Mái nhà xưa

Ngôi nhà xưa treo biển Song An. Vì nó được xây trên đất Láng mà tên chữ là làng An Lãng, thuộc tổng An

H ạ. Nhưng điều chủ yếu khi đặt tên nhà là Song An, hai lần bình an, cha mẹ Hoàng mong ước đời mình, đời con, đời cháu được bình an lâu dài. Nửa đầu thế kỉ trước, thế kỉ 20, làng Láng của Hoàng chỉ là một làng nhỏ ngoài vùng ven xa xôi của Hà Nội. Một đường tầu điện già nua, với đoàn tầu vừa bò chầm chậm vừa rên cót két, nối liền bờ hồ Hoàn Kiếm với dốc Cầu Giấy, đầu thôn Láng Thượng. Ngày ấy, đường Láng Thượng như một xóm vắng biệt lập, dọc đường chỉ có ba nhà. Ngôi nhà hai tầng của gia đình Hoàng nằm giữa, hai ngôi nhà một tầng hai bên, cách nhau bởi những “lạnh”(1) rau rất xanh: bên phải, nhà và vườn cây của ông Tú Mỡ; bên trái, căn nhà cũng của cha mẹ Hoàng, một căn nhà nhỏ bình thường nhưng người thuê lại là một người nổi tiếng thời ấy: ông Thế Lữ. Nhà bên trái, phía sau là cánh đồng bao la, lúc nào cũng lộng gió, được ông Thế Lữđặt tên là “Biệt thự Gió Bốn Phương”. Trước ngõ Song An, một cây phù dung nở những đóa hoa phơn phớt tím, rất mong manh, sớm nở tối tàn nhưng đẹp dịu dàng. Rập rờn trên cổng, quanh tấm biển, giàn hoa ớt buông xuống từng chùm vàng tươi. Đường vào lát gạch, hai bên trồng mấy cây tường vi hoa màu hồng nhạt. Cuối đường, một cây ngâu, ngày nay vẫn lấm tấm hoa vàng. Đầu hàng hiên, giàn hoa móng rồng phủ một vầng lá xanh đen. Sau vườn, nối với rặng ô rô và chua me - một loài cây gai góc, lá lăn tăn dùng nấu canh chua, mà các nhà đất Láng thường trồng ngoài bờ rào - là một gò nhỏ um tùm những dây lạc tiên nởđầy hoa trắng. Hệt nhưở nơi xa xăm hoang dã, mỗi khi Hoàng tới gần, từng đàn châu chấu xanh biếc ràn rạt bay lên. . . Bẩy anh chị em Hoàng đã sống nhiều năm bình an trong ngôi nhà này. Buổi sáng, nhà im vắng - cha Hoàng đi làm và anh chị em Hoàng đều học ngoài Hà Nội - nhưng buổi chiều, sau giờ tan học, ngôi nhà đầm ấm, xôn xao. Xong bữa cơm tối, anh chị em Hoàng cùng lên buồng học trên lầu. Mỗi người được chia một khoảng trên chiếc bàn vuông lớn đặt giữa gian phòng. Cửa phòng mở ra một hiên gác rộng, nơi mỗi khi mệt mỏi, anh chị em Hoàng vẫn ra ngoài hít thở không khí thoáng mát của trời đêm. Buổi tối trong buồng học bao giờ cũng bắt đầu bằng những trao đổi hào hứng. Những việc xảy ra ở trường lớp đều được nói lại để cùng cười và bình luận. Một tối chị cả nói:
- Các em có biết trong bài luận về con chó, Hoàng tả thế nào không?
- Chị nói lại xem nào.
- Nghe này: Con chó nhà tôi có bốn chân. Đầu nó có hai cái tai. Đít nó có cái đuôi. Mọi người cười rộ. Hoàng phản đối:
- Không đúng thế là gì. Người anh nói:
- Không còn gì đúng hơn. Không ai viết ngược lại: đầu nó có cái đuôi, đít nó có hai tai. Nhưng để biết con chó của em có hai tai, Hoàng có thể viết: khi thấy tiếng bước chân ai ngoài cổng, con chó vểnh hai cái tai nhọn hoắt lắng nghe. Cách mô tảđó gọi là cách mô tả gián tiếp. Chị hai cũng nói:
- Nói về cái đuôi, sao em không viết: thấy tôi đi học về, con chó chạy lại, rối rít vẫy đuôi mừng.
- Ờ nhỉ. Thế mà em chẳng nghĩ ra. . . Trong buồng học có tủ sách gia đình. Tủđầy sách, rất đầy, nhiều cuốn bìa cứng in chữ mạ vàng, Hoàng nhớ lại, nhưng phần lớn là sách giáo khoa. Hồi ấy, muốn đọc truyện, Hoàng thường sang bên ông Tú Mỡ - mà anh chị em Hoàng gọi bằng “bác Tú” , hoặc nhiều khi thân tình hơn, bằng chính tên thật của ông: “bác Hiếu” - vì ông là bạn cùng làm ở sở Tài chính Đông Dương với cha Hoàng. Chính cha Hoàng đã giới thiệu ông mua đất dựng nhà, để như ông nói: “vềẩn dật và sáng tác trong rừng húng Láng”. Ông cũng có một tủđầy sách, rất đầy, đặt ngay ở phòng khách, nhưng toàn là truyện và ông sẵn sàng cho anh chị em Hoàng đến đọc. Chẳng những ông có đủ các tác phẩm của Tự Lực văn đoàn mà ông là thành viên, ông còn có sách của nhiều nhà xuất bản khác. Một thế giới văn chương bao la với những tên tuổi đáng yêu mở ra cho anh chị em Hoàng: Khái Hưng, Nhất Linh, Trần Tiêu, Thạch Lam, Hoàng Đạo, Tú Mỡ, Thế Lữ, Xuân Diệu, Hồ Dzếnh. . . Nhà ông có hàng hiên bao quanh và vườn rộng. Anh chị em Hoàng được phép tự mở tủ sách, lấy cuốn nào mình ưa thích, ngồi đọc ở một góc hiên hoặc dưới bóng cây trong vườn, đọc xong lại cẩn thận cất vào chỗ cũ. Ngày ấy, Song An giống như một môi trường nghệ thuật. Phía nhà ông Tú, mỗi khi hoa quỳnh nở, lại có một đêm hội “Quỳnh hoa”. Ông Tú mời các bạn văn từ Hà Nội về chờ xem hoa nở, ánh nến lập lòe vườn cây và tiếng đàn thập lục réo rắt trong đêm. Phía “Biệt thự Gió Bốn Phương” đàn sáo và tiếng hát suốt ngày vang vọng: nơi đây đoàn ca kịch Thế Lữ - Song Kimđang tập dượt vở nhạc kịch “Tục lụy”. Song An không chỉ thân thương với anh chị em Hoàng. Nó còn rất quen thuộc với trẻ em làng Láng. Ngày ấy khắp vùng chỉ có một trường tiểu học trên thị trấn Hoài Đức, người trong vùng gọi là trường Phủ, nằm ngay lối rẽ vào trường Nguyễn Ái Quốc ngày nay. Trẻ làng Láng phần đông học trường Phủ. Có hai đường đến trường: đường chính là đường nhựa qua Cầu Giấy, mả Quan Năm(2), Chùa Hà, đường tắt thì ngay từ cổng Song An. Dưới gốc me trước cửa nhà có một lối mòn gập ghềnh dẫn xuống dòng Tô Lịch. Lội qua sông, mùa cạn nước chưa ngập gối, là sang đến xóm Yên Hòa và chỉ vượt một cánh đồng đã đến đầu thôn Dịch Vọng. Lũ trẻ làng Láng thường đi học theo đường tắt. Không còn gì vui thích hơn: đường vắng không một bóng người, không một chiếc xe qua lại, cánh đồng thênh thang lộng gió, tha hồ chạy nhẩy. Thời gian đến trường nhưđược rút ngắn, ra đến cánh đồng là bắt đầu chạy đuổi nhau hoặc đuổi theođàn lợn con hồng hồng, thả rông dưới chân tre. Chạy hoài chạy mãi, chạy đến tức hơi, nghẹt thở. Chẳng bao lâu làng Mai Dịch đã hiện ra trước mắt và chỉ sau một quãng ngoặt là đến trường. Vì thế Song An trở thành nơi tập hợp. Học trò làng Láng hẹn nhau:
- Sáng mai đợi nhau dưới gốc me trước cổng Song An. Lại đi đường tắt. Đi thật sớm nhé, còn đuổi lợn.
*

Song An đã trải nhiều thăng trầm qua thời cuộc. Một sáng mùa hè năm 1944, mấy chiếc xe chởđầy lính Nhật rít phanh, đỗ trước cổng. Một người lính nhẩy xuống, hai tay cầm ngang cây súng cắm lưỡi lê đứng chắn giữa cổng, không cho ai ra vào. Một người khác, đeo súng ngắn, chừng như một hạ sĩ quan, đến dưới gốc phù dung đóng một tấm biển lớn mang mấy chữ Hán viết bằng mực đen “Đông phương bộđội dụng địa”. Rồi đứng thẳng người, viên hạ sĩ quan hét những tiếng rất lớn. Từ trên các thùng xe, những người lính lùn choằn rầm rập nhảy xuống, súng lăm lăm trong tay. Viên hạ sĩ quan lại hét lên. Lính răm rắp dàn thành hai hàng vào tận bậc lên xuống của phòng khách. Viên hạ sĩ quan chạy đến mở cửa ca bin. Một viên sĩ quan, cũng thấp lè tè như lính, lầm lì bước xuống. Hắn đội chiếc mũ mềm toen hoẻn trên đỉnh đầu, với những mảnh vải lòa xòa che kín gáy, chân đi ghệt da, một thanh kiếm dài lủng lẳng bên hông. Gõ giầy đinh lộp cộp trên sân gạch, hắn bước những bước rềnh ràng giữa hai hàng lính rồi lừ lừđi lên bậc cửa. Cha Hoàng cúi chào:
- Thưa Ngài, Ngài nói tiếng Pháp chứạ? Hắn lừ lừ nhìn, không trả lời.

Đế n lượt người anh của Hoàng cúi chào:
- Thưa Ngài, Ngài nói tiếng Anh? Hắn vẫn lừ lừ nhìn. Cha Hoàng mang đến một tờ giấy, thong thả viết bốn chữ Hán “Thỉnh nhĩ bút đàm”.(3) Những người này sao lắm chuyện thế. Hắn cau mày, gạt phắt tờ giấy và vỗ mạnh vào thanh kiếm: hắn không cần biết bất cứ ngôn ngữ và văn tự của nước nào vì hắn đã có ngôn ngữ của thanh kiếm. Hắn khoát tay chỉ vào mọi người trong gia đình đang lo lắng đứng ở góc nhà rồi phẩy tay ra phía cổng: các người đi đi, đi đâu thì mặc. Cũng như mọi người Việt Nam thời ấy, gia đình Hoàng sợ lính Nhật tuy rất thù ghét họ. Người ta thường kể với nhau: có những con ngựa Nhật chết vì ăn phải cám trộn mùn cưa, lính Nhật bắt người bán cám, mổ bụng ngựa nhét vào đó, khâu lại rồi đem chôn. Những người này đang là nạn nhân của trận đói khủng khiếp do chính họ và quân Pháp gây ra, đã bớt lại chút cám làm thức ăn nuôi sống con người.

Đồ n đại hay sự thật ? Đối với một quân đội dã man như quân đội Nhật thời ấy thì đó không phải chỉ là những lời đồn đại. Thế là cả gia đình đành lếch thếch đi ra cổng, chia nhau xuống ở nhờ các nhà đằng ngoại dưới làng. Ba tháng sau lính Nhật mới kéo đi, để lại một ngôi nhà bừa bộn, bẩn thỉu: trong bếp vài thùng tương Nhật ăn giở, bốc mùi thum thủm, lổn nhổn những hạt đậu chưa nhuyễn và ngoài sân ngổn ngang cứt ngựa. Mùa đông năm sau, đến nạn quân Tàu Tưởng. Họ vào Việt Nam tước khí giới quân Nhật, sang từ Vân Nam, dưới quyền chỉ huy của hai viên tướng Lư Hán và Tiêu Văn.

Đ ó là những toán quân đói rách và nhếch nhác, kéo theo một cái đuôi lít nhít vợ con. Nghe nói đi đến đâu, Lư Hán Tiêu Văn cũng cho đánh phèng phèng, gọi dân đói nườm nượp đi theo. Ngày ấy ở Việt Namđang có nạn đói nhưng bên Tàu nạn đói còn khủng khiếp hơn nhiều. Vì thế thêm một người sang Việt Nam là bớt được một miệng ăn và thêmđược một người sống sót cho đất nước Tàu. Trên đường hành quân, trước khi vào thành phố, họ hay tạm nghỉ trong nhà Song An. Mẹ Hoàng thường mời các sĩ quan lên phòng khách ăn một vài trái cây hoặc uống chén trà. Đó là cách gián tiếp cầu mong họ giữ cho quân lính không phá phách, để gia đình được bình an. Trong lớp sĩ quan, đôi người nói được tiếng Anh. Thỉnh thoảng có người dắt anh của Hoàng vào góc nhà, bí mật thì thầm những điều gì đó. Khi họđi, anh nói:
- Họ mời mua vũ khí thu được của quân Nhật. Rẻ lắm,súng đạn đủ cỡ, cảđến súng liên thanh, súng cối, cỡ gì cũng có. Ngày ấy Vệ Quốc Đoàn vừa thành lập, thanh niên các làng ngoại thành nô nức nhập ngũ, mang theo những vũ khí tự mình tìm kiếm được. Một người anh đằng ngoại, anh Bào, mới nhập ngũ, đóng quân trên đền Voi Phục, chưa kiếm được súng, vẫn đeo một thanh mã tấu. Người anh của Hoàng, với tiền túi mẹ cho hàng tháng góp lại, muốn mua tặng anh Bào một khẩu súng. Một khẩu súng trường kèm theo lưỡi lê, có thể hơn thế, một khẩu tiểu liên. Nhưng rồi anh đắn đo:
- Không xong. Mua của họ nguy hiểm lắm. Nhà mình lù lùở ven đường, khi cấp trên của họ biết, chính họ lại đưa cảnh vệđến bắt mình, lấy lại vũ khí mà không trả lại tiền. Có khi họ còn vu cho mình ăn cắp. Trái với lo sợ của mẹ Hoàng, những người lính, đầy vẻ chịu đựng, không làm phiền đến ai. Họ âm thầm cởi những chiếc xà cạp quấn chân đã rách và những đôi giày rơm đen bẩn hôi hám, đem phơi ngoài nắng rồi vào ngồi im lặng trên hàng hiên. Chẳng thấy ai có gì ăn, chỉ thấy thỉnh thoảng vài người rủ nhau ra giếng kéo lên một gầu nước, thay nhau uống rồi dội chỗ nước thừa lên những cái đầu trọc và vỗ vỗ. Mẹ Hoàng bảo :
- Chắc là họđói. Nhưng mình cũng đang đói, giúp sao cho xuể, dù nào che được khắp chợ. Một lần Hoàng thấy một người lính ngồi chăm chú bắt rận trong góc hiên. Viên sĩ quan, từ trong phòng khách bất chợt đi ra, đã trông thấy. Chừng như xấu hổ với những người trong gia đình, hắn quát lên những tiếng gì đó khiến cảđám lính đang ngồi đều cứng người lên như tượng. Hắn gọi người lính phạm lỗi ra trước bậc cửa phòng khách. Biết trước điều gì đang chờđợi mình, người lính lặng lẽ tự lột chiếc mũ gắn quân hiệu để lộ cái đầu trọc hếu, hai tay trân trọng đặt mũ lên chiếc đôn sứ bày bên bậc cửa, đứng nghiêm, mắt ngước lên trời. Viên sĩ quan xăm xăm tiến đến, khuôn mặt méo mó vì tức giận. Hắn dang tay, không thương tiếc tát hai cái tát mạnh như trời giáng vào giữa mặt người lính rồi đưa tay lên nhìn và chùi vào quần. Khi hắn đi vào phòng khách, người lính nhẫn nhục xoa xoa vội vàng khuôn mặt đỏ lựng, đến bên chiếc đôn sứ trân trọng nâng chiếc mũ gắn quân hiệu đội lại lên đầu. Ngày ấy Hoàng đã lớn, đã bắt đầu hiểu biết. Hoàng vừa bất bình vừa mủi lòng, thương cho thân phận người lính. Ở phía bại trận cũng như phía thắng trận, họđều là những người hèn mọn và vô danh. Những người thua thiệt, từ bao đời bị bạc đãi: ngay cảở những trò chơi, trên bàn cờ và cỗ tam cúc, trong các quân bài “tướng sĩ tượng xe pháo mã tốt”, họ cũng bị xếp chót cùng, chẳng những sau con voi, mà sau cảđến con ngựa.

* Đêm 23 tháng 12 năm 1946. Cuộc trường kì kháng chiến chống Pháp bùng nổ. Như phát hiệu lệnh cho cả nước, pháo đài Láng bắn những quảđại bác đầu tiên vào các vị trí quân Pháp

trong thành Hà N ội. Từ phía Láng Trung nơi đặt pháo đài, chớp bùng lên, tiép sau là những tiếng nổ như sấm sét làm rung chuyển các khung cửa kính nhà Hoàng. Trên bầu trời đêm thăm thẳm, đạn vạch những đường lấp lánh, xanh biếc như sao băng. Lát sau, từ phía đường Bưởi cũng vọng đến từng hồi sấm động: pháo đài Xuân Tảo đã lên tiếng. Mẹ Hoàng run rẩy gọi:
- Các con đâu hết rồi? Xuống cả dưới gầm cầu thang đi! Dưới gầm cầu thang, mà mẹ cho là nơi kiên cố nhất nhà, mẹđã thuê thợđào và xây một đoạn hầm để tránh máy bay Mỹđến oanh kích các vị trí quân Nhật. Từ ngày Nhật đầu hàng, hầm là nơi xếp đồ sứ dễ vỡ và bát đĩa. Khi quân Pháp trở lại, mẹđã thu dọn bát đĩa cất xuống nhà kho, đề phòng lúc đánh nhau còn có nơi ẩn náu.
- Sao gọi mãi mà không thấy đứa nào xuống hầm thế? Xuống ngay đi! Tiếng thúc giục của mẹđầy lo âu, nhưng anh chị em Hoàng vẫn đứng bên những cửa sổ mở rộng của căn phòng phía đông, nơi có thể vừa nhìn thấy pháo đài Láng, vừa nhin thấy khoảng trời Hà Nội.
- Súng của pháo đài làng mình đấy mà. Mợạ, đừng sợ. Lên đây xem với chúng con. Giờ phút mong đợi đã đến. Ngày mai, chỉ ngày mai thôi, anh chị em Hoàng sẽ bắt đầu một cuộc sống mới, đi vào kháng chiến, gian lao nhưng phơi phới. Hoàng hỏi người anh:
- Ngày mai anh sẽ làm gì?
- Hoàng hỏi ngày mai anh làm gì ? Anh sẽ. . . Anh sẽ. . .

Và anh hát lên: Bao chiến sĩ anh hùng (4) Lạnh lùng vung gươm ra sa trường. . . Sớm hôm sau, mẹ Hoàng cùng chị hai và các em nhỏ tản cư ngay về phía Sơn Tây. Cha Hoàng thì theo cơ quan sơ tán về phía CừĐà, Khúc Thủy. Ở lại Song An chỉ còn hai anh em Hoàng và con chó Nica. Đó là một con chó đực to lớn, lông đen mượt, người anh của Hoàng xin về nuôi từ khi mới rời vú mẹ. Nó được anh nuông chiều, năm đó đã ba tuổi nhưng vẫn là một con chó tơ rất nhanh nhẹn, suốt ngày tung tăng chạy nhảy. Song An cao vượt những nhà xung quanh, từ xa đã nhìn thấy, là mục tiêu của súng cối địch, nhưng chẳng hiểu vì sao chưa viên đạn nào trúng nhà. Một vài viên rơi giữa vườn rau. Nhiều viên rơi bên kia đường nhựa, ven sông Tô Lịch hoặc vượt sang xóm Yên Hòa. Mỗi lần đạn rơi, con chó Nica sợ tiếng nổ chạy biến ra đồng, khi lặng tiếng súng mới dám len lén tìm về. Dạo ấy, anh em Hoàng được phân công đi vận động người làng tản cư, không ở lại với địch và đi kẻ khẩu hiệu địch vận. Suốt ngày tay xách thùng vôi, tay mang chổi lông, họđi kẻ những khẩu hiệu rất lớn trên mặt đường và trên các bức tường chưa đổ. Nước Việt Nam của người Việt Nam! Độc lập hay là chết! Binh sĩ Pháp! Hãy phản đối cuộc chiến tranh thuộc địa bẩn thỉu này! Binh đoàn thiết giáp số 2! Các bạn đã giải phóng Paris, sao các bạn lại đến xâm chiếm Hà Nội? (5) Lần đầu tiên khi kẻ khẩu hiệu này, bằng chữ rất to trên mặt đường nhựa song song với đường tàu điện Cầu Giấy, người anh của Hoàng nói:
- Đọc báo thấy tướng Leclerc chỉ huy binh đoàn thiết giáp số 2 vào giải phóng Paris, anh khâm phục ông ta quá. Hóa ra ông ta cũng chỉ là một tên thực dân! Một tối khi về ngủ, đốt cây nến lên, hai anh em thấy trên bàn một đĩa lòng dồi, một đĩa thịt luộc, một liễn xương hầm và một rổ rau húng. Người anh buồn rầu bảo :
- Con Nica đây mà! Trên toàn mặt trận, có lệnh diệt chó để chúng khỏi sủa khi du kích về làng. Dân quân đã úp được Nica lúc nó trở về, khi im tiếng súng. Phần để lại trên bàn là phần dành cho anh em Hoàng.
- Hoàng ơi, người anh thì thầm, anh không kiêng thịt chó nhưng chỉăn được những con chó khác. Hoàng cũng vậy, Hoàng không thể nào ăn được con chó bầu bạn mình nuôi. Mấy hôm sau mặt trận đã lan đến gần. Một hố rất lớn, rất sâu đưọc đào ngay giữa dốc Cầu Giấy, đất vật lên bờđắp thành chiến lũy, bên trên ngổn ngang giường tủ, bàn ghế lấy trong những ngôi nhà đã bỏ hoang và tua tủa những thanh sắt bóc từđường tầu điện. Một buổi sớm có tiếng gọi ngoài cửa:
- Dậy thôi các em, Tây đến gần lắm rồi. Người đại diện Ủy ban kháng chiến dẫn đến một đoàn dân quân. Đoàn gồm toàn người lạ, vai vác xà beng, tay xách búa tạ, có lẽ tận trong Mễ Trì, Phùng Khoang kéo ra. Không thấy dân quân làng Láng: họ cũng đi làm công tác phá hoại nhưng được điều động tới những vùng khác.

Đ oàn dân quân thay nhau dùng búa nện rồi bạy bằng xà beng, đục vỡ nhiều mảng tường, cốđánh sập ngôi nhà kiên cốđể ngăn địch đặt súng lớn khống chế vùng xung quanh.
- Tường bêtông dày quá! Đốt bằng gì đây, các đồng chí?
- Có cây rơm ngoài vườn, Hoàng nói. Người anh cũng nói:
- Trên gác nhiều đồ gỗ. Nhưng xin đừng đốt bàn thờ và tủ sách. Bàn thờđặt trong gian giữa trên lầu, nơi ngày rằm, mồng một bà nội vẫn thắp hương dưới tấm ảnh lóng lánh khảm bằng xà cừ của ông nội. Người đại diện Ủy ban nói với đoàn dân quân:
- Lên tầng trên khuân hết đồ gỗ xuống. Bàn thờ cùng các đồ thờ và tủ sách thì để lại. Rồi anh giục anh em Hoàng:
- Đi thôi các em, đừng ở lại nhìn. Nhà anh cũng sập rồi. Đi thôi! Ngày nào kháng chiến thành công, ta về xây dựng lại. Hai anh em Hoàng ôm chặt nhau trước lúc chia tay. Anh Hoàng xuôi đường Láng, phía nhà ông Quản Dung. Ông Dung trước đi lính Pháp, đóng chức quản nhưng nay theo cách mạng. Anh của Hoàng đã hẹn con trai ông Quản cùng gia nhập đoàn Thanh niên xung phong. Còn Hoàng thì xuống ven đường, lội qua dòng Tô Lịch sang xóm Yên Hòa đi lên So Sở. Gia đình Hoàng tản cư trên đó. Sang bên kia sông, Hoàng ngoảnh nhìn. Vẳng lại tiếng hò dô của những người khuân đồ rồi lát sau, ngọn lửa tuôn ra khỏi những hốc tường vỡ. Một vầng khói đen cuồn cuộn bốc cao. Tai Hoàng ù ù tiếng lửa cháy và tiếng những đồ gỗ, nhưng khung cửa rạn nứt.

“ Đi thôi các em, đừng ở lại nhìn. . .” Vĩnh biệt Song An!

Đ ã đến cánh đồng làng Mai Dịch. Rồi đến bờđê con sông Nhuệ. Hoàng đã đi xa Song An lắm rồi. Nhưng trong lúc chờđò qua sông, một nỗi buồn thấm thía cùng với một sức mạnh không cưỡng nổi thôi thúc Hoàng quay lại. Biết bao giờ trở về, mà biết có còn sống để trở về nữa không, phải quay lại nhìn Song An lần cuối. Xế chiều Hoàng mới vềđến bên dòng Tô Lịch. Lạ lùng biết bao: lửa khói đã tắt, đường Láng vắng tanh nhưng thay vì một đống hoang tàn đổ nát, Song An vẫn còn nguyên đó. Hoàng giụi mắt nhìn: Song An, ngôi nhà hai lần bình an, vẫn còn trơ trơđứng đó. Tường bê tông dày quá, Song An không đổ. Tạm biệt Song An! Tạm biệt! Chỉ là tạm biệt thôi! Hẹn ngày trở lại!
*

Chín n ăm sau, kháng chiến thành công. Gia đình Hoàng trở về ngôi nhà cũ. Cây phù dung trước ngõ không còn nữa, thay vào đó ai đã trồng một cây xoan. Giàn hoa ớt, rặng tường vi và giàn móng rồng đều đã chết, nhưng trong góc sân, cây ngâu lấm tấm hoa vàng vẫn đứng đó, bình thản nhìn cuộc đời biến động. Vắng giàn hoa ớt, cổng ngõ Song An hiu hắt buồn, nhất là ngày đông giá lạnh, khi cây xoan - cây sầu đông - đã rụng hết lá, chỉ còn trơ lại những cành khô. Mẹ Hoàng thuê trát các hốc tường ngày xưa đã bịđục vỡ. Các cửa sổđược quây kín bằng cót. Ngôi nhà loang lổ vì không được quét vôi lại. Mẹ chỉ có khả năng làm đến đó. Bên trong, những vết rộp trên nền và trên tường vẫn y nguyên. Tay vịn cầu thang đã cháy rụi, không thay mới được, mỗi khi lên lầu phải đi sát một bên mép tường cho khỏi ngã. May sao, trên lầu, bàn thờ và mọi đồ thờ vẫn còn nguyên, chỉ thiếu tấm chân dung khảm xà cừ của ông nội. Tủ sách cũng vẫn còn tuy đã mất hết sách. Cha mẹ Hoàng không nghĩ tới việc treo lại biển Song An. Dạo ấy, vùng ngoại thành sắp cải cách ruộng đất và nội thành đang rục rịch cải tạo công thương nghiệp. Ngay sau ngày hoà bình, bomđạn vừa chấm dứt nhưng lo âu đã lại lơ lửng trên đầu. . . Cha Hoàng, cán bộ lâu năm của bộ Tài chính, mấy lần cơ quan gửi đi các đội cải cách trong vùng Hà Nam Ninh để cải tạo tư tưởng và củng cố lập trường, nhiều kinh nghiệm nên quyết định:
- Thôi, các con ạ, thời thếđã thay đổi, vương vấn cái cũ làm gì cho mất hết bình yên! Từđó ngôi nhà xưa không còn mang tên Song An. Nó trở thành một ngôi nhà không tên.
*
* *
Chục cam Canh mẹ sắp mang đi biếu Tết chỉ còn chín quả. Mẹ giận lắm.

- Làm th ế nào bây giờ! Giời ơi là giời! Thế này thì có khổ tôi không! Chiều ba mươi còn ai buôn bán gì nữa màđi mua lại. Lại thằng Hoàng! Hoàng ơi! Ơi Hoàng! Vào những ngày xa xôi ấy, trẻ con Hà Nội đều gọi cha mẹ bằng cậu mợ:
- Thưa mợ không phải. . . không phải con ạ. . .
- Không con thì còn ai vào đây nữa! Lúc ăn trái cam, Hoàng không biết đó là món quà Tết mẹđịnh mang đi biếu một người quan trọng: ông chủ sự phòng giấy của cha Hoàng. Chỉ còn cách chối, may ra. . .
- Có phải con đâu mà! Cứ mắng oan con!
- Lại còn chối. Mày hư nhất nhà, không mày thì ai? Chẳng lẽ con Đạt, thằng Cận? Mẹ ngồi phịch xuống ghế, hai tay ômđầu:
- Làm sao bây giờ! Mặt mũi nào màđi biếu ông chủ sự một chục cam chỉ còn chín quả! Con Thông nhốt nó vào tủ cho mợ! Người chị cả sốt sắng:
- Để rồi con khóa cửa tủ lại, cho nó chừa. Trong ấy tối đen, có ông Ba Bị. . . Chị chạy lại nắm tay Hoàng. Hoàng giãy giụa nhưng chịđã thì thầm:
- Đi theo chị. Đừng giãy mà mợ biết. Chị dắt Hoàng đi. Qua chiếc tủđứng nặng nề kê ở góc nhà, chị không ngừng lại mà dắt thẳng Hoàng xuống bếp. Ngày ấy gia đình Hoàng còn ở một căn nhà nhỏ trên dốc Cầu Giấy. Bếp trông xuống dòng sông Tô Lịch và xa xa, cách mấy ruộng rau muống lác đác hoa trắng là một trang trại xanh rì, trồng toàn cây ổi mà anh chị em Hoàng gọi là Trại Ổi. Chị mở cửa bếp, đẩy Hoàng ra ngoài:
- Em lên Trại Ổi mà chơi. Lúc nào mợ hết giận, chị gọi em về. Kí ức non nớt của Hoàng năm ấy đã bắt đầu biết ghi chép. Hình ảnh chị cả in vào đó như một vết khắc sâu. Từ ngày chịđi ở riêng, mỗi lần Tết đến, khi bức thêu “Cành mai chim hạc”được treo trên tường phòng khách và chồng bánh chưng xanh, bát hoa thủy tiên trắng, chiếc đỉnh cùng hai cây nến đồng sáng choang được bày trên bàn thờ, dưới tấm chân dung khảm xà cừ của ông nội, Hoàng lại nhớđến những trái cam Canh đỏối và tiếng chị dịu dàng “ Em lên Trại Ổi mà chơi. . . “ Nhà đông em, chị cả không được đi học nhiều. Chịở nhà giúp mẹ trông nom việc buôn bán khi mới học hết năm thứ ba trường nữ sinh Félix Faure(6). Những năm ấy việc cúng bái rất thịnh hành. Mẹ Hoàng mở một xưởng nhỏ mướn dăm ba người thợ, làm vàng giấy, một loại tiền âm phủđểđốt cho người chết. Đó là những tờ giấy bản mua từng bó trên làng Bưởi, dán những lá thiếc mỏng mua của người Tàu nhập cư, quê ở Triều Châu. Với chiếc búa một đầu cong cong và một vầng đá tảng nặng nề làm đe, suốt ngày mình trần trùng trục và mồ hôi nhễ nhại, họđập những thỏi thiếc thành từng tập lá mỏng dính. Sau khi dán, lá thiếc được quét một lớp nước hòe, trở nên lóng lánh như vàng. Từng khối tiền âm phủđược đóng thành kiện, gửi tàu hỏa vào bán tận trong Vinh, trong Hội An, ngày ấy còn được gọi là Faifô, nơi mẹ có những bạn hàng. Một năm vài ba lần, chị cả vào thu tiền và tìm hiểu thị trường trong đó. Nhiều lần người chị thứ hai, chị Đạt và Hoàng được đi theo, khi chuyến đi của chị cả trùng vào dịp nghỉ hè. Những chuyến đi xa đầu tiên của tuổi nhỏ, đầy mộng mơ, màđã một thời Hoàng hồi hộp chờ mong. Bao nhiêu là cảnh lạđường xa: ga Hoàng Mai, Quỳnh Lưu, nơi lũ trẻ chạc tuổi Hoàng chào bán những chú vẹt xanh và bầy sáo mỏ ngà; Chợ Vinh, nơi chị cả vẫn mua những sọt cà Nghệ mang về muối thành những trái cà trắng phau và giòn tan; Minh Cầm, Nhật Lệ nơi ga xe lửa nằm trong một vùng bao la trăng nước; rồi Huế với núi Ngự Bình và sông Hương lờ lững, nơi dì Năm, em của mẹ, mở một tiệm bán giày. . . Mỗi chuyến đi, bao giờ chị cả cũng mua cho Hoàng một món quà nhỏ, nhưng là cả một gia tài của tuổi thơ:
- Em thích gì? Con vẹt đang học nói, hay con sáo mỏ ngà? Từ cửa sổ toa tàu, chị mua con sáo lông đen nhánh, mỏ vàng hoe, nhốt trong lồng, hoặc con vẹt xanh biếc như lá rừng đang líu lo, chân đã bi buộc vào một cành khô. Trao món quà cho Hoàng, lần nào chị cũng dặn:
- Nuôi nó cẩn thận nhé! Đừng chóng chán, để nó chết mà tội nghiệp! Rồi chị cảđi lấy chồng. Chị hai, năm ấy đã tốt nghiệp Trung học, đang học trường Thương mại, không thể bỏ học để thay chị cảđỡđần mẹ. Từđó mẹ thôi nghề vàng giấy. Chồng chị cả làm ngành Hỏa xa. Anh là trưởng ga Ngã Tư Vọng, nơi sở làmđã dựng cho người trưởng ga một căn nhà nhỏ. Ngày loạn li, anh chị về quê dưới Phượng Dực. Khi mặt trận lan đến vùng Thường Tín, Chợ Tía, anh chị chạy lên Phú Thọ, Thanh Cù. Hoàng đã gặp lại anh chịởđây. Ngày ấy anh chị có ba con nhỏ. Đứa lớn, Giao, chừng sáu tuổi, quàng qua ngực một chiếc chăn chiên gấp theo kiểu lính. Giác, đứa thứ hai, chừng bốn tuổi lẫm chẫm đi không - thế cũng đã là đỡ cho cha mẹ nhiều rồi - còn Thư, đứa thứ ba, con gái, được ngồi một bên quang thúng. Mười năm sau, ngày về Hà Nội, Hoàng mới gặp lại chị cả. Anh chịđã có bẩy con, cháu nào cũng khỏe mạnh và được học hành, thành đạt. Chị cả mất sớm đối với tuổi thọ ngày nay, khi mới sang tuổi sáu mươi. Chị mất trước cha Hoàng cả chục năm. Từ ngày kháng chiến về, hai cái tang đã đè nặng lên Người: tang bà nội và tang mẹ Hoàng. Bây giờđến tang chị cả. Ngày đưa chị ra đồng, Người không đi. Chỉ thấy Người lặng lẽ ra vào, cặp mắt âm thầm đầy vẻ chịu đựng. Số phận đã an bài như thế, con người biết cưỡng lại cách nào!

Đư a đám chị cả về, Hoàng thấy Người đang ngồi im lìm dưới bóng cây ngâu. Hoàng đến sát bên cạnh, Người mới biết. Người hỏi:
- Mọi việc xong xuôi rồi chứ con?
- Vâng ạ! Hoàng bỗng thấy nơi khóe mắt Người hiện ra hai giọt lệ nhỏ. Chúng lớn dần lên, long lanh, rồi rơi xuống. Ngày còn học bên Trung Quốc, Hoàng biết nếu bất hạnh con lớn chết trước cha mẹ già thì cha mẹ không bao giờđi đưa. Cái chết như thế không thuận lẽ Trời. Phải giữ cho số phận nghiệt ngã không diễn lại với những người con còn sống, vì thế thương xót đành chỉ ngậm ngùi để trong lòng, người tóc bạc không đi đưa kẻ tóc xanh. Trong nền tảng học vấn của cha Hoàng, phần nửa vẫn là Nho học. Có phải vì thế mà Người không đi đưa chị cả? * * * Anh là người anh ngay trên Hoàng. Hai anh em ngày bé hầu như cùng sở thích nên rất gần nhau. Có trò

ch ơi nào của tuổi thơ mà họ không cùng chơi, từ những trò vô hại đến những trò nghịch ác? Ngày ấy, một phần công viên Thủ Lệ còn là nghĩa địa và phốĐại La vắng teo, từ Voi Phục đến mả Quan Ba(7) không bóng một ngôi nhà. Đường qua phố bây giờ, lúc đó chỉ là đường đất chưa trải nhựa, ven đường trồng những cây đa lông, gốc sần sùi, cành lá gân guốc. Trong nhiều năm, hai anh em Hoàng thường đưa nhau tới đó, mởđầu những ngày hè. Với mấy viên gạch củđậu mang theo từ nhà, họđập trầy lớp vỏđa, lấy nhựa vê thành bóng. Một công phu cộng với lòng kiên nhẫn và sự chịu đựng vô hạn: nhiều khi họđập cả vào tay, vào đầu nhau làmđầu lõa máu hoặc nổi lên những khối u tím bầm. Ngàyđầu tiên cục nhựa chỉ nhỉnh bằng ngón chân, vài ngày sau bằng quảổi, mấy ngày sau nữa bằng quả hồng. Khi cục nhựa lớn gần bằng quả cam, có thể tạm dùng làm bóng đá thì thấm thoát một tuần nghỉđã trôi qua. Một nơi nữa, rất gần nhà, thu hút họ vào những dịp nghỉ cuối tuần. Đó là khu miếu cổ Chùa Thưa, nằm ngay sau vườn nhà ông Tú, trong vòm lá um tùm của những cây muỗm cổ thụ, những cây ràng ràng đầy quả đỏ, những rặng duối vàng, ríu rít tiếng chim. Họ tới nơi này, trốn cái oi ả các buổi trưa hè dưới bóng mát của những “vòm cây xanh màu vỏ chai” (8), nằm đọc sách Hồng trên nệm cỏ hoặc trèo rặng duối ăn quả chín cùng lũ chào mào, chim khuyên và vàng anh. Chiều mát, lúc ra về, họ không quên nhặt một túi hạt rành rành đỏ tươi cho lũ em nhỏở nhà chơi đồ hàng. Nhưng hai anh em cũng không thiếu gì trò nghịch ác. Họđể cả buổi đi bắt bướm, ghim những con bướm sặc sỡ trên tấm bìa, để chúng chết khô làm mẫu cho bộ sưu tập mà chẳng mấy khi họ mở ra coi. Họđi đúc dế trên những gò hoang, bỏ quên chúng cùng một vài cọng cỏ trong những bao diêm chật chội. Mỗi người một chiếc súng cao su, chạc súng làm bằng chạc ổi cho bền, họđi bắn chim non về tìm ăn trái đa chín hoặc trú nắng trong lũy tre làng. Bọn chim non ấy mới ra đời vào dịp đầu hè, ngơ ngơ ngác ngác, rất dễ trúng đạn. Họ giết chúng chỉđể chơi, nhưng khi thấy chúng chết, hình hài co quắp thì bỗng động lòng thương cảm,đem chôn vùi chúng dưới những nấm mồ nhỏ bé...
*

D ần dần lớn lên, hai anh em xa những trò bắt bướm đuổi chim. Đã có một chút nhân hậu nảy nở trong lòng họ. Thay vì hành hạ loài vật, họ yêu thương chúng. Hoàng bắt đầu nuôi chim cảnh. Anh Hoàng nuôi một con chó đặt tên là Nica, một cái tên anh đã có lần giảng nghĩa nhưng nay Hoàng chẳng còn nhớđược là gì. Nica là chó đực. Một con chó đực to lớn lông đen nhánh, nhưng không chung số phận với những con chó đực thời ấy: chúng thường bị thiến, bị nhét những mảnh thuỷ tinh sắc cạnh vào chỗ thiến và trở thành những con chó rất hung ác. Anh của Hoàng luôn có những suy nghĩ ngược với thông lệđương thời. Ngày đưa Nica về nuôi, anh nói :
- Anh ghét những người thiến chó. Ác quá, còn gì là đời nó. Đã nuôi, sao không để nó được sống tự nhiên? Và anh đã từ chối mọi lời khuyên nhủ, giữ cho con Nica không bao giờ bị thiến. Hai anh em còn nuôi chung một con ngựa non, mua của kị binh Nhật. Cuối năm 1944, khi biết mình đã mất hết sức mạnh và sắp thua trận, giờ tan vỡđã đến, lính Nhật không còn hung hãn. Họ trở nên rất nhũn nhặn, đi đường chào cả trẻ con và nhường bước cho người già. Họ vào những nhà quanh nơi họđóng quân, chào bán đủ thứ, kể cả quân trang, vũ khí, lương khô và lừa ngựa. Con ngựa non chừng năm sáu tháng tuổi, rất đẹp, bụng thon, chân cao như chân hươu, lông nâu óng ánh. Nhưng rồi cuối cùng anh chẳng có thời giờ ngó đến con ngựa, ngay cả việc chăm nom con chó Nica anh cũng để lại cho Hoàng. Năm ấy anh đang học lớp đệ tứ trường Albert Sarraut. Những năm xa xưa, học Sarraut là đặc quyền của con cái nhà giàu. Nhưng đầu những năm 40, con các gia đình bình thường như gia đình Hoàng cũng có thể vào trường, miễn là qua được kỳ thi tuyển. Anh dành lại cho Hoàng mọi trò chơi thời thơấu, một phần vì phải tập trung cho học tập, phần lớn hơn do thời cuộc nóng bỏng ngoài đường đang kêu gọi. Anh không còn là kẻđầu têu trong mọi trò màđã trở thành như con chim đầu đàn cho Hoàng noi theo. . . Nhưng tre già măng mọc: Hoàng lên thay vị trí đầu têu của anh và lập tức vị trí của Hoàng cũng có ngay người thay thế. Đó là Khôi, đứa em trai sau Hoàng. Năm ấy kinh tế bắt đầu khó khăn, chị cả của Hoàng đã đi lấy chồng, việc buôn bán của mẹ không còn phát đạt như trước. Nhà đông người, không thể một lúc nào ngồi yên mà không xoay xỏa. Mẹ mua một cỗ xe ngựa, thuê một người đánh xe, cho chở khách từ bến xe điện Cầu Giấy lên Cầu Diễn và Trạm Trôi. Thế là bỗng nhiên nhà có hai con ngựa: con Băngđi, một con ngựa thi lôngđen nhánh nhưng đã hết thời, mua của trại ngựa thi trên Quần Ngựa và con Bạch, một con ngựa lùn, lông trắng như cước, giống ngựa Nước Hai trên Cao Bằng. Về sau mẹ mua thêm của kị binh Nhật một con ngựa Mông Cổ lông nâu đốm trắng, con Crôcô. Nó lớn gấp rưỡi con Băngđi, trông đồ sộ, bệ vệ, lưng cao vượt đầu Hoàng. Người đánh xe, anh Năm Bồ, cứ tấm tắc khen:
- Con này kéo xe thì nhất. Súng ca nông mà nó còn kéo được thì cái xe đối với nó không bằng cái mắt muỗi. Nó rảo bước cũng bằng con Bạch chạy. Nhưng con Crôcô chưa kéo được chuyến xe nào. Về nhà vài hôm, nó bắt đầu ốm khặc khừ. Mẹ mời một thầy thuốc thú y nhưng vô ích: một tuần sau con Crôcô lăn ra chết. Nó nằm nghiêng trong chuồng, lù lù một đống, bụng chướng phềnh, bốn vó giơ ra tua tủa, cứng queo. Người tađồn lính Nhật ngầm hủy hoại hết thảy những gì có thể hủy hoại trước khi đem bán cho dân. Có thể họđã tiêm thuốc độc để con Crôcô chỉ sống thêmđược mươi ngày. Một thời gian vừa đủ cho con ngựa đổi chủ. Cuối cùng gia đình Hoàng chỉ là người đem chôn con ngựa thay cho họ, sau khi đã mất cho họ một số tiền. Năm ấy Khôi cũng đã bảy, tám tuổi. Hoàng và Khôi được mẹ giao cho hai con ngựa: Hoàng trông con Băngđi và Khôi, con Bạch. Hoàng cưỡi ngựa rất thạo. Dù con Băngđi còn cao quá tầm cao của Hoàng ngày ấy, Hoàng có thể cưỡi và điều khiển nó không cần yên cương. Một cái nhẩy lẹ như “nhẩy cừu” trong giờ thể dục ở trường, thế là Hoàng đã vọt lên ngồi chễm trệ trên lưng nó. Hoàng muốn tập cho em cũng như mình.
- Con Bạch hiền lắm, sợ gì mà sợ. Nhẩy lên lưng nó thử xem, nó không đá đâu. Khi nào em cưỡi nó đã thạo thì anh cho cưỡi con Băngđi. Sau vài lần, khi đứa emđã ngồi vững trên lưng con Bạch, Hoàng khuyến khích :
- Đừng sợ. Con Bạch lùn tè, có ngã cũng không đau. Nào, bắt đầu chạy!
- Ối ối! Em sợ lắm!
- Con trai không sợ bất cứ cái gì. Tay nắm lấy bờm. Hai chân kẹp chặt hai bên sươn.
- Ối ối. . .
- Sợ gì mà sợ. Nắm chặt lấy bờm. Một ngọn roi vút vào mông con Bạch. Bị bất ngờ, con Bạch chồm lên, lồng chạy. Nó chạy một mình vì đứa em Hoàng đã bị hất ngã, đang ngồi khóc bên bờ ruộng. Hoàng chạy vội lại :
- Thôi anh xin lỗi. Nín đi. Đứng lên, anh xem có làm sao không nào? Em khóc tỉ ti :
- Làm người ta ngã đau quá. Về nhà thì đừng trách. Mách mợ cho mà xem. . .
- Có thế màđã khóc. Anh ngã con Băngđi còn đau bằng mấy. Như tập xe đạp ấy mà, không ngã thì bao giờ biết cưỡi. Em còn ngã con Bạch nhiều lần nữa, có lẽ nhờ thế mà sau này em cưỡi ngựa cũng khá. Và em chưa khi nào mách. Mọi việc lần nào cũng được thu xếp ổn thỏa. Như xưa khi đi lấy nhựa đa, người anhđã đập cả gạch củđậu vào đầu khiến Hoàng lõa máu nhưng Hoàng có mách bao giờđâu.
*

Ng ười anh của Hoàng học Ngữ văn nên giỏi văn, sử và ngôn ngữ: tiếng Pháp, Latin và tiếng Anh. Các bài luận anh làm là mẫu mực cho Hoàng.

Đ ã xa rồi cái buổi tả chân “trên đít con chó có cái đuôi”. Ngày nay Hoàng học theo sự giản dị của anh. Anh ưa một thứ ngôn ngữ ít lời và luôn có những ý tưởng mới. Nhiều câu anh viết chỉ ba bốn chữ, gợi cảm như một ý thơ. Thời ấy, khi nhiều người thích dùng một ngôn ngữ cầu kì pha lẫn nhiều từ Pháp hoặc từ Hán Việt, anh chỉ dùng thứ ngôn ngữ giản dị và trong sáng anh thường dùng. Bài làm của anh phần nhiều được điểm tốt nhưng không ít lần Hoàng thấy lời phê: “Luận văn không phải là điện báo”. Một cách viết cố gắng bớt chữ thừa, nhưng người chấm không tán đồng, coi đó là cách viết hà tiện của người gửi điện báo, lồng nội dung tối đa trong một vài chữ ít oi để bớt cước phí. Không chỉảnh hưởng đến Hoàng về phong cách, anh còn ảnh hưởng sâu sắc đến nhân cách của Hoàng. Bốn mươi năm trước, khi Hoàng viết cuốn sách đầu tay, anh đã khuyến khích Hoàng và đọc nó như một bạn đọc đầu tiên. Anh bảo nghề văn cũng chỉ là một nghề như những nghề khác, nhưng khó theo đuổi hơn vì nó không chấp nhận hai thái độ thường tình: xu nịnh hay khinh bạc. Và là một nghề bạc bẽo, luôn luôn phơi mình dưới mọi thứ búa rìu. Anh khuyên Hoàng, nếu đã theo đuổi nó thì hãy bền bỉ phụng sự cái Đẹp Nhân Văn, cái Đẹpấy mang trong bản thân nó cả cái Tốt Lành. Dù Hoàng sống bằng một nghề khác, văn chương đối với Hoàng chỉ là niềm vui nhưng lời khuyên của anh vẫn theo Hoàng đến hôm nay. Anh tham gia hoạt động bí mật từ ngày còn đi học. Đôi khi anh vắng nhà một vài hôm. Anh bảo anh đi cắm trại, anh đang là tráng sinh của đoàn Hướng đạo. Nhiều lần Hoàng thấy anh vào buồng học, đóng cửa lại rồi thì thầm trong đó một mình. Vì học Ngữ văn, chương trình của anh có môn “Hùng biện”, chắc anh đang chuẩn bị một bài thuyết trình trước lớp. Nhưng không, lúc hăng lên, anh chợt nói to và Hoàng nghe thấy: “Thưa toàn thểđồng bào, Nhật Pháp bắn nhau. . .” Thì ra anh đang công tác trong đoàn Tuyên truyền xung phong của Việt Minh và những ngày vắng nhà, anh theo đoàn đi diễn thuyết ở các vùng ngoại thành. Ngày ấy, Hoàng khâm phục anh biết bao. Anh có một khẩu súng ngắn, chỉ nhỉnh hơn bao diêm, bắn đạn cỡ 6 ly 35, lúc nào cũng giắt trước bụng, sau lớp áo. Một lần trong buồng học, anh đóng kín cửa rồi rút khẩu súng đưa cho Hoàng xem. Anh nói rất trân trọng và hãnh diện:
- Súng này Đoàn thể trao cho anh, bé xíu cho dễ giấu, nhưng bắn rất mạnh. Hoàng mân mê khẩu súng với nước thép xanh biếc. Rồi thử bóp cò. Một tiếng nổ bỗng rền vang. Khẩu súng rung lên trong tay Hoàng. Nòng súng vương một làn khói mỏng. Hoàng hốt hoảng nhìn anh. Anh vẫn ngồi yên đó, mặt hơi tái đi nhưng không thấy giọt máu nào rỉ ra. Viên đạn đã bay sát đầu anh, để lại một vết lở trên tường. Hoàng lo lắng, ấp úng :
- Anh Cận! Anh có sao không? Anh xem lại đầu hay ngực anh, xem có sao không?
- Không việc gì, anh vừa nói vừa sờ lên đầu và xoa xoa ngực. Mặt anh đã hồng trở lại:
- Anh quên nói với Hoàng là súng đã lên đạn sẵn, hôm qua có mít tinh trên Cầu Diễn.
- Em xin lỗi anh. . . Nếu viên đạn trúng đích, Hoàng đã mất anh từ ngày ấy. Sau chín năm kháng chiến, khi Hoàng trở về nhà cũ, buồng học đã sụp đổ nhưng trên mảng tường sót lại, dấu vết viên đạn vẫn còn. Trong kháng chiến chống Pháp anh tham gia đoàn Thanh niên xung phong Hoàng Minh Chính. Ngày ấy Hoàng cũng đã nhập ngũ vào học trường Thủy quân. Một lần về phép qua nhà tản cư gần thị xã Tuyên Quang, Hoàng đã gặp anh. Ngày rời nhà trở về̉đơn vị, Hoàng được đi cùng anh một ngày đường. Để Hoàng vui chân, quên mệt, anh kể lại cho Hoàng nghe truyện anh vừa đọc:“Công phá Bá Linh” của nhà văn Xô viết Ilya Erenbourg. Ngày ấy, tất cả những gì thuộc về Liên Xô, Trung Quốc đều rất được ưa chuộng. Trở về Hànội, anh làm việc cho tạp chí “Việt Nam tiến bước”, rồi cho tờ “Tin tức Việt Nam”. Anh viết trực tiếp bằng tiếng Pháp. Một lần, nhân dịp 20 năm thành lập tờ báo mà anh phục vụ, Hoàng hỏi anh đã viết được bao nhiêu bài. Anh cười :
- Công việc thường ngày, anh không trả lời được. Nếu Hoàng hỏi một bác thợ mộc trong đời đã đóng bao nhiêu giường tủ, bao nhiêu bàn ghế, chắc bác ta cũng chẳng nhớ. Trước ngày rời nước ra đi, Hoàng thấy anh buồn. Nghề báo mà anh yêu thích từ thời trẻ chừng như bây giờ không còn thích hợp với anh. Một nghề mà chưa nói đến thăng tiến, chỉđể yên ổn cũng đã cần rất nhiều khôn khéo. Anh nói anh mừng cho Hoàng và các em sau Hoàng đã chọn con đường kỹ thuật, một con đường không quá trói buộc người ta vào những hưng vong của thời cuộc. Năm năm sau, Hoàng nhận được một cuộn băng ghi lại hình ảnh và những lời nhắn nhủ của anh kèm theo bài thơ nhắc lại một kỉ niệm xa xưa, rất xa, khi hai anh em săn đuổi lũ chim non vềđường Đại La tìmăn trái chín. Chừng như linh cảm hai anh em không bao giờ còn gặp lại nhau, anh đã khóc. Hoàng thương anh vô hạn nhưng không khỏi ngạc nhiên. Ba mươi năm tại ngũ, thường xuyên chống chọi với nguy nan, Hoàng quen nghĩ: người đàn ông phải là một người không biết khóc. Phải nhiều năm sau Hoàng mới hiểu được anh. Nước mắt đến dễ dàng với tuổi già. Nó đang đến với Hoàng. Khi một chân đã bước vào hư vô và chân kia cũng sắp sửa nhấc lên, người ta bỗng cảm thương với mọi chuyện đời và trở nên mau nước mắt. Ngày nay xem một cảnh xúc động trên màn hình, nhìn một nỗi bất hạnh gặp đâu đó trên đường phố, nước mắt Hoàng cũng tự nhiên ứa ra, khiến mắt nhạt nhòa. Tháng 6 năm 1999, Hoàng được tin anh ngã bệnh. Vào viện được vài ngày anh đã hôn mê. Sáng sớm ngày 17, Hoàng chợt tỉnh, bàng hoàng vì một tiếng gọi bên tai. Tiếng của anh. Một tiếng gọi khó nhọc, vẳng đến từ nơi nào xa thẳm. Linh tính báo với Hoàng một chuyện chẳng lành. Hoàng vội gọi điện về. Các con anh báo: anh vừa ra đi. Đồng hồ tòa Thị chính Lilas văng vẳng điểm 6 tiếng. Giờ Hà nội lệch với giờ mùa hè Paris 5 giờ, lúc ấy Hànội đã gần trưa. Có phải vì đồng điệu mà trong khoảng khắc cuối cùng của đời người, anh đã vượt cõi hôn mê bay vào cõi linh ứng để gọi Hoàng lần cuối trước lúc anh đi.
*
* *

M ẹ Hoàng, như nhiều bà vợ viên chức thời ấy, không trực tiếp nuôi con. Mẹ bận buôn bán, thuê vú nuôi

t ừng đứa và ai trông đứa nào thì mang tênđứa ấy. Từ ngày sắp sinh, mẹđã tìm người, người ấy sẽ chăm nom đứa bé đến bốn, năm tuổi. Thường thì người vú trước giới thiệu người vú sau, một người thân thích trong họ hoặc bạn bè thời con gái trong quê. Hoàng cũng có một người vú nuôi mà Hoàng gọi là u, u Hoàng. U là vợ một ông phó lý, quê trên Phùng Thượng, một thị trấn nhỏ cách nhà Hoàng chừng mươi cây số. Dù kí ức thường phủ lên tuổi thơ một màn sương lãng đãng khiến ta nhìn lại cái gì cũng đẹp, Hoàng phải nhận rằng u là người rất quê mùa, cũ kĩ. Giọng nói của u là giọng nặng nề của vùng Sơn Tây. Ông Phó Y chồng u, ngày ấy mà vẫn để một búi tó củ hành lửng lơ sau gáy. Nghe các chị Hoàng kể lại thì dạo bé, Hoàng bám u lắm. Hoàng rất hay khóc đêm, khóc ngằn ngặt, ai dỗ cũng không nín, chỉ thiu thiu ngủ khi được u bếđi rong trên con đường Cầu Giấy, ngày ấy đầy bóng tối. Cho đến hôm nay Hoàng vẫn không hiểu vì sao một gia đình khá giả và có vai vế trong làng như gia đình u mà u lại chịu đi ở vú. Khi Hoàng đã lớn và u đã về quê, trong nhà chỉ còn hai người giúp việc: một người đã từng trông nom chị thứ hai của Hoàng, u Đạt, nay chuyển sang việc bếp núc và một người vú nuôi trông nom Kim Anh, đứa em gái út trong gia đình. Người này còn quá trẻđể gọi là u, anh chị em Hoàng gọi là vú Kim Anh. Vú Kim Anh người dưới xuôi, vùng đồng nước sông Hồng. Khác với u Hoàng, thấp và đậm, ngày nay mỗi lần nhớ về vú Kim Anh, Hoàng thường nghĩ tới một người đàn bà dong dỏng cao, tóc vấn, có đôi mắt lá răm và đôi mày lá liễu, người đàn bà của một làng chèo vùng Nam Định, Thái Bình. Ai đã đưa vú Kim Anh về với gia đình Hoàng? Có lẽđó là u Đạt, u vốn là người Thái Bình. Ngày mới đến, vú Kim Anh thường mặc tấm áo nâu non và chùm chiếc khăn đen mỏ quạ. Dần dần cảm thấy cách ăn mặc ấy không thích hợp với thành thị, vú tự thay đổi, chẳng cần ai nhắc. Trước hết là chiếc khăn mỏ quạ. Nó được cất vào đáy tay nải, để lộ một vành tóc vấn dày và đen lánh. Rồi tấm áo nâu non được thay bằng chiếc áo phin trắng, hồ lơ phơn phớt xanh. Trông vú khác hẳn các u khác mà Hoàng đã thấy trong nhà. Khi em khóc, vú cất tiếng ru. Không phải tiếng ru ời ợi như tiếng các u khác. Như có một nỗi xao xuyến đang nhẹ lan trong nhà. Những người thợ làm vàng giấy ngừng tay. Mẹ Hoàng cũng buông rơi công việc. Mẹ quay nhìn về phía tiếng hát, khe khẽ thở dài. . . Em thiu thiu ngủ nhưng Hoàng thì không. Tiếng ru của vú đưa Hoàng vào một cõi thức tỉnh bao la nhưng vắng lặng, nơi đó, hòa với tiếng hát có tiếng chân chim nhẩy lách tách trên những cành tre.
*

T ừ những năm 40 của thế kỉ trước, làng Láng không còn mở hội. Nhưng trước đó, hội làng mở hàng năm. Mỗi năm một hội nhỏ và ba năm một lần hội lớn. Vào dịp hội lớn, làng thuê một ban tuồng hoặc một ban chèo về diễn mấy buổi. Rạp được dựng phía bên phải tam quan. Một rạp tre sơ sài, lát ván gỗ mượn của các gia đình gần chùa. Tay bế em, tay dắt Hoàng, vú Kim Anh đến trước rạp. Trống chèo thúc giục, rộn rã. Người xem chen lấn nhau, chẳng những dân Láng mà cả dân những làng quanh vùng. Vú Kim Anh ngây người xem diễn, nhiều lúc khe khẽ hát theo. Vào một lúc sân khấu vắng người, tiếng trống và tiếng đàn hát tạm ngưng, vú đặt em xuống đất, bên cạnh Hoàng.
- Cậu Hoàng ơi! Giữ em hộ chị, chịđi đằng này một chốc rồi chị cho tiền mua kẹo. Vú Kim Anh mở chiếc thắt lưng bao màu hoa lý, lấy ra cho Hoàng một đồng xu. Hoàng lắc đầu, không cầm.
- Để chị mua kẹo cho vậy. Cậu ăn kẹo vừng, kẹo bột hay kẹo kéo? Hôm nay hội làng, chịăn miếng giầu cho đỏ môi. Chị làm gì mặc chị, về nhà cậu đừng khoe ai nhé. Vú chạy tới chỗ những hàng quà và hàng hương hoa. Vú đem về cho Hoàng và Kim Anh mỗi đứa vài chiếc kẹo. Hoàng thấy vú còn cầm trong tay một bao hương màu đỏ. Một vỏ bao thì phải, vì trong bao chẳng có que hương nào. Vú Kim Anh vào khuất sau gốc muỗm cổ thụ. Lát sau khi vú đi ra, Hoàng không còn thấy vỏ bao hương trong tay vú nhưng thấy hai má của vú đã đỏ hồng. Vú trèo lên buồng trò, phía sau sân khấu. Trong tiếng trống, tiếng nhị và đán sáo bỗng nghe một giọng hát bay lên, vời vợi, quen quen. Hoàng ngẩng nhìn sân khấu. Ồ, sao lại thế kia? Vú Kim Anh đang hát. Vú mặc chiếc áo tứ thân, chắc là mượn trong buồng trò, lưng đeo dây xà tích bạc, tay cầm quạt lụa, môi đỏ quết trầu, má bôi vỏ bao hương hồng như cánh hoa đào, mắt sáng long lanh. Vừa hát, vú vừa múa chiếc quạt và nhiều lúc vú đung đưa khiến dây xà tích bạc rung lên những tiếng rộn ràng. Sân khấu nhà quê chẳng có phông màn, hát xong vú xòe chiếc quạt lụa, cúi chào rồi lui nhanh vào buồng trò. Ngày ấy người ta chưa quen vỗ tay, nhưng nhiều tiếng rì rầm nổi lên khen giọng hát của vú, nhất là ở hàng ghế của các chức dịch:
- Hát khéo! Hát khéo! Hát lại cho làng nghe nào!
- Hát lại lần nữa, làng có thưởng. Hoàng lại thấy vú Kim Anh hiện trên sân khấu. Lại giọng hát ấy, vời vợi mênh mông. . . Hát xong, vú chạy vào cởi trả chiếc áo tứ thân, dây xà tích bạc và chiếc quạt lụa rồi trở về chỗ anh em Hoàng. Vú mở gói giấy điều bao mấy hào tiền thưởng của làng, lấy ra một hào:
-Tiền làng cậu thưởng cho chị hát hay đấy. Chị có mong được thưởng đâu, chỉ hát cho vui thôi. Lâu chị chưa được hát, buồn quá. Chị cho lại cậu một hào lấy may, công cậu trông em. Hoàng không cầm. Vú chậm rãi buộc lại món tiền vào chiếc thắt lưng hoa lí.
- Sao cậu lại chê tiền của chị? Chắc cậu chẳng thích nghe chị hát các điệu nhà quê! Chị biết, cậu thích nghe các điệu hát Tây cơ! Hoàng vẫn lắc đầu. Ngày ấy Hoàng còn quá nhỏđể biết so sánh mình thích một bài chèo hay một bài “hát Tây” phát ra từ chiếc máy vặn dây cót, có chiếc loa to như miệng thúng, bầy ở một chỗ trang trọng nơi phòng khách. Sau này khi đã vào đời, có dịp về thăm một vài làng chèo trên đất Thái Bình, NamĐịnh, nghe các cô gái làng hát những khổ chèo thở than duyên phận, Hoàng lại nhớđến vú Kim Anh: Trên trời cóđám mây xanh Có con ngựa bạch chạy quanh gầm trời

Đ ôi ta muốn lấy nhau chơi Cái duyên không định thì trời không se Những nơi chết rấp bờ tre Cái duyên đã định trời se ta vào. . . Vú Kim Anh ơi, vú là ai? Vì sao vú đi ở vú, bỏ phí cả một thời xuân sắc? Vì túng thiếu hay để trốn tránh một duyên phận hẩm hiu? Tên thật của vú là gì? Có phải vú cũng đã hát khổ chèo này trong dịp hội Láng năm xưa?
*
* *
Bác bước vào cổng. Bác là anh ruột của cha Hoàng. Anh chị em Hoàng kêu bác là bác Thông. Nhưng

Thông không ph ải là tên bác. Tên thật của bác là Tâm, bác Tâm. Thông chỉ là chức vụ của bác, khi bác còn làm thông lại ở một huyện nhỏ xa Hà Nội. Nhà bác Thông nghèo. Rất nghèo vì hưu bổng ít, nhất là vì cả bác và anh Tạo, con bác, cùng nghiện thuốc phiện. Nhiều lần cha Hoàng bảo :
- Ông Thông Tâmơi, sao ông đa mang nhiều thứ thế? Chẳng thứ gì mà tôi thấy không có ông: tổ tôm sóc đĩa, cô đầu con hát, thuốc sái. . . Chỉ khi nào có chuyện thật nghiêm túc, cha Hoàng mới gọi đầy đủ tên bác như vậy. Bác chậm rãi trả lời :
- Tôi bỏ cả rồi.
- Lạ thật! Ông bỏ thuốc bao giờ? Tôi biết ngày nào ông chẳng lén vào tiệm hút. Đa mang mãi làm gì cho khổ! Cố mà cai đi ông ạ!
- Chỉ có thuốc là tôi chưa bỏđược thôi. Vẫn biết là khổ! Nhưng tôi già rồi, cai bây giờ thì thuốc nó vật tôi chết mất.
- Thì ông bắt thằng Tạo nó cai.
- Tôi không bênh gì nó nhưng nó cũng quá bước như tôi mất rồi, không cai được nữa.
- Thế thì tôi chịu ông. Tôi chẳng có tiền màđưa cho ông mãi. Đưa bao nhiêu thì chẳng ông cũng lại thằng Tạo đốt hết trên bàn đèn. Từ nay hàng ngày ông lên ăn cơm với tôi, tôi không đưa tiền nữa. Lần ấy bác Thông đến khi Hoàng đang ngồi dưói giàn móng rồng. Ngồi để chẳng làm gì: Hoàng thích nơi này, trong nhà không có chỗ nào tự do và imắng hơn. Hàng hiên phía đó hướng Tây, chiều chiều rực nắng, nhưng nhờ có giàn móng rồng che phủ nên luôn râm mát. Thấy bác, Hoàng đứng dậy:
- Lạy bác ạ!
- Ừ cháu! Bác lên xin cậu mợ cháu bữa cơm đây!
- Bác cứ nói thế! Mời bác vào ạ! Mùi hoa móng rồng thoảng bay. Hoa móng rồng, cánh dài như những ngón tay, xanh ngăn ngắt màu lục, chỉ thơm khi đã chín và ngả sang màu hoa lí, ngòn ngọt hăng hắc khi ngửi gần nhưng thơm huyền ảo khi hương thoáng đến từ xa.
- Cháu cũng thích hoa móng rồng à? Phải ngồi xa mới thấy hết cái thơm.
- Vâng ạ! Cháu biết!
- Nhưng móng rồng là hoa của người lớn, không phải của trẻ con. Cháu có biết người ta hát thế nào về bông hoa móng rồng không?
- Không ạ!
- Nàng trong xứ Huế Nàng ra T. . . óc. . . Nàng thơm ngát như hoa móng rồng. . .Ở tuổi bác, ai đã thích hoa móng rồng đều biết câu hát ấy. Rồi bác thong thảđi vào phòng khách. Những bữa cơm có bác, nhà Hoàng ăn hai mâm. Bác ngồi ăn với cha Hoàng để trò chuyện và nhâm nhi chén rượu. Ăn uống xong, bác đã ngà ngà. Cha Hoàng nói:
- Để tôi bảo người đưa ông về. Ông say rồi.
- Không dám phiền ông. Ông cứđể tôi đi một mình. Ra về, bác gọi Hoàng đi theo. Đến dưới giàn hoa móng rồng, bác đứng lại. Rượu làm bác bứt rứt và thành thật:
- Cháu biết không, lúc nãy bác nói dối cháuđấy. Bây giờ bác nói thật nhé: câu hát không thanh nhã như thế đâu. Nó tục lắm. Cháu cứ thử thay một chữ mà xem. Ngày ấy Hoàng còn quá nhỏ, chưa biết cần phải thay chữ gì, vào để câu ca dao trở lại thực chất của nó:
- Cháu không nghĩ ra ạ!
- Cháu còn bé, chưa nghĩ ra được đâu. Nhưng thôi, nghĩ làm gì. Bao giờ lớn, tự khắc cháu biết, chẳng cần ai bảo.
- Cháu hỏi cậu cháu, bác nhé?
- Ấy đừng! Cậu cháu không biết đâu, chỉ người như bác mới biết thôi! Rồi bác lẩm bẩm:
- Kẻđầu tiên nào đăt tên cho hoa móng rồng thật đáng mặt tài danh. Lạy Người! Người là ai, để tôi thắp hầu Người mấy nén hương. Tài hoa quá! Khi con rồng vùng vẫy đã quắp móng thì đố ai mà chạy thoát! Bác ra về, chân hơi liêu xiêu. Nhà bác ở xa, tận dưới Ngõ Chùa, lối vào chùa Láng. Bác dựng một túp nhà lá ven đường nhựa, nơi chị Tạo con dâu bác bày một chiếc chõng bán đồ khô cho những ai trong làng ngại đi chợ xa. Ngày xưa chắc hẳn bác Thông cũng là người hào hoa. Cái còn lại của thời vàng son trong bác là lòng tự trọng. Bác ít lên nhà Hoàng, chỉ lên khi đã hết đường xoay sở. Còn anh Tạo thì chẳng khi nào. Anh sợ mang tiếng nhờ vả, quị lụy. Anh Tạo cũng đã viết văn. Bút danh của anh mang tên chữ của làng Láng: Vũ An Lãng. Anh nghiện hút như phần đông người làm nghệ thuật thời ấy. Hình như họ tin rằng cảm hứng khơi nguồn cho nghệ thuật và mạch nguồn chính là thuốc phiện. Nó đưa người nghệ sĩđi mây về gió, tự do ra vào xứ sở của mơ mộng, của cảm hứng. Một năm nào đó Hoàng không nhớ rõ, anh đã tự tử vì thiếu thuốc, thiếu ăn và bế tắc. Anh để lại một cuốn sách: “Những bộ áo cà sađẫm máu”. Một tên sách mang đầy bí ẩn. Anh viết gì trong đó: truyện tình, truyện trinh thám hay một kì tình võ hiệp? Ngày còn ở Hà Nội, Hoàng đã tìm trong các thư viện nhưng không đâu thấy. Vào Sàigòn cũng không thấy. Nghe nói Thư viện quốc gia Paris lưu trữ nhiều sách Việt Namở mọi niên đại, Hoàng cũng đã tới tìm nhưng vẫn không thấy. Chừng như cuốn sách đã tiêu tan cùng với người sinh ra nó.

Còn hai câu ca dao mà bác Thông đọc cho Hoàng nghe, thật là thế nào? Bác qua đời đã lâu chẳng còn ai để hỏi nhưng khi đã thực sự là đàn ông, Hoàng dễ dàng đoán ra ngay. Thanh hay tục, tùy người đoán định: nó chỉ nói rõ và làm đẹp cái sức thu hút mãnh liệt của người đàn bà. Một buổi trên hè đường Paris, một mùi thơm thoảng đến với Hoàng. Mùi bánh kẹo ngòn ngọt lẫn với mùi hoa nhè nhẹ, một pha trộn giữa trần tục và huyền ảo. Kí ức Hoàng chợt thức tỉnh: mùi hoa móng rồng, mùi quen thuộc buổi còn thơ. Từđó Hoàng nhận ra không thiếu gì phụ nữ Paris dùng loại nước hoa có mùi thơm quyến rũ này. Một mùi thơm rất hợp với bản chất mời gọi của đàn bà. Vì đâu đã có hai câu ca dao ấy để bác Thông đọc cho Hoàng nghe? Có lẽở thời của bác, nhiều ca nữ chốn Thần Kinh(9)đã từng ra đất Hà Thành. Những bậc tài danh ấy, với tiếng hát và nhan sắc toàn vẹn, hình hài thơm nức, đã làm nghiêng ngửa không ít các chàng phong lưu công tửđất kinh kì. Đến thời mình, Hoàng không thấy ai nói tới các Nàng ca nữấy nữa nhưng câu ca dao thì vẫn còn đó:

Nàng trong x ứ Huế Nàng ra . . . Nàng thơm ngát như hoa móng rồng
*
* *

H àng hiên phía tây cũng là nơi Hoàng thường ngồi buổi sớm mùa hè, chờ cho tan cơn ngái ngủđể lại bắt

đầ u một ngày chạy nhẩy. Qua những kẽ lá của giàn hoa móng rồng, một khoảng đường nhựa lác đác người đi lại hiện ra trước mắt Hoàng.

Đầ u tiên là những người tưới vườn. Họ làm việc tự bao giờ, khi mặt trời chưa mọc. Lúc Hoàng thức giấc đến ngồi bên hiên thì đã thấy họ thoăn thoắt xuống vục nước dưới dòng Tô Lịch, gánh đôi thùng gắn vòi sen lên tưới tràn trề những “lạnh” rau xanh ven đường nhựa. Rồi đến những cô hàng rau làng Láng. Các cô vừa trò chuyện ríu rít vừa bước vội cho kịp tầu điện đi vào thành phố. Họ gánh những gánh rau xanh mướt, đung đưa trên vai, rất đầy nhưng có lẽ cũng rất nhẹ vì phần lớn là rau gia vị: rau thơm rau mùi, thì là cải cúc, kinh giới tía tô, lá chua me. . . trong đó rau thơm, người Hà Nội gọi bằng húng Láng, là thứ mà ngoài đất Láng, nơi nào trồng cũng biến thành rau bạc hà. Sau họ là ông phó cạo Hai Mạ. Ông là người đi sớm nhất trong số người lao động từ các làng dưới đi lên. Hoàng không biết rõ ông là người đâu, dưới Cót hay dưới Trung Kính. Ông Hai Mạ có một “hiệu” hớt tóc trên Cầu Giấy, ngay sau cầu, trông xuống dòng Tô Lịch. Gọi là “hiệu” cho sang, thật ra chỉ là một lều chợ, có mái che, nhưng bốn phía trống trơn không có vách. Bàn để gương và ghế ngồi cho khách ông gửi trong xóm, sớm ông mang ra, chiều lại mang vào. Ngày Hoàng còn nhỏ, người ta gọi cắt tóc là húi đầu. Thoạt tiên Hoàng húi trọc, ”cho mát” như mẹ Hoàng nói, rồi sau húi kiểu “móng lừa”. Trong nhiều năm Hoàng là khách quen của ông Hai, chỉđi hiệu khác tận ngoài Hà Nội, khi Hoàng đã lớn, bắt đầu để tóc rẽ và nhận ra ông Hai chỉ là một bác phó cạo nhà quê, cắt chẳng đẹp chút nào. Hoàng thích cắt ở “hiệu” ông chỉ vì ông rất chiều khách. Mỗi tháng một lần đi cắt tóc, mẹ Hoàng cho năm hoặc sáu xu thì ông chỉ lấy ba. Hình như ông biết được mẹđã cho Hoàng bao nhiêu:
- Đầu cậu dễ húi, tôi lấy ba xu, còn mấy xu để cậu ăn quà. Hoàng không ăn quà mặc dù bánh tôm, thịt bò khô, cà cuống luộc. . . bán ở cửa trường Sinh Từ nơi Hoàng học, rất hấp dẫn. Tiền đó Hoàng để mua một số kì tình võ hiệp xuất bản trong tuần, hoặc góp lại để mua một con chim cảnh của ông lái chim Cả Bõm. Từ lâu Hoàng mơước có được con khướu hai má điểm hai đám lông trắng của ông. Tiếp theo ông Hai Mạ thường là cậu bé Doãn Nho(10), một cậu học trò cùng lứa tuổi với Hoàng. Cậu là người dưới Cót. Đều đặn hàng ngày, tay sách hộp vĩ cầm, cậu đi sớm lên bến tàu điện ra Hà Nội: cậu học âm nhạc ngoài ấy. Sau cậu bé Doãn Nho, Hoàng sốt ruột chờđợi một người. Người ấy luôn luôn ăn mặc chỉnh tề: âu phục bằng đũi chuội trắng, mũ trắng, đôi giày bata cũng màu trắng.

Đ ó là thầy giáo Phú. Thầy giáo Phú cũng là người dưới Cót, còn rất trẻ, cha mẹ học trò nhiều người gọi ông là cậu giáo Phú. Ông dạy trường Quan Hoa, một trường tư của ông giáo Mai mởđến lớp ba, trong lối vào xóm Quan Hoa, bên lề Cầu Giấy. Mấy năm trước, Hoàng cũng học hè ở trường này. Hoàng không còn nhớ vì sao mà Hoàng lại ghét thầy giáo Phú đến thế. Có lẽ do Hoàng đã bị ông phạt oan nhân một vụ nghịch ngợm gì đó của đám học trò ở trường. Khi thầy giáo Phú sắp đi qua thì Hoàng hết cả ngái ngủ và cuộc ngắm nhìn buổi sáng cũng chấm dứt. Hoàng ra tận đầu ngõ, đánh vần thật to:
- Pê hát u phu sắc c. . . ứt. Pê hát u phu sắc. . . Rồi Hoàng bỏ chạy. Anh, chị mắng Hoàng:
- Sao em lại thế? Ông Phú tuy chỉ dạy hè nhưng cũng đã từng là thầy giáo của em. Đối với thầy như thế là rất mất dạy. Ông ấy mà vào mách cậu mợ thì em chết. Ít khi anh chị của Hoàng nói với Hoàng những lời nghiêm khắc như thế. Thầy giáo Phú cũng chẳng bao giờ vào mách cha mẹ Hoàng. Ông thong thảđi qua cổng ngõ Song An, thản nhiên như chẳng có điều gì xảy ra. Đôi khi bất chợt gặp ông trên Cầu Giấy, mặt đối mặt, Hoàng sờ sợ vì không còn ở gần nhà để có chỗ lẩn trốn nhưng ông cũng chẳng nói gì. Hoàng ân hận đến tận lúc trưởng thành. Sau ngày tiếp thu Hà Nội, Hoàng có ý định vào thăm và xin lỗi ông về chuyện nghịch ngợm ngày nhỏ. Hỏi tin mới biết ông cũng đi bộđội như Hoàng và ông đã hi sinh ngoài kháng chiến. Những ngày phiên chợ Bưởi, Hoàng ngồi dưới giàn móng rồng rất lâu, chờ ông lái chim Cả Bõm đi qua. Ông cũng người dưới Cót. Ông gánh một gánh lồng chimđủ loại: họa mi, khướu bạc má, gi đá, gi sừng, chào mào, vành khuyên, sáo đen, sáo sậu, vàng anh. . . Có khi ông bán cả cò ngà, không phải thứ cò để vặt lông nấu xáo mà thứ cò người ta nuôi thả trong nhà cho bắt ruồi. Hoàng lẽo đẽo theo ông đến tận đầu dốc Cầu Giấy, lối lên chợ Bưởi. Hết đi bên phải gánh chim, Hoàng lại chạy sang nhìn dãy lồng bên trái. Lũ chim rất dạn, chẳng thèm chú ý đến Hoàng, con thì mổ hạt, con thì nhẩy tí tách, có con vươn cổ hót véo von. Chỉ lũ cò ngà là lặng lẽ. Con nào cũng co cổ lại vì cái lồng quá thấp so với chiều cao của chúng. Ngoài trời rộng, chúng chập chờn bay lượn, mở rộng đôi cánh trắng nhưng trong lồng chúng đứng ủ rũ, buồn thiu. Một lần ông Cả Bõm hỏi:
- Cậu thích con nào, mua mở hàng, tôi bán rẻ cho.
- Mấy hào con khướu bạc má hả ông?
- Cả lồng, người khác thì phải năm hào, nhưng tôi lấy cậu ba hào thôi. Hoàng biết ông Cả Bõm nói thật vì chỉ riêng con khướu bạc má như của ông, ngoài chợĐồng Xuân đã bán năm hào. Ông bán rẻ hơn do ông làm lấy được lồng vào những ngày nghỉ vì không có phiên chợ.
- Ba hào thì cháu chẳng đủ tiền.
- Có bao nhiêu đưa tôi cũng được, còn thiếu tôi cho chịu.
- Cháu chẳng mua chịu, để ông đòi mợ cháu thì cháu chết.
- Cậu mua thì đời nào tôi lại dám đòi bà. Tôi chỉđòi cậu thôi. Mà tôi không đòi đâu, lúc nào có thì cậu trả. Hoàng trả cho ông hai hào, còn một hào thì phải mấy tuần sau Hoàng mới trả hết. Ông Cả Bõm giảng giải:
- Khướu mái chỉ biết gù mỗi một điệu khư. . . ư. . . ư. . . khư. . . ư. . .ư. . . Nhưng con bạc má của tôi là khướu đực, nó hót đủ giọng. Nó học được mọi tiếng chim, rồi cậu xem. Cậu chịu khó cho nó ăn gạo trộn trứng cho quen, lỡ sổng ra nó sẽ lại bay về. Nó không bao giờ xa cậu đâu. Hoàng treo lồng chim dưới giàn móng rồng, đêm nào trời lạnh mới đem vào nhà. Con khướu bạc má mua của ông Cả Bõm là con chim tuyệt diệu. Tháng ba vào hè, khi chim từ quy và chim gọi vịt từ trên rừng về dưới lũy tre làng, con khướu theo chúng hót “Quy. . . Quy. . . Quy. . .” và gọi những tiếng thăm thẳm “Vịt! Vịt! Vịt!”. Mùa vải chín, khi nghe tiếng chim tu hú rộn ràng bay về từ những vườn vải đỏ tực, nó bắt chước kêu vang “Tu hú! Tu hú!”. Và khi chim vàng anh tìm về Chùa Thưa ăn ruối chín, con khướu lại hót những tiếng vừa thánh thót vừa bâng khuâng của bọn vàng anh. Anh An, một người anh đằng ngoại cùng học trường huyện với Hoàng, yêu thích và gần gũi thiên nhiên, đã đứng rất lâu bên lồng khướu. Ngày ấy các rặng cây rợp bóng mát ven đường Láng còn đầy ắp tiếng chim, anh thường lắng nghe và bắt chước, nhờđó có biệt tài phiên âm tiếng hót của chúng sang tiếng nói loài người.
- Lắng nghe xem, bọn vàng anh dạy con khướu hót “Cô nàng. . . cô nàng đánh võng!” Nhắm mắt lại nghe mới rõ. Làm theo anh, Hoàng đứng trước lồng khướu, mắt nhắm nghiền. Từ xa xăm chợt như vọng đến tai Hoàng tiếng con “vàng ảnh vàng anh” trong cái phần đầu đáng yêu ( không phải cái phần sau đáng sợ ) của truyện Tấm Cám: “Cô nàng. . . cô nàng đánh võng. . .” Một buổi Hoàng vô ý không cài kĩ cửa lồng, con khướu bạc má đã bay đi. Ông Cả Bõm đi chợ qua, Hoàng lẽo đẽo đi theo ông, than thở:
- Con bạc má của cháu bay đi mất rồi, ông Cảơi!
- Nó bay mất rồi à? Tiếc quá! Sao cậu không nghe tôi, cho nó ăn gạo trộn trứng cho nó quen.
- Có mà. Suốt từ ngày nó về, cháu chẳng cho nó ăn gì ngoài gạo trộn trứng.
- Thế thì lo gì. Trong rừng lấy đâu ra gạo trộn trứng cho nó ăn, mai mốt nó lại về với cậu. Cậu chịu khó đợi vài ngày, nếu nó vẫn không về thì hôm nào tôi biếu cậu con khác. Vài ngày sau, con khướu bạc má trở về. Nó gọi về theo một con khướu mái, má không có hai đốm bạc như má nó, lông màu gỗ mun. Nó chui vào lồng, trong lúc con khướu mái không dám vào, bám trên một ngọn lá móng rồng, thò mỏ qua nan lồng mổ gạo trộn trứng trong cóng sứ. Từđó cửa lồng không bao giờ cài. Đôi khướu muốn về lúc nào thì về, muốn bay đi lúc nào thì bay, cóng sứ trong lồng bao giờ cũng đầy gạo trộn trứng. Thỉnh thoảng ngoài giàn móng rồng lại vang lên tiếng hót của con bạc má bắt chước tiếng tu hú hoặc chim vàng anh: “Cô nàng. . . cô nàng đánh võng. . . đánh võng!” Ngày hòa bình, trong chuyến về phép đầu tiên, Hoàng đã xuống làng Cót thăm ông Cả Bõm. Nhà ông ở trong ngõ, gần chợ Cót. Qua một mảnh sân gạch nhỏ, Hoàng bước lên hàng hiên. Một dãy lồng rất đẹp treo trên xà ngang, nan lồng gài những mảnh gương lấp lánh cho chim soi nhưng chiếc nào cũng trống rỗng. Ông Cả Bõm đã già, mắt kèm nhèm, hai má đã hõm. Ông nghỉ chợ từ lâu.
- Cậu Hoàng đấy phải không, ông thều thào hỏi. Quý hoá quá! Cámơn cậu đã cất công xuống nhà tôi. Cái ngày cậu mua con khướu bạc má dễđã hơn mười năm rồi nhỉ?
- Hơn mười năm rồi, ông Cảạ.
- Dạo này cậu còn nuôi con chim nào không?
- Không ạ, cháu đang ở bộđội.
- Có sao đâu! Thiếu gì người lớn mà vẫn nuôi chim. Khi nào ở bộđội về lại nuôi tiếp.
- Chắc chẳng bao giờ nữa, ông Cảạ. Sẽ chẳng bao giờ Hoàng nuôi chim nữa. Ngày nào ở bộđội về, đã lớn tuổi, phải đi học rồi tìm việc, lấy vợ, sinh con và nuôi con. . . Mọi cái đều phải làm từđầu, còn đâu tâm trí và thời giờ nhàn rỗi để nuôi chim. Đời qua nhanh quá, hôm nay con người đã không có dịp làm lại việc hôm trước, nói gì đến việc ngày bé, việc trôi qua đã mười năm!
*
* *
Chiến khu Việt Bắc thăm thẳm một màu xanh, trùng trùng điệp điệp núi rừng. Các cơ quan và các gia đình

t ản cư dưới xuôi lên, muốn được yênổn lâu dài, thường sơ tán vào những vùng xa xôi hẻo lánh. Những vùng đất dữ, những ổ sốt rét, mà tên gọi được gắn liên với nước độc ma thiêng. Ngày tản cư lên Tuyên Quang, gia đình Hoàng đã ở nhiều vùng như thế. “Nước làng Là, ma Hoàng Pháp”, “Nước Bình Ca, ma Đèo Khế”. . .

Còn bây gi ờ là Hào Gia. “Nước Hào Gia, ma Cường Thịnh”. Đó là một vùng heo hút của tỉnh Yên Bái, nơi đóng cơ quan của vợ chồng chịĐạt, người chị thứ hai của Hoàng. Những ngày đầu kháng chiến chống Pháp, mọi anh chị trong gia đình Hoàng đều công tác ở Yên Bái. Người anh lớn đã chuyển từđoàn Thanh niên xung phong về cơ quan Tuyên huấn tỉnh ủy, ngày đó còn gọi là ban Nghiên cứu chủ nghĩa Mác. Vợ anh, chị Nhật, phụ trách y tế của tỉnh hội Phụ nữ. Chị hai công tác văn phòng tại ty Thông tin mà anh Liu, chồng chị, là trưởng ty. Ngày ấy, hoạt động của ngành bưu điện còn thất thường. Những tin tức hiếm hoi thường được trao đổi qua lời nhắn. Biết người đi ngược đường với mình sẽ qua nơi gia đình mình tản cư, thế là có thể gửi gắm vài lời: “Xin tìm nhà mẹ tôi tản cưởđó và nói giúp tôi vẫn mạnh khỏe bình yên”. . . Trong gian khó, người ta thương mến nhau biết bao. Những lời nhắn tưởng như bâng quơấy nhiều khi đã đến nơi, dù người nhắn hộ là người không quen, chỉ gặp nhau giây lát trong lúc ngừng chân bên quán nước trên đường hành quân, công tác. Vì chưa đến tuổi thành niên, đang chờ ngày thoát li, Hoàng là người chạy tin của gia đình, thay chân Bưu điện. Lâu lâu không được tin tức cha Hoàng, mẹ bảo:
- Mợ sốt ruột quá, chẳng biết bây giờ cậu ở tận đâu. Con thu xếp đi thăm cậu một chuyến giúp mợ, xem cậu có được mạnh khỏe không? Thế là ba lô lên vai, mang theo chút quà mẹ gửi, Hoàng đi bộ sáu bảy ngày, sang tận Thái Nguyên Bắc Cạn, hỏi thăm tới cơ quan của cha Hoàng, vài tháng sau mới trở về. Khi muốn biết tin các anh chị Hoàng, mẹ bảo :
- Con thu xếp vài tuần sang bên ấy xem các anh chị công tác ra sao? Lại ba lô lên vai, Hoàng sang Yên Bái và ở lại với các anh chị bên ấy mấy tháng. Hoàng lên cơn sốt rét đầu tiênở Hào Gia. Chị hai cũng sốt. Mỗi ngày mỗi cơn, rét đến rung chiếu rung giường. Sốt rét làm Hoàng trở nên uể oải và lười biếng. Hoàng sợ tắm giặt. Những ngày nắng ấm, Hoàng ra ngoài đồi sưởi nắng. Ngồi khuất bên những gốc sim, Hoàng cởi áo ra để coi có những con gì bò buồn buồn trong ấy. Hoàng cũng có rận, chẳng khác gì người Quốc dân quân của tướng Lư Hán ngày nào vào trú nhờ trong Song An. Chẳng biết chị hai có trông thấy Hoàng ngồi ngoài đồi tìm rận không nhưng chịđã kiếm củi đun một nồi nước sôi cho Hoàng trụng chăn màn quần áo. Chị lẳng lặng làm, không nói một lời. Cuối cùng chính Hoàng đã thú nhận :
- Em có rận đấy chịĐạt ạ. Nó đốt ngứa lắm.
- Trụng nước sôi vài lần là hết ngay đấy mà. Em chịu khó đun nước nóng mà tắm. Mang nồi xuống suối, nhặt củi rồi chụm bếp màđun
- Cậu mới khổ! Chị biết không, ngày em lên Bắc Cạn. . . Cái ngày lên Bắc Cạn, tìm mãi mới đến được cơ quan, Hoàng thấy mặt cha Hoàng đầy những vết mẩn đỏ. Người phàn nàn:
- Nhà nào vùng này cũng lắm rệp, đi đến đâu cũng không thoát, mấy tháng nay nó đốt cậu không ngủđược. Cơ quan sơ tán trong những nhà sàn, người ở trên, trâu nhốt dưới. Nhiều đêm hổ về rình ngay ở bụi nứa đầu nhà, vì thế người ta không dám nhốt trâu ở ngoài, sợ hổ bắt mất trâu.. Vài tuần lại di chuyển một lần. Hoàng lấy tăm khều những kẽ nứa trên sàn. Không thấy rệp, chỉ thấy mùi phân và nước đái trâu xông lên nhức mũi. Cuối cùng Hoàng phát hiện ra rất nhiều rệp trong đường khâu của chiếc cặp da đựng quần áo, đêmđêm cha Hoàng vẫn gối đầu. Rệp không phải trong nhà người ta màđi đâu cha Hoàng cũng mang sẵn một đàn rệp đi theo. . . Chị hai hỏi:
- Thế em có đun nước sôi trụng các thứ cho cậu không?
- Không đun được nước sôi, emđem tất cả dìm xuống suối rồi lấy đá đè lên.
- Cậu mắt kém, có nhìn thấy gì đâu. Khổ, chẳng có ai đi cùng để săn sóc cậu. Ngày ấy đã có lần Hoàng đề nghị chị hai xin cho Hoàng đi theo đoàn Tuyên truyền xung phong của ty đang hoạt động trong vùng Nghĩa Lộ. Hoàng thấy trong đoàn có vài ba thiếu niên trạc tuổi mình. Chị hai khuyên:
- Các chú ấy còn ít tuổi quá, anh đang gọi về, gửi các chú ấy đi học. Em cũng vậy, phải đi học. Chị không khuyến khích emđi công tác lúc này. Vài ba năm nữa, khi em đến tuổi, đi công tác cũng chưa muộn. Rời Hào Gia về Tuyên Quang không bao lâu, địch đánh tới, gia đình Hoàng chạy vềẤm Hạ. Mọi thứđã gây dựng được đều phải bỏ lại: vườn rau, nương sắn, ruộng khoai. Tất cả phải làm lại từđầu. Mẹ Hoàng đã rút được kinh nghiệm. Đời tản cư vô định trôi dạt tùy theo mặt trận, không thể gắn bó với đất đai là thứ không thể mang theo.
- Thôi đừng vỡđất như mọi khi nữa con ạ. Ruộng vườn chẳng thể khiêng đi. Mợ thấy ngoài chợẤm Thượng người ta bán nhiều thuốc lào từ dưới khu Ba đưa lên, con thử mang một ít sang bán bên Tuyên xem sao. Hoàng ngập ngừng :
- Mợạ, việc gì nặng nhọc mợ bảo con cũng làm, nhưng đi buôn thì con. . . ngượng lắm.
- Sao lại thế, hả con? Buôn bán thật thà không lừa gạt ai thì việc gì mà xấu hổ. Trọng nghề bàn giấy, khinh ghét nghề buôn là một sai lầm từ lâuđời. Đó cũng là một công việc đáng quý như những công việc khác. Mẹđặt tay lên vai Hoàng:
- Con lớn lắm rồi. Mợ biết con muốn đi công tác. Bao giờ con đến tuổi, mợ không giữ. Còn ở nhà với mợ ngày nào thì chịu khó giúp mợ nuôi các em. Ý định của mẹ liền được thực hiện. Cùng với những anh chị emđằng ngoại tản cư với giađình Hoàng: chị Diễm, cô Bách, anh Bào, ngày ấy đã là thương binh giải ngũ, bốn người gánh bốn gánh thuốc lào theo đường rừng qua Cát Lâm, chợ Hiên sang bán bên Tuyên. Chuyến đầu bao nhiêu là bẽn lẽn, ngượng ngùng nhưng sau miết rồi dần dần Hoàng cũng quen. Từ ngày ấy sinh hoạt khá hẳn lên và gia đình luôn luôn sẵn sàng đối phó với mọi tình thế. Khi giặc đánh đến gần, gia đình trở về khu Ba. Cuộc di chuyển lần này thật nhẹ nhàng, chẳng có gì phải bỏ lại: xuôi đò sông Hồng về Sơn Tây rồi chuyển sang đò sông Đáy. Tới đây, đến lượt các em Hoàng đỡđần mẹ cho Hoàng đi học. Hoàng học thêm được hai năm. Khi toàn quốc tổng động viên chuẩn bị tổng phản công, Hoàng nhập ngũ. Như phần đông học sinh năm ấy, Hoàng được cửđi học một trường quân sự. Chưa bao giờ các trường quân sự tuyển sinh nhiều như thế. Lục quân, Thủy quân và Không quân, trường nào cũng nhận tới cả ngàn. Sau khi tốt nghiệp khoa Thông tin quân sự trường Lục quân Trần Quốc Tuấn, Hoàng được điều động vào mặt trận Bình Trị Thiên rồi sang mặt trận Trung Lào. Từ ngày nhập ngũ Hoàng không được tin tức gì của gia đình và của vợ chồng chị hai. Một buổi trong thành phố Thàkhẹt miền Trung Lào vừa giải phóng, một người đến điện đài tìm Hoàng. Anh là lính của một sưđoàn chủ lực sang phối hợp tác chiến với trung đoàn quân Tình nguyện.
- Chào anh. Có phải anh có ba người emđang học tại trưòng trung học Tân Trào Tuyên Quang? Một em trai, hai em gái. Hoàng ngạc nhiên nhìn người lính lạ từ Việt Nam xa xôi mới sang, chưa hề một lần gặp mặt:
- Chào anh. Nhưng sao anh biết?
- Tôi không biết, chưa gặp các em anh bao giờ, nhưng Huệ bạn tôi biết. Huệ quen anh, Huệ nhắn tin cho anh.
- A Huệ! “Huệ pháo” phải không?
- Phải. “Huệ pháo” .
- Huệ học cùng khóa Lục quân với tôi bên Trung Quốc nhưng khác lớp, một đứa pháo binh, một đứa thông tin. Huệ quen gia đình tôi.
- Biết tôi sang bên này, Huệ bảo tôi: sang Trung Lào gặp ai làmđiện đài thì người đó là anh. Người lính sưđoàn chủ lực đã cho Hoàng biết tin tức gia đình. Lại những tin tức mang đi bởi bạn của một người bạn, những tin tức cầu may. Ngành điện đài gọi đó là những tin tức “phát mù”(11), phát đi cho một đối tượng không bắt được liên lạc trong một phiên việc đầy nhiễu loạn, nhưng chúng đã đến đúng địa chỉ. Như một cơn mơ dữ dội. Việt Nam đang cải cách ruộng đất. Chồng chị hai, lúc đó không còn ở Hào Gia màđã được thuyên chuyển làm chủ tịch ủy ban huyện Hạ Hòa, bị quy là địa chủ cường hào gian ác. Cả anh và chị hai đều bịđình chỉ công tác. Anh chịđem các cháu trở về Tuyên Quang. Ngày ngày anh dậy sớm,đeo kính đi cày. Người lính từ Việt Nam sang, thì thầm:
- Huệ dặn tôi đừng quên nói người anh rể của anh cận thị, lúc nào cũng phải đeo kính. Chi tiết ấy cốt để làm tin. Nhưng sao lại có thể như vậy? Làm sao mà người anh rể hiền lành của Hoàng, lúc nào cũng tận tụy với công tác, tử tế với mọi người, bỗng nhiên biến thành địa chủ cường hào gian ác? Hai từ “gian ác” ám ảnh Hoàng. Chính trị thay đổi nhanh quá, đột ngột quá, biết gửi gắm niềm tin của ta nơi nào? Hoàng lo lắng. Khóa học của Hoàng là nơi đầu tiên thử nghiệm phương pháp tư tưởng Trung Quốc trước khi đưa vào Việt Nam. Ngày ấy Vân Namđang “cải cách thổđịa”. Không khí khủng bố bao trùm khắp nơi. Người ta tổ chức cho nông dân những đại hội tố khổ rồi thành lập tòa án để xử bắn tại chỗ những người bị quy kết là địa chủ cường hào gian ác. Lấy chuẩn mực gì để quyết định? Rất giản đơn: kẻ nào bị nông dân căm thù, kẻđó có nợ phải trả. Thời trung cổđược tái hiện, không khác gì trong tuồng “Bao Công xử án”: viên chánh án “áo vải”đọc một án lệnh do đội cải cách viết sẵn rồi rút một lệnh bài ném xuống đất. Dân quân xô đến, gí súng vào đầu nạn nhân, bóp cò. Trong khi nạn nhân ngã vật xuống, còn đang co giật thì một nạn nhân khác được dẫn vào trường đấu. Lát sau, một lệnh bài nữa lại được ném ra trong tiếng hò hét của đámđông cuồng nộ. Xác nạn nhân được phơi trên hiện trường để thị uy. Vân Nam có loài chó rừng mà tiếng địa phương gọi là “xà cứu”. Đêm xuống, bọn “xà cứu” sẽđến thu dọn sạch sẽ đấu trường. Tất cả những điều ấy đã được rập khuôn đem vào Việt Nam. Từ năm 53 đến năm 55 của thế kỉ trước, một không khí khiếp sợ bao trùmđất nước. Từ chiến trường xa, Hoàng không có cách gì để chia sẻ nỗi bất hạnh và an ủi vợ chồng chị hai. Trước biến động xã hội, mọi con người bình thường đều bất lực. Dù sao những cái quý nhất của mỗi người là đời sống và tình yêu thì anh chị hai vẫn giữđược nguyên vẹn. Không dễ gì mà có được hai nền tảng ấy. Quyền lực đâu có tồn tại vĩnh viễn. Đối diện với nó, người thua thiệt có một vũ khí, đó là lòng kiên nhẫn. Ngày ấy, dù không nhắn nhủđược gì với anh chị hai, Hoàng vẫn tin chắc những biến động của thời cuộc sẽ qua đi, nhiều cơ may mới sẽđến và với lòng kiên nhẫn, anh chị sẽ tìm lại được những gì đã mất.
*
* *

N gười thượng sĩ văn thưđã ra khỏi văn phòng Cục trưởng. Trong phòng chỉ còn lại mình ông. Lúc ấy,

Hoàng và ng ười bạn mới xin vào. Xưng hô với ông thế nào bây giờ? Ông đại tá đã giữ nhiều trọng trách trong quân đội. Ông là Hiệu trưởng đầu tiên của trường Lục quân Trần Quốc Tuấn ngày cách mệnh mới thành công và giờđây, là Cục trưởng Cục Thông tin liên lạc. Ông là thủ trưởng của Hoàng, đồng thời là thầy học khi Hoàng học bậc tiểu học và huynh trưởng khi Hoàng tham gia phong trào Hướng đạo. Ngoài ra ông còn là bạn của cha Hoàng, hai người cùng học một khóa trường Bưởi, tuy rồi mỗi người một nghề: ông đi dạy học còn cha Hoàng thì làm thư kí kế toánở sở Tài chính Đông Dương. Hoàng đứng nghiêm, đưa tay lên vành mũ, chào theo lễ tiết quân sự. Rồi buông tay xuống, Hoàng ngập ngừng:
- Thưa bác, con là. . . Hoàng gọi ông là bác, như ngày nào theo cha Hoàng đến thăm ông. Ông đại tá nhận ra ngay người học trò cũ. Ông chỉ vào mấy khúc gỗ cưa ngắn dùng làm ghế ngồi, đặt trước bàn làm việc của ông:
- Ngồi xuống đây! Người bạn Hoàng vội đứng nghiêm, đưa tay lên chào trước khi ngồi.
- Thưa bác, anh Giáp bạn con. Ông đại tá gật đầu chào lại rồi vui vẻ:
- Ngồi cả xuống đây. Nào, trước hết cho tôi biết: hai bác hiện giờđang ởđâu, làm gì? Bị kẹt lại trong Hà Nội hay tản cư ra ngoài này?
- Cha con đi theo Bộ Tài chính trên Bắc Cạn. Mẹ con và ba đứa em nhỏ tản cư bên Tuyên Quang.
- Hai bác có mạnh khỏe không? Bác gái làm gì?
- Cám ơn bác, cả nhà con đều mạnh khỏe. Mẹ con mở một cái quán nhỏ gần thị xã Tuyên Quang, trên cây số 2 đường lên Hà Giang.
- Cuộc sống có ổn định không?
- Thưa bác cũng tàm tạm đủ, như những gia đình tản cư khác.
- Từ xưa bác gái đã tháo vát lắm. Nhưng vừa chạy giặc, vừa nuôi một bầy con nhỏ, đâu có dễ dàng. Ngày nào có dịp đi qua, tôi sẽ ghé thăm bác. Còn bây giờ, có chuyện gì vậy?
- Thưa bác, lớp Cán sự trung cấp Vô tuyến điện chúng con đang theo học đã giải tán.
- Tôi biết. Lãnh đạo Cục đã bàn nhiều về chuyện này. Đồng chí chính ủy mới về không muốn duy trì lớp trung cấp. Ngày ấy, quân đội tổ chức theo khuôn mẫu Hồng quân Liên Xô và Giải phóng quân Trung Quốc, quyền chỉ huy thực sự không nằm trong tay các chỉ huy trưởng mà nằm trong tay các chính ủy. Họ nắm mọi quyền hành trong tổ chức đảng và nắm quyền quyết định cuối cùng trong mọi công việc xây dựng, huấn luyện và tác chiến của đơn vị. Ông đại tá chính ủy mới về muốn xây dựng Cục Thông tin liên lạc theo mô hình trong óc ông. Sao lại mở một lớp trung cấp cho mấy anh học trò mới rời ghế nhà trường? Cái tên đã mang lại rủi ro cho lớp học. Cán sự trung cấp! Đã “cán sự”, lại còn “trung cấp”! Hai chữ “trung cấp” ámảnh ông. Chỉ cái tên cũng đã gây đầu óc địa vị, gây sự suy bì của cán bộ trong Cục, ông nghĩ vậy. Ông đại tá chính ủy lầm cán bộ trung cấp trong chuyên môn, trong kĩ thuật với cán bộ trung cấp trong quân sự. Cán bộ trung cấp trong quân sự bắt đầu từ cấp tiểu đoàn, chỉ huy năm, sáu trăm quân. Còn cán bộ trung cấp trong kỹ thuật chỉ là anh tổ trưởng hoặc trưởng kíp, giỏi lắm thì điều khiển mươi người thợ. Chẳng hiểu sao ông chính ủy mới về lầm lẫn ngay cả trong những điều rất đơn giản này! Nhưng ông không nghe ý kiến bất cứ ai. Thực hiện quyền tối hậu quyết định, ông cho lệnh giải tán lớp học. Trực tiếp gặp đại tá Cục trưởng, Hoàng muốn xin ông một sự chú ý. Hoàng và Giáp đều là học viên trường Thủy quân, được cử sang học lớp chuyên môn bên Cục Thông tin. Đi mà vẫn hướng về trường, đầu họ luôn vương vấn những biển xa, những bến cảng, những chuyến “hải hành” chưa bao giờ thực hiện. Giờđây lớp học đã bị giải tán, nguyện vọng được trở lại trường cũ, chắc ông đại tá sẽ vui lòng giúp Hoàng và bạn Hoàng.
- Thưa bác, lớp giải tán, chúng con muốn xin. . .
- Được, ta sẽ bàn. Nhưng anh ra sao rồi? Tôi nhớ ngày xưa anh nghịch lắm. Năm ấy, ông đại tá còn là thầy giáo Thúy. Ông dạy lớp nhất, lớp cuối cùng của bậc tiểu học 6 năm ở trường Sinh Từ, trường cấp 1 Lý Thường Kiệt ngày nay. Ông đi chiếc xe đạp “cuốc”, xe dành cho các tay đua, nhưng tay lái đã lắp ngược, phía dưới lật lên trên. Ông bảo như thếđược ngồi thẳng lưng, không phải cúi. Với dáng ngồi cao lênh khênh ấy, lũ học trò nhỏ luôn nhìn thấy ông từ xa, vượt trên dòng người xuôi ngược giữa đường phố. Ông mang một vẻ bề ngoài rất nghiêm khắc nhưng lòng rộng rãi, độ lượng. Không bao giờ ông làm nhục hoặc đánh đập học trò như nhiều thầy khác ở trường: bắt quỳ trước bảng đen, mặt hướng về phía lớp học rồi cho các bạn nhao nhao chế riễu, bắt chụm các đầu ngón tay và vụt mạnh bằng thước kẻ, bắt đứng úp mặt vào tường rồi quất cái thước kẻ bảng to tướng vào mông. Hình phạt nặng nề nhất ở lớp của ông là đứng xó tường, bị bỏ quên chẳng ai nhắc tới, trong khi bạn bè vẫn vui vẻ học tập. Vừa là nhà giáo, vừa là huynh trưởng Hướng đạo, ông luôn nghiêng về xây dựng nhân cách và khuyến khích tính ham học hơn là trừng phạt. Ngày còn học ông, Hoàng là một đứa trẻ khỏe mạnh, cao lớn hơn hẳn các bạn cùng lớp và rất hiếu động. Năng lượng dồi dào tích lũy trong người Hoàng lúc nào cũng cần được xả ra ngoài. Tay chân Hoàng luôn luôn ngứa ngáy, muốn chạy nhảy, muốn vùng vẫy. Không đám đánh nhau nào thiếu mặt Hoàng. Không một trò nghịch ngợm ranh mãnh nào không có Hoàng trong bọn đầu têu. Ông giáo đã nhiều lần phạt Hoàng đứng xó tường, bỏ mặc Hoàng cả buổi trong đó, nhưng chứng nào vẫn tật ấy. Cuối cùng, ông khuyên:
- Thầy cũng đến chịu mày, mày nghịch quá, con ạ! Con làm cha mẹ con rất phiền lòng. Cha con đã nhiều đến lần phàn nàn với thầy. Về xin với cha mẹ cho vào “Sói con”, rồi lớn lên vài tuổi nữa, vào Hướng đạo, trở thành một Tráng sinh cường tráng, yêu đời. Sức lực thừa trong con sẽ không bị bỏ phí mà được dùng cho những việc có ích. Theo lời khuyên của ông, cha mẹ Hoàng đã cho Hoàng vào một bầy “Sói con” mang tên Hai Bà Trưng: “Bầy Hai Bà”. Từ ngày ấy, Hoàng được đi cắm trại ngoài trời với bè bạn cùng lứa tuổi. Leo núi. Tắm biển. Bơi lội. Thăm các danh lam thắng cảnh và học những bài học lịch sử ngay trên thực địa. Đốt lửa trại. Ca hát. Đóng những vở kịch một thời rất được lứa thanh thiếu niên ưa chuộng: Ải Chi Lăng, Trần Nguyên Hãn, Hội nghị Diên Hồng. . . Học yêu thương. Học làm việc thiện. Học cứu giúp những người hoạn nạn. Học cách tìm dấu vết, cách nhận đường, cách liên lạc bằng tín hiệu. Học nấu ăn. Học nói trước đám đông. Học cách ứng xử để chuẩn bị vào đời. Năng lượng thừa trong Hoàng đã có chỗ dùng. Mỗi chiều thứ bảy, ở lớp có buổi “Đọc sách giải trí”. Giờđó, mọi học sinh đều mong mỏi, chờđợi từ những buổi học giữa tuần. Ở nhiều lớp, các thầy cho đọc những truyện Tàu như “Tam quốc chí”, “Đông Chu liệt quốc”, “Tây du”, “108 vị anh hùng Lương Sơn Bạc”, vừa giải trí cho học sinh mà cũng vừa giải trí cho chính mình.

Ở lớp ông thì khác. Để gợi cho học sinh lòng yêu nước, một hành động nguy hiểm dưới thời thuộc địa ngặt nghèo mà không phải ai cũng dám làm, ông cho đọc “Lê Lai cứu chúa”, “Con voi già của vua Hàm Nghi”, “Cao Thắng tướng quân”, rồi “Cậu bé làng Ủng”, “Hoài Văn Hầu”(12), Có khi là truyện tiếng Pháp: “Le maquy et l’étudiant”, “La vengeance du serpent” (13) Nếu là truyện tiếng Pháp, ông đọc thong thả và giảng nghĩa, bình luận. Truyện tiếng Việt, ông cho học trò đọc luân phiên. Mỗi lần đến lượt Hoàng là cả một sự kiện. Hoàng xin mang sách về nhà, đọc trước cho trơn chu. Trước ngày Hoàng lên học lớp nhất, cha Hoàng ít khi cho anh chị em Hoàng đọc truyện tiếng Việt, sợ các con ham mê, xao lãng học hành. Cha Hoàng chỉ chăm chú dạy thêm tiếng Pháp: học thuộc lòng những bài văn mẫu để làm giàu vốn từ vựng, chia động từ, phân tích từ và phân tích câu, đọc sách, viết chính tả, làm luận. Sau khi kiểm tra những cuốn truyện Hoàng mang về, cách nhìn nhận với sách tiếng Việt của cha Hoàng đã rộng rãi hơn. Hoàng được phép đọc những sách có ích, trừ sách cha Hoàng xếp vào loại “nhảm nhí”: truyện trinh thám, kiếm hiệp, ngày nay gọi là truyện chưởng.

Nhi ều khi, Hoàng đi quá xa cái giới hạn đã được cha Hoàng vạch ra. Hoàng đọc mê mải tất cả những gì rơi vào tay: từ sách Hồng dành riêng cho học sinh, sách của hội Truyền bá quốc ngữ, của Tự lực văn đoàn đến Tiểu thuyết thứ bảy, Phổ thông bán nguyệt san. . . Hoàng đọc cả truyện trinh thám và những “kỳ tình võ hiệp” mà cha Hoàng nghiêm cấm, thuê ở các hiệu sách, đã được đóng thành từng tập mỏng, đọc không những ở nhà màở cả lớp học: một mắt Hoàng ngó lên bảng, mắt kia liếc xuống cuốn truyện mở rộng, giấu dưới ngăn bàn. Những truyện này phải giấu kĩ. Chỗ giấu an toàn nhất lại là chỗ phơi bày nhất: Hoàng thường để những tập sách mỏng rất dễ lẫn với sách giáo khoa ấy trong cặp mà cặp vẫn không bị phồng to. Có lẽ khi đóng những truyện “kỳ tình võ hiệp” dày cộp thành nhiều tập mỏng, ngoài mục đích để cho thuê được nhiều lần, thu nhiều tiền, các tiệm sách còn làm cho sách của họ dễđược học sinh giấu kỹ và dễ chuyền tay. Trong nhiều năm, cha Hoàng không phát hiện ra điều đó: ông luôn luôn tin tưởng ở các con nên không bao giờ kiểm tra cặp của anh chị em Hoàng. Họ cũng không bao giờ lục cặp của nhau, đó là một lãnh vực riêng, được coi là không thể xâm phạm, không ai động chạm tới.
- Nào, nói cho tôi nghe, anh ra sao rồi? Tôi không nhớ rõ anh học trường Sinh Từ năm nào? Năm 43 hay 44?
- Thưa bác năm 43. Sau ngày học bác, con thi vào trường Bưởi. Ngày cách mạng thành công, trường đã đổi tên thành trường Chu Văn An. Ra ngoài kháng chiến, con học tiếp vài năm ở trường Bích Tràng bên Hưng Yên rồi nhập ngũ vào trường Thủy quân. Nhà trưòng cử con và anh Giáp đi học Thông tin để về xây dựng ngành Thông tin Thủy quân cho binh chủng. Xin bác cho chúng con trở về trường cũ.
- Ngày đi học, có khả năng về các môn gi?
- Sau khi thi Trung học phổ thông, chúng con đều học chuyên khoa Toán Lý.
- Tốt lắm. Các ngành kỹ thuật của quân đội đều cần kiến thức về khoa học tự nhiên. Vẫn còn muốn tiếp tục theo học ngành Thông tin chứ? Tôi sẽ thu xếp. Ông đại tá nói tiếp :
- Trong giai đoạn chuẩn bị tổng phản công, quân đội cần đào tạo gấp cán bộ cho các binh chủng kỹ thuật. Nhu cầu rất lớn. Vì thế mới động viên học sinh tất cả các trường văn hóa nhập ngũ. Có văn hóa và lòng yêu nước, anh em sẽ mau chóng nắm được kỹ thuật mới. Ông lục tìm trong tập hồ sơ, lấy ra một công văn:
- Tôi vừa đọc công văn tuyển sinh của trường Lục quân. Năm nay, trường mở khoa Thông tin đầu tiên, đào tạo sĩ quan Thông tin chính quy. Cục sẽ cử một số anh emđi học khóa này, trong đó có cả những người lựa chọn ở lớp Trung cấp vừa giải tán. Thế nào?Đồng ý không?
- Vâng. Hoàng và Giáp đành trả lời. Ông đại tá gọi văn thư làm giấy giới thiệu họ với nhà trường.
- Ngày mai các anh tới văn thư lấy giấy. Mai sẽ không gặp lại tôi, chiều nay tôi đi “xê zét” ( C Z: chiến dịch) rồi. Các anh sẽ sang học bên Trung Quốc, trường Lục quân đã chuyển sang đó học tập cho yên, tránh máy bay địch đánh phá. Ban chiêu sinh của trường đặt ở làng Mè, gần thị xã Hà Giang. Đi qua nhà, cho tôi gửi lời thăm bác và gia đình. Còn ở trong ngành, sẽ còn nhiều dịp gặp lại. Nếu không thì đến ngày bình yên, về Hà Nội ghé thăm tôi. Còn nhớ nhà tôi không?
- Thưa bác, con nhớạ. Nhà ta ở làng Đại Yên.
- Phải. Làng Đại Yên, gần Ngọc Hà. Nếu quên ngõ, anh hỏi thăm nhà ông giáo Thúy. Thôi, lên đường mạnh khỏe. Hoàng và Giáp đứng dậy, đưa tay lên vành mũ.
*
* *
Các em Hoàng, một em trai, hai em gái, reo vang, từ trên sườn đồi chạy băng băng xuống đón khi nhìn thấy

Hoàng và Giáp t ừ xa.
- Anh về! Anh về!
- Mợơi! Anh về!
- Anh về với cả bạn anh! Các em bám lấy hai anh, đòi hai anh bỏ ba lô xuống cho các em đeo, nhưng không nổi vì ba lô nặng mà em nào cũng gầy gò, bé nhỏ quá.
- Anh Giáp, bạn anh. Bọn anh có quà cho các em trong ba lô đây này. Nhưng sao hôm nay mợ không dọn hàng. Anh đi qua, thấy cửa liếp đóng kín.
- Mợốm. Mấy hôm nay, ngày nào mợ cũng lên cơn sốt. Từ trong nhà, mẹ Hoàng đã bước ra. Sốt rét làm mẹ gầy và xanh như tàu lá. Tội nghiệp mẹ! Nếu không vì kháng chiến thì một người thành thị như mẹđâu phải trôi dạt, chìm nổi và ốm đau thế này! Sau ngày trung đoàn Thủđô rút lên Việt Bắc, cũng như trăm ngàn gia đình khác, gia đình Hoàng tản cư tới những nơi rất xa Hà Nội. Thoạt đầu là Tuyên Quang. Rồi về xuôi rồi lại lên ngược, chạy vòng quanh cứ như đèn cù. Và bây giờ là Tuyên Quang lần thứ hai. Lần này có lẽ mẹ và các em Hoàng sẽở lại đây lâu. Bà thông gia sinh trưởng ở vùng này, đã nhường cho mẹ nửa căn nhà bà đang ở, lại cho một ít đất để mẹ trồng sắn và làm vườn. Một mảnh vườn y nhưở làng Láng khi xưa, với những luống rau mồng tơi, cải làn, cải cúc, những luống cà chua, hành hẹ, thơm mùi. Mép vườn, mẹ Hoàng trồng một giàn bầu, mấy giàn đậu đũa. Bầu và đậu đũa chi chít quả non. Mẹ còn ngả một chum tương, phía trên úp một chiếc nón che mưa nắng, đặt ở góc sân. Lũ em thì nuôi một đàn gà, với những chú gà trụi, đùi đỏ tía và nần nẫn thịt. Mẹ Hoàng mở một quán nước nhỏ bên đường Tuyên Quang-Hà Giang. Một cái chõng tre, hai chiếc ghế dài đóng bằng chạc cây rừng. Một thanh ngang treo lung liêng dăm chiếc bánh chưng, vài nải chuối. Chiếc chõng tre bầy lơ thơ mấy bát uống nước, vài quảđu đủ, vài quả dứa, một rá sắn và một rá khoai luộc. Mẹ ngượng ngùng khi phải ăn lời, dù chỉ là chút ít, của những người đi công tác, của bộđội, dân công. Họ giống chồng con mình, vì nước mà vất vả, thiếu thốn. Cũng là bất đắc dĩ, nếu không thì lấy gì nuôi lũ trẻ!
- Kìa con đã về. Chào anh. Mấy bữa nay mợ thấy nóng ruột, mợđoán anh chị hay con sẽ về qua.
- Chào bác ạ. Bác sốt nhiều không ạ? Cháu có thuốc, để cháu lấy bác uống.
- Khổ! Mợ sốt lâu chưa? Con cũng có thuốc sốt đây. Mợ có ăn uống được gì không?
- Ba bốn cơn liền rồi. Mỗi ngày một cơn, rét quá, nhưng hôm nay mợđã đỡ. Về qua chợ Thái Nguyên, Hoàng đã mua quà cho mẹ và các em. Chơ họp đêmđể tránh máy bay, dưới ánh đèn dầu leo lét nhưng đầy hàng hoá, vải vóc và thuốc men, mang ra từ vùng tạm chiếm. Hoàng muốn mua nhiều thứ nhưng sinh hoạt phí của lính chẳng đáng là bao, dù đã̀ hết sức dành dụm: mỗi tháng ba cân gạo, tính thành tiền. Quà cho mẹ là tấm khăn dệt, để mẹ quàng những ngày trời lạnh. Còn bọn nhỏ, mỗi đứa một chiếc áo ấm thì chẳng đủ tiền, Hoàng đành chọn mua ba cuốn sổ tay, ba cây bút máy.
- Khôi con trai, em lấy cây bút to này. Còn Dung và Kim Anh, con gái, anh mua cho hai cây bút nhỏ.
- Xinh ghê! Hai cô em gái reo lên. Thể nào chúng em cũng xin mợ cho đi học lại.
- Các em giúp mợđược những gì rồi? Ba em tranh nhau nói :
- Chúng em cùng đi rừng kiếm củi, kiếm ống dang, lá dong. Về nhà, em chẻ lạt, rửa lá.
- Em vo gạo, đãi đậu.
- Còn em gói bánh. Mỗi ngày mợ bán được ba, bốn chục chiếc. Gói rồi chúng em cùng luộc. Luộc xong vớt để nguội, mai mợ mang bánh ra ngoài hàng. Hai đứa nhỏ khoe :
- Ngày nào chị Dung cũng gói thêm cho chúng em mỗi đứa một cái, nhỏ như bánh chưng cua ngày Tết. Chúng em cũng thích ăn bánh chưng. Nghe các em nói, Hoàng thấy nao nao. Vẫn như ngày xưa, đứa lớn hết lòng săn sóc đứa nhỏ, tình nghĩa gia đình không vì hoàn cảnh khó khăn mà giảm sút.
- Các em ngoan, mẹ Hoàng nói tiếp. Không có chúng nó, một mình mợ chẳng xoay xở nổi. Hoàng và Giáp được ở nhà một tuần. Nhà vắng con trai, không có ai làm những việc nặng nhọc. Hoàng và Giáp vỡ thêm một mảnh đất đồi, trồng thêm cho mẹ vài trăm gốc sắn và mấy luống khoai.
- Đừng mở rộng, các con ạ. Chẳng biết có được yên ổn mà ởđây lâu dài không. Lúc nó đánh đến lại dắt nhau chạy đi nơi khác như những lần trước, chẳng có ai ăn thì phí quá.

Đị ch đã một lần đánh lên tận đây, vào năm 47. Máy bay của chúng yểm trợ cho chiến thuyền chạy trên sông Lô, bắn rào rào xuống những làng ven sông. Ngày ấy Hoàng chưa nhập ngũ. Mẹ Hoàng sốt những cơn sốt đầu tiên. Gia đình chạy vào lán bí mật trên Gò Cao, một quảđồi cây cối và dây leo rậm rịt, người trong vùng không mấy ai lui tới. Mẹđang cơn sốt, không đi nổi. Hoàng cõng mẹ trên lưng. Người mẹ nóng hầm hập nhưng mẹ vẫn run cầm cập vì rét. Những đứa em lẽo đẽo theo sau, chân không giẫm trên gai góc của đất rừng, mỗi đứa khoác một chiếc bị cói, bên trong nhét vội mấy manh quần áo. Sau trận ấy, gia đình trở về khu Ba. Mẹ sắm sửa một gánh hàng tấm, cùng với em gái lớn của Hoàng, đi bán các chợ vùng Kim Bảng, Hà Nam. Ngày ngày, đứa em gái út bé bỏng lẽo đẽo đi đưa cơm. . . Được vài năm, mặt trận lan rộng, chẳng còn nơi nào yên ổn, gia đình Hoàng đành lại gồng gánh dắt díu nhau chạy lên Việt Bắc.
- Tình hình khác rồi, nó không đánh được lên đây nữa đâu. Chắc mợ và các em sẽởđây đến tận ngày về. Bao giờ dỡ khoai, mợ bảo các em trồng lại mấy luống mới. Những ngày có Hoàng và Giáp, cả nhà đều vui. Mẹ Hoàng đã dứt cơn sốt. Nhưng mẹ vẫn chưa dọn hàng, muốn ở nhà đến tận ngày Hoàng ra đi. Bọn trẻ dành mọi thời giờ làm những bữa ăn ngon, đãi hai anh. Các em tưởng lính ăn khổ lắm. Có biết đâu, dù thiếu thốn thì bữa ăn của lính cũng còn hơn của những gia đình tản cư. Mỗi ngày, chút canh chia cho từng người vào ống tre cũng nổi lềnh bềnh vài miếng mỡ. Hai tuần một lần, quản lí lại cho đơn vịăn tươi, một chầu chè sắn hoặc chè khoai nấu mật.

Đứ a em trai vào câu cá ao Ngọng, một ao lớn ở khuất trong rừng, nằm giữa những bờ lau rậm rạp. Hàng năm đến mùa lũ, nước sông Lô dâng ngập rừng, đưa cá ngoài sông tràn vào ao. Khi nước rút, ao Ngọng đầy cá. Thuần một loài cá quả. Mỗi lần đi câu, đứa em trai mang theo một chiếc xô lớn, trở về với vài con cá quả to như bắp tay, nặng cả cân. Chúng quẫy lộn làm nước bắn tung tóe. Ngày Hoàng và Giáp ra đi, mẹ Hoàng gói cho mỗi đứa một bọc cơm nắm, một gói thịt gà rang mặn và mấy khúc cá kho. Mẹ còn cho Hoàng một ít tiền và một chiếc nhẫn vàng. Ngày xa xưa ấy, chiếc nhẫn vàng đối với những gia đình tản cư cũng như với lính là cả một tài sản.
- Con đem bán đi mà mua một chiếc đồng hồ như của anh Giáp, mẹ nhìn chiếc đồng hồ Giáp đeo trên tay và nói với vẻ mến phục. Vừa để xem giờ, vừa để phòng thân, lỡ khi ốm đau thì lại bán đi. Mẹ chú ý thấy Giáp có chiếc đồng hồ mà Hoàng không có. Chiếc đồng hồấy, mẹ Giáp mua cho ngày nhập ngũ, Giáp chỉđeo vào dịp trang trọng. Sau đó lại lau cẩn thận và gói kĩ trong chiếc khăn tay, cất vào tận đáy ba lô, giữ làm vật phòng thân. Dạo ấy, gần như người lính nào cũng có chút “của cải” như vậy, do gia đình dành dụm mua cho. Ngày mới tản cư khỏi Song An, mẹ Hoàng mang theo cả một gói vàng. Vì không có kinh nghiệm, đáng lẽ nên chia nhỏ cho mỗi người giữ một phần phòng khi lạc nhau, mẹđã khâu kĩ gói vàng trong lần lót chiếc áo “ba đờ xuy” của cha Hoàng. Khi vỡ mặt trận phía Tây-Nam Hà Nội, xe cơ giới Pháp trànđến Xuân Mai, chiếc áo đã bị mất ở ngã tư Gốt trênđường số 6 đi Hòa Bình. Cha mẹ Hoàng phải gửi người đưa bà nội Hoàng, lúc đó đã tám mươi tuổi, trở về làng Láng rồi cả gia đình tay không lếch thếch kéo nhau lên Việt Bắc.
- Mợơi, con nhớ là nhà mình đã mất hết vàng từ ngày ở Gốt rồi cơ mà?
- Vàng này, mợ vừa nhận được. Mấy bà bạn nợ mợ từ ngày xưa trong Hà Nội, mới gửi ra.
- Làm sao các bà biết nhà ta tản cư lên đây mà gửi nhỉ?
- Con ơi, khi đã muốn trả thì thiếu gì cách. Các bà về hỏi trong làng rồi gửi người làng mang ra cho mợ. Nhìn chiếc nhẫn lấp lánh, Hoàng thầm cảm ơn những người bạn buôn bán thủy chung của mẹ. Trong hoàn cảnh khó khăn này, sự sòng phẳng đó khác gì một ân nghĩa. Nhưng chẳng biết mẹ còn mấy chiếc như thế phòng xa cho những ngày đầy bất trắc?Đời lính sống nay chết mai, ai mà biết trước, nếu Hoàng chết với chiếc nhẫn nằm nguyên vẹn dưới đáy ba lô thì phí biết chừng nào.
- Con không cầm đâu, mợạ. Con ốm, đã có quân y. Mợ bán đi thêm tiền cho các em đi học. Chúng nó ham làm, nhưng làm thì dễ, học mới khó. Kháng chiến cũng sắp thành công, phải đi học mới có tương lai lâu dài.
- Con ở xa, chẳng ai trông nom săn sóc, cầm lấy cho mợ yên tâm.Đứa nào có phần đứa ấy. Thế nào mợ cũng thu xếp cho các emđi học. Hoàng không cầm tiền, cũng không cầm chiếc nhẫn mẹ cho. Chẳng bao giờ Hoàng nghĩ mình phải giữ một chút của cải phòng thân như anh em khác. Dạo ấy Hoàng cứ trơ trơ như một khối đá, da thịt lúc nào cũng nhẵn lì và đen trũi, không biết mệt nhọc, ốm đau là gì. Điều mong mỏi duy nhất của Hoàng là các em Hoàng được đi học.
- Các em phải xin mợđi học. Buổi đầu thay đổi hẳn nền nếp sinh hoạt sẽ rất khó khăn, nhưng rồi quen dần, đừng ngại. Ngày nào bình yên, về Hà Nội học tiếp.
- Thế nào chúng em cũng đi học, anh cứ yên tâm. Giữa khóa, tận bên Trung Quốc xa xôi, Hoàng nhận được thư nhà. Thư do các em Hoàng gửi tay một học sinh Tân Trào đi học Lục quân. Mấy tháng sau ngày Hoàng đi, trường trung học kháng chiến Tân Trào của tỉnh Tuyên Quang đã khai giảng. Trường dựng trong những khu rừng gần nhà, trên cây số 5 đường quốc lộ lên Hà Giang. Các em Hoàng được đi học. Mẹ Hoàng vẫn mở ngôi hàng nhỏ, lũ em phụ giúp mẹ những lúc rảnh rỗi. Sắn mà Hoàng và Giáp trồng đã tốt sum suê. Nương khoai vừa dỡ, thay vào đó, lũ em đã trồng một nương khoai mới . Các em Hoàng viết: “Luộc rổ khoai vừa dỡ, cả nhà thương nhớ hai anh”.
*
* *

(1) lu ống rau - tiếng đất Láng (2) Đại tá Henri Rivière, bị quân CờĐen Lưu Vĩnh Phúc phục kích giết chết gần Cầu Giấy cuối thế kỉ 19 (3) Xin ngài nói chuyện bằng cách viết chữ Hán (4) Ca khúc hồi đầu Cách mạng của Văn Cao (5) Binhđoàn do tướng Leclerc chỉ huy vào giải phóng Paris. Cũng lại chính Leclerc chỉ huy binh đoàn đánh chiếm Hà Nội (6) Đại sứ quán Nga ngày nay (7) Đại úy Francis Garnier, cũng bị quân CờĐen Lưu Vĩnh Phúc phục kích giết tại Cầu Giấy cuối thế kỉ 19. (8) Chùa Thưa, Thơ Vũ Cận. Văn Học 1998 (9) Người Huế gọi xứ Huế, nơi các vương triều nhà Nguyễn chọn làm đếđô, là chốn Thần Kinh (10) Nhạc sĩ Doãn Nho, em ruột nhà văn Doãn Quốc Sỹ (11) Blind Sending, một phương thức liên lạc trong điều kiện khó khăn: khi quá nhiễu loạn, người ta cứ phát liều bức điện lên trời, may ra thì đối phương nhận được. (12) Phạm Ngũ Lão. Trần Quốc Toản (13) “Ma quỉ và học trò”. “Rắn báo thù”, truyện về nỗi oan của Nguyễn Trãi