hiền đối, hà hạ đồng tục ngữ gia?", trong sách vàng đang cúng Thánh Hiền cùng đối đáp, rảnh đâu mà nói chuyện với viên quan lại trần tục.

Một hai hoàng quyển, năm ba tiểu đồng.

Cao Bá Nhạ.

Hoàng Sào

Tên một tướng cướp rất hung ác cuối đời Ðường. Tương truyền Hoàng Sào hai lông mày liền nhau thành một con đường thẳng, mũi có 3 lỗ, trước ngực có mang bát quái, sau lưng có bướu hình như núi Tam thai. Cha mẹ y thấy tướng mạo kỳ quái mới đem bỏ ở gốc cây. Ba ngày ra xem thấy có chim ấp và loài thú cho bú nên cha mẹ Hoàng Sào lại đem về nuôi. Lớn lên thi rớt, Hoàng Sào tức mình bỏ vào rừng, hội họp bộ hạ để cướp của giết người.

Nghìn năm ai có khen đâu Hoàng Sào.

Kim Vân Kiều.

Hoàng Sử

Hoàng: vua, Sử: để dành, phó. Thái tử gọi là sử quân tức ông vua phó. Khi vua thăng hà sẽ lên nối ngôi. Hoàng sử là vị Hoàng Tử để dành khi nào vua mất lên nối ngôi. Hoàng sử tức hoàng tử.

Hoàng sử ba vị nuôi khuyên bù chì.

Hạnh Thục Ca.

Hoàng Tước

Hoàng: vàng, Tước: chim sẻ. Có chữ: hoàng tước hàm thơ, chim sẻ vàng đem thơ. Nghĩa bóng: đem tin tức.

Ðưa tin Hoàng tước hỏi cùng phải chăng.

Trê Cóc.

Hoàng Thạch

tên một vị tiên ông ở núi Hạ Bì trao cho Trương Lương một quyển sách và bảo đọc sách nầy có thể làm thầy cho một vị vương. Mười ba năm sau, thấy dưới núi Cốc thành một phiến đá sắc vàng ấy là ta đó. Hoàng: vàng, thạch: đá. Lương đem quyển sách ấy về đọc quả nhiên sau giúp Hán Cao Tổ định thiên hạ.

Bây giờ sĩ mới tìm ông Hoàng Thạch.

Nguyễn Công Trứ.

Hoàng Thành

Hoàng: vua, Thành: bức tường. Những bức tường bao quanh cung điệnvua.

Hoàng thành trắm trắm, kỳ đài cao cao.

Nhị Ðộ Mai.

Hoàng Thân

Hoàng:vua, Thân: thân thích. Những ông hoàng anh em hoặc chú bác vua chẳng hạn.

Khắp triều quan đến, khắp hoàng thân ra.

Nhị Ðộ Mai.

Hoàng Thổ

Tên núi thuộc đất Triều Châu.

Giặc Hoàng Thổ trấn dậy binh.

Nhị Ðộ Mai.

Hoàng Triều

Hoàng: vua, Triều: triều vua. Triều vua hiện đang trị vì.

Hoàng triều khải vận dẹp quân hung tàn.

Hạnh Thục Ca.

Hoắc

tên một thứ cây, hoa xoay về hướng mặt trời. Nghĩa bóng: Trung thành với người trên.

Tấm lòng quì, hoắc cũng đều hướng dương.

Ðại Nam Quốc Sử.

Hoắc

tên một thứ cây, hoa xoay về hướng mặt trời. Nghĩa bóng: Trung thành với người trên.

Tấm lòng quì, hoắc cũng đều hướng dương.

Ðại Nam Quốc Sử.

Hoắc Lê

Tên hai thứ rau. Rau lê và rau hoắc. Thức ăn của nhà tầm thường.

Mùi hoắc lê thanh đạm mà ngon.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Học Cung

Học: học, Cung: nhà. Như nghĩa chữ học xá.

Học cung đào tạo nhân tài.

Thơ Cổ.

Học Ðường

Học: học, Ðường: nhà.

Ngùi ngùi ngó lại nhớ nơi học đường.

Lục Vân Tiên.

Học Sĩ

Những người học thức lỗi lạc, một chức quan. Các đời: Ngụy, Tấn, Lục Triều, mỗi khi nước nhà biên soạn điển lễ gì đều giao cho các ông học sĩ ấy. Các vương hầu, tướng soái đều có học sĩ xem như bậc thầy hoặc như bạn. Từ đời đường về sau dùng để chỉ các ông quan văn học.

Ban quyền học sĩ dự vòng yếu thanh.

Nhị Ðộ Mai.

Học Tài

Học: học, Tài: tài năng.

Mới hay thi mạng, học tài khéo xinh.

Phan Trần.

Hồ

Tên riêng, người Tàu dùng để gọi bọn rợ ở phía bắc.

Mai Hồ vào Thanh Hải dòm qua.

Chinh Phụ Ngâm.

Hồ Cầm

Tên một thứ đàn như đàn nhị của ta.

Nghề riêng ăn đứt hồ cầm một trương.

Kim Vân Kiều.

Hồ Công

Tên một vị tiên ngày xưa. Phí trường Phòng đời Hậu Hán giữ một chức quan coi về chợ búa. Trong chợ có một ông lão bán thuốc treo một cái bầu lớn ở đầu quán, cứ sau khi bãi chợ, ông lão lại nhảy vào trong cái bầu nằm. Phi trường Phòng cho là kỳ lạ, lúc ông lão lên núi hái thuốc, Phi xin đi theo và nhờ thế kiếm được nhiều thứ thuốc chữa bệnh rất linh diệu. Hồ Công trao cho Phi Trường Phòng một cái gậy trúc bảo cỡi mà về. Phòng cỡi lên tự nhiên thiu thiui buồn ngủ. Lúc mở mắt ra thì đã đến nhà, cái gậy hóa ra con rồng xanh. Người ta gọi là Hồ Công long là rồng của Hồ Công. Tô thức Thi: Tạm tá Hồ Công long. Tức tạm mượn rồng Hồ Công.

Hồ Ðiệp

Con bươm bướm. Trang Châu mộng thấy mình rõ ràng hóa ra bươm bướm, chốc chi tỉnh giấc lại thấy mình rõ ràng là Trang Châu mới tự hỏi: không biết bươm bướm đã hóa ra Châu nầy, hay Châu nầy hóa bươm bướm. Nghĩa thông thường: giấc mộng.

Ấy là hồ điệp hay là Trang Sinh.

Kim Vân Kiều.

Hồ Ðồ

Việc gì không biết được rõ ràng. Sử Ký: Lư Ðoan tiểu sự hồ đồ nhi đại sự bất hồ đồ. Lư Ðoan chỉ hồ đồ việc nhỏ nhưng không hồ đồ việc lớn.

Hồ công riêng hãy mười phân hồ đồ.

Kim Vân Kiều.

Hồ Giả Hổ Oai

Hồ: chồn, Giả: mượn, Hổ: cọp, Oai: oai, cáo mượn oai hùm. Sở Tuyên vương gọi quân thần hỏi rằng: Dân ở phương bắc sợ Chiêu Hề Tuất là vì lẽ gì? Giang Ất tâu: Chồn theo cọp cùng đi, các thú vật đều sợ bỏ chạy. Cọp đâu biết rằng vì mình mà chạy, cứ tưởng là sợ chồn. Nay dân phương bắc đâu phải sợ Hề Tuất, nhưng chính sợ binh giáp của bệ hạ. Nghĩa bóng: Cậy thế kẻ uy quyền.

Hồ Hải

Hồ: hồ, Hải: biển. Nghĩa bóng: Có chí khí anh hào.

Chí hồ hải đã bừng bừng nổi dậy.

Hát Nói.

Hồ Yết

Tên một bọn rợ ở xứ Hung nô.

Nuối không Hồ Yết, sa loài khuyển dương.

Hoa Tiên.

Hồ Linh

Hồ: cái bầu, Linh: linh thiêng.

Tóm thâu muôn vật vào bầu hồ linh.

Lục Vân Tiên.

Hồ Nghi

Hồ: con chồn, Nghi: nghi ngờ. Con chồn tánh đa nghi. Hồ nghi: nghi ngờ như con chồn. Nghĩa thông thường: Việc gì mình không tin chắc.

Hay là con hãy hồ nghi.

Lục Vân Tiên.

Hồ Phiên

Hồ: tiếng dùng để chỉ bọn rợ phía bắc nước Tàu, Phiên: các rợ ở chung quanh nước Tàu.

Bây giờ thay áo Hồ Phiên vội gì.

Nhị Ðộ Mai.

Hồ Phục

Hồ: tiếng dùng để chỉ bọn rợ ở phía bắc nước Tàu, Phục: quần áo.

Ðã thay hồ phục để chi áo nầy.

Nhị Ðộ Mai.

Hồ Sơn

Hồ: hồ, Sơn: núi.

Hồ sơn cũng giúp cầm tôn khí rời.

Hoa Tiên.

Hồ Tinh

Hồ: chồn, Tinh: một loại quỉ thần, ma quỉ. Tinh cây, tinh núi và theo tục của ta thì những người chưa vợ chưa chồng chết thì thành tinh. Hồ tinh: Hồ lâu năm thành tinh.

Ấy rằng quỉ sứ hay là hồ tinh.

Nhị Ðộ Mai.

Hồ Thỉ

Hồ: cung, Thỉ: tên. Do bốn chữ: Tang bồng hồ thỉ tức cái cung bằng gỗ dâu, cái tên bằng cỏ bồng. Bên Tàu có tục khi nào sanh con trai thì dùng cung gỗ dâdu, tên cỏ bồng bắn bốn phương và trên trời dưới đất để cầu chúc đứa bé ngày sau lớn lên vùng vẫy dọc ngang bốn bể tức lập được công danh sự nghiệp hiển hách.

Thỏa lòng hồ thỉ, rõ mình đai cân.

Nhị Ðộ Mai.

Hồ Việt

Hồ: tên một xứ ở phương bắc, Việt: tên một xứ ở phương Nam. Hai xứ rất xa cách nhau. Có chữ Hồ Việt nhất gia. Xứ hồ và xứ Việt tuy xa cách nhau như thế mà cùng một nhà. Nghĩa bóng: lạ thành quen, xa hóa gần.

Vốn em đây rắp kết duyên Việt Hồ.

Hoa Tiên.

Hộ Giá

Hộ: giúp đỡ, giữ gìn, Giá: xe của vua. Ði theo hầu để hộ vệ xa giá vua. Có khi dùng cả cho Hàong Hậu hay Hoàng Thái Hậu …

Phải lo hộ giá Lưỡng Cung tiến rồi.

Hạnh Thục Ca.

Hộ Pháp

Chữ Phật. Hộ: giúp đỡ, Pháp: pháp giới của nhà Phật. Phật pháp là giác ngộ cho đời và giúp đỡ cho người nên cần phải có những kẻ có năng lực để ủng hộ pháp giới cho khỏi tiêu diệt. Trên từ Phạn Thiên, Ðế Thích, Bát bộ Quỉ Thần, dưới dương thế thì các bậc Ðế vương, các người đi chùa đi chiền đều là nhữung kẻ bảo hộ Phật pháp và gọi chung là Hộ pháp cả.

Các ông hộ pháp đứng hầu hai bên.

Thơ Cổ.

Hộ Tống

Hộ: giúp đỡ, giữ gìn, Tống: đưa đi. Hộ vệ để đưa một người hay một nhóm người đi.

Kíp theo hộ tống xe loan vào chầu.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Hộ Thân

Hộ: giữ gìn, Thân: thân mình.

Bên mình giắt để hộ thân.

Kim Vân Kiều.

Hộ Trì

Hộ: giúp đỡ, trì: giúp đỡ.

Hộ trì lại gặp tôi là Phạm Công.

Ðại Nam Quốc Sử.

Hộ Vệ

Hộ: giúp đỡ, Vệ: giữ gìn. Ði theo để giữ gìn.

Sai quân hộ vệ rước về Nguyệt Nga.

Lục Vân Tiên.

Hổ Bảng

Hổ: cọp, Bảng: giấy ghi tên những người thi đậu yết lên để mọi người đều biết. Hộ bảng: Bảng yết tên những người thi đỗ tiến sĩ. Âu Dương Ðam đỗ tiến sĩ cùng một khoa với Hàn Dũ, Lý Giáng, Lý Quan. Cả ba đều là những người danh tiếng trong thiên hạ và được người đương thời gọi là long hổ bảng. Tục truyền đời Thanh chữ hổ bảng dùng để chỉ cái bảng yết tên những người thi đổ về võ. Vì con hổ tượng trưng cho sức mạnh.

Hổ Lui Lang Tới

Do câu: Tiền môn cự hổ, hậu hộ tiễn lang. Tức cửa trước chống cự với hổ, cửa sau đưa tiễn chó sói. Nghĩa bóng: Hết nạn nọ, đến nạn kia, hoặc hết việc nọ đến việc kia.

Hổ lui lang tới khéo thay, mạc kia vừa dẹp Trịnh nầy lại lên.

Ðại Nam Quốc Sử.

Hổ Phù

Hổ: cọp. Chữ dùng để nói về võ, hổ trướng, hổ tướng …, Phù: vật thường là bằng tre dùng để làm tin. Hổ phù: phù hiệu dùng trong quân, để làm tin.

Hổ phù mang đến trung quân.

Thơ Cổ.

Hổ Tướng

Hổ: cọp, Tướng: ông tướng. Những viên tướng sức mạnh như hổ. Mãng bái tướng quân cửu nhân, giai dĩ hổ vi hiệu, hiệu viết cửu hổ tướng: Mãng trao chức quan cho 9 viên tướng, đều lấy chữ “hổ” làm hiệu, tên gọi là 9 hổ tướng.

Vốn dòng hổ tướng xưa nay.

Thơ Cổ.

Hổ Thạch

Hán thư: Lý Quảng đi săn thấy một con hổ, trương cung bắn một phát, tên bay mất, nhìn lại thì ra viên đá. Thanh toàn Cao nghĩa chép: một hômTrương thị Lang thấy trong hạt bị hổ hoành hành dữ dội liền phái viên Lại cầm bài đi bắt. Hổ nhìn kỹ cái bài ấy đoạn ngậm vào miệng rồi đi theo viên Lại. Khi đến trước mặt trương, hổ nhắm mắt và nằm sát xuống đất. Trương gõ vào đầu cọp, kể tội và hẹn ba ngày phải ra khỏi biên cảnh bằng không sẽ giết chết. Cọp đi được một đoạn, chết hóa ra phiến đá.

Hổ Trướng

Hổ: cọp, Trướng: cái màn, cái trướng. Hổ làểuuuu hiện con nhà võ nên nơi các vị tướng súy đóng quân gọi là hổ trướng. Nam Ðường thơ: Lương Vương Từ Tri Ngạc thường đi chơi núi, dọn dẹp một khoảnh đất rộng, lấy da cọp vây làm nhà, hội họp liêu thuộc trong ấy và gọi là hổ trướng.

Chính nơi hổ trướng sinh lòng đạo binh.

Thơ Cổ.

Hổ Uy

Hổ: cọp, Uy: oai quyền làm cho kẻ khác phải khiếp sợ. Hổ uy là một thứ xương cọp hình cong như cái mắc, dài một tấc nằm ở sau lớp da bên hông. Tương truyền nếu những kẻ có quan tước lúc đeo hổ uy vào thì nhiều người sẽ khiếp sợ, còn nếu không có quan tước thì cũng tăng thêm khí phách.

Hỗ Giá

Hỗ: đuôi, đi theo sau, Giá: xa giá của vua. Ði theo sau giá của vua.

Có quan hỗ giá đại thần.

Thơ Cổ.

Hồi Bái

Hồi: về, trả lại, Bái: lạy. Lạy lại để đáp lễ.

Lễ thường hồi bái mừng ông sang nha.

Hoa Tiênø.

Hồi Dân

Hồi: về, Dân: dân. Ðang làm quan bi cách về làm dân.

Vạ lây cũng phải cách quyền hồi dân.

Nhị Ðộ Mai.

Hồi Hương

Hồi: về, Hương: làng.

Vân Tiên còn hãy hồi hương viếng nhà.

Lục Vân Tiên.

Hồi Lan

Hồi: về, quanh co, Lan: nhà cầu.

Hàng khúc hạm, dãy hồi lan.

Hoa Tiên.

Hồi Loan

Hồi: về, Loan: tức xe loan của vua đi. Vua đi tuần hành trở về cung gọi là hồi loan.

Pháp quan khiến khá hầu Ngài hồi loan.

Hạnh Thục Ca.

Hồi Tâm

Hồi: về, Tâm: lòng. Từ trước trong lòng có làm điều gì bất thiện nay thu về để đi vào con đàng chính. Giả nghị: Phù di phong dịch tục, sử thiên hạ hồi tâm nhi hướng đạo, loại phí tục lại chi sở năng vi dã. Thay đổi phong tục khiến thiên hạ hồi tâm mà theo con đường phải, kẻ lại tầm thường không sao làm nổi vậy.

Xin chàng hãy sớm hồi tâm.

Thơ Cổ.

Hồi Tiên

Hồi: về, Tiên: roi ngựa. Quất ngựa quay trở về.

Xem hoa rõ nẻo hồi tiên.

Phan Trần.

Hồi Trang

Hồi: về, Trang: đồ hành lý đem đi đàng.

hồi trang sắm sẵn từ ngày.

Thơ Cổ.

Hồi Trào

Hồi: về, Trào: triều đình. Sau khii đi các tỉnh, trở về chốn triều đình.

Giặc đà an giặc, khải ca hồi trào.

Lục Vân Tiên.

Hồi Xuân

Hồi: về, trở lại, Xuân: mùa xuân. Ðến mùa xuân vạn vật đều có vẻ sống trở lại nên thường dùng để ví với các danh y có tài làm cho những người gần chết sống lại. Tên một quyển sách thuốc chữa các bệnh nguy cấp.

Cùng là ngự chế, trải đường hồi xuân.

Lục Vân Tiên.

Hối Ngộ

Hối: tiếc, ăn năn điều lỗi mình đã phạm, Ngộ: đang mê man bỗng sực tỉnh và hiểu rõ ra.

Ðất xuân Ðài phải Hán chẳng hối ngộ trách cung, ải Hàm cốc thì Tần cũng rắp ranh làm phản.

Sãi Vãi.

Hối Tàng

Hối: tối tăm, chưa hiển đạt, Tàng: giấu, ẩn. Hối tàng: đang trong thời kỳ ẩn náu.

Lúc vị ngộ hối tàng nơi bồng tất.

Nguyễn Công Trứ.

Hội Binh

Hội: nhóm họp, Binh: quân lính.

Hội binh một khắc giải liền hai vây.

Hoa Tiên.

Hội Chủ

Hội: tụ họp, Chủ: người đứng đầu một nhóm, một hội, …

Vâng trình hội chủ xem tường.

Kim Vân Kiều.

Hội Ðào

Hội: nhóm họp, Ðào: cây đào. Các văn sĩ, thi sĩ đời đường thường tụ hội cùng nhau ở vườn đào, vườn lý để ngâm vịnh.

Hội đào xưa đã lại rày.

Hoa Tiên.

Hội Ngộ

Hội: nhóm họp, Ngộ: gặp gỡ.

Gẫm cơ hội ngộ đã đành hôm nay.

Kim Vân Kiều.

Hội Xuân Thiên

Hội: nhóm họp, Xuân thiên: trời mùa xuân. Về mùa xuân, những người đỗ cử nhân hội họp ở Kinh đô để thi tiến sĩ.

Hoàng đô ra ứng hội xuân thiên.

Ðại Nam Quốc Sử.

Hôn Cấu

Hôn: kết làm vợ chồng, Cấu: xây dựng, kết lại. kết làm vợ chồng.

Nào hay hôn cấu hóa ra khấu thù

Ðại Nam Quốc Sử.

Hôn Nhân

Hôn: cha vợ, Nhân: cha chồng. Về sau trai gái kết duyên gọi là hôn nhân.

Hôn nhân đã định vào nơi họ hầu.

Nhị Ðộ Mai.

Hôn Sự

Hôn: trai gái kết duyên với nhau, Sự: việc.

Ý vì hôn sự nên chầt chưa sang.

Hoa Tiên.

Hồn Phách

Hồn: tinh thần của người, Phách: thể xác.

Hoạn Thơ hồn lạc phách xiêu.

Kim Vân Kiều.

Hồn Phi

Hồn: tinh thần của người, Phi: bay.

Thất kinh ai nấy hồn phi.

Hạnh Thục Ca.

Hỗn Ðồng

Hỗn: lẫn lộn với nhau, Ðồng: làm cho giống nhau.

Qui mô cũng rắp hỗn đồng.

Ðại Nam Quốc Sử.

Hồng

Con ngỗng trời, bay cao và xa. Nghĩa bóng: chí khí lớn lao.

Những loài yến tước biết đâu chí hồng.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Hồng Băng

Hồng: đỏ, Băng: băng giá. Nghĩa bóng: nước mắt. Tiết linh vận, cung phi đời vua Ngụy văn Ðế nhan sắc rất đẹp. Thái Thúc Cốc tập bỏ ra hàng nghìn lạng vàng mua nàng để dâng lên vua Ngụy Văn Ðế. Lúc từ giã cha mẹ ra đi, nàng khóc nước mắt chảy tầm tả. Lấy cái bình ngọc mà hứng thì sau đông lại thành băng đỏ.

Giọt hồng băng thấm ráo làn son.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Hồng Diệp

Hồng: đỏ, Diệp: lá. Ðời Ðường có một người cung nữ, ở trong cung, nhân ngồi buồn viết một bài thơ vào chiếc lá thắm thả theo dòng ngự câu cho trôi ra ngoài. Vu Hựu nhặt được, họa lại bài thơ, thả cho trôi vào. Chiếc lá nầy người cung nữ kia lại nhặt được.Về sau vua thả các cung nữ ra, Vu Hựu cùng nàng cung nữ họa thơ trên nầy kết duyên với nhau, cũng nhờ ở sự quen biết từ lúc thả chiếc lá thắm theo dòng nước. Nghĩa bóng: Môi giới.

Nàng rằng hồng diệp xích thằng.

Kim Vân Kiều.

Hồng Hộc

Hồng: chim hồng, ngỗng trời, Hộc: giống chim như con ngỗng bay cao và xa. Hồng hộc chí: là chí lớn lao tức nghĩa bóng.

Chí hồng hộc quyết một phen vùng vẫy.

Hát Nói.

Hồng Kỳ

Hồng: đỏ, Kỳ: cờ.

Cẩm hoàn một lá hồng kỳ.

Hoa Tiên.

Hồng Lâu

Hồng: đỏ, Lâu: lầu. Ngày xưa các nhà phú quý thường hay sơn đỏ nhà cửa để cho đàn bà con gáiở. Bạch Cư Dị: Ðáo nhất hồng lâu gia, Aùi chi khan bất túc, đến một nhà hồng lâu, lòng yêu xem chẳng chán. Thơ của Vi Trang:

Trường An xuân sắc bổn vô chủ,
Cổ lai tận thuộc hồng lâu nữ.
Trường An xuân sắc nguyên vô chủ,
Xưa nay đều thuộc gái hồng lâu.

Vì hồng lâu riêng để cho đàn bà con gái ở nên sau dùng hai chữ nầy để chỉ nhà điếm.

Hồng lâu tử các đâu mà đến đây.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Hồng Mao

Hồng: chim hồng, mao: lông. Dùng để ví vật gì rất nhẹ.

Gieo Thái sơn nhẹ tựa hồng mao.

Chinh Phụ Ngâm.

Hồng Mông

Hồng: rộng rãi, to lớn, Mông: mờ mịt.

Bàn Cổ khai lò tạo hóa, hồng mông đà phơi phới hơi xuân.

(Ngã Ba Hạc Phú).

Hồng Nhan

Hồng: sắc đỏ, Nhan: màu sắc ở giữa khoảng mắt và lông mày. Dùng để chỉ người đàn bà đẹp.

Phận hồng nhan có mong manh.

Kim Vân Kiều.

Hồng Nhạn

Hồng: con ngỗng trời, Nhạn: con vịt trời. Theo Tàu thì Hồng và Nhạn là hai loài chim bay bao giờ cũng có hàng lối và trật tự.

Nghĩa hồng nhạn vẫn còn truyền xưa nay

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Hồng Phúc

Hồng: lớn, Phúc: những việc tốt lành như giàu, sang, sống lâu, …

Nhờ hồng phúc, đội âm công.

Phan Trần.

Hồng Quân

Hồng: lớn, Quân: cái bàn xoay để làm đồ sành. Người xưa cho rằng cái bàn nầy là một chế tạo rất khéo léo. Ông trời tức là một người to lớn đã chế tạo vạn vật một cách khéo léo. Hồng quân dùng để chỉ ông trời hay sự chuyển vần của tạo hóa.

Hồng quân với khách hồng quần.

Kim Vân Kiều.

Hồng Quần

Hồng: sắc đỏ, Quần: cái quần. Bên Tàu ngày xưa đàn bà con gái mặc quần hồng.

Phong lưu rất mực hồng quần.

Kim Vân Kiều.

Hồng Tiện

Hồng: chim hồng có khi dùng để mang thơ, Tiện: thuận tiện.

Gió tây thổi không đường hồng tiện.

Chinh Phụ Ngâm.

Hồng Thúy

Tên một con chim trên núi, lông dùng làm nệm.

Nệm hồng thúy thơm tho mùi xạ.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Hồng Trần

Hồng: sắc đỏ, Trần: bụi. Thế giới phồn hoa.

Một xe trong cõi hồng trần như bay.

Kim Vân Kiều.

Hồng Vân

Hồng: sắc đỏ, Vân: mây.

Hồng vân một đóa đón đâu nữa đàng.

Nhị Ðộ Mai.

Hơi Ðồng

Do chữ Ðồng xú. Hậu Hán thơ chép: Thôi Liệt nộp tiền 50 vạn để được làm quan, hỏi con có nghe người ngoài nghị luận gì không? Người con đáp rằng: Người ta chê có hơi đồng. Nghĩa thông thường: Năng lực của đồng tiền.

Máu tham hễ thấy hơi đồng mê.

Kim Vân Kiều.

Hợi Long

Hợi: phương hợi tức phương tây bắc, Long: long mạch tức hình thế sửa đất của ngôi mộ để phúc cho con cháu.

Hợi long nhập thủ chuyển khôn.

Trinh Thử.

Hợp Ly

Hợp: họp, Ly: lìa.

Hợp ly đành buồn quá khi vui.

Chinh Phụ Ngâm.

Hợp Phố

Tên một xứ thuộc về Giao Châu, nay thuộc Châu Khâm, Châu liêm tỉnh Quảng Ðông. Về Hậu Hán, ở miền bể thuộc đất hợp phố có nhiều hạt trai. Quan lại hà khắc bắt dân phải đi lặn bể mò trai để lấy hạt trai. Trai bỏ đi nơi khác. Sau Mạnh Thường sang thái thú nhân đức, trai tức là con châu lại trở về. Nghĩa bóng: vật gì mất mà được trở lại.

Biết đâu hợp phố mà mong châu về.

Kim Vân Kiều.

Huân

Mát. Xem chữ Huân phong.

Huân Huyệt Cầu Quân

Huân: lấy lửa đốt rồi quạt khói vào, Huyệt: hang, Cầu: xin, Quân: vua. Trang Tử: Nhương Vương người nước Việt giết ba đời vua liên tiếp. Vương Tử Sưu sợ quá không dám lên ngôi bỏ trốn vào núp trong hang núi. Dân Việt không có vua mới đi tìm Vương Tử Sưu. Vua không chịu ra phải dùng củi đốt lửa để quạt khói vào. Vương Tử Sưu chạy ra liền bị níu lên xe đưa về cung. Vương Tử Sưu ngửa mặt lên trời than rằng: “Ngôi vua, ngôi vua không tha cho ta được hay sao?.”

Huân Phong

Huân: mát, Phong: gió. Thơ vua Thuấn có câu: Nam phong chi huân hề, khả dĩ giải ngô dân chi uẩn hề. Gió nam thổi mát lạ thay, khiến dân ta được khỏi ngay nhọc nhằn.

Gói huân hây hẩy đưa hương.

Thơ Cổ.

Huân Tướng

Huân: công lao, Tướng: ông tướng. Ông tướng đã lập công.

Nền huân tướng đai cân rạng vẻ?.

Chinh Phụ Ngâm.

Huân Thần

Huân: công, Thần: tôi. Tiểu học kiềm chấu: huân thần nhị thập tứ nhân, Thái Tông chiếu đồ hình Lăng Yên các. Huân thần 24 người, Thái Tông bảo vẽ tượng ở Lăng Yên các.

Công lớn huân thần rạng núi sông.

Thơ Cổ.

Huân Thưởng

Huân: công, Thưởng: thưởng.

Lệ huân thưởng chẳng đợi ngày ẩm chi.

Văn Tế Trận Vong Tướng Sĩ.

Huấn Dụ

Huấn: dạy, Dụ: lời của kẻ trên bảo kẻ dưới. Dụ để dạy bảo một điều gì.

Ân cần huấn dụ khả ghi vào lòng.

Hạnh Thục Ca.

Huyên Ðường

Huyên: thứ cây ta gọi là kim châm, tương truyền ăn vào sẽ hết những nỗi buồn phiền lo lắng, Ðường: nhà. Kinh Thi: Yên đắc huyên thảo, ngôn thụ chi bối tức ước gì được cây huuyên mà trồng thềm phía bắc. Theo tục lệ của Tàu, mỗi khi có tế tự bà chủ nhà đứng ở thềm phía bắc, nên thềm phía bắc dành riêng cho bà mẹ. Nghĩa bóng: bà mẹ.

Huyên đường phải buổi thong dong.

Thơ Cổ.

Huyên Thiên

Huyên: làm ồn ào rầm rĩ, Thiên: trời. Huyên thiên: rầm trời. Nghĩa bóng: nói nhiều không đâu vào đâu. Nghĩa rộng: rất nhiều. Huyên thiên xích xí: cờ xí rất nhiều.

Thôi đừng dứt lát, huyên thiên tít mù.

Trinh Thử.

Huyền Cơ

Huyền: sâu kín, huyền dịu, huyền vi, …,Cơ: then máy. Máy móc huyền diêu của tạo hóa.

Vận chuyển huyền cơ nghĩ cũng mau.

Nguyễn Công Trứ.

Huyền Ðiểu

Huyền: sắc đen và tím lẫn lộn, Ðiểu: chim. Con chim én sắc huyền nên gọi là huyền điểu. Bà tổ nhà Thương bên Tàu nằm mơ nuốt trứng chim huyền điểu sau sanh con cháu làm vua.

Ví xem huyền điểu sanh Thương khác gì.

Ðại Nam Quốc Sử.

Huyền Ðô

Huyền đô quán là nơi của các vị đạo sĩ ở. Lưu Võ Tích thi:

Huyền đô quán lý đạo thiên thọ.
Tân thi Lưu lang khứ hậu tài.

Nghìn đào ở tại Huyền đô quán,
Chàng Lưu đi khỏi mới trồng sau.

Lúc đi về Ngũ nhạc huyền đô.

Tự Tình Khúc.

Huyền Hoàng

Huyền: sắc huyền, đen tím lẫn lộn, Hoàng: sắc vàng. Sách Mạnh Tử có chép: Những người con gái cảm phục ân đức nhà Châu, đem những cây lụa màu huyền, màu hoàng đến dâng.

Huyền hoàng khi lại với thương văn.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Huyền Tạo

Huyền: sâu xa kín đáo, Tạo: làm. Máy tạo sâu kín mầu nhiệm.

Sinh sinh hóa hóa cơ huyền tạo mờ mờ.

Trần Trùng Quang.

Huyền Trang

Tức Tam Tạng, họ Trần sau vua cho đổi ra họ đường cùng một họ với vua. Huyền Trang là vai chính trong truyện Tây Du, đã cùng ba đồ đệ Ðại Thánh, Xa Tăng, Bát Giái qua Thiên Trúc để thỉnh kinh. Tam Tạng giữa đường gặp nhiều chuyện gian nan cực khổ và luôn luôn gặp ma quỉ mưu hại. Xem chữ bạch Viên.

Bạch Viên sao nỡ phụ tình Huyền Trang.

Phan Trần.

Huyền Vi

Huyền: sâu kín, Vi: nhỏ nhặt. Dùng để nói sự mầu nhiệm của trời đất.

Máy huyền vi mở đóng khôn lường.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Huyện Ðường

Huyện: một khu vực ở trong một tỉnh mà chia ra, Ðường: nhà. Nhà của quan huyện ở và làm việc.

Huyện đường ngày tháng thanh nhàn.

Thơ Cổ.

Huyện Vụ

Huyện: một khu vực ở trong một tỉnh mà chia ra, Vụ: việc.

Gặp khi huyện vụ rảnh rang.

Thơ Cổ.

Huyết Lệ

Huyết: máu, Lệ: nước mắt. Khóc đến nỗi chảy máu mắt.

Sụi sùi huyết lệ thấm vào.

Hạnh Thục Ca.

Huynh Phì Ðệ Sấu

Huynh: anh, Phì: béo, Ðệ: em, Xấu: ốm. Anh béo em ốm. Triệu Hiếu tự Trường Bình và em là Triệu lễ người nước Bái, cùng sống với nhau vui vẻ hòa thuận, trong làng xóm đều ca ngợi. Gặp loạn Vương Mãng, dân tình đói khát, giặc cướp nơi. Triệu lễ bị giặc bắt toan đem ăn thịt. Hiếu đến khóc với giặc: “Tôi to béo, em tôi gầy ốm, xin ăn thịt tôi và tha cho em tôi.” Giặc cảm động tha cho cả hai anh em.

Huỳnh

Do chữ Huỳnh Vũ. Một nhà học lớn đời Hậu Hán, học sinh hơn ba vạn người. Trường quốc Tử Giám của ta ngày trước có lần gọi là huỳnh vũ thơ thanh. Tiếng đọc sách tại trường Quốc tử Giám là một trong 20 thắng cảnh ở Thần kinh Huế.

Gia quan mới dạo nhà Huỳnh.

Hoa Tiên.

Huỳnh

Do chữ Huỳnh Vũ. Một nhà học lớn đời Hậu Hán, học sinh hơn ba vạn người. Trường quốc Tử Giám của ta ngày trước có lần gọi là huỳnh vũ thơ thanh. Tiếng đọc sách tại trường Quốc tử Giám là một trong 20 thắng cảnh ở Thần kinh Huế.

Gia quan mới dạo nhà Huỳnh.

Hoa Tiên.

Huỳnh Song

Huỳnh: con đôm đốm, Song: cửa sổ. Xem chữ tướng huỳnh.

Lưu liên khi lại huỳnh song.

Hoa Tiên.

Hung Ðồ

Hung: ác, đồ: bọn.

Kêu rằng bớ đảng hung đồ.

Lục Vân Tiên.

Hung Hiểm

Hung: ác, Hiểm: độc địa. Tánh tình độc ác và gian hiểm.

Lấy lời hung hiểm, ép duyên Châu Trần.

Kim Vân Kiều.

Hung Phương

Hung: ác, Phương: phương hướng. Một phương hướng đem lại điều xấu xa cho người đi đường.

Thấy hai phương cũng hung phương một giờ.

Nhị Ðộ Mai.

Hùng Bi

Hai con hùng và bi đều thuộc về loài gấu. Nghĩa bóng: Ðiềm sinh con trai. Kinh Thi: Cát mộng duy hà, duy hùng duy bi, đại nhân chiêm chi, duy hùng duy bi, nam tử chi tường. Tức chiêm bao tốt như thế nào? Con hùng và con bi. Ngài đem bói thử điềm lành sanh con trai.

Trăm trai điềm ứng hùng bi la dường.

Ðại Nam Quốc Sử.

Hùng Cứ

Hùng: anh hùng, Cứ: chiếm cứ, chiếm giữ. Chiếm cứ một cách anh hùng.

Năm năm hùng cứ một phương hái tần.

Kim Vân Kiều.

Hùng Tài

Hùng: người dũng cảm, sức mạnh, Tài: có tài năng. Tam Quốc Chí: Quan Lưu Bị hữu hùng tài nhi thậm đắc chúng tâm. Xem Lưu Bị là người hùng tài lại được lòng dân chúng.

Ngăn ngừa không mặt hùng tài.

Hạnh Thục Ca.

Hư Không

Hư: không có, không thực, Không: trống không.

Thoa nầy bắt được hư không.

Kim Vân Kiều.

Hư Sinh

Hư: trống không, Sinh: sống. Sống không làm được điều gì ích lợi cho ai.

Chữ hư sinh đành gởi thân tàn.

Thơ Cổ.

Hư Tĩnh

Tên một vị đạo sĩ học được phép tiên dùng cách thư phú khiến rồng cọp phải hàng phục.

Tài cán ấy khó làm mưu dụ tượng, dễ mà như hư tĩnh thư phù.

Chiến Tụng Tây Hồ.

Hứa Do

Tên một người hiền đời cổ. Xem chữ: Sào Do.

Khó ngăn Sào phủ, khôn ngừa Hứa Do.

Lục Vân Tiên.

Hứa Quốc

Hứa: nhận lời làm một việc nào đó, Quốc: nước. Tình nguyện đem thân giúp nước. Khổng Trĩ khuê: bổn trì hứa quốc chí. Vốn giữ chí đem thân giúp nước.

Lòng hứa quốc tựa son ngăn ngắt.

Chinh Phụ Ngâm.

Hứng Thừa

Hứng: tính tình vì cảm xúc mà phấn khởi lên, Thừa: dư.

Khi vui nảy phút hứng thừa.

Nhị Ðộ Mai.

Hương Án

Hương: thơm, Aùn: cái bàn. Bàn đốt hương để thờ cúng.

Ðặt bàn hương án, chúc nguyền thần linh.

Lục Vân Tiên.

Hương Bình

Hương: thơm, cây hương, Bình: cái bình. Bình cắm hương.

Trên yên bút giá hương bình.

Hoa Tiên.

Hương Ðảng

Hương: làng, Ðảng: làng xóm. Như chữ: Hương lý. Người cùng một xóm làng.

Miền hương đảng đã khen rằng hữu nghị.

Nguyễn Công Trứ.

Hương Hỏa

Hương: thơm, Hỏa: lửa. Ðể hương để thờ cúng Phật Thánh hoặc Tổ tiên.

Lễ xong hương hỏa gia đường.

Kim Vân Kiều.

Hương Khuê

Hương: thơm, Khuê: phòng riêng của người đàn bà con gái ở.

Thiếp hồng đưa đến hương khuê gởi vào.

Kim Vân Kiều.

Hương Lâm

Hương: làng, Lâm: xóm. Lời ca ngợi tâng bốc người khác.

Trộm nghe thơm nức hương lân.

Kim Vân Kiều.

Hương Lư

Hương:làng, Lư: xóm. Ngày xưa 25 nhà gọi là một lư, về sau tụ họp đông nhà ở thì gọi là lư.

Thất thế hương lư ngoảnh mặt đi.

Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Hương Nghê

Hương: thơm, Nghê: con sư tử. Lư hương trên nắp có hình con sư tử.

Khói um mấy đỉnh hương nghê.

Hoa Tiên.

Hương Quan

Hương: làng, Quan: cửa. Ngày xưa làng nầy qua làng khác đều có cổng.

Giấc hương quan luống ngần ngơ canh dài.

Kim Vân Kiều.

Hương Tiến

Ðỗ khoa thi hương.

Trường Ất Mão, may dựï tên hương tiến, hàng thường lệ nối liền ba nhánh, công sinh thành hớn hở mẹ cha.

Lý Văn Phức.

Hương Thân

Hương: làng, Thân: dải mũ. Những người có học thức trong làng xóm.

Mấy tòa quan tỉnh, mấy người hương thân

Nhị Ðộ Mai.

Hương Thí

Hương: làng, Thí: thi. Về thi cử xưa của ta, các tỉnh cứ ba năm mở một khóa thi để chọn cử nhân và tú tài, gọi là hương thí.

Gặp kỳ hương thí thỏa tình ước mơ.

Thơ Cổ.

Hương Thôn

Hương: làng, Thôn: xóm làng.

Nhớ hương thôn cách nước mây mấy trùng.

Nhị Ðộ Mai.

Hương Xạ

Hương: thơm, Xạ: một chất cứng dưới bụng con chồn xạ, mùi rất thơm. Nguời ta dùng chất thơm nầy để ướp.

Mùi hương xạ ngát, tiếng thiều nhạc rung.

Nhị Ðộ Mai.

Hướng Bình Chi Nguyệt

Hướng bình: Tên riêng. Người đời Ðông Hán, họ Hướng tên Tưởng, tự Tử Bình, ở ẩn không ra làm quan. Sau khi gả cho con trai con gái xong, ông liền bỏ nhà ra đi, viếng các nơi danh sơn thắng cảnh và không trở về nữa, Chi: tiếng đưa, dùng để nối liền nhữ Hướng Bình và chữ nguyện, Nguyện: điều mong mỏi trong lòng. Nguyện vọng của Hướng Bình. Nghĩa bóng: Dựng vợ gả chồng.

Hướng Dương

Hướng: xoay về một ngã nào, Dương: mặt trời. Tên của hoa quý. Hoa quý là một thứ hoa sắc vàng, buổi mai xoay về hướng mặt trời mọc, chiều hướng phía mặt trời lặn. Nghĩa bóng: trung thành với người trên.

Hướng dương lòng thiếp như hoa.

Chinh Phụ Ngâm.

Hướng Tú

người Hà Nội, đời Tấn, chú sách Trang Tử phát minh được nhiều ý kiến mới mẻ. Hướng tú lại là một thi hào có làm bài “Nhớ quê hương” rất được truyền tụng.

Tay đề Hướng Tú vẫn còn ngẩn ngơ.

Thơ Cổ.

Hưởng Thụ

Hưởng: nhận được, Thụ: chịu. Nhận được một thứ gì.

Còn nhiều hưởng thụ về sau.

Kim Vân Kiều.

Hươu Tần

Hươu: chữ Hán là lộc, đồng âm với chữ lộc nghĩa là phúc. Tần: tên một triều đại bên Tàu. Hán thư: Tần thất kỳ lộc, thiên hạ cọng trục. Nhà Tần mất con hươu hoặc mất lôc thiên hạ đều đuổi theo. Nghĩa bóng: Nhà Tần mất ngôi, thiên hạ đều tranh giành.

Hươu Tần, yến Tạ lạc loài mô.

Hoàng Quang.

Hưu Trí

Hưu: nghỉ ngơi, thôi việc, Trí: đến. Quan lại đến một số tuổi hạn định phải nghỉ việc vì già yếu.

Cùng quan hưu trí đến miền Hàn giang.

Lục Vân Tiên.

Hưu Trưng

Hưu: tốt lành, Trưng: đêm.

Sáu mươi năm là hưu trưng thái bình.

Hạnh Thục Ca.

Hữu Duyên

Hữu: có, Duyên: cớ, nguyên do.

Trực rằng lời nói hữu duyên.

Lục Vân Tiên.

Hữu Gia

Hữu: có, Gia: nhà. Chữ gia đây ý nghĩa là gia thất: nhà cửa hay vợ chồng.

Gái sinh mong sớm đến ngày hữu gia.

Quan Âm.

Hữu Ngu

Họ của vua Thuấn 2042-1982 trước Tây lịch.

Họ Hữu Ngu khơi mạch sơn hà, cương giới vẫn rành rành dấu tạc

Nguyễn Bá Lân.

Hữu Sào

Một trong những họ đời thượng cổ của Tàu, Bàn Cổ,Thiên Hoàng, Nhân Hoàng, Hữu Sào, Toại Nhân, …Lúc bấy giờ người ta ở hang hoặc giữa đồng nội, Hữu Sào mới dạy cách dùng cây làm nhà để ở.

Ông Hữu Sào sinh ra cửa ra nhà, chàng ơi!.

Ca Dao.

Hữu Tài

Hữu: có, Tài: tài, có năng lực làm được việc.

Hữu tài thương nỗi vô duyên lạ lùng.

Kim Vân Kiều.

Hữu Tam

Hữu: có, Tam: ba. Do câu: Bất hiếu hữu tam, vô hậu vĩ đại. Có ba điều bất hiếu, không có con nối dõi là điều lớn lao hơn cả.

Hữu tam bất hiếu đã đành.

Lục Vân Tiên.

Hữu Tình

Hữu: có, Tình: tình duyên với nhau.

Hữu tình ta lại gặp nhau.

Kim Vân Kiều.

Hữu Ty

Hữu: có, Ty hoặc tư: coi sóc. Ngày xưa đặt quan, chia chức, mỗi người chuyên một công việc riêng gọi là hữu ty.

Ðặt quan bố chính hữu ty.

Ðại Nam Quốc Sử.

Hữu Thân

Hữu: có, Thân: thân mình.

Hữu thân hữu khổ phàn nàn cùng ai.

Ca Dao.

Hữu Thất

Hữu: có, Thất: nhà. Nghĩa giống chữ: Hữu gia.

Mãnh nguyền hữu thất đến rày chưa nguôi.

Hoa Tiên.

Kế Bốc

Sách Quế Hải Ngu Hành Chí chép: Bói gà là một lối bói của người phương Nam. Bắt một con gà trống, gà chọi, cầm lấy chân nó. Một mặt đốt hương cầu đảo, đoan giết gà chặt lấy hai chân, rửa sạch, lấy dây cột lại. Nhìn vào cặp giò ấy để đoán tốt xấu.

Kê Khang

Tên một khúc ca vũ ở đất Giang Nam, lời do Hậu chúa đặt ra. Tiết Lưu, em một phú gia, lúc nhỏ được tuyển vào ca hát trong cung, sở trường khúc kê khang. Sau lớn lên, cửa nhà sa sút, trôi nói đến đất Bắc rồi vào nhà hát ở Phúc lộc phường, thuộc đất Lạc dương.

Một nhạc sĩ có tài về đời nhà Tống.

Kê Khang nầy khúc Quảng Lăng

Kim Vân Kiều.

Kê Lặc

Kê: gà, Lặc: cái xương sườn. có nơi chép kê cân gọi gân gà. Nghĩa bóng: Một thứ không mùi vị gì, chẳng ngon nhưng cũng chẳng dỡ. Tam Quốc Chí:Lúc bấy giờ, Tào Tháo muốn kéo quân về nhưng chỉ ra lệnhvới hai chữ “Kê lặc.” Quan lại, binh sĩ, chẳng ai hiểu gì cả. chỉ có Dương Tu làm chức chủ bộ là sửa soạn hành trang để lên đàng. Mọi người ngạc nhiên hỏi, thì Tu đáp: “Kê lặc bỏ đi thì tiếc, ăn vào chẳng thấy ngon, nào khác gì đất Hán Trung nầy. Nên ta biết vua muốn bỏ đi để kéo quân về.” Nghĩa bóng: Cái gì dùng thì chẳng thích, nhưng bỏ đi thì tiếc.

Kê Minh

Tên một thiên trong Kinh Thi về phong tục nước Tề, đại ývợ hiền khuyên chồng dậy sớm.

Kê minh thuộc lấy làm lòng

Thơ Cổ.

Kế Yến

Kế: nối tiếp, Yến: chim én. Nhà Phạm Chất có hai con yến sinh được mấy con con. Yến mái chẳng may bị mèo chụp chết, yến đực kết duyên với một con mái khác. Yến con lần lượt lăn ra chết, khi mổ ruột ra xem thì thấy ruột của chúng chứa một thứ trái độc. Người ta cho rằng con mái đã đi kiếm những trái ấy về để thuốc chết mấy chim yến con của đời vợ trước.

Kế Tập

Kế: nối theo, Tập: thừa hưởng. Chức tước của cha ông truyền lại

Một nhà kế tập ba đời tuần lương

Ðại Nam Quốc Sử.

Kế Thống

Kế: nối theo, Thống: mối tơ nối tếp nhau. Thừa tiếp chánh quyền của cha ông để lại.

Minh Tông kế thống cũng là hiền vương

Ðại Nam Quốc Sử.

Kệ

Một thể văn trong kinh Phật, thường cứ một thiên kinh lại có một bài kệ để tán tụng, diễn dịch ý trong kinh ra.

Rỗi mộc ngư diễn kệ sớm trưa

Sãi Vãi.

Kết Cỏ

Do chữ: Kết thảo. Ngụy Thù người nước Tấn có một nàng hầu đẹp và trẻ. Bình nhật Thù dặn các con, ngày sau nếu mình có chết thì nên tìm nơi xứng đáng để gả người hầu ấy. Nhưng đến lúc Ngụy Thù đau nặng sắp mất, dặn lại bảo chôn nàng hầu theo mình. Thù chết, con là Ngụy Khỏa cho rằng lời nói lúc sắp lâm chung là không đáng kể, và Khỏa đã bằng theo lời của Thù thường ngày căn dặn mà để cho nàng về nhà. Sau Ngụy Khỏa đánh giặc gặp tướng nhà Tần là Ðỗ Hồi rất hung tợn. Lúc xáp trận trên bãi cỏ, Ngụy Khỏa thấy mường tượng một ông già đang cúi xuống kết cỏ thành từng vòng để trặt chân ngựa Ðỗ Hồi. Ngựa của Ðỗ Hồi vướng chân ngã xuốngkhiến Hồi cũng té theo và bị Khỏa đâm chết. Tối lại Khỏa mộng thấy một ông già tự xưng là cha nàng hầu của Ngụy Thù, vì cảm ơn Khỏa tha cho con mình về, nên kết cỏ quấn chân ngựa Ðỗ Hồi để đền ân. Nghĩa bóng: Ðền ân

Còn nhiều kết cỏ ngậm vành về sau

Kim Vân Kiều.

Kết Phát

xem kết tóc.

Kết Tóc

Do chữ: Kết phát. Có một nghĩa: Ngay từ lúc đang còn trẻ nhỏ. Lý Quảng: Tự kết phát dự Hung nô chiến. Vợ chồng lấy nhau từ hồi còn trẻ nhỏ. Lại một nghĩa: Lúc thành hôn, hôm hợp cần, kẻ tả hữu kết tóc cho đôi vợ chồng mới. Nghĩa thông thường: Vợ chồng kết duyên với nhau

Nói chi kết tóc xe tơ

Kim Vân Kiều.

Kết Thái Trương Ðăng

Kết: kết lại, Thái: hàng lụa, Trương: bày ra, Ðăng: đèn.

Rỡ ràng kết thái trương đăng trong ngoài.

Nhị Ðộ Mai.

Kết Thân

Kết: thắt chặt, Thân: tình thân.

Truyền đòi con gái họ Trần kết thân.

Nhị Ðộ Mai.

Kiêm Toàn

Kiêm: gồm cả, Toàn: trọn vẹn, không có gì khuyết điểm.

So trong tài mạo kiêm toàn kém ai.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Kiềm Lâu

Người nước Tề rất có hiếu, giữ chức Thái Thú quận Bình Lăng. Vừa bổ nhậm được 10 hôm, thì tự nhiên thấy tâm hồn rối loạn, mồ hôi đầm đìa. Ông liền cáo quan trở về thì thân phụ của ông ốm đã hai ngày. Thầy thuốc bảo rằng: bệnh này phân đắng thì dễ chữa, còn phân ngọt thì khó lành. Ông nếm thấy ngọt, hoảng sợ, đem ra khấn giữa trời xin chết thay cha. Ðược ba hôm, ông mộng thấy một người cầm thẻ vàng, bảo cho biết là thân phụ ông bình an vô sự.

Hiếu Kiềm Lâu có danh Tề Quốc.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Kiềm Lô Vô Kỹ

Kiềm: tên đất. Lô: lừa, Vô: không, Kỹ: nghề. Tài nghề không ra gì của con lừa đất Kiềm. Nghĩa bóng: Tài nghề chẳng có bao nhiêu.

Ðất Kiềm vốn không có giống lừa. Một người nọ mua về một con lừa, cột ở chân núi. Cọp núp trong rừng, thấy lừa là con vật to lớn nên sợ. Cọp quay lại nhìn xem thì lừa rống lên một tiếng, nhưng xét chẳng có tài năng gì kỳ lạ, cọp càng lờn hơn, đến sát bên lừa. Lừa tức giận đưa chân ra đá nhưng cọp chẳng thấy có gì nguy hiểm. Biết lừa bày tài không thể làm gì mình được, cọp liền vồ lừa để ăn thịt.

Kiếm Cung

Kiếm: gươm, Cung: cái cung. Nghĩa rộng: nghề võ.

Xếp bút nghiên theo việc kiếm cung.

Chinh Phụ Ngâm.

Kiếm Minh

Kiếm: gươm, Minh: kêu. Thế Thuyết: Vương tử Kiều mộ tại Kính lăng. Ðời Chiến Quốc có bọn trộm khai quật lên nhưng không thấy của cải gì cả, chỉ có một thanh kiếm, chúng định lấy thì thanh kiếm reo vang lên đoạn bay ra khỏi mộ rồi vút thẳng lên trời. Liệt sĩ truyện: Vua Sở truyện cho Mạc Gia đúc kiếm. Ðúc xong dâng lên vua thanh hùng kiếm. kiếm ở trong vỏ reo lên tiếng nghe bi thương. Quân thần tâu: Kiếm có thư hùng. Thanh kiếm sỡ dĩ reo là vì hùng kiếm nhớ thư kiếm.

Kiệm Phong

Kiêm: không xa xỉ, Phong: nhiều, dồi dào. Lúc cần kiệm hoặc tiêu nhiều.

Kiệm hay phong cũng liệu tùy thời.

Gia Huấn Ca.

Kiên Trinh

Kiên: cứng, cương quyết, Trinh: con gái chưa lấy chồng hoặc có chồng mà không thất tiết.

Kiên trinh chẳng phải gan vừa.

Kim Vân Kiều.

Kiền Ngữ

Quẻ Kiền, hào Ngũ trong Kinh dịch,tượng trưng vua chúa.

Kiền ngũ ngồi xem máy sửa sang.

Thơ Ðời Trịnh.

Kiến Nghĩa Bất Vi

Kiến: thấy, Nghĩa: việc phải, Bất: chẳng, Vi: làm. Rút ở câu: kiến nghĩa bất vi vô dõng dã. Thấy điều nghĩa mà bỏ qua là không phải kẻ dõng sĩ.

Nhớ câu kiến nghĩa bất vi.

Lục Vân Tiên.

Kiến Ong

Do chữ Phong là ong nghị là kiến. Hai chữ nầy thường dùng để chỉ bọn trộm cướp. Thẩm Ước: Nghịch đồ phong tụ tức bọn nghịch tụ họp như ong. Bắc sử: Hà Nam nghị tụ chi đồ ý nói bọn giặc tụ họp đông đúc như kiến ở đất Hà Nam.

Yên nơi bờ cõi, sạch đoàn kiến ong.

Truyện Chàng Chuối.

Kiện Nhi

Kiện: mạnh, Nhi: đứa.

Có tên dưới trướng vốn dòng kiện Nhi.

Kim Vân Kiều.

Kiển Bộ

Kiển: què, gay go, Bộ: bước. Nghĩa bóng: Rủi ro, gặp thời buổi gian nan.

Vì mình kiển bộ nên người luống công.

Ðại Nam Quốc Sử.

Kiệt

Tên một vị vua nhà Hạ. Vua Kiệt có võ dõng nhưng tham bạo, lập cung thất,ăn tiêu xa xỉ, ham mê tửu sắc, đắm say Muội Hỷ đến không thiết gì việc nước nữa. Vua Thang đem quân đánh thắng vua Kiệt, đày ra ở Nam Sào và chấm dứt nhà Hạ.

Ghét đời Kiệt Trụ đa dâm.

Lục Vân Tiên.

Kiều

Cao. Kiều mộc: cây cao. Nghĩa bóng: Người cao sang.

Bóng kiều mong gởi thân la.

Hoa Tiên.

Kiều Tùng

Tức Vương Tử Kiều và Xích Tùng Tử. Vương Tử Kiều là Thái Tử nước Tấn, con vua Châu Linh Vương, thích thổi ống sinh, bắt chước tiếng phụng hoàng kêu. Nhân đến chơi ở Y Lạc, Phù Khưu Sanh dắt lên núi Tung, sau Kiều cỡi con Bạch hạc đến núi Hầu Thị ở chơi mấy ngày rồi bay mất. Vương Tử Kiều đã thành tiên. Xích Tùng Tử là tên một vị tiên từ đời Thần Nông, Cointreau việc mưa.

Kiều Tùng xưa cũng thế nầy.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Kiều Tử

Kiều: tên một thứ cây cao, cành mọc ngưỡng lên, Tử: cây thấp cành cụp xuống. Bá Cầm và Khương Thúc thường bị cha là Châu Công đánh nên than thở với Thương Tử. Thương Tử bảo vào rừng mà xem cây kiều và cây tử và bảo cho biết cây kiều cao cây tử thấp, ánh sáng đến cũng đến với cây kiều trước. Cành lá hay nước trên nước cây kiều đổ xuống cây tử đều phải chịu đựng cả, nên cha có đánh con cũng là chuyện thường. Nghĩa bóng: Tình cha con.

Tình kiều tử, dạ phần hương.

Hoa Tiên.

Kiệu Phu

Kiệu: cái kiệu, Phu: người gánh. Người khiêng kiệu.

Kiệu phu bước nhặt bước khoan.

Nhị Ðộ Mai.

Kiểu Y Cơ Cân

Kiểu: vải quyên trắng, Y: áo, Cơ: màu thâm đen, Cân: khăn. Aùo vải trắng và khăn thâm. Kinh Thi: Có gái đẹp như mây, không phải là người để ta tưởng nhớ, áo trắng khăn thâm làm vui lòng ta vậy. Yù nói dầu có kẻ đẹp đẽ ta vẫn không nên nghĩ đến. Vợ ta dầu có tầm thường áo trắng khăn thâm cũng là người làm cho ta vui vẻ.

Kiểu Táng

Kiểu: cỏ, Táng: chôn. Không có hòm, phải dùng cỏ bọc mà chôn. Nghĩa bóng: Chôn một cách sơ sài.

Truyền cho kiều táng di hình bên sông.

Kim Vân Kiều.

Kim

Tên một loài trong ngũ hành. Kim: loại kim khí, Mộc: gỗ hoặc cây, Thủy: nước, Hỏa: lửa, Thổ: đất. Theo tướng số, mạng con người đều thuộc ngũ hành chi phối. Người mạng hỏa kẻ mạng mộc hay mạng thủy .

Mạng kim lại ở cung càn.

Lục Vân Tiên.

Kim Cổ

Kim: nay, Cổ: xưa.

Ngàn năm gương cũ soi kim cổ.

Bà Huyện Thanh Quan.

Kim Cốc

Tên đất, tại huyện Lạc Dương và huyện Hà Nam. Thạch Sùng đã lập một cái vườn ở đấy. Theo bài tự của Thạch Sùng thì khu vườn ấy có suối trong, hoa lạ, hồ cá, ao sen, các thứ cây ăn quả không thiếu thức gì cả.

Vườn kim cốc cũng có ta.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Kim Cương

Tên một bộ kinh Phật.

Mười tám bộ sách kim cương sư thông chan chát.

Văn Tế Cổ.

Kim Chi Ngọc Diệp

Kim: vàng, Chi: cành, Ngọc: ngọc, Diệp: lá. Lá ngọc cành vàng. Dùng để chỉ người trong họ của vua. Tiêu Phỏng nhạc từ: Kim chi phồn mậu, ngọc diệp diên trường. Cành vàng sum sê, lá ngọc dài tốt. Tương truyền Hoàng Ðế cùng Xi Vưu đánh nhau ở đồng nội Trác Lộc, trên đầu Hoàng Ðế thường thấy có mây ngũ sắc và lá ngọc cành vàng trên trời rủ xuống.

Mà trong ngọc diệp kim chi.

Ðại Nam Quốc Sử.

Kim Ðan

Kim: loài ngũ kim, Ðan: thuốc. Ðạo sĩ dùng đồ ngũ kim với đá luyện thành thuốc trường sinh gọi là kim đan.

Một phương hoa dược, một lò kim đan.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Kim Ðằng

Kim: vàng, Ðằng: sợi dây. Cái hòm có buộc dây vàng. Vua Võ Vương nhà Chuột bệnh nặng. Em là Châu Công Ðán làm sớ tâu với Tổ Tiên ở Thái miếu, xin chết thay cho Võ Vương. Tờ sớ nầy về sau bỏ vào hòm gỗ buộc dây vàng để tại Thái miếu.

Thay mình truyện trước còn ghi kim đằng.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Kim Ðồng

Ðứa bé thường hầu các tiên ông. Con trai gọi là kim đồng, con gái gọi là ngọc nữ.

Tây Vương Mẫu phái Kim đồng bước ra.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Kim Giai

Kim: vàng, sơn màu vàng, Giai: thềm. Thềm vua.

Sở Vương bước xuống kim giai.

Lục Vân Tiên.

Kim Khôi

Tên một cái mũ của quan võ đội trong lúc ra trận.

Vân tiên đầu đội nkim khôi.

Lục Vân Tiên.

Kim Khuyết

Kim: vàng, Khuyết: cái lầu canh ở cửa cung vua.

Ra vào kim khuyết quỳnh lâu.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Kim Lan

Kim: vàng, Lan: hoa lan. Kinh Dịch: Nhị nhân đồng tâm kỳ lợi đoạn câm hoặc kim, đồng tâm chi ngôn kỳ xú như lan tức hai người đồng lòng, lợi có thể cắt đứt được vàng, lời nói đồng tâm thơm như hoa lan. Nghĩa bóng: Tình bằng hữu tâm đồng ý hợp.

Bàn riêng với lũ kim lan.

Thơ Cổ.

Kim Môn

Tức kim mã môn rút ngắn lại. Ðời Hán trước cửa cung Vị Ương có một con ngựa lớn bằng đồng nên gọi là kim mã môn. Kim: loài kim khí, đồng, Mã: ngựa, Môn: cửa. Các quan hàn lâm trước khi vào chầu vua thường chực ở đó. Nghĩa bóng: quan quyền danh giá.

Chẳng sân ngọc bội cũng phường kim mộn.

Kim Vân Kiều.

Kim Niên

Kim: nay, Niên: năm. Năm nay.

Kim niên lương nguyệt nhật thì, đệ tử tâu quỳ thỉnh Phật mười phương.

Kim Ngân

Kim: vàng, Ngân: bạc.

Phật tiền sẵn có mọi đồ kim ngân.

Kim Vân Kiều.

Kim Ô

Kim: vàng, Ô: con quạ. Thơ Hàn Dũ: Kim ô hải để sơ phi lai. Aùc vàng đáy bể vừa bay lại. Nghĩa bóng: mặt trời.

Vầng kim ô đã gác đầu non Tây.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Kim Ốc

Kim: vàng, Ốc: nhà. Dùng để nói cái nhà hết sức hoa lệ. Hán Võ Ðế lúc đang còn là Thái tử, Trưởng Công chúa muốn đem con gái gả cho Võ Ðế, mới hỏi: Nếu cưới được A Kiều thì Thái tử có hòa hợp không? Thái tử đáp: Nếu được A Kiều thì tôi sẽ làm cái nhà vàng cho nàng ở.

Ví đem vào kim ốc có nhường ai.

Hát Nói.

Kim Sinh

Kim: nay, Sinh: kiếp sống, cuộc đời. Theo đạo Phật thì có ba kiếp, Tiền sinh tức kiếp trước, kim sinh là kiếp hiện tại, lai sinh là kiếp sau.

Mái tóc kim sinh nửa trắng vàng.

Tôn Thọ Tường.

Kim Thang

Kim: loài kim khí như sắt, đồng …Thang: nước nóng. Do mấy chữ: kim thành, thang trì. Thành bằng sắt, ao chứa nước sôi. Nghĩa bóng: Thành trì kiên cố như làm bằng sắt và chung quanh thành có nước sôi chảy khiến quân địch không thể nào tấn công được.

Thành La mở rộng, kim thang vững bền.

Ðại Nam Quốc Sử.

Kim Thanh

Kim: loài kim khí, Thanh: tiếng.

Kim thanh rền rĩ khắp đôi nơi.

Lê Thánh Tông.

Kim Thằng

Kim: vàng, Thằng: dây. Ngày xưa lễ nghi phong các chùa dùng dây bằng vàng buộc 5 vòng, bỏ vào trong một cái tủ ngọc. Cái tủ nầy để vào một cái khuôn bằng đá và lấy dây vàng cột lại. Nghĩa rộng: Ðạo Phật.

Rằng đây về đạo kim thằng.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Kim Thoa

kim: vàng, Thoa: trâm.

Trên đào nhác thấy một cành kim thoa.

Kim Vân Kiều.

Kinh Bang

Kinh: sửa sang, Bang: nước. Trị nước.

Muốn kinh bang chưa gặp vận hanh thông.

Sãi vãi.

Kinh Cụ

Kinh: sợ hãi, Cụ: sợ.

Tử sinh kinh cụ làm nau mấy lần.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Kinh Dị

Kinh: sợ hãi, Dị: lạ lùng. Ngạc nhiên và lấy làm lạ.

Thánh từ kinh dị xiết bao.

Hạnh Thục Ca.

Kinh Dịch

Kinh: sách, Dịch: thay đổi. Quyển sách tướng số dùng về việc bói toán và nói về lý học giải thích lẽ biến hóa trong trời đất. Nguyên vua Phục Hy đặt ra tám quẻ tức bát quái. Ðức Khổng Tử giải thích các quẻ ấy thành Kinh Dịch.

Ôn nhuần Kinh Dịch mấy năm.

Lục Vân Tiên.

Kinh Ðịa

Kinh: sợ hãi, Ðịa: đất. Do kinh thiên động đại rút ngắn lại. Làm kinh hãi trời hay lay động đất. Những việc rất to tát nguy biến.

Những điều kinh địa đã gần xảy ra.

Thơ Cổ.

Kinh Hoàng

Kinh: sợ hãi, Hoàng: sợ.

Mẹ con xiết nỗi kinh hoàng.

Nhị Ðộ Mai.

Kinh Hồn

Kinh: sợ hãi, Hồn: linh hồn.

Tiên đồng nghe nói kinh hồn.

Thơ Cổ.

Kinh Huấn

Kinh: sách, Huấn: lời dạy. Những lời dạy trong sách.

Lục cực bày hàng sáu, rành rành kinh huấn chẳng sai.

Nguyễn Công Trứ.

Kinh Kỳ

Kinh: thủ đô một nước, Kỳ: chỗ đất của vua. Sau dùng để chỉ đất gần kinh đô.

Giữa đàng lại gặp người ra kinh kỳ.

Lục Vân Tiên.

Kinh Kha

Tên một nghĩa sĩ đời Chiến Quốc. Kinh Kha nguyên tên Khánh Phong, làm nghề buôn bán ở Châu Phương, bị binh nước Sở tàn phá, trốn qua ngụ ở nước Vệ, sau lánh qua nước Yên, đổi tên là Kinh Kha. Tần sắp đem quân đến uy hiếp nước Yên. Thái tử nước ấy mới nhờ đến Kinh Kha, lập mưu giết vua Tần để tránh tai họa cho nước Yên. Kinh Kha, từ giã nước Yên, qua sông Dịch hủy vào nước Tần, lấy cớ dâng cái đầu của Phàn Ư Kỳ và bản đồ nước Yên để được vua Tần tiếp kiến. Không ngờ lúc Kinh Kha rút lưỡi gươm dấu trong bản đồ để đâm vua Tần. Vua Tần thoát được và trái lại Kinh Kha bị đâm chết ở giữa cung điện nhà Tần.

Kinh Kha một đi không trở lại.

Thơ Cổ

Bóng lìa sông dịch, thây tan cung Tần.

Hoài Cổ Khúc.

Kinh Luân

Kinh: trong việc dệt chia ra từng mối tơ gọi là kinh, Luân: so những việc mối tơ cho bằng để gộp lại với nhau. Nghĩa bóng: sắp đặt sửa sang việc chánh trị trong nước.

Là Hồ Tôn Hiến kinh luân gồm tài.

Kim Vân Kiều.

Kinh Quyền

Kinh: đạo dùng khi thường, Quyền: đạo dùng khi biến có câu: xử thường chấp kinh, ngộ biến tòng quyền. Ơû cảnh thường giữ đạo thường, gặp biến. Phỉa theo tình thế mà đối phó, không nên bo bo câu nệ.

Dở hay sẽ liệu kinh quyền giúp nhau.

Lục Vân Tiên.

Kihn Quốc

Kinh: sửa sang, Quốc: nước. Sửa trị việc nước.

Tấc gan kinh quốc chờ xem.

Nhị Ðộ Mai.

Kinh San

Tên núi. Biện hòa đã được ngọc phác ở Kinh Sơn.

Chốn non kinh dầu vẽ ngọc mà lầm, thì dưới trời đâu chẳng giang san, về cửa cỏ rèm lau càng mát mặt.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Kinh Sư

Kinh: to lớn, Sư: đông đúc. Kinh sư: chỗ vua ở, nơi to lớn và dân chúng đông đúc.

Kinh sư ngàn dặm băng thẳng qua.

Lục Vân Tiên.

Kinh Sử

Kinh: sách, dùng để chỉ chung 5 quyển sách ngũ kinh tức là Thi, Thư, Dịch, Lễ, Xuân- Thu, Sử: truyện cũ của nước bên Tàu. Nghĩa rộng: Sách người xưa dùng để học mà thi cử.

Năm xe kinh sử một tay vẽ vời.

Cao Bá Nhạ.

Kinh Tâm

Kinh: sợ hãi, Tâm: lòng.

Kinh tâm ai chẳng nép oai.

Thơ Cổ.

Kinh Tế

Do 4 chữ: Kihn thế tế dân rút ngắn lại. Kinh: sửa sang, Thế: đời, Tế: giúp, Dân: dân chúng. Tống Sử: Lấy văn chương tiết hạnh để hơn đời, lại còn lấy đạo đức để “Kinh tế” làm nhiệm vụ của mình. Sửa sang giúp đỡ.

Phải hăm hở ra tài kinh tế.

Nguyễn Công Trứ.

Kinh Thành

Kinh: kinh sư, Thành: tường bao bọc quanh.

Kinh thành tấp nập vào ra.

Thơ Cổ.

Kinh Thi

Tên một bộ sách gồm có những câu ca dao, những bài hát ở triều về đời nhà Thương, nhà Chu bên Trung Quốc. Nguyên cả thảy 3000 bài, Ðức Khổng Tử chọn lọc, chỉnh đốn lại còn 300 bài. Thi tam bách, nhất ngôn di tế chi, tư vô tà tức Kinh Thi có 300 câu, dùng một lời nói để bao trùm tất cả là đừng nghĩ bậy.

Kinh Thiên

Kinh: sợ hãi, Thiên: trời. Làm những việc lớn lao đến nỗi long trời tức kinh thiên lỡ đất tức động địa.

Làm cho động địa kinh thiên đùng đùng.

Kim Vân Kiều.

Kinh Thư

Tên một bộ sách Ðức Khổng Tử sưu tầm để chép lại các phép tắc, những lời răn dạy, những mệnh lệnhcủa vua …, từ Nghiêu Thuấn xuống đến Ðông Chuột 2337- 711 trước Tây lịch.

Kinh Trung Hữu Thuyết

Kinh: sách, Trung: trong, Hữu: có, Thuyết: nói. Sách Kinh Thi có nói rằng: Kinh đây tức sách Kinh Thi.

Kinh trung hữu thuyết, nhưng địch thì ưng.

Sãi Vãi.

Kình Ngạc

Kình: loài cá voi, Ngạc: cá sấu. Hai loài cá to lớn hung tợn ở bể. Nghĩa bóng: bọn giặc cướp.

Ðầy sông kình ngạc, chật đàng giáp binh.

Kim Vân Kiều.

Kình Nghê

Kình: Cá voi, Nghê: loại cá kình, con cá gọi là nghê.

Kình nghê vui thú kình nghê, tép tôm thì lại vui bề tép tôm.

Ca Dao.

Kình Thiên

Kình: chống, Thiên: trời. Sở Từ: Trời có 8 côt để chống. Nghĩa bóng: trọng nhậm một công việc lớn lao.

Kình thiên một cột giơ tay chống.

Thơ Cổ.

Kỳ

Non. Tức núi Kỳ Liên. Hoắc Khứ Bệnh đánh tan rợ Hung nô ở núi Kỳ Liên. Ðến khi Hoắc Khứ vBệnh mất, vua bảo đắp mộ Hoắc giống hình núi Kỳ Liên.

Non Kỳ quạnh quẽ trăng soi.

Chinh Phụ Ngâm.

Kỳ

Non. Tức núi Kỳ Liên. Hoắc Khứ Bệnh đánh tan rợ Hung nô ở núi Kỳ Liên. Ðến khi Hoắc Khứ vBệnh mất, vua bảo đắp mộ Hoắc giống hình núi Kỳ Liên.

Non Kỳ quạnh quẽ trăng soi.

Chinh Phụ Ngâm.

Kỳ Anh Hội

Kỳ: những người già trên 60 tuổi, Anh: cái gì tốt đẹp nhất trong loài hoa cỏ, hoặc tài trí hơn người, Hội: nơi nhiều người nhóm họp để cùng chung đeo đuổi một mục đích.

Tên một cái hội ở Lạc Dương. Văn Ngạn Bác, đời Tống, đỗ tiến sĩ làm quan đến chức Thái Sư. Lúc về tri sĩ làm nhà ở Lạc Dương, Kỳ Anh hội dùng làm nơi hội họp ngâm vịnh, đã trót chen chân và hội Lạc.

Kỳ Bá

Ông tổ nghề làm thuớc ở Trung Quốc. Hoàng Ðế bảo Kỳ Bá bày ra phương pháp làm thuốc.

Rằng xưa Hoàng đế, Hiền, Kỳ tức Kỳ Bá.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Kỳ Bài

Kỳ: cờ, Bài: cái thẻ hoặc cái bảng.

Ruổi mau lệnh tiễn kỳ bài.

Nhị Ðộ Mai.

Kỳ Ðất

Kỳ: cờ, Ðất: cái nền cao. Nền cắm cờ.

Hoàng thành trăm trắm, kỳ đài cao cao.

Nhị Ðộ Mai.

Kỳ Yên Kỳ Phước

Kỳ: cầu, Yên: an, Phước: phúc. Cầu được yên ổn và được phước lành.

Lại có thủa kỳ yên, kỳ phước.

Lục Súc Tranh Công.

Kỳ Ký

Kỳ: giống ngựa thuần một sắc xanh đậm, Ký: giống ngựa chạy được nghìn dặm. Nói chung lại: kỳ kýlà giống ngựa hay cả. Quốc sách: kỳ ký thạnh tráng chi thời, nhất nhật nhi trí thiên lý tức ngựa kỳ ngựa ký lúc trẻ mạnh, một ngày chạy được nghìn dặm. Nghĩa bóng: người tài giỏi.

Dặm xa xôi, Sãi yêu kỳ ký ruổi rong.

Sãi Vãi.

Kỳ Lân

Tên một trong những 4 con thú linh thiêng. Long, lân, qui, phụng. Tương truyền kỳ lân giống con hươu, đuôi trâu, vú ngựa, không ăn sinh vật, tục gọi là con thú có nhân.

Thủy hoạch bát quái có kỳ lân ra.

Hát Cổ.

Kỳ Ngộ

Kỳ: lạ lùng, Ngộ: gặp gỡ. Cuộc gặp gỡ tình cờ chứ không hẹn trước.

Nhớ nơi kỳ ngộ vội dời chân đi.

Kim Vân Kiều.

Kỳ Ngộ Nan Cầu

Kỳ ngộ, xem chữ nầy. Nan: khó, Cầu: tìm.

Ðành rằng kỳ ngộ nan cầu.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Kỳ Xý

Kỳ: cờ, Xý: một thứ cờ. Ta thường gọi là cờ xí.

Bóng kỳ xý giả ngoài quan ải.

Thơ Cổ.

Ký Chú

Ký: Ghẹ chép, ghi nhớ, Chú: ghi. Dặn dò cho ghi nhớ.

Mấy lời ký chú đinh ninh.

Kim Vân Kiều.

Ký Danh

Ký: ghi bằng bút, Danh: tên.

Ký danh chẳng khứng hợp đoàn.

Hạnh Thục Ca.

Ký Sinh

Ký: gởi, Sinh: sống. Cuộc đời sống nhờ vào kẻ khác.

Bóng đèn tà nguyệt giữ mùi ký sinh.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Ký Vãng

Ký: đã, vãng: qua. Việc đã qua. Không phu tử: Ký vãng bất cữu. Việc đã qua không bắt lỗi.

Tỉnh giấc mộng ngâm câu ký vãng.

Tự Tình Khúc.

Kỵ Hổ Nan Hạ

Kỵ: cỡi, Hổ: cọp, Nan: khó, Hạ: xuống. Ðã trót cỡi cọp rồi khi xuống không khỏi bị cọp hại. Dùng để ví việc gì đã trót làm thì phải làm cho đến kỳ cùng chứ không thể dừng lại nửa chừng được. Ta thường gọi là “Thế cỡi hổ” hay “Thế cỡi cọp.”

Kỵ Lạp

Kỵ: lễ cúng để tưởng nhớ người chết, Lạp: tế lễ. Ðời nhà Ân gọi là Thanh Tự, đời nhà Châu: Ðại lạp, đời nhà Hán: Lạp. Lễ tế nầy thường vào cuối năm nên tháng chạp gọi là lạp.

Lại đến kỳ kỵ lạp tiên sanh.

Lục Súc Tranh Công.

Kỷ

Tên một nước bé nhỏ đời XuânThu, bị nước Sở diệt. Tương truyền xưa có người nước Kỷ lo trời sập, không biết nương tựa ở đâu đến nỗi bỏ cả ăn uống. Có kẻ giải thích cho y biết rằng: trời chỉ là tinh khí tụ lại, làm sao mà sập được! Người nước Kỷ nói: nếu trời chỉ là tinh khí, thế còn mặt trời, mặt trăng, các sao lại không rớt xuống à? Người kia lại giải thích: Mặt trăng mặt trời và sao cũng chỉ là tinh khí tụ lại, và nếu có sập cũng không làm ta thương tích được. Người Kỷ nghe nói thế hết lo.

Ðất nhà Kỷ vốn hẹp hãy sợ trời sập mãi.

Sãi Vãi.

Kỷ Niên

Kỷ: ghi, Niên: năm.

Lịch đồ vừa mới kỷ niên.

Ðại Nam Quốc Sử.

Kỷ Nguyên

Kỷ: ghi, Nguyên: đầu. Bên Tàu và bên ta, mỗi ông lên ngôi, lấy năm đầu làm kỷ nguyên.

Nhân Tông niên hiệu mở đầu kỷ nguyên.

Thơ Cổ.

Kỷ Xương

Tên một tay thiện xạ thời cổ. Ban đầu học bắn với Phi Vệ, Vệ bảo: Trước tiên phải tập trung nháy mắt. Xương tập luôn hai năm như vậy. Sau đó lấy đèn chiếu vào mắt cũng vẫn không nhấp nháy. Phi Vệ lại dạy tiếp. Phải học nhìn, vật nhỏ cũng như vật lớn. Kỷ Xương lấy sợi tơ treo con rận lên rồi đứng nhìn. Trong một tuần như vậy, con rận lớn dần. Ba năm tập nhìn, con rận lớn bằng cái bánh xe, còn những vật khác lớn như gò như núi. Kỷ Xương lấy cung bắn một phát trúng vào tim con rận, còn sợi tơ vẫn không đứt.

Khách Du

Khách: khách, Du: chơi. Khách đi chơi.

Khách du bỗng có một người.

Kim Vân Kiều.

Khách Huống

Khách: khách, ở quê người, Huống: tình cảnh.

Vả trong khách huống lữ hoài.

Hoa Tiên.

Khai Ðao

Khai: mở, Ðao: dao. Trong một cộc xử tử nhiều người, lát dao chém xuống rước tiên cả gọi là khai đao.

Lệnh trên truyền xuống khai đao.

Kim Vân Kiều.

Khai Phong

Khai: mở, Phong: niêm. Mở một vật gì đã niêm lại.

Khai phong mới tỏ sự cơ.

Lục Vân Tiên.

Khai Táng

Khai: mở ra, Táng: chôn. Chôn rồi, đào lên để chôn lại chỗ đất khác tốt hơn.

Mai công khai táng đến tuần.

Nhị Ðộ Mai.

Khai Thiên

Khai: mở, Thiên: trời. Bắt cầu lúc trời đất mới gây dựng.

Từ thủa khai thiên đã có ta.

Thơ Cổ.

Khải Ca

Khải: hát mừng thắng trận, Ca: bài hát.

Dẹp tan giặc mạnh, khải ca hồi trào.

Lục Vân Tiên.

Khải Hành

Khải: mở, Hành: đi. Bắt đầu đi.

Aàm ầm ngữa gác, xe chiên khải hành.

Hoa Tiên.

Khải Hoàn

Khải: hát mừng thắng trận, Hoàn: về. Thắng trận kéo quân về.

Thảnh thơi yên khấu chân đơn khải hoàn.

Hoa Tiên.

Khán Trúc

Khán: xem, Trúc: cây trúc. Một ông sĩ Ðại Phu trồng trúc rất đẹp. Vương Tử Từ muốn xem, liền đi xe thẳng đến dưới hàng trúc, ngâm nga giây lâu. Chủ nhân sửa soạn mời vào nhà nhưng Tử Từ không nhận lời, xem trúc xong đi thẳng. Vương Duy có câu: Khán trúc hà tu vấn chủ nhân. Xem trúc cần gì hỏi chủ nhân.

Khanh Tướng

Khanh: một chức quan. Bên Tàu về thời Tam Ðại có: Thượng khanh, Trung khanh, hạ khanh, đến Tần, Hán chia ra làm Cửu Khanh, đời Bắc Ngụy dưới chức Chánh khanh có Thiếu khanh, …Tướng: Ông quan lớn nhất trong hàng bá quan, giúp vua để trông coi việc nước.

Ai công hầu, ai khanh tướng, trong trần ai ai dễ biết ai?

Câu Ðối Cổ.

Khao Binh

Khao: lấy trâu bò để thưởng cho quân lính ăn, Binh: quân lính.

Tiệc bày thưởng tướng khao binh.

Kim Vân Kiều.

Khắc Châu Cầu Kiếm

Khắc: lấy vật nhọn gạch thành hình thành chữ, Châu: đò, Cầu: tìm, Kiếm: cái gươm. Lã thị Xuân Thu: Có người nước đi ngang qua sông, thanh khiếm trên tay rơi xuống nước. Anh ta mới đánh dấu vào thuyền và bảo rằng: “Ðây là chỗ thanh kiếm của ta rớt.” Thuyền ngừng lại cho người xuống lặn nhưng chẳng thấy kiếm đâu vì thuyền thì đi đến tới mà kiếm thì ở một chỗ. Nghĩa bóng: Khờ dại và câu chấp.

Khắc Hộc Loại Vu

Khắc: chạm trổ, Hộc: chim hộc, Loại: giống, Vụ: chim vụ. Chim trổ con chim hộc, không giống hẳn chim hộc lại giống chim vụ. Hộc thứ chim giống như chim nhạn, cũng gọi là thiên nga. Còn có nghĩa là cái đích để nhắm đó mà bắn, Vụ giống chim thuọ6Cung Óan loại du cầm, chim hay lội nước, cổ dài hình giống chiếc thuyền. Trong bức thư của Mã Viện khuyên răn các con cháu có câu: Ta muốn các cháu, mỗi khi nghe nói đến những lỗi lầm của kẻ khác như nghe nói đến tên cha mẹ, tai có thể nghe, nhưng miệng không được nói. Bá Cao người đôn hậu, thận trọng, khuyên các người bắt chước, Quý Lương hào hiệp hiếu nghĩa nhưng các người không nên bắt chước. Vì bắt chước Bá Cao nếu không được cũng còn có thể thành một kẻ sĩ kính cẩn, có thể gọi là khắc chim hộc không giống cũng giống chim vụ. Bắt chước Quý Lương mà không được sẽ trở nên kẻ khing bạc trong thiên hạ, có thể gọi là vẽ cọp không giống trở lại vẽ chó. Do câu: Họa hổ bất thành phản loại cẩu dã tức Họa: vẽ, Hổ: cọp, Bất: chẳng, thành: nên, phản: trở lại, Loại: giống, cẩu: chó.

Khắc Kỳ

Khắc: nghiêm, Kỳ: thời hạn đính ước. Thời kỳ ước hẹn rất nghiêm.

Lễ tiên, binh hậu, khắc kỳ tập công.

Kim Vân Kiều.

Khắc Lậu

Khắc: chạm khắc, Lậu: thấm ra ngoài. Ngày xưa người ta dùng một cái bình bằng đồng, trong có để một cái thẻ khắc từng độ để chia thời gian. Bình đựng đầy nước, đáy bình có xoi lộ. Nước thấm ra ngoài cứ vợi lần, và người ta chỉ nhìn vào thẻ để xem giờ.

Ðêm khuya khắc lậu, canh tàn.

Kim Vân Kiều.

Khâm Ban

Khâm: kỉnh. Lời tôn xưng, dùng cho bậc trên nhất là đúng để nói về vua. Ban: cho.

Khâm ban Sắc Chỉ đến rơi rành rành.

Kim Vân Kiều.

Khâm Liệm

Khâm: thứ vải bọc thây người chết trước khi đem đi chôn, Liệm: thứ vải bọc thây người chết. Lớp ở trong gọi là liệm, lớp ở ngoài gọi là khâm.

Khâm liệm chẳng quản chi xấu tốt.

Yên Ðỗ.

Khâm Nhược

Họ Lý, Ðại tướng nhà Tống 998- 1023 người rất mộ đạo Phật. Giặc Khiết Ðan đã vây thành Thiên Hùng mà vẫn còn đóng cửa tu trai nên bị địch bắt.

Khiết Ðan đã vây phủ trong ngoài, Khâm Nhược còn tu trai mãi mãi.

Sãi Vãi.

Khâm Trù

Khâm: mền, Trù: mền. Kinh Thi: Bảo khâm dự trù. Ôm chăn và mền. Nghĩa bóng: vợ chồng.

Khách về nhà đã có bạn khâm trù.

Hát Nói.

Khẩn Cầu

Khẩn: lòng thành, Cầu: xin một điều gì đó. Thành tâm cầu xin một việc gì.

Hết lời thú phục khẩu cầu.

Kim Vân Kiều.

Khấp Trượng

Khấp: khóc mà nước mắt ràn rụa chứ không thành tiếng, Trượng: gậy. Hàn Bá Du đời Hán phạm lỗi, mẹ lấy gậy đánh. Bá Du khóc. Bà mẹ hỏi: mấy lần trước ta đánh sao không khóc mà lần nầy lại khóc? Bá Du thưa, các lần trước mẹ đánh mạnh, con biết sức mẹ còn khỏe, nay mẹ đánh yếu tay, con biết sức mẹ đã suy, nên con buồn, con khóc.

Khất Từ

Khất: xin, Trừ: lời. Lời kêu xin.

Khất từ tạm lĩnh Vương ông về nhà.

Kim Vân Kiều.

Khất Xảo

Khất: xin, Xảo: khéo. Kinh Sở Tuế thời ký: Ðêm Thất tịch phụ nữ Trung Hoa thường có tục khất xảo lấy chỉ ngũ sắc rồi mượn ánh trăng để xâu kim bảy lỗ. Ai xâu được là khéo. Bày hoa quả giữa sân, nếu đêm đó có nhện giăng lên hoa quả tức được gọi là khéo. Giữa trưa hôm mồng 7 tháng 7 đặt một cái chén ra giữa trời rồi thả một cây kim cách thế nào cho kim nằm trên mặt nước. Ai làm được như vậy thì gọi là khéo.

Khấu Ðầu

Khấu: cúi đập đầu xuống, Ðầu: đầu. Một cử chỉ quá lễ phép ngày xưa.

Ðặt gươm, cổi giáp, trước sân khấu đài.

Kim Vân Kiều.

Khấu Quân

Khấu: họ của Khấu Tuần, Quân: tiếng dùng để gọi nhau, con gọi cha mẹ, vợ chồng gọi nhau, con cháu gọi ông bà, người trên gọi người dưới, người chưa thành đạt đã gọi người thành đạt rồi. Khấu Quân: chữ dùng để chỉ Khấu Tuân. Khấu Tuân người Xương Bình đời Ðông Hán, học thức uyên bác, hạnh kiểm được người đời tôn trọng. Làm Thái thú ở Dĩnh Châu và Nhữ Nam, khấu lo việc sửa sang trường học, dạy dỗ con em. Ơû Dĩnh châu trộm cướp nổi lên. Khấu Tuân theo vua Quan Võ để dẹp loạn. Giặc yên, dân chúng yêu cầu lưu Khấu Tuân ở lại một năm ở Trường Xã, huyện lỵ của Dĩnh Châu để dạy dỗ trăm họ. Vua Quan Võ bằng lòng.

Thấy tình Trường Xã lưu chàng khấu Quân.

Nhị Ðộ Mai.

Khấu Tạ

Khấu: xem chữ khấu đầu, Tạ: cảm ân.

Hai bên khấu tạ sân phong ra về.

Hoa Tiên.

Khấu Thù

Khấu: giặc, Thù: kẻ cừu địch. Người mà mình giữ sự oán ghét rất lâu trong lòng.

Nào hay hôn cấu hóa ra khấu thù.

Ðại Nam Quốc Sử.

Khế Hữu

Khế: ý chí tâm đầu ý hiệp cùng nhau, Hữu: bạn bè. Bạn bè tương đắc với nhau.

Lấy tình khế hữu liện bài giải khuyên.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Khế Nghị

Khế: như chữ Khế hữu, Nghị: tình giao kết với nhau.

Tình khế nghị, nghĩa giao du.

Nhị Ðộ Mai.

Khi Khu

Ðường núi gồ ghề. Nghĩa bóng: Gian nan khốn cùng. Sử ký: khi khu cường quốc chi gian. Gặp buổi gian nan ở nơi cường quốc.

Ðường thế đồ gót rỗ khi khu.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Khi Quân

khi: gạt, lừa dối, Quân: vua. Khinh lờn vua.

Khi quân tội ấy đã nên.

Nhị Ðộ Mai.

Khí Sinh

Khí: hơi, Sinh: sống. Dùng ngược chữ: Sinh khí.

Hãy còn im ỉm khí sinh lạ đời.

Nhị Ðộ Mai.

Khí Tượng

Cái khí khái cử động của con người.

Ðã tươi khí tượng lại xuê tinh thần.

Lục Vân Tiên.

Khí Thiêng

Do chữ: Tú khí. Cái không khí tốt đẹp của non sông đất nước chung đúc lại để sanh ra những anh hùng hào kiệt.

Khí thiêng đúc lại họ lương một nhà.

Hoa Tiên.

Khỉ Hành

Khỉ: bắt đầu làm một việc gì, Hành: đi.

Khỉ hành đã định nhật kỳ.

Nhị Ðộ Mai.

Khỉ Phụng Ðằng Giao

Khỉ: trở dậy, Phụng: chim phụng, Ðằng: bay lên, Giao: một loài giống như rồng. Khi con phụng bay lên lông đẹp rực rỡ, khi con giao bay lên sắc vảy đẹp đẽ. Nghĩa bóng: Dùng để tả những cái gì hoa mỹ. Nhất là về văn chương.

Văn đà khỉ phụng đằng giao.

Lục Vân Tiên.

Khỉ Thân

Khỉ: trở dậy, Thân: thân thể. Bắt đầu đi.

dặn dò gia sự bắt đầu khỉ thân.

Nhị Ðộ Mai.

Khích Ngang

Khích: dòng nước bị chắn lại đâm vọt lên, Ngang: cất cao lên. Nghĩa bóng: Nghe hoặc thấy điều gì cảm động, kích thích liền bùng dậy.

Thoắt ngồi, thoắt nói muôn phần khích ngang.

Ðại Nam Quốc Sử.

Khiên Ngưu

Khiên: kéo. Dắt, ngưu: trâu. Tên một ngôi sao hoặc một nhân vật truyền thuyết.

Khiên Ngưu Chức Nữ đêm Thất tịch.

Thơ Cổ.

Khiển Hứng

Khiển: làm cho khuây tức tiêu khiển, Hứng: cái thú vị cảm được lòng người. Hứng thú. Làm cho người ta tiêu khiển và hứng thú.

Giục lòng khách tha hương tình khiển hứng.

Hát Nói.

Khiển Tình

Khiển: làm cho khuây khỏa, tình: tánh tình.

Khiển tình mấy chén thung dung.

Hoa Tiên.

Khiết

Họ Từ thị, tôi hiền đời vua Thuấn, tương truyền bà mẹ ăn trứng chim huyền điểu sanh ra ông. Làm quan tư đồ, có công dạy dỗ dân chúng.

Chúa sánh chúa đường Ngu, tôi ví tôi Tắc Khiết.

Sãi Vãi.

Khiết Ðan

Tên rợ ở phía tây Bắc Trung Hoa, từng đánh nhau với Lý Khâm Nhược.

Khiết Ðan đã vây phủ trong ngoài, khâm Nhược vẫn tu trai mãi mãi.

Sãi Vãi.

Khinh Mạn

Khinh: khinh bỉ, Mạn: ngạo mạn.

Quyền thần khinh mạn dường nầy.

Hạnh Thục Ca.

Khinh Tài

Khinh: nhẹ, khinh bỉ, Tài: tiền của,

Mà lòng trọng nghĩa khinh tài xiết bao.

Kim Vân Kiều.

Khinh Trọng

Khinh: nhẹ, Trọng: nặng.

Biết điều khinh trọng, biết lời phải chăng.

Kim Vân Kiều.

Khoa Bảng

Khoa: khoa thi, Bảng: bảng đề tên người thi đỗ.

Ðời đời khoa bảng xuất thân.

Cao Bá Nhạ.

Khoa Danh

Khoa: khoa thi, Danh: tên.

Phúc nhà rạng rỡ khoa danh.

Thơ Cổ.

Khoa Giáp

Khoa: khoa thi, Giáp: thi đậu giáp bảng ví như thi hội đậu tiến sĩ, thi hương đậu cử nhân.

Mảnh giấy làm nên khoa gíap bảng.

Yên Ðỗ.

Khoa Mục

Khoa: kỳ thi, Mục: mắt, bản chép tên những khoa thi. Ðời nhà Ðường đặt ra các khoa thi để tuyển những người đỗ tú tài, minh kinh, tấn sĩ, tuấn sĩ, minh pháp, minh tự, minh toán … cả thảy có hơn 50 khoa thi, những người đỗ gọi là khoa mục.

Khoa mục triều đình mở rộng thay.

Thơ Cổ.

Khoa Phụ

Người đời Thượng cổ không biết lượng sức mình, đuổi theo bóng mặt trời, đến Dương cốc thi vì khát nước quá mà chết, bỏ cái gậy nằm bên cạnh. Gậy nầy nhờ xương thịt của Khoa Phụ thấm vào nên biến thành khu rừng. Theo sách Sơn hãi kinh thì Khoa phụ là một con thần thú.

Khoa Trường

Khoa: kỳ thi, Trường: nơi thi.

Gẫm xem số hệ khoa trường còn xa.

Lục Vân Tiên.

Khóa Lợi Giàm Danh

Do câu: Lợi tỏa danh cương. Danh lợi thường bó buộc người đời cũng như khóa giàm trói buộc con ngựa vậy.

Ngán nhẽ kẻ tham bề khóa lợi, quản bao người mang cái giàm danh.

Cao Bá Quát.

Khoái Chí

Khoái: thích thú, vui vẻ, Chí: ý muốn làm một việc gì trong ý lấy làm thích thú.

Kẻ xem khoái chí, người gào thất thanh.

Quan Âm Thị Kính.

Khoan Dũ Ôn Nhu

Khoan: độ lượng rộng rãi, Dũ: giàu có đầy đủ, Ôn nhu: hòa nhã mềm mại. Sửa sang để cho tấm lòng độ lượng rộng rãi dồi dào, hòa nhã êm ái.

ngoài tu cho khoan dũ ôn nhu.

Sãi Vãi.

Khoan Giản

Khoan: rộng rãi, Giản: sơ lược. Rộng rãi không bóp chẹt.

Vì dân khoan giản bên tô thuế.

Lê Thánh Tông.

Khoan Xá

Khoan: rộng rãi, Xá: tha tội.

Sau nhờ khoan xá lần lần cũng tha.

Hạnh Thục Ca.

Khoáng Dạ

khoáng: rộng, Dạ: đồng nói. Cánh đồng rộng rãi.

Còi mục thét trăng miền khoáng dạ.

Bà Huyện Thanh Quan.

Khóc Măng

Do điển Mạnh Tông. Tông người đời Tam Quốc ở đất Giang Hạ, thờ mẹ rất có hiếu. Mẹ muốn ăn măng, trời màu đông rét quá nên không có. Mạnh Tông vào rừng than khóc trước những lùm tre, măng tự nhiên xuất hiện. Tông làm quan gởi cá ướp về cho mẹ, bà mẹ gởi trả lại và bảo: Con làm quan coi về cá, nay con gởi cá ướp về cho mẹ như thế không sợ mang tiếng hay sao?. Về sau Mạnh Tông làm quan đến chức Tư Không.

Suy người nằm giá khóc măng.

Lục Vân Tiên.

Khói Lang

Do chữ: Lang yên. Phân của con chó sói đốt lên thành khói, thứ khói nầy thường lên thẳng một mạch trên trời, không bị gió đánh bạt đi. Khi nào có giặc người ta đốt khói lang để báo hiệu. Nghĩa bóng: có giặc.

Khói lang bụi ngựa tung hoành.

Nhị Ðộ Mai.

Khói Lửa

Do chữ: Phong hỏa. Phong: ngọn lửa đốt để ra hiệu cho nhau. Ngày xưa, những người đi thú, thường hay đắp những cái đài cao, trên đài chất cỏ khô. Lúc nào có giặc đến, đốt những cỏ khô ấy để báo hiệu, Hỏa: lửa. Ðỗ Phủ: Phong hỏa liên quan nguyệt. Khói lửa luôn ba tháng. Nghĩa bóng: giặc giã.

Gặp cơn khói lửa khó bề thoát thân.

Thơ Cổ.

Khổ Hải

Khổ: cực khổ, Hải: bể. Chữ Phật dùng để ví cảnh hết sức cực khổ. Lăng nghiêng kinh: Xuất ư khổ hải. Thoát ra khỏi bể khổ.

Khổ hải mênh mông sóng ngập trời.

Thơ Cổ.

Khổ Hạnh

Khổ: cực khổ, Hạnh: làm. Trong các tôn giáo có phái gọi là phái khổ hạnh, như Phật giaoco1 phái Bà là môn. Cơ đốc giáo có khổ phái, điều cốt yếu là khắc khổ thân thể và linh hồn mình, làm những điều cực khổ mà kẻ khác không làm được, có nhiều khi đến bỏ cả sinh mạng mình nữa.

Hay là khổ hạnh tương cà.

Hạnh Thục Ca.

Khổ Hình

Khổ: khổ sở, Hình: hình phạt. Hình phạt hết sức đau đớn cực khổ.

Phép đâu có phép khổ hình chặt tay?

Thơ Cổ.

Khổ Nhục Kế

Khổ: đau đớn, Nhục: thịt, Kế: mưu kế. Một mưu kế thi hành bằng cách làm sao đau đớn xác thịt. Như sai một người sang phe địch làm nội ứng thì trước tiên ta đánh đập người ấy tàn nhẫn hoặc chặt cụt tay, cụt chân, …Người ấy giả vờ oán giận bỏ ta để sang giúp địch, địch tưởng thật không nghi ngờ gì và người kia nhân đó dùng mưu mẹo để phá địch. Ðời Tam Quốc Chu Du đã dùng khổ nhục kế đánh Hoàng Cái. Hoàng Cái chạy sang đầu hàng Tào Tháo và chờ cơ hội thuận tiện làm nội ứng cho Châu Du để đốt Tào Tháo.

Khổ Tận Cam Lai

Khổ: đắng, Tận: hết, Cam: ngọt, Lai: đến. Nghĩa bóng: Hết sức cực khổ đến sung sướng.

Hay là khổ tận đến ngày cam lai.

Kim Vân Kiều.

Khốc Hại

Khốc: bạo ngược, Hại: làm điều hại trái với lợi.

Làm cho khốc hại chẳng qua vì tiền.

Kim Vân Kiều.

Khốc Quỉ

Khốc: khóc, Quỉ: con quỉ. Làm cho quỉ cũng phải khóc.

Làm cho khốc quỉ kinh thần mọc ra.

Kim Vân Kiều.

Khôi Khoa

Khôi: đầu, khoa: thi.

Khôi khoa để trạng ngày rày.

Khôi Ngô

To lớn và đẹp đẽ.

Khôi ngô vẻ mặt, đai cân dấn nhà.

Nhị Ðộ Mai.

Khôi Nguyên

Khôi: đầu, Nguyên: đầu. Người đỗ đầu thi hội.

Khôi nguyên đành để quyết khoa sau nầy.

Phan Trần.

Khôi Tinh

Ngôi sao thứ nhất trong chòm sao bắc đẩu chỉ về văn chương.

khôi tinh đã rạng, tử vi thêm lòa.

Lục Vân Tiên.

Khối Tình

Tình đúc lại thành khối. Tình sử chép. Một người con gái thất tình mà chết vì người yêu không trở về đúng hẹn. Lúc hỏa táng xong, người ta thấy có một khối rất cứng, lửa không thể nào thiêu hủy được, và dùng búa đánh cũng không vỡ, nên mới gọi là khối tình, hình giống như viên ngọc. Lúc người tình trở về nghe thuật chuyện, cầm khối ấy lên xem và khóc nức nở. Nước mắt rơi xuống có mảnh lực làm cho khối tình tan ra từng mảnh. Còn có tích: Trương Chi, một người thuyền chài có giọng hát rất hay. Mỵ Nương con quan Tể Tướng, nghe giọng hát liền phải lòng anh thuyền chài. Bệnh tương tư mỗi ngày một tầm trọng, thuốc thang không chữa được, duy mỗi khi nghe tiếng hát thì bệnh lại thuyên giảm ít nhiều. Quan Tể tướng cho đòi Trương Chi đến. Mỵ Nương trông thấy anh thuyền chài mặt mày quá xấu xí, liền tỉnh mộng và bệnh tương tư lành hẳn. Nhưng từ khi trông thấy Mỵ Nương, Trương Chi lại đâm ra say mê con quan Tể tướng, trở về bệnh tương tư phát lên, thuốc thang không chữa khỏi rồi mất. Lúc cải táng người ta thấy trong hòm Trương Chi một khối tròn như viên ngọc liền mệnh danh là khối tình. Ðem viên ngọc ấy tạc thành cái chén, mỗi khi rót nước vào, liền hiện ra hình một người thuyền chài ngồi câu cá. Lúc cầm chén lên xem thấy thế, Mỵ Nương cảm mối tình của Trương Chi liền khóc nức nở. Nước mắt chảy xuống làm cái chén vỡ tan từng mảnh.

Khối tình mang xuống tuyền đài chưa tan.

Kim Vân Kiều.

Khôn

Tên một quẻ trong bát quái, thuộc phương tây nam.

Hợi long mhập thủ chuyển khôn.

Trinh Thử.

Khôn Tam

Khôn: tên một quẻ trong kinh dịch, Tam: ba. Quẻ khôn hào tam, tượng trưng vợ vua.

Khôn tam dành vậy trong muôn việc.

Thơ Ðời Lê.

Không

chẳng có gì cả. Theo lý thuyết của Phật thì hết thảy muôn vật trong vũ trụ đều có gốc ở “không” mà ra. Cửa không: của Phật.

Cửa không đành gởi cái xuân tàn.

Thơ Cổ.

Khổng Minh

Họ Gia Cát, tên Lượng, tự là Khổng Minh, đời Tam quốc. Trước ở ẩn Nam Dương, tại Ngọa Long cương, cũng vì thế mà Gia Cát Lượng còn gọi là Ngạo Long, sau Lưu Bị rước về làm quân sư. Lượng học rộng tài cao, mưu kế không ai sánh kịp. Nhưng tiếc không gặp thời lại mất sớm thành thử không thâu được toàn thể đất đai về cho Lưu Bị.

Chân tréo mảy như Khổng Minh xem sách.

Phú Thuốc Thiện.

Khổng Tử

Nguời đời nhà Châu, nước Lỗ, được tôn kính làm thánh nhân. Ðức Khổng Tử tên Khưu, tự Trọng Ny, ông tổ của Nho giáo. Ngài sanh ngày 27 tháng 8 năm canh tuất 445 trước Kỷ nguyên, con Thúc Lương Ngột và bà Nhan thị. Từng làm quan nước Lỗ, bất đắc chí đi chu du các nước, trong lúc đi đường đường gặp nhiều điều hoạn nạn. Ngài soạn lại Lục Kinh, Kinh thi, Kinh thơ, phê bình Kinh dịch, định Kinh lễ. Kinh nhạc, làm Kinh Xuân Thu và Lục Nghệ: Lễ, Nhạc, Xạ, Ngự, Thư, Số. Ðạo Ngài dạy có 8 tôn chỉ: Hiếu, Ðễ, Trung,Thứ, Tu, Tề, Trị, Bình. Học trò của Ngài đông đến 3000 người. Ngài mất năm 373 trước kỷ nguyên, thọ 73 tuổi.

Thương đức Khổng Tử thánh đà nên thánh, hãy ghe phen hoạn nạn.

Sãi Vãi.

Ðức Khổng Tử có dạy rằng: “Người quân tử có 3 điều sợ: sợ trời, sợ đấng Thánh nhân, sợ lời nói đức Thánh nhân.”

Khổng Phu Tử những dạy ba điều sợ.

Sãi Vãi.

Khổng Tước

Con công.

Kìa như khổngg tước văn như ai bằng.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Khúc Hạm

khúc: cong, Hạm: mái hiên ở dưới cửa.

Hnàg khúc hạm, dãy hồi lan.

Hoa Tiên.

Khúc Kỉnh

Khúc: cong, Kỉnh: con đàng nhỏ. Con đàng nhỏ quanh co.

Dứt đường khúc kỉnh, qua chồm tàn xuân.

Hoa Tiên.

Khuê

Tên một thứ ngọc thường dùng làm cái hốt. Có khi dùng theo nghĩa châu ngọc.

Nảy tài nhả ngọc phun khuê.

Hoa Tiên.

Khuê

Tên một thứ ngọc thường dùng làm cái hốt. Có khi dùng theo nghĩa châu ngọc.

Nảy tài nhả ngọc phun khuê.

Hoa Tiên.

Khuê Các

Cửa nhỏ trong cung. Chỗ đàn bà con gáiở, nên đàn bà con gái cũng gọi là khuê các. Tống sử: Ngô văn tirnh nữ bất xuất khuê các, kim ngộ bị khu chí thử, hà diện mục đăng Ðồ thi đường. Ta nghe trinh nữ khôn gra khỏi khuê các, nay bị đuổi đến đây, còn mặt mũi nào mà vào nhà Ðồ thị nữa!.

Này trong khuê các đâu mà đến đây?.

Kim Vân Kiều.

Khuê Chương

Tên hai thứ ngọc, ngọc khuê và ngọc chương.

Rắc bụi trần điểm vết khuê chương.

Tự Tình Khúc.

Khuê Khổn

khuê: cừu nhỏ trong cung hoặc trong nhà, Khổn: cửa buồng. Chỗ đàn bà con gái ở.

Mà người khuê khổn những say vị gì?.

Hoa Tiên.

Khuê Ly

Khuê: lìa ra, Ly: xa cách.

Khuê ly mới biết tân toan nhường nầy.

Chinh Phụ Ngâm.

Khuê Môn

Khuê: cửa nhỏ trong cung hoặc trong buồng, Môn: cửa. Chỗ đàn bà con gái ở.

Khuê môn phận gái việc gì tới đây.

Lục Vân Tiên.

Khuê Nghi

Khuê: cửa nhỏ trong cung hoặc cửa buồng nhà trong, nơi đàn bà con gái ở, Nghi: nghi dung, dáng dấp bề ngoài. Nghi dung của người đàn bà con gái.

Khuê nghi mọi vẻ đoan trang.

Thơ Cổ.

Khuê Phòng

Khuê: cửa nhỏ trong cung họac cửa buồng nhà trong, Phòng: buồng.

Chút đau đớn khuê phòng gối lẻ.

Cao Bá Nhạ.

Khuê Phụ

Khuê: xem khuê nghi. Khuê phòng,Phụ: người đàn bà. Người đàn bà, có khi dùng chỉ người vợ.

Kìa lão thân, khuê phụ nhớ thương.

Chinh Phụ Ngâm.

Khuê Tú

Khuê: xem các chữ Khuê ở trên, Tú: đẹp. Có người con gái họ Từ ở Kiến an, có trước tác tập sách khuê tú hai quyển. Nên về sau đàn bà giỏi về văn học thì gọi là khuê tú.

Xưa nay khuê tú mấy người.

Thơ Cổ.

Khuê Triền

Khuê: tên một trong 28 ngôi sao nhị thập bát tú, chủ về văn chương, Triền: đường đi của các hành tinh.

Ðộ khuê triền buổi có buổi không.

Chinh Phụ Ngâm.

Khuy Du

Khuy: nhìn trộm, Du: kẽ cửa. Nhìn vào lỗ hở, kẻ vách để thừa cơ mà hành động. Ðào Khảng truyện: kịp đến khi Ðô Ðốc đếb châu ấy, chiếm cứ miền thượng lưu, cầm binh mạnh, có chí khuy du, có lòng tham, rình mò nhìn trộm, nhưng chưa hành động.

Báu thiêng lại để gian thần khuy âu.

Ðại Nam Quốc Sử.

Khuyến Giải

Khuyến: khuyên, Giải: cổi, làm cho mất điều hờn giận, oán khích.

Phu nhân khuyến giải thấp cao.

Nhị Ðộ Mai.

Khuyến Hóa

Chữ Phật. Thầy tu đi xin tiền những kẻ mộ đạo. Thích thị yếu giám: khuyến hóa đắc tái, nghĩ tạo Phật tượng. Khuyến hóa được của, nghĩ làm tương Phật.

Tôi đi khuyến hóa đõ ngày gạo rau.

Lục Vân Tiên.

Khuyển Mã

Khuyển: chó, Mã: ngựa. Lời tự hạ mình của bề tôi xưng với vua, tỏ ý trung thành với vua như chó ngựa trung thành với chủ. Sử ký: Thần thiết bất thăng khuyển mã chi tâm. Tấm lòng chó ngựa của kẻ bề tôi nầy thật không sao kể xiết. Có khi hai chữ khuyễn mã dùng để nói về tuổi tác của mình. Nói một cách khiêm nhượng. Khuyến mã chi tuế thất thập lục, nghĩa là: Tuổi của khuyến mã nầy đã 76 rồi.

Giãi được lòng khuyển mã là vinh.

Tự Tình Khúc.

Khuyển Nhung

Tên một dân tộc ở phía bắc nước Tàu. Vua U Vương say mê Bao Tỷ, phế bà Khương Hậu và thái tử là Nghi Cữu. Thân phụ bà Khương Hậu là Thân Hầu muốn mượn sức rợ Khuyển Nhung để beênh vực Thái tử. Không ngờ Khuyển Nhung đánh giết U Vương, chiếm Bao Tỷ, vơ vét tiền của, Thân Hầu phải cầu cứu với Chư Hầu mới trừ được rợ Khuyển Nhung.

Lúc khuyển Nhung phá phách nhà Chu, Sãi giận gã Thân Hầu thất kế.

Sãi Vãi.

Khuyển Ưng

Khuyển: chó, Ưng: chim ưng, một giống chim ăn thịt, người ta nuôi để đi săn. Nghĩa bóng: Nhhững kẻ tôi tớ.

Khuyển ưng còn nghĩa đá vàng, Yết Kiêu dã Tượng hai chàng cũng ghê.

Ðại Nam Quốc Sử.

Khuynh Thành

Khuynh: nghiêng, Thành: thành trì. Do câu: Khuynh quốc khuynh thành tức nghiêng thành đổ nước. Lý Diên Niên có bài thơ: bắc phương hữu giai nhân, tứ cố nhi độc lập, nhất cố khuynh nhân thành, táo cố khuynh nhân quốc, ninh bất tri, khuynh thành dự khuynh quốc, giai nhân nan tái đắc. Phương bắc có người đẹp, trên đời không ai bì kịp mà vẫn đứng một mình. Nhìn qua khiến nghiêng thành của người, nhìn lại khiến nghiêng nước của người. Há chẳng biết “Nghiêng thành” cùng “nghiêng nước” người đẹp không thể nào có lại được. Nghĩa bóng: người rất đẹp.

Vả thêm quốâc sắc khuynh thành.

Nữ Tú Tài.

Khung Thương

Khung: cao lớn, Thương: xanh trời. Cao to và sắc xanh.

Ngửa nhìn không hổ với khung thương.

Thơ Cổ.

Khuông

tên đất, nay thuộc tỉnh Trực Lệ.

khi nơi Tống, Vệ, lúc Trần, lúc không.

Lục Vân Tiên.

Khương An

Khương: an vui, An: bình yên. Lời cầu chúc.

Khương an cầu chúc mấy lời.

Thơ Cổ.

Khương Cường

Khương: an vui, Cường: mạnh. Lời cầu chúc.

Khương cường mừng thấy gian nan chi nài.

Hạnh Thục Ca.

Khương Liễu

Khương: yên vui, Liễu: rồi. Sách Ðồn Trai Nhàn Lãm chép: Có một người đi thi tánh kiêng cữ, chữ “lạc” là vui không dám nói đến dùng chữ 'khương' để thay thế. Vì chữ lạc là vui đồng âm với chữ lạc là rụng thi rớt. Hôm thi xong bảo người đầy tớ đi xem bảng. Y trở về thưa lại với chủ “Tú tài khương liễu” Y cũng bắt chước chủ khiêng chữ lạc ra chữ khương. Về sau hai chữ khương liễu dùng để nói thi rớt.

Ba khoa rưỡi cứ theo phường khương liễu.

Thơ Cổ.

Khương Quế

khương: gừng, Quế: quế.

Khương quế thêm cay tính tuổi già.

Thơ Ðời Trần.

Khương Thang

Khương: gừng, Thang: nước nóng.

Khương thang kíp đổ, giờ lâu tỉnh dần.

Nhị Ðộ Mai.

Khương Thi

Người đời Hán, cùng vợ Bàng thị đều là người hiếu thảo. Mẹ ưng uống nước sông, mặc dù sông xa hai vợ chồng vẫn cố gánh nước về, lại còn kiếm cá tươi để làm gỏi là món mẹ thích. Khương Thi lại mời các bà già bên hàng xóm đến đánh chén để chuyện trò cho vui lòng mẹ. Bỗng một hôm, cạnh nhà chảy ra một dòng suối ngọt không khác gì nước sông và ở đó ngày nào cũng cá chép. Nhờ thế mà vợ chồng không còn phải đi gánh nước sông và bắt cá chép nữa.

Hán Khương Thi nhà còn lão mẫu.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

La

hoặc gọi là Nữ la. Một thứ cây leo. Nghĩa bóng: Kẻ yếu đuối cần phải nương nhờ kẻ khác.

Bóng kiều mong gởi thân la.

Hoa Tiên.

La Ỷ

La: là, một thứ lụa xưa, Ỷ: hàng nhiều sắc. Nghĩa bóng: sang trọng.

Tiệc la ỷ mở tưng bừng xôn xao.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

La Thập Cưu Ma

Tên một vị thầy tu Ấn Ðộ, sang Trung Quốc dịch kinh Phật. Nhờ công đức ấy và tu hành rất chuyên tâm nên thành được vị Phật lớn.

Tu cho tinh chuyên là La Thập Cưu Ma, tu cho khổ não là Văn Thù Bồ Tát.

Sãi Vãi.

La Võng

La: lưới đánh chim, Võng: lưới bẫy thú. Nghĩa bóng: Ðiều người ta bày ra để đánh bẫy mình.

E đất khách lỡ đường la võng.

Tự Tình Khúc.

Lã Bất Vi

Tên một phú thương đời Tần qua buôn bán ở nước Triệu. Lúc bấy giờ Trang Tương Vương bị giữ lại làm con tin ở đất Triêu. Ðoán Tương Vương thế nào cũng về làm vua Tần. Lã Bất Vi giao tình mật thiết lại dâng người thiếp đã có mang cho Tương Vương. Tương Vương về làm vua, Lã Bất Vi làm tể tướng lại được phong Văn Tín hầu. Người thiếp sanh con tức là Tần Thủy Hoàng tôn Bất Vi làm Tướng Phụ và Vi tiếp tục tư thông với người thiếp cũ, bấy giờ là Thái Hậu. Việc tiết lộ ra ngoài, Tần Thủy Hoàng định trị tội, Bất Vi tự sát mà chết. Lã Bất Vi trước tác bộ Lã thị Xuân Thu.

Lạc Dương

Kinh đô đời nhà Chu bên Tàu. Sử vật kỷ nguyên: Vũ Hâu đời Ðương ra chơi vườn hoa. Các thứ hoa đều nở, riêng có thứ mẫu đơn không chịu nở. Vũ Hậu mới đày ra Lạc Dương và từ đó hoa mẫu đơn ở Lạc Dương trở thành một thứ hoa đẹp và quý nhất Trung Quốc.

Sao bằng ta ở Lạc Dương.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Lạc Dương Chỉ Quí

Lạc dương, xem chữ nầy, Chỉ: giấy, Quý: Hiếm có, giá cao.

Tả Tư muốn làm bài phú Tam Ðô mới dọn nhà đến Lạc dương để ở. Bàn phú 10 năm mới làm xong và rất có giá trị nên ai cũng tranh nhau để chép. Giá giấy ở Lạc dương vì vậy mà cao vọt lên. Nay dùng vào nghĩa bóng để nói việc văn chương truyền bá rất rộng rãi.

Lạc Ðiêu

Lạc: rụng, rớt, Ðiêu: con diều hâu. Tương truyền Cao Biền lúc còn trẻ, thấy hai con chim điêu bay ngang qua, liền trương cung bắn một phát trúng cả hai con rơi xuống, nên người đương thời gọi Biền là Lạc điêu thị ngự

Cao Biền là tướng lạc điêu.

Ðại Nam Quốc Sử.

Lạc Hoa

Lạc: rụng, Hoa: bông.

Khí bị thương sực nức hè lạc hoa.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Lạc Nhạn Trầm Ngư

Lạc: rụng, Nhạn: con chim nhạn, Trầm: chìm, Ngư: cá.

Trang Tử: Mao Tương, Lệ Cơ ai trông thấy cũng phải cho là đẹp, nhưng chim thì hoảng sợ mà bay, cá thì ẩn mình xuống dưới sâu, hươu nai thì bỏ chạy. Như vậy đủ thấy rằng trong vũ trụ này không có thứ sắc đẹp nào là chân chính cả.

Trang Tử bảo: Người thì cho là đẹp mà thú vật thì sợ bỏ chạy, suy luận ra, thì ở đời không có thứ chân lý tuyệt đối… Kẻ cho đẹp, người cho xấu, kẻ cho phải người cho trái.

Nhưng về sau người ta lại dùng mấy chữ trầm ngư lạc nhạn để ca tụng sắc đẹp của người đàn bà.

Trong cung oán lấy bốn chữ nầy làm ra hai câu thơ bảy chữ:

Chìm đáy nước cá lừ đừ lặn,
Lững da trời nhạn ngẩn ngơ xa

Cung Oán Ngâm Khúc Hay:

Nàng có một sắc đẹp trầm ngư lạc nhạn.

Lai

Tức lão lai. Một nhân vật trong Nhị Thập Tứ Hiếu của Tàu. Lão Lai người nước Sở, đời Ðông Chu, thờ cha mẹ rất có hiếu. Ðã 70 tuổi mà còn làm cho cha mẹ vui lòng. Ông mặc áo vẽ, gánh nước chạy giữa sân giả vờ trượt té để làm trò vui cho cha mẹ. Sân Lai tức là sân Lão Lai để trượt bổ. Nghĩa bóng: con có hiếu với cha mẹ.

Cháu con dưới gối múa sân Lai.

Yên Ðỗ.

Lai Sinh

Lai: trở lại, Sinh: đời sống. Kiếp sau.

Dạ dài còn biết sẽ đền lai sinh.

Kim Vân Kiều.

Lại Bộ

Một trong 6 bộ của cựu quan chế. Lại, Hộ, Lễ, Binh, Hình, Công. Công việc quan yếu nhất của Lại Bộ là bổ nhậm, cho về hưu trí hay thuyên chuyển quan lại, …

Con quan Lại Bộ tên là Hoản Thư.

Kim Vân Kiều.

Lại Nha

Hoặc Nha lại. Lại: thuộc lại, một chức quan nhỏ trong nha, Nha: nơi làm việc của quan.

Nói rồi truyền gọi lại nha.

Nhị Ðộ Mai.

Lại Tệ

Lại: Một chức quan nhỏ trong các nha môn, Tệ: làm những điều xấu xa.

Bao nhiêu lại tệ dân tình.

Nhị Ðộ Mai.

Lam Ðiền

Tên một trái núi ở huyện Lam Ðiền tỉnh Thiểm Tây, sản xuất nhiều ngọc.

Ấm sao hạt ngọc Lam Ðiều mới đông.

Kim Vân Kiều.

Lam Kiều

Lam: tên con sông, Kiều: cầu. Cầu bắt ngang qua sông Lam, thuộc tỉnh Thiểm Tây bên Tàu, tương truyền là nơi tiên ở. Ðời nhà Ðường có Bùi Hàng một hôm tình cờ gặp Vân Kiều phu nhơn. Bà bảo đầy tớ đưa cho Bùi một bài thơ:

Nhất ẩm quỳnh tươmg bách cảnh sanh,
Huyền sương đảo tận kiến Vân Anh.

Lam kiều bổn thị thần tiên khốt,
Hà tất khi khu thướng Ngọc kinh.

Tức:

Uống được quỳnh tương trăm cảnh sanh,
Huyền sương giã thuốc, thấy Vân Anh.
Lam kiều vốn thật nơi tiên ở,
Hà tất khi khu đến Ngọc kinh.

Hôm sau, đi ngang qua một cái cầu tên Lam kiều, Bùi Hàng dừng lại ở một cái quán để uống nước. Bà lão chủ quán bảo một người con gái đem nước ra, trông rất xinh đẹp. Hỏi ra thì tên nàng là Vân Anh, em ruột của Vân Kiều. Bùi Hàng hỏi nàng làm vợ. Mẹ nàng giao hẹn: Hiện bà có cái cối ngọc, nếu Bùi Hàng kiếm được cái chày ngọc đem đến để bà dùng mà giã thuốc thì bà sẽ gả Vân Anh cho. Bùi Hàng nhờ gặp tiên cho chày ngọc và cưới được vợ. Bùi Hàng và Vân Anh về sau đều thành tiên. Nghĩa bóng: Nơi gặp gỡ duyên lành.

Xăm xăm đè nẻo Lam Kiều lần sang.

Kim Vân Kiều,

Rằng mua ngọc đến Lam Kiều.

Kim Vân Kiều.

Lam Quan

Tên một cửa ải. Hàn Dũ:

Vân hoành Tần lãnh gia hà tại,
Tuyết ủng Lam quan mã bất tiền.

Tức:

Mây che Tần lãnh nhà đâu nhỉ?

Tuyết phủ Lam quan ngựa rụt rè. Hay:

Hồn ai thêm ngại cửa Lam quan.

Nhị Ðộ Mai.

Lãm

Xem, đọc rồi. Thường thường chữ của vua phê vào các phiến sớ một khi Vua đã xem xong.

Lãm qua chuẩn doãn lời tâu.

Hoa Tiên.

Lan Châu

Lan: cây mộc lan, Châu: chiếc đò. Ðò bằng gỗ cây mộc lan. Mộc lan là thứ cây cao lớn, lá hình như quả trứng. Hoa bên ngoài sắc tím đậm, bên trong tím lạt.

Tại sông Tầm Dương mọc rất nhiều mộc lan do ngày xưa vua Ngô Vương Hạp Lưu trồng để lấy gỗ mà làm cung điện. Lỗ Ban đẽo gỗ mộc lan làm thành chiếc đò. Về sau thi ca hay nói đến thuyền lan là vì thế.

Lan Ðài

Lan: hoa lan, Ðài: lầu đài. Ðời nhà Hán. lan đài là một tòa nhà cất các bí thư do chức Ngự sử thừa trông coi, đến đời Ðông Hán, cũng vậy, nên Ngự sử gọi là Lan Ðài tự. Ðời Hán, Ban Cố làm Lan đài lệnh sử có chiếu bảo soạn bổn sử về vua Quan Võ, cho nên các quan làm sử, nơi làm sử cũng gọi là Lan đài.

Lan đài dừng bút thảnh thơi.

Ðại Nam Quốc Sử.

Lan Ðình

Tên tập thiếp của Vương Hy Chi. Vương Hy Chi người đời Tấn. Lúc còn nhỏ thường tập viết trên miệng hồ khiến hồ lấm cả mưc, về sau nổi tiếng chữ đẹp nhất Trung Quốc. Nghĩa bóng: Chữ đẹp.

So vào với thiếp lan đình nào thua.

Kim Vân Kiều.

Lan Huệ

Cây lan và cây huệ. Hai cây này tính chất yếu đuối nên dùng để ví với đàn bà con gái.

Sởn sơ lan huệ nức cành.

Hoa Tiên.

Lan Mộng

Lan: hoa lan, Mộng: nằm thấy.

Dã truyện: Trịnh văn Ðông có người thiếp là Yến Cát mộng thấy sứ nhà trời cho hoa lan liền thọ thai sinh con đặt tên Lan. Do đó lan mộng có nghĩa là có thai.

Lạn Tương Như

Ðời chiến quốc làm Thượng Khanh nước Triệu. Vua Tần Chiêu Tương Vương hứa đem mười lăm thành để đổi ngọc họ Hòa của nước Triệu. Tương Như giữ việc đem ngọc bích đi đổi. Nhưng sau khi Tương Như dâng ngọc bích, vua Tần nhận ngọc nhưng không ý giao thành. Tương Như đánh lừa vua lấy lại đem ngọc bích giao trả cho Triệu. Liêm Pha tự cậy công cao, ghét Tương Như định tìm cách làm nhục. Nhưng Tương Như thì lại lánh mặt Liêm Pha. Có người cười thì Tương Như bảo: “Sở dĩ Tần không đem binh đánh Triệu chỉ vì hai chúng tôi. Nếu nay chúng tôi lại xung đột nhau, thì còn gì nữa? Tôi để quyền quốc gia lên trên tư thù.” Pha nghe nói thế, thân đến tạ tội và hai người trở nên bạn thân thiết.

Lãn Dung

Lãn: nhác, lười biếng, Dung: giáng mạo. Lười sự trang điểm.

Cỏ cây thương vì nết lãn dung, nước non thấu thửa lòng thanh bạch.

Nguyễn Hãng.

Lang Bối

Lang: con lang, Bối: con bối.

Sách Dủ Dương tạp trở: con bối chân trước ngắn, chân sau dài. Con lang trái lại chân trước dài chân sau ngắn. Mỗi khi đi đâu hai con phải nương nhau chứ một mình thì không đứng vững nổi. Cho nên việc gì ngang trái thì gọi là lang bối.

Lang Miếu

Chữ dùng để chỉ triều đình. Văn Trung Tử: sơn lâm hữu lang miếu chi chi tức tuy ở chốn núi rừng, nhưng vẫn có chí ở triều đình.

Chẳng trong lang miếu cũng ngoài điền viên.

Nhị Ðộ Mai.

Lang Quân

Lang: con trai, đàn ông, tên chức quan ngày xưa. Theo quy chế đời nhà Hán thì người nào có hai nghìn thạch trở lên thì con được phép gọi là lang. Môt thạch: 100 cái thăng, một vật dùng để đong thóc, Quân: tiếng dùng để gọi nhau: con gọi cha mẹ, cháu gọi ông bà, vợ gọi chồng, ngang hàng hoặc trên dưới cũng đều gọi nhau bằng “quân” được cả. Thông thường nhất là hai chữ lang quân dùng để tôn xưng con em người khác và nhất là: vợ gọi chồng.

Trót lời nặng với lang quân.

Kim Vân Kiều.

Lãng Uyển

Lãng: rộng rãi, sáng sủa, Uyển: cái vườn. Tên một cái vườn tiên hay dạo chơi.

Hay là nơi bồng hồ, Lãng uyển, hay là nơi Tử phủ thanh đô.

Nguyễn Hữu Chỉnh.

Lão Bạng Sinh Châu

Lão: già, Bạng: con trai, Sinh: đẻ, Châu: hạt ngọc. Con trai già sinh được hạt ngọc tức ngọc trai. Nghĩa bóng: sinh được con hiền.

Hậu Hán: Vỹ Ðoan có hai người con là Nguyên Tướng và Trọng Tướng. Khổng Dung trong bức thư gởi cho Vỹ Ðoan khen Nguyên Tướng và Trọng Tướng có viết: “Bất ý song châu, cận xuất lão bạng” tức chẳng ngờ hai hạt trai do con trai già sinh ra. Chữ Lão bạng sinh châu còn dùng để nói người già sinh con.

Lão Bành

Tên người. Có nhiều thuyết khác nhau.

Trong “Luận ngữ thuật Nhi” có câu: Thiết tỷ ư nhả Lão Bành tức trộm ví với Lão Bành của ta. Lão Bành là một bậc đại phu nhà Ân.

Theo Trang Tử thì Lão Bành tức Bành Tổ, tên Kiên, con của Vua Nghiêu, được phong ở đất Bân thành, sống 800 tuổi. Ðời hay nói đến tuổi thọ của Bành Tổ.

Theo Vương Bật thì Lão Bành là hai người: Lão Ðam và Bành Tổ.

Lão Cai

xem chữ Lai.

Lão Mẫu

Lão: già, Mẫu: mẹ. mẹ già.

Hán Khương thị nhà còn lão mẫu.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Lão Nô

Lão: già, Nô: đầy tớ.

Thẹn thay phụ tấm lòng thành lão nô.

Nhị Ðộ Mai.

Lão Quân

Tức Lão tử. Họ Lý, tên Nhĩ, tự Bá Ðương, thường gọi là Lý Ðam, lại có tên Trùng Nhĩ. Sau ra đầu bạc nên mới mệnh danh là Lão Tử, lão: già, tử: tiếng tôn xưng như Khổng Tử, Tăng Tử … Lão Tử người đời Chu, sanh đồng thời với Ðức Khổng Tử, thủy tổ của đạo gia, tác giả Ðạo Ðức Kinh.

Dược sư ngán nỗi, Lão quân khôn điều.

Phan Trần.

Lão Thân

Lão: già, Thân: cha mẹ.

Kìa lão thân, khuê phụ nhớ thương.

Chinh Phụ Ngâm.

Lạp Hoàng

Lạp: sáp, Hoàng: sắc vàng.

Miến vài cân với lạp hoàng vài đôi.

Nhị Ðộ Mai.

Lăng

Tức Vương Lăng, một tôi tài theo phò Hán Cao Tổ. Hạng Võ mới dùng mưu, bắt mẹ Vương Lăng. Lúc sứ giả của Vương đến, Hạng Võ ép mẹ Vương Lăng phải bảo con về với Võ. Nhưng mẹ Lăng lại dặn sứ giả khi trở về nên bảo với Lăng phải hết lòng thờ Hán Cao Tổ, d0oạn bà tự đâm cổ mà chết để con không còn vì mình mà lưu luyến nữa.

Thương Lăng đầu đã bạc mười phân.

(Hồng Ðức Quốc Âm Thi).

Lăng Vân

Lăng: lấn lướt, xâm phạm, Vân: mây. Dùng cả nghĩa đen và lẫn nghĩa bóng để chỉ cái gì rất cao.

Chốn bảy cây còn nhiều gốc lăng vân, chẳng tùng bách cũng khoe hình thương lão.

Tây Hồ Phú.

Lâm Bệnh

Lâm: đi đến, mắc phải.

Trước đà lâm bệnh, huỳnh tuyền xa chơi.

Lục Vân Tiên.

Lâm Cơ

Lâm: đi đến, gặp phải, Cơ: then máy.

Lâm cơ mặt ngảnh tai ngơ.

Hạnh Thục Ca.

Lâm Cuộc Giả Mê

Lâm: đi đến, gặp phải, cuộc: cuộc, Giả: ấy, Mê: mê. Những người trong cuộc bao giờ cũng không sáng suốt bằng người bàng quan.

Nhớ đến câu “lâm cuộc giả mê", người tai mắt phải giữ gìn cho rát.

Phú Răn Cờ Bạc.

Lâm Hành

Lâm: chính đang lúc, Hành: đi.

Thủa lâm hành oanh chưa bén liễu.

Chinh Phụ Ngâm.

Lâm Nguy

Lâm: gặp phải, chính đang lúc, Nguy: nguy hiểm.

Lâm nguy mong gặp giải nguy.

Lục Vân Tiên.

Lâm Phủ

Tức Lý Lâm Phủ, tôn thất nhà Ðường. khôn ngoan, gian nịnh, có quyền thuật, bề ngoài thì ngon ngọt mà trong lòng nhan hiểm, tìm cách hại người, hay oán ghét kẻ có tài văn học. Người đương thời hay dùng chữ “Khẩu mật phúc kiếm” tức miệng mật, lòng gươm. Ðể chỉ Lý Lâm Phủ.

Sợ Lâm Phủ ngọt lời báng hủy.

Sãi Vãi.

Lâm Sơn

Lâm: rừng, Sơn: núi.

Lão tiều trở lại lâm sơn.

Lục Vân Tiên.

Lâm Tẩu

Lâm: rừng, Tẩu: ao chằm lớn. Nghĩa bóng: Nơi những người ẩn dật tránh cuộc đời náo nhiệt.

Kẻ thành thị, kẻ vui miền lâm tẩu.

Vô Danh.

Lâm Toàn

Lâm: rừng, Toàn: suối. Nghĩa bóng: nơi những người ẩn dật tránh cuộc đời náo nhiệt.

Lọ là thành thị, lọ lâm toàn.

Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Lâm Tử

Lâm: đi đến, chính vừa lúc, Tử: chết.

Khi lâm tử gạo tiền tống táng.

Lục Súc Tranh Công.

Lâm Thâm Lý Bạc

Lâm: đi đến, Thâm: sâu, Lý: bước lên, Bạc: mỏng. Do câu Kinh Thi: Như lâm thâm uyên, như lý bạc băng. Như đi đến vực sâu, như bước lên băng mỏng. Ðến vực sâu có thể ngã, bước1ên băng mỏng thì băng vỡ có thể bị chôn vùi dưới băng tuyết. Nghĩa bóng: rất nguy hiểm.

Lâm Xuân

Tên một cái gác bằng trầm hương, vua Trần Hậu Chúa dựng lên để cùng các cung phi vui thú.

Gác lâm xuân diệu ngã đình hoa.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Lầm Than

Do chữ Ðồ thán. Ðồ: đất bùn, Than: than lửa. Kinh Thi: Hữu Hạ hôn đức, dân truy đồ thán tức nhà Hữu Hạ đức tối tăm, dân rơi vào đất bùn, than lửa. Nghĩa bóng: ở trong cảnh khốn khổ.

Cỏ cây đều phải lầm than hội nầy.

Ðại Nam Quốc Sử.

Lân Chỉ

Lân: con kỳ lân, Chỉ: ngón chân. Tên một thiên trong Kinh Thi nói con cháu vua Văn Vương nhà Chu đều hay tốt cả.

Sắt cầm dạo nổi tiếng hòa, khi ca lân chỉ, khi đề chung tư.

Thơ Ðời Lê Trinh.

Lân Gia

Lân: xóm, Gia: nhà. Nhà hàng xóm.

Chi bằng kiếm chốn lân gia.

Lục Vân Tiên.

Lân Kinh

Lân: con kỳ lân, Kinh: sách. Ðức Khổng tử viết kinh xuân thu đến truyện “Bắt được con kỳ lân ngoài đồng” thì không viết nữa, nên người ta gọi kinh xuân là lân kinh.

Lân kinh Mao giản tác ghi còn truyền.

Trinh Thử.

Lâm Lý

Lân: làng xóm, Lý: xóm.

Sinh rằng lân lý ra vào.

Kim Vân Kiều.

Lân Mẫn

lân: thương, Mẫn: thương xót.

Sư còn lân mẫn chúng sinh.

Phan Trần.

Lân Nhi

Lân: con kỳ lân, một trong bốn con thú linh thiêng đó là Long, Lân, Quý, Phụng. Lân cũng như phụng là hai con thú mang lại điều lành. Khi nào có thánh nhân ra đời thì có lân phụng xuất hiện. Người ta dùng chữ: “gót con lân", “lông con phụng” để nói về dòng dõi quý phái, con phụng con, con lân con để chỉ con cháu nhà quý phái, lân tử hoặc lân nhi và phụng sồ, Nhi: con. Xem chữ phụng mao.

Ðiềm lành sớm ứng lân nhi một chàng.

Hoa Tiên.

Lân Tình

Lân: xóm giềng, Tình: tình.

Ðã trong thế nghị lại trong lân tình.

Hoa Tiên.

Lân Tuất

Lân: thương xót, Tuất: thương xót lo nghĩ đến.

Ðiếc tai lân tuất, phủ tay tồi tàn.

Kim Vân Kiều.

Lập Thân

Lập: gầy dựng, Thân: bản thân của mình.

Lỡ bề báo hiếu. lỡ đường lập thân.

Lục Vân Tiên.

Lập Trượng Mã

Lập: đứng, Trượng: hầu, Mã: ngựa. Ngựa đứng dàn hầu. Ðường Thi: “Lý Lâm Phủ ở địa vị tể tướng 19 năm, các gián quan không một ai dám đem điều ngay thẳng ra mà nói cả.” Ðỗ Luân dâng thơ trình bày về chính trị liền bị giáng xuống chức Bưu lệnh. Ðỗ Luân nói với những người đồng liêu của mình: “Các ngài hẳn cũng trông thấy mấy con ngựa đứng dàn hầu đấy chứ, suốt ngày im lặng thì được ăn đúng theo địa vị tam phẩm, nhưng hễ kêu lên một tiếng liền bị đuổi cổ.”

Lâu La

Bộ hạ bọn cướp tụ tập trên núi.

Lâu la bốn phía tan hoang.

Lục Vân Tiên.

Lâu Lan

Tên vua nước Quý Tư, giết sứ giả nhà Hán, sau bị Phó Giới Tử lập mưu bắt và giết chết.

Săn Lâu Lan rằng theo Giới Tử.

Chinh Phụ Ngâm.

Lầu Son

Lầu sơn đỏ. Chữ nho: châu môn: cửa đỏ hay cửa sơn dùng để chỉ những nhà hào phú. Tấn thơ: doãn, người ở Kim thành, cùng với Du thi, đời đời nổi tiếng giàu có, trâu dê không đếm xiết, “phía nam mở lầu son, phía bắc trông thấy lầu xanh “. Chữ thanh lâu ở đây nghĩa là nhà quyền quý sang trọng chứ không phải thanh lâu là nhà đĩ. Xem chữ thanh lâu, xem chữ hồng lâu.

Nên chỉ ông mới dắt lai lầu son.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Lâu Thơ

Do chữ: Thư lâu. Thư: sách, Lâu: lầu. Gác để sách.

Phan thì về chốn lầu thơ.

Phan Trần.

Lê

Tên một thứ hoa sắc trắng là hoa lê, Bạch Cư Dị ví hoa nầy với sắc đẹp của dương Quý phi:

Lê hoa nhất chi xuân đái võ. Hoa lê một nhánh đầm đìa mưa xuân.

Ðóa lê ngon mắt cửu trùng.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Lê Dân

Lê: đông đúc, chúng, Dân: dân chúng đông đúc. Lại có nghĩa: Lê: đen. Dân đầu đen.

Lê dân gặp cảnh lầm than.

Thơ Cổ.

Lê Ðình

Lê: cây lê, Ðình: cái sân.

Tiểu nhi trang điểm ra nơi lê đình.

Lục Vân Tiên.

Lê Nguyên

lê: đông đúc lại có nghĩa là đen. Lê dân tức là dân chúng đông đúc lại có nghĩa là lành thiện. Ngày xưa người thường gọi là người lành tức thiện nhân. Lê nguyên là thứ dân, thứ là nhiều, đông đúc.

Thói thuần lương hóa cả lê nguyên.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Lệ Trượng

Lê: một thứ cây nhỏ chỉ cao 5,6 thước ta, lá giữa lòng đỏ, hình quả trứng có răng cưa, khi còn non ăn được. Hoa nhỏ sắc vàng, thân cây thẳng bền và nhẹ nên có thể làm gậy được. Củi chụm rất sáng và cháy lâu. Trượng: gậy. Trà hương thất tùng sao: Tại Lê Châu có một cây lê cao 9 trượng vây quanh đến 9 thước. Tương truyền cây lê nầy chính là gậy lê của Ðường Tam Tạng lúc Tây Du đã bỏ lại đó mà biến thành. Nghĩa thông thường: chiếc gậy.

Lê Viên

Lê: cây kê, Viên: vườn. Vua Ðường Minh Hoàng vừa sở trường vừa ưa thích âm nhạc. Vua tuyển 300 con hát cho học tập tại Lê Viên. Cho nên về sau nơi dùng để hát xướng thì gọi là Lê Viên, còn những người con hát thì gọi là Lê Viên tử đệ.

Lệ

Tức Châu Lệ Vương. Vua nhà Châu, tánh bạo ngược, hay tin dùng kẻ sàm nịnh, xa lánh tôi hiền và thích việc chém giết. Dân chúng nổi lên đánh đuổi Lệ Vương vào đất Phệ và mất ở đấy. Tại vị 51 năm.

Ghét đời U Lệ đa đoan.

Lục Vân Tiên.

Lệ Bì

Lệ: đôi lứa, Bì: da. Theo hôn lễ thời cổ, dùng hai miếng da, nhà trai một miếng, nhà gái một miếng, hai bên đổi cho nhau và giữ miếng da để làm bằng.

Cũng còn có lễ lệ gì.

Trinh Thử.

Lệ Giai

Lệ: dữ tợn, tai vạ, Giai: thềm. Bậc thềm đưa đến những nơi tai vạ.

Tự mình đã dựng lệ giai.

Ðại Nam Quốc Sử.

Lệ Sơn Ðái Hà

Lệ: viên đá mài, Sơn: núi, Ðái: dây lưng, đai, Hà: sông. Sơn và Hà ở đây dùng để chỉ Thái Sơn và Hoàng Hà, loại núi cao sông lớn vào bậc nhất của Trung Quốc. Trong lúc phong chư hầu, vua Cao Tổ nhà Hán có thề rằng: Hoàng Hà như đái, Thái Sơn như lệ, quốc dĩ vĩnh ninh, viên cập miêu duệ tức sông Hoàng Hà còn lại bằng cái đai, núi Thái sơn bằngg viên đá mài, nước nhà vẫn vĩnh viễn yên ổn cho đến con cháu. Yù nói dầu cho có những sự đổi thay hết sức lớn lao đi nữa, quốc gia vẫn được trường cửu. Trong một bài hát có câu: “Biết bao thủa non mài sông dải “ chính lấy điển trên nầy.

Lễ Nghi

Lễ: lễ, Nghi: cách thức. Cách thức về lễ.

Lễ nghi đưa lại về nhà Thái sư.

Lục Vân Tiên.

Lễ Nhạc

Lễ: lễ nghi, Nhạc: âm nhạc.

Trong ngoài lễ nhạc uy nghiêm.

Thơ Cổ.

Lễ Tiên Binh Hậu

Lễ: lễ vật, Tiên: trước, Binh: quân lính, Hậu: sau. Ðem lễ vật đến trước và sau là quân lính.

Lễ tiên binh hậu khắc kỳ tập công.

Kim Vân Kiều.

Lễ Thi

Tên hai quyển sách trong bộ Ngũ kinh của Tàu: Kinh lễ và Kinh Thi. Nghĩa rộng: Dòng dõi Nho gia.

Lễ thi cứ phép cửi canh giữ lề.

Hoa Tiên.

Liễm Dung

Liễm: thu góp lại, Dung: dáng mạo. Nghiêm chỉnh dáng mạo để tỏ lòng cung kính.

Thể loan đứng trước lê đình liễm dung.

Lục Vân Tiên.

Liên Chi

Liên: liền, Chi: cành. Trong bài Trường Hận ca của Bạch Cư Dị tả nổi thương yêu, nhớ tiếc của Ðường Minh Hoàng đối với Dương Quý Phi có câu:

Tại thiên nguyện tác tỳ dực điểu.
Tại địa nguyện vi liên lý chi.
Trên trời nguyện được chim liền cánh,
Dưới đất nguyện được cây liền cành.

Nghĩa bóng: vợ chồng thương yêu nhau.

Ðồ liên chi lại trỏ hoa kia.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Liên Hoành

Liên: họp lại, Hoành: ngang. Ðời chiến quốc, Trương Nghi liên hiệp 6 nước để thờ nhà Tần gọi là liên hoành. Hoành có nghĩa là ngang từ đông sang tây. Nước Tần ở hướng Tây, các nước kia ở hướng đông, đông tây hợp lại với nhau. Cũng trong thời đó, Tô Tần thuyết phục 6 nước: Yên, Triệu, Hán, Ngụy, Tề, Sở, kết liên với nhau để chống lại Tần và gọi là hợp tung. Tung có nghĩa nam bắc. Sáu nước nói trên nằm từ nam sang bắc.

Liên Kiều

Tên một vị thuốc để chữa bệnh.

Có chăng liên nhục, liên kiều.

Phan Trần.

Liên Ngâm

Liên: liền, nối liền nhau, Ngâm: làm thơ, ngâm thơ. Cứ người này làm xong và ngâm lên thì người kia lại tiếp.

Liên ngâm đối ẩm từng phen.

Chinh Phụ Ngâm.

Liên Nhục

Liên: sen, Nhục: thịt. Thịt của hạt sen, tên một vị thuốc dùng để chữa bệnh.

Có chăng liên nhục, liên kiều.

Phan Trần.

Liệt Hầu

Liệt: kê vào, Hầu: một trong 5 tước. Công, Hầu, Bá, Tử, Nam.

So vào công tải đều phong liệt hầu.

Hoa Tiên.

Liệt Trung

Liệt: ngay thẳng, có công nghiệp, Trung: hết lòng với người nào, thường thường là với vua, với nước.

Phong làm Thái bảo, dự bài liệt trung.

Nhị Ðộ Mai.

Liêu Bằng

Liêu: quan, bạn bè cùng làm quan với nhau, Bằng: bạn hữu.

Bóng tình trung thấp thoáng dưới đèn, phong nghi cũ kẻ liêu bằng sái lệ.

Văn Tế Võ Tánh và Ngô Tùng Châu.

Liêu Hữu

Liêu: quan bạn bè cùng làm quan với nhau, Hữu: bạn bè. Ðồng nghĩa chữ liêu bằng.

Ân sư liêu hữu có ai?

Nhị Ðộ Mai.

Liễu Dương

Tức cây dương liễu. Một thứ cây lá nhỏ mà xanh. Vương Xương Linh:

Hốt kiến mạch đầu dương liễu sắc.Hối giao phu tế mích công hầu.Tức:

Chợt nhìn bờ liễu xanh tươi, Hồi cho phu tế kiếm nơi công hầu.

(Trần Trọng Kim dịch)

Liễu dương biết thiếp đoạn đường nầy chăng?

Chinh Phụ Ngâm.

Liễu Mạch

Liễu: cây liễu, Mạch: đường đi nhỏ ở ruộng. Cùng một nghĩa với chữ: Liễu hạng hoa nha tức liễu ngõ hoa tường. Dùng để chỉ nơi kỹ nữ ở.

Ðây cũng ôm đàn theo liễu mạch.

Hát Nói.

Liễu Ngõ Hoa Tường

Do chữ “Liễu hạng hoa nha” dịch ra. Dùng để chỉ xóm kỹ nữ.

Sá chỉ liễu ngõ hoa tường.

Kim Vân Kiều.

Liễu Tôn Nguyên

xem Hàn Liễu Âu Tô.

Linh Cữu

Linh: linh thiêng, Cữu: cái hòm.

Xin đem lĩnh cữu để nhờ.

Nhị Ðộ Mai.

Linh Ðinh

Cô đơn, một mình không nương tựa vào đâu được. Văn thiên Tường: Linh đinh dương lý thân linh đinh tức linh đinh giữa bể thân linh đinh.

Linh đinh đâu cũng là linh đinh.

Kim Vân Kiều.

Ling Sàng

Linh: linh thiêng, Sàng: giường. Người ta, sau khi chết, đặt một cái giường thờ để người chết ngồi, nằm. Vương Hy Chi mất, Huy Chi leo lên linh sàng ngồi, cầm đàn gảy, xem như là Hy Chi vẫn ngồi với mình trên linh sàng vậy.

Linh sàng bài vị thờ nàng ở trên.

Kim Vân Kiều.

Linh Tê

Linh: linh thiêng, Tê: con tây ngưu tức tê giác. Sừng tê thông hai đầu nên còn gọi “thông tê.” Thần châu dị vật chí: con tê giác là một con vật thần dị, cái sừng tiêu biểu sự linh thiêng của nó, nên mới gọi là linh tê. Lý Thượng Aån: Tâm hữu linh tê nhất điểm thông lòng có linh tê một điểm thông.

Ðuốc linh tê thấu chữ kỳ oan.

Tự Tình Khúc.

Linh Thứu

Linh: thiêng liêng. Thứu: tên chim, chim thứu mạnh khỏe to lớn có móng vuốt nhọn, ở trong núi sâu, thường bắt dê con và thỏ để ăn thịt. Sở dĩ gọi Linh thứu là vì núi nầy có nhiều chim thứu hoặc núi hình giống đầu chim thứu. Linh thứu còn gọi là Linh sơn ở tại Ấn Ðộ gần thành Thượng Mao Ðức Thích Ca đã từng hội họp đồ đệ, Ðức Như Lai giáng pháp hoa kinh ở đó. Nhà Phật cho linh thứu là một nơi danh thắng.

Linh Xuân

Linh: linh thiêng, Xuân: cây xuân. Ðậu Yên sơn: Linh xuân nhất châu lão, linh xuân một cây già. Nghĩa bóng: người cha già.

Linh xuân một khóm hầu vàng.

(Quan Âm).

Linh Nam

Tên đất ở vào phía nam dãy núi Ngũ Linh. Người Tàu ngày xưa gọi chung đất đai ở phía nam dãy núi Ngũ Linh gồm Quảng Ðông, Quảng Tây và nước ta.

Lĩnh nam riêng một triều đình nước ta.

Ðại Nam Quốc Sử.

Ly Minh

Ly: một trong tám quẻ Càn, Khảm, Cấn, Chấn,Tốn, Ly, Khôn, Ðoài và thuộc về phương nam, Minh: sáng. Aùnh sáng của quẻ ly.

Nam giao là cõi ly minh.

Ðại Nam Quốc Sử.

Ly Sơn

Tên núi. Vua Châu U Vương, vua Tần Thủy Hoàng đều chôn ở Ly sơn, các bà Hậu Phi không con, các đồ châu báu đều chôn theo vua Tần.

Ví thân đã lây hương cấm dịch, cỏ Ly sơn đành lấp tóc da rồi.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Lý

Lý Bạch. Quê ở đất Thục, tự Thái Bạch hiệu Thanh Liên cư sĩ, sanh ở làng Thanh Liên nên lấy tên làng làm hiệu. Có thiên tài đặc biệt về văn thơ. Hạ Tri Chương tiến cử Lý với vua Ðường Huyền Tông và được vua yêu kính. Một hôm Lý Bạch uống rượu say, vua sai Cao Lực Sỉ cỡi giày cho Lý ngủ. Cao tức giận và nhân Lý làm bài “Thanh bình điệu” có ví Dương Quý Phi với Triệu Phi Yến, Cao Lực Sĩ mới dèm pha để Quý Phi ghét Thái Bạch. Vua cũng không tin dùng nữa và đuổi về. Ðời vua Túc Tông năm 762, Lý Bạch mất, thọ 61 tuổi. Có chỗ cho rằng ông chết vì bệnh, có chỗ cho rằng ông chết đuối. Ông đang say rượu ngồi trên đò nhìn thấy trăng dưới sông đẹp quá liền nhảy xuống ôm choàng lấy trăng mà chết. Lý Bạch thường tự xưng là Hải thượng kỵ kình khách, khách cỡi kình trên bể.

Câu cẩm tú đàn anh họ Lý.

Cung Oán Ngâm Khúc

Trăng lặn xuống đáy hồ trong vằng vặc, tưởng rằng ông Lý Cỡi kình mô.

Chiến Tụng Tây Hồ Phú.

Lý

Lý Bạch. Quê ở đất Thục, tự Thái Bạch hiệu Thanh Liên cư sĩ, sanh ở làng Thanh Liên nên lấy tên làng làm hiệu. Có thiên tài đặc biệt về văn thơ. Hạ Tri Chương tiến cử Lý với vua Ðường Huyền Tông và được vua yêu kính. Một hôm Lý Bạch uống rượu say, vua sai Cao Lực Sỉ cỡi giày cho Lý ngủ. Cao tức giận và nhân Lý làm bài “Thanh bình điệu” có ví Dương Quý Phi với Triệu Phi Yến, Cao Lực Sĩ mới dèm pha để Quý Phi ghét Thái Bạch. Vua cũng không tin dùng nữa và đuổi về. Ðời vua Túc Tông năm 762, Lý Bạch mất, thọ 61 tuổi. Có chỗ cho rằng ông chết vì bệnh, có chỗ cho rằng ông chết đuối. Ông đang say rượu ngồi trên đò nhìn thấy trăng dưới sông đẹp quá liền nhảy xuống ôm choàng lấy trăng mà chết. Lý Bạch thường tự xưng là Hải thượng kỵ kình khách, khách cỡi kình trên bể.

Câu cẩm tú đàn anh họ Lý.

Cung Oán Ngâm Khúc

Trăng lặn xuống đáy hồ trong vằng vặc, tưởng rằng ông Lý Cỡi kình mô.

Chiến Tụng Tây Hồ Phú.

Lý

Lý Bạch. Quê ở đất Thục, tự Thái Bạch hiệu Thanh Liên cư sĩ, sanh ở làng Thanh Liên nên lấy tên làng làm hiệu. Có thiên tài đặc biệt về văn thơ. Hạ Tri Chương tiến cử Lý với vua Ðường Huyền Tông và được vua yêu kính. Một hôm Lý Bạch uống rượu say, vua sai Cao Lực Sỉ cỡi giày cho Lý ngủ. Cao tức giận và nhân Lý làm bài “Thanh bình điệu” có ví Dương Quý Phi với Triệu Phi Yến, Cao Lực Sĩ mới dèm pha để Quý Phi ghét Thái Bạch. Vua cũng không tin dùng nữa và đuổi về. Ðời vua Túc Tông năm 762, Lý Bạch mất, thọ 61 tuổi. Có chỗ cho rằng ông chết vì bệnh, có chỗ cho rằng ông chết đuối. Ông đang say rượu ngồi trên đò nhìn thấy trăng dưới sông đẹp quá liền nhảy xuống ôm choàng lấy trăng mà chết. Lý Bạch thường tự xưng là Hải thượng kỵ kình khách, khách cỡi kình trên bể.

Câu cẩm tú đàn anh họ Lý.

Cung Oán Ngâm Khúc

Trăng lặn xuống đáy hồ trong vằng vặc, tưởng rằng ông Lý Cỡi kình mô.

Chiến Tụng Tây Hồ Phú.

Lý Hạ

Lý: cây mận, Hạ: dưới. Dưới cây mận. Tục ngữ Tàu có câu: Lý hạ bất chính quan tức đi ngang dưới cây mận không sửa mủ. Cái mũ đội trên đầu thỉnh thoảng bị xiên cần phải sửa lại cho thẳng. Nhưng lúc đi ngang dưới cây mận không nên đưa tay lên sửa mũ vì người ta có thể lầm tưởng mình hái mận. Nghĩa bóng: đừng làm điều gì để kẻ khác nghi ngờ. Xem: qua điền bất nạp lý.

Lý Lăng

xem chữ Lý.

Lý Ngư

Cá chép.

Lý ngư may được một đôi đem về.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Lý Tư

Tể tướng của Tần. Lúc Tần Thủy Hoàng mất, Lý Tư giả mạo chiếu của vua Tần giết Thái tử Phò Tô để lập Hồ Hợi lên thay thế.

Trật bánh xe là bởi tại Lý Tư.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Lý Trương

Do chữ: Trương Tam, Lý Tư: anh ba họ Trương, anh tư họ Lý, cũng như ta nói anh Ba Eách, chú tư Út … Nghĩa bóng: Người nầy, người nọ

Sớm đưa gã Lý, tối vầy chàng Trương.

Trinh Thử.

Lỏa

vật hình tròn. Phàm vật gì hình tròn thì dùng chữ lỏa mà kể. Ví dụ: Con dấu 5 lỏa. 3 cổ áo, 2 thớt voi, 5 thanh gươm …

Ấn vàng một lỏa, gươm vàng một thanh.

Nhị Ðộ Mai.

Loan

Gương loan. Diệm Tân Vương nuôi con chim loan đã ba năm không kêu. Phu nhân mới bảo với chồng nên cho nó soi gương chắc nó sẽ kêu. Khi đem gương đến, chim loan nhìn vào gương, tưởng có một con nữa trong ấy, mới cất tiếng kêu và kêu suốt cả đêm rồi chết. Gương loan dùng để chỉ gương của đôi vợ chồng soi chung.

Gương loan sẻ nửa, dải đồng chia đôi.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Loan

Gương loan. Diệm Tân Vương nuôi con chim loan đã ba năm không kêu. Phu nhân mới bảo với chồng nên cho nó soi gương chắc nó sẽ kêu. Khi đem gương đến, chim loan nhìn vào gương, tưởng có một con nữa trong ấy, mới cất tiếng kêu và kêu suốt cả đêm rồi chết. Gương loan dùng để chỉ gương của đôi vợ chồng soi chung.

Gương loan sẻ nửa, dải đồng chia đôi.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Loan Giá

Loan: xe vua đi có bốn ngựa kéo, trên cổ ngựa có lục lạc, tiếng rung lên để tượng trưng tiếng chim loan kêu, Giá: xe của vua đi.

Bữa bữa dựa kề loan giá.

Lục Súc Tranh Công.

Loan Nghi

Cái màn thêu chim loan.

Sẵn sàng phương viễn loan nghi.

Kim Vân Kiều.

Loan Phòng

Loan: loại chim. Người đời xưa cho là giống con phụng, lông ngũ sắc và nhiều sắc xanh, Phòng: cái buồng. Cái buồng của đôi vợ chồng nằm.

Người vào chung bóng loan phòng.

Kim Vân Kiều.

Loan Phụng

Chim loan và chim phụng. Dùng để ví hai vợ chồng. Lô Sừ: Tảo giao loan phụng hạ trang lâu, lầu trang bước xuống đôi loan phung.

Loan ôm lấy phụng, phụng bồng lấy loan.

Ca Dao.

Loạn Ðộc Thư Cao

Loạn: thời buổi giặc giã, Ðộc: đọc, Thư: sách, Cao: hơn người. Lúc loạn mà đọc sách là tài giỏi hơn người.

Chữ rằng loạn độc thư cao,
khi nên cũng thế, khác nào người xưa.

Gia Huấn Ca.

Loạn Ly

Loạn: lộn xộn, không có trật tự, trong vùng, trong xứ có giặc giã, Ly: lìa. Lúc có giặc giã thế nào cũng thường gặp những cảnh ly tán, cha con, chồng vợ, anh em xa cách nhau.

Loạn ly mới biết thảm tình nỗi nay.

Hạnh Thục Ca.

Loạn Mệnh

Loạn: rối loạn, khi tâm thần bất định, Mệnh: mệnh lệnh. Người gần chết, khi tâm thần rối loạn, di chúc lại.

Ngụy Khỏa không nghe theo loạn mệnh của Ngụy Thù, xem chữ kết cỏ.

Vâng theo loạn mệnh triều đình lo toan.

Thơ Cổ.

Loạn Thần

Loạn: phá rối trật tự, không tuân theo mệnh lệnh người trên, Thần: tôi. Người làm tôi trở lại đánh vua.

Loạn thần đa tiến làm dân nhọc nhằn.

Lục Vân Tiên.

Long Câu

Long: rồng, Câu: con ngựa mạnh khỏe. Ngựa hay và khỏe mạnh. Nguyên ở trong núi có một cái vực sâu thẳm, tương truyền có giao long ở đó. Ðến mùa xuân. dân bản xứ bắt một con ngựa cái còn trinh cột một bên cái vực sâu thẳm ấy. Giây lát, trời nổi cơn giông gió mây kéo mù mịt, người ta thấy có con rồng đến phủ con ngựa, ngựa có mang đẻ ra long câu.

Con long câu, cái tỳ bà ruổi mau.

Phan Trần.

Long Cổn

Long: rồng, cái gì thuộc về vua tức long bào, long thuyền, long sàng …, Cổn: áo lễ của vua. Áo lễ thêu rồng của vua.

Uy nghi long cổn, hoàng bào.

Thơ Cổ.

Long Ðình

Cái bàn sơn son thếp vàng, phía trên hình như cái nhà thường dùng để rước sắc thần hay sắc chỉ của vua.

Nha môn chực dưới, long đình đặt trên.

Nhị Ðộ Mai.

Long Hạm

Long: rồng, cái gì thuộc về vua, Hạm: chiếc thuyền.

Xa trông long hạm cờ bay.

Thơ Cổ.

Long Hưng

Long: con rồng. Con vật đứng đầu trong tứ linh: long, lân, phụng, qui. Con rồng tượng trưng cho vua. Kinh dịch: Phi long tại thiên nghĩa là rồng bay trên trời, dùng để ví vua lên ngôi, Hưng: dấy lên nổi lên. Long hưng dùng để ví ông vua quật khởi dậy. Ban Cố phú: châu dĩ long hưng, Tần dĩ hổ thị tức châu lấy rồng dấy, Tần lấy cọp dòm.

Long hưng còn đợi cơ trời có khi.

Ðại Nam Quốc Sử.

Long Môn

Long: rồng, Môn: cửa. Tên một con sông có một khúc kiểm trở, nước không thông lên trên được, nên hễ con cá nào nhảy lên được thì hóa rồng. Tên một con sông vua Võ đã đào trong lúc trị thủy. Nghĩa bóng: thi đỗ hoặc danh cao, tước lớn. Sách Tàu có câu: Võ môn tam cấp tức ba bậc cửa Võ. Hằng năm các ngày 1, 2, 21 tháng 7, trong khi những trận mưa đổ xuống, cá gáy kéo nhau lại sắp thành hàng, nhảy lên núi cao. Con nào nhảy được, tức là thi đỗ, được hóa thành rồng. Nên dùng chữ hóa rồng để chỉ việc thi đỗ. Thơ Lý Bạch gởi cho Hàn Kinh Chân: nhất đăng long môn, thánh giá thập bội. Khi đã lên được long môn, thánh giá gấp mười.

Từ vào chi thất, xem bằng long môn.

Hoa Tiên.

Long Nhan

Long: rồng, Nhan: mặt. Sử ký: Cao tổ vi nhân long chuẩn nhi long nhan tức Cao Tổ người mũi cao và mặt như mặt rồng nên về sau mặt vua gọi là long nhan.

Chàng về tâu trước long nhan một lời.

Hoàng Trừu.

Long Phi

Long: rồng, Phi: bay. Dùng để chỉ ông vua đang tại vị. Kinh Dịch: Phi long tại thiên tức rồng bay lên trời. Nghĩa bóng: vua đang trị vị.

Trần Công chẫm sát để nhường long phi.

Ðại Nam Quốc Sử.

Long Sàng

Long: rồng, Sàng: giường. Giường vua nằm. Ba nhụy phu nhân: Ngự lô hương khi phốc long sàng, tức hương thơm lò ngự tỏa long sàng.

Vua cha đòi lại long sàng hỏi qua.

Hoàng Trừu.

Long Tuyền

Tên một thanh gươm, còn gọi là Long Uyên. Tương truyền giữa khoảng sao Ngưu, sao Ðẩu, thường có ánh sáng sắc tím. Trương Hoa mới hỏi Lôi Hoán, thì Hoán nói rằng: đó là sắc của một thanh bửu kiếm tự dưới đất chiếu thấu trên trời và hiện ở tại Phong thành. Hoa mới bổ Hoán làm tri huyện Phong thành. Ðến nơi, Hoán đào ở dưới đất được hai thanh kiếm có khắc chữ: Long Tuyền và Thái A, ánh sáng chói lọi rực rỡ. Từ đó đêm đến, giữa khoảng sao ngưu, sao Ðẩu không còn ánh sáng như trước nữa.

Thớ cong rễ quách, thử đao long tuyền.

Nhị Ðộ Mai.

Long Uyên

tên một thanh gươm cổ. Sở Vương bảo Phong Hổ Tử đến nước Ngô gặp Âu Dạ Tử và Can Tương để bảo rèn thanh kiếm. Ðó là Long Uyên. Thái A và Công Bố. Long Uyên còn gọi là Long Tuyền.

Long Xa

Long: rồng, Xa: xe. xe vua đi.

Bách thanh đâu đã đến gần long xa.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Lòng Kiến

Do chữ: nghị khổn. Lời nói khiêm nhường.

Dám bày lòng kiếm, xin dâng bệ rồng.

Nhị Ðộ Mai.

Lòng Quì

Do chữ: Quì tâm. Lòng trung thành như hoa quì xoay theo mặt trời.

Tấm lòng quì, hoắc cũng đều hướng dương.

Ðại Nam Quốc Sử.

Lòng Tên

Do câu: qui tâm tợ tiễn, lòng mong về nhà như tên bay. Nghĩa bóng: lòng mong mỏi về nhà.

Lòng tên, thuyền cũng như tên chiều lòng.

Hoa Tiên.

Lô

Truyền đạt ra. Lô truyền là xướng danh những người thi đỗ.

Truyền lô lương đỗ thám hoa.

Hoa Tiên.

Lô Diệp

Lô: cây lau, Diệp: lá.

Bên sông lô diệp xạc xào gió thu.

Thơ Cổ.

Lộ Ðồ

Lộ: đàng, Ðồ: đường. Ðường sá.

Lộ đồ diêu viễn ai ôi!

Ca Dao.

Lộ Kỳ

Lộ: đường, Kỳ: đường chẻ. Người láng diềng của Dương Chu mất dê, tìm không được, sang nhờ Dương Châu cho mượn một người để đi tìm hộ. Dương Chu hỏi mất một con dê sao lại phải cần nhiều người thế? Người láng diềng đáp: Vì đường có lắm ngã ba. Mọi người đi tìm một lần nữa cũng trở về tay không và nói cho Dương Chu biết rằng đường có nhiều ngã ba lắm. Theo các ngã ba đi một đoạn lại gặp nhiều ngã ba khác, thành thử không biết đi đường nào. Nghĩa bóng: học đạo nếu quá thiên về những điều mọn mảy chi tiết thì không khác nào khách lạ đứng giữa con đường nhiều ngã ba không biết nên đi ngã nào.

Tái ông được ngựa, lộ kỳ mất dê.

Hoài Cổ Ngâm.

Lô Trình

lộ: đường, Trình: một dặm đường, một trạm đường.

Không ai mà hỏi lộ trình trở ra.

Lục Vân Tiên.

Lỗ

Tên một nước nhỏ đời Xuân thu, thuộc địa phận tỉnh Sơn Tây bây giờ.

Khi về nước Lỗ điều trần đạo vương.

Lục Vân Tiên.

Lôc Tử Thùy Thủ

Lộc: nai, Tử: chết, Thùy: ai, Thủ: tay. Con nai chết về tay ai? Nghĩa bóng: Ai giành được nước mà làm vua? Khoái Thơ nói: Tần thất kỳ lộc, thiên hạ cọng trục chi. Chữ lộc: nai đồng âm với chữ lộc: bổng lộc, dùng để ví với ngôi vua. Nhà Tần mất nai, thiên hạ đều đuổi bắt.

Biết rằng hươu chết tay ai?

Trê Cóc

Lộc tử thùy thủ, giang san thiếu chủ đợi chờ ai?

Câu Hát.

Lộc Trọng

Lộc: bổng lộc, Trọng: nặng, nhiều.

Sao bằng lộc trọng, quyền cao.

Kim Vân Kiều.

Lôi Âm

Tên một ngôi chùa ở nước Phật.

Lôi âm tự có tu mới thành Phật.

Sãi Vãi.

Lôi Công

Lôi: sấm, Công: ông.Thần sấm. Ta còn gọi là thiên lôi, trông coi về sấm chớp. Sách Vân Tiên tạp chí gọi sấm là trống của trời, còn người giữ việc đánh trống trời gọi là lôi công. Khi bị sét đánh chết người ta bảo là Thiên Lôi hay Lôi Công đánh.

Lôi Ðình

Lôi: sấm, Ðình: sét. Nghĩa bóng: tiếng hét to lớn, bộ tịch giận dữ.

Yếu thơ xin chịu trước sân lôi đình.

Kim Vân Kiều.

Lôi Oanh Tấn Phúc Bi

Lôi: sét, Oanh: đánh,, Tấn phúc: tên chùa, Bi: bia. Phạm Trọng Yên người đời Tống lúc trấn thủ đất Nhiêu Châu có một người học trò xin yết kiến và kể lể tình cảnh đói của mình. Lúc bấy giờ tại chùa Tấn Phúc có một cái bia do chữ của Âu Dương Xuân canh viết vào đấy. Phạm Trọng Yên biết thiên hạ đều hâm mộ nét bút của Xuân Canh mới cho anh học trò một số tiền mua giấy mực đến nơi chùa ấy để rập lấy 1000 bản đem về kinh mà bán. Không ngờ người học trò chưa kịp đến rập thì sét đánh tan cái bia ấy. Vì thế mới có câu: thời lai phong Tống Ðằng Vương các, vận khứ lôi oanh Tấn Phúc bi. Khi gặp thời gió đưa đến Ðằng Vương các. Thời vận hết sét đánh bia chùa Tấn Phúc.

Lông Phụng

Do chữ Phụng mao. Phụng: chim phụng, Mao: lông. Tống Hiếu Võ Ðế khen tài con của Tạ Phụng là Siêu Tông rằng: “Thật là lông của con phụng.” Nghĩa bóng: lông phụng: con cháu hiền tàl, nối nghiệp cha ông.

Rõ ràng lông phụng, gót lân.

Nhị Ðộ Mai.

Lợi Danh

Lợi: lợi lộc, Danh: công danh. Quốc sách: Trương Nghi nói: Tranh danh giả ư triều, Tranh lợi giả ư thị tức giành danh ở chốn triều đình, giành lợi ở nơi chợ búa. Hậu Hán thơ. Xung Cao truyện: Thân phụ của Xung Cao làm huyện lệnh, giàu có đến 3000 vạn. Lúc cha mất, bao nhiêu tiền của Xung đều đem cho bà con họ hàng và những người nghèo nàn trong xóm làng, và từ đó những kẻ ham danh lợi, Xung đều từ khước và không thèm chơi với.

Cái phong ba khéo cợt phường lợi danh.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Lũ Kiến Chòm Ong

Lũ kiến: chữ nho có Nghị tụ tức kiến nhóm họp. Bắc sử: Hà Nam nghị tụ chi đồ, ứng thời kham định. Những bầy kiến nhóm họp ở Hà Nam nên tùy thời mà giết chúng. Yù nói giặc cướp nhóm họp đông đúc như bầy kiến, Chòm ong chữ nho có: phong tụ là ong nhóm họp. Thẩm Ước: Nghịch đồ phong tụ, bọn cướp nghịch tụ họp như ong.

Thì chi lũ kiến chòm ong tơi bời.

Phan Trần.

Luân Ðài

Tên đất. Vua Hán Võ Ðế, sau khi thấy dân chúng trong nước ta thán về việc phải hành dịch khổ sở, đã ăn năn ra lệnh cấm việc xây dựng điện thờ ở Luân Ðài.

Ðất Luân Ðài phản Hán chẳng hối ngộ trách cung, ải Hàn Cốc thì Tần cũng rắp ranh làm phản.

Sãi Vãi.

Luân Hồi

Luân: bánh xe, Hồi: xoay, trở về. Phật giáo cho rằng người ta chết trong khoảng lục đạo xoay tròn không bao giờ thôi. Nghĩa bóng: ngày tháng chuyển vần.

Luân hồi trăm có dư năm.

Ðại Nam Quốc Sử.

Luân Thường

Luân: luân thường. Năm đạo thường giữa: vua tôi, cha con, vợ chồng, anh em, bằng hữu, Thường: phép tắc thường mà loài người nên theo.

Luân thường quyết gánh lấy mình.

Hoa Tiên.

Luật Ðường

Luật: luật thơ, Ðường: nhà Ðường. Những luật phép thơ ngũ ngôn, thất ngôn mà phép tắc mở đầu từ nhà Ðường.

Tạ lòng lại ngụ luật đường bốn câu.

Nhị Ðộ Mai.

Lục Bộ

Lục: sáu, Bộ: bộ mạch. Sáu bộ mạch trong người

Ngang rằng lục bộ đều tang.

Lục Vân Tiên.

Lục Cực

Lục: sáu, Cực: rất. Sáu điều hết sức cực khổ:

- Chết non,

- Ốm đau,

- Lo,

- Nghèo,

- Xấu xa,

- Yếu đuối.

Lục cực bày hàng sáu, rành rành kinh huấn chẳng sai

Nguyễn Công Trứ.

Lục Giáp

Tên một bài bói.

Lục nhâm, lục giáp chốn nào chẳng hay.

Lục Vân Tiên.

Lục Y Sứ Giả

Lục y: áo xanh, Sứ giả: người đi sứ. Sứ: viên quan của một nước hoặc một phe phái sang phe phái khác hoặc nước khác để thương thuyết một việc gì. Hoặc nghĩa người đem tin. Chữ lục y còn dùng để chỉ con chim vẹt.

Lục y sứ giả và chàng thăng ca.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Lục Nguyệt Phi Sương

Lục nguyệt: tháng sáu, Phi: bay, Sương: sương. Trâu Diễn nghe Yên Chiêu Vương cầu hiền, từ đất Lương đến đất Yên. Vua Chiêu Vương xây đắp một cái cung riêng biệt và đối xử với Trâu Diễn rất cung kính, xem như bậc thầy. Chiêu Vương mất, Huệ Vương lên ngôi, nghe lời dèm pha, bắt Diễn hạ ngục. Diễn ngửa mặt nhìn trời mà khóc. Lúc bấy giờ váo tiết tháng sáu, thế mà sương bỗng chốc rơi xuống.

Lục Nhâm

xem Lục giáp.

Lục Quân

Tên bài thuốc gồm có 6 vị.

Lục quân tứ vật thang danh.

Lục Vân Tiên.

Lục Tặc

Lục: sáu, Tặc: giặc. Sáu thứ như sáu tên giặc hại ta: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp. Người tu hành vì thế mắt không xem sắc đẹp, tai không nghe âm thanh, mũi không ngửi mùi thơm, miệng không nếm vị ngon ngọt, tay không động chạm đến các thứ mềm trơn, tâm không nghĩ đến đều xằng bậy.

Lục Tốn

Tự Bá Ngôn giúp Lữ Mông giữ Lục Khẩu, đại phá quân Thục Hán ở Di Lăng sau làm đến Thừa Tướng.

Lưu Huyền Ðức giận Lục Tốn mong trả thù nầy.

Trần Trùng Quang.

Lục Thao

Lục: sáu, Thao: binh pháp. Xem chữ: lược thao.

Lục thao tam lược ai bì.

Lục Vân Tiên.

Lục Trình

Lục: đường đi, Trình: một dặm đường, một trạm đường. Ði đường bộ.

Lũy

Thành đất đắp cao lên để chống giặc.

Trong hào ngoài lũy tan hoang.

Kim Vân Kiều.

Luyến Chúa

Luyến: thương đến, không rời ra được, Chúa: vua chúa.

Nửa phần luyến chúa, nửa phần tư gia.

Kim Vân Kiều.

Luyện Ðan

Luyện: nấu kim loại để gạn bỏ các tạp chất, Ðan: thuốc viên. Luyện đan thường dùng vào nghĩa hái hoa lá, nấu thành thuốc, uống để sống lâu hơn hoặc chữa bệnh tật, thương tích. Các vị đạo sĩ, các tiên ông hay dùng lò bát quái dán bùa trong trong khi luyện đan.

Quét am tiên sớm luyện đan.

Nguyễn Hãng.

Luyện Thạch Bổ Thiên

Luyện: nấu để gạn các tạp chất, thạch: đá. Cung Công Thị đánh với Chúc Dung Thị không thắng được mới nổi giận lấy đầu húc vào sập Bát châu sơn tức quả núi chống trời. Cột chống trời gãy, quả đất khuyết. Nữ Oa mới luyện đá ngũ sắc để vá lại trời, chặt chân con ngao loại rùa trạch để dựng tứ cực tức bốn góc rất xa của quả đất.

Luyện thạch bổ thiên, công đức ấy sánh tày non bể.

Lũng Tây

Tên một cửa ải ở rặng núi Lũng sơn xứ Thiểm Tây và Cam Túc.

Hẹn cùng ta Lũng Tây nham ấy.

Chinh Phụ Ngâm.

Lư San

Tên một hòn núi ở về tỉnh Hà Nam nước Tàu.

Nhớ xưa trong núi Lư san.

Lục Vân Tiên

Lư: họ của ông Lư Ngao, San: núi. Ông Lư Ngao ở ẩn tại núi Lư san, nghiên cứu sách thuốc, có bài phú nói về mạch lạc trong người.

Mạch thời đọc phú Lư san.

Lục Vân Tiên.

Lữ Bố

Người Cửu nguyên, đời Ðông Hán tự Phụng Thiên. Ban đầu thờ Ðinh Nguyên, sau hại Ðinh Nguyên qua thờ Ðổng Trác. Vì Ðổng Trác bạo ngược, nên cùng Vương Doãn mưu giết Trác. Bị đồ đảng của Trác đánh bại, Lữ Bố chạy qua nương nhờ Vương Thuật rồi lại sang Viên Thiêu. Nhưng cuối cùng bị Tào Tháo bắt. Lữ bố tự tử. Theo Sử Tàu, chứ Tam Quốc thì chép khác: Vương Doãn dùng Ðiêu Thuyền làm mỹ nhân kế để ly khai khiến Bố và Trác lại thù hằn nhau …

Trực rằng ai Lữ Phụng Thiên?

Lục Vân Tiên.

Lữ Hậu

Vợ vua Hán Cao Tổ, tên Tri. Lữ Công biết Hán Cao Tổ từ hồi còn hàn vi, mới gả Lữ Hậu cho Cao Tổ. Lữ Hậu sanh ra Huệ Ðế. Từ lúc Huệ Ðế mất, Lữ Hậu chuyên giữ việc triều chánh được 8 năm, trái với lời ước của Cao Tổ, bà phong Vương cho 4 người họ Lữ. Sau khi Lữ Hậu băng, bọn Châu Bột, Trần Bình giết cả mấy người họ Lữ. Lữ Hậu tánh dâm đãng, tư thông với Tự Cơ giấu trong bức vách.

Tương truyền mặc dầu con đã được truyền ngôi. Lữ Hậu vẫn muốn hại bà Hậu Phi, nên móc mắt, xẻo tai, chặt tay chân bà nầy và đánh thuốc độc giết chết con bà Hậu Phi.

Hán thời Lữ Hội ai qua?

Trinh Thử

Hán dầu yếu, giận Lữ làm quái gở.

Sãi Vãi.

Lữ Hoài

Lữ: quán trọ, Hoài: mối cảm xúc.

Vả trong khách huống lữ hoài biết sao.

Hoa Tiên.

Lữ Thấn

Lữ: quán khách trọ, Thấn: chết bỏ vào hòm nhưng chưa chôn thường gọi là quàng. Bên Tàu có tục những người chết ở đất khách, thân thuộc thường hay quàng lại một nơi hoặc trong một cái chùa, trong một cái quán để chờ cơ hội thuận tiện đưa về chôn ở quê hương.

Bơ vơ lữ thấn tha hương đồ huề.

Kim Vân Kiều.

Lửa Binh

Do chữ: binh hỏa. Binh: quân lính, Hỏa: lửa. nghĩa bóng: giặc giã. Mỗi khi giặc giã bao giờ cũng có đốt cửa đốt nhà.

Lửa binh đâu đã động ngoài biên cương.

Ðại Nam Quốc Sử.

Lửa Hương

Mỗi khi người ta thề cùng nhau, thường đốt trầm hương. Nên về sau dùng hai chữ Lửa hương để nói về vợ chồng vì vợ chồng thường đốt hương thề nguyền cùng nhau.

Lửa hương chốc để lạnh lùng bấy lâu.

Kim Vân Kiều.

Lửa Nồng

Do chữ Hỏa hàng. Sách nho có câu: giả sử hưng hưng hại ý thôi lạc đại hỏa hàng. Nghĩa bóng: cảnh cực khổ, nhà thanh lâu.

Giấm chua lại tội bằng ba lửa nồng.

Kim Vân Kiều.

Lửa Trời

Do chữ: lân hỏa. Lửa ngoài đồng nội khi ẩn khi hiện sắc xanh. Theo Hoài Nam Tử: huyết lâu ngày hóa làm lân huyết. Tinh bộc lộ dưới đất, 100 ngày hóa thành chất lân, ở xa trông le lói như nhen lửa. Lân hỏa còn gọi là quỉ hỏa. Theo khoa học đó là chất phosphorus, do chất xương phát sinh ánh sáng, gặp không khí bậc lửa ngọn. Nghĩa thông thường: vong hồn người chết.

Mặt chinh phu khôn vẽ nét gian nan, lập lòe lửa trơi soi chừng cổ độ.

Nguyễn Văn Thành.

Lưng Túi Gió Trăng

Do câu: bán nang phong nguyệt. Bán: nửa, Nang: đãy, túi, Phong: gió, Nguyệt: trăng. Tả người phong lưu chỉ đem theo gió trăng trong đãy chứ không cần mang gì cả.

Ðề huề lưng túi gió trăng.

Kim Vân Kiều.

Lược Thao

Do chữ: lục thao, tam thao. Lục: sau, Thao: binh pháp, tương truyền Thái Công Vọng làm quyển binh thư gồm có:

- Văn thao,

- Võ thao,

- Long thao,

- Hổ thao,

- Báo thao,

- Khuyển thao.

Tam: ba, lược: mưu kế. Nhan đề một bộ sách của Thái Công làm ra.

Côn quyền ra sức, lược thao gồm tài.

Kim Vân Kiều.

Lưới Thang

Lưới của vua Thành Thang. Thành Thang khai sáng nhà Thương, sinh năm 1782 mất năm 1754 trước tây lịch, đánh được vua Kiệt lên ngôi.Vua Thành Thang đi chơi ngoài đồng nội thấy người ta giăng lưới bốn mặt và cầu chúc rằng: bốn phương trong trời đất đều vào lưới ta. Vua Thành Thang mới than rằng: Như thì hết mất có còn gì nữa đâu? Vua mới mở ba mặt lưới và chúc rằng: Muốn bay sang bên tả thì bay, muốn bay sang bên hữu thì bay, con nào đến số mới vào lưới nầy. Nghĩa bóng: hình pháp nhân từ.

Lưới thang rộng mở ơn nhờ xiết bao!

Trê Cóc.

Lưới Trời

Do chữ: Thiên võng. Lão tử: thiên võng khôi khôi sơ nhi bất thất tức lưới trời lồng lộng, thưa mà khó mất. Nghĩa bóng: những kẻ gây tội ác không sao thoát được.

Mắt thần khôn giấu, lưới trời khôn dung.

Nhị Ðộ Mai.

Lương

Tên một nước Chư hầu đời Chiến Quốc tức là nước Ngụy ở địa phận tỉnh Hà Nam và Sơn Tây bây giờ.

Xe mòn liệt quốc, lưỡi mềm Tề Lương.

Hoài Cổ Ngâm.

Lương Duyên

Lương: lành, Duyên: tình nghĩa vợ chồng. Xem chữ Duyên.

Tiên hoa chép chữ lương duyên đến già.

Hoa Tiên.

Lương Không

Lương: rường nhà, Không: trống trải. Ý nói hoang vắng.

Lương không yến đẻ, song tà nhện giăng.

Hoa Tiên.

Lương Nhân

lương nhân: người lương thiện. Vợ gọi chồng là Lương nhân. Mạnh tử: Ngô tương hám lương nhân chi sở chi dã ta đang dòm xem thử lương nhân đi ngã nào vậy. Chồng cũng gọi vợ bằng Lương nhân. Kinh Thi: Kiến thử lương nhân trông Lương nhân ấy. Lương nhân còn dùng để gọi người quân tử.

Lạy lương nhân đã sẽ dời chân sau.

(Quân Âm Thị Kính).

Lương Sĩ

người học trò siêng năng. Kinh Thi: Lương sĩ cù cù, lương sĩ cần kiệm. Lại còn nghĩa tài giỏi.

Há không lương sĩ cù cù.

Hoài Nam Khúc.

Lương Tâm

Lương: lành, Tâm: lòng. Tấm lòng trời đất sinh ra sẵn tốt, biết điều nhân nghĩa.

Biết đâu đạo tặc chẳng là lương tâm.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Lương Thần

Lương: tốt, lành, Thần: tôi. người tôi trung thành với vua.

Khắp đâu đâu cũng một lương thần.

Hát Nói.

Lương Thì

Lương: tốt lành, Thì: buổi. Buổi tốt lành.

Khá thương lỡ hết mấy phen lương thì.

Chinh Phụ Ngâm.

Lương Thượng Quân Tử

Lương: rường, Thượng: trên, Quân tử: người quân tử. Ban đêm trộm vào nhà Trần Thiệt. Thiệt trông thấy mới gọi con cháu lại dạy rằng: người đời cần phải tự cố gắng, những người bất thiện, chưa hẳn là kẻ vốn sẵn xấu xa, chỉ vì quen tánh nên sinh ra như vậy. Như bác quân tử ở trên rường nhà chẳng hạn. Trộm thất kinh nhảy xuống đất. Thiệt nói: bác cũng là quân tử lỡ thời, nên phải cực khổ. Nói đoạn lấy cho hai cây vải.

Lương Võ Ðế

Thái tổ nhà Lương 502-550. Một vị vua rất sùng bái đạo Phật, từng cho mời các vị cao tăng ở Ấn Ðộ sang truyền bá đạo Phật ở Trung Hoa. Nhiều lần vào tu ở chùa như một nhà sư. Sau bị Hầu Cảnh nổi loạn vây ở Ðài Thành mà chết đói.

Ðời nào tu cho hơn Tống Ðạo Quân, đời nào tu cho kịp Lương Võ Ðế.

Sãi Vãi.

Lượng Xuân

Do chữ Xuân lượng. Lượng là rộng rãi như mưa xuân đối với vạn vật.

Lượng xuân dù quyết hẹp hòi.

Kim Vân Kiều.

Lưỡng Ban Quần Thần

Lưỡng ban: hai bên gồm có bên văn và bên võ, Quần: bầy, Thần: tôi.

Sở Vương phán hỏi lưỡng ban quần thần.

Lục Vân Tiên.

Lưỡng Long

Lưỡng: hai, Long: rồng. Thường thường người ta hay vẽ hoặc đắp hình hai con rồng chầu mặt trăng, lưỡng long triều nguyệt hoặc hai con rồng tranh hạt châu, lưỡng long tranh châu.

Cửa lầu ngũ phụng, thềm nhà lưỡng long.

Lưu

Một họ lớn của Trung Quốc. Lưu Ban mở ra nhà Tiền Hán. Hậu Hán có Lưu Tú và các tướng tôn Lưu Huyền làm Hán Ðế. Ðến đời Tam Quốc thì Lưu Huyền Ðức cũng dòng dõi nhà Hán.

Hán xưa có gã Ðổng Công. Nuôi thằng Lữ Bố cướp dòng nhà Lưu.

Lục Vân Tiên.

Lưu Bị

Dòng dõi nhà Hán, Lưu Bị người hiền đức, đã cùng Tào Tháo Tôn Quyền chia ba Trung Quốc để cai trị. Lưu Bị nước Thục, Tào Tháo nước Ngụy, Tôn Quyền nước Ngô. Có quân sư là Khổng Minh và năm tướng tài ngũ hổ là Quan Vân Trường. Trương Phi, Triêu Tử, Mã Siêu, Huỳnh Trung giúp sức, Lưu Bị đã gây được một thanh thế lớn lao trong nước, tiếc là sau khi Lưu Bị mất, con là Lưu Thiện không nối được chí cha để cơ đồ sụp đổ.

Ai hay Lưu Bị cơ đồ tan hoang.

Thơ Cổ.

Lưu Cầu

Tên một quần đảo phía nam Nhật bản, sản xuất thứ dao rất sắc và có tiếng, người xưa dùng để hộ thân hoặc để đánh giặc.

Giết nhau chẳng phải Lưu cầu.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Lưu Côn

Người Ngụy Xương, đời Tấn, đánh giặc có công, được phong Quảng Võ Hầu, kế phong Ðô Ðốc, một lòng trung thành với nhà Tấn. Sau cùng bị Ðoàn Tấn hại. Lúc bị rợ hô vây, Lưu Côn lên lầu thổi kèn rất hay, quân giặc động lòng nhớ nhà bỏ đi hết.

Lưỡi gươm Tổ Ðịch, tiếng Kèn Lưu Côn.

Hoài Cổ Ngâm.

Lưu Ðề

Lưu: để lại, Ðề: đầu đề của bài thi, hoặc bài thơ. đi đến một thắng cảnh nào làm thơ để lại thì gọi là lưu đề.

Bước ra lại vịnh bốn câu lưu đề.

Nhị Ðộ Mai.

Lưu Hồng

Lưu: trôi, Hồng: cái mống. Xưa có người đàn bà nằm mơ thấy cái mống trôi ở bến sông Hoa, sau đẻ ra làm vua. Nghĩa bóng: điềm lành sắm sanh quý tử.

Bến hoa ứng vẻ lưu hồng.

Ðại Nam Quốc Sử.

Lưu Hướng

Tôn thất đời nhà Hán, lúc đầu lãnh chức Gián Ðại phu học thuật rất tinh thông, cả ngày đọc sách không biết mỏi, nhiều khi xem sách cho đến trời sáng. Ông thường dâng sớ bày tỏ âm dương, những điều tốt xấu. Tác giả các sách: Hồng phạm ngũ hành truyện, Liệt nữ truyện.

Lửa Thái ất đêm soi Lưu Hướng.

Tự Tình Khúc.

Lưu Lạc

Lưu: trôi, Lạc: rụng. Trôi nổi nơi nầy nơi khác như nước trôi và hoa rụng.

Tiếc thay lưu lạc giang hồ.

Kim Vân Kiều.

Lưu Lệ

Lưu: chảy, Lệ: nước mắt.

Cuộc đời nghĩ đến thêm lưu lệ.

Thơ Cổ.

Lưu Liên

Lưu: ở lại, Liên: nối tiếp nhau. Bàng hoàng không dứt áo ra đi được. Nam Sử: Lưu liên nhật dạ, lưu liên ngày đêm.

Hay gặp người cờ bạc lưu liên.

Gia Huấn Ca.

Lưu Linh

Tự Bá Luân, người đời Tấn, nổi tiếng hay uống rượu, tánh tình phóng khoáng, có làm bài “Tửu đức tụng” ca ngợi đức tính của rượu.

Lưu Linh, Ðế Thích là làng tri âm.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Lưu Ly

Lưu: chảy, trôi nổi, Ly: lìa. Nghèo khổ phải ly biệt gia đình trôi nổi quê người đất khách.

Nàng rằng phải bước lưu ly.

Kim Vân Kiều.

Lưu Tam Thiên Lý

Lưu: đày, Tam: Ba, Thiên: ngàn, Lý: dặm.

Lưu tam thiên lý tội người đã dành.

Thơ Cổ.

Lưu Thần

Người đời Ðông Hán, cùng Nguyễn Triệu vào núi Thiên thai hái thuốc lạc mất đường về. Lưu Nguyễn tình cờ gặp hai nàng tiên rồi cùng nhau kết làm vợ chồng. Chẳng bao lâu Lưu Nguyễn nhớ nhà nên từ giã hai nàng tiên để trở về cố hương. Hai tiên nữ phải ngậm ngùi nhận lời nhưng bảo cho hai chàng biết là non tiên và trần giới hai cảnh khác nhau, sợ ngày sau không thể tái ngộ được nữa.Hai tiên nữ đưa Lưu Nguyễn ra khỏi động. Lúc trở về nhà Lưu Nguyễn thấy quang cảnh khác hẳn lúc ra đi, con cháu thì đã trãi qua bảy đời rồi.Lưu Nguyễn buồn lòng vào núi Thiên thai lần nữa, nhưng không rõ kết quả ra sao.

Lưu Thú

Lưu: để lại, Thú: binh đóng ở biên giới.

Kẻ xin lưu thú, người cầu bãi binh.

Ðại Nam Quốc Sử.

Lưu Thủy

Lưu: chảy, Thủy: nước. Tên một bản đàn. Xem chữ Bá Nha.

Than rằng: Lưu thủy cao sơn.

Ma Chử Tác Châm

Ma: mài, Chử: dùi, Tác: làm, Châm: kim. Lý Bạch lúc còn nhỏ học hành chưa thành tài đã vội bỏ dỡ sự nghiệp. Một hôm Bạch đi đường gặp một bà đang mài một cái dùi sắt. Bạch hỏi bà mài làm gì thì bà đáp: mài dùi để làm kim. Nghe thế Bạch trở về tiếp tục việc học và cuối cùng trở thành nhà đại thi hào.

Ngạn ngữ Tàu có câu: Nhược yếu công phu thâm, thiết chử ma thành châm tức công phu muốn được sâu xa, hãy mài chày sắt để mà làm kim. Nghĩa bóng: Kiên tâm trì chí làm một việc gì.

Ma Hạ

Tên một con sông ở Ấn Ðộ, các thầy tu tắm ở con sông nầy để tẩy sạch bụi trần.

Rửa bụi trần, Sãi vui nước ma ha.

Sãi Vãi.

Ma Vương

Ma: ma quỉ, Vương: vua. Vua loài ma quỉ. Theo lời Phật thì Ma Vương là một loài quỉ ngăn cản người ta làm điều lành.

Tối ba mươi khép cánh càn khôn, ních chặt lại kẻo ma vương đưa quỉ tới.

(Câu Ðối).

Má Ðào

Do chữ: Ðào kiển. Thôi Hộ đời đường, nhân Thanh minh đi chơi đến một nơi, thấy có người con gái đẹp đứng trong cửa, trước cửa hoa đào đang đua nở. Năm sau Thôi Hộ trở lại chốn ấy, thấy vắng người con gái, mới đề bài thi trước cửa:

Khứ niên kim nhật, thử môn trung,
Nhân diện đào hoa tương ánh hồng.
Nhân diện bất tri hà xứ khứ,
Ðào hoa y cực tiếu đông phong!

Tức:

Hôm nay, năm ngoái cửa cài,
Hoa đào ánh với mặt người đỏ tươi.
Mặt người chẳng biết đâu rồi,
Hoa đào còn đó vẫn cười gió đông!

Trần Trọng Kim.

Của năm sau nữa Thôi Hộ cũng lại đến, nghe trong nhà có tiếng khóc, ông vào thăm thì thân phụ người con gái bảo cho biết, khi đọc bài thi của ông, nàng ốm tương tư, đau luôn trong một năm nay và vừa mới chết. Thôi Hộ nghe nói, gần người con gái gọi lớn: “Có Thôi Hộ đây” tức thì nàng sống lại.

Nghĩa bóng: người con gái đẹp.

Mà xui phận bạc nằm trong má đào.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Má Hồng

Nghĩa như chữ đào kiểm, dùng để chỉ người đàn bà đẹp.

Trời xanh quen thói má hồng đánh ghen.

Kim Vân Kiều.

Mã

Non. Tức là Mã Ngôi, tên một quả núi mà Dương Quý Phi đã chết ở đấy. Ðường Minh Hoàng say mê Dương Quý Phi, bỏ phế việc nước. Anh của Quý Phi là Dương Quốc Trung loạn quyền. An Lộc Sơn kéo quân đến đánh, vua phải chạy vào đất Thục. Ngang qua Mã Ngôi, quân lính không chịu theo vua nữa, và yêu cầu, nếu không giết Dương Quý Phi thì quân lính sẽ tan rã và không chống giặc. Quý Phi buộc lòng phải tự vận ở Mã Ngôi. Bạch Cư Dị trong một bài thơ trường hận ca đã thuật lại việc Dương Quý Phi và Ðường Minh Hoàng chạy loạn và những nỗi thương nhớ của vua sau khi Quý Phi mất.

Dấu giày non Mã sương pha nên đồ.

Hoa Tiên.

Mã Bài

Mã: ngựa, Bài: cái thẻ bằng gỗ. Ðời trước, mỗi khi có việc gì quan hệ khẩn cấp, người ta viết vào một cái bài, sai lính cỡi ngựa để đem đi cho được nhanh chóng.

Mã bài đã có chỉ đòi Ðảng công.

Nhị Ðộ Mai.

Mã Cách Lý Thi

Mã: ngựa, Cách: da, Lý: bao bọc, Thi: thây. Chết không có quan quách phải dùng da ngựa bọc thây. Hậu Hán thơ: Mã Viện có nói rằng: “kẻ nam nhi nên chết ở chốn biên cương lấy da ngựa bọc thây để đem chôn.” Lời khuyên con trai nên xông pha nơi chiến địa.

Mã Ðề

Mã: ngựa, Ðề: vó chân.

Kìa mã đề muôn dặm ruổi rong.

Thơ Cổ.

Mã Ðường

Tên một quả núi ở huyện Ðông Lưu, hình giống con ngựa. Núi chạy thẳng ra bờ sông sóng gió dữ dội. Cạnh núi có thờ thần Mã Ðương. Tại đây, Vương Bột gặp cơn gió mạnh, thổi thuyền đến các Ðằng Vương. Xem chữu Ðằng.

Rằng đây chẳng phải là gành Mã Ðương.

Hoa Tiên.

Mã Tích

Mã: ngựa, Tích: dấu vết.

Ngổn ngang mã tích, xa trần thiếu ai.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Mạc Bắc

Tên đất ở Ngoại Mông Cổ. Rỡ Khiết Ðan bắt Tống Ðạo quân về Mạc Bắc. Xem chữ: Tống Ðạo Quân.

Nhục Mạc Bắc sao tiên chẳng đến cứu về.

Sãi Vãi.

Mạc Gia

Tên người. Ngô Ðịa Chi: Hạp lư khiến Can Tương đúc kiếm nhưng nấu mãi sắt trong lò không chịu chảy. Vợ là Mạc Gia hỏi có phương cách gì để làm cho sắt chảy không thì Can Tương đáp: chỉ có cách gả một người đàn bà cho vị thần hỏa lò. Mạc gia nghe thế liền tắm rữa sạch sẽ nhảy vào lò tự thiêu mình. Nhờ thế thép mới chảy ra để luyện thành một cặp kiếm. Cây trống tên gọi là Can Tương, cây mái gọi là Mạc Gia. Có nơi cho rằng Mạc Gia chỉ bỏ vào lò tóc của nàng mà thôi.

Mạc Tu Hữu

Mạc: chẳng, Tu: nên, cần, Hữu: có. Chẳng cần phải có. Tần Cối vu cho Nhạc Phi để kết án tử hình. Hàng Thế Trung tìm Tần Cối để hỏi hư thiệt thì Tần Cối đáp: “Việc của Phi tuy đang còn lờ mờ nhưng chẳng cần phải có Mạc Tu Hữu mới xử tội được.” Hàng Thế Trung đáp: Mạc Tu Hữu thì làm sao khiến thiên hạ phục? Ba chữ Mạc Tu Hữu trở thành “Tan tự ngục” ba chữ dùng để kết án mà bỏ ngục.

Mạch Tuệ Lưỡng Kỳ

Mạch: lúa mạch, Tuệ: chẹn, Lưỡng: hia, Kỳ: ngành. Lúa mạch đâm lên hai chẹn. Hán sử: Trương Kham làm Thái Thú Ngư Dương, mở mang hơn 80 khoản ruộng, khuyên dân cày cấy. Nhờ thế trong hạt trở nên trù phú. Dân chúng có câu ca: Tang vô phụ chi, tuệ mạch lưỡng kỳ dâu không có nhánh gởi, lúa mạch đâm ra hai chẹn. Yù nói lúa tốt.

Mạc Mặt

Mạc: mựuc đen, Mạc mặt: lấy mực đen vẽ lên mặt mày.

Nào ai mạc mặt, nào ai gọi hồn.

Chinh Phụ Ngâm.

Mạch Tương

Mạch: dòng, suối, Tương: tên một con sông. Lúc vua Thuấn chết, hai bà vợ là Nga Hoàng, Nữ Anh khóc ở sông Tương để ví với nước mắt.

Chưa xong điều nghĩ, đã đào mạch tương.

Kim Vân Kiều.

Mai Chước

Mai: tức la chữ môi đọc trạnh ra. Chữ môi đồng âm với chữ mưu, nghĩa là mưu cho hai họ kết hôn với nhau, Chước: đồng âm với chữ: chước là châm chước, nghĩa châm chước để hai bên trai gái kết duyên với nhau. Chữ môi và chữ chước đồng nghĩa. Mạnh tử: Môi chước chỉ ngôn tức là lời nói của kẻ môi chước.

Mượn người mai chước kết đằng sui gia.

Ðại Nam Quốc Sử.

Mai Danh

Mai: chôn, Danh: tên, tiếng tăm.

Mai danh ẩn tích bấy chầy náu nương.

Lục Vân Tiên.

Mai Trúc

Mai: cây mai, Trúc: cây trúc. Hai cây thường dùng chung với nhau để nói bạn bè hay vợ chồng.

Tưởng là mai trúc sum vầy.

Kim Vân Kiều.

Mai Xà

Tôn Thúc Ngao lúc còn nhỏ thấy con rắn hai đầu, ông liền đập chết đem chôn. Lúc trở về nhà Ngao bỏ ăn nằm khóc. Bà mẹ thấy thế mới hỏi. Ngao thưa rằng: Con nghe người ta nói hễ ai thấy rắn hai đầu thì thế nào cũng phải chết, con chắc không sống được. Bà mẹ lại hỏi: Nay con rắn đâu rồi. Ngao đáp: Con sợ có kẻ khác lại vì trông thấy nó mà chết nên con giết mà chôn đi rồi. Con có ân đức như thế chắc rồi sẽ được tai qua nạn khỏi, không việc gì mà sợ. Qủa Ngao không chết mà về sau trở nên người hữu dụng. Vua Sở Trang Vương dùng làm Lệnh Doãn.

Mãi Cốt

Mãi: mua, Cốt: xương.Nguyên ba chữ: Mãi mã cốt: mưa xương ngựa. Quách Ối nói rằng: Thần nghe ngày xưa có một vị vua đem ngàn vàng để mua ngựa thiên lý. Nhưng ba năm mua không được nên có người đem nhận việc đi mua. Ba tháng sau kiếm được con thiên lý mã. Nhưng ngựa lại chết mất, mới đem năm trăm lạïng vàng để mua bộ xương. Có người bảo rằng: Ngựa chết còn mua được 500 lạng thay, huống hồ ngựa sống. Vì thế bao nhiêu ngựa hay đều đem đến bán cho vua cả.

Mãi Thần

Họ Chu, người đời Hán, nhà nghèo, nhưng rất chăm học, vừa mang củi đi bán, vừa đọc sách. Vợ bỏ ông để đi lấy chồng. Ông bảo rằng: nay tôi 49 tuổi, thế nào đến 50 tuổi, tôi cũng gặp công danh. Lâu nay mình chịu cực khổ cũng đã quen rồi, nay gắng thêm trong một thời gian ngắn nữa. Người vợ không nghe, ly dị ông để kết duyên với một người làm ruộng. Sau Chu Mãi Thần được tiến cử lên vua Võ Ðế, làm quan to, người vợ muốn trở lại, nhưng ông đổ bát nước xuống đất và nói hễ hốt lại đầy như cũ thì ông sẽ đem về. Tuy thế ông vẫn chu cấp cho hai vợ chồng một cái nhà riêng để ở. Người vợ xấu hổ thắt cổ mà chết.

Chớ ngờ Ngô Khởi, hãy lo Mãi Thần.

Lục Vân Tiên.

Mày Liễu

Lông mày như lá liễu. Trong bài Trường Hận ca, Bạch Cư Dị ví lông mày người đàn bà đẹp với lá liễu. Phù dung như diện, liễu như mi: Phù dung như mặt, liễu như mày.

Thôi cười nọ, lại nhăn mày liễu.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Man

Một hạng người chưa khai hóa, không có lễ độ, cử chỉ mọi rợ.

Lòa mây nào ngỡ khách man sấn vào.

Hoa Tiên.

Man Khê

Tên đất do bọn mọi ở. Mã Viện lúc đã 80 tuổi vẫn còn đem quân đến dẹp bọn mọi ở Man Khê.

Ðến Man Khê bàn sự Phục Ba.

Chinh Phụ Ngâm.

Man Khi

Man: lừa dối, Khi: dối lừa. Hai chữ đồng nghĩa với nhau.

Xem tình chẳng chút man khi lộ mầu.

Hạnh Thục Ca.

Man Nhân

Man: xem chữ Man, Nhân: người.

Lạ tai mấy tiếng man nhân.

Nhị Ðộ Mai.

Man Khinh

Man: lờn, kiêu ngạo, Khinh: nhẹ, không kính trọng.

Cậy oai Tây lại giở bài mạn khinh.

Hạnh Thục Ca.

Mang Thần

Còn gọi là Thần Câu Mang, vị thần về cây cối. Trước kia hàng năm vào tháng giêng ta có tục rước Thần Câu Mang tượng trưng bằng đứa bé chăn trâu đứng cạnh con trâu. Năm nào sẽ được mùa thì đứa bé chăn trâu đi cả hai chiếc giày đàng hoàng, còn năm nào sẽ mất mùa thì chỉ đi một chiếc. Việc mất mùa hay được mùa đã ghi sẵn trong lịch nhưng không chắc gì đã đúng. Các triều trước, con trâu và đứa bé đều đắp bằng đất, từ triều Khải định về sau chỉ vẽ vào vải.

Mãng

Vương đời Hán, cháu Nguyên Ðế Hoàng Hậu, đời vua Bình Ðế làm Tư Mã, lúc cầm quyền binh giả vờ cung kính để thu phục nhân tâm. Sau giết Bình Ðế lập vua nhỏ rồi tiếm ngôi, chánh sách hà khắc. Giặc cướp trong nước nổi lên. Lưu Tú tức vua Quang Võ kéo binh trừ được loạn Vương Mãng. Mãng tại vị 15 năm.

Sãi muốn nói một chuyện: Thần sự quân dĩ trung, sãi lại sợ Mãng Tào sanh oán.

Sãi Vãi.

Mành Tương

Mành: cái mành, Tương: thứ tre bàn trúc, Chữ “tương” có khi dùng để chỉ con sông Tương. Trong một bài thơ, một thi sĩ đã tả tình tương tư giữa đôi trai gái ở bến sông Tương:

Quân tại Tương giang đầu,
Thiếp tại Tương giang vĩ,
Tương tư bất tương kiến
Ðồng ẩm Tương giang thủy.

Tức:

Chàng tại đầu sông Tương,
Thiếp tại cuối sông Tương,
Nhớ nhau mà chẳng thấy,
Cùng uống nước sông Tương.

Cái mành bằng tre ban trúc: Thứ tre có vằn nhưng cũng có ý nói đến tình tương tư giữa đôi nam nữ. Hoặc dùng theo điển Nga Hoàng, Nữ Anh thương khóc vua Thuấn. Xem chữ: Tiêu Tương.

Mành tương phất phất gió đàn.

Kim Vân Kiều.

Mạnh Hạo Nhiên

Ðời Thịnh Ðường bên Tàu, quê ở Tương Dương nổi tiếng về thơ ngũ ngôn. Có tiết nghĩa, hay giúp người hoạn nạn, ở ẩn núi Lộc Môn. Năm 40 tuổi về Kinh Thi tiến sĩ nhưng không đỗ.

Cầm một trương, thơ mấy quyền, đủ tháng ngàn ngâm ngơi, ấy thú mầu ông Mạnh Hạo Nhiên.

Nguyễn Hãng.

Mạnh Mẫu

Mạnh: tức là Mạnh tử 372- 289 trước kỷ nguyên, tên Kha người nước Trâu, đời Chiến Quốc, học với học trò thầy Tử tư. Mạnh tử trước tác 7 thiên sách, chủ trương tôn Vương và tiên Bá, trọng nhân nghĩa, khinh công lợi và cho rằng người ta ai cũng có thể trở thành Nghiêu Thuấn. Ðời xưng thầy Mạnh tử là Á Thánh nghĩa là ông Thánh thứ hai, sau Ðức Khổng Tử, Mẫu: mẹ. Mẹ thầy Mạnh tử. Mẹ thầy Mạnh có tiếng là hiền mẫu. Bà đổi chỗ ở ba lần vì sợ con nhiễm tánh xấu cảu những người lân cận, bẻ gãy khung cửi lúc thấy thầy Mạnh lười biếng bỏ học. Bà tỏ cho con biết việc học mà bỏ dỡ thì không khác gì khung cửi bị phá. Thầy Mạnh cảm ơn mẹ dạy, chăm chỉ học hành sau trở nên tiếng tăm lừng lẫy. Có chữ: đoạn cơ, Ðoạn: làm đứt, Cơ: máy, tức khung cửi.

Nhớ xưa Mạnh mẫu đức hiền.

Thơ Cổ.

Mạnh Tông

Người nước Ngô, mồ côi cha, thờ mẹ rất có hiếu. Mẹ tuổi già lâm bệnh, thích ăn canh măng. Nhưng lúc bấy giờ vào rừng tre ôm cây mà khóc. Bỗng nhiên trong bụi tre nứt ra mấy mụt măng. Tông đem về nấu canh mẹ ăn liền lành bệnh.

Ngô Mạnh Tông phụ thân sớm khuất.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Mạnh Thường Quân

Người nước Tề, đời Chiến Quốc, họ Ðiền tên Văn, rất có tính hiếu khách và phong lưu, trong nhà bao giờ thực khách cũng đến ba, bốn nghìn. Lúc Thường Quân lâm nạn, bị vua Tần giữ lại, nhờ có những khách đi theo, kẻ giả chó sủa để lừa quân canh, vào lấy trộm áo hồ cầu đem dâng cho bà Quý Phi để bà nầy tâu với vua cho trở về nước. Lúc đến cửa ải nhờ có người giả tiếng gà gáy đề lừa lính gác cổng … Mạnh Thường Quân nhờ các thực khách nên đã thoát nạn.

Ðã cứu nạn Mạnh Thường đặng thoát.

Lục Súc Tranh Công.

Mao Giản

Mao: tức là Mao Công. Sách cổ chép: Mao công đã truyền Kinh Thi lại nên cũng gọi là Mao Thi. Có sách bảo Mao Công tức là Mao Trành người nước Lỗ, đời nhà Hán, Giản: thẻ tre. Ngày trước không có giấy phải dùng thẻ tre để viết.

Lân kinh, Mao giản tạc ghi còn truyền.

Trinh Thử.

Mao Khanh

Tức Mao nghĩa, người Lô Giang đời Ðông Hán, nổi tiếng hiếu nghĩa. Khi được chiếu chỉ bổ làm tri huyện An Dương, Mao lấy làm mừng rỡ, nhưng đến khi mẹ mất, từ quan. Nhiều lần có giấy vua vời, Mao vẫn không chịu xuất chinh nữa. Mao sở dĩ ra làm quan là cốt để vui lòng cha mẹ.

Thư phụng hoàng đưa đến Mao Khanh.

Tự Tình Khúc.

Mao Việt

Mao: cờ kết bằng lông mao, biểu hiểu của nhà vua, Việt: thứ binh khí hình như cái búa.

Nghìn thu hà nhạc khí thiêng, giúp mao việt để mở nền thịnh trị.

Văn Tế Võ Tánh và Ngô Tùng Châu.

Mạo Chỉ

Mạo: giả xưng, Chỉ: mệnh lệnh của vua.

Lư Công mạo chỉ truyền ra.

Nhị Ðộ Mai.

Mặc Ðịch

Triết gia đời Chiến Quốc, người nước Tống, chủ trương thuyết “Kiêm ái” hay “vị nhân” và “ hòa bình.” Yêu mọi người như nhau, không phân biệt thân sơ. Dầu cực khổ bao nhiêu mà lợi cho thiên hạ cũng hết sức mà làm. Mặc Ðịch có truyền lại tập Mặc tử. Ông sanh và mất 468 - 390 trước tây lịch.

Kìa như Mặc Ðịch, Dương Chu, tu một việc vị nhân vị nghĩa.

Sãi Vãi.

Mặt Phụng

Do chữ: Phụng nhãn. Dùng để chỉ mắt đẹp của người đàn bà.

Mày tằm, mắt phụng, môi son.

Lục Vân Tiên.

Mắt Tục

Do chữ: Tục nhãn. Mắt của kẻ trần tục. Nghĩa bóng: Mắt của kẻ tầm thường, không biết xét đoán người, không trông thấy xa rộng. Tập dị ký: Tục nhãn bất thức thần tiên tức mắt tục không biết thần tiên. Ðỗ Phủ thi: Ðồ cùng phản tao tục nnhãn bạch. Ðường cùng lại gặp mắt tục trắng.

Tấm hồng nhan đem bôi lấm xóa nhòa, làm thế để cho qua mắt tục.

Nguyễn Khuyến.

Mắt Xanh

Giữa mắt tròng đen hoặc xanh hai bên tròng trắng. Khi nào tử tế vui vẻ với người nào thì nhìn thẳng, lộ ra cặp mắt xanh, còn khi nào khinh bỉ ai thì ngó nghiêng hoặc trợn ngược lên để bày tròng trắng. Ðó là cách thức của Nguyễn Tịch đởi Tấn dùng để tiếp khách. Bất luận người nào đến với Tịch, hễ ưa ý thì nhìn bằng cặp mắt xanh, còn khinh bỉ thì nhìn bằng cặp mắt trắng.

Mắt xanh đã để ai vào tròng không?

Kim Vân Kiều.

Mặt Hoa

Chữ nho có: Hoa diện. Mặt đẹp như hoa. Lý Ðoạn thi: Khiên thường đạp lộ thảo, lý mấn hồi ba diện, kéo áo đạp sương cỏ, sửa tóc ngảnh mặt hoa.

Mặt hoa dễ khiến duyên vô phận.

Hồng Ðức Thi.

Mặt Ngọc

Chữ nho có: Ngọc diện. Mặt đẹp như ngọc. Mặt rất đẹp, dùng để chỉ cả đàn bà lẫn đàn ông. Lương Giản Văn Ðế: Châu thần, ngọc diện đăng tiền xuất. môi son, mặt ngọc, trước đèn bươc 1ra.

Mặt ngọc từ lìa chốn sáu cung.

Hồng Ðức Thi.

Mặt Sắt

Do chữ: Thiếtv diện. Mặt có một vẻ sắt đá không vì tình riêng mà thay đổi lẽ công. Hai chữ “thiết diện” dùng để khen ngợi người công bình. Triệu Biện lãnh chức Ðiện trung Thị ngự sử, đàn hạch không kiệng nể gì những kẻ oai quyền hay được vua yêu mến. Người đời khen ông là thiết diện. Mặt sắt.

Trông lên mặt sắt đen sì.

Kim Vân Kiều.

Mây Hàng

Hàng: tên núi Thái Hàng. Ðịch nhân Kiệt trông thấy đám mây ở núi Thái Hàng nói rằng: Nhà cha mẹ tôi ở dưới đám mây ấy. Nghĩa bóng: Con nhớ cha mẹ. Xem: Bạch Vân.

Lòng còn gởi áng mây Hàng.

Kim Vân Kiều.

Mây Tần

Do chữ: Tần vân. Trong Tình sử có câu: Tần vân, Triệu võ để chỉ chỗ mát mẻ yên lặng, nhưng cũng khó ra vào. Nơi con gái đàn bà ở.

Mây Tần khóa kín song the.

Kim Vân Kiều.

Mẫn Cán

Mẫn: lanh lẹn, Cán: quen việc.

Mẫn cán ra tay thẳng phải chơi.

Lê Thánh Tông.

Mẫn Tiệp

Mẫn: lanh lẹn, Tiệp: mau chóng.

So tài mẫn tiệp nói năng.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Mật Chỉ

Mật: kín, Chỉ: mệnh lệnh của vua.

Bỗng nghe mật chỉ sai quan nã về.

Nhị Ðộ Mai.

Mật Thất

Mật: kín đáo, Thất: nhà.

Tuy ngồi mật thất, nào khác thông cù.

Sãi Vãi.

Mâu Thuẫn

Mâu: thứ binh khí có cán, mũi nhọn, Thuẫn: cái khiên, cái mộc. Hàn Phi Tử: nước Sở có người bán cái mâu và cái thuẫn. Y khoe rằng: Cái mâu của tôi rất nhọn, bất cứ vật gì cũng có thể đâm thủng được cả, đến khi quảng cáo cho cái thuẫn thì y nói: cái thuẫn của tôi có thể ngăn cản được mọi thứ binh khí. Có người hỏi: Nay nếu dùng cái mâu của anh để mà đâm cái thuẫn của anh thì sao? Người kia không thể trả lời được. Về sau những điều trái ngược nhau thì gọi là mâu thuẫn.

Anh em mâu thuẫn hai bề.

Ðại Nam Quốc Sử.

Mẫu Nghi

Mẫu: mẹ, Nghi: khuôn mẫu. Làm khuôn mẫu một bà mẹ của mọi người. Thường dùng để chỉ các bà mẹ vợ vua, người mà đức hạnh và khuôn phép có thể làm mẹ dân chúng được.

Giúp trong nhờ có mẫu nghi.

Hạnh Thục Ca.

Mê

Bến, do chữ Mê tân. Theo sách Phật thì bến mê tân tức là những nỗi chướng ngại ở đời. Ta cần phải có chiếc thuyền từ cửa Phật đưa qua bên kia bờ, thoát khỏi nơi meê muội.

Bọt trong bể khổ, bèo đầu bến mê.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Mệnh Bạc

Mệnh: số trời đã định cho một người nào, Bạc: mỏng, không tốt.

Xót người mệnh bạc ắt lòng chẳng quên.

Kim Vân Kiều.

Mệnh Cung

Mệnh: số trời đã định cho một người nào. Cung: một trong những phần về số mệnh của mỗi người. theo số mệnh thì mỗi người có cung về bản thân, về cha mẹ, vợ chồng, con cái, … Cung mạng là cung về bản thân.

Mệnh cung đang mắc nạn to.

Kim Vân Kiều.

Mệnh Ðề

Mệnh: sai khiến, Ðề: đầu đề, đề mục. Ra đề cho người ta làm.

Mệnh đề truyền lấy tiên hoa vội vàng.

Hoa Tiên.

Mệnh Môn Tướng Hỏa

Hỏa ở giữa hai trái cật bốc lên, theo thuốc Tàu.

Mệnh môn tướng hỏa đã xông lên đầu.

Lục Vân Tiên.

Mệnh Phụ

Vợ các ông quan tứ phẩm trở lên có được phong tước.

Cũng ngôi mệnh phụ đường đường.

Kim Vân Kiều.

Mệnh Vong

Mệnh: số trời đã định cho một người nào, Vong: chết.

Hai chàng đã bị một hồi mệnh vong.

Lục Vân Tiên.

Miên Miên

Miên: dài. Miên miên: dài dằng dặc.

Lộc nước miên miên súc tích, gấm cuốn vàng cân chi ban cấp.

(Lê Quý Ðôn).

Miêu

Tên Lý Nghĩa Phủ, người đời Ðường, tánh nham hiểm mà ngoài mặt vẫn giữ vẻ hiền lành nên người đương thời gọi là Lý Miêu, tức Lý Mèo.

Tánh Miêu hiểm độc ai người chẳng hay?

Thơ Cổ.

Miếu Ðường

Miếu: nhà thờ thần, cung điện thờ các vị vua đã mất, Ðường: nhà thờ. Tôn miếu nhà vua. Lại có nghĩa là triều đình.

Ðã hay thành toán miếu đường.

Kim Vân Kiều

Miếu đường chi để lũ gian phi.

Nhị Ðộ Mai.

Miếu Mạo

Miếu: xem chữ Miếu, Mạo: dáng mặt. Miếu mạo: Tôn miếu.

Nguy nga miếu mao hẳn hoi.

Nhị Ðộ Mai.

Miếu Vũ

Miếu: xem chữ Miếu, Vũ: mái nhà. Cung điện của vua, hay nơi thờ thần Phật.

Dựng làm miếu vũ sớm hôm phụng thờ.

Nhị Ðộ Mai.

Minh

Tên một triều đại ở Trung Quốc 1369- 1643. Sau khi diệt nhà Nguyên, Châu Nguyên Chương dựng nhà Minh, hiệu Hồng Võ, truyền đến đời vua Sùng Trinh thì bị Lý Tự Thành diệt. Nhà Minh gồm có 17 đời, trị nước được 276 năm.

Dầu chẳng Hán Ðường kế chí, Tống Minh tương truyền.

Sãi Vãi.

Minh Ðạt

Minh: sáng, Ðạt: soi suốt đến nơi đến chốn.

Trí minh đạt có đâu lầm lỡ.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Minh Ðức Tân Dân

Minh: sáng, Ðức: đức, Tân: mới, Dân: dân. Làm sáng đức của mình dạy cho dân được mới mẻ.

Tu minh đức để mà tân dân, tu tề gia để mà trị quốc.

Sãi Vãi.

Minh Linh

Một thứ sâu, lớn lên hóa bướm. Người đời xưa cho rằng: con quả lỏa tức là con tò vò nuôi con của con minh linh làm con mình, nên về sau chữ minh linh dùng để chỉ con nuôi. Kinh Thi: Minh linh hữu tử, quả lỏa phụ chi, tức minh linh có con, tò vò nuôi dưỡng. Ta có câu:

Tò vò mà nuôi con nhện,
Về sau nó lớn nó quên nó đi.
Tò vò ngồi khóc tỉ ti,
Nhện ơi, nhện hỡi, nhện đi đàng nào?

Và:

Minh linh vốn chịu ân sâu.

Thơ Cổ.

Minh Luân

Minh: sáng, Luân: những điều đạo đức, cách thức ăn ở mà người đời cần phải noi theo.

Dựng nhà học hiệu, giảng bề minh luân.

Ðại Nam Quốc Sử.

Minh Mạc

Mờ mịt bát ngát.

Hồn tráng sĩ biết đâu miền minh mạc.

Văn Tế Trận Vong Tướng Sĩ.

Minh Minh Trường Dạ

Minh minh: mờ mờ, Trường dạ: đêm dài.

Minh minh trường dạ ai mà biết ai?

(Nhân Nguyệt Vấn Ðáp).

Minh Mỵ

Minh: sáng sủa, Mỵ: đẹp đẽ.

Trời xuân minh mỵ thế nào.

Nhị Ðộ Mai.

Minh Nông

Minh: sáng, Nông: làm ruộng. Xưa có chức quan chăm lo mở mang đất ruộng, dạy cho dân chúng thêm phần sáng suốt về nghề nông.

Viện lề, nhân cũng sớ trần minh nông.

Hoa Tiên.

Minh Sơn

Minh: thề hẹn với nhau, Sơn: núi. Chữ nho: Thệ hải minh sơn tức chỉ biển mà thề, chỉ núi mà thề.

Ðể lời thệ hải, minh sơn.

Kim Vân Kiều.

Minh Tinh

Minh: khắc vào, ghi chép, Tinh: lá cờ nhỏ. Một tấm hàng vải hoặc giấy, viết họ tên chức hàm người chết. Ta thường gọi là cái triệu.

Cóc chết lại có minh tinh, thất nghiệp nằm đình có trống cầm canh.

Ca Dao.

Minh Thịnh

Minh: sáng, Thịnh: thịnh vượng.

Minh thịnh nay mừng đời Thánh Ðế.

Chu Mạnh Trinh.

Minh Tra

Minh: sáng, Tra: xét.

Làm đơn mà khống minh tra cho tường.

Trê Cóc.

Móc Ðường

Do chữ Hành lộ. Hành: Ði, Lộ: sương, móc. Tên một bài thơ trong Kinh Thi khuyên người con gái không nên đi ban đêm trong lúc sương móc ướt đàng sá. Nghĩa bóng: Ðàn bà con gái nên giữ gìn kẻo đàn ông chòng ghẹo.

Móc đường những lệ chúa xuân phải phiền.

Hoa Tiên.

Móc Mưa

Do chữ Võ lộ. Võ: mưa, Lộ: móc. Nghĩa bóng: ân trạch. Tạ Phưởng: Ta cùng cây cỏ đời thái bình, thấm nhuần mưa móc của Thánh triều. Cao Thích: Thánh đại tức kim đa võ lộ. Thánh đại ngày nay nhiều võ lộ.

Móc mưa nay đã thấm nhuần khắp nơi.

Thơ Cổ.

Món Bất Thời

Món không có thì giờ nhất định, lúc nào cũng có. Nghĩa bóng: rượu. Tô Ðông Pha:

Ngã hữu đấu tửu tàng chi cửu hề,
Dĩ đãi tử, bất thời chi nhu.

Tức:

Ðấu tửu thiếp cất đã lâu,
Bất thời dùng đến để hầu chàng xơi.

Và:

Món bất thời còn hãy lưng bầu.

Nguyễn Công Trứ.

Mộc Bổn

Mộc: cây, Bổn: gốc. Nghĩa bóng: nguồn gốc của mình.

Lăm đền mộc bổn thủy nguyên.

Sãi Vãi.

Mộc Ðạc

Mộc: gỗ, Ðạc: cái mõ.

Mộc đạc vang lừng trong bốn cõi.

Lê Thánh Tông.

Mộc Già

Mộc: gỗ, Già: cái gông.

Mộc già hãy thử một thiên trình nghề.

Kim Vân Kiều.

Mộc Ngư

Mộc: gỗ, cái mõ bằng gỗ, Ngư: cá. Con cá ban đêm không ngủ, nên làm mõ hình cá để tỏ rằng các nhà tu hành chăm lo kinh kệ và cũng thức như cá.

Rỗi mộc ngư diễn kệ sớn khuya.

Sãi Vãi.

Mộc Thạch

Mộc: gỗ, cây, Thạch: đá. Loài vô tri, vô giác. Mạnh tử: Dự mộc thạch cư, cùng ở với gỗ đá. Tư Mã Thiên: Thân phi mộc thạch tức mình chẳng phải gỗ đá.

Hình mộc thạch vàng kim ố cổ.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Môn Ðệ

Môn: cửa, Ðệ: em. Học trò, hoặc xem như học trò.

Họ Châu môn đệ, họ Phùng ân sư.

Nhị Ðộ Mai.

Môn Ðình

Môn: cửa, Ðình: sân. Nhà ở.

Quốc gia ân rộng, môn đình thơm lây.

Nhị Ðộ Mai.

Môn Mạch

Môn: cửa, Mạch: con đàng nhỏ. Ðường lối, sự tình.

Mới tường môn trạch, nay đà phó kinh.

Hoa Tiên.

Môn Mi

Môn: cửa, Mi: tấm biển treo trên cửa để biểu dương cho mọi người biết là nhà thế gia. Ca dao Tàu có câu: “Nam bất phong hầu, nữ tác phi, Quân khan nữ khước thị môn mi.” Tức “Trai chẳng phong hầu, gái chức phi. Ngươi xem phận gái rạng môn mi. Ý nói không chỉ con trai mà con gái cũng có thể làm rạng môn mi được.

Họ Diêu rạng vẻ môn mi.

Hoa Tiên.

Môn Phòng

Môn: cửa, Phòng: buồng. Phòng của đầy tớ ở.

Vực nàng tạm xuống môn phòng.

Kim Vân Kiều.

Môn Sinh

Môn: cửa, Sinh: học trò. Học trò.

Môn sinh xin được một người là may.

Nhị Ðộ Mai.

Mông Chính

Họ Lữ, người đời Tống, tỉnh Hà Nam, tự Thánh Công, đỗ Tấn Sĩ, làm quan đến Thái tử Thái sư, lúc trẻ nổi tiếng rất chăm học. Những người tài giỏi trong nước ông đều ghi vào trong một quyển sách nên triều đình cầu hiền đều do trong quyển sách của ông mà ra cả.

Ðèn Mông Chính canh khuya một ngọn.

Tự Tình Khúc.

Mông Trần

Mông: trùm, vâng chịu, Trần: bụi. Chịu sự bụi bặm nhớp nhúa. Vua ra khỏi cung điện, dấn thân vào nơi cát bụi tức là vua mất ngôi phải bôn tẩu các nơi. Tả truyện: Thiên tử mông trần ư ngoại… tức vua mông trần ra ngoài.

Bích câu một phút mông trần bởi ai.

Ðại Nam Quốc Sử.

Mộng Ảo

Mộng: nằm thấy, Aûo: trái với thực, không có hoặc có mờ mờ.

Dạy rằng mộng ảo cứ đâu?

Kim Vân Kiều.

Mộng Bút

Mộng: chiêm bao, Bút: cán bút. Nam sử: Giang Yêm lúc còn nhỏ mộng thấy có người trao cho cây bút ngũ sắc. Từ đó văn chương của Giang Yêm vô cùng đặc sắc. Thế rồi một hôm, Yêm mộng thấy một người tự xưng là Quách Phác bảo Yêm rằng: “Ta có cây bút nhà ngươi giữ đã lâu nay mong ngươi vui lòng trả lại.” Yêm rút cán bút ra giao cho người ấy và từ đó không còn trước tác được lấy một câu nào giá trị nữa. Người đương thời cho là tài tận. Theo sách Khai thiên dị sự thì Lý Bạch nằm mộng cán bút trổ hoa và từ đó trở thành thi bá.

Mộng Ðao

Mộng: chiêm bao, Ðao: cây đao. Chiêm bao thấy cây đao. Tấn Thơ Vương Tuấn truyện: Tấn nằm mộng trên sà nhà ngay chỗ mình nằm có treo 3 cây dao, giây lát thêm vào một cây đao nữa. Tỉnh dậy lấy khó chịu vì giấc mộng ấy. Lý Nghi nghe thuật lại liền chúc mừng rằng tam đao tức chữ châu thêm vào tức là chữ ích. Có lẽ Ngài sẽ đi Thứ Sử Ích châu cũng nên. chẳng bao lâu Thứ Sử Ích châu bị giặc bắt giết và Vương Tuấn được bổ đến thay thế.

Mộng Hùng

Mộng: chiêm bao, Hùng: con gấu. Kinh Thi: Cát mộng duy hà? Duy hùng duy bi …Ðại nhân chiêm chi duy hùng duy bi, nam tử chi tường tức mộng lành ra sao? Gấu đực gấu cái. Ðại nhân bói đó. Gấu đực gấu cái, điềm lành con trai. Ý nói nằm mộng thấy gấu là điềm sinh con trai.

Mộng Lan

Mộng: nằm thấy, Lan: hoa lan. Tả truyện: Người thiếp của Trịnh Văn Công mộng thấy một vị sứ trời cho khóm lan, sau có mang sinh Trịnh Mục Công. Nghĩa bóng: có mang.

Kẻ đà bói phượng, người đà mộng lan.

Bần Nữ Thán.

Mộng Nguyệt

Mộng: chiêm bao, Nguyệt: mặt trăng. Chiêm bao thấy mặt trăng. a. Ðời Tề, bà Võ Minh Hoàng Hậu có thai, nằm mộng trăng soi vào lòng sanh ra bà Ngụy hậu. Nghĩa bóng: sanh con gái quý hiển. b. Tôn Kiên phu nhân người họ Ngô có mang, mộng thấy mặt trăng vào bụng sau đó sanh Tôn Sách, đến khi có mang Tôn Quyền phu nhân lại mộng thấy mặt trời vào bụng. Tỉnh giấc thuật với Kiên thì Kiên bảo: “Mặt trời mặt trăng là tinh hoa của âm dương, điềm ấy rất quý. Con cháu ta rồi sẽ hưng thịnh cho mà xem.” Theo hai điềm nầy thì Mộng nguyệt sinh con gái nhưng cũng có thể sinh con trai. Xem mộng nhật.

Báo điềm mộng nguyệt, mãn ngày treo khăn.

Mộng Nhật

Mộng: chiêm bao, Nhật: mặt trời. Hán Thư ngoại thích truyện: Vương Phu nhân mộng thấy mặt trời vào bụng liền cáo với Thái tử bảo đó là điềm quý. Vương phu nhân liền có chửa sanh quý tử. Theo trong sử ký nhiều bà phi nằm mộng thấy mặt trời mặt trăng vào bụng và đều là điềm tốt cả. Xem mộng nguyệt.

Mộng Tùng

Mộng: nằm thấy, Tùng: cây tùng. Tam quốc chí: Ðinh Cổ làm thượng thơ nằm mộng cây tùng sanh ở bụng, gọi những người chung quanh bảo rằng: Tùng tự thập bát công dã tức chữ tùng gồm có chữ thập, chữ bát và chữ công, mười tám năm sau ta sẽ làm nên chức công chứ chẳng chơi! Về sau quả đúng như vậy.

Mộng Triệu

Mộng: nằm thấy, Triệu: điêm.

Cứ trong mộng triệu mà say.

Kim Vân Kiều.

Mộng Xà

Mộng: chiêm bao, Xà: rắn. Chiêm bao thấy rắn.

Mộng Xuân

Mộng: nằm thấy, Xuân: mùa xuân. Nghĩa giống chữu giấc xuân.

Ðố ai mua được một tràng mộng xuân.

Cung Oán Ngâm Khúc.

Mũ

Sửa. Do chữ Chỉnh quan tức sửa mũ lại cho tử tế. Cổ ngữ Tàu: Qua điền bất nạp lý, lý hạ bất chỉnh quan. Ngang qua ruộng dưa không nên sửa giày, ngang dưới cây lý không nên sửa mũ. Nghĩa bóng: Ðể phòng những sự hiềm nghi. Vì trong khi sửa giày, người ta có thể nghi mình cúi xuống để hái trộm dưa, và trong khi sửa mũ có thể bị ngờ hái lý.

Rằng nay sửa mũ dưới đào.

Hoa Tiên.

Mục

Chăn nuôi, kẻ chăn trâu chăn bò.

Cỏ lan lối mục, rên phong dấu tiều.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Mục Lân

Mục: hòa hợp, Lân: xóm giềng.

Hán văn lấy đức mục lân.

Ðại Nam Quốc Sử.

Mục Liên

Cũng gọi là mục Kiện Liên, đệ tử cao cấp của nhà Phật có phép thần thông biến hóa, từng xuống địa ngục để cứu mẹ. Mẹ Mục Liên người rất ác đức nên bị xuống địa ngục, hễ ăn thứ gì thì thứ ấy cháy thành lửa.

Kìa Ðịa Tạng, nọ Mục Liên.

Phan Trần.

Na Quỷ

Tên một loại quỷ làm ra bệnh dịch. Giống quỷ này sợ pháo. Vì thế mỗi cuối năm, mọi người đốt pháo tre để đuổi quỷ Na đi nơi khác. Lại có giống quỷ to lớn ở trên núi tên Sơn Tao (hoặc Tiêu) hay quấy nhiễu khiến nhiều người mắc bệnh. Lý Ðiền dùng ống tre bỏ lửa vào làm cho nổ thành tiếng, quỷ hoảng sợ bỏ chạy và bịnh nhân thoát nạn. Nhân đó người ta dùng pháo tre để đuổi quỷ.

Nại Hà

Tên một con sông. Ðổng Quang chết, hồn đến một con sông rộng không đầy vài thước, nước chảy về hướng Tây Nam, tục gọi là sông Nại Hà, nguồn từ địa phủ chảy ra. Quang nhìn nước thấy toàn là huyết, mùi tanh hôi không thể nhịn được.

Cầu Nại Hà kẻ trước người sau.

Chiêu Hồn.

Nay Trương Mai Lý

do chữ Trương Tam, Lý Tứ. Hai tên này người ta bịa ra, cũng như ta nói Nguyễn Mỗ, Lê Mít … Vương An Thạch thi: Mạc ngôn Trương Tam ác, mạc ái Lý Tứ hảo (Chớ nói Trương Tam ác, chớ yêu Lý Tứ tốt).

Nay Trương, mai Lý thế gian thiếu gì.

Quan Âm Thị Kính.

Nam Cai

Tên một thiên trong Kinh Thi nói về lòng hiếu thảo của người con.

Nam cai khuất mây xanh man mác.

Tự Tình Khúc.

Nam Du

Nam: phương nam, Du: đi chơi

Bước nam du nhẹ gót tang bồng.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Nam Giản

Nam: phương nam, Giản: khe. Trong Kinh Thi có nói đàn bà con gái hái rau tần, rau táo ở khe phía nam nên về sau hai chữ “Nam giản” dùng để nói về đàn bà.

Này dâu nam giản, nọ trai đông sang.

Lục Vân Tiên.

Nam Giao

Nam: phương nam, Giao: nơi cách xa đô thành 100 dặm. Ngày xưa người ta đắp một cái nền ở phương nam để tế trời. Lễ tế này gọi là Nam giao.

Vua ngự lễ Nam giao rầm rột.

Lục Súc Tranh Công.

Nam Huân

Nam: phương nam, Huân: ấm. Gió phương nam ấm. Trong khúc nam phong ca của vua Thuấn có câu: Nam phong chi huân hề, khả dĩ giải ngô dân chi uẩn hề, Nam phong chi thời hề, khả dĩ phụ ngô dân chi tài hề (Gió phương nam ấm hề, có thể cởi mở được nỗi giận của dân ta, gió phương nam thổi phải lúc hề, có thể thên của cải cho dân ta).

Nao khúc Nam huân sao chửa gảy.

Hồng Ðức Thi Tập.

Nam Kinh

Tên riêng Kinh đô nước Tàu đời nhà Minh

Gót phồn hoa thực nơi này Nam Kinh.

Hoa Tiên.

Nam Kha

Nam: phương nam, Kha: nhánh. Nghĩa bóng: Giấc mộng. Xem chữ: Giấc Hòe.

Giấc mộng Nam kha khéo chập chờn.

Tú Xương.

Nam Lâu

Nam: phương nam, Lâu: lầu.

Khắc canh đã giục nam lâu mấy hồi.

Kim Vân Kiều.

Nam Tào

Tên một chòm sao hoặc vị thần chủ chòm sao ấy.

Bắc Ðẩu, Nam Tào chia tả hữu.

Thơ Cổ.

Nam Thanh

Nam: trai, Thanh: trong, thanh cao, thanh nhã. Những người trai trẻ thanh cao, thanh nhã.

Nam thanh nữ tú.

Thành Ngữ.

Nam Thùy

Nam: phương nam, Thùy: biên giới.

Lạc Long về chốn nam thùy.

Ðại Nam Quốc Sử.

Nam Vô

Hoặc Nam Mô. Chữ trong Kinh Phật, nghĩa là chấp tay, cúi đầu, cung kính cầu nguyện hoặc xin theo tín nghĩa.

Lòng mộ đạo tăng ni, miệng niệm nam vô Phật.

Sãi Vãi.

Nan Trì

Nan: khó, Trì: cầm, giữ lấy.

Gáy ra hấn khích chỉn e nan trì.

Hạnh Thục Ca.

Nang Sa

Nang: cái đãy, cái bao, Sa: cát. Bao cát. Sử ký: Hoài ân hầu truyện: Long Ðán cùng với Hàn Tín cầm cự trên mặt bể. Tín nhân ban đêm huy động quân lính dùng hàng vạn bao đựng cát chận nước không cho từ trên thượng lưu chảy xuống, đoạn đem quân khiêu chiến với quân Long Ðán. Quân Tín giả thua chạy và khi đã quá dòng nước liền ra lệnh cho đoàn quân trên thượng lưu biết để phá tan bức thành cát. Nước ào ào chảy xuống hiến quân của Long Ðán bị lôi cuốn theo và chết không sao kể xiết. Lưu Khích thơ: Nang sa trạch bạn tri binh pháp (bên chằm đãy cát trổ dụng binh).

Nang Trung Ðỉnh

Nang: Ðãy, Trung: ở trong, Ðỉnh: cái dùi, mũi nhọn. Sử ký: Bình Nguyên Quân nói rằng: người hiền ở đời cũng ví như cái dùi trong đãy rốt cuộc thế nào người ta cũng sẽ biết đến. Mao Toại nói: Nếu cho Toại này ở trong đãy thì thế nào cái mũi nhọn cũng thoát ra ngoài. Nghĩa bóng: Kẻ có tài chẳng chóng thì chầy cũng sẽ có người biết đến.

Nanh Chuột

Tên một bài ca trong Kinh Thi (Thử nha, tước giác: nanh chuột, sừng chim sẻ): Thùy vị tước vô giác? Hà dĩ xuyên ngã ốc? Hà vị thử vô nha? Hà dĩ xuyên ngã đổ? (Ai bảo chim sẻ không có sừng? Lấy gì để xoi nhà ta? Ai bảo chuột không có nanh? Lấy gì xoi tường ta?). Nghĩa bóng: Những kẻ cường hào thích kiện tụng.

Mỏ chim, nanh chuột, tranh hơi còn nhiều.

Trê Cóc.

Nanh Vuốt

do chữ trảo (vuốt), nha (nanh). Hai khí cụ của cấm thú để cự địch. Ðủ sức để phòng (Dùng về quan võ). Còn có nghĩa bè đảng.

Ðã ngoài nanh vuốt, lại trong cột rường.

Phan Trần.

Náo Dương

Tên thứ cây về loài thông reo.

Náo dương hoa đỏ thực rành khôn ngoan.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Não

Khổ trong lòng.

Một thiên bạc mệnh lại càng não nhân.

Kim Vân Kiều.

Não Chúng

Não: làm chokhó chịu, cảm xúc, Chúng: nhiều người.

Áng đào kiểm đâm bông não chúng.

Cung Oán.

Nạp Thái

Nạp: nạp, Thái: hàng lụa. Một trong sáu lễ. Xem: Sáu lễ.

Ðịnh ngày nạp thái vu quy.

Kim Vân Kiều.

Nát Bàn

Tiếng Phạn. Vĩnh viễn lìa bỏ các thú ở đời, vào một nơi bất sanh bất diệt (chẳng sanh mà cũng chẳng mất). Thánh thần hoặc phàm trần đều có sanh, có chết, duy Phật Bồ Tát linh hồn bất sanh bất diệt và gọi là nát bàn (Nirvana).

Lại xin theo đến nát bàn ở đây.

Quan Âm Thị Kính.

Năm Hồ

Tức Ngũ Hồ. Năm hồ có tiếng nhất ở Trung Quốc:

1. Tây Hồ,

2. Thái Hồ,

3. Ðộng Ðình Hồ,

4. Phan Dương Hồ,

5. Sào Hồ.

Buồm mây khói tỏa năm hồ.

Tự Tình Khúc.

Năm Vẻ

Do chữ Ngũ sắc vân: Mây ngũ sắc. Ngày xưa cho rằng mây ngũ sắc đem lại điềm lành. Trịnh Nhân Biểu đời Ðường, có tánh cậy tài ngạo vật, thường bảo: điềm lành trên trời là mây ngũ sắc, điềm lành giữa thế gian nầy là Trịnh Nhân Biểu. Về đời Hán, lúc vua Cao Tổ hàn vi thường trốn ở núi Mang Ðường. Bà vợ đi bới cơm, hễ trông thấy mây ngũ sắc ở nơi nào thì biết vua Cao Tổ ở dưới ấy.

Xem khí sắc vẫn nên năm vẻ,
Tưởng căn duyên âu hẳn ba sinh.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Năm Xe

Do chữ Ngũ xa. Trang Tử: Kỳ thơ ngũ xa (Sách có năm xe). Cổ thi: Thục độc ngũ xa thơ (Ai đọc hết năm xe sách?). Nghĩa bóng: Rất nhiều sách.

Nam xe kinh sử một tay vẽ vời.

Tự Tình Khúc.

Nằm Giá

Nằm trên băng giá. Vương Tường người đời Tấn, quê ở Lâm Nghi, tánh rất có hiếu. Bà mẹ muốn ăn cá tươi, trời giá rét, nước đông lại, Tường nằmlên băng để sức nónglàm tan băng và bắt được hai con cá gáy. Người ta bảo rằng nhờ Vương Tường có hiếu nên trời thương mà cho bằt được cá. Về sau Vương Tường làm quan đến chức Thái Bảo. Một trong 24 người con hiếu nước Tàu (Nhị thập tứ hiếu).

Suy người nằm giá khóc măng.

Lục Vân Tiên.

Ném Quả

Phan Nhạc người đời Trần, nổi tiếng đẹp trai, mỗi khi đi đâu đàn bà con gái tranh nhau ném quả vào đầy xe.

Mơ màng khi gối phụng chăn loan,
Còn đợi khách đưa thư, ném quả.

Phú Cổ.

Nền Nhân

Do chữ Nhân cơ. Lấy điều nhân nghĩa làm nền tảng.

Có nền nhân đắp lại, có đường nghĩa theo đi.

Phú Cổ.

Niên Hiệu

Niên: năm, Hiệu: danh hiệu. Theo Chánh thể Quân chủ ở Tàu và ở ta, mỗi ông vua lên ngôi đều có niên hiệu để ghi cái năm đầu lên cầm chánh quyền. Hán Võ Ðế xưng Kiến Nguyên nguyên niên và mở đầu niên hiệu từ đấy.

Hàm Nghi niên hiệu ban ngay trong ngoài.

Hạnh Thục ca.

Niên Hoa

Niên: năm, Hoa: ngày xưa dùng như chữ “quang” là ánh sáng. (Nhật quang: nhật hoa, thiều quang: thiều hoa). Từ Lăng phú: Niên hoa vị mộ dung mạo tiên thu (Niên hoa chưa xế bóng, dung mạo đã sang thu).

Nghĩ mình bạc, tiếc niên hoa.

Chinh Phụ Ngâm.

Niên Thiếu

Niên: năm, Thiếu: trẻ. Người tuổi trẻ.

Thấy chàng niên thiếu, lạc ngàn ngẩn ngơ.

Phan Trần.

Ninh Lăng

Ninh: yên, Lăng: nơi chôn vua. (Ngày xưa phân chia ra như sau: Lăng: Nơi chôn vua chúa, Tẩm: nơi chôn ông hoàn bà chúa, Mộ: nơi chôn quan và dân). Ninh lăng: lễ an táng vua.

Kíp lo sắm sửa định gày ninh lăng.

Hạnh Thục Ca.

Nịnh Tử

Tức Nịnh Thích, người nước Vệ đời Chiến Quốc, lúc còn hàn vi chăn trâu ở núi Dao Sơn, nổi tiếng tài giỏi. Quản Nghi Du giới thiệu Nịnh Thích lên Tề Hoàn Công và được vua Tề trọng dụng, phong làm quan Ðại phu, sai đi sứ và lập được công lớn.

Tai nọ buồn nghe Nịnh tử ca.

Yên Ðỗ.

Nịnh Thần

Nịnh: nịnh hót, bợ đỡ để làm vui lòng những kẻ khác, Thần: bề tôi.

Nhà giàu yêu kẻ thiệt thà,
Nhà quan yêu kẻ vào ra nịnh thần.

Ca Dao.

Noãn Bào

Noãn: trứng, Bào: cái thai đang còn trong bụng. Thai sanh trứng chứ không phải sanh con.

Noãn bào dù truyện hoang đường.

Quốc Sử Diễn Ca.

Non Ðào

Do chữ Sơn đào. Theo sách Liệt tiêntruyện thì núi My sơn ở huyện Nga My, tỉnh Tứ Xuyên có rất nhiều đào mọc. Thứ đào nầy ăn vào thì được trường thọ và thành tiên.

Chén pha giếng cúc, bàn chen non đào.

Hoa Tiên.

Non Ðồng

Do câu: Ðồng sơn đông khuynh. Lạc chung tây ứng (Non đồng nghiên phí bên đông, chuông ở Lạc Dương phía bên tây cảm ứng theo). Nghĩa bóng: Cảm ứng với nhau.

Mới hay từ hiếu tương quan,
Non đồng khi lỡ, khôn hàn tiếng chuông.

Nhị thập tứ hiếu.

Non Hầu

Do chữ Hầu sơn, tên một hòn núi ở tỉnh Hà Nam. Chu Tấn con vua Chu Linh Vương thành tiên thường cỡi con hạc trắng, thổi ống sinh, đến chơi ở đấy.

Non Hầu tiếng hạc giữa không,
Cửa qua bóng ngựa, người trong mặt đèn.

Hoài Cổ Ngâm.

Non Thần

Tức Thần châu, tên một quả núi có tiên ở.

Bâng khuâng đỉnh Giáp, non Thần.

Kim Vân Kiều.

Nối Ðiêu

Nối: chắp thêm vào, Ðiêu: loài chồn. Bên Tàu có ông ngự sử dùng đuôi con điêu làm chóp mũ. Cuối đời nhà Tấn số quan ngự sử quá nhiều, lại học thức kém. Nên có người nói đùa: Nếu đuôi con điêu không đủ để làm mũ, thì lấy đuôi chó mà nối thêm vào. (Ðiêu bất túc, cẩu vĩ tục).

Nghĩa bóng: Nối điêu: bắt chước theo một cách vụng về (nhiều khi là một lời nói khiêm nhường).

Hay hèn lẽ cũng nối điêu.

Kim Vân Kiều.

Nội Chu

Nội: đồng nội, Chu: nhà Chu. Vua Võ Vương nhà Chu thả ngựa trâu ra ngoài nội, tỏ ý không dụng binh nữa.

Bãi cỏ non trâu thả ngựa buông, non Chu đã lắm người ca ngợi.

Tụng Tây Hồ Phú.

Nội Ðao

Nội: trong, Ðao: dao. Gươm dùng để chém người có tội trong quân đội.

Lệnh quân truyền xuống nội đao.

Kim Vân Kiều.

Nội Ðường

Nội: trong, Ðường: nhà. Nhà trong.

Những là vui chuyện nội đường.

Nhị Ðộ Mai.

Nội Giám

Nội: ở trong, Giám: tức Thái giám. Một chức quan chầu hầu trong cung Vua. (Phần nhiều không có bộ phận sanh dục).

Theo chân Nội giám vào nơi bệ rồng.

Nhị Ðộ Mai.

Nội Kinh

Tên sách thuốc, chỉ về kinh, mạch.

Nội kinh đã sẵn, ngoại khoa thêm mầu.

Lục Vân Tiên.

Nội Tắc

Nội: ở trong, Tắc: khuôn phép (như trai gái lúc tiếp xúc với nhau, thờ phụng cha mẹ gia hương như thế nào, …).

Tên một thiên trong Kinh Lễ dạy đàn bà con gái ăn ở có lễ nghi đức hạnh.

Khúc thư châu thổi sạch tiếng hòa, khuôn nội tắc đã gây nên nhân nhượng.

Phan Huy Ích.

Nội Thần

Nội: trong, Thần: tôi. Các ông quan coi việc trong Ðại nội như Thị vệ, Thái giám, Ngự y, …

Vua cho lễ vật nội thần đem ban

Nhị Ðộ Mai.

Nội Thương

Nội: trong, Thương: tổn hại. Bị đau ở trong.

Nội thương ngoại cảm đầu thang ngũ sài.

Lục Vân Tiên.

Nộn Nhụy

Nộn: non, Nhụy: nhụy.

Hoa xuân nọ còn phong nộn nhụy

Cung Oán.

Nông Bổn

Nông: làm ruộng, Bổn: gốc. Lấy nghề nông làm gốc.

Thì chuyên lo nông bổn cày bừa.

Lục Súc Tranh Công.

Nữ Anh

Con vua Nghiêu, cùng chị là Nga Hoàng kết duyên với vua Thuấn. Lúc vua Thuấn lên ngôi, Nga Hoàng làm Hoàng hậu, Nữ Anh làm phi. Sau khi vua Thuấn mất ở Thương ngô, Nga Hoàng, Nữ Anh tự tử ở sông Tương. Xem chữ Tiêu Tương.

Nhà Ngu xưa có Nga Hoàng, Nữ Anh.

Nhị Ðộ Mai.

Nữ Công

Nữ: gái, Công: thợ, công nghệ. Công việc của đàn bà con gái như: thiêu thùa, làm bánh mức, …

Dệt thêu học lẫn nữ công.

Nhị Ðộ Mai.

Nữ Hài

Nữ: con gái, Hài: Con nít. Con gái còn trẻ tuổi.

Rằng con chút phận nữ hài.

Nhị Ðộ Mai.

Nữ Nhi

Nữ: con gái, Nhi: còn trẻ. Người con gái còn trẻ nhỏ.

Sao cho thoát khỏi nữ nhi thường tình.

Kim Vân Kiều.

Nữ Oa

Em gái vua Phục Hy, một vị vua đời thượng cổ bên Tàu. tương truyền luyện đá ngũ sắc để vá trời.

Bà Nữ Oa luyện đá vá trời.

Ca Dao.

Nữ Sứ

Nữ: đàn bà, Sứ: người mà phe nầy, hoặc nước nầy phái qua phe hoặc nước khác để thương thuyết một việc gì. Người lãnh một nhiệm vụ gì.

Bèn ban nữ sứ bước ra.

Nhị Ðộ Mai.

Nữ Sử

Nữ: gái, Sử: sử sách. Tên một chức quan. Ðời nhà Chu, Những người đàn bà biết chữ được sung vào chức nữ sử để chép những việc trong nội cung. Về sau đàn bà hay chữ xưng là nữ sử.

Vang danh nữ sử, thỏa lòng trượng phu

Thơ Cổ.

Nữ Tú

Nữ: đàn bà con gái, Tú: đẹp. Chữ dùng để chỉ người đàn bà con gái trẻ đẹp.

Nam thanh nữ tú.

Thành Ngữ.

Nữ Tử

Ðàn bà con gái.

Dạy cho nữ tử cải trang xuất hành.

Nhị Ðộ Mai.

Nữ Trung Nghiêu Thuấn

Nghiêu Thuấn: tên hai vị vua Thánh của Trung Quốc, Nữ trung: trong đám đàn bà con gái. Lời khen ngợi trong đám đàn bà con gái mà có người tài giỏi như Nghiêu Thuấn. Tống Tuyên Nhân Thái hậu giữ việc triều chính 9 năm, trong nước được yên ổn và phồn vịnh. Người đời khen là Nữ trung Nghiêu Thuấn.

Nọ như Tống Tuyên Nhân, sử còn gợi Nữ trung Nghiêu Thuấn.

Sãi Vãi.

Nửa Miếng Ðào

Do điển Di Tử Hà. Tử Hà người nước Vệ, đời Chiến Quốc, rất đẹp trai, được vua Vệ Linh Công hết sức yêu mến. Bà mẹ đau, Tử Hà lấy trộm xe vua về thăm, Vua khen người có hiếu, yêu mẹ quên cả pháp luật. Một hôm đi dạo trong Ðông Viên, Tử Hà ăn trái đào, thấy ngon, còn nửa trái, liền dâng lên Vua. Vua khen: Di Tử Hà trung hậu! Ðang ăn miếng ngon mà vẫn nghĩ đến quả nhân. Nhưng về sau, vua Vệ không yêu Di Tử Hà nữa thì lại đem việc trộm xe và dám cho vua ăn đào thừa để trị tội.

Nửa miếng đào chưa thương đã ghét.

Hoài Cổ Ngâm.

Nửa Sương

Do chữ Bán sương. (Bán: nửa, Sương: sương). Nửa năm.

Nhẫn nay chừng đã đâu thèm nửa sương.

Hoa Tiên.

Nước Ðục Bụi Trong

Do câu: Trọc thủy thanh trần. Việc trái ngược ở đời. Nước đáng lẽ trong thì đục, bụi đáng đục thì lại trong.

Lỡ làng nước đục bụi trong.

Kim Vân Kiều.

Nương Tử

Ðàn bà con gái. Chữ nầy còn có nhiều nghĩa như: Các bà Cung Tần trong Nội.

Chư viện các phân nương tử vị, Dương xa đáo xứ bất giao tri

Nghĩa là:

Các viện đều chia ngôi nương tử. Xe dê lúc đến chẳng cho hay. Thời cổ xưng cha là a gia, mẹ là nương tử. Nghĩa thông thường nhất là dùng để chỉ phái phụ nữ.

Phất cờ nương tử thay quyền tướng quân.

Ðại Nam Quốc Sử.

Nga Mao

Nga: con ngỗng, Mao: lông.

Nga mao xin nhân đấn nầy thấy nhau

Ðại Nam Quốc Sử.

Nga Mi

Nga, con bướm tằm, Mi: lông mày. Râu con bươm bướm tằm cong nhỏ và dài nên dùng để ví với lông mày của đàn bà. Chữ nga mi lại còn dùng để chỉ ngay đàn bà, con gái.

Hoàng kim bất tích mãi nga mi

Nghĩa là:

Vàng kim chẳng tiếc đem mua mày ngài.

Hay:

Ða tình chi bấy ban nga mi.

Nguyễn Công Trứ.

Ngày Bạc

Hoặc Ngày trắng do chữ Bạch nhật. Dùng để chỉ ngày giờ. Cổ thi: Bạch nhật mạc nhàn quá (Ngày bạc đừng ham rảnh).

Lân la ngày bạc qua hồn xuân xanh.

Phan Trần.

Ngàn Dâu

Do chữ Phù tang, tên một thứ cây gọi là thần mộc. Ngày xưa, cho là mặt trời mọc từ đấy. Hoài Nam Tử: “Triêu phát phù tang” (Buổi mai mọc lên từ phù tang).

Trời đâu vừa rạng ngàn dâu.

Kim Vân Kiều.

Ngao Du

Ngao: rong chơi, Du: đi chơi.

Ngao du sơn thủy, đề huề gió trăng

Nhị Ðộ Mai.

Ngâm Vịnh

Ngâm: đọc tiếng dài ra và có lên xuống giọng, Vịnh: ngâm thơ. Bài thơ có ngụ ý gọi là vịnh.

Chỉ là ngâm vịnh đủ tài.

Hạnh Thục Ca.

Ngậm Vành

Do chữ Hoàng tước hàm hoàn: chim sẻ ngậm vành. (Vàng tức là cái vòng).

Dương Bửu lúc 9 tuổi đi chơi đến núi Hạo Âm thấy một con chim sẻ bị chim cú đánh rơi xuống, Bửu đem sẻ về nuôi đến khi chim khỏe mạnh thì thả bay đi. Ðem ấy, Bửu thấy một đứa trẻ mặc áo vàng đến nói với Bửu: Tôi là sứ giả của bà Tây Vương Mẫu, nhờ ông cứu mạng, ân ấy tôi không quên, xin tặng ông 4 cái vòng. Ông và ba đời con cháu ông về sau sẽ được phú quý. Sau quả đúng như vậy.

Còn nhiều kết quả ngậm vành về sau.

Kim Vân Kiều.

Ngân

Bạc. Nghĩa bóng: Dòng sông trắng như bạc.

Kiều từ gieo xuống dòng ngân.

Kim Vân Kiều.

Ngân Bình

Ngân: bạc, Bình: cái bình. Biệt hiệu dùng để chí con Nhạc Phi. Lúc Tống Nhạc Phi bị gian thần hãm hại, con gái ông, tuổi còn nhỏ, được tin ấy, ôm cái bình bạc nhảy xuống giếng mà chết. Về sau người ta dựng đền thờ và gọi là Ngân bình tiểu thơ. Giếng và đền thờ Ngân Bình hiện ở bên bờ Tây Hồ thuộc tỉnh Chiết Giang.

Ngân Bình ngươi hãy chửa quên.

Hoài Cổ Ngâm.

Ngân Hà

Ngân: bạc, trắng, Hà: sông. Muôn nghìn sao chi chít trên bầu trời thành như một con sông trắng và dài. Nhân hà còn gọi là Thiên hà.

Bóng ngân hà khi mờ khi tỏ.

Chinh Phụ Ngâm.

Ngân Hán

Ðồng nghĩa với Ngân hà. Ngân: bạc, Hán: sông. Ôn Ðình Duân: Ngân hán hoành không vạn tượng thu (Nhân hán ngang trời, vạn tượng thu).

Bóng ngân hán khi mờ khi tỏ.

Chinh Phụ Ngâm.

Ngân Hán Tinh Vi

Tên sách thuốc nói về mắt.

Gẫm trong Ngân hán tinh vi.

Lục Vân Tiên.

Ngân Hoàng

Ngân: bạc, Hoàng: nước sâu và rộng. Dòng nước trên trời. Nghĩa bóng: Dòng dõi nhà vua.

Gian Tu cũng phải ngân hoàng.

Quốc Sử Diễn Ca.

Ngân Phái

Ngân: bạc, Phái: dòng. Dòng bạc dùng để nói dòng dõi nhà vua.

giọt ngân phái câu nên vẻ quý, duyên hảo cẩu thêm giúp mối tu tề.

Phan Huy Ích.

Ngận Tùy

Ngận: đi theo, Tùy: theo.

Lư Công giục giã ngận tùy quan san.

Nhị Ðộ Mai.

Ngẫu

Số chẵn, đôi lứa.

Nào hay chữ ngẫu đặng gần chữ giai.

Lục Vân Tiên.

Ngẫu Nhĩ

Ngẫu: tình cờ, Nhĩ: vậy.

Rằng từ ngẫu nhĩ gặp nhau.

Kim Vân Kiều.

Nghê Thường

Nghê: cái ráng (mây sắc đỏ), Thường: xiêm. Xiêm sắc ráng. Xem chữ Vũ Y.

Vũ Y thấp thoáng, nghê thường thiết tha.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Nghi Cụ

Nghi: ngờ, Cụ: sợ. Nghi ngờ và lo sợ.

Ngẫm chúng tình quải cánh bấy lâu, sự biến ấy có người nghi cụ.

Phan Huy Ích.

Nghi Dung

Nghi: mặt ngoài, Dung: dáng mạo. Dung mạo bề ngoài.

Bút nghiên tay giỏi, nghi dung con nhà.

Nhị Ðộ Mai.

Nghi Gia

Nghi: nên, thích đáng, Gia: nhà. Ðàn bà về nhà chồng ăn ở cho thích đáng nên cửa nên nhà. Trong Kinh Thi: “Ðào chi yêu yêu, chước chước kỳ ba, Chi tử vu quy, Nghi kỳ thất gia.” Nghĩa là:

Ðào tơ rực rỡ là hoa,
Có về hòa thuận cửa nhà chồng con.Hay:

Rước tôi qua đó định bề nghi gia.

Lục Vân Tiên.

Nghi Môn

Tên một cái cửa chính trong quan thự. Theo Hội điền đời nhà Minh, một ông quan nào đó mới bổ đến, lúc tới trước nghi môn phải xuống ngựa.

Hôm xưa kiệu đến nghi môn còn ngồi.

Nhị Ðộ Mai.

Nghi Tình

Nghi: nghi ngờ, Tình: tình hình thực tại.

Sai nha thấy thế nghi tình.

Nhị Ðộ Mai.

Nghi Vệ

Nghi: do chữ Nghi phục. Các vật dùng để trần thiết chốn triều đình hoặc ở các quan thự hay đem theo về hậu vua, Vệ: do chữ thị vệ là những người đi theo chầu hầu vua. Nghi vệ: Nghi phục và thị vệ đi theo hầu vua hoặc quan.

tiếm dùng nghi vệ chẳng sai.

Hạnh Thục Ca.

Nghi Xai

Nghi: nghi ngờ, Xai: ngờ vực.

Ðãi người vốn những bạo tàn nghi xai.

Hạnh Thục Ca.

Nghị Ðồ

Nghị: bàn bạc, Ðồ: đày. Bàn bạc và xử án tội đày.

Nghị đồ rồi lại được tha.

Ðại Nam Quốc Sử.

Nghĩa Binh

Nghĩa: việc theo đường lối phải, Binh: quân lính. Binh sĩ vì việc nghĩa mà nổi lên.

Nghĩa binh từ cõi Ái Châu kéo vào.

Ðại Nam Quốc Sử.

Nghĩa Cô

Nghĩa: việc theo đường lối phải, Cô: tiếng dùng để gọi chĩ hay em gái của cha. Người cô có nghĩa.

Liệt Nữ truyện: Trong khi tề đánh Lỗ, giữa cảnh loạn lạc, quân Tề thấy xa xa một thiếu phụ tay ẵm một đứ bé và tay dắt một đứa khác. Quân đuổi gần kịp thì thiếu phụ bỏ đứa đang ẵm xuống và bồng đứa đang dắt lên rồi theo đường núi trốn thoát. Ðứa nhỏ gào thét nhưng thiếu phụ như không bận tâm đến. Quân Tề thấy làm lạ nên chạy theo bắt thiếu phụ để hỏi. Nàng đáp: Trong lúc chạy loạn, mình tôi không thể đem theo cả hai đứa được đành phải bỏ con tôi để ẵm con anh tôi, bỏ tình để giữ nghĩa. Vì nếu không có nghĩa thì không mặt mũi nào mà trông thấy nước Lỗ nữa. Tứơng tề nghe thế mới đóng quân lại và nói: Lỗ chưa có thể đánh được. Một thiếu phụ mà còn biết đạo nghĩa huống chi sĩ phu trong triều. Vua Lỗ hay tin mới ban thưởng cho thiếu phụ và gọi là nghĩa cô.

Nghĩa Khuyển

Nghĩa: việc theo đường lối phải, Khuyển: chó. Chó có nghĩa.

Sưu Thần Ký: đời Tam Quốc, Lý Tín Thuần có nuôi một con chó đặt tên là Hắc Long, luôn luôn đi theo chủ. Một hôm, Lý ra chơi ngoài thành uống rượu say nằm lăn ra cỏ để ngủ. Lúc bầy giờ có một ông thái thú đi săn bảo người đốt cỏ để đuổi chồn thỏ, thuận gió lửa cháy rất mau về phía Tín Thuần ngủ. Con chó lấy mồn cắn áo Thuần lôi dậy. Nhưng Thuần quá say nên không hay gì cả. Gần đó có cái khe, chó liền lội xuống nhúng ướt cả mình, đoạn chạy lên rưới quanh nơi Lý nằm nhiều lần như vậy khiến đám cỏ quanh Lý ướt dầm cả nước không cháy được. Nhờ thế mà Lý khỏi bị thiêu, nhưng trái lại, vì quá mệt nên chó ngã lăn ra chết. Lý tỉnh dậy thấy lửa và cỏ ướt biết là chó đã hy sinh vì mình, ôm xác chó mà khóc nức nở, đoạn mua quan tài mai táng tử tế.

Nghĩa Phụ

Cha nuôi hoặc người có thể xem như cha.

Thế mà nghĩa phụ, thế mà ân nhi

Nhị Ðộ Mai.

Nghĩa Phương

Nghĩa: việc theo đường lối phải, Phương: phép tắc. Tả Truyện: Giáo tử dĩ nghĩa phương (Dạy con phải chỉ bảo nó đi theo con đường phải).

Nhờ nghĩa phương từ bé chút từng nghe.

Lý Văn Phức.

Nghĩa Tế

Nghĩa: biết theo đường lối phải, Tế: rể. Người rể ăn ở biết phải trái.

Công rằng nghĩa tế mới sang.

Lục Vân Tiên.

Nghĩa Thanh

Nghĩa: như trên, Thanh: tiếng. Nhân danh vì việc nghĩa mà hành động.

Nghĩa thanh sớm đã giục đường cất quân.

Ðại Nam Quốc Sử.

Nghịch Tặc

Nghịch: không thuận, có sức mạnh mà không chịu theo lễ nghĩa, Tặc: giặc.

Mổ gan nghịch tặc thỏa lòng nữ nhi.

Nhị Ðộ Mai.

Nghiêm Ðường

Nghiêm: có uy thế làm cho kẻ khác sợ, Ðường: nhà, nơi cha mẹ ở. Nghiêm đường dùng để chỉ người cha cũng như huyện đường dùng để chỉ bà mẹ. (Phụ nghiêm, mẫu từ: cha nghiêm, mẹ hiền).

Theo nghiêm đường mở ngôi hàng Lâm truy.

Kim Vân Kiều.

Nghiêm Huấn

Nghiêm: cha (Xem chữ Nghiêm đường), Huấn: những lời dạy dỗ. Lời dạy của người cha.

Thấy lời nghiêm huấn rành rành.

Kim Vân Kiều.

Nghiêm Lăng

Một cao sĩ đời Hán, bạn của Lưu Tú. Sau khi Tú diệt được Vương Mãn lên ngôi, xưng là Quan Võ, nhiều lần sai người đến rước Nghiêm Lăng, Lăng đều từ chối. Tú phong quan tước, Lăng không nhận, sau yêu cầu được gặp mặt trong một đêm, Nghiêm Lăng nhận lời. Ðêm ấy, hai người chuyện trò vui vẻ ngủ chung một giường. Nghiêm Lăng gác chân lên bụng vua, vua vẫn tươi cười không nói gì. Xem: Nghiêm Tử.

Nghiêm Lăng đã mấy đua bơi.

Lục Vân Tiên.

Nghiêm Lâu

Nghiêm: chỗ nghiêm nhặt ít người được lưu tới, Lâu: lầu. Lầu tôn nghiêm của vua.

Mặt buồn trông trên cửa nghiêm lâu.

Cung Oán.

Nghiêm Quân

Nghiêm:xem Nghiêm đường, Quân: tiềng con dùng đ6ẻ gọi cha mẹ. Kinh Dịch: Gia nhân hữu nghiêm quân yên (Trong nhà có nghiêm quân vậy).

Huyên đường sớm vắng, còn nhờ nghiêm quân.

Nữ Tú Tài.

Nghiêm Quân

Nghiêm:xem Nghiêm đường, Quân: tiềng con dùng đ6ẻ gọi cha mẹ. Kinh Dịch: Gia nhân hữu nghiêm quân yên (Trong nhà có nghiêm quân vậy).

Huyên đường sớm vắng, còn nhờ nghiêm quân.

Nữ Tú Tài.

Nghiêm Từ

Nghiêm: xem Nghiêm đường, Từ: hiền lành. Nghiêm đức tính của cha, Từ: đức tính của mẹ, nên người ta dùng chữ nghiêm để nói về cha, và từ để nói về mẹ.

Nghiêm từ dành phúc về sau.

Phan Trần.

Nghiêm Tử

Tên Quang, tự Tử Lăng, bạn của Quan Võ. Lúc Quan Võ lên ngôi không chịu ra làm quan, đi câu và cày ở núi Phú Xuân. Chỗ Nghiêm Tử thường câu, về sau người ta gọi Nghiêm Lăng hồ. Xem Nghiêm lăng.

Áo xuân Nghiêm tử một vai cày.

Nguyễn Công Trứ.

Nghiễm Nhiên

Nghiễm: có dáng cung kỉnh. Kinh Lễ: Nghiễm: nhược tư (Cung kỉnh như có điều gì lo nghĩ), Nhiên: vậy.

Một tòa thần tượng trên ngồi nghiễm nhiên.

Nhị Ðộ Mai.

Nghiên Tinh Ðàn Tứ

Nghiên: nghiên cứu. Suy xét đến nơi đến chốn, Tinh: tinh vi,. Ðàn: hết, đến cùng. Tứ: điều mình suy nghĩ. Nghiền ngẫm nghiên cứu để được thấu đáo đến nơi đến chốn.

Trước kia hoảng hốt sau nầy nghiêm tinh.

Nguyễn Văn Giai.

Oa Xá

Oa: ốc, Xá: nhà. Nhà binh tròn như vỏ con ốc. Nhỏ và tầm thường. Có khi gọi là oa ngưu xá. (Oa ngưu là con ốc sên.) Lý Thương Ẩn: Tự hỉ oa ngưu xá (Tự vui oa ngưu xá).

Ba gian oa ngưu xá tháng ngày tiêu đao.

Trinh Thử.

Oai Linh

Oai: tôn nghiêm khiến cho kẻ khác kính sợ, Linh: linh thiêng.

Oai linh vóc thánh, dáng tiên.

Nhị Ðộ Mai.

Oan Gia

Oan: việc không có mà bị nghi rằng có, Gia: nhà. Nhà bị nhiều điều oan trái.

Làm chi tội báo oan gia.

Kim Vân Kiều

Còn có nghĩa: Oan: đồng nghĩa với Oán. Oan gia: kẻ cừu thù.

Oan gia theo mãi thế nầy biết sao?

Thơ Cổ.

Oan Khí

Oan: việc không có mà bị nghi rằng có, Khí: cái vô hình không thấy mà cảm ứng được nhau.

Lạ thay oan khí tương truyền.

Kim Vân Kiều.

Oan Khiên

Oan: oan ức, Khiên: tội lỗi.

Bây giờ người phải oan khiên.

Tự Tình Khúc.

Oan Khốc

Oan: oan ức, Khốc: bạo ngược. Bị những việc oan ức, bạo ngược rất là khổ sở.

Khóc rằng oan khốc vì ta.

Kim Vân Kiều.

Oan Nghiệt

Oan: điều không coá mà bị khuất khiến ta phải bất bình đau đớn, Nghiệt: mầm. Ðiều oan ta làm đâu từ kiếp trước mà bây giờ ta phải chịu.

Một dao oan nghiệt dứt dây phong trần.

Kim Vân Kiều.

Oan Thác

Oan: xem Oan gia hoặc Oan nghiệt, Thác: chết. Vì oan ức mà phải chết.

Kẻ thì oan thác, người nơi ngục hình.

Nhị Ðộ Mai.

Oan Trái

Oan: xem Oan gia hoặc Oan nghiệt, Trái: nợ. Theo thuyết luân hồi của đạo Phật thì kiếp trước làm một điều gì oan ức thì kiếp sau phải chịu trả nợ lại điều mình đã làm.

Càng cay nghiệt lắm, càng oan trái nhiều.

Kim Vân Kiều.

Oán Hận

Oán: căm hờn, Hận: giận.

Ðem lòng oán hận, sớm ghi vào lòng.

Lục Vân Tiên.

Oanh

Tức Ðề Oanh. Tên một nàng con gái. Ðề Oanh con Thuần Vu Ý. Thân phụ nàng bị tội, mới phàn nàn vì mình không có con trai nên lúc lâm nạn không có ai giúp đỡ. Nàng Ðề Oanh liền dâng lên vua Hán Văn Ðế một bức sớ đại ý nói rằng kẻ thác không sao sống lại được, nàng xin vào làm toi mọi trong cung để chuộc tội cho cha. Vua xem sớ, cảm lòng hiếu thảo của Ðề Oanh nên tha cho Thuần Vu Ý.

Dâng thơ đã thẹn nàng Oanh.

Kim Vân Kiều.

Oanh Dời

Do chữ Oanh Thiên. Chim Oanh dời chỗ ở. Nghĩa bóng: dọn nhà mới.

Cưu hòn chưa vẹn, oanh dời đã sang.

Hoa Tiên.

Oanh Liệt

Oanh: tiếng xe rầm rộ chạy nhiều chiếc một lần. Nghĩa bóng: Thịnh vượng mạnh mẽ. Liệt: rực rỡ.

Oanh liệt: Khí thế mạnh mẽ khiến mọi người phải kiêng nể.

Oanh liệt khen cho gái dị thường.

Hoàng Cao Khải.

Ô

Tên một con sông mà Hạng Võ đã tự tử ở đấy. Lúc bại trận, bị quân của Bái Công đuổi, hạng Võ chạy đến Ô Giang (sông Ô). Nghĩ mình trước đây oai phong lẫm liệt, nay quân ít thế cô, nên thẹn mà tự tử. Xem Hang Võ.

Lăm lăm bờ cỏ sông Ô khắp đường.

Hoa Tiên.

Ô Danh

Ô: nhớp, Danh: tiếng tăm.

Thân nghìn vàng để ô danh má hồng.

Kim Vân Kiều.

Ô Y Hạng

Ô y: tên đất, Hạng: con đường.

Con đường ớ đông nam thành Nam Kinh, gần cầu Châu Tước. Ðời nhà Tấn, các gia đình quyền quý như Vương Ðạo, Tạ An đều ở đó. Gia đình những người này thường mặc áo đen (ô y) nên mới có danh từ ấy.

Lưu Vũ Tích có làm một bài tứ tuyệt về Ô Y Hạng đến nay nhiều người còn truyền tụng:

Châu Tước kiều biên dạ thảo hoa,
Ô y hạng khẩu tịch dương tà.
Cựu thời Vương Tạ đường tiền yến,
Phi nhập tầm thường bách tánh gia.

Trần Trọng Kim dịch:

Ðêm cầu Chu Tước cỏ hoa,
Ô y ngõ hẻm bóng tà thẩn thơ.
Nhà Vương, Tạ, yến bơ vơ,
Bay về lại ở những nhà nhân gian.

Ô Luân

Ô: quạ, sắc đen như quạ: Luân: tơ. Tơ đen.

Khăn ô luân đội năng gió sương.

Tự Tình Khúc.

Ô Thước

Ô: chim quạ, Thước: chim khách. Xem: Thất Tịch.

Vì chưng ô thước bắc cầu sông Ngân.

Ca Dao.

Ốc

Nhà.

Vài tiếng dế, nguyệt soi trước ốc.

Chinh Phụ Ngâm.

Ổi Lỗi

Một hình người ta bằng gỗ hoặc bằng hàng vải, cử động được hoặc bằng những sợi dây, hoặc mấy ngón tay của người diễn trò đứng núp đằng sau để điều khiển. Ta thường gọi là trò múa rối.

Xem hay dở cũng một tràng ổi lỗi.

Hát Nói.

Ôm Cầm

Cầm: cán đàn. Ôm cây đàn để bước qua chiếc thuyền khác. Ðường thi: Khẳng tả tỳ bà quá biệt thuyền. (Ôm cầm chẳng nỡ quá thuyền khác). Nghĩa bóng: Bước đi một bước nữa, không giữ trọn nghĩa cũ.

Trăm măm thề chẳng ôm cầm thuyền ai.

Kim Vân Kiều.

Ôn

Tức Ôn Ðình Nhuân. Tên Kỳ, tự Phi Khanh, người Thái Nguyên, thông minh từ hồi còn nhỏ, lớn nổi tiếng về thơ phú, danh ngang với Lý Thương Ẩn, nên người ta thường gọi chung là “Ôn Lý.” Ôn Ðình Nhuân có tài làm thơ rất lanh, xoa tay 8 lần đã làm xong một bài, nên có chữ: Ôn thi bát xoa.

Túi Ôn tráp Lý nhẹ nhàng.

Hoa Tiên.

Ôn Công

Tức Tư Mã Quang, hiệu Ôn Công, người đời Tống, đỗ tấn sĩ, làm quan dưới đời Nhân Tông, Anh Tông và Thân Tông. Vì nhận thấy phép tắc do Vương An Thạch đặt ra có hại, nên bị đày đến đất Lạc. Sau Cao Thái Hậu giữ việc triều chánh, Quang được làm tể tướng, thay đổi các phép tắc của An Thạch, nhưng chỉ được 8 tháng thì mất. Tư Mã Quang là một nhà chép sử biên niên có tiếng tăm vào bậc nhất Trung Quốc.

Tư Mã Quang rất ham học, khi ngủ thường gối lên một cái gối bằng cây đẽo tròn, gối lăn làm cho tỉnh giấc, trở dậy đọc sách lại. Xem Phật Sanh.

Ôn Nhu

Ôn:ôn hòa, Nhu: mềm mại. Chữ nho có: ôn nhu hương. (Làng ôn hòa mềm mại). Phi Yến ngoại truyện chép: Hôm vua đến với Triệu Phi Yến, chung quanh nàng không đâu là không ấm áp êm ái, vua hết sức vui thích mới bảo rằng: “Tuổi ta đã già và đây là làng của ta đây.”

Gặp cảnh ôn nhu bước chẳng rời.

Thơ Cổ.

Ôn Nhuần

Ôn: xem lại việc đã qua, Nhuần: tức chữ nhuận, trau giồi. Ðọc đi đọc lại nhiều lần thật kỹ.

Ôn nhuần kinh Dịch mấy năm.

Lục Vân Tiên.

Ổn Trọng

Ổn: yên ổn, Trọng: trọng hậu. Cẩn thận.

Thấy chàng ổn trọng khác người thường nhân.

Hoa Tiên.

Phá Gia

Phá: làm cho tan nát, hư hỏng, Gia: nhà.

Khéo oan gia của phá gia.

Kim Vân Kiều.

Phá Kiêu

Phá: làm cho tan vỡ, Kiêu: xem kiêu binh. Phá Kiêu: phá tan rợ Hồ.

Phá Kiêu nghĩ cũng dễ dàng.

Hoa Tiên.

Phá Kỉnh

Phá:vỡ, Kỉnh (kính): gương. Sách Thần Dị ký: Xưa có hai vợ chồng trong lúc biệt ly đập vỡ kính, mỗi người giữ một nữa. Sau người vợ ngoại tình nữa mảnh gương liền hóa ra con chim khách đến trước mặt người chồng. Nên về sau người ta đúc gương hay khắc hình chim khách ở phía sau(ngày xưa gương bằng đồng đánh cho láng để soi mặt). Lại có một điển tích trong cổ kim thi thoại: Từ Ðức Ngôn đời Trần, kết duyên với Lạc Xương Công chúa. Nhà Trần suy sụp, Ðức Ngôn bàn với vợ: “Nước rồi sẽ mất vào tay những kẻ cường hào", ông liền đập kính vỡ làm đôichia cho Công chúa giữ một nửavà hẹn ngày sau cứ ngày rằm tháng giêng đem gương ra bán giữa đô thị. Kịp đến lúc nhà Trần mất, Công chúa vào tay Dương Tố. Ðức Ngôn đến kinh thấy có tên đầy tớ bán nửa cái gương liền lấy gương của mình ra hiệp lại làm một và đề bài thi rằng:

Kính dự nhân câu khứ,
Kinh qui nhân vị quy,
Vô phục Thường Nga ảnh,
Không lưu minh nguyệt huy.

Nghĩa là:

Gương và người cùng đi,
Người về gương không về,
Ảnh Hằng Nga đâu nữa?
Chỉ còn trăng chiếu thôi.

Lạc Xương được thơ khóc lóc thảm thiết bỏ cả ăn uống. Tô biết câu chuyện gọi Ðức Ngôn đến để giao lại vợ.

Phả Hệ

Phả: sổ sách ghi chép tên tuổi lý lịch của những người trong một họ hay trong một gia đình, Hệ: sợi tơ nhỏ. Dây liên lạc nối liền đời nầy qua đời khác.

Tiện tra phả hệ bây nay cho tường.

Hoa Tiên.

Phác Họa

Phác: một vật gì mới làm qua chưa đến chỗ tinh vi, một bức vẽ, một pho tượng, Họa:vẽ. Ý nói mới vẽ sơ qua mà thôi.

Sinh rằng: “Phác họa vừa rồi …”

Kim Vân Kiều.

Phách Lạc

Phách: thân thể. Sách Tả Truyện: Người ta có cái phách sinh ra trước, cái hồn mới nhập vào sau, Lạc: rụng. Nghĩa bóng: Việc rất kinh khủng khiến ta đến hồn siêu phách lạc.

Tin đà phách lạc hồn bay.

Kim Vân Kiều.

Phạm Ðồ

Phạm: phạm tội, Ðồ: bọn.

Lại đem các tích phạm đồ hậu tra.

Kim Vân Kiều.

Phạm Lãi

Một trung thần của Việt Vương Câu Tiễn. Hết lòng giúp vua Việt Trong cơn hoạn nạn và phò tá vua Việt để báo thù vua Ngô Vương Phù Sai. Sau khi đã toại chí, Phạm Lãi không thích công danh phú quý và sợ lụy đến thân nên bỏ đi ở ẩn. Có nơi cho rằng Phạm Lãi đã trốn đi với Tây Thi, cùng nhau dạo chơi ở Ngũ Hồ.

Ðình Lý tiếc thay không Phạm Lãi.

Thơ Cổ.

Phạm Nghĩa

Phạm: xâm lấn đến, Nghĩa: việc theo đúng đường lối phải.

Song chẳng công danh phạm nghĩa.

Sài Vãi.

Phạm Vũ

Phạm: thuộc về Phật, Vũ: nhà. Cái chùa.

Nơi phạm vũ để che màu sáng lãng, dọc ngang treo mặc bóng tri thù.

Tụng Tây Hồ Phú.

Phan Huyện

Tên đất. Nơi nầy có tiếng trồng nhiều đào.

Còn Phan huyện với Tùy đê cũng nhiều.

Hoa Ðiều Tranh Năng.

Phan Lang

Phan: họ Phan, Lang: chàng. Tức Phan An cũng gọi là Phan Nhạc. Nổi tiếng có sắc đẹp, mỗi khi ra đường con gái chạy theo đùa bỡn, ném hoa quả đầy xe.

Mặt hoa nọ gã Phan Lang.

Chinh Phụ Ngâm.

Phạn Ðiếm

Phạn: cơm, Ðiếm: quán.

Vào nơi phạn điếm hỏi chừng trước sau.

Nhị Ðộ Mai.

Phạn Sát

Phạn: Phật, Sát: chùa. Chùa thờ Phật.

Miền phạn sát hỡi xa chừng vòi vọi.

Sãi Vãi.

Phản Hồi

Phản: trở lại, Hồi: về.

Vân Tiên từ giã phản hồi.

Lục Vân Tiên.

Pháp Bảo

Chữ Phật. Phật có tam bảo: pháp bảo là một trong tam bảo ấy. Tam bảo gồm có: Phật, Pháp (phép Phật) và Tăng (thầy tu). Pháp bảo thường dùng để chỉ các vật: Y bát (áo và cái bát của thầy chùa), tích trượng (cái gậy).

Dạy đem pháp bảo sang hầu sư huynh.

Kim Vân Kiều.

Pháp Danh

Pháp: đạo lý nhà Phật, Danh: tên. Tên hiệu các nhà sư đặt cho đồ đệ hoạc những người lúc mới qui y.

Pháp danh lại đặt tên ra Trạc Tuyền.

Kim Vân Kiều.

Pháp Hình

Pháp: pháp luật, Hình: hình phạt.

Giao cho quốc trạng xử phân pháp hình.

Lục Vân Tiên.

Pháp Phù

Pháp: phép, Phù: bùa. Làm phép và dùng bùa chú hoặc để chữa bệnh, hoặc để trừ tà ma.

Pháp phù đã đủ thầy toan phương nào?

Lục Vân Tiên.

Pháp Sư

Pháp: đạo lý nhà Phật, Sư: thầy. Thầy chùa hoặc đạo sĩ.

Pháp sư dạy thế sự đâu lạ thường.

Kim Vân Kiều.

Pháp Trường

Pháp: hình phạt, Trường: chỗ xử hình những kẻ phạm tội.

Ba quân đông mặt pháp trường.

Kim Vân Kiều.

Phát Hoàn

Phát: đưa ra, Hoàn: lại. Trả một vật gì lại.

Tiền trăm lại cứ nguyên ngân phát hoàn.

Kim Vân Kiều.

Phát Minh

Phát: tìm ra, Minh: sáng. Tìm ra được một điều gì mới mẻ sáng suốt.

Phát minh lẽ thẳng ngõ hầu cũng nghe.

Hạnh Thục Ca.

Phát Phu

Phát: tóc, Phu: da. Hai thứ tượng trưng cho thân thể con người. Sách cổ: Thân thể phát phu, thọ chi phụ mẫu, bất cảm hủy thương (Da tóc trong thân thể của ta, là do cha mẹ cho ta, ta không nên để cho thương tích).

Có nguyên hình ảnh cũng là phát phu.

Nữ Tú Tài.

Phát Tích

Phát: mở ra, Tích: dấu vết. Lập công, hiển danh để dấy nghiệp nhà gọi là phát tích.

Nhà Lê phát tích từ đâu nhỉ?

Thơ Cổ.

Phẩm Ðề

Phẩm: lời phê bình, Ðề: viết.

Phẩm đề xin một vài lời thêm hoa.

Kim Vân Kiều.

Phẩm Tiên

Do chữ Tiên phẩm. Tiên: tiên, Phẩm: phẩm vật. Nghĩa bóng: Những thứ cao quý.

Phẩm tiên rơi đến tay hèn.

Kim Vân Kiều.

Phân Ban

Phân: chia, Ban: hàng thứ. Trong triều, lúc các quan vào chầu bao giờ cũng chia ra hàng thứ, bên văn, bên võ.

Ðường hoàng ngự trước phong đình phân ban.

Nhị Ðộ Mai.

Phân Bào

Phân: chia, Bào: áo. Nghĩa bóng: từ biệt.

Ngại ngùng thay lúc phân bào.

Nhị Ðộ Mai.

Phân Băng

Phân: chia, Băng: tan. Phân chia và tan nát.

Ghét đời Thúc Quý phân băng.

Lục Vân Tiên.

Phân Cương

Phân: chia, Cương: bờ cõi.

Mặt ngoài hai nước phân cương.

Ðại Nam Quốc Sử.

Phân Ðồ

Phân: chia, Ðồ: đàng. Ði mỗi người một ngả.

Từ khoa tân mão phân đồ.

Hoa Tiên.

Phân Kỳ

Phân: chia, Kỳ: đàng rẽ. Nghĩa bóng: Mỗi người một ngả.

Lúc phân kỳ ai nấy ngẩn ngơ.

Nguyễn Công Trứ.

Phân Minh

Phân: xét rõ để phân biệt, Minh: sáng.

Ðoái thương nên mới gạn gùng phân minh.

Phan Trần.

Phân Nhương

Phân: rối loạn, lộn xộn, Nhương hoặc Nhưỡng: quấy rối.

Binh qua gặp lúc phân nhương lại về.

Ðại Nam Quốc Sử.

Phân Phong

Phân: chia, Phong: vua đem đất đai và tước lộc ban cho một người nào.

Nước ta Nam Việt phân phong.

Hạnh Thục Ca.

Phân Trần

Phân: chia, Trần: bày. Chia ra từng điều mà trình bày để được rõ ràng.

Ðem lời phải chăng phân trần tâu qua.

Hạnh Thục Ca.

Phân Trương

Ðồng nghĩa với chữ: Phân ly, chia rẽ. Vương Vy tích sĩ Kinh sư, phân trương lục tuần nhĩ (Vương Vy xưa làm quan ở kinh sư, phân trương sáu tuần vậy).

Cũng dập dìu chẳng chịu phân trương.

Chinh Phụ Ngâm.

Phân Vinh

Phân: chia, Vinh:những điều vẻ vang. Cùng ai chia sẽ những điều vẻ vang.

Phân vinh thiếp cũng đượm chung hương trời.

Chinh Phụ Ngâm.

Phần

Thứ cây năng trồng ở thôn quê. Biểu hiện cho quê hương.

Hơi tàn được thấy gốc phần là may.

Kim Vân Kiều

Mộ đắp cao lên.

Viếng thăm, làm dẫu mới phong nên phần.

Nhị Ðộ Mai.

Phần Du

Tên hai thứ cây: cây phần và cây du thường trồng ở trong làng nên hai chữ phần du dùng để chỉ chỗ làng xóm. Có điển: Hán Cao Tổ cầu đảo và phong làng phần du.

Một giấc phần du tỉnh lại say.

Thơ Cổ.

Phần Hương

Phần: đốt, Hương: cây hương. Ðốt hương.

Nương thạch khách phần hương trưa tối.

Sãi Vãi

Phần: Xem chữ phần (gốc), Hương: làng. Nơi quê hương.

Tình kiều tử dạ phần hương.

Hoa Tiên.

Phần Thư Khanh Nho

Phần: đốt, Thư: sách, Khanh: chôn, Nho: học trò.

Tần Thủy Hoàng theo lời đề nghị của Lý Tá, thu thập sách vở của Bách gia Chu tử thiêu đốt sạch cả. Lại bảo các thuật sĩ, các nhà nho đi kiếm thuốc trường sanhnhưng không có kết quả. Thủy Hoàng giận lắm, chôn sống ở Hàm Dương hơn 460 nhà nho, nên sử gọi là: Phần thư khanh nho.

Phấn Ðại

Phấn: một thứ đàn bà dùng để đánh mặt cho tăng vẻ đẹp, Ðại: chất đen làm bằng vỏ ốc, đàn bà dùng để kẻ lông mày.

Uốn cái lưỡi chỉ dày duyên phấn đại.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Phấn Lực

Phấn: đem hết sức lực mạnh mẽ ra mà dùng, Lực: sức.

Phen nầy phấn lực dương uy.

Hạnh Thục Ca.

Phận Bạc

Phận: số mệnh trời đã định sẵn cho một kẻ nào, Bạc: mỏng. Số mệnh mỏng manh.

Phận sao phận bạc như vôi.

Kim Vân Kiều.

Phận Bồ

Phận: xem chữ Phận ở trên, Bồ: xem chữ Bồ.

Phận bồ từ vẹn chữ tùng.

Kim Vân Kiều.

Phận Cải Duyên Kim

Duyên phận và kim cải. Duyên phận: cái số phận của mình do nhân duyên đã định từ trước, Kim: cái kim, Cải: hạt cải. Theo sách Bác vật chí: Hổ phách thập giới, từ thạch dẫn châm, các dĩ loại cảm (Hổ phách hút hạt cải, đá nam châm hút kim đều là loại cảm nhau). Nghĩa bóng: Cùng một tích chất, thông cảm với nhau.

Cũng là phận cải duyên kim.

Kim Vân Kiều.

Phật

Theo Hán văn thì chữ Phật gồm có: Một bên chữ nhân là người, và một bên chữ phất là chẳng. Một người chẳng biết gì đến thế tục.

Suy chữ nọ cho chơn, chữ Phật là “phất tri nhân sự.”

Sãi Vãi.

Phật Bà

Phật: do chữ Phạn: Phật Ðà gọi tắt. Trước kia người ta dùng chữ Phật Ðà, qua đến đời Hậu Hán mới bắt đầu dùng một chữ Phật. Vua Hán Hiếu Minh đêm nằm mộng thấy một vị Thần, khắp thân thể hào quang chói lọi. Hôm sau, lúc ra triều, vua hỏi mấy ông quan thông thái về vị thần ấy thì Phó Nghị đáp: “Chúng tôi nghe ở xứ Thiên Trúc, người có đạo gọi là Phật, có thể bay được và mình tỏa hào quang. Phải chăng bệ hạ đã mộng thấy vị Thần ấy?.” Ngưới Tàu viết chữ Phật gồm có chữ nhân là người và chữ phất là chẳng. Một người chẳng biết gì đến thế tục và diệt khổ để được giải thoát. Bà: tiếng gọi những người con gái đã có chồng hoặc tôn xưng những người có địa vị hay đáng kính trọng.

Danh từ Phật Bà dùng để chỉ Ðức Quan Thế Âm Bồ Tát, vị Phật thường cứu khổ cứu nạn chúng sinh.

Phật Ðài

Phật: phật, Ðài: cái đài. Ðài thờ Phật.

Nén hương đến trước phật đài.

Kim Vân Kiều.

Phật Sanh

Tư Mã Quang người xứ Thiểm Tây, đời nhà Tống, vì nghị luận chành sách của Vương An Thạch nên bị đày ra đất Lạc, sau được gọi về làm Tể tướng, cải cách mọi việc trong nước. Quang là một nhà chép sử nổi tiếng ở Trung Quốc. Ông sở trường cả về văn chương lẫn chánh trị, ân đức khắp cả mọi người nên nhân gian gọi là Phật sống của vạn nhà. Xem: Ôn Công.

Một đành sao phúc, muôn nhà Phật sanh.

Nhị Ðộ Mai.

Phật Tiền

Phật: phật, Tiền: trước.

Phật tiền thảm lấp sầu vùi.

Kim Vân Kiều.

Phật Tổ

Phật: phật, Tổ: mở được một tôn phái. Vị phật khai sáng được một tôn phái. Tô Thức: Kim niên tẩy tâm cúng Phật tổ (Năm nay tẩy tâm cúng Phật tổ).

Thỉnh ông Phật tổ A Di.

Lục Vân Tiên.

Phế Hưng

Phế: bỏ, mất đi, Hưng: nổi lên. Nghĩa bóng: Thay đổi lớn.

Phế hưng đổi mấy cuộc cờ.

Ðại Nam Quốc Sử.

Phi Ðạo Tắc Dâm

Phi: chẳng phải, Ðạo: trộm, Tắc: thời, Dâm: chuyện bậy bạ giữa trai gái. Nếu không phải trộm cướp thì cũng là điều dâm dục.

Dạ gian phi đạo tắc dâm chẳng lành.

Trê Cóc.

Phi Huỳnh

Phi: bay, Huỳnh: con đôm đốm (Hoặc đọc Uynh).

Hơi thê lương lạnh ngất song phi huỳnh.

Cung Oán.

Phi Yến

Họ Triệu, vợ vua Hán Thành Ðế. Giỏi về ca vũ từ ngày còn nhỏ. Vua vi hành trông thấy lấy làm ưa thích đòi cả hai chị emvào cung và đều phong làm tiệp dư. Phi Yến được vua hết sức thương yêu. Vua phế Hứa Hoàng Hậu để phong Phi Yến vào địa vị ấy. Hai chị em giữ uy quyền trong cung hơn 10 năm, đêm ngày mê hoặc vua khiến vua bị bạo bệnh mà chết.

Hán Ai Ðế lên ngôi tôn Phi Yến làm Hoàng Thái Hậu, Bình Ðế phế Phi Yến làm thứ nhân. Bà buồn rầu tự sát.

Phi Phù Trí Quỷ

Phi: bay, Phù: bùa, Trí: đến, Quỷ: quỷ. Ðốt bùa thổi bay đi để gọi quỷ đến.

Phi phù trí quỷ cao tay không huyền.

Kim Vân Kiều.

Phi Tần

Phi: vợ. Kinh Lễ: Thiên tử chi phi viết hậu. (Vợ thiên tử gọi là hậu. Sau bà Hậu đến bà Phi). Tần: vợ vua. Theo lễ xưa, trong cung có: Lục cung, ba phu nhân và sáu tần. (Tần do chữ tân đọc trạnh ra).

Ðổi hình tỳ thiếp, thay ngôi phi tần.

Nhị Ðộ Mai.

Phi Thường

Phi: chẳng phải, Thường: thường. Hán thơ: Cái hữu phi thường chi công, tất đãi phi thường chi nhân (Bởi có công phi thường nên phải đợi kẻ phi thường).

E thay những dạ phi thường.

Kim Vân Kiều.

Phi Vi

Phi: chẳng phải, Vi: làm. Làm điều quấy.

Tay cầm bìa sách, dám hầu phi vi.

Nhị Ðộ Mai.

Phì

Tên con sông Phì Thủy ở tỉnh Cam Túc. Bồ Kiên nước Tần đem quân đánh Tấn ở sông Phì bị thua một trận rất lớn.

Bến Phì gió thổi điu hiu mấy gò.

Chinh Phụ Ngâm.

Phì Gia

Phì: béo, Gia: nhà. Có chữ: Vinh thân phì gia: hiển vinh cho bản thân mình và to béo cho người trong gia đình mình.

Phì gia ích kỷ thửa lòng làm sao.

Hạnh Thục Ca.

Phì Nộn

Phì: béo, Nộn: non. Béo tốt non nẻo.

Anh nào phì nộn tư phong.

Hoa Ðiều Tranh Năng.

Phí Trường Phòng

Người Nhữ Nam đời Ðông Hán, theo tiên ông Hồ Công vào núi học đạo. Học không thành xin về. Hồ Công cho một cái gậy và nói “Cỡi gậy nầy thì đi đâu cũng đến cả", lại cho một lá bùa có công dụng sai khiến được quỷ thần. Phí Trường Phòng cỡi lên gậy chỉ chốc lát là về đến nhà. (Trong Chinh Phụ Ngâm có câu “Gậy rút đất dễ khôn học chước.” Rút đất do chữ Hán “súc địa” là làm cho ngắn đất lại để chóng đến nơi).

Sau khi từ giã thầy trở về, Phí Trường Phòng chữa bệnh nổi tiếng vì nhờ có lá bùa, dùng roi đuổi được ma quỷ. Trong những lúc rảnh rang người ta thấy Phí Trường Phòng đi chơi những nơi xa cách đến ngàn vạn dặm. Về sau vì bị mất lá bùa trừ ta nên ma quỷ giết chết họ Phí.

Phỉ Phong

Tên hai thứ rau: phong và phỉ. Kinh Thi có câu: Thể phong thể phỉ vô nhĩ hạ thể (Ðừng thấy rễ rau phong rau phỉ không tốt mà bỏ luôn cọng và lá của nó). Vật gì có một phần dùng được thì gọi là phong phỉ. Hai thứ rau nầy nhà nghèo thường hái để ăn nên người nghèo cũng gọi là phong phỉ.

Thói nhà băng tuyết chất hằng phỉ phong.

Kim Vân Kiều.

Phiếm Dương

Tên đất. Hán Cao Tổ lên ngôi vua ở Phiếm Dương.

Rồng Lưu bay cõi Phiếm Dương.

Ðại Nam Quốc Sử.

Phiên Phục

Phiên: hàng rào, che chở, Các quan trấn thủ coi ngoài che cho vua như cái hàng rào, Phục: chịu tội.

Xin cho phiên phục lại về là may.

Hạnh Thục Ca.

Phiên Thần

Phiên: xem Phiên phục, Thần: tôi.

Mới sai Lục Dận sang thay phiên thần.

Ðại Nam Quốc Sử.

Phiên Vương

Phiên: xem Phiên phục, Vương: một cái tước lớn vua phong cho các Hoàng thân hay các quan đại thần. Tước Vương phong cho các chư hầu ở phiên quốc.

Kìa ấn phong ngoài cõi phiên vương.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Phiền Lụy

Phiền: nhờ ai làm việc gì, Lụy: ràng buộc.

Chẳng ai phiền lụy, chẳng ai rầy.

Nguyễn Công Trứ.

Phiền Não

Phiền: buồn rầu, Não: trong lòng tức giận buồn bực.

Mười phần phiền não, chín phần đổ sông.

Phan Trần.

Phiệt Duyệt

Ngày xưa viết công trạng của các công thần vào một cái bảng đem treo bên tả gọi la phiệtø, treo bên hữu gọi là duyệt. Về sau những nhà thế gia gọi là phiệt duyệt.

Mở dòng phiệt duyệt, rạng nền tổ tông.

Yên Ðỗ.

Phiếu Mẫu

Tên người. Lúc Hàn Tín còn nghèo khổ, mang gươm lang thang ngoài chợ, những khi đói đều có Phiếu Mẫu cho cơm, Hàn Tín luôn luôn nhớ ơn. Sau làm nên liền đền ơn cho bà một ngàn thỏi vàng.

Mà lòng Phiếu Mẫu mấy vàng cho cân.

Kim Vân Kiều.

Phó

Tức Phó Duyệt. Hiền tướng của Ân Cao Tông. Phó Duyệt chưa ra giúp nước, cuốc đất ở Phó Nham.

Ông Y, ông Phó ôm tài.

Lục Vân Tiên.

Phó Cử

Phó: đi đến, Cử: cất lên, tiến dẫn lên.

Nhân kỳ phó cử quyết lòng tầm phương.

Hoa Tiên.

Phó Giam

Phó: trao cho, Giam: giam cầm. Giao một tội nhân vào nhà giam.

Thiên lao lại bắt Thung đường phó giam.

Nhị Ðộ Mai.

Phó Kinh

Phó: đi đến, Kinh: kinh đô.

Mới tường mòn mạch, nay đà phó kinh.

Hoa Tiên.

Phó Lỵ

Phó: đi đến, Lỵ: đến nơi làm việc quan.

Kẻ thì phó lỵ, người thì tiến kinh.

Nhị Ðộ Mai.

Phó Quan

Phó: đi đến, Quan: việc quan. Ði đến nhậm chức.

Hai nhà cũng thuận một đường phó quan.

Kim Vân Kiều.

Phó Thang

Phó: đi đến, Thang: nước nóng.

Phép hay đạo hoả phó thang.

Lục Vân Tiên.

Phong

Cây bàng. Mùa thu, cây bàng lá đỏ và đẹp, bên Tàu thường trồng ở các cung điện.

Bá quan đóng chặt sân phong.

Nhị Ðộ Mai.

Phong

Cây bàng. Mùa thu, cây bàng lá đỏ và đẹp, bên Tàu thường trồng ở các cung điện.

Bá quan đóng chặt sân phong.

Nhị Ðộ Mai.

Phong Ba

Phong: gió, Ba: sóng. Nghĩa bóng: Vất vả nguy hiểm như chiếc thuyền bị sóng gió.

Cái phong ba khéo cợt phường lợi danh.

Cung Oán.

Phong Bác

Phong: niêm lại, Bác: từ bỏ một điều gì. Công việc của quan ngự sử là xem lại chiếu chỉ, nếu nên thì niêm lại gởi đi, còn không nên thì bác khước đi. Nghĩa thường: Bác bỏ hoặc nhận dụng.

Hãy đem phong bác con hầu thử xem.

Hoa Tiên.

Phong Cương

Phong: biên giới, Cương: chỗ giới hạn đất đai.

Cầm quyền tiết việt giữ phòng phong cương.

Ðại Nam Quốc Sử.

Phong Dạng

Phong: dáng dấp, Dạng: cách thức.

Vả xem phong dạng Ngọc Thư ra tuồng.

Nhị Ðộ Mai.

Phong Di

Phong: gió, Di: dì. Ta thường gọi dì Gió.

Cầm quạt ấy Phong di, Cơ bá.

Hát Nói.

Phong Ðình

Phong: xem chữ Phong (cây bàng), Ðình: sân.

Thiên ân ban trước phong đình.

Nhị Ðộ Mai.

Phong Ðộ

Phong: dung mạo, Ðộ: thái độ.

Tuy quyền tước lớn mà phong độ hèn.

Nhị Ðộ Mai.

Phong Hoa

Phong: gió, Hoa: bông. Ðây nói về thú phong lưu hóng gió xem hoa.

Phong hoa hai chữ cõi đời ai không?

Hoa Tiên.

Phong Lôi

Phong: gió, Lôi: giông. Nhgĩa bóng: Cơn giận dữ như giông gió.

Phong lưu nổi trận bời bời.

Kim Vân Kiều.

Phong Lưu

Phong: gió, thói tục, Lưu: nước chảy, dòng. Hai chữ nầy ghép lại dùng để chỉ những kẻ có học thức, thái độ thanh nhã, cử chỉ đài các trái với hạn quê mùa hay ti tiện. Bắc Sử: Kim thạch khả diệt, nhi phong lưu bất dân. Nghĩa là: Vàng đá có thể tan nát, nhưng phong lưu vẫn không mất.

Cái cảnh phong lưu lọ phải cầu.

Tú Xương.

Phong Mã Ngưu

Câu nầy có hai lối cắt nghĩa khác nhau nhưng cũng cùng một ý: “không liên can gì đến nhau, không dính líu gì đến nhau.” Trong một bài hát nói có câu: “Rượu với sầu như gió mã ngưu.” (gió mã ngưu tức là phong mã ngưu vậy).

Phong: gió, Mã: ngựa, Ngưu: trâu.

Ngựa thích gió, trâu ghét gió. Sự ưa thích không giống nhau nên có thể gọi là không liên quan gì đến nhau.

Theo Từ Nguyên thì phong có nghĩa là con cái con đực dụ nhau. Tả truyện có câu: “Người ở tại Bắc Hải, ta ở tại Nam Hải như phong mã ngưu không tương quan với nhau.” (Bắc Hải, Nam Hải là hai nơi xa cách, con cái ở một nơi, con đực ở một nơi, không sao dẫn dụ được).

Phong Nghi

Phong: Xem chữ Phong lưu, Nghi: dáng dấp bề ngoài.

Phong nghi khác giả, từ chương tót loài.

Hoa Tiên.

Phong Nguyệt

Phong: gió, Nguyệt: trăng. Hai chữ nầy đi đôi chỉ những người thích trăng trong gió mát, vui với tạo vật chứ không thích cảnh náo nhiệt của cuộc đời vật chất.Từ Miễn ban đêm thường cùng học trò hội họp. Nhân có người khách hỏi về việc quan. Từ Miễn nghiêm nghị đáp: Ðêm nay chỉ nói đến cảnh gió trăng mà thôi không nên nói đến việc quan. Chữ Nho có câu: Bán nang phong nguyệt (Bán: nửa, Nang: đãy, túi, Phong: gió, Nguyệt: trăng).

Ðề huề lưng túi gió trăng.

Kim Vân Kiều

Lại có nghĩa trai gái tự tình thề thốt với nhau trước cảnh trăng trong gió mát.

Góp lời phong nguyệt, nặng nguyền nước non.

Kim Vân Kiều.

Phong Nhã

Phong: tức là Quốc phong, tên một thiên trong Kinh Thi, Nhã: tức Ðại Nhã và Tiểu Nhã, tên hai thiên trong Kinh Thi. Quốc Phong thơ nói về thói tục trong nhân gian, Ðại Nhã, Tiểu Nhã thường là thơ của triều đình. Nhã: nghĩa chính của nó là tao nhã, không thô tục.

Nghĩa rộng: Cái gì có một vẻ văn chương thanh tao thì gọi là phong nhã.

Vào trong phong nhã ra ngoài hào hoa.

Kim Vân Kiều.

Phong Quang

Phong: gió, Quang: ánh sáng. Cổ thi: Phong quang thảo tế phú (Phong quang nổi trên cỏ). Gió không có ánh sáng, ánh sáng nằm trên cỏ. Mỗi khi gió thổi đến lay động ánh sáng ấy khiến ta cảm tưởng gió có ánh sáng. (Lời chú thích của Ngũ Thần). Sau dùng nghĩa rộng để chỉ phong cảnh.

Bầu trời riêng chiếm phong quang.

Hoa Tiên

Còn có nghĩa phẩm cách đẹp đẽ. La Ðậu thi: Tam ngô thời tục trọng phong quang (Tam ngô thói tục trọng phong quang).

Phong quang bao vẻ mỹ miều.

Thơ Cổ.

Phong San

Tên một quẻ bói trong kinh Dịch.

Bói thì ra quẻ phong san.

Phan Trần.

Phong Sương

Phong: gió, Sương: sương. Nghĩa bóng: Gian nan, cực khổ. Ði giữa gió sương. Hoặc phong cảnh gồm có gió và sương.

Phong sương được vẻ thiên nhiên.

Kim Vân Kiều.

Phong Tao

Phong: tức thiên Quốc phong trong Kinh Thi, Tao: bài Ly Tao của Khuất Nguyên đều là những bài văn hoa mỹ và trang nhã. Nên dùng chữ phong tao để chỉ cái gì văn hoa thanh nhã.

Nhân nga lưng túi phong tao.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Phong Tình

Phong: gió, Tình: tình. Tình trăng gió, tình ân ái giữa đôi trai gái. Lý Hậu Chúa: Phong tình tiệm lão kiến xuân tu (Phong tìng gần lão, thấy xuân thẹn thùng).

Phong tình cổ lục còn truyền sử xanh.

Kim Vân Kiều.

Phong Tư

Phong: dáng dấp, Tư: xinh đẹp.

Phong tư tài mạo tót vời.

Kim Vân Kiều.

Phong Thanh

Phong: gió, thói tục, Thanh: có tiếng tăm. Lập kỳ thiện phong, dương kỳ thiện thanh (Ðứng trước ngọn gió lành, nêu cao tiếng lành).

Vả trong cương tỉnh phong thanh.

Trinh Thử.

Phong Thần

Phong: vua ban đất đai hay tước lộc cho một người nào, Thần: ông thần.

Ðành cho lập miếu phong thần về sau.

Hoa Tiên.

Phong Thể

Phong: thói tục, Thể: sự vật. Hoài Nam tử: Minh cửu di chi phong thể (Phong thể: phong tục và sự vật). Về sau chữ phong thể dùng như chữ: Nghi dung. V.d: Triệu Nhất thể mạo khôi ngô, mỹ tu mi, danh động kinh sư, sĩ đại phu tưởng vọng kỳ phong thể. (Triệu Nhất mặt mày khôi ngô đẹp đẽ, tiếng vang kinh sư, các sĩ đại phu đều tưởng vọng phong thể của ông ta). Thể hoặc Thái.

Nhìn xem phong thể cũng nên con người.

Quan Âm.

Phong Thủy

Phong: gió, Thủy: nước. Nghề xem chỗ đất tốt xấu để chôn cất mồ mả.

Tin lời phong thủy khí tà.

Ðại Nam Quốc Sử.

Phong Trào

Phong: gió, Trào: nước thủy trào. Gió nổi dậy, và nước thủy trào dâng lên. Nghĩa bóng: Việc gì ồn ào huyên náo một thời.

Phong trào gặp buổi canh tân.

Thơ Cổ.

Phong Trần

Phong: gió, Trần: bụi. Gió nổi, bụi tung, trời đất hôn ám nên dùng để ví với cuộc đời rối loạn.

Rày con xuống chốn phong trần.

Lục Vân Tiên

Lại có nghĩa: Ði đường vất vả, bị gió thổi bụi bay làm mình khổ cực. Nghĩa rộng: Vất vả khổ cực.

Ðến phong trần cũng phong trần như ai.

Kim Vân Kiều

Và nghĩa: Giặc nổi. Mỗi khi giặc nổi, người ngựa rộn rịp như gió cuốn bụi tung. Chinh Phụ: Thiên địa phong trần, hồng nhan đa truân.

Thủa trời đất nổi cơn gió bụi,
Khách má hồng nhiều nổi truân chiên.

Chinh Phụ Ngâm.

Phong Vân

Phong: gió, Vân: mây. Kinh Dịch: Vân tùng long, phong tùng hổ, thánh nhân tác nhi vạn vật đổ (Mây theo rồng, gió theo cọp, công việc của thánh nhân làm vạn vật đều thấy rõ). Dùng hai chữ phong vân để chỉ sự gặp gỡ tốt đẹp như rồng gặp mây, cọp gặp gió.

Nay đà gặp hội phong vân.

Lục Vân Tiên.

Phong Vận

Phong: dáng dấp, Vận: phong nhã. Dáng dấp phong lưu xinh đẹp.

Có chiều phong vân, có chiều thanh tân.

Kim Vân Kiều.

Phong Vị

Phong: gió, Vị: mùi. Mùi thơm ngào ngạt. Lưu Tuấn Văn: Nam Trung quất cam, thái chi phong vị chiếu tọa (Nam Trung quýt ngọt, hái xuống hương thơm ngào ngạt cả chỗ ngồi).

Phong vị lại có nghĩa người phong lưu học thức rộng. Tống thơ: Bá Ngọc ôn nhã hữu phong vị, hòa nhi năng biện, dự nhân cọng sự giai vi thâm giao (Bá Ngọc người ôn hòa thanh nhã có phong vị, người hòa nhã, có tài biện luận, cùng cọng sự với ai đều trở nên thâm giao cả).

Nói chi phong vị lâu dài.

Hoa Tiên.

Phong Võ

Phong: gió, Võ: mưa.

Ðêm phong võ lạnh lùng có một.

Cung Oán.

Phòng Vi

Phòng: ngăn ngừa một việc chưa xảy ra, Vi: nhỏ nhặt. Ðề phòng những việc nhỏ nhặt để tránh những việc to lớn khỏi xảy ra.

Ðạo thường chẳng cẩn phòng vi.

Ðại Nam Quốc Sử.

Phổ Ðộ

Phổ: khắp cả, Ðộ: đi qua sông. Cứu giúp, tế độ khắp cả mọi người.

Phật hữu tình từ bi phổ độ.

Chiêu Hồn.

Phồn Hoa

Phồn: nhiều, hoa lúc nở rực rỡ, Hoa: hoa. Sử ký: Lữ Bất Vy bảo với bà chị của Hoa Dương phu nhân nói với phu nhân rằng: Lấy sắc đẹp mà thờ vua, khi sắc suy thì tình yêu sẽ suy giảm, sao chẳng nhân lúc cây đang buổi phồn hoa mà chờ lúc nhan sắc suy, tình yêu giảm, thì dẫu có muốn nói năng một đôi điều cũng không thể nào được nữa. Ban đầu phồn hoa có nghĩa: Lúc hoa rực rỡ, về sau nghĩa là: Một nơi nào hưng thịnh, dân cư đông đúc, ngựa xe tấp nập.

Lâm tuyền quyến cả phồn hoa lại.

Hồ Xuân Hương.

Phu

Tin phục.

Hậu quân thủa trao quyền tứ trụ, chữ ân uy lớn nhỏ đều phu.

Văn Tế Võ Tánh và Ngô Tùng Châu.

Phu Nhân

Phu nhân: vợ các chư hầu. Vợ vua gọi là hậu, vợ chư hầu: phu nhân. Chữ phu nhân cũng dùng để chỉ hầu của vua. (Thiên tử chi thiếp diệc viết phu nhân). Phu có nghĩa là phù:giúp đỡ, Nhân: người. Người giúp đỡ chồng trong việc giữ gìn đức hạnh. Nghĩa thông thường: Vợ các quan hoặc đàn bà danh giá và đã có chồng.

Phu nhân khen chước rất mầu.

Kim Vân Kiều.

Phu Phụ

Phu: chồng, Phụ: vợ.

Tình phu phụ, nghĩa quân thần.

Hạnh Thục Ca.

Phu Quý Phụ Vinh

Phu: chồng, Quý: sang, Phụ: vợ, Vinh: vinh.

Ngỡ là phu quý phụ vinh.

Kim Vân Kiều.

Phu Tử

Phu: Người đàn ông đã trưởng thành, Tử: tiếng tôn xưng kẻ đáng bậc thầy. Phu tử: thầy. Còn nghĩa: Chồng (tiếng vợ gọi chồng). Mạnh tử: Vô vi phu tử (Ðừng trái lời chồng).

Thế mới phải phép thờ phu tử.

Nguyễn Trãi.

Phù Chú

Phù: bùa, Chú: câu của thầy pháp thường đọc. Hai thứ nầy dùng để gọi hoặc xua đuổi ma quỉ.

Lại thêm phù chú xưa nay ai bì.

Lục Vân Tiên.

Phù Danh

Phù: nổi trên mặt nước, chỉ có hư chứ không thật, Danh: tiếng tăm. Hư danh. Trịnh Văn Tẩu thi: Phù danh, phù lợi nồng ư tửu. Túy đắc nhân tâm tử bất tinh. (Hư danh, hư lợi nồng hơn rượu. Ðến chết lòng người chẳng tỉnh say).

Khéo khéo đâu ai để phù danh.

Hoài Cổ Ngâm.

Phù Du

Một thứ côn trùng nhỏ giống như con chuồn chuồn, hay bay trên mặt nước, tối lại bay quanh đèn, chỉ sống được trong một thời khắc ngắn. Nghĩa bóng: Dùng để ví cái gì ngắn ngủi.

Ðời người như thể phù du,
Sớm còn tối mất, công phu lỡ làng.

Ca Dao.

Phù Dung

Tên một thứ hoa đẹp, dùng để ví với mặt người đàn bà đẹp. Bạch Cư Dị: Phù dung như diện, liễu như my (Mày lá liễu, mặt phù dung).

Vẻ phù dung một đóa khoe tươi.

Cung Oán.

Phù Ðồ

Cái tháp.

Dầu xây chín đợt phù đồ,
Chẳng bằng làm phúc, cứu cho một người.

Ca Dao.

Phù Hồng

Phù: nổi lên, Hồng: lớn. Mạch nổi lên rất lớn.

Bộ quan bên tả, mạch ngang phù hồng.

Lục Vân Tiên.

Phù Kiều

Phù: nổi, Kiều: cầu. Cầu phao nổi, quân bắc để qua sông.

Ðội quân nọ bắc phù kiều

Ðại Nam Quốc Sử.

Phù Minh Diệt Ám

Phù: giúp đỡ, Minh: sáng, Diệt: làm cho tắt, Ám: tối. Nghĩa bóng: Nâng đỡ kẻ tốt, diệt trừ kẻ xấu.

Phù minh diệt ám tiếng vang.

Phù Nguy

Phù: giúp đỡ, Nguy: nguy nan. Giúp đỡ trong lúc nguy cấp.

Mấy tài dẹp loạn phù nguy.

Phan Trần.

Phù Sinh

Phù: xem chữ Phù danh, Sinh: sống, đời sống. Chữ nho có câu: Kỳ sinh nhược phù hề, tử nhược hưu (Sống tức là chịu cảnh trôi nổi, chết cũng như là được nghỉ ngơi).

Kiếp phù sinh trông thấy mà đau.

Cung Oán.

Phù Tang

Phù: đi theo để giúp đỡ (phù dâu, phù rể), Tang: đám tang.

Từ ngày muôn dặm phù tang.

Kim Vân Kiều.

Phù Tiên

Phù: bùa, Tiên: tiên (hoặc Tiên phù). Bùa của tiên cho.

Xét trong mình gã có bài phù tiên.

Lục Vân Tiên.

Phù Thần

Phù: bùa, Thần: có phép linh ứng.

Thầy cho hai đạo phù thần đem theo.

Lục Vân Tiên.

Phù Thế

Phù: xem Phù danh, Thế: cuộc đời.

Nghĩ thân phù thế mà đau.

Cung Oán.

Phù Trì

Phù: giúp đỡ, Trì: giữ gìn.

Con thơ măng sữa vả đương phù trì.

Chinh Phụ Ngâm.

Phù Vân

Phù: nổi, Vân: mây. Nghĩa bóng: Cái gì không lâu dài bền vững. Luận Ngữ: Bất nghĩa nhi phú thả quý ư ngã như phù vân (Bất nghĩa mà giàu và sang, đối ta như đám mây nổi).

Còn như phú quý phù vân kể gì.

Hoa Ðiều Tranh Năng.

Phú Hậu

Phú: giàu, Hậu: nhiều, dày. Giàu có rộng rãi.

Nền phú hậu, bậc tài danh.

Kim Vân Kiều.

Phú Quý

Phú: giàu, Quý: sang.

Phong lưu phú quý ai bì.

Kim Vân Kiều.

Phú Tương Như

Bài phú Trường môn của Tư Mã Tương Như làm cho bà Trần Hoàng Hậu. Bài phú trị giá 100 lạng vàng. Trần Hoàng Hậu vì ghen, vua Hán Võ Ðế mới đày ra Trường môn, bà mượn Tương Như làm phú nầy và sau khi vua đọc xong bài Trường môn phú, thương tình, cho về phục chức hoàng hậu như cũ. Xem Tư Mã Tương Như.

Phú Tương Như dễ mấy vàng chuốc nên.

Nhị Ðộ Mai.

Phú Thương

Phú: giàu, Thương: người đi buôn.

Kìa người đại cổ, nọ người phú thương.

Nhị Ðộ Mai.

Phú Trọng

Phú: thuế, Trọng: nặng.

Xiết bao phú trọng chinh hà.

Ðại Nam Quốc Sử.

Phụ Bạc

Phụ: quên ân, bội đức, Bạc: mỏng. Người ta đem ân để đối đãi với mình, mình không nghĩ đến chuyện đền đáp.

Mấy người phụ bạc xưa kia.

Kim Vân Kiều.

Phụ Chính

Phụ: giúp đỡ, Chính: việc chính trị. Chức quan đại thần giúp vua đang còn nhỏ tuổi để trông nom việc nước.

Ðặt quan phụ chính để nay giúp phò.

Hạnh Thục Ca.

Phụ Duyên

Phụ: xem chữ Phụ bạc, Duyên: xem chữ Duyên.

Ấy duyên phụ khách, hay mình phụ duyên.

Hoa Tiên.

Phụ Ðạo

Phụ: giúp đỡ, Ðạo:đem đường mở lối. Chức quan dạy vua học khi còn nhỏ.

Một dòng phụ đạo xưa nay.

Ðại Nam Quốc Sử.

Phụ Huấn

Phụ: cha, Huấn: dạy dỗ.

Nghe lời phụ huấn sau xưa.

Phan Trần.

Phụ Nghĩa

Phụ: làm trái ngược lại, Nghĩa:việc theo đường lối phải.

Há phải nhân mà đành phụ nghĩa.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Phụ Nhân Nan Hóa

Phụ nhân: đàn bà, Nan: khó, Hóa: làm cho thay đổi, dạy dỗ. Ðàn bà khó dạy.

Chữ phụ nhân nan hóa, mụ vãi biết là đâu.

Sãi Vãi.

Phụ Tinh

Phụ: đội, Tinh: sao. Nghĩa bóng: đi đêm.

Phụ tinh dới nguyệt, bước lên dặm trường.

Quan Âm.

Phụ Tình

Phụ: trái ngược, Tình: lòng thương yêu giữa hai người. Người ta yêu mình nhưng mình lại phản bội mối tình ấy.

Phụ tình án đã rõ ràng.

Phụ Tử

Phụ: cha, Tử: con.

Cho nên phụ tử đôi đàng xa xôi.

Lục Vân Tiên.

Phụ Thân

Phụ: cha, Thân: chữ dùng để gọi cha mẹ. Phụ thân: cha.

Dạy con đèn sách thiếp làm phụ thân.

Chinh Phụ Ngâm.

Phụ Truyền Tử Kế

Phụ: cha, Truyền: trao lại, Tử: con, Kế: nối. Cha truyền con nối.

Phụ truyền, tử kế chinh danh phận rồi.

Hạnh Thục Ca.

Phủ Dụ

Phủ: vỗ về, Dụ: dỗ dành cho người ta nghe theo mình. Hoặc: Lời kẻ trên khuyên bảo kẻ dưới.

Khân tuân phủ dụ biết tôn biết vì.

Hạnh Thục Ca.

Phủ Ðàng

Phủ: một khu vực trong một tỉnh, Ðàng: nhà. Dinh thự của ông tri phủ ngồi làm việc.

Phút đâu đã tới phủ đàng.

Lục Vân Tiên.

Phủ Ngữ

Phủ: vỗ về dân, Ngữ: phòng ngừa giặc cướp.

Hoằng Văn phủ ngữ cũng tài.

Ðại Nam Quốc Sử.

Phủ Ngưỡng

Phủ: cúi xuống, Ngưỡng: ngửa lên. Mạnh Tử: Ngưỡng bất quý ư thiên, phủ bất tạc ư địa (Ngửa lên không thẹn với trời, cúi xuống không thẹn với đất).

Lòng nay ai biết Hán hay Hàn, phải biện bạch kẻo thẹn thùng phủ ngưỡng.

Nguyễn Hữu Chỉnh.

Phủ Phục

Phủ: cúi xuống, Phục: nép. Lạy sụp xuống đất.

Trước thềm phủ phục mướt bồ hôi lưng.

Nhị Ðộ Mai.

Phủ Qui

Phủ: xem Phủ đàng, Qui: phép tắc.

Ấy là quốc pháp hay là phủ qui.

Nhị Ðộ Mai.

Phủ Tuần

Phủ: vỗ về, Tuần: đi nơi nầy nơi khác để xem xét.

Yên dân rồi sẽ phủ tuần.

Hạnh Thục Ca.

Phủ Tuy

Phủ: vỗ về, Tuy: yên ổn. Vỗ về cho dân được yên ổn.

Trương Kiều thành tín phủ tuy.

Ðại Nam Quốc Sử.

Phúc Bạc

Phúc: những điều tốt lành như: giàu, sang, sống lâu, …, Bạc: mỏng.

Trách vì phúc bạc, xứng đâu má đào.

Nhị Ðộ Mai.

Phúc Cai

Phúc: xem Phúc bạc, Cai: cái mầm. Cái mầm đem lại điều phúc.

Chuông chùa Diên Hựu đã thành phúc cai.

Ðại Nam Quốc Sử.

Phúc Chỉ

Phúc: xem Phúc bạc, Chỉ: phúc.

Ðể phải đạo tu hành, lại thêm nền phúc chỉ.

Sãi Vãi.

Phúc Ðẳng Hà Sa

Phúc: xem Phúc bạc, Ðẳng: giống, bằng, Hà: sông, Sa: cát. Phúc nhiều như cát ở bãi sông.

Từ đây phúc đẳng hà sa vô cùng.

Quan Âm.

Phúc Hậu

Phúc: xem Phúc bạc, Hậu: dày.

Bởi vì phúc hậu mệnh kia trời đành.

Hạnh Thục Ca.

Phúc Hoạ

Phúc: xem Phúc bạc, Hoạ: tai nạn xảy đến.

Than ôi! phúc hoạ nghĩa bài.

Hạnh Thục Ca.

Phúc Lộc

Phúc: xem Phúc bạc, Lộc: đồng nghĩa với phúc. Làm quan được Nhà nước cấp thóc lúa gọi lúa ấy là lộc.

Một nhà phúc lộc gồm hai.

Kim Vân Kiều.

Phúc Tái

Phúc hoặc đọc Phú: che, Tái: chở, nói về trời đất. Kinh Thi: Thiên chi sở phúc, địa chi sở tái (Trời che đất chở). Nghĩa bóng: Công ơn của cha mẹ cao dày như trời đất.

Dốc báo càn khôn phúc tái.

Sãi Vãi.

Phúc Tội

Phúc: xem Phúc bạc, Tội: tội lỗi.

Nhắc cân phúc tội, rút vòng vần xây.

Nhị Ðộ Mai.

Phúc Tường

Phúc: xem Phúc bạc, Tường: điềm lành.

Bách linh tương hựu lý cho phúc tường.

Hạnh Thục Ca.

Phúc Thiện

Phúc: xem Phúc bạc, Thiện: lành.

Biết rằng phúc thiện, có trời nữa không?

Hoa Tiên.

Phúc Trạch

Phúc: xem Phúc bạc, Trạch: ân huệ phước và ân.

Cứ xem phúc trạch nhà ta.

Quan Âm Thị Kính.

Phục Ba

Một chức của Mã Viện (Mã Viện thường gọi là Phục Ba tướng quân). Mã Viện người Mậu Lăng, đời Ðông Hán. Ban đầu nương nhờ Ổi Hiêu, sau về đầu Quan Võ. Ổi Hiêu làm phản, Viện giúp Quan Võ dẹp Ổi Hiêu. Viện lại đem quân sang đánh nước ta để trả thù việc Tô Ðịnh bị Trưng Trắc giết chết. Sau khi lấy được Giao Chỉ lập đồng trụ ở biên giới khắc mấy chữ: “Ðồng trụ chiết, Giao Chỉ diệt” (Cột đồng gãy, người Giao Chỉ sẽ tiêu diệt). Giặc mọi Man Khê làm phản. Viện đem quân dẹp mới yên, lúc bấy giờ Viện đã 80 tuổi. Xem Da ngựa.

Ðến Man Khê bàn sự Phục Ba.

Chinh Phụ Ngâm.

Phục Chức

Phục: trở lại, Chức: chức vị. Sau khi bị cách chức, lại được trở lại chức cũ.

Trẫm cho phục chức làm quan Ðông thành.

Lục Vân Tiên.

Phục Hy

Một vị vua thuộc về nhân vật truyền thuyết của Trung Quốc, họ Phong, dạy dân cày bừa, nuôi súc vật để cung cấp cho việc ăn uống. Phục Hy sáng lập văn khế, vạch bát quái, đóng đô ở đất Trần. Tại vị 115 năm, truyền 15 đời, gồm 1260 năm.

Phục Hy chế tác lễ nghi,
Thủy hoạch bát quái có kỳ lân ra.

Hát Cổ.

Phục Mệnh

Phục: trả lại, đáp lại, Mệnh: sai khiến. Vâng mệnh lệnh vua sai khiến làm một điều gì, khi làm xong về tâu lại.

Ðịnh ngày phục mệnh lai kinh.

Nhị Ðộ Mai.

Phục Sinh

Phục: lại, Sinh: sống.

Tưởng rằng Tây tử giáng hồn phục sinh.

Hoàng Trừu.

Phục Tình

Phục: chịu nhận, Tình: tình hình thực tại.

Huống đà chịu phép phục tình.

Hạnh Thục Ca.

Phục Tùng

Phục: chịu nhận, Tùng: theo.

Ngạnh cường chẳng khứng phục tùng.

Hạnh Thục Ca.

Phục Thù

Phục: trả lại, Thù: thù hằn.

Hầu ra Tần Sở liệu phương phục thù.

Hạnh Thục Ca.

Phùng Cơ

Phùng: họ Phùng, Cơ: tiếng gọi con gái nhà quý phái. Phùng Cơ đời Hán được tuyển làm Tiệp dư. Một hôm, ngồi xem các con thú đấu với nhau, một con gấu sổng chạy ra. Nàng tiến đến trước mặt nó để chận lại.

Chống muông hùng nào ngại,
Phùng Cơ lòng hãy xa ngừa.

Bùi Vinh.

Phụng Cầu

Tên một bản đàn. “Phụng cầu hoàng” (Chim phụng trống tìm chim phụng mái. (Cầu: tìm, Hoàng: phụng mái). Bản nầy nguyên của Công chúa Lộng Ngọc, con vua Tần Mục Công, học với chồng là Tiêu Sử. Lúc nàng thổi khúc Phụng cầu hoàng thì có phụng bay xuống rồi nàng cỡi phụng, chồng cỡi rồng, hai người thành tiên bay thẳng. Về sau Tư Mã Tương Như cũng đàn bản Phụng cầu hoàng nầy để quyến rũ Trác Văn Quân.

Phụng cầu đầu bịa nên cung.

Hoa Tiên.

Phụng Chạ Loan Chung

Phụng: tên một giống chim (theo sách cổ) đem lại điềm tốt. Khi nào chim phụng xuất hiện tức có thánh nhân ra đời. Phụng là chúa loài chim. Con trống gọi là phụng, con mái gọi là hoàng. Vì chim loan và chim phụng là đồng loại, nên người ta hay dùng để ví với vợ chồng. V.d: Ước gì anh được vô phòng. Loan ôm lấy phụng, phụng bồng lấy loan. Chung chạ: trai gái lộn lạo với nhau.

Ðã khi chung chạ, lại khi đứng ngồi.

Kim Vân Kiều

Nào người phụng chạ loan chung.

Kim Vân Kiều.

Phụng Chỉ

Phụng: vâng mệnh lệnh, Chỉ: mệnh lệnh của vua.

Thẻ bài phụng chỉ, ngọn cờ vinh hương.

Nhị Ðộ Mai.

Phụng Dưỡng

Phụng: hầu hạ, Dưỡng: nuôi nấng. Nuôi nấng hầu hạ kẻ trên mình.

Rước về phụng dưỡng đêm ngày thay con.

Phan Trần.

Phụng Hoàng

Giống chim đem lại điềm lành. Khi nào phụng hoàng ra đời thì có Thánh nhân sanh. 360giống chim, phụng hoàng lớn hơn cả. Con đực gọi là phụng, con mái gọi là hoàng. Phụng lại là một trong 4 con thú linh thiêng (long, lân, quy, phụng).

Thế nào rồi sẽ phụng hoàng rủ nhau.

Phan Trần.

Phụng Liễn

Phụng: chim phụng, Liễn: xe của tiên đi. Sách Nho chép: Tây Vương Mẫu đi tên cỗ xe chim phụng đến yến tiệc với Mục Vương. Nghĩa thông thường: Cỗ xe đẹp rực rỡ.

Sẵn sàng phụng liễn loan nghi.

Kim Vân Kiều.

Phụng Loan

Phụng: xem chữ Phụng hoàng, Loan: xem chữ Loan phòng. Loan phụng là giống chim có đặc tính hay đi đôi nên người ta dùng để nói về vợ chồng.

Phụng loan rày gặp phong vân phải làm.

Phan Trần.

Phụng Sô

Phụng: chim phụng, Sô: con con. Phụng con. Ðộng Minh Ký: Ðông phương Sóc Tâu: Chúng tôi đi ngang qua rừng bắt được con phụng con 5 sắc.

Phụng Sô hoặc Sồ: tên một nhân vật đời Tam Quốc, quân sư của Lưu Bị có tài nhưng chết sớm.

Phụng Sô danh giá biết bao.

Hoa Ðiều Tranh Năng.

Phụng Thành

Tên một cái thành. Cong chúa Lộng Ngọc đứng trên thành thổi ống địch, phụng liền bay xuống nên đặt tên là Phụng hoàng thành. Ðỗ Phủ: Ngân Hán diêu ưng tiếp Phụng thành (Sông Ngân xa tiếp Phụng thành).

Phụng thành cảnh sắc xinh thay.

Thơ Cổ.

Phụng Trì

Hoặc Phụng hoàng trì. Phụng: chim phụng, Trì: ao. Tên một cái ao hồ trong cung vua.

Phụng trì tiếp giáp lâu đài.

Thơ Cổ.

Phương Diện

Phương: một vùng (địa phương), Diện: mặt. Trong địa phương chỉ có mặt người ấy là xứng đáng hơn cả. Dùng để chỉ các vị quan cao cấp ở biên cương.

Nghĩa rộng: Quan chức cao cấp.

Nghĩ mình phương diện quốc gia.

Kim Vân Kiều.

Phương Phi

Phương: thơm, Phi: bay. Hương bay ngào ngạt.

Lãng uyển lúc thu tàn hoa chửa rã, thêu hồng kết gấm, ví phương phi cùng xuân ấy không thua.

Chiến Tụng Tây Hồ.

Phương Tiện

Lời Phật. Phương: phương hướng, Tiện: tiện lợi. Tùy theo phương hướng và nhân việc tiên lợi mà làm. Nghĩa thông thường: Phương pháp đem ra áp dụng để đạt một mục đích gì.

Dạy đường phương tiện lòng càng cám ơn.

Trinh Thử.

Phương Thốn

Phương: vuông, Thốn: tấc. Một tấc vuông. Nghĩa bóng: trái tim. Tam Quốc Chí: Từ Thứ hỏi rằng: Kim thất lão mẫu, phương thốn loạn hỷ (Nay mất mẹ già, Phương thốn rối loạn mất rồi).

Gặp khi phương thốn muôn ngàn xót xa.

Thơ Cổ.

Phương Trần

Phương: thơm, Trần:bụi. Thập Di ký: Thạch Hổ dựng nhà cao 40 trượng, tiết ra một mùi thơm lạ lùng, khi có gió thổi, hương bay ngào ngạt. Nghĩa bóng: Danh thơm còn lưu lại.

Ngô Công noi dấu phương trần.

Ðại Nam Quốc Sử.

Phương Trượng

Phương: vuông, Trượng: là một trượng. Xưa ở Tây vực có nhà tu hành tên là Tuy Ma ở tu trong một cái nhà đá vuông vức chỉ một trượng. Sau dùng để nói chỗ vị thủ trì trong chùa ở.

Sau phương trượng đà sẵn sàng bàn Phật.

Sãi Vãi.

Phương Trưởng

Phương: vuông, ngay thẳng, Trưởng: lớn. Ðã trưởng thành.

Hai em phương trưởng hòa hai.

Kim Vân Kiều.

Qua Ðiền Lý Hạ

Qua: dưa, Ðiền: ruộng, Lý: cây mận, Hạ: dưới.

Tục ngữ Tàu có câu: Qua điền bất nạp lý, lý hạ bất chính quan (khi đi ngang qua ruộng dưa không sửa giày, khi đi ngang dưới cây mận không sửa mũ). Câu này ngụ ý ta nên đề phìng miệng tiếng đừng để người ngoài tưởng lầm mà nghi oan (cúi xuống sửa giày họ nghi cuối xuống hái dưa, dưa tay sửa mũ họ nghi hái mận). Xem thêm Lý Hạ.

Qua Giáp

Qua: một thứ binh khí (cái giáo), Giáp: áo mặc để che thân trong lúc ra trận. Nghĩa bóng: Về việc võ.

Ðem tài qua giáp, ép người văn chương.

Nhị Ðộ Mai.

Quá Niên

Quá: qua, Niên: tuổi. Người đã lớn tuổi.

Quá niên trạc ngoại tứ tuần.

Kim Vân Kiều.

Quá Quan

Quá: qua, Quan: cửa ải.

Quá quan này khúc Chiêu quân.

Kim Vân Kiều.

Quả Báo

Lời Phật. Quả: trái, Báo: trả lại. Gieo hạt giống lành, hái được quả lành, gieo hạt giống ác, hái được quả ác. Ví như: chủng ma đắc ma, chủng đậu đắc đậu (Trồng mè được mè, trồng đậu được đậu). Xem: Quả kiếp nhân duyên.

Trời kia quả báo mấy hồi.

Lục Vân Tiên.

Quả Kiếp Nhân Duyên

Nhân: cái hạt, Quả: cái trái, cái kết quả, kiếp: thời vận con người, Duyên: mối liên lạc từ kiếp trước lưu lại kiếp sau (Xem chữ duyên). Kinh Phật: Dục tri tiền thế nhân, kim sanh thụ giả thị, dục tri lại thế quả, kim sanh tác giả thị (Chỉ xem những điều mình được hưởng thụ bây giờ ta có thể biết được cái nhân duyên của đời trước, và kiếp này mình ăn ở thế nào, chính là kết quả dành cho kiếp sau vậy). Xem chữ Quả báo.

Âu đành quả kiếp nhân duyên.

Kim Vân Kiều.

Quả Mai Ba Bảy

Kinh thi: Xiếu hữu mai, kỳ thực thất hề, kỳ thực tam hề (Quả mai đang mười phần còn lại bảy phần rồi còn ba phần). Ví người đàn bà tuổi mỗi ngày một lớn nhưng lầy chồng cũng đang còn kịp thời.

Quả mai ba bảy đang vừa.

Kim Vân Kiều.

Quả Nhiên

Quả: đúng với sự thật, Nhiên: Vậy.

Nầy nầy sự đã quả nhiên.

Kim Vân Kiều.

Quả Phúc

Quả: trái, Phúc: phúc.

Hãy tu vẹn quả phúc nầy.

Phan Trần.

Quách Khai

Người đời Chiến Quốc, làm quan nước Triệu. Vua Tần đánh nước Triệu không thắng nổi, vì Triệu nhờ có tướng tài là Liêm Pha chống giữ. Tần hối lộ với Quách Khai, Khai gièm với Triệu vương nên Pha bị thay thế, lại gièm luôn cho Ðại Tướng Lý Mục bị hại. Vì mất tướng tài nên Triệu bị thua. Quách Khai nhờ thế mà trở nên giàu có, nhưng trong lúc chuyển vận gia tài bị bọn cướp chận đánh giết chết để cướp của.

Sợ Quách Khai hay đặt nên điều, sợ Lâm Phủ ngọt lời báng hủy.

Sãi Vãi.

Quách Ngỗi

Người đời Chiến Quốc giữ chức Tướng Quốc. Vua Yên Chiêu Vương cầu hiền khắp cả bốn phương mới hỏi kế Quách Ngỗi. Ngỗi tâu: “Có ông vua ngày xưa đem nghìn nén vàng để mua ngựa thiên lý. Tên môn dịch đi giữa đường gặp được con ngựa hay, nhưng đã chết, liền bỏ 500 nén vàng mua bộ xương ngựa đem về. Vua quở thì người môn dịch tâu: Bỏ 500 nén vàng mà mua bộ xương ngựa chết việc lạ chắc là truyền xa, rồi đây thế nào cũng có người đem ngựa quý đến. Sau quả đúng như vậy. Nay xin bệ hạ coi Ngỗi nầy cũng như bộ xương ngựa, tôn quý hạ thần, thì kẻ sĩ thi nhau tìm đến.” Vua nghe lời, xây nhà cho Quách Ngỗi ở, nghe lới Quách Ngỗi dãy bảo, đối với Qáuch Ngỗi rất cung kính, lại xây một cái đài cao chứa hoàng kim ở trên đài để cung cấp cho hiền sĩ bốn phương và đặt tên là Hoàng Kim đài. Hiền sĩ các nơi là Kịch Tân, Tô Ðại, Trân Diễn, Nhạc Nghị đều tìm nước Yên để đến.

Vàng Quách Ngỗi ai dồn ai rước.

Hoài Cổ Ngâm.

Quai Khiên

Quai: trái, Khiên: lỗi lầm.

Ðều là chánh lệnh quai khiên.

Hạnh Thục Ca.

Quải Cách

Quải: trở ngại, Cách: ngăn trở.

Ngại chúng tình đà quải cách bấy lâu,
Sự biến ấy hoặc có người nghi cụ.

Phan Huy Ích.

Quải Quan

Quải: treo, Quan: mũ. Nghĩa bóng: Từ chức. Vương Mãng giết Tử Vũ. Phùng Manh nói rằng: Thế là rối loạn tam cương mất rồi, nếu không bỏ mà đi thì thế nào họa cũng sẽ lây đến, liền cỡi mũ treo ở cửa thành phía đông, đem gia thuộc, giong buồm đi mất.

Thoắt đà cỡi áo quải quan lánh mình.

Nhị Ðộ Mai.

Quan Ải

Quan: cửa ải, Ải: cửa ải. (Cửa nơi biên giới).

Phủ vây quan ải quân ba bốn ngàn.

Lục Vân Tiên.

Quan Âm

Hoặc Quan Thế Âm, tên một vị Bồ Tát thường cứu khổ cho chúng sinh. Phật Quan Thế Âm có nhiều kiếp, đàn ông có, đàn bà có. Bức tượng treo ở các chùa hình dung Phật Quan Thế Âm là một người đàn bà rất đẹp. Theo Kinh Phật: Chúng sanh khổ não, một lòng khẩn cầu xưng danh hiệu, vị Bồ Tát ấy sẽ xem âm thanh mà giải thoát cho. (Quan: xem, Thế: đời, Âm: tiếng). Xem Tiểu truyện, phần II.

Quan âm thương kẻ thảo ngay.

Lục Vân Tiên.

Quan Công

Tức Quan Võ. danh tướng đời Tam Quốc phò nhà Hán, cùng Lưu Bị, Trương Phi kết nghĩa ở vườn đào. Sau khi mất, tương truyền Quan Võ hiển thánh, nên hiện nay ở các chùa đền đều có thờ cúng. Quan Võ thường dùng một cây đại đao tên là Thanh Long và cỡi con ngựa tên Xích Thố. Chiến công oanh liệt nhất của Quan Công là “Quá ngũ quan trảm lục tướng” (Qua 5 cửa ải, chém sáu tướng).

Ông Quan Công sáu ải thoát qua,
Vì cậy có Thanh Long, Xích Thố.

Lục Súc Tranh Công.

Quan Châm

Quan: ông quan, làm quan, Châm: một bài văn dùng để khuyên răn.

Quan châm chẳng chút sai ngoa.

Hoa Tiên.

Quan Chiêm

Quan: xem, Chiêm: nhìn, ngó.

Trăm năm đẹp mắt kẻ quan chiêm.

PHan Văn Trị.

Quan Chính

Quan: làm quan, Chính: chính trị. Quan giữ chức cai trị dân.

Diêu ra quan chính cõi ngoài.

Hoa Tiên.

Quan Gia

Tiếng dùng để gọi vua. Ba Nhụy phu nhân: Minh triêu lạp nhật quan gia xuất (Ngày mai, lạp nhật, quan gia đi).

Hẳn quan gia mà thực dạ ái nhân.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Quan Giai

Quan: làm quan, Giai: bậc thềm, thứ bậc. Thứ bậc trong quan trường.

Nghìn năm dằng dặc quan giai lần lần.

Kim Vân Kiều.

Quan Hà

Quan: cửa ải, Hà: sông. Nghĩa bóng: Tiễn biệt. (Ðưa người đi xa, phải qua sông, qua cửa ải).

Chiếc thân đưa bóng quan hà.

Tự Tình Khúc.

Quan Hoài

Quan: có dính dấp đến, Hoài: lòng. Trong lòng luôn luôn nghĩ ngợi đến.

Nỗi quan hoài mang mẻ biết bao.

Chinh Phụ Ngâm.

Quan Lộc

Quan: quan, Lộc: thóc lúa Nhà nước cấp cho lúc đang làm quan.

Tốt cung quan lộc, vượng hào thê nhi.

Phan Trần.

Quan Ngư

Quan: xem, Ngư: cá.

Cao minh chi mà biết phép quan ngư, nào có phải Ba La cổ sắt.

Chiến Tụng Tây Hồ.

Quan Pháp Như Lôi

Quan pháp: phép quan, Như lôi: như sấm.

Lệ rằng quan pháp như lôi.

Trê Cóc.

Quan Phong

Quan: xem, Phong: phong tục. Xem xét phong tục trong xứ.

Quan phòng khi giá nam hành.

Ðại Nam Quốc Sử.

Quan Phòng

Quan: cửa ải, Phòng: canh phòng.

Sớm khuya lo lắng quan phòng.

Thơ Cổ.

Quan Quả Cô Ðơn

Quan: góa vợ, Quả: góa chồng, Cô: mồ côi, Ðơn: một mình không ai thân thích.

Thương người quan quả, cô đơn.

Gia Huấn Ca.

Quan San

Quan: cửa ải, San: núi. Nghĩa bóng: Nơi xa cách.

Quan san nghìn dặm, thê nhi một đoàn.

Kim Vân Kiều.

Quan Tái

Quan: cửa ải, Tái: cửa ải. Nghĩa bóng: Chốn xa xôi.

Một màu quan tái bốn mùa gió trăng.

Kim Vân Kiều.

Quan Thành

Quan: cửa, Thành: tường xây chung quanh nơi có người ở hay quân lính đóng.

Phút đâu binh đáo quan thành.

Lục Vân Tiên.

Quan Thông

Quan: cửa ải, Thông: suốt. Giao thiệp thông thương với nhau ở cửa ải hai nước.

Ðể cho dứt nẻo quan thông đôi nhà.

Ðại Nam Quốc Sử.

Quan Thư

Quan: hòa thuận, Thư: chim thư cưu, một loài chim nước, tương truyền giống chim nầy biết phân biệt nghĩa vợ chồng. Cùng bay chung với nhau, và nếu không phải vợ chồng thì không rập nhau. Tên một thiên trong Kinh Thi nói về bà Hậu Phi vợ vua Văn Vương trông mong có một người thục nữ để giúp đỡ mình.

Quan quan thưu cưu,
Tại hà chi châu,
Yểu điệu thục nữ,
Quân tử hảo cầu.

Nghĩa là:

Quan quan chim thư cưu,
Tiếng kêu hòa hoãn ở ngoài bãi sông.
Trông mong có người thục nữ yểu điệu,
Ðể cùng quân tử kết đôi.

Hay:

Vừa đôi vừa lứa quan thư.

Quan Âm.

Quán Sở

Nơi vua Hoài Vương nước Sở mộng thấy thần nữ núi Vu Sơn. (Xem Giáp).

Biết đâu quán Sở lầu Tần viển vông.

Phan Trần.

Quản Gia

Quản: cai quản, Gia: nhà. Người đầy tớ được tin dùng cho coi sóc tất cả công việc trong nhà.

Quản gia có một mụ nào.

Kim Vân Kiều.

Quản Huyền

Quản: ống sáo, Huyền: dây đàn, tượng trưng cho các thứ âm nhạc có dây. Dùng để nói chung về âm nhạc.

Trướng thu phong lạc bậc quản huyền xưa.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Quản Lộ

Người nước Ngụy đời Tam Quốc, quán ở Bình Nguyên, tự Công Minh, tinh thông Kinh Dịch, giỏi về bói toán không có gì là không trúng. Thường nói rằng ta chỉ sợ đến 48 tuổi thời không kịp thấy con trai lấy vợ, con gái lầy chồng mà thôi. Quả đến 48 tuổi thì Quản Lộ chết.

Quản Ninh

Người đời Tam Quốc, ở đất Chậu Hủ nước Ngụy, tự Ấn An. Lúc nhỏ cùng với Hoa Hâm ngồi chung một chiếu để đọc sách. Bấy giờ có kẻ xe ngựa rầm rộ ngang qua cửa, Hoa Hâm bỏ sách chạy ra xem, Quan Ninh liền cắt đôi chiếc chiếu không chịu ngồi chung như trước nữa. Cuối đời nhà Hán tị loạn ở đất Liêu Ðông 37 năm mới trở về. Văn Ðế cũng như Minh Ðế ban cho Ninh những chức to nhưng Ninh không nhận.

Quản Nhạc

Quản: tức Quản Trọng, người đời Xuân Thu, tên Di Ngô, làm tể tướng giúp vua Tề Hoàn Công, nên được nghiệp Bá.

Quản Trọng được vua Tề tôn vào bậc Trọng phụ (Nghĩa xem như bậc thân phụ).

Nhạc: tức Nhạc Nghị, người đời Chiến Quốc, nuớc Triệu. Nhạc Nghị giúp vua Yên, đi du thuyết Tần, Triệu và Hàn để đánh Tề. Vua Tề thua chạy, Nhạc Nghị phá thành vào chở châu báu về Yân. Sau khi vua Yên Chiêu Vương mất, thái tử Lạc Tư lên nối ngôi, nghe kẻ gièm pha không ưa Nhạc Nghị nữa nên Nhạc Nghị trở về Triệu.

Sách Thục Chi: Gia Cát Lượng tự ví mình với Quản Trọng và Nhạc Nghị.

Ðã đem Quản Nhạc, lại ngày Y Chu.

Chiêu Hồn.

Quang Âm

Quang: sáng, Âm: bóng tối. sáng và tối thay đổi nhau. Nghĩa bóng: Ngày giờ.

Tiếc quang âm lần lữa gieo qua.

Chinh Phụ Ngâm.

Quảng Ðại

Quảng: rộng lớn, Ðại: lớn.

Nào lòng quảng đại, nào lòng từ bi.

Phan Trần.

Quảng Hàn

Quảng: rộng, Hàn: lạnh lẽo. Tên một cái điện ở trên trăng. Ý nói Hằng Nga một mình ở một cái điện rộng rãi lạnh lẽo. Cổ thi: Do thắng Hằng Nga bất giá nhân, Dạ dạ cô miên Quảng hàn điện (Hơn chị Hằng Nga chẳng lấy chồng, Quảng hàn lạnh lẽo chịu phòng không). Câu thơ nầy nói về Ngưu Lang, Chức Nữ, tuy mỗi năm chỉ gặp nhau một lần nhưng vẫn hơn Hằng Nga suốt đời một mình lạnh lẽo.

Rằm tháng 8, lúc Ðường Minh Hoàng lên chơi cung trăng thấy ở cung trăng có tấm biển đề mấy chữ: “Quảng hàn thanh hư chi phủ” nên dùng chữ Quảng hàn (Hoặc Cung Quảng, Ðiện Quảng hàn) để chỉ mặt trăng.

Liều như cung Quảng ả Hằng nghĩ sao.

Kim Vân Kiều.

Quảng Lăng

Tên một khúc đàn. Kê Khương sở trường về khúc nầy.

Kê Khương này khúc Quảng Lăng.

Kim Vân Kiều.

Quạt Nồng Ấp Lạnh

Theo Kinh Lễ, bổn phận một người con hiếu là: Ðông ôn nhi hạ lãnh (Mùa đông làm cho cha mẹ ấm, mùa hè làm cho cha me mát). Quạt nồng: mùa hè, trước khi cha mẹ đi ngủ, con dùng quạt để đuổi hơi nóng, Ấp lạnh: mùa đông, nằm ấp trước cho chăn chiếu ấm.

Quạt nồng ấp lạnh những ai đó giờ.

Kim Vân Kiều.

Quạt Quỳ

Tức Quạt bồ quỳ, bồ quỳ là thứ lá rộng, lớn và có khi dùng để làm quạt.

Sẵn tay khăn gấm quạt quỳ.

Kim Vân Kiều.

Quắc

Ðầu.

Mán Thuyền Vu, quắc Nhục Chi.

Chinh Phụ Ngâm.

Quắc Thước

Già mà còn khỏe mạnh, lanh lợi, sắc xảo. Mã Viện đã già mà còn khỏe mạnh, lanh lợi. Quang Võ, vua Hán, mới khen rằng: Quắc thước tai thị ông! (Ông nầy quắc thước thay!)

Dầu tuổi tác vẫn còn quắc thước.

Thơ Cổ.

Quân Ân

Quân:vua, Ân: ân huệ.

Miếng cơm, tấm áo, cũng nhờ quân ân.

Nhị Ðộ Mai.

Quân Dung

Quân: quân đội, Dung: dáng dấp, những đều ta trông thấy ở bề ngoài. Nghi vệ của quân đội.

Ðồ hiếu sự vẻ quân dung.

Nhị Ðộ Mai.

Quân Lệnh

Quân: quân lính, Lệnh: mệnh lệnh.

Truyền quân lệnh xuống, trướng tiền tha ngay.

Kim Vân Kiều.

Quân Lữ

Theo binh chế nhà Chu, một quân gồm có: 1 vạn 2 nghìn 500 binh sĩ và 1 lữ gồm có 600 binh sĩ.

Hồ phận liễu đào,
Ðường trường quân lữ.

Thơ Cổ.

Quân Tử

Theo Khổng Tử thì những người tài đức phẩm hạnh xuất chúng, nhân cách hòan toàn gọi là quân tử.

Có thiên đàng thì quân tử tu lên, có địa ngục thì tiểu nhân tu xuống.

Sãi Vãi.

Quân Tử Trúc

Cây trúc thường đâm thẳng lên, không cong queo nên người Tàu hay dùng để ví người quân tử. Dương Minh tử: Trúc hữu quân tử chi đạo (trúc có cái đạo người quân tử).

Cũng khủng khỉnh người quân tử trúc.

Thế Tục Phú.

Quân Thân

Quân: vua, Thân: cha mẹ.

Sắp hai chữ quân thân mà gánh vác.

Nguyễn Công Trứ.

Quân Thần

Quân: vua, Thần: tôi. Nói về thuốc bắc, vị nào chính là quân, vị nào phụ là thần.

Vị chi sẵn đặt quân thần.

Lục Vân Tiên.

Quân Thiên Nhạc

Tên một khúc nhạc trên thiên đình.

Quân thiên nhạc tấu vang lừng.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Quân Trung

Quân: quân lính, Trung: giữa. Giữa đám binh sĩ.

Vội truyền sửa tiệc quân trung.

Kim Vân Kiều.

Quân Vương

Quân: vua các chư hầu, Vương: vua một nước lớn. Quân Vương: tiếng tôn xưng ông Vua. Như tước Công: Quân công, tước Hầu: Quân Hầu, đều là những tiếng tôn xưng cả.

Những khi nào gần gũi Quân Vương.

Cung Oán.

Quần Sinh

Quần: bầy, Sinh: sống. Hán thơ: Ân dương đều nhi phong võ thi, quần sinh hòa nhi vạn vật thực (Âm dương điều hòa thì mưa gió phải thời, quần sinh hòa thì vạn vật sinh sôi nảy nở) Gọi chung các sinh vật.

Huống chi vật mọn quần sinh.

Trinh Thử.

Quần Thần

Quần: bầy, Thần: tôi. Chữ dùng để gọi tất cả các quan trong triều.

Sở Vương phán hỏi lưỡng ban quần thần.

Lục Vân Tiên.

Quần Thoa

Quần: cái quần, Thoa hoặc Xoa: trâm cài tóc. Nghĩa bóng: đàn bà.

Khách quần thoa mà để lạnh lùng.

Cung Oán.

Quận Chúa

Một chức ngày xưa dùng để gọi con gái của các ông Vương Ðời dường, con Thái Tử gọi là Quận Chúa, con Thân Vương: Huyện Chúa. Ðời Minh, đời Thanh, con Thân Vương: Quận Chúa, con Quân Vương: Huyện Chúa.

Ngờ đâu quận chúa gặp nhiều gian truân.

Thơ Cổ.

Quế

(Vách). Cây quế trong cung trăng. Vua Trần Hậu Chúa dựng cung điện cho bà Trương Lệ Hoa ở. Cung nầy có xây một cái cửa tròn lớn, khảm một tấm thủy tinh pha lê như hình mặt trăng, trước cửa trồng một cây quế tượng hình cây quế trong cung trăng.

Trải vách quế gió vàng hiu hắt.

Cung Oán.

Quế Hòe

Quê: xem chữ Ngũ quế, Hòe: một thứ cây trồng ở ngoại triều. (Vua có tam triều: yến triều, nội triều, ngoại triều). Theo Châu Lễ, phía trước mặt các vị tam công đứng, có trồng cây ba hòe. (Tam công: Thái sư, Thái phó, Thái bảo). Vương Hựu đời Tống, tự tay trồng ba cây hòe và nói: Con cháu ta sau nầy có đứa lên đến chức tam công. Người dương thời gọi là Họ Vương trồng ba cây hòe. Con Vương Hựu là Vương Ðán làm đến chức tam công.

Một cây cù mộc, một sân quế hòe.

Kim Vân Kiều.

Quế Lan

Tên hai thứ cây quế và thơm. Có chữ quế tử lan tôn (con được như cây quế, cháu được như cây lan).

Nền nhân cây đức rạng hàng quế lan.

Phan Trần.

Quy Dâm

Quy: rùa, dâm: dâm dục. Người ta dùng chữ quy để sỉ nhục nhau, chỉ hạng dâm ô hoặc làm đi.

Quy dâm ghi lại còn gương.

Trinh Thử.

Quy Y

Quy: về, Y: nương tựa. cái tâm của mình hướng về một nơi nào. Theo Phật giáo, Quy y có 3 lối: Quy y Phật, Quy y Pháp, Quy y Tăng.

Ðã đành hai chữ quy y chùa nầy.

Lục Vân Tiên.

Quy Lai

Quy: về, Lai: trở lại.

Xin vào trong quán địmh bề quy lai.

Lục Vân Tiên.

Quy Liệu

Quy: về, Liệu: lo liệu. Trở về sửa soạn lo liệu.

Nhủ nàng quy liệu trong đôi ba ngày.

Kim Vân Kiều.

Quy Mô

Qui: đồ dùng để vẽ hình tròn, phép tắc, Mô: cái khuôn. Khuôn phép, mẫu mực coi đó mà noi theo.

Quy mô cũng rắp hỗn đồng.

Ðại Nam Quốc Sử.

Quy Ninh

Quy: về, Ninh: yên. Con gái, sau khi lấy chồng về thăm cha mẹ thử bình yên không. Kinh Thi: Quy ninh phụ mẫu (quy ninh cha mẹ).

Xe hương nàng cũng thuận đàng quy ninh.

Kim Vân Kiều.

Quy Phật

Quy: về, Phật: Phật. Theo đạo Phật, có tam quy: Quy Phật, Quy Pháp, Quy Tăng (Tu theo Phật, tu theo Pháp và tu theo Tăng).

Quy sư, quy Phật, tu hành bấy lâu.

Kim Vân Kiều.

Quy Phúng

Quy: đồ vẽ hình tròn, phép tắc, Phúng: muợn lời bóng bảy để cảm hóa.

Trộm nhớ thiên “bát vịnh du hồ” trong tỉ hướng cũng ngụ lời quy phúng.

Tụng Tây Hồ Phú.

Quy Sư

Quy: về, Sư hoặc Tăng: thầy chùa. Xem Quy y, Quy phúng.

Quy sư, quy Phật, tu hành bấy lâu.

Kim Vân Kiều.

Quy Tỉnh

Quy: về, Tỉnh: thăm hỏi.

Lương thì quy tỉnh, Diêu thì hoàn hôn

Hoa Tiên.

Quy Thiều

Quy: về, Thiều: xe. Xe đi về.

Y tường một gánh quy thiều nhẹ không.

Ðại Nam Quốc Sử.

Quy Trang

Quy: về, Trang: hành lý. Ðồ hành lý để mang theo mà về.

Tạ từ cậu thị, sắp bày quy trang.

Hoa Tiên.

Quỳ

Còn có tên Hướng dương. Xem chữ nầy.

Trung thành, Quỳ vốn hướng dương.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Quỳ Hoắc

Quỳ hoắc là tên hai giống thực vật hèn, người dưới mỗi khi nói với ngừơi trên, thường dùng hai chữ nầy để tự ví. Trong một bài sớ của Tào Thực có câu: Ánh sáng mặt trời nhiều khi không chiếu đến, nhưng quỳ hoắc vẫn hướng theo một cách chân thành. (Thật ra thì hoa hoắc không có tình cách hướng dương như hoa quỳ, nhưng vì một loài với nhau nên dùng chung như thế).

Tấm lòng quỳ hoắc cũng đều hướng dương

Ðại Nam Quốc Sử.

Quý Bố

Tên người. Quê ở nước Sở, tướng của Hạn Võ. Sau khi Hạng Võ chết, về giúp vua Hán Cao Tổ danh tiếng lừng lẫy. Quý Bố nổi tiếng al2 người chỉ tín, không đời nào hứa với ai một lời gì mà sai bao giờ. Cho nên đương thời có câu ngạn ngữ: “Ðắc hoàng kim bách cân bất như Quý Bố nhất nặc” (được vàng trăm cân chẳng bằng một lời ừ của Quý Bố).

Quý Tính

Quý: quý (tiếng dùng để tôn xưng ke khác), Tính: họ.

Xin tường quý tính đại danh được nhờ.

Nhị Ðộ Mai.

Quý Thường

Biệt hiệu của Trần Tạo, người đời Tống, quê ở Vinh Gia, có người vợ họ Liễu, ghen một cách ghê gớm. Mỗi khi yến tiệc có kỵ nữ xướng ca, Liễu thị ở trong phòng dùng gậy đánh mạnh vào vách, khách lấy làm khó chịu, kéo nhau ra về cả. Quý Thường rất sợ vợ, nên Liễu thị muốn làm gì thì làm. Nghĩa bóng: Người sợ vợ. (Xem chữ: Hà Ðông).

Cái cảnh Quý Thường đâu chẳng có.

Thơ Cổ.

Quý Vật

Quý: cao sang, Vật: đồ vật. Những thứ gì quý giá

Bao nhiêu quý vật lại tìm quý nhân.

Ca Dao.

Quỷ Quái

Quỷ: người chết thành quỷ, Quái: lạ lùng, con vật lạ lùng.

Quỷ quái đều là vật hay phá hoại người nên thường dùng để mắng nhiếc hay nguyền rủa.

Vợ chàng quỷ quái tinh ma.

Kim Vân Kiều.

Quỷ Quốc

Quy: quỷ, Quốc: nước. Dương Nhi Lan đi buôn giữa bề gặp cướp, tất cả người trong thuyền đều chết hết, chỉ mình Dương nhờ vớ được tấm ván nên trôi đến nước Quỷ (Quỷ Quốc), rồi cùng Quỷ Quốc Mẫu kết làm vợ chồng. Sau nhân một cuộc đi chơi với Quỷ Quốc Mẫu, Dương trốn về xứ sở.

Ngọn gió đen đưa về Quỷ Quốc.

Hoài Cổ Ngâm.

Quỷ Sứ

Quỷ: quỷ, Sứ: sai khiến. Quỷ vua Diêm Vương thường sai khiến.

Ấy rằng quỷ sứ hay rằng hồ tinh.

Nhị Ðộ Mai.

Quỷ Thần

Quỷ: Quỷ, Thần: thần.

Kìa gương nhật nguyệt, nọ dao quỷ thần.

Kim Vân Kiều.

Quyên Cát

Quyên: lựa chọn, Cát: tốt. Lựa ngày tốt, hoặc bằng cách xem lịch, hoặc bói.

Mệnh quan quyên cát cập kỳ đăng quang.

Hạnh Thục Ca.

Quyên Sinh

Quyên: bỏ, Sinh: sống. Bỏ sự sống tức là tự mình làm cho chết. {Bực mình nên phải quyết liều quyên sinh.

Nhị Ðộ Mai.

Quyền Cao

Quyền: oai quyền, Cao: hơn người. Oai quyền to lớn.

Sao bằng lộc trọng quyền cao.

Kim Vân Kiều.

Quyền Ðương

Quyền: oai quyền, Ðương: đang thời buổi ấy.

Mừng đà quốc bính quyền đương.

Hạnh Thục Ca.

Quyền Gian

Quyền: những người bề tôi có oai quyền, Gian: gian nịnh.

Dạ nầy tấm tức với người quyền gain.

Nhị Ðộ Mai.

Quyền Hào

Quyền: oai quyền, Hào: kẻ có thế lực hơn người.

Bè gian trách chẳng quyền hào lắm ru.

Nhị Ðộ Mai.

Quyền Kinh

Quyền: các hành động gặp khi có biến cố, Kinh: cách hành động trong lúc bình thường. Chấp kinh, tòng quyền: cầm giữ đạo thường nhất định một mực như vậy, nhưng đền khi gặp có biến cố ta cũng tùy tình thế mà hành động, chứ không giữ theo đạo thường nữa.

Có quyền nào phải một đường chấp kinh.

Kim Vân Kiều.

Quyền Môn

Quyền: có chức tước lớn lao và có quyền thế, Môn: cửa. Nơi quyền quý, quyền thần.

Quyền môn chốn ấy, biếng chen chân.

Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Quyền Nghi

Quyền: xem Quyền Kinh, Nghi: nên. Xem tình hình nên cư xử thế nào cho thích đáng.

Quyền nghi hết sức lo lường.

Hạnh Thục Ca.

Quyền Nhĩ

Tên một thiên trong Kinh Thi do bà Hậu Phi vợ Chu Văn Vương làm ra. Có lẽ trong khi vua đi đánh dẹp hoặc tuần thú, ở nhà bà thương nhớ mà làm ra. Bà đang hái rau quyền nhĩ chợt nhớ đến vua không hái được nữa, đặt giỏ bên vệ đường. Người ta cho rằng bài thơ này đã nói lên được tấm lòng trinh tiết của bà Hậu Phi:

Rau quyền nghiêng giỏ còn vơi,
Hái rau lòng những nhớ người nẻo xa.
Nhớ ai thơ thẩn lòng ta,
Giỏ rau đặt xuống bên kia vệ đường.

Tản Ðà dịch

Hay:

Thơ quyền nhĩ, thơ quan thư đức thạnh phen đòi bắt chước.

Bùi Vinh.

Quyền Tước

Quyền: có oai quyền, Tước: có chức tước.

Tuy quyền tước lớn mà phong độ hèn.

Nhị Ðộ Mai.

Quyền Thần

Quyền: oai quyền,Thần: tôi. Vị quan lớn có oai quyền. hay dùng vào nghĩa xấu để chỉ những vị đại thần lạm dụng uy quyền của mình để làm những đều bậy.

Nghe ai mưu khử quyền thần.

Hạnh Thục Ca.

Quyền Thế

Quyền: có oai quyền, quyền bính, Thế: thế lực.

Chớ khoe quyền thế, chớ cười hàn vi.

Phan Trần.

Quyến Cố

Quyế: nhìn lui, Cố: nhìn lui (Hai chữ nầy nghĩa gần giống nhau). Quyến cố: đoài thương yêu đến.

Tình người quyến cố xem bằng bể non.

Nhị Ðộ Mai.

Quyến Khách

Quyến: nhìn lui, nhớ nghĩ đến, Khách: khách.

Cảnh nhường quyến khách, khách nhướng quên xa.

Hoa Tiên.

Quyến Luyến

Quyến: xem Quyến khách, Luyến: yêu mến.

Lời đâu quyến luyến thanh tân.

Hoa Tiên.

Quyện Cần

Quyện: mệt mỏi, Cần: siêng năng. Kinh Thơ: Lão kỳ quyện vu cần (Lớn tuổi chán ghét chuyện mệt mỏi).

Quyện cần rồi lại xuất gia.

Ðại NamQuốc Sử.

Quyển Thổ Trùng Lai

Quyển: cuốn, Thố: đất, Trùng: lại một lần nữa, Lai: lại. Thu xếp tất cả giang sơn làm một chuyến nữa để khôi phục. Ðổ Phục: Giang Ðông tử đệ đa anh tuấn. Quyền thổ trùng lai vị khả tri (Giang Ðông tử đệ nhiều người giỏi, Cuốn đất trùng lai đã biết đâu!)

Quyển thổ trùng lai chịu kém ai?

Thơ Cổ.

Quyết Kê

Quyết: nhất định làm một điều gì, Kế: mưu kế.

Hồ Công quyết kế thừa cơ.

Kim Vân Kiều.

Quyết Khoa

Quyết: nhất định làm một điều gì, Khoa: khoa thi. Quyết đỗ khoa thi ấy.

Tranh lèo giật giải nhường người quyết khoa.

Nhị Ðộ Mai.

Quỳnh

Tên một thứ ngọc đẹp. Chén làm bằng ngọc quỳnh.

Cùng nhau lại chuốc chén quỳnh giao hoan.

Kim Vân Kiều.

Quỳnh Diên

Quỳnh: xem Quỳnh, Diên: tiệc rượu. Tiệc rượu có những thức ăn ngon lành.

Quỳnh diên dê béo rượu nồng.

Quỳnh Tương

Quỳnh: ngọc quỳnh, Tương: nước. Ðường Thi: Nhất ẩm quỳnh tương bách cảm sanh (Uống một chén rượu quỳnh tương sanh 100 mối cảm tình), Quỳnh tương: Nước ngọc quỳnh. Nghĩa bóng: Rượu ngon.

Giọng tình sánh với quỳnh tương.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Quốc Bính

Quốc: nước, Bính: quyền bính, quyền thế nắm trong tay.

Mừng đà quốc bính, quyền đương.

Hạnh Thục Ca.

Quốc Cựu

Quốc: nước, Cựu: cậu. Cậu của vua thì gọi là Quốc cựu.

Muốn thăm quốc cựu sợ Tôn Quyền phục binh.

Câu Hát.

Quốc Học

Tên trường vua nhà Trần mở để dạy nho học.

Dựng nhà Quốc học, đặt quan Gián thần.

Ðại Nam Quốc Sử.

Quốc Pháp

Quốc: nước, Pháp: phép.

Ấy là quốc pháp hay là phủ quy.

Nhị Ðộ Mai.

Quốc Sắc

Quốc, nuớc, Sắc: nhan sắc. Người đẹp tuyển lựa trong một nuớc.

Người quốc sắc, kẻ thiên tài.

Kim Vân Kiều.

Quốc Sĩ

Quốc: nước, Sĩ: kẻ học giỏi có tài lỗi lạc. Trong một nước đều tôn là nhà học giả tài ba lỗi lạc. Sử Ký: Nhược Hàn Tín giả, quốc sĩ vô song. (Như Hàn Tín là quốc sĩ có một không hai.)

Từ rằng quốc sĩ xưa nay.

Kim Vân Kiều.

Quốc Tộ Tác Xương

Quốc: nước, Tộ: vận may của nước nhà, Tác: làm, Xương: thịnh tốt. Vận mệnh của nước nhà được thịnh vượng vững bền.

Hai tiếng rằng quốc tộ tác xương.

Lục Súc Tranh Công.

Quốc Thích

Quốc: nuớc, Thích: bà con. Gia đình bà Hậu Phi gọi là quốc thích. Tấn Thơ Vương Khải truyện: Khải ký thế tộc quốc thích, tánh phục hào xỉ. (Vương Khải vốn quốc thích đời nầy qua đời kia, lại thêm tánh hào phóng xa xỉ).

Hoàng thân quốc thích gian nguy.

Hạnh Thục Ca.

Quốc Trạng

Quốc: nước, Trạng: trạng nguyên.

Chỉ sai quốc trạng đẹp loàn bầy ong.

Lục Vân Tiên.

Quốc Vận

Quốc: nước, Vận: khí số. Vận số của nước.

Gửi nay quốc vận đương truân.

Hạnh Thục Ca.

Rau Thuần

Thuần là một thứ rau tục gọi là rau dút, về đầu mùa thu mới mọc. Trương Hàn làm quan ở Kinh Ðô cứ mỗi đến mùa thu, nhớ đền rau thuần và cá hức (cá mè) ở thôn quê liền cáo quan về nhà. Nghĩa bóng: Thích thú vườn ruộng ở thôn quê hơn là ham mê danh lợi. Có khi dùng để nói đến việc để nhớ quê hương.

Rau thuần chạnh nhớ mùi canh ngọt ngào.

Hoa Tiên.

Rèm Châu

Do chữ: Châu Liêm. Lấy hạt châu làm rèm. Ðời Ðông Châu, Việt Vương Câu Tiễn đem dâng cho vua Ngô Vương Phù Sai hai người con gái đẹp là Tây Thi và Trịnh Ðán. Vua Ngô hết sức yêu quý, dùng hạt châu làm rèm bỏ xuống để che nắng.

Ngậm ngùi rủ bức rèm châu.

Kim Vân Kiều.

Roi Bồ

Do chữ Bồ tiên: roi bằng cỏ bổ, một thứ lùng lác. Xưa có Lưu Quang làm tri phủ rất thương dân. Kẻ nào có lỗi chỉ dùng roi bồ đánh cho biết xấu để chừa lỗi mà thôi chứ không đánh đau. Có câu “Bồ tiên thị nhục” (Ðánh roi bộ cho biết nhục mà thôi).

Ðánh roi bồ răng chúng.

Sãi Vãi.

Rồng

(Thẻ) Cái đồng hồ nước chạm hình con rồng. (Xem chữ Khắc lậu).

Thẻ rồng xuân điểm ngày thâu chìm chìm.

Hoa Tiên.

Rồng Mây

Chữ nho có câu: Vân khỉ long đăng (Mây nổi thì rồng bay lên). Rồng gặp mây tha hồ vùng vẫy. Nghĩa bóng: Những điều may mắn vui vẻ như vua tôi gặp nhau, thi đậu, …

Mong con gặp hội rồng mây kịp người.

Phan Trần.

Ruộng Tình

Do chữ Tình điền. Lễ Ký: Thánh vương tu nghĩa chi binh, lễ chi tự, di trị nhơn tình, cố nhơn tình giả, thánh nhơn chi điền dã (Th1nh vương sửa sang lễ nghĩa để trị nhơn tình, cho nên nhơn tình là ruộng của thánh nhơn). Về sau chữ tình điền dùng theo nghĩa: tâm địa. Tình: tánh tình của con người, Ðiền: ruộng. Ruộng có thể cày cấy được. Ruộng tình có thể làm ta khích động tình dục được).

Ruộng tình dễ thấm nên hao bể lòng.

Hoa Tiên.

Rút Ðất

Do chữ Súc địa. Phi Trường Phòng có thuật pháp, lấy cái gậy chỉ xuống đất thì đường dẫu có xa nghìn dặm cũng rút ngắn lại.

Gậy rút đất dễ khôn học chước.

Chinh Phụ Ngâm.

Rừng Tía

Do chữ: Tử trúc lâm (Rừng trúc tía). Chỗ Phật Quan Thế Âm ở. Rừng tía nghĩa bóng: Cảnh Phật.

Ðường gần rừng tía, đường xa bụi hồng.

Kim Vân Kiều.

Rừng Thiền

Do chữ Thiền lâm, Thiền: yên tĩnh. Phật lấy thanh tịnh làm tôn chỉ, nên chữ thiền dùng để chỉ về Phật.

Thiền gia, thiền môn, thiền sư, … , Lâm: rừng. Nơi các thầy chùa tụ họp đông đúc. Nghĩa bóng: Chùa.

Rừng thiền xin chớ những màu yến oanh.

Phan Trần.

Sa Trường

Sa: cát, Trường: một bãi đất rộng lớn. Lý bách: Túy ngọa sa trường quân mạc tiếu, Cổ lai chinh chiến kỷ nhơn hồi. (say nằm bãi cát đừmg cười tớ, Chinh chiến xưa nay mấy kẻ về). Về sau chữ sa trường dùng để chỉ nơi đôi bên đánh nhau.

Sa trường chốn ấy chàng nghìn dặm.

Tú Xương.

Sách Yêu

Hoặc Yêu sách. Yêu: cầu xin, Sách: tìm tòi. Yêu sách: Yêu cầu một điều gì nhưng cố ý đòi hỏi cho kỳ được, hoặc dùng thần thế, hoặc dùng võ lực.

Pháp lý lại tới hống hành sách yêu.

Hạnh Thục Ca.

Sai Nha

Sai: sai khiến, Nha: phủ, huyện. Tay sai của các phủ, huyện.

Một ngày lại thói sai nha.

Kim Vân Kiều.

Sài

Cũi, nè.

Cửa sài vừa nhỏ then hoa.

Kim Vân Kiều.

Sài Lang

Sài: chó sói, Lang: chó sói. Loài thú tham tàn, dùng để chỉ những kẻ bất nhân.

Rằng sao quân tử ra lòng sài lang.

Trịnh Thử.

Sài Môn

Sài: cũi, nè, Môn: cửa.

Cảnh sài môn hé nửa, đi sẽ nghiêng vai.

Nguyễn Hãng.

Sái Ðậu Thành Binh

sái: rưới, Ðậu: đậu, Thành: hóa ra, Binh: quân binh. Một pháp thuật: vãi đậu hóa ra làm binh lính.

Phép hay sái đậu thành binh.

Lục Vân Tiên.

Sàm

Nói dèm.

Miệng sàm dệt gấm thêu hoa.

Nhị Ðộ Mai.

Sàm Gián

Sàm: dèm pha, Gián: cách ra. Dùng lời nói dèm để cho bà con thân thích cũng phải xa cách.

Buông lời sàm gián, quên bài tôn thân.

Ðại Nam Quốc Sử.

Sáng Tạo

Sáng: dựng lên, Tạo: làm ra.

Tiếc cơ đồ gây dựng giang san, hoài sự nghiệp tổ tông sáng tạo.

Sãi Vãi.

Sảng Khải

Sảng: trong sáng, Khải: chỗ đất cao ráo.

Một vùng sảng khải đắp đồ ngưu miên.

Nhị Ðộ Mai.

Sảng Lãng

Sảng: trong sáng, Lãng: cao, sáng.

Nơi phàm vũ để che màu sảng lãng, dọc ngang treo mặc bóng tri thù.

Tụng Tây Hồ.

Sảnh Ðình

Sảnh: công đường hoặc nhà lớn dùng để tiếp khách, Ðình: nhà làm cao, cí thể trông xa được.

Tạ từ thôi lại dạo ngay sảnh đình.

Hoa Tiên.

Sảnh Ðường

Sảnh: xem trên, Ðường: nhà.

Giả đò lên trước sảnh đường.

Kim Vân Kiều.

Sao Phúc

Do chữ Phúc tinh. Phúc: đem lại điều tốt lành, Tinh: sao. Tiên vu Sằng đời nhà Tống, tự Tử Tuấn, làm chức chuyển vận sứ ở Chiết Ðông, lúc sắp khởi hành, Tư Mã Qung có nói rằng: “Muốn cứu tệ ở đất Ðông, nếu không có Tử Tuấn thì không được, ông chính là một phúc tinh vậy.”

Nhân dân sao phúc, triều đình cột cao.

Phan Trần.

Sào Do

Sào: tức Sào phủ. Sào: ổ, Phủ: tiếng gọi người đàn ông cách kính trọng.

Sào Phủ là một bậc cao sĩ đời thượng cổ, không ưa danh lợi, làm ổ, ở ẩn trên núi.

Do: tức Hứa Do, một bậc cao sĩ đời thượng cổ, một thời với Sào Phủ.

Vua Nghiêu nghe tiếng Hứa Do người hiền định nhường thiên hạ lại. Hứa Do từ chối, chỉ ở ẩn tại núi Trung Nhạc phí nam sông Dịch Thủy, chứ không chịu thay vau Nghiêu để nối ngôi. Một lần nữa, vua Nghiêu mời Hứa Do ra làm tổng trường coi chín trâu. Do không muốn nghe truyện ấy, ra bờ sông Dịch để rửa tai. Sào Phủ lúc bấy giờ dắt trâu xuống sông định cho uống nước, thấy Hứa Do đang rữa tai, hỏi vì cớ gì, Do thuật chuyện lại. Sào Phủ kéo trâu lên không cho uống nước nữa và nói rằng: Ta định cho trâu uống nước nhưng chỉ sợ bẩn miệng trâu thôi.

Làn nước chảy, nọ dòng, nọ bến, mắc chí Sào Do.

Tụng Tây Hồ Phú.

Sát Khí

Sát: giết, Khí: hơi, không khí. Cái không khí chém giết.

Ầm ầm sát khí ngất trời ai đang.

Kim Vân Kiều.

Sáu Lễ

Do chữ Lục lễ. Sáu thứ lễ là: Quan (lễ đội mũ), Hôn (lấy vợ lấy chồng), Tang (đám tang), Tế (cúng tế), Hương ẩm tửu lễ (lễ trong làng, xong có ăn uống với nhau), Tương kiến lễ (lễ gặp nhau).

Riêng về hôn nhân lục lễ gồm có: Nạp thái, vấn danh, nạp cát, nạp trưng, thỉnh kỳ, thân nghinh).

Gẫm trong sáu lễ, lễ nào trọng hơn.

Thơ Cổ.

Sắc Chỉ

Sắc: lời vua ban ra, hoặc trên giấy tờ, hoặc bằng lời nói, Chỉ: mệnh lệnh của Vua.

Khâm ban sắc chỉ tới nơi rành rành.

Kim Vân Kiều.

Sắc Sắc Không Không

Tiếng riêng nhà Phật. Sắc: tất cả cái gì hiện rõ ra ngoài, Không: chẳng có gì cả. Theo lý thuyết của Phật thì hết thảy muôm vật trong vũ trụ đều là gốc ở không mà ra. Kinh Phật có câu: Sắc tức thị không, không tức thị sắc (Sắc mà không, không mà sắc).

Tưởng câu sắc sắc không không.

Phan Trần.

Sắt Son

Lời nói không lay chuyển, vững vàng như sắt, mặn mà tươi thắm như son, xuất tự lòng son.

Nào lời non nước, nào lời sắt son.

Kim Vân Kiều.

Sâm Thương

Sâm: sao hôm, tối mọc về phía tây, Thương: sao mai, sớm mọc về phương đông. Sao kia mọc thì sao nầy lặn, sao nầy mọc thì sao kia lặn, không bao giờ cùng mọc chung với nhau một lần. Nên hai chữ sâm thương có nghĩa là không gặp nhau.

Bây giờ nỡ để cách vời sâm thương.

Chinh Phụ Ngâm.

Sầm Uất

Sầm: núi cao mà nhỏ, Uất: cây cỏ tốt tươi. Nghĩa thông thường: Núi sâu rừng rậm hoặc cây cao bóng mát.

Ðường sá quanh co cảnh sầm uất.

Thơ Cổ.

Sân Lai

Lai tức Lão Lai, người đời Chu, tuy đã 70 tuổi mà cha mẹ vẫn cóng sống. Lão Lai rất có hiếu, một hôm mặc áo vá nhiều sắc, chạy ra giữa sân múa men và giả vờ trượt chân ngã, khóc như con trẻ để làm trò vui cho cha mẹ. Nghĩa bóng: Lòng hiếu thảo của con đối với cha mẹ.

Sân Lai cách mấy nắng mưa.

Kim Vân Kiều.

Sân Tuyết

Nhà học. Học trò Trinh Y Xuyên đứng nghe thầy giảng sách, tuyết xuống đầy sân mà không để ý. Xem: Trình.

Khi trong sân tuyết, khi ngoài trời tây.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Sầu Trường

Sầu: buồn rầu, Trường: ruột. Lòng buồn bã.

Khúc sầu trường bối rối đường tơ.

Cung Oán.

Sấu Tử

Sấu: ốm, Tử: chết. Làm cho chết dần chết mòn.

Làm cho sấu tử chẳng chờ sắc ban.

Hạnh Thục Ca.

Sen Vàng

Chân người đàn bà. Bên Tàu về đời Ngũ Ðai, Trần Hậu Chúa hết sức yêu mến Phan Quy Phi, nên trong điện lát hoa sen làm bằng vàng để cho nàng đi lên trên và nói: “Quy Phi đi mỗi bước, chân lại nở sen vàng.”

Sen vàng lững thững như gần như xa.

Kim Vân Kiều.

Sỉ Nhục

Sỉ: xấu hổ, Nhục: xấu hổ. Hai chữ nghĩa như nhau. Bị xấu hổ hoặc làm cho kẻ khác phải xấu hổ.

Miệng còn sỉ nhục Lư, Hoàng chưa thôi.

Nhị Ðộ Mai.

Sĩ Ðồ

Sĩ: làm quan, Ðồ: đường. Con đường làm quan.

Sĩ đồ chi để xa gần khác nhau.

Ðại Nam Quốc Sử.

Sĩ Khí

Sĩ: kẻ sĩ (người có học vấn và nghiên cứu), Khí: nỗi phẫn nộ trong lòng. Lòng phẫn nộ khí khài của kẻ sĩ. Còn có nghĩa: nỗi phẫn nộ của người binh sĩ (Sĩ: binh sĩ). Cái khí của kẻ chiến sĩ mạnh dạn đi đến trước kẻ địch.

Sĩ khí rụt rè gà thấy cáo.

Tú Xương.

Sĩ Tử

Sĩ: học trò, Tử: một người. Sĩ nhơn gọi là sĩ tử, Châu nhơn: châu tử, …

Mây tuôn, sĩ tử đòi nơi,
Mới hay thi mạng học tài khéo xinh.

Phan Trần.

Siêu

Tức Ban Siêu: danh tướng đời Hán Minh Ðế, phụng mạng đi sứ xứ Tây vực, bắt 50 nước phải thần phục. Siêu ở Tây vực 31 năm mới có người thay thế cho mà về, nên lúc về đến nhà thì tóc đã bạc cả. (Ban Siêu qui thời mấn di ban: Ban Siêu về nước tóc đã bạc phơ).

Ban Siêu lúc nhỏ nhà nghèo đi viết thuê, một hôm Siêu ném bút tự bảo: Trượng phu phải có chi lớn, lập công danh nơi ngoài muôn dặm như Phó Giới Tử và Trương Khiêm chứ lẽ nào lại chịu bó tay bên chốn bút nghiên. Nói đoạn liền “xếp bút nghiên theo việc đao cung.”

Chàng Siêu tóc đã điểm sương mới về.

Chinh Phụ Ngâm.

Siêu Ðộ

Siêu: vượt lên, vượt qua, Ðộ: cứu vớt. Nhà Phật thường làm lễ để cứu vớt linh hồn ra khỏi bến mê.

Khi khác lại đoạn tình siêu độ.

Lục Súc Tranh Công.

Siêu Quần

Siêu: cao vượt lên, Quần: bầy. Cao vượt hẳn trên kẻ đồng loại.

Thật là xuất loại siêu quần chẳng ngoa.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Sinh Ca

Sinh: thứ âm nhạc 13 ống trúc kết lại dùng để thổi, Ca: khúc ca.

Sinh ca mấy khúc vang lừng.

Cung Oán.

Sinh Hoàng

Sinh: xem Sinh ca, Hoàng: cái lưỡi gà trong ống sáo, kèn hay ống sinh, nhờ nó thổi mới kêu. Nghĩa thông thường: Âm nhạc (loại thổi thành tiếng).

Nước lao xao điểm đốt khúc sinh hoàng.

Hát Nói.

Sinh Ký Ỷ Quy

Sinh: sống, Ký: gởi, Tử: chết, Quy: về. Lời nói: khoáng đạt, xem cái chết như không, cho rằng cõi đời là nơi gởi tạm tấm thân, đến lúc chết mới thật là về nơi mình ăn đời ở kiếp.

Sinh ký chàng ơi, tử tắc quy.

Xuân Hương.

Sinh Ly

Sinh: sống, Ly: lìa. Sống mà phải chia lìa nhau.

Ngắm hoa thêm nhắc tấm lòng sinh ly.

Hoa Tiên.

Sinh Môn

Sinh: sống, Môn: cửa.

Trời đà mở lối sinh môn.

Nhị Ðộ Mai.

Sinh Nhai

Sinh: sống, Nhai: bờ. Trang Tử: Ngo sanh đã hữu nhai (Ðời sống của chúng ta có bờ tức là có giới hạn đã định sẵn). Về sau dùng về nghĩa: Nhờ một điều gì để mưu sống.

Bốn mùa mặt nước sinh nhai.

Nhị Ðộ Mai.

Sinh Nhật

Sinh: sinh ra, Nhật: ngày. Ngày mà mình sanh ra.

Nhày sinh nhật mợ sang mừng cũng hay.

Hoa Tiên.

Sinh Sát

Sinh: sống, Sát: làm cho chết. Cho được sống hay bắt phải chết.

Mặc lòng sinh sát bắt tha uy quyền.

Hạnh Thục Ca.

Sinh Sô

Sinh: sống, Sô: có. Trong Kinh Thi có câu: Sinh sô nhất thúc kỳ nhân như ngọc (sinh sô một bó, người ấy như ngọc). Sinh sô là cỏ vừa mới cắt, còn gọi là thanh sô. Có tươi dùng để nuôi ngựa muợn ý để nói rằng có thể nuôi người hiền. “Một bó” có nghĩa đừng thấy ít ỏi mà bỏ lễ. Như Ngọc là đức của con người sang trọng như ngọc. Về sau dùng chữ sanh sô để nói quà tặng.

Sinh Thành

Sinh: sinh ra, Thành: hoàn thành. Kinh Dịch, Thiên sinh chi, địa hoàn chi (Trời sinh ra cái hình thức và đất hoàn thành cái hình thức ấy). Công đức cha mẹ có thể xem như là trời đất.

Làm con trước phải đền ơn sinh thành.

Kim Vân Kiều.

Sính Nghi

Sính: lễ vật dẫn cưới, Nghi: tặng phẩm trong lễ cưới.

Sính nghi xin dạy bao nhiêu cho tường.

Kim Vân Kiều.

Sóc Cảnh

Sóc: phương bắc, Cảnh: bờ cõi, phong cảnh. Miền đá6t ở phương bắc.

Than ôi! Trời Ðông phố, vận ra sóc cảnh, trải bao phen gian khổ mới có ngày nay.

Văn Tế Trân Vong Tướng Sĩ.

Song Ðường

Song: hai, Ðường: nhà. Chỉ cha và mẹ.

Song đường tuổi hạc đã cao.

Lục Vân Tiên.

Song Sa

Song: cửa sổ, Sa: thứ hàng mỏng và thưa.

Giã chàng nàng kịp vội dời song sa.

Kim Vân Kiều.

Song Thân

Song: hai, Thân: cha mẹ.

Nhớ song thân ngậm ngùi thay.

Phan Trần.

Số Hệ

Số: vận mệnh đã định trước, Hệ: trói buộc vào, quan hệ đến.

Gẫm xem số hệ khoa trường còn xa.

Lục Vân Tiên.

Sông Dịch

tên con sông. Thái Tử nước Yên cùng quần thần đưa Kinh Kha sang nước Tần để hành thích Tần Thủy Hoàng. Lúc ấy, Kinh Kha có hát rằng: Phong tiêu tiêu hề, Dịch thủy hàn, Tráng sĩ nhất khứ hề, bất phục hoàn (Gió vi vu hề, sông Dịch lạnh, tráng sĩ ra đi hề, không trở về).

Bóng lìa sông Dịch, thây tan cung Tần.

Hoài Cổ Ngâm.

Sông Tần

Tên con sông. Câu hát cổ: Giao vọng Tần xuyên can trường đoạn tuyệt (Xa nhìn sông Tần, ruột gan tan nát). Nghĩa bóng: Chỗ làm cho ta xa cách nhau.

Sông Tần một dải xanh xanh.

Kim Vân Kiều.

Sông Tương

Tên một con sông. Ðời nhà Chu, có người con gái tên Lương Y và một ngưới con trai tên Lý Sinh nhân xa cách nhau nên có làm bài thơ:

Nhân đạo Tương giang thâm,
Vị để tương tư bạn.
Giang thâm chung hữu để,
Tương tư vô biên ngạn.
Quân tại Tương giang đầu,
Thiếp tại Tương giang vi.
Tương tư bất tương kiến,
Ðồng ẩm Tương giang thủy.

Nghĩa là:

Tương giang người bảo sâu,
Chẳng bằng lòng tương tư.
Sông sâu còn có đáy,
Tương tư không bờ bến.
Chàng ở đầu sông Tương,
Thiếp ở cuối sông Tương.
Nhớ nhau mà chẳng thấy,
Cùng uống nước sông Tương.

Về sau dùng điển sông Tương để nói đến lòng tưởng nhớ của đôi trai gái.

Sông Tương một dải nông sờ.

Kim Vân Kiều.

Sông Thù

Tên một con sông chảy qua nước Lỗ, quê hương của Ðức Khổng Tử. Nghĩa bóng: Nói về đạo của Ðức Khổng Tử.

Sông Thù luồng những khát khao.

Hoa Tiên.

Sống Gởi Thác Về

Do câu: Sinh ký tử qui. (Xem câu nầy). Vua Ðại Võ một hôm đi thuyền, bỗng có một con rồng vàng nổi lên, thuyền suýt bị đắm. Vua Võ vẫn tự nhiên và nói: Sinh ký tử qui, ngô hà cụ ư long hồ. Sống gởi thác về, ta há sợ rồng ư?

Sống gởi thác về lo cũng mệt.

Thơ Cổ.

Sống Thừa

Do chữ: Dư sanh. Một nghĩa: Tuổi còn lại không bao nhiêu nữa. Tạ Linh Vận: Dư sanh bất hoan ngu (Sồng thừa chẳng vui vẻ), còn nghĩa là: Sanh mạng may mà còn sống được. Thơ cổ: Hạnh tùng xuy hắn thoát dư sanh (May được sống thừa nhờ nấu nướng).

Sống thừa còn tưởng đến rày nữa sao!

Kim Vân Kiều.

Sớ Từ

Sớ: tờ điều trần dâng lên vua, Từ: lời.

Sớ từ lại lấy tỉnh thân làm lề.

Hoa Tiên.

Sớ Văn

Sớ: xem trên, Văn: lời văn.

Toan mưu phế trí, sớ văn tâu bày.

Hạnh Thục Ca.

Sở

Tên một nước lớn đời Xuân Thu ở vùng Hồ Bắc, Hồ Nam bây giờ.

Sở muốn nói một chuyện “Quân sử thần dĩ lễ”

Sãi những e Tần Sở phiền lòng.

Sãi Vãi.

Sơn Dã

Sơn: đồng núi, Dã: đồng nội.

Lan mấy đóa lạc loài sơn dã.

Cung Oán.

Sơn Hà

Sơn: núi, Hà: sông. Trong một nước không nơi nào là không có sông và núi nên hai chữ sơn hà dùng để chỉ đất đai trong một nước. Cổ thi: Nhất thốn sơn hà nhất thốn kim (Một tấc sơn hà một tấc vàng). Còn có nghĩa: Cuộc đời. Thế Thuyết: Phong cảnh chẳng khác, nhưng ngước mắt trông thấy sơn hà khác hẳn).

Mây phen điểm xuyết sơn hà.

Tự Tình Khúc

Gồm hai văn võ rạch đôi sơn hà.

Kim Vân Kiều.

Sơn Hồ

Sơn: núi, Hồ: hồ. Cảnh non bộ.

Có cổ thụ, có sơn hồ.

Kim Vân Kiều.

Sơn Khê

Sơn: núi, Khê: khe. Nghĩa bóng: Xa xôi cách trở.

Phong trần đến cả sơn khê.

Cung Oán

Liêu Dương cách trở sơn khê.

Kim Vân Kiều.

Sơn Quân

Con cọp. Thuyết Văn: Hổ sơn thú chi quân (Cọp vua loài thú trên núi). Hổ Uyển: Hổ vi thú trưởng, diệc viết sơn quân (Cọp lớn nhất trong bầy thú nên gọi là sơn quân). Sơn: núi, Quân: vua.

Sơn quân ghé lại một bên.

Lục Vân Tiên.

Sơn Thủy Hữu Tình

Sơn: núi, Thủy: nước, Hữu: có, Tình: tình.

Mới hay sơn thủy hữu tình.

Phan Trần.

Sơn Trung

Sơn: núi, Trung: giữa. Trong núi.

Du thần trở lại sơn trung.

Lục Vân Tiên.

Sơn Xuyên

Sơn: núi, Xuyên: sông. Nghĩa bóng: Xa xôi cách trở.

Than rằng: Nghìn dặm sơn xuyên.

Lục Vân Tiên.

Súc Sanh

Súc: nuôi, thú trong nhà như: ngựa, trâu, dê, gà, chó, heo (Lục súc), Sanh: sống.

Tiếng dùng để mắng nhiếc, cho là loài thú chứ không phải loài người. Tuy Thơ: … Thượng Khuể viết: Súc sanh hà túc phó đại sự. Vua giận bảo: Kẻ súc sanh sao đủ giao phó việc to lớn.

Phen nầy hai mạng súc sanh đi đời.

Nhị Ðộ Mai.

Súc Tích

Súc: cất, chứa lại, Tích: chứa.

Lộc nuớc miên miên súc tích, gấm cuốn vàng cân chi ban cấp.

Lê Quý Ðôn.

Suy Di

Suy: đổi dời, thay đổi. Hàn thử tương suy nhi tuế thành yên (Lạnh nóng thay đổi nhau mà thành năm vậy), Di: đổi dời. Những sự thay đổi.

Suy di đâu biết cơ trời.

Cung Oán.

Suy Ðổi

Suy: trái với thạnh, yêu đuối, hư lần, Ðồi: đổ nát.

Cải canh việc nước suy đồi từ nay.

Hạnh Thục Ca.

Suy Tôn

Suy: lấy hai tay mà đẩy, lựa chọn, Tôn: lớn. Sùng thương một người nào.

Suy tôn nay phải trước dân thỏa tình.

Hạnh Thục Ca.

Sủng Ái

Sủng: yêu mến, Ái: yêu.

Ðã chuyên sủng ái lại toan tranh hành.

Ðại Nam Quốc Sử.

Suối Liêm

Do chữ Liêm toàn. Tên một cái suối tại Giang Tây, một hôm nhân có tiếng sét vang dậy rồi từ dưới đất dòng suối phun lên và bắt đầu chảy. Viên Quận Thú đặt tên là Liêm toàn (Suối Liêm) để tự ví mình thanh liêm như dòng suối trong trẻo ấy. Nghĩa bóng: Thanh liêm.

Suối Liêm vùng vẫy, tấm thân nhẹ nhàng.

Thơ Cổ.

Suối Vàng

Do chữ Hoàng toàn. Hoàng: vàng, Toàn: suối. Một cái suối ở dưới đất, sắc vàng. Lúc chết chôn xuống dưới đất nên sùng chữ suối vàng để chỉ chỗ ở của người chết.

Trịnh Trang Công vì có chuyện bất hòa, ác cảm đối với cha mẹ nên mới thề một câu: Bất cập hoàng toàn vô tương kiến dã (Chưa xuống suối vàng, thì không cùng gặp mắt). Sau nhờ có Dinh Khảo Thúc bày mưu để phá lời thề ấy bằng cáh khuyên Trịnh Trang công đào một cái hầm rất sâu ở dưới đất (tức là dưới suối vàng), rồi vua và mẹ hội kiến ở dưới ấy.

Họa là người dưới suối vàng biết cho.

Kim Vân Kiều.

Sư Ðồ

Sư: quân lính, Ðồ: bọn.

Kìa như Tượng cổ sư đồ bạn ly.

Ðại Nam Quốc Sử.

Sư Huynh

Sư: nhà sư, Huynh: anh.

Dạy đưa pháp bảo sang hầu sư huynh.

Kim Vân Kiều.

Sư Trưởng

Sư: nhà sư, Trưởng: lớn.

Giác Duyên sư trưởng đành lòng liền thương.

Kim Vân Kiều.

Sứ

Một ông quan, phe nầy hoặc nước nầy phái sang phe khác, nuớc khác. Các sứ giả phần nhiều có tài về khoa ngôn ngữ.

Chỉnh nghi tiếp sứ vội vàng.

Kim Vân Kiều.

Sứ Trời

Sứ: xem trên. Sứ trời do chữ: Tinh sứ (Tinh: sao). Vua Hòa Ðề đời hàn sai hai viên sứ đến Ích Châu để do thám Lý cáp không cho Cáp biết. Hai người vừa đến nơi thì Cáp bảo ngay: Vua có sai hai sứ đến đây, tôi vẫn biết vì hôm qua xem thiên văn, tôi thấy hai ngôi sao đi về hướng Ích Châu nầy.

Sứ trời sớm giục đường mây.

Chinh Phụ Ngâm.

Sự Phu

Sự: thờ, Phu: chồng.

Lấy mình báo chúa, lấy lòng sự phu.

Lục Vân Tiên.

Sự Sinh, Sinh Sự

Sự: việc, Sinh: sinh ra, Sinh: sinh, Sự: việc. Những người nào hay muốn sinh sự, thì thế nào cũng có việc xảy ra.

Sự sinh, sinh sự há đâu bởi trời.

Hạnh Thục Ca.

Sự Vong

Sự: thờ phụng, Vong: người chết. Thờ người đã chết. Tục ngữ: Sự vong như sự tồn. (Thờ ngưới chết như thờ người sống).

Sự vong như thể sự tồn kẻo quê.

Trinh Thử.

Sử Xanh

Dochữ Thanh sử. Thanh: xanh (tre xanh), Sử: sử. Ngày xưa dùng thẻ tre để chép sử.

Phong tình sổ lục còn truyền sử xanh.

Kim Vân Kiều.

Sứa Sanh

Sứa: vật làm bằng gỗ trắc dài phỏng một tất tây, hình khum khum, gồm có một cặp, nhưng chỉ cầm trong một tay đánh hai chiếc vào nhau để kêu lên thành tiếng, Sanh: hai miếng gỗ hoặc tre thường tròn dùng để gõ vào nhau để đánh nhịp.

Thiếu sứa, thiếu sanh, thiếu tiêu, thiếu bạt.

Sãi Vãi.

Sửa Mũ Dưới Ðào

Do câu: Lý hạ chỉnh quan. (Lý: cây mận, Hạ: dưới, Chỉnh: sửa sang, Quan: mũ). Ði ngang dưới cây mận không nên sửa mũ vì như thế người có thể nghi mình hái mận cũng như đi ngang vườn dưa không nên sửa dép để người ta khỏi nghi mình hái dưa. Qua điền bất nạp lý, lý hạ bất chỉnh quan (Ngang ruộng dưa không nên sửa dép, ngang dưới cây lý không nên sửa mũ). Nghĩa bóng: Tránh những điều hiềm nghi.

Rằng nay sửa mũ dưới đào.

Hoa Tiên.

Sức Phi Văn Quá

Sức: trang điểm bề ngoài, Phi: chẳng phải, Văn: dáng bề ngoài, Quá: lỗi. Tô điểm bề ngoài để che đậy điều lầm lỗi bên trong.

Tu lời khéo để mà sức phi văn quá.

Sãi Vãi.

Sương Cư

Sương: đàn bà góa, Cư: ở.

Sương cư mấy kẻ đàn bà,
Chớ đem trai trẻ về nhà mà nuôi.

47 Ðiều Giáo Huấn Triều Lê.

Sương Khuê

Sương: đàn bà góa, Khuê: phòng của đàn bà con gái ở.

Ðiệu thương xuân khóc ả sương khê.

Cung Oán.

Sương Phong

Sương: sương, Phong: gió.

Lại lạnh lùng những chỗ sương phong.

Hoa Tiên.

Sương Sao

Do chữ Tinh sương. Theo người xưa, cứ một năm sao đi một vòng, Sương mỗi năm một có. Hai chữ nầy dùng để chỉ thời gian, năm tháng.

Thoi đưa ngày tháng sương sao.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Sương Tuyết

Sương: sương, Tuyết: tuyết. Nghĩa bóng: Năm tháng.

Tiếc thay sương tuyết cũ càng.

Hoa Tiên.

Sưu Không

Sưu: tìm tòi, Không: trống không. Cứ mỗi tối người ta cho đi soát khắp trong thành xem có thật quả không có kẻ gian phi, khi ấy người ta liền đánh trống canh và đóng cửa thành lại.

Trống quanh thành vừa lúc sưu không.

Tự Tình Khúc.

Tà Dâm

Tà: trái với chánh, cong, Dâm: Trai gái đến với nhau một cách bất chính.

Mắc điều tình ái khỏi điều tà dâm.

Kim Vân Kiều.

Tà Dương

Tà:xế chiều, Dương: mặt trời.

Ai đem nhân ảnh nhuộm mùi tà dương.

Cung Oán.

Tà Gian

Tà: xem chữ Tà dâm, Gian: làm điều không ngay thẳng.

Hay là yêu quái tà gian.

Lục Vân Tiên.

Tà Huy

Tà: xế chiều, Huy: ánh mặt trời.

Quán thu phong đứng rũ tà huy.

Cung Oán.

Tà Nguyệt

Tà: xế, Nguyệt: mặt trăng.

Bóng đèn tà nguyệt dử mùi ký sinh.

Cung Oán.

Tà Nguyệt

Tà: xế, Nguyệt: mặt trăng.

Bóng đèn tà nguyệt dử mùi ký sinh.

Cung Oán.

Tà Phong

Tà: không ngay thẳng, Phong: gió. Ngọn gió không do bốn phương chính thổi (đông, tây, nam, bắc). Nghĩa bóng: việc không xứng đáng.

Buồng thơm chó lọt mảy may gió tà.

Quan Âm.

Tạ

(nữ) Tức Tạ Ðạo Uẩn, vợ Vương Ngưng Chi đời Tấn, cháu Tạ An, Nàng thông minh, học rộng, có tài biện bác. Một hôm trời xuống tuyết, Tạ An hỏi: Giống như cái gì nhỉ? Một người cháu gọi An bằng chú, tên là Lãng đáp: “Muối trắng, ném giữa trời.” Ðạo Uẩn bảo:Thế mà chưa bằng “Gió thổi tung tơ liễu.” Hiếu Chi em của Ngưng Chi nói chuyện cùng khách thường lý lẽ không được thông suốt, lập luận kém cỏi, nàng bảo thị tỳ thưa với Hiếu Chi làm một cái màn che lại, nàng ngồi sau màn gà cho em chồng. Nhờ có Ðạo Uẩn mà Hiếu Chi khuất phục được tân khách. Nữ: gái.

Chẳng phen Tạ nữ cũng tày Từ phi.

Lục Vân Tiên.

Tạ Biểu

Tạ: cảm ơn, Biểu: bài văn của kẻ bề tôi dâng lên vua để chúc mừng (hạ biểu) hoặc để trần tình một việc gì.

Mới dâng tạ biểu một phong vào chầu.

Ðại Nam Quốc Sử.

Tạ Phó

Tức Tạ An, tự An Thạch, người đời Tấn. Ngay từ lúc nhỏ, đã nổi tiếng tài giỏi, nhưng không chịu ra làm quan. Ðương thời có câu: Tạ An không chịu xuất chánh, dân chúng sẽ ra thế nào? Ðến năm 40 tuổi, Tạ An mới chịu nhậm chức Tư mã, cùng với cháu là Tạ Huyền đánh giặc lập công lớn, chức đến Thái Phó thì mất. Phong tặng Thái Phó nên thường gọi là Tạ Thái Phó.

Ðánh dây cương cửa tường Tạ Phó.

Hoài Cổ Ngâm.

Tạ Tình

Tạ: cảm ơn, Tình: mối tình. Cảm ơn mối tình tử tế của kẻ khác.

Sang nhà họ Triệu tạ tình dưỡng nuôi.

Tạ Từ

Tạ: từ giã, Từ: cáo biệt.

Tạ từ thoắt đã dời chân cõi ngoài.

Kim Vân Kiều.

Tạ Triều

Tạ: cảm ơn, Triều: triều đình.

Tạ triều một thủ thi tiên.

Phan Trần.

Tạ Vương

Họ Tạ và họ Vương. Ðời Lục triều, hai họ nầy có tiếng là hai họ lớn trong nước. Sau dùng hai chữ Vương Tạ để chỉ các vọng tộc, các gia đình quyền quý.

Tạ Vương bấy chốn, Nguyễn Ðào bấy nơi.

Nhị Ðộ Mai.

Tả Ðản

Tả: bên trái, Ðản: tay áo. Xưa tướng nhà Hán đi đánh giặc có hỏi quân lính ai bằng lòng theo nhà Hán thì vén tay áo cả bên tả, quân lính đều vén tay áo cả. Nghĩa bóng: Theo về với một người nào.

Vén tay tả đản về thành lập công.

Ðại Nam Quốc Sử.

Tả Ðột Hữu Xung

Tả hữu: bên trái và bên mặt, Xung đột: nhắm quân địch mà xông vào để đánh.

Vân Tiên tả đột hữu xung.

Lục Vân Tiên.

Tác Hợp

Tác: làm, Hợp: họp lại. (Thường dùng để nói vợ chồng phối hợp với nhau do trời xui khiến). Kinh Thi: Thiên tác chi hợp (Trời làm cho hai bên kết hợp với nhau).

Ðã rằng tác hợp duyên trời.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Tạc Thù

Thù: chén rượu rót ra để mời khách, Tạc: chén rượu khách mời lại chủ. Thù tạc: chén rượu khách chủ mời nhau. Nghĩa bóng: Mời mọc nhau hay tặng biếu lẫn nhau.

Vợ chồng chén tạc chén thù.

Kim Vân Kiều.

Tai Ương

Tai: họa, Ương: tai họa. Kinh Thơ: Tác bất thiện giáng chi bách ương (Làm điều chẳng lành trời xuống trăm điều họa). Cháy nhà, đại hạn, bão lụt gọi là tai ương.

Lại bày mọi khúc tai ương phận mình.

Lục Vân Tiên.

Tài Bồi

Tài: trồng, Bồi: vun đất. Trung Dung: Cố tài dã bồi chi (Ðã trồng thì vun vén lấy nó). Nghĩa bóng: Gây dựng cho một người nào. Còn có nghĩa là xử đoán.

Ngửa trông lượng thánh tài bồi thế nao.

Lục Vân Tiên.

Tài Cao

Tài: có thể làm được việc, Cao: cao, hơn người.

Hễ người dị tướng ắt là tài cao.

Lục Vân Tiên.

Tài Danh

Tài: có thể làm được việc, Danh: tiếng tăm nhiều người biết.

Người dung hạnh, bậc tài danh.

Hoa Tiên.

Tài Ðiệu

Tài: có thể làm được việc, Ðiệu: quy luật của âm nhạc. Ðồng nghĩa với chữ: tài khí (có tài năng và khí phách).

Phong tao tài điệu rốt cùng ai so.

Hoa Tiên.

Tài Hoa

Tài: có thể làm được việc, Hoa: đẹp đẽ. Tài năng phát lộ ra ngoài như những người giỏi thi, họa, nhạc chẳng hạn.

Kiều rằng những đấng tài hoa.

Kim Vân Kiều.

Tài Lược

Tài: có thể làm được việc, Lược: xem Lược thao.

Tài Mạo

Tài: xem trên, Mạo: mặt mày.

Phong tư tài mạo tót vời.

Kim Vân Kiều.

Tài Sắc

Tài: xem trên, Sắc: sắc đẹp. Vừa có tài lại vừa có sắc.

Tài sắc đã vang lừng trong nước.

Cung Oán.

Tài Sơ

Tài: xem trên, Sơ: thưa,ít.

Hay là đức bạc, hay là tài sơ.

Lục Vân Tiên.

Tài Tán Dân Tụ

Tài: của, Tụ: nhóm lại, Dân: dân chúng, Tán: phân chia ra. Nếu của cải gom góp lại ở một người, dân không được gì thì phải bỏ đi nơi khác.

Sãi muốn nói một chuyện: Tài tụ tắc dân tán cho Vãi biết, thì Thương làm sao nên mất mà phải bày.

Sãi Vãi.

Tài Tử

Người đủ tài đủ sức, hoặc văn học lỗi lạc.

Dập dìu tài tử giai nhân.

Kim Vân Kiều.

Tài Trí

Tài: có thể làm được việc, Trí: thông minh, hiểu rõ sự lý.

Dầu cho tài trí bực nào.

Lục Vân Tiên.

Tái Ông

Tái: cửa ải, Ông: ông lão. Ông lão ở gần cửa ải, có một con ngựa bỗng đi mất. Có người đến hỏi thăm, ông đáp: Mất ngựa biết đâu không phải là điềm may! Mấy hôm sau, con ngựa trở về, rủ thêm một con khác nữa. Ðối với những kẻ cho đó là điềm may, thì ông lại bảo: Ðược ngựa biết đâu chẳng là điều họa? Con ông leo ngựa cỡi thử, ngã gãy tay. Có những kẻ đến chia buồn cùng ông, ông nói: Thế mà phúc cho tôi cũng nên. Quả nhiên đến khi bắt lính, con ông vì gãy tay nên khỏi, còn những người đi lính phần nhiều bỏ mạng. Nhgĩa bóng: Sự đời may rủi không thường.

Tái ông đặng ngựa, lộ kỳ mất đê.

Hoài Cổ Ngâm.

Tái Sinh

Tái: lại, Sinh: sanh. Sanh lại một lần nữa. Hoặc kiếp sau.

Tái sinh chưa dứt hương thề.

Kim Vân Kiều.

Tái Tu

Tái: lại một lần nữa, Tu: sửa sang.

Ái, Hoan thành cũ đều cùng tái tu.

Ðại Nam Quốc Sử.

Tại Bình

Tại: ở, Bình: bình phong. Có câu: “Nữ tử tại bình” (Người con gái ngồi sau bình phong) tức là ngồi một chỗ buồng the.

Tại bình mà nói dối dầu cũng xuôi.

Trinh Thử.

Tam Bành

Tam:ba, Bành: tên một vị thần. Theo sách Phật thì trong mỗi người chúng ta có ba vị thần: Bành Kiêu, Bành Cứ, Bành Chất xui giục chúng ta làm điều xằng bậy, rồi cứ đến ngày canh thân lại lên tâu với Ngọc Hoàng Thượng Ðế.

Bây giờ mụ nổi tam bành mụ lên.

Kim Vân Kiều.

Tam Bảo

Tam: ba, Bảo: vật quý. Theo đạo Phật ba vị quý ấy là: Ðức Phật, Phép Phật, Thầy tu.

Của tam bảo một lòng gìn giữ.

Thơ Cổ.

Tam Bất Hiếu

Tam: ba, Bất: chẳng, Hiếu: hết lòng thờ phụng cha mẹ. Sách Mạnh Tử: Bất hiếu hữu tam, vô hậu vi đại. Có ba tội bất hiếu, tội lớn hơn cả là không có con để nối dòng.

Theo lễ thì có 3 điều đáng gọi là bất hiếu. Trừ điều “vô hậu” còn hai điều kia là: Mềm dẻo chiều theo, khiến cha mẹ mắc vào điều bất nghĩa; Nhà nghèo, cha mẹ già, không ra làm quan để đem bổng lộc về nuôi cha mẹ.

Tam Bất Hủ

Tam: ba, Bất: chẳng, Hủ: mục nát.

Tả truyện: Trên cả là lập đức, xuống một bậc là lập công và sau nữa là lập ngôn (lập là gây dựng). Tuy trải qua lâu đời nhưng vẫn không mục nát (tức là tiêu mất đi).

Tam Biến

Tam: ba, Biến: thay đổi.

Châu Công thờ vua Văn Vương không dám làm điều gì chuyên chế. Công việc không dám tự chuyên. Người ta gọi đó là Văn. Lúc Thành Vương còn bé Châu Công tôn lên ngôi. Lúc ấy việc thưởng phạt đều tự một tay Châu Công quyết đoán lấy cả, đó là Võ. Lúc Thành Vương lớn lên Châu Công lấy lễ vua tôi mà thờ, xin phép vua trước mới dám thi hành sau, đó là Thánh. Ðức Khổng Tử nói rằng: Châu Công chỉ có một thân thể mà đến ba lần biến hóa có thể gọi là biết tùy thời vậy.

Tam Cấp

Tam: ba, Cấp: bậc.

Trật gia tam cấp đợi sau kén dùng.

Nhị Ðộ Mai.

Tam Công

Ba chức quan lớn nhất của Trung Quốc. Về đời Chu: Thái sư, Thái phó, Thái bảo, Ðời Tây Hán: Ðại Tư Mã, Ðại Tư Ðồ, Ðại Tư Không, Ðời Ðông Hán: Thái Úy, Tư Ðồ, Tư Không.

Tam công chẳng đợi một ngày.

Hoa Tiên.

Tam Cương

Tam: ba, Cương: cái dây lớn của cái lưới thường gọi là cái giềng lưới. Hễ kéo bốn cái giềng lưới thì bao nhiêu mắt lưới đều dương ra hết. Nghĩa bóng: Ba mói quan hệ trong đạo làm người. Tam cương: Vua tôi, cha con, vợ chồng.

Lắng mà nghe chuyện kể tam cương.

Gia Huấn Ca.

Tam Diện Võng

Tam: ba, Diện: mặt, Võng: lưới.

Vua Thang xuất du thấy ngoài đồng nội, có người trăng bốn mặt lưới và cầu chúc rằng, bốn phương trong thiên hạ đều vào lưới ta. Vua Thang nói: Chao ôi! Như thế thì tóm trọn hết cả rồi còn gì? Liền mở ba mặt lưới và chúc rằng “ muốn bay sang bên tả thì bay, bay sang bên hữu thì bay, con nào đến số mới vào đây. Các chư hầu nghe câu chuyện này đều ca tụng vua Thang là người nhân đức. Nghĩa bóng: Hình pháp nhân đức.

Tam Ðảo

Tam: ba, Ðảo: hòn đảo.

Ba trái núi thần tên gọi là Tam Thần sơn. Những hòn đảo này giống trái bầu (hồ) nên gọi là tam hồ. Tam đảo gồm có Bồng Lai (Non Bồng), Phương Trượng và Dinh Châu ở tại trong biển Bột Hải. Các vị tiên thường ở đấy, lấy vàng bạc châu báu làm cung thất. Nước ở chung quanh Tam Ðảo rất yếu nên gọi là Nhược thủy, không đương nổi một vật rất nhẹ như lá tre chẳng hạn. Nghĩa bóng: Quá sung sướng (Như lên Bồng Lai)/ Chết (Về cõi Bồng Lai).

Lên Tam Ðảo xuống Cửu Tuyền.

Kim Vân Kiều.

Tam Ðồ

Tam: ba, Ðồ: đường. Theo đạo Phật thì có ba đường hiểm: Ngạ quỷ (quỷ đói), Súc Sinh (loài vật), và Ðịa ngục.

Trên tứ bảo, dưới tam đồ.

Phan Trần.

Tam Giáo

Tam: ba, Giáo: đạo giáo. Ba đạo là: Ðạo Phật (Phật Giáo), Ðạo nho (Nho giáo) và Ðạo lão (Ðạo giáo).

Lại thi tam giáo chia rành ba khoa.

Ðại Nam Quốc Sử.

Tam Hoàng

Tam: ba, Hoàng: tức Hoàng Ðế. Ba vị vua Thánh đời xưa của Trung Quốc: Thiên Hoàng, Ðịa Hoàng, Nhân Hoàng. Có nơi gọi: Phục Hy, Thần Nông, Hoàng Ðế và Tam Hoàng.

Sãi thương đấng Tam Hoàng,
Sãi thương ngôi Ngũ Ðế.

Sãi Vãi.

Tam Hoè

Tam: ba, Hoè: cây hoè.

Cây hoè thường trồng ở ngoại triều. Vua có tam triều: Nội triều, yến triều, và ngoại triều. Theo Châu lễ, trước mặt các vị Tam Công đứng, có trồng ba cây hoè (Tam Công: Thái sư, Thái phó, Thái bảo).

Vương Hựu đời Tống tự tay trồng ba cây hoè và nói: con cháu ta về sau cũng có đứa làm đến chức Tam Công.

Tam Hữu

Tam: ba, Hữu: bạn. Theo Bạch Cư Dị, Tam Hữu là: cầm, tửu, thi (đàn, rượu, thơ). Sở thân duy tam hữu, tam hữu giả vi thùy? Cầm bãi triếp ẩm tửu, tửu bãi triếp ngâm thi (Thân tình chỉ ba bạn. Ba bạn ấy là ai? Ðàn xong bèn uống rượu, rượu xong rồi ngâm thi).

Sách Nguyên kết văn: Ngày xưa người ta cho Sơn Thủy, Tùng Trúc, Cầm Tửu là tam hữu. Trong làng không có quân tử thì lấy sơn thủy mà làm bạn, trong xóm không có quân tử thì lấy tùng trúc làm bạn, trong chiếu ngồi không có quân tử thì lấy đàn rượu làm bạn.

Tam Kiến Tam Xuy

Tam: ba, Kiến: thấy, Tam: ba, Xuy: đánh.

Bá Cầm và Khương Thúc thường bị cha là Châu Công đánh. Ba lần trông thấy mặt là ba lần đánh. Cầm và Thúc mới than thở với Thương Tử. Thương Tử bảo vào rừng mà xem, xem cây kiều và cây tử, cây kiều cao, ánh sáng đến cũng đến với cây kiều trước, cành lá hay nước trên cây kiều đổ xuống cây tử đều phải gánh chịu. Ðạo cha con là như vậy đó.

Cầm, Khương nghe thế, sự oán hận cha trong lòng không còn nữa, vào cửa chạy ngay đến hầu cha, bước lên thềm nhà thì quỳ xuống trước cha rất cung kính. Châu Công hỏi: Chắc hai con đã gặp ai? Dạ gặp Thương Tử. Châu Công bảo: Hiền thay Thương Tử. Về sau chữ kiều tử dùng để nói về cha con.

Tam Kiệt

Tam: ba, Kiệt: xem Hào Kiệt. Ba người hào kiệt đời Hán là: Trương Lương, Hàn Tín và Tiêu Hà.

So tam kiệt ai bằng Hàn Tín.

Nguyễn Công Trứ.

Tam Khôi

Tam: ba, Khôi: đầu. Ba bực đầu trong kỳ thi đình: trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa.

Ưu phận đáng giá tam khôi.

Nhị Ðộ Mai.

Tam Lược

Tam: ba, Lược: mưu kế. Tên bộ sách binh thư của Tàu do Thái Công làm ra. Xem Lược thao.

Võ thêm tam lược lục thao ai bì.

Lục Vân Tiên.

Tam Mô

Tam: ba, Mô: cách thức. Trong Kinh thư có 3 thiên: Võ mô, ca dao mô, ích tắc mô. Tam mô nói về những phép tắc chính trị.

Khách điếu nguyệt biếng tìm tăm cá, chữ tam mô bàn bạc với tiều phu.

Tụng Tây Hồ Phú.

Tam Muộiâ

Tam: ba, Muội: tối tăm. Ba điều tối tăm là: tham, sân, si.

Ước siêu tam muội, ngõ thoát cửu tuyền.

Sãi Vãi.

Tam Nông

Tam: ba, Nông: nghề làm ruộng. Theo sách Chu lễ thì có 3 hạng người làm ruộng: ở đồng bằng, ở đồng lầy, ở núi.

Kẻ tam nông mong chẳng được tô nhu.

Chiến Tụng Tây Hồ.

Tam Nghiêm

Tam: ba, Nghiêm: nghiêm chỉnh. Ba hồi trống để mọi người lo sửa soạn cho nghiêm chỉnh. Lúc mới bắt đầu tế, người ta xướng: “Chung cổ tam nghiêm” (Chuông trống đánh ba hồi để được nghiêm chỉnh).

Trống tam nghiêm, nhạc bát âm.

Nhị Ðộ Mai.

Tam Pháp

Tòa án tối cao gồm có: Bộ tư pháp, Ðại lý tự, Ðô sát viện, họp để xử những việc quan trọng.

Giao tam pháp nghị rạch ròi sẽ tâu.

Nhị Ðộ Mai.

Tam Phân

Tam: ba, Phân: chia. Có câu: Ðảng túc tam phân (Chia ba thế chân vạc tức là ba xứ có thế lực ngang nhau). Ðời Tam Quốc nước Tàu chia làm ba: Lưu Bị, Tào Tháo, Tôn Quyền mỗi người chiếm cứ một nơi.

Nhọc lòng Gia Cát đất tam phân.

Thơ Cổ.

Tam Phủ

Tam: ba, Phủ: nha môn to lớn. Tam phủ là: Thiên phủ, Ðịa phủ và Thủy phủ.

Cùng là Tam phủ, Ðộng Ðình, Xích Lân.

Lục Vân Tiên.

Tam Quan

Tên một cái cửa lớn phần nhiều là cửa chùa, cửa các Phủ thờ, gồm có ba lối đi vào: cửa giữa, cửa tả và cửa hữu.

Thấy người trước cửa tam quan.

Bí Câu Kỳ Ngộ.

Tam Quy

Tam: ba, Quy: về.Trong đạo Phật có tam quy: Quy y Phật, Quy y Pháp, Quy y Tăng.

Tam quy ngũ giới chứng minh.

Phan Trần.

Tam Sanh

Tam: ba, Sanh: con vật dùng để cúng tế. Tam sanh: Dê, heo, trâu hay bò.

Tam sanh lễ ai dùng đến ngựa?

Lục Súc Tranh Công.

Tam Tạng

Tam: ba, Tạng: Nghĩa như chữ tàng là cất. Ðạo Phật có Tam Tạng: Kinh Tạng, Luận Tạng, Luất Tạng. King là lời Phật dạy, luận là những lời của Bồ Tát viết ra để rõ ý nghĩa những lời Phật dạy, luật là những điều răn cấm nghi thức mà các nhà sư phải noi theo. Các giáo lý của Phật đều trong bộ Tam Tạng ấy, nên trân tàng không khác nào cất vàng vào kho. Tam Tạng lại còn là tên môt nhà sư đời Ðường sang Tây Trúc để thỉnh kinh cùng với ba đồ đệ làÐại Thánh, Bát Giới, Xa Tăng (truyện Tây Du).

Tam Tiễn

Tam: ba, Tiễn: tên. Do câu: tam tiễn định Thiên sơn. Bắn ba phát tên dẹp được Thiên sơn. Sách Ðường thơ: Ðời vua Thái Tông họ Vưu làm loạn. Tiết Nhân Quý giữ chức Tổng quản đem quân đi dẹp. Quý bắn ba phát tên giết đươc ba tên thủ lãnh. Quân giặc khiếp sợ phải đầu hàng. Quân lính có câu: Tướng quân tam tiễn định thiên sơn.

Tam Tiêu

Theo y học của Tàu và của ta thì tam tiêu gồm có thượng tiêu (Miệng trên dạ dày), trung tiêu (khoảng giữa dạ dày), và hạ tiêu (miệng trên bàng quang).

Tam tiêu tích nhiệt đã lâu.

Lục Vân Tiên.

Tam Tòng

Tam: ba, Tòng: theo.

Ðàn bà có tam tòng: ở nhà theo cha, ra lấy chồng theo chồng, chồng chết theo con (tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử).

Tam Thế

Tam: ba, Thế: đời. Từ ông nội xuống đến cháu.

Theo lời Phật thì quá khứ, hiện tại và vị lai, nhất thiết sự vật đều có ba đời ấy. Khi chưa thác sinh là vị lai thế, khi đã thác sinh là hiện tại thế, và sau khi tiêu diệt rồi là quá khứ thế.

Tam Thiên Thế Giới

Phật dạy hai thế giới hiện nay của ta hợp với một nghìn thành tiểu thiên thế giới, hiệp với một nghìn tiểu thiên thế giới thành trung thiên thế giới, lại hiệp với một nghìn trung thiên thế giới thành đại thiên thế giới. Tổng hợp lại gọi là tam thiên thế giới và ở trên nữa lại còn có ba đà thế giới gọi là thế giới vô chung, vô biên.

Tam Thừa

Tam: ba, Thừa: cỗ xe.Tiếng nhà Phật nghĩa là lấy xe mà chở. Vì các tu sĩ năng lực khác nhau nên mới chia ra làm tam thừa gồm có: Bồ tát thừa, Tích chi thừa, Thanh văn thừa. Tích chi và thanh văn chỉ đủ sức mà tự độ mình, còn bồ thừa thì giúp cả chúng sinh.

Dâng hương ngũ vị, tụng kinh tam thừa.

Phan Trần.

Tam Vương

Tam: ba, Vương: vua. Ba vua ngày xưa của Tàu gồm có: Vua Ðại Võ nhà Hạ, Vua Thành Thang nhà thương và Vua Văn Vương Võ Vương nhà Châu.

Tam Vương người tu nhân mà muôn dân đều trị.

Sãi Vãi.

Tàm Oanh

Tàm: tằm, Oanh: rối (tơ rối). Tơ tằm rối rắm.

Ðá đưa như gỡ tàm oanh.

Hoa Tiên.

Tám Bức

Tám bức tranh vẽ phong cảng đẹp. Tống Dịch có tài vẽ, có vẽ 8 bức nổi tiếng nhất là:

- Bình sa lạc nhạn (Nhạn sa bãi cát).

- Viễn phố phi phàm (Thuyền đỗ bến xa).

- Sơn tự tình lam (Chợ chân núi tạnh).

- Giang thiên mộ tuyết (Sông trời tuyết phủ).

- Ðộng Ðình thu nguyệt (Trăng thu Ðộng Ðình).

- Tiêu Tương dạ vũ (Ðêm mưa sông Tiêu Tương).

- Yên tự vãn chung (Chuông chiều chùa khói).

- Ngư thôn tịch chiếu (Xóm lưới bóng chiều).

Giang sơn tám bức sầu treo.

Hoa Tiên.

Tám Nạn

Chữ Phật: Bát nạn. Nạn tức là chữ nan (khó). Người đời có tám điều khó thành Phật.

1. Bị lâm vào địa ngục.

2. Ngạ quỷ.

3. Súc sanh.

4. Sanh vào Bắc Câu Lư Châu.

5. Sanh vào Trường thọ cung ham mê dật lạc không lo cầu đạo.

6. Trước Phật, sau Phật mà không gặp được Phật.

7. Thông minh tài biện, tự cho là mình hay giỏi rồi.

8. Không đủ căn bản để thành Phật.

Phật còn tám nạn, người đừng ba tai.

Kim Vân Kiều.

Tám Nghề

Những nghề riêng của các kỹ nữ dùng để làm mê hoặc khách làng chơi.

Vành ngoài bảy chữ, vành trong tám nghề.

Kim Vân Kiều.

Tạm Lãnh

Tạm: chỉ trong một lúc, không có vẻ lâu dài, Lãnh: nhận lãnh.

Khất từ lãnh Vương Ông về nhà.

Kim Vân Kiều.

Tạm Ngộ

Tạm: xem trên, Ngộ: lầm.

Hôm tăm tạm ngộ biết ai đó mà.

Hoa Tiên.

Tạm Trú

Tạm: xem trên, Trú: ở.

Hãy sang tạm trú cho gần.

Hoa Tiên.

Tàn Hồn

Tàn: còn dư lại, Hồn: hồn.

Quyết đem gởi cái tàn hồn cỏ cây.

Hà Thành Chính Khí Ca.

Tàn Nguyệt

Tàn: tàn, Nguyệt: trăng. Trăng tàn.

Cành hoa tàn nguyệt bực mình hoài xuân.

Cung Oán.

Tán Cấp Cùng Manh

Tán: tan, chia ra, Cấp: cho, Cùng: cực khổ, Manh: dân. Chia ra mà phân cấp cho dân nghèo.

Bổng riêng tán cấp cùng manh.

Ðại Nam Quốc Sử.

Tán Hoè

Tán: cái tán, Hoè: cây hoè. Cây hoè xây hình tròn như tán.

Tán hoè vàng chất xây cành.

Hoa Tiên.

Tán Tương

Tán: giúp đỡ, Tương: giúp đỡ. Giúp đỡ vua để trị nước.

Ðem Trần Trung Tá thay quyền tán tương.

Ðại Nam Quốc Sử.

Tang Bồng

Tang: gỗ dâu, Bồng: cỏ bồng. Cung bằng gỗ dâu, tên bằng cỏ bồng. Xem chữ: Hồ thỉ.

Nợ tang bồng vay trả, trả vay.

Nguyễn Công Trứ.

Tang Du

Tên cây. Lúc mặt trời lặn, ánh sáng còn vương vấn tại cây tang du nên dùng hai chữ tang du để nói về mặt trời lặn. (Mặt trời lặn còn dùng để ví với tuổi già). Có sách lại chép rằng: Ở góc biển phương tây, có cây tang du, hễ mặt trời đến đó thì lặn. (Cũng dùng để ví với tuổi già).

An giấc tang du một chữ nhàn.

Tôn Thọ Tường.

Tang Hải

Tang: dâu, Hải: biển. Xem: Bể dâu.

Khách tang hải giật mình trong giấc mộng.

Chu Mạnh Trinh.

Tang Phục

Tang: có chế, Phục: cách ăn mặc, các thứ dùng để mặc.

Sắm đồ tang phục một ngày cho xong.

Lục Vân Tiên.

Tang Tử

Tang: dâu, Tử: cây thị. Kinh Thi: Duy tang dự tử tất cung kỉnh chỉ (Phải cung kỉnh nơi trồng cây dâu, cây thị). Vì cha mẹ mình trồng cây tang, cây tử nên mình phải cung kỉnh. Về sau cây dâu, cây thị trồng rất nhiều trong làng nên hai chữ tang tử còn dùng để chỉ làng xóm. Vương Duy: Tạ bệnh thỉ cáo quy, Y y nhập tang tử (Lấy cớ bệnh để cáo về. Vào nơi tang tử hả hê trong lòng).

Câu thơ tang tử giữa đường càng đau.

Tự Tình Khúc.

Tang Thương

Tang: dâu, ruộng dâu, Thương: tức Thương hải: bể xanh. (Xem bể dâu). Những sự biến đổi.

Tang thương đến cả hoa kia cỏ nầy.

Cung Oán.

Tang Trai

Tang: đám tang, Trai: làm chay.

Nào là khâm liệm, nào là tang trai.

Kim Vân Kiều.

Tao Phùng

Tao: gặp, Phùng: gặp gỡ.

Nghìn năm một hội tao phùng.

Thơ Cổ.

Tào

Tào Lệnh nữ, vợ của Tào Văn Thúc là cháu nội Tào Tháo. Góa chồng sớm, nàng nhất định không chịu cải giá. Cha mẹ nàng ép nàng lấy chồng, nàng lấy dao cắt đứt tai rồi đến ở với Tào Sảng là anh họ của chồng nàng. Sau chú nàng bắt nàng lấy chồng, nàng tự xẻo mũi và quyết ở vậy cho trọn đạo với chồng. Có người hỏi họ Tào đã bị Tư Mã Ý giết hết cả rồi, nay còn ở thủ tiết làm gì nữa thì Tào Lệnh nữ đáp rằng: Lúc họ Tào còn mạnh, ai cũng hùa theo, nay đến khi thất thế không lẽ ta là dâu con cũng bắt chước thiên hạ mà phụ bạc sao?

Phận đành cho ả họ Tào.

Trinh Thử.

Tào

Tào Lệnh nữ, vợ của Tào Văn Thúc là cháu nội Tào Tháo. Góa chồng sớm, nàng nhất định không chịu cải giá. Cha mẹ nàng ép nàng lấy chồng, nàng lấy dao cắt đứt tai rồi đến ở với Tào Sảng là anh họ của chồng nàng. Sau chú nàng bắt nàng lấy chồng, nàng tự xẻo mũi và quyết ở vậy cho trọn đạo với chồng. Có người hỏi họ Tào đã bị Tư Mã Ý giết hết cả rồi, nay còn ở thủ tiết làm gì nữa thì Tào Lệnh nữ đáp rằng: Lúc họ Tào còn mạnh, ai cũng hùa theo, nay đến khi thất thế không lẽ ta là dâu con cũng bắt chước thiên hạ mà phụ bạc sao?

Phận đành cho ả họ Tào.

Trinh Thử.

Tào

Tào Lệnh nữ, vợ của Tào Văn Thúc là cháu nội Tào Tháo. Góa chồng sớm, nàng nhất định không chịu cải giá. Cha mẹ nàng ép nàng lấy chồng, nàng lấy dao cắt đứt tai rồi đến ở với Tào Sảng là anh họ của chồng nàng. Sau chú nàng bắt nàng lấy chồng, nàng tự xẻo mũi và quyết ở vậy cho trọn đạo với chồng. Có người hỏi họ Tào đã bị Tư Mã Ý giết hết cả rồi, nay còn ở thủ tiết làm gì nữa thì Tào Lệnh nữ đáp rằng: Lúc họ Tào còn mạnh, ai cũng hùa theo, nay đến khi thất thế không lẽ ta là dâu con cũng bắt chước thiên hạ mà phụ bạc sao?

Phận đành cho ả họ Tào.

Trinh Thử.

Tào Tháo

Quyền thần đời Hậu Hán (155-220) tự Mạnh Ðức, tiểu tự A Man, làm Thừa tướng đời vua Hán Hiến Ðế. Nguyên có công trừ được Ðổng Trác nhưng sau lại chuyên quyền, đến đời con Tào Phi thì cướp ngôi nhà Hán. Nhưng Tào Phi lại bị Tư Mã Ý phế đem con mình lên làm vua. Tào Tháo tánh đa nghi và gian hùng cùng Lưu Bị, Tôn Quyền chia 3 nuớc Tàu để cai trị (Tức Ðời Tam Quốc).

Sãi muốn nói một chuyện: “Thần sự quân dĩ trung, Sãi lại sợ Mãng Tào sanh oán.”

Sãi Vãi.

Táo Quân

Táo: bếp, Quân: vua. Tức Thần bếp. Bên Tàu, ngày xưa cứ đến mùa hạ thì tế Táo Quân. Theo Châu lễ thì Táo Quân tức là Chúc Dung. Theo Hoài Nam Tử: Hoàng đế đặt ra việc nấu nướng khi chết hóa thành Táo Quân, Theo Ngũ Kinh Dị Nghĩa: Táo thần họ Tô tên Cát Lợi. Còn sách Dũ Dương Tạp Trở thì chép: Táo Thần tên Ổi, đẹp như con gái, … Theo truyền thuyết của ta thì có hai vợ chồng nọ. xiêu lạc nhau mỗi người một nơi. Người vợ lấy chồng khác. Một hôm, có một người hành khất đến xin ăn, chị nọ nhận ra là chồng mình, liền đem cơm ra cho. Sợ chồng sau biết được, chị mới giấu chồng cũ vào đống rơm. Không ngờ khi người chồng mới về lấy rơm chụm, vô tình đã để lửa bắt cháy đụn rơm, thiêu chết người chồng cũ. Chị vợ nghĩ đến tình nghĩa xưa đau đớn quá, nhảy vô lửa để chết theo chồng. Và người chồng sau, trước cảnh bi thảm ấy cũng nhảy vào chết theo. Linh hồn ba người đến trước Ngọc Hoàng Thượng Ðế, Ngọc Hoàng thương tình cho làm Táo Quân. Ca dao của ta vì thế nên có câu: Thế gian một vợ một chồng, Nào như vua bếp hai ông một bà.

Táo Quân tháng chạp hăm ba chầu trời.

Thơ Cổ.

Tạo Ðoan

Tạo: làm ra, Ðoan: mối. Sách Tàu có câu: Thiên địa chí đạo, tạo đoan hồ phu phụ (Ðạo vợ chồng gầy mối cho đạo trời đất).

Tạo đoan lẽ ấy há rằng phải chơi.

Trinh Thử.

Tạo Hóa

Tạo: sáng tạo, làm ra, Hóa: biến hóa. Dùng để nói về Trời.

Trộm nhớ thủa gây hình tạo hóa.

Cung Oán

Lại có chữ “Tạo hóa tiểu nhi” (Tạo hóa là đứa trẻ). Ðỗ Thẩ Ngôn đời Ðường lúc bệnh nặng nói với bọn Tống Chi Vân rằng: Thậm vi tạo hóa tiểu nhi sở khổ (Rất bị Tạo hóa tiểu nhi làm khổ).

Trẻ tạo hóa đành hanh quá đáng.

Cung Oán.

Tảo Mộ

Tảo: quét, Mộ: mồ mả. Thường thường cuối năm và đầu năm, người ta có lệ đi thăm, làm cỏ và sửa sang phần mộ.

Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh.

Kim Vân Kiều.

Tảo Phần

Tảo: quét, Phần: mồ mả. Nghĩa như chữ tảo mộ.

Trước vào lễ Phật, sau ra tảo phần.

Nhị Ðộ Mai.

Tảo Vãn

Tảo: sớm, Vãn: muộn.

Nghĩa trong tảo vãn cũng là.

Nhị Ðộ Mai.

Tắc

Tức Hậu Tắc, vị tôi hiền đời vua Thuấn. Hậu Tắc tên Khí, có công dạy dân cày cấy và trồng năm giống thóc.

Chúa sánh chúa Ðường Ngu, tôi ví tôi Tắc Khiết.

Sãi Vãi.

Tăm Cá

Tin tức do cá đem đến. Cổ thi: Khách tùng viễn phương lai. Di ngã song lý ngư. Hô đồng phanh lý ngư. Ngư trung hữu tố thư (Khách từ phương xa lại, Cho ta cặp lý ngư. Gọi đồng ra mổ cá, Trong ruột có bức thư).

Nên về sau dùng điển này để nói về tin tức.

Tịt mù tăm cá bóng chim mấy trùng.

Hoa Tiên.

Tắm Mưa Chải Gió

Do chữ Mộc Võ (tắm mưa), trất phong (chải gió). Trang Tử có câu: Võ trị thủy, mộc thậm võ, trất tật phong (Vua Võ trị thủy, tắm rất nhiều mưa, gội gió mạnh). Nghĩa bóng: Lao nhọc.

Tắm mưa chải gió giữa vời Hàn Giang.

Lục Vân Tiên.

Tăng Già

Tăng: thầy tu, Già: tức Già lam, chữ Ấn Ðộ dùng để chỉ cái chùa.

Tăng già chịu việc hôn nhân trở lời.

Phan Trần.

Tăng Ni

Tăng: thầy tu, Ni: bà vãi.

Lòng mộ đạo tăng ni, miệng niệm nam mô Phật.

Sãi Vãi.

Tăng Nhân

Tăng: thầy tu, Nhân: người.

Cho tin báo trước tăng nhân dọn nhà.

Nhị Ðộ Mai.

Tăng Táo

Tăng: thêm, Táo: bếp.

Hậu Hán thơ, Ngu Võ truyện: Võ bị hàng nghìn quân rợ đuổi đánh. Ông phao tin cầu cứu viện binh, quân địch nghe thế có ý sợ. Võ kéo quân đi suốt đên không nghỉ và bảo quân lính cứ một người nhúm hai bếp và cứ mỗi ngày lại tăng số bếp. Hoặc có kẻ hỏi Võ rằng: Theo binh pháp của Tôn Tẫn thì giảm bếp, sao ông lại tăng thêm, ngày không đi quá 30 dặm sao ông lại đi đến 200 dặm. Võ đáp: giặc nhiều ta ít, đi chậm thì chúng sẽ đuổi kịp, thêm bếp thì chúng tưởng lầm có viện binh đến. Tôn Tẫn giả phô bày sức yếu, còn ta cố làm ra hùng cường. Hai tình thế khác xa nhau hẳn.

Tăng Tử

Tên Sâm, tự Tử Du, sinh đời Xuân Thu, người nước Lỗ, học trò giỏi của Ðức Khổng Tử, tác giả sách Ðại Học. Ông được liệt vào tứ phối (thờ chung với Ðức Khổng Tử) Tăng tử nổi tiếng có hiếu, một trong Nhị thập tứ hiếu. Tuy nhà nghèo nhưng ông vẫn cố sức kiếm miếng ngon để phụng dưỡng cha mẹ. Một hôm ông vào rừng đốn củi, có khách đến chơi, bà mẹ không biết làm thế nào để gọi con về, mới cắt ngón tay xem con có động lòng không? Quả nhiên Tăng Sâm thấy xúc động liền gánh củi về. (Trong Nhị thập tứ hiếu có câu: Ðời Châu Mạt có thầy Tăng Tử (Tăng Tử tức là Tăng sâm).

Lại có điển Tăng Sâm giết người như sau: Bà mẹ Tăng sâm đang ngồi dệt vải thì có người đến báo tin Tăng Tử giết người. Bà vẫn điềm nhiên ngồi trên khung cửi vì cho rằng con mình không thể nào sát nhân được. Một người thứ hai cũng lại đến báo cho bà biết tin ấy, nhưng bà cũng vẫn không tin. Nhưng qua đến người thứ ba thì bà hốt hoảng chạy đi tìm con để xem hư thực thế nào cho rõ. Thì ra một kẻ trùng tên với Tăng Sâm phạm tội giết người.

Nghĩa bóng: Bất cứ việc gì, dầu có dầu không mà nghe mãi cũng phải tin là thật.

Tăng Trực

Tức Hoàng Ðình Kiên, người đời Tống, rất có hiếu. Tuy làm quan, chức Thái Thú, đầy tớ nhiều, nhưng công việc hầu hạ cha mẹ đại tiểu tiện, mặc dầu dơ bẩn, ông vẫn thân hành làm lấy không bao giờ sai bảo người khác. (Tăng trực là một trong Nhị thập tứ hiếu).

Triều Nguyên Hựu có thầy Tăng Trực.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Tấc Cỏ

Tấc, tức tấc lòng, Cỏ: cây cỏ. Thơ Mạnh Giao: Dục tương thốn thảo tâm, Báo đáp tam xuân huy (Muốn đem tấc lòng cỏ để đền đáp ánh sáng của ba tháng xuân). Ánh sáng của ba tháng mùa xuân làm cho cỏ được tươi tốt, nên cỏ cần phải đền đáp công ơn ấy. Cỏ ví với con, còn ánh sáng ba tháng xuân ví với công ơn cha mẹ. Nghĩa bóng: Con đền đáp công ơn cha mẹ.

Liều đem tấc cỏ, quyết đền ba xuân.

Kim Vân Kiều.

Tấc Thành

Tấc: một tấc. Dùng để chỉ quả tim. Do chữ thốn tâm (Thốn: tấc, Tâm: tim). Cổ thi: Văn chương thiên cổ sự, Ðắc thất thốn tâm tri (Văn chương chuyện thiên cổ, Ðắc thất tấm lòng hay).Thành, thành thật, ngay thẳng.

Khuôn thiêng dầu phụ tấc thành.

Kim Vân Kiều.

Tây Du Ký

Tên một bộ sách Tàu được rất nhiều người đọc. Sách thuật chuyện Ðường Tam Tạng đi thỉnh kinh tại Ấn Ðộ. Lúc đi đường gặp yêu quỷ, trộm cướp ngăn chặn để làm hại, nhưng nhờ có ba đồ đệ là Ðại Thánh, Bát Giới và Sa Tăng bảo vệ nên công việc đều được mỹ mãn.

Tây Dương

Tây: phương tây, Dương: biển. Dùng để chỉ các nước Âu Tây.

Tây Dương chung cảng, Cao Ly riêng hàng.

Nhị Ðộ Mai.

Tâu Hữu

Tây: phương tây, Hữu: có. Hán sử: Tây vực hữu thần, kỳ danh viết Phật (Tây vực có thần tên là Phật).

Cây quán kia còn đứng dậy thần uy, đoàn Mán tới dám khoe lời “Tây Hữu.”

Tụng Tây Hồ Phú.

Tây Minh

Tên một tác phẩm Tàu mà Nguyễn Ðình Chiểu đã dùng làm tài liệu để viết Lục Vân Tiên.

Trước đèn xem truyện Tây Minh.

Lục Vân Tiên.

Tây Môn Báo

Người nước Ngụy đời Chiến Quốc, làm quan công minh giúp dân rất nhiều. Ông từng đến nhâm chức một nơi có tục gả vợ cho Hà Bá. Các kỳ mục trong làng, các ông đồng bà cốt hằng năm chọn một cô gái còn trinh trong làng đem ném xuống sông để gả cho Hà Bá! Họ tin rằng làm như vậy thì sẽ được thần phù hộ và dân chúng trong làng sẽ làm ăn thịnh vượng.

Tây Môn Báo đến dự lễ, bắt các ông đồng bà cốt ném xuống sông, bảo nhớ xuống nói lại với thần là năm nay không có việc dân con gái như trước nữa. Sau khi ném xuống một vài ông đồng bà cốt, Tây Môn Báo định ném cả mấy ông chức sắc. Mấy ông này lạy lục xin tha mạng, và từ đấy việc mê tín gả con gái cho thần không còn nữa.

Tây Phương

Tiếng Phật dùng để chỉ thế giới cực lạc.

Qua Tây phương còn cách trở non thần.

Sãi Vãi.

Tây Sương

Tây: hướng tây, Sương: chái. Chái nằm về hướng tây.

Sang hầu dạy ngụ tây sương mái ngoài.

Hoa Tiên.

Tây Thi

Tên một người con gái ở thôn Trữ La, nhan sắc tuyệt đẹp. Ðời Xuân Thu vua Việt Vương Câu Tiễn bị thua vua Ngô Vương Phù Sai, mới sai Phạm Lãi đi kiếm gái đẹp để dâng cho vua Ngô, khiến vua Ngô ham mê tửu sắc mà không thiết gì đến triều chánh nữa. Phạm lãi tìm được Tây Thi về, dâng lên vua Ngô. Vua ngô mê Tây Thi, quả bỏ phế việc nước khiến Câu Tiễn trả đươc thù. Về sau khi đã đánh bại được vua Ngô, Phạm Lãi đem Tây Thi đi chơi Ngũ Hồ rồi mất tích. Có nơi lại cho rằng Tây Thi bị nhận nước mà chết, còn Phạm Lãi chỉ đi một mình.

Tây thi mất vía, Hằng Nga giật mình.

Cung Oán.

Tây Thiên

Tây: hướng tây, Thiên: đường ở trong bãi tha ma.

Hàn gia ở mé tây thiên.

Kim Vân Kiều.

Tây Trúc

Hoặc Thiên trúc. Trên nước Ấn Ðộ, quê hương của Phật. Nhgĩa bóng: nơi Phật ở.

Thuyền từ cũng muốn về Tây Trúc.

Hồ Xuân Hương.

Tây Uyển

Tên một cái vườn. Vua Tùy Dạng Ðế lập ra. Vường rất đẹp, đủ cả cây cảnh chim muông. Vua thường cùng các cung nhân nô đùa yến tiệc ở đây.

Vườn Tây Uyển khúc trùng thanh dạ.

Cung Oán.

Tây Vực

Tây: phương tây, Vực: cõi. Nơi Phật ở.

Sen chốn chốn đã bay về Tây vực,
Vũng du ngư nguyệt hãy tối mò.

Tụng Tây Hồ Phú.

Tẩy Oan

Tẩy: rửa, Oan: việc không có bị nghi rằng có.

Muôn binh nghìn tướng hội đồng tẩy oan.

Kim Vân Kiều.

Tẩy Trần

Tẩy: rửa, Trần: bụi. Ngày xưa, hoặc công, hoặc tư, mỗi khi có người phương xa đến, người ta hoặc tặng biếu hoặc thiết tiệc đãi người ấy. Lễ nầy gọi là tẩy trần.

Tẩy trần vui chén thung dung.

Kim Vân Kiều.

Tâm Can

Tâm: tim, Can: gan. Những vui mừng hay lo lắng chất chứa trong lòng. Bệng trần đòi đoạn tâm can.

Cung Oán.

Tâm Cơ

Tâm: lòng, Cơ: then máy. Trong lòng có cơ mưu.

Tâm cơ vốn sẵn tại trời.

Nhị Ðộ Mai.

Tâm Hỏa

Tâm: lòng, Hỏa: lửa. Nỗi uất hận nung nấu trong lòngkhông khác nào ngọn lửa.

Ngọn tâm hỏa đốt rầu nét liễu.

Cung Oán.

Tâm Hương

Tâm: lòng, Hương: cây hương. Chữ nhà Phật. Hết sức thành kính như lấy lòng mình làm nén hương đốt để thờ Phật.

Ngày pho thủ tự, đêm nhồi tâm hương.

Kim Vân Kiều.

Tâm Lực Hiệp Ðồng

Tâm: lòng, Lực: sức, Hiệp: hợp, Ðồng: cùng nhau. Lòng và sức hợp với nhau.

Sao cho tâm lực hợp đồng.

Nhị Ðộ Mai.

Tâm Minh

Tâm: lòng, Minh: thề thốt. Lấy lòng ra mà thề thốt.

Tâm minh xin quyết với nhau một lời.

Kim Vân Kiều.

Tâm Phúc

Tâm: lòng, Phúc: bụng, nỗi uẩn khúc trong lòng. Những kẻ thấu rõ nỗi uẩn khúc trong lòng mình. Kẻ thân mật.

Từ rằng tâm phúc tương kỳ.

Kim Vân Kiều.

Tâm Sự

Tâm: lòng, Sự: việc. Những việc u ẩn ôm ấp trong lòng.

Biết ai tâm sự như mình, cho mình hỏi thiệt.

Câu Ca.

Tâm Thành

Tâm: lòng, Thành: thật thà.

Tâm thành đã thấu đến trời.

Kim Vân Kiều.

Tâm Thần

Tâm: lòng, Thần: tinh thần.

Tin đưa Lưu cũng rã rơi tâm thần.

Hoa Tiên.

Tâm Trường

Tâm: tim, Trường: ruột.

Mải mê say tỉnh tâm trường.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Tầm Dương

Tên một con sông chảy qua phía bắc huyện Cửu Giang, tỉnh Giang Tây, Bạch Cư Dị bị đày ra ở đây và có làm bài Tỳ bà hành kể tâm sự một người kỹ nữ trên bến Tầm Dương.

Bến Tầm Dương, bãi Giang Lăng.

Lục Vân Tiên.

Tầm Nã

Tầm: tìm, Nã: bắt.

Chiếu danh tầm nã bắt về hỏi tra.

Kim Vân Kiều.

Tầm Phương

Tầm: tìm, Phương: thơm (hoặc hương). Hoa thơm ví với người con gái. Tìm thơm tức tìm đến những nơi kỹ nữ.

Nhân Kỳ phó cử quyết lòng tầm phương.

Hoa Tiên.

Tầm Thủy

Tên một con sông ở Long Nha.

Sớm qua Tầm Thủy, tối về Hàn San.

Nhị Ðộ Mai.

Tân

Tức Lữ Ðộng Tân, người ở kinh Triệu đời Ðường. Nhân loạn Hoàng Sào, đem gia đình đến ở núi Chung Nam. Sau khi đắc đạo, Lữ Ðộng Tân đi mất tích. (Một trong bát tiên).

Cát xô lên mặt nước trắng phau phau, nghĩ ấy thầy Tân đem hạc múa.

Chiến Tụng Tây Hồ.

Tân Bằng

Tân: khách khứa, Bằng: bạn hữu.

Kẻ tân bằng đến một đôi khi.

Nguyễn Trãi.

Tân Hữu

Tân: khách, Hữu: bạn. Khách khứa và bạn bè.

Rước mừng tân hữu rõ ràng.

Hoa Tiên.

Tân Kỳ

Tân: mới, Kỳ: lạ.

Thực thà dám sánh tân kỳ.

Phan Trần.

Tân Khoa

Tân: mới, Khoa: khoa thi. Những người mới thi đậu.

Tân khoa một lũ trước sau.

Nhị Ðộ Mai.

Tân Khổ

Tân: cay, Khổ: đắng.

Mùi tục lụy lưỡi tê tân khổ.

Cung Oán.

Tân Lang

Tân: mới, Lang: chàng. Ðời nhà Ðường, những người thi đỗ, gọi là tân lang, đời Tống gọi mấy người mới cưới vợ là tân lang, về sau thường dùng theo nghĩa nầy.

Thuyền làm tiệc rượu mừng hầu tân lang.

Thơ Cổ.

Tân Phục

Tân: mới, Phục: y phục. Quần áo mới.

Một hòm tân phục, hai phong nhật trình.

Nhị Ðộ Mai.

Tân Toan

Tân: cay, Toan: chua.

Bõ công ly biệt, bõ ngày tân toan.

Phan Trần

Dùng để chỉ thuốc độc.

Thà cho một chén tân toan đi đời.

Tự Tình Khúc.

Tần (lầu)

Tên một cái lầu của Tần Mục Công dựng lên cho con là Lộng Ngọc ở để đánh đàn, thổi sáo. Nghĩa bóng: Nơi đàn sáo phong lưu.

Lầu Tần chiều nhạt vẻ thu.

Cung Oán.

Tần (mây)

Thơ của Hàn Dũ: Vân hoành Tần lãnh gia hà tại (Núi Tần mây khuất nhà đâu nhỉ?). Nghĩa bóng: nhớ nhà, nhớ quê hương.

Hồn quê theo ngọn mây Tần xa xa.

Kim Vân Kiều.

Tần

Tên một thứ rau mọc dưới nước. Xem Tần tảo.

Ngọn tần kia bên bãi đưa hương.

Chinh Phụ Ngâm.

Tần

Tên một thứ rau mọc dưới nước. Xem Tần tảo.

Ngọn tần kia bên bãi đưa hương.

Chinh Phụ Ngâm.

Tần Cối

Người Ninh Giang, đời Tống, làm quan đến Tể tướng, muốn dựa thế lực của người Kim để giữ vững địa vị nên hết sức chủ trương hòa hoãn với Kim, vu khống và giết chết một trung thần tiếng tăm là Nhạc Phi. Ở địa vị Tể tướng 19 năm, ông tìm cách giết tôi tài tướng giỏi gần hết. Những năm cuối cùng càng tỏ ra tàn nhẫn.

Tần Cối tiêu biểu cho hạng người nham hiểm nịnh hót.

Tần Hoắc

Tần: tức Tần Thúc Bảo, người đời Ðường, theo Ðường Thái Tông đánh bọn Vương Thế Sung lập được nhiều chiến công và nỗi danh là một tướng có tài.

Hoắc: tức Hoắc Khứ Bệnh, một danh tướng đánh thắng rợ Hung nô nhiều trận, được phong tước quan Quần Hầu.

Hoắc: Hoắc Quang, anh khác mẹ của Hoắc Khứ Bệnh, giúp vua Hán Chiêu Ðế, sau phò vua Tuyên Ðế một lòng trung nghĩa, được Tuyên Ðế nhớ công bảo vẽ tượng ở Kỹ Lân Các. Không rõ tác giả muốn chỉ Hoắc Quang hay Hoắc Khứ Bệnh.

Tài so Tần Hoắc vẹn toàn.

Chinh Phụ Ngâm.

Tần Kính

Tần: nhà Tần, Kính: gương. Gương của nhà Tần.

Lúc vua Hán Cao Tổ được vào cung Hàm Dương liền đi xem khắp kho tàng, châu báu nhiều không sao kể xiết, duy chỉ có một cái gương là lạ. Gương này rộng 4 thước, cao năm thước 9 phân, hai mặt đều soi được. Mỗi khi có người đi đến thì ảnh trong gương lộn ngược. Gương này có thể soi thấy cả ruột gan rung động.

Người nào bị bệnh chỉ soi là biết đau chỗ nào. Ðàn bà con gái có tà tâm nhìn vào gương tự nhiên thấy cái mặt phồng lên và quả tim rung động. Tần Thủy Hoàng đã dùng gương này để giết những kẻ bất chính. Xem xong các kho tàng, Hán Cao Tổ niêm phong lại. Hạng Võ đến sau lấy chiếc gương nhưng rồi cũng chẳng ai biết chiếc gương này ra sao. Người đời sau xét đoán việc hình ngục công minh thời thường dùng chữ Tần kính cao huyền (Gương Tần treo cao).

Tần Lại Công Tần

Tần: nhà Tần, Công: đánh giặc. Quân nhà Tần trở lại đánh quân nhà Tần. Nghĩa bóng: Quân mình trở đánh quân mình.

Mới hay Tần lại công Tần.

Thơ Cổ.

Tần Phi

Tần: tức Tần Cối. Người đời Tống, quê ở Giang Ninh. Ðời Chánh Hòa thi đậu, đời Tịnh Khương bị người nước Kim bắt, nhưng đến đời Cao Tống trốn về nước được. Sau làm đến Tể tướng, chủ trương hòa với giặc. Các tướng chủ chiến như Nhạc Phi, Trương Tuấn, Triệu Ðãnh hoặc bị giết hoặc bị đuổi về. Và Tần Cối thực hành được kế hoạch nghị hòa của mình. Ðược phong Tần Ngụy lưỡng Quốc Công, tại chức Tể tướng 19 năm. Ðến đời vua Ninh Tông truy bỏ tất cả các chức tước của Tần Cối và liệt Cối vào hàng gian nịnh. Phi: tức Nhạc Phi (xem chữ nầy).

Tần Phi tích cũ còn truyền.

Thơ Cổ.

Tần Tảo

Tần: tên một thứ rau mọc ở dưới nước, Tảo (hoặc Táo): loài cây như rong. Kinh Thi: Thái tần, thái tảo (Hái rau tần, hái rau tảo) là công việc của bà chủ nhà. Nghĩa bóng: Ðức tánh cần kiệm của người đàn bà lo làm ăn.

Ðã trong tần tảo lại ngoài ty ca.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Tần Thủy Hoàng

Vua nhà Tần, tên Chính, hiệu Thủy Hoàng, lên ngôi lúc 13 tuổi. Vua nhất thống được Trung Quốc, lo chỉnh đốn lại việc nước. Thông minh, có tài, nhưng hà khắc và bạo ngược. Sai Mộng Ðiềm đắp Vạn lý trường thành để phòng giữ giặc Hung nô. Sợ trong nước dân chúng nỗi loạn, vua thu hết binh khí của các chư hầu để hủy đi. Ðúc 12 người ta đồng mỗi người nặng 24 ngàn cân để trong cung đình, đem 12 vạn nhà phú hộ trong nước về ở cả Hàm Dương. Dựng cung A Phòng, xây Hoàn Lăng ở Ly Sơn tốn đến 6-7 vạn nhân công. Lại còn đắp không biết bao nhiêu cung điện khác, sửa sang đường sá khắp nơi khiến dân phu đổ khổ. Có bọn học trò dị nghị, vua nghe lời Lý Tư, thu sách vở trong nước đem đốt cả đi và chôn học trò 460 người để không còn ai nói xấu mình nữa.Trong một cuộc xuất du, vua bị bệnh mà mất lúc đi đàng.

Nọ như Tần Thủy Hoàng rất nên trang hung bạo.

Sãi Vãi.

Tần Việt

Tần: nước Tần, Việt: nước Việt.

Tần Việt là hai nước ở rất xa nhau, do đó dùng để ví với sự xa xôi cách trở và khác biệt nhau.

Tống sử: Triệu Thuận Tôn nói: … Ngày nay, xin bệ hạ khuyên nhủ phú gia khiến họ không nên có lối nhìn Tần Việt béo mốm khác nhau nữa. (Ý nói đối với dân nghèo nên thương yêu họ chứ không nên chia rẽ. Tần béo thì Tần sướng mà Việt ốm thì Việt khổ).

Tấn Binh

Tấn: đi đến, Binh: quân lính. Thúc quân đến để đánh với địch.

Tiên phong hậu tập trống hồi tấn binh.

Lục Vân Tiên.

Tấn Dương

Tên đất. Vua Cao Tổ đời nhà Ðường bên Tàu làm vua ở Tấn Dương.

Tấn Dương được thấy mây rồng có phen.

Kim Vân Kiều.

Tấn Sĩ

Tấn: tên một nước ngày xưa bên Tàu, Sĩ: người có học thức, chí khí. Tổ Ðịch và Lưu Côn là hai chí sĩ đời Tấn. Cứ đêm đêm, hễ nghe gà gáy thì trở dậy múa gươm.

Lại khuyên người tấn sĩ năm canh.

Lục Súc Tranh Công.

Tấn Tần

Tấn: tên một nước thời Xuân Thu đến đời Chiến Quốc bị ba họ Hàn, Triệu, Ngụy đánh lấy chia làm ba nước. Vị trí ở vào tỉnh Sơn Tây và một phần tỉnh Trực Lệ, Tần: tên một nước mạnh đời Chiến Quốc ở vào địa phận tỉnh Thiểm Tây bây giờ. Ðã có lần thống nhất cả Trung Quốc. Hai nước Tấn Tần thường gả con cho nhau nên có chữ: Duyên Tấn Tần hoặc Tần Tấn.

Những e kẻ Tấn người Tần.

Lục Vân Tiên.

Tận Pháp

Tận: hết, Pháp: phép.

Sao cho tận pháp mới là công minh.

Nhị Ðộ Mai.

Tận Từ

Tận: hết, Từ: lời.

Hết ngày Diêu nói tận từ mới nghe.

Hoa Tiên.

Tập Công

Tập: đánh thình lình, Công: đánh. Chờ khi quân địch không để ý kéo đến đánh.

Lể tiên binh hậu khắc kỳ tập công.

Kim Vân Kiều.

Tất Suất

Con dế.

Tiếng tất suất bên mình giục giã.

Thơ Cổ.

Tật Ðố

Tật: ghét, Ðố: ghen. Ghen ghét.

Thói xa hoa, tật đố càng ngăn.

Bùi Vinh.

Tấu Văn

Tấu: bề tôi tâu lên vua, Văn: nghe.

Biên thơ đã thấy tấu văn Bệ thiều.

Hoa Tiên.

Tẩu Tẩu

Chị dâu.

Minh rằng: tẩu tẩu ở đâu?

Lục Vân Tiên.

Tê

Nguyên chữ Tây đọc trạnh ra. Phương tây.

Chiêng vàng gác bóng non tê.

Thơ Cổ.

Tề

Tên nước. Châu Võ Vương phong Thái Công Vọng ở đất Tề. Ðời Chiến Quốc có một người tôi họ Ðiền cướp nước mở ra một trong 7 nước (Tấn, Sở, Yên, Tề, Hàn, Ngụy, Triệu). Sau nước Tần thôn tính cả sáu nước kia.

Hay là học thói nước Tề.

Lục Vân Tiên.

Tề Gia Trị Quốc

Tề: cân nhau, bằng nhau, Gia: nhà, Trị: sử sang công việc, Quốc: nước. Sắp đặt việc nhà để sửa sang việc nước.

Tu minh đức để mà tân dân, tu tề gia để mà trị quốc.

Sãi Vãi.

Tề Mi

Tề: ngang, Mi: mày. Do các chữ: Cử án tề mi. Cử: đưa cao lên, Án: cái khay, Tề: ngang, Mi: mày.

Lương Hồng mỗi khi đi về, vợ để các thức ăn và khay đưa lên ngang mày mời chồng để tỏ ý cung kính.

Tề Nguyên

Tức Tề Nguyên Ðế vua Bắc Tề (550-557) rất sùng bái đạo Lão. Quân của Võ Văn nhà Châu (Châu sư) đã vây thành Binh Dương mà trong thành vẫn còn giảng đạo.

Châu sư đã vang đầu tên pháo, sao Tề Nguyên còn giảng đạo hoài hoài.

Sãi Vãi.

Tề Phụ Hàm Oan

Tề: nước Tề, Phụ: người đàn bà, Hàm: ngậm, không thổ lộ ra được, Oan: việc không có mà bị nghi rằng có. Sách Hán Sở: Ở Ðông Hải có môt thiếu phụ chồng chết ở thủ tiết, thờ bà gia rất có hiếu. Bà mẹ chồng sợ mình già cả sẽ gây cực khổ cho dâu nên thắt cổ chết. Người em chồng tố cáo chị dâu giết mẹ. Quan bắt tra khảo liền nhận tội và bị án tử hình. Trời đại hạn ba năm không mưa.

Sau đó ông Quận khác đổi đến, có người xin xét lại vụ án. Và khi quan xét thiều phụ bị oan, đem lễ vật ra tế ở ngôi mộ thì trời liền mưa xuống.

Tề Tuyên

Tên một vị vua đời Chiến Quốc. Kể ra đời Chiến Quốc có nhiều ông vua khác dâm dục hơn vua Tề nhiều, nhưng vua Tề sở dĩ mang tiếng ham mê sắc đẹp chỉ vì lúc Mạnh Tử bàn về chánh trị, Tề vương có nói: Quả nhân hữu tật, quả nhân hiếu sắc (Quả nhân có tật xấu, quả nhân ham mê sắc đẹp). Vì thế người ta dùng chữ “bệnh Tề Tuyên” để chỉ bệnh hiếu sắc.

Bệnh Tề Tuyên đã nổi lên đùng đùng.

Cung Oán

Lúc vua Tề trông thấy người ta dắt trâu đi làm thịt để lấy máu bôi chuông, vua động lòng nhân truyền lệnh tha trâu đi và dùng dê để thay thế.

Ơn Tề vương vô tội kiến tha.

Lục Súc Tranh Công.

Tế Ðộ

Tế: đưa đò qua sông, giúp đỡ, Ðộ: giúp đỡ.

Nhờ tay tế độ với người trầm luân.

Kim Vân Kiều.

Tế Nhuyễn

Tế: nhỏ, Nhuyễn: mềm. Những thứ nhỏ và quý có thể mang theo mình được.

Ðồ tế nhuyễn, của riêng tây.

Kim Vân Kiều.

Tế Sự

Tế: thanh thỏa, Sự: việc. Làm một việc được thanh thỏa.

Tế sự một mai ca Tứ mẫu.

Thơ Cổ.

Tế Thế

Tế: giúp đỡ, Thế: đời.

Muốnm tế thế hãy còn thời truân kiển.

Sãi Vãi.

Tế Thì

Tế: giúp đỡ, Thì: thời buổi. Giúp đời.

Anh hùng đã phải tế thì.

Hoài Nam Khúc.

Tể Thần

Tể: tể tướng, Thần: tôi.

Ban cho cực phẩm tể thần.

Nhị Ðộ Mai.

Tích Nhiệt

Tích: chứa, Nhiệt: nóng.

Tam tiêu tích nhiệt đã lâu.

Lục Vân Tiên.

Tích Thiện Phùng Thiện

Tích: chứa, Thiện: lành, Phùng: gặp, Thiện: lành. Chứa điều lành thì gặp điều lành.

Luống tích thiện sao không phùng thiện?

Tự Tình Khúc.

Tích Trượng

Gậy của thầy chùa. (Tích: thiết, Trượng: gậy). Gậy bằng thiết. Có nơi cho rằng “tích” là tiếng kêu vì đầu gậy có mấy cái vòng, mỗi khi chống đi đâu nó kêu “tích, tích.” Nguyên trước “tích trượng” là một cái gậy có phép thuật, có thể mở cửa ngục âm phủ để vào mà cứu lấy linh hồn ở trong đó.

Thiếu bè son bình sái, thiếu tích trượng cà sa.

Sãi Vãi.

Tịch Cốc

Tịch: bỏ, Cốc: lúa. Không ăn lúa gạo. Những người tu tiên thường hay tịch cốc.

Phương tịch cốc khoai vừa một giỏ.

Nguyễn Công Trứ.

Tịch Dương

Tịch: buổi chiều, Dương: mặt trời.

Chốn cũ lâu đài bóng tịch dương.

Bà Huyện Thanh Quan.

Tịch Ðiền

Thửa ruộng vua tự thân hành đốc suất việc cày cấy để lấy thóc mà cúng tế. Thường đầu năm, vua dự cày luống cày đầu tiên trên thửa ruộng tịch điền. Hán Thơ: Kỳ khai tịch điền, trẫm thân suất canh (Khai ruộng tịch điền, trẫm thân đốc suất việc cày cấy).

Ban hình luật, canh tịch điền.

Ðại Nam Quốc Sử.

Tịch Mịch

Im lặng, không có tiếng động.

Chiều tịch đã gầy bóng nhỏ.

Cung Oán.

Tịch Tà Cự Bí

Tịch: trừ bỏ đi, Tà: gian tà, Cự: xa lánh, Bí: điều bất chánh. Trừ điều gian tà, ngăn điều bất chánh.

Cầm chính đạo để tịch tà cự bí.

Nguyễn Công Trứ.

Tiêm

Một cái thẻ tre hoặc ngà viết tên bộ sách rồi nhét vào sách để mỗi khi tìm kiếm trông thấy cho dễ.

Tiêm cài giá chất so le.

Hoa Tiên.

Tiêm Cừu

Tiêm: giết, Cừu: kẻ thù.

Ngoài cõi vuốt nanh ra sức, chi tiêm cừu đành giải xuống ba quân.

Văn Tế Võ Tánh Và Ngô Tùng Châu.

Tiềm Hành

Tiềm: lén lút, Hành: đi. đi một cách nhẹ nhàng không ai hay biết.

Ðặc truyền tức khắc hàm mai tiềm hành.

Hoa Tiên.

Tiềm Mưu

Tiềm: lén lút, ngấm ngầm, Mưu: mưu kế. Sắp đặt một cách khôn khéo trước khi làm một việc gì.

Tiềm mưu mới họp năm ba đại thần.

Ðại Nam Quốc Sử.

Tiếm Hiệu

Tiếm: kẻ dưới giành địa vị của kẻ trên, Hiệu: tên hiệu. Cướp tên hiệu mà làm vua.

Bình vương tiếm hiệu, quốc đô tranh quyền.

Ðại Nam Quốc Sử.

Tiên

Theo chữ Hán thì Tiên gồm có một bên chữ “nhân” là người, và một bên chữ “sơn” là núi. Người tu ở trên núi.

Nghiệm chữ kia cho xác, chữ tiên là nhất cá sơn nhân.

Sãi Vãi.

Tiên Cung

Tiên: xem chữ Tiên, Cung: cung điện. Cung điện tiên ở. Nghĩa bóng: Người đẹp.

May thay đã trộm thấy người tiên cung.

Phan Trần.

Tiên Hoa

Tiên: giấy dùng để viết thơ hoặc làm thơ, thường thường trên nền giấy vẽ có hoa, Hoa: bông.

Tiên hoa trình trước án phê xem tường.

Kim Vân Kiều.

Tiên Nữ

Tiên: tiên, Nữ: gái. Tàu và ta tưởng tượng tiên là một người con gái rất đẹp. Nghĩa bóng: Thiếu nữ rất xinh đẹp.

Một nàng tiên nữ xinh sao!

Thơ Cổ.

Tiên Nghiêm

Tiên: trước, Nghiêm: uy nghiêm. Hiệu lệng báo trước để mọi người biết mà sửa soạn cho chỉnh tề. Xem Tam nghiêm.

Tiên nghiêm trống chửa dứt hồi.

Kim Vân Kiều.

Tiên Phong

Tiên: trước, Phong: mũi nhọn, một thứ binh khí. Toán quân đi trước trong trận chiến tranh.

Kéo cờ chiêu phủ tiên phong.

Kim Vân Kiều.

Tiên Sư

Tiên: trước, Sư: thầy. Nguời gầy dựng nên một thuyết hay một nghề nghiệp gì.

Nghề nầy thì lấy ông nầy tiên sư.

Kim Vân Kiều.

Tiên Tào

Tiên: tiên (xem chữ nầy), Tào: bọn.

Mà xem trong sổ tiên tào có tên.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Tiên Tích

Tiên: tiên (xem chữ nầy), Tích: dấu vết.

Tây hồ tiên tích mấy nơi phẩm bình.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Tiên Tử

Tiên: tiên (xem chữ nầy), Tử: người.

Khác nào tiên tử chơi rầy Bồng lai.

Lục Vân Tiên.

Tiên Thề

Tiên: xem chữ Tiên hoa, Thề: thề thốt, Viết trên giấy hoa tiên để thề.

Tiên thề cùng thảo một trương.

Kim Vân Kiều.

Tiên Tri

Tiên: trước, Tri: biết.

Gặp sư Tam Hợp vốn là tiên tri.

Kim Vân Kiều.

Tiền Ðịnh

Tiền: trước, Ðịnh: định. Có thuyết cho rằng: Giàu sang sung sướng hay nghèo hèn khổ cực đều do số mạng đã định từ trước, không phải tự ta muốn mà được. Cho đến ăn uống cũng vậy. (Nhất ẩm, nhất trác sự do tiền định).

Cũng còn tiền định khá thương lọ là.

Cung Oán.

Tiền Ðường

Tiền: trước, Ðường:nhà.

Dắt tay ra chốn tiền đường.

Lục Vân Tiên.

Tiền Hô Hậu Ủng

Tiền: trước, Hô: la hét, hậu: sau, Ủng: đi theo để bảo vệ. Ðời xưa, vua hoặc các vị quan lớn lúc ra đường, đàng trước có quân lính nạt dậy, sau có quân lính theo để hộ vệ.

Tiền hộ hậu ủng chật liền.

Nhị Ðộ Mai.

Tiền Lộ

Tiền: trước, Lộ: đường.

Hỏa bài tiền lộ ruổi mau.

Kim Vân Kiều.

Tiền Mẫu Tử

Tiền mẹ con (tiền mẹ và tiền con). Nghĩa bóng: Tiền vốn với tiền lời.

Chữ thanh nhàn lọ phải mua ai, tiền mẫu tử túi đầy xốc xếch.

Nguyễn Hằng.

Tiền Nhân

Tiền: trước, Nhân: nguyên nhân. Xem chữ Quả kiếp nhân duyên.

Hay tiền nhân hậu quả xưa kia.

Cung Oán.

Tiền Sen

Do chữ Liên tiền. Hoa sen nổi lên giữa mặt hồ giống như đồng tiền.

Tiền sen nầy đã nẩy là ba.

Chinh Phụ Ngâm.

Tiền Trình

Tiền: trước, Trình: đường.

Hoại ngô vạn lý tiền trình.

Kim Thạch Kỳ Duyên.

Tiến

Dâng cho ngưới trên.

Thành liền mong tiến bệ rộng.

Chinh Phụ Ngâm.

Tiến Thảo

Tiến: đi đến, Thảo: đem quân đi đánh kẻ có tội.

Biết nay chàng tiến thảo nơi nao.

Chinh Phụ Ngâm.

Tiến Trình

Tiến: đi đến, Trình: đường. Ðường đi tới.

Vào trong tiện điện, buổi sau tiến trình.

Hoa Tiên.

Tiện Ðiện

Tiện: tiện lợi, Ðiện: cung điện. Trái với triều đình, tiện điện là một cung điện riêng để người ta ra vào cho tiện. Cũng là nơi vua thường nghĩ ngơi.

Vào trong tiện điện, buổi sau tiến trình.

Hoa Tiên.

Tiện Hành

Do bốn chữ: Tiện nghi hành sự. (Tiện nghi: xem chữ nầy), Hành sự: làm một việc gì.

Một mình quyền được tiện hành.

Nhị Ðộ Mai.

Tiện Hồng

Tiện: thuận tiện, Hồng: chim hồng. Xem Tô quân.

Tiện hồng nàng mới nhắn lời gửi sang.

Kim Vân Kiều.

Tiện Kỹ

Tiện: hèn, Kỹ: nghề. Có khi là lời nói khiêm.

Thưa rằng tiện kỹ sá chi.

Kim Vân Kiều.

Tiện Lân

Tiện: hèn, Lân: xóm giềng. Lời nói khiêm.

Tiện lân phỏng thấu bên lầu chút chăng?

Hoa Tiên.

Tiện Nghi

Tiện: thuận tiện, Nghi: nên. Hán thơ: Thần nguyện kiến thượng ngôn tiện nghi (Thần nguyện gặp Hoàng Ðế thì sẽ tâu những điều tiện nghi). Tiện nghi: Ích lợi cho việc công và thích đáng cho việc riêng.

Chút tiện nghi chẳng trả phần ai.

Cung Oán.

Tiện Sĩ

Tiệ: hèn, Sĩ: học trò.

Gặp vận thái mà thanh vân đắc lộ, tức bữa tê chi tiên sĩ, mà bữa ni đã Thượng thư.

Lê Quý Ðôn.

Tiện Thiếp

Tiện: hèn, Thiếp: người hầu. Chữ vợ xưng với chồng (khiêm nhường). Hoặc người đàn bà tự xưng.

Xin cho tiện thiếp lạy rồi sẽ thưa.

Lục Vân Tiên.

Tiện Thổ

Tiện: hèn, Thổ: đất. Mảnh đất hèn không giá trị (lời nói khiêm nhường).

Xin cho tiện thổ một đôi.

Kim Vân Kiều.

Tiễn Biệt

Tiễn: đưa, Biệt: từ giã.

đem thơ tiễn biệt Trùng Ðài đọc chơi.

Nhị Ðộ Mai.

Tiễn Hành

Tiễn: đưa, Hành: đi.

Huyện dân chực sẵn tiễn hành.

Nhị Ðộ Mai.

Tiễn Phát

Tiễn: cắt, Phát: tóc.

Hay là cụ rủ sư theo Gia tô tiễn phát.

Văn Tế.

Tiếng Trịnh

Tức âm nhạc của đời Trịnh. Sách Lễ Nhạc ký: Tiếng Trịnh Vệ là tiếng thời loạn, tiếng trong dâu trên bộc, dâm đãng, mất nước. Những bài ca của Trịnh Vệ cũng nhuốm màu dâm đãng.

Vo ve tiếng Trịnh nhàm tai phụng hoàng.

Nhị Ðộ Mai.

Tiếng Ứng Hơi Tìm

Do câu: Ðồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu. (Cầu tiếng thì hưởng ứng với nhau, cùng hơi thì tìm tới với nhau). Nghĩa bóng: Có một sự hấp dẫn giữa những kẻ tâm đầu ý hiệp.

Là trong tiếng ứng hơi tìm biết đâu.

Hoa Tiên.

Tiếp Lỵ

Tiếp: kế tiếp, Lỵ: nhậm chức. Người thay kẻ khác để nhậm chức.

Chỉn e tiếp lỵ sau nầy.

Nhị Ðộ Mai.

Tiếp Tân

Tiếp: đón, Tân: khách.

Tiếp tân phó mặc con nuôi họ Hoàng.

Nhị Ðộ Mai.

Tiếp Thù

Tiếp: đón tiếp, Thù: xem Tạc thù.

Tiếp thù ông bận những là hàn ôn.

Nhị Ðộ Mai.

Tiệp

Tin thắng trận.

Gió đưa cờ tiệp bờ sương nhặt truyền.

Hoa Tiên.

Tiệp Thư

Tiệp: tin thăng trận, Thư: bức thơ.

Tiệp thư sai tiểu ty về chầu.

Ðại Nam Quốc Sử.

Tiết Ðộ Sứ

Tên một chức Quan võ.

Ðời Ðường chia thiên hạ thành Châu, Huyện và đặt các đạo. Mỗi đạo có các Quan sứ trông coi. Tại các miền biên cương có giặc giã quấy phá, Vua cho thêm cờ và mao tiết để tăng thêm uy tín. Do đó mới mệnh danh là tiết độ sứ.

Tiết Hạnh

Tiết: mắt tre, có chừng đỗi như những mắt tre, lòng ngay thẳng trong sạch, Hạnh: tánh hạnh.

Gái thời tiết hạnh là câu trau mình.

Lục Vân Tiên.

Tiết Liệt

Tiết: xem Tiết hạnh, Liệt: ngay thẳng. Tiết liệt là đức tánh của người đàn bà cương quyết giữ gìn trinh tiết của mình, không vì lẽ gì mà thay đổi.

Triều Lê quý có nàng tiết liệt.

Hát Nói.

Tiết Mao

Có khi gọi là mao tiết. Một cái gậy tre ngắn có 9 đốt, ở đầu có chòm lông (mao), dùng để tiêu biểu cho quyền bính.

Tiết mao lại thuộc về Ngô từ rày.

Ðại Nam Quốc Sử.

Tiết Nghĩa

Tiết: xem Tiết liệt, Nghĩa: việc theo đường lối phải.

Ðỗ Thân lòng tiết nghĩa sao!

Nhị Ðộ Mai.

Tiết Trinh

Tiết: xem Tiết liệt, Trinh:con gái chưa thất tiết hoặc đàn bà thủ tiết với chồng.

Tiết trinh khôn đổi được đâu.

Nhị Ðộ Mai.

Tiết Việt

Gồm có hai chữ Phù tiết và Phủ việt.

Ngày xưa trong lúc bái tướng (tức là lạy để nhận chức đại tướng). Vua ban cho tiết việt để tỏ rõ có quyền hành lớn lao.

Cầm quyền tiết việt giữ phần phong cương..

Ðại Nam Quốc Sử.

Tiêu

Tên người. Thôi Giao có người hầu đem bán cho Liên Soái. sau khi bán xong, Giao nhớ nàng hầu mới làm bài thơ trong có câu: Hầu môn nhất nhập thâm như hải. Tùng thử Tiêu lang thị lộ nhân (Hầu môn vào đó sâu như biển, chàng Tiêu từ đấy khách qua đường). Liên Soái xem được bài thơ nầy liền tha cho người hầu trở về với Thôi Giao. (Thôi Giao đã dùng điển Tiêu lang, trong bài thơ của mình. Tiêu lang có người vợ tên Lục Châu bị người ta bắt đem dâng cho Quách Tử Nghi, từ đó chàng Tiêu thấy vợ đối với mình dửng dưng như khách qua đường).

Khách qua đường để hững hờ chàng Tiêu.

Kim Vân Kiều.

Tiêu Bạt

Tiêu: đồ nhạc khí bằng đồng, hình tròn, có vành gỗ để đánh nhịp, Bạt: nhạc khíbằng đồng có hai nửa để đánh vào nhau thành tiếng. Cũng gọi là cái xập xỏa.

Thiếu sứa, thiếu sanh, thiếu tiêu, thiếu bạt.

Sãi Vãi.

Tiêu Dao

Thong thả đi đây đi đó không bị điều ràng buộc. Kinh Thi Hà thượng hồ tiêu dao! (Trên sông tiêu dao vậy).

Thà mượn thú tiêu dao cửa Phật.

Cung Oán.

Tiêu Diện

Tên một vị thần mặt mày hung tợn. Trong các đám chay thường dựng tượng Tiêu Diện để trấn áp ma quỷ.

Trước mặt Ðức Quan Âm,
Sau lưng thần Tiêu Diện.

Phú Cổ.

Tiêu Hà

Người đất Bái nhà Hán, gíup vua Cao Tổ định thiên hạ. Lúc vào được kinh đô nhà Tần, những người khác chăm lo lấy châu báu vàng ngọc, riêng Tiêu Hà lấy địa đồ và sổ sách. Lúc Cao Tổ làm Hán Vương, Tiêu Hà làm tể tướng. Lúc đánh với Hạng Võ, thường giữ Quan Trung, coi việc tiếp tế cho quân lính. Ðến khi định được thiên hạ, Thiên Hà được đứng đầu công, phong Tán Hầu. Luật lệnh dưới đời Hán Cao Tổ phần nhiều do Tiêu Hà mà ra cả.

Người Tiêu chua thấy, chàng Trương chớ cười.

Hoài Cổ Ngâm.

Tiêu Hạo

Tiêu: tin tức, Hạo: tin tức.

Nghe tường ngành ngọn tiêu hao.

Kim Vân Kiều.

Tiêu Y

Tiêu: đem, Y: áo. Ðang còn đêm mà vẫn trông cho chóng sáng để trở dậy thay áo mà làm việc. Nghĩa bóng: Siêng năng công việc.

Dóng canh khuyên vui dạ kẻ tiêu y.

Lục Súc Tranh Công.

Tiêu Khiển

Tiêu: mất đi, Khiển: đuổi đi. Do câu: Tiêu sầu khiển muộn (Làm cho mất cái sầu và đuổi cái buồn bực đi). Vương Võ Xưng: Phần hương mặc tọa, tiêu khiển thế lự (Ðốt hương ngồi lặng, tiêu khiển mối lo). Nhân thế người ta dùng chữ tiêu khiển để nói về các cuộc vui chơi.

Tiêu khiển mỗi người riêng một thú.

Hát Nói.

Tiêu Lang

Tức Tiêu Sử, người đời Xuân Thu, có tài thổi ống tiêu. Con gái vua Tần Mục Công là nàng Lộng Ngọc có tài thổi ống sanh bằng ngọc. Nàng kéc chồng. Tiêu Sử xuống núi ra mắt Tần Mục Công phô tài thổi ống tiêu của mình. Lộng Ngọc kết duyên với Tiêu Sử. Sử dạy cho vợ thổi ống tiêu và mỗi khi hai vợ chồng họa với nhau có chim phụng bay xuống chầu. Một hôm hai vợ chồng đang thổi tiêu và sanh thì có con Xích Long (rồng đỏ) và con Tử Phụng (phụng tía) bay xuồng. Lộng Ngọc cỡi lên Tử Phụng, Tiêu Sử cỡi lên Xích Long bay thẳng lên trời.

Sáo lầu thu là gã Tiêu lang.

Cung Oán.

Tiêu Liêu

Cây hồ tiêu. Tên một thiên trong Kinh Thi nói về cây tiêu hạt để ví với con cháu.

Năm canh thìn vàng ứng chiếu hạ trưng, cánh tiêu liêu gửi ghé một cành, đường vinh đạt cũng theo đòi bạn hữu.

Lý Văn Phức.

Tiêu Phòng

Tiêu: hạt tiêu, Phòng: cái buồng. Xưa cung phòng của các bà trong nội cung hay các bà quyền quý, thường dùng vôi trộn lẫn với tiêu đâm nhỏ để mùa lạnh vẫn được ấm áp.

Oán chi những khách tiêu phòng.

Cung Oán.

Tiêu Quan

Tên một cửa ải hiểm trở tại Quan Trung. các đời Ðường, Tống xây đồn đắp lũy để chống rợ Thổ Phồn ở đấy.

Chẳng nơi Cán Hải thì miền Tiêu Quan.

Chinh Phụ Ngâm.

Tiêu Sái

Khí tiết thanh cao không dính líu đến trần tục.

Mặc tiêu sái đó cho thanh thả đòn.

Hoa Tiên.

Tiêu Sơ

Là rụng nhưng vẫn giữ vẻ thanh nhã. Ðổ Phủ: Ba ngạc thượng tiêu sơ (Ðài hoa còn tiêu sơ).

Khen ai khéo vẽ cảnh tiêu sơ.

Bà Huyện Thanh Quan.

Tiêu Tao

Tiêu: phiền não, buồnl, Tao: buồn rầu.

Lựa chi những khúc tiêu tao.

Kim Vân Kiều.

Tiêu Tương

Tên hai con sông hợp lưu với nhau ở địa phận tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Vua Thuấn đi tuần thú ở xứ Thương Ngô và chết ở đấy. Hai bà vợ là Nga Hoàng, Nữ Anh đi tìm vua Thuấn đến bến sông Tiêu Tương ngồi bên bờ sông mà khóc, nước mắt vẩy vào cành tre nên về sau tre ở bờ sông Tương lấm chấm như đồi mồi. Sông nầy là biểu hiện trai gái nhớ thương nhau. Xem chữ Sông Tương.

Tiêu Tương lích chích mưa sau canh nầy.

Hoa Tiên.

Tiêu Tường

Tiêu: kính trọng, Tường: bình phong. Chỗ vua tôi tiếp kiến nhau. Kẻ bề tôi khi đi đến bình phong (chỗ vua) thì tăng thêm phần kính trọng. Nổi bụi tiêu tường nghĩa bóng: Có giặc.

Năm sau từ nổi bụi tiêu tường, ba thước nước khôn cầm màu hiệu khiết.

Tụng Tây Hổ Phú.

Tiêu Thiều

Tiêu: ống sáo, Thiều: nhạc của vua Thuấn. Tiêu thiều nói chung về âm nhạc của vua.

Nhạc tiêu thiều còn lõm bõm khúc xưa, tiêng thanh điểu gọi người đi kẻ lại.

Chiến Tụng Tây Hổ Phú.

Tiều

Lầu cao để canh.

Trống tiều khuya như dục buồng gan.

Chinh Phụ Ngâm.

Tiều

Lầu cao để canh.

Trống tiều khuya như dục buồng gan.

Chinh Phụ Ngâm.

Tiếu Ngạo

Tiếu: cười, Ngạo: kiêu căng. Cười một cách hớn hở tự đắc.

Khi cờ vây, khi bài lá, khi tiếu ngạo, khi cầm ca.

Nguyễn Công Trứ.

Tiểu

Nhỏ.

1) Ðứa con gái nhỏ hầu hạ trong nhà.

Ðè chừng nghĩ tiếng tiểu đòi.

Cung Oán

2) Con trai còn nhỏ tuổi lo việc hương đèn kinh kệ trong các chùa.

Tiểu tôi tiểu kính tiểu hiền,
Bao nhiêu chùa chiền tiểu đốt tiểu đi.

Ca Dao.

Tiểu Di

Tiểu: nhỏ, Di: mọi rợ.

Cầm cơ chẩm mễ, cướp mồi tiểu đi.

Nhị Ðộ Mai.

Tiểu Ðồng

Tiêu: nhỏ, Ðồng: đứa con nít.

Trong nhà thoắt thấy tiểu đồng chạy ra.

Thơ Cổ.

Tiểu Hoàn

Tiểu: nhỏ, Hoàn: đầy tớ gái.

Tiểu hoàn vâng lệnh ra ngay.

Nhị Ðộ Mai.

Tiểu Kiều

Tiểu: nhỏ, Kiều: gái đẹp.

Thoắt đâu thấy một tiểu kiều.

Kim Vân Kiều.

Tiểu Khê

Tiểu: nhỏ, Khê: khe.

Bước lần theo ngọn tiểu khê.

Kim Vân Kiều.

Tiểu Khoa

Tiểu: nhỏ, Khoa: khoa thi. Xem: Ðại khoa.

Ðại khoa dầu đặng, tiểu khoa là gì.

Lục Vân Tiên.

Tiểu Lạc

Lức Tiểu Lạc Vương, hiệu của Nguyên Cát, anh ruột Ðường Thế Dân, con vua Cao Tổ nhà Ðường. Nguyên Cát mưu với Thái Tử Kiến Thành để giết Thế Dân. Mưu ấy bị bại lộ nên bị Thế Dân giết chết và lấy luôn cả vợ của Tiểu Lạc nữa.

Vợ người Tiểu Lạc sánh cùng Thế Dân.

Lục Vân Tiên.

Tiểu Lan

Vợ vua Tề, sau lấy Ðường Ðại Vương, nàng nổi tiếng đàn hay, có làm hai câu thơ tỏ ý thương xót người chồng cũ: Dục tri tâm đoạn tuyệt, ưng khán tất thượng huyền (Muốn biết nỗi lòng đau đớn như thế nào thì nên xem cái dây đàn đứt).

Tơ lòng đã đứt dây đàn Tiểu Lan.

Kim Vân Kiều.

Tiểu Mạch

Tên một thứ lúa mì.

Chồi tiểu mạch vừa chừng hơn trước.

Tự Tình Khúc.

Tiểu Man

Tiểu: nhỏ, Man: mọi. Nghĩa bóng: Những kẻ mọi rợ thiếu lễ giáo.

Thề rằng quyết chẳng nhơ mình tiểu man.

Nhị Ðộ Mai.

Tiểu Nữ

Tiểu: nhỏ, Nữ: con gái.

Rắp đem tiểu nữ sum vầy kết duyên.

Nhị Ðộ Mai.

Tiểu Nhân

Tiểu: nhỏ, Nhân: người. Người dân nhỏ mọn. Mạnh Tử: Hữu đại nhân chi sự, hữu tiểu nhân chi sự (Có việc của người lớn, có việc của người nhỏ).

Nếy chẳng tiểu nhân quân tử đói, nếu không quân tử tiểu nhân loàn.

Ca Dao.

Tiểu Nhi

Tiểu: nhỏ, Nhi: con. Con trẻ.

Tiểu nhi trang điểm ra nơi lê đình.

Lục Vân Tiên.

Tiểu Tăng

Tiểu: nhỏ, Tăng: thầy chùa.

Xuất gia tin nữ, tiểu tăng cũng dày.

Phan Trần.

Tiểu Tinh

Tiểu: nhỏ, Tinh: sao. Kinh Thi: Tuệ bỉ tiểu tinh tam ngũ tại đông (Sáng thay cái sao bé nhỏ kia. Ba cái bảy cái tại phương đông). Phận vợ bé thấy sao mới vào hầu hạ chồng, chưa lặn đã phải đi ra. Trên trời nhiều sao nhưng chỉ một mặt trăng cũng như đàn ông nhiều hầu nhưng chỉ một vợ mà thồi. Nghĩa bóng: vợ lẽ.

Phận hèn vâng chịu cam bề tiểu tinh.

Kim Vân Kiều.

Tiểu Tự

Tiểu: nhỏ, Tự: chữ. Tên đặt từ hồi còn nhỏ.

Quê phòng tiểu tự gọi là Vân Anh.

Nhị Ðộ Mai.

Tiểu Tử

Tiểu: nhỏ, Tử: gã, người. Người còn trẻ tuổi.

Dân rằng tiểu tử là ai?

Lục Vân Tiên.

Tiểu Thiếp

Tiểu: nhỏ, Thiếp: người hầu. Vợ hoặc hầu xưng với chồng (lời khiêm nhường). Hoặc dùng để chỉ người vợ lẽ.

Mua làm tiểu thiếp toan đường ép duyên.

Nhị Ðộ Mai.

Tiểu Thuyền

Tiểu: nhỏ, Thuyền: xem Thuyền già. Kẻ tu hành tự xưng (lời khiêm nhường).

Tiểu thuyền quê ở Bắc Kinh.

Kim Vân Kiều.

Tiểu Thư

Tiểu: nhỏ, Thư: tiếng để gọi người con gái. Tiếng gọi chung con gái. Ngày xưa, các cung nhân cũng được gọi là tiểu thư. Về sau con nhà quyền quý cũng gọi là tiểu thư.

Tiểu thư phải buổi vấn an về nhà.

Kim Vân Kiều.

Tin Nhạn

Tin do chim nhạn đem đến. Xem Tô Quân.

Tin nhạn vẩn, lá thơ bài.

Kim Vân Kiều.

Tin Sương

Do chữ Sương tin. Chim bạch nhạn ở phương bắc mỗi khi bay đến thì người ta biết rằng sắp có sương mù. Tin sương tức là tin báo cho biết có sương mù xuống. Nghĩa bóng: tin tức.

Tin sương đồn đại xa gần xôn xao.

Kim Vân Kiều.

Tín Lăng Quân

Người đời Chiến quốc con củ Ngụy Chiêu Vương tên Vô Kỵ, Tín lăng quân là tước phong. Trong nhà nuôi thực khách đến ba nghìn người. Chư hầu cho Lăng Quân là người hiền nên không dám đêm quân đánh. Ông đã từng đem ngụy binh đánh Triệu, đem binh 5 nước đại phá Tần oai hùng trong thiên hạ. Sau Ngụy Vương nghe lời dèm pha không tin dùng Tín Lăng Quân nữa. Ông buồn phiền mới cùng bè bạn rượu chè say sưa, ham mê nữ sắc ròng rã trong bốn năm như thế rồi bị bệnh mà chết.

Tín Lệnh

Tín: tin, Lệnh: mệnh lệnh. Mệnh lệnh của vua ban ra khiến mọi người đều tin.

Xin Hoàng Vương tín lệnh bảo dân.

Hoàng Sĩ Khải.

Tín Nữ

Tín: tin, Nữ: gái. Ngững người sùng bái tôn giáo, đàn ông gọi là tín nam hoặc tín sĩ, đàn bà gọi là tín nữ. Trai và gái gọi chung là: tín đồ.

Xuất gia tín nữ, tiểu tăng cũng đày.

Phan Trần.

Tinh Anh

Tinh: vật gì đã gột bỏ những cái xấu xa thô tạp, chỏ còn lại phần đẹp nhất, Anh: cái phần tinh túy nhât trong một vật gì. Tinh anh: cái phần tốt đẹp, thuần túy như linh hồn chẳng hạn.

Thác là thể phách, còn là tinh anh.

Kim Vân Kiều.

Tinh Biểu

Tinh: cờ, Biểu: nên. Vua ban thưởng những kẻ có công bằng cách ban một lá cờ (tinh) để nêu cao (biểu) công trạng của kẻ ấy cho mọi người được biết.

Gọi là tinh biểu để đền chút công.

Nhị Ðộ Mai.

Tinh Binh

Tinh: xem Tinh biểu, Binh: quân lính. Quân lính lựa chọn những kẻ tinh nhuệ nhất.

Bao giờ muời vạn tinh binh.

Kim Vân Kiều.

Tinh Kỳ

Tinh: cái cờ nhỏ có cắm lông ở đầu ngù, Kỳ: cờ.

Bác đồng chật đất, tinh kỳ rợp sân.

Kim Vân Kiều.

Tinh Ma

Tinh: thần linh quỷ quái, Ma: làm ngăn trở và phá hoại. Ta thường cho là người chết hiện về. Tinh và ma là loài tinh khôn hay phá hoại kẻ khác.

Vợ chàng quỷ quái tinh ma.

Kim Vân Kiều.

Tinh Sương

Tinh: sao, Sương: sương.

Người xưa cho rằng cứ một năm sao lại đi quanh trời một vòng và sương mỗi năm mỗi có. Do đó, chữ tinh sương dùng để chỉ một năm.

Ðến nay thấm thoát mấy tinh sương.

Bà Huyện Thanh Quan.

Tinh Thành

Tinh: thuần túy, Thành: ngay thật. Một sự ngay thật thuần túy.

Nàng rằng này thật tinh thành chẳng xa.

Kim Vân Kiều.

Tinh Thần

Khí linh thiêng của con người, cái linh hồn. Ðối với sự vật thì cái tinh vi tốt đẹp là tinh thần.

Mai cốt cách, tuyết tinh thần.

Kim Vân Kiều.

Tinh Thiều

Tinh: sao, Thiều: cái xe. Tinh là sao lại có nghĩa là vị sứ giả (Xem chữ: Sứ trời). Tinh thiều là cái xe chở xứ giả.

Rẽ mây mở lối tinh thiều cho nao.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Tinh Trung

Tinh: xem chữ Tinh thần, Trung: hết lòng với người thường thường là đối với vua, với nước. Linh hồn trung trực thiêng liêng.

Bóng tinh trung thấp thoáng dưới đèn, phong nghi cũ kẻ liêu bằng sái lệ.

Văn Tế Võ Tánh Và Ngô Tùng Châu.

Tinh Vệ

Một loài chim nho nhỏ ở bờ bể hình giống chim quạ, chân đỏ, mỏ trắng thường ngậm gỗ và đá ở núi Tây Sơn để lấp bể Ðông Hải. Tương truyền con gái Viêm Ðế, vì chết đuối nên lòng mang mối căm hờn, hóa thành chim ngậm gỗ đá để lấp bể. Nghĩa bóng: Việc gì khiến ta tức giận hết sức.

Ðá Tinh Vệ muốn lấp sao cho cạn bể.

Sãi Vãi.

Tình Ái

Tình: lòng yêu giữa đôi trai gái, Ái: yêu. Tình trai gái yêu mến nhau.

Mắc điều tình ái, khỏi điều tà dâm.

Kim Vân Kiều.

Tình Chung

Tình: xem Tình ái, chung: un đúc lại.

Tình chung mấy đoạn, sầu riêng mấy phần.

Hoa Tiên.

Tình Diện

Tình: tình riêng, cảm tình của hai người đối với nhau, Diện: mặt. Trông thấy mặt mà nghĩ đến mối tình đối với nhau.

Còn chi tình diện toan đường giao thông.

Nhị Ðộ Mai.

Tình Duyên

Tình: xem Tình ái, Duyên: xem chữ Duyên.

Tình duyên hai chữ với người hay sao.

Hoa Tiên.

Tình Hoài

Tình: xem chữ Tình ái, Hoài: mang. Mối tình mang ở trong lòng.

Cùng nhau tả chút tình hoài.

Lục Vân Tiên.

Tình Quân

Tình: lòng yêu giữa đôi trai gái, Quân: tiếng vợ gọi chồng, hoặc người ngang hàng gọi nhau. Tình Quân phần nhiều dùng theo nghĩa tình nhân.

Trăm nghìn gởi lạy tình quân.

Kim Vân Kiều.

Tình Tự

Tình: mối tình, Tự: mối dây. Mối tình.

Bao nhiêu tình tự nguồn cơn.

Nhị Ðộ Mai.

Tình Thâm

Tình: mối tình, Thâm: sâu.

Thấy nàng hiếu trọng tình thâm.

Kim Vân Kiều.

Tính Danh

Tính: họ, Danh: tên.

Lão bà khá nói tính danh cho tường.

Lục Vân Tiên.

Tính Mạng

Tính: chất của người do trời sanh ra như tánh cứng rắn, tánh mềm yếu, tánh chậm chạp, tánh lanh lẹ, … Mạng: điều mà người bẩm thụ như: thọ, yểu, giàu, nghèo, … Hai chữ tính mạng dùng chung lại để nói về sự sống của con người,

Nhẹ xem tính mạng như hầu cỏ cây.

Chinh Phụ Ngâm.

Tịnh Ðế

Tịnh: cùng, Ðế: cái cuống hoa. Hai hoa cùng nở một cuống. Nghĩa bóng: Vợ chồng hòa hợp.

Chòm hoa tịnh đế trơ trơ chưa tàn.

Cung Oán.

Tỉnh Nguyên

Tỉnh: tỉnh, Nguyên: đầu. Học trò đi thi đỗ đầu các tỉnh.

Tỉnh nguyên giật giải, tên bài Diệc thương.

Hoa Tiên.

Tỉnh Thân

Tỉnh: thăm viếng, Thân: cha mẹ.

Tỉnh thân giả tiếng Bắt quy.

Ðại Nam Quốc Sử.

Tĩnh Ðàn

Tĩnh: sạch sẽ, Ðàn: một cái đài bằng đất hoặc bằng gỗ dựng lên để cúng tế.

Ðạo nhân phục trước tĩnh đàn.

Kim Vân Kiều.

Tĩnh Ðường

Tĩnh: yên lặng, Ðường: nhà. Nhà yên lặng, chỗ tu hành.

Thoắt thôi về chốn tĩnh đường.

Phan Trần.

Tĩnh Thủy

Tĩnh: trong sạch, Thủy: nước.

Một bình tĩnh thủy, một cành dương chi.

Phan Trần.

Ty Ca

Ty: tơ, dây đàn, Ca: ca hát. Tiếng ca và tiếng đàn.

Ðã trong tần tảo lại ngoài ty ca.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Tỳ Bà

Tên cây đàn. Lúc Vương Tường, tức Chiêu Quân từ giã Hán Nguyên Ðế để sang đất của rợ Thuyền Vu, khi ra cửa Vân Quan, nàng ngồi trên ngựa gảy đàn tỳ bà giọng rất ai oán. Xem chữ Chiêu Quân.

Ải Vân oán điệu tỳ bà.

Hoa Tiên.

Tỳ Dân

Tỳ: che chở, Dân: dân. Che chở cho dân.

Sức tỳ dân nhường sắt trơ trơ.

Chinh Phụ Ngâm.

Tỳ Hưu

Một loài thú giống như cọp, có nơi cho là giống như con gấu, người xứ liêu Ðông gọi là gấu trắng. Con đực gọi là tỳ, con cái gọi là hưu. Vua Hiên Viên dạy các loài tỳ hưu để đánh với Viêm Ðế ở Bản Toàn. Vì thế nên về sau dùng hai chữ tỳ hưu để chỉ các binh sĩ dũng mãnh.

Bởi vì thương muôn mạng tỳ hưu, thà nhất tử để cho toàn tướng sĩ.

Văn Tế Võ Tánh Và Ngô Tùng Châu.

Tỳ Sương

Tên một vị thuốc độc.

Mua tỳ sương đã buộc đầu dai lưng.

Nhị Ðộ Mai.

Tỳ Tất

Tỳ: đầy tớ, Tất: đầu gối. Ðầy tớ hầu hạ dưới gối.

Con nầy tỳ tất tên là Kim Liên.

Lục Vân Tiên.

Tý Ngọ

Xe Tý Ngọ. Tý: thuộc phương Bắc, Ngọ: thuộc phương Nam. Xe tý ngọ la 1xe có cái địa bàn, một kim chỉ hướng Nam, một kim chỉ hướng Bắc.

Ban xe tý ngọ, chỉ đàng Nam qui.

Ðại Nam Quốc Sử.

Tỵ Trần

Tỵ: tránh, Trần: bụi. Bỏ nơi trần tục để đi ở ẩn. Có nghĩa chết.

Xe loan ra cõi Bảo châu tỵ trần.

Ðại Nam Quốc Sử

Thấy vầy nên mới tỵ trần đến đây.

Lục Vân Tiên.

Tỷ Dực

Tỷ: liền, Dực: cánh. Có chữ tỷ dực điểu: chim liền cánh. Trong bài Trường hậu ca, Bạch Cư Di thuật mối tình giữa Ðường Minh Hoàng và Dương Quý Phi có câu: Tại thiên nguyên tác tỷ dực điểu, tại địa nguyên tác liên lý chi (Trên trời nguyện làm chim liền cánh dưới đất làm cây liền cành).

Tranh tỷ dực nhìn ưa chim nọ.

Cung Oán.

Tỷ Hứng

Tỷ: ví dụ, so sánh. Một thể văn. Muốn nói gì, người ta không nói thẳng, mà muợn sự vật làm ví dụ để người nghe tự hiểu lấy.

Bầu ơi thương lầy bí cùng,
Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn.

Hứng: nổi lên. Một thể văn. Một việc gì đã cảm xúc và gợi ý cho ta: Ở thể văn nầy, trước tiên có vài câu nói về những cảnh vật để gợi ý tưởng cho ta, sau mới nói thẳng vào việc. Như câu:

Trên trời có đám mây xanh,
Ở giữa mây trắng chung quanh mây vàng.
Ước gì anh lấy được nàng,
Ðể anh đem gạch Bát Tràng về xây, …

Ngoài hai thể Hứng và Tỷ, còn có thể Phú nghĩa là phô bày, mô tả. Thể nầy nói thẳng vào việc. Như câu:

Chồng gì anh, vợ gì tôi,
Chẳng qua là cái nợ đời chi đây.

Trộm nhớ thiên “bát vịnh du hồ” trong tỷ hứng cũng ngụ lời quy phúng.

Tụng Tây Hồ Phú.

Tỷ Thư

Tỷ: cái ấn. Từ đới Tần vầ sau, chữ Tỷ dùng để chỉ cái ấn của vua, Thư: cái thơ. Thơ có đóng dấu nhà vua.

Tỷ thư một bức chiếu vàng.

Ðại Nam Quốc Sử.

Tỷ Xương Tỷ Xí

Tỷ: gấp năm, Xương: tốt, Tỷ: gấp năm, Xí: lửa đỏ lên. Nghĩa bóng: Thạnh vượng. Gấp năm tốt, gấp năm thạch.

Nhà nhà cũng tỷ xương tỷ xí.

Phú Cổ.

Tọa Tiền

Tọa: chỗ ngồi, Tiền: trước. Trước chỗ ngồi.

Mời ông Bàn Cổ tọa tiền chứng miên.

Lục Vân Tiên.

Tọa Trấn

Tọa: ngồi, Trấn: coi giữ một nơi. Nhậm chức coi giữ các tỉnh thành.

Ba nơi tọa trấn mấy lần đổng binh.

Nhị Ðộ Mai.

Toái Thân Phấn Cốt

Toái: nát, Thân: thân thể, Phấn: tan thành bụi, Cốt: xương. Thịt nát xương tan.

Toái thân phấn cốt chi nài.

Lục Súc Tranh Công.

Toại Nhân

Tên một ông vua thời cổ nước Tàu, dạy dân cách dùi cây để lấy lửa nấu chín các thức ăn, vì lúc bấy giờ dân chúng đang còn uống huyết, ăn thịt sống.

Nọ cây lửa ông Toại Nhân còn dùi nên ừ mới biết nhân tâm kiến tự thủ.

Phú Thuốc Phiện.

Toàn Quân

Toàn: giữ gìn để được trọn vẹn, Quân: quân lính. Bảo toàn cho quân được nguyên vẹn.

Toàn quân là ý phép mưu công.

Thơ Ðời Trần.

Tòng

Theo. Người đàn bà có ba chữ tòng (tam tòng):

- Tại gia tòng phụ (ở nhà theo cha mẹ),

- Xuất giá tòng phu (ra lấy chồng theo chồng),

- Phu tử tòng tử (chồng chết theo con).

Phận bồ từ vẹn chữ tòng.

Kim Vân Kiều.

Tòng Nhất Nhi Chung

Tòng: theo, Nhất: một, Nhi: mà, Chung: trọn. Theo một chồng cho đến lúc chết.

Chữ rằng tòng nhất nhi chung.

Trinh Thử.

Tòng Quyền

Tòng: theo, Quyền: đạo dùng khi biến. Xem chữ: Kinh quyền.

Trong khi ngộ biến tòng quyền biết sao.

Kim Vân Kiều.

Tòng Vi

Tòng: theo, Vi: trái. Nên theo hoặc nên bỏ.

Vậy tướng lệnh đinh ninh đòi lẽ,
Thân cố ta cho biết nẻo tòng vi.

Phan Huy Ích.

Tô

Tên một cái điện đài (Ðài Cô Tô). Ngô Vương Phù Sai dựng đài nầy lên cho Tây Thi ở.

Cái thân Tây Tử lên chừng điện Tô.

Cung Oán.

Tô Công

Tức Tô Thức, tự Ðông Pha, mgười My Sơn đời nhà Tống, đỗ tấn sĩ. Lúc làm quan dưới thời Anh Tông, nghị luận có nhiều điều xúc phạm đến tể tướng Vương An Thạch bị Vương đuổi ra Hoàng Châu. Ðến đời vua Triệt Tông được gọi về làm quan đến binh bộ thượng thơ. Thi văn của Tô Thức không mấy người sánh nỗi, lưu truyền muôn đời. Ông lại nỗi tiếng về tài vẽ và viết chữ rất tốt.

Bạch Tô sẵn mối duyên lành.

Hoa Tiên

Năm Nhâm Tuất (1082), Tô Ðông Pha hai lần chơi trên sông Xích Bích và đã làm ra hai bài Tiền Xích Bích và Hậu Xích Bích rất hay, được nhiều người truyền tụng.

Thú phong lưu há dễ một Tô Công.

Ngô Thế Vinh.

Tô Châu

Tên đất thuộc tỉnh Tứ Xuyên, nỗi tiếng phồn hoa náo nhiệt.

Cõi Tô Châu, giải Ngô Giang.

Hoa Tiên.

Tô Huệ

Nữ thi sĩ đời Tần, người Thỉ Bình, Tô Huệ tự Nhược Lan, vợ Ðậu Thao. Nàng có tài văn chương. Thao cưới hầu, không mặn nồng với nàng như trước, nàng làm một bài thi hồi văn tặng Thao. Bài thơ uyển chuyển lời lẽ bi đát khiến Thao phải cảm động.

Sánh nàng Tô Huệ, bậc văn chương.

Phan Thanh Giản.

Tô Nhu

Tô: sống lại, Nhu: đầm thấm.

Kẻ tam nông mong chẳng được tô nhu.

Chiến Tụng Tây Hồ.

Tô Phụ

Vợ Tô Tần. Tô Tần người Lạc Dương, lúc chưa gặp thời, đi du thuyết các nước láng giềng mà vẫn không có kết quả nên lúc về nhà ăn mặc rách rưới. Vợ khinh bỉ ngồi trên khung cửi không thèm bước xuống. Tô Tần lại đi du thuyết lần nữa và được trọng dụng, đeo ấn 6 nước. Lúc Tần trở về, vợ hoảng sợ quỳ xuống cúi đầu vâng dạ. Xem Tô Tần.

Thiếp chẳng dại như người Tô phụ.

Chinh Phụ Ngâm.

Tô Quân

tức Tô Võ, tướng đời Hán, 100 năm trước kỷ nguyên. Tô Võ bị Hung Nô bắt đày đến một chỗ cùng tịch giữ việc chăn dê, Hán Võ Ðế tưởng Tô Võ đã chết rồi, nhưng sau khi nhận được phng thư của Tô Võ cột ở chân một con chim nhạn (một loài với chim hồng) gởi đến mới biết Tô Võ còn sống và yêu cầu với Hung Nô tha cho Tô Võ về.

Tô Quân đành sống cuộc đời tối tăm.

Thơ Cổ.

Tô Tần

Người đời Ðông Châu ở xứ Lạc Dương, tư Quý Tử, có tài du thuyết. Lúc vận chưa đạt, sang thuyết Tần không được trọng dụng lúc về nhà bị vợ khinh bỉ, chị dâu không cho ăn. Sau Tô Tần đắc dụng (các nước nghe theo kế “hợp tung” tức là kế hiệp các nước nhỏ để chống lại nước lớn là nước Tần) được mang tướng ấn 6 nước, danh tiếng lừng lẫy, vợ không dám khinh nữa. Chị dâu thì quỳ lạy xin chịu tội. Tô Tần thấy thế hỏi: sao lúc trước chị kiêu ngạo thái quá mà bây giờ lại quá cung kính như vậy? Người chị đáp: Vì bây giờ chú tước vị đã cao lại có nhiều vàng nữa.

Lúc nhiều vàng rục rịch hỏi thăm.

Hoài Cổ Ngâm

Kìa nếu Tô Tần nghèo thủa trước.

Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Tô Tỉnh

Tô: sống lại, Tỉnh: thức giấc.

Sáng màu tô tỉnh, dịu vành vang lơn.

Hoa Tiên.

Tô Tuân

Xem Hàn Liễu Âu Tô.

Tố Nữ

Tố: trắng, Nữ: gái. Một vị thần nữ giỏi âm nhạc. Một thuyết nữa thì lại cho là một thần nữ giỏi về việc chăn gối.

Tranh biếng ngắm trong đồ tố nữ.

Cung Oán.

Tôá Nga

Tố: trắng, Nga: nàng con gái. Lúc Ðường Minh Hoàng lên chơi Nguyệt Ðiện thấy 10 người con gái mặc áo trắng, cỡi hạt trắng múa hát. Về sau dùng chữ tố nga để chỉ mặc trăng. Và cũng có nghĩa là người con gái đẹp.

Một mình lặng ngắm tố nga.

Bích Câu Kỳ Ngộ

Ðầu lòng hai ả tố nga.

Kim Vân Kiều.

Tố Vị

Tố: vốn, Vị: địa vị. Ðịa vị hiện tại mình đang ở. Trung Dung: Quân tử tố kỳ vị nhi hành (Người quân tử theo địa vị của mình mà thi hành).

Tụy tố vị đã nên trí túc.

Dương Xuyên Hầu.

Tố Vương

Tố: không, Vương: hầu.

Không có ngôi vua. Tuy không có ngôi vua nhưng về phương diện đạo đức lại được tôn trọng như vua.

Sách Khổng Tử Gia ngữ chép: Thái sư nước Từ là Tử Dư sau khi gặp Ðức Khổng Tử trở ra bảo với mọi người: “Ý trời nuốn cho Ngài làm vua không ngôi.” Tố Vương được tôn kính như một vị vua. Mặc dầu không có ngôi báu. Người đời sau gọi Ðức Khổng Tử là Tố Vương.

Tố Vương ngủ chẳng êm tai

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Tổ Ðạo

Tổ: một buổi lễ đặt ra trong dịp tiễn đưa một người nào. Trong dịp này có cả một buổi tiệc, Ðạo: đường.

Lễ tế đưa người lên đường (xem Tổ Thần).

Cũng lấy dê khẩn cầu Tổ Ðạo.

Lục Súc Tranh Công.

Tổ Ðịch

Người Phan Dương đời Tấn, làm thứ sử ở Dự Châu. Lúc qua sông lấy gươm chặt chèo và thề rằng: Nếu không đem lại thái bình cho Trung Nguyên mà còn trở qua sông, thì sẽ như chiếc đò nầy. Làm quan đối đãi với dân chúng rất tốt nên lúc chết được sĩ tử ở Dự Châu thương tiếc như đưa đám cha mẹ.

Lưỡi gươm Tổ Ðịch, tiếng kèn Lưu Côn.

Hoài Cổ Ngâm.

Tổ Tông

Tổ: người cao nhất trong một dòng họ hoặc một tôn phái, Tông: người thứ hai kế ông tổ.

Bõ công tuổi tác, rạng nền tổ tông.

Phan Trần.

Tổ Thần

Tổ: vị Thần đi đường, Thần: ông thần.

Có thuyết cho rằng Tổ Thần tên Tu, con Cung Công Thị, có thuyết lại cho rằng Tổ Thần con của Hoàng Ðế tính thích đi đây đi đó và bị chết trong một cuộc hành trình. Người ta mới thờ làm Tổ Thần để cầu khẩn phù hộ trong lúc đi đường (xem Tổ Ðạo).

Tối Linh

Tối: rất, Linh: linh thiêng.

Một phương bậc tối linh từ.

Nhị Ðộ Mai.

Tội Hữu Sở Qui

Tội: tội lỗi, Hữu: có, Sở: sửa, Qui: về. Có người chịu trách nhiệm về tội lỗi.

Ðã đành tội hữu sở qui.

Nhị Ðộ Mai.

Tôn Ðài

Tôn: lớn, Ðài: tiếng tôn xưng bậc lớn.

Ngày xưa chú với tôn đài.

Hoa Tiên.

Tôn Ðường

Tôn: lớn, Ðường: nhà. Ðường (thường dùng theo nghĩa “nghiêm đường” và “huyên đường” tức cha và mẹ). Tôn đường là tiếng dùng gọi là cha mẹ người khác.

Liệu cơ ra lạy tôn đường.

Hoa Tiên.

Tôn Nhan

Tôn: kính trọng, Nhan: mặt. Chữ dùng để gọi kẻ khác một cách kính trọng.

Trước vì biết Ếch, sau tường tôn nhan.

Trê Cóc.

Tôn Phù

Tôn: kính trọng, Phù: giúp đỡ. Kính trọng và bảo vệ (vua chúa hay tôn miếu xã tắc).

Nghĩa tôn phù vằng vặc bóng dương.

Ngọc Hân Công Chúa.

Tôn Quyền

Tên một vị vua đời Tam Quốc cùng với Tào Tháo, Lưu Bị phân chia Trung Quốc làm ba, mỗi người hùng cứ một nơi. Tôn Quyền có người em gái gả cho Lưu Bị. Ban đầu chỉ làm một chuyện lường gạt để Lưu Bị sang Ðông Ngô thì bắt lại. Nhưng nhờ có mưu kế của Khổng Minh, Lưu Bị vẫn cưới được em của Tôn Quyền là Tôn phu nhân.

Tôn Quyền định giữ Lưu Bị ở luôn tại đất Ngô, nhưng cũng nhờ mưu kế của Khổng Minh (bỏ trong cẩm nang) nên Lưu Bị trốn thoát trở về đất Thục.

Tôn phu nhân nhất định từ giã anh để theo chồng.

Anh hỡi Tôn Quyền anh có biết
Trai ngay thờ chúa, gái ngay thờ chồng.

Phan Văn Trị.

Tôn Sơn

Tên người. Hiệp Bích sự loại chép: Tôn Sơn đi thi đỗ chót, bạn hữu gởi thơ hỏi. Tôn Sơn đáp: Tên nằm chót cả ấy Tôn Sơn. Liễu Trai: Lạc Tôn Sơn chi ngoại văn chương xứ xứ giai kỳ (Tên rủi lọt ra ngoài Tôn Sơn, văn chương chỗ nào cũng có tỳ cả). Ý nói: một khi thi hỏng, thiên hạ đều cho rằng văn chương chỗ nào cũng khuyết điểm cả.

Khoa đinh mão cũng nước bầu cơm gói,
tiếc lẽ đi không về luống, kỳ tứ trường còn nhượng bản Tôn Sơn.

Lý Văn Phức.

Tôn Sư

Tôn: lớn, Sư: thầy. Tiếng tôn xưng thầy hoặc những kẻ đáng xem như bậc thầy.

Vân Tiên vào tạ tôn sư xin về.

Lục Vân Tiên.

Tôn Tẫn

Người nước Tề, đời Xuân Thu, học trò của Quỉ Cốc tiên sanh. Tôn Tẫn cùng Bàng Quyên là bạn học một thầy. Bàng Quyên ra làm quan trước, có hứa sẽ tiến cử cho Tôn Tẫn. Bàng Quyên làm quân sư cho Ngụy Huệ Vương, đánh thắng nhiều trận, danh tiếng lừng lẫy. Lúc Tôn Tẫn xuống núi tìm đến vua Ngụy Huệ Vương thì Bàng Quyên giả lơ vì biết Tẫn giỏi hơn mình sợ một ngày kia vua trọng dụng. Nhưng nhờ có Mặc Ðịch giới thiệu Tôn Tẫn với vua nên Bàng Quyên buộc lòng phải rước Tẫn về. Bàng Quyên gièm với vua là Tôn Tẫn có ý mưu phản kiến Tẫn bị chặt chân lại vờ thương xót đem bạn về nhà để nuôi. Bàng Quyên ngầm chờ cơ hội để giết Tôn Tẫn. Tôn Tẫn hay được giả điên, trốn về nước Tề, làm quân sư cho Tề Hầu, kéo sang đánh và giết được Bàng Quyên.

Cười người Tôn Tẫn khôn lừa,
Trước đà thấy máy, chẳng ngừa Bàng Quyên.

Lục Vân Tiên.

Tôn Trở

Tôn: chén uống rượu, Trở: cái kỷ để các thức cúng tế. Sách xưa có câu: Bất xuất tôn trở chi gian, nhi tri thiên lý chi ngoại (Chẳng ra khỏi ngoài chén rượu, cái trở, mà biết việc ngoài nghìn dặm). Xem Chiết xung.

Kìa ai tôn trở chiết xung.

Ðại Nam Quốc Sử.

Tống

Tên một nước Chư hầu đời Xuân thu, nay thuộc huyện Thương Khâu, tỉnh Hà Nam. Nước Tống sau bị nước Tề chiếm mật.

Khi nơi Tống Vệ, lúc Trần lúc Khuông.

Triệu Khuông Dẫn sau khi đánh vợ Khiết Ðan và thắng trận Trần Kiều, quân lính tung hô vạn tuế, ép vua Cung Ðế phải nhường ngôi cho Khuông Dẫn nhất thống thiên hạ dựng lên nhà Tống, truyền 16 đời cộng 317 năm thì bị nhà Nguyên cướp mất. Nhà Tống của Triệu Khuông Dẫn từ năm 960 đến năm 1276 thì chấm dứt.

Dầu những Hán Ðường kế chí, Tống Minh tương truyền.

Sãi Vãi.

Tống Cùng

Tống: đưa tiễn, Cùng: nghèo khổ.

Ðưa tiễn con nhà nghèo.

Ðời Xuyên Húc, trong cung sanh một đứa bé, người ta chỉ cho nó mặc áo rách (vì kiêng cữ không muốn con được ăn mặc sung sướng). Ngày 1 tháng giêng, thằng bé đó chết. Trong cung đem nó đi chôn và bảo với nhau: Hôm nay đưa thằng cùng. Ðời Ðường con của họ Cao Dương thích mặc áo rách, ăn cháo. Ngày 1 tháng giêng, chết ở trên một con đường nhỏ ở trong làng. Dân chúng đem áo rách và cháo ra bỏ để cúng, và gọi là đưa tiễn thằng cùng (tống cùng).

Tống Cựu Nghinh Tân

Tống: đưa, Cựu: cũ, Nghinh: rước, Tân: mới. Sách Thi Hạt Ðại Thanh có chép: Mỗi lần đến cuối năm các nhà dọn cỗ cùng nhau ăn uống rồi thức suốt đêm trừ tịch để chờ đón năm mới. Sắp qua năm mo81i thì đem bỏ đồ cũ ra đường ngụ ý tống cựu nghinh tân.

Nhà nhà tống cựu nghinh tân.

Hoàng Sĩ Khải.

Tống Chung

Tống: đưa tiễn, Chung: cuối cùng, chết. Ðưa tiễn người chết.

Khi muông thác tống chung, an thổ.

Lục Súc Tranh Công.

Tống Ðạo Quân

Vua Huy Tông nhà Tống (1101-1126), biệt hiệu là Ðạo Quân (vua các đạo). Vua mộ đạo tiên lắm. sau khi bị mọi Khiết Ðan bắt về Mạc Bắc.

Ðời nào tu cho hơn Tống đạo Quân, đời nào tu cho kịp Lương Võ Ðế.

Sãi Vãi.

Tống Hành

Tống: đưa tiễn, Hành: đi.

Khá toan sắm sửa hai mươi tống hành.

Lục Vân Tiên.

Tống Ngọc

Người nước Sở đời Chiến Quốc, nổi tiêng đẹp trai và hay có tính trăng hoa.

Sớm đưa Tống Ngọc, tối tìm Tràng Khanh.

Kim Vân Kiều

Tống Ngọc là học trò của Khuất Nguyên. Thương thầy bị trục xuất. Tống Ngọc làm bài thơ Cửu Biên, để tỏ tình thương xót, lại còn làm hai bài phú Thần Quỷ, Cao Ðường đều có ký thác tâm sự cá. Trong bài Cửu Biện có câu: Bị trai thu chi vi khí tiêu sắt hề, thảo mộc dao lạc nhi biến suy. (Buồn thay khí thu lạnh lẽo. Cây cỏ rơi rụng).

Sắc trời Tống Ngọc buồn thu.

Hoài Cổ Ngâm

Tống Ngọc phải lòng người con gái ông chủ nhà bên cạnh, có làm bài phú để trêu nghẹo.

Tống sinh dùng gái chủ nhân chẳng gì.

Trinh Thử.

Tống Tình

Tống: đưa, Tình: mối tình. Ðưa tiễn để tỏ tình.

Gọi là chút nghĩa tống tình.

Lục Vân Tiên.

Tống Tỉnh Khang

Tỉnh Khang là niên hiệu của vua Tống Tỉnh Khang.

Phan Trần.

Tống Tuyên Nhơn

Vợ vua Tống Anh Tông. Vua mất, thái tử còn bé, bà Tuyên Nhơn Thái Hậu thay coi việc triều chính tỏ ra người có tài nên sử sách khen bà là “Nử trung Nghiêu Thuấn” (Vua Nghiêu, vua Thuấn trong đám phụ nữ).

Nọ như Tống Tuyên Nhơn sử còn ngợi “Nữ trung Nghiêu Thuấn.”

Sãi Vãi.

Tơ Hồng

Do chữ Hồng ty. Trương Gia Trinh có 5 người con gái muốn gả cho Ðặng Nguyên Chấn một người. Ống bảo 5 con ngồi sau một cái màn, cầm 5 sợi tơ, mỗi người một màu khác nhau. Ðặng Nguyên Chấn ở ngoải năm được mối tơ của người nào thì cưới người ấy. Chấn lựa sơi tơ đỏ và cưới người con gái thứ ba của Gia Trinh.

Dang tay muốn dứt tơ hồng.

Cung Oán.

Tu Kỷ

Tu: sửa sang, Kỷ:mình.

Nhị Ðế người tu kỷ, mà trăm họ đều an.

Sãi Vãi.

Tu Lý

Tu: sửa sang, Lý: làm lại cho chỉnh đốn.

Từ nay tu lý mới là phong quang.

Ðại Nam Quốc Sử.

Tu My

Yu: râu, My: mày. Ðàn ông đẹp nhờ ở lông mày và bộ râu nân dùng hau chữ tu my để chỉ đàn ông.

Kìa tu my son phấn đã an bài.

Hát Nói.

Tu Nhân Tích Ðức

Tu: sửa sang, Nhân: điều nhân, Tích: chứa, Ðức: đức. Sửa lòng thương người, chứa đức làm những điều thiện.

Tu nhân tích đức sớm sanh con hiền.

Lục Vân Tiên.

Tu Nhương

Tu: sửa sang, Nhương: xua đuổi, trừ dẹp. Có câu: nội tu chánh trị, ngoại nhương di dịch (Trong sửa sang việc chánh trị, ngoài xua đuổi rợ di tịch). Ðây là nói về nhiệm vụ của một vị trọng hầu giúp vua.

Tâu lời trung nghĩa, dâng bài tu nhương.

Phan Trần.

Tu Tề

Tu: sửa sang, Tề: bằng nhau, cân nhau, sửa sang. Sửa mình và sắp đặt việc nhà.

Giọt ngân phái câu nên vẻ quý. duyên hảo cầu thêm giúp mối tu tề.

Phan Huy Ích.

Tu Thân

Tu: sửa sang, Thân: thân mình. Sửa mình.

Làm người biết đạo tu thân.

Nhị Ðộ Mai.

Tù Ngưu

Thuộc về loài rồng, thích nghe âm nhạc. Ngày nay ta thấy trên bầu chiếc hồ cầm có khắc hình con thú tức là con Tù Ngưu vậy. Sách Loại Hàm chép rằng: Rồng sinh ra con chín con, nhưng lại không thành rồng, mỗi con có một sở thích riêng, con Tù Ngưu thích âm nhạc nên người ta đem hình của nó khắc vào cây hồ cầm.

Tú Các

Tú: thêu, Các: gác. Gác thêu, hoặc buồng thêu là nơi đàn bà con gái ở.

Ngang tay tú các, sánh vai lan phòng.

Nhị Ðộ Mai.

Tú Cầu

Tú: thêu, Cầu: quả cầu. Xem: Gieo cầu.

Mượn điều bói cá thay gieo tú cầu.

Nhị Ðộ Mai.

Tú Hộ

Tú: thêu, Hộ: nhà cửa. Con nhà thêu thùa.

Nửa hình tú hộ, khác tuồng ngư gia.

Nhị Ðộ Mai.

Tú Khẩu Cẩm Tâm

Tú: thêu, Khẩu: miệng, Cẩm: gấm, Tâm: lòng Liễu Tôn Nguyên: Cẩm tâm tú khấu (Lòng gấm, miệng thêu). Dùng để nói về tài văn chương. Ý tưởng đẹp đẽ, lời vẽ văn hoa.

Giá đành tú khẩu cẩm tâm khác thường.

Kim Vân Kiều.

Tuần Du

Tuần: đi nơi khác để xem xét, Du: đi chơi.

Tuần du phút đã gần kề Hàn Giang.

Lục Vân Tiên.

Tuần Ðiếm

Tuần: đi nời này nơi khác để xem xét. Tuầ: Tức là tuần đinh, tuần binh. Ðiếm: ngôi nhà nhỏ dùng để làm nơi nghỉ ngơi cho các tùng đinh, tuần binh.

Tuầm điếm kìa ai khua mõ cá.

Thơ Ðời Lê.

Tuần Hành

Tuần: đi nơi khác để xem xét, Hành: đi.

Hà nam vâng mệnh tuần hành.

Nhị Ðộ Mai.

Tuần Hoàn

Tuần: theo thứ tự mà xoay vần, Hoàn: về. Nghĩa thông thương: Việc đời chuyển vận.

Tuần hoàn lẽ ấy chẳng xa.

Nhị Ðộ Mai.

Tuần Ty

Sở của Chánh phủ lập ra để đánh thuế các hàng hóa của người buôn bán.

Dưới điểm thùng thùng trống gọi, cửa tuần ty rộn rã khách chen vai.

Nguyễn Bá Lân.

Tuần Ty

Sở của Chánh phủ lập ra để đánh thuế các hàng hóa của người buôn bán.

Dưới điểm thùng thùng trống gọi, cửa tuần ty rộn rã khách chen vai.

Nguyễn Bá Lân.

Tuần Duyên

Tuần: đi các nơi để xem xét, Tuyên: bày tỏ cho mọi người biết. Chức quan thay Vua đem những điều hay để giáo hóa dân.

Tuần tuyên mới có Tích Quang.

Ðại Nam Quốc Sử.

Tuần Thú

Tuần: đi các nơi để xem xét, Thú: tức là chữ thử là giữ. Vua đi xem xét các nơi chu hầu đóng giữ. Mạnh Tử: Thiên Tử thích chư hầu viết tuần thú. Tuần thú giả, tuần sở thủ dã. (Vua đến chỗ chư hầu gọi là tuần thú, tuần thú ấy là nơi gìn giữ vậy).

Lại ban tuần thú bốn phương.

Nhị Ðộ Mai.

Túc Duyên

Túc: sẵn có, Duyên: dây liên lạc giữa vợ chồng (Xem chữ Duyên). Duyên đã định sẵn từ kiếp trước.

Biết đâu gặp gỡ lại là túc duyên.

Ðại Nam Quốc Sử.

Túc Ðiểu

Túc: ngủ, Ðiểu: chim. Lại là tên một ngôi đất giống hình con chim đang ngủ.

Kênh đâu đâu chảy đến trung sa, lần túc điểu gió còn sớm quạt.

Tụng Tây Hồ.

Túc Hạ

Túc: chân, Hạ: dưới. Tiếng gọi người khác một cách cung kính.

Dị Uyển: Giới Tử Thôi có công lớn nhưng không muốn nhận quan tước, mới vào Miên Sơn ấn núp. Tấn Văn công đốt khu rừng ấy, mong Tử Thôi sợ lửa phải chạy ra. Không ngờ Tử Thôi đành ôm cây mà chịu chết cháy. Văn Công thương xót vỗ vào cây mà khóc rồi bảo đốn cây lấy gỗ làm đôi guốc mang dưới chân, thường nói: “Ðau xót thay túc hạ.” Người ta cho rằng chữ túc hạ do đó mà ra. Chữ túc hạ dúng từ đời nhà Châu nhà Tần.

Túc Khiên

Túc: trước, Khiên: tội lỗi. Tội lỗi từ kiếp trước.

Túc khiên đã rửa lâng lâng sạch rồi.

Kim Vân Kiều.

Túc Nhân

Túc: trước, sẵn có, Nhân: nguyên nhân. Một cái nhân duyên lưu lại từ kiếp trước.

Túc nhân âu cũng có trời ở trong.

Kim Vân Kiều.

Túc Tông

Vua nhà Ðường cai trị từ năm 745 đến 763. Trong nước thời bấy giờ có nhiều biến cố xảy ra.

Nhà Ðường truyền đến là đời Túc Tông.

Nhị Ðộ Mai.

Túc Trái

Túc: cũ, trước, Trái: nợ. Nợ từ kiếp trước.

Hằn túc trái làm sao đây tá.

Cung Oán.

Túc Trái Tiền Nhân

Túc trái: xem trên, Tiền nhân: xem chữ nầy.

Thưa rằng túc trái tiền nhân.

Bícg Câu Kỳ Ngộ.

Túc Vụ

Túc: ngủ, Vụ: con le le.

Con túc vụ mờ mờ về lĩnh quạnh, cái cô hồng thăm thẳm tếch sương mù.

Chiến Tụng Tây Hồ Phú.

Tục Huyền

Tục: nối, Huyền: dây. Ngày xưa ví vợ chồng với cái đàn cầm, đàn sắt. Chết vợ gọi là đoạn huyền (đứt dây) và cưới vợ lại gọi là tục huyền (nối dây).

Duyên lành sớm đã tục huyền.

Thơ Cổ.

Tục Lụy

Tục: cõi đời, Lụy: ràng buộc làm ta khốn khổ.

Mùi tục lụy lưỡi tê tân khổ.

Cung Oán.

Tuế Nguyệt

Tuế: năm, Nguyệt: tháng. Dùng để chỉ thời gian.

Rắp mượn điền viên vui tuế nguyệt.

Nguyễn Công Trứ.

Tuệ

Tuệ: trí tuệ. Ngọn đuốc trí tuệ để đem chúng sinh ra khỏi nơi chướng ngại khổ sở.

Mượn hoa đàm, đuốc tuệ làm duyên.

Cung Oán.

Tuệ Nhật

Tuệ: sáng, Nhật: mặt trời. Sức hiểu biết của Phật soi sáng khắp mọi nơi không khác gì mặt trời.

Chói chói một vùng tuệ nhật.

Sư Chùa Yên Quốc.

Tùy Dạng

Tức Tùy Dạng Ðế (605- 616) đời Tùy, con của Thái Tổ nhà Tùy. Dạng Ðế giết cha để chiếm ngôi, lại bị sợ tranh giành nên giết luôn cả hai em nữa. Tùy Dạng Ðế tánh hoang dâm, xa xỉ, bắt hai trăm vạn người kinh doanh thành Lạc Dương, lập vườn Tây Uyển, dựng 40 sở Ly cung, từ Trường An đến Giang Ðô, đào kênh nối liền sông Hoàng hà và sông Dương Tử. Dân chúng hết sức ta oán. Hào kiệt trong nước nổi loạn và cuối cùng cả nhà Tùy bị mất về tay Lý Uyên (nhà Ðường).

Sãi muốn nói một chuyện “Vi tử chỉ ư hiếu” cho vãi nghe, Sãi những sợ Vua Tùy Dạng chê rằng ngộ.

Sãi Vãi.

Tùy Duyên

Tùy:theo, Duyên: duyên.

Những sự vật bên ngoài đi đến lòng ta, tâm ra tiếp xúc thì gọi là duyên. Theo cái duyên đó mà hành động. Như nước nhân cái “duyên” của gió mới sinh ra sóng. Phật đáp lại cái duyên của chúng sanh mà thi hành giáo hóa.

Nước tùy duyên rửa đi cho kẻo mà.

Quan Âm Thị Kính.

Tùy Ðê

Tùy: tên một triều đại. Tùy Văn Ðế Dương Kiên thọ phong ở đất Tùy. Sau được nhà Châu nhường ngôi vua. Tùy Văn Ðế thống nhất Trung Quốc và lập ra nhà Tùy, Ðê: cái đê. Ðời Tùy hai bên bờ đê thường trồng dương liễu.

Còn Phan huyện với Tùy đê cũng nhiều.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Tùy Hành

Tùy: đi theo, Hành: đi.

Phỏng cho mấy đứa tùy hành theo ông.

Nhị Ðộ Mai.

Tùy Ngộ Nhi An

Tùy: theo, Ngộ: tình cảnh mà mình gặp, Nhi: mà, An: yân. Yên phận theo cảnh ngộ của mình.

Rồi ra tùy ngộ nhi an.

Tự Tình Khúc.

Tùy Nhi

Tùy:đi theo, Nhi: đứa trẻ. Ðứa trẻ đi theo.

Hỏi rằng nào trẻ tủy nhi.

Lục Vân Tiên.

Tụy Hoán

Tên hai quẻ trong Kinh Dịch. Tụy: nhóm lại, Hoán: tan ra. Nghĩa bóng: Cuộc đời thay đổi khi tan khi hợp.

Trong khi tụy hoán dễ hầu một ai.

Trinh Thử.

Tuyền Ðài

Tuyền: suối, Ðài: điện đài. Ðây dùng để chỉ đền đài dưới âm phủ.

Khối tình mang xuống tuyền đài chưa tan.

Kim Vân Kiều.

Tuyền Thạch

Tuyền: suối, Thạch: đá. Nghĩa bóng: Chỗ ở ẩn.

Vui lòng tuyền thạch gởi mình thuyền am.

Nhị Ðộ Mai.

Tuyển Tướng

Tuyển: lựa, Tướng: tướng.

Nghiêm quân tuyển tướng sẵn sàng.

Kim Vân Kiều.

Tuyết Ðiếm

Tuyết: tuyết, Ðiếm: cái quán. Quán có tuyết rơi xuống.

Ði về tuyết điếm hoa thôn.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Tuyết Nê

Tuyềt: tuyết, Nê: bùn. Sách có cạu: Tuyết nê hồng trảo (Dấu vết chim hồng trên bùn, trên tuyết). Dùng để ví hành tung một người nào không định trước, tình cờ mà gặp. Tô Thức: Nhân sanh đáo xứ tri hà tợ, Ưng thị phi hồng đạo tuyết nê (Người đời thoắt đến như gì nhỉ? Nào káhc chim hồng đạp tuyết bùn).

Hồng bay còn dấu tuyết nê chưa mòn.

Thơ Cổ.

Tuyệt Anh

Tuyệt: làm cho đứt, Anh: dải mũ.

Sở Trang Vương mở tiệc khoản đãi đình thần kéo dài đến tối. Bỗng nhiên có ngọn gió thổi làm tắt cả đèn đuốc. Một người trong tiệc lợi dụng đêm tối nắm lậy tay một cung nhân của vua đang hầu rượu. Cung ngân ấy tức thì hô hoán lại đồng thời giựt một cái dải mũ để làm bằng chứng. Vua không cho thắp đèn vội, bảo với mọi người rằng: Quả nhân thiết tiệc vì quá chén say sưa nên có người sanh ra lầm lỗi vậy không lẽ vì lời nói của một người đàn bà mà làm tù tội kẻ sĩ. Vậy đêm nay các khanh dự tiệc tất cả đều nên giựt đứt dải mũ để cúng vui vầy với Trẫm. Mọi người giựt xong dải mũ lúc ấy đèn mới thắp lên. Sau đó ba năm, Sở cùng Tấn khai chiến. Vua Sở thường thấy một người xông ra trận tiền để bảo vệ mình. Vua hỏi thì người ấy tự xưng là kẻ đã bị cung nhân giựt đứt dải mũ năm trước.

Tuyệt Bút

Tuyệt: dứt, hết, Bút: viết. Văn thơ viết cuối cùng cả, trước khi chết.

Một thiên tuyệt bút gọi là để sau.

Kim Vân Kiều.

Tuyệt Cốc

Tuyệt: dứt, Cốc: lúa. Nhịn đói không ăn thóc.

Nhớ những buổi quê người tuyệt cốc.

Thơ Cổ.

Tuyệt Diệu

Tuyệt: hết sức, Diệu: hay, tốt. Hết sức hay.

Nên câu tuyệt diệu ngụ trong tính tình.

Kim Vân Kiều.

Tuyệt Ðỉnh

Tuyệt: dứt, hơn hết, Ðỉnh: đỉnh núi. Nơi cao nhất trên đỉnh núi.

Bước lên tuyệt đỉnh tàn tàn.

Nhị Ðộ Mai.

Tung Hoành

Tung: dọc, Hoành: ngang. Tự do ngang dọc không ai cản trở.

Bấy lâu bể Sở, sông Ngô tung hoành.

Kim Vân Kiều.

Tung Hô

Tung: tên núi, Hô: la lớn.

Vua Hán Võ Ðế chơi núi Tung Sơn bỗng nghe từ trong núi có tiếng chúc vua vang lên ba lần. Người ta cho là tiếng của Thần Núi. Nghĩa thông thường: Tiếng chúc vua.

Tung hô ba tiếng kêu rân.

Hoàng Khải.

Tùng Lâm

Tùng: tụ họp, Lâm: rừng. Chỗ các nhà tăng nhóm họp. Sách Tổ Ðinh Sự Uyển: Cũng ví như những cây lớn mọc chung lại với nhau, những nhà sư tụ hội một nơi thì gọi là tùng lâm. Nghĩa bóng: nơi chùa chiền.

Ðem thân bồ liễu nương miền tùng lâm.

Phan Trần.

Tùng Quân

Tùng: cây tùng, Quân: cây trúc. Cây trúc ngay thẳng, cây tùng ruột rắn chắc, gặp lạnh không điêu tàn, nên dùng để chỉ những người tiết khí vững vàng.

Nghìn tầm nhờ bóng tùng quân.

Kim Vân Kiều.

Tụng Ðình

Tụng: kiện, Ðình: sân. Chỗ tòa án.

Hỏi ông, ông mắc tụng đình.

Kim Vân Kiều.

Tụng Kỳ

Tụng: kiện, Kỳ: thời kỳ.

Lễ tâm đã đặt tụng kỳ cũng xong.

Kim Vân Kiều.

Tư Âm

Danh từ y học nghĩa là bổ thêm âm.

Muốn cho giáng hỏa phải cần tư âm.

Lục Vân Tiên.

Tư Dung

Tư: dáng dấp, hình dạng, Dung: dung nhan.

Hiện ra một ả tư dung mỹ miều.

Quan Âm Thị Kính.

Tư Gia

Tư: nhớ, lo, Gia: nhà.

Nửa phần luyến chúa, nửa phần tư gia.

Kim Vân Kiều.

Tư Lương

Tư: lo nghĩ, Lương: đo lường. Nghĩa bóng: Ðoán trước sự thể như thế nào. Nguyên chân thi: Nhàn tọa tư lương tiểu lai sư (ngồi rảnh tư lương việc sẽ đến).

Thầy khóa tư lương nhấp nhỏm ngồi.

Tú Xương.

Tư Mã

Tức Tư Mã Tương Như, người đời Hán, học rộng, giỏi thi phú và đàn hay. Trác Văn Quân, một người đàn bà góa, có sắc đẹp, vì mê tiếng đàn của Tư Mã Tương Như, không thể thủ tiết được và bỏ theo Tương Như. Tương Như đã đàn bài “Phụng cầu hoàng” để trêu ghẹo Trác Văn Quân. Xem chữ Phú Tương Như và chữ Phụng Cầu.

Túi Tư Mã giở câu thành phú.

Tư Tình Khúc.

Tư Tái Tư Tam

Tư: lo, Tái: gấp đôi, Tư: lo, Tam: gấp ba. Ý nói lo nghĩ rất nhiều. Hoặc: Tam tư tái tư (lo gấp ba gấp đôi).

Chốn chốn điều tư tái tư tam.

Sãi Vãi.

Tư Tình

Tư: lo, Tình: lòng yêu giữa đôi trai gái.

Hẹn người tới cửa vườn dâu tư tình.

Lục Vân Tiên.

Tư Thần

Tư: giữ một việc gì, Thần: buổi sáng. Giữ chức coi việc đánh thức người dậy buổi sáng.

Dê phong chủ bộ, gà chức Tư thần.

Lục Súc Tranh Công.

Tư Thất

Tư: riêng, Thất: nhà.

Trỏ đường tư thất họ Châu trở về.

Nhị Ðộ Mai.

Tư Thình

Tư: các phẩm vật dùng để tế như nếp và kê, Thình: tức chữ thạnh là đựng.

Mấy mâm sính lễ, mấy mâm tư thình.

Nhị Ðộ Mai.

Tư Văn

Tư: ấy, Văn: đạo rực rỡ gọi là văn. Về sau dùng chữ văn để nói về Nho học.

Thăm thẳm thay! Mến đức thánh nhân, mối tư văn dựng để muôn đời.

Thơ Cổ.

Từ

Thuyền Từ, Từ tức Từ bi (xem chữ nầy). Lòng Phật từ bi độ cho người thoát được bể khổ lên bên kia bờ cũng như chiếc Thuyền Từ vớt chúng sanh vậy.

Thuyền Từ cũng muốn về Tây trúc.

Hồ Xuân Hương.

Từ Bi

Từ: hiền lành, Bi: thương xót. Lời của Phật. Yêu mến và tưởng niệm đến gọi là từ, thương xót chúng sanh gọi là bi. Phật xem chúng sanh như người trong nhà nên yêu mến và tưởng niệm đến (từ), muốn cho mọi người được lợi ích và an lạc, thấy khổ sở thì đem lòng thương xót.

Cửa từ bi công đức xiết bao.

Chu Mạnh Trinh.

Từ Chương

Từ: lời, Chương: văn chương. Dùng để chỉ các loại thi ca từ khúc.

Phong nghi khác giá, từ chương tót loài.

Hoa Tiên.

Từ Ðường

Từ: từ bỏ, Ðường: nhà. Từ bỏ nhà tức là chết.

Ðem tin Thúc phụ từ đường.

Kim Vân Kiều.

Từ Khanh

Từ: họ Từ, Khanh: tiếng dùng để gọi nhau. Từ đời Tần Hán về sau vua gọi nhau, dùng chữ khanh. Từ đời Ðường, đời Tùy về sau gọi người có chức vị kém hơn mình hoặc vợ chồng gọi nhau đều dùng chữ khanh. Một phương sĩ đời nhà Tần (phương sĩ là những người nghiên cứu đạo tiên để trừ tà ma và tu luyện để được trường sanh bất tử). Từ khanh tên Phúc họ Từ, tự Quân Phòng, Tần Thủy Hoàng nghe ở Ðông Hải, đất Tô Châu có thứ cỏ trường sanh, mới bảo Từ Phúc, cùng 3000 con trai, con gái đi thuyền đến đấy để hái cỏ ấy. Nhưng Phúc ra đi rồi không trở về nữa.

Ðừng như Ngô tướng, Từ khanh,
Quân bài thuốc dạy, phụ manh áo nguyền.

Thơ Cổ.

Từ Lang

Tức Từ Thức, Lang: chàng. Từ Thức người Hóa Châu ở nước ta. Làm tri huyện Tiên Du. Gần huyện có một ngôi chùa nỗi tiếng đẹp, trồng nhiều hoa mẫu đơn. Hằng năm du khách rủ nhau đến xem đông như ngày hội. Năm Quan Thái thứ 9 (1396), trong số du khách có một thiếu nữ vô ý làm gãy mất một cành mẫu đơn. Nhà chùa bắt đền. Nàng không sẵn tiền lại không người quen biết nên chẳng biết tính sao. May lúc ấy, Từ Thức đi đến, cởi áo thế cho nhà chùa rồi mỗi người đi một ngả.

Từ Thức tánh hào phóng lại thích du sơn du thủy, nên treo ấn từ quan để đi ngao du các nơi, Một hôm thấy một hòn núi phong cảnh kỳ vỹ. Từ Thức đi lần vào liền gặp được người con gái làm gãy cành hoa lúc trước. Nàng xưng tên là Giáng hương và bảo cho Từ Thức biết đây là cõi tiên.

Thế rồi hai người kết làm vợ chồng. Ở cõi tiên đước một năm, Từ Thức nhớ nhà đòi về, Giáng Hương đưa ra một bức thơ, lúc về đến nhà mở ra xem mới biết là thơ vĩnh biệt. Cảnh dưới trần nay đã khác xưa. Một năm trên tiên bằng 60 năm ở cõi tục. Về sau, Từ Thức lại bỏ nhà đi mất, vào núi lại.

Từ lang chớ để lọt vào non tiên.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Từ Mẫu

Từ: hiền lành, chữ dùng để nói về bà mẹ, Mẫu: mẹ.

Chẳng hay từ mẫu lạc chừng nơi mô.

Phan Trần.

Từ Nhan

Từ: xem Từ mẫu, Nhan: sắc mặt. Dùng để nói về bà mẹ.

Từ ngày cách biệt từ nhan.

Thơ Cổ.

Từ Ô

Từ: hiền lành, Ô: quạ. Giống quạ có hiếu thường đi kiếm mồi cho mẹ ăn.

Từ ô chim chóc vật thường.

Phan Trần.

Từ Qui

Từ: từ giã, Qui: trở về.

Giác Duyên vội vã gởi lời từ qui.

Kim Vân Kiều.

Từ Tạ

Từ: từ giã, Tạ: từ biệt.

Hai chàng từ tạ đều lui ra đường.

Lục Vân Tiên.

Từ Tâm

Từ: hiền lành, Tâm: lòng.

Cũng trong nha dịch lại là từ tâm.

Kim Vân Kiều.

Từ Trĩ

Người Nam Xương, đời Ðông Hán, tự Nhũ Tử Cung Kiệm, khiêm nhường, thường tự cày cấy mà sinh sống. Ðược tiến cử nhiều lần nhưng không chịu nhậm chức, làm một ngôi nhà để ở ẩn, người đương thời thường gọi là Nam Châu Cư sĩ. Trần Phồn làm thái thú lấy lễ rước Trĩ đến công thự làm việc. Trĩ không từ chối được buộc lòng phải đến nhưng yết kiến xong lại đi ngay. Phồn đặt tại quận lỵ một cái sập để riêng tiếp Từ Trĩ. Khi nào Trĩ đi thì lại treo giường lên.

Quách Tông Lam có tang mẹ, Từ Trĩ đến điếu, lưu lại một bó sinh số rồi đi (mượn ý câu trong Kinh thi: Sinh số nhất thúc, kỳ nhân như ngọc: Sinh số một bó người kia như ngọc).

Từ Vân

Từ: thương yêu, Vân: mày. Lòng thương yêu của Phật bao la rộng lớn như mây.

Ðùn đùn mấy đóa Từ Vân.

Sư Chùa Yên Quốc.

Từ Vi

Từ: xem Từ mẫu, Vi: cái màn che trong nhà. Nghĩa bóng: bà mẹ.

Tuổi xanh khuất bóng từ vi.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Tứ

Cỗ xe. Xem Thiên tứ vạn chung.

Muôn chung nghìn tứ cũng là có nhau.

Kim Vân Kiều.

Tứ Bảo

Tứ: bốn, Bảo: quý. Bốn vật quý giá của nhà văn. (Giấy, bút, mực, nghiên mực).

Văn phòng tứ bảo tức thì đem cho.

Thơ Cổ.

Tứ Chi

Tứ: bốn, Chi: tay và chân. Hai tay và hai chân.

Lại thêm rũ liệt tứ chi.

Lục Vân Tiên.

Tứ Ðãi

Tứ: bốn, Ðãi: nguy.

Bốn điều nguy. Sách Liệt nữ truyện chép rằng có cô gái xấu tên Vô Diệm tự thân hành đến yết kiến vua Tề Tuyên Vương. Khi thấy vua, lấy tay vỗ vào đầu gối mà nói rằng: Nguy thay! nguy thay! Nước của bệ hạ phía Tây có Tần hung bạo, phía nam có Sở hùng cường đó là một điều nguy, đắp lâu đài năm tầng, vạn dân cực khổ mỏi mệt, đó là hai điều nguy. Người hiền ẩn náu, kẻ nịnh hót được trọng dụng đó là ba điều nguy, ham mê tửu sắc thâu đêm suốt sáng đó là bốn điều nguy.

Tứ Hạo

Tứ: bốn, Hạo: trắng, đầu bạc. Núi Thương sơn bên Tàu có bốn ông già ở ẩn gọi là Thương sơn tứ hạo:

- Ðông Viên Công,

- Kỳ Lý Quỳ,

- Hạ Huyện Công,

- Dung Lý tiên sanh.

Vua Hán Cao Tổ cho người mời ra làm quan, 4 ông đều từ chối. Thương sơn tứ hạo còn gọi là Nam sơn tứ hạo.

Núi Thương lãnh tìm lên, Sãi vui cùng tứ hạo.

Sãi Vãi.

Tứ Hung

Tứ: bốn, Hung: dữ tợn, độc ác. Ðời Ðường Ngu có bốn tên hung dữ là: Cùng Kỳ tức Cộng Công, Hồn Ðôn tức Hoan Ðấu, Tha Thiết tức Tam Miêu và Mao Ngột tức Côn. Bốn tên này bị vua Thuấn đày đi rất xa.

Ðọc Ngu thơ ghét đảng tứ hung.

Sãi Vãi.

Tứ Linh

Tứ: bốn, Linh: linh thiêng. Bốn con vật linh thiêng (Long: rồng, Lân: kỳ lân, Quy: rùa, Phụng: phụng).

Bạn vàng lại gặp bạn vàng,
Long lân quy phụng một đoàn tứ linh.

Ca Dao.

Tứ Tuyệt Thất Ngôn

Tứ: bốn, Tuyệt: dứt, Thất: bảy, Ngôn: tiếng. Một bài thơ gồm có bốn câu, mỗi câu bảy chữ, thí dụ:

Những lúc say sưa cũng muốn chừa,
Muốn chừa nhưng tỉnh lại hay ưa.
Hay ưa nên nỗi không chừa được,
Chừa được nhưng mà cũng chẳng chừa.

Ðề thơ tứ tuyệt thất ngôn một bài.

Nhị Ðộ Mai.

Tứ Trụ

Tứ: bốn, Trụ: cột. Bốn vị đại thần trong triều như bốn cột trụ chống đỡ cái nhà. Tứ trụ: Cần Chánh, Văn Minh, Võ Hiển, Ðông Các.

Hậu quân thủa trao quyền tứ trụ.

Văn Tế Võ Tánh và Ngô Tùng Châu.

Tứ Vật

Bài thuốc có 4 vị.

Lục quân tứ vật thanh danh.

Lục Vân Tiên.

Tứ Vi

Tứ: bốn, Vi: vây bọc xung quanh. Bốn phía. Nghĩa bóng: rất nhiều.

Bướm ong bay lại ầm ầm tứ vi.

Kim Vân Kiều.

Tự Chuyên

Tự: tự mình, Chuyên: tự tiện một mình.

Ðạo làm quân tử dám hầu tự chuyên.

Nhị Ðộ Mai.

Tự Nhiên Canh

Thanh Nhị Lục: ở đất Thục có một đạo nhân bán canh gọi là tự nhiên canh. Có người mua thì trong bát canh có hai con cá trên vảy có vành tròn giống mặt trăng, ăn canh thấy thơm ngon lạ thường. Có kẻ hỏi sao trên lưng cá lại có mặt trăng. Ðạo nhân vừa chạy vừa ngoảnh đầu lui cười bảo: Trăng ở cõi bồng lai đó. Sang năm sẽ có bệnh dịch ai ăn tự nhiên canh thì thoát khỏi.

Tự Tận

Tự: tự, Tận: hết. Tự làm cho hết đời mình.

Giang trung dương tự tận.

Kim Thạch Kỳ Duyên.

Tự Tình

Tự: nói, bày tỏ, Tình: mối tình.

Mặc ai trên ấy tự tình với ai.

Nhị Ðộ Mai.

Tự Thiền

Tự: chùa, Thiền: xem Rừng thiền.

Sinh bèn đề chữ “Thọ am tự thiền.”

Nhị Ðộ Mai.

Tử

Cây thị. Ngày trước có nhiều xóm làng trồng thị nên chữ tử dùng để chỉ làng xóm (tử lý: xóm thị). Lại còn dùng để nói về người cha. Xem: Tang tử.

Có khi gốc tử đã vừa người ôm.

Kim Vân Kiều.

Tử Ấm

Tử: con, Ấm: bóng che. Quan tước của cha ông để lại cho con cháu. Xem: Ấm.

Ân trời tử ấm thê phong.

Chinh Phụ Ngâm.

Tử Biệt Sinh Ly

Tử: chết, Biệt: từ biệt, Sinh: sống, Ly: lìa. Ở đời không có gì khổ bằng vĩnh biệt lúc chết và chia lìa lúc sống.

Ðau lòng tử biệt sinh ly.

Kim Vân Kiều.

Tử Các

Tử: tía, Các: gác. Nhà phú quý.

Hồng lâu tử các đâu mà đến đây.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Tử Cống

Người nước Vệ, đời Xuân Thu, họ Ðoan Mộc, tên Tứ, học trò của Ðức Khổng Tử. Tử Cống giàu có, giỏi về thương mãi, đi đến đâu mọi người đều kính trọng. Tử Cống muốn bỏ lễ Cốc Sóc (xem chữ nầy), vì mỗi khi có lễ nầy thì phải cúng một con dê. Ðức Khổng Tử cho rằng nên giữ lễ Cốc Sóc có nhiều ý nghĩa quan trọng hơn là một con dê.

Tử Cống sao dê sống bỏ đi.

Lục Súc Tranh Công.

Tử Do

Người đời Xuân Thu, họ Trọng, tên Do còn gọi là Tử Lộ, học trò Ðức Khổng Tử, người rất có hiếu, thường đường xa đổi gạo để kiếm tiền nuôi mẹ. Lúc làm quan phú quý thì mẹ đã mất nên thường than thở không còn được đội gạo mà nuôi mẹ như trước nữa. Tử Do là một trong Nhị thập tứ hiếu của Tàu.

Mang đai Tử Lộ quảy bầu Nhan Uyên.

Tử Do tánh hiếu dõng, mỗi khi nghe ai nói đến điều lỗi lầm của mình thì lấy làm mừng rỡ. Ðức Khổng Tử nói rằng: Tử Do có thể cỡi bè vượt bể để đi theo Ngài.

Phù hải âu chẳng một Tử Do.

Chiến Tụng Tây Hồ Phú.

Tử Hạ

Người nước Vệ đời Xuân Thu, họ Bốc, tên Thương giỏi về văn học. Ngụy Văn Hầu tôn làm bực thầy. Tử Hạ là học trò của Ðức Khổng Tử.

Tử Hạ, Tử Cống cùng thầy Tử Do.

Thơ Cổ.

Tử Kinh

Tên một thứ cây có hoa, người ta thường trồng giữa sân, anh em họ Ðiền chia gia tài giữa sân có cây tử kinh, định chặt để chia nhau. Cây tử kinh tự nhiên khô héo. Người anh trưởng khóc bảo hai em: “Cây là cùng một gốc, nay ta sắp sửa phân chia nên nó đau đớn mà khô héo. Anh em ta nào khác chi cây này.” Nghe anh nói thế, hai em đều ngậm ngùi cảm động, cùng ôm nhau sụt sùi nên không nghĩ đến việc chia gia tài nữa. Nên sau dùng chữ tử kinh để nói đến tình anh em.

Tử Khí

Tử: chết, Khí: không khí. Trong bầu không khí đầy sự chết chóc.

Nghe hơi tử khí đâu đây.

Tử Lý

Tử: cây thị, Ngày xưa người ta thường trồng cây tang (dâu) để nuôi tằm và cây thị, một thứ cây gỗ tốt cho con cháu dùng, Lý: xóm. Nghĩa bóng: Làng xóm mình ở. Xem chữ: Tang tử.

Kẻ về tử lý, người vào ngọc kinh.

Nhị Ðộ Mai.

Tử Nê

Tử: tía, Nê: bùn. Người xưa viết thơ xong, lấy bùn mà niêm lại. Vua dùng thứ bùn tía. Nghĩa thông thường: Chiếu chỉ của vua.

Ðền rồng ban ấn tử nê.

Thơ Cổ.

Tử Ngọc

Tên người con gái. Sưu thần ký: con gái Ngô Vương Phù Sai là Tử Ngọc, thương yêu Hoàng Trọng, nhưng cha mẹ không gả, nàng uất ức mà chết. Trọng du học về hay tin đến mộ để thăm. Tử Ngọc hiện nguyên hình tặng người yêu hạt minh châu. Trọng muốn ôm lấy Tử Ngọc thì nàng hóa khói biến mất. Về sau khi nói đến người con gái chết, người ta dùng mấy chữ: Tử Ngọc thành yên (Tử Ngọc hóa khói).

Tử Phần

Tử: cây thị (xem Tang tử), Phần: cây phần. Trong làng thường trồng cây tử cây phần nên có chữ phần hương tử lý. (Làng phần xóm lý). Nghĩa bóng: Nơi cố hương.

Ðoái trông muôn dặm tử phần.

Kim Vân Kiều.

Tử Quy

Tức chim cuốc, còn gọi đỗ quyên hay đỗ vũ. (xem Ðỗ quyên).

Hoàng anh hót nhớ, tử quy kêu sầu.

Phan Trần

Tiếng tử quy thảm giục lòng thương.

Lê Ngọc Hân.

Tử Sĩ

Tử: chết, Sĩ: kẻ sĩ. Người chết trận.

Hồn tử sĩ gió ù ù thổi.

Chinh Phụ Ngâm.

Tử Sinh

Tử: chết, Sinh: sống.

Dám nhờ cốt nhục tử sinh.

Kim Vân Kiều.

Tử Tuy

Tử: chết, Tuy: thối lui quân. Tư mã pháp: Tướng quân tử tuy (Quân bại mà thối lui thì tướng quân nên chết).

Phận cần lao đà cam dạ tử tuy.

Phan Huy Ích.

Tử Vi

Tòa sao có 15 ngôi cung mạng của người nào có tòa sao tử vi chiếu vào thì học giỏi và đỗ đạt.

Khôi tinh đã rạng, tử vi thêm lòa.

Kim Vân Kiều.

Tựa Cửa

Vương Tôn Giả mồ côi cha từ hồi còn nhỏ, chỉ còn mẹ già. Vua Tề Mân Vương cho Giả làm quan. Lúc Mân Vương thua bị quân địch đuổi đến nước Vệ thì Vương Tôn Giả lạc mất vua, chạy thẳng về nhà. Bà mẹ trông thấy hỏi vua Tề ở đâu thì Giả đáp vì chạy lạc mỗi người một nơi nên không rõ. Bà mẹ giận mắng rằng: Mầy sớm đi chiều về thì ta tựa cửa mà trông, mầy chiều đi mà tối không về thì ta tựa cửa mà trông. Vua trông bề tôi có khác nào mẹ trông con, mày làm tôi vua, mà vua đi đâu mầy không rõ lại bỏ mà về nhà!

Giả thẹn quá bỏ đi tìm vua. Lúc bấy giờ vua bị giết rồi, Giả liền hô hào dân chúng, hạ sát được kẻ thù để trả thù cho vua.

Nghĩa bóng: tình mẹ trông con.

Xót người tựa cửa hôm mai.

Kim Vân Kiều.

Tức Tốc

Tức: liền thì, Tốc: gấp.

Xuân hương tức tốc dời chân.

Nhị Ðộ Mai.

Tước Bình

Tước: tức Khổng tước: con công, có chỗ bảo là con se sẻ, Bình: bình phong. Xem chữ Bắn sẻ.

Tước bình thử mở xem tên ai nào.

Hoa Tiên.

Tước Bộ

Tước: chim sẻ, Bộ: bước. Bước đi cặp chân có vẻ nhảy như chim sẻ. Một tướng đi xấu.

Khác loài tước bộ xà hành.

Trinh Thử.

Tước Giác

Tên một bài ca trong Kinh Thi: Thùy vi tước vô giác? Hà dĩ xuyên ngã ốc? (Ai bảo chim sẻ không sừng? Làm sao soi nhà ta được?). Theo sách Tàu thì chim sẻ dâm dục, con chuột tham lam, nên dùng để ví với bọn cường hào ở chốn thôn quê.

Gẫm phường tước giác thôn quê còn nhiều.

Thơ Cổ

Mỏ chim, nanh chuột tranh hơi còn nhiều.

Trê Cóc.

Tương Giao

Tương: cùng, Giao: cùng qua lại với nhau. Cùng giao thiệp vui chơi với nhau.

Sinh rằng chút nghĩa tương giao.

Hoa Tiên.

Tương Kỳ

Tương: cùng, Kỳ: hẹn. Cùng hò hẹn.

Từ rằng tâm phúc tương kỳ.

Kim Vân Kiều.

Tương Ngộ

Tương: cùng, Ngộ: gặp.

Lúc tương ngộ lại thêm phiền tương biệt.

Dương Khuê.

Tương Phố

Tương: sông Tương (Xem chữ nầy), Phố: bến.

Gặp chàng nơi Tương phố bến xưa.

Chinh Phụ Ngâm.

Tương Phùng

Tương: cùng, Phùng: gặp.

Nhớ câu bình thủy tương phùng,
Lục Vân Tiên.

Tương Quan

Tương: cùng, Quan: quan hệ.

Cho hay từ hiếu tương quan.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Tương Sinh Tương Khắc

Tương: cùng, Sinh: sinh ra, Tương: cùng, Khắc: chống lại.

Theo các nhà bói toán thì trong ngũ hành hoặc tương sinh hoặc tương khắc: mộc sinh hỏa, hỏa sinh thổ, thổ sinh kim, kim sinh thủy, thủy sinh mộc (Khi ta cưa cây thì ra lửa (mộc sinh hỏa), đốt vật gì cháy thì thành đất (hỏa sinh thổ), đất sinh ra kim loại (thổ sinh kim), nấu kim loại chảy ra nước (kim sinh thủy), nước tưới cho cây tốt tươi (thủy sinh mộc).

Còn tương khắc: mộc khắc thổ, thổ khắc thủy, thủy khắc hỏa, hỏa khắc kim, kim khắc mộc. Cây trồng phá hư đất đai (mộc khắc thổ), đất hút khô nước (thổ khắc thủy), nước tưới tắt lửa (thủy khắc hỏa), lửa nấu chảy kim loại (hỏa khắc kim), kim loại đốn cây cối (kim khắc mộc). Có nhiều người tin rằng vợ chồng hai tuổi tương sinh thì tốt còn tương khắc thì xấu.

Tương Tàn

Tương: cùng, Tàn: hại. Hại lẫn nhau.

Cốt nhục tương tàn.

Tục Ngữ.

Tương Tầm

Tương: cùng, Tầm: tìm.

Trong cơ thanh khí tương tầm.

Kim Vân Kiều.

Tương Tư

Tương: cùng, Tư: nhớ tưởng. Tưởng nhớ nhau.

Một ngày nặng gánh tương tư một ngày.

Kim Vân Kiều.

Tương Tư Ðiểu

Tương tư: xem chữ nầy, Ðiểu: chim.

Chim tương tư. Sách Việt chí: Tương tư là một loại chim nhỏ. Có người bắt được một cặp bỏ vào lồng đoạn thả ra ngoài một con, còn giữ lại một. Con chim thả liền bay đi nhưng giây lát trở lại như xin được cùng vào một lồng với con kia. Lúc ngủ thì hai con chui đầu dưới cánh nhau một cách thân ái (Xem Tương tư mộc, Tương tư thọ).

Tương Tư Mộc

Tương tư: xem chữ nầy, Mộc: cây. Cây tương tư. Sách thuật dị ký: Ðời Chiến Quốc, nước Ngụy bị khổ sở vì nạn chinh chiến, dân nhiều kẻ phải ra trận, đi thú lâu ngày không trở về, các bà vợ ở nhà có kẻ tương tư mà chết. Sau khi chôn, trên mả mọc lên một cái cây cành là hướng về ngả người chồng đã ra đi. Người đương thời gọi là tương tư mộc (xem Tương tư thọ).

Tương Tư Thọ

Cây tương tư. Hàng Bằng có người vợ là Hà Thị rất đẹp. Tống Vương cướp lấy Hà Thị, khiến Hàng Bằng phải tự sát. Hà Thị nhảy trên lầu xuống đất để chết theo chồng. Từ hai mộ của hai vợ chồng mọc lên hai cây dưới rễ và trên cành đều kết liền với nhau. Trên có cặp chim oan ương tiếng kêu rất thảm thiết (có nơi bảo đó là cặp chim tương tư). Người đời Tống gọi hai cây ấy là cây tương tư (xem cả tương tư điểu).

Tương Tri

Tương: cùng, Tri: biết. Hai người biết nhau.

Sinh rằng từ thủa tương tri.

Kim Vân Kiều.

Tương Triền

Tương: cùng, Triền: vất vít.

Lạ thay oan khí tương triền.

Kim Vân Kiều.

Tường Ðông

Bức tường ở phía đông. Thơ của Lý Bạch: Tự cổ hữu tư sắc, Tây Thi dự đông lân (Từ xưa có sắc đẹp, Tây Thi ở xóm đông). Trong một bài phú của Tống Ngọc có những câu: Thiên hạ chi giai nhân, mạc nhược Sở quốc, Sở quốc chi lệ giả mạc nhược thần lý, thần lý chi mỹ giả, mạc nhược thần đồng gia chi tử, nhiên thử nữ đăngtường khuy thần tam niên, chi kim vị hứa dã (Người đẹp ở trong thiên hạ không đâu bằng người nước Sở, người đẹp ở nước Sở không đâu bằng xóm của hạ thần, người đẹp trong xóm hạ thần không đâu bằng con của nhà láng giềng hướng đông của kẻ hạ thần. Nhưng người con gái ấy leo tường nhìn sang kẻ hạ thần đã ba năm thế mà đến nay vẫn chưa gả vậy). Tường đông nghĩa bóng: nơi có con gái đẹp.

Tường đông ghé mắt ngày ngày hằng trông.

Kim Vân Kiều.

Tường Lân

Tường: điềm lành, Lân: con kỳ lân. Xem chữ này.

Người xưa cho lân là một con thú đem lại điềm lành nên gọi là tường lân. Sách Ngọc Hải: Hưng quốc năm thứ chín, tháng 10 người đất Lam Châu đem biếu một con thú trên đầu có cái sừng bằng thịt. Vua triệu đình thần lại hỏi. Bọn Từ Huyền tâu rằng đó là con Tường Lân. Nhạc mới soạn một khúc nhạc tên Tường lân khúc.

Tường Loan

Xe của Phật đi trên mây.

Ào ào dạng bóng tường loan.

Quan Âm Thị Kính.

Tường Vân

Tường: điềm lành, Vân: mây báo điềm lành.

Tới mậu thân từ rỡ vẻ tường vân, sông núi khắp nhờ công đãng địch.

Tụng Tây Hồ Phú.

Tướng Công

Tướng: tể tướng, Công: tiếng tôn xưng những người chức trọng quyền cao.

Bấy lâu Lư Kỷ tướng công.

Nhị Ðộ Mai.

Tướng Khanh

Tướng: tể tướng, Khanh: xem Công Khanh.

Rõ gương khoa giáp, rõ nền tướng khanh.

Nhị Ðộ Mai.

Tướng Mạo

Tướng: trạng mạo, Mạo: dáng mặt. Hình dáng thân thể mặt mày.

Liếc coi tướng mạo Vân Tiên.

Lục Vân Tiên.

Tướng Môn

Tướng: tể tướng, Môn: cửa. Cửa nhà quan tể tướng.

Mới hay vương khí tướng môn.

Nhị Ðộ Mai.

Tướng Phủ

Tướng: tể tướng, Phủ: dinh, phủ. Dinh, phủ quan tể tướng.

Cùng sang tướng phủ vào hầu Lư Công.

Nhị Ðộ Mai.

Tướng Quân

Tướng: tướng, Quân: quân lính. Tướng coi binh lính.

Hai bên mười vị tướng quân.

Kim Vân Kiều.

Tướng Sĩ

Tướng: người xem tướng, Sĩ: kẻ nghiên cứu học vấn hoặc nghiên cứu một môn gì.

Có thầy tướng sĩ đoán ngay một lời.

Kim Vân Kiều.

Tướng Sĩ

Tướng: người xem tướng, Sĩ: kẻ nghiên cứu học vấn hoặc nghiên cứu một môn gì.

Có thầy tướng sĩ đoán ngay một lời.

Kim Vân Kiều.

Tượng Nhân

Tượng: bức tượng, Nhân: người.

Người ta đâu lấy những là tượng nhân.

Lục Vân Tiên.

Tựu Trường

Tựu: đi đến, Trường: nhà trường.

Hán Minh đi trước tựu trường.

Lục Vân Tiên.

Tửu Sắc

Tửu: rượu, Sắc: sắc đẹp, đàn bà.

Chớ tham tửu sắc chơi bời.

Phan Trần.

Thác Cô

Thác: gởi, Cô: con mồ côi. Lúc vua sắp mất, để con mồ côi lại cho một người nào trông nom thì gọi là thác cô.

Lấy bè thích lý chịu lời thác cô.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thạch Bàn

Thạch: đá, Bàn: mâm. Phiến đá lớn như cái mâm.

Một gánh cần câu tới thạch bàn.

Thơ Cổ.

Thạch Kiều

Thạch: đá, Kiều: cầu.

Thạch kiều thấy đó, giai kỳ nào đâu.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Thạch Khánh

Thạch: đá, Khánh: một thứ nhạc khí, hình đẹp, bằng ngọc hoặc đá, hoặc kim khí, treo trên một cái giá như treo chuông.

Nương thạch khánh phần hương trưa tối.

Sãi Vãi.

Thạch Sùng

Người đời Tấn, ở Nam Bi, tự Quý Luân nhờ buôn bán theo đường bể mà giàu có. Sùng giàu vào bậc nhất Trung Quốc, ăn tiêu xa xỉ, lấy sáp làm củi, dùng mỡ chùi nồi. Tương truyền vì đấu phú (đấu sự giàu có) cùng Vương Khải thua trí mất hết sự nghiệp, chết hóa ra con thạch sùng. Thạch Sùng lập cái vườn tên Kim Cốc, có người thiếp rất đẹp tên Lục Châu. Dương Tứ, bạn của Thạch Sùng, muốn được Lục Châu mới cầu với Sùng, nhưng Lục Châu không chịu nhảy xuống lầu tự tận. Dương Tứ giận Thạch Sùng mới gièm với Triệu Vương Luân nên Sùng bị giết.

Thạch Sùng tặc lưỡi lắc đầu.

Trinh Thử

Ðôi ba quan em nghĩ là giàu,
Thạch Sùng, Vương Khải còn đâu đến giờ.

Ca Dao.

Thạch Thất

Thạch: đá, Thất: nhà. Vua Cao Tổ có làm một cái thạch thất, trong ấy ghi lời thề viết bằng chữ son khắc vào sắt mấy chữ: Con cháu các công thần được đời đời nối nghiệp làm chư hầu.

Nhà thạch thất dẫu nhạt son mòn sắt.

Ðặng Trần Thường.

Thai Sản

Thai: có mang, bào thai, Sản: đẻ.

Tới khi thai sản thành hình.

Trê Cóc.

Thái A

Tên một cây bửu kiếm. Có ba cây bửu kiếm cùng đúc một lần là long tuyền, thái a, và công bố (xem chữ Long tuyền). Hán thơ: Ðảo trì thái a (Ðưa chuôi gươm thái a).

Dứt tình phó lưỡi thái a cho nàng.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thái Ất

Tên một ngôi sao. Lưu Hướng thường đọc sách dưới ánh sáng đèn thái ất. Xem Các Lê.

Ðèn thái ất canh khuya đọc sách.

Thơ Cổ.

Thái Bạch

Tên một ngôi sao tức Kim tinh, buổi sớm mọc ở phương đông, cũng còn gọi là sao Khải Minh.

Một phút mây che vừng thái bạch.

Ngọc Hân Công Chúa.

Thái Bảo

Một chức quan lớn trong triều thuộc hàng Tam Công. Xem Công khanh.

Phong làm thái bảo, dựng bài liệt trung.

Nhị Ðộ Mai.

Thái Công

Tức Thái công Vọng tự Tử Nha, tên chữ Lữ Vọng. Tôi hiền đời Ðông Châu, họ Khương tên Thượng, câu ở bờ sông Vị. Vua Châu Văn Vương đi săn gặp Khương Thượng liền nói rằng: Ngô thái công vọng tử cửu hỷ (Tôi trông đợi Thái công đã lâu vậy. Thái công là tiếng tôn xưng bậc lớn hơn mình, Vọng là trông đợi). Cho nên người ta gọi Khương Thượng là Thái Công Vọng. Văn Vương rước Khương Thượng về giúp nước. Sau Khương Thượng giúp vua Võ (con Văn Vương) đánh vua Trụ lập được công lớn. Tương truyền sách binh thư Lục thao là của Thái công Vọng làm ra.

Thái công xưa một cần câu.

Lục Vân Tiên.

Thái Hà

Thái: rực rỡ, Hà: ráng. Mây có ánh mặt trời chiếu vào thành sắc đỏ.

Thái hà lấp lánh đông tây.

Hoa Tiên.

Thái Hòa

Thái: rất, Hòa: yên tĩnh không xung đột nhau. Nghĩa bóng: Trong nước rất được yên ổn.

Triều Lê đương hội thái hòa.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Thái Học

Tên một khoa thi mở đời nhà Trần chia ra thứ bậc làm ba giáp để phân cao thấp.

Lai thi thái học chư sinh.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thái Sơn

Tên một quả núi rất cao, thuộc tỉnh Sơn Ðông, người Tàu thường dùng để ví với những cái gì to lớn. (Công cha như núi Thái sơn).

Gieo Thái sơn nhẹ tựa hồng mao.

Chinh Phụ Ngâm.

Thái Sư

Chức quan rất lớn đời xưa trong hàng Tam Công. Xem Công khanh.

Thái sư chức trọng trong triều sắc phong.

Lục Vân Tiên.

Thái Thạch

Tên bến nước, nơi mà Lý Bạch say rượu đã ngã xuống.

Thái thạch hồn thơ vẫn vấn vương.

Thơ Cổ.

Thái Văn Cơ

Tên một vị thứ phi của vua, tên Ðiểm, tự Văn Cơ, con của Thái Ung. Văn Cơ giỏi âm luật, nghe nhạc có thể phân biệt được điều lành điều dữ.

Gái như Thái Văn Cơ, gái mà biết phân cầm nên khúc.

Sãi Vãi.

Tham Lang

Tên một ngôi làng trong số tử vi.

Tham lang thủ mệnh ắt là vượng thay.

Trinh Thử.

Tham Tàn

Tham: tham lam, tham ô, Tàn: tàn bạo.

Họ Lư cưu dạ tham tàn.

Nhị Ðộ Mai.

Tham Tán

Tham: chen dự vào, Tán: giúp đỡ.

Ðem tài tham tán giúp vào việc công.

Thơ Cổ.

Thám Hoa

Thám: thăm, Hoa: hoa. Người đậu bậc thứ ba trong khoa thi đình, sau Trạng nguyên và Bảng nhãn.

Thám hoa võ cử xuất thân.

Nhị Ðộ Mai.

Thảm Sầu

Thảm: hết sức đau đớn, Sầu: buồn rầu.

Cả nhà xiết nỗi thảm sầu.

Nhị Ðộ Mai.

Thang Lan

Thang: nước nóng, Lan: hoa lan. Nước nấu bằng hoa lan cho thơm.

Thang lan rủ bức trướng hồng tắmhoa.

Kim Vân Kiều.

Thang Mộc Ấp

Thang: nước nóng, Mộc: gội, Ấp: cái ấp. (Một khu vực có nhiều gia đình ở).

Ngày xưa, vua cho chư hầu thang mộc ấp. Tiền thu được ở thang mộc ấp dùng về việc tắm gội để tiện trai giới. Lại còn gọi là tiền túc ấp ý nói lúc vào chầu triều có nơi ăn nơi ngủ. Hán Cao Tổ lấy đất Bái làm thang Mộc ấp của mình. (Túc: ở lại).

Miền thang mộc vốn đúc non gầy bể, mở mang bờ cõi bởi từ đây.

Phan Huy Ích.

Thang Mây

Do chữ Vân thê (Vân: mây, Thê: thang). Một cái thang rất cao. Công Du Ban làm cái thang rất cao để quân nước Sở dùng leo vào thành nước Tống. Cái thang ấy tên gọi là vân thê. về sau chữ vân thê dùng để nói về việc leo cao, hoặc dùng theo nghĩa bóng để nói về thi đậu.

Con dầu bước đặng thang mây.

Lục Vân Tiên.

Thanh Bạch

Thanh: trong, Bạch: trắng. Hành vi trong sạch không có tí vết gì.

Tiếng thanh bạch để về sau.

Nhị Ðộ Mai.

Thanh Bình

Thanh: trong sạch, Bình: an ổn. Một cuộc đời an ổn không có điều gì xáo trộn.

Nước thanh bình ba trăm năm cũ.

Chinh Phụ Ngâm.

Thanh Cao

Thanh: thanh nhã, Cao: cao khiết. Người không chịu uốn mình để làm một điều gì trái với lương tâm, có một nhân cách cao quý.

Cho thanh cao mới được phần thanh cao.

Kim Vân Kiều.

Thanh Cư

Thanh: trong sạch, Cư: ở. Nghĩa bóng: ở ẩn.

Thanh cư ai vẽ nên đồ Võng Xuyên.

Tự Tình Khúc.

Thanh Dạ

Thanh: trong, Dạ: đêm. Tên một khúc hát, các cung nhân thường hát cho vua Tùy Dạng Ðế trong vườn Tây Uyển.

Vườn Tây Uyển khúc trùng thanh dạ.

Cung Oán.

Thanh Di

Thanh: sạch sẽ, Di: bằng phẳng.

Ba châu qui phụ một đường thanh di.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thanh Ðạm

Thanh: yên tĩnh, không thích ồn ào náo nhiệt, Ðạm: lạt. Những thức ăn bình thường không cần đền cao lương mỹ vị.

Mùi hoắc lê thanh đạm mà ngon.

Cung Oán.

Thanh Ðiểu

Thanh: xanh, Ðiểu: chim.

Nhạc tiêu thiều còn lõm bõm khúc xưa, tiếng thanh điểu gọi người đi kẻ lại.

Phạm Thái.

Thanh Ðô

Cung của vua Thiên Ðế (Trời) ở.

Hay là nơi Bồng hồ, Lãng uyển hay là nơi Tử phủ, Thanh đô.

Nguyễn Hữu Chỉnh.

Thanh Giản

Thanh: trong sạch, Giản: giản dị.

Cũng vì thanh giản lấy đâu nhân tình.

Nhị Ðộ Mai.

Thanh Hải

Tên đất. Ðời Ðường, rợ Thổ Cốc đóng ở đấy. Lý Bạch: Hán hạ Bạch đăng thành, Hồ khuy Thanh hải độ (Hán xuống Bạch đăng thành, Hồ dòm bến Thanh hải).

Mai hồ vào Thanh hải dòm qua.

Chinh Phụ Ngâm.

Thanh Y

Thanh: xanh, Y: áo. Ngày xưa những người nghèo thường mặc áo xanh, nên chữ thanh y dùng để gọi những đầy tớ gái.

Ra vào theo lũ thanh y.

Kim Vân Kiều.

Thanh Kỳ

Thanh: thanh cao, Kỳ: lạ lùng. Cao xa lạ lùng.

Ba vần già giặn, bốn câu thanh kỳ.

Nhị Ðộ Mai.

Thanh Khâm

Thanh: xanh, Khâm: cổ áo (dùng để tượng trưng cho cái áo). Ngày xưa bên Tàu, học trò thường mặc áo xanh. Nghĩa bóng: Học trò.

Cho con trả nợ thanh khâm cho rồi.

Lục Vân Tiên.

Thanh Khí

Thanh: tiếng, Khí: tức loài kim khí. Rút ở câu: Ðồng thanh yương ứng, đồng khí tương cầu (Cùng một thứ tiếng trả lời lại với nhau như gà cùng gáy, chó cùng sủa, loại kim khí thì hút nam châm). Nghĩa bóng: Tìm nhau mà đến.

Thưa rằng thanh khí xưa nay.

Kim Vân Kiều.

Thanh Lãng

Thanh: trong, Lãng: sáng sủa.

Thời thanh lãng có người còn mến cảnh, cảng có sẵn nước trong trăng sáng, người nên phụ cảnh nầy ru.

Nguyễn Huy Lượng.

Thanh Lâu

Thanh: xanh, Lâu: lầu. Cổ nhạc phủ: Ðại lộ khỉ thanh lâu (Ðường lớn dựng lầu xanh). Tào Thực: thanh lâu lâm đại lộ (Thanh lâu thẳng đến con đàng lớn). Thanh lâu dùng để chỉ nhà phú quý. Ðời Tề, vua Võ Ðế bảo xây dựng lầu cao, phía trên sơn xanh, nên chỗ vua ở thời bấy giờ cũng gọi là thanh lâu. Nhưng từ khi Lương Lưu Diểu làm câu thi: Thương nữ bất thăng sầu, kết thúc hạ thanh lâu (Thương nữ sầu mênh mông, thanh lâu nàng bước xuống), thì hai chữ thanh lâu chuyên dùng để nói về nhà điếm.

Thanh lâu hai lượt, thanh y hai lần.

Kim Vân Kiều.

Thanh Liên

Tên một cái làng mà Lý Bạch đã sinh ở đó. Lý đã dùng tên làng để làm biệt hiệu (Lý Thanh Liên).

Giá nầy Hoàng Hạc, Thanh Liên cũng nhường.

Hoa Tiên.

Thanh Liên

Tên một cái làng mà Lý Bạch đã sinh ở đó. Lý đã dùng tên làng để làm biệt hiệu (Lý Thanh Liên).

Giá nầy Hoàng Hạc, Thanh Liên cũng nhường.

Hoa Tiên.

Thanh Lương

Thanh: trong sạch, Lương: mát mẻ.

Hôm nay nhân buổi thanh hương.

Nhị Ðộ Mai.

Thanh Minh

Một cái tiết vào tháng ba. Về tiết nầy người ta thường hay đi thăm mộ.

Thanh minh trong tiết tháng ba.

Kim Vân Kiều.

Thanh Nang

Thanh: xanh, Nang: dãy. Sách quý đựng trong dãy xanh.

Cùng là cương mục khác gì thanh nang.

Lục Vân Tiên.

Thanh Niên

Thanh: xanh, Niên: tuổi. NHững kẻ còn trẻ tuổi khỏe mạnh như cây cỏ xanh tươi thì gọi là thanh niên.

Con ta trạc tuổi thanh niên.

Nhị Ðộ Mai.

Thanh Nghị

Thanh: trong, Nghị: bàn. Những điều bàn bạc thanh cao. Ðường thơ: Thiên hạ thanh nghị thượng chi (Chuộng những thanh nghị trong thiên hạ).

Phù thế giáo một vài câu thanh nghị.

Nguyễn Công Trứ.

Thanh Ngu

Thanh: thanh cao, Ngu: vui vẻ.

Triều đại xưa mấy lớp thanh ngu.

Nguyễn Huy Lượng.

Thanh Nhàn

Thanh: trong sạch, Nhàn: rảnh rang. Không bận bịu việc gì.

Thanh nhàn khi tựu hiên tây.

Nhị Ðộ Mai.

Thanh Tao

Thanh: trong, Tao: có văn vẻ, trái với thô tục.

Giặc, Bình hai vẻ thanh tao một lần.

Hoa Tiên.

Thanh Tân

Thanh: trong, Tân: mới. Trong trẻo và mới mẻ.

Lời đâu quyến luyến thanh tân.

Hoa Tiên.

Thanh Tiêu

Thanh: xanh, Tiêu: trời.

Vốn xưa thiếp khách thanh tiêu.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Thanh Tú

Thanh: trong sạch, Tú: đẹp đẽ.

Dáng người thanh tú vẻ người văn chương.

Nhị Ðộ Mai.

Thanh Thiên Bạch Nhật

Thanh: xanh, Thiên: trời, Bạch: trắng, Nhật: mặt trời. Giữa ban ngày dưới trời xanh. Nghĩa bóng: Rõ ràng không có điều gì giấu giếm.

Thanh thiên bạch nhật rõ ràng cho coi.

Kim Vân Kiều.

Thanh Thù

Thanh: xanh, Thù: con nhện.

Mái cầm viện, dế kêu liền thu đến, vài gian kết thảm lưới thanh thù.

Phạm Thái.

Thanh Trì

Thanh: trong, Trì: ao.

Bộ hành mới kéo về nơi thanh trì.

Trê Cóc.

Thanh Vân

Thanh: xanh, Vân: mây. Cao tận mây xanh. Dùng để nói về địa vị cao, sau dùng để nói về thi đậu. Cổ thi: Nhất đán công đạo khai, thanh vân tại bình địa (Một mai đường công mở, thanh vân tại đất bằng).

Thanh thanh nhẹ bước thanh vân.

Nhị Ðộ Mai.

Thanh Xuân

Thanh: xanh, Xuân: mùa xuân. Tuổi trẻ.

Một chàng vừa trạc thanh xuân.

Kim Vân Kiều.

Thành Bại

Thành: được, có kết quả, Bại: thua.

Qui thông hay thành bại kiết hung.

Lục Súc Tranh Công.

Thành Ðô

Tên một xứ thuộc tỉnh Tứ Xuyên bên Tàu.

Phan sinh từ ở thành đô.

Phan Trần.

Thành Hạ

Thành: bức thành, Hạ: dưới. Dưới thành.

Tin lời thành hạ yêu mình.

Kim Vân Kiều.

Thành Hoàng

Thành: thành, Hoàng: cái ao đào chung quanh thành. Tên một vị thần trông coi trong thành.

Thác về âm phủ được phong thành hoàng.

Thơ Cổ.

Thành Hồ

Thành: bức thành, Hồ: con chồn. Con chồn (tức con cáo) làm hang ở nơi thành, người ta không dám đào lỗ để bắt vì sợ sập thành. Nghĩa bóng: cậy thế.

Ai ngờ xã thử thành hồ.

Trê Cóc.

Thành Ý

Thành: chân thật, Ý: điều trong bụng mình suy nghĩ.

Thục vương thành ý thỉnh cầu.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thành Kính

Thành: chân thật, Kính: kính trọng.

Rằng người thành kính thì trời chứng tri.

Phan Trần.

Thành Liền

Những thành trì nối liền với nhau. Nước Triệu được hai hòn ngọc của Biện Hòa. Vua Chiêu Vương nước Tần xin đem năm thành liền để đổi. Nghĩa bóng: vật hết sức quý giá.

Thành liền mong tiến bệ rồng.

Chinh Phụ Ngâm.

Thành Toán

Thành: nên, Toán: định liệu một việc gì.

Ðã hay thành toán miếu đường.

Kim Vân Kiều.

Thành Thân

Thành: nên, Thân: thân thích. Kết hôn.

Âm cung biết có thành thân chăng là.

Thơ Cổ.

Thánh Chúa

Thánh: tiếng tôn xưng, tài giỏi đáng tôn kính như thánh như thần, Chúa: vị cai trị cả nước cả xứ.

Ngày nay thánh chúa trị đời.

Kim Vân Kiều.

Thánh Ðế

Thánh: xem trên, Ðế: vua.

Rằng ơn Thánh đế dồi dào.

Kim Vân Kiều.

Thánh Nhân

Thánh: người nhân cách rất cao đáng được đời tôn lên bực thánh thần, Nhân: người. Thường dùng chữ Thánh nhân để chỉ Ðức Khổng Tử. Xem Khổng Tử.

Thương là thương Ðức Thánh nhân.

Kim Vân Kiều.

Thảo Dạ

Thảo: cỏ, Dạ: hoặc dã: đồng nội.

Dạy rằng đuổi trâu ra thảo dạ.

Lục Súc Tranh Công.

Thảo Ðường

Thảo: cỏ, Ðường: nhà. Nhà tranh.

Lơ thơ nửa mái thảo đường.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Thảo Lư

Thảo: cỏ, Lư: nhà.

Dọn thuyền mới rước nàng về thảo lư.

Kim Vân Kiều.

Thảo Muội

Thảo: cỏ, Muội: tối tăm. Lúc trời đất mới sơ khai, cỏ cây hoang vu tối tăm mù mịt. Kinh Dịch: Thiên tạo thảo muội (Trời tạo ra thảo muội).

Gặp cơn thảo muội cơ trời.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thảo Ngưu

Thảo: cỏ, Ngưu: trâu.

Nguyên Sử: Lưu Chỉnh cho thám tử dò xét biết Trương Quý thế nào cũng sẽ tìm cách trốn ra khỏi thành để cầu viện. Chỉnh mới sắp đặt chiến thuyển các nơi, đoạn dùng cỏ khô bó lại thành những con trâu cỏ ở bờ sông Hán. Mọi người không ai hiểu Chỉnh đã làm như thế để làm gì. Ðến tháng chín, nhân đêm tối trời Quý đã tìm cách trốn thoát ra ngoài theo dòng nước dong thuyền chạy. Quân lính hay tin đốt tất cả con trâu hai bên bờ sông, sáng rực như ban ngày. Chỉnh nhờ thế đánh bắt được Quý.

Tháp Tùng

Tháp: cắm vào, Tùng: theo. Chung vào một đoàn để đi với nhau.

Tìm thuyển ta sẽ tháp tùng với nhau.

Lục Vân Tiên.

Thăng Bình

Thăng: mặt trời lên, tiến lên, Bình: an ổn. Thăng bình: đời thạnh trị an ổn

Nghìn thu gặp hội thăng bình.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thăng Ðiệu

Thăng: lên chức, Ðiệu: đưa từ nơi nầy đến nơi khác.

Rày vâng thăng điệu lai kinh.

Nhị Ðộ Mai.

Thăng Ðường

Thăng: lên, Ðường: chỗ làm việc quan.

Thăng đường chàng mới hỏi tra.

Kim Vân Kiều.

Thăng Kinh

Thăng: lên, đi đến, Kinh: kinh đô.

Ðưa tin sẽ đón thăng kinh cũng vừa.

Nhị Ðộ Mai.

Thăng Quan

Thăng: lên chức, Quan: quan.

Rằng vâng Ðài gián thăng quan.

Nhị Ðộ Mai.

Thănh Thuyên

Thăng: lên chức, Thuyên: lựa chọn quan lại. Tuyển lựa để được thăng chức.

Mai công phụng chỉ thăng thuyên.

Nhị Ðộ Mai.

Thăng Trạc

Thăng: lên chức, Trạc: nhổ lên. Nghĩa thông thường: được lên chức hàm.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thắng Thiên

Thắng: hơn, Thiên: trời.

Xưa nay nhân định thắng thiên cũng nhiều.

Kim Vân Kiều.

Thâm Căn Cố Ðế

Thâm: sâu, Căn: rễ, Cố: bền vững, Ðế: cái gốc của một sự vật gì. Nghĩa bóng: Những gì đã ăn sâu vào, khó thay đổi được.

Thâm căn cố đế.

Ngạn Ngữ.

Thâm Khuê

Thâm: sâu, kín đáo, Khuê: phòng của đàn bà con gái.

Thâm khuê còn giấu mùi hương khuynh thành.

Cung Oán.

Thâm Nghiêm

Thâm: sâu, Nghiêm: nghiêm ngặt. Nơi sâu kín nghiêm ngặt ít người lui tới được.

Thâm nghiêm chỉ để xông pha người ngoài.

Hoa Tiên.

Thâm U

Thâm: sâu, U: tối tăm.

Mùi hương tịch mịch, bóng đèn thâm u.

Cung Oán.

Thân Ái

Thân: thương yêu gần gũi, Ái: yêu.

Lòng trung hậu ấy, tình thân ái nầy.

Nhị Ðộ Mai.

Thân Bao Tư

Tên người. Làm Ðại phụ nước Sở, người đời Xuân Thu chơi thân với Ngũ Viên. Ngũ Viên mượn quân nước Ngô để đánh Sở. Bao Tư vào Tần xin binh cứu viện. Vua Tần không chịu, Bao Tư quỳ giữa sân khóc luôn bảy ngày đêm. Vua Tần thấy người có lòng vì nước nên giúp Sở đuổi lui được quân Ngô.Lúc vua Sở trở về nước thưởng công cho Bao Tư thì ông bỏ đi mà không nhận.

Thân Bất Hại

Người đất Kinh, đời Chiến Quốc, Thủy tổ các nhà làm luật. Làm tướng Hàn Quốc trong 15 năm, không hại một ai, nước nhà trở nên giàu mạnh, không một ai dám xâm chiếm đất Hàn.

Thân Cố

Thân: thương yêu, thân thiết, Cố: cũ. Người quen biết từ lâu.

Vâng tướng lệnh phải đinh ninh đòi lẽ, thân cố ta cho biết nẻo tòng vi.

Phan Huy Ích.

Thân Cung

Thân: tự mình làm lấy, Cung: bày tỏ hay thú nhận một điều gì.

Thân cung nàng mới dâng qua một lời.

Kim Vân Kiều.

Thân Chinh

Thân: tự mình, Chinh: đánh giặc. Vua tự mình cầm quân đánh giặc. Ðừng lầm chữ nầy với chữ thân hành (Tự mình làm một việc gì).

Thân chinh hỏi tội tràng sa.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thân Danh

Thân: mình, Danh: tiếng tăm. Thân thế và danh giá của một người nào.

Lấy lời dạy dỗ cho toàn thân danh.

Lục Vân Tiên.

Thân Hiển

Thân: cha mẹ, Hiển: rực rỡ.

Làm cho thân hiển, danh dương mới là.

Hoa Tiên.

Thân Phụ

Thân: cha mẹ, Phụ: cha. Thân phụ: cha, Thân mẫu: mẹ.

Lên mời thân phụ xuống thuyền xem qua.

Lục Vân Tiên.

Thân Tín

Thân: thân thích, Tín: tin cậy.

Kiến người thân tín, rước thầy Giác Duyên.

Kim Vân Kiều.

Thân Thích

Thân: thân thích, Thích: bà con.

Với nàng thân thích gần xa.

Kim Vân Kiều.

Thân Vong

Thân: thân mình, Vong: chết, mất.

Bị Tiên một gậy thác rày thân vong.

Lục Vân Tiên.

Thần Ðồ, Uất Lũy

Tên hai vị thần.

Sách Ðộc Ðoạn: Ở giữa biển có núi Ðộ Sóc, trên núi có cây đào, vây quanh đến 3000 dặm. Về phía đông bắc có cái cửa, hàng vạn quỷ thường ra vào cửa nầy. Giữ cửa có hai vị thần tên là Thần Ðồ, Uất Lũy, chủ việc kiểm soát bọn quỷ. Con nào ác hại thì bắt, lấy dây trói lại, đem cho cọp ăn.

Cho nên dân chúng có tục, mỗi đến tất niên thì lấy gỗ đào, vẽ hoặc viết tên hai vị thần (Thần Ðồ, Uất Lũy) treo lên hai bên cửa để trấn áp ma quỷ.

Tấm gỗ đào gọi là đào phù (bùa đào).

Thần Hôn

Do bốn chữ: “Hôn định thần tỉnh.” (Hôn: buổi tối, Ðịnh: yên ổn, Thần: buổi mai, Tỉnh: thăm hỏi). Buổi tối hầu thăm cha mẹ cho đến lúc nghỉ yên, buổi sáng đến thăm cha mẹ xem giấc ngủ hồi hôm có thường không. Nghĩa thông thường: Săn sóc cha mẹ.

Nghe chim như nhắc tấm lòng thần hôn.

Kim Vân Kiều.

Thần Kinh

Danh từ dùng để gọi nơi Kinh Ðô nhà vua. Vương đình Quê thi:Kỳ niên ky lũ vọng thần kinh (Mấy năm khách trọ nhớ thần kinh).

Tiếng khải ca trở lại thần kinh.

Chinh Phụ Ngâm.

Thần Linh

Thần: ông thần, Linh: linh thiêng.

Ðặt bàn hương án chúc quyền thần linh.

Lục Vân Tiên.

Thần Mộng

Thần: thần, Mộng: nằm thấy. Một giấc mộng linh thiêng.

Vả suy thần mộng mấy lời.

Kim Vân Kiều.

Thần Nông

Họ Khương, còn gọi là Viêm Ðế, thay vua Phục Hy để làm Vua. Chế tạo cày bừa để cày cấy, nếm 100 thứ cây cỏ để xem vị nào có thể dùng làm thuốc được, lập chợ để buôn bán truyền 8 đời cọng 500 năm.

Thần Nông chế tác nông công.

Thơ Cổ.

Thần Nữ

Tên một vị thần mà Sở Tương Vương trong khi đi chơi ở núi Vu Sơn đã gặp trong giấc mộng. (Hiện nay ở huyện Vu Sơn, tình Tứ Xuyên có miếu thờ Thần Nữ). Xem Giáp (đỉnh).

Thần Quy

Thần: linh thiêng, Quy: rùa.

Thần quy đem biếu Ðào Ðường.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thần Tử

Thần: tôi, Tử: con. Tôi đối với vua, con đối với cha, bao giờ cũng hết lòng hết sức.

Ðạo thần tử tình trong phu phụ.

Hát Nói.

Thần Tượng

Thần: thần, Tượng: bức tượng.

Một tòa thần tượng trên ngồi nghiễm nhiên.

Nhị Ðộ Mai.

Thập Ðạo

Thập: muời, Ðạo: đường. Con đường mười ngả trước cửa trường thi đi vào các vị.

Chia khu thập đạo, rào vây bốn thành.

Nhị Ðộ Mai.

Thập Nữ Viết Vô

Thập: muời, Nữ: con gái, Viết: nói rằng, Vô: không. Muời người con gái vẫn xem như là chưa có gì. Ngày xưa người Tàu chỉ quý con trai để nối dòng dõi.

Biết câu: thập nữ viết vô.

Nhị Ðộ Mai.

Thập Nghiệm Lương Phương

Tên sách gồm các vị thuốc kinh nghiệm.

Gẫm trong thập nghiệm lương phương.

Lục Vân Tiên.

Thập Tuyền

Tên bài thuốc gồm 10 vị.

Thập tuyền bát vị sẵn dành nội thang.

Lục Vân Tiên.

Thập Thần

Thập: muời, Thần: tôi. Muời người tôi đời nhà Châu là: Châu Công Ðàn, Thiệu Công Thích, Thái Công Vong. Tích Công, Thái Ðiên, Vinh Công, Hoàng Yên, Tán Nghi Sanh, Nam Cung Quát, Áp Khương.

Giơ roi ngựa ấy nức danh Châu Hậu lấy ai đủ thập thần trị quốc mà thầy nho rằng trợ Kiệt nên tin.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Thất Bảo

Thất: bảy, Bảo: vật quý. Thất bảo gồm có: Vàng, bạc, lưu ly, xà cừ, mã não, hổ phách, san hô.

Ðặt giường thất bảo, vây màn bát tiên.

Kim Vân Kiều.

Thất Cơ

Thất: mất, Cơ: then máy, cơ hội.

Thất cơ Từ đã thu linh trận tiền.

Kim Vân Kiều.

Thất Gia

Thất: nhà, Gia: nhà. Nhà cửa. Nghĩa bóng: Kết đôi lứa. Xem chữ: Nghi gia.

Cùng con gái lão sum vầy thất gia.

Lục Vân Tiên.

Thất Khiếu

Thất: bảy, Khiếu: lỗ. Bảy lỗ trong thân thể người ta là:2 tai, 2 mắt, 2 mũi (lỗ), 1 miệng.

Lòng thông thất khiếu sạch màu tro.

Yên Ðỗ.

Thất Nguyệt

Tên một thiên trong Kinh thi của Chu Công làm ra, thuật lại những nỗi khó ngọc trong lúc xây dựng cơ nghiệp nhà Châu.

Lũ cày mây lầm tưởng bóng nghê, thơ thất nguyệt than cùng mục thụ.

Nguyễn Huy Lượng.

Thất Thu

Thất: kẻ bình dân không chức phận gì, Phu: một người.

Nỡ đem mình được dựa kề thất phu.

Lục Vân Tiên.

Thất Tịch

Thất: bảy, Tịch: đêm. (Ðêm mồng 7 tháng 7). Tục truyền cháu gái của trời là Chức Nữ (chức: dệt, nữ: cô gái) lo việc may vá, hầu hạ. Trời thương tình mới gả cho Ngưu Lang (tức chàng chăn trâu). Nhưng từ khi lấy chồng Chức Nữ lười biếng việc canh cửi khiến Trời giận mới chia rẽ mỗi người một ngả, lấy sông Ngân Hà để ngăn cách và chỉ cho mỗi năm gặp nhau vào đêm thất tịch. Quạ đội đá cho đôi vợ chồng sang với nhau. (Tháng bảy quạ thay lông, đầu bị sói nên ta cho là đôi đá mà sói đầu). Khi gặp gỡ hai vợ chồng ôm nhau than khóc, nước mắt chảy xuống hạ giới (Vì hôm ấy hay có mưa và mưa hôm thất tịch gọi là mưa ngâu, tức chữ ngưu đọc trạnh ra): Tiết truyền tháng bảy mưa ngâu.

Mượn điều thất tịch mà thề bách niên.

Kim Vân Kiều.

Thất Tình

Thất: bảy, Tình: tình. Mỗi người đều có thất tình: hỉ (mừng), nộ (giận), ai (thương), lạc (vui), ái (yêu), ố (ghét), dục (muốn).

Mối thất tình quyết dứt cho xong.

Cung Oán.

Thất Túng Thất Cầm

Thất: bảy, Túng: thả, Thất: bảy, Cầm: bắt. Bảy lần thả bảy lần bắt. Nhà Hán đánh dẹp bọn Mọi ở phương Nam, tù trưởng Mạnh Hoạch cầm đầu. Quân sư nhà Hán là Khổng Minh muốn thu phục nhân tâm, bắt được Mạnh Hoạch nhiều lần nhưng không giết và cứ thế thả ra, Mạnh Hoạch liền làm phản và đánh trả lại. Ðến lần thứ bảy Mạnh Hoạch nói với Khổng Minh: ông là người nhà trời, kẻ phương Nam này không dám phản nữa.

Thất Thố

Thất: mất, Thố: để một vật gì. Thất kinh nên đặt lộn chỗ.

Thất thố chơn thất thố,
Chí kinh thị chí kinh.

Bùi Hữu Nghĩa.

Thất Xuất

Thất: bảy, Xuất: bỏ, để. Người đàn bà có bảy duyên cớ khiến người đàn ông có thể dựa theo đó để ly dị:

1. Không con,

2. Dâm dục,

3. Lười biếng,

4. Không thờ cha mẹ chồng,

5. Hay nói,

6. Ghen tương,

7. Có ác tật.

Thê Loạn

Thê: cái thang, vật đưa người ta đến một việc gì, Loạn: rối rắm không yên ổn. Thê loạn: sự rối loạn nhân đó mà phát ra.

Cung Quán giai, lang hưởng tiếp,
Tây Thi chỉn ấy thê loạn.

Bùi Vinh.

Thê Lương

Thê: lạnh, Lương: mát. Lạnh lẽo, vắng vẻ.

Hơi thê lương lạnh ngắt song phi huỳnh.

Chinh Phụ Ngâm.

Thê Noa

Thê: vợ, Noa: con.

Buổi tiển đưa lòng vướng thê noa.

Chinh Phụ Ngâm.

Thê Nhi

Thê: vợ, Nhi: con.

Tốt cung quan lộc, vượng hào thê nhi.

Phan Trần.

Thê Phong

Thê: vợ, Phong: được phong tước. Vợ mấy ông quan lớn đều được phong tước.

Ân trời tử ấm thê phong.

Chinh Phụ Ngâm.

Thế Công

Thế: trạng thái, Công: đánh. Ðang giữ thế để đánh.

Thế công Từ mới đổi ra thế hàng.

Kim Vân Kiều.

Thế Cuộc

Thế: đời, Cuộc: cuộc. Cuộc đời.

Kìa thế cuộc như in giấc mộng.

Cung Oán.

Thế Dân

Tức Ðường Thái Tông, tên Thế Dân. Cuối đời nhà Tùy, thiên hạ loạn lạc. Thế Dân khuyên cha là Lý Uyên (tức vua Cao Tổ nhà Ðường), chiêu tập binh mã nỗi lên chinh phục 4 phương và lấy được thiên hạ, Thế Dân được phong làm Tần Vương. Thái tử Kiến Thành mưu với em là Tề Vương Nguyên Cát để hại Thế Dân. Mưu bại lộ bị Thế Dân bắt giết, Thế Dân được lập làm Thế tử sau lên nối ngôi vua Cao Tổ. Thế Dân thông minh, quyết đoán, lại giỏi về văn học, nội trị và võ công đều rực rỡ. Thời ấy thiên hạ thái bình, dân gian ban đêm không cần đóng cửa, của rơi ngoài đường không ai lượm. Xem: Tiểu lạc.

Vợ người Tiểu lạc sánh cùng Thế Dân.

Lục Vân Tiên.

Thế Ðạo Ðồi Ba

Thế: đời, Ðạo: đạo đức, Ðồi: đổ sụp, Ba: sóng. Ðạo đời suy sụp như sóng đang cao bỗng đổ xuống.

Thương câu: thế đạo đồi ba.

Ngư Tiều Vấn Ðáp.

Thế Ðồ

Thế: đời, Ðồ: đường.

Ðường thế đồ gót rỗ khi khu.

Cung Oán.

Thế Gian

Thế: đời, Gian: khoảng. Khoảng giữa đời. Như chữ Nhân gian.

Thế gian biến cải vũng nên đồi.

Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Thế Hàng

Thế: trạng thái, Hàng: đầu hàng kẻ địch.

Thế công Từ mới đổi ra thế hàng.

Kim Vân Kiều.

Thế Lộ

Thế: đời, Lộ: đường.

Song mà thế lộ bây giờ.

Nhị Ðộ Mai.

Thế Nghị

Thế: đời, Nghị: tình nghĩa giao kết thân mật. Tình nghĩa thâm giao từ đời trước chứ không phải mới bây giờ.

Ðã trong thế nghị lại trong lân tình.

Hoa Tiên.

Thế Nhân

Thế: đời, Nhân: người.

Mà cho trải với thế nhân đủ nhiều.

Nhị Ðộ Mai.

Thế Tập

Thế: đời, Tập: chức tước của ông cha, con cháu được thừa hưởng. Con cháu được đời đời tập tước.

Lại cho thế tập về sau.

Hoa Tiên.

Thế Tôn

Tiếng dùng để tôn xưng Ðức Phật Thích Ca.

Trai thành nên Ðức Thế Tôn độ người.

Phan Trần.

Thế Thái

Thế: đời, Thái: thói. Tình trạng trong thế gian gọi là thế thái. Triệu Biện: Thế thái nhân tình lãnh như thủy (Nhân tình thế thái lạnh như nước).

Thế thái nhân tình gớm chết thay!

Nguyễn Công Trứ.

Thệ Hải Minh Sơn

Thệ: thề, Hải: biển, Minh: thề, Sơn: núi. Chỉ núi, chỉ biển mà thề với nhau.

Mấy lời thệ hải minh sơn.

Lục Vân Tiên.

Thệ Sư

Thệ: hội họp binh sĩ lại mà răn bảo và ra mệnh lệnh, Sư: quân lính. Lúc sắp ra trận, tập họp binh sĩ để răn bảo. Võ thệ vu sư viết: tể tể hữu chúng, hàm thính trẫm mạng (Vua Võ tập họp quân lính và răn bảo họ rằng: Các người đông đúc đều nghe theo mạng lệnh của ta).

Thệ sư kể hết mọi lời.

Kim Vân Kiều.

Thệ Thủy

Thệ: mất, Thủy: nước. Ðức Khổng Tử đứng trên sông nhìn nước mà nói: Thệ giả như tư phù, bất xả trú dạ. (Nước chảy đi mất như vậy đêm ngày không dứt).

Cầu thệ thủy ngồi trơ thổ độ.

Cung Oán.

Thể Nữ

Thể: rực rỡ, Nữ: gái. Ðời vua Quan Võ, con gái hầu hạ trong cung gọi là thể nữ. Ngoài Hoàng Hậu ra còn có ba hạng: mỹ nhân, cung nhân, thể nữ.

Hai tên thể nữ, ngọc vàng nghìn cân.

Kim Vân Kiều.

Thể Phách

Thể: thân thể, Phách: cái vía. Sách Tả truyện: Người ta có cái phách sinh ra trươc còn cái hồn nhập vào sau.

Thác là thể phách, còn là tinh anh.

Kim Vân Kiều.

Thi Chúc

Thi: thần chủ đặt tại Thái miếu, Chúc: người giữ nhiệm vụ đọc chúc trước thần chủ. Trang Tử: Bào nhân tuy bất trị bào, thi chúc bất việc tôn trở nhi đại chi hỷ. (Người nhà bếp tuy không lo việc nấu nướng, nhưng người thi chúc cũng không bỏ cái tôn, cái trở để thay thế). Tôn là chén uống rượu, và trở là cái kỷ để đồ thờ. Do đó chữ “đại bào” (thay thế người đầu bếp) có nghĩa là thay ai để làm một việc gì.

Thi Ðình

Do chữ: đình thi. Ðình: triều đình, Thi: thi. Thi trước điện của vua.

Thi hương, thi hội, thi đình một phen.

Nhị Ðộ Mai.

Thi Ðồng

Thi: thơ, Ðồng: ống bằng đồng. Ống đồng dùng để bỏ thi văn vào.

Trên yên bút giá thi đồng.

Kim Vân Kiều.

Thi Giải

Thi: thây, Giải: cổi. Dùng để nói về những vị tu tiên lúc thành tiên bỏ thây lại.

Dấu hang thi giải còn truyền Sài Sơn.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thi Hào

Thi: thơ, Hào: xem Hào kiẹât. Người có đại danh trong làng thơ.

Thi hào dậy tiếng Long Thành.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Thi Hội

Kỳ thi mở tại kinh đô do các ông cử nhân các tỉnh họp lại để thi.

Thi hương, thi hội, thi đình một phen.

Nhị Ðộ Mai.

Thi Hương

Khoa thi mở các tỉnh, ba năm một lần để chọn cử nhân và tú tài.

Thi hương, thi hội, thi đình một phen.

Nhị Ðộ Mai.

Thi Lễ

Thi: sách Kinh Thi, Lễ: sách Kinh Lễ. Tên hai quyển sách trong bộ Ngũ Kinh, dạy cho người ta những điều lễ nghĩa đạo đức. Nghĩa bóng: Dòng dõi nho gia, biết lễ nghĩa.

Vốn nhà thi lễ xưa nay.

Thơ Cổ.

Thi Mạng

Thi: thi cử, Mạng: số mạng. Ý nói đi thi đậu hỏng đều có số mạng.

Mới hay thi mạng học tài khéo xinh.

Phan Trần.

Thi Qui

Thi: thứ cỏ, Qui: rùa (mai rùa). Thông giám: Ngày xưa các quan đại phu bàn việc lấy cỏ thi, mai rùa để bói. Nếu không gặp quẻ tốt thì không đem ra thi hành. Theo Lưu Hướng thì con rùa sống được nghìn năm, cỏ thi sống được 100 năm, vì trường cửu nên phân biệt được hung cát.

Thi Tiên

Thi: thơ, Tiên: giấy. Giấy có vẽ hoa thường dùng để viết thơ hoặc làm thi.

Tạ triều một thủ thi tiên.

Phan Trần.

Thi Tuyển

Thi: thơ, Tuyển: lựa chọn.

Liền đem thi tuyển trình lên xem tường.

Thơ Cổ

Thi: thi hạch, Tuyển: lựa chọn.

Rày nghe thi tuyển đến kỳ.

Phan Trần.

Thi Uyển

Thi: thơ, Uyển: vườn.

Tìm trong thi uyển lắm lời thanh tao.

Thơ Cổ.

Thí Nghịch

Thí: người dưới giết người trên, Nghịch: trái ngược, bội phản. Kẻ giết vua thường gọi là thí nghịch.

Ngọa Triều thí nghịch hôn dung.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thị Hùng

Thị: cậy, Hùng: mạnh.

Bước vào vừa rắp thị hùng ra tay.

Kim Vân Kiều.

Thị Yến

Thị: hầu hạ, Yến: tiệc rượu do những người quyền cao chức trọng bày ra.

Bắt nàng thị yến dưới màng.

Kim Vân Kiều.

Thị Lập

Thị: hầu hạ, Lập: đứng.

Vệ trong thị lập, cơ ngoài song phi.

Kim Vân Kiều.

Thị Phi

Thị: phải, Phi: trái. Những điều phải trái hơn thiệt.

Mặc khách thị phi dương tráo mắt.

Lê Thánh Tôn

Ðiều nầy hẳn miệng những người thị phi.

Kim Vân Kiều.

Thị Phú Khinh Bần

Thị: cậy, Phú: giàu, Khinh: coi nhẹ, Bần: nghèo.

Thấy người thị phú khinh bần.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Thị Sự

Thị: coi, Sự: việc. Lúc ra bàn giấy coi công việc quan.

Tiếng loa thị sự, hồi còi thu quân.

Nhị Ðộ Mai.

Thị Tỳ

Thị: hầu hạ, Tỳ: đầy tớ gái. Ðứa gái hầu.

Thị tỳ ông đã giục đòi truyền qua.

Hoa Tiên.

Thỉ Thạch

Thỉ: tên, Thạch: đá. Ngày xưa người ta dùng hai vật nầy để giữ thành. (Ðứng trên bắn tên hoặc ném đá xuống). Tả truyện, … thân thị thỉ thạch. (Tự mình mình chịu đựng tên, đá).

Há rằng ngại một phen thỉ thạch, giải trùng vi mà tìm tới Quân Vương.

Ðặng Ðức Siêu.

Thích Ca

Nguyên là Thích Ca Mâu Ni viết ngắn lại. Họ Cố đàm, tên Siddharta, nguyên thái tử nước Kapilavastu. Năm 16 tuổi lấy vợ, nhưng nhân đi chơi trong thành thấy cảnh khổ cực của người đời, bỏ vợ con, ngôi báu vào rừng tu để tìm đường giải thoát cho chúng sanh.

Chưa dễ ai là Phật Thích Ca.

Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Thích Lý

Thích: bà con, Lý: xóm. Ngoại thích: bà con bên ngoại, có khi chỉ dùng một chữ thích để chỉ bà con bên ngoại. Bà con bên ngoại của vua gọi là Thích lý. Sử ký: Cao tổ Triệu chị Thạch Phấn làm mỹ nhân, dời gia đình đến Trường An, xóm bà con bên ngoại để ở).

Lấy bè thích lý chịu lời thác cô.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thích Thường

Thích: vừa hợp, Thường: mục thường. Vừa phải.

Mùa đông tháng ba thích thường.

Gia Huấn Ca.

Thiềm Cung

Thiềm: con cóc, Cung: cung trăng. Tương truyền Hằng Nga, sau khi trộm thuốc tiên của chồng là Hậu Nghệ, uống vào thành tiên lên ở cung trăng và hóa ra con cóc.

Chốn thiềm cung phỏng độ bao xa.

Nhân Nguyệt Vấn Ðáp.

Thiềm Thừ

Loài ảnh ương, trên lưng đen, đầu có hai sừng sống 3000 năm (theo giải thích của sách cổ Trung Hoa). Hằng Nga, vợ của Hậu Nghệ ăn cắp thuốc trường sanh của chồng xin của Bà Tây Vương Mẫu. Uống vào, Hằng Nga bay lên trên cung trăng hóa thành con Thiềm thừ và ở luôn trên ấy.

Thiên Ân

Thiên: trời, Ân: ơn. Người ta tôn kính vua như trời nên thiên ân còn dùng để chỉ ân vua.

Thiên ân ban trước phong đình.

Nhị Ðộ Mai.

Thiên Binh

Thiên: nghìn, Binh: quân lính.

Thiên binh nghìn tướng tiếng vang trong ngoài.

Thơ Cổ.

Thiên Các Nhất Phương

Thiên: trời (Dưới trời), Các: đều, Nhất: một, Phương: phương hướng, nơi. Dưới trời mỗi người một nơi.

Tiên rằng thiên các nhất phương.

Lục Vân Tiên.

Thiên Cao Thính Ðê

Thiên: trời, Cao: cao, Thính: nghe, Ðê: thấp. Trời tuy ở cao nhưng những điều xảy ra dưới đất đều có thể nghe được. Tống Cảnh Công bị mê hoặc trong lòng, Tử Vỹ mới tâu rằng: Hoàng Thượng hiện đang mắc tai họa, tuy thế có thể khiến mối họa ấy xảy đến cho Tể Tướng. Cảng Công đáp: Phải để cho Tể Tướng trị nước chứ! (Ý nói nếu tể tướng mắc tai họa thì ai mà trị nước bây giờ). - Xin dời đến cho dân. Cảnh Công đáp: Dân chết thì làm vua với ai? - Xin dời họa đến cho năm. - Năm mất mùa thì dân chết đói thì ta làm vua với ai! Tử Vỹ tâu: Trời tuy ở cao nhưng nghe thấp, vua có ba lời nói nhân, chắc Vua sẽ được ba lần trời thưởng. (Hoặc: Thiên cao thính ty.)

Thiên cao mà lại thính đê.

Trinh Thử.

Thiên Chương

Thiên: trời, Chương: những vẻ đẹp trên trời như: sao, mây, ráng, mống, mặt trời, mặt trăng. Nghĩa bóng, Cái gì rực rỡ đẹp đẽ.

Ngửa trông xem vẻ thiên chương thẫn thờ.

Chinh Phụ Ngâm.

Thiên Duyên

Thiên: trời, Duyên: xem chữ nầy. Duyên trời định trước.

Khen rằng này thực thiên duyên.

Hoa Tiên.

Thiên Ðài

Thiên: trời, Ðài: cái đài. Cái đài thờ trời.

Lâm râm khấn trước thiên đài.

Thơ Cổ.

Thiên Ðịa

Thiên: trời, Ðịa: đất.

Chờ cho thiên địa xoay vần.

Nhị Ðộ Mai.

Thiên Ðường

Thiên: trời, Ðường: nhà. Theo các đạo giáo thì những kẻ làm điều thiện sau khi chết lên thiên đường, nếu làm điều ác, chết xuống địa ngục. Tống Sử: Yếu thiên đường dĩ tựu thiện… (Cốt yếu có thiên đường để đi đến chỗ làm việc thiện).

Biết đâu địa ngục, thiên đường là đâu.

Kim Vân Kiều.

Thiên Giới

Thiên: trời, Giới: cõi. Cõi trời.

Ph1t đình liệu cho hồn thăng thiên giới.

Lục Súc Tranh Công.

Thiên Hoang

Thiên: trời, Hoang: đang còn mù mịt chưa khai khẩn.

Ngồi gươm, đứng giáo, mở đàng thiên hoang.

Lục Vân Tiên.

Thiên Hương

Thiên: trời, Hương: thơm. cành hoa thơm của trời. Tình sử: Thiên hương nhất chi (Một cành hương thơm của trời). Nghĩa bóng: Người đàn bà đẹp.

Nửa chừng xuân thoắt gãy cành thiên hương.

KIm Vân Kiều.

Thiên Kim Mãi Cốt

Xem Mãi Cốt.

Thiên Lao

Nhà ngục.

Thiên lao đã bắt vợ chồng Ðông Sơ.

Nhị Ðộ Mai.

Thiên Ma Bách Chiết

Thiên: ngàn, Ma: mài, Bách: trăm, Chiết: gãy. Bị bao nhiêu điều khổ sở như trăm lần mài, nghìn lần gãy.

Ðòi những kẻ thiên ma bách chiết.

Cung Oán.

Thiên Nhan

Thiên: trời, Nhan: mặt. Vua thường gọi là con trời (thiên tử), nên chữ thiên nhan dùng để nói mặt Vua. Ðỗ Phủ: Thiên nhan hữu hỉ cận thần tri (thiên nhan vui vẻ cận thần hay).

Thiên nhan lại muốn sánh vai.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thiên Nhiên

Thiên: trời, Nhiên: vậy. Nghĩa như chữ: Tự nhiên.

Sư rằng này bút thiên nhiên.

Nhị Ðộ Mai.

Thiên Phòng

Thiên: lệch, xiên về một bên, Phòng: phòng. Vợ bé.

Rắp tìm một kẻ thiên phòng chưa ai.

Trinh Thử.

Thiên Quang Trủng Tể

Một chức quan đặt ra từ đời nhà Châu đứng đầu tất cả các quan. Về sau Bộ Lại thì gọi là Thiên quan.

Thiên quan trủng tể có bài treo lên.

Kim Vân Kiều.

Thiên Quang Vân Tĩnh

Thiên: trời, Quang: sáng, Vân: mây, Tĩnh: yên lặng. Trời quang mây tạnh.

Tiết thu dạ thiên quang vân tĩnh.

Nhân Nguyệt Vấn Ðáp.

Thiên San

Tên một dãy núi ở tỉnh Phụng Thiên bên Tàu. Ðời Ðường. Tiết Nhân Quý đánh với quân giặc ở đó và chỉ dùng có 3 phát tên đủ thắng trận nên lúc bấy giờ có cân hát: Tướng quân tam tiễn định Thiên san (Phá giặc tên ba phát, Tướng quân lấy Thiên san).

Dạ chàng xa tìm cõi Thiên san.

Chinh Phụ Ngâm.

Thiên Sơn

Xem Thiên San.

Thiên Tài

Thiên: trời, Tài: tài. Tài trới đã phú sẵn.

Người quốc sắc, kẻ thiên tài.

Kim Vân Kiều.

Thiên Tải Giai Kỳ

Thiên: ngàn, Tải: năm, Giai: tốt đẹp, Kỳ: buổi. Nghìn năm mới có một cơ hội tốt. Nghĩa bóng: Việc tất quý vá hiếm.

Cho hay thiên tải giai kỳ.

Bích câu Kỳ Ngộ.

Thiên Tải Nhất Thì

Thiên: nghìn, Tải: năm, Nhất: một, Thì: buổi. Nghìn năm mới có một buổi. Nghĩa bóng: Việc rất hiếm có.

Gặp nhau thiên tải nhất thì.

Hát Xẩm.

Thiên Táng

Thiên: trời, Táng: chôn. Chỗ đất trời dành cho, chứ không phải do người tự chọn để chôn. Phần nhiều những chỗ đất thiên táng do mối đùn lên thành gò mả, không cần người phải xây đắp. Tương truyền những chỗ đất thiên táng, con cháu về sau thế nào cũng phú quý. (Theo địa lý).

Tổ nhân thiên táng, huyệt do mối đùn.

Trinh Thử.

Thiên Tào

Thiên: trời, Tào: mỗi công sở chia chức vụ thành từng bộ phận gọi là tào, mỗi tào trông coi mỗi việc khác nhau. Thiên tào: Chỗ làm việc trên trời.

Bắc thang lên hỏi thiên tào.

Tú Xương.

Thiên Tiên

Thiên: trời, Tiên: tiên. Tiên trên trời.

Thiên tiên mà lại đắm mùi phồn hoa.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Thiên Tư

Thiên: lệch về một bên, Tư: riêng. Không công bằng.

Há trẫm thiên tư có phụ nàng.

Thơ Ðời Trần.

Thiên Tứ

Thiên: nghìn, Tứ: cỗ xe bốn ngựa. Nghĩa bóng: Rất phú quý. (Xem chữ Vạn Chung).

Lọ là thiên tứ vạn chung.

Cao Bá Quát.

Thiên Tử Nhất Văn

Thiên tử: vua, Nhất văn: một khi nghe được.

Do câu: Nhất văn thiên tử chiếu, tứ hải trạng nguyên tâm. Một nghe chiếu thiên tử, bốn bể lòng trạng nguyên. (Vừa nghe chiếu vua ra về việc mở khoa thi, lòng mọi người đều hy vọng được được đỗ trạng nguyên).

Thiên tử nhất văn rồi chẳng chiếu.

Nguyễn Công Trứ.

Thiên Tướng

Thiên: trời, Tướng: tướng. Tướng trên trời.

Thỉnh trong thiên tướng thiên binh.

Lục Vân Tiên.

Thiên Thai

Quả núi rất cao thuộc huyện Thiên Thai tỉnh Chiết Giang bên Tàu, tương truyền có tiên ở. Ðời Hán, Lưu Thần và Nguyễn Triệu vào Thiên Thai hái thuốc gặp hai người con gái. Hai chàng lưu lại nửa năm mới trở về. Ðến nhà thì đã trải qua bảy đời rồi. Nghĩa bóng: Cảnh đẹp làm người ta say mê.

Rẽ mây trông tỏ lối vào Thiên Thai.

Kim Vân Kiều.

Thiên Thư

Thiên: trời, Thư: sách. Vua Tống Chân Tông vì bị mất uy tín, mới nghe theo lời Vương Khâm Nhược bày mưu để trấn áp nhân tâm. Vua bảo mình nằm mộng thấy một vị thần đến báo tin cho biết trời sẽ ban Thiên thư cho Vua. Hôm sau tại cửa Thừa Thiên và trong núi Thái đều có Thiên thư. (Lẽ tất nhiên là có người bỏ sẵn thiên thư từ trước.) Các quan trong triều nghe việc ấy đều dâng sớ chúc tụng, và nhân dân đều tỏ lòng thần phục. Sau vua Tống Chân Tông mất, người ta chôn Thiên thư ấy theo vua.

Thiên thư định phận rành rành từ xưa.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thiên Tri

Thiên: trời, Tri: biết.

Giải lòng ngay thảo cậy thiên tri.

Nguyễn Hữu Chỉnh.

Thiên Trúc

Tên mà ngày xưa người Tàu dùng để chỉ nước Ấn Ðộ, quê hương của Phật. Nghĩa bóng: Nơi Phật ở.

Nước non Thiên Trúc, cung đình Bồng lai.

Thiên Vị

Thiên: nghiêng về một bên, Vị: vì nể, kính trọng.

Có đâu thiên vị người nào.

Kim Vân Kiều.

Thiên Võ Cốc

Thiên: trời, Võ: mưa, Cốc: lúa.

Hoài Nam Tử chép rằng: Ngày xưa, Thương Hiệt đặt ra chữ viết thì trời mưa lúa. Ban đêm thì quỷ khóc (thiên võ cốc, quỷ dạ khốc).

Người ta cho rằng sau khi đặt ra chữ viết, dân chúng sẽ phải đi theo đường học vấn bỏ việc cày bừa sinh ra đói kém. Vì thế nên trời mới mưa lúa xuống.

Thiền Già

Thiền: yên tĩnh. Ðạo Phật lấy yên tĩnh làm gốc nên dùng chữ thiền để chỉ đạo Phật, Già: tức Già Lam: chùa thờ Phật.

Chắp tay xin đến thiền già quy y.

Quan Âm.

Thiền Môn

Thiền: xem Thiền già, Môn: cửa.

Dắt tay nàng đến thiền môn.

Phan Trần.

Thiền Quan

Thiền: xem Thiền già, Quan: cửa. Ðồng nghĩa với Thiền môn.

Ba trăng nấn ná thiền quan.

Phan Trần.

Thiền Trai

Thiền: xem Thiền già, Trai: nhà học. Chốn yên tĩnh để học hay để tu luyện.

Lân la kề bóng dưới thiền trai.

Lâm Tuyền Kỳ Ngộ.

Thiền Trai

Thiền: xem Thiền già, Trai: nhà học. Chốn yên tĩnh để học hay để tu luyện.

Lân la kề bóng dưới thiền trai.

Lâm Tuyền Kỳ Ngộ.

Thiến Nữ Ly Hồn

Thiến Nữ: tên người, Ly: lìa, Hồn: linh hồn. Thiến Nữ xuất hồn.

Thái Bình Quảng ký: Trương Dật đời Ðường có người con gái tên Thiến Nương và người cháu tên Vương Trụ, lúc nhỏ thông minh. Dật hứa gả con gái cho. Càng lớn lên đôi trẻ càng thương yêu nhau. Nhưng Dật bỗng thay đổi ý kiến định đem gả cho người khác, Thiến Nữ nghe nói hết sức uất ức, còn Trụ tức giận nói thác vào kinh rồi thuê đò đi xa. Nửa đêm, Trụ mơ tưởng, không ngủ được, bỗng thấy Thiến Nữ đến cùng nhau ngậm ngùi rơi lệ, đoạn hai người đi trốn đến đất Thục ở năm năm sinh được hai con. Lúc bấy giờ, trụ nghĩ đến việc trở về, tìm đến nhà cậu để tạ lỗi. Cậu ngạc nhiên nói: Mấy năm nay Thiến Nữ ốm nặng liệt giường chưa bao giờ bước ra khỏi cửa. Lúc hai Thiến Nữ trông thấy nhau liền hiệp lại làm một.

Thiện Căn

Thiện: lành, Căn: gốc rễ. Cái gốc làm điều lành.

Thiện căn ở tại lòng ta.

Kim Vân Kiều.

Thiện Chiếu

Thiện: nhường ngôi vua cho một người khác, Chiếu: mệnh lệnh của vua.

Sẵn sàng thiện chiếu ép bài sắc phong.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thiện Nhân

Thiện: hiền lành, Nhân: người.

Ơn nầy chẳng phải thiện nhân.

Kim Vân Kiều.

Thiển Thổ

Thiển: cạn, Thổ: đất. Một nấm mồ chôn cạn, tức chôn một cách cẩu thả.

Xin cho thiển thổ một đôi.

Kim Vân Kiều.

Thiếp Canh

Thiếp: giấy, Canh: chữ thứ bảy trong thập cang. Xem chữ: Canh thiếp (dùng như nhau).

Chưa trao lễ nhạn, mới đầu thiếp canh.

Nhị Ðộ Mai.

Thiếp Tuyết

Thiếp: chữ viết rất đẹp để người ta bắt chước theo mà viết, Tuyết: tức Tùng Tuyết đạo nhân, biệt hiệu của Triệu Mạnh Phủ, người đời Tống. Tùng Tuyết đạo nhân viết chữ rất tốt, thiếp của ông được lưu lại cho đời.

Chữ đề thiếp Tuyết, cầm treo phả Ðồng.

Hoa Tiên.

Thiệp Thế

Thiệp: lội qua sông, trải qua, Thế: đời.

Ăn mặc vẫn ra người thiệp thế.

Tú Xương.

Thiết Bảng

cBảng hoặc Bổng: cái dùi.

Tay cầm thiết bảng trang nghiêm tuyệt vời.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Thiết Phủ

Thiết: trộm, Phủ: búa. Trộm búa.

Sách Liệt Tử: Có người mất búa nghi cho đứa con nhà hàng xóm lấy, ngôn ngữ cử chỉ của đứa bé nhất nhất đều bị người hàng xóm nghi ngờ là gian xảo. Ðến khi người hàng xóm tìm được búa thì nhìn lại đứa bé, những hành động của nó lại hóa ra lương thiện.

Thiết Tha

Thiết: cắt, Tha: mài. Nguyên nói về thợ làm sừng, lấy dao để cắt, đoạn dùng đá mài để giũa, sau dùng để nói bạn bè trau giồi học vấn với nhau, hay tình thân thiết giữa hai người.

Cảnh buồn người thiết tha lòng.

Chinh Phụ Ngâm.

Thiết Thạch

Thiết: sắt, Thạch: đá. Tam Quốc Chí: …Tâm như thiết thạch (Lòng như sắt đá). Không điều gì có thể làm lay chuyển được.

Cứng lòng thiết thạch, hổ người tu mi.

Nhị Ðộ Mai.

Thiệt Kiếm Thần Phong

Thiệt: lưỡi, Kiếm: gươm, Thần: môi, Phong: giáo. Dùng lưỡi làm gươm, dùng môi làm giáo. Nghĩa bóng: Ăn nói biện bác rất tài.

Bách thanh thiệt kiếm thần phong.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Thiều Nhạc

Tên một bản nhạc cổ đời Nghiêu Thuấn.

Mùi hương xạ ngát, tiếng thiều nhạc rung.

Nhị Ðộ Mai.

Thiều Quang

Thiều: xinh đẹp, Quang: sáng. Chỉ mùa xuân, vì mùa xuân ánh sáng đẹp.

Thiều quang chín chục đã ngoài sáu mươi.

Kim Vân Kiều.

Thiếu Lăng

Tự của Ðỗ Phủ (Xem chữ nầy).

Tập Thiếu Lăng câu lựa câu ngâm.

Cao Bá Nhạ.

Thiếu Niên

Thiếu: trẻ, Niên: tuổi. Người trẻ tuổi.

Nỡ nào đôi lứa thiếu niên.

Chinh Phụ Ngâm.

Thiếu Nữ

Thiếu: trẻ, Nữ: con gái. Con gái trẻ tuổi chưa chồng.

Thiếu niên thiếu nữ đầy đàng rong chơi.

Thơ Cổ

Tên một hào trong quẻ bói.

Ðộng nào thiếu nữ ai bàn cho ra.

Phan Trần.

Thiệu Công

Con thứ của vua Văn Vương, cùng với Chu Công làm tể tướng giúp vua Thành Vương.

So huân nghiệp dẫu Châu, Thiệu, Thái Công khó ví.

Ðặng Trần Thường.

Thính Ðoán

Thính: đoán định, Ðoán: phán quyết một việc gì.

Chuyên quyền thính đoán gồm đường kinh luân.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thịnh Ðường

Thịnh: hưng thịnh, trình độ nổi lên cao, Ðường: đời các vua bên Tàu gồm có 300 năm, trong thời gian ấy nhiều thi hào xuất hiện. Chia làm Sơ Ðường, Thịnh Ðường, Vãn Ðường. Thịnh Ðường là thời kỳ toàn thịnh hơn cả.

Khen rằng đáng giá Thịnh Ðường.

Kim Vân Kiều.

Thọ Bôi

Thọ: sống lâu, Bôi: chén. Chén rượu chúc thọ.

Dưới hiên lần chuốc thọ bôi đôi tuần.

Phan Trần.

Thọ Diên

Thọ: sống lâu, Diên: tiệc. Tiệc ăn mừng tuổi thọ.

Nhà xuân vừa mở thọ diên.

Hoa Tiên.

Thọ Dương

Tức Thọ Dương Công Chúa, con vua Tống Võ Ðế, ngày 7 tháng giêng nằm dưới hiên điện Hàm Chương, hoa mai rơi xuống trán liền hóa thành hoa 5 cánh.

Thọ Dương Công Chúa giấc nồng.

Thơ Cổ.

Thọ Ðường

Thọ: sống lâu, Ðường: nhà. Nhà của người già ở, tức là cái quan tài sắm trước cho những người già cả.

Dạy mua hai cỗ thọ đường.

Nhị Ðộ Mai.

Thọ Thế

Tức Thọ thế bảo nguyên. Tên bộ sách thuốc chú trọng về cách bồi bổ thân thể.

Trước xem thọ thế làm đầu.

Lục Vân Tiên.

Thọ Vực

Thọ: sống lâu, Vực: khu vực. Một nơi để những người sống lâu ở. Nghĩa bóng: Ðời thạnh trị và thái bình. Hán Thơ: Ðịnh đem nước Tề vào nơi thọ vực khiến gần nỗi vui mừng, xa điều buồn bực.

Hây hây thọ vực xuân đài.

Sãi Vãi.

Thoa

(Cung Hán). Vua Hán Võ Ðế dựng điện Chiêu Linh, có hai thần nữ dâng thoa ngọc. Vua đem ban cho bà Triệu Tiệp Dư. Sau có người ghét định đập bể cái thoa ấy nhưng lúc giở ra thì thoa hóa ra chim yến bay mất. Nghĩa bóng: vật quý giá.

Thoa cung Hán thủa ngày xuất giá.

Chinh Phụ Ngâm.

Thóa Diện

Thóa: nhổ nước miếng, Diện: mặt. Nhổ nước miếng vào mặt.

Có người em từ giã anh đi làm quan. Người anh khuyên em nên hết sức nhẫn nại. Em nói: Từ nay về sau, nếu có ai nhổ nước bọt vào mặt em, em cũng chỉ lau đi mà thôi. Anh bảo lại rằng: Người ta nhổ nước bọt vào mặt em là tức giận em, nêu em lau sẽ khiến người ấy không bằng lòng, nên để cho nó tự khô đi mà thôi. Sau nầy chữ “Thóa diện tự càn” (Ðể cho nước miếng trên miệng tự khô) có nghĩa tha thứ kẻ khác.

Thoái Binh

Thoái: lui, Binh: quân lính. Rút lui quân lính.

Ô Qua xem thấy thoái binh di đồn.

Lục Vân Tiên.

Thoát Thân

Thoát: trốn thoát, Thân: thân mình.

Làm thinh toan chước thoát thân cho rồi.

Lục Vân Tiên.

Thố Tử Cẩu Phanh

Thố: thỏ, Tử: chết, Cẩu: Chó, Phanh: nấu. Thỏ chết, chó bị nấu.

Phạm Lãi gởi thư cho Ðại phu Chủng có câu: Chim bay hết, cung tốt cất, thỏ khôn chết, chó săn bị nấu. Việt Vương cổ dài, miệng như mỏ chim, có thể cùng chung hoạn nạn, nhưng không thể cùng hưởng an lạc được, sao bác không bỏ đi?

Nghĩa bóng: Khi không còn dùng vào việc gì nữa sẽ bị tội.

Thố Tử Hồ Bi

Thố: thỏ, Tử: chết, Hồ: chồn, Bi: đau thương. Nghĩa bóng: Vật thương đồng loại.

Tống sử, Lý Toàn truyện: Hổ tử Thố khắp, Lý thị diệt, Hạ thị ninh độc tồn (chồn chết thỏ khóc, họ Lý bị tiêu diệt, họ Hạ có thể một mình tồn tại được không?).

Thố Thủ

Thố: Thỏ, Thủ: đầu. Ðầu thỏ. Tên một thiên trong Kinh thi: Hữu thố tư thủ, bào chi táo chi. (Có đầu thỏ ấy để quay, để nướng). Ý nói đầu thỏ tuy là vật nhỏ mọn, nhung cũng có thể quay nướng để làm lễ cúng tế được.

Vật bày thố thủ bội gấp mười.

Nguyễn Biểu.

Thổ Binh

Thổ: đất, Binh: binh lính. Binh lính thổ trước, binh lính vốn ở tại trong địa phương.

Thổ binh quỳ trước thưa lên.

Nhị Ðộ Mai.

Thổ Công

Thổ: đất, Công: ông. Ông thần coi đất đai. (Tức thổ địa).

Quá lời nguyện hết Thành hoàng, Thổ công.

Kim Vân Kiều.

Thổ Châu

Thổ: đất, Châu: son. Thứ son đất.

Gián nhấm lăm nhăm, dầu thổ châu đỏ đỏ.

Nguyễn Công Trứ.

Thổ Chướng

Thổ: đất, Chướng: bức tường. Tường đất.

Bức thổ chướng chắn ngang, đứng vừa cặp nách.

Nguyễn Hãng.

Thổ Nghi

Thổ: đất, Nghi: thích đáng. Sản vật thích hợp với tình chất của đất ở một nơi nào.

Chiêm Thành Chế Mộ dâng đồ thổ nghi.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thổ Ngưu

Thổ: đất, Ngưu: trâu. Trâu đất.

Theo sách Nguyệt Lệnh, đến mùa đông người Tàu có tục dùng roi dương liễu đánh trâu để xua đuổi khí lạnh.

Vọt thổ ngưu ruồng đánh hơi âm.

Hoàng Sĩ Khải.

Thổ Nhân

Thổ: đất, Nhân: người. Người dân bản xứ.

Nàng bèn truyền gọi thổ nhân.

Nhị Ðộ Mai.

Thổ Quan

Thổ: xem Thổ dân, Quan: ông quan. Ông quan coi thổ dân trong vùng.

Ép tình mới gán cho người thổ dân.

Kim Vân Kiều.

Thổ Tù

Thổ: xem Thổ dân, Tù: tù trưởng. Người đứng đầu coi bọn thổ dân.

Lệnh quan lại bắt ép duyên thổ tù.

Kim Vân Kiều.

Thôi Hiệu

Quê ở Biện Châu, đỗ tiến sĩ năm Khai Nguyên thứ 11, có tài về văn thơ nhưng rất kém về đức hạnh. Thôi đề bài thơ ở lầu Hoàng hạc đã khiến Lý Bạch phải kính phục. Xem Hoàng hạc.

Văn thơ Thôi, Lý ai nào dám đương.

Thơ Cổ.

Thôi Ma

Thôi: đồ tang phục, Ma: gai. Áo đại tang.

Trạng nguyên mặc áo thôi ma.

Nhị Ðộ Mai.

Thôi Trương

Thôi Oanh Oanh và Trương Cũng tự Quân Thụy, hai nhân vật chính trong Tây sương ký, một tác phẩm rất có tiếng của Vương Thiệt Phủ. Oanh Oanh và Quân Thụy phải lòng nhau và đã cùng nhau ân ái trước khi có cuộc hôn nhân. Về sau Quân Thụy đã bỏ Oanh Oanh để lấy vợ.

Lứa đôi ai lại đẹp tày Thôi Trương,
Mây mưa đánh đổ đá vàng,
Quá chiều nên đã chán chường yến oanh.

Kim Vân Kiều.

Thôi Văn

Thôi: đẩy, Văn: văn học. Thúc đẩy việc học.

Thôi văn đốc võ vui ngoạn đình đều đã sửa sang.

Bùi Vinh.

Thôn Hương

Thôn: xóm, Hương: làng.

Bây giờ cướp xuống thôn hương.

Lục Vân Tiên.

Thôn Tịch

Thôn: làng nhỏ, Tịch: lặng lẽ. Cảnh thôn xóm lặng lẽ.

Yên thay miền thôn tịch.

Nguyễn Hãng.

Thông Cù

Thông: suốt, Cù: đường. Con đường đi suốt đến nhiều nơi.

Tuy ngồi mật thất, nào khác thông cù.

Sãi Vãi.

Thông Ðồng

Thông: hai bên hòa hợp với nhau, Ðồng: cùng. Ðồng ý với nhau để làm một việc gì.

Dối trên hại dưới bấy lâu thông đồng.

Nhị Ðộ Mai.

Thông Gia

Thông: hai bên hòa hợp với nhau, Gia: nhà. Hai nhà kết sui gia với nhau.

Cùng nhau chỉ dạ định lời thông gia.

Phan Trần.

Thông Hiếu

Thông: xem Thông gia, Hiếu: tức chữ hảo đọc trạnh ra và nghĩa là hòa hảo. Hai nước hòa hảo cùng nhau.

Dứt đường thông hiếu gây ra cừu thù.

Lục Vân Tiên.

Thông Lân

Thông: xem Thông gia, Lân: xóm giềng. Xóm giềng giao thiệp hòa hợp với nhau.

Cậy đường cậu cháu, định đường thông lân.

Hoa Tiên.

Thông Minh

Thông: suốt, Minh: sáng suốt.

Thông minh vốn sẵn tính trời.

Kim Vân Kiều.

Thông Phỉ

Thông: xem Thông gia, Phỉ: giặc. Giao thiệp với giặc cướp.

Án thông phỉ ấy đã đành cho ngay.

Nhị Ðộ Mai.

Thông Tuệ

Thông: suốt, Tuệ: trí não sáng suốt.

Thấy nàng thông tuệ khác thường.

Kim Vân Kiều.

Thời Huân

Thời: buổi, Huân: mát. Chữ trong một bài thơ của vua Thuấn nói về gió mát. Xem: Nam huân.

Buổi thời huân mấy khúc cầm ca.

Thơ Cổ.

Thời Trân

Thời: mùa, Trân: vật ăn ngon và quý.

Mùa xoài, mùa cam, mùa sò, mùa mực, …

Thời trân thức thức sẵn bày.

Kim Vân Kiều.

Thời Võ

Thời: buổi, Võ: mưa. Mưa phải lúc. Mạnh Tử: Thời võ giáng dân đại duyệt (Mưa rơi xuống phải lúc, khiến dân rất vui mừng). Câu nầy dùng để khen vua Thang đem quân đánh đúng lúc, khiến dân rất vui mừng.

Qua canh tuất tưới cơn thời võ, cỏ cây đều gội đức triêm nhu.

Nguyễn Huy Lượng.

Thu Ba

Thu: mùa thu, Ba: sóng. Nước mùa thu trong nên dùng để ví với mắt của người đàn bà. Sóng mùa thu cũng như nước mùa thu vậy. Tô Thức: Gia nhân vị khẳng hồi thu ba (Thu ba người đẹp chưa nhìn lại). Xem thu thủy.

Mảnh tình gởi nét thu ba đưa vào.

Hoa Tiên.

Thu Cảnh

Thu: mùa thu, Cảnh: phong cảnh.

Tả nơi thu cảnh, bàn nơi thu tình.

Hoa Tiên.

Thu Cúc

Thu: mùa thu, Cúc: phong cảnh.

Xuân lan, thu cúc mặn mà cả hai.

Kim Vân Kiều.

Thu Ðông

Thu: mùa thu, Ðông: mùa đông. Hai mùa dùng để tượng trưng cho năm tháng.

Thu đông trải mấy gió trăng.

Nhị Ðộ Mai.

Thu Hồ Hành

Tên người. Ngạc Phủ Cổ Ðề Yếu Giải: Thu Hồ Tử, người nước Lỗ, cưới vợ năm ngày thì có việc quan phải sang nước Tần năm năm mới trở về. Lúc gần đến nhà thì thấy có một thiếu phụ đang hái dâu ở thửa ruộng bên đàng, nhan sắc đẹp đẽ. Thu Hồ Hành liền xuống xe trêu ghẹo và bảo rằng: “Ðem sức ra để làm ruộng không may mắn được mùa, đem sức cày bừa không bằng gặp công khanh. Tôi nay có vàng xin tặng phu nhân.” Thiếu phụ đáp: “Tôi là phận đàn bà đang hái dâu làm lụng để thờ phụng gia nương không cần đến vàng của kẻ khác:. Thu về đến nhà, bà mẹ gọi vợ ra hầu thì là người mà chàng đã gặp ở ruộng dâu. Thiếu phụ khinh bỉ cử chỉ của chồng liền bỏ nhà chạy ra sông tự tử.

Ðiền nầy còn tên là: Mạch Thượng Tang (Bờ ruộng dâu).

Thu Không

Thu: bắt, lấy, không: không. Ở Kinh thành hay các tỉnh thành mỗi khi trời sắp tối, quân lính đi lùng trong thành, khi đã biết đích xác không có quân gian ẩn núp lúc ấy mới ra hiệu để đóng cửa thành lại. Ý nói trong thành không có gì lạ cả.

Mặt trời gác núi, chiêng đà thu không.

Kim Vân Kiều.

Thu Linh

Thu: lấy, Linh: linh hồn. Chết.

Thất cơ Từ đã thu linh trận tiền.

Kim Vân Kiều.

Thu Phong

Thu: mùa thu, Phong: gió.

Quán thu phong đứng rũ tà huy.

Cung Oán.

Thu Quân

Thu: kéo về, Quân: binh lính.

Tiếng loa thị sự, hồi còi thu quân.

Nhị Ðộ Mai.

Thu Tình

Thu: mùa thu, Tình: mối tình.

Tả nơi thu cảnh, bàn nơi thu tình.

Hoa Tiên.

Thu Thiên

Tên một cái đu, gồm có hai cột trồng hai bên có một thanh ngang, trên thanh ngang ấy giòng xuống hai sợi dây cột vào một tấm ván. Khi đu đứng lên ván hai tay cầm dây để đu. Nguyên là một trò chơi của Mọi trên núi. Tề Hoàn Công, sau khi đem quân đánh miền Bắc trở về, trò chơi nầy mới lan rộng ở Trung Quốc. Trong cung các cung nữ hay chơi thu thiên và gọi trò chơi bán tiên hý (trò chơi nữa tiên).

Cả liều đến gốc thu thiên hỏi nàng.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Thu Thủy

Thu: mùa thu, Thủy: nước. Trong suốt như nước mùa thu, dùng để ví với mắt người đàn bà đẹp. Liêu Trai Chí Dị: Vọng xuyên thu thủy, vị kiến hoàn gia (Trông đà đứt mắt, chẳng thấy về nhà).

Làn thu thủy, nét xuân sơn.

Kim Vân Kiều.

Thù

Tên một con sông. Ðức Khổng Tử dạy Lễ, Nhạc, Thi, Thư cho học trò trong một cái trường học ở trên sông Thù. Nghĩa bóng: Luyện tập văn chương, học hành.

Sông Thù luống những khát khao.

Hoa Tiên.

Thù Công

Thù: trả lại, Công: công ơn. Báo đền công ơn.

Gẫm câu báo đức thù công.

Lục Vân Tiên.

Thù Nhân

Thù: mối căm hờn giữ lâu trong lòng, Nhân: người. Người thù.

Sẽ toan tính với thù nhân sau nầy.

Nhị Ðộ Mai.

Thù Tứ

Thù: xem Thù, Tứ: tên con sông, ngày xưa Ðức Khổng Tử đã dạy học tại một cái trường trên con sông nầy. Sông thù sông Tứ đều thuộc tỉnh Sơn Ðông.

Khơi nguồn Thù Tứ, mở đường lễ văn.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thú Dương

Tên một hòn núi mà Bá Di, Thúc Tề đã lên đấy để ở ẩn. Xem Di Tề.

Thú Dương còn lá rau vi,
Ngàn năm sẽ nhớ Bá Di Thúc Tề.

Thơ Cổ.

Thú Phục

Thú: nhận một việc mình đã làm, Phục: chịu, nghe theo. Thú nhận lỗi mình và chịu theo một hình phạt gì.

Hết lời thú phục khẩn cầu.

Kim Vân Kiều.

Thú Thật

Thú: xem Thú phục, Thật: việc thật.

Chi bằng thú thật cùng ta.

Kim Vân Kiều.

Thụ Di

Thụ: nhận, Di: để lại. Nhận lời di chúc của Vua dặn lại.

Thụ di có Lý đại thần.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thụ Giáo

Thụ: nhận, Giáo: dạy, đạo giáo.

Ðã rằng thụ giáo thiền trai.

Phan Trần.

Thủ Khoa

Thủ: đầu, Khoa: khoa thi. Ðỗ đầu khoa thi.

Còn Vương Tử Trực chiếm rày thủ khoa.

Lục Vân Tiên.

Thủ Phạm

Thủ: đầu, Phạm: mắc tội. Người phạm đầu tội.

Chánh danh thủ phạm tên là Hoạn Thư.

Kim Vân Kiều.

Thủ Tự

Thủ: tay, Tự: chữ. Bản sách viết tay chứ không phải in.

Ngày pho thủ tự, đêm nhồi tâm hương.

Kim Vân Kiều.

Thủ Thành

Thủ: giữ, Thành: nên. Sự nghiệp đã có sẵn, chỉ việc giữ gìn mà thôi. Sách có câu: Dựng nên cơ nghiệp khó, nhưng thủ thành không phải dễ.

Thái Tông nối nghiệp thủ thành.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thuần Bôn

Thuần: chim cun cút, Bôn: chạy. Tên một thiên trong Kinh Thi nói về việc dâm loạn. Sách nho: Thuần vô thường cư nhi hữu thường thất (Chim thuần không có chỗ ở nhất định, mà thướng có con mái. Ý nói chim thuần hay bậy bạ lẫn nhau).

Thuần bôn dong thói ngửa nghiêng.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thuần Hức

Thuần: rau thuần, Hức: cá mè. Trương Hàn đời nhà Tần đi làm quan xa, mỗi khi gió mùa thu thổi thì nhớ hai món ăn ở quâ nhà là: canh rau thuần và chả cá hức. Nghĩa bóng: Nhớ mùi vị quê hương.

Thú quê thuần hức bén mùi.

Kim Vân Kiều.

Thuần Lô

Thuần: rau thuần, Lô: cá mè. Do câu: Thuần canh lê chả (Rau thuần nấu canh, cá lô làm chả). Trương Lý Công đời Tống đi làm quan xa, sực nhớ đến mùi vị quê hương là canh rau thuần và chả cá mè mới nói rằng: Ở đời lấy thích chí làm quý, cần gì vì tước lộc mà phải xa quê hương đến những mấy nghìn dặm. Nghĩa bóng: Ở ẩn hoặc nhớ quê hương.

Nhớ thuần lô sẵn ngòi sâu nườc rộng, buổi qui lai gió thổi rụng cành ngô.

Phạm Thái.

Thuấn

Tên một ông vua đời nhà Ngu bên Tàu, vừa có hiếu lại vừa có tài trụ nước. Những người phụ tá vua Thuấn nghe gà gáy đã vội vàng trở dậy để làm điều lành. Nên có câu: Thuấn chi đồ kê minh vi thiện (Ðồ đệ của vua Thuấn nghe gà gáy liền trở dậy làm việc thiện).

Thức vua Thuấn làm lành giấc tỉnh.

Lục Súc Tranh Công.

Thuận Phong

Thuận: xuôi, Phong: gió. Thuận buồm xuôi gió không có điều gì trở ngại.

Thuận phong một lá vướt sang bến Tề.

Kim Vân Kiều.

Thuận Tình

Thuận: bằng lòng, Tình: tình.

Lòng riêng riêng cũng thuận tình.

Lục Vân Tiên.

Thúc Giáp

Thúc: bó, cột lại, Giáp: áo của chiến sĩ mặc. Nghĩa bóng: Thôi không chiến đấu nữa.

Hẹn kỳ thúc giáp, quyết đường giải binh.

Kim Vân Kiều.

Thúc Phụ

Thúc: chú, Phụ: cha. Thúc phụ: chú (người ngang hàng và có thể thay thế cha mình được).

Ðem tin thúc phụ từ đường.

Kim Vân Kiều.

Thúc Quý

Thúc: chót, Quý: cuối, rót. Cuối đời thì gọi là Thúc quý.

Ghét đời thúc quý phân băng.

Lục Vân Tiên.

Thục Khuyển Phệ Nhật

Thục: tên đất, Khuyển: chó, Phệ: sửa, Nhật: mặt trời.

Ðất Thục nhiều núi cao nên mặt trời thướng bị che khuất. Vì thế mỗi khi mặt trời mọc lên chó đua nhau để sủa. Nghĩa bóng: Ví những kẻ ít nghe, ít thấy.

Thục Nữ

Thục: đức tình một người gái hiền lành trinh thuần, Nữ: con gái. Kinh Thi: Yểu điệu thục nữ (Người thục nữ yểu điệu).

Cho hay thục nữ chí cao.

Kim Vân Kiều.

Thùy Liêm

Thùy: bỏ xuống, Liêm: sáo. Bỏ sáo xuống.

Các bà Hoàng Hậu mỗi khi tham dự việc triều chính thường bỏ sáo xuống để nghe bàn việc nước. Cao Tôn mỗi khi ra triều, Võ Hậu (bà mẹ) bỏ sáo xuống ở sau để cùng nghe bàn việc nước. về sau các vua còn nhỏ, bà Thái Hậu chấp chánh đều gọi là thùy liêm.

Thùy liêm thính chánh chuyện xưa còn truyền.

Thúy Dịch

Thúy: sâu xa, kín đáo, Dịch: một bên. Cái nhà kín đáo ở một bên cung điện (Không phải nhà chính giữa).

Tiếng thánh thót cung đàn thúy dịch.

Cung Oán.

Thúy Hoàn

Con đòi.

Tiểu thư cùng với thúy hoàn ra chơi.

Nhị Ðộ Mai.

Thúy Uyên

Thúy: còn gọi là phỉ thúy: chim trả, Uyên: tức chim Uyên Ương, một thứ chim, con đực gọi là oan hay uyên, con mái gọi là ương. Tương truyền chim thúy và chim uyên bao giờ cũng bay một cặp, con trống và con mái.

Chước đậu rẽ thúy chia uyên.

Kim Vân Kiều.

Thúy Võ

Thúy: chim trả (xem: thúy uyên), Võ: lông. Lông chim trả có thể dùng làm chăn đệm hoặc dùng để trang sức.

Trải chăn thúy võ, buông màn phù dung.

Bích câu Kỳ Ngộ.

Thụy Võ

Thụy: điềm lành, Võ: mưa. Cơn mưa ứng điềm lành.

Liều thược dược mơ màng thụy võ.

Cung Oán.

Thủy Chung

Thủy: đầu, Chung: trọn. Việc gì có trước sau.

Một lời vâng tạc đá vàng thủy chung.

Kim Vân Kiều

Việc gì có đầu có đuôi.

Từ công nghe nói thủy chung.

Kim Vân Kiều.

Thủy Ðạo

Thủy: nước, Ðạo: đường. Ðường thủy.

Thuận đường thủy đạo tới miền Nghi Trưng.

Nhị Ðộ Mai.

Thủy Ðình

Thủy: nước, Ðình: cái đình. Cái đình làm dưới nước, hoặc bên bờ sông.

Thủy đình ngả bóng om om.

Hoa Tiên.

Thủy Hành

Thủy: nước, Hành: đi. Ði đàng thủy.

Ðược lời theo lối thủy hành.

Hoa Tiên.

Thủy Hương

Thủy: nước, Hương: làng. Khu đất ở bên bến nước. Lục Cơ thi: Dư cố thủy hương dĩ (Ta là kẻ sĩ thủy hương).

Thủy hương chốn ấy xa vời.

Thơ Cổ.

Thủy Lao

Thủy: nước, Lao: nhà ngục. Nhà ngục xây dưới nước.

Thủy lao bào lạc, ngục hình gớm thay.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thủy Lộ

Thủy: nước, Lộ: đường.

Viện đường thủy lộ thong dong.

Hoa Tiên.

Thủy Mặc

Thủy: nước, Mặc: mực. Tranh vẽ chỉ dùng mực tàu và nước.

Ðòi khi bức tranh treo trên vách, khói bay lem luốc, màn thủy mặc mờ mờ.

Nguyễn Công Trứ.

Thủy Nguyên

Thủy: nước, Nguyên: nguồn. Nghĩa bóng: Nguồn gốc của mình.

Lăm đền mộc bản thủy nguyên.

Sãi Vãi.

Thủy Quái

Thủy: nước, Quái: những con vật kỳ dị.

Ðem loài thủy quái vẽ mình thổ dân.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thủy Quốc

Thủy: nước, Quốc: nước nhà gồm có dân chúng. Thủy quốc dùng để gọi chung: ao, hồ, đầm, bãi, …

Bên mê thủy quốc, bên ngờ vân hương.

Hoa Tiên.

Thủy Tú Sơn Kỳ

Thủy: nước, Tú: đẹp, Sơn: núi, Kỳ: lạ. Sông núi đẹp đẽ kỳ lạ.

Trải qua thủy tú sơn kỳ.

Lục Vân Tiên.

Thủy Thủ

Thủy: nước,, Thủ: tay. Những kẻ làm trên ghe thuyền.

Kíp truyền thủy thủ bỏ chà vớt xem.

Hoa Tiên.

Thủy Trình

Thủy: nước, Trình: đường. Ði đường thủy.

Ðề huề chuyền soạn, thủy trình trảy ra.

Hoa Tiên.

Thuyền Hộ

Thuyền: ghe thuyền, Hộ: dân cư trong một nhà. Dân chài lưới ở dưới thuyền.

Một đoàn thuyển hộ kéo bè la om.

Nhị Ðộ Mai.

Thuyền Lan

Thuyền: thuyền, Lan: gỗ lan. Thuyền làm bằng gỗ mộc lan, thứ gỗ vừa cứng vừa dẻo. (Thuyền lan và chèo lan: lan chu, lan tương).

Thuyền lan một lá xuôi dòng thênh thênh.

Hoa Tiên.

Thuyền Quyên

Trạng mạo đẹp đẽ. Người con gái đẹp đẽ.

Xét nàng chút phận thuyền quyên.

Kim Vân Kiều.

Thuyền Vu

Chữ của Hung nô dùng để gọi vua của họ như ở Trung Quốc vua gọi là Hoàng Ðế.

Máu Thuyền Vu, quắc Nhục Chi.

Thuyết Hàng

Thuyết: nói, bàn bạc để xem lại một kết quả, Hàng: chịu phục tùng.

Bạc vàng gấm vóc, sai quan thuyết hàng.

Kim Vân Kiều.

Thung Dung

Thong thả.

Thuận lời vui chén thung dung.

Hoa Tiên.

Thuộc Tùy

thuộc: phụ thuộc vào, Tùy: theo. Nhũng kẻ phụ thuộc để đi theo một người nào.

Tinh binh mười vạn, thuộc tùy trăm viên.

Hoa Tiên.

Thư Cầm

Thư: sách, Cầm: đàn. Các thư sinh hoặc văn nhân ngày xưa hay đọc sách và gảy đàn.

Người khuê các, khách thư cầm.

Nhị Ðộ Mai.

Thư Ðồng

Thư: sách, Ðồng: đứa trẻ nít. Ðứa trẻ nhỏ hầu hạ trong phòng sách để sai việc lặt vặt.

Thư đồng hầu hạ sớm khuya.

Thơ Cổ.

Thư Hiên

Thư: sách, Hiên: mái hiên nhà. Mái hiên nhà của học trò để sách.

Sánh vai về chốn thư hiên.

Kim Vân Kiều.

Thư Hương

Thư: sách vở, Hương: hương khói. Khói hương truyền từ đời nầy qua đời khác. Nghĩa bóng: Dòng dõi nhà nho.

Nghĩa rằng cũng mạch thư hương.

Kim Vân Kiều.

Thư Phong

Thư: thơ, Phong: niêm. Bức thư niêm lại.

Thấy nhạn luống tưởng thư phong.

Chinh Phụ Ngâm.

Thư Phòng

Thư: sách, Phòng: phòng. Phòng đựng sách.

Rước Diêu lại đến thư phòng.

Hoa Tiên.

Thư Sảng

Thư: thư thái rảnh rang, Sảng: thung dung khoái hoạt.

Thảnh thơi thư sảng tinh thần.

Phan Trần.

Thư Sinh

Thư: sách, Sinh: học trò. Người học trò.

Cùng nhau hai gã thư sinh.

Nhị Ðộ Mai.

Thư Song

Thư: sách, Song: cửa sổ. Chỗ học trò ngồi học.

Chàng Kim từ tạ thư song.

Kim Vân Kiều.

Thư Trai

Thư: sách, Trai: nhà đọc sách. Học trò hay các nhà văn thường có một nhà riêng để đọc sách gọi là thư trai.

Thư trai khuya sớm sách đèn.

Thơ Cổ.

Thư Trung

Thư: sách, Trung: trong. Chữ Nho thường có những câu: Thư trung hữu cốc(trong sách có lúa), Thư trung hữu nữ kỳ nhan như ngọc (trong sách có gái mặt đẹp như ngọc). Nghĩa là có chí đọc sách: thì sẽ được giàu có hoặc vợ đẹp.

Vả người là đấng thư trung.

Phan Trần.

Thư Viện

Thư: sách, Viện: cung thất hoặc nhà chung quanh có tường bao bọc nhà chứa sách.

Chàng về thư viện, thiếp dời lầu trang.

Kim Vân Kiều.

Thứ Nhân

Thứ: đông, Nhân: người. Ngày xưa, dân chúng ra làm quan thì gọi là thứ nhân, nhưng về sau dùng chữ thứ nhân để gọi chung cả nhân dân. Luận ngữ: Thiên hạ hữu đạo tắc thứ nhân bất nghị (Thiên hạ có đạo thì thứ nhân không bàn luận đến).

Nhiêu cho tính mệnh lại hoàn thứ nhân.

Nhị Ðộ Mai.

Thử Bì

Thử: chuột, Bì: da. Trong Kinh Thi thơ Tướng Thử có nói: Nhỏ như chuột còn cần có da, thì người ta cũng cần có lễ nghĩa.

Trong Kinh ghi dạy thử bì còn gương.

Trinh Thử.

Thừa Ân

Thừa: vâng, được, Ân: ân huệ người trên ban xuống cho kẻ dưới.

Thừa ân một giấc canh tà.

Cung Oán.

Thừa Cơ

Thừa: nhân một dịp gì, Cơ: cơ hội. Nhân cơ hội mà làm một việc gì.

Thừa cơ lén bước ra đi.

Kim Vân Kiều.

Thừa Gia

Thừa: chịu, đảm đang, Gia: nhà. Coi sóc đảm đang công việc trong nhà.

Thừa gia chẳng hết nàng Vân.

Kim Vân Kiều.

Thừa Hoan

Thừa: nhận lấy, Hoan: vui vẻ. Nguyên chữ nầy có nghĩa: kẻ nịnh thần nhân vua vui vẻ, đem lời dèm pha kẻ khác. Sau dùng: Nhận lấy cái vui vẻ của cha mẹ hoặc vui vẻ để thờ phụng cha mẹ.

Ngày xuân, xuân tịch thừa hoan,
Thọ trăm tiếng chú, phúc ngàn câu ca.

Ca Trù.

Thừa Hư

Thừa: nhân khi, Hư: trống, rảnh rang. Lúc người ta bất ý không ngờ đến.

Thừa hư bắt bướm ca chim.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Thừa Khích

Thừa: nhân, Khích: chỗ hở.

Côn đồ thừa khích lọt vào thành đô.

Thơ Cổ.

Thừa Long

Thừa: cỡi, Long: Rồng. Liệt Tiên truyện: Tiêu Sử có tài thổi ống tiêu, kết duyên với Lộng Ngọc, con vua Tần Mục Công. Về sau Tiêu Sử cỡi rồng, Lộng Ngọc cỡi phụng cùng bay lên trời. Sở quốc Tiền hiền truyện: Hai người con gái của Thái Úy Hoàng Yên gả cho Hoàng Hiến, Lý Quảng. Người đương thời cho là hai cô gái ấy đã cỡi rồng.

Nghĩa bóng: Kén được chồng quý.

Thừa Lương

Thừa: nhân, Lương: mát. Hóng mát.

Gác thừa lương thức ngủ thu phong.

Cung Oán.

Thừa Thao

Thừa: vâng, Thao: chữ của chư hầu gọi ông thỉ tổ. Thừa thao nghĩa bóng: Con nối dòng dõi.

Dụ Tông em lại thừa thao.

Ðại Nam Quốc Sử.

Thực Hư

thực: đầy đủ, co, Hư: trống không.

Thực hư ai biện cho tường.

Hoa Tiên.

Thước

Chim khách đem tin cho người.

Ngoài rèm thước chẳng mách tin.

Chinh Phụ Ngâm.

Thương

Triều đại bên Tàu (1783-1135 trước Tây Lịch) do vua Thành Thang sáng lập, truyền đến đời vua Trụ được 28 đời vua cọng 644 năm thì nước mất về tay nhà Châu.

Truyện Hán, truyện Ðường, truyện Tống, truyện Thương, truyện Hạ, truyện Châu.

Sãi Vãi.

Thương Canh

Loài chim oanh. Kinh Thi: Thương canh và vu phi (Chim thương canh bay).

Thương canh trước cửa líu lo.

Thơ Cổ.

Thương Dương

Tên một con chim. Theo sách Gia ngữ thì ở Tề có một con chim một chân. Vua Tề sai sứ đến hỏi Ðức Khổng Tử thì Ngài đáp: Ðó là chim Thương dương. Ngày xưa có một đứa bé co lại một chân dang hai tay ra vừa nhảy vừa hát: Trời sắp mưa, thương dương múa. Nay có con chim như vậy xuất hiện chắc sẽ có mưa lớn.

Thương Gia

Thương: đi buôn, Gia: nhà. Kẻ đi buôn.

Là nhà Ngô Việt thương gia.

Kim Vân Kiều.

Thương Hiệt

Tên người. Thương Hiệt là người đầu tiên đặt ra chữ Trung Hoa. Thuyết văn tự: Nhà Viết sử của Hoàng Ðế là Thương Hiệt nhận thấy dấu chân chim, chân thú, mới nghĩ rằng: Xem dấu chân có thể phân biệt được loài vật, thì cũng có thể dùng những nét và gạch để phân biệt tiếng nói. Nhân đó nghĩ ra chữ viết.

Thương Lang

Tên sông. Sách Mạnh Tử: “Thương lang chi thủy thanh hề, khả di trạc ngã anh. Thương lang chi thủy trọc hề, khả di trạc ngã túc” (Nước sông Thương Lang trong hề, Ta có thể giặt dải mũ ta, Thương Lang nước đục hề, Ta có thể rửa chân ta).

Nghĩa bóng: Tùy thời mà hành động.

Trỗi Thương Lang một tiếng ca.

Lương Nhữ Ngọc.

Thương Lão

Thương: tóc lốm đốm trắng, Lão: già.

Chốn bảy cây còn mấy gốc lăng vân, chẳng tùng bách cũng khoe hình thương lão.

Nguyễn Huy Lượng.

Thương Lĩnh

Thương: tên núi, Lĩnh: núi. Trên Thương Lĩnh có 4 ông già ở ẩn gọi là Thương Sơn tứ hạo. Vua Cao Tổ nhà Hán cho sứ mời ra làm quan nhưng nhận.

Núi Thương lĩnh tìm lên, Sãi vui cùng tứ hạo.

Sãi Vãi.

Thương Quân

Tức Vệ Ưởng làm tướng đời vua Tần Hiến Công, được phong tước Thương Quân Vệ Ưởng tyu có tài nhưng tánh người nghiêm khắc, thường thân hành tra xét phạm nhân ở Vị Thủy. Ðã từng trong một ngày chém hơn 700 phạm nhân, máu nhuộm đỏ cả dòng sông Vị. Về sau Ưởng bị ám sát.

Máu sùng sục sôi dòng Vị Thủy, giận Thương Quân hành chánh chẳng lành.

Sãi Vãi.

Thương Sinh

Thương: xanh, cókhi nghĩa là đen, Sinh: loài sinh vật, dân chúng. Thương sinh: dân đen.

Thương sinh bốn bề chiêu an.

Bùi Vinh.

Thường Lệ

Tên một thứ cây là hẹp và dài, quả như quả anh đào, Tên một thiên trong Kinh thi do Châu Công làm ra tả cảnh vui vầy trong anh em.

Trường ất mão, may dự tên hương tiến, hàng thường lệ nối liền ba nhánh, công sinh thành đã hớn hở mẹ cha.

Lý Văn Phức.

Thường Phẩn

Thường: nếm, Phẩn: phẩn. Việt Vương Câu Tiễn qua làm tôi ở đất Ngô. Vua Ngô bị bệnh, Câu Tiễn theo kế của Phạm Lãi vào thăm bệnh tình của vua và xin nếm phẩn xét đoán hung cát, nếm phẩn xong, Câu Tiễn nói rằng: Phẩn của Hoàng Thượng vừa đắng vừa chua đến ngày kỷ tỵ thì lành được. Vua nghe nói mừng lắm và từ đó không còn nghi ngờ gì Câu Tiễn nữa. Câu Tiễn nhờ thế mà báo được thù (Xem Câu Tiễn).

Thường Tình

Thường: thông thường, ai cũng có, Tình: mối tình.

Ghen tuông thời cũng người ta thường tình.

Kim Vân Kiều.

Thượng Hiến

Thượng: trên, Hiến: tiếng quan nhỏ dùng để gọi quan lớn.

Chức ti phận tiểu tầm thường,
Chẳng hay thượng hiến sao tường duyên do.

Nhị Ðộ Mai.

Thượng Lâm

Tên một khu vườn. Nguyên một cái vườn đời Tần, Hán Võ Ðế làm rộng ra tại Huyện Trường An, Tỉnh Thiểm Tây. Tư mã Tương Như có làm bài phú miêu tả là một nơi rất xa lệ. Vườn rộg rãi có thể săn thú trong ấy.

Thượng lâm chợt vỗ trống cơm.

Hoàng Sĩ Khải.

Thượng Phương

Cõi Trời hoặc cõi Phật.

Vâng lời nương cảnh thượng phương.

Quan Âm.

Thượng Tứ

Thượng: trên, Tứ: con ngựa. Thượng tứ: con ngựa rất hay. Sau ngựa vua dùng thường gọi ngựa thượng tứ.

Hàn Dũ Thi:
Tuế lão khỉ năng sung thượng tứ (tuổi lớn chẳng kham sung thượng tứ).

Thượng Thừa

Tả Truyện: Xe bốn ngựa gọi là Thượng thừa, hai ngựa Trung thừa. Chữ Phật dùng để nói pháp thuật của Phật hoặc sâu xa, hoặc nông cạn như xe bốn ngựa, hai ngựa.

Thượng thừa là Phật là Tăng.

Quan Âm.

Thượng Trí

Thượng: trên, Trí: người thông minh hiểu rõ sự lý. Chữ dùng để chỉ các bậc thánh nhân, trái với hạ ngu.

Hây hây thọ vực Xuân đài, tu nầy thiệt trang thượng trí.

Sãi Vãi.

Thượng Trình

Thượng: lên, Trình: đường.

Xin về, mai sẽ thượng trình cùng nhau.

Lục Vân Tiên.

Thượng Uyển

Thượng: chữ dùng để gọi Vua (Hoàng Thượng, Kim Thượng). Uyển: vườn. Vườn của vua.

Vườn Thượng uyển hoa cười với nắng.

Cung Oán.

Thưởng Mai

Thưởng: nhìn ngắm, Mai: hoa mai.

Sáng ngày mượn tiếng thưởng mai.

Nhị Ðộ Mai.

Thưởng Tướng

Thưởng: ban thưởng, Tướng: vị quan võ coi binh sĩ. Ban thưởng cho các tướng soái.

Tiệc bày thưởng tướng khao binh.

Kim Vân Kiều.

Thứu Lĩnh

Tên một quả núi ớ Ấn Ðộ, tương truyền Phật thường ở đó.

Thứu lĩnh đen trùm một thức mây.

Hồ Xuân Hương.

Trá Hôn

Trá: lừa gạt, Hôn: hôn nhân. Lừa gạt, dối trá trong việc hôn nhân. Thường thường lúc hỏi một người, đến khi gả thì đánh tráo một người khác.

Trá hôn về nước Ô Qua.

Lục Vân Tiên.

Trách Cung

Trách: kỏi lỗi, Cung: thân mình. Mình tự trách mình để đừng làm những điều lầm lỗi.

Luân đài phải Hán chẳng hối ngộ trách cung.

Sãi Vãi.

Trai Già Nở Châu

Do câu: Lão bạng sanh châu. (Lão: già, Bạng: con trai, Sanh: sanh, Châu: hạt châu). Câu nầy dùng để khen kẻ nào có con hiền. Ðời Hậu Hán, Vỹ Ðoan có hai người con tài ba lỗi lạc. Trong một bứt thư gởi cho Vỹ Ðoan, Khổng Dung khen rằng: … Song châu cận xuất lão bạng, (Hai viên hạt châu xuất từ con trai già). Chữ lão bạng sanh châu còn dùng để ví những người lớn tuổi sanh con trai).

Một mai cũng dễ trai già nở châu.

Quan Âm.

Trai Giới

Trai: ăn chay, Giới: những điều răn của nhà Phật.

Nguyện Phật pháp vui bề trai giới.

Sãi Vãi.

Trai Phòng

Trai: ăn chay, Phòng: những điều ngăn ngừa. Nghĩa rộng: Cách tu hành.

Hương đèn việc cũ, trai phòng quen tay.

Lục Vân Tiên.

Trảm Thảo

Trảm: chém, chặt, Thảo: cỏ.

Cũng lấy dê trảm thảo bồi cơ.

Lục Súc Tranh Công.

Trảm Xà

Trảm: chém, Xà: rắn. Sách Thúy Kinh Hà Thủy Chú: Hán Lưu Bang uống rựơu say vác gươm đi ngang cái chằm, có một con rắn trắng lớn nằm ngang chận đường. Lưu Bang chém chết. Ðêm đến, tại chỗ ấy, người ta thấy một bà già khóc kể rằng: “Rắn trắng là con của vua Bạch Ðế, nay bị con của vua Xích Ðế chém chết. Rồi đây, nhà Tần sẽ mất về nhà Hán.” Từ đó tiếng tăm Lưu Bang lừng lẫy và lập nên nhà Hán.

Trang Ðài

Trang: trang điểm, Ðài: cái nhà làm cao, có thể đứng ở đấy để trong ra xa được. Trang đài: Nơi đàn bà con gái trang điểm.

Ngại ngần khi lại trang đài.

Hoa Tiên.

Trang Ðiểm

Trang: tô điểm, làm cho mặt tăng thêm vẻ đẹp bằng cách tô phấn, Ðiểm: tô vẽ lông mày.

Bỏ công trang điểm má hồng răng đen.

Ca Dao.

Trang Sinh

Tức Trang Chu đời Chiến Quốc, học thức uyên bác, không môn gì là không biết, nhưng thường truyền bá ý tưởng của Lão Tử. Trang Chu trước tác sách hơn 10 vạn lời, đại để là những lời ngụ ngôn cả. Sở Oai Vương nghe Trang là người hiền, cho vời ra làm tể tướng, nhưng Trang không nhận. Xem: Cỏ và Hồ điệp.

Ấy là hồ điệp hay là Trang sinh.

Kim Vân Kiều.

Tràng An

Chữ dùng để chỉ Kinh Ðô nước Tàu về đời Tây Hán (nay ở tình Thiểm Tây), sau dùng nghĩa rộng để gọi kinh đô của vua.

Chốn Tràng an thời của quý gạo châu, lấy gì ngọt thảo bùi thơm, đường bách lý những lời Tử Lộ.

Lý Văn Phức.

Tràng Dương

Tên một huyện ở Hồ Bắc, hoặc tên một cái cung về đời nhà Tần ở tại Tây Ninh.

Kỵ sau còn khuất nẻo Tràng Dương.

Chinh Phụ Ngâm.

Tràng Ðình

Tên một cái quán. Sách Hán Thư: Bên Tàu, trên các con đường, cứ năm dặm có một cái quán gọi là đoản đình, 10 dặm một cái quán gọi là tràng đình để khách bộ hành nghỉ chân. Người ta thường đưa tiễn nhau ở trường đình.

Bề ngoài muôn dặm trường đình.

Kim Vân Kiều.

Tràng Phan

Tràng: dài, Phan: cái phướn.

Cờ xen bảo, tán lồng tràng phan.

Phan Trần.

Tràng Thành

Tràng: dài, Thành: bức thành. Ðời Chiến Quốc, các nước ở tiếp giáp với rợ Hồ, sợ rợ Hồ vào xâm lấn bờ cõi mới đắp một cái thành dài để ngăn giữ (trường thành). Ðến đời Tần Thủy Hoàng có câu hát: Vong Tần giả Hồ dã (Mất nhà Tần vì Hồ vậy. Hồ đây tức Hồ Hợi con của Thủy Hoàng). Tần Thủy Hoàng cho câu nầy nghĩa là mất nhà Tần chính vì bọn rợ Hồ. Vì thế Tần Thủy Hoàng mới sai Mông Ðiềm đem tám mươi muôn binh đắp thêm để nối vào bức thành nói trên và gọi là Vạn lý trường thành.

Trống tràng thành giục giã vó long câu.

Hát Nói.

Trạng Mạo

Trạng: hình dáng, Mạo: mặt mày.

Thấy người trạng mạo văn nhân.

Nhị Ðộ Mai.

Trạng Nguyên

Người đỗ đầu Ðình thí tức là cuộc thi lớn nhất trong nước.

Trời cho văn tướng kén tài trạng nguyên.

Nhị Ðộ Mai.

Tranh Cường

Tranh: giành về sức mạnh, về thế lực, Cường: mạnh.

Trước cờ ai dám tranh cường.

Kim Vân Kiều.

Tranh Hoành

Tranh: giành, Hoành: cái cân. Dùng binh lực để tranh giành thế lực với đời gọi là tranh hoành. Thông Giám: Ðem dân chúng ở Giang Ðông quyết đánh trong hai trận cùng thiên hạtranh hoành.

Ðã chuyên sủng ái lại toan tranh hoành.

Ðại Nam Quốc Sử.

Tranh Thi

Tranh: giành nhau, Thi: làm ra một việc gì.

Cũng còn có sự tranh thi khéo là.

Trê Cóc.

Trảo Nha

Trảo: móng tay, hoặc vuốt, Nha: răng hoặc nanh. Loài cầm thú nhờ nanh vuốt để tự vệ. Các võ thần cũng gọi là trảo nha (Vì để hộ vệ vua).

Trắc Tỵ

Hoặc Trắc dĩ. Trắc: leo lên, Tỵ: núi không có cây cối mọc. Kinh Thi: Trắc bỉ tỵ hề, chiêm vọng mẫu hệ (Trèo lên núi trọc kia trông ngóng mẹ vậy).

Nghĩa bóng: Nhớ mẹ. Ðồng thời trong Kinh Thi có câu: Trắc bỉ hộ hề, chiêm vọng phụ hề (Trèo lên núi có cây, trông ngóng cha vậy). (Hộ: núi có cây cối mọc). Nghĩa bóng: Nhớ cha.

Suy lòng trắc tỵ, đau lòng chung thiên.

Kim Vân Kiều.

Trăm Hai Non Nước

Do câu: Bách nhị sơn hà. Chỉ hai phần mà có thể chống lại trăm phần. Sơn hà của nhà Tần địa thế rất hiểm trở, hai vạn quân mà có thể cự địch 100 vạn quân của chư hầu.

Trăm hai non nước một gươm thần.

Tôn Thọ Tường.

Trăng

(Chị). Do chữ Nguyệt Tỷ. Lý Thương Ẩn đã từng gọi trăng bằng chị: Nguyệt tỷ tằng phùng hạ thái thiềm (Cung thiềm từng gặp chị Hằng Nga).

Chị trăng, dì gió khéo thày lay.

Thơ Cổ.

Trâm Anh

Trâm: vật để cài tóc, đàn ông đàn bà ngày trước đều dùng vì tóc dài cả, Anh: cái dải mũ. Hai chữ nầy dùng để chỉ con nhà quyền quý.

Khách trâm anh từng bước thang mây.

Hát Nói.

Trầm Châu

Trầm: chim, Châu: hạt châu. Nghĩa bóng: Tự tử.

Quyết liều đến Hắc thủy hà trầm châu.

Nhị Ðộ Mai.

Trầm Hương

(Ðình). Tên một cái đình bằng gỗ trầm hương, vua Ðường Minh Hoàng dựng lên để cho Dương Quý Phi ở. Vua và Dương Quý Phi thường ngồi ở Ðình Trầm Hương để thưởng thức hoa mẫu đơn.

Ðình Trầm Hương khóa một cành mẫu đơn.

Cung Oán.

Trầm Luân

Trầm: chim, Luân: chìm đắm.

Trầm luân chưa khỏi kiếp hồng nhan.

Tôn Thọ Tường.

Trầm Ngư Lạc Nhạn

Trầm: chim, Ngư: cá, Lạc: rớt, Nhạn: chim nhạn. Trang Tử: Mao Tường, Ly Cơ người đời đều cho là đẹp, cá trông thấy phải lặn, chim thấy phải cao bay. Nguyên Trang Tử bảo là chim bay cao, nhưng ngừơi đời lại sửa là chim nhạn thấy sắc đẹp phải xa xuống.

Trầm ngư lạc nhạn tuyệt vòng trần gian.

Nữ Tú Tài.

Trẫm

Ngày xưa người sang cũng như người hèn, đều dùng chữ trẫm để tự xưng. Nhưng từ đời Tần, vua Tần Thủy Hoàng dùng chữ Trẫm để tự xưng rồi thì về sau các vua đều dùng chữ trẫm.

Há trẫm riêng tư có phụ nàng.

Thơ Ðời Trần.

Trân Cam

Trân: ngon, Cam: ngọt. Các thứ ngon ngọt.

Trâm cam ai kẻ đỡ thay việc mình.

Kim Vân Kiều.

Trân La

Trân: của quý, La: một thứ rau thơm.

Gia hào mấy thức, trân la mọi mùi.

Nhị Ðộ Mai.

Trân Tu

Trân: quý, ngon. Tu: nam. Nem ngon.

Ngọc thiện trân tu đã đủ mùi.

Nguyễn Biểu.

Trân Trọng

Trân: đồ quý báu, Trọng: nặng, không khinh suất. Giữ gìn cẩn thận, chứ không xem thường.

Một lời trân trọng châu sa mấy hàng.

Kim Vân Kiều.

Trần

Tên một nước nhỏ đời Xuân Thu ở vào địa phận Hà Nam và An Huy bây giờ.

Khi nơi Tống, Vệ, lúc Tần lúc Khuông.

Lục Vân Tiên.

Trần Ai

Bụi do thổi tung lên. Nghĩa bóng: Ô Trọc. Sở Từ: An năng dĩ hạo chi bạch, nhi mông thế tục chi trần ai hồ? (Sao lại để cho sắc trắng tinh khiết phải chịu tro bụi?) Lại còn có nghĩa là cuộc đời.

Cho làm lệng tướng quét trần ai.

Lê Thánh Tôn

Gót tiên phút đã thoát vòng trần ai.

Trần Bình

Người đời Hán, chuyên học các thuật của Hoàng Ðế, Lão Tử, giúp Lưu Bang Hán Coa Tổ trong việc thu phục thiên hạ, chức đến Tả Thường Tướng. Lã Hậu chuyên chính, phong tước cho người trong họ Lã. Sau khi Lã Hậu chết, Trần Bình cùng Chu Bột mưu trừ được bọn họ Lã, lập Hiếu Văn Ðế, dựng lại cơ nghiệp họ Lưu.

Trần Bình nhà bạc cửa thưa,
Ðói no chẳng quản, muối dưa chẳng nề.

Gia Huấn Ca.

Trần Cấu

Trần: bụi bặm, Cấu: bụi bặm nhớo nhúa. Dùng để ví vật nhỏ mọn nhớp nhúa tự xưng.

Dám đem trần cấu dựa vào bố kinh.

Kim Vân Kiều.

Trần Duyên

Trần: bụi, Duyên: ràng buộc. (Xem chữ Duyên). Ràng buộc với cuộc đời.

Nào hay chưa hết trần duyên.

Kim Vân Kiều.

Trần Ðoàn

Người đời Tống, đến đời Ngũ Ðại ở ẩn núi Hoa Sơn có phép tiên, nhiều khi ngủ đến 100 ngày mới dậy. Trần Ðoàn là một vị đại tiên, biệt hiệu Hy Di.

Trần Ðoàn đã mấy lo âu.

Lục Vân Tiên.

Trần Gian

Trần: bụi, Gian: khoảng. Giữa cõi đời.

Lọ là người ở trần gian.

Lục Vân Tiên.

Trần Hy

Tên một viên tướng của vua Hán Cao Tổ. Trần Hy lắm trí nhiều mưu lại giỏi về võ nghệ. Nhưng về sau làm phản và bị Phàn Khoái giết chết tại Khúc Dương.

Trung trinh giữ tiết nhân thần, dù rằng chơi Vân Mộng, dù rằng được Trần Hy, chút đỉnh tóc tơ dám nghĩ.

Ðặng Trần Thường.

Trần Lụy

Trần: cõi đời, Lụy: ràng buộc. Những điều ràng buộc ở đời.

Còn trong trần lụy, anh đồ là vị võ chỉ giao long.

Lê Quý Ðôn.

Trần Tạ

Trần: bày ra, Tạ: cảm ân.

Tái sinh trần tạ, lòng người từ bi.

Kim Vân Kiều.

Trần Thường

Tên đất. Ðời Tấn Văn Công, người ở đất Trần Thường có bắt đuợc con vật kỳ dị đem dâng lên vua. Ði giữa đường gặp hai đứa trẻ bảo: Con vật ấy là con vị, nó hay ăn óc người chết. Con vị cũng nói được tiếng người, đáp lại: Hai đứa trẻ ấy là hai con trĩ hóa ra đấy. Một con mái và một con trống. Bắt được con trống thì làm nên nghiệp Vương, bắt được con mái thì làm nên nghiệp Bá. Nghe nói thế, người ta liền đuổi theo hai đứa bé. Hai đứa bé hóa ra con trĩ bay mất. Ðất Trần Thường ở phía tây núi Thái Bạch.

Trần Thường gặp buổi hưng vương.

Thơ Cổ.

Trấn Phù

Trấn: giữ gìn, Phù: đạo bùa. Treo đạo bùa để giữ gìn những sự không may có thể xảy đến.

Trong nhà hắc gỗ trấn phù.

Trinh Thử.

Trận Nhạn

Do chữ Nhạn Trận. Nhạn: chim nhạn, Trận: thế quân dàn ra trong khi hai bên đánh nhau. Chim Nhạn khi bay, sắp hàng như lúc kéo quân ra trận.

Trận nhạn đã thấy trên nền trời xanh.

Trận Tiền

Trận: nơi hai bên đánh nhau, Tiền: trước. Trước mặt trận.

Thất cơ Từ đã thu linh trận tiền.

Kim Vân Kiều.

Trận Thu

Trận: hình thế quân đội khi đánh nhau, Thu: mùa thu. Ðánh nhau về mùa thu.

Trận thu cờ trống, lũy thành một ai.

Hoa Tiên.

Treo Cung

Do chữ: Thiết hồ. Kinh Lễ: Tử sanh: Nam tử thiết hồ ư môn tả, nữ tử thiết thuế ư môn hữu. (Sanh con: Con trai treo cung ở cửa bên tả, con gái treo khăn ở cửa bên hữu). Nghĩa bóng: Sanh con trai.

Chỉ hiềm trước cửa treo cung còn chầy.

Thơ Cổ.

Treo Khăn

Do chữ: Thiết thuế. Xem Treo cung. Nghĩa bóng: Sanh con gái.

Bào thai mộng nguyệt, mãn ngày treo khăn.

Quan Âm.

Tri Âm

Tri: biết, Âm: âm điệu. Biết thưởng thức tiếng đàn (Xem: Bá Nha). Nghĩa bóng: Bạn bè biết rõ tâm sự của nhau.

Ai tri âm đó mặn mà cả hai.

Kim Vân Kiều.

Tri Ân

Tri: biết, Ân: ơn.

Lựa là thâm tạ mới là tri ân.

Kim Vân Kiều.

Tri Bỉ Tri Kỷ

Tri: biết, Bỉ: kia, Tri: biết, Kỷ: mình. Biết rõ sự tình. Sách Tôn Tử: Biết người biết ta trăm trận chẳng thua. Chẳng biết người nhưng biết ta một thắng một bại. Chẳng biết người chẳng biết ta trăm trận trăm bại.

Tri Canh Ngư

Tri: biết, Canh: canh, Ngư: cá. Sách Thể Lang Tạp Chí: Tiết Nhược Xã thích đọc sách. Tỷ Khưu bắt được một con cá sắc đỏ, đem cho Tiết và bảo: Con cá này tên Tri canh ngư (cá biết canh) cứ mỗi khi sang một canh, nó lại nhảy một cái. Tiết đem về, bỏ vào chậu để nuôi. Qua canh ba nó liền nhảy một cái trong chậu. Cá này gọi là Ðại Lậu Long (đại: thay thế, lậu: đồng hồ nước, long: rồng).

Tri Canh Tước

Tri: biết, Canh: canh, Tước: chim sẻ. Sách Thiên Biểu Dị Sự: Bùi Duy Khanh có nuôi một con chim sẻ, bắt đầu canh một thì nó kêu và sang canh năm tiếng kêu càng rộn rã hơn nên gọi là Tri Canh Tước.

Tri Cơ

Tri: biết, Cơ: then máy. Biết trước được then máy của sự tình.

Nghĩ cho chín chắn mới là tri cơ.

Nhị Ðộ Mai.

Tri Chỉ

Tri: biết, Chỉ: dừng lại, Lão Tử: Tri túc bất nhục, tri chỉ bất đãi (biết đủ khỏi nhục, biết dừng lại thì khỏi nguy). Ý nói nên biết điều mà tự hạn chế để tránh những việc không hay (xem tri túc).

Tri Hô

Tri: biết, Hô: kêu to để mọi người đều hay.

Bây giờ nàng lại tri hô,
Xăn quần xăn áo, thập thò của hang.

Trinh Thử.

Tri Kỷ

Tri: biết, Kỷ: mình. Kẻ biết rõ tâm sự mình.

Cười rằng tri kỷ trướcsau mấy người.

Kim Vân Kiều.

Tri Quá

Tri: biết, Quá: lỗi.

Ðã long tri quá thì nên.

Kim Vân Kiều.

Tri Tâm

Tri: biết, Tâm: lòng. Hai người thân thiết biết tận cõi lòng nhau. Lý Lăng viết thư cho Tô Võ có nói: Nhân chi tương tri quý tương tri tâm (Người đời biết nhau, quý biết lòng nhau.).

Tri Mạng

Tri: biết, Mạng: số mạng. Luận ngữ: Ngũ thập tri thiên mạng (năm muơi tuổi mới biết mạng trời). Nam sử chép: Trương Nguyên Thủy, người Kinh Châu, đến năm chín muơi bảy tuổi mới sinh con. Lúc gần mất đi thăm những người quen biết và cả cây cối để từ biệt. Sau khi viếng khắp nơi mới trở về nằm chết. Người đương thời gọi ông tri thiên mạng.

Tri Túc

Tri: biết, Túc: đầy đủ. Hàn Thi chép: Sở Quảng và anh là Tử Thọ đều giữ chức Sư phó. Quảng nói với anh: Tôi thường nghe: Tri túc bất nhục, tri chỉ bất đãi (biết đủ chẳng nhục, biết dừng lại thì khỏi nguy). Nếu giờ đây chúng ta không bỏ mà đi thì sợ sẽ phải ăn năn về sau. Nói đoạn hai người cùng lấy cớ bệnh dâng sớ xin đi nơi khác.

Biết điều tri túc ấy là người ngoan.

Tri Thù

Con nhện.

Nơi phạm vũ để che màng sáng lãng, dọc ngang treo mặc bóng tri thù.

Nguyễn Huy Lượng.

Trì Chiểu

Trì: hồ, Chiểu: ao.

Vùng trì chiểu nước dần dần lặng.

Nguyễn Huy Lượng.

Trì Diên

Trì: chậm, Diên: kéo dài ra.

Lại truyền không được trì diên.

Nhị Ðộ Mai.

Trì Ðàm

Trì: cái ao, Ðàm: cái đầm.

Chốn tri đàm làm bợn vẻ thanh quang, xuôi ngược những vẫy đuôi khoa đẩu.

Nguyễn Huy Lượng.

Trì Gia

Trì: cầm, Gia: nhà. Giữ gìn đạo nhà cho khỏi suy.

Ðạo trì gia, đãi khách khác nhau.

Nguyễn Trãi.

Trì Hồ

Trì: cầm, Hồ: bầu rượu.

Bắt nàng đứng chực trì hồ hai nơi.

Kim Vân Kiều.

Trì Khu

Trì: chạy, Khu: rong ruổi.

Ðáng Chiêm nào quản trì khu dặm đường.

Ðại Nam Quốc Sử.

Trì Liễu

Trì: ao, Liễu: cây liễu.

Vịnh bài trì liễu rõ ràng bốn câu.

Hoa Tiên.

Trí Dũng

Trí: thông minh biết xét đoán mọi việc, Dũng: sức mạnh.

Khóc rằng tri dũng có thừa.

Kim Vân Kiều.

Trí Quỉ

Trí: đến, Quỉ: quỉ. Gọi quỉ đến.

Phi phù trí quỉ cao tay thông huyền.

Kim Vân Kiều.

Trị Sinh

Trị: sửa sang, Sinh: sống. Nuôi sự sống.

Làm nghề chài lưới lăm điều trị sinh.

Ðại Nam Quốc Sử.

Trích Tiên

Trích: đày, Tiên:tiên. Tiên ở trên trời bị lỗi đày xuống hạ giới.

Bổ đi còn chuyện trích tiên.

Ðại Nam Quốc Sử.

Trích Tinh

Trích: hái, ngắt, Tinh: sao. Dùng để nói ngôi nhà cao. Ðời Tống, Dương Ức sanh ra đã mấy năm mà vẫn chưa nói được. Một hôm người nhà bồng leo lên lầu cao, đầu va phải lầu, bỗng nhiên cất tiếng ngâm:

Nguy lâu cao bách xích
Thủ khả trích tinh thần.
Bất cảm cao thanh ngữ
Khủng kinh thiên thượng thần.

Nghĩa là:

Minh mông trăm thước lầu cao.
Tay ta có thể hái sao trên trời.
Nói năng chẳng dám lớn lời,
Sợ làm kinh động đến nơi chư thần.

Triêm Nhu

Triêm: thấm vào, Nhu: ướt, dầm, thấm.

Cỏ cây đều đội đức triêm nhu.

Tụng Tây Hồ Phú.

Triền Túc

Triền: vấn, Túc: chân. Sách Tiền Tải thập quốc chép: Ðời Nam Ðường, Hậu Chúa có người cung nhân là Yểu Nương, rất đẹp lại có tài múa giỏi. Hậu Chúa mới bảo làm một cái hoa sen cao 6 thước, bảo Yểu Nương lấy lụa bó chân, trên lụa thêu hình trăng non, rồi vào trong hoa sen ấy để múa. Từ đó nhiều người mới bắt chước để bó chân. Nhưng theo các sách khác, thời không phải từ đời Ngụ Ðại mà trước nữa, các thi sĩ đã nói đến những đôi giày nhỏ của phụ nữ, rồi đến đời Tống thì tục bó chân rất thịnh hành trong dân chúng. Cuối đời Thanh, phong trào Âu hoá đưa đến, mọi người mới nhận thức việc bó chân có hại nên bãi bỏ.

Triêu Mộ

Triêu: buổi mai, Mộ: buổi tối.

Ba hồi triêu mộ chuông gầm sóng.

Hồ Xuân Hương.

Triều Ban

Triều: triều đình, Ban: hàng thứ. Các quan chia hàng thứ khi vào chầu.

Triều ban dự bậc quan thân.

Nhị Ðộ Mai.

Triều Ca

Triều: triều đình, Ca: bài ca. Khi đánh giặc thắng trận ca khúc khải hoàn trở về triều.

Ðem binh trở lại triều ca đề huề.

Lục Vân Tiên.

Triều Cống

Triều: triều đình, Cống: biếu, dâng. Một nước nhỏ đem dâng vật phẩm cho một nước lớn hoặc một quan chư hầu đem dâng vật phẩm lên vua.

Muôn phương triều cống, mười phân thái bình.

Trinh Thử.

Triều Ðẩu

Triều: chầu, Ðẩu: sao Bắc đẩu. Giống cá quả (cá tràu) ban đem hay lội trên mặt nước để chầu sao Bắc đẩu.

Xa nghe triều đẩu anh hùng.

Trê Cóc.

Triều Ðô

Triều: triều đình, Ðô: kinh đô. Triều đình tại Kinh đô.

Lệnh truyền mở yến triều đô.

Lục Vân Tiên.

Triệu Bích

Triệu: nước Triệu, Bích: ngọc bích. Lạn Tương Như được vua Triệu phái đem ngọc bích đổi lấy 15 thành của Tần. Tần chỉ muốn đánh lừa để lấy ngọc chứ không đổi thành. Lạn Tương Như dùng mưa trí giữ ngọc lại đem về trả cho Triệu. Nghĩa bóng: Trả về chủ cũ.

Ðể cho Triệu Bích về Tần sao nên.

Ðại Nam Quốc Sử.

Triệu Biện

người Tây An, đời Tống, làm quan Ngự Sử, mỗi khi đàn hạch không sợ kẻ có quyền thế, người ta gọi là Thiết diện ngự sử (ông ngự sử mặt sắt). Lúc qua Thục chỉ đem theo một cây đàn và con hạc. Ban ngày làm điều gì, tối lại đốt hương cáo với trời.

Giá cầm hạc so vào Triệu Biện.

Tự Tình Khúc.

Triệu Phi Yến

xem Triệu thị.

Triệu Tử

Tên Vân, đời Tam Quốc, phò Lưu Bị. Một trong năm tướng tài (ngũ hổ) của họ Lưu, lập được nhiều công, nổi tiếng nhất là đánh trận Ðương Dương Trường bản, phá quân Tào, phò A Ðẩu.

Khác nào Triệu Tử thoát vòng Ðương Dương.

Lục Vân Tiên.

Triệu Thị

Triệu Thị tức Triệu Phi Yến. (Thị: họ, Triệu: họ Triệu). Triệu Phi Yến, cung nhân Hán Thành Ðế, người rất nhỏ và nhẹ (Phi: bay, Yến: con én). Tương truyền nàng có thể đứng trên tay người khác mà múa được. Trước làm Tiệp Dư, sau Hứa Hậu mất, được phong làm Hoàng Hậu. Cùng em, Triệu Hiệp Ðức, mê hoặc vua Hán để hư hại việc nước. Vua mất, Ai Ðế tôn làm Hoàng Thái Hậu, nhưng đến đời Bình Ðế bị giáng xuống làm thứ nhân, buồn tự tử.

Thang đậu khấu, quế ôn nhu,
Triệu thị thật là nước loạn.

Bùi Vinh.

Trinh Bạch

Trinh: trinh tiết, Bạch: trắng. Trinh tiết trong trắng.

Chút lòng trinh bạch từ nay xin chừa.

Kim Vân Kiều.

Trinh Thục

Trinh: trinh tiết, Thục: hiền lành.

Ra đường đáng giá người trinh thục.

Tú Xương.

Trình

Tức Trình Di và Trình Hạo. Trình Di: người Lạc Dương, đời Tống, em Trình Hạo, bình sanh lấy chân thành làm gốc, nghiên cứu điều gì cũng cho cùng cực lý lẽ.

Về già, Trình Di chú thích Kinh Dịch và Kinh Xuân Thu mở thành một phái học.

Trình Hạo tự Bá Thuần, đỗ tấn sĩ, làm quan Giám sát ngự sử, nghiên cứu tinh thông chư tử, bách gia và các đạo Thích Lão, giải bày những điều bí ẩn của Thánh Hiền. Lúc mất, Văn Ngạn Bác đề trên mộ Trình Hạo là Minh đạo tiên sinh. Hai anh em họ Trình cùng học chung một thầy là Châu Ðôn Hy. Nghĩa bóng: Ðạo học.

Tháng ngày bao quản sân Trình lao đao.

Lục Vân Tiên.

Trịnh

Tên một nước Chư hầu Xuân thu thuộc tỉnh Hà Nam bây giờ. Người nước Trịnh có phong tục xấu là trai gái hay ân ái với nhau ở ruộng dâu hay trên bờ sông Bộc.

Chẳng ưa thói nước Trịnh đâu.

Lục Vân Tiên.

Trịnh Trọng

Trịnh: ra vẻ ân cần, Trọng: nặng, cung kính. Trịnh trọng: ân cần kính trọng.

Trịnh trọng rày nhân dựng khúc ca.

Trần Trùng Quan.

Trịnh Vệ

Trịnh: xem Trịnh, Vệ: tên nước. Châu Võ Vương phong em là Khương Thúc ở đất Vệ, đến đời Tần Nhị Thế mới chấm dứt. Nước Vệ ở vào khoảng Trực Lệ, Hà Nam bây giờ. Có câu: Trịnh Vệ chi âm loạn thế chi âm dã (Kinh Lễ). Âm nhạc nước Trịnh nước Vệ là âm nhạc của thời loạn, có tiếng là dâm thanh. Trong Kinh Thi có thiên Trịnh Phong, Vệ Phong đều là những thiên nói về thói dâm dục của hai nước ấy. Bộc là con sông thuộc phần đất Vệ (Trong dâu trên Bộc). Xem chữ: Bộc.

Thói xưa Trịnh Vệ tiếng lưu đến rày.

Thơ Cổ.

Trọng Lỵ

Trọng: nặng, quan trọng, Lỵ: đến (đến nhậm chức). Ði nhậm một chức quan trọng.

Từ ngày trọng lý đến giờ.

Nhị Ðộ Mai.

Trọng Ni

Tự của Ðức Khổng Tử (xem chữ nầy). Ni: tức Ni Khâu, tên núi. Bà Nhan thị, thân mẫu của Ngài đã lên cầu tự tại Ni Khâu mà sanh ra Ngài.

Ngỡ là đạo đức Trọng Ni thuyết giáo.

Sãi Vãi.

Trọng Nghĩa Khinh Tài

Trọng: nặng, Nghĩa: việc theo đường lối phải, Khinh: nhẹ, Tài: của. Quý trọng điều nghĩa và xem tiền tài làm nhẹ.

Nhớ câu trọng nghĩa khinh tài.

Lục Vân Tiên.

Trọng Thần

Trọng: quan trọng, Thần: kẻ bề tôi giữ chức vụ quan trọng.

Có quan tổng đốc trọng thần.

Kim Vân Kiều.

Trộm Hương

Ðời Tống, có Giả Sương là Tể tướng. Sung có người thư ký tên Hàn Thọ đẹp trai. Con gái của Sung phải lòng Thọ mới đánh cắp thứ hương thơm của cha cho Hàn Tho. (Thứ hương ấy rất quý do các nước cống cho vua Tấn và vua Tấn đã ban cho Giả Sung). Sung biết được việc nầy làm xấu hổ nên đem con gái gả cho Hàn Thọ.

Trộm hương cắp phấn cũng đầy chan chan.

Quan Âm Thị Kính.

Trợ Kiệt

Trợ: giúp đỡ, Kiệt: vua Kiệt. Có câu: Trợ Kiệt vi ngược: Giúp vua Kiệt làm điều hung bạo. Vua Kiệt là người nổi tiếng tàn ác, nay còn giúp thêm vua để vua làm điều bậy nữa. Nghĩa bóng: Giúp những kẻ hung ác làm điều càn dở.

Giơ roi ngựa ấy nức danh Châu Hậu, lấy ai đủ thập thần trị quốc mà thầy.

Nho rằng trợ Kiệt niềm tin.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Trở Ðậu

Trở: ngăn trở, cản trở, Ðậu: dừng lại không tiến lên. (Ðậu binh: làm binh lính ngừng lại).

Tội làm trở đậu quân cơ thế nầy.

Nhị Ðộ Mai.

Trù Phòng

Trù: nhà bếp, Phòng: buồng. Nhà bếp.

Trù phòng dọn dẹp vừa xong.

Nhị Ðộ Mai.

Trù Trì

Vị sư đã thụ giới lên hàng Sư Ông, Sư Bà.

Trù trì nghe tiếng mới mời vào trong.

Kim Vân Kiều.

Trú Dinh

Trú: dừng lại, đóng lại, Dinh: chỗ quân lính đóng. (Theo binh chế cũ của Trung Quốc thì cứ mỗi dinh có 500 binh sĩ).

Bôi bàn rộn rịp trứ dinh.

Hoa Tiên.

Trú Ngụ

Trú: dừng lại, Ngụ: ở đậu.

Sẵn nơi trú ngụ đâu tày.

Hoa Tiên.

Trú Phòng

Trú: nghỉ lại, Phòng: buồng.

Tiệc thôi Diêu mới đưa sang trú phòng.

Hoa Tiên.

Trú Phường

Trú: ở đậu, nơi mình dừng lại để trọ, Phường: nơi, chỗ.

Tình ra về đến trú phường.

Hoa Tiên.

Trụ Kiệt

Trụ: tàn nhẫn. Vua nhà Ân là người hết sức tàn ác, giết kẻ trung thần, mổ bụng đàn bà có chửa, nên người đương thời gọi là trụ. Vua Trụ hoang dâm vô đạo, sau vì mê say Ðắc Kỷ mà mất nước, Kiệt: xem Kiệt.

Ghét đời Kiệt Trụ đa dâm.

Lục Vân Tiên.

Truân Chiên

Truân: đi đàng gặp những bước khó khăn nên không tiến tới được, Chiên: khó đi. Nghĩa bóng: Gặp những chuyện gian nan khó khăn.

Ngày ngày tháng tháng nghiệp nghề truân chiên.

Ca Dao.

Truân Kiển

Truân: khó khăn, Kiển: què, không thuận tiện. Nghĩa bóng: gặp bước gian nan khó khăn.

Muốn tế thế hãy còn thời truân kiển.

Sãi Vãi.

Trúc Bào Tùng Mậu

Trúc: cây trúc, Bào: cây cỏ xanh tốt, Tùng: cây tùng, Mậu: sum sê. Kinh Thi: Như trúc bào hỉ, như tùng mậu hỉ. (Như cây trúc xanh tốt, như cây tùng sum sê). Vua Tuyên Vương làm cung thất xong, dùng bài ca ấy để mừng lạc thành. Nên về sau dùng bốn chữ: trúc bào tùng mậu để khen nhà mới.

Trúc Côn

Trúc: tre, Côn: gậy. Gậy tre.

Trúc côn ra sức đập vào.

Kim Vân Kiều.

Trúc Chẻ

Do chữ: phá trúc. Tre chỉ chẻ một lóng là có thể rọc dài được. Nghĩa bóng: Mau chóng.

Thừa cơ trúc chẻ ngói tan.

Kim Vân Kiều.

Trúc Ghi Lụa Rủ

Do chữ: Công thùy trúc bạch. Trúc: tre (ngày xưa sử sách đều chép vào tre). Bạch: lụa.

Ai có công đều được chép lên mặt cờ hay ghi vào thẻ tre. (Thùy: rủ, lưu lại đời sau).

Trúc ghi lụa rủ đồ lên các.

Thơ Lê Mạt.

Trúc Lâm

Trúc: tre, Lâm: rừng. Ðời nhà Tấn ở Trúc Lâm có 7 người hiền là Kê Khang, Trần Hựu, Nguyễn Tịch, Sơn Ðào, Hướng Tứ, Lưu Linh, và Vương Nhung (trúc lâm thất hiền).

Ðây đà rõ biết những nguời trúc lâm.

Lục Vân Tiên.

Trúc Lệ

Trúc: tre, Lệ: nước mắt. Nước mắt của Nga Hoàng, Nữ Anh vợ vua Thuấn vẩy vào bờ trúc. Xem Tiêu Tương.

Kìa đâu trúc lệ nhuộm thâu.

Hoa Tiên.

Trúc Ty

Trúc: cây trúc, dùng để làm các thứ: ống quyển, ống sáo…, Ty: tơ. Chỉ các thứ đàn nguyệt, đàn tỳ. Nghĩa bóng: Âm nhạc. Theo âm nhạc Tàu thì có 8 thứ tiếng do các chất khác như sau:

1. Bào (trái bầu).

2. Thổ (đất nung chín)

3. Cách (da căng thẳng)

4. Mộc (gỗ)

5. Thạch (đá)

6. Kim (loài kim khí)

7. Ty (tơ)

8. Trúc (ống trúc)

Trúc tơ trở lại nghề xưa.

Thơ Cổ.

Trúc Thạch

Trúc: trúc, tre, Thạch: đá. Trúc và hòn non bộ.

Vườn sau trúc thạch sẵn sàng.

Hoa Tiên.

Truy Hoan

Truy: đuổi theo, Hoan: vui. Ðeo đuổi theo những cuộc vui.

Miệt mài trong cuộc truy hoan.

Kim Vân Kiều.

Truy Nguyên

Truy: đuổi theo, tìm trở ngược lên những việc đã qua, Nguyên: nguồn. Tìm ngược lên nguyên nhân ban đầu.

Truy nguyên chẳng kẻo lụy vào song thân.

Kim Vân Kiều.

Truy Phong

Truy: đuổi theo, Phong: gió. Vùn vụt theo gió. Nghĩa bóng: rất mau.

Rằng ta có ngựa truy phong.

Kim Vân Kiều.

Truy Quân

Truy: đuổi theo, Quân: quân lính.

Truy quân dúa đất lầm vào thành không.

Hoa Tiên.

Truy Sát

Truy: đuổi theo, Sát: giết. Ðuổi theo mà giết.

Quan quân truy sát ruồi dài.

Kim Vân Kiều.

Truy Tùy

Truy: đi theo, Tùy: theo.

Phận truy tùy gang tấc cũng đền công.

Ðặng Ðức Siêu.

Trụy Lệ

Trụy: rớt, Lệ: nước mắt. Tên một cái bia. Dương Hồ đời Tống là một ông quan rất thanh liêm. Sau khi ông mất, dân chúng thương tiếc, mới dựng bia ở núi Nghiễn là nơi lúc sanh thời Dương Hồ thường ngồi chơi. Những kẻ di ngang qua, nhìn thấy tấm bia đều ứa nước mắt nên mới gọi là trụy lệ.

Chiếc bia trụy lệ rành rành bên sông.

Tự Tình Khúc.

Trụy Lư

Trụy: bổ, Lư: lừa. Trần Ðoàn lúc hay tin Triệu Khuông Dẫn lên làm vua, cười ngất đến nỗi từ trên ngựa ngã xuống và bảo: Thiên ạh từ nay yên rồi.

Truyền Lô

Truyền: đưa một tin tức gì ra, Lô: truyền đi. Có nghĩa là xướng danh những người thi đỗ.

Truyền lô Lương dự thám hoa.

Hoa Tiên.

Truyền Thần

Truyền: truyền lại, để lại, Thần: tinh thần. Vẽ thế nào để truyền lại cho được tinh thần của người mẫu.

Bước vào xem tượng truyền thần.

Nhị Ðộ Mai.

Trung Can

Trung: hết lòng với người, với nước, Can: gan. Gan của người trung nghĩa.

Tìm đâu khêu tấm trung can.

Nhị Ðộ Mai.

Trung Chính

Trung: hết lòng với người, với nước, Chính: ngay thẳng.

Thấy lòng trung chính chẳng ưa.

Lục Vân Tiên.

Trung Dung

Tên sách những lởi dạy bảo của Ðức Khổng Tử do học trò truyền lại rồi cháu Ngài là Tử Tư chép thành sách gổm 33 chương. Tử Tư dẫn những lời Ðức Khổng giảng về đạo Trung dung như sau: Trung hào là tính tình tự nhiên của trời đất, trung dung là đức hạnh của con người. Trung là giữa, không lệch về bên nào, dung là thường, nghĩa dùng đạo trung làm đạo thường. Ðạo trung dung thì ai cũng có thể theo được, thế mà không mấy ai chịu theo. Khác nào ai cũng ăn uống cả, nhưng ít người ăn mà biết rõ mùi. Chỉ có thánh nhân mới theo được mà thôi, vì theo đạo ấy cốt phải có ba cái đức là trí, nhân và dũng. Trí là để biết rõ sự lý, nhân là để hiểu điều lành mà làm, dũng là để có cái khí cường kiên mà theo làm cho đến cùng…(theo Nho Giáo Trần Trọng Kim).

Luận như yêu đạo thì Sãi yêu đạo trung dung.

Sãi Vãi.

Trung Ðường

Trung: giữa, Ðường: nhà.

Sang nhà cha đến trung đường.

Kim Vân Kiều.

Trung Hậu

Trung: ngay thẳng, hết lòng với một người nào, Hậu: dày. Ngay thẳng và dày dặn.

Lời trung hậu ấy, tình thân ái nầy.

Nhị Ðộ Mai.

Trung Hiếu

Trung: hết lòng với vua, với nước, Hiếu: hết lòng thờ cha mẹ.

Gương trung hiếu, lấy một lời mà suy.

Nhị Ðộ Mai.

Trung Khúc

Trung: trong lòng, Khúc: cung. Nông nỗi trong lòng.

Ðủ điều trung khúc ân cần.

Kim Vân Kiều.

Trung Liệt

Trung: hết lòng với vua, với nước, Liệt: ngay thẳng.

Người trung liệt, kẻ đoan trang.

Thơ Cổ.

Trung Nghĩa

cNghĩa: việc theo đường lối phải.

Thương thay trung nghĩa như ai.

Nhị Ðộ Mai.

Trung Phu

Tên một quẻ trong Kinh Dịch nghĩa là trong lòng ngay thẳng.

Kẻ ám người gian, gớm thay quân tướng, ngẫm minh lương nào phải đạo trung thần.

Nguyễn Huy Lượng.

Trung Thần

Trung: hết lòng với vua, với nước, Thần: tôi.

Hai người thương kẻ trung thần.

Nhị Ðộ Mai.

Trung Thần Bất Nhị

Trung: hết lòng với vua, với nước, Thần: tôi, Bất: chẳng, Nhị: hai. Do câu: Trung thần bất sự nhị quân (Người tôi trung không thờ hai vua).

Ðã nên trung thần bất nhị.

Hát Nói.

Trung Trinh

Trung: hết lòng với vua, với nước, Trinh: con gái chưa chồng còn giữ trinh tiết, hoặc đàn bà chỉ chuyên nhất với chồng mà thôi.

Trời nào phụ kẻ trung trinh.

Nhị Ðộ Mai.

Trung Trực

Trung: xem trên, Trực: thẳng.

Những người trung trực xưa nay.

Thơ Cổ.

Trùng Cửu

Trùng: hai lần, Cửu: chín. Tức mồng 9 tháng

Xem Ðăng Cao.

Gặp ngày trùng cửu đăng cao.

Thơ Cổ.

Trùng Ðiệp

Trùng: hai, Ðiệp: chồng lên nhau. Hai lớp cửa. Nghĩa bóng: Thầm nghiêm.

Trùng môn thưa hớ đề phòng.

Ðại Nam Quốc Sử.

Trùng Lai

trùng: lại một lần nữa, Lai: lại. Lại gặp một lần nữa.

Trùng lai đầu họa có ngày.

Ðại Nam Quốc Sử.

Trùng Môn

Trùng: hai lớp, Môn: cửa. Hai lớp cửa. Nghĩa bóng: Thâm nghiêm.

Trùng môn thưa hớ đề phòng.

Ðại Nam Quốc Sử.

Trùng Phùng

Trùng: lại một lần nữa, Phùng: gặp.

Trùng phùng dầu họa có khi.

Kim Vân Kiều.

Trùng Quan

Trùng: hai lần, Quan: cửa ải. Nghĩa bóng: Xa xôi phải qua nhiều lớp cửa ải.

Xót nỗi chàng ngoài cõi trùng quan.

Chinh Phụ Ngâm.

Trùng San

Trùng: hai lần, San: núi. Nhiều lớp núi.

Xa xôi cách mấy trùng san.

Quan Âm Thị Kính.

Trùng Sinh

Trùng: lại một lần nữa, Sinh: sống. Sanh lại một lần nữa.

Trùng sinh ân nặng bể trời.

Kim Vân Kiều.

Trừ Gian

Trừ: làm cho mất đi, Gian: kẻ dối trá gian xảo.

Một hai quyết phải trừ gian phen nầy.

Nhị Ðộ Mai.

Trừ Tịch

Trừ: trừ bỏ, Tịch: đêm. Ðêm cuối năm là đêm trừ bỏ lịch của năm cũ để thay năm mới vào. Theo Phong thổ ký: Trừ tịch đạt đán bất mân, vị chi thủ tuê (Ðêm trừ tịch suốt đến sáng vẫn không ngủ, gọi là giữ năm.

Trừ tịch kêu vang ba tiếng pháo

Thơ Cổ.

Trữ Dưỡng

Trữ: chấp chứa, Dưỡng: nuôi.

Thái sư trữ dưỡng tôi gian trong nhà.

Lục Vân Tiên.

Trữ San

Tên núi thuộc địa phận làng Trữ La, nơi sanh trưởng của Tây Thi.

Núi Hạ nào Trữ San.

Nhị Ðộ Mai.

Trực Bút

Trực: thẳng, Bút: chép. Chép một cách ngay thẳng.

Kẻ cao sĩ ắt nhiều nơi trực bút.

Phạm Thái.

Trưng Thâu

Trưng: thâu thuế, Thân: lấy vào.

Mỏ vàng mỏ bạc trưng thâu cũng nhiều.

Ðại Nam Quốc Sử.

Trương Lý

Hai họ: Trương và Lý tiêu biểu cho những họ trong bá tính, không nhất định người nào. Cũng như ta nói: Ông kia bà nọ.

Nay Trương mai Lý, thế gian thiếu gì.

Quan Âm Thị Kính.

Trương Lương

Tự Tử Phòng, nhà 5 đời làm tướng nước Hàn. Mưu báo thù cho nước Hàn, Trương Lương mưu sát Tần Thủy Hoàng nhưng không thành. Hán Cao Tổ khỉ binh, Lương giúp mưu rất tài tình. Lúc lên ngôi, Cao Tổ phong cho Lương tước Lưu Hầu. Nhưng vì muốn thực hành thuyết “công thành thân thối” (khi công danh đã thành đạt thì mình tự rút lui), Trương Lương bỏ đi tu tiên và không thiết gì đến công danh phú quý nữa.

Trương Lương danh toại tìm đàng xa chơi.

Thơ Cổ.

Trương Nghi

Người nuớc Ngụy, đời Chiến Quốc, học trò Quỷ Cốc tiên sanh. Lúc tìm môn khách của Chiêu Dương nước Sở, Chiêu dương mất ngọc, ngờ cho Nghi ăn cắp, tra tấn gần chết, ném xác ra đường, may có người cứu sống. Nghi xướng ra thuyết “liên hoành", xui giục sáu nước phản tung ước của Tô Tần. Nhưng đến lúc Tần Huệ Vương chết, các nuớc trở “hợp tung” lại. Nghi chạy qua làm tướng nước Lương và mất luôn ở Lương.

Trương Nghi gặp lúc bần hàn.

Thơ Cổ.

Trương Phi

Người đời Tam Quốc, tự Dực Ðức, kết nghĩa anh em với Lưu Bị và Quan Võ. Một trong Ngũ hổ, Trương Phi tài giỏi võ nghệ nhưng kém về mưu lược, tánh người lại nóng nảy nên kết quả bị bộ hạ ám sát.

Sức đương Hạng Vọ, mạnh kình Trương Phi.

Lục Vân Tiên.

Trương Sinh

Tức Trương Quan Thụy, Sinh: tiếng dùng để chỉ các người đi học, đi thi … Xem: Thôi, Trương.

Vốn mang nhiều bệnh Trương sinh.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Trường Dạ

Trường: dài, Dạ: đêm.

Trong trường dạ tối tăm trời đất.

Văn Tế Thập Loại Chúng Sinh.

Trường Ốc

Trường: trường, Ốc: nhà. Chỗ khảo thi sĩ tử.

Ðược gần trường ốc vùang Nam Ðịnh.

Tú Xương.

Trường Quy

Trường: trường để thi, Quy: phép tắc.

Tám khoa chưa khỏi phạm trường quy.

Tú Xương.

Trường Sinh

Trường: dài, Sinh: sống. Sống lâu.

Rong chơi ba vạn sáu ngàn ngày trốn cõi trường sinh càng dõi mạch.

Nguyễn Hãng.

Trường Tu Chủ Bộ

Trường: dài, Tu: râu, Chủ bộ: coi về việc sổ sách. Một tên dùng để gọi con dê.

Quan phong chức Trường tu chủ bộ.

Lục Súc Tranh Công.

Trướng Hồ

Trướng: bức màng, Hồ: con bươm bướm. Trướng thêu bươm bướm, hoặc trường để người ta an giấc điệp (hồ điệp(.

Trướng hồ an giấc tiểu thư.

Thơ Cổ.

Trướng Huỳnh

Trướng: bức màng, Huỳnh: đom đóm. Ngày xưa Trác dẫn không có đèn, bắt đom đóm bỏ lại một cụm với nhau chp sáng mà học. Nghĩa bóng: phòng học.

Ngọn đèn trông suốt trướng huỳnh hắt hiu.

Kim Vân Kiều.

Trướng Loan

Bức trướng thêu chim loan. Chỗ đàn bà con gái ở.

Giọng Kiều rền rĩ trướng loan.

Kim Vân Kiều.

Trường Tiền

Trướng: trướng, Tiền: trước. Trước chỗ hổ trướng của tướng soái.

Truyền quân lệnh xuống trướng tiền tha ngay.

Kim Vân Kiều.

Trượng Phu

Người đàn ông có chí khí hơn người. Mạnh Tử có định nghĩa hai chữ trượng phu như sau: Phú quý bất năng dâm, bần tiện bất năng di, oai võ bất năng khuất, thử chi vị đại trượng phu (Giàu sang không làm cho say đắm, nghèo hèn không làm cho đổi dời, oai võ không làm cho khiếp sợ, ấy mới gọi là trượng phu).

Trượng phu mấy kẻ dịch cùng kém xa.

Nữ Tú Tài.

Trưởng Thành

Trưởng: lớn, Thành: nên.

Hãy nuôi con đến trưởng thành.

Phan Trần.

U

Tức U Vương, vua nhà Châu, tên Cung Niết. Vì say mê Bao Tự, không lo gì đến việc triều chính, lại phế bà Khương Hậu và Thái Tử Nghi Cữu nên thân phụ của Khương Hậu là Thần Hầu nhờ sức rợ Khuyển Nhưng để giết U Vương. U Vương tại vị được 11 năm.

Ghét đời U Lệ đa đoan.

Lục Vân Tiên.

U Giam

U: tối tăm, Giam: giam trong nhà ngục. U giam: giam trong ngục tối.

U Hiển

U: tối tăm (chỉ người chết), Hiển: rõ ràng sáng sủa (chỉ người sống).

Chẳng nề u hiển mới là chị em.

Kim Vân Kiều.

U Hồn

U: cõi âm. Nơi người chết ở, Hồn: linh hồn. Linh hồn người chết.

Mà u hồn biết bao giờ cho tan.

Văn Tế Thập Loại Chúng Sinh.

U Minh

U: tối tăm, Minh: mờ. Mờ tối.

U u minh minh.

Thành Ngữ.

U Minh

U: tối tăm, Minh: mờ. Mờ tối.

U u minh minh.

Thành Ngữ.

U Sầu

U: tối tăm, Sầu: buồn rầu.

Giết nhau bằng cái u sầu độc chưa?

Cung Oán.

Uy Gia

Uy: oai, Gia: thêm vào.

Uy gia bốn cõi, ân thùy một châu.

Ðại Nam Quốc Sử.

Uy Linh

Uy: oai, có một vẻ tôn nghiêm khiến người ta phải sợ, Linh: linh thiêng. Co oai khiến người khác sợ như sợ thần thánh linh thiêng.

Hơn người trí dũng, nghiêng trời uy linh.

Kim Vân Kiều.

Uy Nghi

Uy: xem Uy linh, Nghi: bộ dạng ở ngoài.

Sẵn sàng tề chỉnh uy nghi.

Kim Vân Kiều.

Uy Pháp

Uy: có một vẻ tôn nghiêm khiến người ta phải sợ, Pháp: pháp luật. Ph1p luật nghiêm, không dễ dãi.

Tình trong uy ph1p chẳng qua tiền.

Chu Mạnh Trinh.

Uy Phúc

Uy: oai, Phúc: phúc (những điều tốt lành như: giàu sang, sống lâu …). Vừa có thể ra oai, lại vừa có thể ra phúc người.

Dám làm uy phúc khinh khi quá chừng.

Hạnh Thục Ca.

Uy Quyền

Uy: oai, Quyền: quyền hành.

Làm cho rõ mặt uy quyền.

Hạnh Thục Ca.

Ủu Ký

Ủy: giao cho ai một việc gì, Ký: gởi gắm.

Vốn như đây gia tài ủy ký.

Lục Súc Tranh Công.

Ủy Tế

Ủy: an ủi, Tế: cúng tế. Cúng tế để an ủi.

Nay gặp tiết thu, bày tuần ủy tế.

Văn Tế Võ Tánh Và Ngô Tùng Châu.

Uyên

Tên một giống chim, con trống gọi là Uyên, con mái gọi là Ương Tương truyền nếu một con chết thì con kia cũng chết theo. Nghĩa bóng: Vợ chồng hòa hợp.

Ðể loan chích bóng, chim uyên chia bầy.

Lục Vân Tiên.

Ung Môn

Người đời Chiến Quốc, có tài đánh đàn. Mạnh Thường Quân một hôm hỏi Ung Môn: Nghe nói ngón đàn củ tiên sinh có thể khiến người ta vui bỗng hóa buồn phải không? Ung Môn Châu đáp: Ðó là đối với những người trước giàu sau nghèo, trước sang sau hèn, trải qua những cảnh khốn đốn cực khổ, chứ Ngài là tướng một nước ngàn cỗ xe, dầu có tài đánh đàn đi nữa cũng không sao làm cho Ngài buồn thảm được. Nhưng muôn nghìn năm sau, đài nghiêng hồ cạn, mồ mả hoang tàn, trẻ chăn trâu hái củi giày đạp lên mồ mả của Ngài mà ca rằng: “Chao ôi! ông Mạnh Thường Quân xưa vinh hoa phú quý như thế mà nay suy đến thế ư?”

Mạnh Thường Quân nghe thế đã buốn rầu trong lòng rồi đến khi Ung Môn Châu lên dây đánh đàn mấy bản ai oán, Mạnh Thường Quân nước mắt dầm dề, nói với Ung Môn Châu: Tiếng đàn của tiên sinh khiến tôi thành một người mất nước xiêu nhà.

Tiếng tiêu Ngũ Tử, khúc cầm Ung Môn.

Hoài Cổ Ngâm.

Ủng Lập

Ủng: giúp đỡ, Lập: đặt làm vua.

Ðồng lòng ủng lập ấu quân.

Hạnh Thục Ca.

Ủng Phò

Ủng: giúp đỡ, Phò: giúp đỡ.

Chưng nay sửa trị lý ưng ủng phò.

Hạnh Thục Ca.

Uổng Lâm Hoành Tử

Uổng: luống, một việc gì chỉ tốn công mà không ích lợi, Lâm: đi đến, gặp phải, Hoành Tử: cái chết không ngờ trước là sẽ xảy đến. (Chữ hoành thường đọc: Hoạnh).

Uổng lâm hoành tử, thương người oan thay.

Hạnh Thục Ca.

Uổng Sát

Uổng: cong, bị khuất, Sát: giết.

Phải chưng uổng sát họa mang vào mình.

Hạnh Thục Ca.

Vạ Gió Tai Bay

Do câu: Phi tai phong họa (Phi: bay, Tai: tai họa, Phong: gió, Họa: tai họa), hoặc chữ: Phi họa (họa bay đến). vạ gió tai bay là những tai họa ta không ngờ có mà tự nhiên xảy đến.

Gặp cơn vạ gió tai bay bất kỳ.

Kim Vân Kiều.

Vạn Ba Trúc Ðịch

Vạn: mười nghìn, Ba: sóng, Trúc: cây tre, Ðịch: ống địch (một nhạc khi thổi thành tiếng).

Ưới thời vua Văn Vương giữa bể Ðông Hải nổi lên một trái núi đẩy dưa theo chiều sóng. Vua lấy làm lạ mới ra để leo lên núi. Trên ấy vua thấy có trúc mọc, lấy trúc làm ống địch, thổi lên thì quân giặc đều lui và bệnh hoạn đều lành. Ðịch lại còn có công dụng thổi để thay đổi thời tiết trời mưa nắng, sóng lặng gió yên nên gọi là “ống địch trúc yên vạn lớp sóng” (vạn ba trúc địch).

Vạn Cơ Dư Hạ

Vạn: vạn, Cơ: cái điềm trước, Dư: thừa, Hạ: rảnh rang. Kinh Thơ: Nhất nhật nhị nhật vạn cơ (Vua nên lo sợ những điều nhỏ nhặt của muôn việc). Về sau vua trị lý muôn việc trong nước gọi là vạn cơ. Vạn cơ dư hạ: Những giờ phút rảnh rang trong khi mọi việc rộn ràng. (Dùng để nói về vua).

Vạn cơ dư hạ chăm điều bút nghiên.

Hạnh Thục Ca.

Vạn Chung

Vạn: một vạn, Chung: một thứ đồ đo lường (sáu hộc, bốn đấu). Nghĩa bóng: Bổng lộc nhiều. Mạnh Tử: Vạn chung ư ngã hà gia yên (Vạn chung đối với ta có thêm gì?).

Vạn Lý Trường Ðồ

Vạn: vạn, Lý: dặm, Trường: dài, Ðồ: đường. Ðường dài muôn dặm. Nghĩa bóng: Rất xa.

Hỏi rằng vạn lý trường đồ.

Lục Vân Tiên.

Vạn Phúc

Vạn: vạn, Phúc: phúc. Nhiều phúc cùng đến một lần. Ngày xưa gặp nhau người ta hay chúc vạn phúc, nhất là đàn bà hay dùng chữ nầy để chào.

Bên lời vạn phúc, bên lời hàn huyên.

Kim Vân Kiều

Bên lời vạn phúc (nói về Kiều), bên lời hàn huyên (nói về Kim Trọng).

Vạn Tuế

Vạn: vạn, Tuế: tuổi. Một lời khánh chúc thông dụng. Hàn Phi Tử: Vu nghiện chi chúc nhân viết: sử quân thiên thu vạn tuế. (Những người đồng bóng thường chúc: Khiến quý ngài được nghìn năm vạn tuổi). Hậu Hán thơ chép: Ðại tướng quân Dậu Mật oai vang bốn bể, lúc xa giá đền Trường An, các quan từ Thượng Thơ trở xuống đều bàn với nhau nên nếp chào và xưng “vạn tuế.” Hàn Lăng chánh sắc mặt nói rằng: Theo lễ nghi thì không bao giờ kẻ bề tôi lại xưng là vạn tuế. Từ đó về sau chữ “vạn tuế chỉ dùng về vua mà thôi. Nhưng cuối đời nhà Thanh, chữ “vạn tuế” lại dùng cho cả mọi người. Bên ta chỉ chuyên dùng các vị thiên tử mà thôi.

Chúc câu vạn tuế dâng trên Cửu trùng.

Nhị Ðộ Mai.

Vạn Thọ

Vạn: vạn, Thọ: sống lâu. Lời khánh chúc các vị Thiên tử. Vạn thọ vô cương (Muôn tuổi sống lâu không bờ bến).

Gặp ngày vạn thọ thân gian vui mừng.

Thơ Cổ.

Vãng Sự

Vãng: đã qua, Sự: việc.

Mảnh gương vãng sự còn gần.

Ðại Nam Quốc Sử.

Văn

Tức Châu Văn Vương, tên Xương, sanh Võ Vương, nguyên là chư hầu nhà Ân (tức vua Trụ). Sau Võ Vương lên ngôi mới tôn là Văn Vương. Dưới thời vua Trụ, Văn Vương thi hành nhân chánh, chư hầu theo rất đông. Sùng Hầu Cổ gèm với vua Trụ bắt giam Văn Vương tại ngục Dụ Lý. Tán Nghi Sanh đem gái đẹp, cùng châu báu dâng lên vua Trụ để xin tha cho Văn Vương và giao cho việc đánh dẹp các chư hầu ở phương Tây, Văn Vương lớn hơn cả, nên gọi là Tây Bá. Khi thiên đô đến đất Phong, đến hai phần ba thiên hạ theo về với Văn Vương.

Ở lao tù thương vua Văn, thương rất xót xa.

Sãi Vãi.

Văn Công

Xem Châu Công. Lúc nhiếp chánh, Châu Công sửa sang công việc trong nước, định chế độ, lễ nhạc và đặt các thể thức về quan, hôn, tang, tế.

Cứ theo trong lễ Văn Công mà làm.

Lục Vân Tiên.

Văn Cung Thuấn Mộ

Văn: vua Văn Vương, Cung: cung kính, Thuấ: vua THuấn, Mộ:yêu mến. Vua Văn Vương cung kính, vua Thuấn yêu mến cha mẹ.

Văn cung, Thuấn mộ vẹn muời.

Hạnh Thục Ca.

Văn Cương

Văn: lời văn, Chương: từng bài. Lời văn hay viết thành từng bài.

Văn chương nết đất, thông minh tính trời.

Kim Vân Kiều.

Văn Ðế

Vua nhà Hán, tên Hằng, con thứ vua Hán Cao Tổ, em vua Huệ Ðế. Huệ Ðế mất không con, đình thần rước Văn Ðế về nối ngôi. Mẹ Văn Ðế là Bạc Hậu ốm trong ba năm, Văn Ðế thân tự nếm trước vì sợ có thuốc độc. Dân chúng đều phục lòng hiều thảo của vua và đua nhau bắt chước. Vua là 1 trong 24 người con hiếu đã chép ở Nhị thập tứ hiếu.

Kìa Văn Ðế vua hiền Hán đại.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Văn Khôi

Văn các quan văn, Khôi: đứng đầu về quan văn.

Ngoài ra võ giáp văn khôi.

Hà Thành Chính Khí

Văn: văn chương, Khôi: đứng đầu về văn chương.

Nét son điểm rõ mặt văn khôi.

Yên Ðỗ.

Văn Minh

Văn: văn lý (điều lý, mạch lạc trong văn chương), Minh: quang minh, sáng sủa. Kinh Dịch: Thiên hạ văn minh. Ngày nay nước nào văn hóa mở mang thì gọi là văn minh, chưa khai hóa gọi là dã man.

Gặp buổi văn minh người đổi mới.

Thơ Cổ.

Văn Nhân

Văn: văn chương, Nhân: người. Người có văn học. Ðiển Luận: Văn nhân tương khinh, tự cổ dĩ nhiên (cái nhân văn cùng khinh, đó là lẽ dĩ nhiên từ xưa vậy.)

Trông chừng thấy một văn nhân.

Kim Vân Kiều.

Văn Quân

Họ Trác, cháu Trác Vương Tôn. Văn Quân là một quả phụ, sau khi nghe Tư Mã Tương Như gảy đàn Phụng Cầu Hoàng để trêu ghẹo, liền bỏ nhà mà theo Tương Như. Trác Vương Tôn cho thế là sỉ nhục, không nhìn nhận đến cháu nữa. Sau khi về với Tương Như, vợ chồng hòa hợp, nhưng về sau Tương Như đòi lấy vợ bé, Văn Quân làm bài Bạch Ðầu Ngâm, Tương Như cảm động liền thôi.

Tương Như lòng ấy, Văn Quân lòng nào.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Văn Tê

Văn: có đường vằn, Tê: sừng con tê giác (còn gọi là tây ngu).

Văn tê theo ngọn suối vàng cho xuôi.

Ðại Nam Quốc Sử.

Văn Tế

Văn: văn một bài văn, Tế: cúng tế. Bài văn người ta đọc trong khi cúng tế. Văn tê có khi thì là văn xuôi, có khi có vần và đối nhau.

Ðọc bài văn tế trước bàn sinh minh.

Lục Vân Tiên.

Văn Thân

Văn: vằn, những đường vằn, Thân: thân thể. Xâm trên thân thể những hình hoặc những chữ.

từ sau tục mới văn thân.

Ðại Nam Quốc Sử.

Văn Thù Bồ Tát

Tên một vị Phật sanh sau Phật Thích Ca chừng 250 năm, tu hành kham khổ sau thành chánh quả.

Tu cho tinh chuyên là La Thập Cưu Ma, tu cho khổ não là Văn Thù Bồ Tát.

Sãi Vãi.

Văn Vật

Văn: trong nghĩa chữ văn hóa, văn minh, Vật: việc. Gọi chung những chế độ, âm nhạc, mỹ thuật tiêu biểu cho một nền văn minh.

Nghìn năm văn vật đất Thăng Long.

Thơ Cổ.

Văn Võ

Văn: thuộc về chữ, học thức. Lấy việc rèn luyện trí óc làm mục đích chính mình, Võ: chuyên việc rèn luyện tay chân, trau giồi sức mạnh để thắng kẻ khác.

Quan căn là những ông quan dùng văn chương chữ nghĩa để xuất thân, còn quan võ dùng sức lực, tài chiến đấu để xuất thân.

Ðoái xem văn võ cả hai hàng.

Nguyễn Công Trứ.

Văn Võ Bá Quan

Văn Võ: quan văn và quan võ, Bá: trăm, Quan: quan. Trăm quan: ý nói nhiều quan. Tất cả quan văn võ trong triều.

Lại truyền văn võ bá quan.

Nhị Ðộ Mai.

Vân Cẩu

Vân: mây, Cẩu: chó, Xem chữ: Bạch vân thương cẩu.

Bức tranh văn cầu vẽ người tang thương.

Quan Âm.

Vân Cù

Vân: mây, Cù: đàng. Nhân chữ vân thê (thang mây) dùng để nói về thang đưa đền công danh (xem chữ Thang mây) nên chữ vân cù (đàng mây) dùng để nói về con đàng công danh. Ðồng nghĩa: vân lộ (vân: mây, lộ: đường).

Mà coi muôn dặm vân cù làm chơi.

Hoa Tiên.

Vân Dịch

Vân: mây, Dịch: nước. Nghĩa bóng: Rượu. Bạch Cư Dị: Vân dịch sái lục phủ (Vân dịch rưới lục phủ).

Chén vân dịch nghiêng bầu uống gắng.

Hát Cổ.

Vân Du

Vân: mây, Du: chơi. Ðám mây bay nay đây mai đó. Nghĩa bóng: Ði những nơi không nhất định. Thầy tu đi chùa nầy qua chùa khác cũng gọi là vân du.

Ðeo bầu quảy níp rộng đường vân du.

Kim Vân Kiều.

Vân Ðài

Tên một cái cung đời nhà Hán cao tận mây nên gọi là Vân đài (Ðài mây). Hoài nam tử: Vân đài chi cao, trụy giả chiết thủ (Ðài mây cao, ngã xuống gãy đầu). Ðời Hiển Tông, vua nghĩ đến công ân của những kẻ đời trước mới vẽ tượng của 28 người tướng vào vách phía nam cung vân đài để ghi công đức. Vân đài có khi gọi là Lâu đài.

Công danh choi chói chép trong vân đài.

Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Vân Hương

Vân: mây, Hương: làng. Có câu: Thủy quốc vân hương (quán nước làng mây). Nghĩa đen: Dùng để chỉ ao, hồ, đầm, … Nghĩa bóng: Chỉ kẻ phóng khoáng thích phiêu lưu chốn giang hồ.

Bên mê thủy quốc, bên ngờ vân hương.

Hoa Tiên.

Vân Lôi

Vân: mây, Lôi: sấm. Nghĩa bóng: Loạn lạc.

Buổi vân lôi hai chữ kinh luân.

Nhân Nguyệt Vấn Ðáp.

Vân Mộng

Tên một cái chằm nay thuộc Hồ Bắc. Hán Cao Tổ giả đi chơi Vân Mộng. Hàn Tín đến chầu bị Vua bắt trói đem về trị tội.

Trung tính giữ tiết nhân thần, dù rằng được Trần Hy chút đỉnh tóc tơ dám nghĩ.

Ðặng Thần Thường.

Vân Thê

Xem Thang mây.

Vân Thiên

Vân: mây, Thiên: trời. Dùng để ví cái gì thanh cao.

Ðổi lòng phụng nguyệt ra lòng vân thiên.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Vân Trình

Vân: mây, Trình: đàng. Ðàng đi lên chỗ cao. Nghĩa bóng: Ðường thi cử công danh. Xem các chữ: Vân cù, Thang mây.

Tung hoành ở chốn vân trình.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Vấn An

Vấn: hỏi, An: yên. Chầu chực người lớn lúc trở dậy gọi là vấn an. Vua Văn Vương lúc còn làm thế tử, mỗi buổi sáng hễ nghe gà gáy, mặc quần áo chỉnh tề vào chầu Thế Tử hỏi Thái Giám, vua có yên giấc không, nếu trả lời yên thì Văn Vương mừng rỡ, nếu đáp không yên thì Văn Vương lo lắng, chân đi dép lệch lạc không sửa.

Tiểu thư phải buổi vấn an về nhà.

Kim Vân Kiều.

Vấn Danh

Vấn: hỏi, Danh: tên. Vấn Danh là một trong sáu lễ của hôn nhân. Xem: sáu lễ.

Ðưa người viễn khách tìm vào vấn danh.

Kim Vân Kiều.

Vận Hành

Vận: xoay vần, Hành: đi.

Nghiệm xem tinh độ vận hành không sai.

Ðại Nam Quốc Sử.

Vận Lương

Vận: chuyên chở từ nơi nầy qua nới khác, Lương: lương thực.

Vận lương Diên cũng tức thì trở ra.

Hoa Tiên.

Vận Mệnh

Vận: khí số, Mệnh: mạng. Lý Ngụy Khương cho rằng trị loạn, cùng đạt, giàu nghèo đều do vận mệnh mà ra cả.

Lấy câu vận mệnh khuây dần nhớ thương.

Kim Vân Kiều.

Vật Lý

Vật: những cái có ở trong khoảng trời đất, Lý: lẽ.

Ngẫm trong vật lý mà xem cũng kỳ.

Trê Cóc.

Vật Sắc

Vật: thú vật, Sắc: sắc. Theo Kinh lễ, cứ đến tháng trọng thu (giữa mùa thu) các quan trông coi việc cúng tế phải xét xem sắc lông các con vật dùng để cúng tế. Tìm tòi mỹ nhân cũng gọi là vật sắc. Hậu Hán Thơ: Ðế tư kỳ hiền, nãi lệnh dĩ vật sắc phỏng chi (Vua nghĩ đến người hiền mới khiến “vật sắc” để tìm tòi.)

Sai người vật sắc khắp nơi.

Thơ Cổ.

Vè

Một thể văn vần dùng để châm biếm hoặc để thuật lại một việc gì. Vè có khi viết theo thể lục bát, có khi câu dài câu ngắn không chừng.

Vè đánh bạc, Vè thất thủ Kinh Ðô, Vè con cua, …

Vè vẻ vè ve,
Nghe vè đánh bạc.

Vè Ðánh Bạc.

Vệ

Tên một nước ở Trung Quốc thời Xuân Thu ở vùng Trực Lệ và Hà Nam bây giờ.

Vệ đà khinh dể, Tào lăm dòm hành.

Hoài Cổ Ngâm.

Vệ Binh

Vệ: giữ gìn, Binh: quân lính. Quân sĩ đi theo để hộ vệ.

Ðảng công một ngựa điệu đoàn vệ binh.

Nhị Ðộ Mai.

Vi Cố

Vi Cố người đời Ðường, ở trọ tại Tông Ðô. Một hôm Vi Cố trông thấy một ông lão ngồi dưới trăng, xem sách, bên cạnh một cái giỏ đựng chỉ đỏ. Ông lão thường gọi là Nguyệt lão (Nguyệt: trăng), Vi Cố hỏi sách gì thì ông lão đáp là trong sách nầy cặp vợ chồng nào sẽ gặp nhau đã chép sẵn. Hỏi chỉ gì thì ông lão đáp chỉ hồng nầy để cột chân vợ chồng với nhau. Vi Cố hỏi đấn người vợ tương lai của mình thì ông lão bảo cho biết là con người ăn mày ở ngoài chợ. Vi Cố nghe nói thế hôm sau định giết chết con bé để mình kgỏi phải kết duyên với con nhà ty tiện. Không ngờ lúc Vi Cố cầm dao chèm xuống một lát chỉ làm cho con bé bị thương mà thôi. Mẹ nó bồng chạy thoát được. Về sau Vi Cố lấy một người con quan làm vợ. Một hôm ngồi chơi, nhân nhìn thấy cái sẹo trên đầu vợ, hỏi ra mới biết, vợ Vi Cố không ai khác hơn là người con gái ăn mày và ông quan nọ đã xin nàng về làm con.

Tích xưa Vi Cố duyên lành còn ghi.

Thơ Cổ.

Vi Kỳ

Vi: vây, Kỳ: cờ. Thứ cờ quân tròn và dẹp, một bên đen, một bên trắng, chơi trên cái bàn có vẽ ô, dùng quân cờ để vây nhau.

Vi kỳ còn hãy ham phần vui chơi.

Ðại Nam Quốc Sử.

Vi Lô

Cây lau.

Vi lô san sát hơi may.

Kim Vân Kiều.

Vi Nhân Bất Phú

Vi: làm, Nhân: điều nhân nghĩa, Bất: chẳng, Phú: giàu. Làm điều nhân nghĩa thì không sao giàu có được.

Sãi muốn nói một chuyện: vi nhất bất phú lại e Nhan từ mắng rầy, ai mượn nhạy miệng mà tiến ơn.

Sãi Vãi.

Vi Phi

Vi: làm, Phi: điều chẳng phải.

Lại còn nhắc chuyện lộng quyền vi phi.

Nhị Ðộ Mai.

Vi Phú Bất Nhân

Vi: làm, Phú: giàu, Bất: chẳng, Nhân: nhân nghĩa. Làm giàu thì không sao giữ được điều nhân nghĩa.

Sãi muốn nói một chuyện:vi phú bất nhân lại sợ Thạch Sùng trách rằng sao khéo thổi lông mà tìm vết.

Sãi Vãi.

Vị

Tên đất, tức Vị Dương. Trong Kinh Thi chép lời của Tần Khương Công đưa cậu là Tấn Văn Công về nước: ta đưa cậu đến đất Vị Dương. Nghĩa rộng: Tình cậu cháu.

Vả từ quê Vị khơi chừng.

Hoa Tiên.

Vị

Tên đất, tức Vị Dương. Trong Kinh Thi chép lời của Tần Khương Công đưa cậu là Tấn Văn Công về nước: ta đưa cậu đến đất Vị Dương. Nghĩa rộng: Tình cậu cháu.

Vả từ quê Vị khơi chừng.

Hoa Tiên.

Vị Ngộ

Vị: chưa, Ngộ: gặp. Thường dùng để nói về chưa gặp thời vận.

Ngán nỗi anh hùng khi vị ngộ.

Câu Hát Cổ.

Vị Ương

Tên một cung điện nhà vua. Vị: chưa, Ương: một nửa. Kinh Thi: Dạ như hà, kỳ dạ vị ương (Ðêm như thế nào, đêm chưa được nửa). Cung Vị Ương ngày nay thuộc tỉnh Thiểm Tây.

Vị Ương cung ấy tiếng nay còn truyền.

Thơ Cổ.

Vị Vong

Vị: chứ, Vong: mất, chết. Chỉ người đàn bà góa tự xưng. Ví chồng chết, mình không có hứng thú gì mà sống nữa đáng lẽ phải chết theo chồng, nay tuy còn sống nhưng cũng tự xem mình như người đáng chết mà chưa chết đấy thôi.

Bỗng không mà hóa ra người vị vong.

Cung Oán.

Vĩ Sanh

Tên người. Vĩ Sanh có hẹn hò với một người con gái ở bên cột cầu. Ðợi mãi vẫn không thấy nàng đến. Lúc bấy giờ mưa to gió lớn, nước dâng kên ngập cầu. Vĩ Sanh vẫn kiên gan chờ đợi cho đến lúc nước ngập và chết đuối. Thà chết chứ không chịu thất tín với người yêu.

Ôm cột thêm buồn phận Vĩ Sanh.

Thơ Cổ.

Viêm Bang

Viêm: nóng, Bang: nước. Xứ khí hậu nóng. Tên của nước ta ngày xưa.

Kể từ trời Viêm bang.

Ðại Nam Quốc Sử.

Viêm Lương

Viêm: nóng, Lương: mát. Nói về khí hậu. Nghĩa bóng: Nhân tình thế cố hay thay đổi, khi đậm đà, khi lạnh nhạt. Lý Bạch: Nhất biệt cách thiên lý, Vinh khô dị viêm lương (Khi cách xa nghìn dặm, viêm lương đã khác rồi).

Lòng người nham hiểm, thói đời viêm lương.

Nhị Ðộ Mai.

Viên

Viên: cửa ngoài của một nha, thự.

Ðiểm danh trước dẫn chực ngoài cửa viên.

Kim Vân Kiều.

Viên Kỳ

Viên: vườn, Kỳ: gò. Nghĩa bóng: chỗ tu hành.

Sao bằng cái thú viên kỳ.

Quan Âm.

Viên Ngoại

Một chức quan ngoại ngạch. Ở Trung Quốc ngày trước có thể bỏ tiền ra để mua chức viên ngoại. Về đời bộ Lại đã từng tàu xin cho vài ngàn người được chức viên ngoại.

Bên ta, một chức quan trong triều, không lớn mà cũng không nhỏ, ngang hàng với tri phủ.

Có nhà viên ngoại họ Vương.

Kim Vân Kiều.

Viên Trì

Viên: vườn, Trì: ao.

Mặt sau vẫn thú viên trì.

Hoa Tiên.

Viện Hao

Viện: cung thất, hoặc nhà cửa chung quanh có tường bao bọc, Hoa: bông.

Viện hoa bắc nở, đình xuân nam bầy.

Hoa Tiên.

Viện Sách

Nhà riêng để chứa sách, hoặc để học hành (nhưng bao giờ cũng có rất nhiều sách).

Phòng đào, viện sách, bốn bề lửa giong.

Kim Vân Kiều.

Viễn Ðồ

Viễ: xa, Ðồ: đường.

Viễn đồ trước mới liệu phương.

Hạnh Thục Ca.

Viễn Hoài

Viễn: xa, Hoài: nhớ. Tưởng nhớ người xa.

Bâng khuâng một nỗi viễn hoài.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Viễn Khách

Viễn: xa, Khách: khách. Khách từ phương xa đến.

Ðưa người viễn khách tìm vào vấn danh.

Kim Vân Kiều.

Viễn Phố

Viễn: xa, Phố: bến.

Gác mái ngư ông về viễn phố.

Bà Huyện Thanh Quan.

Viễn Phương

Viễn: xa, Phương: chỗ người ở. Ở một nơi xa xôi.

Có người khách ở viễn phương.

Kim Vân Kiều.

Việt Trở

Việt: vượt qua, ra ngoài phạm vi của mình, Trở: cái kỷ đựng các thức cúng tế.

Trang Tử: Người đầu bếp phế bỏ việc nấu nướng, ông thầy cúng không vượt ra khỏi cái ve rượu, cái kỷ để thay thế. Ý Trang Tử muốn nói: Người đầu bếp lo việc bếp nước, ông thầy cúng lo việc rót rượu coi sóc cái kỷ đựng các thức cúng. Người đầu bếp bỏ công việc của họ, người thầy cúng cũng không nên thay thế việc nấu nướng. (Ðại bào: Ðại: thay. Bào: nấu nướng). Do đó các chữ đại bào, việt trở đều có nghĩa: Thay thề người khác để làm một việc ngoài phận sự của mình.

Vinh Hương

Vinh: cây cỏ tốt tươi. Nghĩa bóng: Thành danh, hiển đạt, Hương: làng. Vinh hiển trở về làng. Nghĩa như chữ Vinh Qui (Xem chữ nầy).

Thẻ bài phụng chỉ, ngọn cờ vinh hương.

Nhị Ðộ Mai.

Vinh Khô

Vinh: cây cỏ tốt tươi, Khô: cây cỏ khô héo. Nói về sự thạnh suy của cây cỏ khô héo. Nghĩa bóng: Sự thạnh suy, cùng thông của người đời. Vương Duy: Sương phong dự xuân nhật, Kỷ độ tao vinh khô (Ngày xuân cùng sương gió, Mấy bận gặp vinh khô).

Vinh khô gọi nếm mùi trần chút chơi.

Thơ Cổ.

Vinh Phong

Vinh: cây cỏ tốt tươi. Nghĩa bóng: Thành danh, hiển đạt, Phong: vua đem đất đai hoặc tước lộc ban cho bầy tôi.

Vinh phong sắc Quận phu nhân cho nàng.

Phan Trần.

Vịnh Ðề

Vịnh thơ và đề thơ. Vịnh: làm một bài thơ có ngụ ý, Ðề: chép bài thơ vào một nơi nào.

Quen tài tức cảnh vịnh đề.

Nhị Ðộ Mai.

Vĩnh Biệt

Vĩnh: lâu dài, Biệt: từ giã.

Cùng nhau vĩnh biệt khôn ngăn lụy tràn.

Thơ Cổ.

Vĩnh Quyết

Vĩnh: dài, Quyết: ly biệt. Chữ dùng để nói người chết. Ðường Thơ: Sanh tử vĩnh quyết (Sống chết vĩnh quyết).

Ai hay vĩnh quyết là ngày đưa nhau.

Kim Vân Kiều.

Vĩnh Thức

Tự của Âu Dương Tu, người đời Tấn, đỗ tấn sĩ, ban đầu làm giàn quan, những điều nghị luận rất xác thực. Cùng với Vương An Thạch bất hòa, bị đổi ra đất Thanh Châu. Về sau Âu Dương Tu thăng đến Thái tử thiếu sư trí sự. Ông học thức rất uyên bác, văn chương hơn hẳn mọi người đương thời.

Tráp Vĩnh Thúc tay phong lại mở.

Tự Tình Khúc.

Võ

Một vị vua đời nhà Hạ, tên Văn Mạng, họ Tỷ. Nguyên là đại thần của vua Thuấn, sau vì có tài có đức được vua Thuấn truyền ngôi lại. Vua Võ có tài trị thủy. Thời bấy giờ, mỗi khi có lụt lớn nước đọng lại mãi không rút ngay được, vua Võ thân hành đốc suất dân phu khơi ngòi đào rạch để nước lụt không thể ngâm lâu như trước nữa. Vua tôn kính người hiền, giỏi về chánh trị. Trước cửa quốc đô có treo năm thứ nhạc khí và truyền rằng hễ ai tiến cử được một người thì đánh một tiếng chuông. Ðức Khổng Tử nói về vua Võ như sau: Vua Hạ ăn uống đạm bạc, mặc quần áo thô sơ, cửa nhà thấp nhỏ mà ai biết hiếu kính với quỷ thần.

Ngỡ là Chuông vua Hạ Võ chiêu hiền, ngỡ là đạo đức Trọng Ni thuyết giáo.

Sãi Vãi

Vua Võ trị thủy cho đời yêu vai.

Ca Dao.

Võ Biền

Võ: võ, Biền: cái mũ của quan võ. Nghĩa bóng: nói về võ.

Muốn bỏ văn chương học võ biền.

Tú Xương.

Võ Cử

Võ: dùng sức mạnh hơn là dùng trí não, Cử: khoa cử.

Một lối khoa cử mà thí sinh đem tài võ nghệ, đem sức mạnh để dự thi. Ðời Võ Hậu bắt đầu mở khoa võ cử gồm có việc kén chọn kẻ sức vóc mạnh khoẻ, bắn cung, cỡi ngựa, sử dụng binh khí giỏi. Ðến đời nhà Tống việc thi võ mới dựa theo thi văn để áp dụng, cũng có thi đình, cũng treo bảng cho những người thi đỗ. Những người trúng tuyển gọi là võ cử xuất thân.

Thám hoa võ cử xuất thân.

Nhị Ðộ Mai.

Võ Giá Vân Ðằng

Võ: mưa, Giá: cỡi ngựa, cỡi, Vân: mây. Ðằng: nhảy vụt lên. Cỡi mưa đè mây. (Thường dùng để nói về pháp thuật).

Giữa trời võ giá vân đằng đem đi.

Nhị Ðộ Mai.

Võ Giáp

Võ: võ, Giáp: bậc thừ nhất, trên hết.

Ngoài ra võ giáp văn khôi.

Chinh Khí Ca.

Võ Hậu

Vợ vua Ðường Cao Tông, tên Không, người Hứa Châu. Ðường Thái Tông tuyển làm tài nhân. Thái Tông mất, Cao Tông lên ngôi Hậu được đưa vào cung làm Hoàng Hậu. Vua bị bệnh việc trong nước đều do Hậu quyết định cả. Cao Tông mất, một mình Hậu chấp chính, phế Trung Tông, cải hiệu nước là Châu. Hậu tánh dâm ngược nhưng cũng có tài và biết dùng người. Lúc Hậu già, trong triều nổi loạn. Bọn Trương Giáng Chi nhân lúc Hậu bệnh, bắt buộc Hậu phải nhường ngôi lại cho Trung Tông. Chẳng bao lâu thì Hậu mất, thụy Tắc Thiên.

Thỉnh bà Võ Hậu đều liền đến đây.

Lục Vân Tiên.

Võ Y

Võ: lông, Y: áo. Ðêm Trung thu, đường Minh Hoàng cùng đạo sĩ La Công Viễn lên chơi trên mặt trăng. Hằng Nga đem ra một đội con hát, mình mặc áo lông chim ngũ sắc như sắc mống trên trời, tên gọi là nghê thường (nghê: mống, thường: cái xiêm). Võ y là áo dệt bằng lông, con hát mặc để hát múa, bắt chước các tiên nữ trên trời.

Mảnh võ y lạnh ngắt như đồng.

Cung Oán.

Võ Kiếm

Một lối chữ viết nét sắc như gươm. (Võ: múa, Kiếm: gươm), Ngụy phu nhân đời Tấn đứng xem người ta múa gươm. Khi thấy mũi kiếm đưa lên, đưa xuống bỗng giác ngộ mới áp dụng đường kiếm sắc để viết những nét chữ mạnh bạo.

Lọ tìm võ kiếm, lọ khen Lan đình.

Nhị Ðộ Mai.

Võ Miếu

Võ: tức Quan Võ, Miếu: miếu. Theo cựu chế thì tại Kinh đô Tàu và tại các tỉnh, mỗi năm xuân thu đều có cúng tế. Về sau Nhạc Phi đem thờ chung một miếu với Quan Võ.

Kìa nơi võ miếu hầu gần.

Lục Vân Tiên.

Võ Pháo Vân Thê

Võ: mưa, Pháo: sáng, Vân: mây, Thê: thang. Lúc đánh nhau đạn bắn như mưa, và dùng thang cao tận mây để nhảy vào thành trì của địch.

Biết bao phen võ pháo vân thê đất Lũng Thục lăn vào nơi hiểm số.

Văn Tế Trận Vong Tướng Sĩ.

Võ Sĩ

Võ: võ, Sĩ: học trò. Kẻ dõng mãnh và có võ.

Nữ đồng võ sĩ đủ người.

Nhị Ðộ Mai.

Võ Tướng

Võ: võ, Tướng: ông tướng.

Cả triều võ tướng văn thần.

Hạnh Thục Ca.

Võ Thư

Võ: lông, Thư: thơ. Ngày xưa giấy tờ gì cần phải đem đi gấp, người ta cắm ở đầu một cái lông gà để các nơi biết mà truyền đạt cho mau.

Võ hịch: bức hịch có cắm lông.

Võ thư đạt đến Nam quan.

Ðại Nam Quốc Sử.

Vong Hồn

Vong: mất, chết, Hồn: hồn. Hồn người chết.

Vong hồn cũng thỏa đến thầy nó xưa.

Nhị Ðộ Mai.

Vong Thê

Vong: quên, Thê: vợ. Ham chơi bời quên cả vợ con.

Mải vui chơi đến nỗi vong thê.

Thơ Cổ.

Vọng Phu

Vọng: trông, Phu: chồng. Tương truyền hai anh em ruột lúc nhỏ, người anh chém nhằm em một lát sợ bỏ chạy rồi biệt tích. Về sau lớn lên, lầm mà kết vợ chồng. Khi nhìn đến vết sẹo và hỏi rõ căn nguyên, người anh hối hận bỏ đi biệt tích. Người em không hay gì, cứ bồng con lên đỉnh núi trông chồng. Lâu ngày hai mẹ con đều hóa đá. Bên ta và bên Tàu đều có những chuyện vọng phu thế cả. Tại Bình Ðịnh, Thanh Hóa, Lạng Sơn đều có núi vọng phu.

Giấc bướm mơ màng núi vọng phu.

Thơ Cổ.

Vọng Tiên

Vọng: trông, Tiên: tiên. Tên một cái lầu.

Còn di tích đó là lầu vọng tiên.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Võng Xuyên

Tên đất. Một nơi phong cảnh đẹp ở Trung Hoa. Vương Duy lúc đến đây có vẽ một bức tranh rất đẹp.

Thanh cư ai vẽ nên đồ Võng Xuyên.

Tự Tình Khúc.

Vô Cùng Hận

Vô cùng: không bao giờ hết, Hận: giận. Một nỗi giận không bao giờ nguôi.

Vô cùng hận quỷ thần thề với.

Trần Trùng Quan.

Vô Chủ

Vô: không, Chủ: chủ.

Ấy mồ vô chủ ai mà viếng thăm.

Kim Vân Kiều.

Vô Duyên

Vô: không, Duyên: xem chữ nầy.

Vô duyên chi bấy ai cầm mà mơ.

Lục Vân Tiên.

Vô Ðịnh

Tên một co sông, xuất tự tỉnh Thiểm Tây. Lòng sông cát trôi khi sâu khi cạn không thường nên mới gọi là vô định. (Vô: không, Ðịnh: nhất định). Ðường Thi: Khả liên Vô Ðịnh hà biên cốt, do thị thâm khuê mộng lý nhân (Ðáng thương thay, đống xương chồng chất bên bờ sông Vô Ðịnh, thế mà trong chốn khuê phòng, vợ còn mộng thấy chồng về (và tưởng còn sống). Nghĩa bóng xương những kẻ chết không ai chôn.

Ðống xương Vô Ðịnh đã cao bằng đầu.

Kim Vân Kiều.

Vô Già

Vô: không, Già: che lấp đi (Chữ Phật). Khoan dung mọi vật mà không che lấp. Vua Diêm La đặt lễ cúng Vô già quảng đại. Nghĩa bóng thông thường: Tên một lễ cúng ở chùa.

Nàng rằng trong hội Vô già.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Vô Lại

Vô: không, Lại: nhờ. Không nghề nghiệp và không ích lợi cho ai cả. Nay dùng chữ vô lại để chỉ bọn người cường bạo hay làm bậy.

Một dây vô lại buộc hai thâm tình.

Kim Vân Kiều.

Vô Lương

Vô: không, Lương: lành, lương thiện.

Kẻ chê bất nghĩa, người cười vô lương.

Kim Vân Kiều.

Vô Song

Vô: không, Song: hai. Có một không hai. hán Thơ: Tiêu Hà nói rằng: Các tướng dễ kiếm, còn Hàn Tín thì thật là kẻ quốc sĩ vô song.

Quốc sĩ vô song là người Hàn Tín.

Hát Nói.

Vô Tình

Vô: không, Tònh: tình.

Thợ trời dù hẳn vô tình.

Hoa Tiên.

Vô Tự

Vô: không, Tự: nối dòng. Không người nối dòng.

Ðoàn vô tự lạc loài nheo nhóc.

Thơ Cổ.

Vô Tri

Vô: không, Tri: biết.

Ông bèn giả cách vô tri.

Nhị Ðộ Mai.

Vu Hoặc

Vu: điều gì không có tự nhiên đựng ra mà nói, Hoặc: lừa dối, mê loạn.

Lại nghe vu hoặc cáo rong.

Hạnh Thục Ca.

Vu Lan Bồn

Vu lan: tiếng Phạn và có nghĩa cứu người đang bị treo ngược, Bồn: cái chậu. Lấy một cái chậu đựng 100 vị cúng Phật để cứu chúng sanh đang bị cái khổ treo ngược. Nghĩa bóng: Vô cùng khốn khổ. Xưa me Mục Liên vì thất đức chết xuống địa ngục, thức ăn vào miệng thì hóa thành lửa không sao ăn được. Phật mới dạy: “Muốn cứu độ nạn ấy thì đến ngày rằm tháng bảy mời thầy lập hội Vu lan bồn vừa tụng kinh vừa bố thí mới có kết quả.” Vu lan bồn hội bắt đầu từ đó.

Vu Phong

Vu: xem chữ Gián, Phong: chóp núi.

Mây mưa phảng phất đỉnh vu phong.

Phạm Thái.

Vu Qui

Vu: chưng (tiếng đưa), Qui: về. Con gái về nhà chồng. Trong Kinh Thi có câu: Ðào chi yêu yêu, Chước chước kỳ hoa, Chi tử vu qui, Nghi kỳ thất gia. (Ðào tơ rực rỡ là hoa, Có về hòa thuận cửa nhà chồng con).

Dầu mà nên chữ vu qui.

Thơ Cổ.

Vu San

Vu: xem chữ Giáp, San: núi.

Chày kình gióng tỉnh giấc Vu San.

Tôn Thọ Tường.

Vu Thác

Vu: chuyện không có mà bày ra mà nói, Thác: gởi. Gởi lời nói vu vào một người nào.

Ðể ai vu thác cho người hợp tan.

Kim Vân Kiều.

Vũ Lộ

Vũ: mưa, Lộ: móc. Nghĩa bóng: Ân Trạch. Cao Thích: Thánh đại tức kim đa vũ lộ. (Thánh đại ngày nay nhiều vũ lộ).

Ân vũ lộ đã thấm nhuần khắp cả.

Câu Hát.

Vũ Tạ

Vũ: múa, Tạ: nhà mát.

Nền vũ tạ nhện giăng cửa mốc.

Cung Oán.

Vũ Trụ

Vũ: mái nhà, Trự: rường cột. Người ta ở trong vũ trụ cũng ví như ở trong nhà vậy. Còn có nghĩa: Vũ: bốn phương và trên dưới, Trụ: thời gian xưa và nay.

Trong vũ trụ đã nổi danh tài sắc.

Hát Cổ.

Vuông Tấc

Do hai chữ: phương thốn (phương: vuông, thốn: tấc). Nghĩa bóng: Quả tim.

Nơi vuông tấc đủ thiên đường địa ngục.

Nguyễn Công Trứ.

Vượn Sở

Vượn của nước Sở. Do câu: Sở quốc vong viên, họa diên lâm mộc (Nước Sở mất vượn, họa đến các cây trong rừng). Vì người ta phải chặt cây để bắt vượn. Nghĩa bóng: Một mối họa tự nhiên mà lây đến mình.

Mãn tìm vượn Sở họa banh cây rừng.

Hoài Cổ Ngâm.

Vương

(Chàng) tức Vương Duy, tự Ma Cật, một thi bà đời Ðường, làm quan đến chức Thượng thư hữu thừa. Vương Duy rất mộ đạo Phật, ăn trường trai.Thơ rất hay, chữ tốt, vẽ khéo. Duy lập ra một lối vẽ gọi là Nam tông học phái.

Nét dan thanh bậc chị chàng Vương.

Cung Oán.

Vương

(Chàng) tức Vương Duy, tự Ma Cật, một thi bà đời Ðường, làm quan đến chức Thượng thư hữu thừa. Vương Duy rất mộ đạo Phật, ăn trường trai.Thơ rất hay, chữ tốt, vẽ khéo. Duy lập ra một lối vẽ gọi là Nam tông học phái.

Nét dan thanh bậc chị chàng Vương.

Cung Oán.

Vương Ðình

Vương: vua, Ðình: triều đình, nơi các quan vào chầu vua.

Vương đình song cũng một biên cương.

Thơ Ðời Trần.

Vương Giả

Vương: vua, Giả: ấy. Nhà vua.

Ðuốc vương giả chí công là thế.

Cung Oán.

Vương Giả

Vương: vua, Giả: ấy. Nhà vua.

Ðuốc vương giả chí công là thế.

Cung Oán.

Vương Hầu

Vương: xem chữ Vương, Hầu: một trong năm tước lớn của Tàu (Công, Hầu, Bá, Tử, Nam).

Còn trong trần lụy biết ai vương hầu.

Phan Trần.

Vương Kỳ

Vương: vua, Kỳ: chỗ dựng kinh đô.

Mười năm theo việc vương kỳ.

Nhị Ðộ Mai.

Vương Khải

Người Ðông Hải đời tấn, làm quan đến chức hậu quân, người có tài và nổi tiếng giàu có. Vương Khải từng đấu phú với Thạch Sùng. Hai người trang sức nhà cửa rất xa xí và ăn mặc cực kỳ xài phí.

Ðôi ba quan em nghĩ là giàu,
Thạch sùng, Vương Khải còn đâu đến giờ.

Ca Dao.

Vương Lương

Tên một người đánh xe có tài ở về đời Xuân Thu.

Bận chân kỳ ký, đau lòng Vương Lương.

Hoài Cổ Ngâm.

Vương Mẫu

Tức Tây Vương Mẫu, tên một vị tiên đàn bà họ Dương tên Hồi, lại có tên Uyển Căn, có pháp thuật cao cường. Châu Mục Cương gặp Tây vương Mẫu ở Giao Trì… Hậu nghệ xin thuốc trường sanh của Tây Vương Mẫu.

Tỉnh say Vương Mẫu, mơ màng lão quân.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Vương Sư

Vương: vua, Sư: quân lính của vua.

Vương sư đó đã tỏ tường thực hư.

Lục Vân Tiên.

Vương Tôn

Tức Hàn Tín, người Hoài Ân, lúc còn hàn vi thường đeo gươm đi câu cá. Tín lúc đói, có bà Xiếu Mẫu giúp đỡ (xem chữ nầy). Một thằng du côn muốn làm nhục Tín mới bảo: “Ta thường thấy người đeo gươm, nêu có tài thì đánh với ta chơi, bằng không, thời phải lòn trôn.” Tín sợ mang lụy nên đành lòng lòn trôn giữa chợ. Sau Tiên Hà tiến cử Tín cho Hán Cao Tổ, Tín được phong làm đại tướng. Tín đem hết tài năng giúp vua Hán đánh thắng các nước Ngụy, Triệu, Sở. Tín là một trong tam kiệt đời Hán. Ban đầu làm Tề Vương, sau cải phong Sở Vương. Có người bảo Tín mưu phản, Vua Hán Cao Tổ mới giả đi chơi đất Vân Mộng, Tín đến chầu liền bị bắt. Nhưng lại được tha và đổi làm Hoài Ân Hầu. Cuối cùng Tín bị Lữ Hậu giết. Xem Hàn Tín.

Nặng ân Xiếu Mẫu, nhẹ lòng Vương Tôn.

Phan Trần.

Vương Tôn

Tức Hàn Tín, người Hoài Ân, lúc còn hàn vi thường đeo gươm đi câu cá. Tín lúc đói, có bà Xiếu Mẫu giúp đỡ (xem chữ nầy). Một thằng du côn muốn làm nhục Tín mới bảo: “Ta thường thấy người đeo gươm, nêu có tài thì đánh với ta chơi, bằng không, thời phải lòn trôn.” Tín sợ mang lụy nên đành lòng lòn trôn giữa chợ. Sau Tiên Hà tiến cử Tín cho Hán Cao Tổ, Tín được phong làm đại tướng. Tín đem hết tài năng giúp vua Hán đánh thắng các nước Ngụy, Triệu, Sở. Tín là một trong tam kiệt đời Hán. Ban đầu làm Tề Vương, sau cải phong Sở Vương. Có người bảo Tín mưu phản, Vua Hán Cao Tổ mới giả đi chơi đất Vân Mộng, Tín đến chầu liền bị bắt. Nhưng lại được tha và đổi làm Hoài Ân Hầu. Cuối cùng Tín bị Lữ Hậu giết. Xem Hàn Tín.

Nặng ân Xiếu Mẫu, nhẹ lòng Vương Tôn.

Phan Trần.

Vương Tường

Ðời Tấn, mồ côi mẹ, ở với cha, bị dì ghẻ ác nghiệt nhưng Tương vẫn giữ trọn hiếu đạo. Mùa đông nước đọng lại thành băng, mẹ ghẻ muốn ăn cá tươi, ông cởi trân nằm trên váng nước để bắt cá. Bỗng mảnh băng nứt làm đôi, từ dưới nước vọt lên hai con cá, ông bắt đem về cho mẹ kế ăn.

Người Vương Tường cũng là đời Tấn.

Nhị Thập Tứ Hiếu.

Vương Xán

Người nước Ngụy, đời Tam Quốc, lúc tị loạn đền nương nhờ Lưu Biễu. Xán học rộng, hỏi gì đối đáp cũng trôi chảy cả. Làm quan nước NGụy, thăng lần lên chức Thị Trung. Vương Xán có làm bài phú đăng lâu bày tỏ tâm tình của mình khi đứng trên lầu cao trông vầ cố hương.

Mắt trông Vương Xán đã mòn.

Tự Tình Khúc.

Vượng Khí

Vương: hưng thịnh lên, Khí: khí.

Mới hay vượng khí tường môn.

Nhị Ðộ Mai.

Vưu Vật

Vưu: vật tuyệt phẩm, đặt biệt hơn cả,Vật: bất kỳ thứ gì ở trong trời đất. Vưu vật: vật tuyệt phẩm nhất trong muôn vật ở đời. Tả truyện: Phù hữu vưu vật, túc dĩ di nhân (Ôi có vật gì rất hiếm đủ khiến cho người ta thay đổi tấm lòng). Vì thế Vưu vật dùng để chỉ đàn bà đẹp.

Vẻ vưu vật trăm chiều chải chuốt.

Cung Oán.

Xa Thư

Xa: xe, Thư: sách. Trung Dung: Kim thiên hạ xa đồng quy thư đồng văn (Ngày nay trong thiên hạ, xe cùng một thứ trục, sách cùng một thứ chữ). Ý nói chế độ nhà Châu (đời thạnh trị) đã được lưu hành khắp trong thiên hạ.

Dõi truyền một mối xa thư.

Ðại Nam Quốc Sử.

Xa Trần

Xa: xe, Trần: bụi. Xe chạy cuốn bụi mù mịt. Nghĩa bóng: Chốn phồn hoa ngựa xe rộn rịp.

Ngổn ngang mã tích xa trần kém ai.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Xà Hành

Xà: rắn, Hành: đi. Ði bộ uốn éo như con rắn bò. Một tướng đi rất xấu.

Khác loài tước bộ xà hành.

Trinh Thử.

Xà Hổ

Xà: rắn, Hổ: cọp.

Ðã trắc trở đôi ngàn xà hổ.

Chinh Phụ Ngâm.

Xà Hủy

Xà: con rắn, Hủy: con rắn hết sức độc, thứ lớn dài 7, 8 thước. Kinh Thi: “Duy hủy duy xà nữ tử chi tường, duy hùng duy bi nam tử chi tường (nằm mộng thấy rắn, điềm lành sanh gái, nằm mộng thấy gấu, điềm lành sanh trai). Xem chữ: Hùng bi.

Ứng điềm xà hủy hùng bi.

Phan Trần.

Xạ

Xạ: thứ hương thơm ở rốn chồn xạ. Xạ dùng để ướp, nấu mực viết, làm thuốc, …

Nệm hồng thúy thơm tho mùi xạ.

Cung Oán.

Xạ Lan

Xạ: xem trên, Lan: một thứ cỏ hoa rất thơm. Xạ và Lan là hai thứ đem lại hương thơm. Thạch Sùng tỳ thiếp vài muơi người đều ướp lan xạ cả (Tấn Thơ).

Xạ lan mùi cũ, hán hài thói xưa.

Phan Trần.

Xã Tắc

Xã: nơi tế thần đất, Tắc: nơi tế thần nông. Ngày xưa dựng nước lấy dân làm trọng. Dân cần đất vua dựng đền để tế Thần đất (thần Hậu thổ), Dân cần lúa, vua lập đền thờ Thần nông là vị thần trông coi về nông nghiệp. Theo Kinh Lễ: vua tế Nam giao còn chư hầu tế xã tắc. Xưa mỗi khi đánh thắng kẻ địch, người ta hay phá đền xã tắc chủ tâm là phá nơi kẻ địch tôn thờ. Vì thế nên về sau chữ xã tắc dùng để chỉ về nước nhà. Hiếu Kính: Nhiên hậu năng bảo kỳ xã tắc nhi hòa kỳ nhân dân (Nhiên hậu mới có thể giữ gìn xã tắc và hòa với nhân dân).

Vả chăng xã tắc làm đầu.

Hạnh Thục Ca.

Xã Thơ

Do chữ Thi xã. Thi: thơ, Xã: làng. Các thi sĩ ta thường cùng nhau tụ họp để xướng họa với nhau. Nhà thường tụ họp gọi là thi xã.

Xã thơ tụ tập thi nhân.

Thơ Cổ.

Xã Thử

Xã: xem xã tắc, Thử: con chuột. Con chuột ở nền Xã thì không ai dám đào nền để bắt nó vì sợ động đến thần Hậu thổ. Nghĩa bóng: Cậy thế.

Ai ngờ xã thử thành hồ.

Trê Cóc.

Xai Kỵ

Xai: ngờ vực, Kỵ: ghen ghét.

Mà Thậm trách Hán Cao Hoàng chi xai kỵ.

Ðặng Trần Thường.

Xảo Ngôn

Xảo: khôn khéo, Ngôn: lời nói. Lời nói khôn khéo nhưng thiếu thành thật. Luận ngữ: Xảo ngôn lệnh sắc tiễn hỉ nhân (Lời nói xảo, nhan sắc đẹp làm cho người ta say là ít có nhân đức vậy).

Gian mưu đứt nọc, xảo ngôn hết nghề.

Nhị Ðộ Mai.

Xâm Nhiễu

Xâm: tiến binh mà lấn vào bờ cõi nước khác, Nhiễu: khuấy phá.

Tống binh xâm nhiễu biên thùy.

Ðại Nam Quốc Sử.

Xe Biền

Thứ xe có màn che chung quanh. Chu Công Ðản đã chế ra thứ xe biền để đưa sứ Việt Thường của ta về nước lúc ta đem đồ sang cống cho Trung Quốc. Ðời Hậu Hán, các vợ vua lúc ra đường thường dùng xe biền.

Ðế vương phút trở xe biền.

Ðai Nam Quốc Sử.

Xe Hạc

Do chữ Hạc giá. Xe do hạc kéo. Theo người Tàu thì con hạc mình cao hơn 3 thước, mỏ, chân rất dài, bay rất mau, thân hình trắng, tiếng kêu rất lớn, sống đến nghìn năm, nên người ta thường dùng để chúc nhau: hạc thọ (sống lâu như hạc). Xe hạc thường dùng để nói cái xe của tiên đi.

Ðem nhau xe hạc về miền hương quan.

Phan Trần.

Xe Hương

Do chữ Hương xa, thứ xe đẹp để đàn bà đi.

Cửa ngoài chực sẵn xe hương.

Nhị Ðộ Mai.

Xe Mây

Thần tiên dùng mây làm xe, dùng gió làm ngựa (vân xa phong mã). Lô Chiếu Lân thì: Vân xa điện tác tiên (Xe mây điện ấy roi). Có khi dùng nghĩa: Người chết.

Hẳn rằng bóng hạc xe mây đã đành.

Nhị Ðộ Mai.

Xe Tí Ngọ

Tí: phương bắc, Ngọ: phương nam. Xe có gắn kim chỉ nam tức là xe biền có gắn kim chỉ nam để đi đường khỏi lạc (xem xe biền).

Ban xe tí ngọ chỉ đường nam qui.

Quốc Sử Diển Ca.

Xích Bích

Xích: đỏ, Bích: vách.

Tên một dãy núi ở huyện Ngư Gia, bên bờ sông Dương Tử, thuộc tỉnh Hồ Bắc. Trong trận đánh nhau giữa Tào Tháo và Lưu Bị, Tôn Quyền, Châu Do quân sư của Tôn Quyền, Khổng Minh quân sư của Lưu Bị đã dùng kế hỏa công để đốt cháy các chiến thuyền của Tào Tháo khiến Tháo đại bại, hai bên bờ sông lửa đốt thành sắc đỏ nên gọi là Xích Bích. Tô Ðông Pha lúc ở Hàng Châu, cũng thuộc tỉnh Hồ Bắc nhưng lại cách xa huyện Gia NGư. Ở đây có một dãy núi sắc đỏ và cũng gọi là Xích Bích. Tô Ðông Pha hai lần đóng thuyền đi chơi Xích Bích đã làm thành tiền Xích Bích và hậu Xích Bích phú. Nhân trùng tên nên trong bài phú tác giả đã nhắc đến việc quân Tào Tháo thất bại.

Sông Xích Bích buông tguyền năm Nhân Tuất.

Nguyễn Công Trứ.

Xích Tùng

Hoặc Xích Tùng Tử. Một vì tiên có từ đời Thần Nông và coi việc mưa. Trương Lương: Nguyện khí nhân gian sự tùng Xích Tùng Tử du nhĩ! (Nguyện bỏ mọi việc ở nhân gian để theo chơi cùng Xích Tùng Tử).

Sách Hoàng Thạch Xích Tùng ồ cũng đáng.

Nguyễn Công Trứ.

Xích Tử

Xích: đỏ, Tử: con. Con mới sanh thân hình còn đỏ. Nghĩa bóng: dân trong nước.

Một khuôn xích tử triều đình trong tay.

Nhị Ðộ Mai.

Xích Thằng

Xích: đỏ, Thằng: dây. Xem chữ Vi Cố.

Xe duyên hẳn phải xích thằng.

Hoa Tiên.

Xiếu Mẫu

Tên người. Lúc Hàn Tín còn nghèo khổ, mang gươm lang thang ngoài chợ, những khi đói đều nhờ có bả Xiếu Mẫu cho cơm. Hàn Tín luôn nhớ ơn. Sau làm nên, liền đền ơn bà ngàn thoi vàng.

Mà lòng Xiếu Mẫu mấy vàng cho cân.

Kim Vân Kiều.

Xu Viêm Phụ Nhiệt

Xu: chạy đến, Viêm: nóng, Phụ: đưa vào, Nhiệt: nóng. Tìm nơi nóng ẩm mà dựa vào. Nghĩa bóng: nịnh hót.

Xu viêm phụ nhiệt những mong sang quyền.

Hạnh Thục Ca.

Xú Phương

Xú: xấu, Phương: thơm. Tốt và xấu.

Xú phương cũng một tiếng đồn.

Hát Nói.

Xuân Bất Tái Lai

Xuân: mùa xuân, biểu hiện cho tuổi trẻ, Bất: chẳng, Tái: lại, Lai: trở lại. Tuổi trẻ không trở lại. Ý nói đời người ngắn ngủi, tuổi trẻ không trở lại với ta nữa. Nhớ câu xuân bất tái lai.

Lục Vân Tiên.

Xuân Ðài

Xuân: mùa xuân, Ðài: nhà làm cao để có thể trông xa được. Lão Tử: mọi người đều vui vẻ như được hưởng lễ thái lao (lễ ngày xưa rất thịnh) như lên xuân đài. Cảnh mùa xuân êm đềm, ta lên đài cao nhìn ra xa, tâm hồn khoan khoái, nên nghĩa bóng dùng chữ xuân đài để ví với đời thạnh trị.

Hây hây thọ vực xuân đài.

Sãi Vãi.

Xuân Ðình

Xuân: cây xuân, một thứ cây trong núi sống rất lâu, một mùa xuân hay một mùa thu của cây nầy dài đến 8.000 năm. Vì thế nên dùng chữ xuân để ví với cha, cầu mong cha được sống lâu như cây xuân, Ðình: sân.

Xuân đình thoát đã dạc ra cao đình.

Kim Vân Kiều.

Xuân Ðường

Xuân: xem Xuân Ðình, Ðường: nhà, Dùng để nói về ông cha, cũng như Huyên đường để nói về bà mẹ.

Xuân đường kịp dọi sinh về hộ tang.

Kim Vân Kiều.

Xuân Huyên

Xem Xuân đường và Huyên đường.

Tiên rằng thương cội xuân huyên.

Lục Vân Tiên.

Xuân Y

Xuân: mùa xuân, Y: áo.

Mảnh xuân y hãy sờ sờ dấu phong.

Cung Oán.

Xuân Lan

Xuân: mùa xuân, Lan: hoa lan. Lan là thứ hoa nở về mùa xuân, cũng như cúc nở về mùa thu.

Xuân lan thu cúc mặn mà cả hai.

Kim Vân Kiều.

Xuân Mộng

Xuân: mùa xuân, Mộng: giấc mộng. Cổ thi: Nhân tợ thu hồng lai hữu tín. Sự như xuân mộng liễu vô ngân (Người giống chim hồng thường trở lại. Việc như xuân mộng thoắt bay đi). Xem Mộng xuân và giấc xuân.

Say sưa xuân mộng, nắng đà lên cao.

Thơ Cổ.

Xuân Quang

Xuân: mùa xuân, Quang: ánh sáng.

Xuân quang cả bốn mùa trời.

Hoa Tiên.

Xuân Sơn

Xuân: mùa xuân, Sơn: núi. Núi mùa xuân cây cối xanh tốt. Dùng để ví với lông mày người đàn bà đẹp. Tình sử: Nhãn như thu thủy, mi tợ xuân sơn (Mắt như nước mùa thu, lông mày như núi mùa xuân).

Làn thu thủy, nét xuân sơn.

Kim Vân Kiều.

Xuân Sự

Xuân: mùa xuân, Sự: việc. Dùng đề nói về việc trai gái đi lại với nhau. Còn có nghĩa đến mùa xuân lo việc cày cấy.

Xuân tâm chợt động,
Xuân sự chưa hề.

Thơ Cổ.

Xuân Tâm

Xuân: mùa xuân, Tâm: lòng. Tấm lòng nghĩ đến xuân tình. Lý Thượng Ẩn: Vọng Ðế xuân tâm thác đỗ quyên (Vọng Ðế lòng xuân gởi đỗ quyên).

Xuân tâm chợt động,
Xuân sự chưa hề.

Thơ Cổ.

Xuân Tiêu

Xuân: mùa xuân, Tiêu: đêm. Không gì quý một đêm xuân. Ðường Thi: Xuân tiêu nhất khắc trĩ thiên kim (Ðêm xuân một khắc giá ngàn vàng).

Ðóa hải đường thức ngủ xuân tiêu.

Cung Oán.

Xuân Tín

Xuân: mùa xuân, Tín: tin tức. Ðem tin xuân đến.

Xuân tín bỗng nhắn cùng điệp sứ.

Tần Cung Nữ Oán Bái Công.

Xuân Tình

Xuân: mùa xuân, Tình: tình. Ngày xuân người ta dễ nghĩ đến dục tình. Còn có nghĩa con gái nghĩ đến việc vợ chồng.

Khiến ai động mối xuân tình.

Thơ Cổ.

Xuân Tỏa

Xuân: vườn xuân, Tỏa: khóa. Ðóng cửa vườn xuân lại không cho ong bướm ra vào. Nghĩa bóng: Ðàn bà con gái giữ gìn không để khách yêu hoa lui tới.

Bốn bề xuân tỏa một nàng ở trong.

Kim Vân Kiều.

Xuân Thu

Mùa xuân và mùa thu, dùng để tiêu biểu cho một năm. Lại dùng để nói về tuổi. Quốc Sách: Quân chi xuân thu cao nhi phong địa vị định. (Xuân thu của nhà Vua đã cao mà biên giới và đất đai chưa định).

Xuân thu nay độ bao nhiêu tuổi?

Nguyễn Trãi.

Xuất Chinh

Xuất: ra, Chinh: đánh giặc. Kéo quân đi đánh giặc.

Nửa đêm truyền hịch định ngày xuất chinh.

Chinh Phụ Ngâm.

Xuất Gia

Xuất: ra, Gia: nhà. Nguyên có chữ: xuất gia nhập đạo (Ra khỏi gia đình thân mến của mình để theo đạo bồ đề). Người đời sau chia ra làm hai ý: Xuất gia chỉ những người vào chùa làm thầy tu thì gọi là xuất gia, còn ở nhà mặc áo mực, ăn chay thì gọi là nhập đạo.

Quyện cần rồi lại xuất gia.

Ðại Nam Quốc Sử.

Xuất Giá

Xuất: ra khỏi nhà, Giá: gả. Con gái ra lấy chồng.

Xuất giá tòng phu.

Tục Ngữ.

Xuất Hành

Xuất: ra khỏi nhà, Hành: đi.

Vân Tiên vào tạ giây lâu xuất hành.

Lục Vân Tiên.

Xuất Loại

Xuất: ra ngoài, Loại: loài. Hơn hẳn kẻ đồng loại.

Thật là xuất loại siêu quần chẳng ngoa.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Xuất Quan

Xuất: ra khỏi, Quan: cửa ải.

Cho cùng Trần diệt lên đường xuất quan.

Lục Vân Tiên.

Xuất Sư

Xuất: ra, Sư: quân lính. Ðem quân đi đánh giặc.

Nhẫm đến ngày mạng tướng xuất sư.

Lục Súc Tranh Công.

Xuất Thần

Xuất: ra, Thần: tinh thần hoặc linh hồn. Những người đồng bóng hoặc phù thủy, … thường có thể tự xuất hồn hoặc sai khiến kẻ khác xuất hồn để tiếp xúc với những kẻ ở âm giới.

Xuất thần giây phút chưa tàn nén hương.

Kim Vân Kiều.

Xuất Xử

Xuất: ra, Xử: ở. Ra làm quan hoặc ở nhà. Kinh Dịch: Quân tử chi đạo hoặc xuất xử.

Xưa nay xuất xử thường hai lối.

Nguyễn Công Trứ.

Xúc Cảnh

Xúc: cảm động, Cảnh: cảnh vật, phong cảnh.

Có câu xúc cảnh hứng hoài.

Lục Vân Tiên.

Xuy Cầu

Tức xuy mao cầu tỳ rút ngắn lại. Xuy: thổi, Mao: lông, Cầu: tim, Tỳ: vết, sẹo. Nghĩa bóng: Bươi móc điều xấu của kẻ khác.

Xuy cầu bay nỡ rậm lời làm chi.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Xuyên Bích Dẫn Quang

Xuyên: đâm thấu qua, Bích: vách, Dẫn: đem lại. Quang: ánh sáng. Tây kinh tạp chí: Khuông Hành hiếu học nhưng nhà nghèo không có tiền mua đèn để thắp. Nhà bên cạnh có đèn nhưng ánh sáng không soi thấu được. Khuông Hành mới xoi ở vách một lỗ nhỏ nhờ ánh sáng ngọn đèn ấy để học.

Xuyên Dương

Xuyên: đâm thủng qua, Dương: cây dương liễu. Dưỡng do Cơ, người đời Ðông Châu có tài bắn cung, đứng cách xa cành dương liễu 100 bước mà bắn phát nào cũng trúng được lá dương liễu cả. (Bách bộ xuyên dương: 100 bước bắn xuyên được lá dương liễu.)

Chàng dầu cung quế xuyên dương.

Lục Vân Tiên.

Xung Nhân

Xung: nhỏ, Nhân: người. Người nhỏ tuổi.

Ngày xưa ông vua tự xưng một cách khiêm nhượng là xung nhân vì tự mình như đứa trẻ nhỏ.

Còn nhỏ tuổi mà lên ngôi cũng gọi là xung nhân (Hậu Hán Thơ).

Anh Tông còn tuổi xung nhân.

Lục Vân Tiên.

Xử Phân

Xử: xử, Phân: chia. Phân xử.

Miếu đường cốt lẽ xử phân.

Hoa Tiên.

Xử Ước Xử Lạc

Xử: ở, Ước: tằn tiện, Xử: ở, Lạc: vui. Ở vào lúc tằn tiện nghèo túng, hoặc ở vào lúc giàu sang vui vẻ. Luận Ngữ: Bất nhân giả, bất khả dĩ cửu xử ước, bất khả dĩ trường xử lạc (Kẻ bất nhân ấy không thể ở lâu trong cảnh nghèo khổ thì không ở lâu được trong cảnh vui vẻ sang giàu).

Có xử ước mới toan đường xử lạc.

Hát Nói.

Xưng Xuất

Xưng: nói ra cho kẻ khác biết, Xuất: ra. Nói ra cho kẻ khác biết.

Phải tên xung xuất là thằng bán tơ.

Kim Vân Kiều.

Xương Mai

Xương: bộ xương, Mai: cành mai. Ðường Thi: Mai cốt sấu nan chi (Xương mai ốm khó giữ).

Xương mai tính đã gầy mòn.

Kim Vân Kiều.

Xương Tông

Tức Tương Xương Tông đời nhà Ðường, người Ðịnh Châu, mặt mày đẹp lại giỏi âm nhạc, cùng với anh là Trương Ðịch Chi được Võ Hậu yêu mến cho phép tự do ra vào cung cấm. Lúc Võ Hậu bệnh không xử việc triều chánh được, hai anh em đều bị Trương Giáng chi giết chết.

Xương Tông khi trẻ, Tái Ty duyên già.

Lục Vân Tiên.

Xướng Tùy

Xướng: hô hào một việc gì, Tùy: theo.

Phu xướng phụ tùy (chồng xướng lên, vợ nghe theo). Nghĩa bóng: Tình nghĩa thuận hòa của vợ chồng.

Xướng tùy dám lỗi đạo bằng.

Nhị Ðộ Mai.

Y

Tức Y Doãn - Một tướng hiền đời Thương. Vua Thương nghe tiếng Y Doãn cày ruộng ở Hữu Sằn là người hiền, đến tới 3 lần Y Doãn mới chịu về giúp, giữ chức Tể Tướng. Y Doãn có công đánh vua Kiệt nhà Hạ, lại giúp vua nhà Chu gánh vác việc cai trị trong nước.

Thảnh thơi chèo Phó, nhẹ nhàng gánh Y.

Hoa Tiên

Ví sao Sào Phủ, ai là Y Chu?.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Y Bát

Y: cái áo, Bát: cái bát đựng thức ăn. Y Bát là hai vật mà các nhà tu hành truyền lại cho đệ tử. Y tức cái áo cà sa, Bát: chén đựng thức ăn. Y do các vị Phật ở Tây Phương truyền lại, bát nguyên của Ngụy Vương cho.

Sẵn khuôn y bát, vốn dòng cân đai.

Quan Âm Thị Kính.

Y Chu

Y Doãn và Chu Công. Xem hai chữ nầy.

Y Chu nổi tiếng nghìn xưa.

Thơ Cổ.

Y Doãn

Xem Y.

Y Học

Y nghề làm thuốc, Học: học. Y học nhập môn: tên một bộ sách cho người mới bắt đầu học thuốc.

Sau xem y học, thứ cầu Ðông y.

Lục Vân Tiên.

Y Mão

Y: áo, Mão: mũ.

Lệnh ban y mão cho vinh về nhà.

Lục Vân Tiên.

Y Phó

Y Doãn và Phó Duyệt. Xem hai chữ nầy.

Chòm tóc xanh vừa chấm ngang vai, lời khí nghiệp những so Y Phó.

Cao Bá Quát.

Y Phục

Y:áo' Phục: mặc. Các thứ dùng để mặc như quần áo …

Vì đâu u phục bất đồng.

Nhị Ðộ Mai.

Y Quan

Y: áo, Quan: mũ. Những người đỗ đạt, có chức phận …

Câu văn cẩm tú, vẻ người y quan.

Nhị Ðộ Mai.

Ý Chỉ

Ý: hiền lành mền mỏng, dùng để ca tụng đức tốt của đàn bà, Chỉ: mệnh lệnh của vua. Mệnh lệnh của Hoàng Hậu, Hoàng Thái Hậu gọi là ý chỉ.

Có truyền ý chỉ dám là chẳng vâng.

Hạnh Thục Ca.

Ý Nhi

Con chim én. Trang Tử: Ðiểu mạc tri ư ý nhi. Chim chẳng có thứ nào khôn hơn ý nhi.

Ý nhi lại gáy trước nhà líu lo.

Chinh Phụ Ngâm.

Ỷ Hoa

Ỷ: dựa, Hoa: bông.

ỷ hoa song sóng người thơ.

Hoa Tiên.

Ỷ Hòe

Ỷ: dựa, Hòe: cây hòe. Xưa có người nằm mơ thấy mình dựa cây hòe, mới đem giấc mộng ấy hỏi Nguyên Thục. Thục đáp: Chữ hòe: gồm có chữ mộc và chữ quỷ, dựa vào sẽ chết và hóa ra quỷ. Quả nhiên sau người ấy chết thật. Nghĩa bóng: chết.

Ỷ hòe một giấc còn chi.

Quan Âm.

Ỷ La

Ỷ: thứ hàng vải nhiều màu sắc, La: thứ lụa xưa.

Quản huyền ríu rít, ỷ la rỡ ràng.

Hoa Tiên.

Ỷ Phong

Ỷ: dựa, Phong: gió. Ðứng hóng gió.

Ỷ phong hàm tiếu ra tình dâm ô.

Hoa Ðiểu Tranh Năng.

Yên

Tức núi Yên Nhiên thuộc địa phận ngoại Mông Cổ. Ðời Hậu Hán. Ðậu Hiên đuổi giặc Bắc Thiềm Vu đến núi Yên Nhiên, khắc công vào núi đá đoạn kéo quân về.

Non Yên dù chẳng tới miền.

Chinh Phụ Ngâm.

Yên Ba

yên: khói, Ba: sóng. Cảnh trên khói tức là mây khói dưới nước là cảnh đi thuyền.

Rộng ngâm vân thủy, bơi chèo yên ba.

Hoa Tiên.

Yên Cảnh

Yên: khói, Cảnh: phong cảnh.

Màu yên cảnh bâng khuâng hồn rươụ, khách đăng đài gác bút buổi bay ngô.

Tụng Tây Hồ Phú.

Yên Ðịnh

yên: yên ổn hoặc an, Ðịnh: yên lặng khôn giặc giã.

Trong ngoài yên định, dưới trên thuận tùy.

Hạnh Thục Ca.

Yên Hà

Yên: khói, Hà: ráng chiều. Chỗ núi non cùng tịch chỉ thấy hơi đá là yên và ráng là hà. Nghĩa bóng: chỗ người ở ẩn.

Nghêu ngao vui thú yên hà.

Nguyễn Du.

Yên Hoa

Yên: khói, Hoa: bông. Cảnh phong lưu, nơi phồn hoa đô hội.

Cảnh yên hoa quyến rũ khách phong lưu.

Hát Nói.

Yên Thủy

Yên: khói, Thủy: nước. Nghĩa bóng: cảnh giang hồ của những kẻ sống tự do không bị ràng buộc như khói muốn bay đâu thì bay, nước muốn chảy đâu thì chảy.

Ðem người yên thủy bỏ vành lao lung.

Tự Tình Khúc.

Yên Vụ

Yên: khói, Vụ: mù. Nghĩa bóng: Quang cảnh chốn chiến trường.

Ðạp gai góc phá tan miền yên vụ.

Hát Nói.

Yến Ẩm

Yến: tiệc rượu, Aåm: uống.

Trải tuần yến ẩm lưu liên.

Hoa Tiên.

Yến Chu

Yến: tiệc rượu phần nhiều do người trên bày ra để thết người nhỏ, Chu: nhà Chu một triều đại bên Tàu. Kinh Thi thiên Lộc Minh nói đến nhà Chu thết yến đãi quần thần để quần thần hết lòng trung thành với nước nhà.

Gác Ðường vẽ mặt, yến Chu thỏa lòng.

Hoa Tiên.

Yến Oanh

Chim yến và chim oanh. Hai loại chim thường bay từng đàn. Nghĩa bóng: đông đúc, rộn rịp.

Gần xa nô nức yến oanh.

Kim Vân Kiều.

Yến Tạ

Yến: chim én, Tạ: họ Tạ. Tạ An và Vương Ðại là hai nhà rất có oai quyền đời Tấn, cửa cao nhà rộng, chim én đến đó làm tổ để ở. Kịp khi họ Vương, họ Tạ sa sút, chim én bay đến làm tổ ở các nhà bách tánh tầm thường. Lưu Vũ Tích, trong bài Ô Y Hạn có câu:

Cựu thời Vương Tạ đình tiền yến.
Phi nhập tầm thường bách tánh gia.

Nhà Vương, Tạ yến bơ vơ,
Bay về ở những nhà nhân gian.

Trần Trọng Kim.

Hoặc:

Hươu Tần, yến Tạ lạc loài mô?

Hoàng Quang.

Yến Tước

Yến: chim én, Tước: chim se sẻ, đều là loài chim nhỏ. Nghĩa bóng: Những kẻ tầm thường tiểu nhân.

Những loài yến tước biết đâu chí hồng.

Bích Câu Kỳ Ngộ.

Yển Văn Tu Võ

Yển: dẹp, Văn: việc, Tu: sửa sang, Võ: võ nghệ. Dẹp việc văn để sửa sang việc võ.

Thủa thái bình yển võ văn tu, cơn bát loạn yển văn tu võ.

Sãi Vãi.

Yển Võ Tu Văn

Yển: dẹp, Văn: việc văn, Tu: sửa sang, Võ: việc võ. Dẹp việc võ để sửa sang việc văn.

Thủa thái bình yển võ văn tu, cơn bát loạn yển văn tu võ.

Sãi Vãi.

Yết Hầu

Chỗ mé trên cuống họng. Chỗ đất địa thế hiểm yếu như yết hầu của con người. Quốc Sách: Hàn thiên hạ chỉ yết hầu dã. Nước Hàn là yết hầu trong thiên hạ vậy.

Yết hầu hiểm yếu mất rồi.

Hạnh Thục Ca.

Yêu Ðào

Yêu: trẻ mà đẹp, Ðào: cây đào, Kinh Thi: Ðào chỉ yêu yêu. Tức cây đào còn non và đẹp. Yêu đào dùng để chỉ người con gái trẻ và đẹp.

Vẻ chi một đóa yêu đào.

Kim Vân Kiều.

Yêu Kiều

Ðẹp đẽ và mềm mại. Nói về đàn bà.

Nặng bề sơn hải, nhẹ thân yêu kiều.

Nhị Ðộ Mai.

Yêu Minh

Yêu: đòi hỏi một việc gì, Minh: thề. Eùp buộc những kẻ khác phải thề ước với mình.

Tin lời thành hạ yêu mình.

Kim Vân Kiều.

Yêu Phân

Yêu: vật quái, yêu quỉ, Phân: thứ khí. Thứ không khí sặc mùi yêu ma.

Yêu phân đành đã tảo trừ.

Ðại Nam Quốc Sử.

Yêu Quái

Yêu: vật lạ quái lạ, Quái: lạ lùng.

Hay là yêu quái tà ma.

Lục Vân Tiên.

Yếu Hại

Yếu: nơi quan hệ, Hại: trái với lợi. Chỗ đất giữ được hoặc để cho mất sẽ quan hệ đến toàn cuộc. Yếu hại là quan hệ cho ta và thiệt hại cho địch. Sử ký: Tướng giỏi, cung tốt, giữ chỗ yếu hại.

Mấy nơi yếu hại sai quân đề phòng.

Ðại Nam Quốc Sử.

Yếu Thanh

Yếu: quan yếu, Thanh: thanh cao.

Ban quyền học sĩ dựa phần yếu thanh.

Nhị Ðộ Mai.

Yểu Ðiệu

Dáng người con gái đẹp đẽ và dịu dàng.

Con ta yểu điệu khuê phòng.

Nhị Ðộ Mai.