Nhung nha van duoc nhan giai thuong Ho Chi Minh

NHỮNG DANH NHÂN ĐƯỢC NHẬN GIẢI THƯỞNG HỒ CHÍ MINH ĐỢT I TRONG LĨNH VỰC VĂN HỌC

Mục lục

Nam Cao, nhà văn - Liệt sĩ

Hồ Biểu Chánh (1885 - 1958) - Nhà văn đi đầu phản ảnh hiện thực xã hội thực dân phong kiến

Xuân Diệu - Nhà thơ lớn của tình đời, của tình đất nước

Cao Huy Đỉnh, nhà nghiên cứu văn học dân gian xuất sắc

Tế Hanh - một đời cho thơ

Giáo sư Hoàng Xuân Hãn, một học giả lớn của Việt Nam

Nguyên Hồng - một đời văn

Nguyễn Công Hoan - Văn và Người

Tô Hoài, đời văn đời người

Tố Hữu - Người mở đường của nền thơ cách mạng

Nhà văn, nhà viết kịch Học Phi

Nhà văn Vũ Ngọc Phan

Nguyễn Sáng - một tấm lòng

Nguyễn Đình Thi - Nghệ sĩ và Cách mạng

Hải Triều - Chiến sĩ tiên phong của nền văn học cách mạng

Nguyễn Huy Tưởng - Nghệ sĩ và công dân

Ngô Tất Tố - Nhà văn tin cậy của nông dân

Phác họa về Nguyễn Tuân

Thơ Chế Lan Viên – chất anh hùng ca và trí tuệ

Thông tin về eBook

Nam Cao, nhà văn - Liệt sĩ

Tiếng súng giặc trên cánh đồng Mưỡu Giáp, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình, vùng địch hậu Liên khu III (cũ), ngày 30-11-1951, đã sát hại đoàn cán bộ trên đường công tác, trong đó có nhà văn - chiến sĩ Nam Cao.

Tên khai sinh của Nam Cao là Trần Hữu Trí. Ông ở làng Đại Hoàng, nay là xã Hòa Hậu, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam. Xuất thân từ một gia đình bậc trung, Nam Cao được học sơ học ở trường làng. Đến cấp tiểu học và bậc trung học, ông được gia đình gửi xuống Nam Định học ở trường Cửa Bắc rồi trường Thành Chung.

Hoàn cảnh đất nước chìm trong bóng tối dưới ách thống trị của thực dân Pháp và những sự kiện đấu tranh của nhân dân chống lại kẻ thù lúc ấy tác động mạnh mẽ vào tinh thần yêu nước, tâm hồn đa cảm và trái tim nhân ái của nhà văn tương lai.

Nam Cao từng vật lộn kiếm sống và xuất hiện khá sớm trên văn đàn. Ở Sài Gòn, ông nhận làm thư ký cho một hiệu may, bắt đầu viết các truyện ngắn "Cảnh cuối cùng", "Hai cái xác". Ông gửi in trên Tiểu thuyết thứ bảy, trên báo ích hữu các truyện ngắn "Nghèo", "Đui mù", "Những cánh hoa tàn", "Một bà hào hiệp" với bút danh Thúy Rư. Có thể nói, các sáng tác "tìm đường" của Nam Cao thời kỳ đầu còn chịu ảnh hưởng của trào lưu "văn học lãng mạn" đương thời.

Trở ra bắc, Nam Cao dạy học ở Trường tư thục Công Thành, đường Thụy Khuê, Hà Nội. Phát-xít Nhật vào Đông Dương, trường bị trưng dụng, Nam cao thôi dạy học. Ông đưa in truyện ngắn "Cái chết của con Mực" trên báo Hà Nội tân văn và in thơ cùng trên báo này với các bút danh Xuân Du, Nguyệt.

Năm 1941, tập truyện đầu tay "Đôi lứa xứng đôi" (tên trong bản thảo là "Cái lò gạch cũ") của Nam Cao do Nhà xuất bản Đời mới Hà Nội ấn hành được đón nhận như là một hiện tượng văn học thời đó. Sau này, khi in lại, Nam Cao đã đổi tên là "Chí Phèo".

Rời Hà Nội, Nam Cao về dạy học ở Trường tư thục Kỳ Giang, tỉnh Thái Bình, rồi về lại làng quê Đại Hoàng. Bút lực và tài năng của Nam Cao bước vào độ chín. Nhà văn hiện thực xuất sắc dũng cảm đối mặt với cái ác, cái vô luân, cái nhâng nháo hủ lậu, cái bất công đè lên những người đân thấp cổ bé họng, bị lũ bất lương truyền kiếp đè đầu lưỡi cổ. Một thằng lý dịch có thể thẳng tay đánh chết người như bỡn, một tên ác bá có thể cướp trắng tay thước vườn, mảnh ruộng của người nghèo khó như không. Tầng lớp trí thức nghèo phải bấm bụng trong cảnh "sống mòn", "chết mòn".

Vượt lện hoàn cảnh khắc nghiệt, ông là người cầm bút của lương tri và làm thiên chức cao cả của nhà văn. Thời kỳ này, Nam Cao cho ra đời nhiều tác phẩm. Năm 1942, in các truyện ngắn "Cái mặt không chơi được", "Nhỏ nhen", "Con mèo", "Những truyện không muốn viết", "Nhìn người ta sung sướng", "Đòn chồng", "Giăng sáng", "Đôi móng giò", "Trẻ con không được ăn thịt chó", "Đón khách". Các truyện thiếu nhi đăng tải trên sách Hoa Mai: "Những trẻ khốn nạn", "Người thợ rèn", "Nụ cười", "Con mèo mắt ngọc", "Ba người bạn". Tháng 4-1943, Nam Cao gia nhập Hội Văn hóa cứu quốc. Ông in tập truyện ngắn "Nửa đêm". Viết các truyện ngắn "Mua nhà", "Quái dị", "Từ ngày mẹ chết", "Làm tổ", "Thôi về đi", "Truyện tình", "Mua danh", "Một truyện xú-vơ-nia", "Sao lại thế này?", "Mong mưa", "Tư cách mõ", "Bài học quét nhà", "Chuyện buồn giữa đêm vui", "Điếu văn", "Cười", "Quên điều độ", "Xem bó", "Lão Hạch", "Rửa hờn", "Rình trộm", "Nước mắt", "Đời thừa", "Đầu đường xó chợ", "Phiêu lưu", "Lang Rận", "Một đám cưới", "Bẩy bông lúa lép". Ông in truyện dài nhiều kỳ "Truyện người hàng xóm" trên Trung Bắc chủ nhật, viết xong tiểu thuyết "Chết mòn" (sao đổi là "Sống mòn").

Có thể nói, cùng với nhà văn hiện thực xuất sắc Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Nguyên Hồng, các tác phẩm của Nam Cao thời kỳ 1941-1944 đã góp phần không nhỏ vào thành tựu của dòng văn học hiện thực Việt nam nửa đầu thế kỷ 20. Và cho đến hôm nay, cứ nhắc đến tên ông, bạn đọc lập tức có thể nhớ, thuộc nhân vật và văn ông. Phải chăng, văn học một khi vượt qua được sự vô vị, nhạt nhẽo, tầm thường thì nó sẽ là thứ "sản phẩm tinh thần" khó băng hoại trong dòng chảy của cuộc sống không ngừng vận động, nó song hành cùng thời gian.

Năm 1945, Cách mạng Tháng Tám thành công. Nam Cao tham gia cướp chính quyền ở phủ Lý Nhân, rồi nhà văn được cử làm Chủ tịch xã của chính quyền mới ở địa phương, in truyện ngắn "Mò sâm-banh" trên tạp chí Tiên Phong.

Năm 1946, Nam Cao ra Hà Nội hoạt động trong Hội Văn hóa Cứu quốc. Ông lên đường tham gia đoàn quân Nam tiến với tư cách phóng viên.

Ở Nam Bộ, Nam Cao viết và gửi in truyện ngắn "Nỗi truân chuyên của khách má hồng" trên tạp chí Tiên Phong, in tập truyện ngắn "Cười" ở NXB Minh Đức, in lại tập truyện ngắn "Chí Phèo". Ra bắc, Nam Cao nhận công tác ở Ty Văn hóa Hà Nam, làm báo Giữ nước và Cờ chiến thắng của tỉnh này. Mùa thu năm 1947, Nam Cao lên Việt Bắc. Ông là thư ký tòa soạn báo Cứu quốc Việt Bắc, viết "Nhật ký ở rừng". Tại chiến khu, Nam Cao gia nhập Đảng. Từ đây, với cảm quan mới, Nam Cao hăng hái tham gia công tác văn hóa, văn nghệ và báo chí cứu quốc, hòa mình vào cuộc kháng hiến vĩ đại của dân tộc. Khiên tốn, giản dị, chân thành, nhà văn không nề hà, không ngại khó, hoàn thành xuất sắc những nhiệm vụ được tổ chức phân công. Các tác phẩm "kịp thời" của ông bắt ngay vào việc tuyên truyền cổ vũ, động viên chiến sĩ, cán bộ đồng bào trong địch hậu, ngoài tiền tuyến, trong đó truyện ngắn "Đôi mắt" được xem như một tuyên ngôn nghệ thuật của nhà văn dứt khoát với cái cũ, hào hứng, tin tưởng trên con đường lớn của dân tộc, của đất nước.

Tháng 5-1951, Nam Cao và Nguyễn Huy Tưởng về dự Hội nghị văn nghệ Liên khu III, sau đó hai nhà văn cùng vào công tác khu IV. Nam Cao trở ra tham gia đoàn công tác thuế nông nghiệp, vào vùng địch hậu khu III. Ông có ý định kết hợp lấy thêm tài liệu cho cuốn tiểu thuyết sẽ hoàn thành. Nhưng rồi đoàn thuyền nan đưa cán bộ đã lọt vào ổ phục kích của giặc. Nam Cao anh dũng hy sinh trước mũi súng quân thù, ông ngã xuống trên trang bản thảo cuối cùng.

Khép lại một đời văn ở tuổi 35, Nam Cao viết truyện đầu lúc chưa tròn 20 tuổi, viết tác phẩm xuất sắc "Chí Phèo" lúc 24 tuổi, viết tiểu thuyết "Sống mòn" lúc 27 tuổi, viết bài ký "Định mức" phục vụ kháng chiến ở gần phút chót của hành trình. Với 15 năm cầm bút, ông đã kịp để lại một khối lượng tác phẩm không nhỏ, đặc biệt trong hệ thống tác phẩm của ông, nổi bật một phong cách Nam Cao trữ tình, sâu lắng, trào lộng, xót xa, hóm hỉnh mà tế nhị, sang trọng mà bình dị, tinh vi mà khái quát.Ở đây có cả văn chương, có cả tâm huyết, có cả tài năng lớn của một ước vọng nhân văn cao đẹp, nhà văn ký thác với cuộc đời.

NSUT Lê Huệ - Chủ tịch Hội Văn học - Nghệ thuật Hà Nam

Hồ Biểu Chánh (1885 - 1958) - Nhà văn đi đầu phản ảnh hiện thực xã hội thực dân phong kiến

Hồ Biểu Chánh tên thật Hồ Văn Trung, sinh ngày 1-10-1885 tại làng Bình Thành, tỉnh Gò Công, nay là Tiền Giang, xuất thân ký lục, thông ngôn, thăng dần đến chủ quận, rồi tỉnh trưởng (đốc phủ sứ); nổi tiếng thanh liêm, thương yêu dân nghèo, giúp đỡ kẻ cùng khổ; mất ngày 4-11-1958 tại Phú Nhuận, TP.Hồ Chí Minh; để lại cho đời tổng cộng 131 tác phẩm đủ loại từ tiểu thuyết, phê bình, nghiên cứu, tuồng hát đến tình sử Trung Hoa, kim cổ kỳ quan...

Những năm đầu thế kỷ, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đã đi sâu vào lòng người đọc đủ mọi trình độ, đông đảo nhất là tầng lớp quần chúng tay lấm chân bùn ở nông thôn và giới thợ thuyền bình dân ở thành thị. Người ta đọc ông, say mê đọc ông, ngay từ trong sách quảng cáo của những nhà thuốc "Nhị Thiên Đường", "Thiên Hòa Đường", "Đại Quang"...

Tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh không những phổ biến cùng khắp miền Nam, mà ngay cả giới văn học nghệ thuật miền Bắc hồi đó vẫn kiêng nể ngòi bút ông, xem ông như là nhà viết tiểu thuyết đầu tiên và sung sức nhất với đầy đủ phong cách hào phóng, ngôn ngữ đặc thù, mang trọn vẹn tính chất người Nam Bộ trung thực, hiền lành và chất phác. Trong khi ở miền Bắc, tiểu thuyết "Tố Tâm" (1925) của Song An Hoàng Ngọc Phách mang đầy tính lãng mạn, thì tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh ở miền Nam lại sớm đi vào dòng văn học phản ánh hiện thực, mô tả và lột trần hiện trạng xã hội lầm than, cơ cực thời đó. Nghèo đói, rách rưới, bất công và áp bức luôn đeo bám từng tác phẩm ông.

Dù đứng trên góc độ nào, người ta vẫn phải nhìn nhận Hồ Biểu Chánh là một nhà văn được lòng độc giả. Bởi vì, trước hết, nội dung tác phẩm ông rất gần gũi với đời thường. Ông dựa vào thực trạng xã hội để sáng tác. Trong tác phẩm ông, người ta thấy có đầy đủ những "nhân, nghĩa, lễ, trí, tín". Đó là "đạo đức" vượt không gian và thời gian của dân tộc Việt Nam vốn có bốn ngàn năm văn hiến. Tuy bị hạn chế trong việc lấy tác phẩm nước ngoài để phóng tác thành tác phẩm mình, ông vẫn luôn giữ được sắc thái, bản chất và phong cách Việt Nam. Ông dẫn dắt người đọc và gợi lại cho họ những cảnh nước đọng, bùn lầy ở nông thôn miền Tây Nam Bộ cũng như cảnh rừng rú còn hoang dã với đầy dẫy hùm beo, muông thú buổi sơ khai. Ông đã diễn tả trung thực phong cảnh từng vùng đất ông có dịp đi qua. Ông thể hiện rành rọt phong tục tập quán cũng như ngôn ngữ địa phương một cách chính xác. Đọc ông, người ta như thấy lại hoàn toàn bối cảnh xã hội chậm tiến xa xưa của cả một vùng đất Nam Bộ từ thành thị đến thôn quê với âm vang tiếng còi tàu súp-lê, tiếng chèo khua nước, tiếng chim kêu vượn hú, tiếng ngựa chạy bon bon, tiếng xe bò lạch cạch, tiếng muỗi mòng vo ve... từ Cà Mau, Châu Đốc, Vĩnh Long, Cần Thơ đến Sài Gòn, Thủ Đức, Biên Hòa... Người đọc cũng bắt gặp ở tác phẩm ông sắc thái quê mùa, thô kệch, chất phác, nhân hậu của nhân dân Nam Bộ thuở còn chịu nhiều hủ tục.

Một cách khái quát hơn, trong bộ toàn tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh, cuốn nào cũng có cốt chuyện hẳn hoi với đầy đủ thế thái nhân tình, được diễn tả bằng một giọng văn mộc mạc, hiền hòa, đôi khi ngô nghê như câu nói của người ít học, hay không học. Cốt lõi của tiểu thuyết ông, bao giờ cũng là sự tranh chấp giữa thiện và ác.

Có người cho rằng tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh là thứ tiểu thuyết ru ngủ, không phản ánh hiện thực xã hội. Chắc chắn Hồ Biểu Chánh viết ra không phải để ru ngủ người đọc. Hơn thế nữa, ngòi bút ông đã từng mô tả sâu sát nỗi đau của người phụ nữ bị ràng buộc trong lễ giáo khắt khe, từng xót xa với cảnh đời đen bạc và tráo trở luôn đè bẹp trên đầu trên cổ những anh tá điền, cùng những kẻ cùng đinh mạt vận, nghèo đói, rách rưới, lang thang bị đời khinh rẻ một cách bất công như trường hợp nhân vật Lê Văn Đó trong "Ngọn cỏ gió đùa", chỉ vì gia đình đói khổ, chờ chết, buộc phải "ăn trộm" một nồi cháo heo để rồi bị kết án tổng cộng trước sau đến 20 năm tù oan ức. Tất cả những điều vừa kể, há chẳng phải là phản ánh hiện thực xã hội nhung nhúc dòi bọ, đầy dẫy bất công, áp bức, chén cơm pha mồ hôi sôi nước mắt của người lao động tay lấm chân bùn hay sao?

Điều cần nhấn mạnh là đa số tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh, cho tới ngày nay, không những còn được ưa chuộng bởi người lớn tuổi, mà ngay cả thanh, thiếu niên, sinh viên học sinh cũng tìm đọc để nhìn thấy trong đó những phong tục, tập quán, ngôn ngữ, phong cách người xưa như thế nào, nhất là nguồn đạo lý và lễ giáo thời ấy dạy dỗ con người những điều gì...

Trong những sách nghiên cứu về văn chương Việt Nam tiền bán thế kỷ 20, người ta đã xem Hồ Biểu Chánh là một trong những nhà văn hàng đầu đóng góp nhiều công sức tài bồi nền móng cho giai đoạn xây dựng chữ quốc ngữ. Nhà văn Trần Bạch Đằng trong một bài đăng trên Văn nghệ TP.HCM năm 1988 nhận xét: "... càng lâu về sau, ông càng trở thành nhà văn cổ điển của nền văn học Việt Nam... Chúng ta tự hào đất nước có nhà văn Hồ Biểu Chánh".

Xuân Diệu - Nhà thơ lớn của tình đời, của tình đất nước

Viết về cuộc đời và sự nghiệp của Xuân Diệu trong vòng một nghìn chữ, quả là bắt voi bỏ rọ! Hơn năm mươi tác phẩm, nửa thế kỷ sáng tạo, cả một cuộc đời phong phú, sống sôi nổi, chân thành, thủy chung rất mực với đời.

"Hãy để cho tôi được giã từ

Vẫy chào cõi thực để vào hư

Trong hơi thở chót dâng trời đất

Cũng vẫn si tình đến ngất ngư"

(Không đề)

Năm 1935, Xuân Diệu mới có thơ đăng ở báo Phong Hóa, nhưng anh đã sớm trở thành chủ tướng của phong trào "thơ mới" với tứ mới, phong độ mới. "Xuân Diệu mới nhất trong các nhà thơ mới" (Hoài Thanh) với những rung động tinh vi trong tình cảm, trước cuộc đời, và trước thiên nhiên tạo vật, nhưng lại mang trong tâm hồn một phần hương xưa của đất nước, cho nên được thế hệ đương thời và các thế hệ nối tiếp hoan nghênh, yêu mến, "nhập tâm". Thơ tình của Xuân Diệu là thơ tình, cố nhiên, nhưng thông qua tình yêu, tác giả truyền cảm xúc sâu thẳm về cuộc sống, về đời người. Bất cứ bài thơ tình nào của Xuân Diệu cũng mang theo nó âm hưởng, cộng hưởng của cuộc đời. Đọc xong một bài thơ tình của Xuân Diệu, ta thấy yêu người yêu của ta đến thế. Thơ tình của Xuân Diệu ngẫm cho kỹ là bài ca sự sống, dần dần chúng ta hiểu thấy điều này. Xuân Diệu từng chủ trương "thơ của người", đào sâu vào cái vốn nhân bản của con người chứ không phải đi tìm cái lạ, thậm chí quái lạ. Thơ có thể khai thác tiềm thức làm chủ lưu trong cảm xúc. Có một nhà phê bình phân tích khá sâu "niềm khát khao giao cảm với đời" trong thơ Xuân Diệu. Cũng chính vì thế mà Xuân Diệu đi vào cách mạng (từ 1943) một cách say sưa, hào hứng, vì cách mạng là "sự giao cảm của hàng vạn, hàng triệu người". Ngay những ngày đầu của Cách mạng Tháng Tám, Xuân Diệu đã sáng tác hai bản trường ca ca ngợi cách mạng, ca ngợi nhân dân đứng lên đổi đời, làm lại đất nước. "Ngọn quốc kỳ" và "Hội nghị non sông", 2 tráng ca ấy là "chứng minh thư đỏ" của Xuân Diệu đi vào cuộc đời cách mạng ròng rã 40 năm. Xuân Diệu cũng đã làm thơ châm biếm đả kích bọn "Việt cách", "Việt quốc", phá rối. Có lần anh cầm đầu một cuộc biểu tình "phản biểu tình", suýt bị bọn chúng bắt cóc (để về giam trong hắc điếm) nhưng anh được đồng bào bảo vệ.

Rồi anh "dấn thân" như các bạn đồng nghiệp khác - vào hai cuộc kháng chiến trường kỳ, sống cuộc đời gian lao, vất vả và oanh liệt của nhân dân khắp các nẻo đường đất nước, ngày càng thấm sâu tình nghĩa đồng bào, tình nhà, nợ nước:

"Tôi cùng xương thịt với nhân dân tôi,

Cùng đổ mồ hôi, cùng sôi giọt máu,

Tôi sống với cuộc đời chiến đấu

Của triệu người yêu dấu, gian lao"

(Những đêm hành quân)

Qua cuộc sống chiến đấu, anh khám phá lại một chân lý, một triết lý giản đơn mà biết bao sâu sắc:

"Sự sống chẳng bao giờ chán nản.

... Giọt máu ta rơi, đường ta dính liền Nam Bắc

... Chúng ta yêu sự sống bền dai, vĩnh viễn, bao la!

Nhất định chúng ta gìn giữ nhóm nhen sự sống,

Vẫn cứ hoa nở, chim kêu, cuộc đời lồng lộng".

Và tình quê hương của anh - trên cơ sở lòng yêu nước nồng nàn - càng về cuối đời càng thiết tha, da diết.

"Đêm ngủ ở Tuy Phước là để mà không ngủ

Thức với quê hương như vậy đã vừa đâu.

Nguyện thơ tôi còn được thức mai sau

Với Tổ quốc, ngày nào còn đất nước!"

(Tuy Phước, tỉnh Bình Định, là quê ngoại của Xuân Diệu)

Và đây là tấm lòng của anh đối với miền Nam yêu mến:

"Tôi muốn đi thăm mỗi làng, mỗi nhà

Mỗi hàng rào bông bụt của miền Nam ta

Tôi muốn đến nghiêng đầu chào thương mỗi má

Thăm mỗi sợi tóc sương trên trán mỗi mẹ già

Tôi muốn đến nghiêng đầu chào thương mỗi má

Cất tiếng đáp "muôn năm" mỗi tiếng gọi của sơn hà"

(Tôi muốn đi thăm khắp cả miền Nam)

Nguồn cảm hứng dồi dào của Xuân Diệu chảy liền mạch trong nỗi niềm "riêng chung" một cách tròn đầy, biện chứng. Tiếp theo Thơ Thơ, Gửi hương cho gió, Trường ca, Ngọn Quốc kỳ, Hội nghị non sông là một loại tập thơ chan chứa tình đời, ấm hơi thở của cuộc sống, lắng sâu tâm hồn: Dưới sao vàng, Sáng, Mẹ con, Ngôi sao, Riêng chung, Mũi Cà Mau với Cầm tay, Một khối hồng, Hai đợt sóng, Tôi giàu đôi mắt, Hồn tôi đôi cánh, Thanh ca. Trong di cảo của anh còn 400 bài thơ tình chưa đăng báo, chưa in sách. Xuân Diệu còn là tác giả của Phấn thông vàng, tập truyện ngắn trữ tình nổi tiếng, văn rất thơ, cái chất thơ của cuộc đời.

- Nhưng Xuân Diệu không chỉ là "hoàng tử thơ", mà còn là một nhà nghiên cứu văn học sâu sắc, một nhà phê bình tinh tế, một nhà lý luận văn học độc đáo. Bộ sách dày hai tập Các nhà thơ cổ điển Việt Nam là một công trình đồ sộ về truyền thống thơ ca nước nhà. Có nhà lãnh đạo đã nói: "Một mình Xuân Diệu là cả một viện văn học". Những khám phá, những phân tích của anh về các nhà thơ cổ điển cũng đã trở thành những nhận định "cổ điển". Xuân Diệu còn nhiều sách bình luận thơ ca: Thanh niên với quốc văn, Tiếng thơ, Ba thi hào dân tộc, Phê bình và giới thiệu thơ, Trò chuyện với các bạn làm thơ trẻ, Dao có mài mới sắc, Cây đời mãi mãi xanh tươi, Mài sắc nên kim, Lượng thông tin và những kỹ sư tâm hồn ấy, Công việc làm thơ... Anh còn dịch và giới thiệu nhiều nhà thơ thế giới: Nadim Hitkmet, Maiakopxki, Dimitrova, Nieola - Ghiden, Ba nhà thơ Bun-ga-ri.

Xuân Diệu rất ưu ái dìu dắt các nhà thơ trẻ, xem các bài thơ đầu tay của anh em, phân tích về tứ, về lời, san sẻ kinh nghiệm làm thơ rất tỉ mỉ, chu đáo. Cả một thế hệ nhà thơ như Nguyễn Đức Mậu, Hoàng Nhuận Cầm, v.v. đã gặp nơi Xuân Diệu một bậc đàn anh dày dặn tay nghề, một người thầy có con mắt xanh biết phát hiện tài năng trẻ và biết khơi nguồn sáng tạo. Đặc biệt, Trần Đăng Khoa được Xuân Diệu chăm sóc và giới thiệu kỹ càng trong nước và ngoài nước. Không phải ngẫu nhiên mà ngày Xuân Diệu qua đời, một tiểu đội nhà thơ trẻ đã xúc động khiêng linh cữu của nhà thơ, đưa ông về nơi an nghỉ cuối cùng.

Xuân Diệu đích thực là một nhà văn hóa uyên bác, nhà thơ lớn của tình đời, của tình đất nước, một trong những nhà thơ hàng đầu của nước ta ở thế kỷ hai mươi này. Công chúng văn học ở nhiều nước cũng đã được thưởng thức thơ anh qua những bản dịch công phu của những tấm lòng tri kỷ.

Huy Cận 1-4-1997

Cao Huy Đỉnh, nhà nghiên cứu văn học dân gian xuất sắc

Cao Huy Đỉnh sinh năm 1927 tại Nghệ An. Trong thời gian kháng chiến chống thực dân Pháp, ông gia nhập quân đội, dạy văn hóa cho thiếu sinh quân. Ông theo học khóa đầu tiên của khoa Ngữ văn Trường đại học Sư phạm Hà Nội, sau đó được cử đi học hai năm ở Ấn Độ. Từ năm 1959, Cao Huy Đỉnh công tác tại Viện Văn học. Đại hội Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam lần thứ nhất 1966, ông được bầu là Phó Tổng thư ký. Năm 1973, cao Huy Đỉnh là Trưởng ban Ban nghiên cứu Đông Nam Á (thuộc Uủy ban Khoa học xã hội Việt Nam), tiền thân của Viện nghiên cứu Đông Nam Á (thuộc Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn quốc gia hiện nay). Do mắc bệnh hiểm nghèo, ông mất năm 1975, giữa lúc tài năng đang độ chín.

Những đóng góp của Cao Huy Đỉnh trong lĩnh vực nghiên cứu văn học dân gian rất rõ nét và đáng trân trọng. "Phương pháp sưu tầm văn học dân gian ở nông thôn" (1969) là công trình tập thể mà Cao Huy Đỉnh đã cùng với Nguyễn Đổng Chi, Đặng Nghiêm Vạn kết hợp thành công giữa hai yêu cầu phổ biến và nâng cao trong việc trang bị những tri thức khoa học và phương pháp chuyên môn cho các hội viên Hội Văn nghệ dân gian, cho các cán bộ làm công tác văn hóa ở cơ sở (xã, huyện). Bằng cách diễn đạt sinh động, cụ thể, các tác giả đem đến cho người đọc những kinh nghiệm và phương pháp bổ ích, thiết thực trong công việc sưu tầm văn học dân gian nói riêng, di sản văn hóa nói chung.

Công trình "Người anh hùng làng Gióng" (1969) đánh dấu một cố gắng lớn trong sự nghiệp nghiên cứu của Cao Huy Đỉnh. Ở những năm 60, khi mà không ít người nghiên cứu văn học dân gian vẫn còn nhìn Phôn-clo ngôn từ chỉ bằng con mắt văn học, từ giác độ văn học, thì Cao Huy Đỉnh đã kiên trì một phương pháp làm việc mới, đặt tác phẩm "Ông Gióng" vào môi trường nảy sinh ra truyện mà khảo sát. Ông nghiên cứu sự phát triển của hình tượng Gióng từ người anh hùng bộ lạc đến người anh hùng dân tộc, phân tích tính chất anh hùng ca của nhân vật trong truyện. Cao Huy Đỉnh đã có ý thức vận dụng một cách tổng hợp những tài liệu và kiến thức về địa lý học, dân tộc học, ngôn ngữ học, về lịch sử tôn giáo, sử dụng một cách tổng hợp các phương pháp: so sánh, phân tích dị bản, phân tích cấu trúc để phát hiện những vấn đề vừa rất quan trọng đối với một tác phẩm cụ thể, vừa có tính chất chung đối với văn học dân gian nước nhà. Người đọc có thể còn phân vân về cách lý giải trên một vài điều, nhưng nhìn tổng thể, phương pháp nghiên cứu và kết quả lao động của tác giả có ý nghĩa rất lớn. Bằng công trình "Người anh hùng làng Gióng", Cao Huy Đỉnh đã chứng tỏ rằng, với một tác phẩm văn học dân gian rất quen thuộc và tưởng như mọi người đã hiểu hết được ý nghĩa của nó rồi, nếu áp dụng phương pháp nghiên cứu tổng hợp thì nhà khoa học vẫn có thể phát hiện được những khía cạnh mới.

"Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt Nam" (1974) là di sản tinh thần cuối cùng mà Cao Huy Đỉnh còn được thấy trước khi ông về cõi vĩnh hằng. Công trình này là một trong những cuốn sách gối đầu giường đối với người làm công tác nghiên cứu văn hóa, văn học dân gian. Cuốn sách gồm hai phần. Trong phần đầu, đúng như tên gọi của sách, Cao Huy Đỉnh nghiên cứu tiến trình của văn học dân gian người Việt. Có nhiều cách nghiên cứu lịch sử một đối tượng. Cao Huy Đỉnh chọn cách đưa ra một phác đồ thể loại - lịch sử dưới đây: Thần thoại Việt đã tiến từ suy nguyên và sùng bái các lực lượng thiên nhiên đến những biểu tượng anh hùng tập thể dựng nước, giữ nước và sáng tạo văn hóa, khi liên minh bộ tộc Văn Lang hình thành vững chắc. Truyện cổ tích thần kỳ ra đời gắn với xung đột tư hữu trong gia đình cổ lúc chế độ phụ quyền và hôn nhân lứa đôi ra đời. Truyền thuyết lịch sử và sử ca phát sinh trong điều kiện nhân dân chưa sử dụng được lịch sử thành văn. Ngụ ngôn, truyện cười và ca, vè hài hước châm biếm là sản phẩm phồn thịnh vào lúc chế độ phong kiến trở nên xấu xa, lố bịch. Kịch bản chèo tương đối ổn định khi có truyện thơ nôm bình dân. Dân ca ra đời từ thời cổ, nhưng người lao động, người phụ nữ càng bị áp bức, bóc lột tàn nhẫn thì ca dao trữ tình càng phát triển và lan truyền rộng rãi. Vè phải cấp thiết làm nhiệm vụ cổ động chiến đấu và phổ biến thời sự khi người dân đã bắt đầu có ý thức mạnh mẽ về nhiệm vụ lịch sử của mình trước họa mất nước. Tục ngữ nảy sinh trên tiếng nói hằng ngày của nhân dân và từ thế kỷ XV đã tràn vào văn học thành văn (tiêu biểu là thơ nôm Nguyễn Trãi).

Tuy phần viết về tiến trình văn học dân gian không dày lắm (240 trang), nhưng phần này đã được giới nghiên cứu đánh giá cao. Đó là một phác thảo sinh động về diện mạo văn học dân gian người Việt, được viết bởi một nhà khoa học nhưng lại có tâm hồn trữ tình, đằm thắm. Chẳng hạn, khi bàn về những nghệ nhân dân gian trong thời suy của chế độ phong kiến, Cao Huy Đỉnh đã viết say sưa với bút pháp hoành tráng nhưng không khoa trương mà vẫn tinh thế, chính xác như sau:

"Đó chính là lực lượng bình dân đã góp phần làm cho nhân dân, dân tộc lớn mạnh và đẩy chế độ phong kiến vào con đường suy vong.

Những tác giả vô danh đã hòa tiếng nói của mình vào tiếng nói chung của đông đảo nông dân và thợ thủ công từ nay sẽ là:

- Những "liền anh, liền chị" day dứt nổi lòng hoặc vui rộn tình xuân trong tiến hát giao duyên ngày hội làng,

- Những người ca mù nhưng vẫn thông tỏ cuộc đời và đi gieo chuyện khắp đó đây,

- Những ả đào ở giáo phường đô hội cảm thấy xót xa phận "xướng ca vô loài" mà vẫn không ngớt giọng ca ngâm,

- Những người lính thú không muốn xả thân cho mưa đồ vua chúa trong các cuộc chiến tranh phong kiến, nên "bước chân xuống thuyền nước mắt như xưa",

- Những anh khóa, anh đồ, chán chường "văn chương phú lục chẳng hay, trở về làng cũ học cày cho xong",

- Những người buôn bán ngược xuôi, vui với chuyến hàng nơi xa, như "lên Vũ Eẻn mà quên đường về" (1).

Sau phần nghiên cứu tiến trình văn học dân gian là bản mục lục các tài liệu về văn học dân gian Việt Nam do Nguyễn Quang Vinh, Trần Đức Các và Vũ Tố Hảo biên soạn. Tuy chưa thật hoàn hảo và chính xác nhưng đây là bản mục lục đầu tiên về văn học dân gian nước nhà được xuất bản, đã giúp ích rất nhiều cho giới nghiên cứu.

Ngoài việc nghiên cứu văn học dân gian Việt Nam, Cao Huy Đỉnh còn có những đóng góp đáng kể trong việc giới thiệu và nghiên cứu văn học, văn hóa Ấn Độ" (1964), "Văn hóa Ấn Độ" (1993), là đồng dịch giả sách "Mahabharata" (sử thi Ấn Độ, 1979), "Truyện cổ dân gian Ấn Độ" (1982).

ởnhà nghiên cứu Cao Huy Đỉnh có sự kết hợp hài hòa giữa việc thường xuyên điền dã với việc đọc nhiều sách báo và đọc có hiệu quả. Trên cương vị phụ trách cơ quan, Cao Huy Đỉnh không những đề ra những định hướng nghiên cứu đúng đắn mà còn tận tình giúp đỡ, hướng dẫn đồng nghiệp mới vào nghề. Sự thành công hôm nay, ở những mức độ khác nhau của không ít các nhà nghiên cứu văn hóa nói chung và văn hóa dân gian nói riêng có phần đóng góp của nhà nghiên cứu đã quá cố Cao Huy Đỉnh.

Sinh thời, nhà phê bình văn học Hoài Thanh, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, đã có nhận xét xác đáng về ông: Cao Huy Đỉnh là "nhà nghiên cứu văn học dân gian xuất sắc".

Nguyễn Hoàng Chi Lan - Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam

(1)            "Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt Nam". Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1974 (trang 112 - 113)

Tế Hanh - một đời cho thơ

Tế Hanh là người trọn đời sống cho thơ. Ông sinh ngày 20-6-1921 ở xã Bình Dương, tỉnh Quảng Ngãi. Thân sinh ông một nhà nho, từng lễu chõng đi thi Hương và có tham gia phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục.

Tế Hanh xuất hiện trong phong trào Thơ mới với tập Nghẹn ngào và được luôn giải thưởng Tự Lực Văn Đoàn. Trong Thi nhân Việt Nam, Hoài Thanh viết: "Tôi thấy Tế Hanh là một người tinh lắm. Tế Hanh đã ghi được đôi nét rất thần tình về cảnh sinh hoạt chốn quê hương. Người nghe thấy cả những điều không hình sắc, không thanh âm như "mảnh hồn làng" trên cánh buồm giương", như tiếng hát của hương đồng quyến rũ con người quê nho nhỏ".

Quả vậy, ngay từ khi mới xuất hiện, Tế Hanh đã có một giọng thơ riêng, tha thiết, đằm thắm, tinh tế, và đặc biệt là những cảm nghĩ hết sức chân thành, hồn nhiên. Những bài thơ ông viết thời rất trẻ ấy là những bài có thể xếp vào những bài thơ hay của phong trào Thơ mới: Lời con đường quê, Quê hương, Những ngày nghỉ học...

Trong chín năm kháng chiến, Tế Hanh công tác ở khu năm làm tuyên truyền, làm báo, dạy học, có chân trong ban phụ trách Hội Văn nghệ Liên khu. Ông có làm thơ, thơ ông muốn nghiêng về hơn nữa tính dễ hiểu, dân gian. Bài thơ Người đàn bà Ninh Thuận của ông cũng được nhiều người biết đến. Nhưng từ khi tập kết ra bắc, trong những năm 1954 cho đến 1975, thời chống Mỹ, cứu nước, tài thơ của Tế Hanh mới thực nở rộ. Bởi ông sẵn một tấm lòng đôn hậu, nhạy cảm, yêu quê hương đất nước, đi theo cách mạng, chỉ được bồi đắp sâu sắc thêm, đằm thắm, chín thêm. Trong một thời gian ngắn ông ra liền những tập thơ nổi tiếng: Gửi miền bắc, Lòng miền nam, Hai nửa yêu thương... Ông được coi như người phát ngôn của nhân dân ta, đặc biệ là những người con sinh trưởng ở miền nam, khát khao cho đất nước thống nhất toàn vẹn, độc lập, tự chủ hoàn toàn. Thơ ông được mọi người thuộc, mọi người tâm đắc, thơ ông có trong ba-lô của các chiến sĩ, cán bộ lên đường đi đánh Mỹ. Những bài Nhớ con sông quê hương, Bài thơ tình ở Hàng Châu, Chiêm bao, Cái giếng đầu làng là những bài thơ hay, tiêu biểu trong thời điểm lịch sử này... Cho đến nay, Tế Hanh đã xuất bản hơn một chục tập thơ. Tuyển tập thơ Tế Hanh được in đi in lại nhiều lần, không chỉ ở Hà Nội, TP Hồ Chí Minh mà còn ở nhiều nơi khác nữa. Ông là một trong những bài thơ tài năng, thơ ca vừa có tính hiện đại lại đậm đà bản sắc dân tộc...

Nhắc đến Tế Hanh, không thể không nhắc đến thơ tình yêu. Tế Hanh có rất nhiều bài thơ tình nổi tiếng, và có thể nói sau Xuân Diệu, anh là người làm nhiều thơ tình nhất. Ngay trong những năm đất nước còn chia cắt, đấu tranh cho thống nhất, Tế Hanh đã có những bài thơ tình thật đằm chín như: Bão, Chiêm bao, Vườn xưa, Bài thơ tình ở Hàng Châu. Có một lần trao đổi ý kiến với anh, tôi đã nói: Tình riêng của anh sao lại gắn với đất nước quê hương đến thế.

Tế Hanh cười và đáp:

- Thì sự chia cắt của đất nước, với sự xa cách của lứa đôi, chẳng làm tăng thêm cái xót xa trong tình yêu ư?

Sau này anh còn nhiều bài thơ tình hay khác được các lớp thanh niên các thế hệ tiếp theo đều thuộc.

Cuộc đời thơ của Tế Hanh là cuộc đời gắn mình với quê hương, đất nước, sống hết mình cho thơ ca, cho cách mạng. Ông là người yêu cái mới, ham học, nhưng lại từ những học hỏi, hiểu biết, tạo được tiếng nói riêng cho mình. Thơ Tế Hanh là một giọng riêng, hồn thơ, cốt cách, con chữ, cách nghĩ đằm hơi thơ, giọng điệu của quê hương xứ sở, mà những nét hiện đại vẫn rất rõ. Thơ ông có vẻ giản dị, thậm chí có lúc dễ dãi, nhưng nhiều bài tính triết lý lại rất cao. Ông rất mê thơ Pháp, thơ Đường, yêu Baudelaire, Rimbaud, Verlaine, Eluard, Lý Bạch, Đỗ Phủ, nhưng thơ ông lại đằm chín hồn Việt. Ông rất quý và thân thiết với các lớp nhà thơ trẻ. Ông viết nhiều bài giới thiệu các nhà thơ trẻ như Xuân Quỳnh, Thanh Thảo, Hữu Thỉnh... Ông còn là dịch giả. Những nhà thơ nổi tiếng như Petofie, Kikmet, Rissos, Aragon, Eluard, v.v. từng được ông dịch và giới thiệu với độc giả Việt Nam. Hiện nay mặc dù mắt kém, sức yếu, ông vẫn sáng tác, vẫn tham gia hoạt động văn học. Tâm hồn và tình của ông với thơ, với đời vẫn thiết tha, đằm thắm.

Ngô Văn Phú

Giáo sư Hoàng Xuân Hãn, một học giả lớn của Việt Nam (1908 - 1996)

Trong số những học giả, các nhà văn lớn của Việt Nam đáng kể của thế kỷ này, giáo sư Hoàng Xuân Hãn là một trong số những vị ấy. Ông vừa là một người thấm nhuần văn hóa cổ truyền cũng là người có kiến thức sâu rộng văn hóa Pháp. Sinh ra từ thời đầu thế kỷ, ông vẫn còn được học chữ Hán, chữ Nôm tại quê nhà theo phong cách cũ, nhưng tiếp theo đó đã tiếp thu được phương pháp giáo dục của Pháp từ tiểu đến trung học.

Ông rất giỏi toán nên đã đỗ Tú tài về môn này và sớm nhận thức ngay về các khoa học kỹ thuật của phương Tây, điều cần phải học. Do đó khi được học bổng ở Pháp, ông đã đỗ vào trường Bách khoa, nhưng chọn ngành kỹ thuật. Sau đó học kỹ sư về cầu đường, trái hẳn với đa số những thanh niên của thời 1930 là chỉ thích học luật để mong làm quan. Rồi tiếp tục học toán đến cấp cao, đỗ Thạc sĩ Toán học, ông về Việt Nam dạy học tại trường Bưởi.

Ông đã áp dụng trí tuệ để giúp đồng bào, phục vụ Tổ quốc trong những hoàn cảnh mình có thể làm. Ông đã không ngại ngùng trong việc đóng góp phần mình vào Hội truyền bá Quốc ngữ. Ông đã làm thơ lục bát để phổ biến một phương pháp học chữ thật hấp dẫn cho nhiều người. Sau đó, vì chiến sự, trường Bưởi phải chuyển vào Thanh Hóa, một tình cờ hay vì người thức giả có tầm nhìn sâu rộng, đa khoa (polyvalent) và có tài, chịu lao động ông đã trở nên một nhà nghiên cứu sử học vào dịp ở tại một vùng có những di tích, dấu ấn của nhiều thời đại. Ông đã bắt đầu để ý đến những đề tài mới nhìn qua, có vẻ như rất là dân gian, tập quán của làng xã... Đó là những Thánh và Thần được nhân dân thờ phụng. Bắt nguồn từ những sự kiện ấy, ông đã đề ra một phương pháp nghiên cứu sử học một cách khoa học, mới mẻ khác hẳn với kiểu ghi chép ngày xưa.

Từ lĩnh vực toán và khoa học kỹ thuận ông đã đi vào một lĩnh vực hoàn toàn khác hẳn. Nếu không phải là người có lòng yêu nước đậm đà và có tri thức uyên bác để tự trang bị cho mình một tinh thần tin tưởng, mấy ai ở địa vị ông đã dám ngang nhiên bước vào một địa hạt ngược hẳn với chuyên môn như vậy. Công trình ông đã viết về Lý Thường Kiệt, một vị danh tướng của triều đại nhà Lý (1010 - 1225) đã mở đầu cho một phương pháp nghiên cứu sử có căn bản khoa học, có đối chiếu, tìm tòi. Ông thường nhấn mạnh đến điểm: phải biết rõ thời đại, xã hội và con người của thời mà nhân vật mình nghiên cứu đã sống, đã hoạt động, để đặt họ vào xã hội của thời ấy, thì mới bắt đầu hiểu họ. Sau đó tìm hiểu kỹ từng địa hạt: văn hóa, kinh tế, chính trị, v.v... của thời đại ấy, lúc bấy giờ nhân vật mới thành hình dạng xác thực... vài phần. Nghiên cứu sử, theo phương pháp của ông, làm nghiên cứu sinh như là một người thanh tra công an có khoa học, nghĩa là làm việc gì cũng phải có đầy đủ giấy tờ, chứng cớ, có dấu vết, biết nơi chốn đã xảy ra, v.v... Sau đó, người nghiên cứu tận dụng sự hiểu biết chuyên môn của mình để cân nhắc, đánh giá, rồi dựng công trình trên tài liệu. Do đó trong sự tìm kiếm khai quật được bốn tấm bia vào thế kỷ 11 và 12 đời nhà Lý viết về những công trạng của Lý Thường Kiệt 1075 ông đã căn cứ vào văn bia ấy để biên soạn về nhà danh tướng.

Ông cũng đã tìm tòi và phát hiện lá thư của vua Quang Trung gửi La Sơn phu tử, cùng những bài Đường thi của Nguyễn Biểu đã sáng tác vào thời nhà Trần, năm 1406. Cùng vào những năm 1940 trở đi, ông đã biên soạn một quyển Danh từ Khoa học, để những công trình khoa học được viết bằng tiếng Việt Nam một cách rõ ràng, sáng sủa.

Đến năm 1946 ông dự Hội nghị sơ ước Pháp - Việt tại Đà Lạt. Năm 1954 ông bà Hoàng Xuân Hãn sang định cư tại Paris.

Ngày 14 tháng 3 năm 1996 có gần hai trăm người đã tụ họp ở nghĩa trang hỏa táng tại ngoại ô Nam Les Ulis dự tang lễ nhà chí sĩ và học giả Hoàng Xuân Hãn.

Giáo sư Hoàng Xuân Hãn đã thực hiện được biết bao công trình khoa học trong nhiều địa hạt cho văn hóa Việt Nam. Một đời người đã đóng góp được một sự nghiệp đồ sộ và có giá trị như vậy thật là hiếm.

Ông đã cống hiến cả đời và tận tụy làm việc không ngừng cho văn hóa Việt Nam đến ngày cuối. Tấm gương sáng ấy thật đáng cho chúng ta học tập. Những năm sau này, ông cùng một số các trí thức đã thành lập Hội Văn hóa Giáo dục Aubonne. Tại vùng Normandie - Villerville, nơi ông bà có một dã thự để dùng làm việc hội họp những người nào có tâm huyết về hai đề tài trên cho cộng đồng ở Pháp và đóng góp về quê hương.

Nguyên Hồng - một đời văn

Nguyên Hồng tên thật là Nguyễn Nguyên Hồng, sinh năm 1918 tại Nam Định, mất năm 1982 tại Tân Yên (Bắc Giang). Tác phẩm của ông gồm: Bỉ vỏ (1936), Những ngày thơ ấu (1940), Sóng gầm (1961), Cơn bão đã đến (1967), Thời kỳ đen tối (1973), Khi đứa con ra đời (1976), Thù nhà nợ nước (1981), Núi rừng Yên Thế (2 tập, 1982 và 1985), Trời xanh (Thơ, 1963), Bước đường viết văn (Tiểu luận, 1971), Những nhân vật ấy đã sống với tôi (Tiểu luận 1976)...

Nguyên Hồng viết văn sớm, ông xuất hiện lần đầu tiên trên văn đàn bằng truyện ngắn "Linh hồn" đăng trên Tiểu thuyết thứ bảy (năm 1936). Đó là thời gian Nguyên Hồng sống với gia đình ở Hải Phòng vừa dạy học vừa cặm cụi viết văn. Nhà văn tương lai với dáng người nhỏ bé, khuôn mặt xanh xao vì thiếu máu ấy đêm nào cũng thắp đèn viết, viết một cách đau khổ và say mê. Nguyên Hồng vào nghề bằng sự trình bày thống thiết nỗi khổ ê chề của những con người nhỏ bé dưới đáy xã hội vốn hằng ngày sống chung quanh mình. Nhưng phải đi đến tiểu thuyết Bỉ vỏ được giải thưởng của Tự lực văn đoàn, năm 1937 thì tên tuổi Nguyên Hồng mới thực sự được khẳng định. Ông Vũ Ngọc Phan trong cuốn Nhà văn hiện đại (1942) nhận xét: "Tập văn đầu tiên của ông là tập Bỉ vỏ... Nhưng cái tư tưởng thâm trầm nó bao quát cả cuốn tiểu thuyết của Nguyên Hồng là cái tư tưởng: Tuy đã sa chân vào chốn trụy lạc, người ta vẫn có thể mang một tâm hồn trong sạch được. Bỉ vỏ là cuộc sống thực và cũng là máu thịt của đời Nguyên Hồng. Chính nhà văn đã có lần tâm sự về tác phẩm này: "Chính vì những con người đó mà tôi viết. Tôi nhớ khi mới cầm bút, tôi chưa nghĩ đến chuyện được đăng báo hay in sách. Nhưng tôi tin ở trái tiêm rất lạ của mình... Viết Bỉ vỏ, tôi tự hào ở con đường riêng của mình, nhất định sẽ được công nhận: một lối viết chân thực và suy cảm. Phải chiếu rọi ánh sáng vào những kiếp người cùng khổ nhất... Tám Bính là một cái gì của chính tôi, Tám Bính chính là tôi. Bỉ vỏ là văn của tôi".

Nếu như tiểu thuyết Bỉ vỏ là bức tranh xã hội sinh động về thân phận những "con người nhỏ bé dưới đáy" như Tám Bính, Năm Sài Gòn... thì Những ngày thơ ấu (Hồi ký, đăng báo 1938, in thành sách 1940) là những trang viết như giống từ con tằm rút ruột nhả tơ - mình viết về mình dưới hình thức "tự truyện". Ai cũng có một thời thơ ấu, nhưng với Nguyên Hồng đó là những ngày tủi hờn và đau khổ và cũng là những ngày sớm trưởng thành nhờ va chạm cọ xát với đời sống muôn màu muôn vẻ. Chính trong sự vật lộn gay go ấy cái phần "thiên lương" trong con người Nguyên Hồng vươn lên như một chồi cây mập mạp, mạnh mẽ đầy sự khát khao sống và hướng về phía trước. Tất cả những điều đó đã tạo ra cái nguồn mạch tinh thần của nhà văn Nguyên Hồng - luôn tha thiết với cuộc sống và con người.

Là một người cùng khổ trong xã hội cũ nên Nguyên Hồng sớm giác ngộ và đến với cách mạng. Ông tham gia phong trào Mặt trận Dân chủ (1936 - 1939) ở Hải Phòng, tháng 9-1939 bị mật thám bắt và 1940 bị đưa đi trại tập trung ở Bắc Mê (Hà Giang). Năm 1943, Nguyên Hồng tham gia Hội văn hóa cứu quốc bí mật cùng với Nam Cao, Tô Hoài, Nguyễn Huy Tưởng... Kể từ đó, Nguyên Hồng vững bước trên con đường mới của mình, đem văn học phụng sự cách mạng và nhân dân.

Nếu như Bỉ vỏ là tác phẩm đánh dấu tài năng văn chương Nguyên Hồng trước 1945 thì Cửa biển là cột mốc lớn trong sự chuyển biến tích cực của Nguyên Hồng từ một nhà văn hiện thực phê phán đến một nhà văn hiện thực kiểu mới. Cửa biển là tên chung của bộ tiểu thuyết bốn tập: Sóng gầm (1961), Cơn bão đã đến (1967), Thời kỳ đen tối (1973) và Khi đứa con ra đời (1976). Cửa biển đáng chú ý không phải vì độ dài của nó mà bởi khả năng ôm trùm bao quát hiện thực cả một thời kỳ lịch sử sôi động đáng nhớ từ 1939 đến Tổng khởi nghĩa tháng Tám 1945. Đó là thời kỳ dân tộc ta trải qua những biến cố trọng đại, những đau khổ tột cùng và cũng đầy hào khí để tiến tới ngày khai sinh nền dân chủ cộng hòa của nước Việt Nam. Bộ tiểu thuyết Cửa biển đã phát huy hết sức mạnh ngòi bút Nguyên Hồng - sự ham hiểu vì đồng cảm đến tận cùng đời sống nhân dân lao động, tình cảm nhân đạo sâu sắc trước nỗi thống khổ của con người, sức mạnh tố cáo xã hội cũ và khả năng dựng nên các tấn bi kịch xã hội. Nhưng cũng chính ngòi bút ấy, được bồi đắp thêm một sức mạnh mới, đó là ý thức miêu tả quá trình cách mạng hóa của các tầng lớp nhân dân dưới ánh sáng nhân văn của lý tưởng cộng sản chủ nghĩa. Nguyên Hồng đã đưa những nhân vật nhỏ bé dưới đáy của mình tắm mình vào dòng thác lịch sử mới, miêu tả hiện thực con người hướng tới cách mạng. Nếu như trước (1946), với Nguyên Hồng, những lý tưởng cách mạng chỉ mới hiện ra dưới dạng cảm xúc trữ tình, những khát vọng lãng mạn, những ấn tượng trực quan thì trong sáng tác mới mà tiêu biểu là Cửa biển, cách mạng hiện ra trong toàn bộ tính cụ thể - lịch sử, chân thực - chi tiết của nó. Nguyên Hồng là người sống trong cuộc nên những trang viết của ông ngày càng trở nên sâu sắc, hấp dẫn bởi một "sự sống ròng ròng tươi nguyên".

Từ sau năm 1954, Nguyên Hồng vừa sáng tác vừa tham gia nhiều hoạt động khác để xây đắp một nền văn học mới. Một trong những công việc đáng kể của Nguyên Hồng là giúp đỡ, dìu dắt các thế hệ nhà văn sinh trưởng sau cách mạng. Nhiều nhà văn lứa tuổi năm mươi bây giờ vẫn nhắc đến "thầy Hồng" của họ. Ông đã dày công đọc kỹ, góp ý tỷ mỷ và truyền kinh nghiệm nghề văn hco nhiều cây bút trẻ mà sau này trở nên có tên tuổi. Không những thế, Nguyên Hồng còn đúc rút những kinh nghiệm sáng tác của mình trong hai tập tiểu luận thú vị Bước đường viết văn (1971) và Những nhân vật ấy đã sống với tôi (1976).

Đời văn Nguyên Hồng ngót nửa thế kỷ - nếu nói chính xác là 46 năm, từ 1936 đến 1982. Nguyên Hồng để lại một di sản khá đồ sộ, dĩ nhiên tất cả không phải đều là đỉnh cao. Tác phẩm cuối cùng của Nguyên Hồng là bộ tiểu thuyết Núi rừng Yên Thế (tập 1 in 1982 và bản thảo tập 2 khi nhà văn qua đời chưa ráo mực được in 1985). Người ta vẫn nói Nguyên Hồng say đời", "say văn" nên tác phẩm nhiều chất men say. Người ta vẫn gọi Nguyên Hồng là nhà văn của những người nghèo khổ. Đúng nhưng chưa đủ. Phải nói thêm là "Nguyên Hồng - nhà văn - chiến sĩ cách mạng". Nếu nói văn là người thì một đời văn Nguyên Hồng đã làm hiển hiện điều đó. Đời văn Nguyên Hồng là một đời văn phong phú và giản dị.

Bùi Việt Thắng - Khoa văn, Đại học Quốc gia, Hà Nội

Nguyễn Công Hoan - Văn và Người

Nguyễn Công Hoan sinh 6-3-1903 tại làng Xuân Cầu, huyện Văn Giang, tỉnh Hải Dương, mất 6-6-1977 tại Hà Nội. Ông đã sống qua cái mức "cổ lai hy" và đã theo nghiệp văn hơn nửa thế kỷ, vì thế văn và người Nguyễn Công Hoan là một tấm gương cho các thế hệ văn chương Việt Nam. Có thể nói, Nguyễn Công Hoan đã ươm giống, chăm xới để làm ra hoa kết quả một di sản lớn hơn 200 truyện ngắn, gần 30 truyện dài và nhiều tiểu luận văn học có giá trị.

Những tác phẩm văn học của Nguyễn Công Hoan được Giải thưởng Hồ Chí Minh (đợt I - 1996) gồm "Kép Tư Bền" (truyện ngắn, 1935), "Bước đường cùng" (tiểu thuyết, 1938), "Nông dân và địa chủ" (truyện ngắn, 1955), "Tranh tối tranh sáng" (truyện dài, 1956), "Người cặp rằn hầm xay lúa ở ngục Côn Lôn 1930" (1960), "Hỗn canh hỗn cư" (truyện dài, 1961), "Đời viết văn của tôi" (hồi ký, 1971) và "Tuyển tập truyện Nguyễn Công Hoan" (3 tập).

Xuất thân làm nghề giáo, và qua nhiều lần thay đổi địa bàn làm việc Nguyễn Công Hoan có dịp đi nhiều, chứng kiến nhiều cảnh sống của nhiều tầng lớp xã hội. Cuộc sống thôi thúc ông cầm bút viết về "những điều trông thấy mà đau đớn lòng". Nguyễn Công Hoan bắt đầu văn nghiệp của mình vào những năm hai mươi của thế kỷ này khi ở Việt Nam, văn học được viết bằng quốc ngữ đã khá phổ biến. Mười bảy tuổi, ông đã có truyện in báo và đến năm 19 tuổi (1922) cho in tập "Truyện thế gian" do Tản Đà thư cục xuất bản. Năm 1923, Nguyễn Công Hoan lại tự xuất bản tập truyện ngắn "Kiếp hồng nhan". Nhưng phải đến năm 1935 với tập truyện "Kép Tư Bền", Nguyễn Công Hoan trở thành nhà văn có danh tiếng trên văn đàn Việt Nam lúc bấy giờ. Năm 1938, Nguyễn Công Hoan cho xuất bản tiểu thuyết "Bước đường cùng" - một tác phẩm góp vào bức tranh chung về nông thôn Việt Nam trước Cách mạng bên cạnh những trước tác bất hủ của Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng... Từ sau Cách mạng Tháng Tám, Nguyễn Công Hoan tham gia nhiều công tác văn hóa xã hội ở nhiều cương vị khác nhau và tiếp tục sáng tác. Các tác phẩm "Nông dân và địa chủ", "Tranh tối tranh sáng", "Hỗn canh hỗn cư" của ông tiếp tục phản ánh cuộc sống và con người nông thôn Việt Nam trong những thời điểm lịch sử quan trọng trước và sau Cách mạng. Là một nhà văn lão thành, Nguyễn Công Hoan đã có ý thức đúc rút, tổng kết kinh nghiệm sáng tác của mình để truyền lại cho các thế hệ sau trong sự nghiệp văn. Vì lẽ đó mà "Đời viết văn của tôi" (1971) như là một cẩm nang văn học đối với những "hậu duệ văn học". "Tuyển tập truyện Nguyễn Công Hoan" có thể xem là một bộ sưu tập khá đầy đủ về thành tựu sáng tác của Nguyễn Công Hoan trong hơn 50 năm cầm bút.

Nói đến Nguyễn Công Hoan trước hết là nói đến một bậc thầy truyện ngắn trong văn học Việt Nam hiện đại. Thế giới truyện ngắn Nguyễn Công Hoan đa dạng, phong phú như một "bách khoa thư", một "tấn trò đời" mà đặc trưng là xã hội phong kiến nửa thực dân ở Việt Nam nửa đầu thế kỷ hai mươi. Truyện ngắn Nguyễn Công Hoan có nhiều nét gần với truyện cười dân gian, tiếp thu được truyền thống lạc quan của nhân dân muốn dùng tiếng cười như một "vũ khí của người mạnh" để tống tiễn cái lạc hậu, cái xấu xa vào dĩ vãng. Năm 1935 khi "Kép Tư Bền" xuất hiện đã làm cho phái "nghệ thuật vị nhân sinh" mà Hải Triều là người khởi xướng, có đủ chứng cứ để đấu tranh với phái "nghệ thuật vị nghệ thuật". Truyện ngắn Nguyễn Công Hoan với đặc điểm của nó đã nâng cao khả năng nhận thức và khám phá các hiện tượng xã hội phức tạp. Chế độ phong kiến nửa thực dân ở Việt Nam trước 1945 đầy dẫy sự lừa bịp và khôi hài thế, nhưng kẻ thống trị luôn luôn tìm mọi cách tạo ra cái vẻ ngoài "nghiêm chỉnh" của nó. Cần phải phanh phui mâu thuẫn nội tại đó để làm lộ rõ sự không khớp giữa bản chất và hiện tượng, giữa nội dung và hình thức, làm bật lên tiếng cười đả kích sâu cay tất cả sự xấu xa của xã hội cũ. "Đào kép mới" và hàng loạt truyện ngắn Nguyễn Công Hoan trước 1945 là chĩa vào các thói xấu của kẻ thống trị và phê phán một cách không thương tiếc. Chúng ta có quyền tự hào về Nguyễn Công Hoan và coi ông là bậc thầy truyện ngắn.

Nguyễn Công Hoan cũng đã thử sức mình trong truyện dài và gặt hái nhiều thành công. Trong số các tác phẩm viết vào thời kỳ 1936 - 1939 thì "Bước đường cùng" là cuốn tiểu thuyết có tính tư tưởng và nội dung hiện thực sâu sắc. "Bước đường cùng" chính là vấn đề dân cày, vấn đề của cuộc cách mạng dân tộc - dân chủ ở Việt Nam được thể hiện bằng hình tượng nghệ thuật sinh động, là cuốn tiểu thuyết trong đó nhà văn đã xây dựng được những tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình theo yêu cầu của chủ nghĩa hiện thực. Tiểu thuyết của Nguyễn Công Hoan có một tiếng vang lớn trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ (sau khi xuất bản, sách bị cấm lưu hành và tàng trữ trong toàn Đông Dương). Sau này, ngòi bút Nguyễn Công Hoan còn tiếp tục viết về nông thôn Việt Nam trong thời kỳ biến chuyển cách mạng. Các tác phẩm "Tranh tối tranh sáng", "Hỗn canh hỗn cư" được viết trên cơ sở kinh nghiệm vốn sống dồi dào của ông về xã hội cũ, về nông thôn Việt Nam với một cảm xúc và một ánh sáng tư tưởng mới, cho nên đã tạo ra được sức hấp dẫn.

Nguyễn Công Hoan là nhà văn có công khai phá, mở đường cho chủ nghĩa hiện thực trong văn học Việt Nam thời kỳ hiện đại. Sau năm 1930, và đặc biệt từ sự xuất hiện của "Kép Tư Bền" đã ghi dấu sự trưởng thành của nhà văn hiện thực phê phán. Nguyễn Công Hoan viết văn cùng thời với Hồ Biểu Chánh, Nguyễn Trọng Thuật, Vũ Đình Long... những người theo cách gọi của ông Vũ Ngọc Phan là "các nhà văn đi tiên phong". Đó là thời kỳ mà quan niện "Văn dĩ tải đạo" còn chi phối ảnh hưởng mạnh đến sáng tác. Nguyễn Công Hoan đã đột phá vào những thành trì, khuôn khổ của giáo huấn và tiếp nhận, tuân tho một chủ nghĩa khách quan lịch sử khi miêu tả hiện thực. Giới nghiên cứu văn học khi bàn đến sự hình thành chủ nghĩa hiện thực trong văn học Việt Nam đều nhất trí đánh giá cao vai trò, vị trí của Nguyễn Công Hoan, người có những tác phẩm được coi là "cổ điển" trong nền văn học hiện đại. Từ khi còn là học sinh, nhà văn tương lai Nguyễn Công Hoan đã say mê truyền thống trào phúng của dân tộc. Vì thế không phải ngẫu nhiên mà Nguyễn Công Hoan rất mến yêu Nguyễn Khuyến, Tú Xương, Tản Đà, Tú Mỡ và đã có những bài nghiên cứu sắc sảo, thú vị về các tác giả này.

Nguyễn Công Hoan là người lao động nghệ thuật đích thực, là người sống giản dị, khiêm nhường với tất cả sự chân thành của mình. Ngay khi viết hồi ký "Đời viết văn của tôi", ông tâm sự: "Tuổi tôi tuy cao, nhưng sức chưa yếu, tôi còn làm việc được lâu. Ngay như lần này, tôi viết cuốn này, mà có hôm say mê, tôi cặm cụi tới mười hai, mười ba giờ đồng hồ chưa thấy mỏi". Nguyễn Công Hoan là tấm gương của một người đã trọn vẹn đời mình cống hiến cho sự nghiệp văn học, tấm gương của một người đã miệt mài lao động sáng tạo nghệ thuật hơn nửa thế kỷ. Nói đến Nguyễn Công Hoan là nói đến một nhà văn yêu nước, một ngòi bút chiến đấu vì lẽ phải bằng tiếng cười chính nghĩa và tài năng trong văn chương.

Bùi Việt Thắng - Đại học Quốc gia Hà Nội

Tô Hoài, đời văn đời người

Nếu đóng góp của một nhà văn vào nền văn học dân tộc, vào đời sống tinh thần của cộng đồng là ở phong cách, ở khối lượng và chất lượng tác phẩm thì có thể nói Tô Hoài là một trong những đời văn đẹp của văn học Việt Nam đương đại.

Tô Hoài viết văn khá sớm. Từ thập niên bốn mươi, ông đã có truyện ngắn đăng trên các báo thời bấy giờ. Tính đến nay, ông đã có tới hàng trăm tên sách. Nhiều tác phẩm của ông được tái bản nhiều lần. Đặc biệt, Tô Hoài là tác giả được nhiều thế hệ, nhiều đối tượng độc giả yêu mến, hâm mộ. Trong kỷ niệm tuổi thơ của các thế hệ trước 1945 và từ đó đến nay, không thể nào không nhớ, không bị lôi cuốn hấp dẫn vào cuộc phiêu lưu của chú dế mèn trong Dế mèn phiêu lưu ký. Những người lao động lam lũ, tầng lớp dưới đáy và công chúng văn học có tinh thần nhân văn tiến bộ không thể không nhớ đến Tô Hoài qua hàng loạt truyện ngắn đã in từ trước Cách mạng Nhà nghèo, Ôổ chuột, Xóm Giếng ngày xưa...

Từng trải, am hiểu, yêu thương đồng bào các dân tộc miền núi phía bắc có lẽ Tô Hoài là nhà văn hiện diện khá đậm đà (Truyện Tây Bắc, Núi Cứu quốc, Mường Giơn giải phóng, Vợ chồng A Phủ, Miền Tây...). Giới văn học yêu quý, kính trọng ông qua hồi ký Cát bụi chân ai. Đọc Tự truyện và Cát bụi chân ai thì phải nhận rằng, Tô Hoài là pho từ điển sống về Hà Nội ở phương diện tái hiện Hà Nội thời thuộc Pháp, Hà Nội những tháng năm sôi sục trước và sau cách mạng, Hà Nội của những năm sau hòa bình lập lại (1954). Tô Hoài đã làm sống lại Hà Nội trong những đêm đông, những ngọn gió lạnh nơi ngã sáu Hàng Kèn, ánh lửa trong lò than của ông hàng cháo gà, cái tiếng cửa miệng "có ngay, có ngay" của chú khách bán cơm rang vịt quay bày trên tấm lá sen. Chủ nói "có ngay, có ngay" nhưng khách phải chờ hết hai ba tuần rượu. Cái khó tính, cao đạo nhưng thanh cao sang trọng của Nguyễn Tuân, lên tận Bưởi với bạn văn, ăn vài cái bánh cuốn cốt thưởng thức hương vị rồi thôi. Rồi Nguyễn Hồng những năm tháng ấy, đi đâu cũng kè kè cái cặp to chặt cứng những bản thảo, tài liệu, nói được câu trước câu sau đã nức nở, tâm sự tuôn dầm theo nước mắt...

Cũng như Nguyên Hồng và nhiều bạn văn cùng thế hệ ông, lòng yêu văn học, tài năng bẩm sinh và cuộc đời ba chìm bảy nổi đã rèn đúc Tô Hoài thành một nhà văn tầm cỡ. Ông từng theo Nguyễn Bính vào Sài Gòn diễn thuyết kiếm sống mong qua lúc khó khăn. Cái chuyến "văn chương Nam tiến" đó, khi đi khi về, hẳn đã để lại những ấn tượng mạnh mẽ, những cảm xúc, những tâm trạng mà sau này chúng ta được đọc ở Nguyễn Bính:

Hôm qua còn sót hơn đồng bạc

Ba đứa bàn nhau uống rượu say

Nón lá áo tơi ra quán rượu

Mênh mông bên bến nước sông đầy

Trời nghiêng mái quán mưa tong tả

Chén ứa men lành lạnh ngón tay...

(Ở xóm Ngự Viên)

Và người ta được đọc nhiều truyện ngắn của Tô Hoài đề viết ở Giá Rai, ở Dầu Giây... Những địa danh mà chỉ có ngồi trên tàu lửa xuyên Việt những năm bốn mươi, nghiền ngẫm sự đời, thấm thía sự đời mới nhớ ra được. Đọc Tự truyện mới viết, thuở hàn vi, Tô Hoài từng phải đứng bán hàng thuê cho một cửa hiệu của hãng giày ba-ta ở Hà Nội. Lại cũng từ đó mới biết, gốc tích của hãng giày ba-ta. Hóa ra một người Séc (Tiệp Khắc cũ), từ hồi thế chiến thứ nhất đã nghĩ ra đôi giày vải có đế cao su mềm rất hợp với đôi chân vạn dặm của hàng triệu binh lính. Nhờ thế mà trở thành triệu phú, có chi nhánh trên khắp thế giới. Cái tên hiệu ba-ta là để cho người ta dễ nhớ. Đọc Tô Hoài có cái thú vị biết được tận ngóc ngách nhiều chuyện của đời người. Có những chuyện không lạ, nhưng qua lời kể của Tô Hoài, trong khung cảnh, tình cảnh mà Tô Hoài chứng kiến, nó trở nên có sức nặng, làm cho lòng người trăn trở, day dứt, thương cảm. Như chuyện cô gái trẻ trót "khôn ba năm dại một giờ". Bà mẹ cô bắt đến ở nhờ nhà người quen cách xa làng xóm, đêm đêm bắt cô phải lấy dải khăn thít chặt bụng lại. Đến một đêm kia cô không chịu đựng được, vì đau quá vì tủi nhục quá, cô đã đâm đầu xuống ao tự vẫn...

Xuất thân từ một gia đình lao động nghèo khó, chất nhân văn trở thành yếu tố tự nhiên căn bản trong văn chương của Tô Hoài. Ông dễ dàng hòa nhập với những ngòi bút cùng cảnh ngộ, cùng chí hướng như Nam Cao, Nguyễn Bính, Nguyên Hồng, anh Phan, chị Phan (vợ chồng Vũ Ngọc Phan), cho đến những bậc đàn anh như Nguyễn Tuân sau này. Có cái gì đó rất gần gũi, gắn bó từ phía sau những trang văn, ở giữa hai hàng chữ, ở ngoài lề những trang sách giữa Nguyễn Tuân với Tô Hoài. Trong hồi ký Cát bụi chân ai được nhắc nhiều nhất là những kỷ niệm với Nguyễn Tuân, về Nguyễn Tuân. Dường như Tô Hoài muốn mượn những chuyện này, chuyện kia của Nguyễn để thổ lộ lòng mình. Có lẽ chính cái bản chất nhân văn tự nhiên căn bản đó đã đưa Tô Hoài sớm đến với Hội văn hóa cứu quốc từ những ngày bí mật. Cách mạng rồi kháng chiến, Tô Hoài lại ra đi. Lần này, Tô Hoài đến với bộ đội, với nhân dân các dân tộc miền núi phía bắc để hiểu con người và cuộc sống, để vận động phong trào quần chúng. Hẳn là Tô Hoài thông thạo nhiều lắm đời sống, phong tục, hòa nhập được với quần chúng, cùng cạn bát rượu ngô với món "thắng cố", cùng ăn món canh mà phải tự xem mình cũng là người Mông, người Dao, người Dáy... mới có thể tự nhiên vui vẻ nuốt trôi được. Chính nhãn quan và với tình cảm của người cộng sản đã giúp Tô Hoài viết Miền Tây, Vợ chồng A Phủ... Những trang sách của ông làm bừng lên một không khí mới, nao nức lòng người dân vùng cao, nao nức lòng người miền xuôi, tin tưởng và hy vọng. Ở thời kỳ nào Tô Hoài cũng viết nhiều, viết khỏe, viết hay. Từ những bộ tiểu thuyết nhiều trang đến những truyện vừa, truyện ngắn, đến những bài đọc sách, điểm sách, những mẩu ngắn với nhiều bút danh khác nhau. Sức sáng tạo của Tô Hoài thực là mạnh mẽ, dài hơi, kiên nhẫn, đều đặn, liên tục.

Cần phải kể đến công lao của Tô Hoài đối với ngôn ngữ văn học hiện đại và đương đại. Làm một thống kê về vốn từ của Tô Hoài chắc chắn là thú vị và không phải dễ dàng, nhanh chóng. Tôi nhớ nhất một lần Tô Hoài đến nói chuyện với một lớp học báo chí xuất bản về công việc văn chương. Ông nói đại ý nhà văn phải đi, phải nhìn, phải nghe, phải suy ngẫm để có được tư tưởng, có được ý tứ. Lại phải chuyển y tứ, tư tưởng đó thành hình ảnh hình tượng, và cuối cùng, phải tìm được ngôn ngữ từ ngữ để biểu đạt, để diễn đạt cái hình ảnh, hình tượng ấy. Xem thế thì viết văn đâu phải chuyện dễ dàng hứng lên hạ bút mà thành.

Các tác phẩm của Tô Hoài đưa đến người đọc những hiểu biết thêm về đời sống, về ngôn ngữ. Người ta hiểu ra, văn chương chân chính, đích thực, ít ra, nó cũng phải là như thế.

Nguyễn Văn Lưu

Tố Hữu - Người mở đường của nền thơ cách mạng

Sinh năm 1920 tại làng Phù Lai, gần cố đô Huế, Tố Hữu, tên thật là Nguyễn Kim Thành, làm thơ khá sớm. Mười tám tuổi, ông có thơ đăng. Cùng năm đó, ông gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương. Tháng 4-1939, ông bị địch bắt. Tháng 3-1942, ông vượt ngục Đác Glây, tiếp tục hoạt động cách mạng ở Thanh Hóa. Cách mạng Tháng Tám, ông làm Chủ tịch Uủy ban khởi nghĩa Huế. Năm 1946, tập thơ đầu tay Thơ ra đời (sau đổi là Từ ấy) tập hợp các bài thơ viết từ 1937 đến 1946, chia làm ba phần "Máu lửa" (27 bài), "Xiềng xích" (30 bài) và "Giải phóng" (14 bài). Ba chặng thơ là ba chặng hoạt động cách mạng của Tố Hữu. Chặng đầu là cái nhìn hiện thực, tố cáo xã hội đương thời, gắn với lòng say mê lý tưởng xóa áp bức bất công, xây dựng cuộc sống hạnh phúc, nhân ái. Chặng thứ hai là thơ tù, những bài thơ xuất sắc của một tâm hồn chiến sĩ đa cảm với một bút pháp thơ tài năng. Chặng cuối là thơ vận động cách mạng tiến tới khởi nghĩa và cách mạng thành công, những bài thơ say đắm, sôi sục và hào hùng. Cách mạng tự hào có trong đội ngũ của mình một thi sĩ có tầm cỡ khai sáng cho cả nền thơ trữ tình cách mạng. Tố Hữu, vinh dự là ngay từ các bài thơ đầu, đã mang tình cảm người chiến sĩ cách mạng. Thơ Tố Hữu, khi ấy, về nghệ thuật, ông có những nét tương đồng với Thơ mới. Tương đồng về bút pháp và tương đồng ngay cả việc hướng cảm xúc vào cái Tôi cá thể. Nhưng cái tôi của Tố Hữu ngược hẵn với cái tôi của Thơ mới. Với Tố Hữu Tôi đã là con của vạn nhà, trong khi cái tôi Thơ mới: Ta là một, là riêng, là thứ nhất/Không có ai bè bạn nổi cùng ta/Ta bỏ đời và đời cũng bỏ ta. Chính vì vậy, Tố Hữu, là người đầu tiên mang vào thơ Việt Nam một phẩm chất mới: chất trữ tình riêng tư của người cộng sản. ởđấy có sự hòa trộn của đời công và đời tư - cái riêng tư của nhân vật trữ tình trong thơ Tố Hữu là sự nghiệp cách mạng. Tố Hữu rất tinh tế, tinh tế như các nhà thơ tài năng của phong trào Thơ mới khi diễn đạt những biến động tinh tế của tình cảm con người trước cuộc đời. Chỉ có khác cuộc đời ở Tố Hữu là chiến đấu, là tù tội, là chiến thắng. Có thể nói, những thành tựu mà thơ ca đương thời đạt được, đều tìm thấy trong Từ ấy. Tố Hữu sử dụng những thành tựu ấy vào một hướng cảm xúc khác, một nội dung tư tưởng khác đến cách xây dựng hình ảnh. Đây là hình ảnh con thuyền in bóng trên mặt nước phẳng lặng của sông Hương. In cả ảnh, in cả âm điệu:

Trên dòng Hương giang

Em buông mái chèo

Trời trong veo

Nước trong veo

Em buông mái chèo

Trên dòng Hương Giang.

(Hãy kẻ một đường ngang dưới câu thơ thứ ba sẽ thấy một cảnh đối xứng giữa trời và nước qua các cặp câu thơ).

Và cái âm điệu mà các tác giả Thơ mới mang vào tiếng Việt tạo nên sức gợi cảm gần như là thần bí cũng ẩn hiện trong bút pháp của nhà thơ - chiến sĩ này. Đây cảnh một rừng chiều, đi đày ở Tây Nguyên, âm điệu đã trở thành tâm trạng:

Thông reo bờ suối rì rào

Chim chiều chiu chít ai nào kêu ai

Hãy nhớ lại thi đàn Việt Nam những ngày đầu cách mạng ấy càng thấy Từ ấy quả là một mùa gặt bội thu. Với Từ ấy, Tố Hữu lấy lại lòng tin vào đường lối văn học cách mạng cho cả nhà văn lẫn bạn đọc. Với Từ ấy, Tố Hữu khẳng định phẩm chất thẩm mỹ mới của thơ Việt Nam.

Trong chín năm kháng chiến chống Pháp, thơ Tố Hữu với các bài Phá đường, Bầm ơi... cùng với thơ ca của phong trào quần chúng sáng tác điển hình là thơ bộ đội mà hồi đó người ta gọi là thơ đội viên đã trở thành một gợi ý có sức thuyết phục về phương pháp sáng tác hiện thực - lấy cuộc sống thực tế làm cốt lõi của thơ, hướng cảm xúc của công chúng vào những tình cảm cao cả đánh giặc cứu nước. Tập thơ Việt Bắc là tiếng hát của toàn dân kháng chiến. Lời thơ bình dị, gần với lời ăn tiếng nói của công nông binh đánh giặc. Với Việt Bắc, tố Hữu đã đi từ tâm tình cá thể đến tâm tình của cộng đồng. Nhà thơ phát hiện và biểu dương những tình cảm cao cả của người dân thường. Chủ đề của thơ là lòng yêu nước. Đề tài của thơ là cuộc sống đánh giặc. Tác động của thơ là xây dựng tình cảm yêu nước, hy sinh chiến đấu. Với Việt Bắc, hình ảnh người dân thường yêu nước được khắc họa và trở thành biểu tượng mỹ học cho một giai đoạn thơ ca.

Năm 1954, miền bắc hoàn toàn giải phóng, những kế hoạch 5 năm xây dựng đất nước được triển khai. Sông Đà, sông Lô, sông Hồng, sông Chảy / Nào đâu thác nhảy cho điện quay chiều. Tập thơ Gió lộng thể hiện nỗi niềm phấn chấn của người xây dựng đất nước: Gió lộng đường khơi rộng đất trời. Thời kỳ này, thơ Tố Hữu cũng lộng gió, gió của tâm hồn, sức bay cao của nghệ thuật. Thơ Tố Hữu có sức ôm trùm bề thế và nghệ thuật thơ, theo ý chúng tôi, là ở vào điểm đỉnh của ông với Em ơi Ba Lan, Mẹ Tơm, Người con gái Việt Nam, Tiếng chổi tre... Thơ Tố Hữu lúc này trở thành một động lực tinh thần tác động tới đời sống xã hội rộng lớn.

Ra trận là tập thơ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Ông vẫn giữ được giọng thơ đằm thắm. Đề tài mở rộng như đánh dấu những sự kiện chính trị, quân sự của đời sống. Có Lá thư Bến Tre, có lời dặn của anh Trỗi, có kỷ niệm 200 năm sinh Nguyễn Du, có ngọn lửa Mo-ri-xơn, có nước mắt khóc Bác Hồ... Tố Hữu có khuynh hướng khái quát thời đại. Ông hướng tới những tình cảm phổ quát, cộng hưởng được với nhiều lòng người. Đề tài rất thời sự mà ý thơ thấm thía, sâu, bền. Cái tài phát hiện chất thơ trong cuộc đời, trong những vấn đề chính trị là một đặc sắc của thơ Tố Hữu. Sau ba câu hô Hồ Chí MInh muôn năm của Nguyễn Văn Trỗi, Tố Hữu hạ một lời bình luận:

Phút giây thiêng anh gọi Bác ba lần

Bài Mẹ Suốt, cũng là hình ảnh người dân thường anh hùng nhưng ý thơ hàm súc hơn so với bài Bà má Hậu Giang, và cho thấy một chặng đường phát triển của tâm hồn người Việt Nam ta. Tính biểu tượng được đẩy cao hơn mà bài thơ vẫn giữ nét sinh động vốn có của đời sống. Phẩm chất nhân dân trong thơ Tố Hữu ngày càng sâu sắc và nhuần nhuyễn.

Tập thơ gần đây nhất của Tố Hữu là tập Một tiếng đàn. Ông vẫn thủy chung với nguồn đề tài của đời sống cách mạng, của toàn đất nước. Đôi khi tưởng chạm tới một điều gì riêng tư của tuổi cuối đời nhìn lại. Đêm cuối nằm riêng một ngọn đèn. ởtập thơ này, Tố Hữu trở về bút pháp nội tâm, rất gần với thời kỳ Từ ấy. Có một sự đấu tranh nội tâm rất mạnh. Mới bảy mươi sao đã gọi là già. Bút pháp không tung hoành hào sảng nhưng mà trầm xuống trong chiêm nghiệm. Phẩm chất phấn đấu nội tâm vốn có của Tố Hữu vẫn nguyên vẹn. Lắng nghe trong Một tiếng đàn thấy bóng dáng một Tố Hữu của Con cá chột nưa. Cuộc đời không phải lúc nào cũng ở thế thuận. Tuy vậy, ở Tố Hữu vẫn lấy niềm tin, lấy kinh nghiệm cuộc sống của mình mà nhìn hiện tại Nắng tự lòng ta cứ ấm dần. Dù có phải làm lại từ đầu, ông không nhượng bộ, không đầu hàng hoàn cảnh. Trong cái bình đạm của giọng thơ, có sức rắn lại của ý chí Ta lại đi, như từ ấy ra đi / Lòng hăm hở tưởng như mình trẻ lại.

Tố Hữu là con chim đầu đàn vạch hướng cho cả nền thơ. Tư tưởng tiên tiến của thời đại cách mạng, lòng yêu sâu thẳm đối với nhân dân được thể hiện trong một hình thức nghệ thuật tinh xảo. Có những giai đoạn thơ Tố Hữu thành chỗ dựa tâm hồn cho mọi người. Ông đã kinh qua nhiều chức vụ quan trọng của Đảng, của Nhà nước: Uủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng thường trực Chính phủ. Thơ đối với ông là phương tiện để phục vụ cách mạng. Nỗi niềm sâu kín trong tâm hồn ông là nỗi niềm người chiến sĩ cách mạng. Ông còn đóng góp nhiều ý kiến về quan điểm, phương thức xây dựng nền văn nghệ. Ông bàn về nghệ thuật cũng là bàn về cách mạng, bàn về sự đóng góp của văn học nghệ thuật vào sự nghiệp chung.

Bây giờ tuổi cao, nhưng trách nhiệm cách mạng vẫn thường trực trong ông. Với cương vị là một nhà thơ lớn của nhân dân, ông có điều kiện để gần đời và đời cũng có điều kiện để gần ông. Đây là một thuận lợi để Tố Hữu mở thêm sự phong phú của thơ mình

Vũ Quần Phương

Nhà văn, nhà viết kịch Học Phi

Chúng tôi đến thăm và chúc mừng nhà văn lão thành Học Phi vào một buổi chiều đầu tháng 6, trời nắng như đổ lửa. Hàn thử biểu chỉ trên 39oC. Vậy mà, nhìn qua mắt cáo tường vẫn thấy nhà văn đang trần áo cặm cụi ngồi viết trước bàn. Chúng tôi phải bấm chuông đến 3 lần ông mới đứng dậy ra mở cửa. Nhìn ông khó ai có thể đoán ra được ông đã 83 tuổi. Ông vẫn lanh lẹ, hoạt bát, đặc biệt trí nhớ còn rất tốt, tai, mắt vẫn tinh, nhờ sống điều độ và thường xuyên tập thể dục. Đúng như một nhà báo đã viết: "Con người này dường như muốn chống lại quy luật của tạp hóa". Đáp lại câu hỏi của tôi, tại sao trời nắng thế này mà ông không nghỉ, ông cho biết, ông đang chạy nước rút cho cuốn tiểu thuyết viết về kháng chiến ở quê hương ông, chỉ còn mấy chục trang nữa, phải cố gắng hoàn thành trong vụ hè này.

Nhà văn Học Phi quê ở Hưng Yên, nơi có phố Hiến nổi tiếng, có cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy oanh liệt, do cụ Tán Thuật lãnh đạo, đã làm rugn chuyển cả bộ máy cai trị của thực dân Pháp, khi chúng mới tiến quân ra bắc. Ông đã viết một cuốn tiểu thuyết về cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy, lấy tên là "Bà đốc Huệ".

Học Phi tham gia cách mạng từ rất sớm và bắt đầu viết văn từ 1936, sau khi ở tù đế quốc ra. Tác phẩm đầu tay của ông là tiểu thuyết Hai làn sóng ngược, dựa theo nội dung một vở kịch ngắn cùng tên của đồng chí Nguyễn Văn Năng viết ở trong tù. Cuốn tiểu thuyết này sau đổi tên là Xung đột và tác giả ký là Tú Văn, để đăng từng kỳ trên báo Đời nay, tờ báo công khai của Đảng. Sau Xung đột là hàng loạt truyện ngắn đăng trên báo Tin tức và các báo khác của đoàn thể ở Hà Nội hồi ấy. Trên bước đường sáng tác, buổi đầu, ông được đồng chí Trường - Chinh và đồng chí Trần Huy Liệu tận tình giúp đỡ, dìu dắt. Mỗi kỳ báo ra - báo Đời nay - đồng chí Trường - Chinh đều chăm chú đọc bài của ông và góp ý kiến cho ông từng chi tiết nhỏ. Đồng chí thường nêu gương các nhà văn tiền bối ở trong nước và trên thế giới để ông học tập.

Cuối 1939, chiến tranh đế quốc lần thứ hai bùng nổ, bọn thống trị trở lại đàn áp cách mạng dữ dội, ông bị an trí về Hưng Yên cùng với một số anh em nữa. ởđây, ông vừa tham gia công tác với địa phương, vừa tiếp tục viết. Đã xuất bản được 3 cuốn tiểu thuyết: Đắm tàu, Dòng dõi, Yêu và thù. Cũng trong thời gian này ông được trung ương giao cho nhiệm vụ tham gia xây dựng Đội Văn hóa Cứu quốc Việt Nam, tiền thân của các Hội Văn học nghệ thuật hiện nay.

Nhà văn Học Phi cho biết, mãi đến cuối 1944, ông mới viết kịch do yêu cầu của công tác cách mạng. Vở kịch đầu tiên của ông có tên là: "Đào Nương" dựa theo truyện cô đào hát Đào Thị Huệ đã dùng tiếng hát của mình vận động quân Minh ở thời Trần đầu hàng. Vở kịch này được Học Phi viết lại năm 1980 lấy tên là "Người kỹ nữ ở Đông Quan".

Đầu năm 1945, cũng do yêu cầu của công tác, ông viết vở "Cà sa giết giặc", vì hồi ấy ông thường nương náu ở các chùa. Tác giả viết "Cà sa giết giặc" là để giải quyết tư tưởng cho các sư. Vở kịch được công diễn lần đầu ở Nhà hát lớn Hà Nội vào dịp Quốc khách 2-9-1946, được dư luận chú ý, đa số diễn viên toàn là sư. Bị cái thế giới kỳ ảo của sân khấu hấp dẫn, Học Phi chuyển hẳn sang viết kịch. Song phải mất gần 10 năm, sau một loạt vở ngắn viết để phục vụ các nhiệm vụ chính trị trước mắt trong kháng chiến, ông mới có vở "Chị Hòa" gây được tiếng vang sâu rộng. Tiếp theo đó là các vở "Bên đường dốc", "Một đảng viên", "Lúa mùa thu", "Mở đường", "Mai"... Từ ngày nghỉ công tác hành chính (1976), thực hiện đúng kế hoạch đã đặt ra với mình, ông trở lại viết tiểu thuyết và đã viết được 4 cuốn là Ngọn lửa, Hừng đông, Xuống đường, Bà đốc Huệ và sắp hoàn thành xong cuốn thứ 5 là Cuộc đời về cuối. Nhưng ông vẫn còn nhớ sân khấu, nên ở mỗi cuốn tiểu thuyết ông lại rút ra từ một đến hai vở kịch như Ni cô Đàm Vân, Cô hàng rau là rút ra từ các quyển "Ngọn lửa" và "Hừng đông" vở Hoàng Lan (hay "Bài thơ cái chết của con sói"), Đêm dài là rút ra từ Xuống đường, v.v... Tính ra ông đã viết được gần 30 vở kịch, vừa dài vừa ngắn và 9 cuốn tiểu thuyết. Hầu hết kịch và tiểu thuyết của ông đều nói về lịch sử Đảng, chỉ có một cuốn tiểu thuyết "Bà đốc Huệ" và một vở kịch "Người kỹ nữ thành Đông Quan" là nói về lịch sử dân tộc. Vì thế anh em gọi ông là "tác giả một đề tài" - đề tài về Đảng - Trong cơ chế thị trường, đã có không ít tác giả chạy theo thị hiếu tầm thường của một bộ phận người xem, người đọc, nhưng ông kiên trì đi theo con đường của mình đã chọn không một chút chao đảo, ngả nghiêng. Cây đại thụ ấy của sân khấu vẫn đứng vững vàng hơn nửa thế kỷ qua.

GS Hoàng Chương

Nhà văn Vũ Ngọc Phan

Vũ Ngọc Phan sinh năm 1902, nguyên quán ở tỉnh Bắc Ninh. Thuở nhỏ, Vũ Ngọc Phan theo cha đến Hưng Yên và theo học chữ Hán. Từ năm 1920 đến năm 1929, ông chuyển sang học chữ Pháp tại Hà Nội. Đỗ tú tài Tây ở tuổi 27, Vũ Ngọc Phan có thể được bổ nhiệm trong bộ máy chính quyền lúc đó hoặc dạy học ở các trường trung học quốc lập. Nhưng với năng khiếu văn học nảy sinh từ sớm, với tư tưởng tự do không thích gò mình vào cuộc sống công chức, ông đã chọn nghề dạy học tư và nghề viết báo, viết văn và dịch sách. Từ năm 1929 đến nửa đầu những năm 40, ông cộng tác với nhiều tờ báo, tạp chí: Pháp-Việt, Văn học, Nhật Tân, Phổ thông bán nguyệt san, Trung Bắc tân văn, Sông Hương... Ông còn là chủ bút tờ Tuần báo Hà Nội tân văn và chủ trương lập Nhà xuất bản Hà Nội. Ngoài hàng trăm bài báo, ông đã dịch, phóng tác nhiều truyện ngắn, tiểu thuyết từ tiếng Anh và tiếng Pháp, ông còn viết, biên soạn các cuốn sách "Nhìn sang láng giềng" (1941, tập bút ký), "Thi sĩ Trung Nam" (1942, viết về một số nhà thơ thời kỳ cận đại ở Trung Bộ và Nam Bộ), "Con đường mới của thanh niên" (1944, sách nghiên cứu xã hội, giáo dục), "Chuyện Hà Nội" (1944, tập bút ký). Đặc biệt, từ năm 1938 đến năm 1942, Vũ Ngọc Phan đã viết xong bản thảo bộ sách "Nhà văn hiện đại". Từ cuối năm 1942 cho đến tháng 10-1945, bộ sách này đã được ra mắt độc giả. "Nhà văn hiện đại" gồm bốn tập năm quyển (tập 4 chia làm hai quyển), dày 1.500 trang, bao quát một thời kỳ văn học sôi động, phong phú, phát triển mạnh từ đầu thế kỷ 20 đến năm 1942. Trong bộ sách, Vũ Ngọc Phan viết về 79 tác giả ở đủ các thể loại: thơ trữ tình, thơ trào phúng, tiểu thuyết, phóng sự, nghiên cứu phê bình văn học, tùy bút... Ông phân tích, định giá và "hướng dẫn người ham chuộng văn chương" những căn cứ để thưởng thức tác phẩm. Theo ông: "Thời nay là thời khoa học, việc gì cũng cần có quy cũ, có phương pháp, bởi vậy sự phân loại, sự xét đoán hay dở, đối với thứ văn hiện đã bắt đầu bề bộn ở ta là một việc rất cần".

Không hẳn tất cả những nhận xét của Vũ Ngọc Phan về từng nhà văn và tác phẩm của họ đều hoàn toàn thuyết phục đồng nghiệp và bạn đọc. Nhưng ai cũng phải công nhận "Nhà văn hiện đại" là bộ sách khảo cứu và phê bình văn học đương thời một cách công phu, thẳng thắn, nói có sách, mách có chứng. Đáng chú ý là, tuy Vũ Ngọc Phan thuộc tầng lớp trung lưu thành thị nhưng tình cảm của ông thiên về những người thuộc tầng lớp dưới trong xã hội. Qua các tác phẩm mà ông phân tích, ông có chủ ý nhấn mạnh những đoạn mô tả sự bất công, những nỗi khổ đau của dân nghèo, những xung đột giữa kẻ giàu có, quyền thế và người bị áp bức, bóc lột. Ông đánh giá cao những trang viết bênh vực người bình dân. Đáng quý nữa, dưới chế độ thực dân nửa phong kiến, ông bày tỏ sự vui mừng trước sự phát triển diệu kỳ của văn học quốc ngữ nước nhà và có niềm tin ở sức sống của văn học dân tộc.

Vũ Ngọc Phan là người cầm bút có tinh thần dân tộc, như vậy cho nên thật là dễ hiểu, khi ngay trước Tổng khởi nghĩa giành chính quyền (1945), ông đã tham gia và là Chủ tịch Uủy ban Văn hóa Bắc Bộ. Sau Cách mạng Tháng Tám, Vũ Ngọc Phan là Uủy viên báo Tiên Phong, cơ quan ngôn luận của Hội Văn hóa cứu quốc. Trong những năm tháng chống thực dân Pháp, ông là Uủy viên thường trực Đoàn Văn hóa kháng chiến Liên khu bốn, đến cuối năm 1953, ông được mời ra Việt Bắc làm ủy viên Ban Văn - Sử - Địa, một Ban khoa học của Đảng, trực thuộc Ban Bí thư Trung ương Đảng. Năm 1959, khi Viện Văn học được thành lập, ông về công tác tại đây. Năm 1966, tại Đại hội Văn nghệ dân gian lần thứ nhất, Vũ Ngọc Phan được bầu làm Tổng thư ký, phụ trách cơ quan hội. Ông mất năm 1987, thọ 85 tuổi.

Nếu như trước Cách mạng Tháng Tám, Vũ Ngọc Phan nổi tiếng ở việc nghiên cứu, phê bình văn học viết thì sau năm 1945, ông đã có công trong việc sưu tầm, nghiên cứu truyện cổ và thơ ca dân gian. Với cương vị là tổ trưởng Tổ Văn học dân gian của viện Văn học, Vũ Ngọc Phan cùng các bạn đồng nghiệp sưu tầm và chỉnh lý, biên soạn truyện cổ dân gian. Từ năm 1963 đến năm 1967, bốn tập sách được in, hai tập đầu tên là "Truyện cổ dân gian Việt Nam". Đây là sưu tập truyện cổ không chỉ riêng của người Việt (Kinh) mà còn của các dân tộc thiểu số khác.

Được biết đến nhiều hơn cả là công trình sưu tầm, biên soạn, nghiên cứu về tục ngữ, ca dao, dân ca của Vũ Ngọc Phan. Đây là công trình có nhiều điểm nổi bật. Thứ nhất, nó chiếm kỷ lục về số lần xuất bản: từ năm 1956 đến 1994, được xuất bản mười lần. Trong sáu lần in đầu, sách có tên gọi "Tục ngữ và dân ca Việt Nam". Trong những lần in sau, tên sách là: "Tục ngữ và dân ca Việt Nam". Chỉ tính trong tám lần xuất bản đầu, cuốn sách đã được in 17 vạn bản. Thứ hai, đây là một công trình công phu, nội dung phong phú. Cuốn sách gồm nhiều phần, trong mỗi phần có nhiều mục, mỗi một mục có khi là một bài tiểu luận, có khi gồm cả phần tiểu luận và phần tác phẩm ca dao, tục ngữ. Như vậy, torng công trình này, Vũ Ngọc Phan vừa có đóng góp về mặt sưu tầm biên soạn, vừa trực tiếp nghiên cứu tục ngữ, ca dao, dân ca. Xét về mặt sưu tầm, biên soạn, đây là một công trình tập hợp được nhiều tinh hoa thơ ca dân gian của dân tộc. Vũ Ngọc Phan chú ý chọn lọc những tác phẩm hay, những câu, những bài tiêu biểu cho từng chủ đề, từng khía cạnh và giới thiệu các tác phẩm theo các chủ đề, theo nội dung tác phẩm. ởnhững bài nghiên cứu tục ngữ, ca dao, dân ca, Vũ Ngọc Phan đề cập khá nhiều vấn đề, đã nêu định nghĩa về thành ngữ, tục ngữ, đã phân biệt ca dao với dân ca, nêu rõ nội dung và hình thức của các thể loại này. Ông cũng bàn về thực chất của "ca dao lịch sử", chỉ ra mặt hạn chế về tư tưởng của người nông dân trong ca dao, tục ngữ, giới thiệu nguồn gốc, mô tả hình thức diễn xướng của nhiều loại dân ca. Bằng cách viết giản dị, nhà nghiên cứu đã giúp những người mới tiếp xúc với văn học dân gian hiểu được tương đối dễ dàng những vấn đề lý luận. Nhìn chung những nhận xét của tác giả là xác đáng, tỏ ra am hiểu nông thôn và tâm lý, tình cảm của người nông thôn Việt nam. Đề cập vấn đề quan hệ giữa văn học dân gian và văn học thành văn, Vũ Ngọc Phan chứng minh ảnh hưởng quyết định của văn học dân gian đối với các nhà văn xuất sắc.

Vũ Ngọc Phan là một tấm gương lao động không mệt mỏi. Ông đã sống một cuộc đời thanh bạch, mẫu mực. Ông đã dìu dắt, giúp đơ không ít đồng nghiệp và những người đi sau với tấm lòng trân trọng và phương pháp khoa học. Vũ Ngọc Phan đã để lại những kinh nghiệm rất bổ ích, góp phần thúc đẩy những bước đi lên của khoa nghiên cứu văn học dân gian nước nhà.

PGS, PTS Nguyễn Xuân Kính

Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam

Nguyễn Sáng - một tấm lòng

Nguyễn Sáng sinh năm 1923 tại Mỹ Tho, Tiền Giang. Mười bảy tuổi, chàng thanh niên Nam Bộ đó ra bắc, vào học khóa 14 (1940 - 1945) tại Trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương để rồi gần 50 năm sau trở lại TP. Hồ Chí Minh. Nguyễn Sáng mất năm 1988, tháng 12, trong cuộc sống khó khăn thiếu thốn, bạn bè nào cũng biết câu nói của ông: "Tôi chẳng có gì đâu, ngoài một tấm lòng và hai bàn tay trắng".

Một nhà phê bình viết: "Nguyễn Sáng đã một đời lao động nghệ thuật, đầy nghị lực và sáng tạo. Nguyễn Sáng đã thành công, nhưng thành công này không của riêng anh, là thành công của cả nền hội họa hiện đại Việt Nam, của chúng ta, trong cuộc chuyển mình gay gắt để vươn tới một thẩm mỹ cao đẹp, một thẩm mỹ phải có nguồn từ truyền thống, và trên hành trình sẽ gặp nhiều dòng sông mới mẻ của nhân loại".

Nguyễn Sáng luôn được coi là một trong những họa sĩ tiên phong trong sáng tạo ngôn ngữ tạo hình vừa hiện đại vừa mang tính dân tộc. Chính ông đã nói: "Tôi không đi vào nghệ thuật hàn lâm... tôi chỉ đi vào nghệ thuật dân tộc, dân gian và hiện đại. Ông có cho mình một hướng đi trong nghệ thuật, và suốt cuộc đời đầy bản lĩnh của mình, ông nỗ lực và kiên trì đi tới đích.

Trong suốt thời kỳ học ở Trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, Nguyễn Sáng không được chú ý nhiều vì thầy và bạn cho rằng lối vẽ của ông còn mang nặng ảnh hưởng của Trường Mỹ nghệ Gia Định. Còn ít tuổi và rất dễ nổi nóng, ngay từ những ngày ấy, Nguyễn Sáng dường như đã biết mình sẽ phải sống và vẽ thế nào. Hào hứng với thành công của cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945, rồi dấn thân cùng các nghệ sĩ khác trong cuộc toàn quốc kháng chiến, lên Việt Bắc hoạt động trong Hội Văn nghệ kháng chiến... Nguyễn Sáng không từ nan bất cứ một việc gì, từ việc vẽ tranh cổ động, tranh địch vận và tham gia các triển lãm. Tuy nhiên, ở các triển lãm mỹ thuật toàn quốc những năm 1946 - 1948 - 1951, các tác phẩm sơn dầu về đề tài sản xuất ở nông thôn của ông đều không được đánh giá cao. Chỉ đến năm 1954, triển lãm mỹ thuật toàn quốc được bày tại Nhà hát lớn Hà Nội, bức tranh sơn dầu "Giặc đốt làng tôi" của Nguyễn Sáng mới nổi bật lên, thu hút công chúng bằng một sức hấp dẫn lạ lùng, có lẽ không mấy khi ở một triển lãm mỹ thuật, người ta đứng xúm xít vòng trong vòng ngoài trước một tác phẩm đông đến như vậy. "Giặc đốt làng tôi", cùng những tác phẩm Nguyễn Sáng vẽ sau đó: "Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ", "Thành đồng Tổ quốc", "Thánh Gióng", "Hành quân đêm mưa"... đều là những tác phẩm đồ sộ, thành công hơn hết trong số những tác phẩm vẽ về cách mạng của các họa sĩ cùng thời. Tranh của Nguyễn Sáng, dù vẽ gì, cũng cho người xem thấy sức mạnh nội tại rất to lớn của người nghệ sĩ chân chính nơi ông. Hiếm ai có được một ngôn ngữ tạo hình ngắn gọn mà chắc đẹp như Nguyễn Sáng. Mỗi nét bút của ông đều toát lên vẻ sảng khoái, mỗi gam màu đều được tiết giản đến cùng, nhưng lại nhiều sắc độ nên rất gợi không gian, mỗi hình tượng nghệ thuật đều chắc, khỏe, sống động, có cá tính và tư tưởng. Nguyễn Sáng là một họa sĩ hiện đại có tầm trí tuệ của một nhân cách lớn. Suốt đời, ông đã dồn nhiều công sức và thành công ở những đề tài lớn của một thời đại hào hùng. "Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ" là một tác phẩm thành công vào bậc nhất của Nguyễn Sáng. Ông thực hiện tác phẩm này năm 1963, gần 9 năm sau ngày đánh thắng thực dân Pháp. Là một họa sĩ từng tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ, Nguyễn Sáng đã ghi được rất nhiều tài liệu tại chỗ. Ông có thời gian để lùi lại, ngẫm nghĩ về một đề tài có tính lịch sử như "Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ". Trong tranh, là những nhân vật bộ đội được bố cục choán hết nền, được xây dựng theo phương pháp độc lập thể - hình mảng góc cạnh và giản lược, cho người xem cảm giác về sức mạnh và sự hoành tráng. Nguyễn Sáng thực hiện tranh theo bút pháp sơn dầu một cách thoải mái, nhẹ nhàng - mặc dù điều ấy làm rất khó đối với sơn mài. Với một vách hào treo cờ Đảng, các chiến sĩ được dàn theo hàng ngang to đậm chắc khỏe trong tư thế thiêng liêng và sẵn sàng tiến lên phía trước theo ngọn cờ của Đảng. Tác phẩm thấm đẫm chất sử thi, hoành tráng. Đây là tác phẩm sơn mài toàn bích nhất của Nguyễn Sáng cả về nội dung và hình thức.

Giờ đây khi nhìn lại ở Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, những bức tranh đồ sộ của Nguyễn Sáng như "Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ", "Giặc đốt làng tôi", "Tình cảm họa sĩ", "Tình quân dân", "Toàn dân đoàn kết", "Chiếm phủ Khâm sai", "Thành đồng Tổ quốc", "Pác Bó", "Hành quân đêm mưa"... đều là những điểm sáng chói trong số những tranh vẽ về đề tài cách mạng... Những tác phẩm ấy là những minh chứng hùng hồn về tấm lòng của một người cộng sản chưa bao giờ đứng trong hàng ngũ Đảng. Chính trách nhiệm công dân - nghệ sĩ với dân tộc và thời đại đã đưa nghệ thuật của Nguyễn Sáng tới đỉnh cao.

Năm 1945, tháng 10, Nguyễn Sáng là họa sĩ vẽ mẫu giấy bạc cho Bộ Tài chính của Chính phủ lâm thời. Năm 1946, ông vẽ tem đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - con tem mang chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh - vốn là người quen vẽ một cách khoáng hoạt, Nguyễn Sáng đã dồn công sức để tập trung, tỉ mỉ vẽ trên một con tem nhỏ hình Bác. Tấm lòng của ông, hai bàn tay ông từ những ngày ấy, đã dành cho đất nước, cho bổn phận một nghệ sĩ sống vì dân tộc. Và chỉ với tấm lòng và hai bàn tay ấy, Nguyễn Sáng mãi mãi giàu có, mãi mãi sống với bao câu chuyện tốt đẹp trong lòng bạn bè, đồng nghiệp, những người yêu mến ông.

Phạm Thị Thanh

Nguyễn Đình Thi - Nghệ sĩ và Cách mạng

Trong số những nhà văn được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I, Nguyễn Đình Thi là người trẻ nhất. Ông sinh năm 1924 tại Luông Pha-băng (Lào). Tham gia hoạt động cách mạng từ khi là sinh viên trường luật, năm 1942, ông bắt đầu viết sách báo. Ông là một trong những người đầu tiên tham gia thành lập Hội Văn hóa Cứu quốc (1943). Từ Cách mạng tháng Tám đến nay, ông luôn luôn giữ trọng trách trong ngành văn nghệ. Có thể nói kể từ khi bước vào con đường hoạt động cách mạng, Nguyễn Đình Thi cũng chính thức bắt đầu cuộc đời hoạt động nghệ thuật của mình.

Dù viết nhạc, viết văn hay làm thơ, viết kịch, viết tiểu luận, phê bình... cảm hứng chủ đạo ở Nguyễn Đình Thi là cảm hứng về đất nước và dân tộc anh hùng, ý thức về dân tộc, về Tổ quốc bao giờ cũng được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với cách mạng, với Đảng. Người đọc bắt gặp ở ông một thái độ nhìn sâu vào đời sống, tìm về cội nguồn của những đau khổ, sướng vui, cho nên ở ông, luôn có sự đồng cảm với những vất vả lo toan của các tầng lớp lao động. Đó là do những năm tháng rong ruổi trên nhiều nẻo đường kháng chiến, Nguyễn Đình Thi đã quan sát, suy ngẫm, rất có ý thức tìm kiếm phát hiện những nét độc đáo của bản sắc con người và dân tộc Việt Nam.

Với các ca khúc "Diệt phát xít", viết trước ngày khởi nghĩa và "Người Hà Nội" viết vào những ngày Hà Nội bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Nguyễn Đình Thi quả đã dựng được những tượng đài bất hủ về hào khí dân tộc, về nét đẹp văn hiến và anh hùng của thủ đô ta.

Nguyễn Đình Thi là tác giả của một số tiểu thuyết sử thi có vai trò quan trọng trong lịch sử văn học cách mạng. Lần đầu tiên, trong "Xung kích", ông đã xây dựng hình tượng Anh bộ đội Cụ Hồ - người nông dân mặc áo lính của một thời mộc mạc, gian khổ mà hành trang mang vào cuộc chiến đấu chủ yếu là lòng yêu nước nồng nàn, lòng căm thù bọn địa chủ và tinh thần sẵn sàng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Hình tượng đó đã được ông trở lại qua các tiểu thuyết "Vào lửa", "Mặt trận trên cao". Vẫn trên những nét đẹp cơ bản của người lính chống thực dân Pháp, anh bộ đội của thời chống đế quốc Mỹ đã có một vẻ đẹp bề thế, vóc dáng hơn, bởi vì đi vào cuộc kháng chiến gian khổ lần này, họ đã có tri thức văn hóa và khoa học kỹ thuật, có trong tay những kinh nghiệm vừa đi qua cuộc kháng chiến chín năm.

Với bộ tiểu thuyết "Vỡ bờ", ông thể hiện một cách đầy đủ nhất năng lực xây dựng tiểu thuyết, khả năng nắm bắt và tái tạo hiện thực, lịch sử, phát hiện những vẻ đẹp khác nhau về con người và đất nước... Trên nền của một cuộc đấu tranh gian khổ, từ những ngày hoạt động bí mật đến khi "Súng nổ rung trời giận dữ. Người lên như nước vỡ bờ", với một dung lượng hiện thực lớn lao bao gồm nhiều miền quê và nhiều số phận con người, Nguyễn Đình Thi đã thành công trong việc tái hiện một giai đoạn lịch sử, đặc biệt là với việc xây dựng nên hình tượng người cộng sản và những quần chúng đến với cách mạng, đến với lý tưởng cộng sản, làm cuộc đổi đời cho dân tộc. "Vỡ bờ" cũng đã thể hiện rất rõ tấm lòng yêu thương tha thiết của ông đối với vận mệnh và lịch sử dân tộc, với vẻ đẹp của tâm hồn và tính cách con người Việt Nam, của thiên nhiên Việt Nam.

Viết nhiều về sự anh hùng dũng cảm, nhưng mặt khác, ông không né tránh những mất mát đau thương. Ông cảm thông với những vất vả, nhọc nhằn trong mỗi đời người, người tan tóc, đau thương, lam lũ... do đói nghèo và chiến tranh đưa lại. Nét buồn trong "Không nói", "Người tử sĩ" dường như vẫn man mác cho đến tận "Buổi chiều Vàm Cỏ". Nếu như ở văn xuôi, nhân vật xuất hiện trên cái nền sự kiện và có số phận gắn chặt với sự kiện, trong thơ, mạch trữ tình gắn với tâm trạng một cách cụ thể hơn. Ông cũng có viết những bài thơ dài như "Mẹ con đồng chí Chanh", "Bài thơ Hắc Hải" nhưng những câu thơ của ông về thiên nhiên đất nước, về tình yêu vẫn là những câu thơ có sức lắng. "Phố dài xao xác heo may / Người ra đi đầu không ngoảnh lại / Sau lưng thềm nắng lá rơi đầy", "Gió thổi mùa thu hương cốm mới", "Cỏ mềm thơm mãi dấu chân em", "Ôi những cánh đồng quê chảy máu / Dây thép gai đâm nát trời chiều", "Anh yêu em như "anh yêu đất nước"... là những câu thơ có sức sống qua thời gian và thật sự đem lại những giá trị thẩm mỹ cho người đọc. Từ "Không nói" đến "Nhớ", rồi "Chia tay trong đêm Hà Nội" tình yêu lứa đôi và tình yêu Tổ quốc đã được ông thể hiện một cách hài hòa. Bởi vậy, tuy cách xa, nhớ thương, tình cảm đó vẫn là "ngôi sao lấp lánh" chỉ đường, là "ngọn lửa hồng" sưởi ấm trái tim người chiến sĩ.

Những năm tháng gần đây, Nguyễn Đình Thi ít viết truyện nhưng vẫn gắn bó với thơ và viết kịch. Càng ngày thơ ông dường như càng ít đi cái trữ tình thiết tha của thời tuổi trẻ. Nhưng cô đúc hơn, như thể đó là những trải nghiệm. Về kịch, sau "Con nai đen", ông viết "Rừng trúc", "Giấc mơ", "Hoa và Ngần", "Nguyễn Trãi ở Đông Quan", "Tiếng sóng"... Kịch của ông giàu chất thơ, gửi gắm những tình cảm, những suy nghĩ về đạo lý, về thời cuộc... Ông còn là tác giả của những tập phê bình và tiểu luận như "Mấy vấn đề văn học", "Công việc của người viết tiểu thuyết"...

Nguyễn Đình Thi đi vào con đường hoạt động nghệ thuật cả ở lĩnh vực âm nhạc, thơ, văn xuôi, kịch và tiểu luận phê bình. Ông còn là một diễn giả đầy sức lôi cuốn trong những buổi thuyết trình, nói chuyện về nghề văn. Nói đến cái mạnh của Nguyễn Đình Thi là nói đến cái mạnh của một người vừa có tri thức, có văn hóa, vừa có vốn sống và tài hoa. Ông là khuôn mặt sáng giá trên văn đàn Việt Nam hiện đại.

PTS Tôn Phương Lan - Viện Văn học

Hải Triều - Chiến sĩ tiên phong của nền văn học cách mạng

Hải Triều - Nguyễn Khoa Văn là một trong những chiến sĩ tiên phong của nền văn học mới, nền văn học của thời đại cách mạng giải phóng dân tộc.

Cống hiến lớn nhất của Hải Triều là trên lĩnh vực lý luận văn học và triết học, qua hai cuộc tranh luận nổi tiếng về "Duy tâm hay duy vật" và "Nghệ thuật vị nghệ thuật hay nghệ thuật vị nhân sinh", diễn ra trong gần suốt thập niên ba mươi, một thập niên có ý nghĩa bản lề của cách mạng Việt Nam. Đảng CS Việt Nam thành lập năm 1930 trong hoàn cảnh cực kỳ khó khăn. Từ đó việc tuyên truyền, giác ngộ về lý luận cũng như tổ chức lực lượng, đều hết sức quan trọng. Hải Triều đã làm trọn nhiệm vụ mà Đảng đã giao phó cho ông.

Cần phải nói đến cuốn "Chủ nghĩa mác-xít phổ thông" của Hải Triều, xuất bản năm 1938, khi chủ nghĩa mác-xít đang hoành hành ở Tây Ban Nha và cả thế giới đang ở đêm trước của trận bão lửa mà chủ nghĩa phát-xít sẽ làm bùng nổ vào năm 1939. Đó là một hành động dũng cảm. Và quả nhiên đến 1940, chính quyền thực dân đã xem Hải Triều là phần tử nguy hiểm, chúng bắt ông phải đi an trí (một hình thức giam lỏng). Cho đến sau ngày Nhật đảo chính Pháp (9-3-1945) ông mới được trả tự do. Cuốn "Chủ nghĩa mác-xít phổ thông" của Hải Triều là tài liệu công khai duy nhất trước 1945, một tác phẩm lý luận quan trọng, ra đời kịp thời, chứng tỏ sự nhạy bén và táo bạo trong tư tưởng lý luận của Hải Triều. Ngay sau Cách mạng Tháng Tám, Hải Triều đã cho tái bản cuốn sách này với sự bổ sung sâu sắc hơn. Nghiên cứu, tuyên truyền chủ nghĩa Mác - Lê-nin đã trở thành niềm say mê suốt đời của Hải Triều. Trong kháng chiến chống Pháp, Đảng ta tuyên bố tự giải tán (chuyển vào hoạt động bí mật). Đảng thành lập Hội nghiên cứu chủ nghĩa Mác. Hải Triều thời kỳ đó làm Chi hội trưởng Chi hội nghiên cứu chủ nghĩa Mác Liên khu Bốn, phụ trách tờ Tạp chí Tìm hiểu là cơ quan của Chi hội. Nhiều bài báo quan trọng của Hải Triều đã đăng trên tạp chí này. Đặc biệt là việc vận dụng chủ nghĩa Mác vào Việt Nam. Xây dựng một lý luận mác-xít cho cách mạng Việt Nam là vấn đề mà Hải Triều mong ước và thu hút tâm trí của ông. Nếu trước đây, đứng vững trên quan điểm triết học mác-xít, nắm vững phép biện chứng mác-xít, Hải Triều đã giành được thắng lợi trong cuộc tranh luận với Phan Khôi thì, trong kháng chiến chống Pháp, khi tư tưởng mác-xít đã giành được địa vị ưu thắng, Hải Triều lại càng ra sức tìm hiểu và vận dụng chủ nghĩa Mác vào hoàn cảnh cụ thể của Cách mạng Việt Nam. Đó là con đường đúng đắn, con đường cách mạng và khoa học, con đường mà các nhà kinh điển Mác - Lê-nin hằng mong đợi ở các thế hệ cách mạng sau này.

Cuộc tranh luận nghệ thuật 1935 - 1936 càng khẳng định thắng lợi của quan điểm mác-xít về triết học và nghệ thuật. Những năm ba mươi đã xuất hiện những lực lượng xã hội đầy mâu thuẩn ở Việt Nam. Thời kỳ này chữ quốc ngữ trở nên phổ cập trong đời sống văn hóa xã hội. Một lớp thanh niên trí thức vừa thông thạo tiếng Pháp vừa am hiểu tiếng Việt, vừa chịu ảnh hưởng trực tiếp của văn học nghệ thuật Pháp (qua chương trình các trường thuộc địa) vừa có ý thức vươn lên khẳng định vị trí xã hội của mình. Họ đã có thể sáng tác thơ văn và lấy thơ văn làm tiếng nói, làm tuyên ngôn của mình. Phía sau đó, các lực lượng chính trị đều có ý thức chiếm lĩnh các địa hạt văn hóa nghệ thuật, xem văn hóa nghệ thuật là nhân tố quan trọng trên con đường chính trị của mình. Chính quyền thực dân và phong kiến muốn duy trì một thứ văn hóa nghệ thuật có tác dụng củng cố quyền lực thống trị, muốn các hoạt động văn hóa nghệ thuật hướng cho công chúng tách rời với cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, ngăn cản đời sống văn hóa Việt Nam với đời sống văn hóa tiến bộ và cách mạng trên thế giới, mà tiêu biểu lúc đó là nền văn hóa Liêng bang Xô-viết. Chính quyền thực duân khuyến khích việc than mây khóc gió, sống và chết vì tình, quên hết sự đời chung quanh mà chui đầu vào tháp ngà nghệ thuật. Hãy quên mình là người nô lệ! Hãy quên dân tộc mình, đồng bào mình đang sống trong lầm than, tăm tối! Chúng tôi ủng hộ, bảo vệ thứ văn chương nghệ thuật bi lụy, lẩn tránh thực tại bất công.

Những người cộng sản không thể bỏ mặc trận địa cực kỳ quan trọng cho các thế lực phản động hoành hành. Cuộc đấu tranh tất yếu phải xảy ra. Hải Triều lại một lần nữa giành thắng lợi vẻ vang cho quan niệm văn học nghệ thuật tiến bộ và cách mạng.

Những vấn đề nghệ thuật mà Hải Triều và các đồng chí của ông đặt ra trong cuộc tranh luận nghệ thuật hồi đó, đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Thực tiễn đời sống hơn sáu mươi năm qua đã chứng tỏ sự đúng đắn trong quan điểm nghệ thuật của Hải Triều.

Hải Triều có một phong cách lý luận rất quý. Tư tưởng lý luận triết học hay nghệ thuật được ông diễn đạt một cách dễ hiểu, ngắn gọn, hàm súc. Văn lý luận của Hải Triều không có tính kinh viện nặng nề khô khan. Riêng về tranh luận, có thể nói Hải Triều là một trong những phong cách mẫu mực mà ngày nay chúng ta cần phải tiếp tục phát huy. Lô-gích của Hải Triều sắc sảo, mạnh mẽ, hài hước, dí dỏm hoặc dịu dàng tình cảm, tùy hứng đối tượng tranh luận. Đối với các bậc trưởng thượng, ông rất kính trọng nhưng không nhân nhượng về tư tưởng, học thuật.

Với các bài viết về các tác phẩm Kép Tư Bền, Lầm than và Thư gửi bạn Từ Ngọc hay bài Ngược đường số Chín, các bài về Goóc-ki, Rô-manh Rô-lăng, Hăng-ri Bác-buýt, về văn học Xô-viết, v.v. Hải Triều tỏ ra là một ngòi bút phê bình văn học sắc sảo, nhanh chóng nhận ra những phẩm chất đáng quan tâm ở các hiện tượng văn học mới xuất hiện, trong một bối cảnh rối ren, phức tạp của đời sống văn học lúc bấy giờ. Hải Triều còn là một nhà bình luận nhạy bén, sắc sảo. Trong tình hình thông tin ít ỏi khó khăn thời ấy mà ông theo dõi rất sát các sự kiện thời sự chính trị quốc tế. Đọc các bài "Ai đốt nghị viện Đức", "Hội nghị kinh tế thế giới", "Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương", "Mười chín năm kiến thiết ở Liên Bang Xô-viết"... ta thấy rõ bút lực cường tráng của Hải Triều trên lĩnh vực bình luận chính trị.

Di sản văn học của Hải Triều có ý nghĩa quý báu trong tình hình hiện nay. Nền văn học sau chiến tranh có những yêu cầu khác hơn, phải thực hiện những việc mà trước đây trong tình trạng chiến tranh khốc liệt, ta chưa thể làm việc. Nhưng về cơ bản nền văn học cách mạng vẫn tiếp tục con đường cách mạng Việt Nam đã vạch ra từ đầu, từ những trước tác của Chủ tịch Hồ Chí Minh những năm hai mươi, đến Luận cương Cách mạng năm 1930, đến Đề cương Văn hóa Việt Nam 1943, một con đường văn học mà thực tiễn hai cuộc chiến tranh giải phóng đã tạo dựng nên...

Như vậy, nền văn học Cách mạng Việt Nam dù ở thời kỳ trước 1945 đến 1975 và sau đó chỉ có thể khác nhau về hoàn cảnh, điều kiện xã hội, về những yêu cầu cụ thể nhưng bản chất không thể thay đổi. Trên quan điểm đó, càng thấy giá trị của Hải Triều trong công cuộc đấu tranh tư tưởng và nghệ thuật nhằm xây dựng một nền văn nghệ dân tộc và hiện đại, hội nhập với nhân loại nhưng vẫn giữ vững bản sắc dân tộc và làm phong phú thêm quan điểm nghệ thuật cách mạng của Đảng ta.

Nguyễn Văn Lưu

Nguyễn Huy Tưởng - Nghệ sĩ và công dân

Cuối năm 1996, nhân dịp Nhà nước ta trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh cho một số nhà văn, trong đó có Nguyễn Huy Tưởng, Nhà xuất bản Văn học đã cho ra mắt bạn đọc toàn bộ di sản văn chương của ông gồm 4.245 trang với đủ các thể loại: thơ, kịch, tiểu luận phê bình, văn xuôi, ghi chép, nhật ký. Nguyễn Huy Tưởng sinh ra vào lúc thực dân Pháp đã củng cố được vị trí thống trị trên đất nước ta. Cũng như những trí thức, nghệ sĩ cùng thế hệ, ông phải chịu cái rủi ro, cái thân phận cơ cực của kẻ nô lệ. Nhưng, thế hệ ông lại có cái may được chứng kiến một giai đoạn lịch sử oanh liệt và hào hùng với các sự kiện long trời lở đất làm thay đổi vận mệnh dân tộc. Đó là sự ra đời của Đảng Cộng sản Đông Dương với vai trò tổ chức và lãnh đạo cách mạng giải phóng dân tộc, là Cách mạng Tháng Tám thành công, là cuộc kháng chiến 9 năm trường kỳ và anh dũng kết thúc bằng chiến thắng Điện Biên Phủ "chấn động địa cầu", là thời kỳ mới của đất nước tiến lên chủ nghĩa xã hội và đấu tranh thống nhất bắc - nam... Từng ấy sự kiện kết hợp với một tư chất, tài năng và tâm huyết của Nguyễn Huy Tưởng đã phấn đấu một cách gian khổ và chật vật. Những dòng nhật ký ông viết vào những năm từ 1939 đến năm 1942 cho thấy quá trình thai nghén vở kịch Vũ Như Tô và truyện lịch sử Đêm hội Long Trì, tìm cách nói gián tiếp tỏ lòng yêu nước, tỏ thái độ trước giặc ngoại xâm, là giải pháp hữu hiệu nhất để Nguyễn Huy Tưởng đạt được khát vọng sáng tạo của mình. Vượt lên trên cả những câu thúc của miếng cơm, manh áo, ông say sưa với lý tưởng nghệ thuật, lý tưởng nhân sinh mà ông theo đuổi. Yý thức về thiên chức nghệ sĩ, lương tâm nghệ thuật và trách nhiệm công dân đã được gửi gắm, thể hiện tập trung trong vở kịch Vũ Như Tô. Tuy chưa phải là sự thể hiện tách bạch, rõ ràng như có lúc người ta mong muốn, nhưng chính sự đa nghĩa của vở kịch đã làm động não nhiều thế hệ. Ngay từ những sáng tác đầu tiên này, tài năng và nhân cách nghệ sĩ ở Nguyễn Huy Tưởng đã được khẳng định. Với Vũ Như Tô, tuy còn vương vấn bởi những đam mê nghệ thuật, nhưng Nguyễn Huy Tưởng đã bắt đầu nhận thức được sức mạnh của quần chúng. Có lẽ vì vậy mà từ cuối năm 1942, đặc biệt là từ khi có Đề cương văn hóa Việt Nam (1943) của Đảng ra đời, ông đã gia nhập Hội văn hóa Cứu quốc và tích cực hoạt động truyền đạt Đề cương và những tư tưởng cách mạng của Đảng. Đầu năm 1945, Hội văn hóa Cứu quốc quyết định ra tờ tạp chí Tiên phong, nhà ông ở làng Dục Tú lại trở thành trụ sở đầu tiên của tòa soạn.

Cách mạng Tháng Tám thành công, thay đổi thân phận của dân tộc. Số tạp chí Tiên phong đang làm dở, nhưng cuộc đời Nguyễn Huy Tưởng cũng như cuộc đời các nhà văn, nghệ sĩ, trí thức theo Đảng đã sang trang hoàn toàn mới. Ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương, được bầu vào Quốc hội khóa I, giữ chức Phó thư ký Hội văn hóa Cứu quốc Việt Nam.

Kháng chiến bùng nổ, ông được giao nhiệm vụ tổ chức Đoàn văn hóa kháng chiến hoạt động ở chiến khu Việt Bắc, tham gia sáng lập Tạp chí Văn nghệ, Nhà xuất bản văn nghệ và được chỉ định vào Tiểu ban Văn nghệ Trung ương của Đảng.

Tuy bận rộn nhiều với công việc đoàn thể, nhưng tinh thần công dân và cảm hứng nghệ sĩ đã thôi thúc Nguyễn Huy Tưởng viết kịch Bắc Sơn (1946), Những người ở lại (1948), Anh Sơ đầu quân (1950), Ký sự Cao Lạng (1950), v.v.. So với trước, sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng có sự chuyển biến rõ rệt. Tình yêu đất nước được thể hiện rõ ràng hơn, dứt khoát hơn qua thái độ gắn bó với kháng chiến, gắn bó với nhân dân, với dân tộc bằng nhiệt huyết công dân và trách nhiệm nghệ sĩ, Nguyễn Huy Tưởng đã góp phần tái hiện trong tác phẩm của mình hình ảnh những con người mới, những cán bộ, trí thức, nông dân, du kích, bộ đội... lần đầu tiên đi vào văn chương làm thay đổi cả chất lượng của một nền văn học. Trong trường hợp đó, nhà văn như bị những sự kiện và không khí thời đại cuốn đi một cách sôi nổi và cuồng nhiệt, hồn nhiên nhưng đầy trách nhiệm. Sau này, khi kháng chiến kết thúc, nhìn lại một vài sáng tác của mình, Nguyễn Huy Tưởng tự thấy chưa hài lòng. Ông luôn luôn muốn hoàn thiện lại các sáng tác mà theo ông là hơi vội vàng.

Hòa bình lập lại, trong tình hình mới của đất nước, Nguyễn Huy Tưởng một mặt vẫn gắn bó với đời sống tư tưởng, đời sống văn học, đời sống lao động kiến tạo đất nước để rèn luyện mình, nhưng mặt khác, từ trong chiều sâu tư tưởng, ông vẫn không mấy khi được thảnh thơi, lúc nào cũng nghiền ngẫm, chiêm nghiệm. Có lẽ, sự kiện 19-12-1946 mà ông chứng kiến có ý nghĩa thôi thúc, nhắc nhở ông nhiều nhất. Mặc dù trong kháng chiến ông đã viết Những người ở lại, song đến cuối những năm năm mươi, ông lại tiếp tục khai thác sự kiện này ở một độ lùi thích hợp để khái quát, đánh giá theo một bình diện mới, một chiều sâu thẩm mỹ mới. Bằng Sống mãi với Thủ đô và kịch bản phim Lũy hoa, tuy công việc chưa hoàn tất, nhưng Nguyễn Huy Tưởng đã thêm một lần thể hiện tấm lòng của ông với kháng chiến, với những chiến sĩ cảm tử quân, những người Hà Nội "quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh" trong những ngày chiến đấu bảo vệ Thủ đô, bảo vệ thành quả của nước cộng hòa non trẻ. Qua nhật ký, ông tỏ ra chưa hài lòng với tác phẩm Bốn năm sau, một tác phẩm có thể xem là kết quả trực tiếp của chuyến đi thực tế dài ngày ở Điện Biên. Nhưng bù lại, hình như ông đã đạt được sự nhẹ nhõm, thanh thản nào đó ở bộ tiểu thuyết Sống mãi với Thủ đô, dù mới chỉ hoàn tất được tập I. Giá như cuộc đời ông không dừng lại ở tuổi 49 thì chắc hẳn hôm nay chúng ta còn được đọc nhiều hơn, được chứng kiến nhiều hơn tài năng, tâm huyết và tất cả những gì đã được bộc lộ ngay từ vở kịch Vũ Như Tô - thành công có ý nghĩa mở đầu cho văn nghiệp Nguyễn Huy Tưởng...

PTS Phan Trọng Thưởng

Ngô Tất Tố - Nhà văn tin cậy

của nông dân

Ngô Tất Tố sinh năm 1894 ở làng Lộc Hà, tổng Hội Phụ, phủ Từ Sơn, nay thuộc Bắc Ninh. Làng ông nằm ven bờ sông Đuống, một vùng đất giàu truyền thống văn hóa. Nhưng trước Cách mạng Tháng Tám, đây cũng là nơi tồn tại rất nhiều hủ tục nặng nề, là tai họa cho biết bao gia đình nông dân nghèo khổ. Những cảnh tượng thương tâm này đa được Ngô Tất Tố kể lại khá chân thực và sinh động trong tập phóng sự Việc làng của mình.

Từ nhỏ, Ngô Tất Tố đã theo học chữ Nho. Năm Nhâm Tý 1912, ông đã một lần "lều chõng" thi hương. Năm Âất Mão 1915, trong một kỳ thi sát hạch cuối cùng ở Bắc Ninh, Ngô Tất Tố đứng đầu. Bởi thế mà người dân ở làng Lộc Hà vẫn quen gọi ông một cách thân mật là "đầu xứ Tố".

Là thế hệ những nhà nho cuối mùa, cùng một lớp với Nguyễn Trọng Thuật, Mai Đăng Đệ, Dật Công Phạm Quế Lâm, Tản Đà, Nguyễn Khắc Hiếu... nhưng trên nhiều phương diện, Ngô Tất Tố đã vượt xa các nhà nho đồng thời với mình. Ông sớm tiếp thu những tư tưởng mới của thời đại. Ngô Tất Tố là một trong những người đầu tiên đề xướng việc kết hợp Đông y và Tây y. Là nhà nho nhiều năm theo học nơi cửa Khổng sân Trình, tuy thế, Ngô Tất Tố không nhắm mắt phục cổ, tuân thủ giáo lý một chiều. Trong những bài văn tiểu phẩm cũng như các công trình nghiên cứu: Phê bình Nho giáo của Trần Trọng Kim (1938), Mặc Tử (1942), Kinh Dịch (1944)... Ngô Tất Tố đã thẳng thắn phê phán những tư tưởng tiêu cực. Đặc biệt, ở cuốn tiểu thuyết Lều chõng, nhà văn đã tái hiện khá sinh động cảnh thi cử dưới chế độ xã hội phong kiến xưa. Với sự hiểu biết sâu sắc, tường tận và nhất là những kinh nghiệm mà Ngô Tất Tố đã từng trải, chiêm nghiệm, ông nêu lên sự sụp đổ thảm hại về mặt tinh thần của những nho sĩ suốt đời lấy khoa cử làm con đường tiến thân nhưng lại bị hoàn toàn thất vọng. Ngô Tất Tố không ngần ngại khi vạch trần trên trang sách những mặt trái, những chuyện xấu xa thấp hèn của một bộ phận trong tầng lớp trí thức phong kiến tự xưng là khuôn mẫu cho đạo đức phong hóa, là rường cột của nước nhà mà chẳng hề bàn đến chuyện "Tu, tề, trị, bình", chỉ mải mê với những chuyện hành lạc và ham hố công danh. Chính cái lý tưởng cá nhân ích kỷ đó đã khiến họ thành tầm thường, nhỏ bé, ty tiện. Có thể nói, nếu như Nam Cao viết về con người trí thức tiểu tư sản một cách chân thực với cái nhìn phê phán, thì Ngô Tất Tố cũng đã phân tích, mổ xẻ con người nho sĩ và đã chỉ ra những mặt hạn chế thấp kém của họ.

Cuộc đời của Ngô Tất Tố là cuộc đời của một nhà văn, nhà giáo nghèo. Năm 1926, Ngô Tất Tố ra Hà Nội làm báo rồi cùng với Tản Đà vào Sài Gòn. Ông đến với mảnh đất phía nam này với biết bao niềm hy vọng và tin tưởng. Nhưng sau gần ba mươi năm ở Sài Gòn, Ngô Tất Tố trở ra hà Nội vẫn với hai bàn tay trắng. Ông sinh sống bằng cách viết bài cho các báo Phổ thông, Tương lai, Công dân, Đông Pháp, Thời vụ, Hà Nội tân văn... đây là những năm tháng làm báo hào hứng và sôi nổi nhất của Ngô Tất Tố. Ông viêt với nhiều bút danh khác nhau như: Thục Điểu, Lộc Hà, Lộc Đình, Thôn Dân, Phó Chi, Tuệ Nhơn, Thuyết Hải, Xuân Trào, Hi Cừ v.v. Những bài báo của Ngô Tất Tố đã đề cập những vấn đề thời sự nóng hổi lúc bấy giờ: từ phong trào mặt trận dân chủ với những cuộc đấu tranh của báo giới đòi tự do ngôn luận, những cuộc biểu tình rầm rộ đón "lao công đại sư" Gô-đa ở các thành phố Bắc Kỳ cho đến những cuộc nổi dậy phá kho thóc địa chủ của hàng nghìn nông dân ở Bạc Liêu, Rạch Giá. Ngòi bút sắc sảo, giàu tính chiến đấu của Ngô Tất Tố cũng dũng cảm vạch mặt lên án nhiều kẻ tai to mặt lớn trong xã hội lúc bấy giờ, nào là Tô-lăng-sơ thủ hiến Bắc Kỳ, Pa-giơ thống đốc Nam Kỳ, Võ Hiển, Hoàng Trọng Phu, thượng thư Phạm Quỳnh... Trên văn đàn những năm 1936-1939, Ngô Tất Tố liên tục tấn công vào bọn quan lại phong kiến, đặc biệt là nạn quan lại tham nhũng. Những việc làm và thái độ của Ngô Tất Tố đã làm cho bọn thực dân thù ghét. Chúng theo dõi và tìm cách dụ dỗ, mua chuộc ông. Năm 1935, chánh sở mật thám Hà Nội cho gọi Ngô Tất Tố đến để mua chuộc, nhưng ông từ chối. Nhiều lần Ngô Tất Tố bị cấm viết báo và bị trục xuất khỏi Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định. Năm 1939, bọn thực dân ra lệnh cấm cuốn Tắt đèn. Bọn mật thám về Bắc Ninh khám nhà Ngô Tất Tố và bắt giam ông ở Hà Nội ba, bốn tháng. Những hành động đó cũng không ngăn cản được ngòi bút của Ngô Tất Tố. Trong bất kỳ hoàn cảnh nào, Ngô Tất Tố vẫn luôn đứng vững trên quyền lợi của dân tộc, của quần chúng nghèo khổ bị áp bức và luôn xuất phát từ tấm lòng yêu nước thương dân mà sáng tác.

Ngô Tất Tố viết nhiều thể loại: truyện ngắn, tiểu thuyết, phóng sự, văn tiểu phẩm... Thế nhưng nhắc đến tên tuổi của ông, người ta thường nghĩ ngay đến tác phẩm Tắt đèn. Điều này cũng dễ hiểu, bởi đây là một trong những sáng tác đặc sắc nhất của ông. Thực ra, trước Tắt đèn, Ngô Tất Tố đã có nhiều bài báo và tập phóng sự Việc làng viết về cuộc sống của người nông dân sau lũy tre làng. Tuy nhiên Tắt đèn vẫn là tác phẩm thành công hơn cả. Dư luận báo chí đương thời cho rằng với Tắt đèn, Ngô Tất Tố đã mang đến một cách nhìn mớim một cách miêu tả và biểu hiện mới trong nghệ thuật so với các nhà văn đương thời. Nhà văn không chỉ đề cập một vấn đề thời sự trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ - vấn đề nông dân, đặc biệt là vấn đề sưu thuế mà còn xây dựng được một hình tượng phụ nữ nông dân mạnh khỏe, lạc quan với những phẩm chất tốt đẹp. Viết tác phẩm Tắt đèn, Ngô Tất Tố không chỉ có cái nhìn sắc sảo, một sự am hiểu tường tận cuộc sống ở thôn quê mà điều quan trọng hơn, là ông có một tình cảm gắn bó sâu nặng với người nông dân. Đọc những trang sách của nhà văn viết về thân phận nghèo khổ, bị dồn đẩy đến bước đường cùng, nhiều lúc ta có cảm giác như nước mắt của nhà văn chan hòa cùng nước mắt của nhân vật. Có thể nói, với Tắt đèn, Việc làng và nhiều bài báo khác của mình, Ngô Tất Tố thực sự đã trở thành người bạn đường đáng tin cậy của những người nông dân nghèo trước Cách mạng Tháng Tám.

Cách mạng Tháng Tám thành công, cùng với nhiều đồng nghiệp khác, Ngô Tất Tố bày tỏ niềm cảm xúc chân thành, tin tưởng và lạc quan của mình. Năm 1946, "trong một bữa cơm đông đủ gần hết anh chị em văn nghệ sĩ Bắc bộ và Trung bộ, bế mạc Hội nghị Văn hóa cứu quốc lần thứ nhất ở Hà Nội, ông già tóc ngắn hoa râm, áo dài khăn xếp, sắt đanh với cái tên Huy Cừ chuyên vạch mặt chỉ trán những chuyện ngang trái của xã hội thực dân và phong kiến trong một mục báo hằng ngày kia, hơi rượu liên hoan ngà ngà, đứng lên khoanh tay bẽn lẽn ngâm mấy câu thơ mừng cách mạng thành công".

Kháng chiến toàn quốc bùng nổ, mặc dù lúc này đã tuổi già, sức yếu, nhưng Ngô Tất Tố vẫn đem hết sức mình phục vụ cách mạng. Với bộ quần áo nâu giản dị, Ngô Tất Tố hòa mình trong cuộc sống kháng chiến của nhân dân. Ông tham gia công tác thông tin văn nghệ, dự đại hội chiến sĩ thi đua nông nghiệp toàn quốc, tham gia công tác thuế nông nghiệp... Ngô Tất Tố được kết nạp Đảng Cộng sản Đông Dương. Sau đó, tại Đại hội Văn nghệ toàn quốc lần thứ nhất 1948 ông được bầu vào Ban chấp hành Hội Văn nghệ Việt Nam.

Trong những năm kháng chiến chống Pháp, không có điều kiện viết những tác phẩm lớn, Ngô Tất Tố đã giành thời gian cho những bài ca dao, những bản diễn ca, những truyện ngắn, các vở chèo để phục vụ kịp thời công tác cách mạng (Vĩnh Thụy ca, Quà tết bộ đội, Buổi chợ trung du, Anh Lộc...). Đặc biệt thời kỳ này, Ngô Tất Tố có nhiều đóng góp to lớn vào công tác dịch thuật. Ông là dịch giả của nhiều tác phẩm văn học Liên Xô (cũ) và Trung Quốc (Trời hửng, Trước lửa chiến đấu, Suối thép, Vấn đề văn nghệ Liên Xô...). Trong giải thưởng văn nghệ 1951 - 1952, Ngô Tất Tố được giải ba về dịch các cuốn: Trời hửng (của Vương Lực), Trước lửa chiến đấu (Lưu Bạch Vũ) và giải khuyến khích cho vở chèo mười cảnh do ông viết Quách Thi Tước (sau đổi tên là Nữ chiến sĩ Bùi Thi Phác).

Tháng 4-1954, Ngô Tất Tố qua đời. Ông không kịp chứng kiến ngày chiến thắng của dân tộc, ngày mà ước mơ của ông từ năm 1949 đã trở thành sự thực:

Bóng toàn thắng sang xuân càng sáng sủa

Chỉ nước non ta hẹn chỗ trùng phùng

Vỗ tay vào đất Thăng Long.

Mặc dầu vậy, Ngô Tất Tố được sống những năm tháng hào hùng nhất của dân tộc, đã nhìn thấy cuộc đời của những người nông dân nghèo khổ đang đổi thay và đang từng bước đứng lên làm chủ cuộc sống của mình, làm chủ đất nước.

Hơn ba mươi năm cầm bút, vừa viết văn, viết báo, vừa dịch thuật và nghiên cứu phê bình văn học, Ngô Tất Tố có nhiều đóng góp lớn lao cho sự nghiệp văn học, sự nghiệp cách mạng. Đánh giá công lao to lớn của ông, Hội đồng Nhà nước đã quyết định truy tặng Ngô Tất Tố giải thưởng cao quý Hồ Chí Minh đợt I. Ông xứng đáng là một nhà văn lớn, một nhà văn hóa và nghiên cứu lớn của dân tộc.

PTS Hà Văn Đức - Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

Phác họa về Nguyễn Tuân

Nguyễn Tuân là một trong những đại thụ của rừng đầu nguồn văn chương Việt Nam thế kỷ này. Nguyễn Tuân là bậc thầy của nghệ thuật ngôn từ Việt Nam, người mở ra những khả năng mới cho tiếng Việt. Nguyễn Tuân là nghệ sĩ đã mở ra thế giới nghệ thuật riêng, phong phú. Nguyễn Tuân là người tuy có lúc làm ra vẻ khinh bạc, lập dị, nhưng bên trong là người dạt dào tình cảm trong lành, cao cả, trung hậu, một người yêu cái đẹp, yêu người, yêu nước, yêu cách mạng. Nguyễn Tuân, con người thông tuệ, uyên bác, đọc gần hết những danh tác nhân loại và thông kim bác cổ. Nguyễn Tuân - con người thi sĩ, ông là "nhà thơ bị đóng đinh trên cây thập giá của văn xuôi", nhưng ông cũng là người yêu thích sự chính xác, chính xác tới cùng. Ông viết văn nhưng cũng đóng phim, đóng kịch, rành rẽ các thi pháp đặc hiệu của điện ảnh, của hội họa, của "thẩm âm". Ông đi nhiều, cả cuộc đời hầu như nằm gọn trong những chuyến đi để "thay đổi thực đơn cho cảm giác", nhưng khi cần cũng từ chối đi và nói: "Chuyến đi đẹp nhất là chuyến đi trong tâm tưởng". Nguyễn Tuân đa dạng, phức điệu, biến hóa và tiến triển nhưng bao giờ cũng nhất quán một cách sâu sắc: bao giờ ông cũng thủy chung, thắm đỏ với sự nghiệp của nhân dân, đất nước mình cho dù đó không phải là một tình yêu đơn giản...

Hồi Hà Nội đánh Mỹ, những buổi chiều, người ta thấy cụ Nguyễn ngồi ở quán bia Cổ Tân: Cụ trải một tờ báo trên nắp hầm cá nhân, thung dung ngồi đọc báo Pháp, chờ một vài vại bia do các anh bạn trẻ sắp hàng mang ra. Cụ không chịu sơ tán hồi Mỹ đánh B.52, mà đầu đội mũ phòng không, bám trụ Hà Nội để viết Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi. Sau 1975, cụ vào thăm TP Hồ Chí Minh và ở hẳn tại Nhà xuất bản Giải phóng ba tháng, mà tôi thì ở trên gác cơ quan, nên có dịp hầu chuyện cụ. Hầu chuyện cụ Nguyễn là một cái thú: vừa khám phá cụ, vừa học hỏi được nhiều điều. Tôi thấy cụ là người nhân hậu, dễ thương, hồn nhiên, hóm hỉnh nhưng nghèo và cũng có khi mau nước mắt - nước mắt tuổi già "hạt lệ như sương"...

Cụ già Nguyễn nổi tiếng ăn uống kỹ tính, nhưng xem ra cụ có ăn uống gì được bao nhiêu đâu, rượu làm gì uống được đến "dăm ba chén". Nhưng cụ đã để lại cho đời nhiều biết bao, và hôm nay nhắc nhở cụ, chúng ta càng cảm thương cụ.

Cái gì là đặc sắc trong gia tài văn chương Nguyễn Tuân? Trả lời câu hỏi này không dễ. Riêng tôi thì tôi có ý nghĩ như thế này: Trên đại thể, nhân vật trung tâm trong tất cả các tác phẩm Nguyễn Tuân từ đầu đến cuối là Nguyễn. Thoạt tiên, Nguyễn là người khinh ghét sự phàm tục, yêu thích những cái cao nhã, khác người. Trong hoàn cảnh một nước thuộc địa, ông đã tìm thấy cái "đẹp xưa" trong những hoài niệm về một nền văn hóa dân tộc. Đối với ông, cái đẹp là tất cả, là cái đích cuối cùng của cuộc đời và nhân cách. "Cái đẹp cứu vớt thế giới", ý tưởng đó của Dostoievski, người mà ông ngưỡng mộ, cũng là ý nghĩ của ông. Đó là một lối thoát, một ước mơ trong sạch, một "tiếng thở dài chống chế độ thuộc địa".

Cách mạng và kháng chiến đến và cùng với nó là một thế giới mới đã đến trong văn chương Nguyễn Tuân. ởđây có sự kế thừa và đổi mới rất dứt khoát. Bởi vì cách mạng chính là cái đẹp, cách mạng chính là sự thực hiện lý tưởng thẩm mỹ của Nguyễn bằng hành động. Ông đã yêu hết mình cuộc sống cách mạng này. Ông đã đồng nhất mình với nó, chiến đấu quyết liệt cho nó (toàn bộ Tùy bút kháng chiến, Sông Đà, Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi... là cuộc chiến đấu bằng ngôn từ cho kháng chiến và cách mạng". Ngày nay đọc lại các tác phẩm này, ta trân trọng về lòng yêu nước và nhiệt huyết chiến đấu của ông. Cái con người tưởng như đến giữa cuộc đời này để mà nhấm nháp, thưởng ngoạn, "chẻ sợi tóc làm tư"... cái con người ấy lại dữ dội, tâm huyết đến như vậy! Ông đã dấn mình vào chiến dịch, vào địch hậu, đã bất kể mình luống tuổi, xông xáo như một phóng viên dưới bom B.52 trong 12 ngày đêm Hà Nội. Tất cả những cái đó nó quy định cách nhìn, điểm nhìn của văn xuôi ông, cái mà thi pháp học văn xuôi coi trọng. Cách nhìn đó không "khách quan", mà thấm đẫm chất trữ tình, chất thơ của một người nhập cuộc.

Nguyễn Tuân đọc rất nhiều, đọc và thấm nhuần văn chương Pháp, Nga, Trung Hoa... Còn văn chương văn hóa dân tộc thì là sở trường của ông. Đọc nhiều, hiểu nhiều, nhưng ông vẫn là ông, có chăng những ảnh hưởng của các nền văn hóa Đông Tây được ông "tiếp biến" rất văn hóa. Cũng như nhiều nhà văn trước cách mạng, Nguyễn Tuân chịu ảnh hưởng của André Gide (1869-1951), con người đòi hỏi "tự do tuyệt đối", "nổi loạn" đả phá các giá trị tư sản, dĩ nhiên là từ phía suy đồi. Nhưng Nguyễn Tuân lại là người con của dân tộc Việt Nam, một nước thuộc địa, vì vậy những ảnh hưởng đó là có chừng mực và không làm mất một Nguyễn Tuân rất dân tộc. Nhìn vào một nhà văn, trước tất cả, ta gặp những câu văn. Câu văn Nguyễn Tuân chịu ảnh hưởng câu văn, cách hành văn, tạo cú... văn Pháp. Nó trùng điệp, phức điệu và phức cú để diễn tả cho được những quan hệ phức tạp của chính hiện thực và tâm trạng. Tuy thế, về cơ bản, nó vẫn là cách nói của người Việt, người Việt Hà Nội, người Việt đồng bằng Bắc Bộ với tất cả cái đậm đà, cái duyên dáng... trong giọng điệu và từ ngữ. Với thi pháp học hiện đại, ta biết đến "cái đẹp ngữ pháp" của câu văn. Câu văn Nguyễn Tuân đẹp là do cấu trúc tầng lớp mà bao giờ cũng trong sáng, cũng đúng, ở đó ông chú ý đến giọng điệu, cách sắp xếp trật tự của các từ để làm nổi bật các mối quan hệ trong sự vật và trong cảm giác của chính ông. "Mùa đông năm 1967, da trời Hà Nội thấp thỏm xanh ngắt một niềm cảm giác", hay "... vàng Nga vẫn còn như níu hoàng hôn lại giữa khu vườn Bách Thảo có một cặp voi Việt Nam đang mài ngà vào nhau mà nhớ một bụi chuối bên quê cũ"... Những câu văn như thế, nhiều câu văn như thế, những câu được viết lần đầu tiên trong văn chương Việt Nam, làm nên cái độc đáo vô song của văn Nguyễn Tuân. Cái cách gặm nhấm, phân tích tinh tế cảm giác, cảm xúc, tâm lý, cái cách liên tưởng nhiều tầng, nhiều lớp... cái đó là của văn chương hiện đại thế giới, được phối hợp với một cái nhìn mơ màng của một lãng tử phương Đông, nó bao quát thế giới trong một cái nhìn vào chiếm lĩnh nó ngay tức khắc. Nguyễn Tuân đã luyện văn của mình khổ công như thế nào để ngay từ khi còn sống, người ta đã xem ông như một nhà văn cổ điển.

Cuộc đời Nguyễn Tuân hầu như nằm trong những chuyến đi. Đi, để dậy gió cảm xúc, lịch lãm sự đời, thoát ra những eo xèo phàm tục. Và để đem về những trang văn mà người ta sẽ đọc đi đọc lại lâu dài.

Mai Quốc Liên

Thơ Chế Lan Viên – chất anh hùng ca và trí tuệ

Khó mà thâu tóm Chế Lan Viên trong một vài trang viết.

16 tuổi viết Điêu tàn làm mọi người "kinh dị" (Hoài Thanh), 40 tuổi viết "Ánh sáng phù sa" cắm một cái mốc lớn trong thơ Việt Nam thế kỷ này, và từ đó đến gần 70 tuổi, luôn luôn trụ vừng là một trong những nhà thơ lớn của đất nước. Lạ nhất là mấy năm sắp mất làm gần 1.000 bài thơ, mở ra một thế giới nội tâm vô cùng đa dạng, nhiều chiều, một thế giới nhân ái, thắm đỏ tình yêu đời nhưng đồng thời trăn trở băn khoăn về lẽ đời, về ý nghĩa đời, về "bản thể" của thơ, của cá thể và của nhân loại. Chế Lan Viên như ngôi sao sa vụt lóe sáng lên lần cuối, và lần này nữa anh lại gây nên một niềm "kinh dị" mới. Anh là người đi tìm, là người sáng tạo không mỏi mệt. Anh là người của thời đại chúng ta, là khát vọng đồng thời anh cũng là nỗi đau, nỗi trăn trở khôn nguôi, anh là lòng yêu đời bất tuyệt, đồng thời anh cũng là người thấm thía cái bi kịch vĩnh cửu của con người khi chính mình trên đường đến hư vô.

Con người cộng sản, con người cách mạng yêu nước Chế Lan Viên, con người thường, con người thi sĩ Chế Lan Viên đã quyện vào nhau, không chia cắt khiến cho trong thơ Việt Nam có một hiện tượng thơ phong phú đến như thế!

Nhớ lại những năm chống Mỹ, ta không thể nào quên giọng thơ Chế Lan Viên. Cùng với Tố Hữu, anh là một tiếng nói thuyết phục, hấp dẫn lòng người trong những năm ấy. Anh là một thi sĩ hùng ca. Đó là tiếng kèn trận không tầm thường, không chỉ là hô hào mà nặng bao suy tư, triết lý. Nhiều kẻ ghét tiếng nói ấy, cố tình hạ thấp tiếng nói ấy, cho nó chỉ là "ca ngợi" đơn nghĩa, và Chế Lan Viên chẳng qua chỉ là anh "văn công sư đoàn"... Chế Lan Viên đầy nhiệt huyết và niềm tin, sống với lẽ phải lớn, biết mình phải làm gì khi Tổ quốc chống kẻ thù mạnh. Anh đã huy động sức thơ anh đến cạn kiệt để làm nhiệm vụ. Vào lúc ấy, không chỉ một mình Chế Lan Viên làm thế: "Ở đất nước ba tuổi đã rời nôi lên ngựa sắt - Tuổi trẻ chơi lau đã chơi trò đánh giặc. Kiếm làm cho con rùa không thể yên thân trong cuộc sống thường... Thơ chỉ sống một phần cho mình còn ba phần cho nhiệm vụ". (Sử Di cảo II).

Thơ Chế Lan Viên đã làm tròn nhiệm vụ đối với nhân dân, đất nước. Nhưng với thơ, với nghệ thuật vô cùng vô tận, anh biết rằng mình luôn luôn phải khởi đầu. Bởi vì cuộc sống luôn luôn khởi động và khởi đầu, không có kết thúc.

Ngay cả khi anh nói lời từ biệt cuộc đời, anh vẫn nhìn về mai sau, về cỏ non, về tình yêu, tình bạn."... Những bạn bè yêu anh sẽ gặp anh trong cỏ. Trong hạt sương, trong đá... Trong những gì không phải anh. Anh tồn tại mãi. Không bằng tuổi tên, mà như tro bụi. Như ngọn cỏ tàn đến tiết lại trồi lên" (Di cảo thơ I).

Nhưng thôi, nói làm gì nhiều đến cái chết, sự lãng quên "Thơ ta đang giữa trận", giữa đời, hãy lo cho đời cái đã. Nhà anh ở cách lò thiêu Bình Hưng Hòa 500m, hằng ngày anh nhìn thấy khói lò thiêu bay trên trời quận Tân Bình. Trên đường "nhẩn nha mà rất gấp" đi đến lò thiêu, anh từng nghĩ: nên sống thế nào: Hiện sinh hay tôn giáo?... Và đã trả lời:

"Khôn thay là chủ nghĩa Mác

Không dại húc đầu vào cái siêu hình rất hóc

Chị Minh Khai thêu áo cho con

Anh Trần Phú giảng bài chờ máy chém

Ta đạp lên siêu hình và bớt nghĩ về ta.

Thế là yên chuyện

Anh viết cho đời và anh yêu em.

Trong khi chờ nhát cuốc-à, không.

Chờ ngọn lửa của lò để đến Vùng Quên".

Chế Lan Viên lớn ở thơ nhờ lý tưởng đó của mình. Để "siêu hình", để "mô đéc" như bao thi sĩ nhân loại đã làm, anh có ngón nghề, nhưng anh không làm thế, "Thế kỷ 20, Nôn mửa thành cổ điển. Và phá phát vào Hàn Lâm viện. Họ chia ra buồn tiền chiến và say hậu chiến. Biến chén rượu hạt mít và cái ao nhà thành ra biển. Dựng cặp đùi lên thành Khải hoàn môn". (Mô-đéc - Di cảo II).

Chế Lan Viên ngồi trong xe buýt, xe lam đầy bụi từ Bà Quẹo về Sài Gòn "ra khỏi sức hút của danh vọng, bản thân, tên tuổi..." "nghĩ sâu vào cái đang sống bên ngoài" đổi đời "để" "đổi lời", đổi mới thơ. Và đổi mới thơ, đối với anh, trước hết là bám chặt vào đời, vào thời sự của đời, nỗi lo hôm nay, niềm hy vọng hôm nay của trái đất.

Và vẫn giọng trữ tình - triết học, pha chút hài hước, anh đã nói lên bao nhiêu suy nghĩ của mình về những năm vừa qua, về nhân tình thế thái, về phân cực, về bất công, về tham nhũng, tham ô, về cơ hội phản thùng, về lãng quên kháng chiến... Dường như tất cả những suy nghĩ của chúng ta hôm nay đều có mặt trong thơ anh, thành thơ anh, rất bình dị mà sâu sắc, cái sâu sắc do nỗi đau sinh thành từ trai đến ngọc, từ đời đến thơ, rớm máu. Trái tim mình. Bất công, tội á... nhưng không có hiệp sĩ nào xách gươm lên ngựa cả, "Đừng ăn cơm nhà, đi làm chuyện vô công". Người ta nghĩ thế. Có lẽ anh trách chúng ta đấy! Anh tự nhận "tội" nhận lỗi về mình". Anh đang nói về người lính: "Người ấy nhắc những câu thơ tôi làm người ấy xung phong - Mà tôi xấu hổ. Tôi chưa có câu thơ nào hôm nay. Giúp người ấy nuôi đàn con nhỏ. Giữa buồn tủi chua cay vẫn có thể cười" (Ai? Tôi! Di cảo I).

Thế còn đời anh - đời thực của anh thì sao? Ờ thì túng thiếu, "nghèo ngặt", ốm đau..., ở thì phải nhặt lá bàng về đun bếp, ờ thì... chẳng sau đâu, anh là thi sĩ, anh đang ở các trời xa, thức cùng sao đêm,... Nhưng mà như anh nói: kẻ thù của anh là thời gian, năm hết thời gian đi nhanh khi nhìn những lá bàng rơi. Thế mà vẫn còn bị những kẻ cơ hội quấy phá. Thời gian trôi nhanh mà phải viết cho hay, cho lạ, cho mới, đi một mình lên biên thùy của các ý tưởng, đến các tình cảm chưa ai đặt chân đến. Thật vô cùng khó khăn.

Chế Lan Viên là cả một thế giới phức hợp, nhiều chiều, sâu thẳm... nhưng bao giờ anh cũng là người giữa đời, giữa chúng ta, bình dị chiếc áo cũ, thiết tha tình bạn, tình đồng chí, anh em... Kìa, anh đang đưa tiễn tôi ra khỏi Viện tĩnh viên, khỏi cái làng ở cuối đường Bà Quẹo của anh chiều hôm ấy, anh đi xa quá rồi mà vẫn say chuyện, tôi giục anh về và anh đứng lại trông theo... và cái bóng anh những lần ấy còn trong tôi mãi mãi...

Mai Quốc Liên

Thông tin về eBook

Ebook created by LAH



Hà Nội 8/2006