Sáng hôm sau, cơm nước xong, Lê Đàm gọi cho Anh Võ vào gặp sư Nhuệ, đợi Anh Võ tới, Lê Đàm bèn ra ngoài để hai người nói chuyện với nhau…

Anh Võ bây giờ đã là một thiếu niên đất đế đô, trông ra dáng thư sinh dòng dõi.Hôm nay lên gặp khách quý, Võ mặc áo dàI lụa màu tím nhạt, đầu chít khăn nhiễu tang giang, lại cài thêm chiếc bút lông bên vành tai, bước đi khoan thai, nho nhã. Thoạt trông thấy Anh Võ, sư nhuệ chột dạ nghĩ thầm: “Chà! Gương trán và cái cằm,… Chú bé càng lớn càng giống thầy như tạc một khuân!”. Anh Võ chưa kip vái chào, nhà sư đã chỉ chiếc ghế bên cạnh, bảo ngồi xuống và phá tan mọi ngăn cách bằng một câu mở đầu rất tự nhiên:

- Sống ở đây với anh Đàm và Bình Nguyên Vương, em thấy dễ chịu không?

- Dạ!

- Em vẫn được mọi người trong vương phủ yêu mến đấy chứ?

- Vâng…

- Lần trước ta lên viếng mộ bá phụ, việc tang bối rối không tiện gặp em. Nhưng khi bá phụ ta còn sống Ờ… những năm ấy em cũng đã bắt đầu khôn lớn rồi… chắc người đã có lần giảng giải cho em biết về tình nghĩa khăng khít giữa anh em chúng ta?

Anh Võ chớp chớp mắt cố moi móc nhớ lại những việc đã qua. Cho đến nay cũng chỉ mới biết sư Nhuệ là cháu ruột của ông họ Cao và là bạn thân thiết của anh Đàm. Khi còn sống, có bao giờ thầy học mình hé răng nói một đièu gì về người cháu này đâu? Sao Cao Nhuệ lại nói là có tình anh em khăng khít với mình?

Anh Võ đang phân vân, nghe lại nhà sư gịc:

- Đúng như thé, phải không em?

- Dạ…

Nhà sư cười lớn:

- Chú em của ta khá lắm. Ai hỏi gì cũng chỉ “dạ” với “vâng”. Như vậy là kiệm ngôn, chín chắn. Nhưng ta muốn hỏi em một câu này… - Nhà sư bỗng đổi giọng nghiêm trang: - Anh Võ, có bao giờ em nghĩ về cha không?

“Trời tạo hóa sinh ra con người ta, có mẹ, phải có cha. Mình có phải gỗ, đá đâu mà nhà sư lại đặt ra câu hỏi như thế?”. Lòng tự ái trỗi đậy Anh Võ đỏ bừng hai vành tai, nín thở trả lời:

- Tôi là một đứa bé mồ coi cha. Xin người đừng chế giễu!

Cao Nhuệ đứng bật dậy chắp hai tay trước ngực:

- Mô phật! Xin thề với Đức như Lai… nếu con có ý ché giễu những người côi cút, cô quả thì đừng bao giờ Phật Tổ cho con mở mắt nhìn thấy chúng sinh.

Anh Võ đứng dậy làm theo:

- Tôi không biết thề, nhưng xin có lương tâm chứng giám: từ lúc biết làm người trong thấy trời đất

là từ lúc tôi phải chụi đựng mối hoài nghi vô lý. Cuộc đời không ai chịu mách cho tôi biết cha tôi là ai. Nếu người đã chết rồi thì cũng phải chỉ cho tôi nấm mồ người an nghỉ, để hàng năm đến tiết thanh minh, người khỏi chịu cảnh khói lạnh, hương tàn chứ! Tại sao? Tại sao? Cả mẹ tôi , cả anh Đàm… - Anh Võ ngước nhìn lên vẻ mặt hối hận của nhà sư – và tất cả…, các người đều giấu kín tông tích cha tôi. Càng hiểu biết nhiều thì tôi càng thấy đời mình vô nghĩa. Mà tôi đau phải là kẻ bất hiếu, bất mục, vô thuỷ, vô chung,… các người tốn công của cho tôi ăn học làm gì nữa…

Anh Võ càng nói giọng càng tấm tức, ai oán.

Nhìn gương mặt đau khổ của chang thiếu niên cương trực, Cao Nhuệ như nhìn thấy hiện thân oan trái của người thầy tôn kính. Nhà sư lặng người đi, không làm chủ được mình nữa, lảo đảo bước tới đặt tay lên đôi vai của Anh Võ đang run lên dưới làn áo lụa mỏng:

- Thôi được, đáng lý ta phải cần đắn đo hơn nữa và em cũng phải biết nhẫn lại hơn nữa. Hay ít ra ta cũng phải bàn bạc với anh Đàm trước. Nhưng nói cho cùng, những điều dù bí ẩn đến đâu, dù đau khổ đến đâu, đến một lúc nào đó con người cũng phải biết, để chịu đựnh, để vượt qua, để rồi lại tiếp tục chịu đựng và vượt qua những thử thách lớn lao hơn. Kinh phật gọi đó là nỗi khổ khôn cùng của kiếp trần luân…, còn đạo lý của thầy ta thì nói: đó là cuộc đấu sức giữa cái tà và cái chính, và cuối cùng cái chính sẽ thắng cái tà. A di đà Phật! Đạo của nhà Phật và đạo của thầy, đều không có gì trái với đạo trời đất.

- Ôi! Nhà sư… - Lúc này Anh Võ đã trở lại bình tĩnh, nhưng giọng của em có vẻ chua chát, lạnh lùng - Người nói những gì cao siêu quá, đầu óc kẻ tiểu sinh này không tài nào hiểu nổi! Người hãy trả lời thẳng vào nỗi khát khao mong mỏi của đứa bé tội nghiệp này đi! Cha tôi là ai? Cha tôi là người như thế nào?

Bây giừo Cao nhuệ mới thốt lên:

- Cha em là thầy học của ta, thầy học của anh Lê Đàm. Người có nhiều đệ tử ở kinh sưvà hầu khắp mười lă đạo trong cả nước. Cha em là người đã giúp đức Thái Tổ Cao hoàng đế dấy nghiệp, là bậc đệ nhất khai quốc công thần của tiêu triều. Cha em là… là quan hành khiển thừa chí Nguyễn Trãi, là quan tri tam quán sứ gián nghị đại phu… Là người bị bọn xiếm nịnh trong triều khép tội giết vua nên bị tru di tam họ, chỉ còn để lại giọt máu duy nhất là…

Nghe tới đó, Anh Võ chỉ kịp kêu lên mấy tiếng: “Cha! Cha ơi!” rồi gục xuống mép bàn ăn thư lặng ngắt…

Lê Đàm bước vào trông thấy cảnh ấy, hiểu ngay mọi chuyện. Chàng nhìn Cao Nhuệ có ý trách móc, hồi lâu, Anh Võ mới bật tiếng nức nở. Nhà sư ra hiệu cho Lê Đàm im lặng, rồi giả bộ bất bình lên tiếng:

- Nước mắt! Ta đã nhìn thấy nức mắt chúng sinh chảy nhiều. Thật là vô ích, thất là vô nghĩa!. Nếu nước mắt mà làm thay đổi được số phận rửa hết oan  khiên, hà tất phải đợi đến lúc này ta mới nói cho em rõ những điều bất hạnh? Nếu nước mắt mà làmcho máu ngừng chảy, đầu ngừng rơi, làm cho kẻ bạo tàn độc ác, tỉnh ngộ, thì người tráng sĩ không còn phải mài gươm rèn chí, kẻ trượng phu không phải nằm trên gai nếm mật, và ta Cao Nhuệ này, không còn phải khoác áo cà sa, giam hãm họcvấn của mình nhiền năm trừng trong am thanh động vắng! Ôi! Ta đã nhầm chăng, vì đã vội giẫi bày gan ruột của ta trước một tâm hồn yếu đuối! Không ! Ta không thể nhầm được! Chẳng nhẽ chàng thanh niên đang ngồi trước mặt ta mang cốt cách khí tiết dòng máu anh hùng của thầy học ta, lại là một con người làm cho ta thất vọng?

Những lời đanh thép đó như có sức kéo Anh Võ ra khỏi cơn ác mộng khủng khiếp. Võ nuốt nước mắt, ngẩng lên nhìn hai môi sinh của cha mình - cũng là người anh thân thiết nhất – bằng cái nhìn rực lửa:

- Vởy thì các anh bảo em phải làm gì bây giờ? Phải làm gì để trả thù cho cha em, cho nỗi oan ba họ?

- Khoan đã! – Cao Nhuệ lại trở lại giọng từ tồn bình thường - Trả thù? Trả thù kẻ nào? Ngững đầu têu chủ mưu giết cha em thì chúng đề đã bị quỷ thần trừng phạt. Tuy nhiên, phe cánh của chúng, những kẻ thâm độc bạo tàn như bọn chúng vẫn còn nhan nhản trong triều. Bọn này là kẻ thù không đội trời chung của dân lành. Chúng luôn bày đặt ra những âm mưu chước đại gian đại ác để chống đối với ĐẠI NHÂN ĐẠI NGHĨA là cái chí lớn cao vòi vọi của thầy ta. Nếu em biết nối chí, nối nghiệp cha, cố gắng dùi mài kinh sử, đem tài đức ra thực hiện các đạo lý cao cả của cha em, các anh nghĩ rằng, không những em trả được mối thù riêng, rửa đực mối oan riêng cho cha, cho ba họ, mà còn rửa được mối thù chung cho muôn cuộc đời đau khổ, báo đền cho trăn họ mai sau.

Trong cuộc đời tu hành, đây là lần đầu tiên Cao Nhuệ nói nhiều thế. Không phải nhà sư thuyết pháp về đạo Phật, mà nói về những con người tôn sư trọng đạo, những người bạn đồng môn son sắt của mình, nói cho Anh Võ hiểu thấu cái lý sâu xa, cái đạo lý đã thấm sâu trong lòng dân, mạch đất, cái đạo lý:

Lấy đại nghĩa mà thắng hung tàn

Lấy chí nhân mà thay cường bạo.

Ngày Anh Võ nhận ra nỗi đau đớn nhất cũng là ngày em được tiếp xúc vói những tình cảm lớn lao về lẽ làm người, về tình yêu đất nước. Em tưởng mình vừa bị rơi xuống một vực thẳm, lại từ đáy vực mà nhìn lên bầu trời lung linh vời những dải mây ngũ sắc, và lạ thay những dải mây ấy như đang sa xuống thấp để có một sức mạnh kỳ diệu, cuốn em ra khỏi lòng vực cùng bay bổng lên khoảng thanh cao…

Chàng thiếu niên đau khổ ấy từ nay bước vào một cuộc sống đầy ý nghĩa. Chàng không còn là một chú bé mồ côi cha náu mình trong vương phủ, ngày đêm luôn băn khoăn vì chưa rõ gốc tích đời mình. Chặt đứt hoài nghi, tuyệt vọng, chàng quyết theo gót những bậc đàn anh, thực hiện cái chí lớn của người đã khuất. Ngay hôm ấy Anh Võ đòi Lê Đàm cho phép chàng được đi Côn Sơn cùng Cao Nhuệ.

Những ngày ở Côn Sơn là những ngày Anh Võ cảm thấy tâm hồn thanh thoát nhất. Không có gì ràng buộc. Chàng không phải dè dặt giữ ý khi ra vào, những khi ăn nói như cung cách trong phủ Bình Nguyên vương. Cảnh sống tĩnh mịch ở đây với sư Nhuệ khác hẳn với cảnh sống náo nhiệt ở chốn kinh sư. Chùa Tư Ân và núi rừng Côn Sơn là thế giới riêng của nhà sư. Nhà sư trân trọng nói cho Anh Võ hiểu từng di tích một. Nước suối, hoa rừng, mây trời, gió núi, cái kho thiên nhiên vô tận ấy từ xưa đã được chọn làm nơi di nhân ẩn dật của Nguyễn Trãi và các bậc tổ phụ, bây giờ và mãi mãi về sau này, lại trở thành nơi di dưỡng của những tâm hồn phóng khoáng, Hằng ngày, trên đường đi từ chùa đến nôi mộ phần của cha, đi dười những rặng thông già cổ kính, Anh Võ không dám bước chân mạnh. Chàng sợn làm lay động giấc ngủ người quá cố. Chàng lắng nghe tiếng nước chảy róc rách, tiếng lá reo rì rào và lắng nghe cả hồn mình:

Côn Sơn suối chảy rì rầm

Ta nghe như tiếng đàn cầm bên tai.

Lời thơ của cha lúc này là lời ru ngọt ngọt ngào gợi lại cho chàng những nỗi niềm quá khứ. Nhưng càng đi sâu vào quá khứ, chàng càng thấy cay đắng, xót xa. Tiếng suối chảy đâu còn là tiếng đàn cầm êm ái! Chàng nghe nó như tiếng than van hờn oán, như một lời quở trách, như một sự thôi thúc trả thù… “Bọn chúng là kẻ thù không đội trời chung của dân lành. Chúng luôn bày ra những mưu chước đại gian đại ác để chống đối với ĐẠI NHÂN ĐẠI NGHĨA là cái chí lớn cao vòi vọi của cha ta…”.

Từ hôm được Cao Nhuệ cho biết sự thật về đời mình, Anh Võ suốt ngày đếm mơ tưởng đến cha. Chàng cố hình dung ra một nét mặt hiền từ, có vầng trán rộng, có cái nhìn yêu thương sâu thẳm, có chòm râu bạc như cước, ẩn dấu một nụ cười độ lượng. Có lần chàng nắn nót vẽ trên trang giấy nét mặt mà chàng hằng tưởng tượng. Lần đó - mới mấy ngày trước tại chùa Tư Ân này thôi - Cao Nhuệ bắt gặp. Anh Võ lúng túng giữ tờ giấy toan giấu đi, chú bé hay đâu nhà sư đã mang đến cho chú nỗi mứng lớn bất ngờ. Thời mẹ con vua Nhân Tông và bọn hoạn quan Tạ Thanh, ông già họ Cao - vì giữ trọn lời hứa với cháu ruột là Cao Nhuệ - đã gắng hoàn công pho tượng Nguyễn Trãi. Sau khi biết bá phụ bị lâm nạn, Cao Nhuệ đã lần mò về Lam Kinh, tìm nơi giấu pho tượng rồi đưa về Côn Sơn giữ làm pháp bảo chùa Tư Ân…

Qua những nét phác thảo còn non nớt của Anh Võ, Cao Nhuệ nhận thấy cái tranh có vẻ gì phảng phất giống khuông mặt của thầy. Bất giác nhà sư bình luận:

- Mô phật! Lòng ái mộ giúp con ngườ hiểu được cái nhân, cái thiện. Nhưng cũng phải có tài nghệ nữa, thì con người mới diễn tả đúng cái chân, cái thiện ấy.

Rồi nhà sư dẫn Anh Võ đến trai phòng của mình. Nhà sư mở then cài cửa sau, hai người bước theo những bậc đá thấp dần và đi xuống một chiếca, xây hình bán nguyệt, bên trong tói như bưng. Khi ngọn nến được thắp lên, Anh Võ thây hiện ra trước mắt mình hai pho tượng uy nghi nồi cạnh nhau. Linh tính báo cho em biết ngay pho tượng bên trái là… cha mình. Quan thừa chỉ ngồi tựa lưng vào một chiếc kỷ có ngai, đầu đội mũ cánh chuồn, nét mặt trầm tĩnh, hai lòng bàn tay để ngửa trên hai đầu gối; từ những chi tiết nhỏ nhất đến hình khối toàn bộ toát ra một phong thái ung dung tự tại, một sự cân đối tuyệt mỹ. Anh Võ phăng phắc bỗng những nét nhăn như bắt đầu nhíu lại trên vầng trán rộng, đôi mắt đang mơ màng nhìn vào cỗi hư vô vụt trở nên sống động lạ thường. Đôi mắt như nhìn thấu coic sâu thẳm tâm hồn, đọc róc từng ý nghĩa và có phép mầu nhiệm làm sáng tỏ tất cả những đièu u ẩn chứa chất bấy lâu…

Phút xuc động qua đinh, Anh Võ trở về thực tại. Chàng tỏ vẻ băn khoăn, hỏi nhà sư:

- Anh Cao, em không thể không biết tên tuổi người đã dùng tài nghệ thầm lặng của mình làm cho thân phụ em trở nên bất tử… là ai?

- Đó là một bậc thầy tạc tượng, người bác ruột xấu số của ta. Em cũng đừng nên nhắc đến nữa.

- Trời! Em muốn thầy học của em, ông già họ Cao ấy cũng trở nên bất tử. Tiếc rằng ba năm đèn sách bên thầy, em không biết học thêm ngón tài nghệ riêng đó để ngày nay có thể khắc hoạ lại. Em biết lấy gì để báo đáp thầy?

- Báo đáp ư? - Cao Nhuệ lấy lại giọng từ tốn – Ta và anh Đàm chẳng đã có lần nói với em: trả thù cho cha không bằng nối hí, nối nghiệp cha; báo đáp cho một người sao bằng báo đền trăm họ. Em có biết lúc này trăm họ đang chờ mong gì ở những người quyết định vận nước hay không?

- ???

- Em có biết lúc này anh Lê Đàm và các bậc đại thần huân cựu đang phải chuản bị để ứng phó với tình thế gấp gáp như thế nào không?

- ???

- Và ngay kia, dưới chân núi này thôi, em có biết những người dân lành đang rục rịch kéo vef kinh sư vào một ngày mà cả nước sẽ một phen sống mái với bọn phản loạn Nghi Dân đó không?

Giồ đây trên đường về Chùa Tư Ân, đi dưới những rặng thông già cổ kính, nghe tiếng suối chảy rì rầm hoà với tiếng lá reo, Anh Võ lại tự mình lặp lại những câu hỏi của nhà sư… Chàng lẩm bẩm: “Lạ thật! Hôm chia tay anh Lê Đàm để về Côn Sơn với anh Cao Nhuệ, sao ta chưa thấy hé ra một điều gì? Trông phong cảnh núi sông vẫn êm ả thanh bình mà, cứ như anh Cao Nhuệ nói, có lẽ “đất bằng nổi sóng” đến rồi chăng?”.

Quả nhiên việc trọng đại đã tời. Nửa đêm hôm ấy, Cao Nhuệ đóng cửa động, bái biẹt cảnh chùa. Nhà sư cùng Anh Võ xuống núi. Nghĩa binh Côn Sơn đã tề tựu cả trước nhà cụ chủ quán phía gốc đa đầu làng. Đêm nay đoàn người sẽ trẩy gấp về kinh.

*

*   *

Cứ như mật lệnh mà Lê Đàm đã rỉ tai trước với Cao Nhuệ thì vào giờ thìn ngày mồng sáu tháng sáu sẽ khởi sự. Ngày hôm ấy là ngày Nghi Dân thiết triều làm lễ đăng quang, xong ban yến hậu thưởng cho bọn có công lớn đã phò hắn lên ngôi. Tên giám ti và bọn Đồn, Ban tấp tểnh sắp được mặc áo đại hồng dệt hoa kim tuyến tròn, đội mũ cao sơn, thắt đai thếp bạc vào sân rồng đứng nhất ngưởng trước trăm quan. Cũng ngày hôm ấy ở kinh đô mở hội khánh thành đài kiểm lương. Các quan điện tiền, điện hậu sẽ thân hành bướclên đài đọc chúc hiểu dụ dân chúng các trấn,lộ , châu, huyện hãy cố gắng sức lao động tăng thuế , nộp thêm lương cho nhà vua bù vào sự hao hụt của công nhoe. Đây lại là một dịp lũ vua quan tìm cách bóp nặn, vơ vét dân lành. Chính chỉ tin vào những điều quái gở, lo phải nhìn thấy sao Xuy Vưu mọc là điềm trời oán mà chúng không hề nghĩ đến nỗi dân oán, không hề lo cho số phận hàng triệu ngừi lam lũ đã phải bán vợ đợ con, nhịn ăn, nhịn mặc, è cổ ra gánh vác trăm thứ sưu dịch cho triều đình. Phải nhân cơ hội này vạch mặt bọn giả nhân giả nghĩa, giúp thiên hạ đoạt lấy bắt cơm manh áo…

Kế hoạch định trước là trong khi bộ chỉ huy nội điện lật đổ bè đảng Nghi Dân ở trong triều thì sẽ có hiệu lệnh đặc biệt báo cho bên ngoài biết. Nghĩa binh sau khi chiếm được các kho thóc, kho lưng và kho vũ khí, đại bộ phận sẽ kéo đến bao vây khu hoàng cung chặn đường tiếp viện và đường rút lui của quân Nghi Dân. Số ngừi còn lại được tuyển chọn kỹ càng, mặc đồng phục, đeo gươm trần, đứng túc trực ở cửa Đông, đợi lệnh sẽ đem kiệu theo các đại thần vào Gia-đế để rước minh chủ về lên ngôi. Những người nghĩa binh Côn Sơn được chỉ định dẫn đầu các cuộc hộ vẹ trợ chiến khi cần thiết.

Nhưng sắp đến ngày khởi sự thì Lê Đàm bị sa vào tay bọn gian quân. Tình thế hết sức bất lợi.

*

*    *

Khác với thường lệ, sáng nay Gia vương Lê Tư Thành đã ngồi vào bên án thư đọc được hàng chục trang sách mà vẫn chưa thấy quan thần tuỳ sang hầu. Vương nhìn qua song cửa. Những bông hoa mặt trời đỏ rực nở bừng tự bao giờ đang nghiêng cánh về hướng đông để rơi xuống thảm cỏ  những giọt sương mai long lanh như ngọc. Vương lẳng lặng rời thư viện dọc theo hành lang đi ra phía vườn sau. Ôi! Con “hồng mao” của Lê Đàm không thấy ở trong tàu ngựa nữa! Quan thân tuỳ đi đâu từ đêm hôm trước chưa về? Sách hay thì trong thư viện của vương phủ thiếu gì! Hay là… Phải rồi, gần đây Lê Đàm thường hay đi tới nhà các bậc huân cựu. Nhưng chẳng lẽ nói chuyện thâu đêm suốt sáng, bỏ vắng cả công đường, lại không hề xin phép ta một lời? Vương băn khoăn quay gót trở vào… Vừa lúc đó gia nhân đều báo có tin “hoàng huynh” vời vào chầu.

Cứ mỗi lần phải đi gặp người anh cùng cha khác mẹ, Gia vương Lê Te Thành lại cảm thấy khó khăn lo lắng. Nghi dân nói một đằng làm một nẻo. Đôi mắt của y lim dim một cách gian hùng, bộ mặt dẹt trắng bệch phẳng lặng như một tờ giấy, lúc giận, lúc vui, khó mà ai đoán biết. Mở miệng ra, một điều “vì tổ tông”, hay một điều “vì máu mủ”. Bỗng vì cái ngai vàng, đã giết em là Bang Cơ dễ như trở bàn tay. Chả biết do kẻ nào mách lẻ, Nghi Dân mang máng biết Te Thành thích sưu tầm thơ văn Nguyễn Trãi. Một lần - lúc  Nghi Dân còn là Lạng Sơn vương đến tập bài bên phủ Kinh Diên – gặp Thành đang lúi húi trước giá sách cũ, y nói rất tự nhiên:

- Anh nghe người ta nói “Nguyễn Trãi viết thư, thảo hịch giỏi hơn hết một thời”. Anh cũng đã nhọc công bói tìm kho sách cũ mà không hề thấy sót lại bút tích của thừa chỉ - Rồi y làm bộ khẳng khái:

- Giết xong Trãi, người ta đốt tuốt luôn mọi thứ. Hừm! Văn tự là văn tự, có lưu lại cũng chỉ là giấy trắng mực đen, sợ gì Trãi đội mồ sống dậy làm loạn một lần nữa cơ chứ?

Lê Tư Thành nghĩ thầm: “Giấy trắng mục đen không làm sống lại người, nhưng có thể làm cho con người hiểu được lẽ sống, chết. Đó là thứ hùng văn, nó còn mạnh hơn gươm, giáo…”. Tuy nhiên, biết không nên thực bụng với Nghi Dân, Gia vương trả lời quấy quá:

- Em còn trẻ người non dạ, thấy sách cũ, sách mới, đều ham đọc, tiếc rằng chưa am tường nghĩa lý là bao! Xin anh chỉ giáo cho thêm.

… Đến khi cướp được ngôi, quả thực có một hồi Nghi Dân chăm chú tìm đọc Nguyễn Trãi. Y hy vọng văn tài bậc lão thần kiệt xuất ấy có thể biện hộ cho những hành động đen tối của y. Nhưng càng đọc, y càng thấy lương tâm bị tố giác, càng thấy cuộc đời không cón chỗ nào cho y bám víu:

Làm việc theo lối trị, thế nào cũng nên

Làm việc theo lối loạn, thế nào cũng hỏng…

Từ đấy y hoàn toàn chán ghét Nguyễn Trãi. Y xuống chiếu một lần nữa, cấm ngặt ciệc lưu trữ, lưu hành mọi di cáo của “kẻ loạn thần”. Lời chiếu này ghi rõ: “Nguyễn Trãi can tội bất trung. Kẻ bất trung làm sao có được giọng văn chính khí. Văn của Trãi còn tanh hôi hơn máu của Trãi. Vì vậy, từ quan chí dân kẻ nào còn chứa chấp truyền bá van thơ Trãi là kẻ ấy rắp tâm làm loạn…”

Chỉ xét qua việc làm ấy, Tư Thành cũng đủ thấu hiểu lòng người. Hôm nay Nghi Dân  lại cho vời vào cung giữa lú Lê Đàm vắng nhà vô cớ, vương cảm thấy lành ít dữ nhiều. Sửa xong mũ áo, vương ra đi. Lòng đầy tư lự. Tiếng là lầu nghiêm, điện cấm, nhưng chỉ có mấy bước chân là tới chỗ vương ở.

Tư thành vào bệ kiến, thấy mẹ mình đã ngồi đợi sẵn ở đấy tự bao giờ. Vương quay đầu về phía Nghi Dân chúc thọ “vạn tuế”, rồi mới đến lạy tạ vương mẫu.

Từ ngày được ân xá trở về kinh sư, Ngọc Dao vẫn sống trong cảnh âm thầm của người quả phụ. Bà xin về ở chùa Huy Văn ngày đêm trông nom hương khói cho vua Thái Tông và các tiên đế. Trải qua nhiều hoạn nạn tang tóc, cuộc đời nguyên phi của bà giấu kín những kỉ niệm tủi nhục, đau xót. Niềm an ủi duy nất là mụn con trai cọn sống sót. Nhưng mỗi năm bà chỉ được gặp con hai lần: một lần vào ngày giỗ chồng tức là ngày cúng tế vua Thái Tông, và một lần vào ngày sinh Tư Thành. Gặp nhau, mẹ con nói với nhau điều gì, quan lễ nghi đều biên chép cả vào sổ lưu của hoàng tộc, để khi cần đệ trình lên hoàng thượng… Sự giám sát ngày càng ngặt nghèo thì tình cảm càng nung nấu. Ngọc Dao theo dõi từng thay đổi rất nhỏ của con. Bà mừng thầm vì Tư Thành vừa có tư chất, vừa có hiếu hạnh. Chỉ qua cử chỉ của con, bà  đoán biết Tư Thành giàu nghị lực , biết nén lòng thương mẹ trau dồi nghiệp lớn. Bà cũng đáp lại con trai bằng cử chỉ. Đến nỗi, đã thành thói quen, quan sát vẻ mặt, ánh mắt bà, Tư Thành ngầm hiểu mẹ đang nhắc nhở, căn dặn hay ngăn cấm điều gì.

Lức này đây, bà ngồi thản nhiên kỳ thực bà đang nhẩm tính cách đối đáp với Nghi Dân. Tên vua tàn bạo này vừa báo cho Ngọc Dao biết những điều bà không thể tưởng tượng được: Lê Đàm là dư đảng của Nguyễn Trãi, mới bị bắt bỏ ngục đêm hôm qua vì có âm mưu giết Tư Thành và lập đổ nhà vua mới…

Nghe tới đó, Ngọc Dao bủn rủn cả chân tay… Chao ôi! Ghê thay lũ bất nhân! Mười mấy năm trời ta chưa có dịp nói với con trai ta một lời về công ơn cứu tử của vợ chồng quan thừ chỉ. Chưa có ai cùng ta gỡ cho ra mối oan vụ án Lệ Chi Viên thì nay Nghi Dân lại lấy dây oán cũ buộc thêm vào số phận mẹ con ta. Hắn hạ gục Lê Đàm hòng buộc tội    con trai ta chứa chấp “dư đảng” của Nguyễn Trãi. Ôi! Hỡi hồn thiêng quan thừa chỉ, xưa không có Người và bà Thị Lộ can ngăn lũ bạc ác, làm sao có được Gia vương Lê Tư Thành ngày nay? Ấy thế mà chúng dám bốc lửa bỏ tay người vu cáo cho Lê Đàm – kẻ môn sinh nghĩa khí đối với người thân tuỳ trung tín đối với con trai ta – rằng Đàm “đang có âm mưu giết Tư Thành …”. Ta nghe chuyện đó lạ tai giống như chuyện trời sập vậy. Bằng cớ vào đâu? Nghi Dân, mi tưởng ta là một mụ đàn bà goá bụa, yếu đuối, mi định dùng ta để lung lạc, ép buộc con trai ta vào cạm bẫy đó chăng? Đừng hòng! Đừng hòng! Rồi mi thấy mẹ con Ngọc Dao này xử xự như thế nào?

Ngọc Dao điềm tĩnh và mỉa mai  nói với Nghi Dân:

- Thật đội ơn vạn bội! May nhờ đức vua sớm hạ ngục kẻ manh tâm, chí không Gia vương có lẽ bị thác oan rồi! Nhưng tôi vẫn còn phân vân lắm.

Nghi Dân lạnh lùng hỏi:

- Nguyên phi phân vân điều gì?

- Tôi muốn biết đầu đuôi, chứng cớ…

- Trẫm đã nắm đầy đủ chứng cớ rồi.

Một ánh mắt giận dữ vụt loé lên Ngọc Dao cứng cỏi thách thức:

- Nếu chứng cớ đã rõ ràng, còn đợi gì bệ hạ không xử chém Lê Đàm, bên đầu kẻ phản chủ lừa vua cho diều tha quạ rỉa…

- Ấy, ấy… - Nghi Dân lắc đầu cười khanh khách – việc nước không thể làm khuất tất vậy được, còn phải đưa ra cho các quan đại thần vay vốnà toà hình viện nghị án nữa rồi đem hành hình mới công minh. Mà muốn làm như vậy, phải có người cùng một ý với trẫm, trước hết hoàng đệ Tư Thành, người đã từng cấp lương, ban lộc cho Lê Đàm trong hàng chục năm nay.

- Xin bệ hạ nhanh chóng cho biết đứa con trai hiếu hạnh của tôi cần phải làm gì để làm đẹp lòng bệ hạ?

- Chỉ cần… Gia vương ký một chữ, nhận làm một nhân chứng.

- Nhân chứng như thế nào?

- Nhân chứng xác nhận đúng Lê Đàm là dư đảng của thừa chỉ Nguyễn Trãi …

- Trời ơi! Tôi đẻ con ra, tôi hiểu con tôi hơn ai hết… Không bao giờ Gia vương lại chịu làm một việc hàm hồ đến như thế!

- Trẫm và Gia vương cùng tập văn trong phủ Kinh Diên đã bao nhiêu năm tháng. Trẫm hiểu hoàng đệ phải biết chắc chắn điều trẫm đang cần biết hơn ai hết. Nguyên phi cứ chờ xem, lát nữa, lát nữa thôi mà!

Tư Thành bước vào… Ngọc Dao ý tứ mào đầu câu truyện:

- Tư Thành con! Hoàng huynh đã cho gọi con sang, ắt có điều khuyên bảo. Đối với trong nhà là tình anh em, nhưng đối với phép nước là đạo vua tôi. Hoàng huynh hỏi điều gì, con phải tâu bày minh bạch, có thì nói có, không thì nói không, đừng vì yêu riêng, cũng đừng vì thù ghét mà bao che hay đặt điều cho kẻ khác. Côn đã biết tin thân tuỳ Lê Đàm bị triều đình bắt bỏ ngục chưa?

- ??

- Hoàng huynh bảo người đã nắm đầy đủ chứng cớ rồi đó! Mẹ trách sao dùng kẻ thân tín lại không biết phòng thân. Để xảy ra cơ sự này, há chẳng phải như cổ nhân đã nói tự mình “nuôi ong tay áo” đó sao?

Khi đã nghe đủ biết tình hình, Tư Thành điềm tĩnh nhìn mẹ rồi nhìn Nghi Dân, nói bằng giọng quả quyết:

- Thưa hoàng huynh! Nếu em dám không hổ thẹn tự nhận mình là người trung tín, em dám bảo lĩnh trước thân mẫu và hoàng huynh rằng Lê Đàm vô tội. Thủa còn binh ngựa, nắm hàng ngàn binh sĩ tốt trong tay thống lĩnh ngoài cõi, Đàm vẫn một dạ tờ vua cứu nước; lẽ nào luc thái bình, tự nguyện về đeo gươm dưới trướng của em, vô cớ con người ấy lại sinh lòng phản trắc? Xin hoàng huynh xét lại xem những lời buộc tội cho Lê Đàm đã thực sự minh xác chưa?

Như nắm chắc phần thắng về mình, không buồn tranh cãi thêm một lời nào nữa, Nghi Dân lẳng lặng đặt lên tấm sập vàng trước mặt mọi người một quyển sách xũ:

Lê Tư Thành thốt lên:

- “Quân trung từ mệnh tập” do thừa chỉ Nguyễn Trãi vâng soạn…

- Mà triều đình đã cấm ngặt lưu hành, - Nghi Dân đế thêm lời.

- Nhưng thư hoàng huynh, hai anh em chúng ta đã cùng tình cờ tìm thấy quyển sách cũ đó ở bí thư các, vf chính hoàng huynh bảo em mang về mà đọc kia mà!

Tên bạo chúa không hề biết xấu hổ, hắn tìm lời buộc tội:

- Ta bảo hoàng đệ mang về đọc để ngẫm nghĩ sâu thêm lời văn độc địa của kẻ đã giết hại phụ vương! Nào ta có xui hoàng đệ đưa cho Lê Đàm xem để hắn tán thưởng từng câu, từng chữ, mượn cớ khen văn “loạn thần” rồi âm mưu làm loạn đâu! Quan ngự sử đài đâu?

- Dạ… ạ ạ! Muôn tâu bệ hạ… - tên giám ti mới được thăng chức ngự sử đài, đứng nấp kín ở đâu bây giờ mới thấy ló bộ mặt béo ị.

- Dạ… ạ ạ!

… Kẻ được gọi làm chứng mặt xanh như chàm đổ, hết lấm lét nhìn Tư Thành lại ngượng ngiụ nhìn trộm nguyên phi Ngọc Dao. Hắn không phải là kẻ nào xa lạ mà chính là tên lính canh cổng ở phủ Bình Nguyên vương. Nhìn thấy hắn, Tư Thành giận sôi máu. Thì ra, Nghi Dân và bọn gian nịnh từ lâu vẫn rắp tâm theo dõi hành vi của ta và Lê Đàm. Bọn chúng bày kế cho tên lính canh giả về nghêu ngao ngâm bài thơ “Vô đề” của Nguyễn Trãi đểdò lãi thái độ Tư Thành này và biết đâu. Không, không còn nghi ngờ gì nữa cả, chắc chắn cũng chính tên lính này đã làm nội gián, thám báo hết mọi chuyện giữa ta và thân tuỳ, giữa ta và Cao Nhuệ những đêm cùng nhau tâm tình bên án sách…

Vốn bản tính cao thượng, không quen đối phó với những mưu manh gian xảo ấy, lại gặp phải sự mai phuc bất ngờ, Gia vương Lê Tư Thành khí uất lộ ra sắc mặt. Vương định xỉ vả một hồi cho bõ tức, nhưng bắt gặp cái nhìn của mẹ – cái nhìn như nhắc nhở “Tư Thành con! Con là người có học vấn, mẹ không muốn con xử sự như kẻ thất phu. Dù gặp lẽ bất bình, con phải suy luận sáng suốt, đối đáp cho thông minh…” – Vương liền trấn tĩnh lại. Phải! Vì chưa đủ bằng cớ, bon Nghi Dân chưa dám kết tội quan thân tuỳ của ta. Hôm nay chúng định dùng cách ép uổng, doạ nạt…, mượn tay Gia vương này trừ lhử Lê Đàm trước, sau đó mới truy bức đến mẹ con ta. Chúng thâm hiểm lắm! Còn gì là tình anh em, tình vua tôi nữa. Nhưng, ta không thèm đối chất với tên lính canh hèn mọn, không thèm nhiều lời với Nghi Dân. Vương tỏ ra lơ đãng và băn khoăn đi đến trước cỗ sập vàng, cầm lấy quyển sách “Quân trung từ mệnh tập”. Vương nói với sách như nói với người thân:

- Sách ơi! Ta chẳng trách ai viết lên ngươi, chẳng trách ai trông giữ ngươi, cũng chẳng trách ai vồ vập hay lẩn tránh ngươi. Ta chỉ trách ta ngây thơ, nhẹ dạ! Hoàng huynh ta đã có lần bảo rằng “văn tự là văn tự, có lưu lại cũng chỉ là giấy trắng mực đen, sợ gì Trãi  đội mồ sống dậy làm loạn thần một lần nữa”, cho nên ta mới mang ngươi từ bí thư các về vương phủ. Quan thân tuỳ của ta thấy ngươi nằm lăn lóc trên án thư, vui miệng cùng ta bình luận về ngươi. Việc đó cũng coi tự nhiên như ngâm bài thơ xa lạ… Ta có ngờ đâu sách ơi, chính ngươi lại là nguyên cớ gieo tai hoạ cho Lê Đàm, gây phiền luỵ cho mẫu thân ta, làm cho tình huynh đẹ ta nổi cơn sóng gió…

Nghe những lời bóng bẩy đó nguyên phi Ngọc Dao rất mát gan mát ruột. Tên lính canh thì im thin thít ngự sử đài chạy tọt vào sau ngai. Còn Nghi Dân, bộ mặt vốn trách bệnh bây giờ nom ỉu xìu như tờ giấy bị nhúng ướt. Nhưng hắn vẫn còn cố trâng tráo bào chữa:

- Hoàng đệ nhớ sai rồi… Chưa bao giờ, chưa bao giờ… trẫm… phán truyền như vậy cả. Chẳng thế trẫm đã xuống chiếu cấm lưu trữ, truyền bá thơ văn của Nguyễn Trãi! (Từ đây Nghi Dân đổi giọng) Cả nước đều y lệnh trẫm, duy có Lê Đàm và ngươi Gia vương Lê Tư Thành! Rồi liệu mẹ con ngươi có được thoát tội mà bênh vực cho Lê Đàm hay không? Ta sẽ đưa việc này ra toà hình viện. Có nhân chứng hay không nhân chứng cũng phải xử theo ý ta. Ý của ta là ý của hoàng đế Nghi Dân! Không có tiên lệ nào, không có đại thần nào, không có hoàng thân hoàng thích nào mà vượt lên trên ý ta được, mẹ con ngươi phải nhớ lấy điều đó…

Một kẻ đắc thế bạo ngược, lăng loạn đến như thế có lấy tình nghĩa khuyên can năn nỉ hắn, cũng bằng vô ích! Hai mẹ con Gia vương nhìn nhau như ngầm báo hiệu cho nhau biết: phải vững vàng, tỉnh táo hơn nữa. Nghi Dân nói một đằng, làm một nẻo. Đừng nao núng trước những lời doạ nạt của hắn.

*

*   *

Vừa ở nhà quan kiếm hiệu quân quốc Lê Lăng về, á quận hầu Đinh Liệt đã nghe gia hhân báo biết có một nhà sư đã từ lâu xin yết kiến. Hỗu xem qua danh thiếp, không kịp nghỉ ngơi thay mũ áo, vội vàng đi thẳn vào nhà sách.

- Xin chào tướng công!

- Xin chào nghĩa hữu!

Chắc hai bên đã quen biết nhau từ trước và coi nhau như thân tín lắm nên vừa gặp mặt khách, á quận hầu đã nhỏ to thổ lộ ngây:

- Tất cả sẵn sàng rồi, chỉ còn chờ nghĩa hữu mang tin sốt sẻo về…

Đinh liệt vẫn quen gọi các bạn đồng tâm của mình băng cái tên đầy tin yêu: nghĩa hữu. Nghĩa hữu đang ngồi đối diện với  hầu lại nhà sư Cao Nhuệ, môn sinh của Nguyễn Trãi, người bạn đồng liêu oan khuất mà hầu hằng kính phục và suốt đời không nguôi thương tiếc. Cách đây mấy hôm, khi vừa đắt chân trở lại kinh sư, biết tin dữ về Lê Đàm, Cao Nhuệ liền tức tốc tìm đến lầu chỉ huy nội điện. Hôm ấy tại nghị sở bí mật, cũng á quận hầu Đinh Liệt đã giảng giải cho Cao Nhuệ thấy trước hướng đối phó với tình hình mới.

- Như vậy… qua tên lính canh cổng ở phủ Gia vươnmg, bè đảng Nghi Dân đã đánh hơi thấy chủ trương của ta. Chúng có âm mưu cho kẻ gian chăng dây đào hố rình Lê Đàm một buổi chàng đi thăm các nghĩa hữu về khuya, thình lình bắt sống cả người lẫn ngựa. Tuy nhiên, hạ gục Lê Đàm, chúng không bắt được chàng cung khai nửa lời. Dụ dỗ, doạ nạt mẹ con Gia vương, chúng không moi được thêm bằng chứng gì. Thế tất chúng còn xoay trở bàn mưu tính kế, nhưng chắc chắn bọn Nghi Dân chưa đoán biết nổi tình hình, lực lượng và kế sách hành động của ta. Cho nên phương sách tốt nhất vẫn là ta cứ xướng nghĩa khởi sự vào đúng ngày giờ cũ, để bọn chúng trở tay không kịp. Chỉ e rằng Lê Đàm bị nhốt kín trong ngục thất, lỡ khi hỏng viẹc! Giá có ai tìm  cách liên lạc với quan thân tuỳ…

Việc ấy Cao Nhuệ đã tính đến nhưng muốn liên lạc với Lê Đàm ở trong ngục, phải qua chín vòng điếm  canh, chín lần xét nhân dạng, cũng khó khăn như việc nói chuyện với người trên cung trăng vậy. Bỗng nhớ tới lời thầy năm xưa: “Người nghĩa sĩ lúc lâm nạn, dẫu cùng đường không chịu bó tay”, Cao thấy lòng mình thêm tin tưởng.

Lúc này biết á quận hầu đang mong đợi mình, nhà sư mừng rỡ báo tin:

- Thưa tướng công, có lẽ vận nước đến nơi rồi nên nhiều sự xoay vận tốt, thuận lợi kỳ lạ lắm! Nhờ cụ chủ quán dò tìm  manh mối, không ngờ người canh ngục lại là con trai viên xã trưởng thôn Đoài ở Sơn Nam. Bố y vốn người nghĩa khí, đã có lần lập mưu cứu thoát Phạm phu nhân trong chuyến đi Bồn Man, do hội kiểm lương ở kinh sư. Biết rõ sự tình, ông viu lòng đảm nhận, tìm  cách thuyết phục con trai giải thoát cho…

- Nếu con ông ta không ưng thuận, sự việc bại lộ thì sao? - Á quận hầu hỏi dồn dập, tỏ vẻ lo lắng.

- Thưa tướng công, đâu vào đấy cả rồi, chắc người có thể yên lòng…

Nhà sư mỉm  cười lấy ra một phong thư nhỏ giấu kín dưới nẹp áo cà sa, cung kính trao tay cho Đinh Liệt.

Á quân hầu giở ra thấy ghi vắn tắt: “Kế hoạch xin cứ tiến hành như cũ. Nghe hiệu lệnh chung, tức khắc nạn hữu sẽ có mặt ở nơi đã định. Chúc vạn sự thành công”.

Ở góc bên trái phía dưới lá thư, điền thêm: “Lê Đàm bái bút”. Á quân hầu rạng hẳn gương mặt, nhưng liền dó lại tỏ vẻ băn khoăn:

- Nghĩa hữu này, sáng nay á quân hầu Nguyễn Xí hội kiến ở nhà quân quócc Lê Lăng đều chợt nghĩ trùng một ý với nhau rằng: Nghi Dân là một tên trí xảo gian hùng, biết đâu trước ngày thiết triều làm lễ đăng quang, hắn chăng mật sai tay chân thủ tiêu Lê Đàm? Rất có thể xảy ra nhe thế lắm chứ, nhất là Nghi Dân vừa bị mẹ con Gia vương làm cho một mẻ xấu mặt!

Cao Nhuệ liền đứng dậy ghé sát vào tai Đinh Liệt thì thầm:

- Bọn Nghi Dân sẽ không dám liều lĩnh đến như vậy, nếu chúng ta… Xin á quân hầu cứ cho làm như thế, như thế…

Sáng sớm  hôm sau, dân chúng mấy phố xung quanh hoàng cung mới thức dậy đã nghe nghĩa binh ngoài đường tụm năm tụm ba bàn tán về cái tin “thân tuỳ Lê Đàm bị hoàng thượng xử trảm, bêu đầu ở cửa phủ Gia vương vì can tội đọc trộm thơ văn quốc cấm”.

Chẳng mấy chốc, tin đó truyền lan đi nhiều ngả… Kẻ sĩ và những người hiếu kì lại ùn ùn kéo về Tràng An đông ngịt như hồi nào triều đình hành hình Nguyễn Trãi. Người ta xì xào. Người ta khóc lóc. Người ta lãi hét inh ỏi. Thật là đại gian ác! Thật là đại bất công! Chỉ can tội ấy thôi mà nhà vua nỡ bêu đầu một con người từng có công đánh đông dẹp bắc thì còn gì là nhân luân nữa!

Những tin đồn ấy được phao lên do mưu kế của nhà sư Cao Nhuệ. Thực ra ở phủ đệ Tư Thành vẫn như mọi ngày, không có hiện tượng gì khác lạ. Lê Đàm vẫn nhẫn nại đeo gông, mang cùm ngồi trong ngục thất. Tin đến tai Nghi Dân. Y thất kinh! Cố nhiên mới liên ngôi, dù muốn thủ tiêu Lê Đàm lúc này y cũng phải tự “thủ tiêu” ý nghĩ của y đi đã. Nghi Dân vội sai quân dán tờ cáo thị to bằng chiếc chiếu ở ngay cửa phủ Gia vương:

Đến sáng ngày mồng sáu tháng sáu này, hoàng đế mới ngự toạ nghe triều thần nghị án tội trạng Lê Đàm. Hiện nay thân tuỳ Lê Đàm vẫn còn nguyên vẹn tính mạng. Cáo thị cấm  ngặt mọi người không được phao tin đồn nhảm và không được tụ hội làm huyên náo trước công môn…

Ngày mồng sáu, Nghi Dân đổi lễ đăng quang thành buổi nghị triều xử án Lê Đàm. Gia vương vì liên can không được mời tới tham dự. Á quân cùng các quan đại thần như quân quốc Lê Lăng, tư mã Lê Niệm, ngự tiền hậu quân Lê Nhân Thuận, tổng tri trung quân Nguyễn Yên, nhập nội hành khiển Lê Vĩnh Trường… đều có mặt đông đủ.

Nghi Dân mặc áo rồng ngồi chễm chệ trên ngai vàng. Phía sau vua, lấp ló ngự sử đài và đội quân túc vệ của hoàng gia. Tả, hữu có Phạm  Đồn, Phan Ban cùng vây quanh là mấy chục voc quan khí giới tuỳ thân, nai nịt gọn gàng.

Tiếng hô “hoàng thượng vận túê” từ miệng bọn gian thần gào lên toang toác rồi lại dội lên liên tiếp ba lần làm rung chuyển cả chân ngai. Nghi Dân ngã ngửa tấm lưng ngắn ngủn về phía sau, đang còn lim dim đôi mắt tạn hưởng dư vang của một thứ khoái lạc kiêu hãnh như nghe một thứ men nồng râm ran chạy khắp cơ thể thì ngự sử đài quan trịnh trọng bước ra trước triều thần, quỳ xuống, xướng dọc nghị định toà hình viện và tờ cung tên “phản quốc” Lê Đàm. Toàn là những lời vu cáo! Toàn là những chứng cớ vu vơ! Thế mà khi quyết án, hàng trăm cái lưỡi thuộc bè đảng Nghi Dân đều đồng thanh: “Chém! Chém!”.

Các đại thần huân cựu đã dặn nhau khi vào cuộc, để cho á quân hầu Nguyễn Xí “nổ” trước.

Nguyễn Xí dõng dạc nói lớn:

- Chúng thần kháng nghị bản án Lê Đàm!

Nghi Dân rướn mình ngồi thẳng dậy. Bọn gian nịnh nhấp nhổm chưa kịp khua môi thì á quân Đinh Liệt lại lên tiếng tiếp theo:

-  Bản án không minh bạch! Xin cho Điệu Lê Đàm và nhân chứng ra đối chất.

Các vị đại thần khác liền nhất tề nhắc lại

-  Cứ cho điệu Lê Đàm và nhân chứng ra đối chất công khai!

Ngự sử đài lúng túng, Phạm Đồn, Phan Ban nói nhỏ vào tai Nghi Dân:

- Nếu ra đối chất với Lê Đàm, tên lính canh ở vương phủ sẽ bị núng thế. Bệ hạ nên bác lời nghị vừa rồi đi!

Không cần ngần ngại, Nghi Dân phán truyền luôn:

- Trẫm  bác lời đề nghị của á quân Đinh Liệt và những lời nghị tương tự.

Nguyễn Xí đứng phắt dậy:

- Thưa các bậc đại thần huân cựu, ý kiến của chúng ta không được đếm xỉa đến, chúng ta còn ngồi đây làm gì nữa!

Tức thì phía đại thần – trừ tổng trị trung quân Lê Nhân Khoái và thiết đột tả quân Nguyễn Yên là còn ở nán lại theo kế đã bàn – tất cả gần năm vị giũ áo lục tục kéo sang Nghị sự đường.

Đội quân túc vệ và bọn võ quan ngơ ngác nhìn nhau. Của đáng tội, bàn tay bọn chúng nắm  chặt đốc kiếm nhưng đầu đối đã bắt đầu run run. Trước mắt chúng toàn là những vị lão tướng lừng danh thao lược, có máu sát nhân như hoang thượng còn phải gờm nữa là…

Những người còn lại nhớn nhác… Thế này thì triều nghi còn ra thể thống gì nữa! Nghi Dân giận tái mặt, nhảy xổ từ trên ngai xuống. Đồn, Ban thấy vậy vội lấy chiếc áo bào khoác cho nhà vua rồi át cả quyền vua, chúng cồm lấy nghi trượng hô lớn:

- Có biến! Có biến! Ngự lệch: bao vây Nghị sự đường, rấp lối cửa Sùng Vũ không cho một tên phản loạn nào chạy thoát!

Nhưng… muộn mất rồi! Ba tiếng pháo lệnh nổ vang xé vòm không khí… bè lũ Nghi Dân chưa kịp xung trận thì đã nghe tiếng hò reo dậy đất. Nghĩa binh theo lối cửa Súng Vũ tràn vào như nước cuốn, rồi nhanh chóng đổ đi nhiều ngả bao vây lấy hoàng cung. Đồn, Ban liền ra lệnh đóng kín tất cả các cửa chính, phụ. Bọn vua tôi Nghi Dân lấy kế bảo mạng làm thượng sách “Thành trì này xây bằng đá tảng, mỗi phiến nặng tới nghìn cân. Giá có cho đàn voi trận đi bên trên cũng không lún móng, trái lại, con kiến bò cũng khó lọt. Sợ gì đám giặc cỏ ấy nhí nhố vành ngoài! Cứ để cho Nguyễn Xí, Đinh Liệt… dốc cạn lương ra cho quân ăn, chúng bao vây bảy ngày, bảy đem, nửa tháng đi chăng nữa cũng phải kiệt sức. Bấy giờ ta mới phản công”.

Nghe Đồn, Ban phác tấu như vậy, Nghi Dân thấy êm tai. Y lại bắt đầu trấn an bọn quan thần bị giam bằng những lời khoác lác:

- Trẫm  xem ra trong só các khanh ngồi đây nhiều kẻ còn yếu bóng vía hơn cả đàn bà. Thời kỳ chưa thu phục được giang sơn, có những lúc còn nguy khốn gấp trăm, gấp nghìn lần như thế này. Những luc đó – các khanh biết thế nào không – trẫm đều dừng mưu cao trí cả…

Đốôôpp… Đ… o… à… a… ng!

Bỗng hai tiếng nổ bất ngờ đinh tai tung khói mù mịt, không trông thấy gì nữa. Nghi Dân không kịp ngậm  miệng thu mình chui vào gầm ngai. Ngự sử đài yếu bóng vía thật, lăn đùng ngay giữa sân rồng. Bọn Đôn, Ban và quan quân thì cứ để nguyên cả mũ áo choáng choàng nằm  chồng lên nhau…

Tổng tri trung quân Lê Nhân Khoái và thiết đột tả quân Nguyễn Yên là những nghĩa hữu vừa gây ra vụ nổ ấy. Có gì đâu! Chỉ là những quả pháo hơi làm bằng vỏ chai bên trong lèn diêm sinh thật chặt… Đó là mưu kế dùng hoả mù để tạo cơ hội cho nghĩa binh bên ngoài treo lên nóc long cung dỡ mái rồi thả thang dây leo xuống. Khi mà khói đen dày đặc vừa tan quần thần mở mắt ra, chao ôi! Họ chứng kiến một cảnh tượng mới còn trăm  lần sửng sốt hơn. Lê Đàm hiện ra như “xuất quỷ nhập thần”, đầu đội mũ kim khôi, tay cầm thiết lĩnh dài hai trượng, đứng hiên ngang đối diện với trăm quan, cách đây không đầy một bước. Phạm Đồn, Phan Ban nằm chết gí. Hai tên đều bị trói nghiến, quay lưng áp giò vào nhau, mồm tọng đầy giẻ rách tự bao giờ… Số là đang ở trong ngục, nghe ba tiếng pháo lệnh, Lê Đàm vùng dây giật tung gông xiềng – thực ra những thứ này lâu nay chỉ gá hờ vào thân thể. Người coi ngục giúp Lê Đàm vượt qua chín vọng điếm gác, trả quan thân tuỳ về với tự do. Bên ngoài, Cao Nhuệ, Anh Võ và một toán nghĩa binh Côn Sơn đã đứng trực sẵn. Lê Đàm chỉ kịp nói với Anh Võ:

- Em về ngay khu vực cũ cùng bà con chuẩn bị lễ rước Gia vương…

Rồi chàng lĩnh nhận mũ áo, binh khí, cùng Cao Nhuệ dẫn nghĩa binh đi gặp á quân hầu Nguyễn Xí và Đinh Liệt ở cửa tây cung. Đến đây, nghe hai tiếng nổ từ bên trong vọng ra, họ biết là hai tướng Lê Nhân Khoái và Nguyễn Yên đã bắt đầu chiến thuật hoả mù. Không để chậm trễ một khắc, bằng đường thang dây, các á quận hầu và Lê Đàm nhanh chóng đột nhập long cung, phá tan “kế bảo mạng” của bè đảng Nghi Dân.

Trước cảnh tượng bàng hoàng ấy vua tôi Nghi Dân chưa kịp hoàn hồn đã nghe giọng oang oang quen thuộc như chuông đồng của Nguyễn Xí nổi lên:

- Các ngươi có chạy đằng trời cũng không thoát! trên nóc, dưới sân, ngoài thành, trong cung, đâu cũng đã có quân ta cả. Khôn hồn thì quy hàng ngay lập tức, bằng không cứ trông kìa.

Á quân hầu Nguyễn Xí vừa dứt lời ngọn thiết lĩnh từ tay Lê Đàm đã vung lên đập nát sọ hai tên Đôn, Ban.

Ngự sử đài sợ mất mật, vừa lồm cồm ngồi dậy lại lăn kềnh ra, dúm bông vó rên ư ử. Trí nhớ hắn lại mụ mẫm mất rồi. Hắn không tài nào nhận ra được vị tướng tài mang thiết lĩnh kia là chú bé thuyền chài nghèo khổ bên hồ Dâm Đàm ngày xưa từng bị hắn – khi còn làm giám ti – chặn đường cướp cá.

Từ nãy đến giờ, Nghi Dân cố nín thở nằm trong gầm ngai. Đã đến lúc cùng đường, tên vua hèn hạ biết không còn cách nào khác nữa, hắn đành phải cởi hết mũ mãng, chiến bào, rồi hai tay tự vả đôm đốp vào miệng, lặc liễng đi bằng đầu gối đến trước mặt lão thần Nguyễn Xí và nấc lên từng hồi:

- Ng… h… i… D… â… n… nà… y… th… ực… đ… áng… ch… ết… ch… ém… m… ư… ấc… Nay… biết… t… ội… xin… nhường… lại ngôi báu… cho… a… á… qu… ận… hầu…

Lê Đàm giậm chân, trỏ tay quát lớn: hầu là bậc nghĩa khí chớ đâu phải hạng người hám danh, hám lợi như lũ bay. Các ngài chỉ làm việc trừ khử bọn lừa trời dối dân. Còn ngôi báu của thiên hạ phải do triều đình định đoạt.

Bây giừo các đại thần đã trở lại đông đủ. Sân rồng hoá thành nơi nghị tội thật thảm hại! Á quân hầu Nguyễn Xí chưa nêu hết các tội ác của y, cả quần thần đã ồ lên như sấm: “Trảm! Trảm”. Duy chỉ có Lê Đàm đứng lặng suy tư. Á quận hầu Đinh Liệt thấy vậy, hỏi:

- Sao, quan thân tuỳ?… Giết em, cướp ngôi, kẻ ấy chưa đáng chịu tội chết hay sao?

- Quần thần xử trảm Nghi Dân, điều đó không oan uổng chút nào – Lê Đàm thong thả nói – Nhưng tôi trộm nghĩ: Ngày xưa đức Thái Tổ Cao hoàng đế, lúc đã hạ hết các thành, kéo cờ đại thắng, vẫn còn cấp năm trăm thuyền và mấy nghìn ngựa cho bọn Phương Chính, Mã Kỳ, Vương Thông, Mã Anh, giúp chúng phương tiện về nước. Ấy cũng là vì giặc “đã sợ chết xin hàng, thực thà cầu sống” cho nên tiên đế mới “lấy khoan hồng thể bụng hiếu sinh”. Nghi Dân mang huyết khí của tiên đế, cùng ruột già với Gia vương . Nay đành rằng hắt trót nhúng tay vào máu, nhưng kẻ cầm tay hắn lại là bọn Đôn, Ban. Xin triều thần nghĩ đến phúc ấm tổ tông, tha tội chết cho hắn mà giáng hắn xuống làm lệ đức hầu.

Quần thần hỏi lại:

- Còn ngự sử đài, quan thân tuỳ bảo nên xử hắn tội gì?

Lê Đàm trầm ngâm một lúc mới đáp:

- Khi còn ở chức giám ti, hắn đã từng đánh nhau cới nội quan Tạ Thanh trong chiếu bạc. Bờy giờ đối với luật pháp triều đình, hắn mắc tội sát nhân, mà đối với trăm họ hắn lại có công trừ khử được một tên đại gian, đại ác. Sau đó, vì tham sống sợ chết, hắn lại dập dìu cùng Nghi Dân làm phản. Hắn chính là kẻ nhờ gió bẻ măng, đục nước béo cò… Nhưng  xét cho cùng, bố mẹ, vợ con hắn mấy đời nay làm ăn lương thiện, không cậy thần cậy thế… Để giảm bớt khổ đau cho những người đó, ta chỉ nên bắt hắn nhận án đi đầy ở một vùng biên viễn. Kìa! Các vị cứ trông bộ dạng “quan ngự sử” run sợ dúm dó như thế kia, đủ biết hạng người như “ngài” đây chỉ xứng đáng ngang hàng với loài giun dế…

Mọi người trong, ngoài nghe nói đều không nhịn được cười. Cả quần thần vui vẻ chấp nhận ý kiến của quan thân tuỳ. Nhiều nghĩa hữu trầm trồ: “Lê Đàm  thật đáng bậc môn sinh thừa chỉ Nguyễn Trãi. Việc làm, lời nói, nhát cử nhất động đều thấm sâu đạo đức, hào khí của thầy”.

Buổi nghị tội vừa dứt. Tiếng loa đồng từ nội điện vang đi bốn phía:

“Ngôi trời là khó khăn, của báu rất quan trọng, nếu không phải là người có đức lớn, không thể đương nổi. Nay Gia vương, tư trời thông tuệ, tài lược trầm hùng, hơn hẳn mọi người, các vương không bằng, lòng người đều thuận thuộc, đủ biết ý trời đã giúp…”

Sau khi chiếm xong các công khố, nghe tiến loa truyền, nghĩa binh nô nức léo nhau vào hoàng cung đợi giờ đón nhìn tận mắt đức vua mới. Trước còn từng đám, từng đám đứng vào khu vực của mình: trấn Thanh Hoa – Khu Thái Giám , trấn Sơn Nam – khu Đoan Môn, trấn Kinh Bắc – khu Cửa Tả… Về sau họ cứ dần dần lấn tới… Lê Đàm cũng chạy vội lên đài SùngVũ, thấy dưới đường người, ngựa, xe cộ đang đổ dồn về phía nngã năm  cửa Đông. Ở đấy đã đặt sẵn kiệu rồng sơn son thếp vàng. Lần này rước vua không phải chỉ có quan quân triều đình đầy đủ nghi vệ mà còn có những người nghĩa binh mặc đồng phục, gươm tuốt trần. Lê Đàm nheo mắt… nhận ra cụ chủ quán và viên xã trưởng đứng ở hai đầu hai bên cỗ kiệu. Những vành khăn nhiễu đỏ làm nổi bật mái đầu trắng như bông và những chòm  râu bạc phất phơ trước gió. Quan thân tuỳ nghĩ thầm: “Gia vương Tư Thành nổi tiếng là người khiêm nhường, ở đâu cũng chú ý kính trọng các bậc tuổi tác. Lần này tân hoàng đế nhìn thấy các vị bô lão đi đầu ghé vai khênh kiệu, chắc người cảm kích lắm!”. Và, trước không khí tưng bừng của giờ phút lịch sử trọng đại, chính Lê Đàm  cũng không kìm nổi xúc động. Quên bẵng rằng mình cũng đã được dành riêng một cỗ xe song mã rất sang trọng để cùng các bậc cựu thần lát nữa vào ra mắt minh chủ. Lê Đàm từ trên đài Sùng Vũ chạy bổ xuống đường, nhập vào đám đông. Anh Võ trông thấy chàng từ xa, mừng quýnh, gọi líu cả lưỡi:

- Anh Đàm ơi! Anh Đàm! Mọi việc anh giao, em lo xong cả rồi, nhưng anh Đàm này, làm sao triều đình không loan hô trước cho thần dân biết tên hiệu đức vua mới?

Lê Đàm sung sướng thân mật vỗ vào vai Anh Võ:

- Em nhớ lấy nhé. Gia vương chúng ta từ nay nối đại thống, lên ngôi hoàng đế, tự xưng là Thiên Nam động chủ.

Vì đường vào cửa Đong bị nghẽn lối, mãi đến giờ ngọ, chiếc kiệu rồng mới lọt được vào cửa phủ Gia vương cũ và túc trực ở đấy. Trừ các bậc đại thần, huân cựu, còn tất cả các văn quan, võ tướng giừo phút này không có ai may mắn như quan thân tuỳ Lê Đàm, được dặc cách theo vua, hộ giá vào tận chính cung. Khi điệu nhạc báo hiệu lễ rước kiệu mừng bắt đầu, những chiếc đòn kiệu từ từ nâng lên, và bức rèm ngọc được cuốn cao để lộ khuôn mặt rạng rỡ, thì tiếng hô chúc tụng của thần dân từng loạt liên tiếp nổi lên: “Hoàng đế vạn tuế”! tưởng như không bao giờ dứt.

Đất nước từ đây mới thật sự bước vào những ngày thanh bình tươi sáng.

*

*   *

Năm thứ tư đời Lê Thánh Tông. Mưa thuận, gió hoà, biên thuỳ yên ổn, nhà nước mở khoa thi kén chọn hiền tài Lê Thánh Tông nổi tiếng là ông vua hay chữ, để công rất nhiều vào việc xây đắp nền quốc học. Để khuyến khích sĩ tử, nhà vua tự ra đề bài thi. Hôm treo bảng vàng làm lễ xướng danh, nhà vua thân ra ngự trên lầu Khuê Văm giám sát việc ban thưởng.

Cách đây hai mươi mốt năm, cũng tại nơi đây – lúc đó còn gọi là điện Hội An – chính phụ vương của Người là Thái Tông hoàng đế đa khai trương khoa thi Hội đầu tiên nhà Hậu Lê. Chà, thủơ đó Người còn là một hoàng nhi chưa đầy ba tuổi! Nhưng đến nay Người vẫn giữ nguyên những ấn tượng của kỳ thi chung khảo năm Nhâm Tuất (1442). Hồi đó các quan trong Hội đồng thi toàn là những bậc cự phách. Từ quan giám thí Nguyễn Mộng Tuân, Lý Tử Tấn, Trần Thuấn Du,… đều nổi tiếng hay chữ, có danh quyền chức quan trọng Nội mật viện, Quốc sử viện và Trung thư sảnh. Ấy thế mà vua Thái Tông còn cho vời bằng được thừa chỉ Nguyễn Trãi – dù rằng bậc lão thần này đã cáo quan vệ dưỡng nhàn ở Côn Sơn – trở lại kinh để tham dự vào ban đọc quyền và ra đề thi.

Khoa ấy lọt vào Điện thí có ba mươi ba người. Thí sinh được ngồi làm bài thi ngay dươcí mái cung điện nhà vua. Ba mươi ba người đều đúng cách tiền sĩ. Đến lúc xét văn bài của ba ông tiến sĩ xem  ai xếp hạng ưu, hạng bình, ai đáng bảng chính, bảng phụ, từ đó lựa chọn trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa… thì rất nhiều ý kiến khác nhau. Vào lúc sắp kết thúc,các quan giám khảo, quan đê điệu đều đinh ninh Nguyễn Như Đỗ sẽ chiếm bảng vàng cao nhất. Không ai lường trước được quan thừa chỉ Nguyễn Trãi lại đưa ra một ý kiến bất ngờ: “Vâng, đúng như các vị trong ban chung khảo đã xét, tổng cộng ba kỳ gồm cả điểm ưu, điểm bình, trong ba mươi ba người trúng cách, không ai cao hơn Nguyễn Như Đỗ. Nhưng tôi vẫn thấy bảng tân khoa trạng nguyên đáng dành cho người mà chúng ta dự kiến xếp thứ hai bảng nhất (bảng nhãn). Người ấy không thể ai khác là Nguyễn Trực. Vì sao vậy? Xét về văn chương, rõ ràng Nguyễn Như Đỗ có phần uyên thâm hơn Nguyễn Trực. Thí sinh này đã thuộc làu làu đến nỗi viết ra không thiếu một tên, một chữ trong mục dẫn chứng mười kẻ loạn thần và bốn tên nghịch đảng cùng các danh mục quan tước thời Tam Đại, Đường, Ngu ở bên Tàu.

Bài của Nguyễn Trực không đầy đủ như vậy! Tuy nhiên, khi đọc đến quyển này, tôi thấy ngay nó là loại văn xuất chúng khác thường. Tư tưởng của bài phú luôn luôn hướng vào việc trị dân giáo dân, tránh những điều viển vông – dẫu có dẫn sử Trung Hoa triêud đaih này, triều dại nọ cũng chỉ là cái cớ để khiến mọi người phải chú mục đến quốc sử của ta trải từ đời Đinh, Lê (tiền Lê), Lý Trần Hồ cho đến bản triều. Bài phú này dâng lên đức vua ngự lãm đâu phải chỉ để phô bày văn chương, học cấn trong đống kinh sử cũ. Tôi trộm nghĩ điều thí sinh muốn giãi bày nếu lọt vào tai mắt thánh thượng thì chủ ý của nó chính là ở chỗ nêu lên cái dịch lý tiêu và trưởng trong cuộc sông hiện nay ở khắp nơi từ quan lại đến thứ dân, từ kẻ chợ đến làng quê. Đó chính là sự tương phản giữa cái thiện và cái ác, cái chính và cái tà, cái vị tha và cái vị kỷ… Lời văn như tiếng chuông cảnh tỉnh bản triều chúng ta phải kịp thời lo sửa sang lại nền giáo huấn, phải chăm chút lấy đạo quân tử, và phải tìm đủ mọi cách ngăn chặn chớ để cho đạo của kẻ tiểu nhân lây lan như cỏ dại…”

Nghe quan thừa chỉ gián nghị đại phu đứng đầu ban đọc quyển trình bày, các vị trong ban chung khảo lại phải đọc lại bài phú nủa Nguyễn Trực. Cuối cùng, thí sinh phủ ứng Thiên đánh đổ thí sinh huyện Nhị Khê. Ngày nguyễn Trực đến trước bệ rồng lĩnh áo mũ vinh quy, sĩ tử cả nước đều reo vui. Họ mừng cho quan tân trạng. Họ mừng cho nền quốc học đang được mở mang. Họ càng khâm phục quan đọc quyển Nguyễn Trãi đã thuyết phục nổi ban trung khảo và đức vua nữa trong việc lựac chọn khôi nguyên. Lại một lần nữa người ta bàn tán về tính ngay thẳng, đức công tâm của bậc lão thần này. Sĩ tử cả nước còn lạ gì Nguyễn Như Đỗ là người quê quán Nhi Khuê, vừa là đồng hương, vừa là môn sinh cũ của quan thừa chỉ. Ấy thế mà xuất khởi từ đạo lý “phép nước bất vị thân”, Nguyễn Trãi đã bảo vệ bài của thí sinh Nguyễn Trực!…

Nhớ những sự việc trên, vua Lê Thánh Tông càng muốn dò hiểu sâu thêm về Nguyễn Trãi. Thật là một con người kỳ lạ! Một con người đã từng viết câu thơ “Lưng khôn uốn, lộc nên từ” rồi xin vua về ẩn dật ở Côn Sơn. Cũng con người ấy, nhận được chiếu chỉ của phụ vương ta vời ra chủ trì khoa thi tiến sĩ, lại hăm hở lai kinh và còn làm bài biểu tạ ân, độc đế phải “cảm mừng rơi nước mắt”.

… Cúi nghĩ:

Sáu chục tuổi thần tàn, chức vụ đã yên phận mọn. Chín trùng trời chiếu xuống móc mưa lại đội ơn trên… Nếu không được tiên đế xét rõ đáy lòng. Thì hầu khiến tiểu thần phải ngậm cười dưới đất…

Thương thần như ngựa đến tuổi già, còn khanh rong ruổi.

Cho thần như thông qua năm rét, càng dạn tuyết sương.

Quần môn mặc kẹ gièm pha!

Thành ý cứ bền tín nhiệm!…

Để rồi bài biẻu tạ ân vừa ráo mực, sau khoa thi mùa xuân năm Nhâm Tuất (khoa thi mà Nguyễn Trãi lấy Nguyễn Trực đỗ trạng nguyên) kíp đến mùa thu năm đó xảy ra vụ án Lệ Chi Viên! Con người ấy lại là kẻ ám hại phụ hoàng ta (?)…

Vua Lê Thánh Tông tự hứa với mình phải tìm  cho ra manh mối vụ án. Nhưng lúc này, sĩ tử cả nước đang hướng vào lễ xướng danh, hoàng đế phải tạm gác mọi chuyện ưu tư lại.

Mấy đời mới có một vị vua hiền, mấy năm mới mở một khoa thi, kinh kì những ngày này đông vui vô kể. Suốt mấy nẻo từ Trường thi chạy xuôi đến đường Đại Lãi, đường Giảng Võ, chạy ngược lên đường Hàng Vôi, lò Xũ, toả ra Ô quan toả đến tận làng Hoàng Mai, hàng quán mới mọc lên nhan nhản. Thế mà vẫn không đủ chỗ để chứa học trò khắp mười lăm đạo lều chõng về dự thi. Cụ chủ quán ở Côn Sơn cũng đã dời quê cũ, lên dựng ngôi hàng bên cạnh thái miếu từ mấy năm. Hàng cụ gần nơi trường thi, sạch mát lại khá tương tất, nhưng ngày thường cũng như ngày hội, cụ chỉ mở cửa bán nước, tuyệt nhiên không nhận một người lạ nào ở trọ. Cụ sống chung với một chàng thư sinh. Hai người - một già, một trẻ - ăn ở với nhau xem chừng hoà hợp lắm, còn quan hệ ruột thịt hay họ hàng dây mơ rễ má như thế nào, bên ngoài không ai rõ. Gần đây, hay lui tới hàng cụ có một người đàn bà mái tóc đã có nhiều sợi bạc, ăn mặc xuềnh xoàng, nhưng dáng vẻ cao quý, và nét mặt hiền từ bao giờ cũng phảng phất buồn. Người đàn bà đó lúc thì đến một mình, lúc thì đi cùng một nhà sư. Chiều nay bà ta lại đến. Vừa nhắc thấy bà cụ chủ quán chạy ra cung kính… Bà mới bước vào nhà, cụ hồi hộp hỏi nhỏ ngay:

- Phạm phu nhân đã nghe được tin tức gì mới nhất về công tử chưa?

Người đàn bà khẽ gật đầu, sáng lên một nụ cười lâu lắm mới thấy nở trên vành môi héo hắt:

- Cụ hãy mừng cho Anh Võ đi! Cháu đỗ nhất tam trường rồi cụ ạ! Đã thấy ghi rõ tên tuổi ở bảng vàng, chỉ còn chờ xướng danh vào lĩnh mũ áo nữa thôi!

- Có thế chứ… ồ, lão biết mà, lão biết mà, thế nào Anh Võ cũng đỗ thủ khoa, - cụ chủ quán bây giờ mới khoái chỉ cười rung cả chòm râu bạc, nói chắc: - Này nhế, kì đệ nhất năm  bài thi tứ thư, kinh nghĩa, cậu ấy làm được cả. Kì đệ nhị ra chiếu biểu, dụng tứ lục thì rõ ràng Anh Võ rất sở trường lối văn cổ thể ấy; đến kì đệ tam, thi đường luật… nghe cậu ấy thuật lại khó qua, lão không hiểu thế nào nhưng lão biết mà, ồ, lão biết mà, thể nào Anh Võ cũng phải đỗ cao!

Nghe cụ chủ quán tấm tắc khen con mình, bà Phạm  (chính người đàn bà đó là bà mẹ của Anh Võ đã được Lê Đàm và Cao Nhuệ đón về nước từ một năm nây nhưng vẫn phải trú ngụ nhờ một người bà con ở làng Bố Khê, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Đông, thỉnh thoảng mới ghé kinh sư thăm  con) cúi đầu ngượng ngụi, và bà trở lại giọng buồn buồn như mọi khi:

- Cháu Anh Võ được lên người như ngày nay là nhờ các bậc nghĩa khí như cụ và các bậc môn sinh của bố cháu hết lòng cưu mang, cứ như tôi, biền biệt bao năm, nuôi thân mình còn khó, nói gì đến chuyện nuôi dạy con…

Cụ chủ quán liền đỡ lời:

- Phạm phu nhân đừng nên dạy thế, quan thừa chỉ ngày xưa giúp Thái tổ cứu cả dân nước, bây giờ bọn chúng tôi bao nhiêu người xúm tay nhau lại mới gìn giữ được một mình Anh Võ đã thấm vào đâu so với công lao trời bể của ngài. Mà dù đã đỗ đạt, Anh Võ còn phải sống ẩn náu, dã mở này mở mặt được đâu…

Nhớ ra điều gì hệ trọng, cụ chủ quán dè dặt hỏi bà Phạm:

- à… Phu nhân đã quyết chọn dịp này ra mắt đức vua và hoàng thái hậu chưa?

Thú thật, lão chưa lường trước được lòng người, nên ngày đêm vẫn lo ngay ngáy.

- Xin cụ cứ vững dạ - bà Phạm nói, giọng đầy tự tin – anh Lê Đàm và anh Cao Nhuệ đã suy tính mãi rồi, nếu như Anh Võ đỗ đầu kỳ thi này… chọn cách ấy là hay hơn cả. – Rồi bà nắn lại vành khăn, nở nụ cười rạng ngời khuôn mặt:

- Bây giờ cháu đã đỗ rồi, chúng ta còn đợi gì nữa mà không làm theo cách ấy hả lão trượng?

*

*   *

Điện Huy Văn khánh thành giữa lúc kết thúc kỳ thi hương. Vì  bận giám sát lễ xướng danh, mãi đến xâm xẩm tối, hoàng đế mới đến chúc mừng hoàng thía hậu được. Dù đã lên ngôi thiên tử, đến với mẹ, bao giờ Lê Thánh Tông cũng giữ đạo bình thản, dung dị như hồi ở tiền để. Hoàng đế rất tránh những sự xa hoa, phiền phức. Nhưng người cấm bộ lễ nghi không được loan  báo trước giờ nhà vua khởi hành để thần dân khỏi mất công đi bái vọng. Người không ngồi xe loan, cũng không mang theo quân túc vệ. Thậm chí, khi bước lên chiếc cáng cạp tóc vàng, quan lễ nghi đòi lấy tàn, lọng ra che, người xua tay bảo: “Đang lúc thời tiết mát dịu, không nắng, không xướng, khanh hãy để cho trẫm được tự do hít thở khí trời thoáng đãng…”. Đi theo nhà vua, duy nhất chỉ có quan thân tuỳ Lê Đàm cưỡi một con ngựa hông – vẫn cái con tuấn mã trung thành nuôi từ hồi vua tôi còn ở bên phủ Gia vương ấy.

Lúc vua và quan thân tuỳ đến cổng điện Huy Văn thì các nơi vừa lên đèn. Ngày khánh thành việc tu sửa điện có khác!

Từ vườn hoa, đỉnh tháp, trong miếu, ngoài hồ, đâu cũng thấy trang trí đèn lồng, đèn xếp, và trăm thứ kiểu đèn khác: đèn dây, đèn ống, đèn kéo quân, đèn “thiên thừ”… Quang Thục hoàng thái hậu hôm nay lộng lẫy lạ thường. Đức bà đội mũ khánh tiết, khoác áo kim tuyến đi hài cườm ra tận cổng bên hữu tam quan đón nhà vua và vị cận thần. Vừa trông thấy hoàng thái hậu, hoàng đế vội sụp xuống vái lậy:

- Lậy mẹ, mải việc thi cử, giờ này con mới đến chúc mừng mẫu hậu được. Con xin cam tội bất hiếu.

Quang Thục hoàng thái hậu dịu dàng đỡ nhà vua dậy rồi vui vẻ dẫn Lê Thánh Tông và Lê Đàm đi thăm cảnh điện mới sửa sang.

Diện Huy văn Hồi Còn dưới thời Tháng Tông hoàng dề chỉ là một ngôi chùa nhỏ hẻo lánh nằn ở phía tây nam nhà Quốc tử giám , nước hồ tù lai láng bao bọc qoanh năm . đây chính là nơi tị nạn đầu tiên của Quan thục hoàng thái hậu, ngày bà còn gọi là phi ngọc Dao, bị thái tông ruồng bỏ vì Nguyễn Thị Anh ghen ghét xúi bẩy và ngày đó bà mới có mang Tư Thành được ba tháng… Sau những năm tháng bị đày ải, đến cuối đời Nhân Tông, triều đình ân xá, lại cho bà trở về trông coi chùa Huy Văn cho đến khi con trai lên ngôi hoàng đế… Chùa Huy Văn đối với bà thân thiết như một người bạn thuỷ chung, vui buồn sướng khổ có nhau, chính vì vậy từ bốn năm nay vua Thánh Tông đã nhiều lần xin rước mẹ về ở trong nội cung, bà khăng khăng từ chối, hoàng đế buộc lòng phải cho trùng tu ngôi chùa, xây thành một ngôi điện pháp theo ý hoàng thái hậu. Cứ dừng lại mỗi nơi, hoàng thái hậu lại khoe với nhà vua những công trình kiến trúc tinh xảo…

- Con thấy chưa? Chỉ những người thợ phường báo thiên mới nghĩ được cách thiết kế vừa ý mẹ như thế này. Đây nhé, hai cánh cửa lim đồ sộ khi mở ra, khi kéo bánh lăn, chỉ cần một cái ấn tây nhẹ nhàng, ta đứng đây sẽ được hứng gió hồ mát rượi; đến khi khép kại, lập tức hợp thành đôi rồng nằm trong hình lá đề, cùng chầu trong một mặt trời đang bốc lửa.

Hoàng thái hậu rất ý nhị biết con trai mê hình tượng rồng, bà liền tìm cách so sánh làm cho nổi bật hình rồng. Bà trỏ tay diễn giải:

- Con nhìn kìa: mẹ giữ lại nguyên ở cửa chính con rồng cũ theo kiểu đời Lý. Con rồng ấy, có phải không nào, nó đang uốn lưng từ trên xuống theo làn sóng… Mào của nó cũng mọng, móng của nó đang vươn ra… Nhưng mẹ lại vừa cho đắp thêm một con “Thanh Long” nữa ở trước cửa tiền đường. Con thấy không “Thanh Long” dựng mào quẫy đuôi trong thế trườn lên, có phải những khúc uốn lượn của nó bây giờ trông vẫn cổ kính mà lại tự nhiên hơn, trông hùng vĩ mà lại thanh thoát hơn, nó có đà bay cao giống như… ồ, mẹ không biết tả thế nào cho thật đúng!

Lê Đàm đứng bên cạnh nhà vua, cao hứng buột miệng:

- Dạ đúng lắm! Con Thanh Long ấy nó đang trên đà bay cao, giống như tâm hồn của một nhà vua trẻ, giông như vựa khí của một triều đại mới.

Hoàng thái hậu thích chí cười giòn tan, còn hoàng đế thì mặt rồng đỏ chín, lấy chiếc quạt the đập đập nhẹ vào vai áo Lê Đàm bảo nhỏ:

- “Phi cổ bất thành kim”! Ngàn đời sau ta vẫn chưa học hết cái tinh hoa của các thời đại trước. Quan thân tuỳ đừng ví von như vậy làm trẫm thêm hổ thẹn…

Càng đi sâu vào bên trong, cảnh điện càng huyền ảo. Hoa lá chen với núi non, sóng hồ vỗ vào chân tháp, hương trầm thoang thoảng pha lẫn mùi sen khiến cho người ngoạn cảnh tưởng như mình đang lạc vào chốn bồng lai. Hoang thái hậu dẫn vua và Lê Đàm đi khắp lượt một vòng, đến khi trở về tiền đường, làm lễ khánh tiết xong thì vầng trăng hạ tuần bắt đầu hiện rõ, Thánh Tông và Lê Đàm lậy tạ hoàng thái hậu ra về. Hoàng thái hậu lại thân tiễn hai người ra tận cửa Tam Quan. Những bước chân còn đanng lưu luyến, bỗng nghe tiếng tung hô yếu ớt gần sát đâu đây:

- Chúc hoàng thái hậu vạn thọ! Chúc hoàng thượng vạn tuế!

Cùng một lúc, cả ba người nhìn thấy ở dưới bậc bệ đá cuối cùng, choán giữa lối đi, một người đàn bà đang phủ phục, đầu cúi sát ngang vai. Hoàng thái hậu giật mình. Nhà vua chững lại nhìn quan thân tuỳ… Quái lạ! Đây. Kẻ ấy là một người đàn bà già nua, yếu đuối, cô đơn. Sao những lời chúc tụng lọt vào tai ta vẳng nghe như là những tiếng kêu than, kêu cứu? Vốn sẵn lòng nhân từ, Lê Thánh Tông định bước xuống nâng người lạ mặt kia đứng dậy. Nhưng hoàng thái hậu bấy giờ vừa bình tâm trở lại, nhanh nhẹn cản bước nhà vua, ân cần tiến lên hỏi trước:

- Hỡi, người đàn bà đáng thương kia, trước hết bà hẫy cho ta biết bà là ai?

- Thưa đức bà, thần thiếp là mẹ đẻ… ông tân khoa Phạm Anh Võ…

Hoàng đế lắp bắp đôi môi nhắc lại một mình: “A… Phạm Anh Võ, thủ khoa kì thi tam trường… Chiều nay quan chủ khảo mới đệ trình lên ta đọc bài phú suất sắc của chàng thí sinh họ Phạm…”. Trong khi đó, hoàng thái hậu hân hoan nói:

- Vậy ta có lời chúc mừng bà. Ngày hôm nay, bà là người mẹ sung sướng nhất trên đời.

- Thưa đức bà, trái lại… không có người mẹ nào trên thế gian này tủi phận bằng thần thiếp.

- Sao vậy? Sao vậy? – Hoàng thái hậu nôn nóng hỏi. – Có phải bà buồn phiền vì con trai bà ăn ở bạc nghĩa chăng?

- Không phải thế, thưa đức bà; con trai thần thiếp đối với mẹ hiếu thảo đủ điều…

Hoàng thái hậu nhìn đức vua rồi lại nhìn Lê Đàm lắc đầu cười, khó hiểu:

- Người đàn bà này loạn trí rồi chăng?

Cả vua Thánh Tông và Lê Đàm không đáp, chỉ băn khoăn cúi đầu suy nghĩ. Hoàng thái hậu cố lấy giọng nhẫn nại, gặng hỏi:

- Vậy này, bà mẹ quan tân khoa có điều chi khẩn cấp mà chầu trực hoàng thượng vào giờ này trước cửa điện niêm vắng của ta?

Người đàn bà từ từ ngẩng mặt lên, nhìn vẻ mặt phúc hậu của bà mẹ đức vua, tự dưng nguồn thương cảm xa xưa bồi hồi kéo đến, những giọt nước mắt lã chã rơi xuống thềm đá:

- Ôi! Thưa đức bà, xin đức bà và hoàng thượng soi xét cho, thần thiếp tủi phận vô cùng, người con trai của thần thiếp không có cha, phải khai họ mẹ để vào trường thi.

- Sao con trai bà dại dột thế? Thể lệ thi cử của triều đình từ mấy đời nay đã quy đinh: Dù cha đẻ hay cha nuôi không còn nữa thì khi ứng thi, thí sinh cũng phải khai chính thống họ cha cơ mà.

- …

- Thế mà Anh Võ mồ côi cha từ năm nào?

- Thưa đức bà…

Thây người phụ nữ nghện ngào nói không ra tiếng, hoàng thái hậu lại vỗ về uý lạo:

- Bà cứ khai thực đi, rồi ta sẽ nói với hoàng thượng đại xá cho con trai bà. Đứa con trai nào mà chả có một người cha cơ chứ!

- Nhưng… thưa bà, cha cháu…

- … Là ai? Họ Lý hay họ Trần, họ Nguyễn hay họ Lê? Bà cứ nói đi, nói đi…

- Thưa… cha cháu là người… thần thiếp trộm nghĩ đức bà rõ hơn ai hết…

- Sao? Người đàn bà kia, ngươi điên thật rồi chăng? Trên hai chục năm trời, từ khi hoàng đế đầu thai và ta, ta không hề tiếp xúc với một người đàn ông quen, lạ nào. Chồng người là ai, cớ sao ngươi dám nói năng càn rỡ như vậy.

Bấy giờ người đàn bà mới dập đầu xoã tóc, thốt lên lời khai thực:

- Trăm lạy đức bà, ngàn lạy đức bà, xin người và hoàng thượng đại xá cho… Chồng của thần thiếp, người cha quá cố của Anh Võ chính là… “thừa chỉ Nguyễn Trãi”!

- “Thừa chỉ Ngyễn Trãi!” – vua Lê Thánh Tông kêu lên mấy tiếng rụng rời. Dưới ánh đèn hồng mà sắc mặt hoàng đế xanh tái đi. Hoàng đế chưa nguôi cơn xúc động, lại thấy Quang Thục thái hậu chạy đến bên cạnh người đàn bà, cúi xuống ôm lấy đôi vai gầy của bà ta, kể lể vô cùng thống thiết:

- Thừa chỉ phu nhân ơi! Ta có ngờ đâu phu nhân còn sống sót đến ngày nay! Có ngờ đâu Anh Võ lại là giọt máu của người đã cứu vớt mẹ con ta. Có lẽ Nguyễn Trãi sống trung can, chết linh hiển, nên mới dun dủi cho mẹ con ta gặp mẹ con phu nhân vào giữa cái ngày khánh thành điện Huy Văn này…

- Thế này là thế nào hở quan thân tuỳ? - Vua Lê Thánh Tông nắm cổ tay Lê Đàm lắc lắc, - Khanh! Hình như có nhiều điều khanh chưa thực bụng với trẫm! Chẳng lẽ khang không biết một tý gì chung quanh những điều đang diễn ra trước mắt trẫm đó sao? Khanh còn nhớ không, hồi còn ở phủ Gia vương, đã có lần nghe khanh bình thơ Nguyễn Trãi, trẫm bắt đầu ngờ cái án chu di ba họ mà hành quyết quá gấp. Gia dĩ trẫm biết khanh là môn sinh của thừa chỉ… Cũng từ đó đến khi nắm vương quyền, trẫm đã bao đêm ngồi cặm cụi trâm cơ mật viện đọc đi đọc lại hồ sơ án tích lệ chi viên, nhưng không tài nào tìm ra một chút manh mối. Trẫm biết rằng thời gian và con người xưa đã cố tình xoá mờ vết cũ. Trẫm vẫn đinh ninh như thế nên đành phải cho việc đời trôi đi như thế. Trẫm  có hay đâu Nguyễn Trãi là ân nhân của hoàng thái hậuvà của chính trẫm? Mẹ! Sao mẹ nỡ dấu con đến tận ngày nay? Mẹ đẻ ra con mà không tin con, thì trăm họ còn trông cậy vào Lê Tư Thành này sao được? Nếu như không có chuyện tìh cờ này…

Thấy nhà vua giận dữ một cách chính đáng Lê Đàm càng cảm phục trong bụng. “Anh Cao Nhuệ và ta đều không nhầm! Đức vua quả là người biết trọng nhân nghĩa…”. Để mang lại hoà khí chung, quan thân tuỳ bèn tìm lời khuyên giải:

- Tâu bệ hạ, thần trộm nghĩ, thực bụng hay không thực bụng thường là bằng vào hành động mà suy xét. Nhưng để bệ hạ phải bận tâm vì điều đó, thần tự xét chính mình mới là người có lỗi. Xin bệ hạ đừng nên trách thái hậu. Thần đọc sách, vẫn nhớ lời cổ nhân răn bảo: “Người trải mọi lẽ, sự việc chưa chắc mười mươi thì chưa nên nói. Biết chắc mừi mươi rồi nhưng lúc chưa đáng nói, cũng chưa nên nói”. Phương chi uẩn khúc của vụ Lệ Chi Viên còn chưa được sáng tỏ thì thái hậu tránh nhắc đến ân nhân của mình là chính phải.

Đêm hôm ấy ở điện Huy Văn trở về hoàng cung, Lê Thánh Tông hoàn toàn không chợp mắt. Hoàng đế trông cho trời chóng sáng để mở ngay một phiên chầu.

*

*   *

Vào phiên chầu hôm nay, thoáng thấy mặt hoàng thượng, cả triều thần nhìn nhau nơm nớp lo sợ. Sau một đêm thức trắng dấy lên trong đầu óc những bão táp dữ dội, vua Thánh Tông gầy sọm hẳn đi. Chiếc mũ bình thiên mọi khi đội khít vầng trấn cao, giờ tụt xuống quá mang tai. Đôi mắt quầng thâm lặng lẽ một cách khó hiều và nghiêm nghị.

Quan cần chính học sĩ dò hỏi quan ngự y:

- Gần đây ngài xem mạch hoàng thượng, nghe chừng ngọc thể thế nào?

Thánh Tông hoàng đế từ ngày ở ngôi, chưa hề cho vời thầy thuốc đến chẩn bệnh bao giờ. Quan ngự y của Người hiếm có dịp thi thố, nay nghe đả động đến nghề nghiệp, vội tuôn ngay hàng tràng y lý.

- Mắt hoàng thượng quầng thâm thế kia… vâng, là do Người vượng chân hoả. Hoả vượng tứclà dương thịnh, mà dương thịnh ắt phải âm suy. Ch… ậc! Chỉ cần bốc ba thang thuốc bổ âm là điều hoà âm dương, chân huyết sẽ lưu thông thôi…

Tổng chi Lê Nhân Khoái nghe quan ngự y đoán mò bệnh của hoàng thượng như vậy, suýt phì cười, phải lấy tay che miệng. Trong khi đó, ở hàng thứ nhất phía bên phải sân rồng á quân hầu Đinh Liệt giựt giải mũ người ngồi kế bên nói nhỏ:

- Dù từ tối qua đến giờ chưa kịp gặp Lê Đàm, tôi đoán hôm nay thiết triều, hoàng thượng cũng chỉ đưa ra bàn việc ấy thôi, bác Nguyễn ạ!

á quận hầu Nguyễn Xí gật đầu tán thưởng:

- Tôi cũng nghĩ như bác.

Quả nhiên khi trăm quan vừa yên vị, đức vua phán hỏi hết sức bất ngờ:

- Các khanh hãy cho trẫm biết ở đây, trước kia ai đã từng là môn sinh của thừa chỉ Nguyễn Trãi?

Im lặng!

Hồi hộp…

Đức vua lại dục:

- Thừa chỉ có trên dưới năm trăm môn sinh, trong số đó, người đỗ đạt làm nên danh vọng không ít, chả lẽ không ai dám nhận tên tuổi thầy học cũ của mình?

Thấy vua có vẻ tra hỏi gắt gao, các quan càng e dè. Bỗng một giọng nói quen thuộc đĩnh đạng nổi nên. Mọi người đều đổ dồn mắt về phía quan thân tuỳ Lê Đàm.

- Muôn tâu bệ hạ, thần trước kia chính là trò yêu của quan thừa chỉ Nguyễn Trãi.

Nhà vua truyền Lê Đàm ngồi xuống hỏi tiếp:

- Còn ai nữa nào?

Hoàng thượng vừa dứt lời, hàng trên, hàng dưới rào rào đứng dậy: “thần ạ!”, “thần nữa ạ”, “còn thần nữa ạ!”… Vua Lê Thánh Tông kinh ngạc thấy quá nửa triều thần, già có, trẻ có, quan to, quan nhỏ, cả bên văn lẫn bên võ, đều một lượt nhận là học trò của Nguyễn Trãi.

Vua đứng lặng hồi lâu mới phán rõ:

- Trẫm mong muốn tất cả các khanh ở đây đều là bề tôi trung. Đã là tôi trung, phải biết khuyên vua làm điều nhân đức. Theo chỗ trẫm được biết, ở triều trước có những việc làm thất đức… Đó là bên cạnh nhà vua còn có những kẻ gian thần xiểm nịnh. Phần lớn các khanh ở đây đã đứng bóng hoặc xuể bóng cuộc đời rồi, các khanh thử ngẫm họ trẫm xem, vụ án vườn Lệ Chi thực hư như thế nào? Lúc tiên đế băng hà cũng là lúc xảy ra vụ án, trẫm còn bé bỏng trứng nước quá, làm sao hiểu nổi những việc trong hậu cung? Nhưng lớn dần lên có nhiều câu truyện ngẫu nhiên nảy ra khiến cho trẫm phải suy xét về chuyện thừa chỉ Nguyễn Trãi… Điều đó đeo đẳng mãi ý nghĩ của trẫm cho đến tận ngày nay… Ngày nay, bằng vào những đìều tin cậy, trẫm đã có thể quyết đoán được Nguyễn Trãi là một bậc trung thần tài giỏi mà bị oan thác! Nhưng minh oan cho Nguyễn Trãi không phải là chuyện dễ, các khanh nên nhớ dựng lên một vụ án, triều trước đã lập mưu tìm đủ bằng cớ hữu lý để buộc tội cho người vô tội, thì khi muốn bác bỏ vụ án đó triều sau cũng phải có đủ bằng cớ sắc đáng mới quả hiện được. Các khanh hãy giúp trấm ra tay vén bằng được tấm rèm mờ ám, làm cho ngay gian sáng tỏ.  Nhân đây, trẫm loan bố trước với các khanh rồi nay mai sẽ xuống chiếu cho khắp thiên hạ biết. Phàm tôi dân trong nước Đại Việt bất luận già trẻ, trai gái, từ người có phẩm tước cao nhất cho đến kẻ cùng đinh, từ người lương thiện chí kẻ tù đầy, kẻ bị án nặng, án nhẹ, ai biết nhiều, biết ít đều có quyền làm tờ biên thuật hoặc nhờ quan sở tại tấu lên trẫm những điều uẩn khúc xung quanh vụ án vườn Lệ Chi. Có công, sẽ được hậu thưởng. Đã mắc tội mà biết sự việc trên, tường trình trung thực cũng sẽ được ân xá…

Nói hồi, nhà vua truyền cho bãi trầu.

Không đầy hai tháng sau, điện tiền văn phòng nhà vua nhận được hàng ngàn tờ trình, tờ biểu, đặc biệt tờ trình có một tội nhân đang bị đầy ở Biên Viễn mới gửi về làm cho hoàng thượng chú ý nhất. Người suy xét rất kĩ từng câu, từng ý, luận đi luận đi luận lại các chi tiết xem giữa sự kiện và năm tháng có khớp với nhau không; sau đó người mới mời riêng một só quan cận thần tới.

Nhà vua bảo Lê Đàm trao tay cuộn giấy cho á quận hầu Đinh Liệt. Xong, người nhìn mọi người và mỉm cười chua chát:

- Hôm nay, trẫm mới tìm ra thủ phạm thật của vụ án Lệ Chi…

Đinh tướng công còn đang lúng túng, nhà vua lại hỏi:

- Các khanh cho biết tên ngự sử đang can tội, tức là tên giám ty dưới triều Nhân Tông và Tuyên Từ thái hậu có họ hàng thân thích với nhau như thế nào không?

Thấy các đại thần ngồi im lặng, Lê Đàm rụt rè tâu:

- Muôn tâu bệ hạ, mẹ đẻ ra tên giám ti là chị ruột bà ta.

Bây giờ quan quận công Lê Lăng đứng dậy:

-  Dạ muôn tâu như thế phong tục ở trấn Thanh Hoa gọi là đôi bạn con dì mà giám ti thuộc “cành trên”.

Hoàng đế bèn xua tay:

- Thôi, trẫm chỉ cần hỏi thế là đủ. Bây giờ các khanh đọc đi!

Bốn, năm vị chụm đầu gián mắt vào những dòng chữ chưa bay hết mùi mực ướt. Tờ trình của tên giám ti là một tài liệu nhân sự vô giá. Nó là bức tranh chân thực về cuộc đời một người đàn bà quyền mưu, tham lam, đố kị, độc ác. Nó làm hiển hiện lại cảnh sống ngột ngạt nhiễu nhương dưới triều Lê Thái Tông. Với tất cả những việc làm đen tối, bí mật của người đàn bà ấy – nguyên phi Nguyễn Thị Anh – và bọn hoạn quan trong cung cấm. Nguyễn Thị Anh là một trong năm bà phi của Thái Tông được nhà vua thủa sinh thời yêu dấu nhất. Biết vậy, phi luôn tìm cách bắt vua phải chiều theo ý mình. Bằng thủ đoạn nham hiểm, phi đã mượn tay vua giết dần những bậc bầy tôi trung nghĩa, và lần lượt phế truất các bà phi khác. Đầu tiên, Nguyễn Anh xúi dục Thái Tông trị tội quan đại tư đồ Lê Sat, do con gái Lê Sát đang ở ngôi hoàng phi phải phế làm thứ dân để cho con gái đại thần Lê Ngâm làm Huệ phi, Thị Anh đem  lòng ghen ghét, liền tìm cách xui người tố các là Huệ phi thờ ma luyện bùa trong nhà, mê hoặc vua; tức thì Huệ phi bị giáng, nhân việc ấy bố là Lê Ngâm đang giữ chức đại tư không đứng đầu triều phải chết oan. Rồi đến khi Thị Anh sinh được con trai là Băng Cơ phi muốn con mình cướp ngôi Thái Tử của Nghi Dân con trai trưởng của Lê Thái Tông lại tìm cách xúc xiểm vua dáng truất hai mẹ con Nghi Dân.

Những việc ấy Thị Anh đều làm trót lọt, Duy có một lần… Lần đó Thị Anh đang có chuyện xích mích với Ngô Thị Ngọc Dao, một bà phi khác của Thái Tông. Lựa lúc thanh vắng chỉ có một mình với nhà vua trong cung. Phi mới thỏ thẻ gợi chuyện:

- Tâu hoàng thượng, thần thiếp đã phái người đi dò xét tường tận rồi. Đúng là Ngọc Dao có nhúng tay vào vụ Huệ phi làm nhiều điều rất xấu xa, tai tiếng đến hoàng tộc. Hoàng thượng đã trị tội Huệ phi, thần thiếp trộm nghĩ nay cũng nên xuống chiếu trị tội Ngọc Dao mới nêu cao được chính đạo.

Thái Tông yên lặng. Thị Anh lại bịa đặt nhiều chuyện thậm tệ gán cho Ngọc Doa để hoạng làm cho nhà vua ghét bỏ phi. Nhưng Thái Tông vẫn không nói gì ngòi trầm tư. Sợ ý kiến bị bỏ rơi, Thị Anh giả vờ khóc lóc vật vã (chỉ có phi mới giám làm mình làm mẩy như thế mà thôi):

- Hoàng thượng định tha tội cho Ngọc Dao ư? Trời đất ơi, nếu hoạng thượng không cho những điều thần thiếp tâu lên là đúng, không tin ởt thần thiếp thì thần thiếp còn sống ở trên đời làm gì nữa? Hãy cho Thị Anh này được dập đầu trước long nhan!

Quả nhiên phi làm cho Thái Tông bối rối. Bấy giờ, nhà vua mới lên tiếng:

- Khanh đừng nghĩ rằng trẫm có ý định bênh vực Ngọc Dao. Trên đời này trẫm còn tin yêu ai bằng tin yêu khanh? Nhưng những điều khanh vừa tâu bày đều làm cho trẫm rất khó phân xử. Bởi vì hai lần trẫm sắp phê án phạt bắt Ngọc Dao đi đầy thì hai lần đều bị thừa chỉ Nguyễn Trãi can dán. trước sau, Nguyễn Trãi một mực cho rằng: “Ngọc Dao đang có mang, xin bệ hạ hãy nghĩ đến ân trọng của tiên đế. Đừng nghe những lời rèm pha làm điều thất đức”.

Nghe câu nói đó Thị Anh Tái hẳn mặt đi, “Thế là hỏng việc rồi. Trãi đã biết ruột gan của mình… Giá như bề tôi khác can ngăn vua thì mình không thiếu gì cách để thắng cuộc. Đằng này lại là cái lão già ấy…”.

Nguyên phi Nguyễn Thị Anh vồn không ưa Nguyễn Trãi từ lâu, chỉ vì bậc lão thần này tính nết rất cương trực. Những ngày đại triều, trước bệ rồng, thường một mình thừa chỉ Nguyễn Trãi đứng vè một phía, lên tiếng bênh vực những kẻ yếu và ngang nhiên vạch tội bọn xu nịnh, không thèm đếm xỉa gì đến quyền thế của chúng. Ví dụ như hồi cuối xuân năm ất Mão (1435) có bảy tên tiểu nhi can tội tái phạm ăn trộm, hình quan chiếu luật dâng sớ xin xử trảm. Vua đem việc ấy hỏi triều thần, ai cũng cho là phải. Riêng hành khiển Nguyễn Trãi dõng dạc đáp: “Pháp lệnh không bằng nhân nghĩa, tình thế không đến nỗi dường như vậy, nay một lúc giết bảy đứa bé chưa đến tuổi thành niên, việc đó đâu phải đức tốt”. Triều thần không chịu, Nguyễn Trãi lại dẫn câu kinh thư giải nghĩa chữ “chỉ” là “dừng”, ở sách đại học để nói đến đạo gốc của người làm vua là phải để lòng vào nhân nghĩa mà lấy đó làm nơi nên dừng, tuy có khi ra oai giận dữ, nhưng không thể lâu được. Nhờ đó cuối cùng vua phán chém có hai tên nặng tội nhất trong bảy tên. Lần khác, vào năm đại hạn, dân đói kém, vua sai Nguyễn Trãi thảo tờ biểu cầu phong. Bọn quan trong Nội mật viện đã dốt lại tỏ ra thông thái muốn buộc quan hành khiển đổi lại mấy chữ, Nguyễn Trãi không ghìm được giận, quát to lên: “Bọn các ngươi chỉ quen vơ vét dân lành, hiểu gì nghĩa lý mà cũng thích lên mặt? Hạn hán, đói khổ chính là do các ngươi mà lên cả”. Bọn này tức lắm, đi tìm gặp mấy tên gian thần bàn cách trả miếng lại Nguyễn Trãi. Chuyện đến tai vua. Vua đọc lại tờ biểu, thấy ý tứ đôn hạu, lời lẽ thành kính, câu chữ lưu loát, bêh hạ cấm không ai được sửa văn của thừa chỉ. Nguyễn Thị Anh hiểu rằng vua Thái Tông vì nể Nguyễn Trãi không phải chỉ vì ông trung can tài giỏi. Đó mới là một lẽ. Lẽ thứ hai trong cách cư xử của vua đối với Nguyễn Trãi còn là do lời dặn của tiên đế. Đức Thái Tổ Cao hoàng đế quả là người biết lo xa. Từ thời Thái Tông còn ở tiền để, hoàng đế đã cậy Nguyễn Trãi thay lời mình răn bảo thái tử. Thái tử đã có thời kỳ học thuộc bài: “Hởu tư huấn”, trong đó có những câu càng ngẫm càng sáng.

“… Nếu con cậy mình sáng suốt, dừng người yêu riêng, quan của ta thì ruồng bỏ, chính của ta thì đổi thay, gia pháp không tuân, chí thân phe khí, xa người trung thực, gần bọn xiểm du, điều khoái chí thì làm, chỉ trò ngoạn mục thì chuốc, chẳng theo đức cần kiệm , chẳng nghĩ công gian nan… thì như cổ nhân đã nói: Cha đã sắp đặt làm nhà cho con chẳng chịu đắp nền dựng cột; cha đã siêng năng cầy ruộng mà con không chịu gieo giống gặt mùa…”

Tuy nhiên khi đã kế nghiệp cha ngồi trên ngai vàng, dễ đâu nhà vua nhớ mãi lới dạy của tiên đế? Mà dù có nhớ lời, dễ đâu đã làm dúng được như lời. Bọn hoạn quan vô công rồi nghề do Thị Anh chủ xướng, ráp mưu bầy dật lắm chò lôi quốn nhà vua vào hết cuộc vui này đến hết cuộc vui khác. Qua nhiều lần can gián vua không được, Nguyễn trãi chán nản, mới từ chức triều quan, xin lui chức quan “đê cư” giữa chùa Côn Sơn ( còn là chùa Tư Phúc).

Đó là lúc Thị Anh hởi lòng hời dạ. Vắng mặt thừa chỉ ở triều đình, phi như đã nhổ được các đinh trước đinh trước mắt. Nhưng phi hí hửng không được bao lâu, đừng một cái. Đúng lúc Nguyễn Trãi tròn sáu mươi tuổi Lê Thái Tông lại xuống chiếu mời ông vào kinh phong cho chức “giám nghị dại phu nghiêm tri tam quán sự”.

Thế là bậc đại phu ấy áo mão chỉnh tề, lại vào đứng giữa sân rồng cất cao giọng chính khí, can gián nhà nvua và vạch tội những kẻ quyền thần xu nịnh. Trước một con người vững vàng “thông qua năm rét, càng rạn tuyết sương”, làm sao mà nguyên phi Nguyễn Thị Anh có thể rèm pha được. Đấy là chưa kể Nguyễn Trãi còn có một người thiếp là Nguyễn Thị Lộ, đang giữ chức lêc nghi học sĩ, ngày đêm túc trực bên vua, Nguyễn Thị Anh nghe nói phong phanh rằng Nguyễn Thị Lộ cũng đã nhiều lần cùng dự bàn vào việc can vua để cứu thoát Ngô Thị Ngọc Dao. Thế thì vợ chồng Nguyễn Trãi qua quắt thật, “vuốt mặt, vuốt luôn cái mũi” dám đương đầu với người mà đức vua yêu quý nhất, mà khắp năm cung sáu viện ai cũng phải né tránh.

Bỗng có tin cấp báo về kinh sư: Ngày mồng bốn, đức vua đi duyệt võ ở Chí Linh, xong rồi ghé vào Côn Sơn thăm Nguyễn Trãi. Sau đó giá về Lệ Chi Viên thì nửa đêm, hoàng thượng bị cảm, băng đột ngột.

Bọn cận thần bàn với Nguyễn phi chưa vội cho trăm quan biết. Nguyễn Thị Anh liền truyền lệnh đóng chặt tất cả các cung môn, cấm không ai được qua lại bàn tán. Rồi phi cùng bọn tay chân lẳng lặng kéo nhau vào hậu cung.

ậ đây, rì rầm nổi lên một cuộc đối đáp tay đôi giữa nguyên phi Nguyễn Thị Anh và tên cầm đầu hoạn quan Tạ Thanh.

Nguyên phi: - Cơ hội đã đến chưa?

Tạ Thanh: - Chỉ còn một cơ hội này thôi.

Nguyên phi: - Làm thế nào?

Tạ Thanh: - Buộc Trãi tội giết vua.

Nguyên phi: - Lấy gì làm bằng cứ?

Tạ Thanh: - Hãy tống giam Thị Lộ trước. Nay mai thế nào Trãi cũng về kinh chịu tang vua…

Nguyên phi: - Rồi sao?

Tạ Thanh: - Bắt luôn Trãi.

Nguyên phi: - Rồi sao nữa?

Tạ Thanh: - Sai thẩm hình quan dùng cực hình bắt Thị Lộ phải khai…

Nguyên phi: - Nói mau lên! Khai thế nào?

Tạ Thanh: - Khai rằng Trãi xui giấu thuốc độc giết vua vào nửa đêm ở Lê Chi Viên.

Nguyên phi: - Diệu kế, diệu kế! Nay mai là hoàng thái hậu, ta sẽ phong cho ngươi làm chức quan tả hình.

… Đợi cho những người bề tôi tin cẩn đọc xong tờ trình của tên giám ti và giao cho Lê Đàm cuộn tròn lại như cũ, nhà vua mới ướm hỏi:

- Các khanh bảo trẫm nên xử lý như thế nào? Những kẻ thủ phạm gây nên tội lỗi và những người bị kết tội oan uổng đều không còn nữa… Sự việc xảy ra cách đây trên hai mươi năm giống như chum nước đục, những cặn bã nhơ bẩn đã lắng xuống và nằm im dưới đáy, bây giờ có nên quấy vẩn đục lên nữa hay không? Nhất là thủ phạm chính danh lại là Tuyên Từ hoàng thái hậu, mộy người dù sao cũng đã từng được phụ hoàng của trẫm một thủa yeu vì?

Lê Đàm lúc này ngồi bóp trán bức dọc, suy nghĩ: “Lâu nay nhà vua muốn minh oan cho quan thừa chỉ, nhưng nay đụng đến cái gai công lý, coi chừng nhà vua lại lưỡng lự rụt rè, sợ giây giướng đến thanh thế hoàng gia! Một bậc minh quân như Thánh Tông, cầm  cương giữ đời thịnh trị, trước một lẽ phải hiển nhiên như thế còn chưa dám quyết đoán, hèn gì ngày xưa người thầy trung thức của ta một mình khăng khăng đứng về một phía để bảo vệ nhận nghĩa, cho nên đã phải chuốc lấy vạ lớn vào thân! Biết đâu rồi Lê Đàm này lại chẳng phải có ngày đi theo vết chân thảm khốc của thầy? Nhưng hỡi vong linh người thầy chí tôn chí kính, cho dù đến bước ấy con đành chịu vầy, chứ con quyết không thể làm ngơ, nhìn công lý bị dập vìu!”. ý nghĩ cảm khái ấy làm cho người môn sinh trung thành của Nguyễn Trãi mạnh bạo hẳn lên:

- Muôn tâu dức hoàng đế cao minh, - Lê Đàm đứng thẳn dâyh – bệ hạ đã từng khuyên bảo chúng thần là phải “ra tay vén bằng được tấm màn mờ ám, làm cho ngay gian sáng tỏ”, thần vẫn ghi sâu điều đó. Nay thần trộm nghĩ, nếu được bẹ hạ minh xét, đưa ra ánh sáng vụ án Vườn Lệ Chi thì chẳng những tiên đế và quan thừa chỉ cùng những linh hồn oan uổng được rửa hờn nơi chín suối, mà trên cõi trần này, người ngay kẻ gian đời đời sẽ còn trông vào đức uy của bệ hạ, mà ngẫm mình.

Việc làm quang minh đó, muôn tâu bệ hạ, đâu phải giống như trò quấy vẩn lên một chum nước đục lâu ngày đã lắng xuống. Có chăng nên coi đó là dụng ý khơi lấy phần trong, gạn riêng ra phần đục, để cho đục trong đừng lẫn lộn mà thôi. Triều trước đã giết oan mất thầy học của hạ thần và cũng là ân nhân của bệ hạ, nay bệ hạ có cho đúc người vàng cũng không thay được mạng quan thừa chỉ. Nhưng chín điều bất hạnh may còn chừa lại được một điều ân phước, và tai hoạ tày trời đã bỏ sót lại mẹ con Anh Võ. Nhờ vậy mà lũ môn sinh chúng thần mới hy vọng có ngày được cầu xin bệ hạ xuống chiếu rửa oan cho cả người sống lẫn người đã khuất. Thiết tưởng hai mươi năm trôi qua, nhưng những bằng cớ xác đáng để soi tỏ vụ án Vườn Lệ Chi mà bẹ hạ vừa trao cho chúng thầng, thần đang nắm trong tay vẫn còn nóng hổi.

Lê Đàm tâu liền một mạch. Những vị khác từng người đều lên tiếng, nhưng tựu trung cũng không trái ý kiến của quan thân tuỳ. Vua Lê Thánh Tông chăm chú nghe từ đầu đến cuối, không phán hỏi thêm diều gì. Sauđó người lẳng lặng thu lại cuộn giấy ở tay Lê Đàm, rồi truyền lệnh cho mọi người lui. Nhìn sắc mặt hoàng đế lúc này khó mà đáon biết được tâm trạng của Người. Tuy vậy, các quan đại thần và Lê Đàm ra về, ai cũng lòng hẹn lòng tin tưởng…

*

*   *

Mấy hôm nay dân chúng kinh sư và nhiều vùng trấn, đạo trong cả nước lại xôn xao lên về cái tin vua Lê Thánh Tông xuống chiếu minh oan cho ba họ nhà quan thừa chỉ Nguyễn Trãi. Mặc dù tờ chiéu đã lý giải từng mục một, đọc đi đọc lại kỹ càng rồi, nhiều người vẫn cứ thích nhắc nhở bàn tán.

- Tài thật! Vụ án Trại Vải cách đây trên hai mươi năm, tưởng đã phi tang mất tích, thế mà hoàng đế còn đem ra bắt triều thần nghị xử, lại còn truy tận gốc phân minh rành rọt. Bây giừo “cháy nhà mới ra mặt chuột”! Gớm, cái mụ nguyên phi Nguyễn Thị Anh chẳng rõ mặt mũi đẹp đẽ thế nào, nhưng xem chừng nanh nọc lắm.

- Có thế mới có câu “nhất tiếu khuynh thành, tái tiếu khuynh quốc” chứ!

- Nhưng bác ạ, chúng tôi nghĩ, nhan sắc mụ Nguỹen Thị Anh dù có “nghiêng nước, nghiêng thành” cũng không đáng để cho dân nước ta mất một bậc trung can tài giỏi như cụ Nguyễn Trãi.

- Thôi, các bác ơi, chuyên cũ đã qua, chúng ta có hối tiếc cũng vô ích. Chỉ biết đức vua ta ngày nay xuống chiếu rửa oan cho thừa chỉ, thế đã chí công chí sáng lắm rồi.

- Tôi nói ra điều này xincác ông, các bà phải giữ kín miệng cho nhé… Không có quan thân tuỳ Lê Đàm là môn sinh cũ của quan thừa chỉ khẩn cầu thúc dục, thì đừng hòng hoàng đế đã chịu cái việc “chí công chí sáng” ấycho đâu!

- ồ, chúng tôi chỉ nghe tơ mơ, bây giờ bác nói mới rõ hơn. Thế… bác này, có phải chính quan thân tuỳ đứng ra xin cho Anh Võ được nhận lại họ cha và được bổ nhiệm chức tri huyện Sơn Nam đó không?

- V… ơơng! Chứ còn gì nữa!

- Lại nghe nói thế này nhé: lúc đầu hoàng đế toan chiếu minh oan cho mình cụ Nguyễn Trãi thôi. Quan thân tuỳ Lê Đàm không chịu. Ngài đòi để bà Nguyễn Thị Lộ và cả ba họ nhà quan thừa chỉ cũng phải được tầy oan. Thế mà hoàng đế cũng phải thuận đấy… Có đúng thế không hả các bác?

- V… ơơng! Đúng vậy chứ còn gì nữa!

*

*   *

ở phía tây trấn Sơn Nam, tại cổng đình làng Đoài cũng có dán một tờ chiếu minh oan… giống như các tờ chiếu khác. Nhưng không thấy dân chúng ở đây bàn tán gì cả. Họ còn bàn theo cụ xã trưởng tới chúc mừng quan huyện mới. Của đáng tội, cũng vì nghe đồn trị huyện mới Nguyễn Anh Võ còn trẻ măng mà đã giật giải thủ khoa nên nhiều trai làng, gái làng hiếu kỳ muốn nhân dịp này kéo nhau đi xem mặt mũi con trai cố “gián nghị đại phu”.

Trông thấy cụ xã trưởng, Anh Võ nhận ra ngay đây là ông già chít khă nhiễu đỏ đã cùng sánh vai chung một đòn kiệu rồng với cụ chủ quán Côn Sơn cái hôm vui nổ trời, các cố dẫn đầu nghĩa binh đi rước vua từ Gia - để về cung. Hai người gặp nhau tay bắt mặt mừng hỏi han chuỵen làng, chuyện nước. Cụ xã trưởng thay mặt bà con nói mấy lời chúc tụng, rồi ngỏ ý muốn mời tân quan đi thăm một số nơi phong cảnh đẹp trong vùng… Nghe nhắc đến cái thắng cảnh “eo sông Đáy”, “hang núi cáh diều” …, quan huyện trẻ cố mường tượng lại câu chuyện mẹ kể từ những ngày lưu lạc đi tị nạn được dân làng ở đây nuoi giấu, lòng không khỏi bùi ngùi mừng tủi. Quan huyện Sơn Nam nắm tay cụ xã trưởng xã Đoài:

- Đất và người quê ta vốn đầy nghĩa, đầy tình. Cháu muốn theo cụ và bà con đi thăm phong thổ đó đây, ngặt vì đã trót hẹn với anh Lê Đàm…

- Hẹn việc gì với quan thân tuỳ mà gấp thế, có thể nói chó chúng tôi biết được không, thưa quan huyện? – Cụ xã trưởng hỏi xoắn xuýt.

Tri huyện Nguyễn Anh Võ tủm tỉm đáp:

- Nhất định gấp đến nơi rồi cụ ạ, song bà con đều đáng tin cậy cả, nên cũng không có gì phải giấu. Nói nhỏ thôi, hoàng thượng sắp về Lam Kinh bái yết tôn miếu! Anh Lê Đàm hẹn cháu, hai anh em sẽ gặp nhau đúng vào ngày hoàng thượng tới hành tại.

Sợ cụ xã trưởng chưa hiểu, quan huyện phải giải thích thêm:

- Vâng, trên đường xa giá đi qua các quan sở tại chỉ việc bày hương án cùng các quan chức dịch bái vọng tại chỗ. Riêng cháu, hoàng đế cho gọi thẳng về Lam Kinh…

Cụ xã trưởng gần như reo lên với mọi người:

- Thế thì dân Sơn Nam chúng ta vinh hạnh lắm, có “quan phụ mẫu” được vua vời tới tận cố đô.

Rồi cụ quay về phía Anh Võ:

- Chúc tân quan nay mai thượng lộ bình an!

*

*   *

Xa giá đến Lam Kinh vào một ngày nắng đẹp. Những búp non, nụ biếc lâu ngày tắm mình trong tiết mưa phùn, đang khao khát hơi dương, nay được tiếp xúc với ánh mặt trời, đâm chồi nảy lộc càng khoẻ. Mùa xuân đang độ chín Đất trời, người đều ngây ngất hương xuân. Trước đây hàng tháng, trai gái các nơi tụ tập hát xướng duyệt trước các trò vui; các cụ già lau chùi đến bóng nhoáng những cỗ hương án chạm rồng phượng chuẩn bị đón xe vè Lam Kinh. Nắng phản chiếu ánh sáng loá những cây đèn đồng và các lư đồng đặt nghiêm trang trên các cỗ hương án. Nắng làm bừng lên màu sắc của quần áo diêm dúa. Nắng nhuộm vàng thêm những bộ lông óng mượt của những con bò mộng đang ung dung gặm cỏ trên bãi non xanh. Nắng đùa giỡn trên dòng sông cùng những chuyến đò chở đi báo tin hoan hỉ. Nắng no vui. Nắng thái bình. Các em bé mục đồng, các cô gái lái đò véo von Cos a trong nắng ấm:

Đời vua Thái Tổ, Thái Tông

Con bế, con bồng, con dắt, con mang…

Trên mảnh đất rộng ngày xưa vua Nhân Tông chọn làm hành tại, nay vua Thánh Tông lại xuống lệnh cho mở hội ở đây. Vẫn có hai chiếc lọng vàng như lợp bằng ánh bình minh, vẫn có hàng trăm quan quân, mũ áo, ngựa xe rợp trời hộ giá, nhưng người ta không còn nơm nớp lo sợ như ngày nào nữa. Khắp các nẻo đường, người đổ về như nước; đến gần hành tại, đoàn nào cũng muốn vượt lên trước để được nhìn thấy rõ mặt vua.

Hai chiếc lọng vàng chỉ cắm để làm vì. Quang Thục hoàng thái hậu và Thánh Tông hoàng đế không thích ngồi một chỗ, mà đi vào đám đông chen vai thích cánh với mọi người. Các quan sở tại tỏ ra mẫn cán, vội quát lính dẹp đường cho nhà vua và thái hậu. Quan thân tuỳ Lê Đàm thấy vậy, gắt lên: “các ngươi để hoàng đế mới được về quê cha đất tổ. Người và thai hậu vui vì cái vui trăm họ, tại sao các ngươi dám ngăn cản làm cho dân chúng sợ hãi?”.

Nhà vua tán đồng ý kiến đó. Người xua hết quân lính lui về phía sau, rồi cùng thái hậu và quan thân tuỳ tiếp tục đi xem hội. Trên khoảng đất rộng bao quanh bằng những gióng tre sơ sài, nhiều trò chơi đang diễn ra. Tiếng trống hội cuộn lên từng hồi náo nức. Những lá cờ ngũ sắc phần phất trước gió… Nhà vua dừng lại bên đám múa lân. Một con đầu lân to tướng kéo theo cái đuôi dài có hai người đóng khố tía cầm đỡ hai bên, đang chập chờn múa lượn với một ông phỗng cầm chiếc côn bằng gỗ nhuộm nâu. bên cạnh, một cụ già râu tóc bạc phơ dáng quắc thước, tay áo thụng xắn lên quá khuỷu đang vung tay nện lên chiếc trống đại trừng nhịp “thùng thì thùng”…  Người đóng lân đã khéo, người phỗng múa còn ngộ nghĩnh hơn, càng múa càng hay, càng xem càng luyễn… Bỗng nhiên, tiếng trống gióng một chuyển sang nhịp dồn dập gióng đôi “tùng tùng! tùng tùng! tùng tùng!”, chiếc đầu lân chập chờn ngừng lại một khắc rồi vọt lên bất ngờ vồ láy người cầm côn. Hụt rồi! “ông phỗng” nhanh nhẹn né sang một bên và bằng một cái trượt lên túm lấy tai lân. Con lân lắc chiếc đầu to tướng, kéo bệt xuống đất chịu để cho nười cầm con giẫm lên lưng vung tay múa tít… Tiếng trống lịm tắt trong tiếng cười bật lên ồn ã…

Nhà vua bước vào giữa đám đông, ban thưởng cho các người đóng trò vừa rồi, và lại tiếp tục đi xem chỗ khác.

Cuối cùng đến một nơi, gần gốc đa già, nhà vua giữ thái hậu và quan thân tuỳ dừng chân lại lâu hơn cả. Chung quanh gốc đại thụ, cùng với nhịp “tưng tưng” nổi lên rôm rả của những chiếc trống cơm, hơn ba mươi trai gái khoẻ mạnh đang nắm tay nhau múa hát. Bên nam chít khăn đầu rìu, đóng khố tía hông cài dao, mình trần bóng nhẫy. Bên nữ mặc áo nâu buộc ta, thắt lưng hoa lý trên vai khoác dải lụa đào mỏng tanh bay phấp phới là là như chiếc cầu dải yếm trong truyện tình sử dân gian. Cua ngẩn ngơ thả hồn theo dải lụa và tiếng hát ngọt ngào trồm bổng… Trước mắt hoàng thượng hiện ra cảnh những mái nhà yên vui, những buổi chợ phiên đông đúc, những buổi trưa hè tĩnh mịch tiếng ru vời vợi mênh mang lượn võng ngõ trúc, băng qua đồng nội vọng đến tận cổng đô thành Tây Giai: à ơi… Chàng về Hồ, thiếp cũng về Hồ… Chàng về Hồ Hán, thiếp về Hồ Tây… à ơi… Có cô  hàng xóm ngây thơ bẽn lẽn mở chiếc khăn hồng lấy vội miếng trầu têm cánh quế trao tặng người mình yêu ra lính. Kìa, giặc Minh tràn đến. Lửa cháy, nhà thiêu, chợ búa tan hoang, mẹ con bồng bế nhau chạy loạn, vua tôi ly tán và… lời ru im bặt. Giọng hát của đoàn hợp Cos a trầm xuống như đau cùng với nỗi đau mất nước… Phút chốc hoàng thượng lại thấy diễu qua trước mặt mình những đội hùng binh. Trống thúc, chiêng khua, tất cả thừa sống thiếu chết lăn xả vào quân giặc. Chiếc chòi cao dựng lên ngay trước mũi quan thù. Vua Thái Tổ ngự trên tầng thứ nhất. Nguyễn Trãi ngồi bày kế phá trận đồ và thảo ngay hịch ở tầng hai. Lời hịch truyền đi tạo ra trăm cách đánh, chặn đứng thế tiến công của giặc, rồi đẩy lùi chúng, rồi buộc chúng phải đầu hàng, rồi thái bình trở lại; khắp nơi vang vang lời “Bình Ngô đại cáo”… Giọng hát của đoàn hợp Cos a tự nhiên trở nên tha thiết đầm ấm gợi lại cảnh chiến thắng oanh liệt, cuộc sống êm đềm và hạnh phúc tràn đang…

Tiếng trống cơm dừng lại, nhà vua chợt sực tỉnh. Người bàng hoàng hỏi quan thân tuỳ:

- Khanh thấy điệu múa hát thê nào, không hợp với thời thượng chăn?

- Tâu bệ hạ, thần trộm nghĩ đấy mới chính là cái gốc văn gốc nhạc của nước Đại Việt ta.

- Sao vậy, khanh?

- Tâu bệ hạ, thần chỉ biết cảm xúc như vậy, còn lý giải thông thường, có lẽ phải nhờ đến bậc uyên bác như quan bí thư giám học sĩ.

Đức vua lại hỏi:

- Nhưng ít ra khanh cũ phải biết khúc điệu ấy tên gọi là gì chứ?

Quan thân tuỳ cười thầm trong bụng: “Hoàng thượng thử dò ý ta hay là người quên thật? Ngày xưa (khi còn là Bình Nguiyên vương) đi hộ giá Nhân Tông, chính Người đã cùng ta được mục kích sự nổi giận của Tuyên Từ hoàng thái hậu vì khúc điệu này rồi còn gì…”. Nhưng đang suy tính chưa biết có nên nói ra điều đó hay không thì may vừa lúc đó quan lại bộ kiêm bí thư giám học sĩ bước ra tâu:

- Muôn tâu bệ hạ, thần đã có dịp tiếp xúc với phong tục hội hè của dân chúng vùng này. Đây là khúc điệu mà thị dân Lam Kinh quen gọi là điệu “rí ren” rất thịnh hành ở các làng ven sông Mã và sông Chu. Ngày trước, đức Thái Tổ hâm mộ lắm! Đến thời Thái Tông hoàng đế, thỉnh thoảng còn nhắc tới. Nhưng đến thời vua Nhân Tông thì Tuyên Từ hoàng thái hậu… cấm ngặt. Dạ, muôn tâu… lời ca của nó chính là do quan thừa chỉ Nguyễn Trãi và bà lễ nghi học sĩ Nguyễn thị Lộ soạn ra đấy ạ!

Nhà vua  ngờ ngợ nhớ lại, tấm tắc khen ngợi một lần nữa:

- Nghe khanh tâu, trẫm cũng tin như vậy. Bởi vì chỉ có những bậc văn tài chân chính mới có thể đặt ra lời ca trong sáng như thế mà thôi. Thương thay cho hai con người tài đức song toàn ấy!

Sợ hoàng thái hậu mết, quan thân tuỳ mời nhà vua quay trở lại hành tại, lại xin hoàng đế chuẩn y tại chỗ cho việc khao tặng các sĩ, dân có công trong việc hiến trò vui.

Sáng hôm sau, nhà vua vào bái yết Vĩnh Lăng và Hựu Lăng. Sau lễ tưởng niệm ôn lại những công đức của tiên đế đối với xã tắc, nhà vua truyền cho mọi người lui hết ra ngoài, rồi một mình thơ thẩn dạo gót trong khu lăng mọ. Điệu “rí ren” hôm trước còn để lại dư vang trong tâm trí hoàng đế. Người như đang còn sống lại với lớp cha ông thuở trước.

Đấy, các tiên đế đã vào sinh ra tử bao nhiêu phen mới dựng nên tô miếu, để lại nghiệp lớn như thế này . Ta ở ngôi mấy năm rồi, phỏng đã làm được công trạng gì đáng để khắc tên vào bia đá, lưu danh cho đời sau? Những dòng chữ trên tấm bia Vĩnh Lăng đập vào mắt nhà vua, thời gian chưa hề làm mòn, nét khắc chạm trông vẫn còn như mới:

Năm Mởu Tuất dấy quân khởi nghĩa, đóng tại Lạc Thuỷ, trước sau hơn mấy chục trận, đều đặt phuc ra kỳ, tránh giặc hăng, đánh giặc (lúcchúng) mệt, lấy ít định nhiều, lấy yếu đánh mạnh…

Ôi, lại Nguyễn Trãi! ở đâu ta cũng gặp Nguyễn Trãi. Giá trong số bề tôi của ta có được nhiều người tài đức, ờ… như Lê Đàm, môn sinh cũ trung thành của Nguyễn Trãi thì đâu đến nỗi…

Mỗi ý nghĩ vút đến. Hoàng đế đứng dậy quay mình đi nhanh ra ngoài, ở phía ấy các quan hộ giá đang sốt ruột ngóng đợi… Không kịp để mọi người thi lễ, nhà vua gọi quan lễ nghi lấy ngay bút mức ra. Một đạo cụ vừa được soạn sẵn trong óc, tự tay Người thảo gấp, nét mực chưa ráo thì các viên xướng lệnh đã truyền đi khắp nơi:

Phàm những di cảo của thừa chỉ Nguyễn Trãi còn phân tán lưu lạc bấy lâu, bất luận quan, dân, sĩ, tốt, ai còn giữa được phải nộp ngay cho quan huấn đạo sở tại để chuyển gấp về bí thư các cho trẫm. Ban thưởng cho người có công và trừng phạt những kẻ cố tình làm trái lại đạo dụ này. Từ nay huỷ hẳn lệnh cấm lưu hành các di cảo, bút tích của thừa chỉ Nguyễn Trãi…

Hoàng đến lại ban thêm một sắc chỉ cho quan hàn lâm viện được phép thu thập, biên soạn tất cả những văn, thơ, phủ, lục rải rác của Nguyễn Trãi. Quan dân xa gần tiêp sđược các sắc chỉ và đạo dụ này, ai nấy mừng như người được mách chỗ tìm lại báu…

Quanh quản trong sơn lãng mãi quá ngọ, nhà vua mới trở về hành tại. Người mới nghỉ ngơi giây lát, thì quan bí thư giám học sĩ lại vào báo:

- Muôn tâu thánh thượng, có một đoàn trên hai chụ bô lão tự nhận lãi những người sống lâu nhất ở Lam Kinh, muốn được vào yết kiến bẹ hạ.

Vua Thánh Tông vừa thay y phục, lại phải vấn tóc, buộc lại dải áo, thân hành ra tiếp, thì ra dân chúng trong vùng tiếp được đạo dụ hồi sáng, mừng rỡ qua, liền cử các vị bô lão đến tạ ơn hoàng đế. Một cụ dáng chừng đẹp lão nhất trong đoàn, vắt bộ râub dài qua vai, trải rộng vạt áo thụng lam, cung kính quỳ xuống dâng lên một tập dầy cộp:

- Muôn tâu thánh thượng, lũ thần có mặt ỏ đây, người ít tuổi nhất cũng đã tròn chín chục, đều có diễm phúc được sống từ thời Thái Tổ cao hoàng đế dấy nghiệp. Tiền nhân nói: “Sống nhiều phải biết nhiều”, lũ thần không dám nhận như vậy. Nhưng biết gì, dẫu lòng đầy run sợ cũng xin mạo muội tâu lên… Người dân đất cố đô này từ khi được đọc tờ chiếu rửa oan cho thừa chỉ Nguyễn Trãi, kẻ biết nghĩ sâu chỉ mới vui nửa bụng, bây giừo bệ hạ ban lệnh tiếp, cho sưu tầm tất cả những di cảo của quan thừa chỉ, mọi người mới thật sự hởi lòng hởi dạ. Đó là vì, lũ thần trộm nghĩ, bệ hạ đã coi trọng nghiệp lớn của tiên đế mà bảo tồn lấy di sản văn hiến muôn đời. Cho nên, tuổi già như lũ thần nhớ được những gì về văn thơ Nguyễn Trãi, đã giấm giúi truyền miệng chép tay bấy lâu, nay xin sốt sắng dâng lên bệ hạ. Cúi mong Người để mắt đính chính lại những chỗ sai sót, lầm lẫn, rồi cho truyền bá rộng rãi trong trường Quốc Tử Giám cũng như các trường ốc hương xã.

Vui mừng ôm chồng sách vào lòng nhà vua xuề xoà cùng ngồi xếp bằng tròn xuống chiếu trò chuyện với cac vị bô lão:

- Thật là vạn phúc, vạn phúc! – Nhà vua nói. – Việc làm này ích lợi xiết bao: Vừa vì xưa, vừa vì nay, lại cho cả mai hậu. Trẫm còn trẻ người, non trí nhưng bao giờ trẫm cũng ham nghe điều phải. Trẫm xin nhận ngay lời thỉnh cầu của các lão phu.

Nói đoạn, nhà vua truyền lấy vóc, lụa ban thưởng cho cả đoàn, không sót một vị nào.

Không ngờ mỗi người nhận phần mình xong, các bô lão tập hợp tất cả vật phẩm lại một nơi rồi đại diện ban nãy tâu lên:

- Muôn tâu thánh thượng… như thế này coi như lũ thần đã được thưởng bổng lộc của bệ hạ rồi. Lũ thần đều gần đất xa trời, được ngồi với bệ hạ một chiếu còn sướng hơn vạn lần được mặc áo đẹp, cúi xin bệ hạ một điều…

- Xin các lão phu đừng ngại ngần, cần điều gì cứ nói – nhà vua khích lẹ.

Vị bô lão đầu đám đứng dậy khép vạt áo dài, lạy mấy lạy rồi mới kể lại cho nhà vua nghe câu chuyện cảm động về ông già họ Cao nghĩa khí ngày xưa… bên gốc đa.

Nghe xong, hoàng đế không cầm được nước mắt, ngửa mặt lên trời mà thở dài:

- Than ôi! Các tổ phụ và tiên triều đã cho ta quyền kế nghiệp nhưng tiên triều cũng đã cho đất nước ta không thiếu gì người hiền tài trung nghĩa bị chết oan uổng!

Hoàng đế mang máng nhớ lại sự việc một người xấu số đã gây ra nhiều chuyện rắc rối cho vương phủ năm xưa bằng những lời trăn trối kì lạ ghi trong lá thư tuyệt mệnh… Người chưa hứa điều gì với các bô lão, nhưng sau khi tiễn chân các vị khách quý cao tuổi về, Người tra vần lại việc cũ, bàn bạc thêm với quan thân tuỳ Lê Đàm và quyết định ban sắc chỉ truy phong ông già họ Cao là “Trung liệt sĩ”. Ngoài ra, Người cùng đi với quan thân tuỳ đến tận nơi thăm di tích ngày trước. ở đấy, trên ngôi gò cao, gốc đại thụ xưa từ dong nhựa quánh đỏ đã mọc lên tự bao giờ một thân cây tươi tốt; nhân đấy vua cảm khái đòi lấy giấy bút đề thơ.

Trên đường xa giá hồi kinh đến ngã ba trấn Sơn Nam cách núi Cánh Diều nửa dặm, hoàng đế cho kiệu rồng đỗ lại. Người đích thân cải trang làm một người khách bộ hành lạc đường đi sâu vào làng Đoài. Quan thân tuỳ nháy mắt bảo khẽ với tri huyện Anh Võ: “Hoàng thượng muốn vi hành để điều tra dân tình vùng chú cai trị đấy!”

Anh Võ hồi hộp đứng thần người ra, không biết trả lời như thế nào. Lúc ra đi, chàng có tạm giao quyền cho cụ trưởng Đoài trông coi mọi việc, chẳn hiểu ở nhà cụ xử sự thế nào? Nhưng điều chàng lo lắng thực ra không cần thiết. Sẵn lòng hâm mộ tân quan từ trước, nên trong khi Anh Võ vắng mặt, cụ xã trưởng và các chức dịch vẫn chăm lo việc công rất chu đáo. Hoàng thượng vi hành đến đâu, để mắt quan sát một việc gì, Người đều thấy hài lòngvà đều phải tự khen thầm trong bụng: “Chà! Anh Võ khá thật! Đúng là dòng dõi chính trực, liêm khiết, “con cha, con ông!” chưa từng trải việc trị dân, mới chân ướt chân ráo về vùng này mà xem chừng được dân yêu, dân phục ra trò. Cứ nhìn vẻ mặt họ, ta đủ hiểu. Người làm ruộng, kẻ đi học, người ngồi ở công đường, cho đến em bé chăn trâu ngoài bãi… mỗi người một việc, ai nấy đều hớn hở, siêng năng. Thế mới biết người cai trị giỏi trước hết phải là người thực bụng yêu thương dân và thực sự được dân tin cậy. Chỉ dùng quyền uy để trừng phạt chưa hẳn đã là thượng sách. Lần này trở về kinh, có lẽ ta phải bàn với quan thượng thư định lại một số thể chế hành pháp của triều đình”…

Đi gần tới công đường của tri huyện Anh Võ, hoàng thượng nhìn thấy một cụ già râu tóc bạc phơ, quần áo tươm tất đang cầm cái chổi rễ quét rác từ cổng huyện quýet ra.

“Đúng là cụ già khênh kiệu năm xưa! – nhà vua nhớ ra ngay – Phải rồi! Anh Võ đã trình cho ta hay là mấy hôm rày tạm thời chuyển giao quyền cho cụ già này làm chủ sự, ấy thế mà… Chà! Quý hoá thật, không nề hà điều gì, hăng hái làm cả việc nhỏ mọn bình thường này…”. Hoang thượng giả bộ một người dân thường, lên tiếng hỏi thăm:

- Thưa cụ, chúng tôi là khách phương xa lỡ độ đường, muốn xin quan huyện cho tạm trú chân…

- Quan “phụ mẫu” có việc lai kinh rồi! – cụ già ngừng tay ngẩng lên nhìn người khách, đáp. – Nhưng quả thật nếu bác nhỡ độ đường thì xin mời vào đây nghỉ tạm.

- Nhưng xin lỗi… cụ là ai mới được chứ?

- Lão là… - cụ già hóm hỉnh – một người quét rác!

- ồ, thưa cụ, tôi nghĩ, phải là quan huyện, hoặc một người có quyền ở đây mới giúp đõ được tôi chứ! Nếu phải quan trên đi vắng, xin cám  ơn cụ, tôi đi đây.

Cụ già gọi giật lại:

- Này, bác ơi, bác cứ nghỉ lại, không sao mà! Lão có thể thay quyền quan huyện giúp đỡ bác được.

Người khách lại hỏi vặn:

- Cụ nói đùa hay đấy chứ! Tại sao một người có thể thay mặt quan huyện, lại cầm chổi đi quét rác?

Bây giờ cụ mới phát gắt, nói mỉa mai:

- Nếu bác nghĩ như thế thì xin mời bác vào ngay cho là tốt! à! Nhưng lão cũng muốn biết bác là hạng người như thế nào, làm nghề gì?

- Tôi là… là một thày đồ

Cụ già bỗng vừa nghĩ ra điều gì cười lên khoái trá:

- Thầy đồ hả? Tuyệt thâtk! Thảo nào hạng người lưng dài tốn vải như bác mới không dám làm việc quét rác này.

Ngần ngừ một lát, cụ đổi giọng nài nỉ:

- Nói vậy thôi, lão biết thầy đồ không quen cầm chổi, nhưng lại thạo việc cầm bút. Thầy đồ có giỏi, làm thơ đi, đọc lên cho lão nghe nào.

Người khách tỏ ra dễ dãi, không từ chối:

- Xin cụ ra đề đi! Tôi sẽ gieo vần ngay.

Cụ già ngẫm nghĩ rồi lấy tay đập đập vào cán chồi:

- Đay này, thầy có giỏi cứ vịnh ngay cho lão bài thơ “cái chổi” đi!

Chưa đầy một khắc, người khách hắng giọng, cất tiếng ngâm:

… Lời chú vàng truyền xuống ngọc giai

Cho làm lệnh tướng quyết trần ai

Một tay vũng vẫy trời tung gió

Bốn cõi tung hoành đất sạch gai…

Ngày vắng rủ mây cung bắc Hán

Đêm thanh tựa nguỵet chốn lâu đài.

Ôm lòng gốc rễ lâu càng dãi

Mòn mỏi lưng còn một cái đai.

Khách ngâm xong tám câu, rảo bước đi thẳn. Cụ già cuống quýt mời thầy đồ nán lại đẻ lấy giấy bút ra chép bài thơ trên nhưng… không kịp nữa! Thoáng một cái khách đã ra đến đầu làng, đi về phía núi Cánh Diều. Cụ già sững sờ nhìn theo:

- Thiên hạ lắm người tài thật! Văn chương khẩu khí như thế mà không đõ cao, chỉ làm được đến anh thày đồ. Tiếc qua, giá hoom nay quan huyện Anh Võ ở nhà, đã được gặp bạn văn chương, vui biết mấy!

*

*   *

Đám cưới quan tri huyện Sơn Nam khong đóng năm rạp, bảy rạp, không mổ trâu, mổ bò, không mang kiệu hoa đi rước dâu… mà tiếng đồn dậy khắp mấy vùng. Nhất là dân chúng hàng huyện, người ta coi đó như là việc vui mừng của chính bản than và gia đình họ. Người thì khoe:

- Tôi biết… cụ xã trưởng xã Đoài làm mối cho quan chứ không còn ai nữa! Chẳng là cái hài Phạm phu nhân về lánh nạn trong cái hang núi Cánh Diều, bà Tỡo làng mình có hay lui tới mang cơm, mang choá cho phu nhân mà… Ôi chao, hồi đó bà ta còn đi mò cua, mò cáy, cũng mới có mang được vài tháng như phu nhân, rồi sau này đẻ ra một mụn con gái… Cô con gái ấy lớn lên cũng học nghề làm dâu tằm và cày cuốc lam lũ như chị em chúng mình thôi… Ai ngờ tốt số thế, bây giờ lại trở thành một bà quan huyện.

Người thì tỏ ra vẻ thông tỏ ngọn nhuồn họ nhà gái nhiều hơn nữa:

- Này, tôi đố bà con biết gốc rễ quê quán của nhạc gia quan huyện ở đâu nào? Chịu cả rồi chứ gì! Đầu đuôi thế này nhé! Chồng bà Tỡo làng ta người ở tận vùng Côn Sơn, từng là nghĩa binh xưa theo cụ Nguyễn Phi Khanh, tức là ông nội quan huyện Anh Võ bây giờ. Sau khi cụ Nguyễn bị giặc Minh bắt về Tàu, vợ chồng ông Tỡo phần muốn tránh con mắt dò lãi của bọn quan đô hộ, phần ngao ngán thế sự, mới bỏ đất tổ đi ẩn về trấn Sơn Nam chúng ta…

- à… ra thế… “bà huyện” té ra cũng thuộc con nhà dòng dõi đẫy chứ. Thảo nào bốn năm năm về trước, khi ông thân sinh mất, họ hàng quen thuộc ở Côn Sơn về đi đưa đám đông đến thế!

Nhưng có một điều hết sức quan trọng mà người dân Nam Sơn chưa tài nào đáon biết được. Tại sao qua ngày làm lễ cưới rồi, Phạm phu nhân vẫn chưa về vui vầy cùng con trai và con dâu?

Lại có tin vợ chồng quan huyện đang sửa soạn thượng kinh gấp. Cọc chèo, buồm, lái đã sẵn sàng cả ở bên sông Đáy, chỉ còn chờ có gió đông nam nổi lên nữa là nhổ sào… Phạm phu nhân gặp chuyện gì rủi ro ở xa chăng? Hay đức vua triệu quan huyện về kinh để Người ban chức? Hay… Đều là phỏng đoán cả thôi. CHỉ có cụ xã trưởng xã Đoaif may ra mới biết chăc. Nhưng ai dám thóc mách đến gặp cụ để mà hỏi? Mà hỏi, chắc đâu cụ đã nói thật!

*

*   *

Sau khi hộ giá hoàng thượng đi Lam Kinh bái yết sơn lãng trở về, quan thân tuỳ Lê Đàm phát bệnh đột ngột. Lúc đầu cũng tưởng cảm mạo qua loa thôi. Về sau thấy người ốm cơm cháo không ăn, thuốc thang không uống, cứ nằm ngửa, mắt nhìn trừng trừng, một bàn tay luôn luôn đặt ở nơi mỏ ác, hễ nhấc bàn tay ấy đi, bệnh nhân lại nổi cơn đau. Nhà vua cử riêng một vị danh y vốn được Người tìn nhiệm, lo việc chăm sóc Lê Đàm. Sau nhiều lần thăm mạch, một hôm quan ngự y tâu với Thánh Tông hoàng đế:

- Muôn tâu bệ hạ! Nhờ ân đức bệ hạ, thần đã tìm ra được căn bệnh của quan thân tuỳ.

- Thế còn đợi gì nữa mà không nói cho trẫm biết?

Đó là điều nhà vua không bao giờ ngờ tới! Cái dây ngáng đường do bọn hung nđồ tay chân của Nghi Dân ngày xưa làm cho Lê Đàm ngã ngựa bất thình lình chỉ để lại một vết hằn lờ mờ nhỏ không đáng kể ỏ phía ngang ngực. Chính cái vệt lằn đó đã dẫn tới những cơn tức thở lức trở trời trái gió, những cơn mê sảng giữa giấc ngủ đang ngon. Chính cái vệt lằn đó là căn nguyên gây nên một thương tích âm ỉ bên trong mà từ lâu Lê Đàm vô tình không biết. Mãi gần đây, do thuật khéo léo, nhẫn nại thăm dò lai lịch án bẹnh, quan ngự y mới đột hiện ra đièu đó.

Hy vọng Lê Đàm qua được cơn bệnh trọng, nhà vua hớn hở giúc quan ngự y:

- Khanh hãy kê đơn và cho bốc thuốc đi! Trẫm phó thác tính màng quan thân tuỳ ở nơi khanh. Khanh đừng phụ lòng trẫm nhé!

- Hạ thần xin bái lĩnh những lời vàng ngọc của bệ hạ. Nhưng muôn tâu bệ hạ… căn bệnh của quan thân tuỳ nếu chỉ chạy chữa bằng thuốc thang e rằng không dủ.

- Vậy khanh bảo cản phải làm gì nữa?

- Thần cúi xin bệ hạ cho bệnh nhân được chọn lấy một nơi thích hợp để diều trị và tĩnh dưỡng.

Thời thường những khi rỗi việc triều chính, chỉ có vua tôi bên nhau, Lê Đàm có lần thổ lộ niềm ao ước của mình:

- Sau này thần đên tuổi nghỉ việc quan, chỉ mong bệ hạ cho về an dưỡng tại Trại Vải.

- Đất nước của trấm thiếu gì nơi ngoạn mục, danh thắng, tại sao khanh lại xin lui về nơi mà trước đây tiên đế băng hà đột ngột còn để lại một nỗi đau buồn cho đến ngày nay?

- Muôn tâu bệ hạ, ngày nay vụ án Vườn Lệ Chi đã được sáng tỏ rồi… Nếu thần được về đấy dưỡng nhàn, sẽ chỉ cảm thấy tâm hồn thanh thoát , lòng dạ yên tĩnh mà thôi. Xin bệ hạ đừng quá lo xa! Thần xin hứa với bệ hạ không bao giờ coi Trại Vải còn là nơi gợi lại những kỉ niệm đau thương, hãi hùng, mà thần sẽ coi đó như thái ấp của Công lý. Thần sẽ chăm sóc, bồi trúc, mở mang cho nó, để đời đời Trại Vải vẫn mùa kế mùa nặng trĩu quả thơm cho người người các thế hệ mai sau nhìn thấy nó như nhìn thấy sự tất thắng của lẽ phải, nhìn thấy sự sáng láng của bệ hạ, và họ sẽ nhớ rằng người thầy vô vàn kính yêu của thần, người bề tôi ngay thẳng của tiên đế, đã được rửa sạch hết mọi oan khiên…

Có lẽ vì thế mà đức vua đã cho xây cung Yên Hà và lầu hoáng mát lộ thiên tại khu vườn Lệ Chi để rồi sẽ cho đón quan thân tuỳ về đấy tĩnh dưỡng. Nơi an dưỡng xa kinh thành bốn năm chụ dặm. Cách núi, ngăn sông, nhà vua không thể ngày đêm  đến tận giường để cầm tay hỏi thăm người bề tôi tin yêu của mình. Người lại gửi sắc chỉ xuống thay lời uý lạo:

Ngày xưa trẫm còn là Gia vương, chỉ say mê vùi đầu vào kinh sách thánh hiền,không có ý nghuyệ làm vua. Vì khanh hết lòng suy tôn phò tá, xả thân trừ bầy phản nghịch, trẫm lên ngôi báu đến nay chốc đa gần trọn mười niên. Thú vui con hát thì khanh thua xa họ Thách, họ Cao nhà Tống, mà lo lắng đến héo ruột cháy tim vì xã tắc thì khanh lại hơn cả họ Phùng, họ Đỗ nhà Đường. Công của khanh trẫm chửa báo đền, bệnh của khanh chớ nên trầm trệ! Nếu khanh thật bụng nghĩ đến trấm, lo cho trẫm, thì khanh phải dẹp hết mọi nỗi ưu tư, an tâm tĩnh dưỡng cho chóng bìn phuc…

Chẳng riêng gì đức vua, ở trong triều, các bậc đại thần huân cựu cũng có nhiều vị hằng lưu tâm đến bệnh tình Lê Đàm. “Không ham chức trọng quyền cao, chỉ lấy thuỷ chung, trung chính làm đầu, con người ấy cốt cách giống Ức Trai (Nguyễn Trãi), đáng nêu gương muôn thủa!”. á quận hầu ĐinhLiệt thường nói về quan thân tuỳ với các bạn đồng liêu như vậy. Cho nên ngay khi Lê Đàm mới lâm bệnh, mặc dầu đã có Phạm phu nhân ở bên cạnh ngày đêm chăm sóc, á quận hầu vẫn phái người về Sơn Nam báo tin cho Anh Võ. Hỗu không biết rằng Anh Võ vừa cưới vợ đang sống trong tuàn trăn mật.

Cạp tân hôn này vội vã lai kinh. Tới nơi, họ gặp nhà sư Cao Nhuệ, mới hay ở Côn Sơn cùng nhận được tin như họ một lúc. Cuộc họp mặt giữa mấy anh em ngày hôm ấy thật cảm động và cũng đang ghi nhớ. Thấy Cao Nhuệ mang theo tay nải sách khá nặng Anh Võ vô tình hỏi:

- Anh Cao, đi thăm người bệnh, anh vác sách đi làm gì nhiều thế?

Nhà sư không trả lời, lẳng lặng giở tay nải và bày ra trước mặt mọi người nhưng cuốn sách gáy đã sờn. Quả nhiên, Lê Đàm nhác trong thấy chống sách ấy, tỉnh táo ngồi hẳn dậy tưởng như một lúc cất được nửa phần bệnh. Đó là số lớn những di cảo rất quý bấu của quan thừa chỉ Nguyễn Trãi mà trước đây Lê Đàm nhận ở các bạn đồng môn phường Báo Thiên đã đem gửi cho Cao Nhuệ, và nhà sư đã đem gửi toàn được bằng cách giấu trong ruột hai pho tượng đặt tại chùa Tư Ân…

Có người tâu chuyện đến tai vua Thánh Tông. đức vua thốt lên:

- Ôi sao mà thừa chỉ Nguyễn Trãi có được những môn sinh dốc lòng vì thầy, vì đạo đến thế! Rủi cho trẫm mang tiến ở ngôi giữa đời thịnh trị mà phải trông thấy nhan nhản những phường vong ân bội nghĩa, gót chân vừa bén tới con đường khoa danh đã quên bẵng ngay lối cổng ngõ nhà thầy!

Biết thêm những chuyện đó, nhà vua càng quý mế Lê Đàm, nhất là từ ngày quan thân tuỳ về tĩnh dưỡng ở Trại Vải.

*

*   *

Lại đến mùa quả chín. Những chùm lệ chi mọng nước theo cành lá đung đưa trước gió, phả mùi thơm mát lịm. Một chiêc thuyền ba khoang, mui the, chèo quế, chở một toán cung nữ quãng năm, sáu người đang thênh theenh ngược dòng Thiên Đức. Những món tóc đuôi gà đen nhánh và những dải yếm đào phất phơ bay bay trước làn gió sớm. Nắng tháng ba còn đượm hương xuân nhuộm hông hững khuôn mặt trắng xanh bầu bĩnh. Giữa khoảng nước trời thoáng đãng, các cung nữ như những cánh chim vừa được sổ lồng, vui sống lại những ngày tự do hiếm có. Họ véo von cất lên những lời ca trong trẻo. Tiếng hát, tiếng đập nhịp chan hoà với tiếng mái chèo, khua vang cả một khúc sông. từ trên cành cao, bầy chim tu hú đang say sưa hút mật vải, nghe tiếng động, đua hau kêu lên xối xả rồi xào xạc vỗ cánh bay đi để rơi xuống mặt nước vàng óng những quả vải chín màu nâu sẫm.

Đến cách Trại Vải chừng vài chục con sào, các cung nữ hàm chèo cho truyền đi chầm chậm… Bỗng một cô trong bọn họ reo lên:

- A… thuyền rồng! Chị em ơi! Thuyền rồng của đức vua đỗ kia kìa!

Mấy cô khác liền phụ hoạ theo:

- Đúng rồi, hoàng thượng đã đến điện Huy Văn xin phép hoàng thái hậu từ mấy hôm trước…

- Chắc là sau khi đi tuần miền đông rồi đức vua ghé qua đay để thăm thân tuỳ luôn thể chứ gì?

- Nghe nói quan thân tuỳ tĩnh dưỡng đến nay đã gần bình phục rồi. Có chuyến này tiện thuyền rồng, ngài cùng lai kinh với hoàng thượng cũng nên!

- úi chà! Chị em mau trông bên bờ mà xem. Có phải có bóng cờ lọng phấp phới ở lối đằng kia không?

Đấy! Cung Yên hà đấy! Lầu hóng mát lộ thiên cũng ở phía ấy đấy! Hoàng thượng đang ngự ở đấy chứ còn ở đâu nữa…

Họ còn mãi mê bàn tán thì thuyền đã cập bến. Đợi cho thuyền cắm sào và các cung nữ đã lục tục gánh những đôi sọt rỗng kéo nhau lên bờ rồi, bấy giờ chú lính canh thuyền cho nhà vua mới dám ló đầu ra mũi thuyền rồng nói vọng lên:

- Ơ… ới… các cô mình ơi! Gắng trảy vải nhanh nhanh lên để sớm mai cùng xuôi với anh em một thể cho vui nh…ớ…

Chẳng là cánh lính trong hoang cung tĩnh mịch thì tinh nghịch, nhưng xưa nay vẫn né đám cung nhân ở điện Huy Văn. Nhất là cùng đi trong đám này lại có một người đã luống tuổi, từng làm việc trong “dục đường” từ thủa bà Nguyễn Thị Lộ còn giữ chức lễ nghi học sĩ cho tiên đế (vua Thái Tông). Hôm nay, các nàng vâng lệnh Quang Thục hoàng thái hậu dẫn một toán cung nhân trẻ ngược thuyền đi trảy vải… Thế là, sau mấy chục năm trường, cô tú nữ ngày xưa vẫn mặc chiếc áo xanh màu lá trúc ấy lại mới được đặt chân trở lại mảnh vườn xa vắng. Nàng tránh sao khỏi những nỗi bồi hồi xúc động! Nàng ngập ngừng trong từng bước đi, từng ý nghĩ… Trong óc nàng đang hiện ra một bà Lộ “đẹp lồ lồ” với tính nết dịu dàng, với nu cười độ lượng. Một bà Lộ “xuân xanh chừng độ trăng tròn lẻ” đã từng ứng khẩu hoạ thơ với quan thừa chỉ và trở nên người bạn ý hợp tâm đầu của Ngài. Một bà Lộ có nét chữ rồng bay phượng mú, có giọng bình văn thánh thót khiến cho vua Thái Tông phải kính nể, đãlàm cho Tuyên Từ hoang thái hậu Nguyễn Thị Anh phải ghen đức, ghên tài… vì thế bà Lộ đã sớm thành người bạc mệnh. Đến nỗi, có một thời người ta đã gán cho bà những tội ác tầy đình và coi bà như một loài hồ ly, yêu quái. Hồi đó, chỉ có đám cung nô chịu số phận hèn kém như mình mới hiểu hết được tấm lòng bao dung cao cả của bà. Sau khi bà oan thác, nhắc đến bà, những chị em trong cung cấm như mình chỉ biết khóc ngấm khóc ngầm với nhau, nhất là hàng năm mỗi khi mùa vải chính. Ôi! Những mùa vải năm xưa, cầm quả lệ chi, nhớ đến bà mà đầm đìa hai hàng lệ… Nếu quan thừa chỉ không có được những môn sinh nghĩa khí như quan thân tuỳ Lê Đàm thì biết đến bao giờ bà Lộ mới được ngậm cười nơi chín suối, biết đến bao giờ mình mới có được một ngày rời cung cấm như hôm nay để cùng chị em sống lại thủơ đôi mươi? Và, Lệ Chi Viên… có khi đã vĩnh viễn hoá thành hồ lệ chẳng ai còn buồn bước chân tới đó làm gì nữa!…

Nàng lần theo những lối mòn, đi vòng quanh khắp mọt lượt. Trong lòng nằng tăng dần lên một niềm vui mới mẻ. Không! Trải qua bốn triều đại rồi, nhưng vườn xưa nay xem ra lại có phần sum sê tươi tốt hơn nhiều. Gốc, thân cây cũ lớn cao hơn mà hàng hàng, lối lối vẫn giữ nguyên như cũ. Trên lối đi, nàng không giẫm phải những quả sâu rụng, không vướng phải những cành khô mục. Từng chặng, từng chặng, không có những khoảng trống vô ích. Trái lại những cây mới lê không bị tán lá những cây to che rợp bóng. Rõ ràng lâu nay ở đây phải có một bàn tay chuyên cần chăm sóc.

Một cành lệ chi nặng trĩu quả rủ thấp vừa tay người với tới. Nàng dừng lại ngắm nghía hồi lâu rồi chọn hái một chùm quả đẹp nhất. “Ta sẽ dành chùm vải đầu mùa này để mang tặng cho người bạn gái thân thiết nhất của ta!”. nàng không hề nói cho đám cung nhân trẻ tuổi cùng đi với mình biết điều đó. Vậy người bạn thân thiết của nàng là ai? Đó là cô tú nữ ngày xưa – mặc áo xanh màu lá đào - đã có lần cùng nàng theo bà Lộ về trẩy vải ở khu vườn Lệ Chi còn giữ mãi những kỉ niệm thân thiết đối với nàng.

*

*   *

Trong cung Yên Hà, Giờ này vua Thánh Tông cũng mới hận được món quà quý. Một chiếc mâm đồng sáng choang, đầy có ngọn, phủ bằng những vuông vóc vàng mới được lật ra để lố trước mắt vua những chùm lệ chi đỏ ối xen giữa những nhánh lá xanh biếc cuống còn ứ nhựa.

- Muôn tâu bệ hạ!… Gọi là “cây nhà lá vườn” của quan thân tuỳ tiến dâng bệ hạ. Xin người tiên thưởng.

Nghe quan nhập nội hành khiển tâu mời, đức vua rất hài lòng. Người nhón tay ngắt một quả nếm thử rồi tỏ lời ban khen:

- Trẫm nghe hoang thái hậu kể lại từ hời các tiên vương, giống vải nổi tiếng này đã được đem tiến kinh nhiều lần. Song đến lúc trẫm lên trị vì thì Lệ Chi Viên đã phải trải qua nhiều năm cảnh vườn hoang, quả rụng. Nay quan thân tuỳ về đây tĩnh dưỡng, có người để mắt trông coi, mùa vải này trẫm mới có dịp được thưởng thức tại chỗ cái hương vị ngọt ngào này. Nào, các khanh! Các khanh hãy cùng trẫm vui hưởng đi!…

Nhà vua tự tay nâng một chùm lệ chi, trao cho Lê Đàm, bảo đem chia đều khắp cho các quan tuỳ tùng môit người một nhánh. Các quan sung sướng nhận phần của mình. Nhưng của vua ban là của hiếm, nên không ai bảo ai, mỗi người chỉ dám ăn một vài quả cho đẹp lòng hoang thượng, còn để dành đem về cùng chia sẻ với người thân.

Rồi tròng hân hoan thân mật, vua tôi lại cùng nhau làm thơ chúc tụng.

Vua Lê Thánh Tông ra đề cho bài thơ “bát cú” xoay quanh ý mừng mùa vải chín trở lại trên vườn Lệ Chi. Hoàng thượng gieo vần bài xướng. Các quan lần lướt làm bài hoạ theo lời, lời nối lời, vận tiếp vận, tiếng ngâm trầm bổng, giọng bình khoan thai, cuộc xướng hoạ càng về cuối càng đậm đà.

Chợt nhớ ra điều gì, nhà vua hỏi quan Đông các học sĩ:

- Trẫm nghe nói thơ vịnh về “Hoa mộc môn” của thừa chỉ Nguyễn Trãi là một loại thơ quốc âm  rất được các tiên đế của ta đương thời ưa chuộng, tiếc rằng đến nay chưa thu thấp được hết. Khanh có nhớ bài nào không?

Tưởng đức vua muốn gợi ý đến đạo quan tử, thần tử, quan Đông các liền đọc hậu một mạch bốn bải tứ tuyệt: Tùng, Cúc, Trúc, Mai.

Thấy hoàng thượng có vẻ không tán thưởng lắm, một viên quan hàn lâm ngồi bên cạnh, lại cung kính đứng lên cất giọng đọc tiếp hai bài nữa là “Cây đại già” và “Cây thiên tuế”.

- Trẫm mừng rằng các khanh còn có tấm lòng trân trọng đối với các di cảo của Ức Trai! – Bấy giờ đức vua mới lên tiếng – Tuy nhiên bài tứ tuyệt khiến trẫm mến cảm  nhất trong các bài thuộc loại “Hoa mộc môn” của Nguyễn Trãi lại là bài…

Người dừng lại giây lát. Các quan đều căng óc, cố đoán trúng ý bề trên. Chưa ai kịp nghĩ ra thì đức vua lại mỉm cười hóm hỉnh:

- Phải rồi, trong bài “Cây đa già” có câu:

Tuy đà chửa có tài lương đống

Bóng cả nhờ còn rợp đến dân

Hay trong bài “Cây thiên tuế”:

Cây lục vờn vờn bóng lục in

Xuân nhiều tuổi đã kể dư nghìn…

Đó là những câu thơ thần mang cốt cách kẻ trượng phu, không ai bắt bẻ được. Nhưng hôm nay vui với các khanh, trẫm vừa nghĩ đến bài “Cây chuối” của Ức Trai. Bài thơ vẫn mang cốt cách chính nhân quân tử mà lại chứa đựng một tình cảm thầm kín thanh tao. Để trẫm bình cho các khanh nghe:

Từ bén hơi xuân tốt lại thêm

Đầy buồng lạ, màu thâu đêm

Tình thư một bức phong còn kín

Gió nơi đâu gượng mở xem

Bài này theo trẫm, trong loại thơ quốc âm, đáng “khuyên” là bài hay nhất. Bình dị mà tiêu xái! Tình tứ mà không suồng sã! Tài tình nhất là câu thứ ba: vừa tả vể măng tơ mơn mởn của đọt chuối non mới bén hương xuân, lại khiến người ta không thể không nghĩ đến vẻ đẹp còn e ấp của người thiếu nữ trinh trắng. Nghe nói bài này quan thừa chỉ gửi cho bà Lễ nghi học sĩ ngay từ ngày hai người chưa xe duyên với nhau.

ít Khi Thấy hoàng thượng hởi dạ chan hoà như vậy. Các quan vô cùng phấn chấn. Tiếc rằng đêm khuya, mọi người khẩn khoản mời đức vua đi nghỉ. Nhưng Người lại trở lại dáng vẻ trầm ngâm. Không ai dám nài nỉ nữa. sợ kinh động đến mạch suy tư của Người. Các quan lạy tạ, lặng lẽ ra về, chỉ còn mình quan thân tuý ở lại túc trực bên người.

Luúc này ai hiểu nổi những cảm xúc đang tràn ngập trong tâm hồn nhà vua – thi – sĩ? Trai tim thơ của Người như chứa đựng tất cả mọi lo âu khắc khoải của thần dân! Những câu thơ chữ của Nguyễn Trãi lại hiện lên: “Còn có một lòng âu việc nước; Đêm đêm thức nhẫn nẻo sơ chung. “Bui một tấc lòng ưu ái cũ. Đêm ngày cuồn cuộn nước triều đông”. “Bụi có một lòng trung với hiếu: Mài chẳng khuyết nhuộm chẳng đen”…

Ôi! Nguyễn Trãi! Cũng như khanh, biết bao lần trẫm đã “Suốt đên nghe tiếng mưa”. “Đặt mình trở dậy. Làm thơ rồi tự ngâm. Ngâm rồi vẫn chẳng ngủ. Đứt nối đến tinh mơ”.

Ôi! Nguyễn Trãi! Trẫm có thể hoà với khanh trong hồn thơ, có thể giống khanh trong mỗi nỗi sướng đau cì thơ nhưng Tư Thành này – dẫu mai sau có lập nên hộik Tao Đàn chăng nữa – trẫm đâu dám so sánh với Ức Trai! Tại cung Yên Hà này, đêm nay các văn quan vừa nghe thơ trẫm, xướng hoạ cùng trẫm. Họ khen trẫm hết lời, cho thơ trẫm là hay nhất thế gian! Ôi! Cứ cho là thật như vậy đi thì trước Ức Trai, trẫm cũng chỉ dám tự ví mình như một ngọn núi – cho dù tô vẽ thêm đó là một ngọn núi cao, đỉnh gần chặm mặt trời, lưng vờn mây ngũ sắc – còn khanh, Ức Trai của trẫm! Tâm hồn khanh là một cuộc sống cả trời – mây - đất – nước muôn loài; ở đấy có sự gầm thét của bão tố và có cả sự êm ả mênh mông; ở đấy vừa đón nhận muôn dòng, vừa phân đi muôn ngả; ở đấy nước triều lên buổi sáng, nước triều rút buôit chiều, mặt trăng và mặt trời cùng gặp nhau đáy nước; ở đấy diễn ra cuộc sống một ngày cũng diễn ra cuộc sống muôn đời, muôn thủa…; ở đấy là bi ai, là hùng tráng, là vô cùng, vô tận! Ôi! Nguyễn Trãi! Ức Trai tiên sinh! Gián nghị đại phu kiêm tri tam quán sự! Nhập nội hành khiển! Tán trù bá! Dẫn ra bao nhieu chức tước, nghĩ ra bao nhiêu hình ảnh để nói về khanh cũng chưa xứng được với vẻ đẹp cao cả của tâm hồn băng tuyết, của trái tim ĐẠI NHÂN ĐẠI NGHĨA. “Hoàng các thanh phong thự ngọc tiên”, câu thơ Cúc Pha Nguyễn Mộng Tuân – một bạn đồng tâm, đồng khoa, đồng triều với khanh – tả về khanh, đã ví khanh như “một vị tiên gió thanh hây hẩy gác vàng, ung dung ngồi nơi toà ngọc”. Phải rồi, ít có được lời thơ mượt mà, bóng bẩy như vậy. Song chính Cúc Pha cũng chưa thật hài lòng với mình khi muốn nói về Ức Trai…

- Tâu bệ hạ, đã sang giờ sửu rồi, xin Người về nghỉ.

Nghe tiếng Lê Đàm, nhà vua bừng tỉnh. Người vừa ra khỏi cơn mê, hết vẻ đăm chiêu, lại lấy giọng bình thản vui vẻ:

- trẫm vẫn thấy mình tinh thần sảng khoái lắm! Huống chi giờ này quá giấc rồi, trẫm muốn thức luôn cùng đất trời.

Hiểu ý hoàng thượng, Lê Đàm mời Người dạo gót sang lầu hóng mát lộ thiên. Bước lên tầng thượng rồi nhà vua bèn ra lệnh cho quan thân tuỳ:

- Khanh vừa mới bình phục, chớ nên khinh thị. Hãy nghe trẫm về ngon giấc đi!

Lê Đàm không giám trái lời.

Bờy giờ vào tiết cuổi xuân, đầu hè. Quang âm đang chuyển dần về sáng. Trời không trăng nhưng không gian trong suốt. Đứng trên lầu lộ thiên, nhà vua có thể nhìn bao quát phong cảnh khu vườn Lệ Chi. Người lại bắt đầu xúc động. “Chà! Lệ Chi Viên! một mình khanh cũng đủ xứng danh một giang sơn cẩm tú! Có phải vì thế mà xưa kia tiên đế đã từng chọn khanh trong một tối dừng chân… và cũng vì thế mà tiên triều đã gây ra bao nhiêu oán cừu, thảm khốc”.

Nhà vua hít một hơi thật dài. Gió từ mạn sông Thiên Đức thổi về mang theo mùi thơm mát lịm của những quả lệ chi vừa nở cùi chín rộ. Nhà vua sửa lại khăn áo và ngửa mặt nhìn lên bầu trền cao lồng lộng. Xa xa, về phía nam, lấm tấm giữa những vì sao đêm, ngôi sao Khuê đang lấp lánh…

Bất giác hoàng thượng cao hứng ngâm vang:

Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo!

Lời thơ của bậc minh quân đã được đất, trời, núi, sông chứng giám. Lời thơ bất hủ đó đã được truyền tụng khắp nước. và nó sẽ còn truyền tụng mãi, cũng như ngôi sao Khuê còn lấp lánh mãi trên bầu trời phương Nam.

Viết lần đầu, mùa vải năm 1965

tại Hoàng Lộc.

Sửa lại, cùng mùa

năm 1985 tại Hà Nội