LÃO TỬ TINH HOA

Thu Giang Nguyễn Duy Cần

(Bản rút gọn)

Nguồn: http://chuvanan1972.blogspot.com

Sao chép và chỉnh sửa: Goldfish

http://www.thuvien-ebook.com

MỤC LỤC

Tri Túc Tri Chỉ

Bất Tranh

Nhu Nhược

Bất Ngôn Chi Giáo 1

Bất Ngôn Chi Giáo 2

Tam Bửu 1

Tam Bửu 2

Huyền Đồng 1

Huyền Đồng 2

Vô Vi 1

Vô Vi 2

Vô Vi 3

Vô Vi 4

Đạo 1

Đạo 2

Đạo 3

Đức

Vô 1

Vô 2

Tự Nhiên 1

Tự Nhiên 2

Tự Nhiên 3

Nhân Nghĩa Thánh Trí

Học

Phản và Phục 1

Phản và Phục 2

Phản và Phục 3

Tổn Hữu Dư Bổ Bất Túc

Phần Tổng Quan

Học Thuyết Lão Tử 1b

Học Thuyết Lão Tử 2

Học Thuyết Lão Tử 3

Học Thuyết Lão Tử 4

Học Thuyết Lão Tử 5

Tri Túc Tri Chỉ

Hai chữ Tri chỉ, tri túc là then chốt đạo xử thể của Lão Tử. Mà cũng là vấn đề khó khăn nhất. Biết đúng thì còn tương đối dễ... chứ biết đủ thì phải lấy tiêu chuẩn nào mà qui định? Nghĩa là biết đến đâu là đủ để mà ngừng lại cho kịp thời, cho vừa lúc?

Ta nên để ý đến chủ trương của Lão Tử là Đạo. Đạo là gì? Theo Lão Tử: Đạo, tức là cái luật Quân Bình của Vũ trụ, chi phối cả Vạn Vật, không cho ta có quyền làm một cái gì thái quá. Đạo, chủ trương và bao trùm vạn vật, luôn luôn có mặt trong tất cả mọi sự vạn vật. Nó có phận sự điều chỉnh lại những cái gì thái quá, vượt mực trung. Hễ “cao thì ép xuống, thấp thì nâng lên, dư thì bớt đi, hụt thì bù vào”, đặng mà lập lại cái thế quân bình, không cho thiên hẳn về một bên nào cả của cái đòn cân Thị Phi, Thiện Ác...

Ông nói: “Thiên chi đạo, tổn hữu dư, bổ bất túc” (Đạo trời thì bớt chỗ dư, bù chỗ thiếu).

Trong đạo xử thế, quan trọng nhất là vấn đề Thị Phi.Thiện Ác. Sao là phải, sao là quấy? Sao là Lành, sao là Dữ? Lão Tử cho rằng: “Thiên hạ đều biết tốt là tốt, thì đã có xấu rồi. Đều biết lành là lành, thì đã có cái chẳng lành rồi. Bởi vậy, Có và Không cùng sanh. Khó và Dễ cùng thành. Ngắn và Dài cùng sánh. Cao và Thấp cùng chiều. Giọng và Tiếng cùng họa. Trước và Sau cùng theo” (chương 11).

Rồi ông lại nói: “Phản giả, Đạo chi Động” (cái động của đạo là phản biến). Cái Phải biến thành cái Quấy, cái Lành biến thành cái Dữ, cái Vinh biến thành cái Nhục... (Héraclite cũng nói: “cũng chỉ là một sự vật ở nơi ta: sống và chết, thức và ngủ, trẻ và già. Những cái sau này, khi biến động lại trở thành những cái trước kia, và những cái trước kia khi phản biến lại trở thành những cái sau này”. Ông lại nói: “Lạnh trở thành nóng, nóng trở thành lạnh, ướt trở thành khô, khô trở thành ướt”.

Tức là chỗ mà Kinh Dịch bảo: “vật cực tắc phản, vật cùng tắc biến”, nhưng hễ biến thì biến thành cái mâu thuẫn của nó. Tức là hễ Dương cực thì Âm sinh, Âm cực thì Dương sinh. Như trong Dịch Kinh đã nói, đó là cái luật bất di bất dịch của Tự Nhiên của Đạo.

Thật vậy, tùy trường hợp riêng biệt của mỗi người, ta thường thấy một chất thuốc, với một độ nào, nó là thuốc bổ. Mà với một độ nào, nó sẽ thành thuốc độc. Việc đời cũng thế, cái mà ta gọi là phải, chỉ có thể phải ở một mực độ nào, trong những trường hợp nào. Chứ không phải nó luôn luôn là phải, bất cứ ở trường hợp nào.

Như việc ăn, tự nó không phải mà cũng không quấy. Khi đói, thì ăn là phải, nhưng cũng chỉ phải ở một mực độ nào, ở những trường hợp nào mà thôi, nếu ăn quá độ, hay ăn không phải lúc, thì không thể còn gọi là “phải” được nữa.

Cho nên, làm cái Phải nào, hoặc theo một cái Phải nào, cần phải xem xét trước cái lúc mà cái Phải ấy, vượt mực Trung biến thành cái Quấy. Tức là phải biết xem xét coi cái Phải ấy nên dừng nơi đâu, để nó đừng vượt mực Trung để biến thành cái Quấy. Đó là “biết dừng lại” (Tri Chỉ) vì đã biết rõ đến đâu là đủ... Tri Túc.

Chương 44 Lão Tử nói: “Danh dữ thân thục thân, thân dữ hóa thục da; đắc dữ vong thục bệnh? Thị cố thậm ái tất thậm phí, đa tàng tất hậu vong. Tri túc bất nhục, tri chỉ bất đãi... khả dĩ trường cửu”.

(Danh và Thân, cái nào quí hơn? Thân và Của, cái nào trọng hơn? Đặng và Mất, cái nào khổ hơn? Vậy nên, thương nhiều ắt tổn nhiều, chứa nhiều ắt mất nhiều. Biết đủ, không nhục. Biết dừng không nguy, và có thể lâu dài).

Qua chương 46 ông nói thêm: “Họa mạc đại ư bất tri túc, cữu mạc đại ư dục đắc. Cố tri túc chi túc, thường túc hĩ”.

(Không họa nào lớn bằng không biết đủ, không hại nào to bằng muốn đặng. Bởi vậy, biết đủ trong cái đủ, mới luôn luôn đủ).

Nên để ý nhất câu “tri túc chi túc” (biết đủ và biết dừng) lại nơi đó, đó là tất cả sự khôn ngoan sáng suốt của con người.

Có kẻ cho rằng câu này của Lão Tử làm ngăn cản bước “tiến bộ” của loài người, nhưng thực sự nó là câu châm ngôn vàng ngọc để “lánh nguy cầu an” và mưu được hạnh phúc cho cá nhân cũng như đoàn thể, tránh cho con người tất cả tội ác do lòng tham muốn đèo bòng vô tận xui ta làm con thiêu thân cho vị Thần Tiến Bộ và lòng tham dục vô bờ bến của con người.

Thái quá cũng như bất cập, đều không hay cả. Nhưng theo Lão Tử, thì thà bất cập hơn là thái quá, vì thái quá bao giờ cũng nguy hiểm. Bất cập thì sẽ còn phát triển mạnh thêm và gây nhiều hứng thú, còn thái quá thì là dọn đường cho sự phản biến ngược với kết quả mình mong muốn: “Tương dục phế chi tất cố hưng chi”.

*

*        *

Bất Tranh

Cũng như phần đông người ta đã ngộ nhận hai chữ Vô Vi là không làm gì cả, phần đông cũng lại ngộ nhận hai chữ Bất Tranh và cho là không tranh đấu hay không dám tranh đấu, nghĩa là yếu hèn, nhút nhát. Thậm chí Ngô Tất Tố và Nguyễn Đức Tịnh, trong quyển Lão tử của các ông, còn viết: “Người ta không thể hiểu rằng: không tranh với quân địch thì làm sao thắng với quân địch?”. Nói thế là không hiểu gì về cái đạo Bất Tranh của Lão Tử, lại cũng không hiểu gì cả về binh pháp.

Chương 68, ông nói: “Thiện vi sĩ giả bất vũ, thiện chiến giả bất nộ, thiện thắng giả bất dữ. Thiện dụng nhơn giả vi chi hạ, thị vị Bất Tranh chi đức”. (Người tướng giỏi không dùng vũ lực, người chiến đấu giỏi không giận dữ, khéo thắng địch là không tranh với đó. Khéo dùng người là hạ mình giúp đó, đó là cái đức của sự không tranh).

Đây là chủ trương Vô Vi, trong phép tranh đấu. Nên để ý đến chữ Thiện của ông dùng: Thiện đây, tức là sự khéo léo, tài giỏi... Bậc tướng tài giỏi tranh đấu mà không cần phải dùng đến vũ lực. Người chiến đấu tài giỏi là không cần dùng đến sự tranh đấu mà thắng địch... Trần Trụ trong quyển “Lão Tử dữ Trang Tử” nói: “Thiện vi sĩ giả, kỳ thực dã, bất vũ giả kỳ mạo dã; thiện chiến giả kỳ thực dã, bất nộ giả kỳ mạo dã; thiện thắng địch giả kỳ thực dã, bất dữ giả kỳ mạo dã”.

Câu trên của Lão Tử có thể giải thích như vầy: “Kẻ làm tướng mà tài giỏi thì không phải dùng đến vũ lực... Tài giỏi đó là thực, không dùng đến vũ lực, đó là cái bề ngoài của nó. Thiện chiến là thực, mà điềm đạm không tỏ sắc giận đó là cái dáng bên ngoài. Thắng thật khéo bên địch là thực, còn không cùng tranh với địch, đó là cái dáng bên ngoài...

Như vậy, ta thấy rằng Lão Tử, tuy đề xướng chủ nghĩa bất tranh, nhưng với hai chữ Thiện Thắng đủ cho ta biết rằng chữ bất tranh chỉ là phương pháp đấu chiến, mà chiến thắng mới thật là mục đích.

Câu “Phù duy bất tranh, cố thiên hạ mạc năng dữ chi tranh”. (Chỉ vì không tranh, nên thiên hạ không ai tranh nổi với mình, đủ minh chứng rằng người tướng giỏi đâu phải là người dùng đến vũ lực để đánh người trước. Kẻ khéo nhất trong sự thắng kẻ địch là không cần tranh với họ mà vẫn thắng họ một cách dễ dàng...

Đó là phương pháp dùng nhu mà thắng cương, dùng nhược mà thắng cường. Những nguyên tắc chánh trong phép dùng nhu thuật. Rõ rệt nhất là ở chương 69 ông nói: “Dụng binh hữu ngôn, ngô bất cảm vi chủ nhi vi khách, bất cảm tiến thốn nhi thối xích. Thị vị hành vô hành, nhương vô tí, chấp vô binh, nhưng vô địch. Họa mạc đại ư khinh địch, khinh địch cư táng ngô bửu. Cố kháng binh tương gia, ai giả thắng hĩ”.

Dụng binh có câu: “Thà làm khách hơn làm chủ, thà thối một bước hơn tiến một tấc. Đó gọi là bước mà không đi tới, nhượng mà không xăn tay, bắt giặc mà không đối địch, cầm giữ mà không binh khí. Không họa nào lớn bằng khinh địch. Khinh địch thì mất của báu. Nên hai bên giao binh kẻ nhường là thắng”.

Phải chăng ai đã từng thao luyện theo nhu thuật hay nhu đạo đều nhìn thấy đây là những nguyên tắc chánh của môn vũ thuật ấy. Công dụng của cái Hư, cái Không trong binh pháp đâu phải là nhỏ và tầm thường.

Tôn Tử nói: “Bách chiến bách thắng, phi thiện chi thiện giả dã, bất chiến nhi khuất nhơn chi binh, thiện chi thiện giả dã”. (Trăm trận đánh, trăm trận được, chưa phải là người giỏi trong những người giỏi. Không đánh mà làm khuất phục được quân của người, ấy mới là người giỏi trong những người giỏi).

Phải chăng cũng cùng một ý với Lão Tử trong câu: “Thiện vi sĩ giả bất vũ, thiện thắng địch giả bất dữ...”. (Người tướng giỏi không dùng đến vũ lực... người khéo thắng được địch là không cùng tranh với đó). Bởi vậy, Bất Tranh của Lão Tử là phép cầm quân cao nhất... trong binh pháp, mà cũng là phép xử thế cao nhất trong đạo trị nước.

Phép “đề kháng bất bạo động” của Gandhi đã làm khuynh đảo một đế quốc mạnh nhất của Âu Tây không đủ là một kinh nghiệm cụ thể của phương pháp “bất tranh nhi thiện thắng” của Lão Tử ư? Đó cũng là phép dùng” nhu nhược thắng cương cường” mà ông thường khuyên ta vậy.

&&&

Thuyết Bất Tranh lại còn một nghĩa nữa về chánh trị là “dĩ kỳ bất tranh, cố thiên hạ mạc năng dữ chi tranh”.

Là nghĩa làm sao? Chương 66, ông nói: “dục thượng dân tất dĩ ngôn hạ chi, dục tiên dân tất dĩ thân hậu chi. Thị dĩ thánh nhân xử thượng nhi dân bất trọng, xử tiền nhi dân bất hại. Thị dĩ thiên hạ lạc thôi nhi bất yếm. Dĩ kỳ bất tranh, cố thiên hạ mạc năng dữ chi tranh”.

(Muốn ngồi trên dân, hẳn nên lấy lời nhỏ nhẹ mà hạ mình. Muốn đứng trước dân, hẳn nên lấy mình để ra sau. Vậy nên Thánh Nhân ở trên mà dân không hay nặng, ở trước mà dân không thấy bị khuất. Và nhờ thế mà thiên hạ không chán, lại còn đẩy tới trước. Là bởi đó không tranh, nên thiên hạ không cùng tranh với đó được).

Bậc Thánh Nhân trị nước, ngồi trên đầu dân mà dân không hay có mình ngồi trên đầu, dẫn đạo dân mà dân không cảm thấy bàn tay của mình dắt dẫn. Bởi vậy, người dân không chán, lại còn đẩy tới trước. Bởi đó không tranh, nên thiên hạ không cùng tranh với đó được.

Thật vậy, bậc Thánh Nhân trị nước, ngồi trên đầu dân mà dân không hay có mình ngồi trên đầu, dẫn đạo dân mà dân không cảm thấy bàn tay mình dắt dẫn. Bởi vậy, người dân không chán lại đưa đẩy lên ngôi cao...

Là vì Thánh Nhân trị nước bằng Đạo Vô Vi. Luôn luôn đứng dưới thấp, ở đàng sau thì người dân còn chỗ nào để cùng tranh chấp, bởi vậy “vì không tranh nên thiên hạ không sao cùng tranh với họ được”.

Trị nước bằng đạo Hữu Vi lại không phải thế: “thường hay can thiệp đến việc dân một cách qua rõ ràng, nên người dân cảm thấy là bị trị. Do đó mới có sanh ra tâm trạng chống đối, và nhân thế bậc trị nước phải lo đề phòng để củng cố uy quyền bằng pháp lệ bủa giăng... Giữa cấp thống trị và bị trị đã có chỗ tranh nhau, thì trước sau sẽ có kẻ thắng người bại. Ngày mà người dân cảm thấy sức nặng của người trên đè xuống, cảm thấy cái bàn tay dắt dẫn chỉ đạo quá gắt gao còng giữ, họ sẽ đâm chán, mong vứt quăng gánh nặng, vượt khỏi cái bàn tay sắt buộc ràng.

Dùng cái đạo Hữu Vi mà trị nước là tạo cho nhân dân có chỗ cùng tranh với ta... là nguy vậy.

*

*       *

Nhu Nhược

Thuyết Nhu Nhược của Lão Tử là thuyết bị người đời hiểu lầm nhất, như thuyết Bất Tranh của ông vậy.

Thật sự Nhu Nhược là gì?

Ở chương 76, ông nói rõ nhất: “Nhân chi sinh dã nhu nhược, kỳ tử giả kiên cường. Vạn vật thảo mộc chi sinh dã nhu thủy, kỳ tử dã khô kháo. Cố kiên cường giả, tử chi đồ; nhu nhược giả, sinh cho đồ. Thị dĩ binh cường tắc bất thắng; mộc cường tắc chiết. Cố kiên cường xử hạ, nhu nhược xử thượng”.

(Người khi mới sinh, thì mềm yếu, mà khi chết thì cứng và mạnh. Vạn vật cây cỏ, mới sinh thì mềm dịu, mà khi chết thì khô héo. Nên cứng và mạnh, là bạn của chết. Mềm và yếu là bạn của sống. Vậy, binh mạnh thì không thắng, cây mạnh thì ắt gẫy. Cứng và mạnh, ở bậc dưới; mềm và yếu, ở bực trên).

Trong đoạn văn trên đây, hai chữ Nhu Nhược quả có một triết lý sâu xa, chứ không phải có cái nghĩa thiển cận như thông thường người ta đã hiểu. Lấy thí dụ một cái cây, cành lá mềm dịu là chứng sự đang sức sinh hóa; còn sự khô cứng là triệu chứng của sự cằn cỗi, chết chóc, không còn biến động gì được nữa.

Như thế Nhu Nhược có nghĩa là uyển chuyển, không cố chấp trong một hình thức cố định nào, dù thuộc về tâm lý, tình cảm hay tư tưởng. Tâm hồn con người Giải Thoát phải biết luôn luôn thay đổi, biến hóa, vô cùng uyển chuyển để theo kịp với nhịp sống của cuộc Đại Hóa trong trời đất, nếu bị hạn định trong một hình thức cứng rắn nào, thì đó là triệu chứng của sự khô cứng và chết chóc.

Bởi vậy, người theo Đạo Giải thoát rất sợ lối tư tưởng theo thành kiến, theo thói quen, theo tập niệm, thường nô lệ theo một bảng giá trị bất cứ thuộc về một hệ thống tư tưởng, đạo đức, luân lý hay tôn giáo nào.

Mỗi một thói quen là một thứ ngưng đọng, không còn biến đổi... nghĩa là đã trở thành máy móc... Và như vậy, ta có thể quả quyết rằng: “Không có một thói quen nào là hay cả đối với tư tưởng. Suy nghĩ theo thói quen, yêu thương vì thói quen, hành động theo tập quán, đó là những trở ngại lớn nhất trong con đường Giải thoát. Cho nên kẻ muốn đi đến Giải thoát, bước đầu tiên là tự mình phá hủy tất cả mọi thành kiến bất cứ thuộc về giới nào “Kiên cường giả tử chi đồ, như nhược giả sinh chi đồ”.

Người Giải thoát như con rồng. Biến hóa, ẩn hiện, không biết sao mà lượng trước được phản ứng của họ. Bậc thường nhân phản ứng rất hạn định chỉ có một chiều thôi, như một bộ máy... Những kẻ mà đời sống tinh thần bị gò bó, lệ thuộc trong một hệ thống luân lý hay tư tưởng nào sẽ là những kẻ có một phản ứng thô sơ và nhất định mà bất cứ ai có óc quan sát đều có thể biết trước được.

Một ông luật sư đứng ra biện hộ cho ai, bao giờ cũng tìm đủ cách để chứng minh rằng thân chủ mình là vô tội. Một nhà Nho hủ lậu bao giờ cũng có những phản ứng một chiều và hẹp hòi câu chấp, luôn luôn sẽ có những phản ứng một chiều với những ai phạm vào những điều cấm kị của giáo điều Nho Giáo.

Cũng như nhà duy vật sẽ không bao giờ chịu hiểu những gì không ăn khớp với những lý thuyết của họ, như lý thuyết Giai cấp đấu tranh chẳng hạn. Sự phản ứng đối với cuộc đời sẽ không bao giờ giống với những phản ứng một cách máy móc của các chất hóa học đã được người ta khám phá và qui định trong những công thức không bao giờ thay đổi. Bởi vậy, người theo đạo Giải thoát của Lão Trang chắc chắn sẽ không bao giờ là tín đồ trung thành của một tôn giáo, một triết thuyết, hay là chiến sĩ cuồng nhiệt của một chủ nghĩa chánh trị, xã hội hay luân lý nào cả.

Đó là cái huyền nghĩa của hai chữ Nhu Nhược.

&&&

Nhu nhược lại cũng có cái nghĩa là thuận theo, chiều theo, không cưỡng lại... tức là cái thuật “Bất tranh nhi thiện thắng” dùng” nhu nhược thắng cương cường”.

Không chống cự, tức là không tạo cho bên địch có cơ hội để tranh đấu: “phù duy bất tranh, cố thiên hạ mạc năng dữ chi tranh” (chương 22). Như thế Nhu Nhược đây có nghĩa là một phương pháp tranh đấu: đó là phép lấy hư mà trị thực, một phương thuật già dặn nhất trong phép tranh đấu của Nhu đạo ngày nay.

Cho nên mới có chỗ ông bảo: “Thượng thiện nhược thủy, thủy thiện lợi vạn vật nhi bất tranh” (Bậc thượng thiện giống như nước, nước thì hay làm lợi cho vạn vật mà không tranh). Tánh của nước, thì yếu mềm; gặp chỗ trống, thiếu thì chảy vào; gặp chỗ đầy dư thì chảy ra. Lánh cao mà tìm thấp, ngày đêm chảy mãi mà không ngừng. Đó là nó thực hiện cái luật quân bình của Trời Đất Nước, luôn luôn chiều theo mà không kháng cự. Bị cản thì dừng, mở đường thì chảy, ống thẳng bầu tròn, nhưng không mất bản chất.

Tóm lại, chương 40 có viết: “Nhược giả, Đạo chi dụng”. Yếu mềm là cái dụng của Đạo... Nhược đây là biết chiều theo, không chống lại... không dùng ý chí mà cưỡng lại với Đạo, như người thợ lặn giỏi không cưỡng lại với nước nên không hay là có nước. Câu “yếu mềm là cái dụng của Đạo”, ta phải hiểu yếu mềm đây, là phương pháp để trở về với Đạo.

Bởi người ta thường sống thích đua đòi theo kẻ khác, chỉ tìm cách để bắt chước kẻ khác, sống theo cái sống của kẻ khác, sống theo những ước lệ giả tạo bên ngoài... mà không sống theo cái Chân Tánh của mình cho nên mới có dùng đến Ý Chí, tức là cố cưỡng ép mình để trở thành những gì không phải là mình. Nếu biết sống theo mình, theo cái Chân Diện Mục của mình thì sao lại phải còn dùng đến Ý Chí. Nên mới gọi là Vô Vi, vì đã huyền đồng cùng Bản Tánh.

Đó là cái nghĩa thứ hai của Nhu Nhược, đồng với Vô Vi, mà phương tiện là Bất Tranh.

*

*        *

Bất Ngôn Chi Giáo 1

Chương 2, sách Lão Tử có câu: “Xử vô vi chi sự, hành bất ngôn chi giáo”. (dùng vô vi mà xử sự, dùng phương pháp không lời mà dạy dỗ).

Chương 43 lại nói thêm: “Bất ngôn chi giáo, vô vi chi ích, thiên hạ hi cập chi”. (Dạy bảo mà không cần đến lời nói, sự lợi ích của vô vi, trong thiên hạ ít ai theo kịp).

Dạy bảo mà không dùng đến lời nói... Là nghĩa gì? Như trước đây, ở chương bàn về sự học. Lão Tử khuyên ta đừng học cái trục vật, vụn vặt, phiền phức bên ngoài.

Chương 20, ông nói: “tuyệt học vô ưu”, đến chương 64 ông lại bảo: “học bất học”. Hãy học cái không thể học được là Đạo. Mà Đạo, thì không thể dùng lời nói mà miêu tả được: “Đạo khả Đạo, phi thường Đạo, Danh khả Danh phi thường Danh”. (Đạo mà nói được, không phải là cái thường của Đạo. Danh mà ta có thể gọi được, không còn phải là Danh thường nữa).

Vì vậy, ông mới không dùng đến lời nói để mà dạy. Ông lại cũng có nói: “tri giả bất ngôn, ngôn giả bất tri”, cũng đều là chỉ về cái học về Đạo cả. Sở dĩ phải dùng đến lời là một sự miễn cưỡng rồi vậy. Đạo học là một cái học Tâm truyền Tâm, không có thể nào dùng lời mà hình dung được, chỉ có thể cảm thông mà thôi. Đó là nghĩa thứ nhất của “bất ngôn chi giáo”

&&&

Cái học của Lão Tử thuộc về Tâm học, tuy không thể lấy lời nói mà miêu tả được, nhưng cũng có khi dùng lời nói để khêu gợi được... Dùng lời để mà khêu gợi mà thôi, chứ thực ra, trong đời không ai dạy ai được, nếu tự mình không tìm kiếm ra, cho nên cũng gọi là “bất ngôn chi giáo”, đó là nghĩa thứ 2.

&&&

Chương 57, Lão Tử bảo: “Ngã vô vi nhi dân tự hóa” (Ta không làm mà dân tự theo). Bậc trị nước, không cần bắt buộc dạy bảo, cần lấy gương vô tư, vô dục của mình mà dạy dân, dùng “bất ngôn chi giáo” mà sửa dân... thì dân không có hay là mình có làm gì, nhưng tự chúng sửa đổi lấy mình mà không cần đến sự bắt buộc hay cấm đoán, ban hành pháp lệnh. Ông lại nói: “Ngã hiếu tịnh nhi dân tự chính, ngã vô sự nhi dân tự phú, ngã vô dục nhi dân tự phác”.

(Ta ưa tịnh mà dân tự chính, ta vô sự mà dân tự giàu, ta không dục vọng mà dân trở thành chất phác). Đó đều là phép “bất ngôn chi giáo” của ông cả. Về sau Trang Tử trong Thiên “Đức sung phù” giải rất rõ cái phép “bất ngôn chi giáo” ấy: “Đức sung ư nội, nhi nhơn hóa ư ngoại, tự nhiên cảm hóa bất đãi giáo ngôn giả dã”

Nghĩa là: “Đức mà đầy đủ nơi trong, thì người ở ngoài được hóa, tự nhiên được cảm hóa, không cần phải dùng đến lời mà dạy”. Đây là nghĩa thứ ba của nó.

Hai chữ vô vi và tự hóa có sự liên lạc nhau rất mật thiết.

Vật nào cũng có cái tính tự nhiên của nó, không vật nào giống vật nào cả. Vậy là biết chấp nhận cái chỗ” bất bình đẳng tự nhiên “ấy của vạn sự vạn vật. Biết chấp nhận sự” bất bình đẳng tự nhiên” ấy của vạn vật, thì ta phải biết kính trọng cái tánh tự nhiên của mỗi vật mà không nên xen vào làm trở ngại, hay hủy hoại sự phát triển tự nhiên của nó.

Tóm lại, mỗi vật đều có chỗ nhận là phải, là tốt riêng theo vật ấy. Vật ta không nên cưỡng ép cho đồng được. Mà thực sự, ta cũng không làm sao cưỡng ép cho đồng được. Chỗ không thể đồng của vạn vật, ta phải biết chịu nó, nghĩa là chấp nhận nó, đó là ta dùng chỗ “không thể đồng”, mà làm cho vạn vật đồng nhau. Nghĩa là mỗi vật đồng được sống tự do theo cái sống của mình. Tự do và bình đẳng vì thế mà không thể lìa nhau. Hễ mất tự do thì không có bình đẳng, mà mất bình đẳng là vì chẳng có tự do.

Như vậy, bất cử chế độ chánh trị nào mà định ra một cái “tận thiện mẫu” để làm tiêu chuẩn chung cho mọi tư tưởng và hành vi con người (như ở các xã hội độc tài dưới mọi hình thức) khiến cho cả thiên hạ đều phải theo đó mà hành động, là sái với tự nhiên, là ép chỗ “không thể đồng” phải “đồng” với nhau tất cả.

Ở thiên Biền Mẫu, ông nói: “Cẳng vịt thì ngắn, cố mà nối dài nó khổ. Dò hạc thì dài, cố làm cho nó ngắn nó đau, cho nên tánh mà dài không phải cái nên chặt bớt. Tánh mà ngắn, không phải cái nên kéo dài, thì sao có đau khổ?

Nhân thế, nhân quí trọng đặc tính của con người mà Lão Tử mới đề xướng phương pháp xử thế “xử vô vi chi sự, hành bất ngôn chi giáo” lấy vô vi mà xử sự, lấy phương pháp bất ngôn mà hành giáo. Vô vi là cố gắng đừng xen vào việc riêng tư của thiên hạ, càng nhiều bao nhiêu, càng hay bấy nhiêu.

Lão Tử nói: “Ngã vô vi nhi dân tự hóa” ta hành cái đạo vô vi mà mỗi cá nhân đều được tự hóa, nghĩa là hóa theo mình, chứ không hóa theo ai cả. Lão cũng như Trang đều tin rằng không ai hòa được ai cả, trừ người đó ra.

Mà thật vậy, sở dĩ mình chấp nhận lời nói việc làm của kẻ khác là vì “đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu”.

Bàn đến tự hóa tức là nói cái quyền sống tự do của con người rồi. Kẻ ngu thì nhờ có người hóa, người trí thì tự mình hóa lấy mình.

Cái chân danh dự của con người, phải chăng là trừ mình ra không ai giải thoát cho mình được cả. Sự giúp đời của Chân Nhân như ánh mặt trời giúp cho trăm hoa đua nở, nhưng hoa nào nở hoa nấy, không bắt buộc hoa này phải trổ theo hoa kia... hay theo một loài hoa kiểu mẫu. Đừng mong kéo cẳng vịt cho dài, thu dò hạc ngắn lại, nghĩa là đừng làm cái việc làm của chàng Procuste trong thần thoại Hi lạp.

(Theo thần thoại Hi Lạp, Procuste là một tướng cướp rất độc ác, anh ta có sắm một cái giường sắt. Bắt được nạn nhân nào cũng đặt lên cái giường khuôn mẫu ấy. Nếu vừa thì thôi, bằng không thì phải chặt chân, hay kéo dài chân cho vừa vặn với cái giường. Cái giường của Procuste là danh từ ám chỉ các chế độc độc tài bắt thiên hạ đổ vào một khuôn mẫu đã định sẵn. Trang Tử phản đối “Đừng mong kéo cẳng vịt cho dài, thu dò hạc cho ngắn”.

Nhưng mà đó lại là công việc làm của các nhà xã hội chánh trị hữu vi từ xưa đến nay vậy.

Mục tiêu chính của các nhà làm luật pháp, các luân lý gia, các chế độ chánh trị theo phái hữu vi... phải chăng đều có tham vọng san bằng mọi cá tánh đặc biệt của con người. Bình đẳng hóa một cách máy móc tất cả mọi bất bình đẳng một cách tự nhiên trong thiên hạ... Biến mỗi cá nhân thành một con người sống theo xã hội, tức là một “con người máy” vô hồn, vô trách nhiệm.

Tất cả mọi chế độ chính trị, xã hội theo phái hữu vi đều định ra một cái toàn thiện nào đó để làm tiêu chuẩn chung cho mọi tư tưởng hành vi, khiến cho con người đều phải theo đó mà hành động không dám sai chạy... Đó là ép những chỗ không đồng (bất bình đẳng tự nhiên) phải đồng (bình đẳng) nhau.

Các bậc trị nước theo phái Hữu Vi lập ra qui củ chuẩn thằng cùng các qui luật thép để định chế chánh trị, xã hội, khiến cho người người trong thiên hạ đều phải phục tùng nô lệ. Chỗ dụng tâm tuy chưa phải là không có thiện ý... nhưng kết quả thì lại như Lỗ hầu nuôi chim...

Trang Tử trong thiên Chí Lạc đã nêu rõ rằng: “Xưa có con chim biển đậu lạc ở cửa thành nước Lỗ, Lỗ hầu ngự ra nghinh tiếp, rước về chuốc rượu ở đền Thái Miếu, cho tấu nhạc Cửu Thiều cho nó vui, giết trâu bò mời nó ăn... chim ấy ngó dớn dác bộ sầu bi, không dám ăn dám uống. Cách 3 hôm thì chết. Đó là dùng cách nuôi người mà nuôi chim. Nếu muốn dùng cách nuôi chim mà nuôi chim, thì phải cho nó đậu ở rừng sâu, dạo ngoài gò đất, trôi nổi sông hồ, kiếm ăn lươn cá, đỗ theo hàng liệt, ung dung tự đắc, thích đâu ở đó.

Cứ như người nói là nó đã không ưa rồi, lựa là đem tiếng nhạc mà làm cho nó kinh tâm. Nếu đem nhạc Hàm Trì, Cửu Thiều mà đánh lên ở Động đình thì cá nghe phải lặn. Nhưng người ta thì thì lại kéo nhau đến đó mà nghe. Cá ở dưới nước thì sống, người ở dưới nước thì chết.

Đó và đây đã khác nhau, thì sự ưa ghét cũng khác nhau. Bởi vậy, bậc Thánh Nhân xưa không giống nhau về sở năng, nên không đồng nhau về sự nghiệp.

Như vậy ta thấy Lỗ Hầu không phải là không có thiện ý giúp ích cho chim biển, nhưng kết quả thì lại khác hẳn với ý muốn của mình. Hại mà không có lợi gì cho vật mình yêu cả. Đó là hậu quả không may của những kẻ chỉ muốn dùng luật pháp, giáo dục, luân lý để mà điển chế tư tưởng hành vi của thiên hạ và đương nhiên là phủ nhận một cách trắng trợn quyền tự do tư tưởng của con người.

*

*        *

Bất Ngôn Chi Giáo 2

Như thế ta thấy, với cái học Lão Trang, giá trị và vai trò của cá nhân trong xã hội loài người đã được minh định rõ ràng. Cá nhân không phải là một công cụ nô lệ cho xã hội, mà xã hội sở dĩ được tạo ra là để thích ứng và phục vụ con người, giúp cho sự phát triển tự do cá tánh của từng cá nhân trong đó. Đành rằng “thời thế tạo anh hùng” nhưng “anh hùng cũng tạo thời thế”. Con người đâu phải hoàn toàn là sản phẩm xã hội.

Chương 5, ông nói: “Đa ngôn sổ cùng, bất như thủ trung” (Nói nhiều bao nhiêu cũng không sao nói hết được, thà là giữ lấy mực trung). Là tại sao? Đạo, là nguyên lý quân bình. Việc đời có gì lạ ngoài Thị Phi, Thiện Ác... Nếu bảo đây là Phải, thì lại sợ rằng thiên hạ quá thiên về đó mà đi quá trớn, trở thành cái Quấy. Lạ gì thói đời, làm gì cũng thái quá!

Cái bệnh câu chấp ấy là thông bệnh của con người. Thà là giữ lấy mực Trung, ít nói chừng nào hay chừng nấy: “Hi ngôn tự nhiên” (chương 23).

Thị Phi, Thiện Ác, Vinh Nhục, Lợi Hại chỉ là bề mặt bề trái của mọi sự vật trên đời, thì lợi cho đây chưa ắt cũng còn là lợi cho kia, phải cho đây chưa ắt cũng còn là phải cho kia... Cho nên kẻ đạt Đạo không ham biện bạch gì với ai cả: sự hiểu biết do trình độ mà có cao có thấp.

Đồng với ta cho ta là Phải, không đồng với ta cho ta là Quấy. Sự Phải Quấy trong đời bất quá chỉ có bấy nhiêu thôi. Cho nên mới có câu: “Thiện giả bất biện, Biện giả bất thiện” (Chương 81) (Người thiện không tranh biện, người tranh biện không thiện)

Chữ Thiện đây, có nghĩa là người sành về Đạo, chứ không phải ám chỉ người Lành đối với kẻ Dữ, theo cái nghĩa thông thường về luân lý. Chương 2 nói rất rõ ràng lẽ ấy: “Thiên hạ giai tri mĩ chi vi mĩ, tư ác dĩ. Giai tri thiện chi vi thiện, tư bất thiện dĩ. Cố hữu vô tương sinh, nan dị tương thành, trường đoản tương hình, cao hạ tương khuynh, âm thanh tương hòa, tiền hậu tương tùy. Thị dĩ thánh nhân, xử vô vi chi sự, hành bất ngôn chi giáo”

(Thiên hạ đều biết tốt là tốt, thì đã có xấu rồi. Đều biết lành là lành, thì đã có cái chẳng lành rồi. Bởi vậy, có và không sanh nhau. Khó và dễ cùng thành. Ngắn và dài cùng sanh. Cao và thấp cùng chiều. Giọng và tiếng cùng hòa, trước và sau cùng theo. Vậy nên Thánh nhân dùng Vô Vi mà xử sự, dùng bất ngôn mà dạy dỗ). Không phải là không nói, mà không nói đến Thị Phi, Thiện Ác, bởi nói Thị thì Phi dấy lên, nói Thiện thì Ác dấy lên...

Thực ra, nếu có thể dậy được điều gì, thì chắc chắn ông sẽ không bỏ lỡ cơ hội để chỉ dậy. Ông nói: “Nhơn chi sở giáo, ngã diệc giáo chi” (chỗ mà người xưa dậy được, ta nay cũng dạy...). Dạy cái gì? Dạy những chân lý thông thường mà không cần minh chứng như câu “dùng bạo động, chết bạo tàn”. (Cường lương giả, bất đắc kỳ tử).

Huống chi lời dạy khéo, là lời dạy mà người thụ giáo không hay là được thụ giáo, mà người dạy cũng không dè là mình đã dậy. Đó là dạy một cách khéo léo, kín đáo chứ không vinh váo ra mặt thầy đời. Những lời dạy như thế mới là có nhiều kết quả nhất, đó là hành động Vô Vi, đó là bất ngôn chi giáo.

“Thiện hành vô triệt tích, thiện ngôn vô hà trích...” (đi khéo không để lại dấu chân, nói khéo không để lỗi lầm...). Một việc làm được gọi là hoàn toàn khi nào làm mà không ai nhận thấy dấu vết của việc làm. Đó là Vô Vi nhi Vô bất Vi (không làm, nhưng không có gì mà không làm).

Bậc đạt Đạo, dạy người mà không ai dè là được dạy, người dạy không cho mình có dạy mà cậy công, người được dậy không hay là mình được dậy mà ghi ân, nên không có sự bội ân.

Lại nữa, sự hiểu biết của ta phải tự ta tìm lấy, không thể do kẻ khác truyền dạy. Là tại sao? Có dạy được chăng là vì nơi người đã có sẵn mầm tư tưởng mà ta muốn truyền dạy. Nên chi Trang Tử mới nói: “Đồng với ta cho ta là Phải” và chấp nhận, còn “không đồng với ta cho ta là Quấy” và không chấp nhận. Như vậy thì không ai có thể dạy ai được; ta chỉ khêu gợi được những gì có sẵn nơi tâm trí kẻ khác mà thôi. Đó cũng là một trong nhiều nghĩa của “Bất Ngôn chi giáo”.

&&&

Tóm lại, với 4 chữ “bất ngôn chi giáo”, đủ chứng minh rằng Lão Tử không bao giờ chủ trương chính sách Ngu Dân như đã có nhiều người ngộ nhận mà gán cho ông. “Bất ngôn chi giáo” là phương pháp giáo dục chỉ dùng đến sự khêu gợi, không dùng phép hữu vi mà nhồi sọ, mà bắt buộc kẻ khác phải nhận sự hiểu biết của mình.

Chưa đến lúc nói, thì không nói; đến lúc phải nói thì chỉ nói nửa lời thôi, cốt để khêu gợi, giúp cho người khải phát cái tri thức tiềm tàng của người, nghĩa là người thông đạt là kẻ giúp cho người suy nghĩ, chứ không phải là người suy nghĩ thế cho người.

Lối nhận xét này của Lão Tử là lối nhận xét chung của phần đông bậc Trí giả Đông Phương. Theo người Đông Phương, một sự hiểu biết gì mà không phải tự mình tìm ra, không phải là một sự hiểu biết thật, mà là một sự hiểu biết nhồi sọ, một thứ hiểu biết ngoài da.

Đọc một bài văn hay một quyển sách mà biết thích và cho là hay là vì nó đồng với chỗ ưa thích của mình và cũng nhờ đó mà nó khêu gợi lên được và làm vang dội tâm hồn mình. Đó là chỗ mà người Đông Phương gọi “đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu”. Cho nên đọc sách (về Đạo Học) theo người Đông Phương không phải là để học thêm của người, mà là để tìm hiểu cái sâu thẳm, khải phát cái mà lòng ấp ủ hoặc đã có sẵn nơi mình mà mình không dè.

Vì vậy, cũng thời một câu văn mà có kẻ nghe qua không thấy chút gì rung cảm; trái lại, có kẻ vừa đọc qua là thấy cả cái người của mình rung chuyển lạ thường. Sách vở Kinh Điển của Đông Phương (mà quyển Đạo Đức Kinh đây là một) vì thế phần nhiều dùng một lối văn rất vắn tắt không lý luận, cũng không minh chứng dài dòng.

Đó là cốt để cho kẻ học hỏi phải dụng công suy nghĩ và lắng nghe cái tiếng dội nơi chỗ thâm sâu của lòng mình. Lời lẽ trong sách chỉ để khêu gợi... Mà muốn khêu gợi thì chỉ nên nói nửa lời thôi. Đọc sách của Đông Phương viết ra phải nhớ lời nói này của một học giả Tây Phương khuyên ta: “Điều quan trọng không phải nơi cái điều mà quyển sách muốn nói với ta, mà nơi những gì quyển sách khêu gợi được nơi lòng ta”.

Xem như trí thức và lý luận của các hiền giả Đông Phương đâu có kém gì người Tây Phương, thế nhưng tại sao sách vở họ viết ra lại dùng một lối văn vắn tắt, không mạch lạc, không minh chứng? Đó là dụng ý của họ cốt tạo một cái học về bề sâu, khêu gợi và làm khải phát cái tiềm lực thiêng liêng tàng ẩn trong đáy lòng người đệ tử hay người đọc sách.

Sự tối tăm cố ý của câu văn có công dụng hấp dẫn của nó là kích thích óc tò mò, sự tìm hiểu ẩn ý của người viết và nhân đó giải phóng những tiềm lực thiêng liêng ẩn núp trong đáy lòng của mình.

Phái Thiền học của Phật Giáo Đại Thừa lại còn đi xa hơn trong vấn đề “bất ngôn chi giáo” do Lão Tử đề xướng. Họ cho rằng: “Giáo ngoại biệt truyền, bất lập văn tự, trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật”. Vì Đạo học là một vấn đề không thể dùng danh từ mà truyền được.

Ông Thầy ở Đông Phương không vội vàng truyền giáo cho bất cứ ai. Dù là đối với các đệ tử của mình đến cầu thụ thỉnh giáo. Ông thầy Đông Phương cũng đợi đến khi nào lòng người cầu Đạo chí thành và đủ sức hiểu biết mới chịu nói ra và cũng chỉ nói nửa lời mà thôi! Đó là do quan niệm về lối dậy dỗ theo thuyết”bất ngôn chi giáo” mà ra vậy.

*

*        *

Tam Bửu 1

Chương 67, Lão Tử viết: “Ngô hữu Tam bửu, trì nhi bảo chi: Nhất viết Từ, Nhị viết Kiệm, Tam viết Bất cảm vi thiên hạ tiên. Từ cố năng Dũng, Kiệm cố năng quảng, Bất cảm vi thiên hạ tiên, cố năng thành khí trưởng”. (Ta có ba vật báu, hằng nắm giữ và ôm ấp: một là Từ, hai là Kiệm, ba là không dám đứng trước thiên hạ. Từ mới có Dũng, Kiệm mới có rộng, không dám đứng trước thiên hạ thì được ngôi cao.

&&&

Từ là yêu thương tất cả mọi người bất luận là người lành hay người dữ, tha thứ độ lượng. Chương 49, ông có nói: “thiện giả ngô thiện chi, bất thiện giả ngô diệc thiện chi... Tín giả ngô tín chi, bất tín giả ngô diệc tín chi” (Với kẻ lành thì lấy lành mà ở, với kẻ chẳng lành cũng lấy lành mà ở... Với kẻ thành tìn thì lấy thành tín mà ở, với kẻ không thành tín thì cũng lấy thành tín mà ở. Như thế ta thấy rằng Lão Tử rất là hoằng đại đối với tất cả mọi người. Dưới mắt ông không có kẻ thiện người ác, không có kẻ phải người quấy, không có kẻ quí người tiện... Gần với Bát Nhã Bình đảng của nhà Phật.

Không như Khổng Tử chủ trương “dĩ trực báo oán, dĩ đức báo đức”, Lão Tử xướng lên thuyết “báo oán dĩ đức”.

Lấy đức mà trả oán thì oán mới tiêu tan, lấy trực mà báo oán thì cũng không làm sao dứt được hậu hoạn của lóng thù hận. Nhân đạo phải đứng trên công lý. Với chữ Tử của Lão Tử, ta không lạ gì ông khinh Nhân Nghĩa mà trọng Đạo Đức, lòng rất rộng rãi, không câu chấp, không thiên vị. Đó là hạnh của bậc chí nhân.

Lấy “oán mà báo oán” là việc thường tình, lấy “trực mà báo oán” thì cao hơn một bực, nhưng lấy” đức mà báo oán “thì phải là kẻ phi thường, đứng trên loài người vì đã tha thứ, lại còn yêu thương được kẻ đã làm hại ta, phải là bậc chí nhân chí dũng trên đời, phải là kẻ đã thắng được lòng vị kỷ và ham sống của mình”. Thắng nhơn giả hữu lực, tự thắng giả cường”.

Kẻ mà thắng được lòng ích kỷ của mình, lấy đức mà trả oán, là kẻ dũng mãnh nhất trên đời. Bởi vậy Lão Tử mới nói: “Từ cố năng Dũng”.

Tóm lại, người mà thực hiện được chữ Từ, là người chí thiện chí tín. Chí thiện nên không thiện riêng với một ai, dù với người thiện hay bất thiện. Chí tín nên nên không thành tín với riêng ai, dù là với người thành tín hay không thành tín. Vô Vi của Lão Tử quả là khó khăn cho những ai chưa diệt được Bản Ngã, chưa diệt được lòng” tham sinh úy tử”của mình, và quả là hành vi của người đại Dũng.

Ta nên để ý đến cái Dũng của bậc Thánh nhân: sở dĩ họ khác với thế nhân là nơi họ, Dũng bao giở cũng căn cứ trên lòng Từ. Bởi vậy Lão Tử mới nói: “Kim xá Từ thả Dũng... tử hĩ” (nếu bỏ Từ mà được Dũng, là chết vậy)... Đó là “thất phu chi dũng”, đó là cái dũng của kẻ bạo tàn: “Cường lương giả, bất đắc kỳ tử” (dùng bạo lực, chết bạo tàn), đó là lẽ dĩ nhiên.

&&&

Căn bản thứ hai của Lão Tử là Kiệm.

Kiệm, tức là biết ức chế lòng thích xa xỉ và thỏa mãn thú tính của nhục thân. Lão Tử thường khuyên ta hãy “khứ thậm, khứ xa, khứ thái”. Xa là xa xỉ, thái là phung phí kiêu sa, Thói xa hoa là cái bệnh nguy hiểm nhất cho kẻ cầm quyền trị nước.

Kiệm giúp cho ta biết đủ, sống không nô lệ lấy dục vọng, không nô lệ ngoại giới, không nô lệ bất cứ một thế lực nào. Trái lại, kẻ sống trong xa hoa, sớm muộn gì cũng sẽ đi đến nô lệ dưới mọi hình thức, người mà có đức Kiệm là người sống trong đơn giản, không chạy theo cáo phụ mà quên cái chánh của đời người. Cho nên người Kiệm mới có thể có lòng rộng rãi, thứ tha, tự do và làm nên đại sự: kiệm cố năng quảng”.

Cầm quyền trị nước mà sống không Kiệm ước, kiêu sa là cái hại cho nước; họ sẽ đặt vào đầu dân chúng sưu cao thuế nặng để có đủ mà cung phụng nếp sống của họ, Người theo Đạo thì: “Tổn hữu dư, bổ bất túc”, trái lại nếu vì lòng ích kỷ (người xa xỉ là người ích kỷ) mà “tổn bất túc, bổ hữu dư” làm cho giàu nghèo quá chênh lệch, giai cấp đấu tranh, phải chăng chính mình gây nên họa chiến tranh, tự mình vời họa đến cho mình.

Chương 53, ông nói: “Triều thậm trừ, điền thậm vu, thương thậm hư. Phục văn thái, đái lợi kiếm, yếm ẩm thực, tài hóa hữu dư. Thị vị đạo khoa, phi Đạo dã tai!” (Triều đình lộng lấy thật, mà ruộng nương đầy cỏ hoang, còn kho đụn thì trống trơn. Áo quần sang trọng thật, đeo kiếm bén, ăn uống chán, của cải thừa. Nhưng đó là đường của đạo tặc, đâu phải dường của Đạo lớn).

Nếu lâu dài ở chốn triều đình mà lộng lẫy, huy hoàng là nhờ người ta đã “lấy chỗ thiếu” của dân mà “bù thêm vào chỗ dư” của giới giàu sang ở triều đình. Vì thế mới nói “ruộng nượng đầy cỏ hoang”, “kho đụn trống rỗng” không còn một hột thóc. Các bậc Vua Chúa Quan Quyền thì có dư lại có dư thêm, còn chúng dân đã thiếu lại càng thiếu thêm, đó là hậu quả của sự trị nước của kẻ không lấy Kiệm Ước làm đầu.

Bởi vậy, họ ăn mặc cực kỳ sang trọng, đeo gươm bén, ăn uống chán, của cải thừa... Như vậy họ là kẻ “Đạo Khoa” nghĩa là bọn đạo tặc cướp của kẻ khác để khoa trương... chứ không phải trị nước theo Đại Đạo, vì theo Đạo phải biết “bớt chỗ dư bù chỗ thiếu” Chương 59, Lão Tử đã nói rõ: “Trị nhân sự thiên mạc nhược sắc. Phù duy sắc, thị vị tảo phục, tảo phục vị chi trọng tích đức. Trọng tích đức tắc vô bất khắc. Vô bất khắc tắc mạc chi kỳ cực. Mạc chi kỳ cực khả dĩ hữu quốc”

(Trị người, giúp trời không chi bằng tiết kiệm. Tiết kiệm phải là việc lo đầu tiên. Lấy nó làm việc lo đầu tiên, thì chứa được đức. Chứa được đức, thì không có gì là không thắng được, thì không ai biết được chỗ cùng cực của nó. Không ai biết được chỗ cùng cực của nó, thì mới có thể nắm giữ được nước)

*

*        *

Tam Bửu 2

Của báu thứ 3 của Lão Tử, là “không dám đứng trước thiên hạ”. Người đời thường vịn vào dây mà cho ông là hèn yếu, là chủ trương thoái hóa, chống với tiến bộ.

Thật có đúng như vậy, nếu người ta quan niệm “tiến bộ” là tranh hơn tranh thua để tìm cách đứng trên đầu trên cổ đồng loại mới hả lòng cho, thì Lão Tử quả thật là người chủ trương không nên tiến bộ kiểu ấy. Và như vậy, cho rằng ông chủ trương phản tiến hóa cũng không sao.

Huống chi Lão Tử cho rằng mỗi người mỗi vật đều mang nơi mình một cái Lý độc nhất vô nhị. Lý ấy đồng với Đạo. Theo ông thì “phản giả Đạo chi động” Nghĩa là cái động của Đạo là trở về. Trở về là “phục qui kỳ căn” (trở về nguồn gốc) tức là trở về với cái Đạo nơi mình. Như vậy, thì thuyết tiến hóa chủ trương sự trở nên, nghĩa là trở nên một cái gì mà mình chưa có bằng sự chiếm đoạt, thu trữ ngoại vật là trái với cái chủ chỉ của Lão Tử rất xa vậy.

Còn bảo rằng: “không dám đứng trước thiên hạ” là hèn yếu lại càng không đúng. Thích đứng trước và đứng trên thiên hạ phải chăng là cái tật chung của những con người bị tâm cảm tự ti? Trái lại, kẻ mà nơi trong đầy đủ lại không thích đứng trên thiên hạ mà trái lại hay nhún nhường là khác. Cùng một nghĩa với những câu: “tri kỳ hùng, thủ kỳ thư, tri kỳ bạch, thủ kỳ hắc. Tri kỳ vinh, thủ kỳ nhục” (Mình là con đực, hãy làm như con cái. Mình là trắng, hãy làm như đen. Mình là vinh, hãy giữ làm nhục).

Như vậy đâu phải là hèn nhát, mà lại là một sự đại dũng trong đời. Kẻ thắng được lòng tự tôn tự đại, thắng được lòng ham danh hiếu thắng, đâu phải kẻ tầm thường mà làm được. “Thắng nhân giả hữu lực, tự thắng giả cường” (Thắng người là kẻ có sức, nhưng thắng mình mới là người mạnh). Chương 66, ông nói: Giang hải sở dĩ năng vi bách cốc vương giả, dĩ kỳ thiện hạ chi... Thị dĩ dục thượng dân tất dĩ ngôn hạ chi, dục tiên dân tất dĩ thân hậu chi. Thị dĩ thánh nhân xử thượng nhi dân bất trọng, xử tiền nhi dân bất hại. Thị dĩ thiên hạ lạc thôi nhi bất yếm. Dĩ kỳ bất tranh, cố thiên hạ mạc năng dữ chi tranh”. (Sông biển sở dĩ làm đặng Vua trăm hang là vì nó khéo đứng dưới thấp... Bởi vậy, muốn ngồi trên dân, hẳn nên lấy lời mà hạ mình. Muốn đứng trước dân, hẳn nên lấy mình để ra sau, vậy nên, bậc Thánh nhân ở trên mà dân không hay nặng, ở trước mà dân không thấy hại. Vì thế, thiên hạ không chán, lại còn đẩy tới trước... Bởi đó không tranh nên thiên hạ không cùng tranh với đó được).

Lão Tử lấy sông biển để cụ thế hóa và minh chướng chủ trương “không dám đứng trước thiên hạ”... Nếu muốn ngồi trên trên dân chúng hãy tự mình khiêm cung nhũn nhặn. Và nếu muốn cầm đầu nhân dân phải biết đứng đằng sau lưng họ. Đây là nguyên tắc xử thế điển hình của Lão Tử thường được nhắc đi nhắc lại nhiều lần trong sách của ông.

Cũng đồng một ý với câu “hậu kỳ thân nhi thân tiên” (để thân ra sau mà thân ra trước). Và “quí dĩ tiện vi bổn, cao dĩ hạ vi cơ. Thị dĩ Hầu vương tự vị cô quả bất cốc. Thử dĩ kỳ tiện vi bổn da? Phi hồ?” (quí lấy tiện làm gốc, cao lấy thấp làm nền. Nên chi, hầu vương tự xưng là con côi, ít đức, không lành. Đó là lấy tiện làm gốc không phải vậy sao?).

Bậc thánh nhân trị nước ngồi trên đầu nhân dân mà nhân dân không hay là mình ngồi trên đầu. Dẫn đạo nhân dân mà nhân dân không cảm thấy bàn tay của mình dẫn dắt. Là nhờ họ “không dám đứng trước thiên hạ”. Bởi vậy người dân không chán, lại còn đưa mình lên ngôi cao. Bởi luôn luôn đứng dưới thấp và ở đằng sau nên người dân không có chỗ để tranh chấp, cho nên mới nói: “Vì không tranh mà thiên hạ không sao cùng tranh với họ được”. Thuyết Bất Tranh của Lão Tử cũng do thuyết “bất cảm vi thiên hạ tiên” mà ra.

Trị nước bằng Đạo Hữu Vi lại không thế: “thích ăn trên ngồi trước, thích lấy cái trị mà trị thiên hạ, thích lấy ý riêng mà can thiệp đến việc riêng tư của thiên hạ... nên người dân cảm thấy mình bị trị quá rõ ràng. Do đó mà người dân mới sinh ra tâm trạng chống đối. Và nhân thế, bậc trị nước phải lo đề phòng và củng cố uy quyền mình bằng luật lệ bủa giăng... Giữa cấp thống trị và bị trị đã có chỗ tranh nhau, thì trước sau gì cũng sẽ có kẻ thắng người bại.

Ngày mà người dân cảm thấy sức nặng của người trên đè xuống, cảm thấy cái bàn tay dẫn dắt chỉ đạo quá gắt gao còng giữ, họ sẽ đâm chán, mong vứt quăng gánh nặng, vượt khỏi cái bàn tay sắt buộc ràng. Dùng đạo Hữu Vi mà trị nước là tạo ra cho nhân dân có chỗ cùng tranh với ta... là nguy. Cho nên ông mới nói: “Xã hậu thả tiên... tử hĩ”. (Bỏ sau để đứng trước, là chết vậy)

Thật vậy “làm bậc trên thiên hạ mà thiếu tư cách thành thực khiêm nhu từ tốn, việc gì cũng chỉ muốn ngồi trên đầu trên cổ dân mà trị, tức là làm nhục thiên hạ, thế mà không chết thì là một sự may mắn lạ thường”.

&&&

Tóm lại, sự Lão Tử nói: “ta có 3 vật báu” thế là ta có thể hiểu 3 vật báu ấy là 3 cái chủ nghĩa lớn của ông đem ra xử thế. Mà chữ Từ là đứng đầu, 2 báu kia đều do đó mà ra cả. Kiệm, là cũng nhờ lòng Từ, không nỡ xa xỉ, mình có dư mà người người thốn thiếu. “Bất cảm vi thiên hạ tiên” là không tranh dành cái việc làm nhục vào lòng người. Phải chăng cũng do lòng Từ mà có được cử chỉ quên mình ấy. Cho nên rút lại mà nói thì Từ là đầu mối của Đạo xử thế của ông.

Có người bảo rằng Từ đây cũng giống với thuyết Kiêm Ái. “Bất cảm vi thiên hạ tiên” giống với thuyết “Phi công”. Và Kiệm giống với thuyết Tiết Dụng của Mặc Tử. Nhận xét thế là nông cạn. Chữ Từ của Lão Tử có một nguồn gốc siêu hình, còn chủ thuyết Kiêm ái của Mặc Tử chỉ bắt nguồn ở vấn đề hình thức xã hội mà thôi. Ngay một chữ Từ ấy cũng đã thấy không thể cùng so sánh với nhau rồi. Các quan niệm kia đều theo đó mà suy ra không thể có sự so sánh cho được.

&&&

Chú thích:

Nên so sánh với ý nghĩa của quẻ Khiêm trong Dịch Kinh. Nội quái là Cấn (sơn), ngoại quái là Khôn (địa).

--- ---

--- ---

--- ---

--------

--- ---

--- ---

Địa Sơn Khiêm, là tượng núi cao mà mọc trong lòng đất thấp. Quẻ Khiêm thì nội quái là núi cao, ngoại quái là đất thấp. Nội là thực thể (bên trong), ngoại là hình dung (bên ngoài).

Người ta chỉ nhờ khéo ở chỗ thấp kém mà đức vượt lên cao. Đó là ý nghĩa của quẻ Khiêm, tức là Khiêm nhu từ tốn, mà có kẻ cho rằng Lão Tử đã mượn, để lập ra cái thuyết “bất cảm vi thiên hạ tiên” của ông.

Dịch Kinh nói “Khiêm hanh, quân tử hữu chung”. Quẻ Khiêm là hanh thông, người quân tử được sự sau cùng. Nho gia là Trình Tử nhân đó bàn rằng: “Có đức mà không tự nhận, gọi là Khiêm. Người ta lấy sự khiêm tốn xử sự thì đi đâu mà không hanh thông?

“Quân tử hữu chung” nghĩa là người quân tử chí ở khiêm tốn suốt lẽ, nên vui với mạng trời mà không cạnh tranh. Bên trong của họ đầy đủ cho nên tự mình nhún nhường, không khoe khoang, không khoa trương, yên lặng trong sự khiêm tốn suốt đời mà không đổi; mình tự hạ mình mà người ta càng tôn lên. Mình tự che cho tối đi mà đức càng sáng tỏ, đó là người quân tử “hữu chung”.

Tính người thì ghen ghét kẻ tự mãn mà yêu thích người khiêm tốn. Khiêm là cái đức cao tột của người, cho nên thánh nhân nói kỹ để răn kẻ tự mãn và khuyến khích kẻ nhún nhường.

Ở hào sơ lục lại nói: “Khiêm khiêm quân tử, dụng thiệp đại xuyên, cát”. (hào sơ lục, người quân tử đã nhún lại nhún thêm, dùng sang sông lớn được, tốt).

Đã khiêm lại càng khiêm hơn nữa, nên gọi “khiêm khiêm” tức là nếu biết cư xử cực kỳ thấp kém, thì mọi người cùng về với mình, dù đã qua sông lớn còn không lo hại, huống chi ở nơi bình địa mà xử thế được như vậy, có gì phải lo đến hậu hoạn.

Chu Tử nói: “Là hào nhu thuận ở dưới, là sự nhún nhường đến tột cùng, đó là nết của người quân tử”.

*

*       *

Huyền Đồng 1

Chương 56 có đoạn: “Tỏa kỳ nhuệ, giải kỳ phân, hòa kỳ quang, đồng kỳ trần. Thị vị Huyền Đồng. Cố bất khả đắc nhi thân, bất khả đắc nhi sơ, bất khả đắc nhi lợi, bất khả đắc nhi hại, bất khả đắc nhi quí, bất khả đắc nhi tiện. Cố vi thiên hạ quí” (Nhụt bén nhọn, bỏ chia phân, hòa ánh sáng, đồng bụi bậm, ấy gọi là Huyền Đồng. Thế nên không thể lấy chỗ thân mà được, không thể lấy chỗ sơ mà được, không thể lấy chỗ lợi mà được, không thể lấy chỗ hại mà được, không thể lấy chỗ quí mà được, không thể lấy chỗ tiện mà được. Vì vậy, dưới trời không gì quí hơn).

Nơi chương 1, Lão Tử đã định nghĩa chữ Huyền là “Đồng vị chi Huyền” nghĩa là Đồng với nhau nên gọi là Huyền. Cái gì đồng với nhau? Đạo và Đức, Vô Danh và Hữu Danh, Nhĩ và Ngã, Thị và Phi, Thiện và Ác... Huyền Đức, nghĩa là cái Đức của người đã hỗn hợp cùng với Đại Toàn Thể, đã thực hiện được sự đồng nhất với trung tâm sự Sống của Vạn Vật, không còn thấy có Ta có Người, có Trong có Ngoài, có Phải có Quấy, có Lợi có Hại, có Lành có Dữ, có Vinh có Nhục, có Sống có Chết...

Người như thế là người không còn chia phân Nhĩ Ngã, tức là người không còn thấy mình khác biệt với người... Sở dĩ người ta thường hay ưa khoa trương, ưa khoe khoang, ưa những cái sắc sảo bén nhọn, cạnh góc, là để biểu dương cái hay, cái giỏi của mình, để mà nâng cái bản ngã của mình lên, dìm cái hay cái giỏi của kẻ khác xuống đặng làm cho mình càng thêm khác biệt kẻ khác, làm cho Nhĩ Ngã càng thêm chia cách.

Trái lại người Hữu Đạo, thì càng tìm cách “làm nhụt sự bén nhọn” của mình làm cho kẻ khác đừng thấy chỗ sắc sảo nhọn bén của mình đi, che giấu sự thông minh có khía cạnh của mình đi. Đó là cái Đức Huyền Đồng: “Tỏa kỳ nhuệ” (nhụt bén nhọn cạnh góc).

Huyền Đồng cũng có nghĩa là “bỏ chia phân” (giải kỳ phân). Chữ phân ở đây có nghĩa là sự phân chia của óc nhị nguyên, óc phân chia cái Sống Một của vạn sự vạn vật. Giải kỳ phân là giải thoát tâm hồn trí não của ta ra khỏi cái óc phân chia sự vật. Những cặp mâu thuẫn đối đích như Thị Phi, Thiện Ác, chỉ là bề mặc bề trái của một thực tại mà thôi.

Động là ở trong Tịnh mà ra, Tịnh nhân Động mà có, Vật nhờ Tâm mà thông. Tâm nhờ Vật mà hiện. Hai thứ đối đích ấy cùng đồng một gốc mà ra, tuy hai mà là một. Không có Âm thì Dương không nơi nương tựa, mà không có Dương thì Âm làm sao chuyển vận. Người ta không thể quan niệm Động mà không có Tịnh, Sáng mà không có Tối. Sự liên quan của hai lẽ đối đích ấy rất chặt chẽ, không bao giờ có thể rời nhau. Khoa học nguyên tử ngày nay cũng không nói khác hơn.

Huyền Đồng cũng có nghĩa là đem cái Sáng của mình để mà hòa với cái Sáng của người, chứ không tự tôn tự đại, tự xem mình là Sáng hơn người, đem cái Sáng của mình để cố che lấp cái Sáng của kẻ khác, hoặc để lòe người, để lấn áp kẻ khác, để nâng mình lên, dìm kẻ khác, để phân biệt mình và người... Bậc hiểu và hành Đạo, cho rằng tất cả cái Sáng của mọi người đều cùng Đồng một cái Sáng Chung mà ra cả. Cho nên mới gọi Huyền Đồng là “hòa kỳ quang”.

Kẻ biết Đạo, chẳng những đem cái Sáng của mình để hòa đồng với cái Sáng của mọi người, mà cũng đem cái không Sáng của mình, những cái bụi bậm của mình mà Huyền Đồng với cái bụi bậm của đời, không cho thấy sự khác biệt với đời... Bậc đạt Đạo, không phân tách mình với đời, mà xem cả 2 là một “thử lưỡng giả đồng”.

Vì vậy, người đạt Đạo tức là người đã Huyền Đồng mọi sự phân biệt về Vinh Nhục, Lợi hại, Quí Tiện, Thân Sơ, thì làm gì còn lấy được sự Thân, sự Lợi, sự Quí để mà dỗ, hoặc lấy sự Sơ, sự Hại, sự Tiện mà dọa. Cho nên người đạt Đạo, đến được chỗ Huyền Đồng với Đạo, sẽ là người điềm đạm chí cực, không còn một thế lực ngoại giới nào trên đời làm lay chuyển hay lung lạc được tâm hồn họ nữa. Cho nên, mới nói: “dưới trời chưa có kẻ nào quí bằng hạng người đó”.

Léon Wieger dịch chữ Huyền Đồng là Mystérieuse Union au Principe, tức là sự “hỗn hợp huyền bí với đạo”, còn Pierre Leyris thì dịch Identite mystérieuse. Người cầm quyền trị nước, muốn thực hiện được sứ mạng của mình cũng phải biết “Huyền Đồng” với nhân dân, lấy cái lòng của nhân dân làm cái lòng của mình. (Dĩ bách tánh tâm chi tâm), lấy cái lo của thiên hạ làm cái lo của mình.

*

*        *

Huyền Đồng 2

Đối với tất cả mọi hiện tướng trên đời đều chứa đựng mâu thuẫn, nhưng những mâu thuẫn đều chỉ là bề mặt bề trái của thực tại. Người đã thực hiện được sự Huyền Đồng nơi bản thân, hỗn hợp được Tâm và Trí, Thần và Vật, thì cũng sẽ Huyền Đồng được với tất cả vạn vật bên ngoài, không còn thấy Ta thấy Người, mà nhận thấy tất cả Nội Ngoại, Chủ Khách đều là một cả.

Nhân đó, ta sẽ không còn thấy cái mà ta gọi là Ta riêng tư nữa, nguyên nhân của tất cả sự đau khổ trên đời: “Ngô sở dĩ hữu đại hoạn giả, vi ngô hữu thân. Cập ngô vô thân, ngô hữu hà hoạn”. Hữu thân, đây là chỉ về cái Bản Ngã của mình. Con người vì quá lo lắng cho cái Bản Ngã của mình mới gây nên sự “lo lớn”. Cho nên ta không nghĩ đến mình nữa thì làm gì có lo?

Như vậy, ta có thể nói rằng người đã đạt đến trạng thái Huyền Đồng, nghĩa là người đã diệt được Bản Ngã, đã đồng hóa với Đạo rồi, thì sẽ giải quyết ngay được các mâu thuẫn to tát nơi tâm hồn, không còn thấy sự đèo bòng tham muốn cái bên ngoài, những dục vọng chiếm đoạt làm của riêng, đề cao mình để phủ nhận kẻ khác, không còn tự ti cũng chẳng tự tôn, đó là người đã nhờ phép Huyền Đồng mà được cái Đức Huyền của Đạo.

Nên mới nói: “Đạo sinh chi, Đức súc chi. Trưởng chi dục chi, đình chi độc chi, dưỡng chi phúc chi. Sinh chi bất hữu, vi nhi bất thị, trưởng nhi bất tể, thị vị Huyền Đức”.

(Đạo sinh đó, Đức nuôi đó, cấp dưỡng đó, nuôi nấng đó, đùm bọc đó. Bồi sức đó, dưỡng nuôi đó, chở che đó, Sinh mà không chiếm làm của mình, làm mà không cậy công, làm bậc trên mà không làm chủ, gọi là Huyền Đức).

Đạo và Đức có công sanh và thành vạn vật, nhưng không vì sanh mà chiếm làm của riêng của mình, không vì gia ân mà cậy công và khoe khoang, không vì là kẻ bề trên mà áp bức kẻ dưới phải nghe theo mình, ra mặt là người trên trước. Cho nên người được cái Đức Huyền của Đạo thì hành động có khác với người đời: “họ sanh mà không chiếm làm của riêng, họ làm mà không cậy công, họ là bậc trên mà không ra mặt là người chủ tể... Họ là người Vô kỷ, Vô Công và Vô danh”.

Người chưa đi đến cái Đức Huyền của Đạo (Huyền Đức) không làm như vậy: họ làm và kể công, chứ không làm để mà làm một cách không tư tâm, không vị kỷ. Hễ họ có công danh, công dưỡng thì họ lại cố chiếm lấy làm của riêng, sai sử theo ý muốn, lợi dụng đủ mọi phương diện. Nếu họ là bậc trị nước, thì họ thích lên mặt là người trên, ép buộc người dưới phải phục tùng quì lụy... kẻ nào không nghe lời họ là kẻ bội nghịch đối với họ..

&&&

Tóm lại, Huyền Đồng là phương tiện mà Huyền Đức là cứu cánh. Huyền Đức là để xử Kỷ, mà Huyền Đồng là để tiếp vật.

Hai chữ Huyền Đồng đây có thể gọi là cứu cánh tuyệt đối của học thuyết Lão Tử. Hễ thực hiện được nó nơi lòng mình rồi một cách tự nhiên và vĩnh viễn, đó là người Đắc Đạo vậy. Và cũng chính vì không nhận thấy rõ chỗ cứu cánh này mà người ta mới gán cho cái học của Lão Tử (cũng như của Trang Tử) là cái học yếm thế hay xuất thế. Trong khi vấn đề Nhĩ Ngã, Ta và Đời, đối với Lão Trang, không còn là 2, mà là một. Đó là một lầm lạc to tát, do sự so sánh thiển cận với những học thuyết xã hội của Nho Mặc.

&&&

Đối với thuyết Huyền Đồng, Lão Tử bác cái thuyết Thần Quyền, và chủ trương thuyết Vạn Vật Nhất Thể, tức là bác tất cả các Thần Tượng bên ngoài bất cứ dưới hình thức nào, nghĩa là bác tất cả mọi sự thờ phụng lễ bái.

&&&

Sao nói rằng không thể thực hiện được sự Huyền Đồng? Lấy thí dụ người thợ lặn, sở dĩ họ lặn dưới nước như loài thủy tộc là vì họ đã quên... rằng họ là họ khác biệt với nước, mà đã cùng với nước là một. Trang Tử, giải nó trong câu chuyện ngụ ngôn lý thú và sâu sắc sau đây: “Khổng Tử đứng xem thác nước Lữ Lương. Thác ấy cao độ 3, 4 chục lần bề cao con người. Nước đổ xuống thành một dòng sôi bọt, chảy cuồn cuộn trong một cái lạch dài hơn 40 dặm. Dòng nước lộn nhào đến đỗi rùa cá cũng không ở đặng.

Bỗng Khổng Tử thấy một người vận chuyển trong nước xoáy. Cho là một người thất chí muốn tự trầm nên bảo đệ tử đi theo bực thẳm đặng coi có thể nào cứu vớt. Cách ít trăm bước dưới nguồn, người ấy bèn lên khỏi nước, xổ đầu tóc ra phơi, vừa đi vừa ca hát... Khổng Tử theo kịp hỏi: “Tôi hòng cho Ngài là Thần Thành chi, mà bây giờ rõ Ngài là người. Làm sao mà vận chuyển được trong nước dễ dàng như thế? Xin cho tôi biết cái Pháp của Ngài?”.

Người đó nói: “Tôi không có pháp gì cả. Ban đầu, tôi khởi sự lặn theo nề nếp, rồi sự lội ấy thành ra tự nhiên cho tôi; bây giờ tôi linh đinh như loài thủy tộc kia, bởi vì tôi đã đồng làm một cùng tánh nước, không còn thấy tôi riêng với nước nữa. Tôi xuống với nước xoáy, tôi lên với nước vận, tôi luân chuyển theo sự luân chuyển của nước chứ không luân chuyển theo ý riêng của tôi nữa... Tôi ở trong nước như tôi ở trong chỗ tự nhiên của tôi. Nước gánh lấy tôi, vì tôi cùng nó là một. (Đạt Sinh)

&&&

Huyền Đồng của Lão Tử tức là Tề Vật của Trang Châu, là Bát Nhã Bình Đẳng của Phật Giáo Đại Thừa.

Người mà thực hiện được Huyền Đồng, thì tất cả quan năng trong con người đều được Thống Nhất... Như Giáo sư E. Herrigel đã nói trong quyển “Le Zen dans l’art chevaleresque du tir à l’arc...”. Sự hoàn thiện trong nghề đánh kiếm là cái tâm của người đánh kiếm phải đừng náo động vì ý niệm chia phân nhĩ ngã, đừng còn thấy có Ta có Người, đừng còn thấy có người địch thủ với ngọn kiếm của nó, đừng nghĩ gì đến cây kiếm của mình và cách xử dụng nó nữa, và cũng đừng bận gì đến vấn đề sinh tử...

Giải thoát được khỏi cái ý niệm ham sống sợ chết, tức là cặp mâu thuẫn Sinh và Tử... Đó là đạt đến cái nghệ thuật cao nhất của phép đánh kiếm rồi vậy.

Người thợ lặn giỏi, là người không còn thấy mình khác với nước nữa; Người bắn hay là người bắn mà không thấy mình khác với cái đích của mình bắn; Người thợ vẽ hay, là người thợ vẽ không thấy mình khác với vật mình vẽ... Nghĩa là không còn để ý đến ngoại vật, đến cái việc làm của mình nữa! Đó là đã đến mức Huyền Đồng rồi vậy.

*

*        *

Vô Vi 1

Vô Vi có thể gọi là danh từ gồm nắm tất cả bộ sách Đạo Đức Kinh. Nó là danh từ tổng yếu bao quát tất cả mọi đề tài đã được giải rõ trong 81 chương sách: không có chương nào là không nói đến nó.

Lão Tử nói: “Ngã hữu tam bửu... nhất viết từ, nhị viết kiệm, tam viết bất cảm vi thiên hạ tiên” (Ta có ba vật báu... một là từ, hai là kiệm, ba là không dám đứng trước thiên hạ) (chương 67).

Từ là yêu tất cả mọi người, bất luận đối với người tốt hay kẻ xấu... Người đời không phải thế: Người đời bảo: dĩ oán báo oán. Nho gia bảo: dĩ trực báo oán (Luận ngữ), đó là đạo hữu vi. Trái lại, Từ là dám xem kẻ thù như người bạn, không lấy oán mà báo oán, cũng không lấy trực mà báo oán, nghĩa là không dám châm thêm vào ngọn lửa oán thù đến nỗi gần như không dám biết đến hai chữ thù oán là gì.

Thiên hạ thì lấy xa xỉ, khoa trương làm mục đích tiến thủ, tranh nhau đua đòi trong sự xa hoa lộng lẫy càng nhiều bao nhiêu càng hay bấy nhiêu... Lão Tử trái lại khuyên ta: “khứ thậm, khứ xa, khứ thái” và lấy kiệm ước làm căn bản cho người trị nước. Ông lại còn khuyên ta “tri chỉ, tri túc”.

Người đời đều lấy sự ăn ngồi trên trước làm vinh, và suốt đời chạy mãi theo cái bả vinh hoa phú quí... Thì Lão Tử lại bảo ta không nên “đứng trước thiên hạ”, cần phải khiêm khu, từ tốn... và luôn luôn đứng dưới và ngồi sau, biết như con đực hãy làm như con cái.

Từ, Kiệm, và bất cảm vi thiên hạ, đó đều là những hành động Vô Vi trong phương xử thế.

Thế thường, theo đạo Hữu Vi, thì phải lấy Mạnh mà thắng Mạnh, còn Vô Vi thì trái lại lấy Nhu mà thắng Cương, lấy Nhược mà thắng Cường... và hơn nữa lấy “cái không tranh mà thắng được một cách vẹn toàn” (bất tranh nhi thiện thắng) là khác! Đó là Vô Vi trong đạo tranh đấu.

Người đời thường bảo “biết người là tri”, Lão Tử lại bảo “biết mình là sáng”. Người đời thường bảo “thắng người là có sức”, ông bảo “thắng mình là sức mạnh”. Biết người thắng người là Hữu Vi, biết mình và thắng mình đó là Vô Vi.

Người đời tranh nhau để làm cho cái Bản Ngã của mình càng thêm lớn mạnh bằng sự thu đoạt tích trữ của cải quyền thế cho mình càng nhiều càng tốt. Trái lại Lão Tử khuyên ta “ăn ở giản dị, tự nhiên, ít riêng tư, ít tham dục” (kiến tố bảo phác, thiểu tư quả dục), nhất định không nên tích trữ cho mình (thánh nhân bất tích) và lo riêng cho mình gì cả.

Và hơn nữa, đừng tự xem mình là sáng, đừng tự cho mình là phải, đừng tự cho mình là có công, đừng tự cho mình là trên hết... một cách thành thật tự nhiên. Đó đều là những hành động Vô Vi trong phương xử kỷ: tiêu diệt cái Bản Ngã của mình. Hữu Vi, trái lại giúp ta càng tăng gia cái Bản Ngã của mình.

&&&

Tất cả các quan niệm trên đây đều do cái thuyết phản và phục của Lão Tử mà ra cả: “Phản giả Đạo chi động”. Thuyết Vô Vi cũng do đó mà ra. Hữu Vi là đi ra, là đi tới, còn Vô Vi là trở về, là thối lại.

Vô Vi, không phải là không làm gì cả, mà đừng làm cái gì đến Thái quá, vì “vật cùng tắc biến, vật cực tắc phản”. Cái gì mà thái quá cũng đều nguy hại cả. Mục đích của bất cứ một hành vi nào là cũng để đi đến một kết quả nào. Nhưng nếu lại đi vào chỗ thái quá, thì kết quả có khi lại còn nguy hiểm cho ta hơn là không làm gì cả. Cho nên Vô Vi, cũng có nghĩa là bớt đi những gì thái quá: “khứ thậm, khứ xa, khứ thái”.

Theo Lão Tử thì phải để cho con người trở về với cái sống tự nhiên giản dị của họ... Cho nên Vô Vi là đừng dụng tư tâm mà xen vào cái sống tự nhiên của mọi vật, càng ít can thiệp đến việc người được bao nhiêu càng quí bấy nhiêu.

&&&

Căn cứ vào những nguyên tắc trên đây, Lão Tử bàn qua thuyết “Vô Vi nhi trị” của ông về chính trị.

Đồng với Khổng Tử, Lão Tử cũng nhận rằng cần phải có một bậc Thánh Quân cầm đầu trị nước, thì thiên hạ mới hạnh phúc. Nhưng khác với Khổng Tử, bao giờ cũng cho rằng cần phải làm nhiều cho dân... Lão Tử tin rằng càng ít làm chừng nào càng tốt, và không làm gì cả, nếu có thể được, lại càng hay. Là vì theo ông, càng dùng cái trị để mà trị nước thì dễ loạn, càng không dùng đến cái trị để mà trị nước thì nước càng dễ trị.

Chương 57 sách Lão Tử Đạo Đức Kinh có câu: “Dĩ chính trị quốc, dĩ kỳ dụng binh, dĩ vô sự thủ thiên hạ... Thiên hạ đa kỵ húy, nhi dân di bần; dân đa lợi khí, quốc gia tư hôn. Nhân đa kỹ xảo, kỳ vật tư khởi. Pháp lệnh tư chương, đạo tặc đa hữu.

(Nghĩa là cần phải lấy sự ngay thẳng thực thà mà trị nước. Trái lại nếu trị nước mà làm như dụng binh, dùng trá ngụy mà trị thì nguy, vì lấy trí mà trị nước, là cái vạ cho nước) (dĩ trí trị quốc, quốc chi tặc).

Huống chi bậc trị nước mà ban hành nhiều điều cấm kị thì dân chúng càng nghèo khổ, bởi thiếu tự do hành động và ngôn ngữ... Dân chúng mà đa mưu xảo kế để trục lợi thì nước nhà phải sa vào hỗn loạn tăm tối. Người dân cần thực thà, ít dục vọng, thì nước mới dễ trị. Bậc trị nước mà quá khắt khe, đem pháp lệnh bủa giăng trên đầu dân để đề phòng chúng, thì chúng dân cũng tìm đủ mánh khóe thủ đoạn để trốn tránh; gây ra mưu mô gian trá càng ngày càng thêm; dân càng khó trị thì bọn đạo tặc càng nhiều. Cổ ngữ có câu: “pháp lập tệ sinh”.

Dùng Vô Vi mà trị thì ít can thiệp đến việc người, không dùng tư tâm mà mà hành động, dùng “bất ngôn chi giáo” mà dậy dân, lấy gương mẫu của mình mà sửa dân... thì dân không hay là mình có làm gì, nhưng rồi chúng tự sửa đổi lấy mình mà không cần đến sự bắt buộc hay cấm đoán, ban hành pháp lệnh (Ngã vô vi nhi dân tự hóa).

Vô Vi, về đạo trị nước, cũng có nghĩa là: “phi dĩ minh dân, tương dĩ ngu chi”, nghĩa là” không làm cho dân khôn lanh, mà làm cho dân trở nên thực thà”. Chữ Ngu ở đây không phải có nghĩa là ngu si, mà là thực thà... tức là cái Ngu của những bậc Thánh Trí: “Minh đạo nhược muội”.

*

*        *

Vô Vi 2

Tóm lại, Vô Vi là hành động trở về nguồn cội, từ bỏ tất cả những gì phiền phức đa đoan của văn minh giả tạo... đã làm che lấp chân Tánh, cái Đạo nơi lòng. Vi Đạo nhật tổn, tổn chi hựu tổn, dĩ chí ư Vô Vi. Theo Đạo thì càng ngày càng bớt, bớt rồi lại bớt nữa, bớt cho đến Vô Vi.

Vô Vi, không phải là không làm gì cả, mà thực sự: “Vi Vô nhi vô bất vi” nghĩa là không làm mà không có gì là không làm, làm một cách hết sức tự nhiên và Kýn đáo (thiện hành vô triệt tích), đem cái tự nhiên mà giúp một cách tự nhiên, không tư tâm, không vị kỷ. Người thi ân không biết là thi ân, người thọ ân cũng không dè là thọ ân. Bậc trị nước mà dùng đến cái đạo Vô Vi, dân không hay là mình bị trị... dĩ nhiên được thiên hạ, mà tự mình cũng không bao giờ bị hại.

Công Dụng Của Hư Vô:

Người Tây Phương cũng như người Đông Phương nhị nguyên học, phần đông xem học thuyết Lão Tử như một thứ thủ cựu yếm thế, bi quan tiêu cực, không thích ứng với cuộc đời. Là vì họ không hiểu rõ cái công dụng của Hư Vô trong tất cả mọi hiện hữu trên đời. Trang Tử, ở Thiên Tiêu Diêu Du gọi đó là “Vô dụng chi dụng”.

Bàn về công dụng của Hư Vô, Lão Tử viết:

“Ba chục căm, hợp lại một bầu,

Nhờ chỗ không mới có được cái dùng của xe,

Nhồi đất để làm chén bát,

Nhờ chỗ không mới có được cái dùng của chén bát,

Khoét cửa nẻo làm buồng the,

Nhờ chỗ không mới có cái dụng của buồng the.

Văn hào Romain Rolland nhân bàn về câu nói trên, có viết: “Khi đọc đến câu tư tưởng trên đây của Lão Tử, tôi nghĩ ngay đến những giả thuyết mới đây của khoa Thiên văn học, cho rằng những trung tâm chuyển động của bao nhiêu Vũ Trụ, chính ở những lỗ hổng thăm thẳm của cái Đại Không Vũ Trụ...

Thật vậy, những lỗ hổng trên không trung là những nơi thu hút mạnh không khí chung quanh. Cho nên thực hiện được cái “Tâm Hư” là tạo được cho mình một trung tâm động lực phi thường. Lão Tử bảo: “Thượng Đức nhược cốc” (Đức mà cận Đạo giống như cái hang sâu). Ông lại nói: “Đạo xung chi dụng nhi hoặc bất doanh. Uyên hề tự vạn vật chi tông”.

(Đạo thì trống không nhưng đổ vô mãi mà không bao giờ đầy. Đạo giống như vực thẳm, dường như là tổ tông của vạn vật). Cho nên, nếu đến chỗ cùng cực của hư không (trí hư cực) là giữ được sự chí tịnh (thủ tịnh đốc) thì vạn vật nhân đó mà sinh ra (vạn vật tịnh tác) tức là chỗ Kinh Dịch bảo: “Âm cực Dương sinh, tịnh cực động sinh”.

Như một nhà khoa học ngày nay, Lão Tử đã miêu tả rất rõ ràng cái công dụng của Hư Không: “Thiên địa chi gian kỳ du thác nhược hồ! Hư nhi bất khuất, động nhi dũ xuất”.

Cái khoảng Không Không trong Trời Đất giống như lòng ống bễ của thợ rèn, càng động càng hơi ra mạnh. Cái Tâm Không đó ông gọi là Cốc Thần. Cốc, là ám chỉ hình thể của Hư Không, gọi là Thần, là nói về cái diệu dụng của nó. “Cốc thần bất tử, thị vị huyền tẫn. Huyền tẫn chi môn, thị vị thiên địa căn. Miên miên nhược tồn, dụng chi bất cần”.

Cái Tâm Không đó sở dĩ có cái tên Huyền tẫn nghĩa là Mẹ nhiệm màu, vì nó thuộc Âm, tịnh, mà chính cái tịnh ấy mới thật là gốc của động, gốc phát sinh ra vạn hữu.

Thử lấy thêm một thí dụ rất thông thường này là trò chơi diều giấy để chứng minh câu “tịnh vi táo quân” (tịnh là chủ của động) của Lão Tử. Cái gì làm cho diều lên cao? Phải chăng nhờ nơi sợi dây buộc chặt nó ở dưới đất, nơi cánh tay của đứa trẻ hoặc nơi một cái cọc đóng chắc: “Trong vi khinh căn” (nặng là gốc của nhẹ). Tàu bay trên không trung nhờ đâu mà bay được, nếu chẳng phải nhờ sức chống lại của không khí.

Không có sức trì lại của sợi dây, thì diều không sao đứng vững trên không trung và bay cao, mà còn rớt xuống như trường hợp diều đứt dây.

Tóm lại, triết học của Lão Tử sở dĩ chủ trương tiêu cực, bất động, hư vô... là muốn nắm ngay cái căn bản của mọi hoạt động trong vũ trụ vạn vật, coi nặng cái gốc mà xem khinh cái ngọn.

Rõ được cái công dụng của Hư Không, ta sẽ không còn lạ gì khi nghe ông chủ trương tiêu cực, ở thì thích chỗ thấp (cư thiện địa). Lòng thì thích hư không vắng lặng (tâm thiện uyên). Đó là chỗ người ta phần đông cho là ngu, nhưng ông lại cho là ngoan, và luôn luôn khuyên ta nên làm cái hang sâu cho thiên hạ. Ông nói: “Chúng nhân giai hữu dư, nhi ngã độc nhược di. Ngã ngu nhân chi tâm dã tai!” (người đời có dư, riêng ta thiếu thốn. Lòng ta ngu dốt vậy thay!).

Một nhà Đạo học Đông Phương hiện nay có nói: “hãy không là gì cả, thì đời ta sẽ trở nên vô cùng đơn giản và đẹp đẽ”. Hãy không là gì cả, tức là chỗ mà Lão Tử gọi “vi thiên hạ khê, vi thiên hạ cốc”.

Áp dụng bất cứ trong ngành hoạt động nào... công dụng của Hư Không bao giờ cũng có hiệu quả kỳ diệu.

Phần nhiều thi văn Đông Phương phái siêu thoát thường dùng Hư Vô để biểu tượng cho lẽ Đạo. Đạo là Hư Vô, nghĩa là vô cùng, vô tận. Sống theo Đạo là làm mất cái Tiểu Ngã để nhập vào Đại Ngã hay Vô Ngã (hư kỳ tâm) tức là vào cõi vô cùng. Khi con người đã chán chường với những ảo ảnh bên ngoài, liền trở về với nội tâm, nhưng rồi cũng để đi tìm bắt cái ảo ảnh của trò đuổi bóng, cái bóng hình của Tiểu Ngã mà mình đã tưởng mất rồi! Theo Đạo học Đông Phương, cái gọi là Ta, chỉ là một ảo ảnh thôi.

Lý Bạch “đuổi bắt bóng mình” trong ly rượu:

Cất chén mời trăng sáng,

Đối ảnh thành ba người,

Ta hát, trăng bồi hồi,

Ta múa bóng nhẩy loạn.

Cử bôi yêu minh nguyệt,

Đối ảnh thành tam nhân,

Ngã ca, nguyệt bồi hồi,

Ngã vũ, ảnh linh loạn.

Tản Đà, nhà thi sĩ siêu việt nước Việt Nam, cũng ngồi nói chuyện với bóng mình:

Mình với ta tuy hai mà một

Ta với mình tuy một mà hai.

Và rồi ông cũng giả vờ say, cái say siêu thoát cảnh giới nhị nguyên của Đạo gia, để rồi nhận thấy chỗ “vạn cảnh giai không” của vũ trụ, đời là giấc mộng.

Gẫm nghìn xưa, ai tài hoa, ai tiết liệt, ai đài trang

Cùng một giấc mơ màng trong vũ trụ

Đời người như giấc chiêm bao

Mà trong mộng sự tại sao không nhàn?

Trăm năm một giác mơ màng

Nghĩ chi cho bận gan vàng hỡi ai?

Giấc mộng mười năm đã tỉnh rồi

Tỉnh rồi lại muốn mộng mà chơi

Nghĩ đủ lắm rồi không bằng mộng...

*

*        *

Vô Vi 3

Thi phú mà vượt lên thật cao, cũng vượt lên cả Mộng và Thực, mà vào cõi Hư Không, nghĩa là không còn Mộng không còn Thực chi nữa, cũng không còn Trang Châu, cũng không còn Hồ Điệp.

Trang Châu mơ thấy mình hóa bướm, Châu lấy làm thích thú, không nhớ mình là Châu nữa. Chợt khi tỉnh giấc, thấy mình là Châu, cũng không nhớ mình là bướm... Bướm và Châu, Châu và Bướm, ai thực, ai hư? Cái ta của Châu, không rõ thực tế ở đâu? Tâm quên (hư) thì cảnh cũng hư mất cả hai, mới là Đạo. Đó là đạt đến cái “Tâm Huyền Đồng” nên gọi là Tâm Hư.

Thật đúng với câu thi thần của Cao Bá Quát “đem mộng sự đọ với chân thân thì cũng hệt”.

Một vị chân tu, ban đầu tu thì còn thấy Phật trước mắt, nhưng tu mãi... thì mất Phật, vì Phật đã trốn mất về Tây Phương.

Tâm có hư mới có thể giàu vô lượng, cho mãi mà không hết: “Càng cho, càng thêm nhiều” (Thánh nhân bất tích, ký dĩ vi nhân kỷ dũ hữu, ký dĩ dữ nhân kỷ dũ đa).

Và bởi có cái tâm hư nên người theo phong thái Lão Trang luôn luôn có cái phong thái tự do phóng khoáng, không bị hạn chế trong bất cứ khuôn khổ nào của nhân vi.

Đời sống là một cuộc “hằng chuyển nhi bộc lưu”, một cái gì đã qua là qua hẳn, không thể còn lo mà sửa đổi lại được! Dòng đời cuồn cuộn như nước chẩy: “thệ già như tư phù, bất xả trú dạ”! Từng lúc từng mới, và mỗi cái niệm. Là một cái đã qua.

Có người hỏi Tào Sơn Hòa Thượng: Thế nào là đạo? Ngài trả lời: “Trả lời quả không khó. Nhưng điều thiết yếu là người phải bắt kịp câu ta nói ngay khi vừa thoát khỏi cửa miệng kìa! Được vậy là người đã gần Đạo. Bằng không, sau đó người sẽ suy luận hoang mang rồi lại đổ lỗi về cho ta. Vậy, thà ta im lặng còn hơn, để tránh cho nhau những điều lầm lẫn”.

Về phương diện nghệ thuật nói chung, công dụng của Hư Không cũng được áp dụng bằng phép khêu gợi... Dùng lời nói hữu hạn, không làm sao miêu tả được cái vô hạn như Chân Lý, cho nên công dụng của cái Không trong nghệ thuật Đông Phương là nghệ thuật biểu diễn cái Không Lời! (Ngôn vô ngôn). (Nói mà không có nói) như Phật tổ Như Lai, sau khoảng 49 năm thuyết pháp đã long trọng tuyên bố: “chưa từng nói một lời nào”.

Trong văn nghệ phẩm thượng thừa của Đông Phương, vì vậy, phần nói lên được, không phải là phần chính. Phần chính lại là phần không nói được nên lời, bất cứ trong câu văn hay bức họa.

Những bức tranh không lời, rất dồi dào ý nghĩa hơn những bức họa có lời... Những bản nhạc không lời thâm trầm hơn những bản đàn có lời, bị hạn chế trong một ý niệm của thi nhân. Người ta bảo: “Kẻ nào chưa biết tự hạn chế, không bao giờ biết viết văn”. Đúng! Nhưng tôi muốn nói thêm: kẻ nào chưa biết phải giữ im lặng những chỗ cần im lặng, cũng chưa có thể viết được văn hay. Không có gì làm chán người ta bằng kể lể dài dòng và nói đến: “cạn tàu ráo máng”.

Lão Tử nói rất đúng: “Người ôm ấp được Đạo cả, không bao giờ muốn đầy” (Bảo thủ Đạo, bất dục doanh) Là tại sao? Là vì “cái gì sâu thì lại đầy” (oa tắc doanh), mà đầy thì đổ không chưa được gì cả. Bởi vậy văn chương nghệ thuật Đông Phương thuộc về Đạo học đều chăm chú vào những cái gì “bất toàn” những cái gì “cong queo” nói vòng quanh hay giả vờ, những cái gì thiếu thốn.

Khúc tắc toàn

Uổng tắc trực

Oa tắc doanh

Tệ tắc tân

Thiểu tắc đắc

Đa tắc hoặc.

Phàm cái gì thiếu cũng hay hơn đủ, lại càng hay hơn cái thừa. Trong văn chương nghệ thuật, hễ bớt lời là thêm mạnh cho ý... Ý mà rườm rà sẽ làm giảm bớt sức khêu gợi và lòng hứng thú: “tổn nhi chi ích, ích chi nhi tổn” (bớt là thêm, thêm là bớt). Không nói, nhưng nếu cần phải nói, thì chỉ nên nói nửa lời thôi.

Nhà văn Nhật Bản Okarura Kakuzo cũng nhận xét rằng: “Hư vô là toàn năng, vì nó có sức chịu đựng hết thẩy vạn vật. Chỉ có trong chỗ hư không mới có thể phát sinh những sự chuyển động. Kẻ nào tự làm cho mình biến thành một cái hư không để cho kẻ khác có thể đi vào, kẻ ấy có thể làm chủ được mọi tình thế... ngay trong lý thuyết của mọi lý thuyết về môn kiếm thuật hay môn đấu vật đều căn cứ vào sự áp dụng của hư không.

Sở dĩ thuật tự vệ của Nhật Bản mà ta thường gọi là Nhu Thuật hoặc Nhu Đạo là do câu “Nhu thắng cương, nhược thắng cường” của Lão Tử. Trong Nhu Đạo, cái mà người ta gọi là dùng phương pháp đề kháng bất bạo động, chính là phép tạo ra một cái thế Hư Không để dụ địch cho kiệt lực (vì họ quá dùng đến cái đạo hữu vi hay ngạnh công), trong khi đó mình vẫn giữ thế bất động quân bình (vô vi) để cầm vững khí lực và chiến thắng trong phút cuối cùng. Áp dụng phép Hư Không trong nghệ thuật, thì dùng đến sự khêu gợi hơn là nói thẳng ra.

Đó là thuật dè dặt và gìn giữ lời nói, không nói hết ý nghĩ của mình. Đó là để cho người thưởng thức nghệ phẩm của mình có được cơ hội tự mình tìm chỗ chưa nói ra mà hoàn thành ý nghĩ đang bỏ sót. Như vậy người thưởng thức nghệ phẩm cảm thấy mình cũng là người đã một phần nào góp phần cộng tác trong tác phẩm. Trong tác phẩm có nhiều chỗ trống để cho ta tha hồ thả hồn thẩm mĩ chứa chan của ta thâm nhập vào đó.

Những chỗ không lời (hư ngôn) ấy, tuy thấy là im lặng nhưng là thứ “im lặng hùng biện”, có khi còn hùng biện hơn cả sự hùng biện nữa: “Đại biện nhược nột”. Nên chi lão Tử mới bảo rằng công dụng của nó vô cùng huyền diệu.

Một câu văn, một bài văn, một quyển sách hoặc một nghệ phẩm mà được hoàn toàn thành công là nhờ ở những chỗ thấy như thiếu sót, như là dở dang... tức là còn những chỗ khuyết hám cố ý của nghệ sĩ cho nên chỗ dùng của nó không bao giờ hết. Cũng như thật đầy đủ lại dường như trống không, thì chỗ dùng của nó mới vô cùng... Nói thẳng mà giả vờ như nói vòng quanh, thật khéo lại dường như vụng về, thật hùng biện lại dường như nói chẳng ra lời... Đó là phép thiện dụng Hư Vô.

&&&

Tóm lại Lão Tử sở dĩ chủ chương Hư Vô và Vô Vi Thanh Tịnh, là vì ông chú trọng đến cái gốc hơn cái ngọn của Vạn Hữu.

Người ta trách văn chương của Lão Tử quá cô đọng, thiếu rõ ràng tách bạch như văn chương người Tây Phương ngày nay... là vì người ta chưa rõ cái công dụng vô cùng sâu sắc của Hư Vô!

... Đại thành nhược khuyết...

Đại doanh nhược xung

Đại biện nhược nột...

Kỳ dụng bất cùng!

*

*        *

Vô Vi 4

Nghệ thuật Đông Phương chịu ảnh hưởng rất nặng tư tưởng hư không, cho nên bao giờ cũng có khuynh hướng biểu diễn cái vô cùng vô tận của vũ trụ trong những cái gì nhỏ bé, thiếu sót như câu văn, nét học vô cùng hữu hạn của chúng ta.

Trong phép hội họa của người Tây Phương, người ta rất để ý đến cái luật viễn thị, phân biệt rõ cái gần cái xa. Trái lại, đối với nghệ sĩ Đông Phương, tôi muốn nói đến phái Đạo học, lại muốn tiêu diệt cái luật ấy, tức là muốn tiêu hủy cả cái quan niệm về không gian bằng sự bất chấp cái luật viễn thị của Tây Phương. Điều quan trọng đối với người nghệ sĩ Đông Phương là tìm cách nắm lấy cái căn bản của Vũ Trụ, nghĩa là cái tinh hoa, cái vô cùng vô tận ẩn núp trong từng sự vật.

Sao gọi là gần? Sao gọi là xa? Đấng Thượng Đế, Trời hay Đạo, có khi gần ta hơn cái Tiểu Ngã của ta. Ngọn núi xa kia có khi lại gần ta hơn là những cây cối xung quanh ta. Lắm khi ta đang ngồi trên chiếc ghe trôi trên dòng sông, mà ta lại đang khao khát đi tìm nước uống, như đang sống trong tự do mà chả biết tự do là gì cả!

Lục Tổ Huệ Năng phái Thiền, ngày kia đã giải quyết cuộc cãi nhau giữa hai nhà sư về là Phướn trước Chùa.. Một nhà sư bảo: chính gió làm cho là phướn bay. Nhà sư khác bảo: Chính là phướn bay. Huệ Năng nói: Chả phải lá phướn lay động hoặc gió làm cho lá phướn lay động, mà chính cái tâm của các ông động.

Tất cả mọi hình thức đều là những hình thức tương đối của sự động chuyển, chứ không phải là hình thức tuyệt đối. Nghệ thuật phải cố gắng đạt đến chỗ tuyệt đối là vô ngôn. Cho nên theo Đông Phương Thi đứng sau Họa, vì Thi còn hữu ngôn mà Họa là vô ngôn. Một bức họa nói lên bằng cả trăm ngàn lời.

Tìm cách để nắm lấy cái tuyệt đối nên phải phá hủy các hình thức tự nhiên có tên, để tạo lấy những hình thức mĩ thuật không tên. Vì vậy, mới có lối cấu tạo hỗn độn, không lề lối nhất định gì cả. Thay vì vẽ một cái cây đầy đủ, họa sĩ thượng thặng chỉ vẽ có cái thân cây không gốc, không ngọn. Một ngôi nhà chỉ thấy có cái nóc ở góc cạnh nào thôi. Vậy thì, cái công dụng của mĩ thuật theo lối họa này là để thực hiện câu “khúc tắc toàn, oa tắc doanh” của Lão Tử. Những hình thức tuyệt đối gây được nhiều mĩ cảm nhất, là những hình thức bất toàn và trống không, những hình thức không hình thức. Giá trị thật về mĩ cảm luôn luôn ở nơi giá trị của sự khêu gợi.

Hư không trong hội họa Đông Phương, cũng được tượng trưng bằng những nét bút mạnh và thẳng... dường như chỉ phớt qua trên mặt giấy, và ta có cảm giác là nó đang bay đi, không chịu trụ vào mặt giấy. Cho nên người ta đánh giá một họa sĩ nơi những nét bút vừa mạnh vừa nhẹ nhàng, và táo bạo của họ.

Nhất là trên những bức tranh thủy mặc, họa sĩ chỉ dùng có một màu đen đậm nhạt hòa với nước lã trên tờ giấy trắng thôi, chứ không thích màu sắc lòe loẹt. Là vì chỉ có sự đơn giản nhất mới tượng trưng được Hư Không, nghĩa là sự vô cùng. Âm Dương dùng làm bóng tối và ánh sáng, mực đậm thì bóng sáng sẽ tỏ hơn. Cho nên với sự đậm nhạt của màu đen mà màu trắng trở thành nổi nhiều nổi ít.

Vạn vật phụ âm nhi bảo dương, xung khí dĩ vi hòa.

Xung khí tức là cái khí của hư vô, ở hội họa, nó là những nét bút làm cho âm dương trong bức họa được điều hòa. Muốn nhận thấy cái thần trong chữ viết hay bức họa, người ta cứ nhìn cái nét bút của nghệ sĩ.

Bốn điểm vừa kể trên, như sự bất chấp luật viễn thị, sự cấu tạo không nguyên tắc, sự chú trọng về nét bút, và thủy mặc là những đặc điểm của ngành hội họa phái siêu thoát của Trung Hoa đều có công dụng thoát khỏi không gian... để cho được cận với hư không.

Bởi vậy một học giả Tây Phương rất thâm về Đạo học Đông Phương đã khuyên người Tây Phương của họ, nếu muốn đọc sách của người Đông Phương, đừng lưu ý đến lời, mà hãy lưu ý đến những gì sách đã khêu gợi được mà thôi.

Thi văn cũng như hội họa thượng thặng của Đông Phương vì vậy mà quý sự giản dị, cô đọng và hàm súc, nhất là hết sức khêu gợi với những hình ảnh lung linh, những câu văn không lời (Vô ngôn), dài ngắn bất thường. Phải biết đắc ý nhi vong ngôn, thì mới có thể thưởng thức được nghệ phẩm của Đông Phương, như Trang Tử đã nói:

Sống là quân bình, vì Đạo là Quân Bình. Nhưng có mất Quân bình, mới có động chuyển mà thôi. Có mất quân bình giữa 2 luồng điện Âm Dương mới có dòng điện. Có mất quân bình giữa nóng và lạnh mới có luồng gió mát, mới có sự vận chuyển của thiên nhiên. Những sự mất quân bình ấy trên thế gian này, mới thấy tưởng chừng như không có quân bình, mà kỳ thực là những sự mất quân bình tạm, đang tìm cách để lập lại cái quân bình đã tạm thời bị gián đoạn.

Những hình thức cân đối, làm cho ta cảm thấy như một cái gì bất động, nghĩa là thiếu sống. Bởi vậy, thi sĩ như nhạc sĩ, phải biết làm mất để giữ cho còn, chứ không nên: “tri đắc nhi bất tri thất, tri tồn nhi bất tri vong”. Làm cho mất để giữ cho còn là phải biết câm lặng khi đang nói sướng mồm, biết phá niêm luật, biết giả vở bỏ quên bỏ sót, phải biết ấp a ấp úng... như trước đây đã nói... Đó là nghệ thuật tối cao rất khó cho hạng nghệ sĩ tầm thường.

Lão Tử khuyên ta “thượng đức nhược cốc”.

Phải lấy đó làm câu châm ngôn vàng ngọc, một mật pháp của văn nghệ thượng thặng. Thiện dụng Hư Vô đâu phải dễ.

&&&

Thật là thì, không nên có sự dài dòng giải nghĩa: đừng nói ra hết, đừng kết luận... Thi sĩ là người biết giữ im lặng, biết “tri túc tri chỉ”.

Trong quyển “Tâm tình người đẹp” Vũ Hoàng Chương có trích đăng ít bài thi của nữ thi nhân Simone de la Coeuillerie bắt chước theo điệu Hài cú của Nhật. Những bài này có một hấp dẫn mới lạ, làm rung cảm lòng ta, gợi cho ta vài ý niệm của cái vô tận... của thi văn.

Tôi xin đơn cử hai bài để đối chiếu, bài Cây Bông Hồng và bài Buổi Hôm Qua:

Một cây hồng... ba bông hồng

Một bông thì để bày trong điện thờ

Bông kia để đặt trong mồ

Còn bông này để dành cho động phòng.

Ba bông cùng một bông hồng.

Như vậy là hay rồi! Nhưng không sánh kịp sức khêu gợi của bài sau này:

Hôm qua một đạo binh

Không làm tôi sợ

Chiều nay tôi sợ bóng mình.

Đó là thi của vô biên. Thi mà được giải nghĩa, được kết luận... là thi bị cùng tận hóa rồi! bài thi Cây Bông Hồng ít chất hư vô hơn bài Buổi Hôm Qua...

Về phương diện xử thế, nhà Đạo học xử sự cũng như nhà nghệ sĩ: hiền giả là một thi nhân. Theo người Đông Phương Thi và Đạo là một.

*

*        *

Đạo 1

Về Bản Thể:

Trong các chương 1, 4, 14, 21, 25, 34, 42, 51, 79, Lão Tử ròng luận về Bản Thể của Đạo. Chỗ mà ông gọi là Đạo, tức là chỗ ông ám chỉ cái Nguồn Gốc của Vũ Trụ.

Nguồn Gốc của Vũ Trụ (Đạo) là một Lẽ Tuyệt Đối, không chi đối đãi với nó cả, vì vậy, không thể lấy một danh từ gì để chỉ định. Là vì, phàm cái gì có thể lấy lời nói mà định danh là đã sa vào chỗ đối đãi rồi. Như nói Đạo tức là đã mặc nhiên hàm cái ý có một cái Không Phải Đạo ẩn trong danh từ ấy, và như thế thì Đạo không còn là một lẽ Tuyệt Đối nữa.

Tuyệt đối là Độc Nhất Vô Nhị, cho nên dùng danh từ của giới nhị nguyên đối đãi mả gọi tên, là không thể được. Bởi vậy mới nói: “Đạo khả Đạo, phi thường Đạo; Danh khả Danh, phi thường Danh” (Đạo mà ta có thể gọi được, không còn phải là Đạo thường; Danh mà ta có thể gọi được, không còn phải là Danh thường).

Thế thì, sở dĩ lại gọi nó là Đạo, là bất đắc dĩ gượng mà kêu tên đó thôi: “Ngô bất tri kỷ Danh, cưỡng tự chi viết Đạo, cưỡng vị chi Danh viết Đại” (Ta không biết tên, gượng gọi đó là Đạo, gượng cho đó là lớn).

&&&

Việc quan trọng nhất của Triết học phải chăng, không có gì cần thiết hơn mà cũng không có gì khó khăn hơn là vấn đề giải thích Vũ Trụ? Lấy Vũ Trụ làm căn nguyên cho tất cả Vạn vật thì học thuật mới có chỗ cứu cánh. Và trí thức loài người mới mong đầy đủ được.

Nếu lấy ngay hình hài và kiếp sống trăm năm là hạn của con người mà sánh với cái Vô Cùng Vô Tận của không gian và thời gian thì tuy thấy là có mà hình như không có gì cả. Cho nên, bàn về cách đo lường tinh xác Vũ Trụ đã đến đâu, và sự học thức của người để hiểu biết Vũ Trụ ấy đã tiến đến bực nào, thiết tưởng cũng không cần cho lắm. Là vì muốn giải quyết cứu cánh Vũ Trụ, rốt cuộc lại hình như không bao giờ có thể giải quyết được. Tại sao thế?

Giả sử mà công việc giải thích ấy có thể được thì Vũ Trụ này sẽ là một Vật hữu tận, chứ không còn là vô tận nữa. Và ngoài cái Vũ trụ này ra cũng có thể còn có một Vũ Trụ khác, và cứ như thế mãi đến không cùng. Vậy thì cái Vũ Trụ vô cùng đó, đâu phải chỗ mà chúng ta có thể giải quyết được. Theo các nhà Thiên Văn ngày nay thì Thái Dương ở giữa trung bộ của Đại Vũ Trụ, cách trung tâm Đại Vũ Trụ ước mấy trăm trăm triệu lý, ngoài ra thì ngôi sao phân bố bốn phương như dầy dặc trên một cái vòng tròn.

Cái bề cao của nguyên khôi tinh tú ấy từ đầu này sang đầu kia, nếu tính theo sức mau lẹ của ánh sáng 186.000 anh lý trong một giây đồng hồ. Thì cũng phải đến 50.000 năm mới có thể đi tới đặng. Đó là cái Đại Vũ Trụ của loài người chúng ta ở... Nhưng ngoài cái Vũ Trụ này há lại chẳng còn có cái Đại Vũ Trụ nào khác nữa hay sao?

Nhà Thiên Văn lại cũng có nói: “Cái Vũ Trụ lớn mà loài người chúng ta ở đây là một vùng xoáy của tinh vân; hình nó mỏng và bằng, bề mặt hai bên nó lồi lên. Từ trung tâm thẳng đến bên cạnh thiên hà, có trên vạn vạn triệu lý. Từ trung tâm đến khoảng hai trục ấy, lại chỉ có một phần ba con số ấy mà thôi. Nếu cho rằng mỗi một đoàn tinh vân là một cái Đại Vũ Trụ độc lập, thì lớn hay nhỏ, nó sẽ giống nhau như Đại Vũ Trụ mà chúng ta đang ở. Mà cái số của đoàn tinh vân ấy có trên 10.000...

Nhưng mà đó cũng chỉ chẳng qua là ngày nay chúng ta mới thấy được bấy nhiêu mà thôi, và biết đâu sau này, chỗ biết ấy lại không hơn bây giờ gấp trăm nghìn lần!

Vậy thì Vũ Trụ tức là Không Gian và Thời Gian há có thể là vấn đề có thể bàn đến được không, và ta có thể nào lấy lời nói mà hình dung được cái chỗ Vô Cùng Vô Tận của nó chăng? Như vậy, đến ngày nay mà khoa học đã đến chỗ gần như cùng độ, thế mà đối với vấn đề Vũ Trụ, dường như cũng phải nhận là một vấn đề Bất Khả Tư Nghị và Hình Dung được. (Trần Trụ)

&&&

Trong thời đại Lão Tử, quan niệm về Vũ Trụ hãy còn hết sức là ấu trĩ, cho nên phần động con người khó tránh sa vào Thần Bí. Chỉ có một mình Lão Tử là không phải như thế. Mặc dù ông không có đủ khí cụ cùng phương tiện đo lường tinh xác như ngày nay, ông vẫn cũng biết được một cách rất thâm sâu rằng: “Vũ Trụ không thể nào dùng tư tưởng mà suy nghĩ được, không thể nào dùng lời nói mà luận bàn được. Và vì thế ông cưỡng đặt cho nó tên là Đạo.

Ở chương thứ nhất sách Lão Tử Đạo Đức Kinh có nói: “Đạo mà có thể nói ra được, không còn phải là Đạo thường nữa; Danh mà có thể nói ra được, không còn phải là Danh thường nữa”.

Trang Tử ở Thiên Trí Bắc Du giải câu nói trên đây của Lão Tử rất rõ ràng:

Đạo chẳng có thể nghe được; nghe được, không còn phải là nó nữa. Đạo chẳng có thể thấy được; thấy được, không phải là nó nữa. Đạo chẳng có thể nói được; nói được, không phải là nó nữa. Có thể nào lấy cái Trí mà hiểu được cái hình dung của cái không hình dung được chăng? Vậy thì, không nên đặt tên cho Đạo. Ông lại nói thêm: “kẻ hỏi Đạo cũng như kẻ đáp lại, đều là những người không hiểu Đạo cả”, vì “biết thì không nói, mà nói thì không biết”.

Hàn Phi Tử ở Thiên Giải lão cũng có bàn rộng về cái nghĩa “bất khả Đạo” trên đây như sau đây: “Phàm cái Lý ấy, nếu đem ra mà phân chia thành ra vuông, tròn, dài, ngắn, xấu, đẹp, cứng, mềm... thì cái Lý ấy đã bị hạn định rồi vậy... Vật mà đã định rồi thì mới có còn mất, sống chết, thịnh suy. Ôi vật mà khi còn, khi mất, thoạt sống, thoạt chết, trước thịnh sau suy, thì không thể gọi là thường được... Cho nên không thể gọi đó là Đạo được.

*

*        *

Đạo 2

Chương 67 Đạo Đức Kinh có câu: “Thiên hạ giai vị ngã Đạo đại tự bất tiếu. Phù duy đại, cố tự bất tiếu; nhược tiếu cửu hĩ, kỳ tế dã phù!” (Thiên hạ đều gọi Đạo ta là lớn mà dường như không giống chi cả. Bởi nó Lớn, nên Nó không giống chi cả. Nhược bằng Nó giống vật chi, thì Nó Nhỏ lâu rồi.)

Đạo mà nói ra đặng, mà có thể gọi tên đặng, là vì Nó có chỗ giống (để mà so sánh). Có chỗ giống, mới có thể dùng lời nói mà hình dung, như vậy thì Đạo đã có chỗ cùng. Mà đã có chỗ cùng, thì sao có gọi là Lớn, Lớn một cách tuyệt đối.

Thật vậy, mỗi khi ta nói đến Lớn, thì óc ta liên tưởng đến một cái gì nhỏ hơn, nghĩa là lớn hơn cái nhỏ, nhỏ hơn cái lớn. Và như thế, thì trong đời không có cái gì thật lớn, cũng không có cái gì thật nhỏ.

Chương 15 sách Đạo Đức Kinh:

“Cổ chi thiện vi sĩ giả, vi diệu huyền thông, thâm bất khả thức. Phù duy bất khả thức, cố cưỡng chi vi dung”.

(Bậc toàn thiện xưa, tinh tế nhiệm mầu, siêu huyền thông suốt, sâu chẳng khả dò, bởi chẳng khả dò, tạm hình dung).

Nghiêm Phục nói: “Vật có hình khí thời không thể không đối đãi được. Cái mà chẳng thể đối đãi được, thời chẳng thể nào tư tưởng mà suy nghĩ, lấy lời nói mà nghị luận”. (Hình khí chi vật, vô phi đối đãi, phi đối đãi tắc bất khả tư nghị).

Trở lên, là bàn về Bản Thể của Đạo.

Bản Thể của Đạo, tức là nguồn gốc của Vũ Trụ, nên mới nói: “Hữu vật hỗn thành, tiên Thiên Địa sinh. Tịch hề, liêu hề, độc lập bất cải, châu hành nhi bất đãi, khả dĩ vi thiên hạ mẫu” (Chương 25: Có vật hỗn độn mà nên, sanh trước Trời Đất. Yên lặng, trống không. Đứng riêng mà không đổi, đi khắp mà không mỏi, có thể là Mẹ thiên hạ).

Gọi là Thiên Hạ Mẫu là muốn bảo: Đạo là nguồn gốc của Vũ Trụ, mẹ sinh ra vạn vật dưới trời, mà cũng là nguồn gốc của Vô Vi, của một cái Có tuyệt đối, một cái Lớn tuyệt đối mà không có đối đãi. Vì nó là một cái gì Lớn tuyệt đối nên mới nói: Nghinh chi nhi bất kiến kỳ thủ, tùy chi nhi bất kiến kỳ hậu. (Đón nó thì không thấy đầu, theo nó thì không thấy đuôi).

Tức là Vô thủy vô chung vậy. Lại cũng vì Nó là một cái Có tuyệt đối, một cái gì Lớn tuyệt đối nên mắt xem không thể thấy, tai lóng không thể nghe, tay rờ không thể đụng, nên mới nói: “Thị chi nhi bất kiến, danh viết Di; thính chi nhi bất văn, danh viết Hi; bác chi bất đắc, danh viết Vi” (Chương 14: Xem mà không thấy nên tên gọi là Di, lóng mà không nghe nên tên gọi là Hi, bắt mà không nắm được, nên tên gọi là Vi)

Như vậy Đạo là một cái gì gần như không có vật gì cả, nên mới nói: “thằng thằng bất khả danh, phục qui ư vô vật, thị vị vô trạng chi trạng, vô vật chi tượng”. (Chương 14: Dài dằng dặc mà không có tên, rồi lại trở về chỗ không có; ấy gọi là hình trạng không hình trạng, cái hình trạng của cái không có vật).

Nhưng thực sự thì không phải vậy, bởi nó là Nguồn Gốc sanh ra Vạn Vật, thì bảo là không có gì cả sao đặng. Nên mới nói: “Đạo chi vi vật, duy hoảng duy hốt; hốt hề hoảng hề, kỳ trung hữu tượng. Hoảng hề hốt hề, kỳ trung hữu vật. Yểu hề minh hề, kỳ trung hữu tinh”.

(Chương 21: Đạo sanh ra Vật, thấp thoáng mập mờ. Thấp thoáng mập mờ, trong đó có hình. Mập mờ thấp thoáng, trong đó có tinh).

Vì Đạo là nguồn gốc của Vũ Trụ, hay nói một cách khác, Đạo là nguồn gốc của Vạn Vật, nên mới nói: “Đạo sanh Nhất, Nhất sanh Nhị, Nhị sanh Tam, Tam sanh Vạn Vật”. (Chương 42: Đạo sanh Một, Một sanh Hai, Hai sanh Ba, Ba sanh ra Vạn Vật).

Lại nói: “Đạo sanh chi, Đức súc chi, Vật hình chi, Thế thành chi” (Chương 51: Đạo sanh đó, Đức nuôi đó, chủng loại tạo hình đó, hoàn cảnh kết liễu đó).

Bao nhiêu điều nói trên, đều là để bày giải cái lý sinh thành của Vạn Vật.

&&&

Đạo là nguồn gốc của Vạn Vật, là cái chỗ tự sinh của muôn loài mà không biết tại sao mà sinh ra. Nó là cái vật che chở và nuôi dưỡng vạn vật mà không tự cho mình là chủ muôn vật, và bởi thế mới có nói: “Vạn Vật thị chi, sinh nhi bất từ. Công thành bất danh hữu, y dưỡng vạn vật nhi bất vi chủ”. (Chương 34: Vạn vật nhờ nó mà sinh ra, mà không một vật nào bị nó khước từ. Xong việc rồi, không để tên. Che chở, nuôi nấng muôn loài mà không làm chủ).

Lời nói này, chủ ý muốn nói Đạo sinh ra vạn vật, tuồng như không có làm gì cả mà kỳ thật, không có gì là không làm. (Tự vô vi nhi thực vô bất vi dã).

Chỗ nguồn gốc phát xuất triết học chánh trị vô vi của Lão Tử là căn cứ nơi chỗ này vậy.

*

*        *

Đạo 3

B) Về nhân sự:

Những Chương 8, 9, 14, 15, 16, 18, 23, 25, 30, 31, 32, 37, 38, 41, 46, 47, 48, 53, 59, 77, 79, 81. Lão Tử bàn đến cái Đạo về Nhân Sự. Nhưng, thiết yếu nhất là Chương: “Nhân pháp Địa, Địa pháp Thiên, Thiên pháp Đạo, Đạo pháp tự nhiên” (Người bắt chước Đất, Đất bắt chước Trời, Trời bắt chước Đạo, Đạo bắt chước Tự Nhiên).

Bấy nhiêu lời nói ấy, đủ chỉ cho ta thấy rằng Lão Tử đối với vấn đề Nhân Sinh, chủ trương con người phải bắt chước theo Trời, bắt chước theo Đạo. Bởi vậy, ông thường khuyên ta: “Đạo thường Vô Vi, nhi vô bất Vi. Hầu Vương nhược năng thủ chi, vạn vật tương tự hóa”. (Đạo thường không làm, nhưng không gì không làm. Bậc Hầu Vương giữ được nó, thì vạn vật sẽ tự thay đổi).

Câu “độc lập bất cải, châu hành bất đãi” (Đứng riêng mà không đổi, đi khắp mà không mỏi) là muốn ám chỉ cái luật mâu thuẫn của Đạo. Đạo thì chí Tịnh, “bất cải” mà cũng là chí Động “bất đãi”. Như khoa học Vật lý ngày nay đã chứng minh, ta thấy rằng trong cái chí tịnh của hột nguyên tử, mà giác quan ta không thể nhận thức khác hơn được, kỳ thực là một cái chí động (động cùng cực).

Rộng lớn hơn, là quả địa cầu ta ở: cái chuyển của quả địa cầu thật là chí động, thế mà ta không dè là có động. Lớn hơn nữa là ngôi Thái Dương, chí tịnh đối với các hành tinh trong Thái Dương Hệ, mà chí động đối với các ngôi Thái Dương khác. Cho hay cái chí Động lại dường như cái chí Tịnh, cái “không làm” gì cả mà kỳ thực là “cái làm” hiệu quả nhất.

Bản Thể của Đạo thì thấy là “không làm” gì cả: chí tịnh. Mà kỳ thực không có gì là không do cái làm của nó mà ra: chí động. Do đó mới có cái hành động Vô Vi là “bất tranh”, mà không có cái gì tranh được với nó, hay thắng được nó. Hành động Vô Vi, là hành động “bất tranh nhi thiện thắng”, ta phải bắt chước theo hành động ấy của Đạo mà “hành” cái Đạo “không tranh”. Ông lấy nước để ví với Đạo.

“Thượng thiện nhược Thủy, thủy thiện lợi vạn vật nhi bất tranh, xử chúng nhân chi sở ố. Cố cơ ư Đạo, Cư Thiện địa, tâm thiện uyên, dữ thiện nhân, ngôn thiện tín, chánh thiện trị, sự thiện năng, động thiện thời. Phù duy bất tranh, cố vô vưu”.

(Ở bậc thượng thiện, giống như nước, nước thì ưa làm lợi cho vạn vật mà không tranh. Ở thì hay lựa chỗ thấp, lòng thì chịu chỗ thâm sâu, xử thế thì thích lòng nhân, nói ra thì trung thành không sai chạy, sửa trị thì chịu làm cho thái bình. Làm việc thì hợp với tài năng, cử động thì hợp với thời buổi. Ôi vì không làm nên không sao lầm lỗi).

Nhân nguyên tắc “bất tranh nhi thiện thắng”, mới có sanh ra những thuyết xử thế: công toại thân thoái, nhược úy tứ lân, và do đó nấy ra những điều răn mình như “tự căng tự phạt” ở chương 24: “tự phạt giả vô công, tự căng giả bất trưởng... (tự xem là có công thì không công, tự kiêu căng thì không đứng đầu...) hay là “bất dĩ binh cưỡng thiên hạ” (đừng dùng binh mà bức thiên hạ)...

Phải chăng đó đều là do cái nghĩa của hai chữ “bất tranh” để giữ gìn cho thân mạng của mình được lâu dài... mà nẩy sinh ra không?

&&&

Tôn chỉ của Lão Tử, chỗ khấn yếu nhất là câu: “thượng Đức bất Đức” ở chương 38.

Đoạn văn này cần phải để ý đến hai chữ Thượng và Hạ. Thượng, là chỉ sự gần với Đạo. Hạ, là chỉ sự xa với Đạo. Cái Đức của Đạo, không phải những đức tính như người đời thường nhận như Nhân, Nghĩa, Lễ... nên mới nói: “Thượng Đức bất Đức, thị dĩ hữu Đức, hạ Đức bất thất Đức, thị dĩ vô Đức”. (Đức mà cao là không có Đức, bởi vậy mới có Đức. Đức mà thấp, là có Đức, nên không có Đức).

Ta thấy rằng chỗ mà Lão Tử gọi là Đạo, bao giờ cũng có hai nghĩa: cái Đạo của Bản Thể và cái Đạo của Nhân Sự. Chữ Đức cũng có hai nghĩa: “cái Đức của Đạo và cái Đức của cái không phải Đạo như Nhân, Nghĩa, Lễ... Và vì thế Lão Tử trọng Đạo Đức mà khinh Nhân, Nghĩa, Lễ...

Khinh Nhân, Nghĩa... không phải là bỏ Nhân, Nghĩa, mà thực ra là cho nó chưa đủ để thực hiện được cái Đạo nơi lòng mình. Còn nói đến Nhân Nghĩa... là còn phân Nhĩ Ngã... còn thấy có Người có Ta.

Đạo mà cao, hay nói một cách khác, người mà thực hiện được cái Đạo nơi mình rồi, không cần nói đến Nhân, đến Nghĩa, mà vẫn có Nhân có Nghĩa một cách hoàn toàn đầy đủ, không miễn cưỡng... Không cần phải thi hành cái Đạo Nhân, Đạo Nghĩa mà tự nhiên được Nhân được Nghĩa là vì kẻ đã thực hiện được cái đạo nơi mình, không còn thấy có Người có Ta... mà thấy Người là Ta, Ta là Người.

Cũng không còn thấy có Nội có Ngoại gì nữa mà cả thẩy đều là một. Còn nói đến Nhân Nghĩa Lễ la còn thấy có Ta có Người khác nhau. Lời nói này của Trần Trụ cũng đáng để cho ta để ý: “Lão Tử, vì muốn khôi phục cái Chánh Trị Đạo đức Đại Đồng, nên mới cho Nhân Nghĩa Lễ là chưa đủ...

Nếu chưa rõ được chỗ Chánh Trị Đạo Đức Đại Đồng mà lại chê bướng Nhân Nghĩa Lễ... đó là kẻ tội nhân của Lão Tử...”

Hay nói một cách khác “Đại đạo phế, hữu Nhân Nghĩa...”. Đạo nơi ta đã mất rồi, ta mới nhận thấy có Người có Ta nên mới có bày ra Nhân Nghĩa để nối lại cái Sống Một đã bị chia lìa.

Còn thấy Nhĩ Ngã, Nội Ngoại là còn sống trong nhận định sai lầm của Tư Ngã của nhãn kiến Nhị Nguyên. Trang Tử, ở chương Thiên Vận giải thích vấn đề này có nói: “Thương Đại Tể là Đảng hỏi Trang Tử cái nghĩa của chữ Nhân. Trang Tử nói: “Ấy là đức của hổ lang”, Đảng hỏi: “sao vậy?” Trang Tử nói: “Cha con nó thân nhau, sao gọi là bất nhân.”

Đảng hỏi: “Còn Chí Nhân thì sao?” Trang Tử nói: “Chí Nhân không thân ai hết”. Đảng hỏi: “Tôi nghe nói không Thân thì không Thương, không Thương thì không Hiếu. Gọi người Chí Nhân là không có Hiếu được không?” Trang Tử nói: “Không phải vậy, Chí Nhân cao lắm, Hiếu không đủ để nói đến”.

Như vậy, ta thấy kẻ mà khuyên ta “thiện giả, ngô thiện chi, bất thiện giả, ngô diệc thiện chi; tín giả, ngô tín chi, bất tín giả, ngô diệc tín chi” lại bị người đời cho là Vô Luân Lý chẳng phải là oan lắm ru!

Đối với kẻ phải với ta, ta ở thành tín với họ, thì đó là lẽ thường rồi! Nhưng, đối với kẻ ở quấy với ta, đối với kẻ bội phản ta, thế mà ta vẫn cứ một mực ở phải với họ, thành tín chung thủy với họ, thì có cần phải đem Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín mà bàn với ta nữa không? Ta là kẻ đã đứng trên loài người: Đạo Đức luân lý thông thường như Nhân Nghĩa Lễ Trí Tín đều là qua nhỏ bé đối với ta vậy!

Khác với Nho, Lão Tử khuyên ta “dĩ Đức báo oán”, và dùng chữ Từ để đối xử với tất cả mọi người, bất phân kẻ thiện người ác, thì chữ Từ ấy phảng phất với chữ Bác Ái và Bát Nhã Bình đẳng của Nhà Phật. Những kẻ vịn lẽ Lão không phân Thiện Ác và cho ông chủ trương Vô Luân Lý là hiểu sai! Phải nói rằng luân lý của Lão là một thứ siêu đẳng luân lý mới đúng hơn.

*

*        *

Đức

Như trên đã nói, chỗ mà Lão Tử gọi bằng danh từ Đạo, bao giờ cũng dùng với hai nghĩa: “cái Đạo của Bản Thể và cái Đạo của Nhân Sự. Chữ Đức cũng vậy, vẫn dùng với hai nghĩa: cái Đức của Đạo, và cái Đức của cái không phải Đạo, tức là cái Đức của sự đã mất Đạo, như Nhân, Nghĩa, Li Trí, Tín...

Đại Đạo phế, hữu Nhân Nghĩa. (Đạo lớn mất, mới có sanh Nhân Nghĩa). Ông lại nói: “Thất đạo nhi hậu Đức, thất Đức nhi hậu Nhân, thất Nhân nhi hậu Nghĩa, thất Nghĩa nhi hậu Lễ... Phù Lễ giả, trung tín chi bạc, nhi loạn chi thủ...” (chương 38). (Mất đạo rồi mới có Đức, mất Đức rồi mới có Nhân, mất Nhân rồi mới có Nghĩa, mất Nghĩa rồi mới có Lễ... Lễ chỉ là cái vỏ mỏng che ngoài của lòng Trung Tín và là cái đầu mối của hỗn loạn...).

Lão Tử sở dĩ trọng Đạo Đức mà khinh Nhân Nghĩa Lễ... là khinh cái Đức của sự đã mất Đạo. Mất đạo rồi mới có Đức, chữ Đức này là “nhân sự chi đức” chứ không phải là cái Đức của Đạo.

Cũng như trong câu “thượng Đức bất Đức” thì chữ thượng Đức là ám chỉ cái Đức của Đạo, còn chữ “bất Đức” ám chỉ cái Đức của nhân sự, cái Đức của sự mất Đạo Đức.

Đức, thuộc về cái Đức của Bản Thể là để dùng ám chỉ cái Động hữu hình của Đạo, bắt nguồn nơi Đạo, tức là cái nguyên lý tối cao tối đại và tuyệt đối, nguồn gốc của vạn vật, luôn luôn “thường tồn bất biến”. Cái Đức của nó sanh ra Vạn Vật Trời Đất.

Trong những câu mà ông dùng đến chữ “thượng” như trên đây đã nói; “Thượng Đức bất Đức”... hoặc “bất tranh chi Đạo, nhược xưng thượng Đức”; “kỳ Đức nãi chân”, “thị vị bất tranh chi Đức”...

Đó là ông dùng chư Đức của Đạo, cái Đức của Vô Vi, của bất ngôn chi giáo, của bất tranh nhi thiện thắng, tức là cái Đức theo Đạo Trời, theo Đại Đạo, cái Đức của Bản Thể, duy cái nghĩa thì tùy chỗ dùng mà có sâu cạn khác nhau thôi.

Còn như khi ông bảo: “dĩ Đức báo oán”, thì Đức đây là chỉ về nhân sự chi Đạo gần với những Đức Nhân, Nghĩa thông thường. Dù sao chữ Đức của Lão Tử dùng cũng cũng nặng về siêu hình hơn.

&&&

Huyền Đức: Chương thứ 10 có câu: “sanh chi súc chi, sanh nhi bất hữu, vi nhi bất thị, trưởng nhi bất tể, thị vị Huyền Đức”. (Sanh đó nuôi đó, sanh mà không chiếm cho mình, làm mà không cậy công, làm việc lớn mà không làm chủ, đó gọi là Huyền Đức).

Huyền Đức là cái Đức Huyền của Đạo, Đạo thì không phân Thiện Ác, Thị Phi,Vinh Nhục, nên đặt tên là Huyền nghĩa là hỗn độn, đen tối, sâu kín, hòa lẫn một màu, không thể phân biệt giữa cái Vô và cái Hữu, cái Nội và cái Ngoại, cái Tịnh và cái Động, cái Vô Danh và cái Hữu Danh: “Đồng vị chi Huyền”.

Chữ Đức ở trên đây đều chỉ về cái đạo Bản Thể. Qua chương 65, thì chữ Huyền Đức lại dùng để chỉ sự phải bắt chước theo cái Đạo Bản Thể để mà trị nước. Tức là bàn về cái Dụng của Huyền Đức.

*

*        *

Vô 1

Vô Tuyệt Đối:

Cũng cần phân biệt hai nghĩa khác nhau khi Lão Tử dùng đến chữ Vô (là Không). Có một cái Vô tuyệt đối và một cái Vô tương đối, hay đối đãi.

Chương 14 có câu: “Thị chi bất kiến, danh viết Di. Thính chi bất văn, danh viết Hi. Bác chi bất đắc, danh viết Vi. Thử tam giả bất khả trí cật, cố hỗn nhi vi Nhất. Kỳ thượng bất kiểu, kỳ hạ bất muội, thằng thằng bất khả danh, phục qui ư vô vật. Thị vị vô trạng chi trạng, vô vật chi tượng, thị vị hốt hoảng. Nghinh chi bất kiến kỳ thủ, tùy chi bất kiến kỳ hậu”

(Xem mà không thấy nên gọi là Di. Lóng mà không nghe, nên gọi là Hi. Bắt mà không nắm được, nên gọi là Vi. Ba cái ấy không thể phân ra được, vì nó hỗn hợp làm Một. Trên nó không sáng, dưới nó không tối, dài dằng dặc mà không có tên, rồi lại trở về chỗ không có. Ấy gọi là cái hình trạng không hình trạng. Cái hình trạng của cái không có vật. Ấy gọi là hốt hoảng, đón nó thì không thấy đầu, theo nó thì không thấy đuôi).

Ba chữ Di, Hi, Vi để miêu tả sự vô đắc, vô thanh, vô hình của Đạo.

Đó là cái Vô không có đối đãi. Vì không có đối đãi nên mới nói “không thể thấy, không thể nghe, không thể nắm, không thể kêu tên”.

Tuy vậy, cứu cánh của nó, đâu phải là thật không, cho nên mới nói: “vô trạng chi trạng, vô tượng chi vật”. Nếu quả thật nó là không, một cái không tuyệt đối, thì sao gọi là có hình trạng, có hình tượng? Và chỉ vì nó không phải là thật không, nên Nó mới có thể sanh ra cái Có trên thế gian này: “Thiên hạ vạn vật sanh ư Hữu, Hữu sanh ư Vô”.

Nhược bằng nó thật là Chân Vô thì nó làm sao sanh ra Vạn Vật? Những chữ Di, Hi, Vi đều đâu phải muốn nói hoàn toàn Vô Sắc, Vô Thinh, Vô Hình, nhưng vì nhìn mà không thấy, lóng mà không nghe, rờ mà không đụng nên tạm gọi là Vô Vật mà thôi vậy.

Những câu nói trên giống như là câu: “Đại phương vô ngung, đại tượng vô hình” (vuông lớn không thấy góc, tượng lớn không thấy hình). Đó đều là cái Vô không đối đãi. Văn nghĩa của những câu này rất giống nhau.

&&&

Vô Đối Đãi:

Chương 2 có câu: “Cố Hữu Vô tương sinh, Nan Dị tương thành, Trường Đoản tương hình, Cao Hạ tương khuynh, Âm Thinh tương hòa, Tiền Hậu tương tùy”.

(Có với Không cùng sanh, Khó và Dễ cùng thành, Ngắn và Dài cùng sánh, Cao và Thấp cùng chiều, Giọng và Tiếng cùng họa, Trước và Sau cùng theo).

Chương 11 nói: “Tam thập phúc, cộng nhất cốc, đương kỳ vô, hữu xa chi dụng... Cố, Hữu chi dĩ vi lợi, Vô chi dĩ vi dụng”.

(ba chục căm hợp một bầu, nhưng nhờ chỗ không, mới có chỗ dùng của xe... Bởi vậy, lấy cái Có để làm cái lợi, lại lấy cái Không đó để làm cái dụng).

Chữ Vô dùng trên đây là cái Vô đối đãi với một cái Có, tức là chữ Vô mà người của chúng ta thường dùng. Trong sách Lão Tử chữ Vô dùng theo nghĩa ấy (nghĩa đối đãi) thật rất nhiều, không cần đơn cử ra đây làm gì.

Tóm lại, như khi dùng các chữ Đạo Đức, Lão Tử dùng chữ Vô cũng có hai nghĩa. Một nghĩa tuyệt đối khi ông dùng chữ Vô để chỉ Đạo, cái đạo của Bản Thể như khi ông nói: “Thiên hạ vạn vật sinh ư Hữu, Hữu sinh ư Vô”, nghĩa là thay vì nói: vạn vật sanh ư Đạo.

Ông nói Vạn Vật sanh ư Vô. Còn cái nghĩa tương đối của nó để dùng với cái Hữu đối đãi, tức là ông dùng theo lối thông thường. Vì Lão Tử thấy thế nhân hay tranh dành xu phụ theo cái Có đến thái quá, nên muốn lập lại quân bình, ông khuyên ta đứng vào chỗ Không. Hai câu chót ở chương 11 nói rất rõ: “Hữu chi dĩ vi lợi, Vô chi dĩ vi dụng”.

Như vậy ta thấy rằng học thuyết của Lão Tử đâu phải cực đoan phản đối cái Hữu, bất quá vì người đời phần đông chỉ biết có cái lợi của cái Hữu mà đổ xô xu phụ. Nên mới đề xướng ra sự dùng đến trọng nhiệm của cái Không để cứu vớt sự chênh lệch nghiêng ngửa của xã hội.

Đó là cách bổ bất túc, tổn hữu dư, để giữ lại mức quân bình của Đạo mà thôi. Ta có thể nói rằng: dùng Cương hay Nhu, dùng cái Có hay cái Không, không phải luôn luôn nhất luật, mà phải tùy theo sự Bất Cập hay Thái Quá để mà ứng dụng cho được thích ứng. Cũng như ông cực lực phản đối sự dùng đến Bạo Lực, nhưng ông còn nói hờ: “Nếu bất đắc dĩ mà phải dùng đến Bạo Lực, thì nên bình tĩnh điềm đạm”.

Cái công dụng của cái Vô trong một xã hội náo loạn gần như đến cực điểm của thời Xuân Thu Chiến Quốc, dĩ nhiên phải có bậc thức giả đề xướng nó ra để giữ quân bình. Nhưng thiên hạ bất cứ đời nào cũng thiên về cái đạo Hữu Vi, nên đem cái Đạo Vô Vi mà đề xướng ra bất cứ ở thời điểm nào, vẫn cũng là cần thiết cả.

Cho nên ta thường nghe nói cái vô dụng bao giờ cũng có chỗ đại dụng của nó, như về sau học thuyết của Trang Tử phần nhiều chứng minh “cái dụng của vô dụng” nơi Thiên Tiêu Diêu Du.

Vì không hiểu rõ công dụng của cái Vô mà người đời cho việc làm của Y Doãn là tích cực, lấy cái trong sạch của Bá Di làm tiêu cực, và cho rằng tiêu cực là vô dụng, ấy là điều lầm to vậy.

Trong lời nói phải chăng cái Ý là cái Vô của lời nói. Lời nói là cái Hữu, nhưng mà cái thực dụng của nó nơi cái Ý tức là cái Vô... của nó. “Ý tại ngôn ngoại”... Đó là chưa nói đến cái dụng của chữ Vô trong văn chương và nghệ thuật.

Như vậy, ta thấy chỗ mà triết học Lão Tử gọi là Hữu, Vô, đều không giống với cái nghĩa một chiều theo nhị nguyên mà thiên hạ thường dùng: “Vô là tuyệt đối không có gì cả”. Đạo ẩn mà chưa lộ hình, đó gọi là Vô vậy.

*

*        *

Vô 2

Bàn về công dụng thiết thực của chữ Vô, ở chương XI Lão Tử nói: “Ba chục căm, hợp lại một bầu, nhưng nhờ chỗ không mới có cái dùng của xe. Nhồi đất để làm chén bát, nhờ chỗ không mới có cái dụng của chén bát. Khoét cửa nẻo, làm buồng the, nhờ chỗ không mới có cái dụng của buồng the. Bởi vậy, lấy cái “có” đó để làm cái lợi. Lấy cái “không” đó để làm cái dụng.

Bánh xe, nhờ chỗ “trống không” ở giữa mới để được cái trục, nhờ thế mà xe mới lăn được. Nên mới nói: “lấy cái không để làm chỗ dùng”.

Nhân bàn về câu nói trên đây của Lão Tử, văn hào Romain Rolland có viết: “Khi đọc đến cái tư tưởng sâu sắc trên đây của Lão Tử - tôi nghĩ ngay đến những giả thuyết mới đây của khoa thiên văn, thấy rằng cái trung tâm của bao nhiêu thế giới, chính là những khoảng trống không thăm thẳm của Vũ Trụ... Các bạn sẽ bảo: đó cũng chỉ là những giả thuyết thôi! Thì cũng chẳng hơn chẳng kém gì những giả thuyết vững chắc nhất và công hiệu nhất của khoa học các anh ngày xưa. Vả lại, giả thuyết ấy cũng xác nhận hợp lý lắm vì nó thỏa hợp được với sự tiết kiệm của các luật tự nhiên trong Vũ Trụ và nó cũng ăn với sự điều hòa tự nhiên của các luật ấy.

Và đó cũng là chỗ mà Lão Tử bảo: “Hữu, sinh ư Vô” vậy.

&&&

Còn về vấn đề sinh vật trong Vũ Trụ có ý chí hay không có ý chí, thì trái lại với người đồng thời, Lão Tử chủ trương rằng sinh vật trong Vũ Trụ tuyệt không có ý chí, nghĩa là sống một cách tự nhiên không cố cưỡng.

Chương thừ 5 ông nói: “Thiên địa bất nhân, dĩ vạn vật vi sô cẩu” (trời đất không có lòng nhân, xem vạn vật như loài chó rơm).

Vương Bật giải câu này đại khái nói: “Đất, không phải vì con thú mà sinh ra rơm, nhưng con thú lại ăn rơm; không phải vì con người mà sinh ra chó, nhưng người lại ăn chó...” Thật là một sự giải thích sai lầm to tát của họ Vương. Vậy mà Nghiêm Phục lại hết sức thán thưởng cho rằng đó là đã quát tận thâm ý của Đạt Quynh (Darwin).

Kỳ thật sô cẩu là một thứ đồ cúng làm bằng rơm, bóng hình chó. Khi chưa cúng thì người ta trọng nó lắm, nhưng sau khi cúng xong thì lại đem vứt nó ra ngoài đường. Trang Tử ở thiên Thiên Vận có viết: “Ôi sô cẩu, lúc chưa dùng thì đựng trong giỏ, đội cho nó bằng gấm vóc, lại còn phải trai giới mà xem nó. Đến khi đã dùng xong, thì kẻ đi đường đạp lên xương sống nó mà đi, kẻ kiếm củi, lượm nó về mà nhúm lửa.

Như vậy, thì nói đến sô cẩu là muốn ám chỉ vật thay nhau mà tàn tạ giống như bông hoa của loài thảo mộc: xuân thì nở, thu thì rụng, rồi đến mùa xuân tới, lại trổ hoa, nhưng không còn phải là cái bông ngày hôm nay nữa. Cũng như cái hay cái phải của ngày trước, nay không còn dùng được nữa, thì bỏ đi... để cho theo kịp với cuộc sống đang chuyển của tạo hóa.

Trong cái khoảng thời gian biến chuyển giữa cái sinh cái tử kia của sự sự vật vật, thì Trời Đất vốn cũng không ân gì cho riêng ai, cũng không dụng tâm mà làm gì cả, đó chính là chỗ mà ông bảo” thiên địa bất nhân”, tức là cái luật biến hóa vô thường và lạnh lùng của tạo vật vậy.

Chỗ mà Lão Tử cho rằng Vạn Vật sinh ra là vô ý chí, lại càng rõ rệt hơn nữa ở chương 34: “Đạo lớn tràn lấp, bên phải bên trái. Vạn vật nhờ nó mà sinh ra, mà không một vật nào bị nó khước từ. Xong việc rồi, không để lại tên. Che chở, nuôi nấng muôn loài, mà không làm chủ. Thường không ham muốn, nên có thể gọi tên là Nhỏ, nhưng, được muôn vật theo về mà không tự xem là chủ, nên có thể gọi tên là Lớn”.

(Đại đạo phạm hề, kỳ khả tả hữu. Vạn vật thị chi nhi sinh chi bất từ. Công thành danh bất hữu. Y dưỡng vạn vật nhi vi bất chủ. Thường vô dục, khả danh ư Tiểu. Vạn vật qui yên nhi bất vi chủ, khả danh vi đại).

&&&

Tóm lại, cái học của Lão Tử đều gồm vào một chữ Vô. Ở Vũ trụ thì gọi là Vô Danh, ở Chánh trị và Xử Thế thì gọi là Vô Vi. Nhất thiết đều không ngoài chữ Vô.

*

*        *

Tự Nhiên 1

Chương 17: “Công thành sự toại, bách tánh giai vị ngã tự nhiên”. (Làm xong công việc cho dân, mà dân cứ tưởng tự nhiên tự mình làm).

Chương 23: “Hi ngôn tự nhiên” (Ít nói tự nhiên).

Chương 25: “Nhân pháp địa, địa pháp thiên, thiên pháp đạo, đạo pháp tự nhiên”. (người bắt chước đất, đất bắt chước trời, trời bắt chước đạo, đạo bắt chước tự nhiên).

Chương 64: “Học bất học, phục chúng nhân chi sở quá, dĩ phụ vạn vật chi tự nhiên, nhi bất cảm vi”. (Học cái không học, giúp chúng nhân hối mà trở về. Giúp vạn vật sống theo tự nhiên, mà không dám mó tay vào). Bất học ở đây đồng nghĩa với chữ tự nhiên, tức là đạo.

Trở lên bốn khoản bàn về hai chữ tự nhiên. Nhưng chương 25 và 64 là nói về tự nhiên thuộc” bản thể chi đạo”. Còn chương 17 và 23 thì bàn về “nhân sự chi đạo”. Hay nói một cách khác, chữ tự nhiên dùng nơi 2 chương 17 và 23 là dùng theo nghĩa thông thường. Trái lại tự nhiên dùng ở chương 25 và 64 là ám chỉ về đạo. “Đạo pháp tự nhiên”, chữ tự nhiên ở đây đồng một nghĩa với bản thể của đạo, thường được gọi là đạo thể.

Hùng Lý Liêm nói: “Pháp giả hữu sở phạm vi nhi bất khả quá chi vị” (bắt chước, tức là có chỗ ranh chắn không thể vượt qua được). Theo đó, ta thấy rằng Trời không thể vượt ra khỏi Đạo. Đạo không thể vượt ra ngoài Tự Nhiên. Hay nói một cách khác, Tự Nhiên sinh ra Đạo, Đạo sinh vũ trụ. Như thế ta thấy rằng bàn về nguyên lai của Vũ Trụ, Lão Tử chủ trương Vô Thần luận.

&&&

Câu Pháp Tự Nhiên người đời thường hiểu rất là sai lạc: cho rằng không làm gì, để mặc tới đâu hay đó và cho đó là bắt chước tự nhiên.

Theo Lão Tử, Tự nhiên cũng được tượng trưng trong những cái mà ta gọi là “luật tự nhiên” của sự sống mà bất cứ một vật nào trên đời không thể vượt qua, mà sống đặng. Có sanh rồi có tử, đó là Tự Nhiên. Đói thì ăn, khát thì uống, đó là Tự Nhiên. Nhưng ăn uống có chừng, uống cũng có mực. Vượt qua chừng mực, là vượt quá Tự Nhiên, không thể còn gọi là Tự Nhiên được nữa.

Bất cập hay thái quá trong việc uống ăn, cũng như trong tất cả mọi hành vi đều là sái với Tự Nhiên cả. Đang cần ăn mà không ăn, đang cần không nên ăn mà ăn, đang cần phải ngủ mà không ngủ, đang cần không nên ngủ mà ngủ. Tất cả những gì sái thời lỗi tiết đều là trái với Tự Nhiên, đều là những nguyên nhân làm cho thương sinh đau khổ cả.

Người đời thường hiểu Tự Nhiên là cứ để y nguyên sự việc muốn xẩy ra thế nào thì hay thế đấy, phải cũng như quấy, lành cũng như dữ, tự do bành trướng ra sao cũng mặc, không cần can thiệp đến, sống mai danh ẩn tích, nghêu ngao vui thú yên hà...

Nghĩa là họ hiểu Tự Nhiên tức là không làm gì cả... Phải chăng đó là vu oan cho Lão Tử, người đã chủ trương “khứ thậm, khứ xa, khứ thái”, nghĩa là trừ khử những gì thái quá, đồng thời nâng đỡ những gì bất cập, để lập lại thế quân bình của Đạo, vì Tự Nhiên, đồng với luật Quân Bình...

Bắt chước nó, thì phải lập lại Quân Bình tức là “Tổn hữu dư, bổ bất túc”, đó há không phải là những việc làm của những nhà Đại Cách Mạng từ xưa đến nay trong lịch sử để lập lại công bình, hay nói đúng hơn, lập lại quân bình trong xã hội sao!

&&&

Hành động Tự Nhiên theo Lão Tử lại cũng có nghĩa là hốt nhiên mà làm, không cố gắng, không miễn cưỡng, không cân nhắc, nghĩa là hành động đã đến mức vô tâm... không còn lệ thuộc đến một nguyên tắc hay phạm vi nhất định nào của luân lý đạo đức hay giáo lý nào bên ngoài nữa cả.

Tự Nhiên đây, tóm lại, là vô tâm, vô niệm: làm mà không cần để ý đến việc mình làm nữa, như người lội mà không cần để ý tranh đấu với nước, không còn để ý đến việc lội của mình nữa. Đó là hành động đến mức hoàn thiện rồi vậy.

Người đời khi hành động bao giờ cũng kể đến lợi hại, phải quấy, cố gắng theo một qui củ nào, miễn cưỡng tránh những nguyên tắc nào, để cho đúng theo một khuôn mẫu bắt buộc nào... Họ là người làm mà còn để ý đến việc làm của mình.

Làm cho người mà làm vì cân nhắc lợi hại, vì thương riêng, vì nhân đạo, vì tôn giáo bắt buộc, giáo lý cưỡng ép, làm để được tiếng khen, tránh tiếng chê...thì không còn phải là tự nhiên nữa. Hành động tự nhiên theo Đạo không phải thế, là hành động Vô Vi của cành hoa nở vì nở, và không thể không nở đặng, bởi đã đến thời kỳ phải nở. Tự Nhiên đây, là” bất đắc bất nhiên”.(không vậy không đặng).

Mọi vật đều có cái Đức của nó. Cái Đức của mỗi vật tức là cái tánh Tự Nhiên của nó, cái bất đắc dĩ mà nó phải làm vì không thể không làm cho đặng. Vì vậy, Lão Tử cực lực phản đối những gì trở ngại sự phát triển Tự Nhiên ấy dù là luân lý, chế độ, tôn giáo hay giáo dục, không hợp với bản tánh tự nhiên của con người, nghĩa là Lão Tử đề cao vấn đề “tự do” của cá nhân. Và cũng vì thế mà có người cho chủ nghĩa Lão Trang là “chủ nghĩa cá nhân ích kỷ”.

Trang Tử trong Nam Hoa Kinh, có dành riêng một chương Tiêu Diêu Du để giải thích cái nghĩa của Tự Nhiên tức là Tự Do sống theo bản tính hết sức rõ ràng. Vạn vật dưới trời, vật nào cũng có cái tính tự nhiên của nó. Phải biết chịu chỗ đó, tức là ta phải nhận sự “bất đồng đẳng” tự nhiên ấy của sự vật. Biết nhận sự “bất đồng đẳng” giữa vạn vật, thì ta phải biết kính trọng cái chỗ riêng biệt của mỗi vật, tức là cái tính tự nhiên của mỗi vật mà không xen vào làm trở ngại hay hư hoại sự phát triển tự nhiên của nó.

Không xen vào làm trở ngại hay hư hoại cái tính tự nhiên của mỗi vật là để cho mỗi vật được sống tự do cái sống của nó, nghĩa là được tự do phát triển cái tính của nó.

Cái mà ta gọi là Văn Minh, phần nhiều phải chăng là những khuôn khổ cần thiết đặt ra để hạn chế ngăn ngừa những hành động cá nhân ích kỷ quá khích của con người.

Dĩ nhiên, tới mực nào, nó có chỗ hay của nó, là tránh cho con người những sự dẫm lên tự do cá nhân của kẻ khác, nhưng nếu quá mức, nó sẽ trở thành những cưỡng ép bó buộc làm đau khổ cho con người không thể kể. Một nhà văn Tây Phương ngày nay có nói: “Một cái luật thiết lập chung cho cả loài sư tử và trâu bò, đó là áp chế”.

*

*       *

Tự Nhiên 2

Chương 19 Lão Tử nói: “Kiến Tố, bảo Phác, thiểu tư quả dục” (Tỏ lòng đơn giản, giữ tính tự nhiên, ít riêng tây, ít tham dục). Đó cũng là bảo phải trở về với tự nhiên. Kiến Tố bảo Phác là gì? Phác là gỗ mà còn tự nhiên, chưa đẽo gọt, chưa cưa dùng. Theo Lão Tử, thì chữ Phác dùng để ám chỉ Đạo, cái thể thuần phác lúc ban đầu, cái trạng thái bản nguyên của tâm hồn, chưa bị ảnh hưởng của Xã hội làm sai lệch. Hay nói một cách khác, chưa bị luân lý, học thuyết, tập quán mà ta gọi chung là văn hóa hay văn minh làm sai lạc... Bản tính Phác ở đây cũng đống nghĩa với tự nhiên...

Nhận thức được cái bản tính đơn thuần (Tố) rồi, và mãi ôm giữ cái Bản Tính tự nhiên ấy... đó là mục đích cuối cùng của người học Đạo. Và nhờ vậy mà lòng trở nên ít riêng tây, ít tham dục, mới bảo phác (mới giữ được cái tính thuần phác tự nhiên), mới kiến tố, nghĩa là mới nhận thấy được tấm lòng trong trắng đơn thuần chưa bị ngoại giới nhuộm thêm màu sắc, hay sửa đổi thể chất, tức là bản tính.

Chữ Tố đây, nghĩa đen là một thứ tơ thuần chất trong trắng, dùng để ám chỉ lòng đơn thuần chưa bị ngoại cảnh tập nhiễm. Bởi vậy mới nói: “tuyệt thánh khí trí... tuyệt nhân khí nghĩa, tuyệt xảo khí lợi... thử tam giả dĩ vi văn bất túc”.

Tại sao gọi rằng tuyệt ba điều đó là chưa đủ? Là vì làm được ba điều đó, bất quá là những hành động tiêu cực, chỉ trị được cái ngọn mà không trị được cái gốc, tức là dứt được cái nguồn khêu gợi mà chưa dứt được cái lòng tham dục do sự mê chấp nhị nguyên gây nên.

Tóm lại, cố ôm giữ được Đạo thì mới nhận thấy được lòng trong trắng đơn thuần và nhân thế mới bớt được sự riêng tây, bớt lòng tham dục.

&&&

Xã hội Trung Hoa cổ được xây dựng trên 2 hệ thống tư tưởng truyền thống nghịch nhau, nhưng bổ túc nhau, là những hệ thống tư tưởng của Khổng học và Lão học.

Khổng học thì gồm nắm tất cả mọi ước lệ xã hội, hay nói một cách khác, Khổng học chuyên về sự đào tạo mọi trí thức ước lệ giả tạo. Từ trẻ đến già đều được giáo dục theo một khuôn khổ luân lý nhất định với mục đích là ức chế những khuynh hướng ngông cuồng và lãng mạn, phóng túng và ích kỷ cá nhân để thích nghi với cái giường của chàng Procuste, tức là chế độ xã hội và chánh trị. Giá trị của cá nhân là ở nơi vai trò của các nhân ấy đối với xã hội ấy.

Trái lại, Lão học là cái học của những kẻ đã rời bỏ cái sống giả tạo ước lệ của xã hội để trở về với đời sống thành thực của nội tâm. Sự từ bỏ những hoạt động xã hội là một cách giải thoát nội tâm khỏi những gông cùm của những ước lệ giả tạo của chế độ và xã hội, của những lề lối suy tư miễn cưỡng và cư xử không tự nhiên.

Lão học vì vậy, là một cái học đeo đuổi theo Tự Nhiên, chống với nhân tạo, căn cứ trên sự hiểu biết trực chỉ vào lòng mình. Trực tiếp với cái sống mà không cần phải trải qua một môi giới nào, hay phải theo một học thuyết hay giáo lý nào của con người bày ra cả.

Chương 22 Lão Tử nói: “Hi ngôn, tự nhiên” (ít nói, để cho tự nhiên). Nói lên câu ấy, có lẽ Lão Tử muốn khuyên ta đừng dụng tâm giáo thuyết, nhồi sọ con người với những ý tưởng cá nhân, mà bắt buộc mọi người cùng theo. Đó là cách giúp con người trở về với tính thuần phác tự nhiên của mình.

Khổng Học nhắm vào việc uốn nắn con người theo một thể thức nhất định, theo những qui tắc hẹp hòi và cứng rắn của xã hội, và công việc ấy dĩ nhiên không sao tránh khỏi những va chạm vào đời sống cá nhân, gây tranh chấp và đau khổ cho cá nhân, gây nơi tâm hồn họ nhiều mặc cảm tai hại, làm cho con người sống trong những xã hội văn minh giả tạo ấy mất cả tính thành thực hồn nhiên và ngây thơ của con trẻ. Mà chỉ có những bậc Thánh, bậc Hiền mới tìm lại được mà thôi.

Vai trò của Lão học, trái lại, là tìm cách để phục hồi cái tâm trạng hồn nhiên: “kiến tố bảo phác” ấy của con người, chẳng những bằng sự chữa trị những thái quá của sự buộc ràng về lễ giáo gây thành những “mặc cảm tội lỗi” có khi làm tăm tối cả cuộc đời, nó lại còn có sứ mạng phát huy cái đức hồn nhiên, thực thà thường gọi là tự nhiên, nghĩa là trở lại với cái người thật của mình.

Nhiều tâm hồn quá nhậy cảm không sao chịu nổi sự đàn áp của chế độ quá khắt khe của luân lý và xã hội nên khi gặp phải những dồn ép quá nặng nề mãnh liệt biến thành những tình trạng thác loạn gây nên nhiều tội ác hết sức đau thương. Phải chăng đó là một hậu quả mà ta phải trả để bù vào những lợi ích không thể chối cãi của những Xã hội có tổ chức rất qui mô theo Khổng học? Âu đó cũng là một chân lý mà Lão Tử thường nhắc nhở: không có một cái hay nào mà không có cái dở của nó kèm theo.

*

*        *

Tự Nhiên 3

Tóm lại, muốn thực hiện cái Đạo nơi ta, đầu tiên phải hết sức thành thực đối với mình và đối với người. Điều trở ngại lớn nhất trên con đường giải thoát là cái sống giả dối, sống theo người mà không dám sống theo mình: phải có can đảm trở về với con người thật của mình, con người tự nhiên của mình, đừng có vì một lẽ gì mà che giấu sự thật.

Nghĩa là bất cứ gặp trường hợp nào đừng ham khen, đừng sợ chê, đừng để dư luận chi phối đến đỗi không bao giờ dám sống thành thật với mình.Trong khi giao thiệp với đời, cần phải dứt tuyệt cái thói mang những mặt nạ của kẻ khác, của học thuyết này, học thuyết nọ. của giáo lý này, giáo lý kia... để mà đối xử với người.

Nên nhớ: bảo cần phải trở về với Con Người Thật của mình, là bảo phải “Kiến Tố Bảo Phác” nghĩa là trở về với con người vô kỷ, trở về với Chân Tánh, chứ không phải trở về sống theo cái con người ích kỷ của mình, tức là cái” con thú” hết sức vị thân vị kỷ và tham dục không bờ bến của mình. (Bản ngã).

Người đời thường cho kẻ sống trong giả dối là người khéo ở, dễ được lòng người và thành công trên con đường xử thế. Trái lại, người theo con đường giải thoát cần phải lánh xa cái thuật xử thế theo lối ấy, mà phải dám sống thành thật và hết sức giản dị, không cần cân nhắc lợi hại, không vụ thành công, không sợ thất bại, thản nhiên ở, thản nhiên đi, nghĩa là người không tham danh, không tham lợi (vô kỷ, vô công, vô danh).

Tóm lại, muốn thực hiện được Con Người Thật của mình, phải dám sống thành thật xem thường khen chê của dư luận, phải có một tinh thần bất úy, nghĩa là không còn biết sợ bất cứ một cái gì cả trên đời.

Bất khả đắc nhi thân,

Bất khả đắc nhi sơ,

Bất khả đắc nhi lợi,

Bất khả đắc nhi hại,

Bất khả đắc nhi quí,

Bất khả đắc nhi tiện...

(chương 56)

Người Giải thoát là người đã đạt đến trạng thái điềm đạm chi cực, nghĩa là không còn có thể lấy sự Thân, Sơ, Lợi, Hại, Quí, Tiện... mà dụ dỗ hay dọa nạt được nữa, tức là người không còn có một thế lực ngoại giới nào làm chuyển động tâm hồn được nữa.

&&&

Tuy nhiên, ta không nên xem Lão học là cái học chống báng xã hội, phá rối trật tự đã an bài của xã hội, xúi giục những cuộc cách mạng bạo động, mà phải hiểu rằng nó là một phương pháp giải thoát tinh thần cá nhân trước hết. Một phương pháp cách mạng nhãn quan về vấn đề Vũ Trụ và Nhân Sinh.

Ta cũng nên biết rằng cách mạng xã hội mà dùng đến bạo động là sái rất xa vời chủ trương “bất tranh” dùng “nhu nhược thắng cương cường” của Lão Tử, vì theo ông, “cường lương giả, bất đắc kỳ tử” (Dùng bạo động, chết bạo tàn).

Cách mạng bạo động chống độc tài, thường lại là phép dùng độc tài trị độc tài và lắm khi còn đem lại cho nhân dân một thứ độc tài tàn nhẫn hơn cái chế độ độc tài mà mình mong muốn hủy diệt. Giải thoát con người khỏi những gông cùm của ước lệ giả tạo xã hội đâu có nghĩa là khinh thường hay bất chấp những ước lệ ấy, mà thực sự, là không để cho mình bị lụy vì nó mà làm sai Thiên Chân, mất Thiên Tánh, mà biết dùng nó làm phương tiện, chứ không vô tâm để nó sai sử như một con cờ, bị nó xem mình như một món đố chơi.

Vì khuynh hướng của Lão học là thiên về Tự Nhiên, cho nên người ta thấy phần đông các nhà Đạo Học đều là những người thích sống trong cảnh Thiên Nhiên hơn là sống giữa đời sống giả tạo của con người và tránh xa phiền lụy của những buộc ràng của Nghi Lễ...

Giữa tạo vật thiên nhiên người ta cảm thấy tâm hồn thư thái, cởi mở... Dù văn minh nhân tạo có hùng vĩ đến đâu cũng không sao hùng vĩ bằng cái hùng vĩ của Thiên Nhiên, và những người gần với cái học của Lão Trang phần nhiều là những thi sĩ và nghệ sĩ có một tâm trạng Huyền Đồng cùng tạo vật.

*

*        *

Nhân Nghĩa Thánh Trí

Chương 19 Lão Tử viết: “Tuyệt Thánh khí Trí, dân lợi bách bội. Tuyệt Nhân khí Nghĩa, dân phục hiếu từ”. (Dứt Thánh bỏ Trí, dân lợi trăm phần. Dứt Nhân bỏ Nghĩa, dân lại thảo lành).

Chương 38 ông lại nói: “Thượng đức bất đức, thị dĩ hữu đức. Hạ đức bất thất đức, thị dĩ vô đức. Cố thất Đạo nhi hậu Đức, thất Đức nhi hậu Nhân, thất Nhân nhi hậu Nghĩa, thất Nghĩa nhi hậu Lễ. Phù Lễ giả, trung tín chi bạc, nhi loạn chi thủ”.

(Đức mà cao là không có Đức, bởi vậy mới có Đức. Đức mà thấp là không mất Đức, nên không có Đức... Vì vậy mất Đạo rồi mới có Đức, mất Đức rồi mới có Nhân, mất Nhân rồi mới có Nghĩa, mất Nghĩa rồi mới có Lễ. Lễ chỉ là cái vỏ mỏng của lòng trung tín, mà cũng là đầu mối của hỗn loạn).

Tại sao Lão Tử bảo phải “dứt Thánh bỏ Trí, dứt Nhân bỏ Nghĩa”? Ông sở dĩ khinh Nhân Nghĩa, là vì ông trọng Đạo Đức, nên mới xem Nhân Nghĩa Thánh Trí là không đủ để thực hiện cái Đạo nơi lòng.Theo ông. Đại Đạo phế, hữu Nhân Nghĩa, Huệ Trí xuất, hữu Đại Ngụy. Lục thân bất hòa hữu hiếu từ. Quốc gia hôn loạn hữu trung thần”.

(Đạo lớn mất mới có Nhân Nghĩa, Trí Huệ sanh, mới có dối trá, lục thân chẳng hòa, mới có hiếu từ, nước nhà rối loạn, mới có tôi ngay).

Dùng đến Nhân Nghĩa là khi Đạo nơi người đã mất, con người đã sống trong chia rẽ của nội tâm và ngoại giới. Bấy giờ mới có dùng đến trí mưu mà trị nước: “Dĩ Trí trị quốc, quốc chi tặc; bất dĩ trí trị quốc, quốc chi phúc”. (Lấy trí mà trị nước, là cái vạ của nước, không lấy trí mà trị nước, là cái phúc của nước).

Chữ Trí ở đây, là do câu “dân chi nan trị, dĩ kỳ trí đa” dùng làm đối chứng, và có nghĩa là “đa mưu túc trí” mưu mẹo khôn xảo, chứ không phải là ám chỉ sự sáng suốt thực thà theo nghĩa thông thường.

Những cái mà ta thường gọi là Nhân, Nghĩa, Thánh, Trí... đều là những đức tính của kẻ đã làm mất Đạo, nên Lão Tử chê nó là không đủ cho bậc Chí Nhân, vì bậc Chí Nhân là kẻ “pháp thiên, pháp đạo, pháp tự nhiên”. Tức là kẻ sống theo Đạo, theo tự nhiên.

Hơn nữa, Đạo là cái sống Một, người “bắt chước theo Đạo” sẽ không còn phân Nhĩ Ngã, Nội Ngoại cho nên không còn thấy có Ta có Người, mà thấy Ta là Người, Người là Ta.Còn lấy Nhân lấy Nghĩa mà xử với nhau, là vì còn thấy Đó không phải Đây, Đây không phải Đó. Nghĩa là còn thấy chia lìa nhau, đó là nhãn kiến Nhị Nguyên, chưa phải nhận thức của con người hòa hợp cùng với Đạo Thể.

Người mà còn dùng đến Nhân Nghĩa là người đã sống xa lìa với Đạo rồi vậy: “Thất Đạo nhi hậu Đức, thất Đức nhi hậu Nhân, thất Nhân nhi hậu Nghĩa, thất Nghĩa nhi hậu lễ...”

Ở chương 5, Lão Tử bảo: “Thiên Địa bất nhân, dĩ vạn vật vi sô cẩu. Thánh Nhân bất Nhân, dĩ bách tánh vi số cẩu”. (Trời đất không có Nhân, coi vạn vật như loài chó rơm. Thánh Nhân không có Nhân, coi trăm họ như loài chó rơm).

Chữ Bất Nhân ở đây là ám chỉ lòng vô tư, không thiên vị của trời đất; luật của tự nhiên, không riêng cho vật nào cả, không vì kẻ rét mà dẹp mùa đông.

&&&

Luận về sô cẩu, Trang Tử viết: “Con chó rơm lúc chưa bày ra để cúng tế, thì được cất kỹ trong rương bọc bằng gấm vóc; thầy cúng chay tịnh rồi mới dám đem nó ra. Kịp khi bày ra và cúng tế xong rời thì lại đem quăng nó ra ngoài đường cho kẻ đi đường đạp lên trên lưng nó, kẻ lượm củi hốt về mà chụm, thế thôi! Nếu lại còn lượm nó mà đem cất giữ trong rương, mặc cho gấm vóc, thì nếu nó không làm cho ta bị chiêm bao, cũng đến làm cho ta bị bóng đè.

Cho nên pháp độ, lễ chế của Tam Hoàng, Ngũ Đế không cần ở chỗ giống nhau mà cần ở chỗ trị được thiên hạ. Như cam, lê, bưởi, quít, tuy mùi vị khác nhau, nhưng đều ăn ngon cả. Bởi vậy, Lễ Nghĩa pháp độ là cái mà ta phải biết tùy thời mà thay đổi cho thích hợp.

Nay lấy ngay như vượn khỉ mà cho mặc áo của ông Châu ắt nó cắn rứt, cào xé, vứt bỏ hết, thế mới vừa lòng cho. Xã hội chế độ xưa và nay khác nhau xa (cố mà đem cái xưa tròng vào cái nay) thì cũng như khỉ vượn mặc áo ông Châu vậy.

Cho nên Tây Thi đau tim, nhăn mặt mà thiên hạ cho là đẹp. Có người đàn bà rất xấu kia, thấy thế, về bắt chước ôm tim mà nhăn mặt, những kẻ giàu trong làng thì đóng chặt cửa không dám ra. Kẻ nghèo thấy nó dẫn vợ con bỏ chạy”. (Thiên Vận)

Bình giảng câu “Thiên Địa bất nhân” Trần Trụ viết: “Trời đất sinh vạn vật, như sinh cây cỏ. Xuân thì đâm chồi, thu thì rụng lá. Đang sinh thì quí, đang rụng thì bỏ đi. Xuân tới sinh lại, nhưng không còn là cây cỏ ngày xưa. Thánh nhân đối với trăm họ cũng thế. Trăm họ, tức là trăm quan lãnh phần thi hành chánh giáo. Trăm quan ngày nay không còn là trăm quan ngày xưa thì chánh giáo ngày xưa cũng không dùng cho ngày nay được nữa”.

Như thế, ta thấy Lão Tử phản đối thuyết phục cổ, như Trang Tử thường bài bác Nho Gia nói Nhân Nghĩa để tâng bốc Tiên Vương.

*

*        *

Học

Cũng như về Nhân, Nghĩa, Thánh, Trí, Lão Tử chủ trương “Tuyệt học vô ưu” (dứt học không lo) là tại sao?

Có kẻ cho rằng Lão Tử chủ trương ngu dân... thực sự thì như thế nào?

Cái “học” mà ông bảo nên “dứt” đi, tức là cái học Nhị Nguyên, cái học chi li vụn vặt theo đuổi sự vật bên ngoài mà không biết trở về gốc, tức là cái Đạo nơi lòng mình. Cái học của con người thường thiên về hướng ngoại, biện phân: Thiện Ác, Thị Phi, Vinh Nhục... đó là cái học xa với Đạo. Bởi vậy ông mới nói:

Dứt học, không lo, dạ với ơi, khác nhau chỗ nào? Lành với dữ, khác nhau ở đâu? (Tuyệt học vô ưu, duy chi dữ a, tương khứ Kỷ hà? Thiện chi dữ ác, tương khứ nhược hà?) Được người ta “dạ” đâu phải là vinh, bị người ta “ơi” đâu phải là nhục... Thực ra hai chữ dạ và ơi đủ đâu phân vinh nhục. Cũng như thiện và ác, khác nhau chỗ nào? Chẳng qua là bề mặt bề trái của bất cứ mọi sự vật nào trên đời.

Còn chia phân Thiện Ác, Vinh Nhục... là còn sống trong cái sống chia lìa của “Tư ngã” xa lìa với cái sống Một, thì tránh sao khỏi lo lự viển vông.

Bởi vậy, ở chương 48 ông lại nói thêm: “Vi học nhật ích, vi Đạo nhật tổn” (theo học càng ngày càng tăng, theo Đạo càng ngày càng giảm).

Tăng cái gì? tăng sự phiền phức rườm rà chi ly vụn vặt. Trái lại kẻ theo cái học về Đạo, thì trở về nguồn gốc, nên càng ngày càng tiết giảm những cái vụn vặt chi li vô cùng phiền phức, và đồng thời dục vọng càng ngày càng giảm thêm... đến mức vô vi.

Đó là cái học cần phải dứt đi, để trở về với Đạo Một, và cái học cần thiết cho người là cái học trở về nguồn, tức là phải “học bất học”. Chương 64 ông nói: “Học bất học, phục chúng nhân chi sở quá” (Học cái không thể học được, giúp cho chúng nhân hối mà trở về).

Chữ Học là chỉ sự học hành theo nghĩa thường, chữ “bất học”là ám chỉ “cái không thể học”, vì Đạo là cái bất khả ngôn luận, bất khả tư nghị.

“Đạo khả Đạo phi thường Đạo” cho nên mới nói: Bực Thánh Nhân mà biết học về Đạo, thì khiến được lòng dân hối trở về với nguồn gốc.

Câu: “Thị dĩ Thánh Nhân, dục bất dục, bất quí nan đắc chi hóa, học bất học, phục chúng nhân chi sở quá”, cần phải dịch như thế này mới nhất trí hơn: “Bởi vậy bậc Thánh Nhân, muốn cái không thể muốn, không quí của khó được, học cái không thể học, giúp chúng nhân hối mà trở về”.

Tóm lại, về chữ Học, Lão Tử chủ trương:

Không nên theo đuổi cái học la tập của Nhị Nguyên, chia lìa cái Sống Một làm Hai, tức là cái học biện phân Nhĩ Ngã, Nội Ngoại, Thị Phi, Vinh Nhục, Thiện Ác...

Mà cần phải học cái không thể học,tức là học cái “bất khả tri”, “bất khả Đạo”, “bất khả danh”, nghĩa là học về cái “trở về nguồn gốc”, tức là Đạo.

*

*        *

Phản và Phục 1

Hai chữ Phản và Phục có thể xem là nòng cốt của học thuyết Lão Tử.

Chương 40 ông nói: “Phản giả, Đạo chi động” (Cái động của Đạo là trở ngược lại).

Nhưng từ cái Một biến qua Vạn Hữu, từ Vạn Hữu trở lại cái Một, Lão Tử quan niệm như thế nào?

Chương 42 ông nói: “Đạo sinh Nhất, Nhất sinh Nhị, Nhị sinh Tam, Tam sinh Vạn Vật. Vạn Vật phụ Âm nhi bảo Dương, Xung khí dĩ vi hòa”

(Đạo sinh Một, Một sinh Hai, Hai sinh ba, Ba sinh vạn Vật. Trong Vạn vật không vật nào mà không cõng Âm và bồng Dương. Nhân chỗ xung nhau mà hòa với nhau).

Nhất đây là nói về Bản Thể của Đạo; Nhị là trỏ vào Âm và Dương; tức là hai nguyên lý Mâu Thuẫn đồng có trong mọi vật, vì trong Vạn Vật, không vật nào là không cõng Âm và bồng Dương. Giữa sự xô xát, xung đột của hai nguyên lý ấy, có một cái gì nắm giềng mối và làm cho chúng dung hòa nhau, đó là nguyên lý thử Ba, cái Dụng của Đạo, chỗ mà Lão Tử gọi “xung khí dĩ vi hòa”. Điều mà ta nên để ý là “xung nhau” để mà “hòa nhau” chứ không phải xung nhau để mà Thủ Tiêu lẫn nhau.

Nếu không có sự đun đẩy của hai nguyên lý Âm Dương thì không có Động, mà nếu không có sự có mặt cái “thử ba” kia, mà Lão Tử gọi là “xung khí dĩ vi hòa” thì không có một sự vật nào thành được. Cho nên mới nói: “Tam sinh vạn vật”

Có người bảo rằng cái học của Lão Tử thoát thai nơi Kinh Dịch. Lời nói ấy không phải là không có lý do. Xét kỹ thì sách của Lão Tử có sau Kinh Dịch, mà xét rõ triết lý của Kinh Dịch, nhất là ở quẻ Phục, thì lại thấy rõ ràng có nhiều chỗ tương đồng.

Theo Dịch Kinh thì Dương Âm là hai nguyên lý Mâu Thuẫn, có những đặc tính riêng khác biệt nhau, như cương nhu, nóng lạnh, sáng tối... Tuy nghịch nhau, nhưng để mà” bổ túc” nhau[1], chứ không phải để mà thủ tiêu lẫn nhau, hễ Âm cực thì Dương sinh, Dương cực thì Âm sinh, “vật cùng tắc biến, vật cực tắc phản”, nhưng khi phản biến, thì lại biến thành đối đích của nó. Lạnh biến ra nóng, nóng biến ra lạnh, tối biến ra sáng, sáng biến ra tối.

Tại sao Âm lại biến ra Dương, Dương lại biến ra Âm, lật qua lật lại như thế? Là vì trong Âm có ẩn phần Dương, trong Dương có ẩn phần Âm, chứ thực ra không bao giờ có một cái gì thuần Âm hay thuần Dương cả: “Âm trung chi Dương, Dương trung chi Âm”. Luật Mâu Thuẫn là luật đầu tiên của Kinh Dịch. Nhưng chỉ đợi lúc nào Âm hay Dương phát triển đến mức cùng cực của nó thì phần đối đích, mâu thuẫn chứa trong lòng nó mới phát sinh ra được mà thôi.

Đó cũng là nhận xét chung của các nhà tư tưởng biện chứng Âu tây như Heraclite và Hegel: “Mỗi vật đều có chứa Mâu Thuẫn của nó”.

Nho gia là Trình Di bàn về quẻ Phục, cò những nhận xét sau đây là xác đáng: “Vật bất khả dĩ chung tận... Vật vô bác tận chi lý... Âm cực tắc Dương sinh. Dương bác cực ư thượng nhi phục ư hạ, cùng thượng nhi phản hạ dã”.

(Vật, không thể đến mức cùng tận được… Vật mà bị tiêu hủy đến cùng tận là điều phi lý vậy. Âm mà lên đến cực điểm thì là dọn đường cho Dương sinh. Dương mà bị đẽo ở trên cùng tột, thì lại phản sinh ở dưới).

Quẻ Phục ở liền tiếp với quẻ Bác. Quẻ Bác tượng trưng 5 hào Âm ở dưới và 1 hào Dương trên cùng tột (hào thượng cửu). Dương hào ở hào thượng cửu, nơi quẻ Kiền có nói: “thượng cửu, kháng long hữu hối”.

Dương mà lên đến cực độ, thì sẽ bị biến dịch, cho nên mới nói: “có ăn năn (Hữu hối)”.

Trình Di bàn về quẻ Phục có câu: “vật, không trọn hết sự đẽo (bác) mà đến chỗ cùng tận của nó ở trên quẻ Bác, thì quay trở về dưới... Vật, không vật nào có thể đẽo hết được, cho nên sự đẽo mà đến cùng cực thì phải trở lại (Phục).

Nghiên cứu tường tận quẻ Phục ở Kinh Dịch, ta có thể nhận thấy rõ lẽ trời: “Phục kỳ kiến thiên địa chi tâm hồ” (Do quẻ Phục mà ta có thể thấy được cái Tâm của Trời Đất) (Hệ từ truyện hạ).

Rất có thể Lão Tử nhân đó mà nghĩ ra học thuyết của ông lấy chữ Vô, tức là lấy Âm cực làm căn bản: “Trí hư cực, thủ tịnh đốc”. Kẻ nào đạt đến chỗ “cùng cực của hư không” (Chân không) là kẻ đã đứng vững trong cái Tịnh. Hễ Âm cực thì Dương sinh, Tịnh cực thì Động sinh.Vạn sự vạn vật đều hễ phát đạt đến cực độ thì lại phản phúc biến thiên, chuyển thành đối đích của nó.

Bởi vậy, ta không lạ gì chủ trương xử thế của ông luôn luôn giữ phần tiêu cực. Hào Dương của quẻ Chấn, mới thật là Dương phục sinh để đợi thời (Dương trưởng). Dương này là Dương mới phục sinh, còn yếu, nên mới gọi: “sơ cửu tiềm long, vật dụng. (Hào đầu, như con rồng còn nằm đáy vực, chớ dùng) nên phải đợi đến ngày Dương trưởng. Hào Dương ở quẻ Cấn, là Dương tiêu, nghĩa là hào Dương đã suy nhược đến cùng.

Sự cương cường của hào Dương ở quẻ Chấn, là nguồn gốc sinh ra Vạn Vật, nên mới nói: “Vạn Vật xuất hồ Chấn” (Quái truyện).

Lấy đấy mà suy, ta thấy dụng ý Lão Tử toàn dùng phép tiêu cực là để gây được nguồn Động cường tráng nhất, cho nên ở quẻ Phục mới nói: “Phục hanh, cương phản, động nhi dĩ thuận hành...” (Hanh là hanh thông, Phục là cương đã trở lại cường Kiện, nên Phục được gọi là hanh thông, vì cái động của hào Dương này là con đường thuận của Trời Đất.

“Phản phục kỳ Đạo, thất nhật lai Phục, thiên hành dã”.

Con đường thuận, là con đường từ dưới lên trên. Dương hào ở hào đầu tức là thuận Đạo, càng ngày càng lớn lên. Nho gia là Chu Hy cũng nhận thấy: “Nội Chấn, ngoại Khôn, đó là cái tượng Dương động ở dưới mà theo đường thuận đi lên.. Phục là Dương phục sinh ở dưới, Dương khí đã bị đẽo hết thì là quẻ Thuần Khôn, tức là quẻ thuộc về tháng 10, mà khí Dương đã sinh ở dưới hàm chứa hơn tháng thì cái thể của một phần dương khí mới thành mà trở lại, cho nên tháng 11 thuộc về quẻ Phục. Khí Dương đã trở lại, nên có Đạo hanh thông.

Tại sao lại gọi “thất nhật lai phục”? Là vì qua tháng 5 là quẻ Cấn, một phần Âm mới sinh và sinh sinh đến quẻ phục là 7 hào.

Hiểu được cái cương cường của quẻ Phục, mới rõ được thâm ý dùng phương pháp thuần tiêu cực của Lão, mới hiểu được những chủ thuyết “nhu nhược thắng cương cường”, “bất tranh nhi thiện thắng”, “vô vi nhi vô bất vi”, tuy Tịnh mà Động, nghĩa là mới hiểu rằng Vô Vi của Lão Tử đâu phải là im lìm bất động, mà là cốt dùng Tịnh cực để cho Động sinh, một cái Động cương cường của hào Dương của quẻ Chấn.

Quẻ nội Chấn, nhất dương sinh, tức là tiếng sấm do âm dương xô xát nhau mà thành, nhưng đương lúc khí Dương còn nhỏ, chưa thể phát ra. Quẻ Phục, trên là Khôn, dưới là Chấn, gọi là quẻ Địa Lôi Phục, nghĩa là sấm ở trong lòng đất. Khí Dương mới sinh ở dưới mà còn rất nhỏ, nên cần yên lặng mà sau nó mới lớn lên được...

Ở bản thân, sau khi: “trí hư cực, thủ tịnh đốc”, thì cũng nên yên lặng để mà nuôi dưỡng khí Dương. Bởi vậy ta mới thấy chủ trương của Lão Tử là Thanh Tĩnh Vô Vi.

Thanh tĩnh vô vi là điều kiện cần thiết để phục hồi khí Dương và cũng là để nuôi khí Dương sắp sửa phát huy dương lực, chứ không phải ẩn dật để mà hưởng thú an nhàn cực lạc trong sự lười biếng ích kỷ.Trong trời đất, bất cứ một cuộc biến động lớn lao nào đều đi sau một sự cực kỳ yên lặng. Các bậc vĩ nhân trước khi khởi công làm một đại sự gì luôn luôn lẫn trốn một thời gian trong cô tịch. Đó lá yên lặng để nuôi khí Dương như Thích ca, Jesus chẳng hạn...

Xem đó, ta có thể nhận rằng Lão Tử rất có thể nhân quẻ Phục ở Dịch Kinh mà suy ra cái thuyết Vô Vi của ông, thể theo cái đầu mối của sự sinh hóa trong Trời ĐDất bắt đầu ở chỗ cực Âm, động thành quẻ Phục, sinh lực bắt đầu manh nha trong lòng đất.

*

*        *

Phản và Phục 2

Để giải nghĩa câu “Phản Phục kỳ Đạo... Thiên hành dã”. Ở Hệ từ hạ truyện có câu: “Nhật vãng tắc nguyệt lai, nguyệt vãng tắc nhật lai, nhật nguyệt tương thôi nhi minh sanh yên. Hàn vãng tắc thử lai, thử vãng tắc hàn lai, hàn thử tương thôi nhi tuế thành yên”.

(Mặt trời qua thì mặt trăng lại, mặt trăng qua thì mặt trời lại, mặt trời mặt trăng cùng xô đẩy nhau mà có sáng. Lạnh qua thì nóng lại, nóng qua thì lạnh lai, lạnh nóng cùng xô đẩy nhau mà năm mới thành).

Vật dưới trời đều Phản Phục bất thường... Ở quẻ Phục trong Kinh Dịch, Nho gia là Chu Hy cũng nói: “hễ Tĩnh cực thì Động sinh, Ác cực thì Thiện sinh”.

Hễ có sanh, thì có tử, mà có tử mới có sanh, lên rồi xuống, xuống rồi lên, phản phúc biến động không ngừng. Và để phòng sự phản phúc biến thiên vì đã để cho sự vật phát đạt đến cực điểm, mà Lão Tử khuyên ta: “Biết đủ (tri túc), biết dừng (tri chỉ), biết để thân ra sau (hậu kỳ thân), biết để thân ra ngoài (ngoại kỳ thân), biết lấy cái tiện làm gốc, lấy cái thấp làm nền (dĩ tiện vi bổn, dĩ hạ vi cơ).

Cũng để biểu diễn cái luật cốt yếu của cái đạo biến hóa ấy, ở chương 25 ông nói: “Đại viết thệ, thệ viết viễn, viễn viết phản” (Lớn là tràn khắp, tràn khắp là đi xa, đi xa là trở về). Câu này có nghĩa là bất cứ sự vật nào trên đời, hễ phát đạt bành trướng đến cực điểm sẽ bị đại biến: “Vật cùng tắc biến”, nghĩa là biến trở lại cái Mâu Thuẫn trước kia của nó.

Nó là một luật Thường của Tạo Hóa. Vì vậy ông mới nói: “Họa hề phúc chi sở ỷ, phúc hề họa chi sở phục, thục tri kỳ cực”. (Họa là chỗ dựa của Phúc, Phúc là chỗ núp của Họa. Ai biết được đâu là chỗ cùng cực của nó?).

Biết đâu Phúc đó mà Họa đó, mà Họa đó lại Phúc đó? Phúc rồi Họa, Họa rồi Phúc xen lẫn tiếp tục nhau không biết đâu là dứt. Hay nói một cách khác, không bao giờ có Phúc mà không có một cái Họa ẩn trong, cũng như không bao giờ có Họa mà lại không có cái Phúc ẩn trong. Đó là bề mặt bề trái của sự đời, cũng như có Thiện thì có Ác, có Thị ắt có Phi, có Vinh ắt có Nhục...

Bởi vậy gặp May, phải phòng cái Rủi do cái May ấy đưa đến! Và gặp Rủi, biết đâu nó lại không phải là cái May sắp đến cho mình!

Chương 22, Lão Tử viết: “Khúc tắc toàn, uổng tắc trực, oa tắc doanh, tệ tắc tân, thiểu tắc đắc, đa tắc hoặc. Thị dĩ Thánh nhân bảo nhất...”. Đạo là quân bình, không cho có cái gì thái quá. Thái quá ở đây, thì bất cập ở kia. Bất cập ở đây, thì Thái quá ở kia. Cho nên cái gì khuyết, thì Đạo sẽ bù vào cho đủ lại, vẹn toàn lại. Cái gì cong, thì Đạo sẽ làm cho ngay lại.Cái gì sâu, thì Đạo sẽ lấp lại cho đầy. Cái gì cũ, thì Đạo sẽ làm cho mới lại. Ít thì lại được, nhiều thì lại mê.

Chương 23, ông nói thêm: “Phiêu phong bất chung triêu, sậu vũ bất chung nhật. (Gió lốc không thổi suốt một buổi mai, mưa dào không mưa suốt một ngày trường). Đạo rất ghét những gì Thái Quá, cho nên ông khuyên ta, nếu cần phải làm thì hãy “khứ thậm, khứ xa, khứ thái” (nghĩa là hãy trừ khử những gì thái quá) vì “Xí giả bất lập, khóa giả bất hành” (Nhón gót lên thì không đứng vững, xoạc chân ra thì không bước được). Cái thái quá sẽ làm mất thăng bằng.

Để minh chứng cái định luật Phản Phục, không chương nào nói rõ ràng bằng chương 36: “Tương dục hấp chi, tất cố trương chi. Tương dục nhược chi, tất cố cường chi. Tương dục phế chi, tất cố hưng chi.Tương dục đoạt chi, tất cố dữ chi”.

(Hễ hòng muốn thu hút đó lại, là sắp mở rộng cho đó ra. Hòng muốn làm yếu đó, là sắp làm đó mạnh lên. Hòng muốn vứt bỏ đó, là sắp làm hưng khởi đó. Hòng muốn cướp đoạt đó, là sắp ban thêm cho đó).

Tóm lại, hễ làm cho Âm cực, là dọn đường cho Dương sinh. Chứ không bao giờ dùng Âm mà thủ tiêu Dương, hay dùng Dương mà thủ tiêu Âm. Cho nên kẻ sáng suốt, bao giờ cũng chịu đứng sau để được đứng trước, đứng dưới thấp để được ngôi cao, và lâu dài.

Cũng cùng một ý đó, nơi chương 42 ông nói: “Tổn chi nhi ích, ích chi nhi tổn”. (Bớt là thêm, thêm là bớt) Tại sao vậy?

Cài nhìn của người theo Đạo là cái nhìn bao trùm, thấy nhân loại như một cơ thể chung, thấy mỗi sự mỗi vật là một cái toàn thể.Và xem mọi sự mọi vật là những phần tử của một cái Sống Chung cũng như trong nhân loại người theo Đạo không phân chia màu da, dân tộc.

Vì vậy ông không có những quan niệm rời rạc cá nhân, hay quốc gia, dân tộc. Ai có trồng cây mới thấy rõ cái nghĩa thâm sâu của câu “bớt là thêm, thêm là bớt”. nếu đứng về phương diện rời rạc của từng bộ phận của cái cây, thì ta thấy “bớt lá bớt”, cũng như “mất là mất”, chứ không thấy được cái chỗ “bớt là thêm, thêm là bớt”. Nhưng nếu đứng trong phương diện toàn diện của cái cây mà xem thì “bớt là thêm, thêm là bớt” có thể quan niệm dễ dàng được.

Những công việc tỉa nhánh bẻ lá của nhà trồng nho không phải là công việc “bớt là thêm” hay sao? Những cây nho được người ta tỉa nhánh sẽ là những cây nho có trái sai; sinh lực của nó ở các lá nhánh bị tỉa bớt kia sẽ đổ dồn vào thân cây để giúp sức cho hoa trái.

“Tổn chi nhi ích, ích chi nhi tổn” như câu “tương dục hấp chi, tất cố trương chi”, đều là công dụng của luật Quân Bình của Đạo. Bớt là bớt cái có dư để thêm vào chỗ bất cập, theo cái nghĩa” Thiên chi Đạo tổn hữu dư nhi bổ bất túc” ở chương 77.

Đoạn văn trên đây “tương dục hấp chi, tất cố trương chi” có một giá trị hết sức quan trọng trong thuyết Phản và Phục của Lão Tử. Đại ý của đoạn này là muốn bảo rằng: “phàm muốn một việc gì thái quá, trái lại phải gặt lấy những kết quả ngược với lòng mong muốn của ta. Lão Tử cũng có nói: “Không có cái lầm lẫn to tát nào bằng lòng ham muốn đạt cho kỳ được cái kết quả tích cực của một việc mà mình quá mong ước” (Cửu mạc đại ư dục đắc). Bất cứ một tình dục nào cũng đều có 3 giai đoạn: khao khát, chiếm đoạt và chê chán.

Không đâu biểu diễn luật Quân Bình của đạo rõ ràng bằng ở đoạn văn trên đây. Những cặp Mâu Thuẫn, hấp và trương, cường nhược, hưng phế, luôn đi đôi với nhau. Xin nhắc lại: Người ta quên rằng hễ Âm cực là dọn đường cho Dương sinh, và trái ngược lại hay sao? Cho nên đối với bản thân, cũng như đối với kẻ khác, người thông hiểu Đạo một cách sâu xa, không bao giờ chịu để cho một việc Thái Quá nào có thể xẩy ra: “Vật bất chí giả, tắc bất phản”.

(Vật mà không đi đến chỗ cùng cực của nó, thì không phản biến lại được) Đạo trị nước cần phải thận trọng để ý đến câu nguyên tắc này mà đừng bao giờ dồn ép cái gì đến mức cùng độ.

Đối với bản thân, không bao giờ nên để có sự dư thừa mà lại cần phải có sự bớt đi. Tự mình phế bỏ, để mà tự mình được hưng lên. Trái lại nếu muốn quá tự hưng tức lại là mình tự phế đấy! Người trị nước cần phải có một nếp sống khắc khổ để tinh thần được lên cao. Cái công dụng của sự thiếu thốn trong đời người, làm cho con người trở nên thanh cao hơn là sự quá đủ, quá thừa. (Kỳ tại đạo dã, viết dư thực chức hành, vật hoặc ố chi).(Theo đạo mà nói, thì: đồ ăn dư, việc làm thừa, ai cũng oán ghét)

Áp dụng nguyên lý trên đây trong phép xử kỷ tiếp vật, trong việc quốc gia xã hội, tâm lý hay xã hội, đều thấy ứng nghiệm. Đối với việc tu thân thì tiết chế tư dục hay hơn là thỏa mãn tư dục. Nếp sống khắc khổ của các vị tu sĩ đâu phải là không có lý do sâu sắc.

Kẻ tự phụ kiêu căng thì tự mình làm hạ nhân cách và mất nhân tâm. Kẻ biết khiêm cung từ tốn lại là kẻ khéo nuôi dưỡng và làm hưng khởi lòng Đạo Đức của mình và được người đời mến chuộng. Cho nên mới nói “đứng sau mà thành ra đứng trước”, “ở dưới thấp mà được ngồi trên cao”.

Về phương diện tâm lý thì “Phàm sự nan cầu giai tuyệt mĩ, cập năng như nguyện hựu thường tình”. (Phàm sự khó cầu mong được thì bao giờ cũng tốt đẹp, đến khi chiếm được rồi thì việc ấy lại trở thành tầm thường).

Là tại sao? Đói khát thì ăn uống ngon lành, ăn no thì hết ngon, no quá sẽ sinh ra chán ghét. Có đau yếu mới nếm được cái thú của sự khang kiện. Vợ chưa cưới quí hơn người vợ đã cưới; vợ người đẹp hơn vợ mình. Đó là thông bệnh của con người: thiếu thì mong, được thì chán.

Người bị nhục dễ được vinh quang, nước bị nhục dễ vượt lên địa vị cường thịnh. Cho nên có thể nói: Nhục là điều kiện của Vinh, Nghèo là điều kiện của Giàu, Tối là điều kiện của Sáng, Quấy là điều kiện của Phải, Hư là điều kiện của Nên, thất bại là mẹ của thành công, và Đau khổ là điều kiện của Hạnh Phúc.

Biết rõ Định Luật ấy, phần đông các nhà Quyền Mưu thời Chiến Quốc áp dụng câu nói trên đây của Lão Tử để làm chính trị và tôn ông làm bậc Thầy, và nhân đó bị hậu thế gán cho ông là nhà mưu thuật, há không phải là oan lắm hay sao?

Heraclite cũng đồng một ý nghĩ như Lão Tử khi ông nói: “Những trận Đại Thắng là những trận Đại Bại. Những nước cường thịnh là những nước bắt đầu đi xuống, những văn minh cực thịnh là những văn minh bắt đầu suy vi. Những suy tàn đều nằm sẵn trong cái thịnh vượng. Cho nên phép xử thế hay nhất trong đời là phải biết: “tri kỳ vinh, thủ kỳ nhục” để mà tránh “cái họa nằm trong cái phúc”.

*

*        *

Phản và Phục 3

Tóm lại, hễ Âm cực là dọn đường cho Dương sinh chứ không bao giờ có sự thủ tiêu lẫn nhau giữa hai nguyên lý Mâu Thuẫn ấy. Vì vậy, kẻ sáng suốt bao giờ cũng chịu “đứng sau” để được “đứng trước”. Chịu “ngồi dưới thấp” để được nâng lên cao. Tiêu cực là điều kiện của tích cực, nên mới nói “hòng thu rút lại là sắp mở rộng cho đó ra, hòng muốn làm yếu đó là sắp làm cho đó mạnh lên; hòng muốn vứt bỏ đó là sắp làm hưng khởi đó; hòng muốn cướp đoạt đó là sắp ban thêm cho đó”.

&&&

Cùng một ý như trên, Lão Tử nói: “Thiên hạ chi chí nhu... trì sính thiên hạ chi chí kiên” (cái rất mềm trong thiên hạ, thắng cái rất cứng trong thiên hạ).

Những lý thuyết Mâu Thuẫn trên đây, sẽ không thấy gì là Mâu Thuẫn nữa cả nếu ta nhận thấy rõ cái luật Phản, Phục của Tạo Hóa. Nhưng, trái lại, đối với kẻ tầm thường chưa thông hiểu được cái định luật quan trọng này, họ sẽ thấy toàn là Mâu Thuẫn. Vì vậy, ông mới nói: “Chánh ngôn nhược phản” (Lời nói đúng với chánh lý thì dường như những lời trái ngược với ý thức thông thường). Và, kẻ sĩ bậc thấp, nghe nói đến Đạo thì cười to lên. Không cười, sao đủ gọi đó là Đạo. Đạo là bao trùm, kẻ “hạ sĩ” làm gì thấy được hiểu được mà không cười nhạo!

Bởi người ta phần đông không biết suy tư theo biện chứng, nên không nhận rõ luật Mâu Thuẫn, luật Phản Phục như đã nói trên, nên không sao hiểu được những lời nói mà ông gọi là “chánh ngôn nhược phản” ấy.

Trong quyển La Revolution Mondiale, danh sĩ Hermann de Keyserling có đưa cái định luật Phản Phục trên đây ra làm đề tài chứng minh cho quyển sách của ông rất là rõ ràng: “Mỗi một cái động đều tự nhiên gây thành một cái động nghịch lại, vì thế mà Cấp Tiến sanh ra Bảo Thủ, Dịu Hiền sanh ra Bạo Tàn, Thiện sanh ra Ác, hoặc trái ngược lại... Nhưng rồi sau cùng, sau một cuộc xô đẩy cọ sát nhau, những cặp mâu thuẫn trước đây, không bị thủ tiêu, vứt bỏ lẫn nhau, mà lại được hợp thành một nhịp điệu điều hòa từng điểm một.

Trong giới thiên nhiên là như thế, mà trong lịch sử loài người cũng một thế. Một hành động một chiều mà càng mạnh bao nhiêu, lại chỉ càng làm cho những lực lượng đối phương càng mạnh thêm bấy nhiêu.

Người đời phần đông không cho thế là đúng, nên thường có cái ảo vọng là nhiệt liệt đem một cái Phải nào để trừ tuyệt một cái Quấy nào... Họ suy tưởng theo luân lý hình thức, nên cho rằng có là có, không là không, phải là phải, quấy là quấy... Và luôn luôn như vậy. Họ chỉ nhìn thấy cái Tịnh của sự vật mà không để ý đến cái Động của nó.

Thời gian diễn biến từ Có qua Không, từ Không qua Có, từ Phải qua Quấy, từ Quấy qua Phải. Hoặc mau lẹ như một cái nháy, một cái chớp... hoặc trì trệ từ giờ, từ ngày, từ tháng, từ năm hay từ thế kỷ, trước sau gì cũng phải có. Nhưng khi biến thể thì đột ngột lắm, như nước biến ra hơi, thì lúc biến không thể nhận thấy kịp... Bởi vậy mới có những câu rất mâu thuẫn như “có là không”, “sống là chết”, “phải là quấy”, “động là tịnh”...

Luật Phản Phục là những định luật bất di bất dịch chi phối tất cả mọi biến thiên trên đời. Lão Tử gọi nó là “Thường”, nghĩa là những cài gì không bao giờ biến đổi.

&&&

Chữ Phản và Phục, cũng có nghĩa là trở về Bản Tính, trở về cái Đạo nơi mình.

Chương 16 có viết: “Đến chỗ cùng cực Hư Không là giữ cũng được trong cái Tịnh. Vạn vật cùng đều sinh ra. Ta lại thấy nó trở về gốc. Ôi! Mọi vật trùng trùng, đều trở về cội rễ của nó. Trở về cội rễ gọi là Tịnh. Ấy gọi là Phục Mạng. Phục mạng gọi là Thường.

(Trí hư cực, thủ tĩnh đốc, vạn vật tịnh tác, ngô dĩ quan phục. Phù vật vân vân, các phục qui kỳ căn. Qui căn viết Tịnh, thị vị viết Phục Mạng. Phục Mạng viết Thường).

Cội rễ của Vạn Vật, tức là Đạo thì Tịnh. Nhưng Tịnh cực thì Dương sinh, đó là đầu mối của Đạo vậy. Các vật sau khi phóng ra... đều rồi trở về nguồn gốc của nó cả, đó là cái “động của Đạo”.

Trở về (Phục) là “trở về cội rễ”. Chữ Mạng trong Phục Mạng có nghĩa là “cái mà ta không thể cãi được” đó là Đạo. Chữ Thường ở đây có nghĩa là Đạo Thường, tức là những nguyên lý bất di bất dịch mà bất cứ vật nào, người nào làm sai với con đường thiên diễn của nó sẽ đem tai họa lại cho mình và cho cả xã hội chung quanh mình.

&&&

Tóm lại, biết rõ cái luật Phản Phục ấy, thì không ai dám đi làm cái việc triệt để theo một cái Phải nào để trừ tuyệt cái Quấy tương đương của nó. Mà phải để ý coi chừng cái luật quân bình, luật Phản Phục nó không tha thứ một cái gì thái quá. Huống chi là mong mỏi thủ tiêu luôn cả phần đối đích của các cặp Mâu Thuẫn ấy.

Bởi vậy, bậc trị nước mà không hiểu hoặc không đếm xỉa đến cái luật Phản Phục trên đây, thường phải gặt lấy những kết quả tai hại trái với lòng mong ước của mình. Đừng mong đem cái Âm mà trừ tuyệt cái Dương, hay đem cái Dương mà trừ tuyệt cái Âm, dồn sự vật vào tình trạng “Âm cô Dương tuyệt” hay “Dương cô Âm tuyệt” mà gây tai họa cho con người.

Nếu khinh thường luật “Phản, Phục” tức là luật Quân Bình, thì không khéo ta lại vô tình cố mà đè nén một việc gì lại sắp làm cho việc ấy chổi dậy mạnh hơn. Cố mà làm cho một việc gì yếu đi, lại sắp làm cho việc ấy hưng lên.

Như Lão Tử đã nói trước đây ở chương 36. Và phải chăng, ta thường thấy ở những nơi đã mất tự do là những chỗ mà lòng người tha thiết ham muốn tự do hơn đâu tất cả. Như ta đã thấy sức dồn ép càng mạnh theo một chiều nào, là xui cho sức chống cự đối phương càng thêm mãnh liệt: “Vật cực tắc phản”.

Nhà tâm lý học Carl G. Jung cho rằng: “Những cặp Mâu Thuẫn ấy chỉ ròng là những cuộc tranh chấp trong vòng nhân thế mà thôi. Nó ăn khớp với một cuộc thực nghiệm tâm linh đã nêu trong quyển Đạo Đức Kinh của Lão Tử rằng không có một cái Phải nào mà không có cái Quấy của nó.Hễ đâu có tín ngưỡng là có hoài nghi, mà hễ có hoài nghi là có tín ngưỡng. Hễ đâu có Đạo đức luân lý thì có sự cám dỗ sa ngã.

Riêng chỉ có những bậc Thánh mới có những cái nhìn đời quỉ quái tinh ma. Và chỉ có những kẻ độc tài mới là những tên nô lệ của những tên “bồi phòng” của họ. Khi xem xét kỹ tánh tình của chính ta đây, ta sẽ thấy không sao tránh khỏi được điều mà Lão Tử đã nói: “cao dĩ hạ vi cơ”. Nghĩa là những cặp Mâu Thuẫn hạn chế lẫn nhau, và thật sự chúng chỉ là một.

Ta rất dễ thấy sự kiện này nơi những kẻ bị mặc cảm tự ti... Triết Học Trung Hoa có đưa những cặp Mâu Thuẫn ấy lên hàng những nguyên lý Vũ Trụ và gọi chúng là Âm và Dương. Hễ cố mà chia rẽ chúng ra chừng nào thì thế lực của chúng lại càng tăng thêm lên chừng ấy. Nietzche nói: “Khi mà một cội cây mọc cao đụng đến Thiên đình, thì gốc nó cũng ăn luồng đến địa phủ. Thế nhưng, dù ở trên hay ở dưới, cũng đều chung một cội cây.

*

*        *

Tổn Hữu Dư Bổ Bất Túc

Dịch Kinh bàn về quẻ Khiêm, nơi lời Thoán có nói: “Khiêm hanh, thiên đạo hạ tế nhi quang minh, địa đạo ty nhi thượng hành, thiên đạo khuy danh nhi ích Khiêm. Địa Đạo biến doanh nhi lưu Khiêm. Quỉ thần hại doanh nhi phúc Khiêm. Nhân đạo ố doanh nhi hiếu Khiêm. Khiêm tốn nhi quang, ty nhi bất khả du, quân tử chi chung dã”.

(Khiêm thì hanh thông, đạo Trời giúp xuống mà làm cho sáng sủa. Đạo Đất thấp mà lên cao. Đạo Trời làm vơi chỗ đầy mà thêm chỗ Khiêm. Đạo đất làm nghiêng đổ chỗ đầy mà tụ vào chỗ Khiêm. Quỉ thần làm hại chỗ đầy mà làm ưa thích chỗ Khiêm. Khiêm thì cao mà sáng, thấp nhưng không thể vượt qua, đó là chỗ sau chót của người quân tử.)

Khiêm, có nghĩa là nhún nhường, từ tốn, tự hạ mình, thấy mình thấp kém, thiếu thốn...

Dù là Thiên đạo, Địa đạo, Nhân đạo hay Quỉ Thần... cũng đều ghét đầy (doanh) và ưa thích cái vơi cái thiếu (Khiêm). Cho nên lời tượng cũng nói: “Địa trung hữu Sơn, Khiêm.quân tử dĩ suy đa ích quả, xứng vật bình thi”

(Trong đất có núi là quẽ Khiêm, người quân tử coi đó mà rút bớt chỗ nhiều, thêm vào chỗ ít, cân lường các vật, làm cho sự ban bố được thăng bằng).

Trình Tử giải như thế này: “...núi mà lại ở dưới thấp, đó là cao thì hạ xuống, thấp thì nâng lên, thấy rõ cái nghĩa nén chỗ cao, bù chỗ thấp, bớt chỗ thái quá, thêm vào chỗ bất cập. Đem ra mà thi thố công việc, thì bớt của chỗ nhiều, tăng thêm cho chỗ ít, cân nhắc sự nhiều ít của các vật mà làm cho sự ban bố cho được đồng đều, khiến cho mọi việc được thăng bằng.

Như thế, ta thấy rằng quẻ Khiêm dùng để diễn đạt luật quân bình của Trời Đất.

Chương 77, Đạo Đức Kinh Lão Tử cũng nói: “Thiên chi Đạo, kỳ du trương cung dư? Cao giả ức chi, hạ giả cử chi. Hữu dư giả tổn chi, bất túc giả bổ chi.. Thiên chi Đạo: Tổn hữu dư bổ bất túc. Nhơn chi đạo, tắc bất nhiên: tổn bất túc dĩ phụng hữu dư...”.

(Đạo Trời ư? Khác nào cây cung giương lên: chỗ cao thì ép xuống, chỗ thấp thì nâng lên. Có dư thì bớt đi, hụt thì bù vào. Đạo của Trời: bớt chỗ dư, bù chỗ thiếu.Đạo của người thì không vậy: bớt chỗ thiếu, bù chỗ dư...)

Nhìn kỹ hiện tượng tự nhiên trong Trời Đất sẽ thấy rõ ràng luật ấy.

Do cái luật bớt đi bù lại giữa cái dư cái thiếu để lập lại quân bình mới có sự động biến trong Vũ Trụ, bằng không vạn vật sẽ rơi vào chỗ tịch nhiên yên lặng. Khoa học ngày nay cũng không nói khác hơn: “Trong Vũ Trụ, có những vật nóng và vật lạnh... Các tinh tú cứ lạnh dần dần mãi, nghĩa là chúng bớt sức nóng của chúng để chuyển sang các điểm sáng khác trên thiên không.

Vậy thì, các tinh tú càng lạnh thêm bao nhiêu thì các khoảng không gian kia lại càng nóng thêm lên. Ấy là một cuộc diễn tiến tuy chậm chạp, không cảm thấy được, nhưng là lẽ tất nhiên phải có, không sao tránh khỏi được. Những vật nóng càng mất sức nóng bao nhiêu, thì các vật lạnh càng chia được sức nóng ấy bấy nhiêu, và như vậy nhiệt độ có khuynh hướng đi đến sự quân bình, nghĩa là bằng nhau.

Ngày mà tất cả mọi vật trong Vũ Trụ cùng đồng một nhiệt độ như nhau thì sẽ không còn có sự trao đổi khí lực nữa, tức là không còn có sự động nữa, đó là ngày tận thế rồi vậy.

Hơn nữa vụ rét đậm miền bắc, cho thấy đa số dân không có áo, lại không có dép mà đi? Ăn thì chắc cũng rất thiếu thốn? Thì thử hỏi công bình ở đâu? Các thành phố, ăn chơi trụy lạc, khiêu vũ, thuốc lắc tràn ngập? tại sao không chia sớt cho người nghèo? Mà chỉ bỏ túi riêng, cho con cái Cậu Ấm Cô Chiêu, dư tiền xài hoang phí?

Đó là sự tham ô. Cần phải tiêu diệt ngay.

Những việc cần làm ngay. Mới hy vọng phục hồi dân Việt Nam. Xóa đói giảm nghèo!

*

*       *

Phần Tổng Quan

Đạo Đức Kinh, theo nhiều học giả Đông Phương cũng như Tây Phương, là một quyển sách thuộc về Tâm linh Đạo học, dành cho những người đi theo con đường Huyền Học và Siêu Thoát.

Nhưng theo một cách khách quan, ta phải nhìn nhận rằng Đạo Đức Kinh, trước hết, là một quyển sách dường như viết ra để kêu gọi các nhà cầm quyền và chánh khách dùng Đạo mà trị nước. Lão Tử thực ra là một Hiền giả đã cố gắng đem Đạo học vào Chánh trị, do những kinh nghiệm tâm linh của ông mà lập thành một hệ thống triết học.

Lịch sử nhân loại cận đại, chỉ thấy có một Gandhi là người duy nhất đã cố gắng đem áp dụng đạo học vào Chánh trị, nhưng tiếc thay, ông mất trong lúc công cuộc thực nghiệm chính sách “bất tranh nhi thiện thắng” đang thành công trong bước đường đầu.

Có kẻ cho rằng Lão Tử không siêu thoát bằng Trang Tử. Nói thế không đúng. Thực sự thì trong Đạo Đức Kinh, ta thấy Lão Tử ít nói về vấn đề siêu thoát, mà bàn rất nhiều về phương trị nước, tức là về phần chính trị. Sở dĩ Lão Từ ít nói đến phần tâm linh siêu thoát, chẳng phải vì ông không biết sự quan trọng của vấn đề ấy, mà vì ông muốn đem Đạo vào Chánh trị, mục đích duy nhất của ông trong khi trước tác.

Cho nên có người khuyên ta nên đọc Trang trước Lão sau, thiết nghĩ cũng không phải là không có lý do chánh đáng. Người muốn áp dụng được phương pháp “Vô vi nhi trị” hay “dĩ bất trị, trị thiên hạ” cần phải trước nhất thực hiện được ít nhiều cái Đạo nơi mình, nghĩa là cần phải là một bậc Chân Nhân “Vô kỷ, vô công, vô danh” tức là người không còn tư tâm tư dục nữa.

Đọc Trang trước Lão sau, tức là thực hiện Đạo theo từng giai đoạn: tự giác nhi giác tha.. Hai học thuyết ấy bổ túc cho nhau. Trước phải thoát tục, rồi sau mới hoàn tục để mà cứu dân cứu nước. Dù là Thích Ca hay Jesus cũng không làm khác hơn.

A) Đạo là gì? Có lẽ Lão Tử là người đầu tiên trong các triết gia Trung Quốc đã dùng chữ Đạo để chỉ cái nguyên lý Tuyệt Đối của Vũ Trụ đã có từ trước khi khai thiên lập địa, không sinh, không diệt, không tăng, không giảm. Đạo có thể quan niệm dưới hai phương diện: Vô và Hữu. Vô thì Đạo là nguyên lý của trời Đất, nguyên lý vô hình. Hữu, thì Đạo là nguyên lý hữu hình, là Mẹ sinh ra Vạn Vật “Vô danh thiên Địa chi thủy, hữu danh vạn vật chi mẫu”.

Đạo là một Nguyên Lý hoàn toàn huyền diệu siêu hình và bất khả tư nghị. người ta không thể định danh nó, cho nên gượng mà dùng đến danh từ ấy để tạm chỉ định. Hễ dùng đến danh từ để chỉ định, tức là vật được chỉ định đã bị hạn định, cho nên dùng đến danh, là chỉ để áp dụng cho những phần tử của Đạo bị phá ra mà thôi. Nghĩa là chỉ để ám chỉ một khía cạnh nào, một bề mặt hay bề trái nào của cái Đạo Một, cái đạo không thể phân chia.

Cho nên muốn được Đạo, không còn thể dùng đến Lý Trí, hiểu biết bằng sự so sánh, mà chỉ có thể hiểu biết được khi nào chính mình thực hiện được nó nơi bản thân: “Đạo mà nói ra được, không còn phải là Đạo thường nữa, Danh mà gọi ra được, không còn phải là Danh thường nữa”.

Như vậy, định cho Sự Vật một cái tên đó chỉ làm cho ta lìa xa với cái Chân Diện Mục của chúng, tức là cái Chân Lý toàn diện của Sự Vật.

Trong giới sắc tướng, thẩy đều biến động không dừng, không có sự vật nào mà không thay đổi hoặc mau hoặc chậm. Hay nói một cách khác, sự vật là vô thường. Bởi vậy hạn định nó trong một danh từ tịnh là sai. Ở đậy ta thấy Lão Tử chống lại với thuyết Chính Danh của Khổng Tử, và đề xướng thuyết Vô Danh. Nghĩa là Lão Tử quan niệm sự vật trong đời theo sự Thực Hiện của sự vật, nghĩa là cái Nhân Sinh Quan của ông Nhân Sinh Quan Động, không còn phải là Nhân Sinh Quan Tịnh nữa.

Không có một danh từ nào, không có một ý tưởng nào, cũng không có một sự phán đoàn về giá trị nào mà có thể gọi là Tuyệt Đối cả. Thảy đều Tương Đối, nghĩa là bao giờ cũng có phần đối đãi của nó, tốt và xấu, thiện và ác, thị và phi, dài và ngắn, cao và thấp...

Hữu vô tương sanh, nan dị tương thành, trường đoản tương hình, cao hạ tương khuynh, âm thanh tương hòa, tiền hậu tương tùy. (chương 2)

Thiên hạ giai tri mỹ chi vi mỹ, tư ác dĩ. Giai tri thiện chi vi thiện, tư bất thiện dĩ.

(Thiên hạ đều biết tốt là tốt, thì đã có xấu rồi. Đều biết lành là lành, thì đã có cái chẳng lành rồi).

Cặp tương đối ấy luôn luôn nằm sẵn trong mọi sự mọi vật, và bất cứ trong đời sống ta lúc nào cũng thấy nó hiện lên và thường gây cho lòng ta nhiều tranh chấp vì mâu thuẫn.

Ta há không nhận thấy rằng lòng ta là cả một cái gì “mâu thuẫn” hay sao? Vừa thương mà cũng vừa không thương, vì trong thâm tâm ta cảm thấy mất tự do khi bắt đầu yêu ai một cách tha thiết. Biết bao lần, lòng thì thuận, mà miệng thì chối từ, hoặc miệng thì ừ, mà lòng không thuận.

Cái gì đã khiến cho ta vừa cười vừa khóc, và tiếng khóc tiếng cười thường lại giống nhau...? Phải chăng vì cảm xúc của ta mà lên đến cực độ lại càng giống nhau không thể phân biệt, nhất là trong sự yêu ghét. Thương nhau lắm, cắn nhau đau! Tình yêu tha thiết thường lại nhường như giống với sự oán thù!

Cho nên mới nói: “ghét là cái bề trái của cái thương!” và thương ghét, tựu trung là Một. Đời sống nội tâm của con người khi Đạo bị chia lìa là một bầu Mâu Thuẫn, và vì thế “sống là khổ”, bởi Thương là khổ mà Ghét cũng khổ. Và chỉ khi nào lòng ta không còn chia rẽ nữa, trở về sống được trong cái Sống Một thì mới mong giải quyết được vấn đề phân chia Nhĩ Ngã.

*

*        *

Học Thuyết Lão Tử 1b

Cho nên, đó là cái học chạy theo Thị Phi, Thiện Ác; cái học chi ly phân tán, cái học nhị nguyên, cái học má người muốn trở về với Đạo phải vứt bỏ. Chương 20 có viết: “Tuyệt học vô ưu, duy chi dữ a, tương khứ Kỷ hà? Thiện chi dữ ác, tương khứ nhược hà? Lão Tử khuyên ta, nếu muốn được Đạo, đừng có nhìn sự vật bằng cập mắt nhị nguyên chia phân Nhĩ Ngã, mà phải nhìn thấy thẩy đều là một. Con người mà càng chạy theo cái học phân tán sẽ bị tâm hồn rối loạn vì hay phân biệt và biện biệt.

Cũng vì nhìn đời với cập mắt nhị nguyên nên gập Phải thì mừng, gập Họa thì buồn, mà không hay rằng Phúc đấy Họa đấy cũng không chừng, hay Họa đấy Phúc đấy cũng biết đâu! (Họa hề phúc chi sở ỷ,phúc hề học chi sở phục) (Chương 58).

Ôi! Phúc rồi họa, họa rồi phúc... sự vật bao giờ cũng phản biến. Nghĩa là hễ biến, thì biến thành cái đối đích của nó. Tục ngữ của dân gian có câu: “Nay cười, mai khóc”. Và có nhận rõ được cái luật phản biến ấy của sự vật trên đời, thì Được không nên vội mừng, Mất không nên vội buồn... Nhờ vậy mà lòng mới bình tĩnh thản nhiên trước mọi biến cố của cuộc đời.

Cái mà Lão Tử chống đối là sự nhìn cuộc đời bằng Lý Trí, tức là nhìn cuộc đời bằng khối óc chia phân Thiện Ác, Vinh Nhục, Thị Phi, Cao Thấp... Cho nên muốn được Đạo, muốn có hạnh phúc thật sự, phải bỏ cái óc chia phân sự vật mà Lão Tử gọi là “Giải kỳ phân” để mà thấy được sự Huyền Đồng của tất cả sự vật.

Cái lập trường chống Lý Trí của Lão Tử, là do nơi kinh nghiệm thuần túy tâm linh của ông. Tri thức không bao giờ đạt đến cái lẽ Tuyệt đối. Nguyên lý cùng tột của Vũ trụ Vạn Vật, tức là Đạo. Cho nên, những kẻ dùng đến Trí để mà hiểu Đạo là người Ngông. Đó là ông chống đối cái học La Tập, cái học chủ Trí của người đời.

Bậc Thánh Nhân sở dĩ đạt đến trạng thái Tuyệt Đối chỉ vì nhờ biết rõ mình là kẻ mắc cái bệnh nhị nguyên, cái bệnh phân tán, nên phỏng ngừa mà tỉnh ngộ.”Phù duy bệnh bệnh, thị dĩ bất bệnh” (chương 71). Phương pháp giải thoát, theo Lão Tử, là phương pháp tiêu cực. Đừng sa vào cái tập nguyện nhị nguyên, tức là gần được với đạo rồi đấy.

Và như vậy, cái mà theo Lão Tử gọi là cái học cao nhất lại giống như sự ngu dốt. Chương 45 ông nói: “Đại trực nhược khuất, đại xảo nhược chuyết, đại biện nhược nột”. Hai chữ dường như cần phải nên chú ý. Dùng lời nói danh từ của giới nhị nguyên để diễn tả cái mà ta không thể phân chia (là Đạo) thật là một việc rất khó.

Bởi vậy Lão Tử thường phải mượn lối nghịch thuyết để nói về Chân Lý. Như khi ông nói: “Hữu sinh ư Vô” hoặc”đại thành nhược khuyết, đại doanh nhược xung”.Và đây là lối mà các đại triết gia biện chứng Tây Phương cũng thường dùng để miêu tả cái chân lý “động” và trở nên không phút nào im lặng, như Heraclite (Hy Lạp) trong câu: “những cuộc Đại Thắng là những cuộc Đại Bại”.

Câu “đại doanh nhược xung” (đầy tràn, lại dường như trống không) là chỗ mà Lão Tử muốn bảo Đạo trùm lắp Trời Đất Vũ Trụ, nhưng không làm sao thấy được, nên gần như không có gì cả.

Để diễn tả cái chỗ trống không đó và công dụng của nó, ở chương 11, ông ví nó như cái ổ trục của bánh xe, cái khoảng không của chén bát, cái chỗ trống của buồng the.

“Tam thập phúc, cộng nhất cốc, đương kỳ vô hữu xa chi dụng.Duyên thực dĩ vi khí, đương kỳ vô hữu, khí chi dụng. Tạc hộ dũ dĩ vi thất, đương kỳ vô hữu thất chi dụng”.

(Ba chục căm hợp lại một bầu, nhưng nhờ chỗ không mới có cái dùng của xe. Nhồi đất để làm chén bát, nhờ chỗ không mới có cái dùng của chén bát. Khoét cửa nẻo, làm buồng the, nhờ chỗ không mới có cái dùng của buồng the).

Đạo, thì Hư Vô, nhưng mà cái Đức của nó thì là nguồn gốc sinh ra Trời Đất Vạn Vật. Chữ Đức đây có nghĩa là “mầm sống ngấm ngầm” theo nguyên nghĩa của nó. Lão Tử dùng chữ Đức đây là với cái nghĩa siêu hình của nó, chứ không còn phải với cái nghĩa Luân Lý thông thường nữa. Thật vậy ông nói: “Khổng Đức chi dung, duy Đạo thị tòng” (Dáng của Đức lớn, thì theo cùng với Đạo).

Một chỗ khác, ông nói: “Đạo sinh chi, Đức súc chi, trưởng chi dục chi, đình chi độc chi, dưỡng chi phúc chi...”

(Đạo thì sinh mà Đức thì nuôi nấng và đùm bọc. Bởi vậy mới thường gọi là Huyền Tẫn, mẹ nhiệm mầu.)

*

*        *

Học Thuyết Lão Tử 2

b) Cái Động của Đạo:

Trời đất vạn vật do Đạo mà ra, nhưng rồi đều trở về với Đạo.

Chương 40 ông nói: “Phản giả đạo chi Động” (trở về là cái động của Đạo). Đó là con đường đi về, còn con đường đi ra thì”đạo sinh nhất, nhất sinh nhị, nhị sinh tam, tam sinh vạn vật. Vạn vật phụ Âm nhi bảo Dương. Xung khí dĩ vi hòa”. (Đạo sinh Một, Một sinh Hai, Hai sinh Ba, Ba sinh vạn vật. Trong vạn vật không vật nào mà không cõng Âm và bồng Dương. Nhân chỗ xung nhau mà hòa nhau).

Nhất đây, là cái Thế Duy Nhất của Đạo. Nhị, là trỏ vào 2 khí Âm Dương, tức là hai nguyên lý mâu thuẫn nhau, nhưng bổ túc nhau đồng có ở trong mỗi vật, và vì thế mới có nói “trong vạn vật không vật nào không cõng Âm và bồng Dương”. Giữa sự xô xát, xung đột nhau của hai nguyên lý mâu thuẫn ấy, lại có Một cái nắm giềng mối và làm cho nó phải sống chung và dung hòa với nhau mà không thủ tiêu nhau, cái đó là nguyên lý thứ 3; cái mà Lão Tử gọi là cái Dụng của Đạo, “xung khí dĩ vi hòa”. Tức là cái Nguyên Lý làm cho cái khí xung đột giữa hai nguyên lý mâu thuẫn điều hòa với nhau. Đến khi được cái số 3 đó, thì vạn vật mới thành hình, nên mới gọi là “tam sinh vạn vật”.

Như vậy, ta thấy rằng Lão Tử có thể đã căn cứ vào Dịch Học: “Thái cực sinh lưỡng nghi” để lập thành cái học “nhất sinh nhị” của ông. Nhưng ông chỉ mượn cái Đạo “đi ra”của Dịch, vì Dịch chủ trương Âm Dương để diễn tà cái Đạo biến đổi mà thôi.

Lão Tử nhân đó, bàn về cái đạo “trở về” (phản phục), nghĩa là ông vượt cái học Nhị Nguyên của Dịch để chủ trương cái Đạo”qui Chân phản Phác”.

Theo Lão Tử, vạn vật đều động chuyển theo hai khuynh hướng nghịch nhau: Đi Ra rồi Trở Về. Chương 16 ông nói: “Vạn vật tịnh tác, ngô dĩ quan phục. Phù vật vân vân, các phục qui kỳ căn...”.

(Vạn vật cùng đều sinh ra, ta lại thấy nó trở về gốc; ôi, vạn vật trùng trùng, đều trở về cội rễ của nó). Mà trở về cội rễ, tức là trở về gốc Tịnh của nó (tức là trở về với vô vi).

“Qui căn viết Tịnh, thị vị viết phục mạng, phục mạng viết thường”. (trở về cội rễ, gọi là Tịnh, ấy gọi là phục mạng. Mà phục mạng gọi là thường) Thường tức là Đạo vậy.

Nhân quan niệm về chữ Thường, tức là một cái gì bất di bất dịch nắm cả giềng mối Vạn Vật Vũ Trụ, nên Lão Tử nghĩ đến một cái gì như là một thứ Định Mạng trong sắc giới: “Thiên võng khôi khôi, sơ nhi bất thất” (Lưới trời lồng lộng, tuy thưa mà chẳng lọt).

Lưới trời, tức là cái luật tự nhiên mà không vật nào trong Vũ Trụ thoát khỏi.”Thiên Đạo vô thân” (Đạo trời không thân ai cả) (Chương 79).

Trong tất cả các luật của Tạo Hóa, thì cái luật lớn nhất và quan trọng nhất là luật Phản Phục, hễ: “vật cùng tắc phản, vật cực tắc biến”.

Chương 25 nói: “Thệ viết viễn, viễn viết phản”. Nghĩa là mỗi vật, khi mà đi đến cực độ thì phải biến, mà biến thì lại biến trở về cái đối đích của nó. Phải biến Quấy, Nên biến Hư, Sống biến Chết, Lạnh biến Nóng,Vinh biến Nhục, Thiện biến Ác... hoặc trái ngược lại.

Đó là một cái luật Thường, bất di bất dịch của Tạo Hóa: Cái gì lên cao, thì xuống thấp. Cho nên, hòng muốn thu rút, là sắp mở rộng cho đó ra. Hòng muốn làm yếu đó, là sắp làm đó mạnh lên. Hòng muốn vứt bỏ đó, là sắp làm hưng khởi đó. Hòng muốn cướp đoạt đó, là sắp ban thêm cho đó. Ấy là ánh sáng Huyền Vi, mềm yếu thắng cứng mạnh”.

(Tương dục hấp chi, tất cố trương chi. Tương dục nhược chi, tất cố cường chi. Tương dục phế chi, tất cố hưng chi. Tương dục đoạt chi, tất cố dữ chi.Thị vị vi minh, nhu nhược thắng cương cường) (chương 36).

Tóm lại, những câu như: “Ít thì lại được, nhiều thì lại mê” (thiểu tắc đắc, đa tắc hoặc) (chương 22).

Gió lốc không thổi suốt một buổi mai, mưa dào không mưa suốt một ngày trường. (Phiêu phong bất chung triêu, sậu vũ bất chung nhật) (chương 23).

Cái rất mềm trong thiên hạ, thắng cái rất cứng trong thiên hạ. (Thiên hạ chi chí nhu, trì sính thiên hạ chi chí kiên). (Chương 43).

Bớt là thêm, thêm là bớt (Tổn chi nhi ích, ích chi nhi tổn) (chương 42).

Đều do cái luật Phản Phục mà ra cả! Nhưng đối với người thường, thì lại thấy rất là trái ngược, mâu thuẫn. Bởi vậy,ở chương 41, Lão Tử mới nói: “Hạ sĩ văn Đạo, đại tiếu chi” (kẻ sĩ bậc thấp mà nghe nói đến Đạo, sẽ cả cười mà bỏ qua).

Tuy vậy, nếu bảo rằng “vật cực tắc phản” thì chữ cực đây phải hiểu như thế nào? Đâu là chỗ cùng cực của mỗi vật? Không thấy Lão Tử bày giải chỗ nào cả. Không nói ra, có lẽ là vì Lão Tử hiểu rằng mọi vật, vật nào cũng có cái cùng tận của nó, không có một mực độ cùng tận nào có thể làm mực độ chung cho vạn sự vạn vật trong đời.

Cho nên ông mới nói: “Tri túc chi túc thường túc hĩ” (biết đủ trong cái đủ, thì luôn luôn đủ). Cái gọi là đủ, không thể giống nhau đối với mọi người. Có khi cái mà người này thấy đủ, lại không đủ với người kia. Hoàn cảnh, địa vị, sức khỏe, lớn nhỏ, thời buổi... đều khác nhau, không sao đưa ra một số lượng nào gọi là số lượng mẫu và đầy đủ cho cho tất cả mọi người mọi vật.

Cái đủ của người mạnh không giống với cái đủ của người yếu.Cái vừa đủ đối với người khỏe, không còn là cái vừa đủ nữa đối với người đau, và ngay đối với chính bản thân của mình cũng vậy, cái mà hôm nay cho là đủ, ngày mai sẽ là thiếu không chừng!

Lấy ngay trong việc ăn uống cũng đủ thấy rõ: cái mà ta thường gọi là món ăn vừa đủ cũng phải tùy... tùy tuổi tác, tùy sức khỏe, tùy chất bổ nhiều ít của món ăn, không sao nhất luật đặng.

Đó là những cái mà Lão Tử gọi là Thường, nghĩa là bất biến, và luôn luôn đúng với tất cả vạn vật. Cho nên người sáng suốt phải là người thông suốt những cái luật ấy mà tuân theo: “Tri thường viết minh”. (Kẻ nào biết những luật Thường ấy là người sáng suốt).

Và trái lại, kẻ nào không biết đến nó, sẽ bị tai họa suốt đời! “Bất tri thường, vọng tác hung”. (Không biết Đạo thường ấy, là gây hung họa cho mình). Cho nên ai mà được Đạo Thường ấy, suốt đời không nguy. (Một thân bất đãi).

*

*        *

Học Thuyết Lão Tử 3

c) Huyền Đồng:

Trong khi nói Đạo là mẹ nuôi của muôn loài: “Hữu danh vạn vật chi mẫu”, ta thấy là hình ảnh của một Bà Mẹ lả đầu mối của học thuyết Lão Tử, và Lão Học là là cái học chú trọng về phần Âm. (Thiên hạ có nguồn gốc, dùng làm Mẹ của thiên hạ. Hễ giữ được Mẹ, thì biết được con. Đã biết được con, trở về với Mẹ; thân đến chết không nguy).

(Thiên hạ hữu thủy, dĩ vi thiên hạ Mẫu. Ký đắc kỳ Mẫu, dĩ tri kỳ Tử. Ký tri kỳ Tử, phục thủ kỳ Mẫu. Một thân bất đãi) (chương 52).

Đã biết được con, trở về với Mẹ, là nghĩa làm sao? “Con” đây là ám chỉ vạn vật. Sau khi cái học của mình về cái học trục vật mà đi đến cùng tột rồi thì con người lại “trở về với Đạo” Cũng như văn minh vật chất mà đến mức cùng tột rồi, bèn sẽ xoay về tinh thần. Bởi vậy mới có người bảo rằng cái học nguyên tử ngày nay của Tây Phương “trở lại” gặp gỡ với Huyền Học của Đông Phương.

Vấn đề đồng nhất của Tâm và Vật, Vật Chất và Tinh Thần... trước những phát minh về nguyên tử lực không còn phải là một vấn đề siêu hình nan giải nữa.

Cái kiếp số con người, cũng như của vạn vật là sớm muộn phải “trở về với Đạo” (Các phục qui kỳ căn) (mọi vật trùng trùng, đều trở về với cội rễ của nó cả). Trở về được với Đạo, thì người ta mới được “trường cửu”, hay nói một cách khác, người ta mới thực hiện được cái Chân Tánh của mình, tức là cái mà Lão Tử gọi “tử nhi bất vong” (chương 33).

Nhưng làm sao thực hiện được sự Huyền Đồng ấy với Đạo? Phải “kiến tố bảo phác”, và “thiểu tư quả dục”, nghĩa là trở về với đời sống giản dị tự nhiên, ít tư riêng, ít tham dục. Công việc này chỉ là bước đầu: Con đường Tâm Trai, gột sạch lòng vị kỷ đủ mọi phương diện: “Vi Đạo nhật tổn, tổn chi hựu tổn, dĩ chí ư vô vi”.

(theo Đạo ngày càng bớt, bớt rồi lại bớt, đến mức vô vi)

Vô vi đây là vô dục vậy. Phải dứt bỏ: dứt bỏ cả lề lối suy tư theo la tập Nhị Nguyên, dứt bỏ cả lòng ham muốn riêng tư, dứt bỏ cả cái học trục vật, chạy theo danh lợi bên ngoài... Dứt bỏ cả cái lòng đèo bòng tham muốn theo những tánh phận bên ngoài...

Tóm lại, phải dứt bỏ cái ta nhân tạo, giả dối để trở về với cái ta đồng nhất với đạo, trở về thanh tĩnh và vô vi.

Khi mà giai đoạn đầu này được thực hiện đầy đủ, thì mới bước qua giai đoạn “ngộ Đạo”. Hễ trí hư cực, thủ tĩnh đốc. Bấy giờ mới có thể hốt nhiên đại ngộ.

Lão Tử không thấy nói về giai đoạn này, vì ông cho rằng “tri giả bất ngôn, ngôn giả bất tri” nhưng ông chỉ cho ta biết rằng trong cái trạng thái Huyền Đồng ấy, tất cả mọi sự mọi vật đều hòa lẫn nhau không còn thấy riêng tư, phân biệt nữa.Trước con mắt của người đã thực hiện được sự Huyền Đồng, thì tất cả đều là một.

(Giả kỳ phân, hòa kỳ quang, đồng kỳ trần… thị vị Huyền Đồng)

(Bỏ chia phân, hòa ánh sáng, đồng bụi bậm, ấy gọi là huyền đồng).

Trong những câu như: “Đại phương vô ngung, đại khí vãn thành,đại âm hi thanh, đại tượng vô hình”. (Vuông lớn không góc, chậu lớn muộn thành; âm lớn ít tiếng, tượng lớn không hình).

Hoặc: “kỳ thượng bất kiểu, kỳ hạ bất muội...vô vật chi tượng, thị vị hốt hoảng... nghinh chi bất kiền kỳ thủ, tùy chi bất kiền kỳ hậu... đều là những chân lý mà ông gượng miêu tả trong những khí huyền hóa, tức là những lúc ông Kiến Độc và Triêu Triệt..

(trên nó thì không sáng, dưới nó thì không tối...) (Cái hình tượng của cái không có vật nên gọi là như có mà như không...) (Đón thì không thấy đầu, theo nó thì không thấy đuôi).

Sự Huyền Đồng với Đạo mưu cho con người được một sự yên tĩnh và khoan khoái tâm hồn mà không còn có một khoái lạc nào khác trên đời so sánh kịp... Không phải là một thứ vui sướng, nhưng là một cái gì nhẹ nhàng lâng lâng khác thường mà chỉ có ai đã nếm qua mới ý thức được đôi phần. (Đạo chi xuất khẩu, đạm hề kỳ vô vị. Thị chi bất túc kiến, thính chi bất túc văn, dụng chi bất túc ký).

(Đạo ra cửa miệng, lạt lẽo vô vị, nhìn không đủ thấy, lắng không đủ nghe, nhưng mà dùng nó không hết).

Mùi vị của Đạo, đối với những khoái lạc nồng nhiệt trong đời, thì thấy như là lạt lẽo vô vị, “nhìn không đủ thấy, lắng không đủ nghe”, nghĩa là không thể nào tả được.

Sự Huyền Đồng với Đạo có đem lại cho con người quyền lực nào chăng? Có làm cho người được pháp lực phi thường nào không? Đó là thắc mắc của số đông người học Lão Trang tự hỏi. Bởi vậy, về sau để trả lời câu hỏi ấy, nhóm Đạo gia mới bày ra những câu chuyện Thần Tiên, trong đó Lão Tử được tôn làm Thái Thượng Lão Quân, và Trang Tử được tôn làm Nam Hoa Đại Lão Chân Tiên.

Thực ra vấn đề này không thấy Lão Tử bàn đến, người ta chỉ biết Lão Tử đặt kẻ “Đắc Đạo” như một Đứa Anh Nhi tuy không làm gì cả mà “độc trùng không cắn được, thú dữ không ăn được, ác điểu không xớt được”.

Toàn là lời nói bóng mà ta phải hiểu như thế này: “người đã được Đạo, giống như cái Đức của đứa trẻ sơ sinh, kẻ mà đức dầy, giống như con trẻ”. Chữ Xích Tử đây là ám chỉ cái tâm trạng của đứa trẻ sơ sinh, không dục vọng, bình thản đối với ngoại vật, nên ngoại vật không động được tâm và làm thương sinh. Cho nên mới nói “độc trùng không cắn được”.

Những danh từ hư ảo, mập mờ ấy khiến người ta hiểu lầm và cho là quyền phép lạ lùng, nhân đó mới có việc tin tưởng bâng quơ sau này của phái Thần Tiên... Tuy vậy kẻ Huyền Đồng được với Đạo, dù không biết được họ có quyền lực gì khác người chăng, song chắc chắn họ sẽ không giống người đời, từ tư tưởng, tình cảm và hành vi.

Và chắc chắn họ là người không còn đau khổ nữa,vì chỉ có Bản Ngã mới là nguồn gốc của đau khổ mà thôi. Mà kẻ Huyền Đồng với Đạo là người không còn sống cho mình nữa.

*

*        *

Học Thuyết Lão Tử 4

Làm cách nào để nhận biết một người đã bắt chước Đạo? đã theo con đường của Đạo? Lão Tử nói: “Lời nói của ta rất dễ hiểu, rất dễ làm. Thế mà, thiên hạ không ai hiểu, không ai làm. (chương 70).

Tại sao dễ hiểu, dễ làm – mà thiên hạ phần đông lại không chịu hiểu, không chịu làm? Phải chăng vì làm theo Đạo, thì lại chạm đến lòng vị kỷ của mình, nên không ai muốn làm?

Theo Đạo thì phải biết dừng, biết đủ, mà lòng vị kỷ thì không biết sao dừng được dù Lão Tử thường căn dặn” Họa mạc đại ư bất tri túc”! Cho nên theo đạo khó!

Theo Đạo thì phải biết “làm mà không cậy công, công thành rồi không nên ở lại, không để cho ai thấy cái tài hiền của mình”. (Vi nhi bất thị, công thành nhi bất xử, bất dục kiến hiền). Mà tình đời thì làm ít lại muốn hưởng nhiều, chỉ sợ người khác không biết ân, cho nên làm một mà kể công mười, công thành rồi thì ở mà hưởng, hưởng đến đời con, đời cháu cũng chưa vừa lòng, suốt đời chỉ lo sợ không ai biết đến tài hay trí cả của mình! Cho nên theo Đạo càng khó!

Theo Đạo thì phải “như cây cung mà giương lên: chỗ cao thì ép xuống, chỗ thấp thì nâng lên (có dư thì bớt đi, không đủ thì bù vào). Bớt chỗ dư, bù chỗ thiếu.

Nhưng mà lòng của nhân thế thì sao?” Đạo của người thì không vậy, bớt chỗ thiếu, bù chỗ dư!”. Thường hay vị thân, vị kỷ, kết phe với kẻ đắc thời, cầu thân với người đắc thế... để dựa vào đó mà bóc lột, lợi dụng những kẻ vô cô, bất hạnh! Cho nên theo Đạo rất khó!

Theo Đạo, thì phải hạ mình, làm kẻ thấp, sống trong bóng tối “không tự xem mình là sáng... không tự cho mình là phải...không tự hào và khoe khoang” (chương 22). Như vậy thì cái lòng hiếu danh chỉ suốt đời nơm nớp sợ không ai biết đến tên tuổi của mình và mong mỏi được lưu danh ư hậu thế, muốn cho ai ai cũng phải thờ kính và phục tùng theo cái lẽ phải của mình vì “đời đục cả, một mình ta trong, đời say cả mình ta tỉnh” phải dựa vào đâu mà tồn tại? Cho nên theo Đạo thật là vô cùng khó vậy!

Lại nữa, theo Đạo phải biết “dĩ đức báo oán” và phải biết với kẻ lành, thì lấy lành mà ở, với kẻ chẳng lành, cũng lấy lành mà ở. Với kẻ thành tín, thì lấy thành tín mà ở, với kẻ không thành tín, thì cũng lấy thành tín mà ở. (chương 49).

Như vậy thì làm sao mà hả được cái lòng căm thù của mình, và ít ra, nếu người ta “móc mình một con mắt” thì mình cũng phải biết “nằm gai nếm mật” để Ân thì Đền, mà Oán phải Trả. “Móc lại họ một con mắt” mới hợp công bình chứ! Vậy thì theo Đạo, quả là không thể nào làm được, đừng nói là khó làm!

Tóm lại Đạo của Lão Tử không có gì là khó hiểu, khó làm... Người ta sở dĩ không chịu hiểu, không chịu làm, là vì tâm hồn con người quá hẹp hòi ích kỷ. Và vì vậy mà từ xưa đến nay, tiếng nói của ông, tuy xét theo Lý thì rất xác đáng, mà theo Tình thì không mấy ai chịu làm theo! Cho nên Thích Ca mới bảo: “Đời là bể khổ”! Mà Lão Tử cũng đã phải than:

Người đời vui vẻ, (chúng nhân hi hi)

Như hưởng thái lao, (như hưởng thái lao)

Như lên Xuân đài, (như xuân đăng đài)

Riêng ta im lặng, (ngả độc bạc hề)

Chẳng dấu vết chi, (kỳ vị triệu)

Như trẻ sơ sinh, (nhi anh nhi)

Chưa biết tươi cười, (chi vị hài)

Rũ rượi mà đi,(luy luy hề)

Đi không chỗ về, (nhược vô sở qui)

Người đời có dư,(chúng nhân giai hữu dư)

Riêng ta thiếu thốn, (nhi ngã độc nhược di)

Lòng ta ngu dốt vậy thay, (ngả ngu nhân chi tâm dã tai)

Mỏi mệt chừ! (dộn độn hề)

Người đời sáng chói, (tục nhân chiêu chiêu)

Riêng ta mịt mờ, (ngã độc hôn hôn)

Người đời phân biện,(tục nhân sát sát)

Riêng ta hỗn độn, (ngã độc muộn muộn)

Điềm tĩnh dường tối tăm,(đạm hề kỳ nhược hải)

Vùn vụt dường không lặng, (liêu hề nhược vô chỉ)

Người đời đều có chỗ dùng, (chùng nhân giai hữu dĩ)

Riêng ta ngu dốt, thô lậu, (nhi ngã độc ngoan thả bỉ)

Ta riêng khác người đời...(ngã độc dị ư nhân)...

(chương 20)

*

*        *

Học Thuyết Lão Tử 5

d) Chính Trị:

Như đã nói trước đây. Đạo Đức Kinh sở dĩ viết ra là để cho những nhà trị nước, hay những kẻ sắp ra cầm quyền trị nước. Có lẽ vì mục kích hỗn trạng cực kỳ thê thảm đời Xuân Thu Chiến Quốc mà Lão Tử, cũng như Khổng Tử, Mặc Tử cùng các Pháp gia thời ấy, cố ý đưa ra một giải pháp an bang tế thế. Thật vậy, ông nói: “dân chi cơ, dĩ kỳ thượng thực thuế chi đa, dân chi nan trị, dĩ kỳ thượng chi hữu vi; dân chi kinh tử, dĩ kỳ cầu sinh chi hậu”.

(Dân mà đói, là vì trên bắt thuế nhiều. Dân mà khó trị, là vì trên dùng đạo hữu vi. Dân mà coi thường cái chết, vì quá trọng cầu cái sống).

Bởi vậy, dù có đem cái chết mà dọa dân chúng, cũng không ích gì cả, trong khi dồn họ vào nơi tuyệt vọng... “dân chi úy tử, nại hà dĩ tử cụ chi”. (dân không sợ chết, làm sao lấy chết dọa đó) (chương 74).

Như vậy, ta thấy trị nước, Lão Tử, chống lại với những hình phạt tru lục của Pháp Gia thời đó. Ham sống, sợ chết là thiên tính của loài người. Nhưng làm cho dân không sợ chết nữa, là vì đã quá dùng cái chết mà sát phạt nó. Đó là một chân lý, dù mới xem dường như là trái ngược với lẽ thường.

Trong những chế độ hà khắc bạo ngược, hay dùng đến cực hình, dân chúng hàng ngày thường sống trong cảnh không có ngày mai. Thét rồi, họ không còn sợ chết nữa. Dân mà không còn sợ chết nữa, thì dùng cái chết mà dọa chúng có ích gì? Các nhà Xã hội học ngày nay cũng chứng nhận rằng: cực hình càng tăng, số tội ác càng thêm!

Thời Chiến Quốc, giặc giã liên miên, người ta chết, thây nằm chật đất, bởi vậy không có tai họa nào lớn trong đời bằng cái họa chiến tranh. Cho nên ông khuyên: “Kẻ lấy Đạo thờ vua không nên dùng đến binh mà bức thiên hạ”.

Đối với những tai họa đã kể trên, người trị nước phải làm cách nào? Đồng ý với Khổng Tử, Lão Tử cũng chủ trương cần phải có một bậc Hiền để cầm quyền thiên hạ. Nhưng người cầm quyền trị nước, theo Khổng thì có khác với người cầm quyền trị nước theo Lão.

Trong khi theo Khổng thì người trị nước phải hành theo Đạo hữu vi, nghĩa là chế Lễ, tác Nhạc và Làm rất nhiều...

Còn bậc trị nước theo Lão, trái lại, càng làm ít càng hay, và không làm gì cả lại càng tốt hơn! Là vì theo Lão Tử: việc đời mà đa đoan, việc người mà rối rắm, chẳng phải vì những việc người ta đã lo cho đời quá ít, mà chính vì những việc mà người ta đã lo cho đời quá nhiều.

Ông nói: “thiên hạ đa kị húy, nhi dân di bần. Dân đa lợi khí, quốc gia tư hôn. Nhân đa kỹ xảo, kỳ vật tư khởi. Pháp lệnh tư chương, đạo tặc đa hữu”.

(Thiên hạ mà nhiều kiêng kị,thì dân chúng càng nghèo. Nhân dân nhiều lợi khí, thì nước nhà càng tối tăm.Người người nhiều tài khéo, vật lạ càng nẩy sinh. Pháp lệnh càng rõ rệt, trộm cướp càng sinh nhiều).

Cho nên bậc Thánh nhân trị nước phải lo “đứt thánh bỏ trí, dân lợi trăm phần. Dứt nhân bỏ nghĩa, dân lại thảo lành. Dứt xảo bỏ lợi, trộm cướp không có”.

Một nơi khác ông cũng nói: “không tôn bậc hiền tài, khiến cho dân không tranh. Không quí của khó đặng, khiến cho dân không trộm cướp. Không phô điều muốn, khiến lòng dân không loạn. Vì vậy, cái trị của Thánh nhân là làm cho dân hư lòng, no dạ, an (yếu) chí, mạnh xương. Thường khiến cho dân không biết, không ham, khiến cho kẻ trí không dám dùng đến cái khôn của mình. Làm theo Vô Vi, ắt không có gì là không trị được.

(Bất thượng hiền, xử dân bất tranh. Bất quí nan đắc chi hóa, sử dân bất vi đạo. Bất kiến khả dục, sử dân tâm bất loạn. Thị dĩ Thánh nhân chi trị, hư kỳ tâm, thực kỳ phúc, nhược kỳ chí, cường kỳ cốt. Thường sử dân vô tri vô dục, sử phù trí giả bất cảm vi dã. Vi vô vi, tắc vô bất trị).

Đó là dùng phương pháp tiêu cực, thủ tiêu mọi nguyên nhân gây lòng tham dục của con người trước hết, thì nó lấy đâu mà bùng cháy? Bậc Hiền Tài cũng như Của Khó Đặng, là những cái mồi làm cho lòng dân sanh loạn. Nó có khác nào những chất củi khô làm bổi cho ngọn lửa tham dục dấy lên. Cho nên trị loạn sao bằng phòng loạn, rút củi ra thì lửa tắt đi.

&&&

Trẻ con, lòng ít tham dục, nên đời sống của nó còn tự nhiên chất phác, giản dị... Cho nên Lão Tử mới nói: “Hàm đức chi hậu,tỉ ư xích tử”, nghĩa là đem kẻ đức dầy mà ví với đứa con đỏ. Bậc Thánh nhân trị nước, vì vậy, xem dân như đứa trẻ:thánh nhân giai hài chi. Và không làm cho nó Sáng, mà làm cho nó Ngu: “Cổ chi thiện vi đạo giả, phi dĩ minh dân, tương dĩ ngu chi”.

(Bậc Thánh nhân trị nước mà khéo thi hành Đạo, thì không làm cho dân sáng mà làm cho dân Ngu)

Chữ Minh Dân và Ngu Dân ở đây không còn có cái nghĩa thông thường của nó nữa. Minh dân không có cái nghĩa là mở rộng óc thông minh, Ngu Dân cũng không có nghĩa là làm cho đầu óc con người trở nên ngu đần. Chữ Minh đây, là Đa Kiến Xảo Trá, và chữ Ngu đây là Thuần Hậu Thật Thà.

Cái đạo trị nước hay nhất để đem lại hạnh phúc cho nhân dân là đưa họ trở về một đời sống thật thà và giản dị.

*

*        *

[1] Nói rằng hai nguyên lý Âm Dương ấy bổ túc nhau, thực sự cũng không thật đúng, là vì nói thế, lại mặc nhiên nhận rắng hai nguyên lý ấy có chổ khác nhau... Mà phải nói rằng: Âm là Dương, Dương là Âm, Lành là Dữ, Dữ là Lành, Phải là Quấy, Quấy là Phải... Nóng là Lạnh, Lạnh là Nóng... nghĩa là cả hai đều là một, nhưng khác độ. Hai chữ bổ túc là danh từ cưỡng dụng để tạm miêu tả trạng thái lúc Độ và Lượng của chúng cách xa nhau.