NGUYỄN HIẾN LÊ

Cuộc Đời & Tác Phẩm

PHẦN THỨ BA

CHƯƠNG I

Toàn bộ sự nghiệp cùa ông có giá trị vừa mở đường vừa thức tỉnh

Về trí tuệ tư tưởng, cả về cảm xúc trong khi sử dụng ngòi bút

Về bút pháp riêng

Nhân sinh quan của ông

CHƯƠNG II

Cuộc sống từ sau ngày giải phóng

Nếp sống ở gia đình

Giờ giấc làm việc

Đi lại - Giao du

Thư từ - Khách khứa

Bệnh trạng – Cảm xúc bất thường

Tính tình dễ thương, dễ nhớ

Tính phục thiện

Tính nóng mà dễ cảm động

Tính tiết kiệm mà rộng rãi

Tình thân thuộc gia đình

CHƯƠNG III

Những tác phẩm chưa xuất bản

CHƯƠNG IV

Mất đi người tri kỷ

Thôi rồi một ngôi sao rụng

Đã chết thật rồi a?

Khúc phim: Cuối một đời người

Hội nhà văn nói gì với người không còn sống

CHƯƠNG V

Kết luận

Thay kết luận chung toàn tác phẩm

Viết về một người bạn

PHẦN THỨ BA

CHƯƠNG I

TOÀN BỘ SỰ NGHIỆP CỦA ÔNG (NHL)

CÓ GIÁ TRỊ VỪA MỞ ĐƯỜNG, VỪA THỨC TỈNH

Có độc giả nhận định rằng ông là nhà văn mà cũng là nhà tư tưởng. Đọc từ “mở đường” trong tiêu đề của tôi, nhiều bạn có lẽ cũng nghĩ rằng tôi cũng có cùng quan điểm ấy. Ông có đúng là nhà tư tưởng không? Về khía cạnh này, tôi thấy cần tìm hiểu suy ngẫm lại (1). Tuy nhiên, qua toàn bộ sự nghiệp của ông, chúng ta không thể chối cãi rằng ông đã tìm hiểu, rút tỉa những chỗ yếu, chỗ dở của xã hội, của người đời ở ngay trong xã hội, trong cuộc đời để sửa đổi, hướng dẫn cuộc sống, xây dựng người đời và xã hội (loại “Học làm người” – sách ông viết hay sách ông chọn dịch).

Bởi thế trong lối viết của ông bao giờ cũng đi từ thực tế, luôn luôn có những trưng dẫn cụ thể dựa vào người thật, việc thật (loai giáo dục, giáo khoa, loại lịch sử địa lý, loại tiểu sử danh nhân) cho nên đã tạo nên cho tâm hồn người đọc một cảm quan cụ thể, sinh động dễ cảm hoá người đọc. Tác dụng giáo dục vì thế rất cao.

Ông viết có mục tiêu như thế, lại là người có tâm huyết, trong mọi cảnh huống vẫn giữ được lương tri, phẩm giá, giữ được ý thức trách nhiệm của mình để không chạy theo bả lợi danh, vì bản chất con người của ông giản dị, tinh thần, tâm hồn, cốt cách con người ông vững vàng. Bất kì sống dưới thời nào, ông không thể là người trí thức vô liêm sỉ cuối đầu trước những điều sai trái, những sự bất công, trước tiền tài, áp lực, quyền thế. Mà khẳng khái, biểu lộ cái tinh thần công bằng, chỉ biết trọng lẽ phải theo cái tầm nhận thức khách quan, trung thực của mình. Ý chí cứng cỏi, bất khuất mà tình cảm cũng dễ dàng rung động. Biết đau xót, yêu thương, biết cười cợt, ghìm cơn giận, biết tha thứ, khâm phục… Qua những tác phẩm của ông, phải nhận rằng ông quan tâm đến cuộc sống, đến những đòi hỏi của các tầng lớp dân chúng thời bấy giờ trong từng chuyển biến chính trị, xã hội. Ông biết nhìn, biết đánh giá thực tế và rút ra được những vấn đề thúc bách ảnh hưởng đến đời sống hàng ngày của người dân để mà nêu lên, viết ra, hướng dẫn, thức tỉnh người dân một cách ôn hoà, từ tốn. Ông nhận thấy trong xã hội trước đây nền văn hoá mà người cách mạng thời nay phê phán là đồi truỵ, nô dịch đã có hồi xô đẩy một số khá đông thanh niên thành thị miền Nam chạy theo lối sống buông thả, phóng đảng, xa đoạ, vị kỷ; ông đã mạnh dạn chống lại thứ văn hoá đó, phát huy bản chất đạo đức, truyền thống yêu nước thương nòi của dân tộc, phát triển tính dân tộc trong văn hoá, đề cao sức mạnh đoàn kết của dân tộc, thống nhất “tình cảm đồng bào ruột thịt” của dân tộc ta. Trong bài tựa Bảy ngày trong Đồng Tháp Mười, ông thân mật tỏ bày: “Tôi mong rằng đọc xong cuốn này, đồng bào Trung Bắc hiểu đồng bào miền Nam hơn và hết thảy chúng ta đoàn kết, tương thân tương ái nhau hơn”. Và bằng tiếng nói sông Cửu Long, ông nhắn nhủ: “Tổ tiên các anh đã phải hy sinh nhiều, các anh còn phải hy sinh nhiều nữa mới khỏi phụ công phu trong mấy trăm ngàn năm của tôi. Khéo mà giữ lấy nhé! Rán mà giữ lấy nhé! Hoàn cảnh khó khăn bực nào, hễ biết đoàn kết là sống. Đừng bao giờ quên rằng tuy ở miền Nam này mà gốc vẫn là miền Bắc” (2).

Trước năm 1975, khi viết về nhà văn Nguyễn Hiến Lê, tôi có tiếp xúc nhiều độc giả để tìm hiểu dư luận về ảnh hưởng của những tác phẩm của ông. Không ai không nhìn nhận giá trị và sự bổ ích của những công trình ấy. Tôi nhớ nhất cô giáo tên Là, tình cờ gặp tôi tại nhà ông chú họ của cô. Nghe cô bảo cô ham đọc sách, tôi mới hỏi cô thích đọc tác giả nào nhất. Cô đáp: tác giả Hương sắc trong vườn văn. Rồi cô kể lể nguyên do khiến cô thích đọc sách của nhà văn họ Nguyễn.

Một độc giả trung thành của ông (ông Hà Quang Quýnh) trước giả phóng (30-4-75) làm giáo sư Việt văn ở Trung học Yersin ở Đà Lạt. Từ trên 20 năm, có cuốn nào của Nguyễn Hiến Lê ra, ông ta cũng mua đọc. Và tết nào cũng có một bức thư chúc Tết tác giả cùng cho cảm tưởng về tác phẩm của ông xuất bản trong năm. Ông ta (năm nay nếu còn sống cũng đã ngoại thất tuần rồi) có Pháp tịch, sau giải phóng đã về Pháp dạy học ở Pháp. Ông có ý muốn viết một cuốn bằng tiếng Pháp để nói về nhà văn Nguyễn Hiến Lê và ngày ông ta đi Pháp ông (HQQ) có tặng ông Lê một bộ sách với mấy hàng đề tặng này:

“Respectueux souvenir à mon vénérable aîné, Mr. Nguyễn Hiến Lê, érudit, sage confucéen, “Honnête homme” de l’École d’Alain, de Maurois, grand écrivain Vietnammien contemporain (auteur de plus de cent oeuvres de tous genres) et sur tout “Mentor charmant” de la Jeunesse et des hommes de cette génération (de 1945 jusqu’à maintenant) (3).

Thường trước cuộc sống hiện tại bất như ý, để xua đuổi những dằn vặt, trăn trở của cái kiếp người bất hạnh, người ta hay có thói quen quay về dĩ vãng, tìm khuây lãng trong những kỉ niệm, những hoài bảo ước mơ xưa. Mừng vui nào hơn là gặp lại tri kỷ để thủ thỉ, bộc bạch tâm tình, là nghe lại giọng thơ, lời văn, bút pháp quen thuộc đã từng rung cảm lòng mình, cám dỗ trái tim mình, xoay chuyển lí trí mình?

Chẳng biết có phải vì cái tâm lí đó mà ngoài điều căn bản là nội dung phong phú, thiết thực bổ ích, người đọc nhận là điểm nổi bật trong các tác phẩm của ông, rõ ràng – tôi không dám nói ngoa – trong những năm gần đây, tôi thấy độc giả trong Nam tìm đọc sách của ông nhiều hơn, và thanh niên miền Nam có cảm tình với ông hơn xưa nữa (4), số bạn văn ông quen hay chưa quen trước kia đến nhà thăm còn thường xuyên đông đảo hơn gắp bội (5).

Mà một số độc giả ngoài Bắc cũng viết thư, vào trực tiếp đến nhà thăm hoặc tìm hỏi mua sách ông (6). Những cán bộ văn hoá, những bạn bè – bạn học trung học hồi nào với ông – vô thăm, như Vũ Tuân Sán (tặng ông cuốn Hà Nội nghìn xưa viết chung với Trần Quốc Vượng).

Ông Đào Duy Anh, mặc dầu mới gặp ông sau ngày giải phóng, nhưng coi ông như bạn thanh khí. Mấy lần vào Sài Gòn để tìm tài liệu viết về các nhà trí thức “tiến bộ” miền Nam (từ Huế vào), ông đều ghé thăm, nói chuyện lâu dài với ông. Mồng một Tết Ất Mão (1975) (7), ông gửi tặng ông cuốn Chữ Nôm và cuốn Sở Từ, trên trang đầu cuốn Sở Từ có mấy hàng đề tặng sau đây:

“Bi mạc bi hề sinh biệt li

Lạc mạc lạc hề tân tương tri

Thân ái gởi bạn thanh khí mới Nguyễn Hiến Lê”

hai câu chữ Hán trên ông lấy trong Sở Từ của Khuất Nguyên, diễn ra nôm:

Buồn, không gì buồn bằng sống xa nhau;

Vui, không gì vui bằng mới biết nhau.

Độc giả không còn ở tại nước nhà đối với ông vẫn tỏ mối cảm tình kín đáo, sâu đậm.

Một người ông không quen ở Californie gửi về biếu ông một gói quà có vài ba thứ thuốc thường dùng và bốn, năm thước vải đen. Ông đoán là một độc giả trước đây của ông. Điều lạ lùng nhất là không hiểu sao người ấy lại biết rành rọt về ông, biết bút hiệu ông là Lộc Đình (bút hiệu này ông chỉ dùng một lần trong đời cầm bút và chỉ bạn thân mới biết), biết cả địa chỉ của ông ở Long Xuyên để gửi thẳng về Long Xuyên.

------------------------

(1) Lâu nay tôi chỉ gọi ông vừa là nhà văn, vừa là nhà biên khảo. Ngay xưng từ “học giả”, tôi cũng chưa dám dùng bởi tôi biết tính ông rất mực khiêm tốn, ông không muốn ai xưng tụng mình.

(2) Trích trong Bảy ngày trong Đồng Tháp Mười.

(3) Dịch nghĩa:

Kính tặng tôn huynh Nguyễn Hiến Lê, vị học giả uyên bác, cao thâm nho giáo, “hiền nhân” của trường phái Alain và Maurois, nhà văn lớn Việt Nam hiện đại (tác giả trên 100 tác phẩm đủ các thể loại) và nhất là người hướng đạo thật khả ái cho thế hệ tuổi trẻ và những người thời đại này (từ 1945 đến nay).

(4) Xin trưng dẫn một ví dụ: Một thanh niên trước học trường Pháp, thi đậu, tốt nghiệp cấp 3 (tú tài) năm 1979 lại thăm ông để nói là “để cám ơn tác giả” (có lẽ nhờ cụ chỉ dẫn trong các sách của ông mà thanh niên ấy đạt được thành công này, nọ cũng nên) và để “xin chữ ký”. Hôm sau đến tặng ông 6 cây viết Bic.

(5) Họ đến vì nghĩa tương tri, vì duyên văn tự, vì thấy ông thành thật cũng có, mà vì đã viết nhiều cho qua ngày giờ, nhưng không ai in, không có độc giả nên đưa nhờ ông đọc và xin ông giúp cho ý kiến.

(6) Một giáo viên hồi hưu ở Bắc về ở luôn tại Đà Nẳng, mới được 2 tháng (tính đến ngày ông viết thư vào cho ông Nguyễn Hiến Lê – tháng 2/1978) mà đọc khá nhiều sách và bài báo của ông viết, rồi viết thư làm quen giọng rất thành thực. Không biết địa chỉ, ngoài phong bì chỉ đề: Ông Nguyễn Hiến Lê - Đường Kỳ Đồng mà thư cũng tới.

(7) Tết Ất Mão nhằm ngày 11-2-1975, tức trước ngày giải phóng hơn hai tháng rưỡi. Trong Hồi kí, tr. 520, cụ NHL cho biết rằng cụ gặp ông Đào Duy Anh lần đầu vào cuối năm 1975 và trong lần gặp sau, cũng trong năm 1975, cụ ít cuốn sách và ông Đào Duy Anh tặng cụ cuốn Tự Điển Truyện Kiều. Không thấy cụ nhắc đến cuốn Chữ Nôm và cuốn Sở Từ - Gf

VỀ TRÍ TUỆ TƯ TƯỞNG, CẢ VỀ CẢM XÚC TRONG KHI SỬ DỤNG NGÒI BÚT

Ông Đào Duy Anh đọc sách và những bài báo của ông đăng trên Bách Khoa viết thư cho ông bảo “rất thèm đời sống độc lập và tự do của ông”. Cho nên thật nông nổi khi vì thành kiến, vì hiểu biết mơ hồ toàn thể giới văn học nghệ thuật miền Nam, có ai đó muốn xếp một số tác phẩm của ông vào loại mà nội dung phù hợp với mục tiêu nô dịch của đế quốc, tác giả viết ra nhằm phục vụ cho chính sách văn hoá của phong kiến, của thực dân (1).

Chính vì chuộng cái tinh thần tự do và độc lập tư tưởng ấy mà trong các cảnh biến đổi, ông vẫn tỏ ra cái khí phách kiên cường, cái nghị lực cao bền để không bị nhiễm, bị pha nên giữ được cái tinh hoa truyền thống của người dân Việt.

Trước 1975, có lần tôi nghe ông bảo: hoà bình trở lại, ông sẽ nghĩ viết một năm, đi thăm quê hương từ Nam ra Bắc, mỗi tỉnh ghé ít ngày, nhờ các bạn văn đưa đi coi phong cảnh… Ngày hoà bình lập lại; nhưng đi lại hết sức khó khăn vất vả, ông không thực hiện nổi điều mơ ước trước đây. Giữ lòng thanh cao, tuổi già ông tìm cuộc sống ẩn dật, dời cư về Long Xuyên, âm thầm lặng lẽ viết sách tiêu khiển.

Nền văn học nghệ thuật miền Nam từ sau ngày giải phóng, hoà nhịp với quan điểm thống nhất cả nước, đã tiến vào quỷ đạo chung với phương hướng rõ ràng, phương châm được qui định. Trong sách lược cải tạo tư tưởng tư sản, phong kiến, lạc hậu trong văn chương nghệ thuật của nhà nước cách mạng và trong quá trình chuyển hoá của trí thức, ông vẫn ung dung tự do, độc lập. Đọc và viết: hồi ký, viết nghiên cứu, dịch, chú giải Cổ văn Trung Quốc, Triết học Trung Hoa (đủ các triết gia lớn, các tác phẩm lớn từ Khổng Tử (Luận ngữ), tới Mạnh Tử, Lão Tử, Trang Tử, Mặc Tử, Tuân Tử, Liệt Tử, Hàn Phi Tử - mỗi bộ bốn năm trăm trang, hưởng nếp sống nhàn dật của tuổi già, ngày tết nằm dài trên võng ở đầu hiên đọc sách hoặc “nhìn đàn vịt lội trong mương thả đầy bèo cám vàng, dưới hai hàng dừa, mận, chuối, trúc ở hai bên bờ; hoa mận rơi lả tả trên mặt bèo, sáng và tối hoa xoài thoang thoảng ngọt mà mát dịu” (2).

Qua cuộc sống, qua tác phẩm của ông, tôi thấy nổi lên cái bản sắc riêng biệt của đất nước, cái bản lĩnh rất đáng tự hào của dân tộc, của con người Việt Nam truyền thống – cơ hồ như muốn mất đi rồi.

Trí tuệ của thời đại, tình cảm của người dân nước trong từng thời kì lịch sử thể hiện trong sự kế tục giữa các thế hệ được lưu giữ trong sách vở, trong các công trình nghệ thuật… Trái tim của tổ tiên rung động như thế nào, hành động của tổ tiên ra làm sao, sự bất tử của thế hệ trước trong dòng tiếp diễn của dân tộc, muốn thấy lại cứ nhìn vào bản thân của người kế tục. Trên quan điểm đó, tôi tin rằng tổ tiên chúng ta sẽ thoả mãm, được nhìn thấy hình ảnh mình trong người kế tục: nhà văn Nguyễn Hiến Lê. Trong ông, chẳng những thể hiện những nét truyền thống của dân tộc (nổi bậc là tinh thần độc lập, tự do) mà còn sáng tạo thêm vô số cái tiến bộ để giúp cải tiến hiện tại, xây dựng tương lại. Ông là cái gạch nối giữa các thế hệ, giữa các giới nam, nữ (hình ảnh người phụ nữ - về các mặt và đủ hạng trong xã hội – chiếm một số lượng đáng kể trong tác phẩm của ông), giữa người nghèo người giàu. Nhờ đó mà khi gần ông, tiếp xúc với ông, chúng ta không thấy có sự ngăn cách và khiến chúng ta thấy thêm gần gũi với ông, lại càng học hỏi ở ông nhiều hơn.

Đã đành là thế hệ mới trưởng thành, còn trẻ trung, sinh lực có dồi dào hơn, khả năng sáng tạo có thể có thừa; nhưng về tinh thần, về vốn hiểu biết tích luỹ được thì chắc chắn người lớn tuổi như ông không thể không già giặn hơn, phong phú hơn. Nhờ kế tục được kinh nghiệm và tài trí của nhiều thế hệ mà có những sự việc người mới lớn chịu bó tay trong khi các bậc ông, bà, cha, chú… lại làm nổi. Bằng chứng điển hình trước mắt là với sự nghiệp đồ sộ của ông, lớp người đương thời – thế hệ sau ông như chúng ta đã kính phục ông biết nhường nào. Viết nhiều lại viết đủ loại, nhưng dưới ngòi bút của ông, tác phẩm nào cũng toát ra một cái gì rất “Nguyễn Hiến Lê”, thật đặc sắc, có sức chinh phục người thật mau và thật bền bỉ.

-------------------------

(1) Thái độ chính trị của ông: có thân Mỹ không, thân Hoa lục không, có tư tưởng đón gió Nhật không, có sống biệt lập ra ngoài xã hội không? Xin xem ý kiến cụ thể của tôi trình bày ở phần đầu.

(2) Trích thư ngày 3-3-1979 của ông kể đời sống ngày Tết của ông ở Long Xuyên (nằm võng đọc sách, nhìn vịt lội…).

VỀ BÚT PHÁP RIÊNG

Tôi còn nhớ ông có kể cho tôi nghe hồi bác Ba ông là cụ Phương Sơn còn sống, nhận xét văn của cháu, cụ bảo ông:

- “Văn cháu, phải người nào hiểu cổ văn Trung Hoa mới nhận được là hay”.

Tôi dở Hán văn cho nên không nhận nổi cái mức độ ảnh hưởng kia đến đâu và các khía cạnh hay ra làm sao. Hỏi ông có chịu ảnh hưởng của sách báo, tác giả nào không? Ông chỉ nhìn nhận mơ hồ:

Nếu quả có chịu ảnh hưởng thì tôi chịu hai ảnh hưởng: ảnh hưởng của cổ học (tức cổ văn Trung Hoa) và ảnh hưởng tân học của văn chương Pháp.

Làm sáng tỏ điều này, tôi không nhắm đi sâu phân tích bút pháp của ông. Tôi chỉ ghi lại một điều mà tôi không nghĩ khác với nhiều độc giả của ông là bất kỳ ai cầm tới sách của ông mà đọc cũng đều nhận ra cái đặc điểm trước tiên là: bình dị, sáng sủa, tự nhiên, thành thực. Một em học sinh Trung học đã thật thà bày tỏ với tôi: Đọc tác phẩm của cụ Nguyễn Hiến Lê, em cũng thấy như có ma lực lôi cuốn người đọc từ đầu đến cuối.

Em giải thích:

- Bảo rằng vì nội dung súc tích? Không hẳn. Bởi nội dung cao quá, sâu quá thì với trình độ của em, em không thể hoặc không kịp nghĩ tới. Đối với em chính là bởi lời văn của tác giả. Đọc tới đâu, em cũng thấy giọng văn của ông lưu loát, đọc thấy nhẹ nhàng, thân mật, vui vui. Khi đọc hai cuốn Bài học Israël và Bán đảo Ả Rập, có một cái gì như lạ lắm, nó làm mê say cảm quan của em, em càng đọc càng thấy làm thích, tưởng như có cái ma lực huyền bí nào thu hút em, lôi cuốn em đọc hoài, đọc một mạch cho đến hết sách. Cái “là lạ” đó, em không biết dùng chữ gì, từ gì diễn tả ra…” (1). Và em ngó tôi cười một cách hồn nhiên.

Tôi không ngạc nhiên ở điều em học sinh không tìm ra nổi cái “từ” nào lột tả đúng cái ma lực “là lạ” trong bút pháp tinh tế đặc sắc của tác giả những tác phẩm em đã đọc. Dự trên lý luận thì bút pháp cao, lời văn, giọng văn thanh thoát thu hút, cảm hoá được người đọc là biểu hiện của một tâm hồn phóng khoáng và những ý tưởng sâu sắc dồi dào thì có sức khêu gợi ở độc giả một chân trời mới vừa có tính chất độc lập, vừa có giá trị chân chính. Với cái tâm hồn thường để bộc lộ cái phẩm chất cao thượng và cái lương tri độc lập khi cầm bút, cùng cái lí tưởng tràn đầy ý hướng cao đẹp đối với đất nước, cuộc đời và con người (ông ghét nhất tính giả dối và khinh nhất kẻ bán nước, kẻ phản bạn), luôn ước mơ xây dựng cho quê hương xứ sở, cho đồng bào một tương lai đẹp của một người giàu tài năng và thiện chí như ông thì bút pháp tất cũng mang một đặc điểm riêng biệt. Văn chương nó có cái thứ ngôn ngữ riêng của nó, rất gơi cảm. Nó lặng lẽ, câm nín, nhưng thấm dần, thấm dần, rất sâu, có một sức quyến rũ lạ lùng làm cho người ta say mê nó còn hơn cả say mê một người đẹp.

Quả thật đúng như lời em học sinh cảm nhận cái chất “là lạ” khi đọc Bài học Israël và Bán đảo Ả Rập, lối văn của ông trong hai tác phẩm này, trong một số bài về Vấn đề văn hoá (2), trong Hoa đào năm trước, trong bài Cụ Phan với lòng dân cũng như trong một số bài tựa như bài Qê hương của Ngiuễn Hữu Ngư, bài tựa Úc viên thi thoại của Đông Hồ, bài tựa Nguyễn Quang Diêu của Nguyễn Văn Hầu v.v… không giống với ai cả. Những tác phẩm đó thể hiện một bút pháp riêng, tác giả không chịu ảnh hưởng của người nào, thậm chí ngay đến ảnh hưởng của Cổ văn Trung Quốc, trước ngày bác Ba ông (cụ Phương Sơn) chỉ bảo cho ông thì chính ông – theo lời ông cho biết – cũng không nhận ra nữa (3).

Bút pháp đó đặc sắc ở sự giản dị, tự nhiên, ở lối diễn đạt dễ dàng, không ước lệ, không tô vẽ, lai, pha, khiến làm cho mất đi cái bản sắc Việt Nam trong văn từ mà ngược lại làm nổi bật cái đặc điểm trong sáng của ngôn ngữ Việt. Ông không xu thời, không theo chủ nghĩa công thức, cho nên trong khi nhiều cây bút vận dụng “lối viết tuỳ thời” theo cái mốt cho hợp “thời trang” để mê hoặc độc giả thì ông vẫn trung thành với bút pháp riêng của mình. Bởi thế độc giả luôn thấy gần ông, ham đọc sách ông. Mà càng đọc càng khám phá thêm điểm tài tình trong bút pháp của ông, lại càng mê văn ông. Quả như vậy. Một bút pháp mà thể hiện lên sự chân thành và mức độ thực dụng như thế (đọc sách của ông, sẽ tập quen lối hành văn sáng sủa, nhẹ nhàng, giản dị của ông); một bút pháp linh hoạt, cấu tạo bằng nhiều vẻ: vừa hoạt bát tự nhiên, vừa nghiêm trang cảm khái, vừa khí khái cao ngạo, vừa triết lí, duyên dáng, dí dỏm, vừa đẹp đẻ, tươi tắn - trẻ trung, nhí nhảnh nữa – vừa nhẹ nhàng lịch sự với chút ít chua cay thật tế nhị. Một bút pháp tài tình như thế; một bút pháp mà phô diễn khéo đến chỗ làm cho người đọc cảm thông cái tâm hồn nhạy bén đối với xã hội, với cuộc sống, cái trí lực lo toan những vấn đề nóng hổi, thiết thực của tác giả đã tạo được ở người đọc một cảm quan thật là sinh động. Một sức thu hút thật mạnh mẽ như thế, bút pháp đó tôi chưa biết dùng từ nào hơn từ “tuyệt diệu” để xác nhận giá trị thực chất của nó.

Kết luận phần này (tôi không chú ý làm sáng tỏ đủ các vẻ trong bút pháp của ông), tôi chỉ trưng dẫn vài nét tiêu biểu rút trong đôi đoạn văn để mời bạn đọc thưởng thức vài nét nghệ thuật “đặc biệt Nguyễn Hiến Lê”

“Ở đây mới thực là cảnh hoàng tàn. Ở đây mới thấy sự chiến đấu giữa cây và đá, giữa loài người với hoá công. Có những cây rễ lớn mấy tấc, dài hàng chục thước uốn khúc ôm lấy bệ của toà đền và nổi gân lên như muốn vặn cho nó đổ mới chịu thôi. Có cây lại ngạo nghễ ngồi xếp bằng trên một toà khác, ung dung thả hàng trăm rễ xuống, như hàng trăm tay của loài bạch tuộc ghì chặt lấy mồi, không cho nó cựa, rồi hút dần tinh tuý của nó, cho thịt nó rã, xương nó tan, mà hiện nay ngôi đền cũng đã gần tan gần rã. Có cây độc ác hơn, đâm một rễ lớn từ đỉnh đền xuống như cắm lưỡi gươm vào đầu quân thù.”

(Đế Thiên Đế Thích)

“Nay bóng chiều đã xế, tôi nghiệm rằng những cảnh đẹp nhất mà ta được thấy, luôn chỉ thoáng hiện rồi biến mất, không sao gặp lại được lần thứ hai (..). Vì phải có một sự giao hội kì diệu mà hữu tình của biết bao cái ngẫu nhiên từ người và vật tới mây nước, ánh sáng, hương thơm, tâm trạng… cùng nhau tấu lên một hoà khúc thì mới gây cho ta một cảm giác hoàn toàn thoả mãn về tinh thần, một cảm giác phơi phới nửa hư nửa thực, đột ngột mà bâng khuâng. Ta thấy lòng ta nở [mở? - Gf] ra, ngũ quan mẫn tuệ, tinh thần thanh thoát như chơi vơi. Một đời người hưởng được vài ba phút mà dư hưởng bất tuyệt đó, tôi tưởng đã là phước lớn. Nó quí ở chỗ không bao giờ tái hiện và rất ngắn ngủi. Đừng kiếm lại nó, vô ích, mà cũng đừng mong cho nó kéo dài (…).

Cái tuyệt mĩ bao giờ cũng phù du, mà lại thọ nhất.

(Trích trong Hoa đào năm trước –

Lá Bối xuất bản 1970)

“Thực dân nào, bất kỳ Đông hay Tây, cũng chỉ nghĩ tới quyền lợi của họ trước hết: còn có lợi cho họ thì họ giúp, hết lợi thì họ bỏ và đàn áp. Do Thái bị Anh bỏ rồi Nga bỏ, Ai Cập bị Mỹ bỏ rồi Nga bỏ; cả bán đảo Ả Rập là nơi họ tranh giành tư tưởng với nhau (…).

Phải là một dân tộc có thực lực, có bản lãnh cao, có tài chống đỡ giỏi thì mới có thể khỏi bị họ lợi dụng nhưng nếu lỡ mà gắn bó với họ thì không sớm thì muộn, thế nào cũng khốn đốn, điêu tàn với họ”.

(…) Đành rằng thân phận bi đát của các nước nhược tiểu chúng ta là có khi do tình hình bắt buộc, không thể không đứng vào phe này phe khác, nhưng lắm lúc ta tự hỏi giá non một phần tư thế kỷ nay, dân tộc không bị lôi cuốn vào phe nào cả, tự lực trồng lúa lấy mà ăn, dệt vải lấy mà bận, can đảm sống lối sống riêng của mình, hoà thuận nhau, bao dung nhau, không ai giàu quá, không ai nghèo quá, chẳng cần ti-vi, máy lạnh, những phim cao bồi, những nhạc bi bốp… thì lúc này đây, trên những đồng quê mơn mởm của chúng ta, tất vẳng lên tiếng hò, tiếng hát, chứ đâu có tan tành, hoang tàn, thấm đầy máu, vùi đầy xương như vậy!

“Độc giả tường tôi là người không tưởng. Tôi không dám cãi, nhưng dân Do Thái đã cho ta thấy vài cái không tưởng biến thành hiện tượng, chỉ nhờ họ biết đoàn kết với nhau, hiểu rằng không thể tin gì ở thực dân. Ai cũng biết rằng đoàn kết thì việc gì cũng thành, thì thực dân nào cũng phải ngán”.

(…) Tôi lại nghiệm thấy có lãnh tụ tài ba, đức hạnh thì dân tộc nào cũng biết đoàn kết, thiếu lãnh tụ tài ba, đức hạnh thì dân tộc nào cũng tan rã. Trần Hưng Đạo cầm quân thì toàn quân như một, ai cũng câm sự tàn bạo của quân Nguyên; Lê Lợi dấy binh thì toàn dân như một, ai cũng hận thói thâm hiểm của triều Minh. Tôi muốn trình với độc giả bài học của dân Do Thái mà vô tình lại trở về bài học của tổ tiên. Điều đó làm tôi phấn khởi.

Vậy rốt cuộc chỉ vì chúng ta thiếu lãnh tụ, mà vị nào làm cho dân tộc hiểu được cái thảm hoạ của thực dân (bất kỳ thực dân nào) rồi đồng lòng tự lực sống đời sống của mình, không nhờ vả ai, dù phải gian lao chịu đựng hàng chục năm, vị đó sẽ được làm lãnh tụ dân tộc. Tôi cầu nguyện cho vị đó xuất hiện. Chỉ lúc đó dân tộc ta mới có một tương lai sáng sủa vẻ vang; còn theo gót người thì không sao ngửng đầu lên được”.

(Trích trong bài Tựa cuốn Israël

Viết tại Sài Gòn 10-6-1968)

Đọc các đoạn trích dẫn trên hẳn rằng các bạn đã thưởng thức một cách thích thú lời văn trong sáng, tươi đẹp, tự nhiên, thích hợp với từng nội dung, như: đoạn đầu văn mạnh mẽ hấp dẫn gợi cho người đọc cái cảm giác rùn rợn khi đứng trước một cảnh hoang du; đoạn hai lời đẹp, giọng cảm động gợi một nổi buồn và nhớ tiếc mênh mông; và đoạn ba, đọc tới phần sau cùng, nếu bạn là “lãnh tụ” “tổng thống anh minh” ở miền Nam lúc bấy giờ, bạn có thấy nhột nhạt, đau điếng, cay cú không, khi bạn nghe ông “cầu nguyện cho vị đó xuất hiện”? Cay mà không biết lấy cớ nào cho chính đáng, để bắt tội người viết mà không bị người ta chê là nhỏ nhen.

Trong hoàn cảnh mà sự bắt bớ tù tội rất dễ dàng, viết ra những lời ấy, ai bảo rằng tác giả đã không kin đáo đả kích, chê bai bằng giọng nghiêm trang mà bình tĩnh? Chính sự kiện đó thể hiện cái tinh thần độc lập, tự do trong ngòi viết của ông mà tôi đã nêu ở một tiểu mục trước.

Bút pháp mà mang được cái cá tính, thể hiện được con người, cái dáng đi, cái cách nói, cái nhịp thở, cái tâm tư, vui, buồn, phẩn nộ… của tác giả; nghệ thuật tài tình, điêu luyện độc đáo như thế thật đúng là tấm gương cho những thế hệ tiếp sau.

---------------------

(1) Hồi tôi còn dạy Trung học, tôi có lệ tập cho học sinh nhận xét sách đã đọc, dành mỗi tháng một đôi giờ (vào giờ luận) để cho các em viết những ý tưởng, cảm nghĩ của mình vào vài tác phẩm mà tôi gọi ý cho các em về nhà tìm đọc. Tôi coi như một bài luận phải làm và tôi chấm lấy điểm vào sổ. Những đoạn trong các dấu ngoặc kép dẫn chứng trên đây là của em Nguyễn Thanh Hùng, học sinh lớp 9 (lớp cuối Trung học Đệ nhất cấp) trường Bá Ninh, Nha Trang, trước giải phóng.

[Có lẽ bài làm của học sinh lớp Đệ Tứ này được điểm cao nhất, nhì hoặc ba trong lớp, nên em hoặc thầy CHK đọc cho cả lớp nghe. Do vậy mới có câu: “Và em ngó tôi cười một cách hồn nhiên” – Gf].

(2) Mấy vấn đề xây dựng văn hoá.

(3) Xin xem nét độc đáo về bút pháp viết Tựa ở Tập II tôi viết về ông.

NHÂN SINH QUAN CỦA ÔNG

Là những suy nghĩ, ý kiến do kinh nghiệm của bản thân ông đã đúc kết nên và vượt lên đa số người đương thời như là tiếng nói của một chân lí thực tiễn, của khoa học ứng hợp với con người và cuộc sống.

Dưới đây tôi xin phép ông cho tôi trích lại nguyên văn ông viết về nhân sinh quan của ông để làm sáng tỏ cho nhận định của tôi:

1. Đời sống tự nó vô ý nghĩa, trừ ý nghĩa truyền chủng, nhưng mình phải cho nó một ý nghĩa. Từ hồi ăn lông ở lỗ đến nay, nhân loại đã tiến về nhiều phương diện. Chúng ta được hưởng công lao, di sản của biết bao nhiêu thế hệ thì phải duy trì di sản đó và cải thiện nó tuỳ theo khả năng của mỗi người.

2. Chúng ta làm điều phải vì tin nó là điều phải chứ không phải vì ý muốn của Thượng đế hay của một vị thần linh nào, cũng không phải vì mong chết rồi được lên Niết Bàn hay Thiên Đàng.

3. Quan niệm thiện ác thay đổi tuỳ thời, tuỳ nơi. Cái gì ích lợi cho một xã hội vào một thời nào đó thì được xã hội đó cho là thiện; cũng cái đó qua thời khác không còn ít lợi nữa mà hoá ra có hại thì bị coi là ác. Ví dụ đạo tòng phu, tòng tử của phụ nữ có lợi cho gia đình, xã hội thời nông nghiệp; tới thời kĩ nghệ không còn lợi cho gia đình, xã hội nữa nên mất giá trị. Khi sản xuất được ít, đức tiết kiệm được đề cao; ngày nay ở Âu Mỹ sản xuất vật dụng thừa thải quá, nên sự phung phí gần thành một bổn phận đối với xã hội. Tuy  nhiên vẫn có một số giá trị vĩnh cửu, từ hồi loài người bắt đầu văn minh, dân tộc nào cũng trọng, như đức nhân, khoan hồng, công bằng, tự do, dân chủ…

4. Đạo Khổng thực tế nhất, hợp tình hợp lí nhất, đầy đủ nhất, xét cả về việc tu thân, tề gia, trị quốc. Vậy mà tới nay lí tưởng của ông, nhân loại vẫn chưa theo được. Về tu thân, ba đức nhân, trí, dũng luyện được đủ tình cảm, trí tuệ và nghị lực của con người.

5. Mỗi người đã phải đóng một vai trò trong xã hội thì tôi lựa vai trò thư sinh. Sống trong một gia đình êm ấm giữa sách và hoa, được lòng quí mến, tin cậy của một số bạn và độc giả, tôi cho là sướng hơn làm một chính khách được hàng vạn người hoan hô, mà có phần giúp ích cho xã hội được nhiều hơn bọn chính khách nữa. Nhưng làm nhà văn thì phải độc lập, không nhận một chức tước gì của chính quyền.

6. Ghi được một vẻ đẹp của thiên nhiên, của tâm hồn, tả được nỗi khổ của con người khiến cho đời sau cảm động, bấy nhiêu cũng đủ mang danh nghệ sĩ rồi.

7. Văn thơ phải tự nhiên, cảm động, có tư tưởng thì mới hay. Ở Trung Hoa, thơ Lí Bạch, văn Tô Đông Pha hay nhất. Ở nước ta thơ Nguyễn Du tự nhiên, bình dị mà bài nào cũng có giọng buồn man mác.

8. Một xã hội văn minh thì nhà cầm quyền không đàn áp đối lập; cùng lắm chỉ có thể ngăn cản họ để đừng gây rối thôi; tuyệt nhiên không được tra tấn họ. Phải tuyệt đối tôn trọng chính kiến của mọi người.

9. Một xã hội mà nghề cầm bút, nghề luật sư không phải là nghề tự do thì không gọi là xã hội tự do được.

10. Khi nghèo thì phải tận lực chiến đấu với cảnh nghèo vì phải đủ ăn mới giữ được sự độc lập và tư cách của mình. Nhưng khi đã đủ ăn rồi thì đừng nên làm giàu, phải để thì giờ làm việc hữu ích mà không vì danh lợi. Giá trị của ta ở chỗ làm được nhiều việc như vậy hay không.

11. Chỉ nên hưởng cái phần xứng đáng với tài đức của mình thôi. Nếu tài đức tầm thường mà được phú quí hoặc được nhiều người ngưỡng mộ thì sẽ mang hoạ vào thân.

12. Hôn nhân bao giờ cũng là một sự may rủi. Dù sáng suốt và chịu tốn công thì cũng không chắc gì kiếm được người hoàn toàn hợp ý mình; phải sống chung năm ba năm mới rõ được tình cảm của nhau. Từ xưa tới nay tôi mới chỉ thấy cuộc hôn nhân của ông bà Curie là đẹp nhất, thành công nhất cho cả cá nhân ông bà lẫn xã hội.

Hiện nay ở Mỹ có phong trào kết hôn thử, tôi cho rằng chưa chắc đã có lợi cho cá nhân mà có thể gây ra nhiều xáo trôn trong xã hội.

13. Cơ hồ không thay đổi được bản tính con người: người nóng nảy thì tới già vẫn nóng nảy, người nhu nhược thì tới già vẫn nhu nhược. Nhưng giáo dục vẫn có ích. Không nên cho trẻ sung sướng quá. Phải tập cho chúng có qui cũ, kĩ luật, biết tự chủ và hiểu rằng ở đời có những việc mình không thích làm nhưng vẫn phải làm; và làm thì phải làm ngay, làm đàng hoàng, làm cho xong.

14. Xã hội bao giờ cũng có kẻ tốt và kẻ xấu. Như Kinh Dịch nói, lúc thì âm (xấu) thắng, lúc thì dương (tốt) thắng; mà việc đời khi giải quyết xong thì lại sinh ra việc khác liền; sau quẻ Kí tế (đã xong), tiếp ngay quẻ Vị tế (chưa xong). Mình cứ làm hết sức mình thôi, còn thì để lại cho các thế hệ sau.

15. Hồi trẻ, quan niệm của tôi về hạnh phúc là được tự do, độc lập, làm một công việc hữu ích mà mình thích, gia đình êm ấm, con cái học được, phong lưu một chút chứ đừng giàu. Nhưng hồi năm mươi tuổi tôi thấy bấy nhiêu chưa đủ, cần thêm điều kiện này nữa: sống trong một xã hội lành mạnh, ổn định và tương đối thịnh vượng (1).

------------------------

(1) Trích trong Đời viết văn của tôi.

[Ngoài 15 “điểm” nêu trên, trong Hồi kí còn có 6 “điểm” sau:

* Đạo nào cũng phải hợp tình, hợp lí (bất viễn nhân) thì mới gọi là đạo được. Tôi không tin rằng hết thảy loài người chỉ thấy đau khổ thôi; cũng không tin rằng hết thảy loài người thích sống tập thể, không có của riêng.

* Nên trọng dư luận nhưng không nên nhắm mắt theo dư duận. Biết đắc nhân tâm, nhưng cũng có lúc phải tỏ nỗi bất bình của mình mà không sợ thất nhân tâm.

* Tôi khuyên con cháu đừng làm chính trị, nhưng nếu làm thì luôn luôn đứng về phía nhân dân.

* Có những hoa hữu sắc vô hương mà ai cũng quí như hải đường, hoa đào; nhưng đàn bà chỉ có sắc đẹp thôi, mà không được một nét gì thì là hạng rất tầm thường.

Chơi hoa tôi thích nhất loại cây cao; có bóng mát, dễ trồng và có hương quanh năm như ngọc lan, hoàng lan. Ở đâu tôi cũng trồng hai thứ đó.

* Rất ít khi con người rút được kinh nghiệm của người trước. Ai cũng phải tự rút kinh nghiệm của mình rồi mới khôn, vì vậy mà thường vấp té. Nhưng phải như vậy loài người mới tiến được.

* Thay đổi bản tính loài người như Mặc tử, Karl Max muốn làm là chuyện không dễ một sớm một chiều.

Thế giới còn những nước nhược tiểu có nhiều tài nguyên thì còn bọn thực dân, họ chỉ thay đổi chính sách thôi. Thực dân nào cũng vậy. Khi họ khai thác hết trên mặt đất thì họ khai thác biển, đáy biển. Họ còn sống lâu. Tuy nhiên, cũng phải nhận rằng sự bốc lột trong một nước tân tiến thời nay đã giảm nhiều, thì sau này sự bốc lột các dân tộc nhược tiểu sẽ giảm đi dần dần. (tr. 552-554) – Gf]

CHƯƠNG II

CUỘC SỐNG TỪ SAU NGÀY GIẢI PHÓNG

Một số bạn bè thân hữu của tôi – vốn là độc giả rất hâm mộ ông Nguyễn Hiến Lê – mỗi khi gặp tôi thường hỏi tôi về tin tức “nhà văn ngoại hạng họ Nguyễn” mà trước đây họ hết sức quí trọng: “ông ấy bây giờ ở đâu? Bệnh tình ra sao? Có cực khổ lắm không? Có còn viết lách, mà viết lách thì kí bút hiệu là gì?”.

Bởi sự ân cần hỏi han ấy, để đáp lại thạnh tình của những độc giả đã mến yêu ông, tôi viết mục này: Cuộc sống của ông Nguyễn Hiến Lê sau ngày giải phóng.

Trước tiên tôi trả lời điều các bạn muốn biết là sau ngày giải phóng ông làm gì? Có bị làm khó dễ gì không? Là chủ một nhà xuất bản, ông có bị khép vào hàng ngũ “tư sản bốc lột” không? Từ sau ngày giải phóng, tôi chưa đi Sài Gòn. Nhớ ông, tôi chỉ giao thiệp bằng thư từ. Cho nên, dù có biết đi nữa, cũng không thể làm thoả mãn các bạn tôi được. Tiện hơn cả, tôi mời các bạn nghe ông nói cho biết:

“Trong hai năm đầu, nhờ được Cách mạng xếp vào giới nhân sĩ tiến bộ, nhờ tuổi cao (65 tuổi ta) mà lại đa bệnh: khạc huyết, thêm nước tiểu đục (không kể những bệnh kinh niên: loét bao tử, mất ngủ), nhất là nhờ không có tài sản lớn, không bốc lột ai, nên tôi sống đước yên ổn, nhưng vẫn không được nhàn. Vợ trước của tôi (1) mắc kẹt ở Pháp từ 1972 vì lo cho con và cháu; em gái tôi, vài người bạn thân của tôi cũng qua Mỹ, Pháp cả, tôi sống ở Sài Gòn với bà vợ sau, cảnh thật cô độc. Vợ chồng thay nhau dự các buổi họp tổ, học đường lối chính phủ, làm một số bổn phận công dân: Khai lí lịch, khai gia sản, bầu cử Quốc hội, đổi tiền (mệt nhất là công việc này), đăng kí các sách tôi xuất bản mà còn ở trong kho…

Riêng tôi phải tiếp vài bạn văn trong chiến khu miền Nam về như tiểu thuyết gia Nguyễn Văn Bổng, nhà báo Nguyễn Huy Khánh,… một số học giả từ Bắc vô Nguyễn Kim Thản, Hoàng Phê (ban ngôn ngữ), Nguyễn Đổng Chi, Đào Duy Anh (ban Sử), nhiều nhà văn, nhà báo cũng từ Bắc vô…

Tôi dự:

- một buổi toạ đàm với hai thứ trưởng Hà Huy Giáp, Hà Xuân Trường (Văn hoá).

- đại hội Trí thức yêu nước.

- đại hội Văn nghệ Thành phố.

(cả hai đều với tư cách nhân sĩ Sài Gòn)

- một cuộc họp nhân dịp ban ngôn ngữ Hà Nội giới thiệu tập đầu A-C Tự điển tiếng Việt phổ thông.

Phần lớn thì giờ tôi dùng để đọc sách báo miền Bắc, tìm hiểu văn học ngoài đó, và xét chung tôi thấy về sáng tác, Bắc không phong phú bằng miền Nam; về khảo cứu Sử và cổ văn học của mình thì Bắc hơn Nam, nhưng trừ vài ba tác phẩm có giá trị, như Chống Nguyên Mông của Hà Văn Tấn, Lam Sơn khởi nghĩa của Phan Huy Lê, còn lại đều bình thường thôi; về dịch, Bắc cũng ít hơn Nam.

Tôi viết trước sau bốn bài báo: một nhan đề là Đoàn kết, đại ý là muốn đoàn kết Bắc Nam, đoàn kết nhân dân thì cán bộ phải làm gương, nhã nhặn và hết lòng giúp dân; bài này báo Đại Đoàn Kết không đăng; hai bài cho tờ nguyệt san Tổ Quốc, do yêu cầu của ông Lê Huy Vân trong toà soạn, bạn học cũ của tôi ở trường Yên Phụ: Một bài nhan đề là: Một truyện ngắn (của Nam Cao) làm tôi xúc động (1977) (2), một bài nhan đề là Chủ nghĩa thực dân và vấn đề kì thị chủng tộc (ở Nam Phi) (năm 1978), cả hai bài đều bị cắt bỏ đi nhiều (3); và một bài được đăng trọn trên tờ Giải phóng chủ nhật 12-9-76 nhan đề là Góp ý việc thống nhất tiếng Việt.

Đại ý theo tôi tiếng Việt từ hồi nào tới giờ vẫn thống nhất, nay chỉ cần “nhất trí” hay qui định một số tiếng thôi; công việc đó mới xét tưởng dễ dàng mà thực ra cũng có nhiều vấn đề nan giải; và tôi đưa ra một số vấn đề về thống nhất:

1) Cách phát âm

2) Chính tả

3) Từ ngữ

4) Ngữ pháp

Bài đó không dài, nhưg được độc giả ở Nam và Bắc khen.

Năm 1978, một nhân viên bộ Giáo dục Hà Nội vào, mời tôi tham dự ban Trung Hoa học (Sinologie) nghiên cứu về Trung Hoa, tôi đáp không đủ tư cách; sau ban đó không thành lập nổi. Bộ không có đủ phương tiện”.

Trên đây tôi trích trong Đời viết văn của tôi của ông Nguyễn Hiến Lê. Sau đây tôi kể tiếp những điều tôi biết:

Năm 1978, Viện Khoa Học Xã Hội phái người đến nhà ông xem ông có đi đâu không. Năm sau, vào khoảng tháng tư, tháng năm 1979, một cán bộ quen ông từ mười năm trước lại nhà hỏi ông có “tính đi đâu không?”

Ông đáp: “Có, tôi tính về Long Xuyên ở cho hết cái tuổi trời” (4).

Được thư ông kể cho nghe, tôi hả hê về câu đáp ngắn gọn mà thật hóm hỉnh nhặm lẹ kia.

Đáp như thế mà quả có đúng ông về Long Xuyên thật không?

Ngày 18 tháng chạp Kỉ Mùi (4-2-1980), nhằm tiết Lập Xuân, non năm năm sau ngày giải phóng, làm xong một số bổn phận công dân ở Sài Gòn, ông thu xếp công việc nhà (5), vợ chồng ông giao nhà ở Kỳ Đồng (mua 1960) cho một người cháu bên vợ trông nom, rồi chở một ít đồ đạc, sách vở về Long Xuyên. Tại đây vợ chồng ông đã có sẳn một ngôi nhà ở 26 đường Gia Long (nay là 93 đường Tôn Đức Thắng). Ngôi nhà này cất từ năm 1934 theo kiến trúc cổ là tài sản duy nhất của vợ ông – bà Nguyễn Thị Liệp – sau 37 năm dạy học. Sau vợ chồng ông cất thêm cho ông để nghỉ ngơi. Nhà ở trên một đại lộ nhiều xe cộ qua lại, không tĩnh bằng nhà ở Kỳ Đồng; nhưng có vườn rộng trồng nhiều cây trái: Mận, xoài, vú sửa, dừa, khế, lựu, chuối… Ở ngoài đường nhìn vào, phía trước cổng rào, bên mặt lối đi là một gốc hoàng lan đối diện với một bụi trúc ở bên trái, cả hai đều đặc nhiều phiến đá làm ghế ngồi. Sau cổng rào, bên trái là một gốc hoàng lan nữa, hương thơm ngào ngạt y như căn nhà ở Kỳ Đồng, rồi tới một hồ xây nhỏ, trồng sen trắng. Chiều tối, thanh niên nam nữ thường hẹn nhau lại ngồi trên những phiến đá “ở trước nhà có hương thơm” để tâm sự (6).

Ở đây tôi thấy cần nhắc đôi dòng về bà vợ sau của ông.

Bởi lẽ thứ nhất nhiều độc giả, nhiều bạn bè xa gần không ngờ ông có hai vợ đã hỏi tôi về bà. Lẽ thứ hai bà là người ruột rà duy nhất ở bên giường ông cho đến giờ phút cuối, từ sau bà Trịnh Thị Tuệ đi Pháp. Bà tận tình chăm sóc ông, những khi ông bệnh, người đã cố nén nỗi nghẹn ngào đau xót lo liệu đám tang cho ông cũng như hiện thời có trách nhiệm tiếp tục lo thu xếp công việc dang dở của ông.

Theo nhiều bạn bè quen biết và nhiều học trò cũ của ông bà, cũng như theo lời ông đã có lần nói với tôi thì bà là người đàn bà hiền đức hiếm có, đối với chông luôn luôn giữ một niềm quí yêu, trọng nể, ở ăn trung hậu.

Ông quen bà từ hồi vô Nam (1935). Bà là một người bà con với bác gái ông ở Tân Thạnh, học trường Gia Long ra, làm giáo viên trường nữ Long Xuyên, ông đã được gia đình bà giúp đỡ cho tá túc để được yên ổn dạy học [từ đầu năm 1947 đến cuối năm 1953 – Gf] , học và viết. Thấy bà tính tình bình dị, tự nhiên, ông ngỏ ý cầu hôn [năm 1935 hoặc 1936 – Gf]; bà từ chối vì muốn ở vậy nuôi mẹ già.

Năm 1947, thân sinh bà (bà Ngô Thị Lựu) qui tiên, bà vẫn tiếp tục cho ông tá túc và dạy học trong nhà.

Năm 1956, ông lập lại lời cầu hôn hai mươi năm trước. Bà vì cảm lòng ông mà miễn cưỡng nhận lời. Ông hỏi ý vợ ông. Bà Trịnh Thị Tuệ không phản đối. Cuộc hôn nhân đã thành. Do ngẫu nhiên mà cũng là do duyên trời định. Ông có viết trong Đời viết văn của tôi: “Trong đời dễ gì gặp được người bạn như vậy nếu không phải là duyên trời. Ngày nay, tôi thấy số phận tôi một phần do tôi quyết định, nhưng phần lớn là do may rủi, do những cái ngẫu nhiên xảy ra, không sao ngờ được, nhất là do thời cuộc”. Việc này ảnh hưởng rất lớn tới đời của gia đình ông từ sau ngày giải phóng.

Trong lời nói đầu của tập Hồi kí, ông đã viết:

“… Ngày nay ôn lại dĩ vãng, tôi thấy ngoài hai đấng sinh thành ra tôi và bà ngoại tôi, còn vài ba vị nữa đã tiếp tay dẫn dắt cho tới khi thành người, cứ vị này xong nhiệm vụ thì giao cho vị khác.

“Ra đời rồi tôi được hai người bạn cùng chia xẻ những vui khổ, thành bại với tôi, lại giúp mọi việc nhà để cho tôi có thể đem tật cả tâm trí vào việc trứ tác.

“Hai người trên đều ảnh hưởng rất lớn đến tôi, đều là ân nhân của tôi cả: tiếng ân nhân này tôi thấy nhẹ quá , vì ân nhân hàm cái nghĩa là người khác với mình, còn những người thân của tôi đều tạo nên tôi, là một phần của tôi.

… “Tính sổ đời, tôi chỉ mừng rằng đã không làm gì khiến cho các bậc trưởng thượng của tôi phải xấu hổ, và các bạn tôi phải thất vọng”. (Sđd).

Hai người bạn ông đã nhắc tới là bà Trịnh Thị Tuệ và bà Nguyễn Thị Liệp.

Về Long Xuyên, để sống những ngày còn lại, ông định bụng là “ngày ngày nằm đưa võng dưới mái hiên, bên gốc mận đỏ mà nhìn mây và đọc sách, tối tối bách bộ trên lối đi lát gạch bát tràng để hưởng hương lan và đón gió” (7). Nhưng rồi, vì không chịu nỗi cảnh rảnh rỗi, ông lại đọc, lại viết. Ông không giấu giếm: “cho tới bây giờ tôi vẫn không thấy có cách nào khác để tiêu cho hết 24 giờ một ngày. Ra vườn nhổ cỏ, thay đất, bón phân cho mấy gốc cây, mươi chậu kiểng, tôi cũng thấy thích, nhưng vườn hẹp quá, chỉ đủ công việc cho tôi làm mỗi ngày độ một giờ, rồi thì phải đọc sách mà sách thì cũng không thể có nhiều để đọc suốt ngày, quanh năm, lại phải viết. Viết đối với tôi thành món tiêu khiển rẻ tiền nhất”.

Năm 1980 ông bắt đầu viết bộ Hồi kí (8) dầy trên bảy trăm trang xong tháng 9-1980. Bộ Hồi kí này, ông chép về gia đình, đời sống, đời viết văn và ghi những nét chính về xã hội Việt Nam thừ sau thế chiến thứ nhất tới 1980. Ông tách những chỗ liên quan đến đời viết văn, gom chung vào một tập, có sửa chữa bỏ nhiều đoạn và thêm nhiều chi tiết không chép trong bộ Hồi kí lấy nhan đề: Đời viết văn của tôi, lần đầu sửa chữa xong nắm 1981, lần sau có sửa chữa thêm, xong vào năm 1983 (9).

Đời ông cho mãi tới khi ông rời bỏ cỏi thế - như ông tự nhận xét – có thể tóm tắt trong hai chữ HỌC và VIẾT. Hai việc đó liên quan mật thiết với nhau gần suốt đời ông. Ông viết để học và học để viết.

------------------------

(1) Bà tên Trịnh Thị Tuệ, con một tham tá làm việc ở Giá Rai (Bạc Liêu), ông cưới năm 1937, năm sau sinh con trai đầu lòng đặt tên là Nguyễn Nhật Đức (xin xem giới thiệu ở phần I). Giỏi giắn (trong thời gian từ 1945 đến 1953 ông tản cư về ở nhà bác Ba ông ở Tân Thạnh, rồi ở Long Xuyên, tá túc nhà bà Nguyễn Thị Liệp), một mình bà (sau ngày Pháp đổ bộ lên Sài Gòn – tháng 10-1945, tản cư xuống Long Điền) can đảm làm lụng nuôi con, dạy con (năm 1957 con ông qua Pháp học trường Hautes Etudes Commerciales de Paris). Đến khi cả ông bà về Sài Gòn, bà dạy học, ông viết sách xuất bản, vợ chồng tự túc làm hết, không thê mướn ai, nên không bị coi là bóc lột.

[Trong thời gian bà lánh cư ở Long Điền, tư trang chôn giấu bị Miên lấy hết, năm 1946 bà trở lại Sài Gòn và có vài lần xuống Long Xuyên thăm ông – Gf]

(2) Truyện Một đám cưới, một truyện ngắn hay nhất, bất hủ của Nam Cao mô tả đời sống đáng thương của hạng nông dân chất phác – hoàn cảnh càng khiến họ đáng thương thì họ càng dễ thương (ông có giới thiệu trong Hương Sắc Trong Vườn Văn 1961)

(3) Sau bài Chủ nghĩa thực dân và vấn đề kì thị chủng tộc “cũng bị cắt bỏ đi nhiều”, nên “Từ đó có vài tờ báo xin bài tôi (cụ NHL) đều từ chối hết”. (Hồi kí, tr. 530) – Gf.

(4) (5) Thư ngày 20-7-1979.

(6) (7) Trích Đời viết văn của tôi của Nguyễn Hiến Lê.

(8) NXB Văn học tái bản nhiều lần.

[Cụ Nguyễn Hiến Lê viết Hồi kí từ năm 1979 – Gf]

(9) VXB Văn hoá – TT, 1997.

*

Nếp sống ở gia đình

Nhờ biết tổ chức công việc, tiết kiệm thì giờ và biết quí sức khoẻ, bất kì ở đâu và lúc nào, ông tự đặt cho mình một kỷ luật: Làm việc đều đặn, ăn ngủ đúng giờ giấc và có hướng rõ rệt. Tính ông giản dị, rất ít nhu cầu mà cũng không có một đam mê gì (không có khiếu âm nhạc, không thích đánh cờ, rất ghét đánh bài, không ưa họp bạn tán chuyện, nhậu nhẹt…) ngoài sách vở. Về việc gia đình vì tánh bà hay quên nên kinh tế gia đình và sắp xếp sách vở đều do ông quản lí.

Bình sanh tánh ông đã đơn giản lại cần kiệm rất hợp với tánh bà. Trước ở Kỳ Đồng, nhà có người giúp việc lo nấu ăn cho ông. Thường bữa ăn có ba hay hai món, sáng khác, chiều khác. Mặc thì toàn đồ ba ba vải trắng, cứ hai ngày thay một lần, giặt ủi thẳng nếp.

Sau ngày giải phóng một năm, ông cho chị bếp nghỉ việc (chị xin về quê ở Huế để làm ruộng), rồi tổ chức việc gia đình lại cho hợp với cảnh nhà chỉ có hai vợ chồng già: Mỗi ngày ăn hai món, sáng chiều giống nhau, cơm nấu một lần, chiều hâm lại; quần áo cũng tự giặt lấy và không phải ủi quần áo mặc ở nhà; không xài quạt máy, bớt dùng tủ lạnh; nhà không ti-vi, không ra-đi-ô. Buổi ăn điểm tâm chỉ có bắp, xôi, khoai mì, bánh giò, bánh chưng, lâu lâu ăn phở một lần; sau ông chê phở dở không ăn mà chịu ăn cháu, bánh cuốn. Nhà cửa thay vì quét lau hàng ngày thì ông bảo bà “ba ngày hãy làm một lần” và ông phân công với vợ: Bà một phần dưới đất, ông phần trên lầu. Luôn luôn ăn đúng giờ, tuyệt nhiên không ăn gì ngoài ba bữa ăn chánh.

Ông rất tiện tặn, không dám tiêu xài cho chính bản thân mình. Lại kĩ lưỡng, ngăn nắp. Quần áo chỉ bốn bộ thay đổi thôi, “chị Tuệ - bà cho biết – gởi về bao nhiêu khúc vải để mai sơ-mi và quần tây mà vẫn để mãi, đến chết vẫn không có đồ mới”.

“Nhà tôi – bà thố lộ - có một nghị lực phi thường, không bao giờ hé môi cho ai biết nỗi khổ tâm về cảnh gia đình đơn chiếc của mình. Cho đến lúc đem ông đi vào nhà thương mà ông vẫn nói chuyện như thường, thậm chí không nhấc cao chân lên nổi để đi mà vẫn từ chối sự giúp đỡ của một người học trò cũ định cõng ông xuống lầu. Ông là người sống nội tâm, “ghét sự rườm rà, xa hoa”…

Giọng bà xúc động khiến tôi là người nghe cố giữ bình tĩnh cũng nao nao…

Giờ giấc làm việc

- Mỗi sáng dậy từ sáu giờ, tập thở, xoa bóp thân thể xong mời rửa ray thay đồ. Đi bộ một lúc mới về.

- Bảy giờ: Ăn sáng rồi uống trà Tàu châm trong một bình trà nhỏ (ông có sở thích uống trà Tàu buổi sáng thôi, lúc khác thì dùng trà hột).

- Nằm đọc sách đến hơn tám giờ.

- Ngồi viết đến 11 giờ 30; hút thuốc xong, ăn trưa.

Sau bữa ăn, nằm nghỉ liền cho đến hai giờ, ít khi ngủ (chợp mắt được độ nửa giờ là nhiều). Hễ thức dậy là đọc, đọc xong lại viết cho tới năm giờ chiều tắm rửa, nghỉ ngơi, chờ ăn cơm tối (sáu giờ).

(Từ ngày về Long Xuyên thì buổi sáng ông đi bộ một vòng rồi về ăn sáng, nghỉ một lúc lại đi nhổ cỏ, tỉa lá chăm sóc mấy chậu kiểng, xong về mới đọc sách và viết, buổi chiều sau giờ làm việc ông đi tới đi lui khoảng hai mươi lần trên sân xi-măng từ ngoài ngõ vào nhà (dài độ 30 mét) mới về dùng tối).

- Ăn tối xong, đóng hết các cửa từng dưới mới lên lầu nghỉ (1), nghe nhạc (thích cổ nhạc hơn tân nhạc)

- 9 giờ: Vô mùng sau khi thở một lúc. Vì bị bệnh mất ngủ nên buổi tối ông không viết, cũng không đọc, không tiếp khách. Thường phải uống thuốc an thần (thứ nhẹ), từ 1980 mỗi đêm chỉ ngủ được năm giờ và phải thức giấc một lần.

Bệnh mất ngủ làm ông trở nên khó tính, một chuyện nhỏ cũng dễ làm ông bực mình. Tỉ như một đêm vào khoảng gần mười giờ, đứa nhỏ bên dẫy nhà công nhân viên Sở Địa Chất cứ khóc ầm lên mà không nghe tiếng người lớn dỗ, ông giận quá, mở cửa ra “banh công” la lớn: “Khuya lắm rồi, để cho hàng xóm ngủ với chứ”.

Đứa nhỏ nín khóc ngay (2).

-----------------------

(1) Nhà ở Sài Gòn (nhà ở  Long Xuyên không có lầu).

(2) Dẫn chứng về tính “không dễ thương” của ông mà tôi đã xin bà kể cho nghe.

Đi lại - Giao du

Vì không muốn mất thì giờ và muốn được độc lập, ông hạn chế mọi cuộc hội họp, tiếp xúc khách khứa mà để hết thì giờ vào việc trứ tác. Sau ngày giải phóng, ông chỉ cầu sao cho Nhà nước XHCN cho ông yên ổn, không phải lãnh một nhiệm vụ gì hết, ông già rồi. Điều ước vọng đó may mắn ông đã giữ được.

Ông ít giao du, lúc còn ở Sài Gòn quanh quẩn chỉ với một ít bạn bè, nhà văn quen thân lâu lâu đi lại trò chuyện, thăm viếng. Ở Long Xuyên có hai người thân nhất; một người bạn học chung lớp, vào Nam cùng một lúc và gặp nhau cùng một tỉnh. Người nữa, một nhân viên cũ, sau làm thầu khoán, cất căn nhà nhỏ, chỗ ông ở, làm việc, nghỉ ngơi sau này đó (1). Ngoài ra đều là học trò cũ và bà con đến thăm thôi.

Thỉnh thoảng, ông cùng bà ra ngoại ô, đi dọc theo mấy con rạch xem cảnh và xem sinh hoạt của đồng bào, thích nhất là coi các trẻ nhỏ mò óc, mò hến dưới rạch khi nước ròng, hoặc sang sông Hậu đi chơi theo bờ sông từ đầu cồn tới đuôi cồn (2) xem đồng bào trồng rẫy, trồng thuốc. Có khi đang đi bổng phảng phất một mùi thơm như lạc lối trong không gian, ông dừng lại hỏi bà: “Biết hương gì đó không?” – “Không” – “Hương cau đấy”.

Một tiếng chim hót lọt vào tai ông, lập tức ông dừng lại hỏi bà: “Tiếng chim gì đấy?”.

Cảnh vật đẹp làm sao! Thong dong, nhàn nhã, ông bà có thể đi chơi lâu mà không chán, mỏi thì tìm gốc cây ngồi nghỉ, không hề ghé vào nhà người quen.

Trong dịp đi chơi như vậy, bà thường đem theo quần áo trẻ con, có mới có cũ để cho trẻ nghèo. Thấy thế, ông trêu bà “được mấy vé máy bay rồi?”…

Tuổi già của ông bà đã có những giờ phút êm đềm, nên thơ, tình tứ như thế, bạn bè quen thân của ông có ai ngờ tới không nhỉ? Tôi mơ thấy được ngắm một cách thích thú đôi bạn cao niên tri kỷ tha thẩn bên nhau trong những giờ phút thần tiên ở quê hương mình. Tự dưng tôi nhớ đến điều ông ân hận (“Tôi” – tức ông Nguyễn Hiến Lê – đôi khi ân hận rằng vì tôi chui đầu vào sách, vợ con tôi chắc cũng buồn”) và tôi nghĩ rằng trong khi hưởng những giờ phút dù ngắn ngủi nhưng thú vị và đẹp đẽ đó, có lẽ ông cũng bớt đi nỗi ân hận và bà cũng quên đi được nỗi buồn – nếu quả có nỗi buồn đang ấp ủ trong lòng.

--------------------------

(1) Hai người bạn cũ của ông: ông Hách, cùng vào Sài Gòn với ông để nhận việc ở Sở Thuỷ Lợi như ông. Cũng thôi việc Công Chánh, không trở lại sở cũ có sạp bán vải ở chợ Long Xuyên. Người nữa là một thầy hoạ đồ trước giúp việc ông ở Sở Thuỷ Lợi, cũng bỏ luôn nghề cũ, qua Long Xuyên mở một quán cóc bán tạp hoá (sau làm thầu khoán).

[Căn nhà nhỏ bằng gạch của cụ Nguyễn Hiến Lê, khoảng 50 mét vuông, cất từ trước 1970 (Hồi kí, tr. 556) – Gf]

(2) Cồn Phó Quế ngang công viên Nguyễn Du

Thư từ - Khách khứa

Thường nhận được thư của các bạn văn, độc giả và thân nhân ở ngoại quốc gửi về. Có ngày chín cái. Ở Long Xuyên có lẽ ông nhận nhiều thư nhất. Thư gửi đến ông có hồi bị thất lạc nhiều quá, ông kêu nài ở cơ quan Bưu Điện nên bị ghét, ông dặn bạn bè có gửi thư cho ông thì ngoài đừng đề tên ông mà đề tên bà. Ông kể một trường hợp “khó thở”: Hồi gần Tết (82), người cháu của ông ở Pháp – cô Tô Lệ Hằng – đánh diện tín về báo cho ông hay ngày cô về thăm ông ở Long Xuyên. Vậy mà ông không nhận được.

Đọc thư, bất cứ của ai, để ông khỏi mất thì giờ, bà cắt phong bì trước mới đưa cho ông (sau này hễ bao thư nào tốt thì để nguyên cho ông gỡ để dùng lại). Thư nào đọc xong ông cũng có trả lời, thành thực đưa ý kiến cả. Tuy nhiên vì thư đi về quá chậm trễ, mất thời gian tính, ông đâm ra ngán viết. Một bức thư từ Sài Gòn gửi cho ông mà một tháng rưỡi mới tới nơi. Lại có bức từ Paris gửi về mất ba tháng rưởi: một tháng rưỡi tới Sài Gòn, rồi từ Sài Gòn về Long Xuyên mất hai tháng nữa. Thư bảo đảm từ Nha Trang về Long Xuyên hai tháng hơn là chuyện thường. Viết thư mà hai ba tháng, nữa năm mới được hồi âm, gấp mấy lần? mười lần? thời cổ nhân chạy trạm, ông ngán viết là phải.

Khách khứa

Dù ở Sài Gòn hay ở Long Xuyên, ông cũng hạn chế tiếp khách. Ở Long Xuyên chỉ có hai người bạn thân nói ở trên khi nào đến là cứ đi thẳng vào ông khỏi cần thông báo.

Ở Sài Gòn, ông yên tĩnh ở trên lầu, bà phải làm công việc bếp núc vừa thay ông tiếp khách. Hễ bạn thân thì bà mở cửa mời đi thẳng lên lầu, không thân mà bà biết thì chờ thông báo, ông chịu tiếp thì bà mới mời họ ngồi chờ. Khách sơ thường là thanh niên, học sinh nghe danh nhà văn mà muốn đến thăm cho biết mặt hay xin cho vài lời chỉ bảo thì bà lựa lời từ chối. Giữ cái chân “gát gian giám thủ” đó bà kể “tôi rất hối hận một lần một lần nọ phải từ chối không cho một người lạ tha thiết muốn biết mặt nhà văn Nguyễn Hiến Lê: “Hôm đó nhà tôi cảm, tôi hẹn ông khách để lần khác. Ông nài nỉ: “cho gặp ông Lê trong năm phút thôi. Tôi sợ lần sau ông chết, tôi không được thấy mặt”. Tôi muốn mở cửa đưa ông vào gặp nhà tôi, song không dám làm “sai nghi thức”.

Tôi kể thêm câu chuyện mà tôi cho là khá lí thú ông đã kể cho tôi nghe. Năm 1976, ông Đào Duy Anh ở Hà Nội vô lại nhà thăm ông. Đó là lần đầu tiên ông đến, đúng lúc ông Nguyễn Hiến Lê đương ăn sáng. Ông đứng ngoài sân nhìn vào hỏi: “Ông Nguyễn Hiến Lê có ở nhà không?”. Ông không biết mặt ông Đào Duy Anh mà ông Đào Duy Anh cũng không xưng tên, ông cho là một ông già nào lại nói chuyện cho vui (vì mới giải phóng độ một năm, ông không muốn tiếp khách lạ) nên ông đáp: “ông ấy về Long Xuyên rồi, không biết bao giờ lên”.

Ông Đào Duy Anh lặng lẽ ra về.

Dăm bữa sau, ông lại tới vào buổi sáng. Ông ăn sáng xong rồi, lên lầu nằm nghỉ. Bà ở nhà dưới tiếp ông. Ông ta lần này xưng tên, bà lên lầu cho ông hay, bảo: “ông già hôm nọ trở lại và xưng tên là Đào Duy Anh”. Ông bảo nếu là Đào Duy Anh phải tiếp chứ” và ông vôi vàng xuống liền.

Nói chuyện hơn một giờ. Ông hỏi: “Tại sao anh biết tôi ở đây mà lại?” (vì thân mật, gọi nhau bằng anh ngay sau vài ba câu chuyện).

Ông ta nói vì ông Quách Tấn ở Nha Trang giới thiệu, vô Sài Gòn, Phạm Văn Diêu cũng giới thiệu nữa.

Từ đó lần nào vào, ông ta cũng lại chơi, có lần xuống Long Xuyên thăm ông Lê và dùng cơm với vợ chồng ông.

Ban Tuyên huấn Thành uỷ Thành phố Hồ Chí Minh có lần phái một nhân viên lại thăm ông. Nghe ông nói sức khoẻ mỗi ngày một suy, nhân viên đó ngỏ ý muốn giới thiệu ông vào điều trị tại bệnh viện Thống Nhất (1) (bệnh viện dành cho cán bộ cao cấp, nhiều dụng cụ, thuốc men, thuốc men nhất miền Nam). Ông từ chối, đáp rằng: “bệnh không nặng, có thể điều trị ở nhà được”.

Khi ông nói chuyện thì ông Đào Duy Anh ngồi bên (lần đó ông Đào Duy Anh ở lại nhà ông chơi hai, ba ngày). Nhân viên đó về rồi, ông Đào Duy Anh hỏi ông:

- “Người ta săn sóc sức khoẻ của anh như vậy mà sao anh tỏ vẻ lơ là?”

Ông đáp:

- “Tôi có công gì với cách mạng đâu mà vô đó nằm? Hưởng một ân huệ mà mình không đáng hưởng, tôi cho không phải là phúc”.

Ngoài ông Đào Duy Anh, ông tiếp nhiều cán bộ Văn hoá ngoài Bắc vào:

- Ông Vũ Tuân Sán, bạn Trung học của ông, tặng ông cuốn Hà Nội nghìn xưa, viết chung với Trần Quốc Vượng.

- Hai nhà trong ban biên tập bộ Từ điển tiếng Việt phổ thông (mới in xong tập đầu A-C, 300 trang khổ 18x25cm).

- Nữ sĩ Bội Lan (chuyên về văn học miền Nam).

- Ông Nguyễn Thạch Giang v.v…

Theo ông thì trong số các cán bộ ông gặp, Nguyễn Thạch Giang (49 tuổi) óc khoáng đạt mà có tài hơn cả.

Ông này – tôi được biết tính in bộ Từ điển tiếng Nôm (100 trang).

Những ông, bà khách xa lạ dĩ nhiên là không thể không qua chặng đầu “ngồi chờ bà thông báo” theo đúng trách nhiệm phần việc của bà.

----------------------

(1) Trước ngày giải phóng là một bệnh viện tư có tên là Vì Dân – Gf.

Bệnh trạng – Cảm xúc bất thường

Ông mang bốn thứ bệnh:

- Loét bao tử: tự chữa sau khi đi bác sĩ một thời gian. Từ 1975 lành hẳn nhờ thuốc và kiêng cử kĩ.

- Đau phổi: khạc ra máu, cũng lành, song hay cảm.

- Rối loạn nhịp tim: nhờ bác sĩ bạn chữa mà không hết, hễ mệt là tự uống thuốc. Bệnh này nguy hiểm. Cơn bệnh lên thì tim đập dồn dập thật mau rồi đập chậm lại, chậm đến nỗi người bệnh nghẹt thở.

- Trĩ: đi bác sĩ hai lần rồi cũng ở nhà chữa lấy.

Bà cho biết: “từ ngày cưới nhau cho tới ngày ông mất, không ngày nào vắng thuốc, không uống thuốc bệnh thì cũng uống thuốc bổ. Chị Tuệ ở bên Pháp hàng năm đều gởi thuốc về cho ông uống; sau khi ông chết vẫn còn một số để tôi dùng đây”.

Bệnh ông làm ông yếu dần, ăn từ ba chén cơm sụt lại còn một chén.

Bà kể: “Mặc dù yếu, đi dở chân lên không nổi, té ba lần, lần đầu nặng nhất mà tôi không hay, hai lần sau thì một lần ngồi uống nước, rồi té ngữa, tôi chạy lên đỡ kịp và một lần nữa, tôi đỡ lên ghế bố nằm, ông không cho, rán sức leo lên một mình không được, tôi phải đỡ”. Tính ông chu tất, mặc dầu yếu nhiều như thế, ông vẫn tỉnh táo, có thể ông không quên bà cũng đương bịnh, không muốn cho bà đỡ. Bà bị huyết áp cao, lại bị chứng lục nội chướng (glaucome) (1) nhức một bên đầu, năm 1983 có lúc tánh mạng bà nguy kịch. Bà phải vào bệnh viện Saint Paul mổ một bên mắt mới khỏi glaucome và khỏi nhức đầu.

Hỏi về sự săn sóc của bà?

Bà đáp: Không có gì đáng kể, tôi chỉ có tánh chịu cực khổ lo ăn uống cho nhà tôi thôi. Cháu tôi ở nhà trông thấy tôi lo cho nhà tôi, nó nói: “má con cũng lo cho thầy con lắm mà con chưa thấy má con chịu khó như dì”. Vì lẽ tôi muốn cho nhà tôi ngon miệng nên hay làm bánh, nấu chè, nhưng một lần nấu trôi nước tôi chỉ làm hai viên thôi, bánh cam thì bốn cái, bánh ếch thì tám cái, tính sao cho nhà tôi đủ dùng hai bữa điểm tâm.

Ông nóng tính, những năm tháng sau cùng, vì bệnh hoạn nhiều nên cảm xúc ông thay đổi bất thường, ông dễ cau có tức giận, có nghe kể chuyện một hai khi ông gắt gỏng với bà, từ chuyện dọn nước mắm không hợp khẩu vị tới chuyện thấy bệnh ông biến chuyển trầm trọng, bà khuyên ông đi bệnh viện, ông không chịu nghe… mới càng thương, càng quí phục người đàn bà rất thương chồng mà rất nhẫn nhục ấy. Trong thời gian ông bệnh, săn sóc ông, trực tiếp thân cận có bà. Ngoài ra có hai người cháu của bà, một gái, một trai và một cặp vợ chồng, học trò cũ rất tốt với ông, bà. Tất cả rất sợ trái ý ông. Cho nên gặp lúc khó khăn, bà phải im lặng cầu cứu sự giúp đỡ của một người bạn văn thân thiết của gia đình (2), tuổi kém ông một giáp, nhưng rất hợp ý ông, nói gì ra là ông nghe liền.

----------------------------

(1) Tức bệnh cao nhãn áp. Người dân thường gọi là bệnh cườm nước (phân biệt với bệnh cườm đá tức bệnh đục thuỷ tinh thể) – Gf.

(2) Tức ông Lê Ngộ Châu – Gf.

Tính tình dễ thương, dễ nhớ

“Nhiều tự ái” cơ hồ là tật cố hữu của hầu hết các văn nhân. Viết nên được một tác phẩm là cả một sự dày công khổ trí, có khi người viết gởi vào đấy cả cuộc đời mình và vinh dự của mình. Nên khi tác phẩm của học bị phê bình chỉ trích thì họ nổi khí tức lên, thốt lên những lời khiếm nhã, hằn học, có khi không còn kể chi tới tình nghĩa bạn bè nữa. Nếu để trưng ra để làm bằng thì, chỉ trong giới nhà văn, nhà thơ ở Việt Nam từ vài chục năm nay thôi, cũng đã tìm ra một khối bằng chứng. Tuy nhiên trường hợp ông Nguyễn Hiến Lê có thể xem như nằm trong số “ngoại lệ”. Về mặt văn chương, ông có cái tốt là không hề tự ái. Tôi chỉ xin kể một thí dụ sốt dẻo mà ông bạn Lê Ngộ Châu kể cho tôi nghe. Ông Lê Ngộ Châu là người tôi nghĩ tới trước tiên khi viết tới mục này, một người mà nghiệp viết lách đã khiến ông gần gũi như tình ruột thịt với ông Nguyễn Hiến Lê trong gần ba mươi năm. Người duy nhất hiện nay có đầy đủ uy tín có thể giúp đỡ tôi những tài liệu đích xác, người đó – ông chủ nhiệm Tạp chí Bách Khoa hồi trước giải phóng.

Tạp chí Bách Khoa nguyên trước do ông Huỳnh Văn Lang thành lập từ năm 1956 đến năm 1962 mới chuyển về cho ông Lê Ngộ Châu điều khiển với cái tên mới là Bách Khoa thời đại. Ông Lê Ngộ Châu một thời theo kháng chiến, rồi về Hà Nội dạy tư. Di cư vào Nam, hợp tác với tờ Bách Khoa, lúc đầu làm nhiệm vụ tựa như Thư kí toà soạn. Từ ngày có ông, tờ Bách Khoa khởi sắc lần lần, nhất là từ sau năm 1963, nhờ có bàn tay lèo lái vững vàng của ông mà Bách Khoa thời đại thu hút được cảm tình của nhiều giới độc giả và tồn tại mãi đến ngày giải phóng. Ông Nguyễn Hiến Lê, một cộng tác viên lâu năm của Bách khoa, nhận xét về người điều khiển tờ tạp chí nổi tiếng là đúng đắn nhất ở miền Nam trong mấy dòng vắn tắt mà mô tả được rõ nét hình ảnh của người bạn văn tuổi chưa cao mà khả năng kiến thức thật sâu rộng, khoáng đạt:

“Có tinh thần trách nhiệm, làm việc đàng hoàng, biết cương quyết giữ vững chủ trương cả khi tờ báo suy, biết xét người, xét văn và có tình với người cộng tác. Ai gặp tai nạn gì thì lại nhà thăm, tìm cách giúp đỡ”.

Trở lại với thí dụ của ông Lê Ngộ Châu:

Tính phục thiện

Theo ông Lê Ngộ Châu thì ông Nguyễn Hiến Lê rất phục thiện. Ông kể lại một trường hợp:

… “Bài anh viết, chỗ nào tôi đề nghị sửa chữa, anh đã không tự ái mà thường anh sửa chữa một cách vui vẻ. Đến nỗi về sau anh bảo với tôi: “Anh sửa chữa rất hợp ý tôi, nên từ nay anh muốn sửa chỗ nào cứ tự ý sửa, không phải hỏi lại tôi nữa”. Có lần bản thảo của anh mười sáu trang viết tay mà tôi bỏ cả tám trang anh cũng đồng ý liền”.

Đối với những anh em khác cũng vậy, đọc bản thảo của anh, thấy chỗ nào sai sót (mà tránh sao được), chỉ ra cho anh, anh thấy đúng, là anh cám ơn tươi cười sửa ngay lập tức” (1).

Bởi soạn sách ông chỉ nhắm mục đích tự học là giúp độc giả tự học. Ông nghĩ tới cái lợi của độc giả trước hết. Khi viết về một vấn đề nào, thí dụ tiểu sử một danh nhân chẳng hạn thì ông gom góp tài liệu về người đó, càng nhiều càng tốt, tìm hiểu những đau khổ, gắng sức, thành bại của họ, sống với họ rồi rung động kể lại cuộc đời của họ để làm gương cho đời. Phương châm của ông là “Không cầu toàn ở mình và trách bị ở người”. Ông “nghĩ rằng ngay Thượng đế cũng không hoàn toàn nữa: cái thế gian mà Thượng đế tạo ta này có biết bao nhiêu điều khó hiểu, vô lí, mâu thuẫn, đâu phải hoàn toàn” (2). Cho nên hễ nghe bạn bè góp ý, vạch ra các lỗi lầm, các chỗ dư thừa bất ổn là, không chần chở, ông sửa ngay.

Khi cùng ông Giản Chi soạn bộ Đại cương triết học Trung Quốc, ông không giấu giếm: “Công việc này rất mệt. Tôi thú thực nếu không có ông Giản Chi thì tôi không thể mạo hiểm” (…). Sự hợp tác với ông Giản Chi rất thú vị, chúng tôi làm việc đều siêng năng, cẩn thận, biết dung hoà ý kiến của nhau, học thêm được nhau…” (3).

Tính ông cẩn thận, nhũn nhặn, khả ái như thế, cho nên khi cộng tác với ông Lê Ngộ Châu, viết bài cho Bách Khoa, trên công việc, hai ông đã đứng trên cương vị của người đại diện tờ báo và người cộng tác viết báo, hiểu việc, hiểu người, cả hai ông đều tỏ thái độ quí trọng nhau thật đẹp đẽ.

Ông Lê giữ được thái độ bình tĩnh, với tài năng của mình, ông tỏ ra rất tự tin, biết phục thiện mà cũng biết khoan hồng và khéo xử trí ăn ở.

Ông Châu – như lời ông đã thành thực giãi bày với tôi: “Mối giao tình giữa tôi với anh Lê trong mấy chục năm nay, bao giờ tôi cũng coi như bậc đàn anh vì tuổi tôi kém hơn tuổi anh một giáp (Anh Tân Hợi, tôi Quí Hợi). Quan hệ giữa hai chúng tôi, thoạt tiên là quan hệ giữa người làm nhiệm vụ trong phạm vi bài vở và người viết báo. Nhưng về sau hợp tình, hợp ý, thân nhau, thì tôi lại coi anh như người thân thích của tôi. Thường thường, tôi mượn được tờ báo, cuốn sách hay, là tôi phải mang lại cho anh Lê xem và anh Lê có được cái gì mới, anh cũng cho tôi biết.

Anh Lê hay xem tử vi. Theo anh Lê thì các sao trên lá số của tôi được bố trí giống với lá số của anh, có lẽ vì vậy chúng tôi nói chuyện thường hợp nhau và dễ thân nhau chăng?

Với cương vị một người anh em và ỷ vào mức độ thân cận, coi anh Lê như ruột thịt, nên không sợ anh phật ý mà cứ nói thẳng hay ép buộc anh và anh cũng nể tôi mà chịu đựng. Những khi gặp sự khó giải quyết, chị Lê thường cho người đến kiếm tôi, nhờ tôi khuyên anh Lê chuyện này chuyện khác với tính cách hoàn toàn như người trong một gia đình chứ không phải là bạn hữu. Tỉ như những ngày anh Lê bệnh nặng mà không chịu vào bệnh viện, chị Lê cho gọi tôi. Tôi cũng gần như bức bách anh phải đi bệnh viện. Sáng hôm sau vào bệnh viện, tôi cũng lại sớm, thúc giục anh và “dẫn giải” anh tới bệnh viện An Bình. Tôi thật ân hận đã có thái độ ép buộc anh quá đáng như vậy”.

---------------------------

(1) Thư ngày 30-4-1986 của ông Lê Ngộ Châu gửi cho tôi.

(2) Trích trong Hồi kí Đời viết văn của tôi của Nguyễn Hiến Lê.

(3) Rút trong bức thư ngày 30-4-1986 của ông Lê Ngộ Châu gởi cho tôi.

Tính nóng mà dễ cảm động (có lẽ giống thân mẫu ông – theo Hồi kí):

Tánh nghiêm khắc nóng nảy của ông không thể nói được. Hễ giận là la mắng khiến cả bà con thân nhân đều sợ ông, xa ông mặc dù họ rất mến phục ông. Tuy nhiên, ông lại là người tình cảm, rất dễ mủi lòng. Sau giải phóng, vài anh bạn (Hùng Lân và Dã Lan) thâu băng tiếng nói của ông. Các anh ấy chỉ yêu cầu ông đọc lại một vài bài ông đã viết. Khi đọc cuốn Cháu bà nội, tôi bà ngoại, tới những đoạn ông kể về những kỉ niệm cảm động hồi thơ ấu, ông đã khóc, có chỗ khóc đến phải ngưng không đọc được nữa, khiến sau này – ông Lê Ngộ Châu cho tôi biết – “tôi nghe cũng thấy xúc động”.

Chính mình cũng xúc động về điều mình viết mãnh liệt đến thế cơ à! Bạn có cho là điều kì lạ không nhỉ?

Năm 1978, tôi có kể cho ông nghe về nổi xúc động của tôi trong buổi đầu đưa đứa con gái của tôi đi học. Ông đáp thư tôi bằng giọng cảm động: “… Không biết ngoài anh và tôi ra, có cha mẹ nào đưa con đi học buổi đầu tiên mà xúc động như mình không? Và các cháu sau này có nhớ buổi đó như mình nhớ buổi đầu đưa cháu đi học không?

Anh thử hỏi cháu xem.

Anh và tôi giống nhau ở chỗ đó” (1).

-----------------------

(1) Trích trong thư ngày 30-9-1978 của ông Nguyễn Hiến Lê gửi cho tôi.

Tính tiết kiệm mà rộng rãi

Như đã trình bày ở trên, với bản thân, ông rất khắc khổ. Nhưng ông hơn mọi người ở chỗ rất rộng rãi với bạn bè. Trước 30-4-1975, tôi biết ông không hẹp hòi về mặt tiền bạc mà thường giúp đỡ bạn bè không kể thiệt thòi tốn kém. Các nhà xuất bản sách của ông có kể cho tôi nghe về tấm lòng “trọng nhĩa, khinh tài” của ông. Và sau 30-4-1975, ông không ngần ngừ mang tặng một số bạn văn mà ông biết hoàn cảnh khó khăn mỗi người cả một “cây vàng”. Tôi không rõ đã có bao nhiêu người nhận và người không nhận, nhưng trong đó tôi biết có ông Lê Ngộ Châu. Biết ông Châu bị phá sản, ông đã tặng ông Châu một lạng vàng. Ông Châu từ chối không nhận dù rất cảm kích tấm lòng quí hoá của ông.

Phải hiểu thực trạng tài sản của người không hề nuôi mộng làm giàu và trị giá tự do của “món quà” trong thời buổi mà không biết bao nhiêu người bế tắc, khó khăn, sạt nghiệp mới thấy được sự xử trí “khác người”, hào hiệp, đầy tình nghĩa của cả hai ông – tiêu biểu trong văn giới miền Nam, xin hỏi: Có đáng nêu lên để suy nghĩ mà tự hào không – thưa bạn?

Tính ông như thế nên ông không chú tâm làm giàu. Viết sách ông thích vấn đề nào thì ông mới viết. Qui tắc của ông là “Phải chính mình thích cái gì mình viết thì độc giả mới thích nó được”. Trong Hồi kí Đời viết văn của tôi, ông thố lộ: tôi biết có đề tài viết ra, bán sẽ rất chạy, nhưng tôi nhất định không viết, vì tôi không thích (chẳng hạn đời của hạng người như Thành Cát Tư Hản, Hitler); hoặc vì tôi thấy có hại cho độc giả (như tư tưởng của nhóm Hiện sinh ở Âu mà tôi cho là không hợp với dân tộc mình, xã hội mình lúc này).

Trái lại có những đề tài tôi biết là rất ít người đọc, nhưng thấy có lợi cho kiến thức của độc giả thì tôi cũng viết, như Một niềm tin chỉ in 2.000 bản mà bán sáu, bảy năm chưa hết.

Tôi không cầu danh hay lợi: có một số bạn hiểu mình, có dư một số tiền là đủ rồi”.

Tình thân thuộc gia đình

Thời tản cư về nhà bác ông ở Tân Thạnh, sẵn trong nhà có sách, ông tìm hiểu các môn Tử Vi, Tử Bình, môn bói và cả môn địa lý nữa (gần đây thêm môn Hà Lạc). Những môn này không giúp ích gì cho công việc viết lách của ông, nhưng ông muốn biết qua để mở mang kiến thức. Ông hay thích coi số. Ông coi số của ông và cho các bạn bè, con cháu thân thiết. Khả năng coi bói của ông chưa tới mức cao, chừng trung bình thôi. Trong một bức thư ông gửi cho tôi, ông có nói thiệt: “Tôi không chuyên về Tử Vi đâu mà môn đó có nhiều người viết lắm, mỗi người theo một sách và có người hiểu môn đó hơn tôi” (1).

Tôi có bốn đứa con. Các cháu đều được ông mến thương. Thấy các cháu còn nhỏ mà ham học và mê say đọc sách – đọc cả loại sách khô khan – ông viết cho tôi: “Chúng nó bây giờ hơn tụi mình hồi đó” (vào tuổi của chúng, hồi đó chúng tôi còn mê đọc truyện Tàu; sách văn học, triết học cao xa thì chẳng bao giờ rờ tới). Bức thư nào gửi cho tôi, ông cũng ân cần hỏi han sức khoẻ và kết quả học hành của chúng. Các cháu cũng rất quí ông. Sau ngày giải phóng, khi nghe có lệnh cấm các loại văn hoá phẩm, các cháu lo lắng hỏi tôi: “Sách của bác Lê có bị cấm, bị tịch thu nhiều không hả ba?”. Cháu thứ hai, khi thấy ở cửa hàng sách quốc doanh bày bán cuốn Từ Điển Văn học – 2 quyển – (một tác phẩm mà cháu ao ước, chờ đợi trong bao nhiêu tháng) mừng quýnh lại hỏi mua liền. Nhưng khi xem qua mục lục, không thấy tên nhà văn Nguyễn Hiến Lê, cháu tôi không hỏi mua nữa.

Cháu nói lý do: một nhà văn đứng đắn, có sự nghiệp văn học đồ sộ, vượt hẳn lên như thế, có nhiều công đóng góp cho văn học miền Nam (hơn nửa miền đất nước hồi bị chia cắt) một cách thật lành mạnh như thế mà không có lấy một chữ. Chỉ một điều ấy thôi đủ thấy tính chất phân biệt, hẹp hòi của sách, hết làm con tin tưởng ở nội dung.

Cả bốn cháu, ông đều lấy cho mỗi cháu một lá số Tử vi. Cháu đầu rất kỹ, mười hai trang giấy học trò, giải đoán từng giai đoạn đời của cháu. Rất tiếc thư này lạc. Mấy bức thư liền tôi hỏi; tôi chờ, thư kia vẫn không đến. Bởi quá dài, ông không có thì giờ viết lại, song ông có viết sơ lược lại những điểm chính gửi ra cho chúng tôi. Trong thư ông căn dặn: “Môn số tử vi này không chính xác vì căn cứ vào âm lịch, môn Bát tự căn cứ vào dương lịch đúng hơn (2). Anh nên nhớ điều đó, đừng tin nó quá. Phải đợi khi trẻ lớn rồi (13-14 tuổi), coi khuynh hướng của trẻ thấy nó đúng với số thì mới có thể tin số Tử vi một phần nào thôi”.

Bản đoán nào lời lẽ cũng dè dặt, thường có những từ “có thể”, “chỉ có thể đoán được rằng” (như: có thể giàu, có thể được học bổng, có thể vào hạng kỹ sư giỏi…), “chưa dám quyết”, “hãy đoán sơ sơ như vậy”… Tóm lại ông chỉ đoán chung chung, có khi cũng không được đúng. Tỉ dụ ông coi Tử vi cho ông – tôi sẽ kể dưới. Tử vi, theo ông giải thích, “cho con người chịu ảnh hưởng kết tụ của các vì sao (tinh đẩu) mà như vậy mọi việc an bài sẳn, không thể cãi được mệnh. Khoa đó không hợp lí”. Ông nêu một ví dụ: “Gặp người sinh tháng nhuận thì đành phải coi thuộc tháng trước hay tháng sau, như vậy hai người sinh cách một tháng (trong tháng 6 chính và tháng 6 nhuận) ngày giờ giống nhau thì số y hệt nhau: không thể chấp nhận được”.

Tuy vậy nếu đối chiếu những điều ông dự đoán với thực tế cho đến nay của hai đứa con đầu lòng của tôi thì tôi nhận thấy: rất đúng, đúng về hiện tượng, sự việc lẫn tính tình, tâm tưởng của hai cháu.

Lấy Tử vi cho ông, ông coi ông sẽ mất vào năm 81 hay 82 gì đó. Ông thường nói với ông Lê Ngộ Châu: “Tôi chỉ sống tới năm đó thôi”. Ông bảo rằng ông nghỉ ngơi trước là vừa. Theo ông Châu thì dường như hồi đó ông nghỉ được trên dưới một năm. Thời kỳ này, ông cũng có viết thư nhắc tôi hè vào Sài Gòn rồi cùng ông về Long Xuyên chơi năm, bảy bữa. Trong thư ông có kể tin về ông giám đốc nhà xuất bản Lá Bối (có lẽ ông vừa nhận được thư của thầy Từ Mẫn): “Ô. Từ Mẫn đã kiếm được việc làm tay chân ở Alaska, phải năm, bảy năm nữa mới có thể dành được đủ tiền để xuất bản. Tôi chẳng nghĩ đến viết và xuất bản vì diệu vợi quá, lúc này mệt, muốn nghỉ cho khoẻ”…

Nhưng rồi… không một sự nào xảy ra thể hiện đúng với điều tiên đoán.

Ông lên Sài Gòn nói với ông Châu: “Ở không buồn quá, không chịu được, tôi đã sưu tập tài liệu để viết thêm bộ Sử Trung Quốc, để cả ở Long Xuyên rồi. Tôi sẽ phải đọc lại trên dưới bốn mươi cuốn sách cả chữ nho, chữ Pháp, chữ Anh… mệt lắm!”.

Ngày 15-5-1983 ông viết xong bộ Sử Trung Quốc ông mang ngay về Sài Gòn gởi nơi ông Châu, và ông bảo với ông Châu: “Viết xong bộ này, tôi bị thổ huyết, nhưng anh đừng cho ai biết”.

“Nhìn kỹ anh (ông Châu kể với tôi) thấy anh có vẻ như xanh hơn mọi khi; cầm trong tay tập bản thảo tôi rất xúc động thương anh, tưởng như bản thảo này có thấm cả máu của anh. Đọc lướt qua một hai ngày tôi có góp ý với anh là đối với tôi, thì bộ Sử Trung Quốc này rất hay, nhưng phần Trung Quốc hiện đại (thời Dân chủ) tôi đề nghị anh sẽ lấy thêm tài liệu về sau này để viết kỹ hơn về giai đoạn cầm quyền của Đảng Cộng sản Trung Hoa. Anh cũng đồng ý như vậy, nên khi có một anh bạn trẻ xin đánh máy lại, anh chỉ trao để đánh máy hai phần đầu (thời Phong kiến và thời Quân chủ) mà thôi”.

Hồi này tôi cũng nhận được một bức thư ngày 20-5-1983 viết từ Long Xuyên của ông:

“… Năm 1981, viết xong bộ Hồi kí, tôi tính nghỉ luôn công việc biên khảo, nhưng năm sau nhân đọc lại khoảng năm mươi cuốn sách về Sử và Văn minh Trung Quốc, vừa đọc vừa ghi chép để cho qua những ngày dài, cũng như ba mươi năm trước, và rốt cuộc tôi viết thành bộ Sử Trung Quốc, bảy trăm trang, ngoài dự định của tôi.

Tôi viết xong bộ này khá mệt, mất năm rưởi mới xong (3). Khi viết thì mong tới ngày xong; xong rồi thì lại thấy buồn. Không biết làm gì cho qua ngày, lại thấy đời như thiếu mục đích, thiếu ý nghĩa”.

Như vậy, không cứ gì dở hay giỏi, coi Tử vi đối với ông Nguyễn Hiến Lê ngoài việc thực hành trau luyện cho thuần thục, là một cách giải trí thân mật, gia đình. Nó làm cho ông hiểu càng rõ hoàn cảnh gia đình, tính tình, mong ước… của bạn bè cùng vợ con của những người thân ấy; mối tình nhờ đó càng thêm cởi mở, khoáng đạt, gắn bó như một tính tự nhiên, “tính thân thuộc gia đình”.

Gia đình tôi, ông biết khá cặn kẽ, biết cảnh nhà (điều sung sướng, cực khổ, nỗi vui, nỗi buồn); biết cái chết của ba, mẹ tôi và nỗi ước nguyện sau cùng của bà đã làm ông xúc động mãnh liệt, đến nỗi trong nhiều bức thư gửi ra, ông nhắc tới hoài; biết mặt mũi, họ tên vợ, con tôi (ông nhớ nằm lòng từng giờ từng phút sinh của mỗi cháu, hễ nghe có chuyện gì khó khăn liên quan tới mỗi đứa là ông bảo “để tôi coi lại lá số Tử vi của cháu xem sao”. Tóm lại là biết quá khứ, biết hiện tại, nhờ điều tiên đoán tương lai của gia đình, biết tính tình, nguyện vọng sở thích của mỗi người lớn, nhỏ trong gia nhà tôi. Thường xuyên tôi nhận được lời ông thăm hỏi ân cần; ông đem lại cho tôi sự lạc quan tin tưởng – tin ở mình và ở tương lai con cái.

Thư ông, tôi nhận được thường. Sau giải phóng, nhiều hơn, trung bình mỗi tháng bốn, năm lá; về sau thư đi chậm trễ, lại hay bị thất lạc, thư đến không đều. Được thư nào tôi phúc đáp lại ngay. Trong thư, chúng tôi kể cho nhau nghe về tin tức gia đình, sức khoẻ, công việc làm ăn, tình hình từng lúc của địa phương mình ở như: cảnh sống của quần chúng sau giải phóng, việc đổi tiền, đi kinh tế mới, cải tạo công thương nghiệp, nông nghiệp v.v…

Dưới đây tôi chép vài đoạn nho nhỏ để các bạn thấy được rõ hơn cuộc sống cùng cảm nghĩ của ông:

- Nói về cái nóng “nung người” ở Long Xuyên:

“Nửa tháng nay nóng quá 38 độ trong phòng tôi. Trưa ngủ không được ra nằm ở võng để đón gió, nhìn ra ngoài sân và ngoài đường. Đường tôi ở là một đại lộ, xe cộ thường qua lại nhiều, mà khoảng 13 giờ, có khi tĩnh mịch lạ lùng: không một tiếng xe, vài bộ hành hoặc xe đạp qua lại thì lầm lũi; tiếng trẻ, tiếng võng đưa cũng không có, chim không hót mà chó cũng không sủa, y như bị cái nóng đè nặng, khiến tôi nhớ bài Midi của J.M. de Hérédia.

Tôi cũng không ngủ được, nằm thao thức và quạt luôn tay tới mười hai giờ khuya. Khổ nhất là ở Long Xuyên này mấy năm nay nhiều muỗi quá, ngồi ngoài sân hơi mát một chút nhưng phải luôn tay đập muỗi, vào trong phòng còn nhiều muỗi hơn nữa, chui vào mùng thì hầm”.

(Trích thư ngày 1-4-1981)

- Nói về cái vui trong những ngày sau Tết:

“Sáng tôi thức sớm, năm giờ nằm chờ chim hót. Khoảng năm giờ rưởi, luôn có một loài chim tôi không biết tên, mở đầu buổi hội bằng ba notes: tuy, tuy, tuý, giọng cao mà trong. Tiếp theo là các loài chim khác, điều lạ (không có chim sẻ) đua nhau hót, rất vui, trong khi trên mặt đất là tiếng gà gáy, nghe thô làm sao! Cuối cùng luôn luôn có con cuốc chấm dứt buổi hội. Thế là vườn lại vắng.

Tôi ra vườn hưởng hương xoài và hương mai vàng. Hương xoài mút, hơi hắc, hương mai thoang thoảng, kín đáo, sang. Một lát sau ánh nắng nhuộm vàng cả cảnh vật, từ cây cho đến người, phố sá… Càng gần trưa thì da trời càng xanh ngắt, thăm thẳm mà trong.

Từ trưa trở đi hết thú rồi.

Mà cũng chỉ thú như vậy được độ nửa tháng rồi mai rụng hết xoài cũng rụng, đâm những trái nhỏ như hạt đậu, còn chim thì thưa lần, không biết chúng đi đâu”.

- Và còn một cái vui khác:

“Cháu ở Tây Đức đem về cho 5 cuốn sách về xã hội phương Tây, cách mạng Trung Hoa của Mao, về văn học, về Vương đạo của Trung Hoa; đủ đọc trong một tháng. Vậy là trọn tháng giêng này đáng gọi là đẹp.

Người ta nhận được thuốc Tây, quần áo… để bán; tôi nhận được sách, bán không ai mua nhưng lại quí”.

(Tết Nhâm Tuất – Thư ngày 25-2-1982)

- Cả cái ghét:

… “Ghét tiếng pháo giao thừa quá. Pháo bây giờ nổ quá lớn, mà tay tôi lại ù; xác nó rất xấu, còn đâu thứ toàn hồng, mõng như cánh đào và đỏ hơn đào nữa, tới cái mùi thuốc pháo cũng không thơm. Tôi nhớ Lâm Ngữ Đường bảo mùi đó làm cho tỉnh rượu đi được. Tôi không uống rượu, không biết có đúng không”.

(Trích thư ngày 25-2-1982)

- Một cán bộ văn hoá ở Bắc vô hai lần lại kiếm ông, mời ông dự một cuộc họp năm, sáu học giả với Thứ trưởng Hà Xuân Trường để lập một nhóm nghiên cứu về Trung Hoa (Sinologie). Ông không đi dự. Họ vẫn cứ muốn ông viết giúp. Biết ông và ông Giản Chi đã viết xong cuốn Hàn Phi Tử (4) họ bảo: Ở Bắc người ta đọc sách của hai Bác viết về Trung Hoa, đánh giá cao, hai bác có tập Hàn Phi Tử đưa cho chúng tôi, chúng tôi sẽ in”.

Ông chưa trả lời.

Tập bản thảo đó, ông Đào Duy Anh cũng đã coi một nửa, bảo với ông: “Ông viết nghiêm chỉnh. Để tôi viết lời tựa giới thiệu cho”.

Ông làm thinh.

Thấy ông không sốt sắng, ông Đào bỏ qua việc đó.

- Nhà xuất bản Văn học ở Hà Nội nhờ một người trong ban Hán Nôm Viện Khoa học xã hội Hà Nội đọc cuốn Cổ văn Trung Quốc của ông. Ông đó là bạn học của ông ở trường Bưởi, có cử nhân luật, biết chữ Hán, chữ Nôm, viết dịch về Sử Việt Nam (5). Đọc xong, ông đưa cho hai người khác đọc, cả ba đều “đánh giá rất cao” cuốn đó.

Chỉ nêu vài ba thídụ tiêu biểu, xin cho tạm dừng những người xa. Chừ đến những người gần gũi thân cận:

Ông Lê Ngộ Châu kể cho biết:

Gần xa yêu ghét

“Sáu tháng trước khi mất, có một bữa, anh Lê hỏi tôi thích nhũng tác phẩm nào của anh nhất. Tôi nói thẳng rằng tôi dốt chữ Hán nên những cuốn tôi cần đọc để hiểu biết là những cuốn anh Lê viết về Cổ học Trung Hoa, nhưng những cuốn về loại này thì những sách anh chưa xuất bản là những cuốn hay nhất, như Trang Tử, Lão Tử, Hàn Phi, Tuân Tử, Mặc học, Khổng Tử, Kinh Dịch và Sử Trung Quốc (6). Các cuốn này anh Lê như già dặn, vững vàng hơn”. Anh Lê cũng nói: “Tôi cũng nghĩ như vậy”.

“Trong các sách hay này, tôi quí nhất là: Lão Tử (anh Lê dịch và chú thích trọn cuốn “Đạo Đức Kinh”). Trang Tử (anh Lê cũng dịch trọn các tập của Trang Tử, dịch đầy đủ nhất) và Kinh Dịch. Nếu tôi xuất bản được, tôi sẽ in ba cuốn này trước nhất đã.”.

(…) Trong những sách chưa xuất bản có một truyện dài duy nhất của anh Lê (7) viết đề cuộc đời một người Việt Nam đầu tiên sang Châu Mỹ tìm vàng, khung cảnh quê hương Việt Nam này là quê hương của anh Lê, nhưng câu chuyện rất li kì, hấp dẫn, tôi đọc mê say. Hồi đó tôi hỏi anh phần nào là thực phần nào là hư cấu; anh Lê chỉ cười chưa trả lời”.

Trước năm 1975, khi tôi tham khảo ý kiến của độc giả, bạn bè để viết về nhà văn Nguyễn Hiến Lê, tôi nhớ có nhiều anh bạn hỏi tôi: “Trong những tác phẩm của ông Nguyễn Hiến Lê, anh có thấy tác phẩm nào đáng được coi là tác phẩm độc đáo, tiêu biểu, để đời?”.

Chính vấn đề khúc mắc đó đã làm cho tôi lúng túng. Do đó mà tôi chưa đã động gì đến trong hai phần trên đã viết về ông. Bởi tôi không đủ khả năng chữ Hán để đánh giá những sách về Cổ học Trung Hoa ông viết, còn non một trăm tác phẩm khác đã xuất bản mà tôi đã đọc thì xin thú thật là tôi chưa thấy.

Hồi đó tôi có hỏi ông, ông có trả lời tôi:

“Tôi viết nhiều loại, loại nào cũng có một, hai tác phẩm tôi thích hơn những tác phẩm khác trong loại đó. Chứ tác phẩm tiêu biểu để đời thì không có”.

Lúc đầu tôi nghĩ là có thể vì ông khiêm tốn mà trả lời tôi như vậy. Song khi nghĩ về tâm tình ông đối với tôi lúc nào cũng chân chất, mặn nồng, khắng khít và nếu chỉ xét về tác phẩm đã xuất bản của ông thì những phúc đáp trên kia quả là chân thật. Trên thế giới rất nhiều nhà văn như vậy. Nếu hiểu để đời là để đến ba, bốn trăm năm sau thì ở Pháp chỉ thấy tác phẩm À la recherche du temps perdu của Marchel Prouust là độc đáo, tiêu biểu, để đời. Ngay cả Honoré de Balzac cũng không có nữa. Guerre et paix (Chiến tranh và Hoà bình) của Tolstoi đúng là tác phẩm tiêu biểu, để đời. Ở ta Đoạn Trường Tân Thanh của Nguyễn Du cũng đáng xếp vào hàng tác phẩm giá trị ấy.

Xét đến trong giới độc giả của ông thì khiếu thưởng thức cũng không ai giống ai. Người thích loại Tiểu sử danh nhân, kẻ mê loại phê bình văn học (một độc giả vượt biên chỉ mang theo mỗi một cuốn Hương sắc trong vườn văn), người ca tụng loại học làm người, kẻ tán dương loại văn dịch, bài tựa, các đoạn văn có tình cảm trong những tác phẩm của ông, người đề cao nhắc nhở loại bút chiến của ông khi ông đả chế độ giáo dục, đả chế độ duyệt văn hoá của thời Cộng hoà miền Nam. Loại tác phẩm Bài học Israël, Bán đảo À Rập làm người đọc mê say… Như vậy thì nếu dựa vào tiêu chuẩn “quần chúng độc giả” thì tác phẩm nào đáng được “bầu” là độc đáo, tiêu biểu, để đời? Chúng ta chỉ biết là vì ông viết về nhiều vấn đề, cho nên loại tuổi nào, tâm lí nào, trình độ nào, sách ông viết đều có độc giả ham thích.

Riêng tôi, tôi rất tiếc chưa được đọc hết các tác phẩm ông chưa in; tác phẩm dịch thì dù hay đến đâu thì dẫn không thể xem là độc đáo, tiêu biểu, để đời được; sáng tác đã in thì chưa thấy mấy cuốn và chưa mấy đặc biệt lắm để có thể coi là độc đáo, tiêu biểu; sách các loại khác thì thật công phu, thật giá trị, nhưng cũng chưa đạt được đủ mức độ “độc đáo, tiêu biểu, để đời”.

Tóm lại, xét toàn bộ có thể những tác phẩm của ông có mang vẻ “độc đáo” (về bút pháp) đấy, nhưng đánh giá riêng rẽ một tác phẩm có được các khía cạnh, các đặc điểm “độc đáo, tiêu biểu, để đời” thì chưa một tác phẩm nào đã xuất bản của ông đã đạt tới đỉnh cao toàn vẹn ấy như một Guerre et paix của Tolstoi, một À la recherche du temps perdu của Marcel Proust, hay một Đoạn trường tân thanh của Nguyễn Du.

--------------------

(1) Trích thư ngày 5-9-1981 của ông gửi cho tôi.

(2) Trong Hồi kí, cụ NHL viết: “Tử Bình: Gọi năm, tháng, ngày, giờ bằng can chi hết, có 4 can, 4 chi; do đó gọi là bát tự (8 chữ) dùng dương lịch (tính tháng, năm theo tiết) không có tháng nhuận, hợp lý hơn nhiều. (…). Hà Lạc: cũng gọi là bát tự hà lạc vì cũng gọi năm, tháng, ngày, giờ theo can chi; nhưng khác hẳn Tử bình ở chỗ đổi những can chi đó ra số hà lạc để lập thành quẻ kép trong Kinh Dịch…” (tr. 261) – Gf.

(3) Ở nước ta trước nay mới có 2 cuốn: cuốn của Đào Duy Anh (Trung Hoa sử cương), mỏng, chỉ cốt đưa lịch sử quan mác-xít vào thôi chứ thiếu rất nhiều; cuốn nữa (Trung Quốc sử lược) của Phan Khoang chỉ là một cuốn sử cho học sinh Trung học dùng.

(4) NXB Văn hoá TT, 1994.

(5) Tức ông Vũ Tuân Sán – Gf

(6) Cuốn này các năm 1992, 1993, 1994… về sau hai NXB Văn hoá-TT và Văn học đã xuất bản cả đều do ông NQT giới thiệu (BT).

(7) Tức cuốn Con đường thiên lí – Gf.

CHƯƠNG III

NHỮNG TÁC PHẨM CHƯA XUẤT BẢN (1)

(Mới sửa và dịch, viết sau ngày giải phóng)

Những tác phẩm này gồm có những bản thảo đã viết xong (chưa in), những bản đương viết dở dang nay viết tiếp và những bản mới viết sau này, tất cả 22 tác phẩm, nghiên cứu có, dịch thuật có, sáng tác có.

Dưới đây xin giới thiệu sơ lược về mỗi tác phẩm (2):

1. Trang tử (gồm ba tập dày khoảng năm trăm trang): ông dịch không bỏ một bài nào tất cả các chương trong Nội thiên, Ngoại thiên, Tạp thiên, ở cuối mỗi chương ông đưa ra nhận định của ông về chân nguỵ và dùng những chương chắc chắn của Trang Tử để phân tích tư tưởng của Trang.

Có thể coi công trình đầy đủ nhất từ trước tới nay ở nước ta (3).

2. Tuân Tử (viết chung với ông Giản Chi) dày khoảng 500 trang, gồm hai phần: phần học thuyết của Tuân Tử và phần trích dịch. Ở nước ta, ngoài ít chục trang trong Nho giáo của Trần Trọng Kim, Khổng học đăng của Phan Sào Nam, đây là cuốn đầu tiên viết về Tuân Tử.

3. Hàn Phi (viết chung với ông Giản Chi) dày khoảng 500 trang giới thiệu đời và tư tưởng của Hàn Phi sau khi ôn lại hai thời Xuân Thu và Chiến Quốc về phương diện xã hôi, chính trị, học thuật cùng lược thuật tư tưởng và chính sách của các pháp gia trước Hàn Phi.

4. Mặc học (gồm hai tập, dày khoảng 450 trang), nửa trên về Mặc tử (triết gia sinh sau Khổng Tử, chịu ảnh hưởng của Khổng, cũng tôn quân, trọng hiền, đề cao đạo đức và sự tu thân như Khổng, nhưng chống Khổng ở lễ nghi, cho nó là phiền phức, xa xỉ, ghét ca nhạc mà lại có tinh thần tín ngưỡng rất mạnh), nửa dưới về Biệt Mặc (môn đồ, sau khi Mặc Tử chết, không còn giữ chủ trương của ông nữa, bỏ hẳn chính trị, đạo đức mà suy tư về trí thức, biện luận, khoa học (hình học, lực học, quang học).

5. Lão Tử (4) (1 tập dày khoảng 250 trang): ông giới thiệu học thuyết Lão Tử, dịch và chú thích trọn Đạo Đức Kinh.

6. Luận ngữ (5) (1 tập khoảng 250 trang): dịch, chú thích và phân loại thật công phu, thật kĩ lưỡng từ Khổng Tử, môn sinh Khổng Tử từ học và tu dưỡng, xử thế, chính trị… Trong mỗi mục lại chia ra: đời sống, lối sống, nhân cách, tính tình, dạy học, Khổng Tử tự xét mình, Khổng Tử xét người, người đương thời xét Khổng Tử.

7. Khổng Tử (6) (1 tập dày khoảng 200 trang): gồm các chương: thời Khổng Tử, Đời sống Khổng Tử, Con người Khổng Tử, Tư tưởng chính trị và chính sách trị dân của Khổng Tử, Đạo đức làm người của luân lý Khổng Tử.

8. Kinh dịch (7) (2 dày khoảng 650 trang): Viết cuốn này, ông dùng bộ của cụ Sào nam, nhưng dùng thêm nhiều cuốn khác của Trung Hoa, Pháp Anh và trình bày đầy đủ hơn, sáng sủa hơn. Nhiều bạn của ông cũng thích, có bạn chép tay để giữ vì sợ không biết bao giờ cuốn đó mới in được. “Một bạn trẻ coi ông như thầy học, bác sĩ Nguyễn Chấn Hùng, giảng viên Đại học Y khoa Sài gòn, xin ông đánh máy sáu bản, tặng ông một bản, còn thì tặng các bạn thân đã giúp công giúp của trong việc đánh máy. Bạn ấy xin mươi năm nữa khi nào có dịp xuất bản sẽ lo cho (8).

Viết cuốn này ông nhằm mục đích hướng dẫn những bạn trẻ muốn tìm hiểu triết lí trong Kinh Dịch, nghĩa là vũ trụ quan, nhất là nhân sinh quan, cách xử thế, tu thân, trị dân trong Kinh Dịch” mà ông gọi là “đạo Dịch, đạo cũa bậc chính nhân quân tử thời xưa”. Vì vậy, ông “bỏ hết phần bói toán, huyền bí, nhất là phần tướng số và trình bày một cách có hệ thống, sáng sủa tư tưởng của cổ nhân”.

9. Lịch sử văn minh Trung Quốc (9) (2 tập, dày khoảng 400 trang) trong bộ Lịch sử văn minh (32 cuốn) của Will Durant. Ông dịch sau năm 1970. Cuốn này chưa kịp in thì thay đổi chế độ.

10. Tôi tập viết tiếng Việt (10) viết xong vào cuối năm 1964 gồm 11 chương đại ý ông nêu các kinh nghiệm của ông để viết tiếng Việt cho sáng sủa và xuôi tai.

11. Đời nghệ sĩ (11) (dày khoảng 200 trang) thuộc loại gương danh nhân, gồm tiểu sử của Goethe (thi hào Đức), Chateaubriand (văn hào Pháp), Balzac (tiểu thuyết gia danh tiếng nhất của Pháp), S.Maugham (tiểu thuyết gia Anh), Walt Disney (tác giả nhiều phim hoạt hoạ bất hủ).

12. Con đường thiên lý (12) (dày khoảng 250 trang): truyện một người Việt đầu tiên trôi nổi qua Mỹ theo một đoàn tìm vàng. Tới miền có vàng rồi thì chán, trở về NamViệt lập gia đình, khai hoang, kháng chiến.

Truyện viết xong năm 1972, rất hấp dẫn, ghi được một số hồi kí của ông như cảnh ngã ba Bạch Hạc, đền Hùng, tình hình hồi đầu kháng Pháp ở thôn quê miền Nam… và cả chí hướng của ông.

Truyện này ông đặt nhan đề là Con đường thiên lý vì hồi trẻ ông muốn viết một tập du kí từ Nam ra Bắc. Cuốn này ông lập tâm là cuốn sẽ viết say mê nhất và là tác phẩm chính của ông. Nhưng ông chỉ mới ra được tới Qui Nhơn thì thế chiến đã nổ và không có dịp đi tiếp những chặng sau: ông chỉ ghi vội bốn tập: về Bắc lần đầu (1940), về Bắc lần nhì (1943), về bắc lần ba (1944), Nha trang – Tuy Hoà – Qui Nhơn, trong đó ông đã những tả cảnh đẹp, những cổ tích, phong tục… ông được thấy ở miền duyên hải Trug Việt trong những dịp ông về quê hương hoặc đi thăm ông nhạc ở Tuy Hoà. [Lúc cụ NHL cưới bà Trịnh, “ông nhạc” của cụ đang làm việc ở Giá Rai – Bạc Liêu, sau đổi ra Tuy Hoà – Gf]

13. Mùa hè vắng bóng chim (13) (2 tập, dày khoảg 400 trang): dịch khá kĩ tiểu thuyết – mà cũng là tự truyện – Birdless Summer của Han Suyin (Hàn Tú Anh), một nữ sĩ cha Trung Hoa, mẹ Bỉ. Nội dung tác giả Han Suyin ghi lại những biến cố xảy ra ở Trung Hoa, sự thối nát kinh khủng của chế độ Quốc dân đảng Tưởng Giới Thạch, thương hại tình cảnh điêu đứng của dân nghèo Trung Hoa sống như thú vật trên một non sông tuyệt đẹp.

14. Những quần đảo thần tiên (14) (dày khoảng 200 trang): tuyển và dịch sáu truyện ngắn S.Maugham tả đời sống của thực dân Anh của một số quần đảo trên Thái Bình Dương.

15. Gogol (15).

16. Tourgueniev (16).

17. Tchekhov (17).

Ba cuốn trên đi chung thành một bộ. Một cuốn dày trên dưới 200 trang gồm 2 phần: phần giới thiệu tác giả (độ năm, sáu mươi trang) và phần văn tuyển.

Đây là ba tiểu thuyết gia lớn hạng nhì sau Tolstoi và Dostoievski. Tất cả đều có tinh thần nhân bản, phản kháng, chiến đấu và đều tả chân thân phận hạng người bị áp bức trong xã hội.

18. Để tôi đọc lại (18) (không xuất bản) dày khoảng 300 trang: gồm một số bài tựa, tuỳ bút, hồi kí, những đoạn đắc ý nhất của ông viết trong những năm 1965-1974 vì có tính cách nghệ thuật, lí luận vững, nhất là vì cảm xúc chân thành, dào dạt, ghi được tâm tư, những vui buồn phẩn uất của ông.

19. Mười tám câu chuyện thời sự (19): gồm một số bài có tính cách bút chiến trong những bài về tư thục, về chuyển ngữ Đại học, vấn đề kiểm duyệt, nhà cầm quyền và dư luận, vấn đề thông cảm lẫn nhau giữa chính quyền và nhân dân… đăng trong các tạp chí, tuần báo, nhật báo ở miền Nam chưa in thành sách.

20. Hồi kí (20) (3 quyển, dày trên 700 trang) chép về gia đình ông, đời sống, đời viết văn của ông và những nét chính về xã hội Việt Nam từ sau thế chiến thứ nhất đến 1980.

21. Đời viết văn của tôi (21): trích trong Hồi kí, gom chung những đoạn liên quan đến đời viết văn của ông rãi rác trong Hồi Kí thành cuốn này.

22. Sử Trung Quốc (22) (3 tập, dày 900 trang): Viết bộ này, ông phải đọc lại khoảng 50 cuốn Sử và Văn minh Trung Quốc. Ông không theo các nhà viết Sử trước phân biệt Thương cổ, Trung cổ, Cận cổ, Hiện đại…, mà chỉ chia làm ba thời: Thời Phong kiến – Thời Quân chủ - Thời Dân Chủ. Ông nhấn mạnh vào hai điểm:

- Lịch sử Trung Hoa là lịch sử ảnh hưởng của Khổng Giáo.

- Lịch sử Trung Hoa là lịch sử của một dân tộc văn minh một mặt là biển, còn ba mặt là các bộ lạc nghèo khổ, du mục, luôn luôn rình rập lúc người Hán suy nhược thì ùa vào cướp phá. Trên hai ngàn năm như vậy, và có mấy lần họ làm chủ non sông Hán, cai trị dân Hán, tổ chức xã hội Hán, dùng văn tự, ngôn ngữ Hán, chẳng bao lâu bị Hán hoá. Và khi người Hán quật khởi giành lại được chủ quyền thì đất đai của họ thành đất của Hán, con cháu họ thành con cháu dân Hán. Rốt cuộc đế quốc Hán càng ngày càng rộng hơn, dân Hán càng ngày càng đông hơn. Trung Hoa như con phương hoàng trong thần thoại phương Tây, cứ mỗi lần chết thì lại tái sinh từ đám tro tàn của nó mà đẹp đẽ thêm lên. Và ông đã tìm nguyên nhân của hiện tượng đó.

Viết chương này, nếu tác phẩm nào tôi chưa đọc thì tôi nhờ bạn hữu thân tín của ông giúp đỡ chỉ bảo cho hoặc dựa vào cuốn Hồi kí Đời viết văn của tôi của ông.

Vì sách chưa xuất bản nên tôi chỉ giới thiệu sơ lược nội dung mỗi tác phẩm mà không đưa ra nhận xét phê bình nào (23).

-------------------------

(1) Tác giả viết cuốn này trước năm 1975, do đó có nhiều tác phẩm của Nguyễn Hiến Lê đã được in sau giải phóng, tác giả (CHK) không nhắc tới (BT).

(2) Nội dung những tác phẩm đã xuất bản trước 30-4-1975, tôi đã giới thiệu ở Phần I.

(3) Ở nước ta, ông Nguyễn Duy cần đã giới thiệu học thuyết của Trang nhưng chỉ dịch ít chương trong Nội thiên, Ngoại thiên và Tạp thiên.

(4) NXB Văn Hoá-TT, 1992.

(5) NXB Văn học, 1992. [Hình như sau này Nxb Văn học đã gộp cuốn Luận Ngữ và cuốn Khổng Tử lại thành Khổng Tử và Luận Ngữ (2003) – Gf]

(6) NXB Văn hoá 1991, tái bản nhiều lần. (BT)

(7) NXB Văn học, 1992, nay (2006) đã tái bản lần thứ 9 (BT). [Tên đầy đủ là: Kinh Dịch – Đạo của người quân tử - Gf]

(8) Xem bài Bạt nơi bản in lần thứ 9 (2006) (BT).

(9) Trường ĐHSP TP.HCM, 1990 (BT).

(10) NXB Long An 1990 (BT).

(11)  NXB Văn Hoá-TT, 1993 (BT).

(12) NXB Long An 1990 (BT).

(13) NXB Tác phẩm mới 1990 (BT).

(14) NXB Văn học, 2003 (BT).

(15) (16) (17) NXB Văn học, 2000 (BT).

(18) NXB Văn học, 2002 (BT).

(19) NXB Văn học, 2002 có đề phụ là Vài lời với bạn trẻ (BT).

(20) NXB Văn học, 1992, tái bản nhiều lần (BT).

(21) NXB Văn hoá, 1997 (BT).

(22) NXB Văn hoá, tái bản nhiều lần (BT)

(23) Tham khảo bài Giới thiệu tác giả Nguyễn Hiến Lê trong Nguyễn Q. Thắng, Tuyển tập Nguyễn Hiến Lê (4 tập) NXB Văn học, 2006 (BT).

CHƯƠNG IV

MẤT ĐI NGƯỜI TRI KỶ

Đau lòng kẻ ở người đi,

Lệ rơi thấm đá, tơ chia rũ tầm.

(Nguyễn Du)

THÔI RỒI MỘT NGÔI SAO RỤNG

Má các cháu hớt hãi gọi tôi: “Anh Kỳ, có điện tín!”.

Tôi đang dạy kèm con một người quen học tiếng Pháp ở trên gác, bỏ đó chạy xuống. Má các cháu trao cho tôi bức điện, tôi trông thấy cắp môi mím mấp mấp mà không mở nổi để nói được một lời dường như cổ họng đang bị nghèn nghẹn hai má thì đỏ ừng ừng, cặp mắt cũng đỏ như bị cái mùi ớt hăng làm cho cay xốn lên và rươm rướm nước mắt. Tôi phập phồng, nghi có sự chẳng lành, tôi hỏi nhanh: “Điện của ai đó”. Không thấy trả lời, tôi vội lấy bức điện đã mở nơi tay má các cháu rồi đọc: “Ông Lê mất 22-12 tại Kỳ Đồng – Sàigòn – Nguyễn Thị Liệp”. Mặt tôi choáng váng. Mắt tôi hoa lên. Tôi sợ mắt không kiếng tôi đọc lầm. Tôi đọc lại. Rõ ràng đích thực chị Lê báo cho tôi biết tin anh Lê mất. Con gái lớn tôi đang ôn thi học kỳ dừng học, sững sờ nhìn tôi đang im lặng đứng như chết cứng. Cái tin đau đớn đột ngột và hết sức bất ngờ khiến tôi không khóc được nữa; vốn yếu tim, tôi mệt xỉu, lảo đảo ngồi xuống chiếc ghế mây. Một chập – cũng khá lâu – tôi mới nghe từng nhịp đập của trái tim tôi, nó rỉ ra tiếng khóc. Tôi sờ lên đôi mắt, nước mắt ứa ra thầm lặng lăn xuống má từ bao giờ! Nhà tôi hẹp mà tôi cảm thấy như có một phép màu làm bung hết các vách tường tứ phía và một cảnh hoang vu bao la khủng khiếp trước mặt…

Má các cháu, vừa qua được cơn xúc động mãnh liệt thình lình, quay lại hỏi tôi: “Bây giờ tính sao? Có đi Sài Gòn không”?

Nghe hỏi, tôi trấn tỉnh. Nhìn đồng hồ: 4 giờ kém 15 ngày 23 tháng 12. Đi Sài Gòn đưa tiễn anh Lê là rất cần thiết, nhưng chắc chắn không thể kịp rồi. Gặp hồi xe cộ rất khó khăn, đi tàu lửa Thống Nhất phải đăng ký trước năm ngày; đi xe hơi phải trước một ngày và phải là cán bộ, công nhân viên chức mới được. Còn bao nhiêu điều kiện khác nữa. Sự việc ngỡ ngàng cấp bách không thể giải quyết kịp. Tôi quyết định đi đánh điện “đau đớn thổ lộ nỗi ngậm ngùi của mình cùng chị Lê, rất tiếc không thể vào đưa đám và xót xa chia buồn cùng tang quyến”.

Tôi đạp xe sang báo tin cho thi sĩ Quách Tấn biết, rồi đạp luôn ra Trung Tâm Điện Báo đánh điện khẩn vào 12/3C Kỳ Đồng.

Trở về tôi mới cảm thấy buồn – cái buồn đứt ruột đi được. Vợ tôi, các con tôi đều buồn; bữa cơm tối dọn ra, ai nấy đều chẳng buồn ăn, chẳng buồn nói chuyện, ăn quấy quá cho xong. Nỗi buồn nhớ thương như bị khuấy động lên; giữa cái im lặng chết trong một bữa ăn gia đình, nỗi khắc khoải càng thêm dữ dội… Con tôi bưng cơm đi rồi, tôi còn ngồi âm thầm lặng lẽ. Mấy con chim sẻ chiều chiều hay bay đến ẩn náo cái lạnh cắt thịt chưa hề thấy của mùa đông năm nay ở cái xứ biển này tại vòm cây dừa sát hiên nhà tôi, giờ phút này chưa thấy về tới? Và thường khi những buổi chiều không mưa, theo ánh nắng ảm đạm, rơi rớt chìm dần về phía núi xa, trên bầu trời bên trên chỗ tôi mắc võng nằm lại thấy hiện ra loạn xạ những hình tượng cổ quái kết thành hình con hổ xám vằn vện nhe nanh múa vuốt một cách dữ dằn, lạ lùng chiều nay cũng chui nhủi biệt dạng ở một hang ổ nào mất! Bầu trời thấp, lất phất mưa, giọt rời và nhẹ. Một con nhện tơ buông từ một mái gác, lơ lửng nơi khoảng không một hồi như để quan sát rồi không cuốn mình trở lên mà lại loà xoà hạ xuống vừa đúng ngay chấm nước mưa nơi sàn như để nuốt cho được giọt lệ ứa của Trời cao! Tạo hoá rầu rĩ xem chừng đã cạn nước mắt mà lòng tôi vẫn ủ ê một nỗi buồn dai đẳng, khôn nguôi…

Bẵng đi nhiều tháng liền, tôi không nhận được thư nào của ông. Thư có đi. Mà không có lại. Tôi lo lắng đạp xe hỏi thăm ông Quách Tấn. Ông Tấn đáp: “từ mấy tháng nay, tôi cũng bặt thư anh Lê”. Chúng tôi đều nghi anh đau. Mãi đến trung tuần tháng 8, tôi mới nhận được thư anh. Anh cho biết: “Có tới 8 - 9 tháng rồi, tôi mới nhận được thư anh. Vậy là bao nhiêu thư anh gửi cho tôi về Long Xuyên đều mất hết rồi. Bưu điện ở đó làm việc bê bối kinh khủng – tới điện tín cũng mất, đề thi cũng mất… mà chẳng ai chịu trách nhiệm cả. Ngay các sở, ty ở Long Xuyên cũng không tin họ nữa, cũng không bỏ thư ở Long Xuyên mà phái người mang đi các nơi…! Khiếp chưa!”.

“Tôi chỉ muốn biết anh thôi việc, có được lương hưu trí không? Bao nhiêu? Có dạy tư ở nhà không? Sinh kế ra sao? Sức khoẻ có bình thường không? Thế thôi. Tôi mong Hải Thuỳ (1) được làm ở Nha Trang. Làm về recherche (2); ở ngoài đó có nhiều phương tiện nhất về hải sản (Hải Thuỳ với Hải sản, có lẽ do tiền định rồi, cháu có duyên với nghề đó)”.

“Vợ chồng tôi đều đau. Nhà tôi thì huyết áp lên xuống thất thường, từ 12 vọt lên 18, 20 uống thuốc thì xuống lại. Nhưng ít lâu sau lại vọt lên nữa. Tôi thì như nói nhiều lần với anh trong thư, ăn kém, ngủ kém, uể oải như trái banh xì hơi, không muốn cử động, rọi phổi, làm cardiagramme (điện tâm đồ) không thấy gì nặng, vậy mà uống thuốc Tây không hết, uống thuốc Bắc cũng chưa có kết quả”.

(Trích thư tháng 8-1984)

Cũng thượng tuần tháng 11 đó, tôi nhận được một bức thư của anh – thư ngắn thôi – anh hỏi sức khoẻ của tôi và nhắn lời thăm thi sĩ Quách Tấn. Không dè bức thư đó là bức thư chót anh viết cho tôi.

Nhìn cái chồng thư dày cộm tôi xếp cẩn thận theo thứ tự ngày tháng nhận được tôi bùi ngùi. Bệnh trạng của tôi anh theo dõi, hỏi han, giúp đỡ thật chí tình và chu tất. Gélusil chị Tuệ gửi về cho anh trị bệnh bao tử, nghe tôi đau, anh gửi ra cho một lần hàng trăm viên. Độc giả, bạn hữu chỉ cho anh nhiều phương pháp trị bệnh bao tử, bệnh thấp khớp…, chép biếu anh nhiều bài thuốc gia truyền, những kinh nghiệm trị liệu của chính bản thân anh…, anh chép hết gửi ra cho tôi với mọi chỉ dẫn chi li. Chỉ một sự anh thường xuyên hỏi han chăm sóc ấy cũng đủ làm cho tôi giảm đau rồi. Anh thường hỏi tôi kết quả việc dùng thuốc hay thực hiện các toa như thế nào? Thuốc tôi dùng chưa hết, vẫn còn cất giữ một số đề phòng khi bất thình lình cơn đau bao tử hành hạ thì uống; các bài thuốc tôi chỉ mới thí nghiệm có một nửa mà nay anh đã bỏ tôi anh đi thì kết quả và kinh nghiệm, tôi biết trao đổi với ai? Theo như nhà thơ Bàng Bá Lân ghi trong hồi ký của mình thì mãi đầu tháng 12-84, anh vẫn còn viết thư cho ông ta, “còn tin vận số năm sau sẽ khá”

(Thư đề ngày 1-12-84 ông gửi cho ông BBL).

Và ngày 11-12 anh vẫn phúc đáp thư ngày 6-12 của ông Vương Hồng Sển gửi cho anh “với lời lẽ chí thiết tâm tình và còn hẹn lúc khỏi bệnh sẽ lại nhà xem cặp ghế “Thái sư kỷ” kia mà!

(Thư ngày 3-1-1985 của

ông Vương Hồng Sển gửi ông Lê Ngộ Châu)

-----------------------

(1) Hải Thuỳ, con gái đầu của tôi, học Đại học Thuỷ Sản – Nha Trang.

(2) Nghiên cứu – Gf.

ĐÃ CHẾT THẬT RỒI A?

Đáp lại điều tôi mong đợi, trước tiên là một phong thư của một người bạn tôi ở Sài Gòn, trước giải phóng là một độc giả (1) rất ái mộ tác giả của hơn một trăm tác phẩm. Phong thư chỉ vỏn vẹn có một phiếu “cảm ta” cắt ở một tờ báo xuất bản tại Thành phố Hồ Chí Minh:

“Phiếu cảm tạ” như sau:

Cảm tạ

Chúng tôi chân thành cảm tạ

Bà con tổ 14 - P.17 – Q.3 cùng thân bằng quyến thuộc

đã chia buồn tiễn đưa linh cữu của chồng tôi

Nguyễn Hiến Lê

Từ trần ngày 22-12-84, Hường thọ 74 tuổi tới nơi

Hoả táng tại Xá Lợi Phật đài Thủ Đức

Nguyễn thị Liệp và tang gia

Thư không lời – ngay đến xuất xứ của tấm phiếu (cắt ở tờ báo nào) cũng không chú cho biết – nhưng lại nói rất nhiều…

Tiếp là thư trả lời của bà Nguyễn Hiến Lê: Bà kể sơ lược về tình trạng và cái chết của chồng bà và xót xa đáp lời tôi hỏi (“anh có kịp trối trăng gì với chị không?”):

“Nhà tôi ra đi đột ngột sau cơn mệt dai dẳng do tim làm anh không trối được lời nào với tôi khiến tôi đau đớn quá. Điều an ủi cho tôi là nhà tôi được vừa ý trong việc hoả táng và đám tang được một số văn hữu thân thiết tiễn đưa”.

(Trích tư ngày 4-1-85 của bà Nguyễn Thị Liệp)

Tiếp đến , vắn tắt mà rành rẽ lớp lang, thoả mãn được lòng tôi mong mỏi, ông Lê Ngộ Châu vẽ lại “khúc phim diễn tiến” từ lúc cơn bệnh ông phát nặng cho đến khi xong đám tang. Đến nay mỗi lần đọc lại phần chót bức thư mô tả “cuốn phim kết thúc”, tôi cứ ngỡ là ông Lê vẫn còn sống:

“Ông Lê mất rồi, xác đưa về nhà trông như ngủ, không có gì gây sợ hãi. Lò thiêu ở một đỉnh đồi Thủ Đức, phong cảnh thật đẹp. Cả bọn đưa đám tang mà tưởng như cùng ông Lê du ngoạn, không có cảm tưởng gì là ông Lê đã mất. Mất, thật rồi sao?”.

(Trích thư ngày 11-1-85)

---------------------

(1) Trước và sau giải phóng, anh đã đôi ba lần đến nhà thăm và trò truyện cùng ông Nguyễn Hiến Lê. Hồi anh còn đi giao dịch làm ăn khắp các tỉnh miền Nam Việt Nam, cuốn sách Ý chí sắt đá của ông Nguyễn Hiến Lê là sách cẩm nang gối đầu giường của anh. Mỗi lần gặp rối rắm là anh mở sách ra đọc để cố lấy niềm tin mà tiến bước. Nhờ đó mà dần dà anh gây dựng nên sự nghiệp. Trong dịp vào Sài Gòn, tôi ghé lại thăm, anh đã cho biết rằng cái tin ông Lê từ trần đã làm anh xúc động và buồn thương tiếc, hình ảnh người chết đã ám ảnh anh tới mấy ngày.

KHÚC PHIM: CUỐI MỘT ĐỜI NGƯỜI – KHÉP MỘT SỰ NGHIỆP

Bệnh tình diễn biến:

Ông bà Lê về Long Xuyên được nửa năm thì ngày 22-6-1984 lại trở lên Sài Gòn để chữa bệnh. Ông hơi bị lớn tim và bị bệnh rối loạn nhịp tim (arythmie). Theo ông Lê kể thì hễ cơn bệnh lên là tim đập thật mau, rồi tiếp đập chậm lại, chậm đến nổi người bệnh nghẹt thở. Ở Long Xuyên thoạt tiên cứ một, hai tháng mới trở cơn bệnh (crise) một lần; sau thì hai, ba tuần một lần, rồi đến một tuấn một lần, ông phải tức tốc về Sài Gòn chữa. Lúc này ông cũng bị viêm phổi nặng. Ông chữa cả Tây y lẫn Đông y. Đông y với cụ Định Ninh Lê Đức Thiệp (cũng đã từ trần); Tây y có đo điện tâm đồ. Tây y chỉ chữa khỏi bệnh viêm phổi. Bệnh tim thì khó chữa vì chỉ có thuốc làm nhẹ cơn bệnh mà thôi. Còn bà Lê thìhuyết áp cao thật trầm trọng, lại bị chứng lục nội chướng (glaucome) (1) phải vào viện mổ một bên mắt.

Tuy nhiên, vào tháng 10, tháng 11 ông Lê đã khoẻ dần, ông đã tiếp khách, có khi nói chuyện gần một tiếng đồng hồ mà chỉ thấy hơi mệt thôi. Bà Lê thì mổ mắt xong cũng đã dễ chịu bắt đầu tập dưỡng sinh. Hai ông, bà trù tínhsửa về Long Xuyên ăn Tết.

Thượng tuần tháng 12, đột nhiên – có lẽ một bữa thời tiết lạnh – ông bị cảm, lại viêm phổi, ho hoài không dứt. Vì không biết chứng bệnh thực của mình, cứ ngỡ là cảm lạnh bị ho, chỉ uống thuốc ở nhà. Ông lại ngại xê dịch, không chịu đi bác sĩ chuyên khoa nên bệnh mỗi ngày một nặng. Khoảng 17-18 tháng 12, ông viêm phổi nặng thêm. Ông Lê Ngộ Châu và Văn Thanh lại thăm, bà Lê cho biết “ông Lê ho suốt đêm không ngủ được và cũng ăn rất ít”.

Ngày 19-12 vợ chồng ông Châu lại đến thăm. Khi vào thấy ông nằm tựa gối và chăn nâng cao đầu và mình ông lên, vừa nằm vừa thở hổn hển. Hôm đó có gió đông nhiều. Hễ gió nhiều là ông sợ lắm, cho đóng kín các cửa sổ.

Ngày 20-12 bà Lê ngỏ ý lo sợ cho bệnh trạng của ông, muốn đưa ông vô bệnh viện, nhưng ông cứ gạt đi. Ông Châu phải góp sức, dựa cả vào yếu tố tâm lí để thuyết phục ông, như dỗ ông vô chừng đôi bữa sẽ khỏi liền, lại trở về nhà ngay. Bởi biết tánh ông dù đau cũng không muốn rời khỏi nơi mình quen thuộc. Thí dụ hôm 20-12 bà Lê tỏ nỗi lo của mình với ông Châu là vào ban đêm bà ngủ ở dưới nhà (2), ông Lê ở trên lầu một mình, mà ông đi lại hay ngã, nên sợ tối có chuyện gì, ở dưới nhà không hay được. Ông Châu bàn với bà là kê cho ông một đivan ở phòng khách, gian trong để ông xuống nhà nằm. Và ông Châu cho người con trai lại kê đivăn như đã bàn, nhưng rồi ông Lê không chịu rời phòng của ông.

Thuyết phục. Và ép buộc nữa. Sau rốt ông cũng chịu, nhưng khất lại một ngày để còn đi khám một bác sĩ chuyên khoa về phổi đã (đúng như lời ông nói, chiều 20 ông có nhờ người đưa đi bác sĩ Đỗ Chí Đồng ở bệnh viện Hồng Bàng (3). Bác sĩ Đồng là bậc thầy hồi trước).

Sáng 21-12, ông Châu lại nói thêm, nghe ông kể lại chuyện tới thăm bác sĩ Đồng, thấy ông tỉnh táo hơn, nói chuyện được nhiều, có vẻ như bớt ho.

Nhưng chiều đó, Ông Châu nhận được thư của bà Lê mời lại gấp (bà Lê chỉ có người đi chợ giúp việc làm cơm buổi sáng, còn buổi chiều và tối thì chỉ có một mình bà. Bởi vậy muốn gởi cho ông Châu mấy chữ, bà phải mướn một anh xích lô, coi như đi một cuốc xe). Ông Châu, vợ ông và ông Văn Thanh cùng tức tốc tới ngay. Bà Lê cho biết bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc đã mang đến cho hai giấy giới thiệu vô Bệnh viện An Bình (Chợ Lớn).

Lại hội ý với ông Lê (lúc đó đó có cả vợ chồng thầy giáo Quế), ông “nhất trí” sáng 22 sẽ vô bệnh viện.

Sáng sớm 22, ông Châu đến, vợ chồng thầy giáo Quế đã có mặt ở đó như đã bàn hẹn từ chiều hôm trước rồi. Ông Lê mặc một áo bà ba, một áo len ngồi trên giường, thầy Quế đỡ cho ông ngồi. Sau đó bà Lê đưa vô một li sữa, có bánh mì bẻ nhỏ bỏ vô đó. Ông ăn hết ít bánh đó và uống sữa bằng một ống hút. Ăn uống khó khăn, nhưng tỉnh táo, thỉnh thoảng vẫn nói chuyện.

Trong lúc đó thì ông Châu ngồi ở bàn ông Lê thường làm việc, mặt nghiêm nghị, vì có nhiệm vụ làm áp lực, buộc ông Lê giữ đúng lời hứa chiều hôm trước là vô bệnh viện.

Nhưng không có chuyện gì, dù có thúc giục ông mà ông vẫn chần chờ, mãi đến 8 giờ 30, ông cũng chịu xuống lầu, ông lê chân bước từng bước một, từ chối tất cả sự giúp đỡ của người thân có mặt, cứ tự mình tay vịn cầu thang mà đi. Tuy vậy ông Châu và thầy Quế vẫn đi hai bên phòng ông té. Trước khi đi, ông còn nhắc “nhớ đem theo cho tôi cuốn sách đang đọc dở, cây bút chì và cặp kính”.

Trước khi bước chân lên xích lô, ông đếm số người hiện diện: một, hai… tám, chà đưa tôi đông quá, tất cả tới tám người (vì có bà láng giềng)! Dọc đường thấy vợ chồng thầy giáo Quế đạp xe kèm theo xe xích lô chở ông bà, ông hỏi bà về sinh kế và gia đình của người học trò mà ông thương nhất đó. Ông hỏi tiền xe, cho là rẻ và nhận cả trời đẹp nữa, ông ngửa mặt nhìn bầu trời xanh ngắt, nắng sớm đẹp tươi cười.

Giấy giới thiệu của bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc có kết quả rất tốt. Xuống xe, vào phòng cấp cứu của bệnh viện, liền có bác sĩ và sinh viên Y khoa đến khám và hỏi căn bệnh; ông trả lời rành mạch. Họ cho lên nằm ở lầu ba, ngồi xe đẩy và có thang máy đưa. Ông được nằm một phòng dành cho cán bộ cao cấp, cùng với một cán bộ hưu trí cỡ trên dưới bảy mươi (hai người một phòng). Do sự giới thiệu ông Châu, cả hai người – ông Lê và ông cán bộ - đều có nói với nhau xã giao. Phòng đủ tiện nghi, giường khá rộng, sạch sẽ, gối nệm trắng muốt, ông tỏ vẻ khó chịu (4).

Sau khi bác sĩ khám và cô ý tá chích thuốc cho ông, ông cảm ơn ông Châu và vợ chồng thầy Quế, bảo “yên tâm về đi”. Chỉ còn lại bà Lê và bà láng giềng mà bà Lê nhờ theo giúp.

Mười một giờ, bà cho ông ăn cháo và đưa đi tiêu (ông bảo dắt vào vào cầu chớ không chịu ngồi “pô”), xong đỡ ông nằm nghỉ. Mới nằm xuống đã bảo đưa cuốn sách (cuốn Búp sen xanh ông dặn mang theo đấy) và cặp kính cho ông. Bà ăn cơm (do bà giúp việc mua dùm. Bà mới và miếng cơm thì thấy cuốn sách rời khỏi tay ông, ông nằm nghiêng mà đầu gục xuống, hơi thở nặng nề. Bà vội bỏ cơm, chạy lại đỡ ông, miệng hối người giúp việc đi mời bác sĩ liền cho. Bác sĩ đến xem mạch xong gọi điện thoại chở bệnh nhân xuống phòng cấp cứu. Bác sĩ, y tá vây quanh người bệnh, người bắt mạch tay, người đo tim, rồi chích thuốc, lại cho toa đi mua thuốc tiêm. Khoảng mười hai giờ, bà giúp việc lấy tiền và toa rồi đi luôn không trở lại. Bác sĩ đành dùng thuốc sẵn có trong bệnh viện.

Từ đó đàm kéo lên, thở mệt nhọc, phải nhờ hút đàm. Hút đàm lần thứ nhất. Lần thứ hai. Đến lần thứ ba ông bảo thôi. Hễ thấy ông khò khè nhiều thì bà đỡ ông lên rồi móc đàm ra, song chỉ thấy một chất nhờn chớ không thấy đàm cục. Hết hút đàm thì y ta cho thở ô-xi mà vẫn không thấy khoẻ. Mãi đến bốn giờ chiều, bà hỏi ông “ăn cháu không”. Ông lắc đầu đáp “không thấy đói”.

Bà luôn ngồi ở chân giường ông, rồi lại đứng sát đầu ông chực đỡ ông lên cho ông khạc đàm.

Biết bà mỏi mệt, ông nhích qua một bên, vỗ tay chỉ chỗ bên cạnh ông.

Bà hỏi: “Mình làm gì vậy?”. Vẫn nhắm mắt đáp: “Lại còn phải hỏi nữa?”.

Bác sĩ và y tá luôn luôn có mặt, chích thuốc, lớp chích gân, lớp chích thịt. Bà nhìn mặt ông không thấy vẻ gì đau đơn khi mũi kim đâm vào thịt.

Đến sáu giờ, Dũng đi làm về vô thăm ông. Dũng thay bà đỡ ông và cầm ống ô-xi cho ông thở. Lúc đó ông nói “chắc chết”. Một chặp sau, ông cựa mình, phiều phào: đi cầu. Dũng đỡ cho ông đi tiêu xong, thay đồ. Lúc này ông hỏi Dũng: “Nô-en có đi đâu chơi không?”

Hơi thở ông bắt đầu yếu dần, môi mấp máy, đưa tai sát vào miệng ông cũng không nghe được tiếng nào. Ông ra hiệu đưa cho ông giấy bút. Đưa giấy bút lại, ông cầm cây bút chì chỉ trong vài giây (từ lúc đưa bút vào tay, làm cử đợng viết, nhưng không cất tay lên được), rồi buông xuôi cây bút không viết được gì, và thở dốc bằng miệng…

Bỗng bà bác sĩ trực kêu bà nói: “Ông cụ xấu lắm rồi, vậy bà cụ muốn gì cứ nói?”

- Xin bác sĩ – bà đáp – rán giúp cho nhà tôi qua cho được khỏi đêm nay.

- Chúng tôi hết sức cố gắng, song sợ không được. Bà cụ còn muốn gì nữa không?

- Vậy nhờ cho bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc ở Bệnh viện Nhi Đồng 1 hay.

- Bà bác sĩ cầm ống nói gọi điện thoại liền. Bên kia đầu dây trả lời là bác sĩ Ngọc vừa rời khỏi bệnh viện.

Bà quay lại giường bệnh, bỗng thấy ông rướn người lên nấc, nấc, xong thở ra, rồi nín luôn. Ông đã vĩnh viễn ra đi. Dũng coi đồng hồ: 9 giờ kém 10 phút.

Bà kể lại cái giây phút cõi lòng tan nát ấy mà tôi nghe thấy bà vẫn giữ được bình tĩng trong khi tôi chỉ được nghe bà kể thôi mà không kiềm được cảm xúc; thú thật tôi nghẹn ngào, nước mắt rơm rớm:

“Tôi vuốt mắt ông vái: Ông nên nhắm mắt đi cho êm ái, đừng nuối ai hết vì đường xa diệu vợi không một thân nhân nào đến được đâu.

Tôi lấy khăn chêm cằm nhà tôi lên cho miệng khép kín lại. Dũng liền quay hạ đầu giường xuống, sửa tay chân lại cho ngay ngắn, lấy khăn đắp mặt lại.

Liền khi đó một cô y tá hỏi: “Bà tính chở xác về nhà ngay hay đem đi nhà xác?”

Tôi xin để ông nằm yên tới sáng. Cô bảo “không thể được, trái với luật lệ bệnh viện. Còn chở về ngay thì kí tên vào mẫu đơn có sẳn để xin xe Hồng Thập Tự”. Cô còn có nhã ý giúp mời ông chủ nhà đòn đến lãnh việc tang ma cho nữa. Chúng tôi lúc ấy hết sức bối rối nên chỉ nhờ mời ông ta tới nhà tính.

Xe đến đậu ngoài sân, chúng tôi cám ơn vội vã các bác sĩ và y tá rồi vội vàng ra xe. Hai người khiêng băng ca để khiêng xác nhà tôi ra. Rồi xe rồ máy đưa về nhà ở Kỳ Đồng vào lúc 9 giờ 15 phút đêm hôm đó (thứ bảy 22-12-1984). Sao lúc đó tôi tối tăm quá đến nỗi quên mất việc thù lao cho hai người khiêng băng ca, luôn cả chú tài xế nữa.

Về nhà vắng hoe. Đặt xác nhà tôi xuống chõng kê sẳn ở tầng dưới xong thì ông Trung tá ở biệt thự bên trong chạy qua hỏi địa chỉ của thân nhân bạn bè nào muốn cho hay. Và ông đi xe Honda tới các nơi tôi nhờ, báo tin ngay”.

(Tài liệu do bà Nguyễn Hiến Lê –

bà Nguyễn Thị Liệp – cháu Dư Kim Dũng và ông

Lê Ngộ Châu kể lại cho tôi nghe phúc cảo thư tôi hỏi)

Người đi không trở lại

Vợ chồng ông Lê Ngộ Châu tới ngay, rồi tới vợ chồng thấy giáo Quế và bà Kế. Sau khi thoả thuận xong với nhà Đòn, các người có mặt, người thì lãnh phần đi thông báo đánh điện cho bạn bè, thân nhân ở nội địa, kẻ lãnh việc đánh điện ra nước ngoài v.v…

Sáng ra, Ông Châu và người cháu của bà (Dư Kim Dũng) chỉ liện lạc được một số ít bạn bè thôi như các ông Vương Hồng Sển, Giản Chi, Toan Ánh, Học Năng tức giáo Phát và rể, ông Văn Thanh, Nguyễn Hùng Trương (Khai Trí), bà Đông Hồ, Minh Quân.

Trưa 23 tháng 12 liệm, nhập quan.

Các bạn văn muốn cho số đưa đông hơn nên đề nghị với bà hoãn ngày thiêu lại, song không được vì đã định hoả táng nên chiếc áo quan bằng gỗ xấu để dài ngày không tiện.

Sáng ngày 24 tháng 12 đưa linh cữu lên thiêu ở đài thiêu Thủ Đức.

- Việc hoả táng là do ý kiến của ông. Bà cho biết “lúc sinh thời, nói chuyện với nhau, cả hai đều đồng ý như vậy. Nhà tôi không thích rườm rà, không muốn làm phiền nhiều bè bạn hay bất cứ ai nên có nói “trong đám tang chỉ một số ít bạn thân và quyến thuộc đi đưa là đủ rồi không cần đông, cũng không mời sư sãi tới tụng kinh nữa”.

Mà đã từ lâu, cách nay năm năm, trong một bức thư gởi cho nhà thơ Bàng Bá Lân, ông cũng tỏ ý ấy: “Thời xưa mong giữ được mộ 100 năm, thời nay tôi sợ không được vài chục năm. Cho nên tôi tính chết thì hoả táng, đỡ thắc mắc cho con cháu ở xa. Và cúng giỗ, tôi cũng bảo dẹp bớt đi! Không ngờ cái tục lệ thiêng liêng mấy nghìn năm của mình bây giờ chỉ trong có mấy năm mà thay đổi hẳn. Ngay cả tâm trạng mình cũng thay đổi nữa!”.

(Trích thư đề ngày 18-7-81 của ông gửi

cho nhà thơ Bàng Bá Lân)

Thể theo ý nguyện của ông, bà tổ chức đám tang rất đơn giản, không nhận phúng điếu, từ chối vái lạy. Tuy nhiên, ai cũng tới vái trước linh cữu của ông. Cảm động nhất là lúc chưa liệm, sáng sớm 23, ông Vương Hồng Sển (năm nay 93 tuổi) (5), tới điếu tang; ông sụp xuống lễ ngay dưới đất (ông Lê nằm trên một giường thấp), vừa lễ vừa khóc rằng: “Anh Lê ơi, từ khi sanh ra, tôi chỉ mới lạy cha tôi lúc người mất, nay là lần thứ nhì, tôi lạy anh vì anh là người tôi quí trọng nhất”.

Đám tang được cử hành im lặng mà thân mật đầy tình cảm. Tuy không mời nhà sư đi tụng niệm, nhưng vợ chồng thầy giáo Quế là Phật tử cùng với một số Phật tử khác có niệm Phật đưa linh.

Hiện diện hôm đưa đám có:

- Bà con: bà Lê và hai cháu của bà (Dư Kim Anh, Dư Kim Dũng), người chị chú bác với ông cùng các cháu ở Long Xuyên lên.

- Bạn bè thân hữu: đầy đủ các bạn hữu kể trên, trong đó có hai cặp đi đủ cả chồng lẫn vợ là ông Lê Ngộ Châu và ông , bà Quế, Kế.

- Tổ dân phố: cũng hơn mười người đến phúng điếu và đi đưa.

Tôi được ông Lê Ngộ Châu kể lại cho nghe bữa tiển đưa đó. Cũng xin viết lại để “Khúc phim quay lại” được trọn vẹn với đầy đủ mọi tình tiết, cảnh vật.

“Bữa đó khoảng 8 giờ sáng động quan, khởi hành đi Thủ Đức mất độ nửa giờ. Xe lên trên đồi đến tận đài thiêu. Tại đây có một bàn thờ Phật, dưới có chỗ đặt quan tài.

Mọi người lễ Phật, vái người quá cố, rồi 9 giờ đưa vô lò thiêu. Không có nghi lễ gì cả. Không có nhà sư tụng kinh siêu độ theo đúng ý muốn của anh Lê. Người ta mời chị Lê châm lửa, nhưng chị từ chối bảo Dũng (người cháu) châm. Dũng đưa cây đuốc tẫm dầu qua lỗ hổng ở gian ngoài phòng thiêu. Dàn thiêu bắt lửa. Lát sau tôi (ông Lê Ngộ Châu) thấy ống khói trên nóc lò bắt đầu có làn khói bốc ra.

Trời rất đẹp, cảnh đồi đặt lò thiêu cũng rất đẹp, có cây cối xanh tốt mát rượi. Chúng tôi leo lên ngọn đồi để xem một ngôi chùa trên đó, đi hàng một như đi hành hương, du lịch, quên bẵng trong chốc lát anh Lê đang nằm trong lò lửa.

Khi trở xuống, lối 10 giờ, tài xế giục mọi người ra về. Mọi người vái vọng vào lò thiêu và ra về cùng chị Lê, để lại Dũng cùng hai người nữa đợi thiêu xong. Khoảng bốn giờ chiều, họ mang được bình tro về nhà (12/3C Kỳ Đồng).

Bình tro đưa về Long Xuyên và thờ cúng tại ngôi nhà ông Lê xây riêng để ở và làm việc.

Ở ông Châu (6), sau khi nhận được điện báo tin ông Lê mất, bà Trịnh Thị Tuệ có tổ chức lễ phát tang và cầu siêu cho chồng ở một ngôi chùa Phật có nhiều nhà sư và một số bạn bè văn hữu đến dự.

Bà Nguyễn Thị Liệp, sau khi làm thất thứ hai cho chồng, xuất gia thọ giới Sa-di với pháp danh Huệ Đức. Vì tuổi già không thể ở chùa được, bà tu tại gia, biến tư thất của ông Nguyễn Hiến Lê thành một am thanh, ngày ngày vang vọng tiếng chuông mõ trầm đều thay cho tiếng võng kẽo kẹt của nhà văn quá cố.

------------------------

(1) Glaucome: bệnh cao nhãn áp.

(2) Nhà chỉ có hai vợ chồng ông và hai cháu của bà (hai chị em Kim Anh, Kim Dũng. Lúc đó người chị ở Bạc Liêu chưa lên, còn người em trai (Dư Kim Dũng) làm ở Bình Hoà – Gia Định, vì cuối năm phải làm việc liên miên để lo hoàn tất kế hoạch nhà máy có đêm không thể về được).

(3) Nay là Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch.

(4) Có lẽ cụ NHL cảm thấy khó chịu vì “được” nằm ở phòng dành cho cán bộ cao cấp mà cụ tự nhận rằng mình chẳng có công gì với “cách mạng”.

(5) Cụ Vương Hồng Sển (1902-1996) lớn hơn cụ NHL khoảng 10 tuổi. Nếu ông Châu Hải Kỳ viết tiểu mục này vào năm cuối đời, năm 1993, khi ấy cụ Vương Hồng Sển chưa được “93 tuổi” – Gf.

(6) Chắc là Âu châu – Gf.

HỘI NHÀ VĂN NÓI GÌ VỚI NGƯỜI KHÔNG CÒN SỐNG

Thi sĩ Quách Tấn:

Khóc Lộc Đình Nguyễn Hiến Lê

Bốn trụ tình thân gãy một rồi,

Đau lòng nhau quá Lộc Đình ơi!

Còn đâu những bức thơ đầm ấm,

Cho bớt phong sương lúc trở trời

Quanh quẽ non xa gìn sự nghiệp,

Bẽ bàng nắng xế đọng thư trai

Xuân về thêm nặng oanh thương nhớ?

Phảng phất nguồn hương bóng lão mai.(1)

(Tháng chạp năm Giáp Tí)

------------------------

(1) Trong Hồi Ký Quách Tấn cũng có ghi lại bài thơ trên, nhưng có mấy chỗ khác biệt. Xin trích nguyên văn: “Tết Ất Sửu đến. Nhớ lại năm nào cũng ngồi viết thư nói chuyện tết với nhau, lòng tôi nỗi buồn thương không sao nén được!

Bốn trụ tinh thần gãy một rồi
Thương lòng nhau quá Lộc Đình ơi!
Còn đâu những bức thơ đầm ấm
Che bớt phong sương lúc trở trời
Quạnh quẽ non xa gìn sự nghiệp
Bẽ bàng nắng xế đọng thư trai
Xuân về thêm nặng canh thương nhớ
Lạnh thấm nguồn nương bóng lão mai

Thơ cũng như nước mắt làm dịu dần nỗi buồn thương”- Gf.

Nhà thơ Bàng Bá Lân:

Điếu Nguyễn Hiến Lê

Anh bảy mươi tư, tôi bảy ba

Tuổi già đa bệnh, ấy hai ta!

Anh chân còn vững, đi đây đó (1),

Tôi gối gần long, liệt xó nhà.

Đầu tháng được thư anh mách thuốc,

Cuối tuần nghe bạn báo tin qua… (2)

Hỡi ơi! Dâu bể còn dâu bể,

Thì kiếp phù sinh vẫn thế mà!

(Cuối năm Giáp Tí)

Bàng Bá Lân kính điếu

----------------------

(1) Thỉnh thoảng còn đi đi về về Sài Gòn – Long Xuyên được.

(2) Nhà thơ Bàng Bá Lân bị tê thấp nặng lại huyết áp cao không đi đưa đám được. Phần vì thương tiếc bạn, phần vì giận mình bệnh hoạn không được có mặt trong số ít ỏi anh em đưa tiễn biệt bạn, ông đã khóc nức nở, nước mắt đầm đìa khi nhận được thư phúc của bà Nguyễn Hiến Lê “cám ơn ông đã có thơ gửi tới chia buồn” .

Bạn đồng song với Nguyễn Hiến Lê:

Điếu văn đọc trước linh sàng anh Nguyễn Hiến Lê

Hỡi Anh Nguyễn Hiến Lê!

Anh mất đột ngột, các bạn đồng song của anh không hay biết, nên rất tiếc đã không được theo linh xa lân đài thiêu để vĩnh biệt anh.

Hôm nay là ngày 11 tháng chạp năm Giáp Tí (10-1-1985) đứng trước bàn thờ anh là:

Tôi, Võ Ngọc Côn mà các bạn đồng khoá cử làm trưởng tràng, như anh đã biết khi anh còn sống.

Và các anh:

Nguyễn Văn Thái, Vũ Đình Dậu, Vũ Văn Khoa, Lê Trọng Huyến, Lê Văn Trước, Đặng Đình Khang.

Tất cả xin thay mặt cho các bạn khác vì bận công chuyện nên không cùng chúng tôi đến đây dự lễ truy điệu anh ngày hôm nay.

Trước di ảnh Anh, trước di cốt Anh và trước vong linh Anh, chúng tôi vô cùng xúc động, đốt nén tâm hương, cúi đầu mặc niệm, tỏ lòng thành thực tiếc thương tưởng nhớ Anh là một bạn hiền, một tấm gương cần kiệm liêm chính, một học giả uyên bác, nhưng khiêm tốn, lúc nào cũng quí trọng các bạn sách đèn cũ, bất luận trình độ học vấn thấp cao, địa vị xã hội giàu nghèo sang hèn.

Anh ra đi làm thưa dần hàng ngũ các bạn đã cùng anh, cách đây ngót sáu chục năm, vào học tập tại ngôi trường bên cạnh Hồ Tây) (1).

Anh từ trần ở tuổi 74 là một tuổi thọ khá cao Trời dành cho những ai có đức. Đành rằng sinh ký tử qui, anh ra đi là về với tổ tiên, nhưng Anh cũng để lại bao nỗi tiếc thương cho gia quyến cho bạn bè. Những người còn ở lại chỉ còn được một niềm an ủi là về gia quyến đã có một người thân danh tiếng trong văn học sử nước nhà, và về phần chúng tôi thì mỗi khi tưởng nhớ tới anh sẽ cảm thấy đôi chút kiêu hãnh là đã có một người bạn học, sinh thời tài đức vẹn toàn.

Anh Nguyễn Hiến Lê hỡi! Trước linh vị Anh, chúng tôi một tấm lòng thành, hai hàng lệ nhỏ. Anh khôn thiêng, xin Anh chứng giám.

Thương thay!

-----------------------

(1) Tức Trường Bưởi. Trong Hồi Kí, cụ NHL cho biết: “Trường Bưởi ở cuối đường Quan Thánh, trên bờ Hồ Tây, ngó qua vườn Bách Thảo, chỉ cách trường Yên Phụ hai làn nước, không tới 500 thước…”. Trường Cao đẳng Công Chánh ở đầu phố hàng Vôi (?) cách trường Bưởi khoảng bốn cây số

Xin nói thêm là trong Hồi Kí chúng tôi mới tìm thấy một số bạn học của cụ NHL ở trường tiểu học Yên Phụ là ông Vũ Đình Hoè và ông Lê Huy Vân; ở trường Bưởi là các ông Thiều, Nghiêm, Long, Phó Đức Vinh, Cao Bá Thao và Đỗ Văn Hách. Ông Long và ông Hách cùng đậu vào Công Chánh với cụ. Các bạn học ở Công Chánh còn có các ông Thái, Nghiêm Xuân Việt, Huỳnh Diên Phú, Nguyễn Văn Hợp, Lê Trọng Minh. Ra trường, ông Hách, ông Thái và cụ được bổ về làm ở Sở Trường tiền (Công chánh) Long Xuyên – Gf.

Ông Vương Hồng Sển:

“Hôm 1-1, cháu Bình đem lại nhà cuốn Cơ sở khảo cổ học. Cháu Bình về, tôi xem cuốn sách thì ra đó là sách quí, do ông Trần Quốc Vượng tặng anh Lộc Đình, và nay chị Lộc Đình có nhã ý gởi lại tôi, làm cho tôi lại càng nhớ bạn Lộc Đình và càng ngậm ngùi trước sự ra đi bất ngờ của một người bạn tốt – đáng quí, đáng trọng và đáng tiếc của chúng mình, - và của riêng tôi, vừa mất một người dẫn đường sáng suốt. Tôi nào ngờ anh Lê xấu số như vậy, mới hôm nào tôi còn ép anh đọc sách, tôi đem lại cuốn Scotland Yard, anh Lê đọc xong, tôi lấy về và mang lại cuốn nói về nhà văn Alexandre Dumas “Le roi de Paris”, thuật chuyện nhảm nhí của một người ham viết cho thật nhiều và quơ tác phẩm của người khác làm tác phẩm riêng cho mình đứng tên, lúc ấy anh Lê cũng đọc nốt, tỏ ra không đau ốm gì nhiều…

“Tôi viết thư này cho anh và nhờ anh chuyển lời tạ ơn, tôi xin giữ quyển sách này như vật kỷ niệm của một người bạn quí, đã nhiều phen cho sách và cho thuốc (thuốc Profenid từ Pháp gởi qua), về thuốc thì dùng trị bệnh cho nhà tôi rồi sẽ tiêu dùng, nhưng quyển này, khảo về Khảo cổ học nếu từ chối không nhận thì ra phụ lòng chị Nguyễn Hiến Lê, chớ tôi đã chiều tàn lực tận, còn học hỏi gì được nữa, vã lại về môn khảo cổ, tôi đi một đường, họ đi một nẻo, không theo một hướng như nhau, tôi đâu còn thì giờ đọc và đọc để rối loạn tâm trí và phương hướng riêng, thì xin hỏi anh, có nên đọc chăng?

“Chị Lộc Đình rồi sẽ về Long Xuyên, anh Lộc Đình nay đã không còn, đường thơ tín từ đây bặt lối, đường đời đã thâu ngắn, mưa gió không chừng, phong vân bất trắc, biết ngày nào gặp lại, thôi thì tôi xin nhờ anh Châu chuyển đạt mấy lời, trước sau như một, tôi ghi mãi trong lòng hình dáng anh Lộc Đình, vĩnh biệt là vĩnh biệt không thấy mặt mày chớ về lòng dạ đã ghi tâm khắc cốt.

“Trong buổi đến nhà điếu tang, thấy ghi mấy chữ “miễn lạy”, đó theo tôi tưởng, có lẽ là lòng trong sạch của người quá vãng muốn vậy, chớ theo tôi hiểu, lễ lạy là một cách tỏ lòng với nhau, người Nhật vẫn giữ lạy và hai lạy của tôi là một cách tỏ lòng, và xin nhắc từ ngày song thân quá cố, tôi chưa lạy ai khác”.

(Trích thư ngày 3-1-86 của ông VHS gửi ông Lê Ngộ Châu)

Ông Giản Chi (1):

“Ông Lê là một người rất dè dặt và cũng rất cởi mở. Dè dặt đối với người ít quen biết hay mới gặp lần đầu, nhưng lại hoàn toàn cởi mở đối với bạn bè thân thuộc.

Đối với bạn hữu của ông, ông Lê coi đồng tiền rất nhẹ.

Sau biến cố 30-4, ông đã tự động tới tìm gặp bạn hữu, những người do thời cuộc mới mà gặp khó khăn cần bao nhiêu và hễ có thể giúp đỡ được là ông sẵn lòng làm ngay. Đã có người ông giúp đến một cây, hai cây v.v…

Sau hết ông Lê có óc “synthèse” (2) kỳ lạ. Cũng mấy cuốn sách, mình đọc xong còn đương ngỡ ngàng thì ông đã viết luôn được một tác phẩm, sau khi đọc cũng như mình”.

-----------------------

(1) Hợp tác với ông Nguyễn Hiến Lê viết ba cuốn: Đại cương triết học Trung Quốc, Hàn Phi Tử, Tuân Tử  (2 cuốn sau chưa in) – chú của người viết. [Có lẽ cũng nên kể thêm Chiến Quốc sách và Sử kí Tư Mã Thiên –Gf]

(2) Synthèse: tổng hợp - Gf

Ông Toan Ánh:

… “Ông Lê mất tôi có đến dự đám tang và tiễn đưa ông tới nơi ông được hoả táng. Đối với ông, tôi coi như bậc đàn anh (1). Khi ông bị đau tôi có đến thăm ông, và lần này, ông đã tiếp tôi ở trên gác nơi giường ngủ. Sau đó ít lâu thì ông qua đời.

Giờ đây, tôi còn lưu giữ được một số những lá thư của ông, và đây là những kỉ niệm rất quí đối với tôi”.

Ông nhắc lại một số kỉ niệm:

“Nhờ ông khuyến khích, tôi đã viết bộ sách về phong tục tín ngưỡng và nếp sống của dân mình và đã lần lượt cho xuất bản tất cả bảy cuốn dày trên 3500 trang (…). Khi tôi viết xong cuốn PHỤC SỨC VIỆT NAM (chưa xuất bản) gửi tới ông, ông đã sắp xếp lại cho một vài chương trong sách, và ông đã nhắc tôi một vài điều thiếu sót trong đoạn tôi viết về Guốc. Ông nhắc tôi về guốc gộc tre và dép một quai (ông có vẽ dép này trong ở bên cạng trang sách).

Một kỉ niệm tôi nhớ mãi là ông đã đề tựa quyển CẦM CA VIỆT NAM của tôi”.

---------------------

(1) Ông Toan Ánh tên thật là Nguyễn Văn Toán, nhỏ hơn cụ Nguyễn Hiến Lê hai hoặc ba tuổi (Có tài liệu ghi ông Toan Ánh sinh năm 1913, có tài liệu lại ghi sinh năm 1914) - Gf

Đồng nghiệp (cùng ngành xuất bản): Ông Nguyễn Hùng Trương

Sau 30-4-1975, tạp chí Bách khoa (số 426 ngày 20-4-1975 là số chót, có các bài giới thiệu ông Nguyễn Hiến Lê nhân cuốn sách thứ 100 của ông ra đời – Bách Khoa – ông Nguyễn Hiến Lê và 100 tác phẩm -… chưa đến tay hết các tác giả Bách Khoa, đánh dấu một thời đại chấm dứt. Ở trong cục diện, tác phẩm thứ 100 của ông Nguyễn Hiến Lê (cuốn Mười câu chuyện văn chương do Trí đăng xuất bản) cũng là cuốn sách chấm dứt một thời đại.

Nhân sự kiện đó, để kết thúc tiểu mục Hội Văn, tôi xin nhắc lại thiện ý của một ông trong ngành xuất bản sách với ông: ông Nguyễn Hùng Trương.

Đối với ông Nguyễn Hiến Lê, trước sau ông Nguyễn Hùng Trương vẫn giữ một lòng quí trọng. Hồi ông Trương làm nhà chủ nhà xuất bản Khai Trí ở Sài Gòn (trước năm 1975), ông rất biệt đãi ông Lê. Thí dụ một số sách (theo ông Trương chừng mười cuốn) của ông Lê do ông xuất bản, nhưng ông vẫn cho in tên nhà xuất bản là Nguyễn Hiến Lê, Nhà sách Khai Trí chỉ phát hành thôi.

Tháng 4-1975, thấy ông Lê cho ra tác phẩm thứ 100, ông đề nghị với ông Lê cho Nhà sách Khai Trí tổ chức kỷ niệm 100 tác phẩm của ông Lê: ông trưng bày 100 tác phẩm ở tủ kính bên ngoài và hôm đó mời ông Lê ra Nhà sách Khai Trí để độc giả ai mua sách ông Lê thì ông sẽ kí vô đó để làm kỉ niệm. Ông Lê đã đồng ý, nhưng vì thời cuộc biến chuyển quá mau, không thực hiện kịp.

Nghĩ kỉ sáng kiến chưa thành hiện thực kia, tôi linh cảm như cái cửa vô hình mở ra, rồi đột nhiên đóng lại “một cuộc đời hoạt động văn học bất tử” dù chỉ âm thầm kiên trì tiếp nối công việc của mình trong khúc ngoặt của tuổi già, nó không chấm dứt theo cái chết của ông mà tìm ẩn tận đáy sâu của tâm hồn độc giả và bạn bè…

Hình ảnh người chết tôi mơ hồ như có hiện về, bồng bềnh trong không khí Hội Văn. Bởi thế tôi xin ông, nếu có điều gì chẳng vừa lòng hợp ý thì cũng xin miễn chấp cho và cho phép tôi dùng việc khơi lại một thiện ý ngẫu nhiên đã tắt lâu rồi kia để ngừng cuộc Hội văn tại đây.

Bóng dáng kỷ niệm

Ngày đưa đám ông Nguyễn Hiến Lê, rất tiếc các bạn văn hiện diện không có chụp chung tấm hình nào. Hình cũ của mỗi bạn không còn. Hình mới, chụp sau ngày giải phóng không có.

Cho nên tôi không thể thực hiện được lòng mong mỏi của tôi là ghi làm kỉ niệm những bóng dáng tuổi tác, đời sống vật chất, nội tâm (sự khốn khổ, bệnh hoạn, nỗi xúc cảm lo âu, băn khoăn, buồn nản hay mừng vui, sung mãn… của mỗi bạn ở một giai đoạn chuyển tiếp của thời đại mới) phản ánh nơi mỗi tấm hình của mỗi con người.

Thật tôi rất lấy làm tiếc!

CHƯƠNG V

KẾT LUẬN

Viết phần về đoạn đời cuối của ông, tôi phải đọc lại một số tác phẩm ông đã in và chưa in. Sau những giờ phút rối bù chạy sống, âm thầm đón đọc lại những tác phẩm ít nhất cũng đã quen một lần rồi ấy với các hân hoan của một người đi xa về gặp những người thân yêu cũ. Tôi sống lại những ngày tháng bình yên thơ mộng, nhàn nhã nằm đọc sách, viết văn đầu óc thanh nhàn sau mỗi ngày đi dạy học tư về.

Qua tác phẩm của ông, bằng một niềm thiết tha lớn đối với cuộc sống, với con người – con người không phân biệt – ông đã sáng tạo một đời sống văn hoá tinh thần lành mạnh thể hiện bằng tư tưởng, tinh cảm, đạo đức thanh cao nhất, mang đầy bản sắc dân tộc nhất, số sách đó mang đến cho người đọc những ý tưởng, những ước vọng, những cảm xúc nồng thắm, gần gũi, thân thiết thật đẹp đẽ của một con người. Những nhận định thực tiễn, sáng suốt trong các tác phẩm của ông đã đi thẳng vào đầu óc, vào trái tim từng người đọc, nhất là lứa tuổi từ trung niên trở lên thì hết sức hâm mộ, xem sách ông viết còn thân hơn cả người đời của mình; nó làm cho vơi đi ở họ nỗi băn khoăn về cuộc sống, làm dịu đi nỗi khổ đau và đem lại cho tâm hồn cái khoẻ khoắn, lạc quan, tin tưởng. Họ học ở ông cái tác phong bình dị. Những điều ông viết mới đọc thì không thấy có gì cao xa, nhưng càng đọc càng thấy tầm nhìn mở rộng, tìm hiểu mãi vẫn thấy rút chưa cùng, hiểu chưa tận. Đó là tiếng nói của thực tế, của đạo đức, chân lí nó khắc sâu vào con tim khối óc người đọc. Mỗi hàng chữ, mỗi trang văn là mỗi nhịp đời, một hình ảnh sống – cuộc sống thật sự của chính bản thân ông, cuộc sống bằng cây bút một cách trong sạch và nghiêm túc và cuộc sống của tất cả độc giả, của những người bình thường. Bởi thế chúng ta không thể tách rời tác phẩm của ông với sự sống.

Như chúng ta đã biết, ông bẩm sinh có tinh thần rất tò mò mà rất độc lập; vấn đề nào cũng muốn biết, muốn học, nhưng không chấp nhận bất cứ tư tưởng nào không thấy là đúng, là hữu lí. Ông lại rất thành thực, can đảm sống theo ý hướng của mình. Quan niệm rằng mình cũng chỉ là một con người mà không phải là một vị thánh, ông không hề lấp liếm, che đậy cái “chất người” nơi ông. Ông lập gia đình rồi, thế nhưng trong cuộc sống gia đình nề nếp hạnh phúc, ông vẫn một mực theo luân lí riêng của ông bất kể người ta nói “vợ một, vợ hai”: cảm mến đức tính bình dị, hiền nhu của người con gái đã xử sự cao đẹp với ông trước đây. Do vậy mà hai mươi năm (1) sau ông hoàn toàn mãn nguyện chắp thêm mối duyên cầm sắt cùng người bạn đời thứ hai ấy, thản nhiên tìm hạnh phúc khi Sài Gòn, khi Long Xuyên…

Ông có một quan niệm đạo dức về nhân sinh tự rút ở cuộc đời mình – đời một người đã sống qua nhiều chế độ xã hội để có một sự chọn lựa, ông thích nhất là đạo đức của Khổng Tử. Trên ba mươi năn trứ tác (kể tới 1980), tính ra ông đã bỏ hơn mười năm (khoảng một phần ba thời giờ) và hai mươi tác phẩm Cổ học Trung Hoa, bảy đến 8.500 trang (mới ra mắt độc giả được hai phần ba). Theo ông thì “Khổng Tử gần chúng ta, rất hiểu tâm lí con người. Học thuyết của Khổng Tử thật đầy đủ từ tu thân đến tề gia, trị quốc, bình thiên hạ. Khổng Tử thực tiển, sáng suốt mà ôn hoà (2).

Nhân điều này thiết tưởng cũng đáng để người đọc chúng ta để ý. Tự do, bình đẳng là tư tưởng chung của các triết gia phương Đông như Khổng, Lão, Thích Ca. Tuy nhiên chỉ thấy ông viết về Khổng, Lão mà trên một trăm hai mươi nhan đề sách gồm trên 160 cuốn ông đã viết, ông không hề viết một cuốn nào về đạo Phật, ngoại trừ ông viết về Huyền Trang trong tác phẩm Ý chí sắt đá (Nhà xuất bản Thanh Tân – năm 1971). Sự dồi dào và súc tích của công trình tiểu sử danh nhân này chứng tỏ ông đọc và nghiên cứu, rút nhiều tài liệu qua nhiều sách báo Việt, Pháp, Trung Hoa về Sử, Địa, Văn học, tiểu thuyết thần quái, khảo luận dịch Kinh về Phật… có liên quan đến vấn đề (báo sách, tài liệu ông rút dẫn đều có ghi chú rõ ràng).

Ông Lê Ngộ Châu có kể cho biết: khoảng mười năm trước, ông Lê Ngộ Châu nhiều lần đã gợi cho ông Lê viết một cuốn về đạo Phật để ông “được đọc mà khỏi phải tìm hiểu ở những sách khác, nhưng ông Lê tránh né”. Ông Lê Ngộ Châu có lưu ý một điều nữa là “thường thường sách nào ai tặng, ông Lê đều đọc qua và có ghi bút chì nhận xét của ông ở trang đầu hay trang cuối. Chỉ có cuốn Phật học tinh hoa của Nguyễn Duy Cần là không thấy có bút tích của ông, có thể là ông không đọc”. Cả việc tang ma của ông, ông cũng dăn dò người nhà đừng mời nhà sư đến tụng niệm. Tôi rất tiếc là trước đây không nghĩ tới để hỏi ông nguyên nhân ông không viết về Thích Ca, trong khi ở miền Nam độc giả của ông là tín đồ Phật giáo không phải là không đông.

Trong nhiều năm trở lại đây, hình như mọi người trong này, từ thằng bé cho đến người già, tuổi chỉ còn đợi ngày đến “nghĩa trang qui hoạch” nhận “nắm mồ tiêu chuẩn” điều có mang trong lòng ít nhiều điều u uẩn; nhất nữa là một nhân sĩ có lương tri lại làm nghề cầm bút thì điều u uẩn kia lại càng chắc chắn không thể không có. Vốn tính khẳng khái, căm ghét sự đầu hàng thoả hiệp, qua những tác phẩm, những loạt bài ông viết trước đây, chúng ta phải nhìn nhận rằng, với trách nhiệm của một nhà cầm bút độc lập, ông đã mạnh dạn nói lên những việc cần phải nói mà không sợ uy quyền, không sợ lời công kích của những người thiếu phẩm chất lương thiện. Trách nhiệm đòi hỏi người cầm bút phải đứng đắn, phải có cái tâm hồn cao đẹp và có cái nhìn tích cực, lành mạnh đối với nhiều mặt của cuộc sống. Tác phẩm viết ra có giá trị vĩnh cữu ở chỗ nó phục vụ người dân đúng với thời đại của mình, nó lên án những thế lực hà khắc giúp cho người dân thấy được cái không khí xã hội, chính trị, trong đó họ là nạn nhân của sự khốn khổ, nghèo nàn, áp bức, bốc lột…

Khi tự thấy mình bất lực trước trách vụ ấy, ông tự ý, âm thầm “rút ra ngoài vòng cương toả”. Trước đây, người đọc thấy bàng bạc trong các tác phẩm của ông cái tinh thần thực tế, lạc quan, yêu đời, yêu tự do, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào, ông không cho cuộc sống là vô nghĩa và hằng cổ võ lối sống cần có lí tưởng. Sau ngày giải phóng, sống với thời buổi mà việc làm văn chương, nghệ thuật không được đi chệch ra ngoài những phương hướng rõ ràng, chặt chẽ của nhà nước; sự việc và tình cảm phải sít sao theo quan điểm chỉ đạo trong mỗi lúc thì việc viết lách, xuất bản độc lập chỉ có thể có được trong ảo tưởng. Sự hiện diện của ông không còn cần thiết với chế độ xã hội mới, con người mới. Cái giai đoạn thích ứng để một nhà văn cũ như ông làm sự nghiệp đã chấm dứt trong cái nhìn và sự nhận định của lớp người làm chủ tập thể đang hăng say tiếp đón tư tưởng cách mạng. Làm nghề cầm bút mà bắt buộc phải giấu, phải xa lìa với thị hiếu, tư tưởng, ý kiến thực của mình, không thể nói lên, chia được một cách vô tư với người chung quanh lối sống ủ dột, nỗi rung động lo âu hay điều suy nghĩ đúng với tâm hồn sở thích của họ, dù còn gặp lại số ít bạn cùng chí hướng, có thiện cảm với mình, có thể thành thực cởi mở với nhau trong sự giao du, khỏi phải giữ gìn ý tứ trong những ngày tàn của đời mình. Những sự kiện đó có thể khiến ông, nếu không chìm đắm trong công việc gì để “mà quên” thì ông cảm thấy bi quan, chán nản, thấy cuộc đời vô nghĩa – một hiện tượng mà trước kia không hề thấy biểu lộ ở ông -, ông thay đổi lập trường, thái độ, tâm trạng, phong cách xử sự, quan điểm sống… Trong một số bức thư ông gửi cho tôi cũng như qua các tác phẩm ông viết sau này, tôi mang máng hiểu điều ấy. Quả có thể có sự thay đổi trong ông: có những điều ông khoắc khoải âm thầm trong lòng mà không thể nói ra; ngay trước giờ phút tự cảm thấy mình “chắc chết”, vỗ tay chỉ người vợ hiền ngồi lên bên cạnh mình, môi mấp máy, rồi ra dấu bảo đưa giấy bút…, nhưng rồi cũng không nói, không viết được một lời nào. Đối với tôi, cái bi thiết nhất của ông là lặng lẽ nhập đài lửa thiêng vào cỏi hư vô, mang theo nỗi đau đớn, uất ức của mình. Một người có cái nghị lực đặc biệt, dị thường, có cái ý chí rắn rỏi, sắt đá, lại giàu tình cảm, dễ xúc động như ông làm gì khỏi có mối bận tâm giày vò, ân hận, hối tiếc thầm kín, nếu bộc lộ có thể làm sửng sốt chúng ta?

Nếu điều nhận định của tôi có sai lầm, bị gán ghép là “quá giàu tưởng tượng”, tôi rất mong hương hồn hiển linh của ông tha thứ cho tôi, cũng như lúc sinh thời ông không hề chấp nê sự nông nổi, non nớt của tôi bao giờ…

Kết thúc chương chót này, tôi xin cầu mong ông cho phép tôi trưng ra đoạn thư trích tôi có đề cập ở Lời thưa trước (3) để gọi là ghi lại một kỉ niệm đặng giới thiệu với độc giả về bút tích của ông đồng thời cũng để xác minh sự thật tôi trình bày ở trên:

“Ý này” (ông viết ở mặt sau), xin sao lại nguyên văn đoạn thư đó: “(…) Họ không đọc gì hết mà phê bình thì mình bắt bẻ làm quái gì, phí công. Chẳng hạn trong Nhà giáo họ Khổng tôi nói rõ ràng rằng trước Khổng chỉ có những trường của triều đình cho con quí tộc học, Khổng là người đầu tiên mở trường tư dạy bất kì hạng người nào, từ kẻ nghèo chỉ mang lại một gói nem; và ông dạy như vậy chủ ý để tạo hạng bình dân có học thay bọn quí tộc vô học trong việc trị nước. Công ơn lớn lao như vậy mà họ chê là phong kiến, thì nhắc tới làm gì cho phí giấy. Thôi đi anh ơi (…)”.

Theo ý ông nhận xét về “tập đầu tiên” và sự góp ý của một anh bạn tôi đưa cho xem, tôi thay đổi hẳn hình thức thể loại và viết lại hoàn toàn Chương I. Bản thảo lần thứ hai này, tôi viết cụ thể và dẫn chứng nhiều hơn, theo ý của ông, “viết hay hơn bản trước nhiều”.

Sống vào cái hoàn cảnh đã nói là “hiện thực, thăng tiến” mà cứ như đang sống trong ảo tưởng, hễ mở mắt ra là thấy xáo trộn làm cho đầu óc tôi rối bù lên mà đâm ra hoài nghi cả một điều đã suy nghĩ, đã chứng kiến chẳng biết nó quả còn đúng sự thực tai mình nghe, mắt mình thấy không. Như vậy chỉ nói về mặt bạn bè thôi, ngoài cái đức cao đẹp, tín cẩn, tôn trọng sự ăn ở thuỷ chung trước sau như một có điều gì đáng gọi là chân lí tuyệt đối mà phải nghĩ tới thay đổi cho thêm nhọc lòng nhọc trí.

Vì cái lý do đó, mặc dù có thể bị cho là không vửng vàng, là hạn hẹp, bảo thủ, tư tưởng cổ hủ, để giữ vững niềm tin đối với người đã khuất và cũng để tỏ mối tình cảm thân yêu său sắc đối với Người, Chương I viết lại này, gởi vào ông đọc như sao, tôi giữ y thế ấy. Cụ thể ở cả ba Chương I, II, III, tôi không sửa một chữ nào, chỉ thêm ở phần cuối Chương I một lý do nữa về nhân sinh quan của ông (rút trong tác phẩm Hồi kí Đời viết văn của tôi) đã khiến tôi coi ông là “bậc đàn anh” mà thôi.

-------------------------

(1) Làm quen với bà Nguyễn Thị Liệp từ năm 1935. Cầu hôn lần đầu khoảng 1935-1936 và cưới bà năm 1956 (cưới bà Trịnh Thị Tuệ từ năm 1937) – Gf.

(2) Trích trong Đời viết văn của tôi.

(3) Chúng tôi không tìm thấy Lời thưa trước của tác giả trong tác phẩm chúng ta đang đọc – Gf.

THAY KẾT LUẬN CHUNG TOÀN TÁC PHẨM

(Gồm 3 phần)

Viết xong hai tập đầu trước giải phóng, nhưng vì thời cuôc không in được. Cho nên tôi cất có đến hơn một năm mới lấy ra xem lại, sửa chữa, thêm bới và đánh máy hai tập bản thảo đó (mỗi tập 4 bản). Tôi gởi vào biếu ông mỗi tập 2 bản.

Sau đó tôi nhận được thư của ông cho biết ý kiến mà tôi mạn phép in ra dưới đây, vừa để chấm dứt phần Phụ lục phần III của tôi, vừa dùng làm Kết luận chung cho tác phẩm hoàn chỉnh tôi đã viết về ông (1) .

Sao y lại dưới đây:

Ngày 19.9.77

Thân gởi anh Châu Hải Kỳ.

Tôi đã nhận được thư ngày 23-8 rồi, lại mới nhận được tập đánh máy của anh. Vui lắm. Bớt đau bao tử được vài hôm.

(…) Lần này anh sửa chữa rất công phu: đảo lên đảo xuống, cắt bớt. Bố cục chặt chẽ, không rườm, mà đọc vui, vẫn cảm động.

Chính tôi đọc mà có chỗ cũng rươm rướm nước mắt, nhớ lại tuổi trẻ của mình, thích tuổi đó lắm.

Tôi thấy anh biết rõ về tôi và người thân của tôi (các cụ) còn hơn là vợ con tôi biết nữa. Đó là một hạnh phúc cho tôi và một danh dự cho tổ tiên tôi nữa. Tôi không nói quá đâu. Cảm ơn anh nhiều lắm!

Anh có biết tôi đọc xong, tôi nhớ tới gì không? Nhớ tới bài Thư gởi quan xá nhân họ Âu Dương của Tăng Củng – trang 423 bộ Cổ văn Trung Quốc của tôi. Con cháu tôi không chắc có đứa nào đọc bộ Cổ văn Trung Quốc của tôi mà để ý đến bài đó. Nhưng nếu có, thì tất nó phải có cảm tưởng tâm sự như Tăng Củng trong hai đoạn gần cuối bài (tr. 424) từ: “Kẻ học giả trong đời… đều do công của ngài cả”.

Hai tập của anh lúc này tôi không thể gời qua Pháp cho nhà tôi và cháu nó đọc được, tôi sẽ chỉ chép lại một đoạn ngắn anh nói về nhà tôi ở cuối tập I gởi qua thôi. Nhưng tôi sẽ đưa cho vài người thân đọc; sẽ đem về cất ở Long Xuyên (Vì rồi đây chúng tôi cũng sẽ về đó dưỡng già) và thời cuộc sẽ có lúc thuận tiện, nhà tôi và con cháu tôi ở Pháp sẽ đọc được.

Lần sửa này, anh bỏ đi năm mươi trang như anh nói, chắc anh cũng tiếc. Tôi không nhớ hết những chỗ anh bỏ, nhưng đọc bản này tôi thấy hay hơn bản trước. Tác phẩm của anh có giá trị. May ra anh chị có thể thọ tới cuối thế kỷ, mà các cháu Thuỷ, Bằng… chắc chắn lúc đó sẽ có dịp cho in được – từ nay tới đó sẽ thay đổi nhiều. Công của anh sẽ không phí đâu. Tôi tin như vậy. Chỉ tiếc anh không gặp thời, mới viết được về anh Ngư (2) và tôi đã phải thôi; dự định của anh chưa thực hiện được mấy.

(…)

Kí tên: NHL

(…) là những đoạn ông hỏi thăm sức khoẻ của gia đình chúng tôi, khen cháu Hải - Thuỳ (con gái đầu của tôi) đã phụ tôi các bản thảo kia và kể vắn tắt đôi dòng về đời sống và bệnh tình của một bạn văn – anh Nguiễn Hữu Ngư lúc đó.

--------------------------

(1) Cuối mỗi phần đều có chương Kết luận (nội dung chỉ liên quan đến phần đó thôi).

(2) Đó là cuốn Nguyễn Ngu Í Cuộc đời và tác phẩm, NXB Văn hoá Thông tin, 1993 (BT).

Viết về một người bạn

Của tin: “còn một chút này”

“Tôi gặp Châu Hải Kỳ lần đầu năm 1973. Ông người bé nhỏ, gân guốc, mắt sáng, hiền lành, thành thực, đa cảm, quê miền Trung (tôi không nhớ là Quảng Nam hay Bình Định), đậu Tú tài Pháp kém tôi khoảng mười tuổi, dạy Viêt văn ở trường Trung học công giáo ở Nha Trang, tận tâm, được học trò kính mến, rất thích văn chương, đọc nhiều sách, thỉnh thoảng đăng bài trên tạp chí, nhất là trên tạp chí giáo dục. Ông tính chuyên về viết tiểu sử các nhà văn như Vi Huyền Đắc, Quách Tấn, Võ Phiến, Bình Nguyên Lộc… mới viết được một cuốn về Nguiễn Hữu Ngư, bạn thân của ông, nhờ tôi đề tựa, chưa kiếm được nhà xuất bản. Ông viết tiếp cuốn thứ nhì về tôi, mới xong bản thảo thì miền Nam thay đổi chế độ, thế là nguyện vọng của ông đành tạm bỏ. Ông rất buồn.

Hiện nay ông làm ở Ti Giáo dục Phú Khánh.

Bà dạy học ở Nha Trang (1), để nuôi mấy đứa con.

Lần đó (năm 1973) ông từ Nha Trang vào phỏng vấn tôi để viết về tôi. Tôi ngạc nhiên thấy ông đọc đủ các tác phẩm của tôi (non 100 cuốn) mà đọc rất kĩ nên biết rõ về đời tôi còn hơn một số người thân của tôi nữa, mặc dù chưa gặp tôi lần nào.

Đầu năm 1975 viết xong tiểu sử của tôi, ông gởi cho tôi xem có sai chỗ nào không và dặn tôi coi xong, đưa cho ông Lê Ngộ Châu, tạp chí Bách Khoa. Ông Châu đọc xong lại đưa cho VP và VP đã viết một bài giới thiệu đăng trên Bách Khoa số 1 426 ngày 4-75” (2).

N.H.L

------------------------

(1) (2) Đoạn trích dẫn này có vài chi tiết khác biệt với đoạn cụ NHL viết về Châu Hải Kỳ trong Hồi kí; trong đó có hai chi tiết quan trọng là “và dạy học ở Nha Trang” và “Bách Khoa số 426 ngày 2.4.75” (Hồi kí, tr. 506-507) – Gf.

- HẾT -