NGUYỄN HIẾN LÊ

Cuộc Đời & Tác Phẩm

Tác giả: Châu Hải Kỳ

Nhà xuất bản: Văn học

Năm xuất bản: 2007

Chịu trách nhiệm xuất bản: Nguyễn Cừ

Biên tập: Triệu Xuân

Sửa bản in: Nguyên Thăng

Trình bày: Nguyên Thăng

Bìa: Mai Quế Vũ

Số trang: 442

Kích thước: 14,5 x 20,5cm

Trọng lượng: 460 gram

Giá bìa: 64.000 đ

MỤC LỤC:

Đôi nét về tác giả và tác phẩm

Thay lời giới thiệu

PHẦN THỨ NHẤT

CHƯƠNG I:

Chân dung toàn diện

1. Dĩ vãng

2. Vào đời

Sách của Nguyễn Hiến Lê

CHƯƠNG II:

Tư tưởng

1. Nhận định tổng quát về quan niệm và thái độ

2. Đối chiếu

3. Xu hướng

4. Trò đời “Ăn mật giả gừng”

Tâm hồn

1. Vấn đề đặt ra

2. Quan điểm giải thích vấn đề

3. Nhận định chung

4. Đối chiếu thực tế

KẾT (Phần một)

ĐÔI NÉT VỀ TÁC GIẢ VÀ TÁC PHẨM

Mở đầu Chương XXIX: Bạn xa gần trong Hồi Kí Nguyễn Hiến Lê, tác giả viết: “…một số người nhờ cái duyên Văn tự tôi được gặp trên đường đời, có người thân như ruột thịt, hơn ruột thịt nữa; có người chỉ gặp một lần hoặc chưa gặp lần nào; có người tính tình trái hẳn với tôi, nhưng vẫn có điểm cảm thông với nhau”. (Hồi kí Nguyễn Hiến Lê, Nxb Văn hoá, năm 1993 (về sau viết tắt là Hồi kí), trang 475).

Phần lớn các “bạn xa gần” của cụ Nguyễn Hiến Lê là các bạn văn, và một trong các bạn văn đó - ông Châu Hải Kỳ - được ông Lê Anh Dũng gọi là người tri kỷ của cụ. Trong bài Xuân lòng tri kỷ, sau khi kể lại “sự tích” Quản Trọng khóc Bảo Thúc Nha thời Chiến Quốc bên Trung Quốc với câu cảm thán nổi tiếng của Quản Trọng: “Sinh ra ta là cha mẹ ta, mà hiểu ta là Bảo Thúc Nha (Sinh ngã giả, phụ mẫu dã; tri kỷ giả, Bảo Thúc dã)”; ông Dũng kể tiếp:

“Ở Sài Gòn trước kia có ông Nguyễn Hiến Lê, tính đến cuối đời đã viết và dịch được 122 tác phẩm. Ở Nha Trang có ông thầy giáo Châu Hải Kỳ. Hai ông chưa hề gặp nhau, chưa thư từ cho nhau. Tuy nhiên, chỉ đọc sách của ông Hiến Lê mà ông Hải Kỳ có thể viết ra một quyển sách 300 trang, trong đó ông Hải Kỳ nói rõ về con người và cuộc đời ông Hiến Lê y như thể đã gần gũi, thân thiết nhau từ thuở nào rồi. Khi ông Hải Kỳ vượt 448 cây số từ Nha Trang vào tận Sài Gòn đưa bản thảo cuốn sách cho ông Hiến Lê đọc, ông Hiến Lê cảm động lắm. Trong Hồi ký (...), ông Nguyễn Hiến Lê viết: “Tôi ngạc nhiên thấy ông đọc đủ các tác phẩm của tôi (non 100 cuốn) mà đọc rất kỹ nên biết rõ về đời tôi còn hơn một số người thân của tôi nữa mặc dầu chưa hề gặp tôi lần nào.”

Ông Châu Hải Kỳ quả xứng đáng là tri kỷ của ông Nguyễn Hiến Lê vậy”.

Có lẽ một trong các nguyên nhân ông Lê Anh Dũng kể câu chuyện trên, tuy có vài chi tiết chưa đúng hẳn, là nhằm biểu đồng tình với nhận định của nhà văn Văn Phố. Ông Văn Phố trong bài Nhân đọc bản thảo cuốn Nguyễn Hiến Lê của Châu Hải Kỳ đã viết: “Đưa ra cái ý kiến một tuyển tập các bài Tựa của ông Nguyễn Hiến Lê ông Châu đã tỏ ra là một tri kỷ của ông Nguyễn”.

Về việc “Đưa ra cái ý kiến một tuyển tập các bài Tựa”, tức tuyển tập các bài tựa cụ đề cho các sách của cụ và các sách của các bạn văn, cụ Nguyễn Hiến Lê cho biết: “Ai cũng nhận rằng tôi viết tựa hay cho nên vài bạn văn nhờ tôi đề tựa cho hai ba cuốn. Hai đã là quá nhiều rồi, mà phải là hai cuốn trong hai loại khác nhau thì tôi mới nhận lời. Và tôi chỉ nhận cho bạn thân thôi. Ông Châu Hải Kỳ có lần khuyên tôi nên lựa những bài vừa ý hơn hết, cho vào một tuyển tập như một nhà văn nào đó bên Pháp. Tôi không làm việc đó khiến ông bực mình – nhưng sau 1975, tôi cũng lựa ít bài cho vô tập: Để tôi đọc lại” (trích Hồi kí, tr. 463).

Ngoài ra, trong Hồi kí (tr. 506), cụ Nguyễn Hiến Lê còn cho biết thêm về “bạn văn” Châu Hải Kỳ và tác phẩm Nguyễn Hiến Lê – Cuộc đời & Tác phẩm (NHL CĐ&TP) như sau:

“Tôi gặp Châu Hải Kỳ lần đầu năm 1973. Ông người bé nhỏ, gân guốc, mắt sáng, hiền lành, thành thực, đa cảm, quê miền Trung (tôi không nhớ là Quảng Nam hay Bình Định) đậu Tú tài Pháp kém tôi khoảng mười tuổi, dạy văn ở trường Trung học công giáo ở Nha Trang, tận tâm, được học trò kính mến, rất thích văn chương, đọc nhiều sách, thỉnh thoảng đăng một số bài trên tạp chí, nhất là trên tạp chí giáo dục. Ông tính chuyên về viết tiểu sử các nhà văn như Vi Huyền Đắc, Quách Tấn, Võ Phiến, Bình Nguyên Lộc… Mới viết được một cuốn về Nguyễn Hữu Ngư, bạn thân của ông, nhờ tôi đề tựa, chưa kiếm được nhà xuất bản. Ông viết tiếp cuốn thứ nhì về tôi, mới xong bản thảo thì miền Nam thay đổi chế độ, thế là nguyện vọng của ông đành tạm bỏ. Ông rất buồn.

Hiện nay ông làm ở Ty Giáo dục Phú Khánh (1), và dạy học ở Nha Trang, để nuôi mấy đứa con.

Lần đó (năm 1973) ông từ Nha Trang vào phỏng vấn tôi để viết về tôi. Tôi ngạc nhiên thấy ông đọc đủ các tác phẩm của tôi (non 100 cuốn) mà đọc rất kĩ nên biết rõ về đời tôi còn hơn một số người thân của tôi nữa mặc dù chưa gặp tôi lần nào.

Đầu năm 1975 viết xong tiểu sử của tôi, ông gởi cho tôi xem có chỗ nào không và dặn tôi coi xong, đưa cho ông Lê Ngộ Châu, tạp chí Bách Khoa. Lê Ngộ Châu đọc xong đưa cho V.P và V.P đã viết bài giới thiệu “xổi” trên Bách Khoa số 426 ngày 2.4.75 (2).

V.P đã khen ông viết kĩ, rất tường tận, từ thân thế đến sự nghiệp của tôi lại có những nhận xét rất tinh tế, chẳng hạn về bút pháp của tôi, về tài viết Tựa của tôi; trong lịch sử văn học nước ta, từ trước hình như chưa có bộ truyện kí nào về danh sĩ mà dầy hơn.

Giá ông Châu Hải Kỳ viết xong trước độ sáu tháng thì có thể in được rồi, mà ông không đến nỗi phải ôm hận. Làm nghề cầm bút cũng phải có số, cần gặp thời.

Tập đó sau ông đánh máy, gởi cho tôi hai bản, năm 1980 tôi gởi được một bản cho vợ con tôi ở Paris”.

Tác phẩm NHL CĐ&TP ban đầu gồm hai tập, vì không xuất bản được nên, ông Châu Hải Kỳ cho biết: “…tôi cất có đến hơn một năm mới lấy ra xem lại, sửa chữa, thêm bớt và đánh máy hai tập bản thảo đó (mỗi tập 4 bản). Tôi gởi vào biếu ông mỗi tập hai bản”.

Cụ Nguyễn Hiến Lê nhận xét hai tập mới chỉnh sửa này trong một bức thư gởi ông Châu Hải Kỳ ngày 19-9-1977 như sau:

“(…) Lần này anh sửa chữa rất công phu: đảo lên đảo xuống, cắt bớt. Bố cục chặt chẽ, không rườm, mà đọc vui, vẫn cảm động.

Chính tôi đọc mà có chỗ cũng rươm rướm nước mắt, nhớ lại tuổi trẻ của mình, thích tuổi đó lắm.

Tôi thấy anh biết rõ về tôi và người thân của tôi (các cụ) còn hơn là vợ con tôi biết nữa. Đó là một hạnh phúc cho tôi và một danh dự cho tổ tiên tôi nữa.

(…) Lần sửa này, anh bỏ đi năm mươi trang như anh nói, chắc anh cũng tiếc. Tôi không nhớ hết những chỗ anh bỏ, nhưng đọc bản này tôi thấy hay hơn bản trước. Tác phẩm của anh có giá trị”. (NHL CĐ&TP - tr. 434).

Dù sách không được xuất bản, nhưng ông Châu Hải Kỳ vẫn chưa muốn dừng lại. Ông tiếp tục thu thập tài liệu, tìm hiểu thêm một số bản thảo của cụ Nguyễn Hiến Lê chưa xuất bản, trao đổi thư từ với cụ và một số người khác… để viết tiếp. Và rồi cuối năm 1984 cụ Nguyễn Hiến Lê qua đời. Ông Châu Hải Kỳ lại bổ sung NHL CĐ&TP, một tác phẩm ban đầu “viết về một tác giả đương còn sống”, như lời của V.P, đã trở thành tác phẩm viết về tác giả đã qua đời. Khi mà một số tác phẩm của cụ Nguyễn Hiến Lê in trước ngày giải phóng lần lượt được tái bản và một vài bản thảo của cụ cũng lần lượt ra mắt bạn đọc thì NHL CĐ&TP của ông Châu Hải Kỳ cũng chưa xuất bản được! Tại số chăng? Tại thời chăng?

Hai tập trên và tập sau này ông viết thêm (khoảng một phần ba số trang của hai tập kia cộng lại) trở thành Phần thứ nhất, Phần thứ hai và Phần thứ ba của cuốn NHL CĐ&TP.

Lúc còn sinh tiền, cụ Nguyễn Hiến Lê, trong bức thư gởi ông Châu Hải Kỳ nêu trên, mong rằng: “May ra anh chị có thể thọ tới cuối thế kỷ, mà các cháu Thuỷ, Bằng… chắc chắn lúc đó sẽ có dịp cho in được – từ nay tới đó sẽ thay đổi nhiều. Công của anh sẽ không phí đâu…”. Không phải đợi tới cuối thế kỷ, cuối năm 1993 cuốn NHL CĐ&TP đã được xuất bản (NXB Văn Học, tháng 12-1993). Đúng là công ông Châu Hải Kỳ không uổng phí. Sau hơn hai mươi năm kể từ khi ông khởi viết và sau khoảng chín năm “người được viết” tạ thế, tác phẩm cũng được ra đời. Nhưng than ôi! Lúc đó “người viết” đã… lìa đời khoảng năm tháng rồi!

Goldfish – Hè 2008

-------------

(1) Nay đã nghỉ việc và Phú Khánh tách ra như cũ là tỉnh Phú Yên và Khánh Hoà (B.T) [Người biên tập của cuốn Hồi kí là Hoàng Lại Giang, B.T. Ông Châu Hải Kỳ đã mất năm 1993 – Chú thích của Goldfish (về sau viết tắt là Gf)]

(2) Bài này có nhan đề là Nhân đọc bản thảo cuốn “Nguyễn Hiến Lê” của Châu Hải Kỳ và sau 18 năm đã được in lại trong cuốn NHL CĐ&TP để “Thay lời giới thiệu”.

THAY LỜI GIỚI THIỆU

Thời kì văn học hiện đại chịu một thiệt thòi lớn là không có những nhà phê bình chuyên nghiệp. Cho nên nó như thể thiếu một cái ý thức về khả năng của chính mình.

Thế hệ chúng ta đã làm được những gì đáng kể? Phần đóng góp của chúng ta vào văn học nước nhà có tầm quan trọng ra sao? Chưa có ai tổng kết, chưa có ai đánh giá. Chưa có tiếng nói nào được tin cậy bảo cho chúng ta biết về điều ấy, cho nên thế hệ này vẫn tự ngờ vực, nếu không phải là tự coi nhẹ mình.

Ở trường, học sinh có được trích giảng những đoạn văn ngắn nhưng không được nghiên cứu về các tác giả thuộc lớp hiện tại, không được nghe nhận định về thời kì hiện tại.

Ngày này nhiều người không khỏi có cảm tưởng rằng thời kì huy hoàng nhất của văn chương hiện đại Việt Nam là thời tiền chiến của Tự Lực văn đoàn, thậm chí còn có cảm tưởng như tuồng văn chương Việt Nam ngừng lại sau cuốn Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan, thi ca ngừng lại với cuốn Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh và Hoài Chân. Sau đó là tàn rụi, là không có gì đáng nói nữa.

Ngày nay nói đến tiểu thuyết lắm người vẫn chỉ nghĩ ngay tới Nhất Linh, Khái Hưng, nói đến thi ca liền nghĩ tới Xuân Diệu, Vũ Hoàng Chương, nói đến tùy bút thì chỉ biết có Nguyễn Tuân, nói về học giả vẫn còn nghĩ tới Phạm Quỳnh, Trần Trọng Kim, nói về sức dịch thuật là nghĩ ngay tới Nguyễn Văn Vĩnh, về một công trình đồ sộ là nghĩ tới Trương Vĩnh Ký...

Thiết tưởng như thế không ai bất công đối với thế hệ chúng ta cho bằng chính chúng ta.

Chỉ nguyên một trường hợp ông Nguyễn Hiến Lê cũng cho ta rõ điều ấy.

Về sự nghiệp trước tác vĩ đại ư? Vũ Ngọc Phan viết về Trương Vĩnh Ký: “Sự nghiệp văn chương của ông thật là lớn lao” (...) “sách của ông có hàng trăm quyển chứ không phải ít” (...) “trong khoảng 35 năm trời, Trương Vĩnh Ký đã cho ra đời biết bao nhiêu là sách, ấy là chỉ mới kể những quyển chính thôi.”

Hàng trăm quyển thì sự nghiệp có lớn lao thật, nhưng ông Nguyễn Hiến Lê sách đã vượt con số một trăm quyển từ lâu: Tác phẩm của ông đã xuất bản tới một trăm nhan đề, có nhan đề gồm ba, bốn quyển, dài tới đôi ba nghìn trang sách - trong khi Trương Vĩnh Ký có những quyển chỉ được một vài chục trang, mặc dù được Vũ Ngọc Phan kể như là những quyển sách “chính”. Và ông Nguyễn Hiến Lê viết chưa đầy 35 năm, còn lâu lắm mới tới thời hạn ấy.

Về công trình dịch thuật ư? Vũ Ngọc Phan nhân xét về Nguyễn Văn Vĩnh như sau: “Đến nay Nguyễn Văn Vĩnh vẫn còn là người giữ giải quán quân ở nước ta.”

Người giữ giải quán quân cho đến 1941 (là năm bộ Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan ra đời) có mười bảy dịch phẩm. Còn ông Nguyễn Hiến Lê đã dịch ngót năm chục tác phẩm.

Về thành tích nghiên cứu sâu xa ư? Cụ Trần Trọng Kim có một bộ sách biên khảo về Văn phạm Việt Nam thật công phu; trên địa hạt này cuốn Khảo luận về ngữ pháp Việt Nam của ông Nguyễn Hiến Lê cũng là một tác phẩm đáng chú ý. Cụ Trần nổi tiếng về bộ sách đầu tiên về Nho giáo dày ngót 800 trang, ông Nguyễn trình bày cả nền triết học Trung Quốc trong một tác phẩm hai cuốn dày gấp đôi. Ngoài ra, ông Nguyễn cũng dành cho Nho giáo một tác phẩm riêng (Nho giáo, một triết lý chính trị) (1) cho Khổng Tử một tác phẩm riêng (Nhà giáo họ Khổng) (2), cho Mạnh Tử một tác phẩm riêng nữa, dày ngót hai trăm trang! Ấy là chưa kể cuốn về Liệt Tử đã xuất bản và cuốn về Trang Tử đã viết xong, chưa in. Cụ Trần dịch Đường thi, ông Nguyễn dịch Cổ văn Trung Quốc, ngoài ra lại còn trình bày Văn học sử Trung Quốc trong ba quyển, trình bày Văn học Trung Quốc hiện đại trong hai quyển nữa, trích dịch và giới thiệu vài tác phẩm và tác giả cổ điển Trung Quốc, như Sử kí của Tư Mã Thiên, Chiến quốc sách, Tô Đông Pha. Từ trước tới nay chưa có học giả nào, cựu học và tân học, mà có công giới thiệu cổ học Trung Hoa với chúng ta bằng ông.

Trên đây chỉ mới so sánh về lượng. Xét về phẩm thì văn dịch của Nguyễn Hiến Lê so với của Nguyễn Văn Vĩnh, sách khảo về ngữ pháp của Nguyễn Hiến Lê với sách khảo của Trần Trọng Kim ít nhất cũng mới hơn, kĩ hơn, đánh dấu được một bước tiến bộ.

Đành rằng được như vậy là nhờ ông Nguyễn Hiến Lê có sự ủng hộ của thời gian, ông đi sau nên rút được kinh nghiệm của người trước. Bất đắc dĩ phải so sánh như trên, chúng tôi không có ý nào bất kính với thế hệ tiền bối cả, chỉ muốn độc giả thấy rằng lớp chúng ta không có gì để thẹn với người trước mà thôi.

Ông Châu Hải Kỳ, với tập truyện ký về Nguyễn Hiến Lê có thể đem lại cho thế hệ chúng ta niềm tự tin đó.

*

Tác phẩm viết về ông Nguyễn Hiến Lê, tự nó cũng có nhiều điểm đáng nói. Có lẽ từ trước đến nay ở xứ ta chưa bao giờ người ta viết về một tác giả đương còn sống một cách đầy đủ, tường tận đến thế. Bộ sách của ông Châu Hải Kỳ gồm cả hai phần, thân thế và sự nghiệp Nguyễn Hiến Lê, in ra có thể được ba bốn trăm trang. Đối với các danh gia các thời trước, trong lịch sử văn học nước ta, hình như cũng chưa có bộ truyện kí nào dày hơn. Nhưng ông Châu Hải Kỳ không phải chỉ viết nhiều. Ông còn viết kĩ. Trước khi viết về Nguyễn Hiến Lê, ông Châu chưa quen biết ông Nguyễn. Kẻ Nam người Trung, chưa biết người, chưa biết về quê nhau; chỉ bằng vào sự tìm hiểu qua các tác phẩm của ông Nguyễn mà ông Châu Hải Kỳ có thể giới thiệu với chúng ta những nét thật linh động về quê quán, về cảnh nhà, về những người thân của ông Nguyễn, như các cụ thân phụ, thân mẫu, như bà ngoại của ông Nguyễn v.v...

Tác phẩm của ông Nguyễn Hiến Lê tới nay đã được một trăm (3) nhan đề. Phải đọc kĩ ít nhất là một nửa số đó, và đọc phớt qua một nửa kia, rồi mới có thể viết về ông được. Nội công việc đó cũng đủ tốn công lắm rồi. Đọc xong, ghi chú xong, ông Châu Hải Kỳ bỏ ra hai năm nữa để viết, viết tận lực. Ngoài giờ dạy học, rảnh lúc nào là viết lúc đó. Có lần ông đau trong một tháng, mất bảy kí lô, vừa mới hơi bình phục, lấy lại được hai kí lô, ông đã vội viết tiếp - nếu không thì công việc ám ảnh ông hoài, ông không yên được –  và ông đã xin bớt giờ dạy học để viết, có khi viết từ 5 giờ tới 11 giờ khuya, và rốt cuộc ông đã hoàn thành tác phẩm đúng thời gian ông đã định (trước Tết vừa rồi).

Nghị lực, sức kiên nhẫn của ông thực đáng phục.

Không phải ông Châu Hải Kỳ viết được kĩ chỉ vì có công, mà còn vì ông thực lòng mến mộ ông Nguyễn, lại còn vì ông rất tinh tế. Thật vậy, có những tác phẩm về ngữ pháp Việt Nam, về triết học Trung Quốc, ông Nguyễn hợp soạn với các nhà văn khác (ông Trương Văn Chình, ông Giản Chi v.v...); đọc những tác phẩm ấy ông Châu Hải Kỳ đôi chỗ đã tế nhận được đâu là phần góp công của ông Nguyễn. Nếu không thực lòng yêu tác giả, hoặc nếu chỉ yêu mà không tinh thì đâu có thể làm được như thế?

Mặt khác, ông Châu Hải Kỳ có lẽ cũng là người đâu tiên nêu lên cái đặc tài viết Tựa của ông Nguyễn. Và điều ấy đúng.

Còn nhớ khi cuốn Qê hương của Ngu Í được xuất bản với cái tựa của Nguyễn Hiến Lê, anh em ở tòa soạn Bách khoa đã một phen ngạc nhiên. Anh Ngu Í? Thì anh vẫn gặp chúng tôi hàng ngày, vẫn nói với chúng tôi đại khái những điều đã nói với ông Nguyễn Hiến Lê. Cuốn Qê hương? Thì anh cũng đã đưa bản thảo cho chúng tôi xem như đã đưa cho ông Nguyễn. Tuy vậy, trước khi cuốn sách xuất bản, không một ai trong chúng tôi ngờ đến những điều lý thú mà ông Nguyễn đã viết ra trong bài Tựa tác phẩm độc đáo nọ, một bài Tựa thật khéo léo tài tình.

Đưa ra cái ý kiến một tuyển tập các bài Tựa của ông Nguyễn Hiến Lê ông Châu đã tỏ ra là một tri kỷ của ông Nguyễn.

*

Ông Nguyễn Hiến Lê vốn phong độ nghiêm chỉnh, dù với kẻ thân thiết cũng không quá vồn vã. Tuy nhiên ông đối với thân hữu thật chí tình. Sau khi Đông Hồ qua đời, ông Nguyễn có hai thiên khảo cứu đến nơi đến chốn về văn nghiệp của nhà thơ đất Hà Tiên, đặt công nghiệp của họ Lâm ngang hàng với công nghiệp họ Mạc (4).

Thân hữu của ông Nguyễn và ngay cả độc giả của ông nữa chắc cũng có người định viết về ông, nhưng chưa viết vì thấy hiện ông hãy còn sáng tác đều đều, nay đọc tác phẩm của ông Châu Hải Kỳ, những người ấy phải lấy làm mừng, nhưng biết đâu chẳng có kẻ ngấm ngầm ghen tị.

VĂN PHỐ

Nhân đọc bản thảo cuốn Nguyễn Hiến Lê

của Châu Hải Kỳ

(Sài Gòn 3-1975)

----------------------

(1) Thật ra là 2 cuốn; ngoài cuốn nói trên, mới đây NXB Văn hoá in Khổng Tử của Nguyễn Hiến Lê (B.T) [Người biên tập là Triệu Xuân – Gf]

(2) Năm 1993 ông Nguyễn còn có cuốn: Hàn Phi Tử, Tuân Tử, Mặc học, Lão Tử, Khổng Tử… (B.T)

(3) Bài này viết đã lâu (1975), lúc đó tác phẩm của Nguyễn Hiến Lê có số lượng trên, gần đây các nhà xuất bản Văn hoá, Văn học, Hội nhà văn (không kể các NXB địa phương) đã in thêm gần vài chục cuốn nữa từ những bản thảo đã viết sau 1975 (B.T)

(4) Tức nhà thơ Đông Hồ Lâm Tấn Phát, ông Lâm có viết một cuốn sách về sự nghiệp của cha con Mạc Cửu – Mạc Thiên Tích ở đất Hà Tiên. (B.T)

PHẦN THỨ NHẤT

CHƯƠNG I

CHÂN DUNG TOÀN DIỆN

MỘT CUỘC ĐỜI GIỮ ĐƯỢC TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC

1. DĨ VÃNG:

Thời gian còn trong khuôn khổ gia đình

Ông Nguyễn Hiến Lê hiệu Lộc Đình sinh ngày 8-1-1912 (khai sinh ghi 8-4-1912) nhằm ngày 20 tháng 11 âm lịch giờ Dậu năm Tân Hợi. Ông có bốn anh em: ông là cả, kế là một em trai tản cư chết năm 1946 ở ven Đồng Tháp, rồi hai người em gái, một người chết ở Hà Nội, một người còn sống ở Sài Gòn (1).

a) Thời kỳ cấp sách đến trường

Sáu bảy tuổi ta, ông học chữ Hán với thân phụ ông. Thường bị cha đánh đòn, bởi cái tuổi ham chơi nhảy, chạy giởn với bạn bè, khó mà tự chủ để ngồi chăm chỉ học cho thuộc bài khi không có cha ngồi kềm một bên, ông thường quên ngay lời cha dặn. Rất chú trọng đến sự học của con cái, cha ông dạy con thật nghiêm khắc.

Học chữ Hán với cha được chừng một hai năm, ông mới học chữ quốc ngữ rồi văn Pháp.

Năm mười tuổi ta (tám tuổi tây), ông xin được vào lớp dự bị (lớp Préparatoire) trường Yên Phụ, đứng hạng trung bình trong lớp. Ít tháng sau, cha ông mất (mới 34 tuổi), mẹ ông thủ tiết nuôi bà ngoại ông và bốn anh em ông. Bà bận đi bán trái cây suốt ngày ở chợ Đồng Xuân – Hà Nội, và không biết chữ, bỏ mặc ông suốt ngày lêu lổng đánh bi, đá cầu với trẻ con trong ngõ (hầu hết là con nhà lao động) hoặc ra bờ sông Hồng Hà (Quai du Commerce) coi tàu, thuyền và phu phen khuân vác, nên học mỗi ngày một thục lùi đến nỗi có lần suýt bị đuổi học và phải ngồi lại lớp dự bị hai năm rưỡi mới lên được lớp Sơ đẳng (2).

Ngoài các lẽ trên ra, cái nghèo cũng khiến ông không được yên ổn học hành. Ông đã không giấu giếm về tình cảnh đương thời của mình:

“Tôi đã qua cái cảnh, buổi sáng rét căm căm, gió bấc thổi lồng lộng, bận có hai cái áo mỏng, đi mua một cũ khoai lang một trinh hoặc một khúc khoai mì một xu rồi đi chân đất đưới mưa phùn để tới trường cách nhà trên hai cây số, ngồi học ba bốn giờ rồi lại đi bộ về nhà. Có lúc đói quá, lạnh quá, không nghe được lời giảng của thầy nữa. Giá cái hồi đó tôi có thêm một xu mỗi ngày để ăn vài ba tháng có thêm được vài hào để mua sách thì chắc sự học của tôi tấn tới” (3). Hình vóc ông ốm yếu, nhưng được cái may là nhà ở xa trường, mỗi ngày đi bộ như thế là trên tám cây số. Cho nên ít đau (4).

Nhưng lên lớp nhì (cours Moyen) thì ông học thật cần mẫn, và lên lớp nhất (cours Supérieur) ông đứng đầu (5). Mặc dầu nhất lớp, năm đó (1925), ông thi trượt vô trường Bưởi (Collège du Protectorat, sau đổi tên là trường Chu Văn An – cũng như trường Pétrus Ký ở Sài Gòn); năm sau mới đậu cao, và học trường này đến Đệ tứ niên [ngày nay là lớp 9 – Gf]. Nhất lớp, thi Cao đẳng tiểu học (Diplôme d’Études Primaires Supérieures Franco-Indigène).

Tiếp đậu vào Cao đẳng Công chánh. Và năm 1934, ông tốt nghiệp trường Công chánh.

b) Kỷ niệm tuổi thơ và tuổi xuân

Tuổi thơ vẫn là tuổi có nhiều kỷ niệm, lắm lúc thật ngây ngô, nhưng lại rất thú vị. Thời ấu thơ của ông cũng dệt bằng nhũng câu chuyện hết sức ngây thơ kia. Và một người yêu dĩ vãng như ông hẳn là khi chợt nhớ lại từng sự việc này ắt sẽ tưởng như gặp lại người bạn cố tri, cái thú vị của khi đi đường và đang bực bội mà khi dừng chân hít cái “hương quen thuộc ngọt ngào” của cây hoàng lan gặp thình lình trên một quảng đường vắng tại miền kinh Xà No hồi ông đi đo mực nước mực đất cho sở Thuỷ Lợi: “ông chạy lại ôm gốc cây, lượm những cánh hoa rụng, ngó những cành mềm mại rũ xuống, rồi hít đầy phổi hương thơm, vừa hít vừa nhớ lại những cây hoàng lan ở làng Ngọc Hồi và ở gần những chuồng khỉ trong vườn Bách Thảo Hà Nội”. Tâm hồn nhẹ nhõm, ông “nghỉ ở gốc cây có đến nửa giờ để hưởng cái thú hiện tại mà mơ tưởng đến thời xưa” (6)

-------------

(1) Nay đã định cư ở Paris (Pháp). Tham khảo thêm Hồi kí Nguyễn Hiến Lê NXB Văn Học, 1992 đã nói rõ – (BT)

(2) Tài liệu trong Săn sóc cách nào cho sự họ của con em.

(3) Trích trong bài Nghỉ ngơi và tiêu tiền – Tạp chí Mai số 39 ngày 10-2-1962 – trang 19.

(4) Trong Kim chỉ nam của học sinh – trang 38.

(5) Hồi này ông mười bốn tuổi tây. Cours Moyen và Cours Supérieur: lớp Nhì và lớp Nhất trong hệ thống bậc tiểu học, dùng tiếng Pháp làm chuyển ngữ (theo chương trình Giáo dục của Nha Học Chánh Đông Dương từ sau 1917). [Trong Hồi kí, tr. 39, 54 và 55, cụ NHL cho biết ở bậc tiểu học cụ học các lớp: Cours Préparatoire (lớp dự bị), Cours Moyen première année (lớp nhì năm thứ nhất), Cours Moyen deuxième anné (lớp nhì năm thứ nhì), Cours Supérieur (lớp nhất) – Gf]

(6) Tài liệu trong Tương lai trong tay ta.

2. VÀO ĐỜI

a) Bước đầu lập thân: Đời công chức

Tháng 7 năm 1934, ông tốt nghiệp trường Cao đẳng Công chánh. Hai tháng sau, có người giới thiệu một chỗ làm ở Lào tại Savanakhet. Qua một xứ mà “đời sống an nhàn giữa cảnh thiên nhiên của các cô “phù sao” [cô gái Lào, có người gọi là “phù sáo” – Gf] ngây thơ và tình tứ được thấy tả trong các sách đã hằng làm cho người thanh niên kia mơ ước quả là hợp với ý thích của người vừa ra trường sẳn có ý tưởng rằng: “đời người là một cuộc phiêu lưu, một cuộc thám hiểm”. Nhưng thân mẫu ông không tán thành. Cụ bảo:

- “Mầy qua bên đó, mỗi lần tao đi thăm mày sao được? Rồi mày cưới một con vợ Lào, nó nói tiếng nó, tao nói tiếng tao, làm sao hiểu nhau?”.

Ông đành chờ cơ hội khác dù rằng cảnh buồn của nhà đã khiến ông thấy thì giờ chờ đợi quá dài. Ông có tả “những ngày buồn nhất” trong tuổi xuân của ông hồi ông mới ở trường Công chánh ra: “Bạn bè thi đậu người nào cũng hớn hở mà duy tôi âu sầu đến nỗi không muốn về nhà nữa, đi lang thang ở ngoài đường. Lúc đó đương thời kinh tế khủng hoảng, tôi biết đợi nửa năm nữa chưa chắc được bổ mà cảnh nhà tôi đang túng bẩn lắm. Ăn cơm với rau tôi không ngại, nhất là trông vẻ mặt ưu tư của mẹ tôi và thấy mình đã khôn lớn mà cứ nằm dài ra ăn báo cô, không giúp người được việc gì. Người ta chỉ chiều mới thấy buồn, tôi hồi ấy sáng dậy cũng thấy nao lòng, ước ao sao được ngủ luôn một giấc sáu, bảy tháng. Nói gì đến buổi chiều nữa! Mỗi lần mặt trời gần lặn, nỗi chán nản của tôi dâng lên mênh nông như bóng tối. Tôi không muốn ở nhà, tôi đi thơ thẩn ở ngoài đường cho hết ngày” (1).

Ba tháng sau, người ta bổ ông vào Sài Gòn làm sở Công chánh Nam Việt. Tuy Sài Gòn là chốn xa lạ và xa hơn Lào, nhưng đối với mẹ ông (mà ông không giấu giếm là “người quê mùa lắm” – hẳn bạn đọc cũng như tôi đều nghe trong giọng tỏ bày chân thật này hàm chứa một sự nhẹ nhàng, âu yếm, kính yêu thật kính đáo chớ!) nhưng đường đi có phần dễ dàng hơn, lại được gần ông bác (tức cụ Phương Sơn) cho nên cụ bằng lòng và sáng một ngày gần tết Ất Hợi, ông cùng một người bạn đồng song [tức ông Đỗ Văn Hách – Gf] lên đường đi Sài Gòn nhận việc. Tả lại cảm tưởng của mình hồi mới bước vào đời khi ngồi trong chiếc xe “ca” vượt cảnh núi sông trùng điệp trên Quốc lộ 1 (con đường xe lửa “Xuyên Đông Dương” chưa hoàn thành) (2) ông viết trong một tác phẩm của ông như sau:

“Qua những rừng dừa ở Tam Quan, ở Sông Cầu rồi leo ngọn Đèo Cả, nhìn xuống biển khơi một màu ngọc thạch, chúng tôi thấy lòng nổi lên một khúc nhạc tựa như một khúc xuân tình. Dưới con mắt chúng tôi cái gì cũng mới: từ trời, biển núi sông đến cô bạn đồng hành cười luôn miệng và giọng “líu lo” như tiếng chim, nhất thiết khác hẳn với quê hương chúng tôi, mà tươi sáng quá chừng. Lòng chúng tôi cũng mới: từ nay bắt đầu vào đời, được bay bổng y như những con hải âu lấp loáng ở ngoài Biển Đông kia, được tự do tạo cái đời của mình theo ý muốn của mình. Nhớ lại tuổi thiếu niên bị câu thúc và thiếu thốn, chúng tôi có cảm tưởng rằng chiếc xe “ca” mỗi giờ, mỗi phút đưa chúng tôi xa cái thời đó cũng như xa cái cảnh mưa phùn ảm đạm ở Bắc Việt mà chúng tôi mới từ biệt ngày rưỡi trước.

Nghĩ tới tương lai, chúng tôi không hề lo lắng – lo lắng cái gì? Việc sở thì chắc chắn làm được; còn Nam Việt tuy là xứ lạ, nhưng có bạn bè họ hàng – mà trước mặt chỉ thấy hăng hái và hy vọng, tràn trề hy vọng. Có ít nhất là ba chục năm để sống, sẽ gặp một thời mới, sẽ kiếm được tiền, học hỏi thêm và sẽ hoạt động để đóng một vai trò nào đây. Còn gì thú cho bằng, kích thích cho bằng nữa? Tôi nghĩ thầm: ở trường ra, ai cũng như ai, đều sắp hàng ở cái vặch trắng đánh dấu ở mức khởi hành của cuộc đua, sẽ xem sau này ai sẽ tới trước và tới đâu? Chiếc xe ca vẫn lăn đều đều trên đường tráng nhựa, một bên là dãy Trường Sơn, một bên là biển cả, gió khơi lộng vào tóc, hương rừng vào phổi.

Đó, tâm trạng của tôi hồi đó là như vậy” (3)

Ở Sài Gòn mươi ngày, ông được lệnh đổi đi làm ở Long Xuyên, ở ngay tỉnh của người bác ở. Thế là Tết đó, đầu tiên ông ăn cái Tết xa nhà trong một làng hẻo lánh, bên bờ sông Tiền Giang, trên Đồng Tháp Mười, nơi mà cảnh trí với sương, với khói phủ rặng tre, với vài anh em, và bạn thân gần như ruột thịt đã khiến ông về sau coi như quê hương thứ hai của mình vậy.

Tánh vốn yêu thiên nhiên, thêm mang tâm trạng của nhà thám hiểm đã có định hướng cho cuộc hành trình của mình, lại được bổ ngay vào Sở Thuỷ Lợi (Service d’Hydraulique) ông đã tìm thấy trong công vụ của mình (đo mực đất và mực nước ở khắp miền Hậu Giang và Tiền Giang) một sự say sưa ham thích tột độ. Hai năm 1935-1936, ông đi đo theo các kinh rạch miền Tây (Long Xuyên, Cần Thơ, Rạch Giá). Đồng bào các miền này hẳn không lạ gì một đoàn sáu, bảy người (ông làm đốc công) kẻ xách đèn pha, người xách thước hay máy đêm đêm như bầy vạc đi nhắm theo các đường cái và bờ kinh.

Làm việc gì cũng siêng năng, đắc lực, nhất là làm công chức mà không muốn tiếp xúc giao thiệp với thượng cấp Pháp, năm 1937, sau khi đo khắp các tỉnh ở Hậu Giang, ông không kiêu nài gì cả khi lại được giao đi làm nhiệm vụ ngay trong Đồng Tháp. Ông đã lênh đênh trên khắp các kinh rạch từ Hồng Ngự tới Thủ Thừa, từ Cái Thia lên Mộc Hoá. Có khi đi bộ trọn một tuần giữa một vùng bát ngát hoang vu toàn lau, sậy, bàng, năng, hai ba chục cây số không có một nóc nhà, một bóng người, len lỏi giữa một địa thế mà thường nhật phải làm quen với đỉa trâu lớn bằng ngón chân cái bám vào da thịt, với rắn hổ dài cả thước cắn phải. Ai mà không kịp chạy thuốc là người ấy nằm chết ngay đơ, và muỗi bay như đám mây mà người nhát gan thiếu thiện chí, mới trông thấy đã ớn da gà, rợn tóc gáy.

Tới những giờ đổi con nước, ông “thường ra bờ rạch ngắm cảnh ghe xuồng cùng nhổ con sào, đi về hai ngả, chiếc trước chiếc sau, chiếc lớn, chiếc nhỏ, đầy mặt rạch trên một khoảng dài” và ông “cũng vui như ngắm các chuyến xe xuôi ngược ở ga Hàng Cỏ vậy”.

Cuộc chia tay “kẻ ở người đi” nào mà không thể hiện những mối tình? – Đằm thắm! Hoặc thoáng qua! – ông say sưa chia xẻ với họ cũng như khi mãi mê nhìn ngắm một cảnh đẹp: “kẻ nhổ sào ra đi thường vui, nhưng lần nào cũng có vài người tiếc cái bến tạm, cất tiếng hò từ biệt người bạn đường mới gặp mà đã phải xa nhau:

“Gặp nhau còn biết trên sông bến nào?”

Tiếng hò ấy – “Thanh quá, êm dịu như ánh trăng” – không biết bao nhiêu lần rồi đã rung động tâm hồn ông, thế mà mỗi lần ông nghe đến là không khỏi lòng dạ xốn xang.

Qua tiếng hò, ông nghe lời tình tự thắm thiết của người dân miền Nam. Nhưng qua cảnh miền Nam ông tìm thấy tất cả sự đẹp đẻ tuyệt thú. Nhờ thế chẳng những ông quên được cái đời sống công chức thuỷ lợi buồn bã tẻ ngắt (mỗi ngày được 18 giờ tự do, những hồi mưa gió liên tiếp chín, mười ngày phải co ro nằm trong chiếc ghe hầu cửa đóng kín mít và đậu ở trên những kinh Xà No hoặc Phụng Hiệp, xa chợ, xa quận, xa bạn, xa nhà) mà còn tìm cho tâm hồn mình bao nhiêu nguồn sinh thú:

Ông kể lại cảm giác khi đi kinh lí trên các kinh rạch: “Trôi trong rạch nhỏ, nhất là tại những miền vườn tược tươi tốt, ta được ngắm được nhiều cảnh xinh đẹp và thay đổi, ta thấy lòng rào rạt yêu đời, muốn giúp đời cho đâu đâu cũng nghe văng vẳng tiếng ca, tiếng hò, tiếng dệt cửi, xay lúa, tiếng trẻ em đánh vần, tiếng thiếu phụ ru con.

Còn đi trên sông lớn như sông Cửu Long, lại có thú riêng. Trời nước bao la, tâm hồn sảng khoái, ta cảm thấy sự bé nhỏ của thân mình, sự ngắn ngủi của kiếp người và ta dễ dàng có những tư tưởng phóng dật, siêu thoát (4)”.

Ông để mặc cho trí tưởng tượng mình trổi dậy theo từng bước ông đi, từng nơi ông đến. Nhìn ngắm cảnh chiều nơi “kinh Lặc Giang và kinh Cát Bích (5) gặp nhau thành một mũi nhọn kì dị, không khác một cành cây bẻ gập lại: “Mặt trời lớn bằng cái nia, đỏ như cục than hồng, chìm lần trong đám khói mông lung ở chân trời; con kinh lấp lánh tựa xa cừ, đâm thẳng vào mặt trời, rồi bỗng nhiên ngưng lại, như bị chặt ngang một khúc”, ông có cảm tưởng rằng ở chỗ đứt ấy là một vực thẳm và bao nhiêu nước trong kinh ùa vào vực mà xuống âm ti (6).

Công tác tại Giồng Lâm Vồ, đêm tới, để tâm hồn chìm đắm theo ánh trăng chơi vơi huyền ảo, ông ghi lại: “ánh trăng vốn huyền ảo, trên ngọn Giồng, giữa đồng cỏ dại này, lại càng huyền ảo. Nhìn xa xa chỉ thấy một màu mông lung, xanh xanh, xám xám. Vài tiếng sột soạt của rắn, chuột trong đám năng, lát; một đám cỏ lay động dưới chân giồng rồi lại yên lặng hẳn, (…) tôi mơ màng nhớ tới truyện “Các vì sao” của A.Daudet, trăng vằng vặc. Vài ba cái giồng nằm ở chân trời như những con vật khổng lồ đương thiêm thiếp ngủ” (7).

Đến thăm Hành dinh của Thiên hộ Võ Duy Dương tại Tháp Mười, ông hồi nhớ lại người xưa:

“Chúng tôi từ biệt người giữ chùa, ra ngồi dưới một gốc sao, nhìn xuống cánh đồng, chỉ thấy mù mịt một màu mờ mờ xanh. Mấy chòi lá của người Thổ ở chung quanh chúng tôi đã đóng cửa. Không một tiếng động, ngoài tiếng gió lào xào trên ngọn sao.

Tôi tưởng tượng cảnh hoạt động ở trong tháp, những đêm trăng như đêm nay, khi nghĩa quân còn đóng: đàn ông thì mài gươm, chùi súng, đàn bà thì giã gạo xay lúa và đều ca lên những bài “Bình Tây sát tả” (8).

Cuộc đời công chức lênh đênh trên các sông rạch, dù có lúc buồn tẻ thật, nhưng cũng tạo cho cuộc sống của ông lắm sự thích thú, vui vẻ, thảnh thơi, tránh được cái đời đều đặn “sáng vác ô đi tối vác về” của công chức bàn giấy.

Nhưng cũng năm 1937, [sau hai năm tập sự – Gf] ông phải đổi về làm phòng giấy ở Sài Gòn. Bỗng nhiên ông phải theo cuộc đời tù túng nhàm chán hơn và phải hằng khi trực tiếp chứng kiến những cái tệ của đời sống công chức: “nào bị những thủ tục chi phối rất nặng”, nào “những cách mờ ám để thăng chức, công hiệu hơn sự ngay thẳng và tận tâm”… “rút cục người công chức không khác gì một bánh xe nhỏ trong bộ máy vĩ đại, dần dần mất nghị lực, gần như mất cả cá tính nữa, thành kẻ vô danh trong cái đám người mênh mông mà người Pháp gọi là “ronds de cuir” (Tương lai trong tay ta).

Kém cái nọ được bù cái kia: ông cưới vợ [tức bà Trịnh Thị Tuệ - Gf]. Cuộc sống ở một nơi nhất định tất nhiên là “thần tiên” đối với cặp lứa đôi mới lập gia thất. Buồn ở sở, vui ở nhà cũng quên được tháng ngày trôi chậm…

Năm 1945 cuộc Cách mạng bùng nổ.

Rồi tiếp tục là cuộc Nam bộ kháng chiến chống Pháp.

Tự xét mình không có tài gì, lại không đủ sức khoẻ, có thể theo kháng chiến cũng không giúp gì được nhiều, cho nên ông chỉ tiêu cực không hợp tác với Pháp và bỏ luôn nghề công chánh, đoạn tuyệt hẳn cái đời công chức chỉ mới trên dưới mười một năm.

----------------

(1) Rút trong tựa Bảy ngày trong Đồng Tháp mười.

(2) Cụ NHL đi từ Hà Nội đến Đà Nẳng bằng xe lửa, từ Đà Nẳng đến Nha Trang bằng xe ca và từ Nha Trang đến Sài Gòn bằng xe lửa (theo Hồi kí, tr. 130, 131) – Gf.

(3) Trong Tương lai trong tay ta.

(4) Bảy ngày trong Đồng Tháp Mười.

(5) Kinh Lặc Giang tức kinh Lagrandière, kinh Cát Bích tức kinh Quatre bis (BT). [Trong Hồi kí, tr. 350, cụ NHL ghi là kinh Lạc Giăng (Largrange) và kinh Cát Bích (4 bis) – Gf]

(6) (7) (8) Bảy ngày trong Đồng Tháp Mười.

b) Vừa dạy học làm sinh kế vừa viết sách

Năm 1945, đêm 8 rạng 9 tháng 3, Nhật đảo chính Pháp. Thời gian Nhật chiếm cứ Việt Nam không lâu. Ngày 14 tháng 8, lại chính quân đội Thiên Hoàng đầu hàng Đồng Minh.

Mưu chiếm lại Đông Dương, quân Pháp được tướng Anh Gracey giúp, núp bóng đội quân chiến thắng đến giải giới quân Nhật ở miền Nam. Rồi nhờ giỏi vận động ngoại giao, Pháp được Anh giúp đỡ tái chiếm Nam Bộ. Dân Việt lại phải đứng lên chống lại kẻ muốn đặt lại ách đô hộ trên đất nước mình. Và đêm 23 tháng 9 năm 1945, chiến tranh Việt- Pháp bùng nổ.

Tháng 10, ông phải tản cư về làng Tân Thạnh [nay là xã Tân Thạnh, huyện Thanh Bình, tỉnh Đồng Tháp – Gf], ở với Bác Ba ông là cụ Phương Sơn (vợ và con ông [Nguyễn Nhật Đức, sinh năm 1938 – Gf] đã tản cư về nhà một người em ruột ở Giá Rai – Bạc Liêu từ năm trước). Sẵn biết chữ Hán: hồi còn đi học, nghỉ hè ông thường về quê học với Bác Hai ông; mỗi kì học độ một tháng, học được ba kì cả thảy. Ở ban Trung học, mỗi giờ có một giờ Hán tự, học bốn năm ở ban Trung học kể cũng như bằng ở nhà trong một vụ hè. Nhờ đó, khi ở trường Công chánh ra, ông có một số vốn độ 1.000 chữ Hán, ông học thêm bốn tháng nữa, mỗi ngày ít nhất là chín giờ và dụng ngữ của ông tăng lên khoảng 3.000 tiếng, cộng là 4.000 tiếng; lúc đó ông bắt đầu đọc Tam Quốc chí trong bản chữ Hán được rồi. Đương khi khó khăn, lại không nhắm học văn thơ Trung Quốc mà có ý định học Đông Y, ông muốn nhân cơ hội đó ở gần gũi bác đặng học thêm chữ Hán. Vì thế ông ở lại luôn làng Tân Thạnh, cuốc đất trồng dâu, dự tính nuôi tằm. Còn được năm sáu chục đồng [trong Hồi kí, tr. 264, ghi: “Khi tản cư tôi còn 700 đồng” – Gf], ông mướn người cày hai công đất, rồi đích thân ông cuốc, lên giồng, làm cỏ, mua nhánh dâu về cắm có đến mấy ngàn gốc [trong Hồi kí, tr. 264, cụ bảo chỉ có một công. Dâu phát triển quá kém, thất bại, cụ lỗ mất 200 đồng – Gf]. Sáng làm việc chân tay, chiều học chữ Hán và học thuốc Bắc, một nghề mà thuở trước những ai kế thừa cái gia sản – đạo đức của tổ tiên, lại sẵn có tinh thần xã hội, và ý thức được trách nhiệm của mình thường lưu tâm học hỏi để phòng khi đem sử dụng để cứu nhân độ thế.

Để kiếm kế sinh nhai, ông định theo nghề Đông y. Nhưng vì học chưa được bao nhiêu, chưa thể làm Đông y sĩ được, lại thấy nghề này chưa được tổ chức, quyền lợi trong nghề không được bảo đảm, quá chán, ông lại thôi. (1)

Năm 1950, trường Trung học công lập Thoại Ngọc Hầu thiếu giáo sư. Một giáo sư, mới dạy vài tháng sau kì tựu trường xin thôi. Gắp quá, không có ai thay, ông Nguyễn Ngọc Thơ (đã làm tỉnh trưởng) ba lần đích thân yêu cầu ông dạy giúp. Ông đưa điều kiện: hết niên khoá nếu ông muốn nghỉ thì cho ông nghỉ. Ông Thơ bằng lòng. Cũng vào khoảng đó, một bạn cũ của ông ở Sở Công Chánh, ba lần mời ông trở về Công chánh làm một trưởng ti, ông nhất định từ chối.

Ông có khiếu dạy học, vừa dạy vừa học (dạy đủ môn từ khoa học cho tới sinh ngữ), vừa viết sách, cuốn đầu tiên là cuốn Tổ chức công việc theo khoa học, được một người bạn, ông P.Hiếu bỏ tiền xuất bản giùm; những cuốn sau, ông đưa cho nhà Phạm Văn Tươi ấn hành. Một nữ sinh cũ vào thời đó của ông (bây giờ đã có chồng con và cả vợ chồng đều có địa vị xã hội) khi được thư tôi hỏi và nhờ giúp tài liệu, cô viết cho tôi như sau:

“Ông sống rất giản dị. Suốt ngày chỉ viết và đọc sách. Quí thời giờ. Làm việc, nghỉ ngơi đúng theo thời khoá biểu đã lập trước. Vì vậy bạn bè hoặc học sinh đến thăm ông, ít ai dám ngồi lâu, ngại mất thì giờ của ông”.

Ông thích cây cảnh, yêu thiên nhiên. Rất thích mùi hoa ilang-ilang (trong Nam gọi là hoa công chúa) hay về vườn du ngoạn. Di chuyển những nơi gần (có lẽ thời thế lúc bấy giờ sự đi xa gặp nhiều khó khăn), ông ưa đi bộ. Không hay đi xe. Hễ đi dạo ông không thích xe hơi vì nhanh quá và khét mùi xăng; ghét cả xe máy dầu vì nặng quá mà ồn ào; ông thích xe đạp, ngay lúc 50 tuổi rồi mà mỗi lần về tỉnh nhỏ, ông “vẫn thích nhảy lên một chiếc xe đạp đi dạo trên những đường vắng, nghe tiếng chim ríu rít trên cành và nghe tiếng gió thổi nhè nhẹ ở bên tai” (Gương hi sinh – trang 36). Theo ông bốn thú tiêu khiển thanh nhã, bổ ích nhất là đọc sách, trồng bông, chơi đờn (2) và nhất là đi du lịch.

Một nữ sinh cũ của ông, hiện là hiệu trưởng một trường nữ, kể về ông Lê như sau:

“Con người ông bên ngoài trông nghiêm khắc, khô khan, nhưng có gần ông nhiều mới thấy ông sống rất tình cảm. Lúc còn dạy ở Trung học Long Xuyên ông hay thưởng sách cho học sinh giỏi luận. Học sinh đau, ông cho toa thuốc. Sau này học sinh đã thôi học, lập gia đình, có dịp đến thăm, ông đều thăm hỏi tỉ mỉ về gia đạo, y như người cha săn sóc con cái”.

Tôi còn nhớ thầy tôi khuyên một câu: “Bất cứ việc gì ở đời, làm hết sức mình đi, rồi mặc cho Hoá công định đoạt, đừng có tham vọng cướp quyền của Hoá công”. Lời khuyên này đã giúp tôi vượt qua nhiều khó khăn trong đời sống hàng ngày.

Mỗi khi thầy tôi về Long Xuyên chơi, vợ chồng con cái chúng tôi có dịp đến thăm, và niềm vui được gặp thầy, trò chuyện cùng thầy còn âm hưởng mãi ở chúng tôi cả tuần sau đó”. (Trích nguyên văn của bà Nguyễn Thị Huê Hường – Hiệu trưởng một trường Nữ (3), tài liệu rút trong thư ngày 1-7-73).

Được học trò quí mến, phụ huynh học sinh nể trọng, ông thấy đời có ý nghĩa mà vui. Ông có nhận xét về điều này trong Nghệ thuật nói với công chúng.

Ông kéo dài cuộc đời dạy học ở Thoại Ngọc Hầu đến ba niên khoá. Năm 1953, ông xin thôi dạy. Đơn bị “ngâm” nửa năm, tháng 9/1953, ông mới phủi tay được cái nghề “truyền vào óc trò, phấn trắng bảng đen” (4).

Hỏi ông nguyên do nào khiến ông giả từ cái nghề không phải không phù hợp với hoài bảo của ông?

Đại khái ông cho biết:

- “Thời cuộc lúc bấy giờ không mấy sáng sủa cho Pháp. Học sinh học hết năm Đệ tứ [lớp 9 bây giờ - Gf], dù đậu hay rớt bằng Trung học đệ nhất cấp, cũng phải nhập ngũ, vì thế mà họ chán học. Đã thế nhà trường lại không bắt những học sinh đó ở lại, cứ cho lên bừa lớp trên. Có lối dạy “hình thức” này, một lẽ vì bộ Giáo dục hạn chế số học sinh ở lại, một lẽ vì nhà trường sợ phụ huynh học sinh phiền (vì miền này là miền của giáo phái)” (5). Trong tình trạng như vậy, ông thấy không thể tiếp tục nghề dạy được.

Tuy nhiên trong đời nhà giáo tại châu thành Long Xuyên – ông cũng giữ được ít nhiều kỉ niệm. Tác giả Sống và viết đã viết lại lời ông tỏ bày về điều này:

- “Học sinh Long Xuyên hồi đó rất quí các thầy và trường học còn cái không khí thân mật, tôn nghiêm, làm tôi nhớ lại những lớp học của ba tôi và của bác tôi hồi nhỏ. Tôi nghĩ trong nghề dạy học, tư cách của ông giáo là cần nhất, vì học sinh thời nào cũng trọng những ông thầy có tư cách.

Bởi quan niệm như vậy, cho nên lúc lên Sài Gòn, dù mới đầu ông định bụng tìm chỗ dạy học, nhưng khi một người bạn miền Trung [tức ông Thiên Giang Trần Kim Bảng, sau này cùng cụ soạn cuốn Lịch sử thế giới – Gf] giới thiệu, vài trường học tư ở Sài Gòn mời ông dạy thì ông lại thối lui. Cách thức dạy dỗ ở Sài Gòn hồi đó không hợp với ông. Tánh ông không chịu được cảnh: làm một nghề “mình thấy sao ấy”.

Đúng như điều ông nhận xét, đương thời ở Sài Gòn còn u ám hơn ở tỉnh lẻ: tình trạng phụ huynh cứ muốn con em mình mỗi năm lên một lớp cơ hồ như là một cái dịch. Họ cho rằng thà đứng hạng bét lớp trên còn vinh dự hơn thuộc vào hạng giỏi lớp dưới. Và muốn cho con em đậu, họ không mấy lo kiểm soát, kềm cập, chỉ vẻ phương pháp mà thường bắt học tủ, “gởi gấm hay uy hiếp tinh thần”. Mà nhà trường, trong kế hoạch kinh doanh con chữ, cứ lo đáp ứng theo nguyện vọng của giới đòi hỏi. Thấy ngay những tai hại – do bởi quan niệm lầm lẫn trên là “người ta tập cho họ - tức thanh niên học sinh an phận, hơn nữa, hãnh diện với cái mức thấp kém”; “tiêm cho họ cái thói chỉ chú trọng tới bề ngoài, tới cái danh dự hão nhất và thấp nhất” (5) mà nhất là trước những dư luận đổ tôi cho nhà trường rằng “Trường tư thục mở ra như những cửa hàng tạp hoá”, “đi dạy học là làm trò cho các bạn trẻ xem”, “một số học sinh lười biếng, làm bậy mà được trọng dụng vì có thành tích thể thao”, “vào lớp không chú tâm dạy thực sự mà chính để đưa ra đủ các mánh khoé, các món “tủ” để tự quảng cáo, để “trộ” cho xanh mắt học trò” v.v… (7), không muốn nhúng chân vào nữa để lại phải choáng váng bực bội vì những sự thật tàn nhẫn và đau xót đó một khi đã rút khỏi ở tỉnh, ông mới nhất quyết vĩnh biệt nghề dạy để theo nghề xuất bản, mặc dù vốn liếng mới gây dựng lại được trong mấy năm đi dạy không có bao nhiêu.

Tuy vậy ông vẫn mở tại nơi ông cư trú ở đường Huình Tịnh Của một lớp mẫu giáo cho vợ ông dạy, sau thành lớp kèm học trò các trường Pháp, và mở nhà xuất bản.

Không trực tiếp là nhà mô phạm, ông vẫn rất thiết tha với giáo dục. Ông đề cập đến rất nhiều vấn đề liên quan tới thanh niên, gia đình và học đường, và bằng tất cả lời lẽ chân thành, ông lên tiếng cáo cấp, đưa ra “những biện pháp giải quyết trên căn bản thực tế”, những “phương dược cứu vãn rất hoà bình và rất thuận lý”.

Ông trình bày rất thiết thực ý kiến của ông như sau:

“Không biết có chân lý nào đúng tới 90% không, nếu có chân lý đó thì phải là chân lý này: người trên có làm gương cho người dưới mới theo.

Trong một nước dân chủ hay không dân chủ thì người cầm quyền bao giờ cũng là người trên. Vậy công chức phải làm gương cho toàn dân. Tôi vẫn biết công chức vẫn là người thường cả, không thể tài đức đều cao hết được, nhưng ít nhất họ phải làm tròn nhiệm vụ của họ. Chính phủ phải bắt buộc họ như vậy mà quốc dân có quyền đòi hỏi họ như vậy”.

Lòng công tâm và thiết tha ấy thể hiện bằng những cống hiến hết sức thiết thực và cụ thể như những tác phẩm ông đã chọn dịch hay soạn ra do kinh nghiệm bản thân trong thời gian ông theo đuổi dạy học như: Kim chỉ nam của học sinh, Luyện văn, Muốn giỏi toán hình học phẳng, Bí quyết thi đậu các bằng cấp Trung học v.v…

Nhìn chung về toàn bộ tác phẩm của ông, một giáo sư – tác giả nhiều tác phẩm giáo khoa – cho rằng ông “làm những công việc tạp nhạp” đã phí thì giờ viết những cuốn đáng lẽ nên dành cho những bạn không có khả năng như ông, tài của ông phải dành vào những công trình to tát ích lợi lớn lao hơn kia”. Có lẽ vì mến tài ông, vị giáo sư kia đã quên rằng những cuốn sách trên ông viết khi còn đang dạy học. Bởi thấy hồi này không có cuốn nào bằng tiếng Việt về loại hướng dẫn học sinh, tổ chức sự học, ông mới viết ra để giúp học sinh áp dụng thực hành cho có hiệu năng hơn, sau đó ông không viết một cuốn sách giáo khoa nào nữa. Như vậy ông là người mở đường chứ còn trách ông chỗ nào nữa.

Thiện ý của ông như vậy, khả năng uyên bác của ông qua bao nhiêu tác phẩm khác về đủ loại của ông khiến nhiều trường Đại học lưu ý và đến nhờ ông dạy, ông từ chối hết, một phần vì ông có nhiều công việc viết lách, ông muốn độc lập, tự do, không phải đi đúng giờ, nhưng một phần cũng vì ông không khí ở các trường đại học ấy cũng như tình trạng bê bối ở nhiều trường trung học đương thời.

Đến nay dù ông thôi nghề dạy từ lâu, nhưng không phải vì thế mà ông hết thường “ra vào” thăm viếng các học đường, nhiều cuốn sách ích lợi kể trên vẫn còn rất hợp thời, được tái bản đi tái bản lại, là những người bạn khiêm tốn và dày kinh nghiệm của nhiều giáo sư, và là vị thầy khả kính của nhiều học sinh trong nhiều gia đình trên lãnh thổ miền Nam đã gần gũi thường xuyên để hướng dẫn họ bằng những lời lẽ thân mật và chí tình…

Không biết có phải vì lê ấy không (hay vì lẽ gì khác không hiểu) mà các độc giả trẻ ở khắp nơi thường viết thư cho ông, gọi ông là Thầy. Điều đó sau này có những giáo sư y khoa, bác sĩ chỉ đọc sách ông cũng gọi ông bằng Thầy dù rằng chưa học ông một giờ nào trong trường học.

Đem vấn đề này ra hỏi một sinh viên năm thứ ba Đại học Khoa học, tôi được anh vui vẻ cho biết ý kiến. Câu trả lời dù không phản ánh dư luận chung của toàn thể giới trẻ cùng trang lứa với anh, nhưng tôi nghĩ cũng cần ghi lại để cho biết một giải đáp. Đại để anh nói:

“Tuy không học với ông, không biết mặt ông, nhưng sách của ông chỉ đường vẽ lối, khuyên nhủ tôi về chuyện học hành một cách có tổ chức và khoa học. Lớn lên, vừa bước chân cuộc sống thực, chúng tôi đã va chạm và khắc khoải trước những bất công, khổ đau, dằn vặt, nhục nhã của một kiếp người không may mắn sinh vào một xã hội thiếu tổ chức đến gần như dã man, kẻ giàu, kẻ có thế lực chỉ biết “hốt” cho mình, còn mặc kệ kẻ nghèo, phận ai nấy lo, ngay trong địa hạt giáo dục cũng vậy. Bởi thế chỉ có tư tưởng, có lối chỉ vẻ của ông là thiết thực, là ngang với “tầm với” của đời sống hiện tại tầm thường của tôi. Do đó mà tôi chẳng cần đi tìm triết thuyết sống nào đâu cho xa xôi, mà quay về ông, coi ông như một bậc thầy tôn kính đã đem lại một đường hướng cho một cuộc sống giản dị an lạc hợp với cảnh nghèo nan mà biết tôn trọng nhân cách của mình, nhờ đó tôi hưởng được những phút vui lành mạnh để tiếp tục việc học đến nay”.

Vậy mà người ta cho rằng ông “phí thì giờ vào những công việc tạp nhạp!”

-----------------

(1) Theo Hồi kí, năm 1946, vợ con cụ quay lại Sài Gòn; bà Nguyễn Thị Liệp - sau này là thứ thất của cụ (đám cưới năm 1956) – và thân mẫu cũng đã hồi cư. Mùa xuân năm 1947, cụ NHL qua Long Xuyên, tá túc nhà bà Liệp, để coi tình hình và để cân thuốc bắc. Cụ định ở tạm khoảng nửa tháng, nhưng do một số các biến động ở Tân Thạnh và do ở Sài Gòn lúc đó có phong trào bài người Bắc nên đành tạm ở lại Long Xuyên. Mấy tháng sau thân mẫu bà Liệp qui tiên, cụ NHL vẫn tiếp tục “tạm trú” nhà bà Liệp đến năm 1953. Ban đầu cụ định làm thầy thuốc Bắc, nhưng rồi ông Nguyễn Ngọc Thơ và sau đó một số người khác nữa nhờ ông dạy kèm cho con cháu của họ, tổng cộng được tám học sinh. Thu nhập mỗi tháng cũng được 1.000 đồng. Cụ dạy có kết quả tốt nên năm sau số người xin học rất đông nhưng cụ chỉ nhận hai mươi học sinh. Trong thời gian này cụ đọc nhiều sách mua tận bên Pháp và cùng ông Đỗ Văn Hách học hàm thụ trường dạy môn tổ chức công việc ở Paris, nhờ đó cụ viết cuốn Tổ chức công việc theo khoa học - xuất bản năm 1949 – Gf.

(2) Nhưng ông không có khiếu về âm nhạc, hồi trẻ học đàn kìm (đờn nguyệt) ít tháng, không tiến bộ, rồi bỏ.

(3) Đó là trường Nữ Tiểu học Long Xuyên. Bà Nguyễn Thị Liệp cũng đã từng dạy và làm hiệu trưởng trường này khoảng 35 năm – Gf.

(4) Thơ của Văn Phú (trong bài Niềm vui học trò).

(5) Sống và viết – trang 313 [tên đầy đủ là “Sồng và Viết với…” , một “tác phẩm nổi tiếng” của ông Ngu Í Nguiễn Hữu Ngư, “tập hợp các bài phỏng vấn mà ai cũng công nhận là là tài hoa với các nhà văn nổi tiếng đương thời” (Theo Đỗ Hồng Ngọc, Những người trẻ lạ lùng, Nxb Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh, 2006, tr. 113) – Gf]

(6) Trong bài Vài nhận xét sau khi đọc những bài phỏng vấn của Tạp chí Mai về hai kì thi T.H.Đ.N.C của Nguyễn Hiến Lê – Mai số 14 ngày 25-1-1961.

(7) Trong bài Lật qua hồ sơ thanh niên của Nguyễn Hiến Lê – Mai số 28 ngày 25-8-1961.

c) Đất đứng thật sự và vĩnh viễn: nghề viết văn

Hồi còn đi học ông không nghỉ tới viết văn. Trước sau ông được học với non ba mươi thầy học vừa Việt vừa Pháp mà không vị nào khuyến khích ông viết văn cả, mặc dù khi học trường Bưởi và trường Cao đẳng Công chánh ông được GS Dương Quảng Hàm và một giáo sư Pháp khen ông viết văn (văn Việt cũng như văn Pháp) trôi chảy, đọc vui (agréable à lire).

Thực ra cụ Dương Quảm Hàm có khuyên cụ đọc sách nhưng để luyện Pháp văn thôi. Cụ giới thiệu những tác phẩm của Charles Wagner như Pour les petits et les grands, Au pays de l’A – Peu – Près… và bảo tập lối hành văn của các giả để viết luận.

Ngay như bác Hai ông cũng không muốn cho ông học văn thơ Trung Hoa. Một lần đứng hầu trà bác ông, được nghe bốn tiếng “văn tâm điêu long”, đợi lúc bác ngừng nói để hút thuốc lào, ông đánh bạo hỏi:

- Thưa bác “văn tâm điêu long” là gì?

Phà khói lên trần nhà, bác tôi mỉm cười đáp:

- Cháu học tiếng Tây mà muốn biết những cái đó để làm gì?

Phải tốn công mười năm đèn sách mới hiểu được, mà cái học chữ Nho bây giờ đã thành vô dụng rồi. Thím Tư (tức mẹ tôi) muốn cháu về đây học với bác để sau này đọc được gia phả bên nội, bên ngoại. Bác cũng nghĩ như vậy là phải, còn văn thơ cổ nhân thì thôi, thôi đi. Để sức mà tìm hiểu khoa học, cháu. (Tựa – Đại cương văn học sử Trung Quốc)

- Trường hợp khiến ông tập viết văn:

Ông thuật lại:

“Hồi mới ra trường Công chánh, vào làm ở Nam Việt, tôi có rất nhiều thời giờ rảnh. Những lúc gió bấc mưa phùn, nhớ mặt nước xanh rêu của hồ Gươm, nhớ con đê thăm thẳm của sông Nhị, tôi nằm trong ghe không biết làm gì cho vơi nỗi buồn, liền viết ký ức. Tôi không bố cục, không gọt đẽo, bố cục cũng không biết cách vì tôi chưa được đọc một cuốn nào về thuật viết văn. Cứ nhớ đâu là tôi chép đó, cứ nghĩ sao là tôi viết vậy, đúng như phương pháp “văn tòng tự thuận” của Hồ Thích, nghĩa là cứ viết xuôi rót, thẳng như ruột ngựa. Ngày viết được năm trang, ngày được mười, có khi cao hứng mười lăm, hai mươi trang không chừng; quên cả bữa cơm, quên cả ngày giờ, bóng tối len lỏi vào trong ghe lúc nào không hay, khi đặt cây viết xuống, nhìn lên bờ thì xóm làng đã lờ mờ sau làn sương mỏng. Say mê vô cùng. Cầm bút lúc nào là tâm hồn tôi rung động nhè nhẹ lúc ấy, nghe như một bản nhạc êm đềm, bản nhạc của cố hương và dĩ vãng. Sau bốn năm tháng, tôi viết viết được sáu trăm trang giấy đặc (1).

Nhờ cách viết ấy, tôi thấy viết mỗi ngày một dễ dàng. Hết ký ức, tôi viết nhật ký, ghi những điều mắt thấy tai nghe trong khi lênh đênh trên những sông rạch miền Hậu Giang. Nào những đêm trẳng rạo rực, thả chiếc thuyền trên rạch Cái Răng hay Bình Thuỷ [tên hai con rạch ở Cần Thơ – Gf] mà nghe tiếng đàn tranh văng vẳng dưới rặng sao trên bờ, nào những buổi chiều đậu ghe trong cánh đồng Bạc Liêu hay Rạch Giá, nhìn mặt trời đỏ như cục than hồng và lớn bằng chiếc mâm, từ từ hạ xuống mặt đất mênh mông phẳng lì, nào những cảnh âm u trong rừng đước, rừng vẹt ở Cà Mau, cảnh phồn thịnh của lâu đài, vườn tược ở Sa Đéc… những cảnh đó, những tình đó, nhất nhất tôi đều ghi lại đủ” (2).

Phương pháp cứ viết bừa đi, không cần theo luật lệ nào cả, không cần mô phỏng ai cả này, vô tình mà hợp với bút pháp của nhà sáng lập hàn lâm viện Goncout mà hồi đó ông không hay, đã tạo nơi ông nỗi thích mà không chán và giúp ông tập được lối văn tự nhiên, đặc biệt của mình.

Tiếp theo là ông bỏ ra hai năm dịch Pháp văn và Hoa văn. Ông dịch lung tung, “ít trang của A.France, J.J.Rousseau, V.Hugo, một chương trong cuốn Một nghệ thuật sống (Un art de vivre) của A.Maurois, trọn cuốn Huấn luyện tình cảm (L’éducation des sentiments) của P.F.Thomas, nhiều truyện ngắn, tuỳ bút của Hồ Thích và năm, sáu chục bài trong bộ Cổ văn quan chỉ.

Nhờ công việc dịch ấy, ông học được rất nhiều, bởi khi dịch, ông cố “tìm những tiếng Việt để diễn đúng” và khi viết, ông “giữ được tạp quán lựa tiếng” thành thử “ngoài cái lợi được ảnh hưởng nhiều danh sĩ tới phép hành văn” còn tập cái thói quen suy nghĩ, phê bình và viết sao cho sáng sủa dù rằng như ông đã tỏ thiệt là dịch nhiều cổ văn, ông đã có thời mắc tật dùng nhiều hư tự ở cuối câu (3).

Thành ra có thể nói ông thật sự bắt đầu viết sách, dịch sách từ năm 1953 khi ông lên Sài Gòn rồi, viết chứ chưa ham xuất bản, viết chỉ để tiêu khiển vậy thôi. Một số bạn bè đọc bản thảo (du kí, tuỳ bút, luận, dịch) khen, bảo nên cho xuất bản, ông vẫn không ham (bản tính ông vốn không ham danh).

Đầu năm 1944, ra thi kỹ sư ở Hà Nội, ông gặp ông Vũ Đình Hoè chủ nhiệm kiêm chủ bút tạp chí Thanh Nghị, bạn học với ông từ lớp nhất ở trường Yên Phụ. Theo lời đề nghị của bạn, ông hứa viết về Đồng Tháp Mười để cho độc giả Thanh Nghị hiểu xứ Đồng Nai.

Về Sài Gòn, ông xúc tiến ngay công việc. Sáu tháng sau ông viết xong thiên du kí Đồng Tháp Mười dầy khoảng 150 trang, đem gởi cho toà soạn Thanh Nghị. Vì giao thông trắc trở, sở Bưu điện Sài Gòn không nhận đồ bảo đảm ra Bắc nữa.

Chưa đủ tiền đem in mà cũng chưa quen một nhà xuất bản nào, ông chỉ còn một nước là cất bản thảo vào rương.

Khi Nhật đã chánh rồi, cụ Nguyễn Văn Nho, giáo sư trường Pétrus Ký, làm chủ bút tờ tuần báo Tân Việt Nam (Tín Đức thư xã). Tín Đức thư xã chuyên xuất bản truyện Tàu, giữ độc quyền về loại này non nửa thế kỷ; ông gởi ít bài luận, ít tuỳ bút, bài nào cũng được đăng. Và cụ Nho tính giao luôn chức chủ bút cho ông để rảnh tay hoạt động chính trị. Ông do dự, muốn từ chối, thì Pháp đổ bộ lên Sài Gòn.

Thượng tuần tháng 10 năm 1945, ông tản cư về Đồng Tháp Mười, mang theo một mớ bản thảo (tính cả thảy được non 10 bản thảo rồi; trong đó có tập Đồng Tháp Mười.

Một đêm mưa, cướp vào đánh nhà, vơ vét đồ đạc, ôm luôn cái va-li trong đựng tập Đồng Tháp Mười của ông. Thế là Đồng Tháp Mười trả Đồng Tháp.

Năm 1953, cũng nhờ chuyên cần và tiết kiệm trong những năm vừa dạy học vừa viết sách ở Long Xuyên, ông dành dụm được một số tiền khoảng ba trăm ngàn đồng, ông xin thôi dạy trường Thoại Ngọc Hầu và lên Sài Gòn, mở một lớp mẫu giáo ở đường Hùinh Tịnh Của để vợ ông dạy và lập nhà xuất bản.

Song ông bị đau bao tử (loét cuốn bao tử - ulcère duodénum), và ho lao, phải trị sáu tháng mới hết lao và tạm yên bao tử, nên năm 1954, ông mới thực sự hoạt động. Thiết tưởng cũng cần nêu lên điều này: đang sống yên ổn tại một chốn mà cơ hồ ít khi phải lo âu đến tình hình, lại được học sinh và phụ huynh quí trọng và sớm chiều vui vẻ với ít bạn bè, thế mà ông quyết lao vào con đường mới trong một cảnh “phải viết trong một cái phòng vừa làm phòng ăn, phòng ngủ, phòng tiếp khách, phòng học của cháu, ở sát cái bếp khói mù và một lớp học độ hai chục em bé” (4) thì phải nhận là ông hết sức tin ở khả năng và ở sự gắng sức của mình mới có thể làm nổi công việc dự tính. Sở dĩ ông tin như vậy là nhờ bài học của đời sống đã giúp ông rút ra cái chân lý trở thành “châm ngôn nhật tụng” của ông: “Tương lai ở trong tay ta”.

Ông không giấu giếm tỏ thật tình như sau: “Tôi sinh trong gia đình nghèo, thường bị họ hàng khinh rẻ, ức hiếp, lắm lúc chúng tôi tủi nhục đến rơi nước mắt. Cả gia đình tôi đều cố gắng thoát khỏi tình cảnh cơ hàn đó, mẹ tôi chiến đấu luôn ba chục năm, và tôi cũng phải chiến đấu liên tiếp và tận lực, cả trong những lúc thất bại. Rốt cuộc tôi được bài học này: không khi nào gắng sức mà hoàn toàn vô ích, chịu cố gắng và kiên nhẫn thì sớm muộn gì cũng có kết quả mà tương lai quả thực là ở trong tay ta” (5). Do đó mà lần đầu tiên được một người bạn [ông Thiên Giang – Gf] dắt lại thăm ông Đông Hồ ở Yiễm Yiễm Thư Trang, sau một hồi khá lâu ngồi nói chuyện với chủ nhân trong không khí thân mật và với tâm trạng rất vui vẻ thư thái, được nghe bậc đàn anh góp ý kiến: “ở Long Xuyên có thể viết nhiều được, chứ lên đây, và nhất là lại muốn làm việc xuất bản nữa thì bận rộn suốt ngày không viết được đâu, chỉ vài ba năm sẽ cạn hứng”, ông “không tin” nhưng “cũng không cãi”, một mực ông theo con đường ông vạch mà không đổi ý. Từ đó cứ đều đều một năm ông viết hoặc dịch trung bình bốn, năm cuốn. Và giữa năm 1954 nhà xuất bản Nguyễn Hiến Lê ra đời (6).

-------------------

(1) Giấy học trò.

(2) Nghề viết văn.

(3) Sách trên.

(4) Trong bài Trên 10 năm cầm bút và xuất bản, Bách Khoa T.D số kỷ niệm mười năm 241-242 tháng 1-1967. [Bách Khoa T.D tức Bách Khoa Thời Đại là tên mới của tờ Bách khoa sau khi ông Lê Ngộ Châu làm chủ nhiệm thay ông Huỳnh Văn Lang (ông Lang bị bắt sau cuộc đảo chánh năm 1963) - Gf]

(5) Trong bài Lật qua hồ sơ thanh niên, Tạp chí Mai số 29 ngày 10-9-61.

(6) Cuốn sách đầu ông tự xuất bản là cuốn Tự học để thành công. Giấy phép cho tháng 3-1954.

*

- Chiều hướng giữa nhà văn và nhà xuất bản Nguyễn Hiến Lê

Tiếng là lập nhà xuất bản nhưng trước sau ông vẫn coi công việc xuất bản là phụ. Ông thích viết văn hơn. Vì thế, hồi mới mở nhà xuất bản, ông quyết định chỉ in những tác phẩm của mình thôi chứ không mua của ai cả. Sở dĩ ông chủ trương như thế vì muốn được một số lợi bằng hai số nhuận bút của các nhà xuất bản trả cho ông mà lại có thể cho ra những cuốn mình thích dù bán không chạy. Ông cho rằng thành nhà xuất bản “chính cống” sẽ không còn thì giờ để viết nữa. Cho nên ông hạn chế cái công việc mà ông gọi là “để kiếm tiền chợ” này, mỗi năm chỉ in chừng ba bốn cuốn thôi (cả của lẫn mới). Như thế theo cái đà viết lách của ông thì trong bốn, năm năm, ông lại có dư tới mươi cuốn mà độc giả thường đòi hỏi, nhưng ông cũng không “khai thác” được đúng mức tác phẩm của ông như các bạn đồng nghiệp của ông thường nói mà phải nhường lại cho các nhà xuất bản bạn chớ đừng nói đến mua tác phẩm của ngưới khác. Đáp lời một người bạn ở Long Xuyên muốn can ngăn ông đừng dấn thân vào cái nghề mà “Balzac phải bán nhà in, nợ như Chúa Chổm rồi viết đêm, viết ngày đến khi chết vẫn chưa trả hết nợ”[ông Nguyễn Ngọc Thơ muốn níu kéo cụ NHL trở lại Long Xuyên dạy học nên đã nói như vậy (Hồi kí, tr. 316) – Gf], ông bài tỏ lập trường của ông:

- “Tôi làm sao dám ví với Balzac. Ông ta là một nghệ sĩ, tôi chẳng có chút máu nghệ sĩ nào trong người cả. Ông ta là một thiên tài và tự cho rằng một thiên tài thì đáng được sống cuộc đời lộng lẫy của bọn công tước, bá tước, tóm lại là ông ham cái chữ de, Honoré de Balzac, nên ông mắc nợ. Tôi không cần gì nhiều anh ơi, miễn kiếm được số tiền đủ sống, chẳng hạn bằng số lương giáo sư, kỹ sư, là thấy mãn nguyện rồi; mà tôi đã tính toán cẩn thận, có thể kiếm được một số như vậy nếu chịu làm việc gắp đôi một giáo sư hay một kỹ sư. Tuy mệt nhưng được tự do, chẳng phải tuỳ thuộc, chẳng phải đi đúng giờ, về đúng giờ” (1). Và khi lên Sài Gòn, một bạn khác khuyên ông trở về nghề dạy học chứ “viết văn thì làm sao đủ sống”, ông làm thinh, không đáp. Đã tính toán kĩ lưỡng rồi, ông quyết giữ vững ý mình!

----------------

(1) Trong bài Trên 10 năm cầm bút và xuất bản. BKTĐ, số 241-242 tháng 1-1967.

*

Hoạt động của nhà xuất bản Nguyễn Hiến Lê

Góp mặt với đời, nhà xuất bản Nguyễn Hiến Lê in cuốn đầu của ông: Tự học để thành công thì Hiệp định Genève chia cắt đất nước. Một phân nửa độc giả mất. Nhưng nhà xuất bản Nguyễn Hiến Lê vẫn đứng vững, đều đều mỗi năm cho ra mắt độc giả vài ba cuốn như ông dự định trước. Ngay vào cái thời cạnh tranh gay gắt nhất, các nhà xuất bản đua nhau dùng xe chở sách – nhất là loại sách giáo khoa – đi khắp nơi mời người ta mua với hoa hồng cao, các nhà xuất bản đứng đắn cơ hồ gần lâm vào tử lộ. Các nhà văn cũng chịu kết quả của tình trạng đó không còn đủ hăng hái để viết, thì nhà xuất bản Nguyễn Hiến Lê vẫn giữ cái mức ấn định, thực hiện đều đặn cái nhiệm vụ phổ biến văn hoá của mình.

Sách ra điều đặn, nhà xuất bản cũng như người viết nổi tiếng là “sản xuất” mạnh, càng ngày càng thêm uy thế là nhà xuất bản đứng đắn, có kinh nghiệm và có lương tâm nhà nghề, sách có giá trị, trình bày trang nhã, ấn cảo sửa kĩ càng v.v… , cho nên được sự tín nhiệm hoàn toàn của giới độc giả, nhất là “giới học đường”.

Ảnh hưởng của nhà xuất bản thật mạnh mẽ, sâu rộng.

Tuy nhiên như đã trình bày, ông “mê” viết hơn “mê” làm giàu bằng nghề xuất bản: lại gặp những năm giấy khan, thợ giỏi phải thi hành quân dịch, công việc bận rôn, vấn đề in là trở ngại lớn nhất, tuổi tác ông lại cao và hay đau yếu, ông không muốn mệt thêm, nhà xuất bản của ông hoạt động kém dần, số dự tính ban đầu phải rút xuống còn một, hai, để rồi, sau gần hai mươi tuổi thọ, bây giờ chỉ còn “vang bóng cái tên” của nhà xuất bản, mọi sách của ông mới viết hay tái bản phần lớn đều giao cho vài nhà xuất bản chuyên nghiệp tên tuổi ở Thủ đô. Ông để gần trọn thì giờ vào việc viết lách.

*

Giao thiệp trên thị trường Văn (với khách văn chương và nhà xuất bản)

Làm nhà xuất bản, vì nhiều nguyên nhân, nhất là về khía cạnh giá trị thương mại của tác phẩm, rất khó làm vừa lòng hết các bạn văn và tránh được sự va chạm vì cạnh tranh giữa những người cùng ngành với nhau. Một người quen trong ngành đại lý sách, làm ăn rất phát đạt (lại rắp ranh tiến dần đến nghề xuất bản) chẳng biết vừa gặp chuyện gì hục hặc giữa “đồng nghiệp” với nhau, mà gặp tôi, anh chán nản hỏi liền như trút hết tâm sự bực tức với tôi:

- Anh à! Anh có thừa nhận điều này không: tâm lý con người ta ở đời không muốn thấy ai hơn mình. Và ở miền Nam thời này, điều nhận xét của Voltaire phải nói là đúng hết chối cãi: mình thành công thì liền có kẻ thù xuất hiện.

Nhớ lại câu chuyện này và muốn biết sự giao thiệp giữa nhà xuất bản Nguyễn Hiến Lê với các nhà xuất bản ở Sài Gòn, tôi có hỏi nhà văn Thu Thuỷ (người chủ trương nhà Thời Mới). Miệng tươi cười vui vẻ, nhưng bằng một giọng tự nhiên mà cẩn trọng Thu Thuỷ đáp lời tôi:

- Về điều nầy, tôi biết ông Lê hoàn toàn không đụng chạm với nhà xuất bản nào. Ông không còn bận rộn về kinh doanh nữa, sách của ông, ông đều cho người khác xuất bản.

Ngừng một chút, đổi tư thế ngồi và vẫn cái cười nở môi, anh ngó tôi rồi tiếp:

- Đối với giới cầm bút, thật tình ông tốt, ông có nhiều hảo ý lắm. Rộng rãi về tiền bạc: thiếu nợ ông, chẳng những không đòi mà còn nhắc cho mượn, giúp thêm để tiêu Tết nữa.

Tôi xin kể cho vài trường hợp.

Anh vồn vã đáp ngay:

- Thì trường hợp của tôi đây. Ông cho tôi in cuốn Đế Thiên Đế Thích của ông. Ông không chịu lấy tác quyền, chỉ lấy một số để tặng bạn thôi.

Và anh kể thêm trường hợp của một nhà xuất bản in sách của ông chưa có tiền trả, mà ông còn cho mượn thêm.

Nghe anh kể, tôi nhớ đến một nhà xuất bản khác, hôm tôi đến thăm, có nói với tôi:

- Chúng tôi kẹt tiền, gặp tình hình khó khăn đắt đỏ này nữa, chưa dám nghĩ tới in gì thêm. Nợ nần cũng bộn bề. Ngay ông Nguyễn Hiến Lê chúng tôi cũng còn thiếu tiền. Chúng tôi có tỏ điều băn khoăn này với ông thì ông bảo:

- Thầy (1) cứ yên tâm, khi nào có, thầy đưa cũng được.

Sự không bận tâm về tiền nong như trường hợp của ông dĩ nhiên trước hết phải do cốt tính tốt bụng cùng cái nhân cách – di truyền hưởng được của cụ nội ông, của bà ngoại và của mẹ vốn có truyền thống coi trọng nhân nghĩa hơn tiền bạc, sau đến cái tinh thần tích cực phụng sự xã hội nhân dân và cái nếp sống giản dị bình dân của ông không như bao nhiêu nhà văn phải sống chui rúc trong những túp nhà chật chội, thiếu trước hụt sau, chạy vạy vay mượn, ngày đêm cố nạo não ra bán văn mà vẫn không đủ ăn. Tôi nhớ cái buổi sáng tôi đến nhà ông lần đầu. Đang bị khó chịu vì mùi xăng, tiếng động cơ của mọi thứ xe cộ, máy móc, mặt mày choáng váng vì cảnh xô bồ náo nhiệt trên các nẻo đường phố vừa đi qua thì khi vào khỏi ngõ nhà ông, tôi tự nhiên thấy dễ chịu hẳn lại. Tôi đứng nhìn mãnh sân nhỏ trồng bao nhiêu thứ cây kiểng trong khi đợi người nhà ta mở cửa. Chủ nhân xuống, và sau mấy lời chào hỏi, ông dẫn tôi đi lại giới thiệu cái “vườn kiểng cỏn con”, ông chỉ cho tôi từng thứ cây, thứ hoa, giảng cho tôi nghe từng cái tên, từng xuất xứ của mỗi thứ “cây chào”, “hoa nói” với màu sắc, hương thơm v.v…

Xong ông đưa tôi vào phòng khách, mời tôi ngồi. Một chị giúp việc mang trà lên… Qua cái lối tiếp một kẻ đàn em buổi sơ giao như đã từng là bạn tương tri từ lâu nay rồi này, dù rằng ông phải thuộc vào hàng chơi hoa quyết “phụng sự” hoa thơm cỏ lạ, nhưng trong cái tư thái yêu hoa của ông cũng hé cho tôi thấy một điểm về tâm hồn ông qua cái thú tiêu khiển thanh đạm mà mỗi thứ cây, thứ hoa trong khuôn sân nhỏ ấy đều mang hình ảnh và một mối tình hoặc của bạn hữu, hoặc của nhà về thời ấu thơ…, đặc biệt là ông không đả động đến tiền, thường tình là tâm lý đầu môi chót lưỡi của phần đông các ông chủ nhà xuất bản.

Ngồi nói chuyện một chặp (lát), ông đưa tôi đi xem kho chứa sách (một cái phòng nhỏ, hẹp, nguyên trước dùng làm lớp học), sách được gói ghém và sắp ngăn nắp trên kệ, đoạn vô nhà bếp, lên thang lầu đến: bên trái là phòng riêng của ông làm việc, rộng vừa phải, thật sáng sủa, thật thoáng khí, bày biện sơ sài: một bàn thờ song thân của ông; một chiếc giường có lẽ để ông nằm đọc sách hay nằm nghỉ lưng mỗi khi làm việc mệt; một bàn viết và đôi ghế dựa, đặt trước một tủ sách. Tất cả đều lặng lẽ nhìn đôi khoảnh trời cao trong xanh qua đôi cửa mở toang và chờ đón ánh nắng mai mới rớt đọng vài tia nơi một cành hoàng lan ngả sát lan can phía đối diện với phía cửa phòng này. Bên phải là phòng ngủ, hai cái giường nệm đặt song song trải ra trắng tinh. Chính tại căn phòng không nghe tiếng động khẽ này, mặc dù từ mười ngày rồi vào Sài Gòn không ngủ trưa được, trưa đó tôi cũng đánh một giấc thật êm ả non một tiếng đồng hồ, suýt nữa là sai giờ hẹn tiếp câu chuyện hỏi thêm mấy điều chưa dứt vào buổi sáng. Ngôi nhà này ông mua và tu bổ lại vào cuối 1959 đầu 1960. Nhìn chung, dù không kiến trúc tân kỳ và không bày biện lộng lẫy theo cái lối sống Mỹ hoá, cầu kỳ xa hoa của nhiều gia đình giàu sang trưởng giả của thời nay, nhưng ở vào vị trí rất yên tĩnh và cũng đủ tiện nghi để được sống thoải mái về thể xác và tâm hồn mà chắc chắn trong giới cầm bút ở thủ đô hiếm người bì kịp. Ông lại không bận tâm nuôi nấng con cái và sống theo quan niệm “tri túc” ăn uống rất thanh đạm, y phục rất giản dị nữa thì vấn đề tiền bạc đối với ông trở thành vô nghĩa. Cho nên như lời góp ý của nhà văn Thu Thuỷ rằng điều kiện vật chất cũng là một yếu tố quyết định cho sự giao hảo không vụ lợi kia hẳn cũng có phần nào đúng.

Còn đối với các bạn ôm ấp nhập tịch làng văn – thường là những người mới cầm bút – gửi thư, gởi bài, gởi sách (2) đến biếu hay nhờ ông chỉ vẻ thêm và sửa giùm, mặc dầu đang bận lắm hay đang đau nữa, ông luôn luôn tỏ một thái độ hết sức chu tất. Ông đọc thật kỹ, nhận xét và viết thư trả lời ân cần sốt sắng. Trong chức vụ nhà xuất bản, nếu thấy tác phẩm có giá trị, ông hết lòng giúp đỡ, thành thực đưa ý kiến, rồi giới thiệu với một nhà xuất bản khác. Nếu là một người sức học, kinh nghiệm còn kém thì ông thẳng thắn khuyên đừng nên vội vàng, hãy “đợi ít năm rồi sẽ viết”.

Tôi đã gặp nhiều bạn trẻ thành thật cho biết là khi gửi đi hỏi ý kiến, họ không ngờ ông sốt sắng và chu tất đến như thế.

Tình của ông như vậy, cho nên dù gặp tác phẩm không thích, ông vẫn phải đọc. Ông kể lại một trường hợp buồn cười:

Có một bà đích thân mang bản thảo lại nhờ ông coi giùm và cho ý kiến, trước khi ra về lại dặn kỹ:

- “Tôi tin ông mới đưa ông đấy, xin ông đừng cho lọt ra ngoài. Hồi này người ta đạo văn nhiều lắm!

Mặt tôi hừng hừng lên nhưng tôi nén lại được liền, mỉm cười:

- Xin lĩnh ý – Tôi sẽ coi xong nội đêm nay. Sáng mai bà lấy lại bản thảo.

Sáng hôm sau bà ta trở lại, tôi không tiếp, cho người nhà đem bản thảo ra trả. Văn của bà ta viết không đều, được một vài bài hay” (3)

Như thế chứng tỏ rằng bực mình lắm, ông vẫn đọc mới biết “văn của bà ta viết không đều, được một vài bài hay”. Ở miền Nam chắc chắn là không có ai ân cần chu tất đến thế như ông. Cho nên theo người chủ trương Bách Khoa và nhà văn Thu Thuỷ đối với bạn bè quen thân, ông thường thật tình tỏ bày là đừng “làm tình làm tội” ông bằng cách giới thiệu để cho người ta gởi sách tới biếu hay gởi bản thảo tới nhờ ông đề tựa.

*

Mục đích ông viết văn

Bước vào nghề viết thường là nhận lấy nợ vất vả và nghèo nàn. Do đó điều kiện quan trọng để đeo đuổi cho tới chót là phải yêu văn, yêu nghề và chắc chắn là phải có mục đích:

- Để làm giàu và vì danh? Thì nhất định không rồi. Nhiều lí do về tâm lý, về quan niệm sống, cũng như về truyền thống gia đình, chứng tỏ rằng ông không tha thiết làm giàu. Đến “vì danh” thì khi mới bước chân vào cuộc đời viết văn có lẽ ông không nuôi cái cao vọng sẽ đạt được một sự nghiệp văn chương đồ sộ như ngày nay.

- Để qua thì giờ, để tiêu khiển, để thoát li cái đời sống rỗi rảnh nhàm chán. Điều này đúng trong thời kỳ ông làm công chức và dạy học, nhưng hồi này ông chưa nghĩ tới chuyện đổi sang nghề viết văn.

- Để hoạt động, nghĩa là “nói với xã hội cái mình có trong lòng” (A. de Vigny), “tức là bày tỏ, bênh vực hoài bảo của mình, tuyên truyền cho tư tưởng của mình, mong nó được thực hiện”. Nhất là sống vào một thời mà “nền văn minh nhân loại còn nhiều khuyết điểm, cách tổ chức xã hội phải cải thiện” (4) người có tâm huyết nào mà không muốn xây dựng hiện tại, phụng sự nhân dân, “vạch những đau khổ của nhân loại, những bất công trong xã hội, bênh vực kẻ yếu, an ủi kẻ nghèo và tìm cách xây dựng một tương lai rực rỡ mà mọi người hiểu nhau, hợp tác nhau, không ai thù oán nhau tranh giành nhau, bốc lột nhau” (5).

Qua những tác phẩm ông viết, chúng ta thấy rõ ràng ông nhắm mục đích cao đẹp thứ ba và bằng một tấm lòng dễ cảm và công tâm, với một nhân cách cao, một giọng vừa thẳng thắn thực thà, vừa nhũn nhặn, có thể nói ông đã thành công trong sự thực hiện chủ trương, lý tưởng của ông. Bởi những bài ông viết, những tác phẩm ông xuất bản ảnh hưởng tới hầu khắp các giới độc giả và ngay cả với nhà cầm quyền và, trên địa hạt văn hoá, dư luận chỉ có lòng trọng vọng ông mà ngay trong làng văn – theo lời của người chủ trương một tạp chí lâu đời và uy tín vào bậc nhất bây giờ ở miền Nam – thì tâm lý ganh ghét với ông cơ hồ cũng không có ai.

-----------------

(1) Tức ông Từ Mẫn, giám đốc NXB Lá Bối.

(2) Trong sách lúc thì ghi “gửi” lúc thì ghi “gởi”, chúng tôi xin chép đúng như vậy – Gf.

(3) Trích trong bài Trên mười năm cầm bút – Bách khoa thời đại tháng 1-1967.

(4) Lấy ý và dùng nguyên văn nhiều vế câu trong câu Nghề viết văn.

(5) Mượn câu trong Nghề viết văn.

*

Tổ chức đời sống viết lách của ông

- Chỗ làm việc: Nhà ông hiện nay ở đường Kỳ Đồng trong một khuôn viên tương đối tĩnh nịch, có cây, có hoa, có chim ríu rít trong cành lá để người viết tận hưởng được cái thú thoáng mát của thiên nhiên, và rất tiện cho sự đi lại các thư viện khi cần tra cứu tài liệu.

Phòng làm việc của ông rộng trung bình, không treo tranh ảnh gì cả [Cụ NHL viết trong Hồi kí (tr. 369): “Hư Chu tặng tôi một tấm tranh sơn dầu vẽ cảnh biển, tôi treo trong phòng viết” – Gf], sáng sủa, thoáng khí. Đến nhà ông, hai thứ đập mạnh trước hết vào mắt tôi: bên ngoài là hoa (hoa còn trên cây); bên trong là sách (và cũng có hoa – hoa tươi cắm trong bình); kho sách, lên khỏi từng lầu, trong hành lang là bốn tủ sách, trong phòng làm việc sát tường cũng lại hai tủ sách… Các thứ nguyên liệu này đều được sắp đặt ngăn nắp theo qui tắc của ông (những điều này ông có chỉ dẫn tường tận trong Nghề viết văn, Tự học một nhu cầu của thời đại) cho nên khi hỏi chuyện ông, cần cuốn nào, ông rút ra ngay.

- Cách làm việc:

Thời gian viết: Ông quen làn việc vào buổi chiều (từ 3 đến 7 giờ) vì buổi sáng – theo ông – óc ông “chưa có đà suy nghĩ”, còn buổi tối thì ông phải nghỉ để đêm khỏi mất ngủ (1). Nhà văn VP có kể cho tôi nghe một cử chỉ “câu giờ giấc” khá vui vui của ông khiến tôi liên tưởng đến nhà thơ Tú Xương trong bài Quan tại gia:

Một ngọn đèn xanh, một quyển vàng

Bốn con làm lính bố làm quan

…

Nước quạt vừa xong, con nhảy ngựa,

Trống chầu chưa dứt, bố lên thang.

Hồi mới lên Sài Gòn, ông lập tại nhà đường Hùinh Tịnh Của một lớp học cho vợ ông dạy. Ông làm việc theo thời khắc biểu của học sinh. Học sinh học thì ông viết, đến giờ học sinh chơi thì dù đang viết ông cũng nghỉ, nghĩa là – có lẽ vì sức khoẻ - ông giữ “kỷ luật” trong giờ giấc làm việc của ông. Chứ thật ra hồi trước ông có thể ngồi viết suốt ngày, từ 7 giờ sáng tới tối, trừ buổi trưa phải nghỉ đôi giờ (2). Nhưng sau này vì đau, ông theo cách của Victor Hugo và Gustave Flaubert sáng chiều đều đều, giờ giấc nhất định như một công chức (buổi sáng từ 9 đến 12 giờ, chiều từ 3 giờ đến 7 giờ), không cần đợi hứng, đợi hiếc gì cả. Những giờ khác, ông giành cho việc đọc sách hoặc học hay kiếm tài liệu. Cách thức này ông cho là hiệu quả hơn cả; nhưng không nhất thiết phải cứng nhắc một mực như vậy, như khi gặp bạn tương tri để bàn phiếm hay có người viết thư hẹn trước và lại có nhiều chuyện thú kể cho ông nghe, một vài thắc mắc muốn bàn chung thì ông có thể bỏ dở công việc lúc nào cũng được. Nghĩa là tuỳ nghi ông áp dụng một cách linh động. Ngoài ra, khi viết xong một tác phẩm, ông lại đổi không khí, về Long Xuyên nghỉ ngơi chừng nửa tháng tại ngôi nhà ông – số 26 đường Gia Long, nơi đây cảnh vật và người thân đem lại thư thái cho tâm hồn ông.

Ở được ngôi nhà như nhà của ông tại đường Kỳ Đồng là một điều mơ ước không thể thực hiện nổi của bao nhiêu người cầm bút rồi, thế mà cảnh trí của ngôi nhà ở Long Xuyên còn hơn thế nữa. Bình dị và nên thơ như thế này bảo trí óc ông còn căng thẳng làm sao được nữa.

“Ngôi nhà cất theo lối xưa, gồm ba gian rộng, bằng gỗ, mái lợp ngói. Tuy nằm trên con đường quan trọng của thành phố nhưng xung quanh ngôi nhà cũng có một khoảng vườn cây um tùm. Trước sân có hồ sen, hoa sứ, hoa công chúa, hoa lan vàng, lan tím, hoa ngâu… và nhiều loại kiểng trồng trong châu sành xếp dọc hai bên đường từ cổng vào nhà. Bên cạnh và phía sau nhà có ít cây ăn trái như xoài, mận, khế, vú sữa… Những sáng sớm, hoặc chiều mát ông thích ra vườn săn sóc hoa kiểng” (3).

Sinh hoạt của ông tại đây ít nhất cũng cho ta biết được rõ hơn về lối sống cùng tâm hồn ông.

-----------------------

(1) Theo Tự học một nhu cầu của thời đại.

(2) Theo Sống và viết với Nguyễn Hiến Lê.

(3) Trích bài viết của bà Nguyễn Thị Huê Hường nhà số 37 đường Gia Long – Long Xuyên, hiệu trường trường Nữ Long Xuyên, học trò cũ của ông.

*

Thói quen khi viết

Ông không có thói quen viết lắt nhắt mà viết liên tiếp một hơi mấy tiếng đồng hồ luôn. Khi nào mỏi thì ngả lưng vào ghế xích đu hoặc ngồi dựa vào mà suy nghĩ, đọc sách hay viết ra thảo, mệt thì nghỉ ngay, không gắng thêm để dễ kiệt sức.

Trong sự tìm ý, ông thực hiện ba công việc: nhận xét, đọc sách và suy xét. Nhận xét là nguồn dồi dào nhất để kiếm ý, để khám phá ra những điều mới lạ, nhờ đó bài viết mới đặc sắc. Nhưng làm sao nhận xét được những việc xảy ra thời trước hoặc ở xa? Phải đọc sách. Đọc sách còn hai cái lợi nữa: ý của người khác làm nảy ra những ý mới, và nhờ đọc sách mà đỡ mất công liếm lại những điều người trước đã thấy.

Khi đọc sách luôn có cây viết chì đen bên cạnh. Hễ thấy có gì đáng để ý thì đánh dấu, đoạn nào cần xem lại sau này thì thì tóm tắt ý trong nửa hàng hay một hàng ở ngay vào đầu quyển sách, đoạn nào có thể làm tài liệu được thì chép vào một tờ giấy riêng, cho vào sơ mi, hoặc nhờ đó mà thêm ý cho một bài hay một cuốn sách đang viết thì cũng lập tức ghi lại ngay. Đến khi nào định bắt tay vào việc khởi thảo, ông mới gom hết cả sách, tài liệu về đề tài lập tâm viết mà đọc lại một hơi, rồi lựa chọn, sắp đặt xắn tay viết liền mà không trù trừ. (Tôi cho in nghiêng)

Quan niệm về kỹ thuật viết

Cùng một quan niệm với ông Đặng Thái Mai, tác giả Văn học khảo luận, ông cho rằng “nội dung quyết định hình thức”, chứ không phải “hình thức quyết định nội dung”: “phải có cảnh trước mắt, tình cảm trong lòng, ý tưởng trong đầu rồi mới nghĩ tới việc phô diễn và tìm một bút pháp, những tiếng thích đáng”. Nói như vậy, theo ông, không phải hình thức không quan trọng. Một nội dung phong phú, tiến bộ mà phô diễn quá vụng về “đến nỗi ai đọc vài hàng cũng phải bỏ thì nội dung hay cũng vô ích” (1). Bởi vậy hình thức cũng phải đẹp, mà đẹp theo quan niệm của ông là văn phải bình dị, tự nhiên, sáng sủa.

Quan niệm này ngoại trừ một số bồng bột, lập dị, cầu kỳ, quái đản, siêu thực, cứ nghĩ rằng “khác đời là hơn người” muốn “thời trang hoá” lối viết sao cho hợp với tâm trạng hoang mang bất định trong cảnh sống “xô bồ cuồng quay” của một xã hôi cực kỳ phân hoá và đầy rẫy những “cảnh tượng” chưa tìm được lối thoát cho nên bất chấp cả mọi quy luật; đến cả chấm câu, viết hoa cũng thành vô nghĩa đối với lớp người “thông thái” này, thì còn ở nước ta và cả trên thế giới người viết cũng như người đọc đều công nhận rằng những đức tính trên là cần thiết hơn cả cho ảnh hưởng lớn mạnh của tác phẩm. Bởi thời nay, nghề in phát đạt, hạng bình dân đều biết đọc, văn chương thành nhu cầu của mọi người, trừ vài trường hợp riêng, nhà văn không viết cho một số người nữa mà viết cho quảng đại quần chúng. Văn vì thế phải sáng sủa, bình dị, tự nhiên.

Ngoài ra còn cần phải thành thực nữa, thành thực trong sự ghi chép cho đúng sự thực xảy ra chung quanh mình với tấm lòng thông cảm và với thiện chí “tìm được con đường sẽ tới của nhân loại, làm cảm động người đọc, hướng dẫn được quần chúng”. Thành thật cả trong khi tưởng tượng, “nghĩa là dùng sự thực để tưởng tượng rồi để lòng rung động như trước một sự thực” (2).

Một đại diện lớp “trẻ trí thức thời đại” không biết đến một bóng dáng, một liên hê, một ý niệm gì về thời quá khứ, được uốn nắn trong những gia đình rập theo “khuôn sống” của trào lưu mới, được thư tôi hỏi ý kiến về người tôi đang viết, phúc đáp cho tôi ngay “tiếng lòng thẳn thắn của một lớp trẻ” cùng lứa tuổi, cùng lớp, cùng trường với mình:

(…) “Tôi thấy “ông ta” là một người cổ, một hình ảnh của quá khứ, từ tâm hồn, tư tưởng cho đến quan niện nhân sinh cùng chủ trương xây dựng của ông, cho nên không thích hợp với thế hệ trẻ chúng tôi mà lập trường dứt khoát là “Văn minh nhà Nho! Ta chào mi”.

Nhiều sách của ông lỗi thời, không tiến kịp với đà nhảy vọt của kỷ nguyên này, trở thành cổ lỗ, Ngay đến lối hành văn của ông dù giản dị trong sáng thật, nhưng quá đứng đắn mực thước của một nhà văn phạm không hề dám vượt bỏ qui tắc, cũng mất hiệu lực, trước cái xã hội xô bồ cuồng quay mà tâm hồn của giới trẻ đã hết sức phức tạp lại biến đổi chớp nhoáng và mãnh liệt nữa thì lối hành văn đó làm sao diễn cho sắc bén được?

Tôi nghĩ cái cái lối “giản dị trong sáng của thời Tự Lực Văn Đoàn đề xướng” không còn quyến rũ nổi nữa. Phải đổi đi cho kịp thời đại và với tâm trạng của những chứng nhân thời đại mới được”.

Trích thư đề ngày 14-12-1972

L.N.K

(Sinh viên năm thứ 3 Đai học Khoa học – Sài Gòn)

Phải có đủ hạng người thì mới thành lập một xã hội. Cho nên những nhận xét của sinh viên ấy không làm cho tôi ngạc nhiên; nhưng tôi có cảm tưởng rằng sinh viên ấy không đọc được một phần mười tác phẩm của ông Nguyễn Hiến Lê, mà số thanh niên chủ trương như sinh viên ấy cũng không nhiều. Vì một số bạn sinh viên khác tỏ thật với tôi rằng hồi còn học lớp Đệ Nhị, Đệ Nhất bậc Trung học Đệ nhị cấp (bây giờ là lớp 11 và 12), cả những năm thứ nhất, thứ nhì… ở Đại học, họ cũng thích lối “văn mới”, họ cho rằng hợp với thời đại mà không thích đọc văn ông, nhưng đến khi tuổi cao hơn, nhận thức họ khá hơn, chín chắn về tư tưởng và biết nhận xét hơn thì họ mới nhận thấy rằng họ nông nổi, họ sai lầm và họ quay lại say mê đọc văn ông: bình dị, tự nhiên mà hàm súc. Một người cháu của một ông bạn đồng nghiệp của tôi ở Nha Trang – nay đã ra bác sĩ rồi – cả quyết với tôi rằng: cháu chỉ chắc chắc từ nay không một lối hành văn nào quyến rũ cháu hơn lối viết của ông Lê, nhất là văn dịch thì thật là cháu “mê” (sẽ trình bày kỹ ở phần nhận xét tác phẩm).

-------------------------

(1) (2) Nghề viết văn.

Cách thức viết

Trong những cuốn đầu, ông luôn luôn làm bố cục, chi tiết đầy đủ, chương mục rõ ràng rồi mới bắt đầu viết. Trong khi viết ông luôn nghĩ sẳn mỗi câu trong óc, đọc thầm nó, thấy xuôi tai rồi mới ngồi dậy chép. Theo lối kĩ càng này, đang viết có thể nảy ra ý này, gặp thêm tài liệu nọ, nhưng ít có gì bất ngờ lại phải nhớ từng ý, từng tiếng và sửa trong đầu đã mệt mà không tiện bằng sửa trên giấy.

Về sau, ông bỏ lối viết đó mà theo phương pháp của A. Gide nghĩ được ý gì là chép ngay, để “cụ thể hoá” tư tưởng cho dễ trông thấy rồi sửa chữa sau. Theo cách này, ông phải tốn công chép bản thảo hai ba lần mới hoàn thành vì phải gạch xoá, thêm bớt nhiều, song theo ông không vì vậy mà lời kém gãy gọn, sách thiếu tánh nhất trí. Tất nhiên, ông cũng ghi những ý chính, làm qua loa một cái sườn, rồi mới “nhảy đại” vào đề để cho cái bất ngờ nó đưa đẩy chẳng khác nào muốn tập lội thì cứ nhảy ào xuống nước.

Ông có kể câu chuyện ông tập lội – mà kết quả cũng bất ngờ - trong một tác phẩm của ông: “Tôi tập lội trong một cái hồ, nước chỉ tới ngực. Sau vài ngày, tôi lội xa được mười hai thước. Một hôm, tôi muốn bơi qua một cái hào, rộng chừng sáu thước. Tôi nghĩ: “Mình đã lội xa được mười hai thước, có lẽ nào lại không qua được cái hào sáu thước?” (1). Rồi tôi hăng hái thử - Nhưng khi đặt chân lên bờ hào, thấy tim đâp thình thình. Tôi muốn rút lui. Lúc đó có mấy đứa trẻ chung quanh, nếu lùi thì mắc cỡ với chúng. Tôi đành nằm xuống nước, vươn mình ra, cân tay đập đập. Mới cào được vài cái, đã hết hơi và sặc sụa. Cũng may vừa tới bờ bên kia, nếu không chắc uống nhiều nước rồi. Nghỉ một chút, tôi nghĩ: “Đã qua được một lần rồi, lần sau chắc phải dễ”. Và tôi bình tĩnh lội trở về bờ bên kia một cách rất dễ dàng” (2).

Sự rụt rè “muốn rút lui” hồi đó của ông là vì thiếu đức tư tin do thiếu kinh nghiệm mà ra. Đằng này là ở địa hạt viết lách có thể nói là ông thuộc vào hạng “lão luyện” trong nghề rồi, thêm cái lòng tin mạnh mẽ vào khả năng của mình nữa thì sự “nhảy đại” vào tất nhiên không gặp trường hợp “sợ” kia được.

Khoa “nhảy đại” này, đã có lần vào 8 năm trước [tức năm 1965, lúc đó cụ NHL còn ở đường Huỳnh Tịnh Của – Tân Định - Gf] trong một cuộc phỏng vấn về ông, ông có trả lời tác giả “Sống và Viết”:

- Tôi cứ “nắm đầu” một ý nào đó, rồi lôi đại nó ra, kì cho tới hết thì thôi. Thành thử mới đầu tôi định theo bố cục này, nhưng rồi lại đổi hẳn, lại có khi thoạt đầu, tôi định viết về đầu đề khác, hoặc trước định viết một bài, một chương, mà sau lại viết thành hai, thành ba. Tất nhiên có một vài cuốn biên khảo không thể viết theo lối “tuỳ hứng” đó được.

- Những cái bất ngờ ấy, anh thấy chúng thú vị hay làm anh bực mình?

- Thú vị lắm chớ. Ý đột ngột hơn; văn tươi thắm hơn.

(…) – “Tôi xin nói tiếp về cái bất ngờ trong việc viết, kẻo rồi quên mất. Từ lâu tôi cũng nhận như Thánh Thán rằng đương viết một bài văn mà bỏ dở để đi ăn chén cháo, thì bài văn viết tiếp sẽ không còn bài văn định viết trước khi ăn cháo nữa; tuy không khác hẳn nhưng cũng có cái gì thay đổi rồi, và gần đây, tôi mới thấy lời Hoàng Sơn Cốc (người Bắc Tống) là đúng mà thâm thuý: “Chương cú trong văn ngẫu nhiên mà thành như những đường do sâu đục trong khúc cây”. Bố cục kỹ lưỡng rồi mới viết thì mất cái thú bất ngờ đó đi, mà văn nhiều khi mất tự nhiên, mất hay (3).

“À, còn điều này, tôi nói chưa hết. Là khi viết xong một tác phẩm, tôi đọc lại để sửa ngay, rồi bỏ nằm vô tủ, khi nào sắp in, mới coi lại sửa lại lần nữa”.

- Theo “Khoa” viết trên, trung bình mỗi ngày ông viết được mấy trang? Ông đáp câu hỏi của tác giả “Sống và Viết”:

“Nếu viết là có sẳn tài liệu, ý tưởng rồi, chỉ chép lên giấy thì ai cũng có thể viết một ngày vài chục trang. Nhưng trong cái việc biên khảo, muốn có tài liệu và ý để viết được mươi trang thì phải mất cả một tuần, một tháng tra khảo, suy tư, lựa chọn, cân nhắc…

Và trong việc dịch cũng vậy. Dịch một trang cổ văn chẳng hạn trong Chiến Quốc sách, có khi tôi phải so sánh hết các thoại tôi có trong tay, xem có giống nhau không, chấm câu ra sao, chú giải ra sao, rồi có khi lại tra tất cả những bộ tự điển tôi có trong tủ, như vậy một trang có thể mất một buổi, mà chưa xong. Còn như kim văn, thì cũng có loại dịch một trang mất một buổi, một ngày, như dịch văn của Marcel Proust, cũng có loại chỉ nửa giờ, một giờ xong một trang. Cho nên không thể nói viết mau hay chậm được. Tôi chỉ có thể trả lời anh rằng: mỗi năm tôi viết trung bình khoảng tám trăm trang” (4). Đó là trước ngày tác giả Sống và Viết đến phỏng vấn. Về sau này, mỗi năm trung bình ông viết đến một ngàn trang.

-----------------------

(1) Có lẽ ý tác giả là: “Mình đã lội xa được mười hai thước trong cái hồ cạn, có lẽ nào lại không vượt qua được sáu thước trong cái hào sâu?”.

(2) Nghệ thuật nói trước công chúng.

(3) Trong Nguyễn Ngu Í, Sống và Viết – (Sẽ trình bày rõ hơn cách thức viết, dịch của ông khi nhận xét về mỗi loại tác phẩm của ông).

(4) Trong Sống và Viết – trang 323.

Tại toà soạn Bách Khoa, từ phải sang trái:

Vũ Hạnh, Nguyễn Hiến Lê, Thu Thuỷ, Lê Ngộ Châu, Lê Thanh Thái

SÁCH CỦA NGUYỄN HIẾN LÊ (1)

VĂN HỌC

* Luyện văn – 3 cuốn. Cuốn I (P.Văn Tươi - 1953). Cuốn II và III (Nguyễn Hiến Lê - 1957)

* Hương sắc trong vườn văn - 2 cuốn (N.H.L. - 1962)

* Đại cương văn học sử Trung Quốc - 3 cuốn (N.H.L. - 1955)

* Cổ văn Trung Quốc – nhiều tác giả từ Tiên Tần tới cuối Minh (Tao Đàn - 1966)

* Chiến Quốc sách (chung với Giản Chi) (Lá Bối - 1968)

* Tô Đông Pha (Cảo Thơm – 1970)

* Nhân sinh quan và thơ văn Trung Hoa của Lâm Ngữ Đường (Ca Dao – 1970)

* Để hiểu văn phạm (P.Văn Tươi – 1952)

* Khảo luận về ngữ pháp VN (chung với Trương Văn Chình) (Đại học Huế- 1963)

[Hai cuốn sau cụ NHL xếp vào loại Ngữ pháp – Theo Mười câu chuyện văn chương – Gf]

TRIẾT HỌC

* Nho giáo một triết lý chính trị (N.H.L. - 1958

* Đại cương triết học Trung Quốc (chung với Giản Chi) (Cảo Thơm 1965-1966)

* Nhà giáo họ Khổng (Cảo Thơm – 1972)

* Liệt tử và Dương tử (Lá Bối – 1972)

* Một lương tâm nổi loạn (Cảo Thơm – 1970)

* Thế giới ngày mai và tương lai nhân loại của B. Russell (Ca Dao – 1971)

* Mạnh Tử (Cảo Thơm – 1975) – (Gf bổ sung theo sđd).

LỊCH SỬ

* Lịch sử thế giới – 4 cuốn (chung với Thiên Giang) (N.H.L. – 1955)

* Đông Kinh nghĩa thục (N.H.L. – 1956) (Lá Bối tái bản 1968 rồi 1974, cả hai lần đều sửa chữa và thêm)

* Bài học Israël (Phạm Quang Khai – 1968) (Duy Tuệ tái bản 1974 – thêm 2 chương)

* Bán đảo Ả Rập (N.H.L. – 1969)

* Lịch sử văn minh Ấn Độ của Will Durant (Lá Bối – 1971)

* Bài học lịch sử của W. Durant (Lá Bối – 1972)

* Nguồn gốc của văn minh của W.Durant (Phục Hưng – 1974)

CHÍNH TRỊ KINH TẾ

* Một niềm tin – (N.H.L. – 1965)

* Xung đột trong đời sống quốc tế của nhiều tác giả trong Encyclopédie Larousse (Đại học Huế - 1962)

* Hiệu năng, châm ngôn của nhà doanh nghiệp (P.Văn Tươi – 1954) [Theo sđd, nhan đề cuốn này là Hiệu năng bí quyết thành công trong doanh nghiệp – Gf]

* Tay trắng làm nên của Lord Beaverbrook (Thanh Tân – 1967)

* Tổ chức công việc theo khoa học (Tự xuất bản – 1949) (2) (N.H.L. tái bản 1958, sửa chữa)

* Tổ chức công việc làm ăn (N.H.L. – 1967)

* Lợi mỗi ngày một giờ của Ray Josephs (Thanh Tân – 1971)

* Những vấn đề của thời đại (Mặt đất – 1974)

GƯƠNG DANH NHÂN

* Gương danh nhân (N.H.L. – 1959)

* Gương hi sinh (N.H.L. – 1962)

* Gương kiên nhẫn (N.H.L. – 1964)

* Gương chiến đấu (N.H.L. – 1966)

* Ý chí sắt đá (Thanh Tâm – 1971)

* 40 gương thành công của Dale Carnegie (Thanh Tân – 1968) [Theo sđd, nhan đề ban đầu là Họ lập nên sự nghiệp cách nào – N.H.L. xuất bản năm 1957 (?), sau thêm tiểu sử 15 doanh nhân nữa, đổi nhan đề là 40 gương thành công - Gf]

* Những cuộc đời ngoại hạng (Bạn Trẻ - 1969)

* 15 gương phụ nữ của Monestier (Trí Đăng – 1970)

* Einstein (Lửa Thiêng – 1971)

* Bertrand Russell (Lửa Thiêng – 1972)

CẢO LUẬN – TUỲ BÚT

* Nghề viết văn (N.H.L. – 1956)

* Vấn đề xây dựng văn hoá (Tao Đàn – 1967)

* Chinh phục hạnh phúc của B. Russell (Ca Dao – 1971)

* Sống đẹp của Lâm Ngữ Đường (Tao Đàn – 1964)

* Chấp nhận cuộc đời của L.Rinser (Thanh Tân – 1971) (Gf bổ sung theo sđd)

* Thư ngỏ gởi tuổi đôi mươi của A.Maurois (N.H.L. – 1968)

* Làm con nên nhớ chung với Đông Hồ (Lá Bối – 1970)

* Hoa đào năm trước (Lá Bối – 1970)

* Con đường hoà bình (Lá Bối – 1971)

* Cháu bà nội tội bà ngoại (Lá Bối – 1974)

* Ý cao, tình đẹp của nhiều tác giả (N.H.L. – 1972)

* Thư gởi người đàn bà không quen biết của A.Maurois (N.H.L. – 1970)

* Mười câu chuyện văn chương (Trí Đăng – 1975) – (Gf bổ sung theo sđd).

GIÁO DỤC – GIÁO KHOA

* Thế hệ ngày mai (P.Văn Tươi – 1953)

* Thời mới dạy con theo lối mới (N.H.L. – 1958)

* Tìm hiểu con chúng ta (N.H.L. – 1966)

* Săn sóc sự học của con em (Văn Chánh – 1954)

* Tự học để thành công (3) (N.H.L. – 1954)

* 33 câu chuyện với các bà mẹ của B.Spock (N.H.L.- 1971)

* Thế giới bí mật của trẻ em của G.Decarie (Thanh Tân- 1972)

* Lời khuyên thanh niên của Paul Noel (Thanh Tân – 1967)

* Kim chỉ nam của học sinh (tự xuất bản (4) – 1951)

* Bí quyết thi đậu (N.H.L. – 1956)

* Muốn giỏi toán Hình học phẳng của J.Chauvel (N.H.L – 1956) [Cảo Thơm tái bản năm 1975 – Gf bổ sung theo sđd]

* Muốn gỏi toán Hình học không gian 2 cuốn của J.Chauvel (N.H.L – 1959)

* Muốn giỏi toán đại số (N.H.L – 1958)

TỰ LUYỆN ĐỨC TRÍ

(tức loại học làm người)

* Tương lai trong tay ta (N.H.L – 1962)

* Luyện lý trí (N.H.L – 1965)

* Rèn nghị lực (N.H.L – 1956)

* Sống 365 ngày một năm (N.H.L – 1968)

* Nghệ thuật nói trước công chúng (P.Văn Tươi – 1953)

* Sống 24 giờ một ngày của A.Bennette (N.H.L – 1955)

* Huấn luyện tình cảm của P.F.Thomas (P.Văn Tươi – 1951) (5) [Theo sđd thì nhan đề cuốn này là Luyện tình cảm – Gf]

* Luyện tinh thần của Dorothy Carnegie  (N.H.L – 1957)

* Đắc nhân tâm của Dale Carnegie (P.Văn Tươi 1951. Năm 1968 viết thêm một chương N.H.L xuất bản) [dịch chung với P.Hiếu, theo sđd - Gf]

* Quẳng gánh lo đi của Dale Carnegie (P.Văn Tươi – 1955) [dịch chung với P.Hiếu, theo sđd - Gf]

* Giúp chồng thành công của Dorothy Carnegie (N.H.L. – 1956)

* Bảy bước đến thành công của G.Byron (P.Văn Tươi – 1952)

* Cách xử thế của người nay của K.C.Ingram (Tao Đàn – 1965)

* Xây dựng hạnh phúc của L.A.Huxley (Tao Đàn – 1966)

* Sống đời sống mới của D.G.Powers (N.H.L. – 1965)

* Thẳng tiến trên đường đời của Douglas Lurton (N.H.L – 1967)

* Trút nỗi sợ đi của L.Coleman (Thanh Tân – 1969)

* Con đường lập thân của W.J.Ennever (Tao Đàn – 1969)

* Sống theo sở thích của P.J.Steinckrohn (Thanh Tân – 1971)

* Giữ tình yêu của chồng của Ed.Paulmann (Cảo Thơm – 1971) [theo thông tin vvn cung cấp thì tác giả là Edward Kaufmann và nguyên tác là You and your marriage - Gf]

* Tổ chức gia đình (P.Văn Tươi – 1953)

DU KÝ

* Bảy ngày trong Đồng Tháp Mười (N.H.L. – 1954 – Trí Đăng tái bản 1971 – có sửa chữa)

* Đế Thiên Đế Thích (viết từ 1943 – Thời Mới xuất bản – 1968)

TIỂU THUYẾT DỊCH

* Kiếp người của S.Maugham (Thanh Niên Cộng Hoà – 1962. Lá Bối tái bản 1969, Lửa Thiêng tái bản 1974, có sửa chữa)

* Mưa của nhiều tác giả (Tiến Bộ - 1969) [Theo sđd: Cuốn này tức là cuốn Những chuyện thương tâm (Thanh niên Cộng Hoà – 1963) sau rút ra một truyện Giản Chi dịch – vì truyện này đã cho vô một cuốn khác của Giản Chi – và thay vào một truyện khác – Gf]

* Chiến tranh và Hoà bình của Tolstoi, 4 cuốn (Lá Bối – 1968)

* Khóc lên đi, ôi quê hương yêu dấu của Alan Paton (Ca Dao – 1969)

* Quê hương tan rã của Chinua Achebe (Ca Dao – 1970) [dịch chung với Hoài Khanh, sđd – Gf]

* Cầu sông Drina của Ivo Andritch (Trí Đăng – 1972)

* Bí mật dầu lửa của R.Gaillard (Tuổi Hoa – 1965) [Theo sđd cuốn này xuất bản năm 1968 – Gf]

-------------------------

(1) Tức các sách xuất bản trước ngày giải phóng: ông Châu Hải Kỳ liệt kê được 96, chúng tôi bổ sung 4. Mười câu chuyện văn chương (Trí Đăng – 1975) là tác phẩm thứ một trăm – Gf.

(2) Lúc đó ông còn ở Long Xuyên, chưa mở nhà xuất bản – Gf

(3) Cuốn này năm 1964 sửa chữa và thêm nhiều, Thanh Tân xuất bản, đổi nhan đề là Tự học, một nhu cầu của thời đại.

(4) Năm đó ông chưa mở nhà xuất bản.

(5) Cuốn này ông dịch trước hết, từ năm 1951; mười năm sau mới in.

*

Căn cứ vào số lượng kể trên, trung bình mỗi năm ông viết và dịch năm cuốn (chưa kể số bài “có tính chất thời sự” ông viết đăng hàng tháng trong các tạp chí Bách Khoa, Tin Văn, Văn, Mai, Giáo dục phổ thông…). Với sức khoẻ mà năm 1965, tác giả Sống và Viết khi đến phỏng vấn ông đã mô tả “Nhìn anh tóc bạc nhiều, mệt mỏi đã hiện rõ trên gương mặt thường đượm vẻ đâm chiêu mà con người ốm yếu của anh mới trên năm mươi tuổi nào có bình thường cho cam: anh đau dạ dày mười mấy năm nay, ăn phải kiêng cử, chẳng thể làm việc về đêm, lại còn mang bệnh mất ngủ, Thể xác anh hao mòn là thế, mà anh lại tự buộc mình làm có giờ có giấc như một công chức, cứ âm thầm, kiên nhẫn, đều đều làm việc theo một hướng vạch sẳn, để tới nay có một sự nghiệp biên khảo, trước tác và dịch thuật đáng kể, ai người biết anh nhiều cũng phục cái nghị lực hiếm có ấy” (1). Chúng ta không thể không đồng quan điểm với tác giả “Sống và Viết” rằng đúng là ông có một “nghị lực hiếm có”, một sức làm việc kinh khủng và rất có hiệu năng mà, có lẽ từ trước tới nay giới nhà văn hiện đại (2) và lớp nhà văn hồi tiền chiến không một ai bì kịp. Điều này tôi nói không quá đáng: khoan bàn về phẩm mà chủ đích sáng tác nhằm phục vụ cho văn hoá dân tộc hay công cụ cho chủ nghĩa thực dân cũ hay mới trong tiến trình xâm lăng văn hoá của ngoại bang, chỉ kể về số lượng tác phẩm thì ông Nguyễn Hiến Lê viết nhiều hơn cụ Trần Trọng Kim, hơn các ông Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh (3), có lẽ hơn cụ Trương Vĩnh Ký nữa vì trong một trăm ba mươi hai tác phẩm viết và dịch của cụ (chừng một trăm mười tám sách đã in, mười bốn cuốn chưa in và đang soạn), có nhiều cuốn chỉ là những bài ngắn như:

- Mắc bệnh cúm tứ [?]- La dingue – 3 trang;

- Catalogue des ouvrages édités et publiés jusqu’à ce jour – À l’usage des écoles de la Cochinchine – Saigon. Bản in nhà hàng C.Guilland et Martinon, 4 trang;

- Học trò khó phú – 6 trang;

- Thạnh suy bỉ thái phú – 7 trang;

- Bài hịch con quạ - 7 trang;

- Trương Lương tùng Xích Tòng Tử du phú – 7 trang;

- Ngư tiều trường điệu – 8 trang;

- Bất cượng – Chớ cượng làm chi. Fais ce que dois advienne que pourra – 8 trang;

- Kim Gia Định phong cảnh vịnh – 11 trang;

- Miscellannées ou lectures instructives pour les élèves des écoles primaires communales et cantonales – 11 trang;

- Thơ mẹ dạy con – 12 tarng;

- Thơ dạy dâu – 13 trang;

- Chuyện khôi hài – 16 trang;

- Alphabet quốc ngữ - 22 trang… (không kể hết nhiều cuốn nữa dày khoảng từ mười sáu đến năm, bảy mươi trang, số sách dày trên một trăm trang không quá đôi mươi cuốn (4). Do đó mặc dầu số tác phẩm của cụ Trương Vĩnh Ký, nhờ kể cả số sách chưa in và soạn chưa xong mà vượt chút ít ông Lê, nhưng xét về thời gian một bên thành quả đạt được sau gần ba mươi lăm năm hoạt động viết lách với sự khuyến khích và tài trợ phát hành của nhà nước bảo hộ (sẳn phương tiện ấn loát, sách viết ra đều có thị trường tiêu thụ ngay), còn một bên chỉ mới trong vòng hai mươi năm lại không nằm trong sách lược văn hoá của chính quyền, sách phát hành gặp nhiều khó khăn, và cũng ở cở tuổi như nhau (sách cụ Trương viết từ khoảng cụ hai mươi sáu tuổi đến năm cụ sáu mươi hai tuổi từ giả cõi trần; còn ông Nguyễn khi tôi làm phần đối chiếu này cũng vừa đến tuổi sáu mươi hai rồi), người ta cũng thấy rõ ràng sự nghiệp của cụ Trương Vĩnh Ký không thể đứng trên ông Nguyễn Hiến Lê được (5).

Tất nhiên so sánh công việc của cụ Trương Vĩnh Ký với ông Nguyễn Hiến Lê là một điều vô nghĩa. Ông Nguyễn Hiến Lê sanh sau ông Trương Vĩnh Ký non tám chục năm, được hưởng công mở đường của Trương Vĩnh Ký và công xây dựng quốc văn của ít nhất là ba thế hệ sau Trương Vĩnh Ký nữa; lại thêm ông viết trong một thời khác hẳn: thời của Trương Vĩnh Ký là thời Pháp mới chiếm xong Việt Nam, thời của chúng ta ngày nay là thời Việt Nam mới giành độc lập… Nhưng vì thấy số tác phẩm của ông Nguyễn Hiến Lê và sự đa dạng của các vấn đề ông viết thì ta không thể không liên tưởng tới Trương Vĩnh Ký được.

Và để kết thúc chương này, phải nói rằng ông đã thành công rực rỡ với nghề viết văn, mà sau bao nhiêu suy tính cân nhắc kỷ lưỡng ông đã quyết định không lùi bước trước cái nghề mà ông xét hợp với sở thích, khả năng và sức cố gắng của mình hơn hết. Thật đúng như lời ông nói: “Không khi nào gắng sức mà hoàn toàn vô ích, chịu cố gắng và kiên nhẫn thì sớm muộn gì cũng có kết quả mà tương lai thực là ở trong tay ta”.

---------------------

(1) Sống và Viết với Nguyễn Hiến Lê – trang 316.

(2) Không nói đến nhà văn Việt Nam vì không kiếm được tài liệu các nhà văn miền Bắc.

(3) Số tác phẩm Trương Vĩnh Ký, Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh: có kể và so sánh ở cuốn hai. [tức chương hai – Gf]

(4) Theo tài liệu trong “Pétrus J.B. Trương Vĩnh Ký” của Jean Bouchot – Saigon bản của Nguyễn Văn Của – 1932).

(5) Dĩ nhiên không đợi phải viết nhiều, thật nhiều mới trở thành bất hủ. Nhưng ở tiết mục này tôi chỉ nhằm so sánh về số lượng, còn phần giá trị tác phẩm tôi dành cho phần thứ hai.

CHƯƠNG II

TƯ TƯỞNG

1. NHẬN ĐỊNH TỔNG QUÁT VỀ QUAN NIỆM VÀ THÁI ĐỘ

Tư tưởng chỉ đạo ở ông là tư tưởng Nho giáo. Cho nên ông ít khi thắc mắc về những vấn đề huyền hoặc, mặc dầu đôi khi vì tính tò mò ông cũng có đọc một vài tác phẩm về loại đó. Về triết học ông vẫn thích những môn luân lý học, tâm lý học và luận lý học hơn, còn vấn đề chết đi sẽ như thế nào, linh hồn còn trường tồn, sẽ sống một kiếp khác hay không, ông không bao giờ quan tâm đến. Tuy nhiên ông có thờ tổ tiên, những ngày giỗ Tết ông cũng cúng vái, nhưng ông không tin linh hồn tổ tiên hiện về những lúc đó và có thể giúp con cái được việc gì, mà cũng chỉ có ý nghĩa là một biểu lộ tấm “lòng nhớ ơn các người đã khuất, tưởng như các người còn ở đó mà cảm động về mối liên lạc giữa những thế hệ đã qua và những thế hệ đang sống vậy thôi”.

Đối với ông, điều quan trọng trong khi sống là có giúp được gì cho đời hay không. “Nhận được công của tổ tiên thì phải để công lại cho con cháu”, (con cháu theo cái nghĩa rộng).

Quan niệm như thế cho nên về ý nghĩa cuộc đời phù du của mình, ông nhận định một cách bình thường đơn giản như sau: “ Tôi chỉ nghĩ tới một thời gian rất ngắn trong cái thời gian vô biên của vũ trụ: về nhân loại và về tổ quốc tôi chỉ nghĩ từ hồi có sử đến khoảng năm mươi, sáu mươi năm sau năm 1961 này; về gia đình, tôi chỉ nghĩ đến năm sáu thế hệ đã khuất và một hai thế hệ của con cháu tôi gần đây; về bản thân tôi chỉ nghĩ đến đời hiện đại. Óc tôi hẹp hòi lắm, tôi nhận vậy” (1).

Ông cũng không cho đời là biển khổ vì ông thấy đời có khổ mà có vui. Chứng cớ là chung quanh những người cùng cực nhất cũng có được những lúc vui, những người sung sướng nhất đời cũng có nhiều lúc khổ.

Ông cũng không ưa tư tưởng yếm thế của một số văn sĩ hiện đại cho đời là phi lý, là “nôn mửa”. Ông cho rằng nhận định như kia là không ý thức rõ trách nhiệm của mình. Thời nào cũng vậy nếu có những hành vi ghê tởm làm cho ta “buồn mửa” thì cũng thấy những hành vi rất cao cả; cái xấu và cái tốt lẫn lộn nhau như cái vui và cái khổ. Chỉ nhìn thấy cái xấu chẳng phải là bi quan ư? Cho nên ông ưa tư tưởng yêu đời của Alain (2).

Nhân sinh quan của ông là thế, không có gì là cao cả, mới mẻ, nó thông thường ở phương Đông và hợp với hạng người bậc trung, cho nên theo ông thuyết Trung Dung là chỗ uyên áo nhất, đặc sắc nhất của đạo Nho làm cho đạo Nho có chỗ tiếp xúc với đạo Lão, mà cũng nhờ nó mà Nho và Phật không đến nỗi xa cách nhau quá (cái tinh thần bình đẳng của nhà Phật có thể giúp cho nhà Nho khoáng đạt hơn), cho nên ông ưa.

Dựa vào tư tưởng để định thái độ, chúng ta thấy thái độ của ông là thái độ của một người “biết điều”, “không đòi hỏi nhiều quá mà cũng không muốn nhận ít quá”. Sống ở đời là làm việc cho đời, nhưng lúc nào cũng đau đáu lo “tu thân”, “hành đạo”, “tề gia, trị quốc”, diệc dục”… thì mệt quá, bởi thế thỉnh thoảng cũng nên biết hưởng cái sinh thú đạo nhàn của Lão Trang.

“Sống không phải chỉ cần sự thanh tĩnh, và có thể rằng về già, xuất thế là hợp cảnh, nhưng đương tuổi còn hoạt động mà không vui không buồn, không dụng tâm vực đạo, không gắng sức giúp người thì chỉ là trốn trách nhiệm” (3).

“Như vậy ông (Khổng Tử) suốt đời hy sinh, ta vừa quí ông mà vừa phục, chứ như Lão hay Trang thì ta chỉ quí thôi, chứ không phục được” (4).

Tóm lại ông “ưa cái tinh thần đạt quan: Tận tâm làm việc mà cũng biết nghĩ ngơi, hưởng thú nhàn; mong thành công nhưng không cầu danh vọng; muốn tránh cảnh nghèo nhưng cũng không mãi mê đeo đuổi tiền bạc, trọng sự tự do, rán sống bình dị, hoà nhã, chống với nghịch cảnh, không được thì chịu nhận nó để cải thiện nó; coi đời không phải chỉ có vui, hoặc chỉ có khổ; không cho lý nào là hoàn toàn cả, có đúng thì cũng có sai, đúng lúc này mà sai lúc khác, đúng ở đây mà sai ở kia; tuy chịu ảnh hưởng của Nho mà cũng biết cái đẹp của Lão, của Phật” (5).

Bởi thế chúng ta không ngạc nhiên khi thấy ông để tâm tìm tòi, hỏi han, tra cứu để viết về phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục, bỏ biết bao công phu ra viết về văn chương, triết học Trung Hoa, mất không ít thì giờ để thận trọng lựa lời chọn ý để dịch từng lô sách hay của những của những đại văn hào quốc tế, thích Tô Đông Pha, thích Lâm Ngữ Đường của Á Đông, thích Somerset Maugham, A.J.Cornin, Dale Carnegie và cũng tìm ở André Maurois của phương Tây một “tri kỷ” chưa từng quen biết, chú ý thưởng thức cái hay của người mà chẳng hề bận tâm đả ai, tranh giành quyền lợi với ai, ngay cả những vinh tước như Giải thưởng văn chương, như Giáo sư Đại học ông cũng từ chối – từ chối trong cái tư thái nhủn nhặn của một Nghiêm Lăng không nhận sự hậu đãi của Lưu Tá – và dù biết sách sẽ bán chạy nhưng cũng nhất định không nhận viết về những nhân vật, tên tuổi tuy lẫy lừng đó, song không đạo đức, tàn bao như: Hitler, Thành Cát Tư Hãn v.v…

2. ĐỐI CHIẾU

Tư tưởng thường bộc lộ bằng hành động. Để hiểu ông hơn, không chi bằng thử đem đối chiếu với vài tác giả có nhiều tác phẩm ông thích:

Ở Á Đông, thứ nhất với Lâm Ngữ Đường

Lâm Ngữ Đường tài tử và triết nhân hơn ông nhưng (không nói về tài ba, học lực – vì tính khiêm tốn của ông – tôi không dám nói là ngang nhau) về nhân cách, về đức công tâm và lòng phụng sự tôi tưởng là ông không kém. Ông đã gặp người thuộc thế hệ trước mình mười bảy năm ở nhiều vấn đề về xã hội, về giáo dục, về đời sống, về nghệ thuật.

Cũng như Lâm Ngữ Đường, ông nhận được ra những cái hay của phương Đông, quí đạo Trung dung và tinh thần gia đình của Khổng giáo, thích tinh thần tự do và khoáng đạt của Lão giáo, nhưng lạc quan yêu đời bởi theo ông “buồn thường phá hoại, vui mới kiến thiết”, về văn chương bằng bút pháp tự nhiên, thân mật, thành thực, chủ trương không xu thời, khi viết cứ diễn đúng quan điểm, tình cảm, tư tưởng của mình mà không sợ bị chê cười, bị đổ lỗi là xúc phạm tiền nhân.

Tóm tắt một câu, ông đã tìm gặp ở Lâm Ngữ Đường những quan điểm mà ông thường đem dẫn chứng coi như những mẫu mực có giá trị đặc biệt ở những bài ông viết, ở những cuốn sách ông dịch.

Ở phương Tây, tương đắc hơn cả là André Maurois

Với nhà văn trong Hàn lâm viện Pháp này, chúng ta còn rút nơi ông nhiều điểm tương đồng hơn cả Lâm Ngữ Đường nữa.

- Giống về cuộc đời: dạy học, viết văn.

- Giống về tâm tình: cần cù, liêm khiết, không vì danh vọng mà xu phụ, bán rẻ lương tâm đi ngược với lí tưởng của mình. Ở điểm sau này ông có khác với Maurois: Maurois cho danh vọng là một thứ trang sức cần có chút ít, còn ông thì không); ông trọng sự trị sinh, đủ ăn rồi thì thôi, không mơ màng tới phú quí, cho nên “đã gạt đi nhiều cơ hội làm giàu một cách lương thiện” và từ chối nhiều “chức tước vinh phú quan trường” như trình bày ở trên và sẽ trở lại cặn kẽ hơn ở chương “Chân dung tâm hồn” tiếp theo, còn Maurois cũng có lắm cơ hội làm giàu nhưng không làm, tỉ dụ như hồi chiến tranh Pháp – Đức 1939, chính phủ Pháp kêu gọi rút tiền ký thác ở nước ngoài về gửi tại các ngân hàng trong nước đặng giúp chính phủ có thêm tiền mua khí giới chống Đức. Thấy lời kêu gọi hợp lẽ phải, lại thêm tấm lòng yêu nước thúc đẩy, ông tuân lệnh ngay chính phủ rút hết những món tiền về tác quyền của ông đang đặt ở các Ngân hàng ngoại quốc như ở Anh, ở Huê Kỳ… về nước…

Tình hình biến chuyển. Pháp bị Đức đánh bại. Ông bị quân Đức lùng bắt phải trốn ra nước ngoài, bao nhiêu của cải tiền bạc ông gởi ở các ngân hàng Pháp mất hết. Ông sang Luân Đôn, rồi sang Huê Kỳ, trong túi không còn đồng nào, trong khi những người đồng hương của ông chẳng những đã không rút tiền, mà tiền để nguyên tại nước ngoài còn được lãi to nữa. Ông phải sống bằng cách viết lách và dạy cho các đại học đường ở Huê Kỳ. Ông kể lại trong Hồi ký của ông rằng: “Hồi đó tôi thành thật với tôi như vậy đó”. Đúng là một sự hi sinh lớn lao về vật chất cho đất nước ông vậy.

Về tâm tính, có thể nêu ra nữa là cả hai ông đều ghiền viết, ghiền làm việc cơ hồ như trời sinh ra để làm việc, làm việc là lẽ sống, ý nghĩa đời sống là tìm vui trong sự làm việc. Cho nên hễ ngưng hoạt động, rút lui về nghỉ ngơi là không chịu nổi, trái lại họ đều sáng tác, trước tác rất cần mẫn, rất siêng năng, điều đặn, và có tổ chức, có giờ giấc đàng hoàng.

Sở dĩ đều như vậy vì cả hai ông đều là những nhà văn có lòng trung tín, có đầu óc lạc quan và thực tế, và rất nhiệt tâm giúp đời.

- Giống về nhân sinh quan: nếu Maurois là “quân tử phương Tây” (danh xưng ông dùng khi nhận định rằng nhân sinh quan của Maurois hợp với nhân sinh quan của đạo Khổng) thì ông là “quân tử phương Đông”. Vì cả hai đều “tạo được cho mình và cho người những cái vui bình dị như vui trong gia đình, ngắm cảnh thiên nhiên” (6).

- Giống về chủ trương hành động: cả hai ông đều đem kinh nghiệm trong đời sống và cả trong sách vở “giải đáp những thắc mắc” của thanh niên thời đại về mọi vấn đề từ “quan niệm nhân sinh, nhận định về thời đại, tới cách tu dưỡng, làm việc, chỉ huy, tiêu tiền, tiêu khiển, viết văn… lại bàn cả về ái tình, hôn nhân, chính trị, tín ngưỡng nữa”.

Sống trong một thời đại có nhiều biến cố mà xã hội bị phân hoá nặng nề, lòng người gần như mất hết tin tưởng, nhận thức với một thái độ nhũn nhặn nhiệm vụ của mình để hướng dẫn chung mọi lứa tuổi, không một vấn đề nào mà ông không viết, hoặc không dịch: nỗi vui, buồn, ưu tư của thời đại, tâm lý của lứa tuổi, những điều thiết thực của cuộc sống, những hoạt động về giáo dục, kinh tế, nghệ thuật sống, nghệ thuật nói, yêu, các xử trí tạo dựng hạnh phúc, nghề nghiệp, y phục, nhan sắc, cách lấy lòng người, cách dạy con, chiều chồng, cách bồi bổ trí tuệ như tự học, đọc sách, học thi, tiêu khiển, và cả thái độ khoan hoà đối với thanh niên nữa.

Tóm tắt là cũng viết “bát nhạp” như Maurois, gặp chuyện gì, ông nói chuyện đó mà không phải bận tâm sắp đặt chương trình nhất định trước, miễn là những điều viết ra thiết thực, phải lúc và phục vụ quần chúng. Bởi ông tin tưởng rằng: “Xã hội có tật tự thì cá nhân mới sung sướng”, “mới có thể phát triển được”. “Một xã hội có trật tự không phải là một xã hội phong kiến của thời xưa mà là một xã hôi trong đó mỗi người có nhiệm vụ và mỗi người làm tròn nhiệm vụ của mình” (7).

Lực sáng tác của đôi “tri kỷ” ở cách xa nhau hàng vạn dặm này thật mạnh mẽ phong phú. Cho nên, dựa vào sự nghiệp kia, vào tác phong đạo đức và tinh thần công tâm phục vụ, có thể nói André Maurois là một bậc huynh trưởng tinh thần của Nguyễn Hiến Lê và nếu André Maurois được xem như “bậc chính nhân” của thế kỷ XX ở phương Tây, thì gọi ông là “bậc chính nhân” của thế kỷ XX ở miền Nam đất Việt này, thiết tưởng cũng không phải là quá đáng.

Sau André Maurois, có thể kể đến Dale Carnegie. Dù không thể liệt ông vào hàng cùng chí hướng với André Maurois, nhưng, tương tự với người nội trợ đảm đang chịu khó trong nhà, hiểu đúng cái vai trò thiết yếu của mình trong gia đình, người bạn đã thanh công rực rỡ về viết tiểu sử danh nhân và loại sách xử thế này đã giúp ông được khá nhiều trên đường sự nghiệp: giúp về ý kiến (dịch dù khó khăn nhưng đở tốn công phu và thời gian tra tìm tài liệu, nghiền ngẫm ý văn), giúp về đường lối nghệ thuật viết. Về điểm sau này, có thể nói là Dale Carnegie đã “khuyến khích” ông về lối dùng kinh nghiệm của đời mình (nói về cái ta một cách tự nhiên) để dẫn chứng trong khi lập luận làm cho bài viết trở nên có một giá trị chính xác và sống động. Bởi thế, bảo rằng ông chịu ảnh hưởng của Carnegie một phần nào trong lối hành văn, diễn ý, hẳn rằng ông không hoàn toàn phủ nhận. Nhưng khép cho ông quá thích Carnegie như một số người tưởng thì theo ý tôi hoàn toàn sai lầm, bởi Dale Carnegie thuộc vào hàng tư bản thương mại – doanh thương bằng ngòi bút (homme d’affaires). Sở dĩ ông dịch Carnegie vì ông thấy có lợi cho ông và cho thanh niên mà thôi.

----------------------------

(1) Tương lai trong tay ta [Xuất bản năm 1962 – Gf].

(2) Rút tài liệu trong Sđd – trang 20.

Alain là một triết gia của Pháp, là thầy học của André Maurois, là tác giả những tập Propos (Propos sur le bonheur v.v…) nổi tiếng (BT).

(3) Tương lai trong tay ta – trang 19.

(4) Nhà giáo họ Khổng – trang 28.

(5) Tương lai trong tay ta – trang 26-27.

(6) Mượn câu viết trong tựa bản dịch Thư ngỏ tuổi đôi mươi.

(7) Trong bài Lật qua hồ sơ thanh niên – Tạp chí Mai số 29 ngày 140-9-1961.

3. XU HƯỚNG

Vậy thì xét chung về mặt tư tưởng nên đặt ông vào giới xu hướng nào?

Không thể xếp ông vào loại “Cổ”.

Mà cũng không thể xếp ông vào lớp “Mới”.

Cứ gọi ông là dung hoà cũ mới mà có nhiệt tâm xây dựng.

4. TRÒ ĐỜI “ĂN MẬT GIẢ GỪNG”

a) Ở sao cho vừa lòng người?

Tư tưởng ông khiêm tốn như thế, lại trong những bài ông viết về các tác phẩm và các bạn quen hay không quen, tôi thấy ông ít đề cập đến cái “hổng” mà chỉ thưởng thức cái hay của họ, ông không hề cố ý đã kích ai hay tranh giành quyền lợi với ai (như nhiều người có uy tín trong giới cầm bút, trong giới xuất bản gần gũi ông kể cho tôi nghe) vậy mà cũng không tránh khỏi bị chê này chê khác. Không biết có phải vì nghĩ rằng tư tưởng của ông là một “ý thức hệ thời đại” rồi trên bình diện tư tưởng mà nảy ra ý xung đột, hay vì cái tính ghen ghét thường tình của người ta ở đời, hay nữa vì thấy sự nghiệp ông ngày càng lớn mà đâm ra thiên lệch trong khi nhận xét? Chẳng hạn như những trường hợp kể ở tiết mục kế tiếp.

b) Quan điểm trước các nhận định, gán ghép, chụp mũ của dư luận.

- Thấy ông dịch sách Mỹ, có kẻ cho ông là thân Mỹ, thấy ông viết về triết học Trung Quốc, có kẻ lại cho ông thân Trung cộng; thậm chí thấy ông tái bản Đông Kinh Nghĩa Thục, họ bảo ông đón gió Nhật. Đáng tiếc, chưa có ai bảo ông thân Nga (vì dịch Tolstoi), thân Anh (vì dịch Maugham), thân Ả Rập (vì viết cuốn Bán đảo Ả Rập), thân Do Thái (vì viết cuốn Bài học Israël), thân Phi châu da đen vì dịch tiểu thuyết Alan Paton)… để ông thành người thân vạn quốc, hoặc một thứ công dân thế giới.

- Thấy ông sống gần như một ẩn sĩ, hoàn toàn không nhúng vào bất kỳ một đảng, một tổ chức nào, họ lại trách ông là vị kỷ, chỉ nghĩ tới sống yên thân mà không hề để mắt tới đồng bào, không chịu góp mảy may chút công sức nào vào công tác xã hội.

Về điểm sống riêng biệt, ông xác nhận với tác giả Sống và Viết: “trên mười năm nay, tôi ít khi ra khỏi nhà, chỉ được tiếp xúc với một số người cầm bút và một số thanh niên”. Và theo tác giả Sống và Viết thì nơi ông ở, “rất ít người ra vào”. Cửa thường đóng. Qua cái sân hẹp và dài, có tiếng chim sẻ ríu rít và có hương thơm phảng phất. Vẫn không thấy bóng người. Nhưng nếu là bạn quen thì cứ đi thẳng lại cái cửa sắt cái “kho” chứa sách rồi sẽ có người ra đón và đưa vô. Nếu bạn là người thân hơn nữa thì sau khi hỏi người nhà, cứ tiến thẳng lên lầu, sẽ thấy chủ nhân, nếu không đang nằm đọc sách thì cũng đương viết lách ở trong phòng riêng” (1)!

Lý do vì lập trường tư tưởng của ông như đã trình bày ở trên, mà cũng vì sức khoẻ của ông nữa. Kể lại những lúc ngồi nói chuyện với thi sĩ Đông Hồ tại Yiễm Yiễm thư trang và Quình Lâm thư thất suốt hai ba giờ, ông không giấu cùng tác giả Sống và Viết.

(…) “lần nào trong cái không khí thoảng hương trầm tôi cũng cho những lúc đó rất vui, vui mà không ồn, vui một cách phong nhã, tế nhị. Nhưng hễ đến giờ ăn hoặc giờ ngủ thì tôi phải xin lỗi cáo từ, vì nếu không vậy tôi sẽ đau. Nhiều người bảo tôi là một cái máy. Cơ thể ai mà chẳng là một cái máy, nhưng người ta chống với nó nổi, tôi thì không. Chống với nó tôi chỉ thấy thua. Thôi thì chịu nhường nó, để nó cho mình sống thêm ít năm nữa” (2)!

Không xông xáo tham dự trực tiếp vào mọi sinh hoạt, công tác xã hội, không thấy mặt ông ở nơi “trọng thể”, hội hè đông đảo v.v…, nhưng dù ông có thờ ơ với “thời sự”: Không có vấn đề nào cấp thiết liên quan đến công cuộc cải tiến dân sinh, xã hôi… mà không có những bài viết thiết thực kịp thời của ông để bài tỏ quan điểm của mình một cách minh bạch hay góp ý kiến xây dựng hết sức khách quan và thẳng thắn với chính quyền, với các tổ chức liên hệ. Những bài viết về thanh niên, về chương trình học, thi cử, đào tạo giáo chức, cách mạng giáo chức, về tâm lý sinh viên xuất ngoại với những biện pháp thích nghi hầu cứu vãn tình trạng trước “nguy cơ xuất não”, về xuất bản sách, báo, kiểm duyệt… chứng tỏ rằng khi cần nói thẳng thì ông không cần ngần ngại nói ngay lên sự thật, nói lên cảm nghĩ chống đối của mình, song vẫn chân thành, có tinh thần xây dựng, không đã kích các nhân, thành ra không ai làm khó dễ ông. Trên công việc làm, ông tiêu biểu cho hạng người cần mẫn, siêng năng, nói ra là tin cậy được. Ông chủ nhiệm tạp chí Mai thật chí lí khi giới thiệu ông về những đức tính “cẩn trọng, chín chắn, đúng mực, phân tích vấn đề nào cũng thật sâu sắc, đầy đủ; những chứng cứ ông đưa ra để đi tới những kết luận khó lòng chối cải được” (3).

-----------------------

(1) (2) Trong Sống và Viết.

(3) Lời toà soạn: bài Lật qua hồ sơ thanh niên – Mai số 28 ngày 25-8-61.

TÂM HỒN

1. VẤN ĐỀ ĐẶT RA TỪ LÂU NĂM MÀ CHƯA ĐƯỢC GÓP Ý KIẾN

Tác giả Sống và Viết (1) nêu lên từ năm 1965 một vấn đề mà lắm người thắc mắc:

“Anh (Lê) thuộc lớp cổ hay hay lớp mới?”

Rồi ông giải đáp:

“Cứ xét lối làm việc thì anh là người mới: có tổ chức, có phương pháp như một nhà khoa học; nhưng xét lối sống, lối cư xử thì lại như một người cổ: thanh bạch, giản dị, chỉ ưa sách và hoa, ghét sự ồn ào, nhất là sự ồn ào của danh vọng; tánh tình có vẻ hơi nghiêm; đối với bạn bè thì chân thành nhưng cũng có vẻ đạm mạc của nhà Nho.

(…) Anh rất trọng cái thực học mà có lúc đề cao đạo học; trọng lối tổ chức làm việc của Âu Mỹ mà ghét lối sống Âu Mỹ, thích cái tinh thần tri túc, thanh đạm của phương Đông. Trong cuốn Một niềm tin, anh khuyên thanh niên phải xắn tay áo và thắt bụng lại, sản xuất gắp đôi mà tiêu pha ít đi, để nước nhà mới có cơ thịnh vượng được; nhưng riêng anh có nhiều cơ hội làm giàu một cách lương thiện thì anh lại gạt đi.

(…) Anh theo dõi những trào lưu tư tưởng mới của thế giới mà cũng vẫn đọc những tác phẩm của cổ nhân, đọc cả sách về Đông y, về Tử vi, Tử bình, bói Dã hạc, về Địa lí (môn phong thuỷ hồi xưa), mà đọc trong bản chữ Hán, đọc để biết. Văn anh viết, có bài nửa biền nửa tản như bài Hương và Sắc, có đoạn lại thử lối hành văn của Marchel Butor (2) như đoạn cuối bài Đuổi bắt ảo ảnh, nhưng xét chung thì anh rất ưa sự bình dị.

Cho nên bảo anh là cổ thì không đúng, mà bảo anh là mới thì anh cũng không mới hẳn. Anh có mâu thuẫn với anh chăng? Trong con người của anh có hai phần chăng? Một phần chịu ảng hưởng của gia đình, một phần chịu ảnh hưởng của học đường chăng? Nhưng bảo là mâu thuẫn thì có đúng không? Thế nào là mâu thuẫn? Thế nào là dung hoà? Tôi không biết được mà có lần đem ra hỏi anh, thì anh cũng không trả lời được, cho rằng đó là tuỳ sự nhận xét của mỗi người”. (Sống và Viết – trang 331-332).

-----------------------------

(1) Tức nhà văn Nguiễn Ngu Í.

(2) Một kiện tướng trong giới viết tiểu thuyết mới ở Pháp. [Tiểu thuyết mới cũng gọi là phản tiểu thuyết – anti-roman - xuất hiện cùng thời với phong trào hiện sinh khoảng thập niên 60 của thế kỷ trước – Gf]

2. QUAN ĐIỂM GIẢI THÍCH VẤN ĐỀ QUA TÁC PHẨM VÀ DƯ LUẬN

a) Nhận định khái quát: Tri thức tân tiến, tâm hồn nhà Nho:

Tuỳ nhận xét của mỗi người? Phải, để tuỳ mỗi người nhận xét là ổn thoả hơn cả. Vậy thì dưới đây là nhận xét của tôi. Tôi cũng bày tỏ quan điểm của tôi về các câu hỏi đã nêu lên và bỏ lơ lững không giải đáp ở phần cuối của tác giả Sống và Viết.

Trước hết tôi thấy rằng những điều bày giải dẫn luận của tác giả Sống và Viết không phải không sáng suốt vững vàng. Đọc những tác phẩm đã xuất bản, chúng tôi không thể không phụ hoạ với tác giả Sống và Viết rằng ông Nguyễn Hiến Lê rất chuộng mới. Và khi viết về cái “Mới”, kiến thức ông rất tối tân. Nhưng bên cạnh đó thì ông cũng không bỏ qua cái “cổ” – cổ học Trung Hoa và của dân tộc, mà còn viết thật nhiều, thật công phu, tường tận nữa là khác. Điều này theo thiển ý của một kẻ tuổi tác không xa cở tuổi của ông lắm thì không có gì mà “không biết được”. Bởi xét chung, bởi nhất là ở Trung và Bắc (1) , thì không có sự riêng biệt mấy đối với lớp tuổi từ năm mươi trở lên. Cả một thế hệ đều như vậy cả. Lớp người này, trong đó có ông Nguyễn Hiến Lê, là những dây nối với quá khứ. Trí của ông là trí của thế kỷ XX mà tâm hồn ông là tâm hồn của thế kỷ XIX, nghĩa là tâm hồn nhà Nho. Ông đúng là một nhà nho – nhà nho mới.

Trí thức tân kỳ đến đâu cũng không mấy quan hệ; tâm hồn là bề sâu, mới thâm trầm, mới đáng kể. Thành ra nơi ông, giữa lý trí và tình cảm, không xung đột nhau, không mâu thuẫn nhau.

Cũng như Hoàng Xuân Hãn xuất thân trường Polytechnique có thể là một kỹ sư cầu cống kiêm Thạc sĩ Toán và nghe đâu từ bao lâu nay ông chuyên về nguyên tử học, nhưng về tâm hồn (qua bao công trình biên khảo về văn học của ông), ông là nhà tâm linh về truyến thống Nho giáo và Quốc học.

Cũng như nhà văn Nguyễn Tuân, bút pháp của ông không ai bảo rằng không mới, nhiều câu văn viết táo bạo độc đáo không thể tả, nhưng bằng bút pháp táo bạo tài tình đó, tác giả Vang bóng một thời lại dùng để diễn đạt một ý xưa, một việc cổ, điều ấy cũng chứng tỏ rằng cốt cách vẫn là cốt cách nhà nho, một nhà nho rất phóng khoáng.

Cũng như Trần Trọng Kim, kiến thức của một người tốt nghiệp ưu hạng Trường thông ngôn, rồi năm năm du học Pháp về dĩ nhiên là không cũ rồi. Nhưng cứ xét về một việc cụ chủ trương bỏ cũ theo mới vào buổi giao thời đó thì cũng đủ rõ. Cụ không hấp tấp mà nghiền ngẫm sâu xa, chín chắn. Cụ so sánh sự hay dỡ của hai nền văn hoá đối với đời sống của người mình; cụ vạch ra cho chúng ta thấy cái tinh thần của một dân tộc có ảnh hưởng đến sự thịnh suy của dân tộc ấy và khuyên chúng ta, đồng thời với việc học cái mới của ngưới, phải duy trì cái cũ tốt đẹp, cái sở trường, cái căn bản đã tạo tác ra tâm tính của ta để gây nên một tinh thần mạnh mẽ có thể làm cho nước ta cường thịnh. Cụ viết: “Phàm người ta muốn bỏ cái cũ đã hẫm nát, tất phải có cái mới tốt hơn, đẹp hơn để thay vào.

(…) Tính bắt chước vẫn là cái tính tự nhiên của loài người, dầu nước nào cũng thế cả. Nhưng giá ta có sẳn cái tinh thần tốt rồi, chỉ bắt chước thêm những điều có bổ ích thêm cho cái tinh thần ấy thì thật là hay lắm. Chỉ hiềm vì mình để tinh thần của mình hư hỏng đi, mà lại mong bắt chước sự hành động của người ta thì sự bắt chước ấy lại làm cho mình dở hơn nữa. Vì đã gọi là bắt chước là chỉ bắt chước được cái hình thức bề ngoài thôi, còn cái tinh thần ở trong, phi lâu ngày nhiễm lấy được mà hoá đi, thì khó lòng mà bắt chước được. Thành thử bao nhiêu những sự bắt chước của mình chỉ làm loạn cả tính tình, tư tưởng và phong tục của mình. Có lắm người vọng tưởng rằng mình cố bắt chước được người ngoài, là làm điều có ích cho sự tiến hoá của giống nòi mình. Không ngờ rằng sự bắt chước vội vàng quá, không suy nghĩ cho chín, lại thành ra cái độc gây ra các thứ bệnh cho xã hội của mình vậy. Đó là một điều lầm lỗi của số nhiều những người tân học thời nay. Mà sự lầm lỗi ấy chỉ mỗi ngày là một thêm chứ không bớt đi được”. “Lời phát đoan” – Nho giáo.

Sẵn nhận định dứt khoát như vậy, cho nên trong mọi vấn đề, cụ luôn bình tĩnh, sáng suốt, nhẫn nại thực hành một cách ung dung. Quả lý trí của cụ là lý trí của một nhà tân học đã từng đến nơi thâu thái nền văn minh Âu Tây về, nhưng cốt cách, tâm hồn cụ là cốt cách, tâm hồn một người đã chịu ảnh hưởng của gia đình theo nền nếp của học thuyết Khổng Mạnh, của mười năm trao giồi nền học Nho giáo. Cụ đúng là nhà Nho mặc Âu phục. Nhắc đến cụ để chứng minh rằng cái lớp tuổi năm mươi, sáu mươi trở lên (2) mặc dầu theo Tây nhưng tâm hồn hầu hết (3) đều là tâm hồn nhà Nho. Vì thế so sánh với tác giả Nho giáo, về kiến thức, tác giả Đại cương văn học sử Trung Quốc tất nhiên phải mới hơn, nhưng nhà biên khảo lớp sau này không khác bậc tài danh quá cố kia về cốt cách cũng như về tâm hồn: cốt cách và tâm hồn nhà nho.

b) Chứng minh

Rán thực hiện lời bác dạy hồi ấu thơ:

Điều này bộc lộ trong câu chuyện ông kể sau đây và cơ hồ như đã khắc sâu vào tâm não ông từ hồi còn bé:

“Một ông bác (4) thương tôi như con. Cha tôi mất hồi tôi tám tuổi. Mẹ tôi trọng đạo Nho, nghỉ hè nào cũng cho tôi về quê ở với bác tôi hơn một tháng để học chữ nho (…). Nhưng tôi thích nhất là bắt chuồn chuồn, châu chấu và đi chơi với bác tôi. Chúng tôi đi khắp cánh đồng từ Chiêu Dương, La Phẩm tới Thanh Mai, Phú Xuyên, gặp chùa miếu nào cũng ghé thăm, ngôi mộ cổ nào cũng ngừng bước.

Một lần bác dắt tôi đi coi mộ cụ thượng Lê Anh Tuấn làng Thanh Mai. Mộ ở trên một con gò, giữa cánh đồng chiêm bát ngát. Người ta nói nhà cụ được một kiểu đất nên cụ rất thông minh, nổi tiếng thần đồng từ hồi nhỏ, sau đậu Tiến sĩ, làm quan tới chức Tham tụng (tức như Tể tướng) dưới thời Trịnh Cương.

Bác tôi thích môn phong thuỷ (hồi xưa gọi là địa lý), chỉ cho tôi thế nào là tay hổ, tay long, tụ thuỷ… Tôi lễ phép nghe, nhưng chẳng hiểu mà cũng chẳng nhớ chút gì.

Khi ở gò bước xuống, bác tôi khuyên tôi những lời này mà bây giờ, hơn hai mươi năm rồi (“Bây giờ” là năm 1953, khi tác giả kể lại trong tác phẩm Tổ chức gia đình – P.Văn Tươi xuất bản) tôi vẫn còn nhớ rõ:

- Bác đã vào thăm nhà thờ họ Lê ở Thanh Mai. Nghĩ cảnh thanh bạch của cổ nhân mà đáng phục. Ông Lê Anh Tuấn làm chức Tể tướng mà rất nghèo, suốt đời ky cóp, cất được mỗi một ngôi nhà ngói, hiện nay dùng làm nhà thờ họ Lê. Nhà đó chỉ nhỏ bằng nửa nhà mình (Mà nhà chúng tôi có lớn gì đâu? Chỉ có ba gian). Cụ Cúc Hiền, thầy học của ông nội, cũng đậu Tiến sĩ, làm đến chức Tư nghiệp mà cũng nghèo như vậy! Cháu đã có dịp vào thăm nhà thờ cụ ở làng Mộc, có thấy chạnh lòng không? Cụ nghè làng Vế mà bác gọi là ông chú còn bần hàn hơn nữa; khi đã khoa bảng rồi mà ở một căn nhà tranh mái dột vách xiêu, mỗi bữa cơm chỉ có dăm con tép và một bát rau muống. Chúng mình tài đức không bằng các cụ mà ở nhà ngói, cơm thường có thịt, có cá; nhiều khi bác nghĩ cũng tự thấy làm thẹn. Đức giản dị, thanh bạch của cổ nhân, chúng ta đã đánh mất đi nhiều rồi.

Số cháu sau này sẽ khá, vì có thiên phủ lộc tồn ở thiên di, bác ngại cho cháu dễ mắc cái bẫy xa hoa mà lương tâm táng tận, nên bác khuyên cháu noi gương cổ nhân và nhớ lời này: “Đời sống về vật chất thì nên dưới bậc trung, còn đời sống tinh thần nên trên mực ấy”.

Hai mươi năm nay tôi rán theo đúng lời bác tôi dạy. Nay người đã mất, ngoài con cháu và một số học trò ra, không còn ai nhớ vẻ mặt nghiêm khắc, cái trán rộng và cao của người nữa, tên của người cũng không ai biết đến, nhưng lời nói của người vẫn cón tồn tại. Tôi còn sống ngày nào, chắc còn nhớ những lời ấy mà người đã thốt ra một chiều đầu thu, trong một không khí thơm tho mùi lúa và văng vẳng tiếng sao diều, giữa một cánh đồng lô nhô gò đống, nằm từ bờ sông Nhị tới chân núi Tản”. (Tổ chức gia đình).

Mười hai năm sau (1968), ông lại thố lộ tâm sự này trong Tựa Cổ văn Trung Quốc của ông. Phải xét lại hoàn cảnh xã hội miền Nam lúc bấy giờ mà mọi giá trị bị tiêu huỷ, mà đa số là kẻ vọng ngoại, mà những hình thức “thực dân mới”, những “lực lượng văn hoá mới” toa rập nhau để lôi cuốn dân tộc chấp nhận cái thân phận của những kẻ mất hồn, mất gốc, và chỉ còn biết “chạy theo” mới thấy được cái giá trị kiên trì của tâm hồn ông hầu như không có ma lực nào lay chuyển nổi. Tâm hồn ấy biểu lộ sự vững vàng, tiêu biểu cho một sự sáng suốt, một sức tin mạnh mẽ vào tiền nhân và có cái gì như một kiêu hãnh quốc gia để nhất định không để cho tâm hồn bị tiêu trầm khuôn rập theo thứ chủ nghĩa mới, chỉ loè người bằng những danh từ bề ngoài rất kêu mà rất rỗng.

Rõ ràng ông giữ đúng lời ông hẹn với mình: “Tôi còn sống ngày nào, chắc còn nhớ những lời ấy” và ông đã theo đúng lời ông bác ông dạy vậy.

Có lẽ bởi hiểu cháu mình hơn ai hết – hiểu cả khía cạnh tâm hồn lẫn tài năng, bác Ba của ông (tức cụ Phương Sơn) vào khoảng năm 1946 – 1947 viết tặng ông đôi câu đối:

Phú quý mạc cầu, nhất phiến băng tâm cư loạn

Thư hoa chân ái, sổ thiên văn tự lưu phương

Diễn ra Quốc ngữ:

Phú quí chẳng màng, giữ tấm băng trinh thời loạn;

Sách hoa riêng thích, thơm trang giấy mực đời sau.

Đôi câu đối ấy, bác ông cho ông từ hai mươi lăm năm rồi, ông chưa dám treo.

Hỏi ông lý do thì ông cho biết “vì nghĩ còn ít tuổi, chưa dám chắc gì giữ đúng được như lời bác dạy”.

Cho nên trong nhà, tôi chỉ thấy ông treo có đôi câu mà ông bảo là của hai ông Giản Chi và Đông Xuyên tặng, cũng đã trên mười năm rồi:

Sương mang học hải như kim nhật;

Hoạt bát văn tài hữu kỉ nhân?

Hai câu này ông dịch ra như sau:

Ngày nay biển học mênh mông,

Văn chương hoạt bát như ông, mấy người?

Hai chữ “văn chương” nhũn hơn thật, nhưng không diễn sát ý hai chữ “văn tài”. Tôi nghĩ vì ông dịch hai câu bạn khen mình, cho nên dùng chữ nhũn nhặn như thế là khéo, nhưng tôi là người ngoài cuộc, tôi thấy sự dè dặt khiêm tốn như thế sẽ phụ lòng tri kỷ của hai người bạn ông đi. Vì thế tôi trả lại đúng nghĩa của chữ và xin mạn phép ông đổi lại như dưới đây:

Ngày nay biển học mênh mông,

Tài văn hoạt bát như ông, mấy người?

- Giữ được tinh thần đạt quan: không để cho bạc tiền danh lợi cám dỗ:

Và sống vào thời mà tâm hồn con người dễ bị băng hoại vì sự bạo hành, vì sức cám dỗ của vật chất, của bạc tiền, lợi danh thì ông vẫn giữ được cái tinh thần đạt quan: vừa trong sạch đối với bản thân, vừa nguội lạnh với danh lợi, quyền tước (nhất phiến băng tâm tại ngọc hồ), khẳng khái, hết lòng hết sức làm việc cho đời theo tôn chỉ của đạo Nho mà cũng không bỏ qua cái đẹp của Lão, của Phật. Tâm hồn ông đã được thể hiện qua đôi câu đối làm vào năm 1946:

Trị ái thư, loạn ái thư, thư trung hữu hữu;

Bần dĩ đạo, phú dĩ đạo, đạo ngoại không không.

Diễn ra Quốc ngữ:

Trị yêu sách, loạn yêu sách, trong sách chi chi cũng có;

Nghèo giữ đạo, giàu giữ đạo, ngoài đạo thảy thảy đều không.

Có lẽ vì thế mà ông thích Đào Uyên Minh, thích Tô Đông Pha và gần nhà thơ vĩ đại đứng đầu đời Lục triều ở điểm không ham địa vị danh vọng, ghét cảnh khom lưng luồn cúi. Vã lại kinh nghiệm trên mười hai năm làm công chức và cũng trên mười hai năm làm nghề tự do khiến ông có đủ tư cách để không còn bị lay chuyển. Bởi thế chính quyền mấy lần mời ông làm giám khảo kì thi văn chương toàn quốc – môn biên khảo (lần đầu dưới thời Ngô Đình Diệm do ông Phan Khoang làm việc ở Bộ Văn Hoá tiếp xúc với ông; hai lần sau dưới thời đệ nhị cộng hoà), ông cũng đều từ chối, mấy trường Đại học công và tư mời ông dạy học, bộ Văn Hoá mời ông vô Uỷ ban điển chế văn tự, Uỷ ban Dịch thuật mời ông vô Hội Đồng Văn Hoá Giáo Dục, ông cũng đều từ chối. Và ông cũng từ chối cả Giải thưởng Văn chương năm 1966 mà Chính quyền trao tặng ông và ông Giản Chi về bộ Đại cương triết học Trung Quốc. Ông Giản Chi cũng từ chối giải này. Nhà văn VP kể chuyện:

- Tôi báo tin cho ông biết về kết quả giải thưởng. Ông từ chối, từ chối một cách rất nhã nhặn (5). Thư từ chối ông nhờ tôi đưa giùm cho Uỷ ban.

Hồi năm 1972, cũng nhà văn Võ Phiến cùng ông chủ nhiệm tạp chí Bách Khoa – ông Lê Ngộ Châu – đích thân lại nhà ông ngỏ ý muốn giới thiệu ông dự Giải tuyên dương sự nghiệp Văn chương, Học thuật và Mỹ thuật (6). Giải này, nhằm mục đích tuyên dương toàn bộ sự nghiệp xuất sắc của văn nghệ sĩ đã có địa vị vững vàng, có ba bộ môn được tuyên dương:

- Bộ môn Văn chương gồm thi ca, tiếu thuyết, kịch, kí sự…

- Bộ môn Học thuật gồm Lịch sử, Triết học, Khoa học, Dân tộc học, Xã hội học, Ngôn ngữ học, Phong tục học…

- Bộ môn Mỹ thuật gồm Âm nhạc, Hội hoạ, Điêu khắc, Kiến trúc và Điện ảnh.

Ông lại khiêm tốn từ chối.

Hẳn có người chưa biết ông có thể mau miệng mà cho rằng ông thiếu thực tế, gàn dở, lập dị. Nhưng người “tương tri” (danh từ ông dùng để chỉ “những người đoán được dụng ý của nhau, cái “tại ngôn ngoại” của nhau, nhất là đoán được thái độ của nhau, hành động của nhau trong một hoàn cảnh đặc biệt nào đó”) hiểu quan điểm chính trị của ông, nhận thức đúng giá trị chức năng chỗ đứng của ông sao cho lợi hơn cho quốc gia thì lại nghĩ khác.

Thi sĩ Đông Hồ, khi nghe tin Đại học Văn khoa Sài Gòn mời ông dạy, vội lại can ngăn ông: “Thì giờ của bác quí hơn thì giờ của tôi, tôi dạy được, bác không nên dạy, để thì giờ mà viết”.

Bà Minh Quân khi đọc báo thấy tin ông được Giải thưởng văn chương (lúc này bà chưa hề gặp ông) nghĩ bụng “ông Lê không nhận đâu!”. Khi báo đăng tin ông từ chối giải thưởng, sáng sớm, bà lại thăm ông, tỏ vẻ mừng lắm:

“Tôi biết trước là ông không bao giờ nhận giải thưởng đó”.

Ít ai chưa biết mặt mà hiểu ông được như vậy.

Tuy nhiên dù đề cập đến sau, nhưng có lẽ cũng phải kể trước nhất hai người thân của ông: bà Trịnh Thị Tuệ và bà Nguyễn Thị Liệp. Khi từ chối cái mà người đời cho là “danh vọng” đó, ông không hề hỏi ý kiến hai bà, biết rằng hai bà tất đồng ý với ông, mà sự thật hai bà đều biết trước rằng ông sẽ từ chối. Những ông chồng nào hằng bị bà vợ quấy nhiễu, thúc đẫy làm sao cho được giàu được sang bằng người này người nọ, mới thấu được cái hạnh phúc trong gia đình ông về điểm ấy. Bà nào cũng không thích ông nhận gì của chính quyền, tức cũng như ông, không ham tiền, không ham danh.

Phần tôi khi loan báo có tổ chức Giải tuyên dương sự nghiệp, tôi nghĩ ngay đến người có non 100 tác phẩm xuất bản tại miền Nam. Nhưng đến lúc nghe tuyên bố kết quả, tôi thất vọng, thật tình tôi không thoả mãn chút nào. Dĩ nhiên tôi cũng nghĩ rằng ông không hề chịu dự, nhưng chẳng lẽ tại miền Nam không ai nghĩ tới giới thiệu một nhà văn có một thành tích to tác như vậy? Về sau mới hay là ông từ chối giới thiệu của các bạn văn của ông thuộc toà soạn Bách Khoa. Lại thêm nhờ đọc Bách Khoa, tôi được biết rõ thêm thể lệ, thành phầm cùng lề lối làm việc của Hội đồng tuyển trạch và nhất là điều mà ông chủ tịch Hội đồng tỏ bày rằng “Hội đồng chúng tôi năm nay đã không được hân hạnh đọc những bản giới thiệu sự nghiệp mà chúng tôi biết là vững vàng” (7) tôi càng nhận rõ rằng việc ông từ chối là rất phù hợp với tâm hồn ông; nếu dè dặt không muốn tán dương là sáng suốt, là tiêu biểu cho tư cách của một nhà văn biết tự trọng.

Không phải chỉ tôi có ý nghĩa đó mà giáo sư Mịch La Phong nhà ở số 97 Nguyễn Huệ - Qui Nhơn, không quen biết ông chỉ là một độc giả sách của ông thôi – mà, khi nghe tin ông không dự giải Tuyên dương sự nghiệp cũng gởi thư cho ông tõ nỗi “vui mừng là ông không nhận”.

---------------------------

(1) Tôi không kể tới miền Nam, vì phần đất này sớm trở thành nhượng địa của Pháp cho nên một số trong lứa tuổi này nhập quốc tịch Pháp, sống theo lối Pháp, nói tiếng Pháp sõi hơn tiếng Việt.

(2) Có lẽ tác giả tính đến giữa thập niên bảy mươi của thế kỷ trước - Gf.

(3) Tôi nói “hầu hết” vì lý do như chú ở trên: Tôi muốn nói Trung và Bắc nhiều hơn.

(4) Tức bác Hai của cụ Nguyễn Hiến Lê, tên là Cổn, tự là Đạo Quýnh, hiệu là Kế Phương, suốt đời dạy học, mất năm 1933 (Theo Hồi kí, tr. 29) – Gf.

(5) Trong Hồi kí, cụ Nguyễn Hiến Lê viết: “Chính phủ tặng chúng tôi giải nhất Văn chương toàn quốc, ngành biên khảo 100.000đ. Chúng tôi nhờ tặng lại một cơ quan văn hoá” (tr. 452) – Gf.

(6) Thể lệ dự giải: Một nhân vật hoặc một cơ quan văn hoá công hay tư đều có quyền giới thiệu người tranh giải thưởng (mỗi giải một triệu đồng). Tất cả có 46 văn nghệ sĩ đã được giới thiệu, trong số này có 16 nhà biên khảo, Giải Học thuật về nhà biên khảo Nguyễn Duy Cần.

(7) Bài: Đàm thoại với ông Giản Chi về giải Tuyên Dương sự nghiệp Văn chương học thuật và Mỹ thuật 1972 – Giai phẩm Bách Khoa số Tân niên Quí Sửu.

*

YÊU CÔNG VIỆC: làm việc là lẽ sống

Không tham vọng quyền thế tiền tài, trọng sự trị sinh, đủ ăn rồi thì thôi, tuy nhiên ông vẫn làm việc nhiều, mà làm việc có qui củ, có phương pháp, có đường lối tổ chức khoa học. Ông cho rằng câu “Aimez et travaillez” của Victor Hugo khuyên thanh niên bình dị mà thâm thuý. Đối với ông, bí quyết sống có lẽ chỉ ở trong mấy chữ đó: yêu thiên nhiên, yêu người tốt, yêu cái đẹp và yêu công việc.

Sự nghiệp văn chương đồ sộ cùng cái lề lối làm việc tỉ mỉ, kĩ càng, công phu của ông; điều ấy không một ai có thể phủ nhận.

*

YÊU SÁCH: đọc nhiều và sống mãnh liệt với sách

Bản tính ông vốn sẵn thích đọc sách, mà nghề viết nhất là viết khảo luận lại càng bắt buộc phải đọc sách, cho nên ông đọc sách rất nhiều, mà đọc thật kỹ. Thân hữu của ông là sách. Đọc tác phẩm của ông viết, qua hằng hà sa số dẫn chứng của ông, tất không ai không khâm phục mức đọc sách kinh khủng cùng sức sống mãnh liệt trong sách của ông. Một người trong giới quen thuộc ông nhận xét với tôi: “Ông yêu sách như yêu con khi li dị vợ vì vợ ngoại tình”.

Cũng như chơi với bạn thì chỉ một số ít bạn bè chọn lựa. Đọc sách, ông cũng chỉ thích loại có tư tưởng và dĩ nhiên có nghệ thuật nữa. Từ những phong trào văn học, chính trị kinh tế, xã hội, nhân số, tài nguyên và toàn thế giới v.v… trên thế giới và trong nước, ông đều tò mò muốn theo dõi và đã cống hiến đọc giả nhiều bài tham khảo thật dồi dào với nhiều ý kiến góp bàn xây dựng của một nhà chân chính trí thức đầy nhiệt tâm và hiểu rõ bổn phận của mình. Gặp một cuốn sách đắc ý – nghĩa là vào loại ông thích – thì y như gặp người “bạn tương tri”. Ông có thuật trường hợp một lần sau hai năm chuyên tâm vào một công việc rất mệt trí đến nỗi bệnh cũ của ông trở nặng, ông đành bỏ dở công việc, đem theo bản tiếng Pháp “L’Importance de vivre”, của Li Yutang (nhà Corréa) về Long Xuyên dưỡng bệnh. Trong cảnh nghỉ ngơi nhàn nhã như vậy, ông thổ lộ: “tôi mới thưởng thức hết cái hóm hỉnh, sâu sắc của Lâm và một chương tả nền trời xanh cùng tiếng chim hót đã làm cho tôi thấy vũ trụ đẹp lên bội phần: một dây mướp rũ từ cành xoài xuống đã gần tàn chỉ còn mỗi một bông vàng rực đong đưa dưới gió, cảnh thực là bình thường, quê mùa mà sao hôm đó tôi thấy vui lạ, rực rỡ lạ. Nhờ nó một phần mà trí óc tôi dịu xuống và khi trở về Sài Gòn, tôi làm việc lại được (1) .

Chính sự kiện này khiến tôi nghĩ một lần nữa (ở chương Tư tưởng, tôi đã đề cập đến rồi; chỗ này chỉ luận các điều liên quan về tâm hồn ông) đến Lâm Ngữ Đường, nhà học giả tân văn hoá Trung Hoa mà cũng rất cổ điển. Cả hai ông điều hấp thụ văn hoá Tây phương, nhưng giống nhau về nhân sinh quan, mục đích và chủ trương, về tác phong đạo đức, cách xử thế, về cả trong lối suy diễn, thiên về nền nếp cổ truyền Á Đông mà lại chủ trương đặc biệt về biểu diễn tâm lý và về “cái tôi” rất thiết thực để làm kinh nghiệm sống, phổ biến lập luận một cách rất tự nhiên, khác với những nhà nho lớp cũ rất sợ nói về chính mình. Bởi thế tác phẩm của ông mang rải rác mà gần đủ hình ảnh chân thực và sinh động của quê hương, làng mạc, gia đình, họ hàng và của chính ông, qua các giai đoạn, từ lúc mới sinh và trải qua các chế độ chính trị…

-------------------

(1) Tựa dịch phẩm Một quan niệm về Sống Đẹp.

*

YÊU NGƯỜI TỐT: bạn tương tri

Nếu ông yêu công việc, yêu sách bằng cả tấm lòng mê say, thì yêu người tốt cũng là một biểu lộ của cá tính ông. Điều này phải nói đến cách cư xử của ông đối với bạn bè thiên qua sự giao thiệp giữa ông với vài tri kỷ - đúng ra theo danh từ ông dùng là bạn tương tri – của ông.

Đối với bạn, tình cảm của ông dù nồng nàn, nhưng không tỏ ra niềm nở vồ vập. Giữa ông và bạn, tình kín đáo có một khoảng cách, chẳng khác nào lối cư xử giữa Nguyễn Khuyến và Dương Khuê thật thắm thiết nhưng cử chỉ lúc nào cũng nghiêm trang, nhường kính, chừng mực.

Nhất là với thi sĩ ĐÔNG HỒ, người bạn văn cùng một tinh thần phụng sự văn học như ông.

Trường hợp của ông đúng là trường hợp “tương tri với nhau chứ không phải là thổ lộ tâm sự, chí hướng của nhau”. Hai ông thân nhau bởi gốc gác đều sinh trong gia đình nho học, tâm hồn vì thế dễ gần nhau, bởi mến mộ nhau về tài, về đức, về tình cảm phụng sự quê hương dân tộc và bởi tính tình đầu nhũn nhặn, kín đáo. Trong suốt mười mấy năm đôi bạn này thân với nhau mà có một lần được nhà thơ đất Hà Tiên nói cho nghe một câu về chuyện nhà chuyện cửa: “Người thân trong nhà, có điều gì không vừa ý nhau thì không nói ra ngay, cứ để bụng rồi mấy năm sau mới nhắc lại rồi trách móc, thật khó hiểu nhau quá” (1).

Tuy nhiên hiểu tính nhau, kính trọng nhau, xử sự thật tình với nhau giữa hai “kiện tướng” viết nhiều và đủ loại và cùng có nếp sống của nhà nho này, thì không ai trong số bạn bè quen biết hai ông không công nhận. Chỉ cần căn cứ vào số lượng bài ông viết về quê hương, hoạt động và phong cách của nhà thi sĩ khởi đầu viết đã nổi tiếng với bài văn khóc vợ (2) ,và những lời lẽ mới đọc qua thì như “chẳng có gì” mà thật ra vô cùng thắm thiết, người ta hẳn thấy ngay điều đó. Có thể nói không có một dịp nào thấy nhắc được hình ảnh của người bạn “tương tri” của mình mà ông không nhắc, nhất là từ sau ngày bạn mất thì sự ăn ở đối đãi trung hậu lại càng chứng tỏ thêm mối tình “thiết cốt” này. Và ngược lại, tình của thi sĩ Đông Hồ đối với ông, không cần thiết phải diện dẫn ra vô số chứng cứ làm gì, chỉ nêu ra mỗi giai thoại kể dưới, sau lời khóc người bạn sáng lập ngôi trường đầu tiên chuyên dạy tiếng Việt trong nước (Trí Đức học xá) cũng đủ bằng cớ hiển nhiên rồi: “Tôi nhớ lần nào lại thăm Bác cũng có cảm giác hít lại cái không khí cổ kính thanh cao của nửa thế kỷ trước, và lần nào Bác lại thăm tôi cũng thấp một nén nhang trên bàn thờ Ba Má tôi, làm cho tôi xúc động tới ứa lệ. Cái đức của Bác, tôi không theo kịp, Bác ạ” (3).

Và giai thoại: Tôi được biết là nhờ nhà văn Võ Phiến kể cho tôi nghe, và sau đó tôi có hỏi lại ông cho được kĩ hơn thì ông không giấu giếm như sau:

Mùa đông Canh Tí (1960), khi ở đường Hùinh Tịnh Của ông dọn về nhà mới ở số 12/3C đường Kỳ Đồng (nhà ông ở hiện nay), thi sĩ Đông Hồ đích thân mua hai gốc Hoàng lan mang lại tặng. Ông trồng ngay tại cửa.

Mùa đông năm Nhâm Dần (1960), ngày 22-11 hoàng lan bắt đầu trổ hoa, ông hái hai bông chín sớm nhất, sai người mang lại tặng bạn tri kỷ cho lan. Giao tình nồng nàn bằng cách gửi hương thơm đầu tiên như vậy kể ra cũng tình tứ lắm chứ!

Ba hôm sau (25-11-62), ông nhận được của người được tặng bông tập Trinh Trắng (4) gởi đến đáp lòng tri kỷ.

Ông mở thi phẩm: Sực nức hương lan. Ở ngay trang đầu, một bông lan được ướp dán vào với 6 chữ đề trên 6 cánh hoa:

Lộc Đình danh sĩ huệ tồn

cùng một bài thơ ngắn:

Hoa nở nụ đầu

Niềm trinh ý trắng

Hái hoa phong tặng

Hương lắng tờ mây

Hoa cho thơm tuổi thơ ngây

Thơm tay người hái thơm tay người trồng

Nay một bông mai lại một bông

Yêu hoa xin giữ tấm lòng cho nhau

Đông Hồ

24-11-62

Thì ra đáp lại thạnh tình “hậu tạ” của người biếu hoa, thi sĩ bèn lấy một trong hai bông đem ướp dán vào “trang trắng” thi phẩm đem tặng lại để tỏ lòng “tương tri” của mình với người đã không quên người cho bạn cây Hoàng lan.

Cử chỉ “uống nước nhớ nguồn” đầy ý nghĩa kia vừa thanh cao kín đáo, vừa ý vị nên thơ “thơm ngát hương lan” chứng tỏ đâu phải ông không có tâm hồn nghệ sĩ!

Cho nên đặt ngoài mối giao tình giữa hai ông, chỉ xét về mặt phụng sự cho mối tình Bắc Nam thì đây cũng là nguyên do nữa khiến cho hai ông trở thành tương tri với nhau: Nếu thi sĩ Đông Hồ là “nhà thơ đầu tiên trong Nam, bắc nhịp cầu Nam Bắc, mở đường cho sự “thống nhất văn học dân tộc” (5) thì ông là người Bắc vào Nam đáp lại công trình phụng sự dân tộc ấy bằng cách “làm cho đồng bào Trung Bắc” hiểu “đồng bào miền Nam hơn” và “hết thảy đoàn kết tương thân tương ái nhau hơn” (6).

HƯ CHU

Người mất sau mà ông quen trước thi sĩ đất Hà Tiên rồi trở thành bạn thân là Hư Chu Nguyễn Kỳ Thuỵ (7).

Quen từ năm 1951, 1952 nhờ đọc báo mà cảm tài rồi thư từ với nhau cho đến 1953 mới gặp nhau. Cảm tưởng đầu tiên của ông lúc mới gặp nhà văn quê làng Hành Thiện tỉnh Nam Định này là: “Con người ấy dễ thương”. Người bạn mà tính tình “cởi mở, tự nhiên, thành thực, sẳn sàng giúp bạn, mà nụ cười rất tươi, cặp mắt cận thị của ông hiền” đã giúp ông trong công việc xuất bản như “lái chiếc xe máy dầu Peugeot sơn đen” đưa ông lại các nhà in, cùng ông đi giao sách, sửa ấn cảo, tiếp xúc một hai hoa sĩ… Có lời hai ông chia nhau tạm sống qua ngày (8).

Nhỏ tuổi hơn, nhưng người bạn quá cố giống ông ở ít nhiều điểm về tính tình, văn phong và nếp sống:

- Bất kì viết bài nào cũng sửa chữa kĩ càng, chọn lọc chữ cẩn thận sao cho ý tứ chặt chẽ và bố cục phân minh. Tuy vậy văn hai người không giống nhau. Hư Chu đẽo gọt văn hơn hơn ông nhiều.

- Sống giản dị “dư tiền không phung phí mà nghèo cũng không buồn, vui vẽ chấp nhận cuộc đời”, “thích trồng cây, nuôi gà”, ao ước hết hễ chiến tranh là kiếm một khu vườn để hưởng cái thú điền viên” (9).

Cũng như đối với thi sĩ Đông Hồ, tình bạn giữa ông với Hư Chu thật kín đáo mà đâm đà. Đôi bạn tương tri đồng hương đất Bắc nầy từ lúc quen nhau rất quí mến nhau. Trưng dẫn niềm mến thương kia là bài ông viết về người bạn quá cố mà cách dùng từ chung “ông” nghe như thông thường và không thân thiết ở các phần trên chuyển sang trực ngữ từ “anh” trong câu kết thúc như thấy bạn đứng ngay trước mặt mình bộc lộ trực tiếp với bạn bè nỗi đau xót thương cảm của một kẻ tương tri có lẽ cũng không đứng ngoài cái lớp “hàng triệu người còn sống trên dải đất” đau khổ này. Chứng cớ là ông đau đớn khóc bạn và xót thương cho gia đình bạn:

“Anh Hư Chu, anh chết như vậy là yên cho anh; là sướng nữa, không đau đớn chút nào; đau khổ là gia đình anh và hành triệu người hiện còn sống trên dải đất này đây” (10).

GIẢN CHI

Người thứ ba là ông Giản Chi.

Cuộc di cư đồng bào Bắc phần năm 1954 đã đẩy ông làm quen được với ông Trương Văn Chình (11) để rồi cùng với ông này viết chung cuốn Khảo luận về Ngữ Pháp Việt Nam và ông Giản Chi Nguyễn Hữu Văn để cùng hợp tác viết những gì về Trung Quốc.

Ông Giản Chi (12) người làng Cót (An Quyết) liền kề Hà Nội (13) (cùng quê với Hoa Bằng và Doãn Quốc Sĩ), học chữ Hán mãi mới theo tân học cho nên khai sụt năm tuổi, vì thế năm nay (1973) lóp lép bảy mươi ba tuổi mà theo giấy tờ thì năm sinh là năm 1909. Theo ông cho biết thì ông rất biếng viết; viết đối với ông, chỉ để tiêu khiển, để có bạn tốt – không vụ danh lợi – và nhất là để quên… những điều cần quên, vì nhu cầu của ông là thế, nên khi rảnh rỗi ông hay làm thơ và rất mê đọc thơ. Tôi có đọc một ít thơ của ông thì thấy thơ vẫn còn chịu ảnh hưởng của văn thơ chữ Hán.

Ông là giáo sư các trường Đại học Văn Khoa Sài Gòn, Huế, Đà Lạt và Đại học Sư Phạm Sài Gòn từ năm 1966 và là tác giả nhiều tác phẩm được xuất bản: Ả Q chính truyện (dịch Lỗ Tấn), Tuyển tập Lỗ Tấn, Cái đêm hôm ấy (dịch S.Maugham)… ông được mời làm giám khảo Giải thưởng của Phủ Quốc vụ khanh đặc trách Văn hoá tổ chức trong ba năm liền (năm 1972 Giải thưởng này được thay thế bằng Giải Tuyên dương sự nghiệp Văn chương Học thuật và Mỹ thuật mà ông được cử làm Chủ tịch Hội đồng tuyển trạch).

Ông biết ông Nguyễn Hiến Lê vào khoảng năm 1957 – 1958 do một bạn thơ rất thân là ông Đông Xuyên giới thiệu.

Tôi có hỏi ông Lê về lần gặp gỡ đầu tiên này thì ông Lê đáp:

- Mới gặp thấy vui vẻ, thẳng thắn. Rồi sau đó biết thêm cái vốn chữ Hán của Giản Chi hơn tôi nhiều, nhưng chưa thân. Đến khi đọc cuốn Trung Quốc Triết học đại cương của Vũ Đồng xong, tôi đưa cho ông Giản Chi xem; ông Giản Chi thích. Chúng tôi bàn tính với nhau viết…

Từ đó hai ông hợp tác nhau viết và đã hoàn thành được các bộ Đại cương Triết học Trung Quốc, Chiến Quốc sách, Sử kí Tư Mã Thiên và còn dự tính viết chung vài cuốn khác nữa.

Hỏi về sự hợp tác và lối làm việc?

Ông Nguyễn Hiến Lê bảo:

- Hợp tác thú vị lắm, cùng châm chước ý kiến của nhau và đều làm việc thận trọng, kĩ lưỡng.

Còn ông Giản Chi cho hay:

- Làm việc linh động: cùng đọc, cùng bàn, cùng viết rồi đưa nhau sửa. Thường thì tôi gánh vác phần dịch, ông Lê tổng hợp.

Ông Giản Chi coi ông Nguyễn Hiến Lê là một tri kỷ. Trong một bài thơ ông gởi cho người bạn “tương tri” của mình, nhân một chuyện tiền nong, ông viết đùa:

Nhớ không thuở ấy “xào” Trung triết,

Nào chỉ thời xưa mới Thúc Nha!

Rồi khi một ông bạn lại bàn với ông giới thiệu ông Lê về Giải tuyên dương sự nghiệp, ông gạt đi: “Bác ấy không nhận đâu, đừng giới thiệu”. Rõ đúng là đôi bạn tương tri.

Và ngược lại ông Nguyễn Hiến Lê cũng coi ông là một trong những người bạn thân nhất. Thư từ ông nhận được của ông Lê rất nhiều. Đủ thứ chuyện: tâm sự, công việc trứ thuật, gia cảnh, quốc vận… mà sau đây chỉ xin chép ra một đoạn thơ liên quan đến hai người bạn thân quá cố kể trên:

“Ngày hay tin Anh ấy (14) mất, tôi chán nản vô cùng. Hai bạn văn bị bệnh ấy rồi, mà tôi cũng bị bệnh động mạch ngạnh kết (…) chỉ mong hợp tác với bác (15) cho xong hai của nợ (…) đi rồi thì nghỉ…”.

(Trích thư ngày 14-5-73 của ông NHL gửi ông Giản Chi)

------------------------

(1) Thi sĩ Đông Hồ với nhà Ngô – Văn – số 145, tưởng niệm Đông Hồ ngày 1-1-1970.

(2) Bài Linh Phượng tức bài Trác Chi lệ ký tập làm năm 1928 đăng trên Nam Phong.

(3) Trong bài Khóc Đông Hồ - Văn số 146 ra ngày 1-1-1970.

(4) Trinh Trắng, thi tuyển của Đông Hồ, in vào dịp Hội thơ quốc tế (mỗi hai năm) họp lần thứ 5 tại Knokke Le Loute (Belgique) từ ngày 7 đến 11 tháng 9 năm 1961, đặc ấn phẩm của xuất bản Bốn Phương, mĩ ấn phẩm của Thư lâm ấn quán.

(5) Trong bài Đất Hà Tiên với họ Mạc và họ Lâm, BK số 340 ngày 1-3-1971. [Sau cụ NHL đưa vào tập Mười câu chuyện văn chương – Gf]

(6) Trong “Tựa” Bảy ngày trong Đồng Tháp Mười.

(7) Đông Hồ mất năm Kỉ Dâu (1969) ngày mùng 8 tháng 2 âm lịch – Hư Chu ngày mùng 8 tháng 4 năm Quí Sửu (1973) bạn trung niên của ông.

(8) Ông Hư Chu phụ giúp cụ NHL khi cụ mới mở nhà xuất bản năm 1954. Ông thất nghiệp từ năm trước sau khi tờ Việt Thanh (ông coi sóc phụ trương văn chương) bị đình bản. Sau đó, năm 1955, ông dạy Sử Địa cho vài trường trung học tư thục ở Sài Gòn nên không có thì giờ phụ giúp cụ NHL nữa. (Theo Hồi kí, tr. 338, 339) – Gf.

(9) (10) Trong bài Hư Chu – Giai phẩm Bách Khoa 1-6-73.

(11) Trương Văn Chình (1908-1982). Nguyên công chức Bưu điện, nhà nghiên cứu ngữ học, Giáo sư tại Đại học Văn khoa Huế, Sư phạm Sài Gòn, tác giả nhiều công trình nghiên cứu. Ấn phẩm: Hôi nghị Đà Lạt, Hội nghị Fontainebleau, Liên hiệp Pháp, Liên hiệp Anh, Khảo luận về Ngữ pháp Việt Nam, Structure de la langue vietnamienne (BT).

(12) Giản Chi (1904-2005)

(13) Trong Hồi kí, tr. 482, cụ NHL viết: “Ông (Giản Chi) quê làng Hạ Yên Quyết (tục gọi làng Cót) trên đường Parreau từ làng Bưởi qua Cầu Giấy” - Gf.

(14) tức Hư Chu.

(15) tức Giản Chi

*

YÊU THIÊN NHIÊN: thích đi du lịch, thích hoa

“Ghét thù tạc với thế nhân”, thích ẩn dật - ẩn dật với sách vở, với thiên nhiên (không phải trong ý nghĩa như có người nghĩ là ông gác bỏ việc đời, vượt ra ngoài khung cảnh sinh hoạt của xã hội để hưởng thú nhàn tản một cách ích kỷ) mà là thích sống ngoài vòng phồn hoa đô hội để tâm hồn được thảnh thơi và có thể sống với sách vở mà làm việc, viết lách, mà trau dồi tư tưởng kiến thức đặng rồi đem ra mà phổ biến phụng sự đời, phụng sự xã hội, dân tộc.

Nếu làm việc với ông là lẽ sống thì hoà mình vào vũ trụ, hưởng thú thiên nhiên cũng là một điều kiện thiết yếu của tâm hồn ông. Ông yêu thiên nhiên, thích ngắm núi mây, trời biển, cây cối, thích hoa loại hoa có hương như hoa ngọc lan và hoàng lan [trong Nam gọi là bông chúa hay bông công chúa – Gf]; loại hoa đẹp mà phải “hầu hạ” nó như lan (orchidée) thì ông không thích. Đã một lần ông thú thiệt với bạn: “càng lớn tuổi, tôi càng yêu thiên nhiên” (1). Cảnh đẹp của trời nước, gió trăng đã đem đến cho ông những giây phút “thoả mãn tinh thần”, gây nơi ông cái “cảm giác phơi phới nửa hư nửa thực, đột ngột mà bâng khuâng” mà cái “dư hương bất tuyệt” bền bỉ đến khi không nào dứt. Ông kể lại sức xúc đông của ông khi đi qua đèo Cả cách non ba mươi năm về trước chỉ ngẫu nhiên xuất hiện rồi biến mất mà làm ông nhớ đời đời: “Đêm đó tôi đang mê man ngắm cảnh biển mênh mông nhấp nhô dưới ánh trăng thì xe lửa lượn vào một khúc quẹo, và những lớp sóng bạc biến đâu mất mà trước mắt tôi hiện lên một dãy núi đen tím với cái vũng lốm đốm mươi ngọn đèn chài đỏ như than hồng trên một làn nước phảng lặng; cảnh biến đổi thật huyền ảo và trong một phút tôi có cảm giác là mọc cánh mà bay lên tiên” (2).

Bàn viết của ông khi ông còn ở số 50 đường Hùinh Tịnh Của (Tân Định) trông ra một khu vườn nhỏ bên hàng xóm: vườn trồng một cây likima, một cây lựu, một bụi chuối, một gốc vông. Bao nhiêu lần ngưng tay viết, nhìn ngắm ông “để ý thấy lá mỗi cây có một màu xanh khác, và nếu nhận xét kỹ thì cùng một cây, thì gần như mỗi chiếc lá cũng có một màu khác, và cùng một một chiếc lá mà ban sáng. ban chiều, lúc mưa, lúc nắng, mỗi lúc cũng có một màu khác nữa” (3) đã gợi trong lòng ông những cảm xúc triền miên, dịu dịu, mỗi lúc một khác và càng khiến cho ông cảm thấy vui để khó mà rời bàn làm việc.

Rồi sau khi lại đường Kỳ Đồng, trong khu vườn nhà ông, ông trồng ngay mấy gốc ngọc lan và hoàng lan do các bạn văn Đông Hồ và Ngu Í tặng vì biết ông ưa hai thứ ấy. Nhà ở Long Xuyên ông cũng trồng hai thứ đó, tối, ai đi ngang qua cũng khen là ngào ngạt hương thơm. Trồng hoa vì yêu hoa, mà cũng vì kỉ niệm hồi nhỏ nữa. Ông bày tỏ với người bạn khi đến phỏng vấn ông: “Nhìn gốc ngọc lan hay hoàng lan, tôi nhớ lại cảnh làng Ngọc Hà (4) ở gần Hà Nội, nhớ lại phố hàng Đường ở gần chợ Đồng Xuân, những ngày rằm và mùng một. Ngoài đó người ta quí bông lắm, chỉ ngắt từng đoá, chỉ ít khi bẻ trọn cành để chưng, để bán. Một xu được năm, sáu cái bông, quế hay hồng, lan, sói, móng rồng,… tất cả gói vào một lá chuối, đem về để chưng đầy một cái dĩa sứ. Tuyệt đẹp. Cho nên vô đây, dù đi ở thuê, chỉ có miếng vườn bằng bàn tay, tôi cũng cố trồng cho được những thứ đó.

“Khi tôi dọn về đây, anh và chị Thoại Nguyên cho tôi một gốc ngọc lan, ít lâu chết, tôi thay một gốc khác (5). Anh Đông Hồ và chị Mộng Tuyết cho tôi hai gốc hoàng lan, mùa mưa vừa rồi chết một gốc, gốc còn lại rất xum xuê. Anh Thiên Giang và chị Vân Trang thì lại cho tôi một… gốc đại… đỏ!

“Ngồi bàn này mà viết, hương thoang thoảng đưa vào, tôi có cảm tưởng rằng hương lại thăm tôi, vuốt ve tôi, an ủi hay nhắc nhở tôi, cười với tôi, tuỳ lúc. Sắc thì ta phải đi tìm nó để thưởng nó; còn hương nó tìm ta để làm dịu hồn ta. Nó âm thầm, kín đáo, tế nhị, chỉ cho thôi chứ không cần đáp. Nó bổng tới rồi bổng đi, nó phảng phất, nó phiêu diêu… Đó, nó tới đó, anh cảm thấy không?”

(…) “Giờ này nó ít hương thơm đấy vì là giờ tôi làm việc (anh mỉm cười). Khoảng sáu bảy giờ chiều, khi ánh nắng trong phòng tôi gom hết lại để bừng hồng ở phương tây (anh trỏ về phía trước mặt) thì nó mới thơm dữ, nó nhắc nhở, hối thúc, mỗi lúc một nồng nàn, khó ngồi yên mà viết với nó được. Và nó thơm như vậy cho tới khuya… (6).

---------------------

(1) Trong “Sống và Viết”.

(2) Hoa đào năm trước – trang 14 (Lá Bối xuất bản năm 1971).

(3) Hương sắc trong vườn văn – trang 336.

(4) Ngọc Hà: một làng ngoại ô phía Bắc chân thành Hà Nội.

(5) Gốc này cũng chết, thi sĩ Hoài Khanh lại cho một gốc khác.

(6) Sống và Viết – trang 326.

YÊU NƯỚC: ca tụng cảnh sắc quê hương – mềm dẻo, có tình với đất nước, đồng bào

Yêu thiên nhiên ở ông không phải chỉ giam hãm trong chỗ yêu cây kiểng, yêu hoa có hương trong một khoảnh vườn hẹp mà nó còn bao trùm đến chỗ yêu cảnh sắc quê hương. Đọc nhiều tác phẩm của ông, chúng ta thấy không thiếu những hình ảnh làng mạc giản dị thân thuộc, từ quang cảnh những ruộng đồng, vườn tược, nương dâu, những bờ đê, đường đất, ngỏ xóm, những luỹ tre, ao cá, giàn bầu, giàn bí đến những núi đồi, rừng suối, bể sông, kênh rạch v.v…, đâu đâu ông đã sống, đã đi qua, ông đều nhận xét và ca tụng những vẻ đẹp của đất nước, hoặc ông đã nhắc đến bằng một giọng thật nồng nàn thắm thiết khiến đọc đến (đã dẫn rải rác ít nhiều ở các chương trên), chúng ta càng cảm thấy ràng buộc, yêu mến đất nước quê hương hơn.

Và chính đây là đặc điểm thể hiện tấm lòng yêu nước kín đáo mà thấm thía của ông.

Đối với ông yêu nước không phải là tan thở, giận hờn, oán tức hay lớn tiếng bài xích trước thời cuộc mà giữ gìn yêu những gì tốt đẹp của tiền nhân, mà khai thác, tô bồi, xây dựng cho thêm bền chặt, thêm vững mạnh trong niềm thương yêu và cảm thông hoàn cảnh, vị thế đất nước đồng bào. Ở ông, yêu nước là bẩm tính tự nhiên, một di sản truyền thống của dòng họ mà nội ngoại thân quyến hầu hết đều là nhà cách mạng hoặc chịu ảnh hưởng đạo lý cổ truyền cũng hướng về chính nghĩa quốc gia, một bản sắc tinh thần vốn đã mang sẳn trong huyết quản cái tình cảm tự nhiên của người dân nước được uốn nắn thêm bởi những cơ hội chứng kiến những biểu lộ hành vi cùng theo chiều hướng yêu nước của người cùng quê hương bản quán với ông, nó vừa sâu sắc, vừa thiêng liêng và đã khắc đậm vào tiềm thức tâm hồn cá nhân ông từ buổi ấu thơ.

…Ở Nguyễn Hiến Lê thì bằng những bài viết ca tụng cảnh sắc quê hương hay những đề tài thời cuộc vẫn còn hàm chứa cái “Tinh thần Phương Khê” cơ hồ đã khắc cốt nơi tâm hồn “truyền tử lưu tôn” của người đã xa quê từ mấy chục năm rồi, đúng như nhận định của Nguyễn Văn Trung (1).

“Tôi đã đọc (…) càng thêm mến cái tâm chí của anh, và càng thêm mộ cái cách nói thẳng thắn mà khéo léo của anh: Từ câu nói của Hàn Dũ mà anh nêu làm đề tài đặt ở đầu bộ Cổ văn Trung Quốc đến càng đọc lịch sử thế giới… làm quân tốt thí cho họ trên bàn cờ quốc tế”, qua “mỗi lần ôn lịch sử… rực rỡ vào bậc nhất nhì Đông Á”, người nào lấy công tâm mà đọc anh, nghĩa là đừng có một định kiến nào, một đố kị nào, tất sẽ nhận rằng bên trong cái dáng văn nhược thư sinh của người tên là Hiến Lê ấy, bao giờ cũng âm ỷ cháy một tráng chí bền chặt mà nếu chỉ nhìn thoáng qua chắc ít ai ngờ đến” (2).

Hay như ý kiến của nữ sĩ Tương Phố về nhà “học giả uyên áo, đọc rộng hiểu nhiều”:

“Là một cây viết mềm dẻo, rất vững vàng, thẳng thắn, có tài, có tình, có lương tâm, nghiêng về đạo đức, dám nói, dám viết – và thiết tha yêu tiếng Mẹ Đẻ - sốt sắng với vấn đề xây dựng văn hoá nước nhà, lo xa cả đến tương lai học vấn của thanh niên toàn quốc” (3).

---------------------------

(1) Nguyễn Văn Trung (Yã Hạc) chứ không phải GS Nguyễn Văn Trung tại ĐH Văn Khoa Sài Gòn (BT) người bạn của ông ở Bạc Liêu trong một bức thư riêng gửi cho ông mà tôi xin phép trích lại một đoạn dưới đây.

(2) Trích thư ông Nguyễn Văn Trung gửi cho N.H.L. ngày 1-1-1969.

(3) Trích trong bài Bút đàm với Hiến Lê – ngày 29-4-68.

3. NHẬN ĐỊNH CHUNG

Tóm lại về mặt tâm hồn, cốt cách ông hoàn toàn là nhà nho; trong cách sống và cư xử, ông nghiêng hẳn về nền nếp Á Đông. Vã lại chính ông cũng xác nhận rằng đạo Nho hợp với tâm hồn ông hơn cả (1).

Điều này theo thiển nghĩ, ông chịu ảnh hưởng của gia đình, của dòng tộc, tổ tiên nội và bên ngoại từ năm, sáu đời đều là nhà Nho, và của sách vở (Kết quả của đọc sách – tự học) hơn là của học đường (có thể khi nói “một phần ông chịu ảnh hưởng của học đường”, tác giả Sống và Viết muốn nói cái vốn tân học của ông, nhờ nó mà ông viết những sách về tân kiến thức, nếu hiểu như vậy thì được; chứ học đường với nền giáo dục vong bản dưới thới Pháp thuộc thì làm gì làm gì thay đổi được tâm hồn của người thiếu niên hàng ngày sống giữa không khí mà hẩu hết những người trong nhà đều nung nấu tinh thần cách mạng hoặc đương thời tham dự trực tiếp vào các tổ chức hoạt động cách mạng?). Chính ông đã thẳng thắn nói ra điều đó trong “Tựa” cuốn Gương Danh nhân: “Mười mấy năm cắp sách tới trường, tôi học cả mấy trăm giờ luân lý, mà không có giờ nào để lại cho tôi một chút ấn tượng, chứ đừng nói là có ảnh hưởng đến tâm hồn tôi nữa. Đức dục của tôi hoàn toàn không do những bài học luân lý ở nhà trường mà do những tấm gương sáng của các người thân” và có cho biết nữa rằng hồi ông sinh ra thì cụ nội ông mất rồi, nhưng tính tình ông có phần giống cụ, cũng trọng sự hy sinh, cũng tri túc, sống rất điều độ, làm việc rất có phương pháp. Khi làm việc thì đàng hoàng, làm thật đắc lực, nhưng ngoài giờ làm việc thì nghỉ ngơi, di dưỡng tính tình, hưởng nhàn. Ông không quan niệm nhàn là “hạnh phúc” khó tìm. Chỉ có tinh thần tri túc, là tự khắc tìm được cái thú tiêu khiển rẻ tiền nhất. Ông nói: “Đâu có mất tiền mua vé hạng nhất hạng nhì để được ngắm mây bay trên trời, nghe chim hót trong lá, nhìn hoa nở đầu tường?”. “Ở Sài Gòn khó tìm được một miếng vườn”, nhưng có thể kiếm một chậu nhỏ trồng một cây lựu đỏ”. “Lá nó lăn tăn mà bóng, lấp lánh dưới ánh nắng và ánh trăng, lúc nó còn non thì đỏ tươi; trái nó rất nhỏ mà màu đỏ của bông thì tuyệt đẹp. Nhìn nó ở đầu tường, nhìn bóng nó chiếu lên tường, thấy nhẹ nhàng tâm hồn” (2).

Thấm nhuần sâu sắc cái tinh thần tri túc, ông chỉ trọng tình cảm, chỉ yêu tự do, độc lập, đủ ăn rồi thôi, chứ không thích vướng thân vào vòng cương toả. Ông nhận định rằng chức tước, danh vọng chính quyền tặng cho là cái dấu son đỏ choét chẳng có giá trị gì hết. Bởi thế ông từ chối tất cả. Do đó thoát được sự kiềm toả, chỉ huy của Chính quyền, ông được tương đối tự do, không nịnh bất kỳ ai, bất kỳ cơ quan, tổ chức, đoàn thể nào nên thẳng thắn bày tỏ những nguyện vọng của quần chúng và phát biểu ý mình vạch những sơ hở, lỗi lầm của những “nhà có trách nhiệm” mà không thắc mắc, không ngại mếch lòng.

------------------------

(1) Tương lai trong tay ta – trang 20.

(2) Tương lai trong tay ta – trang 109.

4. ĐỐI CHIẾU THỰC TỀ

a) Ít nét về đời tư

Trên đây tôi chỉ mới vẽ bức chân dung về tâm hồn của ông qua những tác phẩm của ông viết và qua cái nhìn của nhiều giới bạn bè và độc giả của ông mà tôi được hân hạnh cho biết ý kiến.

Để kiểm soát lại những tài liệu đã viết, nên tôi trực tiếp đến thăm nhà để có thể quan sát tận mắt và bất chợt hỏi ông những điều cần hỏi và còn phải hỏi.

Trước khi đến gặp ông, tôi đã nghĩ tới việc sẽ hầu chuyện một tác giả đã viết nhiều sách về thuật tổ chức, một đối tượng có óc tổ chức như thế thì mọi công việc chắc chắn ông đều xếp đặt chu đáo, hợp lý, có những phương pháp tiết kiệm thì giờ, do đó mà ông tiết kiệm được sức lực và mau đạt được một sự nghiệp to tác trong một thời gian kỷ lục mà từ trước đến nay ở miền Nam chưa người nào bì kịp. Vì thế để đở tốn thì giờ của ông, tôi chuẩn bị sẳn một chương trình phỏng vấn thật chu tất.

Mà đúng như vậy. Bước chân vào phòng ông làm việc, vừa ngồi xuống ghế, câu đầu tiên tác giả Tổ chức công việc theo khoa học hỏi tôi là:

- Anh cho biết chương trình của anh như thế nào, định gặp tôi trong bao nhiêu lâu và sẽ còn đi gặp ai nữa…?

Sau khi trình bày về chương trình, để cho cuộc nói chuyện được tự nhiên, tôi xin phép hỏi không theo một thứ tự lớp lang nào (mặc dầu mọi câu hỏi tôi đều vạch trước) để tôi có thể chặn hỏi ông những “bất ngờ”, vì chủ đích của tôi là nhận xét đối chiếu với những tài liệu tôi đã sưu tầm được.

Về bức chân dung tâm hồn ông, bởi ông tiêu biểu cho một mẫu người có óc tổ chức, mà tâm hồn thường phản ánh qua cái lối sống thường nhật, cho nên tôi đã sẳn ý định dò hiểu một ít nét về đời tư của ông.

Qua một hồi trao đổi thân mật, thẳng thắn, tôi được biết hai mươi bốn giờ trong mỗi ngày, ông đã sử dụng như sau:

- Sáu giờ (1): thức dậy.

- Bảy giờ: ăn sáng (điểm tâm không nhiều, hoặc bánh mì, hoặc xôi, hoặc bánh tét hay bánh cuốn). Ông thích món ăn Việt Nam hơn là ngoại quốc.

- Xong, đọc sách đến chín giờ.

- Từ chín giờ đến mười hai giờ: viết.

- Mười hai giờ trưa: ăn trưa (thành lệ). Bữa ăn thật thanh đạm, thường chỉ hai món.

Hôm tôi đến xin hầu chuyện ông (ngày 1-7-1973), vì cuộc nói chuyện chưa dứt mà đã mười hai giờ, ông mời tôi ở lại dùng cơm để hai giờ lại tiếp tục. Bữa ăn đột ngột này gồm ba món: Một tô canh miến nấu với thịt gà, một dĩa xào đậu ve và theo lời gia chủ vì có khách thêm một dĩa chả giò. Bữa ăn chỉ có ông, bà, và tôi, hết sức tự nhiên và thân mật. Tôi trông ông ăn uống còn rất ngon lành, ăn nhai không như cái lối giữ gìn, kiểu cách trưởng giả, mà nhai mạnh mau như trai trẻ, không thấy tỏ gì là người đau bao tử phải nhai cho cho thật hết sức kỹ cả. Nhìn cái lối ăn uống cùng nghe cái giọng ông nói chuyện – giọng hơi gắt, giọng của người cang cường, ngay thẳng vì thế đôi lúc ông diễn tả thật quyết liệt, tôi nhận ra thêm điều này: tâm hồn ông kín đáo, đằm thắm thật, nhưng khi phản ứng thì có lẽ cực đoan, quyết liệt lắm.

Điều này cũng biểu lộ trong cái bắt tay (khi tôi mới đến gặp ông lần đầu) cứng, mạnh, đon đả chứng tỏ không phải người yếu đuối mà sốt sắng, nhiệt thành, nhận xét người mau mà chắc chắn vũng vàng.

- Sau bữa cơm trưa, nằm nghỉ đến hai giờ (thường ít ngủ trưa được).

- Nằm đọc đọc sách tới ba giờ.

- Viết luôn một mạch sáu giờ 30 chiều.

- Đi tắm (ngày nắng cũng như ngày mưa, Tết cũng vậy).

- Bảy giờ: ăn cơm tối.

- Xong đọc báo hay đọc sách, nghe Cassette (cổ nhạc, dân ca).

- Mười giờ 30: đi ngủ. Phải uống thuốc ngủ thường xuyên (mười đêm thì tám, chín đêm phải uống) vẫn khó ngủ. Thường dùng thứ Tranquanil. Có thể nói không ngày nào ông không uống thuốc, chích thuốc (hoặc thuốc chữa bệnh hoặc thuốc bổ, mỗi ngày ba, bốn thứ).

-----------------------

(1) tức năm giờ sáng ngày nay - Gf

*

- Không uống cà phê.

- Trà tàu: sáng chỉ uống một ấm nhỏ.

- Không ăn quà ngoài các bữa cơm.

- Ít đi dự các cuộc họp (đãi đằng, cưới, hỏi…); bạn hữu đều biết lệ quen của ông là ăn xong phải nằm, không nằm thì khổ lắm, cho nên không mời. Đối với những bạn hiểu ông không mời, ông mang ơn họ lắm.

Trường hợp đặc biệt bạn tốt thiết thân mời thì ông nhận lời và người bạn nào hiểu tình trạng sức khoẻ của ông thì thường đem xe lại đón và làm món ăn riêng như xôi… Ông khen món xôi của nhà thi sĩ Đông Hồ rất ngon. Ngay như ngày giỗ thi sĩ Đông Hồ, ông cũng chỉ gửi hoa đến mà không tới vì rất ngại họp với đông đảo bạn bè.

- Ngại tiếp khách vào buổi tối, vì mất ngủ.

- Về y phục: có chùng ba quần và ba sơ mi trắng dài tay.

Hỏi ông, ông đáp: Ít đi cho nên không may làm gì cho nhiều.

Ở nhà, ông chỉ thích bận quần áo vải trắng (may theo lối ba ba trong Nam).

- Tiêu khiển: mười mấy năm về trước có đi xem chiếu bóng (tuồng có tính cách xã hội tình cảm), từ hơn mười năm gần đây không đi, vì ngại đi tối và tình hình lộn xộn. Không thích cải lương.

- Thích hoa có hương.

Có viếng nhà ông, có đứng ngắm khuôn sân nhỏ trồng cây kiểng của ông; trong đám cây lá xanh rờn không thấy một thứ hoa nào nở toe toét, sắc màu sặc sỡ như ở tư thất một nhà giàu có cách nhà ông không mấy xa, mà toàn là những hoa nho nhỏ mà dịu, mà mướt, mà thanh, mùi hương nhẹ, tôi mới hưởng được hết cái ý vị của bài Hương và sắc của ông. Bằng một phép hành văn thời xưa thật bay bướm, ông đã diễn tả được cái tâm hồn cố hữu của ông, và dù rằng ông không cố ý tả cái vườn hoa nhỏ ấy, nhưng trong bài tôi thấy phảng phất hình bóng của nó, cho nên sẽ bị coi như khiếm khuyết nếu không chép nguyên lại toàn bài để mời bạn đọc thưởng thức cái đẹp của bài văn đã mang hình ảnh của cái mảnh vườn kia:

“Hồi này, mỗi buổi sáng, tới đầu đường Pasteur là tôi tưởng lạc vào một thế giới khác:

Lần đầu, tôi ngơ ngác tìm trong những biệt thự ở bên đường nhưng chỉ thấy những điểm “ti gôn” man mác hồng, những chùm bông giấy rực rỡ tím, chứ không thấy thứ bông nào có cái hương hăng hắc hương xoan, ngòn ngọt tựa hương cau này.

Mãi đến vài ngày sau, nhìn lớp bông nhỏ nhỏ bằng hột đậu, màu xanh non, phủ lên mặt đường, dưới những gốc sao, tôi mới sực hiểu:

- Thì ra, sao cũng có hương mà từ trước mình không biết. Như vậy chỉ vì sao không có sắc.

Rồi tôi liên tưởng đến hoa mù u, hoa long não, và biết bao nhiêu loài hoa vô danh nữa âm thầm rũ hương dưới gió mà khách qua đường thờ ơ không ngó tới. Người ta trồng những cây ấy để lấy quả hay có bóng mát, chứ không phải vì hương, vì đã không sắc thức thị là không hương.

Còn những bông hữu sắc thì dù vô hương, người ta cũng nâng niu vô cùng. Người ta vuốt ve hải đường, than thở cùng phù dung, tấm tắc khen đào là tiên và hội họp bạn hữu, mở tiệc linh đình để chờ một bông trà sắp nở.

Vào một vườn bông của một anh nông phu cục mịch, một nhà ẩn dật thanh cao, ngay cả những vị hoà thượng trốn sắc, người ta cũng thấy nhiều sắc hơn hương. Đào, lựu trồng ngay dưới hiên, hải đường và phù dung nở ngay ở đầu tường, còn lài và dạ hợp thì dãi dầu mưa nắng, tranh sống với cỏ sâu, ở phía ngoài xa xa cạnh hàng rào gai góc. Loài người quả thật là trọng sắc.

Mà Tạo hoá cũng lại khinh hương.

Những miền nhiệt đới, mưa rào như thác lũ, nắng gắt như lửa hồng, bão như nhổ cây, sấm như động đất, thì tạo hoá không nỡ cho sắc ở, e sắc mau tàn. Cho nên hương phải đày đến. Những miền hàn đới, nước không có, màu mỡ cũng không, mặt đất trắng như khăn tang, suốt năm lạnh như cõi chết, thì tạo hoá cũng không nỡ bắt sắc tới, e sắc chóng phai.

Chỉ miền ôn đới mới nhiều sắc. Vì có nước và có màu, có trăng và có gió, có mây và có sương. Mưa chỉ đủ gột cho sắc thêm tươi, nắng chỉ đủ sưởi cho sắc được ấm, gió hiu hiu cho sắc thêm linh động và trăng chỉ mờ mờ cho sắc khỏi thẹn. Còn mây với sương thực là cái duyên của sắc. Mơn trớn ở chung quanh, nhẹ nhàng và mền mại, khi tan khi hơp, làm cho sắc thêm thiên hình vạn trạng, như thực như ảo, thuỳ mị mà kiêu căng.

Sắc vốn không bền. Đại thụ chỉ có hương, loài thảo mới nhiều sắc. Hải đường không chịu được nắng hè và phù dung chỉ một ngày là tàn tạ.

Nhưng không bền, một phần há chẳng phải vì sắc? Không biết yên ổn ở bên tường, hải đường còn lả ngọn sang đông lân. Chẳng chịu vui nở với trăm hoa, cúc riêng chọn mùa thu để khoe quý. Trách chi ong bướm chẳng đua tới mà cánh đẹp chẳng mau rời? Phương chi gắng nhiều thì chóng kiệt: Sức đào tơ có được là bao? Cho nên kiếp phù dung đâu được một ngày, mà chưa mỉm cười với gió mai, cánh hồng đã phai sắc.

Sắc đã kiêu căng lại tàn ác. Kẻ đầu tiên bị sen quyến rũ chắc đã bị sa lầy ở giữa đồng hiu quạnh. Ai hâm hở hái hồng mà chẳng bị gai đâm đến rướm máu? Lan dư một giọt nước cũng chẳng ở, thiếu một giọt nước là đi. Hải đường bắt ta mỗi ngày phải chuốc rượu, không thì ủ rũ, và biết bao ông già lưng khòm tóc bạc, phải cặm cụi tỉa từng chiếc lá, nhặt từng trứng sâu, hầu hạ suốt ngày mấy chậu vô hương mà hữu sắc. Vì lẽ sắc khó giữ mà khó chiều, nên bạc đức tất luỵ vì sắc. Kiệt, Trụ chẳng phải nghìn xưa mới có và loài hoa thành tinh chẳng phải do Tùng Linh tưởng tượng.

Hương thì không vậy.

Chẳng gieo mà mọc, chẳng bón cũng tươi, mạnh mẽ đâm lên cao không phải để tranh sáng với đồng loại mà để toả hương đi khắp phía. Cho nên hương có đức nhân.

Người ta rào sắc, khư khư giữ làm của riêng, uốn sắc theo ý mình. Nhưng ai cấm được hương không toả, pha được hương cho vừa ý? Cho nên hương có khí tiết.

Gió nổi lên thì rũ mớ tóc, tung nhuỵ lông cho vạn vật. Gió chẳng nổi thì ấp ủ ở quanh gốc, cũng thơm lây được một xóm. Hương có trí chăng? Thấu lẽ xuất xử chăng?

Chẳng vì gió nổi hay không nổi mà không thơm, chẳng vì người biết hay không biết mà không ngát. Hương có lòng tự tín chăng?

Đợi mặt trời lặn rồi hương mới toả. Hương quả có đức khiêm.

Cho nên hương là quân tử mà sắc là anh tài. Hương phân phát hạnh phúc cho nhân loại mà sắc dìm nhân loại vào trầm luân, hương kiến thiết, sắc phá hoại, hương thọ mà sắc yểu.

Hoá nhi cưng sắc vì sắc là tay sai đắc lực trong công việc bày phá của Hoá nhi; nhưng còn ta, tại sao cũng khinh hương mà trọng sắc? Vườn tôi, tôi sẽ đặt là Hương viên” (1).

Như vậy hỏi ông có tâm hồn nghệ sĩ không?

- Có mà không.

Nhưng chắc chắn là ông không lãng mạn mà đa cảm và như lời thi sĩ Quách Tấn thì ông cũng đa tình nữa. Qua hình thức và nội dung bài Hương và sắc, tôi biết là như tế, nhưng kiểm chứng trên thực tế, sự hội kiến buổi ban đầu với gia đình ông đã khiến tôi tò mò, trong mục tiêu tìm hiểu thêm đời tư của ông, muốn đi sâu – thật sâu – vào cuộc đời lứa đôi của ông mà theo cái nhìn của tôi buổi ấy là nhà văn còn giữ cái “sĩ phong quân tử “ của người xưa.

------------------------

(1) Hương sắc trong vườn văn – trang 240 -244 - Thanh Tân tái bản 1971

*

b) Đời tình ái: Duyên tình đôi nơi

“Hương kiến thiết, sắc phá hoại, hương thọ mà sắc yểu”. Bởi thế mà làm bạn với hoa, ông thích hoa có hương. Nhưng còn tìm người bạn đầu ấp tay gối? Ông nghiêng về sắc? Hay cũng chỉ nặng về hương? Đã nói là đa cảm, đa tình thì có phải đặt ra ngoài khuôn khổ lý trí không?

Tôi nhớ trong Đông Kinh Nghĩa Thục, ông có nhắc chuyện vào tối mùng ba Tết Bính Tý (1936), nhờ một người anh họ (có lẽ là thi sĩ Việt Châu, người anh con ông Bác của ông), ông đến thăm cụ Võ Hoành ở Sa Đéc.

Sau cuộc thăm hỏi, khi tiễn ra tới cổng, lấy lòng chí thành, cụ dặn ông một câu:

- Này cậu, nhà mình là nhà Nho thanh bạch, cậu có tính lập gia đình thì cũng nên tìm chỗ nào thanh bạch ấy nhé.

Câu ấy ông “ghi tâm mãi” – ông bảo thế - cho nên có lẽ không thể không thuộc vào một trong các tiêu chuẩn chọn lựa hàng đầu của ông.

Đầu năm 1963, chưa mấy tháng sau ngày tôi lập gia thất, anh Nguiễn Hữu Ngư gửi tặng chúng tôi cuốn Tương lai ở trong tay ta của ông (NHL). Tuy rằng mới đặt vấn đề để tìm hiểu cuộc đời của ông từ vài năm nay, nhưng từ dạo ấy tôi vẫn lưu ý đến câu sau này mà ở trong sách có câu đó, hồi đó xem, tôi đánh dấu đến hai gạch:

“Nếu khi mới ở trường Công chánh ra, tôi không được bổ vào đây thì chắc đời tôi đã không có như ngày hôm nay”.

“Cuộc đời là một chuỗi tình cờ”.

Vậy về mặt hôn nhân việc thành gia thất của ông có lẽ cũng không nằm ngoài chân lý trên. Nhưng ngẫu nhiên không phải là coi thường. Ông chủ trương rằng: “Hôn nhân mà không xây dựng trên lý trí, là xây dựng trên cát”; “Qui tắc quan trọng nhất để gây hạnh phúc trong gia đình là lựa chọn thật kỹ lưỡng người bạn trăm năm của mình” (1). Vì thế mà không thể chấp nhận cái thứ “ái tình sét đánh” và “đi coi mặt nhau” mà “chỉ được nhìn thoáng qua lớp phấn ở ngoài mặt và những màu sắc lộng lẫy của quần áo” như một lần ông “đi từ Rạch Giá lại Cái Răng để coi mặt theo kiểu “chớp nhoáng” đó: “Dưới ngọn đèn măng sông, tôi chỉ thấy hiện ra trong có một giây một hình loang loáng, xanh xanh xẹt qua “như một ngôi sao đổi ngôi”, một ngôi sao sáng rực rỡ và thơm ngào ngạt” (2). Trái lại ông bảo: “ta có quyền điều tra, dò xét, trao đổi tư tưởng, quan niệm dưới sự kiểm soát của người trên”. Tuy nhiên đừng quá ảo tưởng mà cũng đừng đòi hỏi lắm trong sự chọn lựa. Bởi khó mà kiếm được một người bạn hoàn toàn giống mình; vậy chỉ nên đặt vấn đề kiếm “người nào hoà hợp với mình về những điểm quan trọng. Khi có ý lập gia đình, để khỏi mù quán đâm nhào cái lưới lồng lộng của ông Tơ bà Nguyệt”, “phải chọn trước một lý tưởng, một cách sống, một quan điểm về nhân sinh, rồi suy nghĩ xem người mình sẽ lựa phải có tính tình ra sao, gia thế ra sao, học thức tín ngưỡng như thế nào… để có thể sống chung với mình trong sự hoà thuận được” (3). Ông cho rằng cuộc hôn nhân đẹp nhất là “Cuộc hôn nhân của những người đứng đán, công tác với nhau để thực hiện một lý tưởng, đã chịu chung những đau khổ thiếu thốn với nhau, an ủi nhau, nhường nhịn nhau, nâng đỡ nhau như ông bà Curie” (4).

Lựa chọn bạn trăm năm trên “tiêu chuẩn vừa phải” nêu trên, không phải cốt để khuyên người ta thôi, mà trước tiên trước phải là bài học thiết thực cho chính mình. Và độc giả chúng ta, khi biết rằng ông thận trọng và kỹ lưỡng trong sự lựa chọn bạn đầu ấp tay gối đến như thế nào, thì hẳn ai cũng đều muốn biết cuộc đời lứa đôi của ông như thế nào?

Ông lập gia thất năm 1937, vợ ông bà Trịnh Thị Tuệ, con cụ Trịnh Đình Huyến quê ở Hà Đông (làng Mọc Chính Kinh) và cụ Vũ Thị Nhàn quê ở Bắc Ninh. So sánh với bao người khác, bà hội đủ phương tiện tốt hơn: biết phương pháp làm việc, có chủ đích rõ ràng, lại tự túc được, tính tình hiền lành mà can đảm. Xuất thân từ chỗ quí phái danh gia cho nên gặp lúc phong lưu thì cũng sống theo cảnh phong lưu, nhưng hồi tản cư cũng biết chịu cực, giỏi về việc nhà – điều kiện để gia đình êm ấm và ông dễ theo dõi viết lách. Gia đình ông nhạc quí ông và gia đình ông thấy bà hiền lương, cho nên việc hỏi, cưới thành, và lễ thành hôn tổ chức tại Giá Rai (Bạc Liêu) (5).

Năm sau, ông bà sinh được người con trai đầu lòng đặt tên là Nguyễn Nhật Đức (sau không sanh nữa). Chính người con trai duy nhất này mà người mẹ cần cù giỏi giắn kia đã “cùng học với con để dạy con” đã nối được “nghiệp học” của nhà, đáp được sở nguyện của cha mẹ: đỗ tú tài năm 1957, rồi du học Pháp, tốt nghiệp Cao học Thương mại Paris (Hautes Études commerciales de Paris) từ năm 1963, và từ độ ấy là kĩ sư ở thủ đô Pháp quốc. Hồi đi học, có khiếu văn chương, nhưng sau chuyên về kĩ thuật, hiện nay chưa thấy có ý nối chí cha, mà chính ông cũng không muốn con mình nối chí mình (6).

Nhờ có óc hiểu biết, lại biết can đảm nhận lãnh trách nhiệm, biết hi sinh một phần hạnh phúc riêng của mình, sẳn sàng chịu đựng nghịch cảnh để tạo dựng hạnh phúc lẫn cho nhau. Năm 1944 trước tình hình không yên bà dẫn con trai tản cư về Giá Rai. Ở nhà người em ruột được một năm, bà lên Sài Gòn giúp cho một tiệm may mà chủ tiệm là một bạn học cũ và nuôi con trong thời gian ông dạy học ở Long Xuyên. Vốn can đảm đối phó với nghịch cảnh, một mình xông pha làm việc để kiếm tiền nuôi con. Được ít năm bà thôi nghề đó mà dạy tư, rồi từ ngày ông lên Sài Gòn, bà tiếp tay với chồng. Một lớp học được tổ chức, bà làm giáo viên. Sức học của bà vào cỡ Brevet Élémentaire (7) thời Pháp. Bà dạy có kết quả, cha mẹ học sinh tin cậy, mà học sinh vừa yêu vừa sợ. Hiểu nhiệm vụ chánh của mình là chiều chuộng chồng con, gây cái không khí đầm ấm trong gia đình, bà đảm đang trong vai trò nội trợ, vui vẻ cần cù cộng tác với chồng.

Hỏi ông: bà đã giúp đỡ ông những gì trong sự phát triển công việc làm ăn và sự nghiệp viết lách của ông, ông đáp:

- Nhà tôi không nhúng gì vào đường lối chủ trương của tôi, mọi công việc một mình tôi quyết định hết, chỉ giúp những việc thường, như bán sách giùm, khách quen thì mời lên [tức lên gác lúc hai cụ đã dời về nhà mới đường Kỳ Đồng – Gf], lạ thì từ chối…, cho nên không ảnh hưởng tới việc tôi viết, tự tôi mà thôi.

Một người bạn tôi có dịp đến nhà ông về kể lại với tôi rằng “chỗ ở yên tịnh lắm, mọi thứ xếp đặt thật thứ tự”, và anh Nguiễn Ngu Í nhận xét trong tác phẩm Sống và Viết của anh rằng “căn phòng [nhà ở đường Hùinh Tịnh Của – Gf] sáng sủa, ngăn nắp nhìn ra một hàng dương…” (8) như vậy cũng đủ chứng tỏ về sự đảm đang của người nội trợ kia đã biết săn sóc cửa nhà ngăn nắp, đẹp đẽ để chồng thấy được thảnh thơi, sung sướng ở nhà mình và bình tĩnh lo việc viết lách xuất bản.

Hồi mới đổi vào Nam, ông được biết một cô giáo – cô Nguyễn Thị Liệp – mà gia đình là chỗ quen thân với gia đình của bác Ba ông. Cô là con cụ Nguyễn Đình Huỳnh làm hương thân trong làng Tân Thạnh (một làng thuộc tỉnh Kiến Phong bấy giờ). Cụ sinh được bốn người con (ba trai, một gái). Năm 1905 cụ gởi người con trai là ông Nguyễn Đình Phán ra Bình Thuận học trường Dục Thanh do ông Nguyễn Trọng Lợi mở để dạy thanh niên theo lối Đông Kinh Nghĩa Thục. Thân phụ cô qua đời hồi cô ba tuổi. Người anh thứ tư (nói theo Nam) đó của cô, ông Phán, làm giáo viên ở Bạc Liêu, tính tình cương trực, có tinh thần cách mạng như cha nên bị đổi hoài (ông mất thánh hai năm 1973). Cô lên tám tuổi thì người anh thứ hai có vợ, cô mới cùng mẹ về Long Xuyên. Mẹ goá con côi, nghèo, không nhà phải ở đậu nhà người cậu.

Mẹ cô chuyên nghề may mướn và bán thuốc gia truyền (thứ thuốc tể trị cảm mạo ban trái, tự bà bào chế lấy). Ngày ngày bà xách giỏ đi bán dạo và nhờ bán thuốc mà bà nuôi con ăn học (9).

Học giỏi, cô được học bổng của ông Chánh tỉnh (ba đồng một tháng). Khi học đến lớp Nhất, cô được bà Tétaud hiệu trưởng trường tỉnh (École primaire des jeunes filles) khuyến khích, kêu lên nhà, may đồ cho, rồi dắt lên Sài Gòn để cô thi vào lớp Sư phạm (Cours de Pédagogie, hồi đó còn gọi là Section normale) mở dạy tại trường Gia Long. Khoá đó là khoá thứ tư, chỉ có mười hai nữ sinh. Cô lại được học bổng nội trú, nhưng mẹ gởi cho thêm một tháng ba đồng để cô chi tiêu lặt vặt.

Đậu vào lớp Sư phạm năm 1924, năm 1928 cô tốt nghiệp khoá Sư phạm. Cô là người phụ nữ đầu tiên ở Long Xuyên trúng tuyển bằng Cao đẳng Tiểu học (Diplôme de Fin d’Études Primaires Supérieures Franco – Indigène) và rồi được bổ về dạy trường Nữ Tiểu học Long Xuyên. Mới ra cô dạy lớp Ba – Cours Élémantaire – lúc bấy giờ còn dạy toàn chữ Pháp bởi tiếng Pháp được dạy ngay từ lớp Đồng ấu của bậc Tiểu học, rồi lần lần dạy lên lớp Nhất, sau làm hiệu trưởng, môn sinh rất đông, được mọi người kính mến.

Nhưng đó là chuyện sau, trở lại năm 1935, vợ của bác Ba ông, bà con với gia đình cô, giới thiệu ông “thăm cô giáo Liệp”. Ông lại chơi vài lần đã mến ngay và tỏ lời liền. Sở dĩ hai người dễ thân nhau vì đều là con cháu các nhà Nho, vì điều sinh ra trong gia đình nghèo phải chiến đấu với hoàn cảnh; vì gần gũi nhau về lối sống bình dị và cách cư xử tự nhiên, không kiểu cách. Ông trao cho cô thư tay.

Điều này, sau khi xin phép ông để hầu chuyện bà Nguyễn Thị Liệp, tôi được cái may mắn tiếp chuyện gần một tiếng đồng hồ.

Biết tính người Nam vốn nổi tiếng là cởi mở, thẳng thắn, gặp bà qua các phong thái lễ giáo truyền thống của một người phụ nữ miền Nam có cái khuôn mặt phúc hậu và cái vốn học thức khá vững, vừa điềm đạm vừa mà thành thật, vừa cởi mở mà tự nhiên, vừa kín đáo mà tế nhị thông minh, tôi có cảm tình ngay.

Tôi hỏi bà về buổi gặp gỡ ban đầu ấy.

Chậm rãi, bà đáp:

- Lá thư ông đưa tay, cử chỉ không bồng bột mà nghiêm trang, đứng đắn, do đó mà tôi mến, tôi không quên được.

Bà nghỉ hơi, và vẫn với giọng thong thả, chững chạc, chín chắn của nhà giáo có tư cách, bà nói:

- Nhận được thư hỏi cưới, tôi suy nghĩ nhiều lắm. Nhưng tôi không trả lời trực tiếp mà thưa với cụ Phương Sơn (10) xin cho “đổi tình cầm sắt thành ra cầm kỳ”. Bởi tôi còn mẹ già, tôi xin ở vậy để nuôi mẹ (11).

Từ đó ông thường viết thư thăm hỏi. Sự này ông không giấu vợ nhà. Khi cưới vợ ông có cho hay mọi sự và đã có lần giới thiệu hai người.

Năm 1947, như đã nói ở một chương trên, vì tình hình, đường giao thông bế tắc, ông qua Long Xuyên hốt thuốc rồi phải ở lại tỉnh lỵ Long Xuyên. Chốn lạ người dưng, chung quanh toàn là giết chóc, sau một trận cướp bóc ông không còn đến ba bộ đồ, rồi lại yếu đau, lại trọ ngay nhà cô Liệp. Tưởng chỉ ở tạm ít lâu hễ yên thì đi, không ngờ tình hình ngày một khó khăn; gia đình ông bác ở làng Tân Thạnh phải tản cư vào trong “ngọn” (tức ngọn rạch, xa trong đồng) [sau đó phải qua Long Xuyên ở gần cầu Cái Sơn - Gf]; còn ở Sài Gòn bọn bán nước ùn ùn nổi lên đả đảo người Bắc, nên ông nấn ná lại hoài.

Bà có tâm sự về chỗ này:

- Tôi đạp lên dư luận để đón tiếp ông, săn sóc ông để ông học hỏi và viết lách. Chính trong thời gian này ông bắt đầu viết nhiều và gởi nhà P.Văn Tươi xuất bản.

Năm 1956, lần thứ hai, ông hỏi cô Nguyễn Thị Liệp (thân mẫu cô mất khá lâu, từ cuối năm 1947). Lúc này cụ Phương Sơn chưa qua đời. Chính cụ làm chủ hôn, đích thân cưới cô cho cháu, và cô thành vợ thứ của ông.

Sau lễ cưới được tổ chức đàng hoàng, hai bà từ đó vẫn thuận với nhau, mỗi người ở một nơi. Còn ông cứ làm việc ở Sài Gòn vài tháng lại về Long Xuyên ở một tháng. Nơi đây bạn cũ, học trò cũ của ông có nhiều người mến ông, đã trở thành quê hương thứ nhì của ông. Nhờ vậy ông mới đủ sức làm việc.

Rồi nhân bà nhắc đến câu: “…người đã giúp tôi bước vào nghề viết văn”, tôi xin bà cho tôi biết đã giúp được gì vào sự nghiệp viết lách của ông?

Thực thà và bằng một giọng ôn tồn, bà đáp:

- Một đôi khi ông đưa bản thảo cho coi – sách cao xa thì không – và hỏi ý kiến, nhưng giúp đỡ được thì ít lắm.

Kết thúc cuộc nói chuyện, tôi xin bà cho biết những chỗ hay chỗ dở của ông trong đời sống gia đình.

Bà thật tình tỏ bày ý kiến (lúc này tôi thấy bà cởi mở nhất):

Tôi mến ông là người đàng hoàng, kín đáo, ý chí mạnh, thẳng thắn, giản dị, ghét nịnh hót. Nhưng cũng có nhược điểm là đôi khi quá nghiêm khắc và nóng nảy.

Rõ là sự bất ngờ đối với tôi lúc ấy. Có lẽ tôi là người đầu tiên được biết khuyết điểm ấy của ông. Tôi hãnh diện vui sướng trong lòng: ít nhất cũng có “chuyện lạ vui vui” đem thỏ thẻ với độc giả rồi! Vụt trong trí tôi hiện tới, liền ngay khi bà dứt câu nói, bóng dáng của Bertrand Russell với bốn bà vợ, khi nổi cơn giận, vị giáo sư triết gia suốt đời chiến đấu cho hoà bình và đã từng đạt giải Nobel với cuốn Hôn nhân và luân lý ấy cũng xối xả không chừa một ai, nhưng qua cơn thì không còn để trong bụng nữa. Nóng như vậy mà lại là người rất mực thương vợ. Yêu thương người thân là một qui tắc chân lý trong quan niện sống của ông. Vậy thì chỉ riêng về điểm này cũng có thể gọi được hai ông có tính tình giống nhau đấy chứ!

Tới đây cuộc tiếp xúc đầu tiên với ông, bà, tôi xem như mãn nguyện rồi. Nhưng ra về, tôi còn tiếc không gặp được bà Trịnh Thị Tuệ. Bà qua Pháp thăm con, luôn tiện để chữa mắt. Mắt bị vẫy cá (Cataracte) mờ, chờ ngày giải phẫu. Tôi có xin phép ông để trực tiếp viết thư qua hỏi bà nhiều điều.

Được thư tôi hỏi, bởi đang lo chữa mắt, viết khó khăn, bà chỉ phúc vội mấy dòng: “thư thả cho ít lâu, sẽ có thư phúc đáp”. Chỉ trên mười dòng chữ nhưng lời lẽ thân mật, tôi tin sẽ được thêm nhiều chứng tích quí báu để cụ thể hoá bức chân dung của ông. Nhưng mãi đến nay, vẫn chưa nhận được. Vì thế phần viết về bà kém dồi dào.

Để chấm dứt tôi xin chép lại lời ông Nguyễn Hiến Lê nói với tôi hôm tôi lại thăm. Ngồi sau bàn viết nhỏ bằng bàn học trò, trông ra tàng một cây điệp ở ngoài cửa sổ, ông có vẻ suy nghĩ một chút rồi bảo:

“Trong cuốn Tương lai trong tay chúng ta, tôi nhớ như có viết một câu đại ý như sau: Trừ hạng vĩ nhân mà đa số phải sống cô độc, còn hạng thường nhân chúng ta thì dù lớn nhỏ, muốn thành công ít nhiều – bất kỳ trong hoạt động nào – cũng cần có vợ giúp sức trực tiếp hoặc gián tiếp. Cảnh nhà mà không hoà thuận, hoặc người vợ không biết coi sóc nhà cửa, có đồng nào tiêu hết đồng đó, thì người chồng dù có nghị lực tới mấy cũng khó yên ổn vui vẻ làm việc được.

“Tôi thường nói với các bạn thân của tôi, về phương diện ấy tôi được may mắn hơn nhiều nhà văn khác. Từ hai chục năm nay, gánh gia đình của tôi rất nhẹ: song thân của tôi đã qui tiên cả, chúng tôi lại chỉ có một đứa con mà hai bà vợ của tôi đều tốt, đều nhờ dạy học mà tự túc được, khéo coi sóc việc nhà, biết giao thiệp, cho nên tôi không phải bận một chút về việc nhà việc cửa, về việc giỗ tết, thăm hỏi bà con họ hàng. Ngay việc tiếp xúc với những người lạ muốn gặp tôi, hai người ấy cũng giúp tôi được nhiều. Nhờ vậy tôi mới rãnh trí mà viết lách, và có thể nói một nửa số tác phẩm của tôi là do công lao của hai người bạn đời của tôi ấy. Không có họ, nhất định là tôi không viết được nhiều.

Một điều đáng quí nữa là hai bà ấy càng về già càng quí nhau. Từ khi bà Tuệ qua thăm con cháu bên Pháp, thì giỗ song thân của bà, đều do bà Liệp trông nom một cách chu đáo y như giỗ song thân của mình vậy. Và bà Tuệ cảm động bảo “ở bên này – tức bên  Pháp – không sao có được những tấm lòng quí như vậy”.

Đó là cuộc đời tình ái của ông, tôi chỉ biết có vậy. Quanh năm suốt tháng, hễ đặt cuốn sách xuống là cầm bút, thì còn đâu nữa mà mơ mộng hay lãng mạn; tôi nhớ cũng trong cuốn Tương lai ở trong tay ta, có chỗ ông cho “cái việc đó mất thì giờ lắm”.

Nhưng đọc lại bài tựa cuốn Nghề viết văn và bài Hoa đào năm trước, thì tôi thấy có lẽ con người đó, như thi sĩ Quách Tấn nhận định, “cũng đa tình lắm” chứ không phải không. Có điều là cái “đa tình” đó tất kín đáo lắm, mà chỉ thoáng qua vì ông cho rằng “cái tuyệt mĩ bao giờ cũng phù du” (12).

-----------------------

(1) Tương lai ở trong tay ta trang 182

(2) “Sđd” – trang 183.

(3) (4) Sđd.

(5) Hồi đó, ông nhạc của cụ NHL là đốc công chỉ huy tiểu khu Thuỷ lợi ở Giá Rai. Đám cưới có mẹ cụ NHL vào dự. Vài ngày sau hai cụ về Tân Thạnh làm lễ gia tiên rồi lên Sài Gòn tìm thuê nhà chung sống cho đến hồi tản cư (theo Hồi kí, tr. 152-153) – Gf.

(6) Hiện nay ông (NNĐ) giữ một chức vụ quan trọng trong ngành kinh tế nước Pháp.

(7) Tương đương bằng Thành Chung trước đây (THĐI cấp).

(8) Hàng dương này nay đã chết.

(9) Trong Hồi kí (tr. 149-150), cụ NHL viết: “Thân phụ cô, ông Nguyễn Đình Huỳnh là nhà Nho làm Đông y, có một số ruộng, vào hạng hơi phong lưu; thân mẫu cô, bà Ngô Thị Lựu là vợ thứ, ông cha ở Huế vô cũng là nhà Nho. Cô mới ba tuổi thì mồ côi cha, ở với anh cả cùng cha khác mẹ; bà mẹ cũng vì cảnh con chồng đối xử không đẹp, khẳng khái dắt cô qua Long Xuyên ở nhờ một người em – y như cảnh bà ngoại tôi vậy – và vừa may thuê vá mướn, vừa làm thuốc tễ bán các chợ trong miền để nuôi con ăn học” – Gf.

(10) Tức bác Ba ông, tên Nguyễn Côn (1882-1960) (BT).

(11) Về việc này, cụ NHL viết trong Hồi kí (tr. 151) như sau: “Sau cô mới cho tôi hay rằng cô ngại tôi còn mẹ già ở Bắc, nếu mẹ tôi muốn cho tôi về làm việc ở ngoài đó thì khó xử cho cả hai bên: cô không thể bỏ mẹ mà theo tôi ra ngoài đó, còn tôi cũng không thể bỏ mẹ mà ở lại với cô trong này…” - Gf.

(12) Câu cuối bài Hoa đào năm trước.

KẾT (Phần một)

Tôi dành phần nhận xét giá trị văn nghiệpcủa ông vào cuốn hai. Kết thúc phần đầu này, tôi nghĩ rằng các bạn cũng như chúng tôi, chúng ta không thể không cùng một nhận xét rằng ông là một người học rộng, đọc nhiều, hiểu biết sâu, phán đoán chắc chắn. Ông có cái thiên phú nhận chân rất đích xác. Trong mọi vấn đề, ông đều luận theo ý riêng, mặc dầu là nhà biên khảo, dĩ nhiên gặp trường hợp cũng căn cứ vào sách vở, nhưng luôn luôn trong lúc nhận xét, phẩm luận vẫn có những thị kiến độc đáo riêng tư, tỏ rõ sức tự tin mãnh liệt của ông vào khả năng mình.

Tâm hồn cao thượng, không a dua, luôn nêu cao tấm gương về nhẫn nại, ông là nhà văn hoá có lập trường và kế hoạch rõ ràng. Điều này chúng ta thấy rõ trong đường hướng dịch thuật, phong cách làm việc của ông. Danh vọng cao mà đời sống thật đạm bạc, tính tình rất bình dân, ông có cái phong độ khiến cho ai biết ông cũng yêu mến, kính nể, cảm phục. Ông mở nhà xuất bản, nhưng không có óc nhà buôn, không nghĩ đến sự làm giàu mà cốt phụng sự dân tộc. Sách của nhà xuất bản ông ấn loát chu đáo. Đặc biệt là bút pháp của ông độc đáo về tính cách khiêm tốn và hết sức bình dị đã khiến cho văn ông không bao giờ “mất cái vẻ thời trang”; lối văn trao chuốt, kiểu cách ở đâu và bao giờ cũng chỉ được một thời, và sự hâm mộ cũng chỉ thu gọn trong phần độc giả ít oi, họ rầm rộ thích đó, nhưng rồi chắc chắn sẽ đến ngày họ chẳng thèm đọc nữa. Tỉ dụ như văn của Phạm Quỳng và văn của cụ Trần Trong Kim thì lối văn giản dị tự nhiên của tác giả Việt Nam sử lược bây giờ vẫn không “quá thời” mà người đọc vẫn lấy làm thích.

Do đó mà sự nghiệp văn học của nhà văn Nguyễn Hiến Lê đã là một phần của đời sống hàng ngày của mọi giới trí thức, sinh viên, học sinh, công tư chức v.v… chẳng có một gia đình nào không có tối thiểu một cuốn sách của ông tại nhà, trong tủ sách gia đình của mình. Có thể nói ông là người của hai ba thế hệ: thế hệ của ông, của môn sinh ông và bây giờ của con môn sinh ông. Sự nghiệp viết lách không quy định ở một không gian nào và thời gian nào; mặc dù công trình đã hình thành ở một thời gian nhất định và ở một miền đất của nước Việt trong tình trạng chia cắt.

Vào hàng con cháu các nhà nho khẳng khái, kiên cường, ông không mới quá mà không bảo thủ quá, ông tiêu biểu một sự trung dung; song khi cần nói thẳng thì ông vẫn dám phê bình, xây dựng như thường, mặcdầu là phê bình nhà chức trách đi nữa.

Nhận xét về ông, có lần thi sĩ Quách Tấn nói với tôi: ở miền Nam này, trong khi bao nhiêu người đều xu thời thì Nguyễn Hiến Lê còn giữ được cái “sĩ phong quân tử” – tôi hiểu thi sĩ muốn nói đến phong thái của kẻ sĩ phu ngày trước. Thi sĩ còn khen “phong thái phong lưu” của ông. Lời này theo tôi cũng đúng nữa.

31-11-1973