MỤC  LỤC

Tập 1

LỜI NGƯỜI DỊCH.

Chương 1 : VĂN HÓA CỦA XÃ HỘI BAN SƠ
Khởi điểm của lịch sử.
Thời đại xã hội nguyên thủy là một thời đại như thế nào.
Đồ gốm Jou-mon.
Sức sinh sản bị đình trệ.
Sự chi phối của bùa phép (chú thuật).

Chương 2 : VĂN HÓA THỜI KỲ ĐẦU XÃ HỘI THƯỢNG CỔ
Văn hóa kim loại đến Nhật.
Quốc gia và giai cấp được thành lập
Một quốc gia với chế độ quân chủ thành hình.
Tế lễ, một hình thức tôn giáo dân tộc.
Chuyện được truyền bởi "Cố sự ký" và "Nhật Bản thư ký"
Tình dục và văn hóa thời xưa.
Đời sống hằng ngày.
Mỹ thuật tạo hình.

Chương 3 : VĂN HÓA THỜI XÃ HỘI LUẬT LỆNH
Cơ cấu luật lệnh được thành lập.
Du nhập văn hóa tinh thần của đại lục.
Nghệ thuật Phật giáo thời A-su-ka, Ha-ku-hou, Ten-pyou.
Phát triển mới của nghệ thuật truyền thống.
Văn hóa đầu thời Heian.

Tập 2

Chương 4 : VĂN HÓA CỦA XÃ HỘI QUÍ TỘC
Đặc sắc của xã hội quí tộc.
Văn nghệ kể truyện (Monogatari) phát đạt.
Tranh cuống phát đạt.
Văn hóa quí tộc bành trướng ra địa phương và hải ngoại.
Sinh hoạt văn hóa ở nông thôn và đô thành.

Chương 5 :   VĂN HÓA THỜI XÃ HỘI PHONG KIẾN BÀNH TRƯỚNG
Sự nổi dậy thình lình của vũ sĩ và ý nghĩa của việc này.
Bản tính của vũ sĩ và tính chất văn nghệ của họ.
Phật giáo mới.
Những trứ tác lý luận xuất hiện.
Truyền thống của văn hóa quí tộc.
Thể chế trang viên bị giải tán và thế lực xưa cũ diệt vong.
Văn hóa "Hạ khắc thượng".
Văn hóa mới phát đạt từ việc thế tục hóa của tôn giáo.
Đời sống hằng ngày trong thời đại Muromachi.

Tập 3

Chương 6 :  VĂN HÓA XÃ HỘI THỜI PHONG KIẾN VỮNG MẠNH
Mỹ thuật của vũ tướng và hào thương.
Những tiếp xúc đầu tiên với văn hóa Tây phương.
Sự cố định của trật tự phong kiến, đạo đức Nho giáo áp đảo.
Giới tư tưởng.
Học vấn thịnh hành và giáo dục phổ cập.
Sự phát triển nghệ thuật của người thành phố.
Đặc sắc văn hóa của dân thành phố thời Genroku.

Chương 7 :   VĂN HÓA THỜI KỲ PHONG KIẾN SUY SỤP
Văn nghệ thành phố chín rục và trật tự phong kiến lung lay.
Sự nẩy nở tinh thần khoa học.
Sự phát triển những tư tưởng xã hội tiến bộ.
Văn hóa lan rộng ra khu vực và xã hội.

CHƯƠNG 6

VĂN HÓA XÃ HỘI THỜI PHONG KIẾN VỮNG MẠNH

MỸ THUẬT CỦA VŨ TƯỚNG VÀ HÀO THƯƠNG

Từ việc thành lập lãnh địa (lãnh thổ do các lãnh chúa trực tiếp cai trị), trật tự phong kiến đã được tạo ra một cách tự nhiên trong từng khu vực. Ba anh hùng Oda Nobunaga ( 織田信長 ), Toyotomi Hideyoshi ( 豊臣秀吉 ), và Tokugawa Ieyasu ( 徳川家康 ) chế độ hóa trật tự phong kiến nầy, và thành lập chính quyền thống nhất trên những lãnh chúa phân tán khắp nơi trong toàn quốc. Đặc biệt là Hideyoshi, ông đã cho thi hành một chính sách gọi là Taikoukenchi ( 太閤検地 ) (Thái cáp kiểm địa) [1] để quét sạch tàn tích của chế độ trang viên, xác lập chế độ điền địa theo thể chế phong kiến. Năm 1591 (Tenshou “Thiên Chính” năm 19), ông đã nghiêm khắc phân chia dân theo lí lịch xã hội thành 3 thân phận là   vũ sĩ, đinh nhân ( người thành phố) và bách tính ( nông dân), và cấm mọi người không được thay đổi thân phận nầy. Hideyoshi đã cho tịch thu đao kiếm, cấm nông dân giữ vũ khí, để chấm dứt việc thay cũ đổi mới do “hạ khắc thượng” gây ra, lấy trật tự giai cấp sĩ, nông, công, thương làm cơ sở, để xác lập chế độ phong kiến do vũ sĩ cai trị. Trong thời đại 3 anh hùng nầy, không khí tự do phóng túng của thời đại trước vẫn còn tồn tại. Về mặt quốc tế, việc giao dịch với các nước trên thế giới được triển khai linh động, khí thế tích cực xoay xở công việc vẫn còn mạnh mẽ, nên trong thế giới văn hóa, thời nầy có những đặc sắc hào hoa không thể thấy được trong thời đại sau khi bế quan tỏa cảng.

Nếu chia thời đại theo sở tại của chính quyền, ta có thể gọi thời Oda và Toyotomi cuối thế kỷ 16 là thời Azuchi Momoyama ( 安土桃山 ) [2] và thời Tokugawa từ thế kỷ 17 là thời Edo. Nhưng về mặt văn hóa sử, từ cuối thế kỷ 16 cho đến những năm Kan-ei (Quảng Vĩnh) giữa thế kỷ 17, khoảng thời gian dài 80 năm nầy có thể gọi chung là thời Momoyama.

Những người cầm quyền trước thời kỳ bế quan tỏa cảng, đã bãi bỏ những đặc quyền của “za” ( 座 ) (tọa: những nhóm thương, công nghiệp độc quyền chế tạo, buôn bán sản phẩm ), cho tự do giao dịch trong nước, khuyến khích mậu dịch với ngoại quốc, chế hóa tệ Ooban ( 大判 ) (tiền lớn), Koban ( 小判 ) (tiền nhỏ), xúc tiến phát triển kinh tế phân phối. Những hào thương mậu dịch với ngoại quốc ở Sakai ( 境 )(thị trấn gần Oosaka ), Hakata ( 博多 ) (thành phố ở bắc Kyuushuu) đã cộng tác với chính sách nầy. Ở thời đại nầy, văn hóa thành thị chưa được phát triển đầy đủ để có thể được định nghĩa một cách minh bạch. Những tay chủ yếu trong văn hóa Momoyama là những vũ tướng cai trị mới, kế đó là những hào thương hợp tác với vũ sĩ. Với tinh thần hào phóng, hoạt bát không chịu bị ràng buộc bởi những qui tắc, văn hóa thời đại nầy có sức mạnh to lớn khác với văn hóa quí tộc thời xưa, một văn hóa có tính cách cao nhã nhưng yếu đuối, và cũng khác với văn hóa thành thị thời Edo, kích thước nhỏ lại suy đồi.

Với ý nghĩa đó, kiến trúc thành quách đã phát huy được những đặc trưng của văn hóa thời Momoyama. Lúc vũ sĩ mới xuất hiện, họ còn ở rải rác trong nông thôn, nên thành quách của họ còn thô sơ, phía trước có nhà gác cao, chung quanh nhà đào mương cạn. Họ lấy chiến thuật lập thành trì trên núi hiểm trở để có thể chiến đấu trường kỳ. Nhưng khi lãnh chúa dành được lãnh địa riêng cho mình, họ đã cho cất thành quách trong lãnh địa của mình ở nơi bằng phẳng, có giao thông tiện lợi, và chung quanh đó cho tập trung kẻ dưới với nhà buôn, lập ra thành thị. Quy mô của thành quách trở nên lớn ra, mương vừa rộng lại sâu, quanh thành đấp đá cao, nhà gác cất cao hơn, cửa thành làm vững chắc, ở trung tâm có nhà chính ( 本丸 ) (honmaru). Lại còn cất thêm Tenshukaku ( 天守閣 ) từ 3 đến 5 tầng (Tenshukaku: nhà gác cao tầng để từ đó có thể nhìn xa, canh chừng bất trắc) để dương cao uy thế quân chủ phong kiến của mình.

Trong những kiến trúc tự viện từ trước đến nay, đã có những kiến trúc cao tầng như tháp bà, cửa chùa theo dạng thức đại lục, nhưng một kiến trúc cao tầng không có liên quan đến tôn giáo như Tenshukaku, hoàn toàn do sáng chế của người Nhật, là một hiện tượng không có từ trước đến giờ. Quí tộc thời xưa đã tự mình cất chùa chiền có tháp cao vừa để cúng bái, vừa để hãnh diện với tư cách lãnh đạo của mình, vừa giác ngộ quyền thế bé bỏng của mình trước thế giới vô hạn. Ngược lại những vũ tướng ở thời phong kiến vững mạnh nầy, những người đã đốt chùa Hieizan, chùa Negoro ( 根来 ) (chùa ở thôn Negoro, một phần của xã Iwade, tỉnh Wakayama ngày nay ), đã có một nỗi vui vô cùng to lớn khi cất những Tenshukaku cao, để nêu uy thế của mình ra bốn phương.

Điều nầy cho ta thấy sự thụt lùi của tinh thần tôn giáo xảy ra từ thời đại trước đã đến chỗ quyết định, đúng vào lúc những kiến trúc thành quách trở thành chủ lưu thay thế cho kiến trúc tự viện. Những kiến trúc thành quách có qui mô to lớn của thời nầy là thành Azuchi ( 安土 ) của Nobunaga, thành Oosaka ( 大阪 ), thành Fushimi ( 伏見 ) của Hideyoshi (vùng đất có thành Fushimi sau đó được gọi là Momoyama. Tên thời đại Momoyama có nguồn gốc từ đây, Momoyama không phải là tên một địa phương có trước khi Hideyoshi được sinh ra). Có kỷ lục cho thấy thành Azuchi, có Tenshukaku cao 7 tầng. Ngày nay những di tích thành quách sơ kỳ còn lại rất ít. Thành Nagoya có tiếng tâm lớn đã bị cháy mất trong chiến tranh thế giới thứ 2. May mắn thay, thành Hakuro ( 白鷺 ) ở Himeji ( 姫路 ) (hình 37), một kiệt tác thành quách vẫn còn sót lại.

Tenshukaku của thành Haruko
Trong thành quách, dinh của các tướng võ đã được cất hào hoa theo dạng thức nhà cất có thư viện, ở cửa phòng và vách trong nhà có vẽ tranh xanh vàng đẹp đẽ. Phái Kanou ( 狩野 ) với những nét tranh mạnh bạo, với màu sắc tráng lệ có cách vẽ hết sức xứng đáng với những yêu cầu nầy. Kanou Eitoku ( 狩野永徳 ), Kanou Sanraku ( 狩野山楽 ) là những họa sĩ đại biểu của thời đại nầy. Hasegawa Touhaku ( 長谷川等伯 ), theo cách vẽ của Sesshuu cũng có những tác phẩm có cùng khuynh hướng trên.
Bước vào thời đại nầy, phái Kanou như đã được nêu lên ở chương trước, đã cố gắng tổng hợp chủ nghĩa màu sắc của tranh Yamatoe cùng với chủ nghĩa cấu thành của tranh mực nước, đã phát huy cách vẽ hoạt bát tươi sáng đầy sức sống, thoát khỏi cách thức giữa chừng mất hồn. Như tranh cây cối (Hinoki) (hình 38) của Eitoku, Eitoku đã vẽ cây cối có thân hình mạnh mẽ trong bình phong to lớn với màu sắc đậm đà. Tranh trên vách ở Chishakuin có hoa hagi ( 萩 ) (xa trục thảo) và hoa mồng gà nở rộ đẹp đẽ quanh cây phong (kaede) ( 楓 ). Đây là những tác phẩm tối cao của thời đại nầy. Nỗ lực mô tả vẻ đẹp của bông hoa, thảo mộc bằng một cảm giác tươi trẻ mới, là sự tìm ra được một hương vị mới, không có trong Yamatoe cũng như trong tranh mực nước, những tranh hầu như chuyên vẽ phong tục hoặc sơn thủy. Tranh phái Kanou có những cấu đồ to lớn từ trước đến nay không có trong tranh Nhật bản luôn luôn có đặc sắc phong nhã, tế nhị. Hội họa thời đại nầy có một địa vị độc đáo trong lịch sử nghệ thuật.

Phái Kanou nhờ đó đã được chính quyền mạc phủ Tokugawa bảo hộ và các họa sĩ của phái nầy được coi như là họa sĩ của tướng quân. Rồi cùng với sự cố định hóa trật tự phong kiến, tranh được bảo hộ nầy lần lần mất đi vẻ hào phóng quảng đại của thời Momoyama, sau đó chỉ lập đi lập lại những cách thức cũ kỹ thối nát không có gì thú vị. Họa sĩ đại biểu cuối thời Momoyama, đã không là họa sĩ của tướng quân, mà là Tawaraya Soudatsu ( 俵屋宗達 ), một họa sĩ đột nhiên xuất hiện như sao chổi trong những năm Kan-ei.

Tranh cây cối ở bình phong

Soudatsu giao du với quí tộc Kyouto như Karasuma Mitsuhiro ( 烏丸光宏 ) (quí tộc, học giả thi văn thời Edo sơ kỳ), nhận kích thích từ nghệ thuật quí tộc xưa, và đã học được mức cao siêu trong nghệ thuật công nghệ lỗi lạc Hon-ami Kouetsu ( 本阿弥光悦 ), đã xuất sắc thể hiện vẻ đẹp cổ điển tráng lệ của tranh Yamatoe theo cảm giác của thời đại mới. Họa sĩ nầy đã để lại một số tác phẩm trác tuyệt như tranh bình phong Genji (hình 39), và một số tác phẩm khác. Tuy đề tài của tác phẩm phần nhiều lấy từ tranh cuốn hoặc truyện xưa, nhưng cách thể hiện đã triệt để theo chủ nghĩa trang sức của thời đại mới không có trong nghệ thuật xưa. Không rõ Soudatsu sinh ra từ giới nào, nhưng có học thuyết cho rằng từ một hào thương tên Kawaraya nghề dệt vải theo cách thức nhà Đường. Nếu thật vậy, đây là một chứng cớ mạnh mẽ giải thích cảm giác tạo hình có tính cách trang sức của họa sĩ nầy. Tranh của Soudatsu không có tính võ tướng, ngược lại có tính quí tộc, khác với tranh của phái Kanou, nhưng ở điểm hào hoa, rõ rệt thừa kế tinh thần hùng tráng của thời Momoyama. Là một họa sĩ có cá tính tươi trẻ, cùng với Sesshuu, tuy đối chọi về cách vẽ, xứng đáng là 2 cự tinh trong lịch sử hội họa Nhật Bản.

Thời Momoyama như đã nói ở trên, vừa hãnh diện được đó là thời đại hào tráng, mặt khác lại có khuynh hướng mâu thuẫn tìm thú trong yên lặng, uống rượu tiêu buồn. Vũ tướng và hào thương đã tập trung hết tinh lực của mình vào những hoạt động thế tục, mặt khác lại muốn tìm một hoàn cảnh khác có tính phản động. Touhaku ( 等伯 ) người vẽ tranh trên cửa phòng của viện Chishaku ( 知積院 ), có bản lãnh trong tranh mực nước, đã vẽ tranh rừng tùng ở kinh đô trong sương mưa (hình 40), một kiệt tác đơn sơ đạm bạc cho thấy rõ điều nói ở trên.

Tranh Genji Monogatari của Sodatrsu

Tranh rừng tùng ở Tohoku

Vũ tướng và hào thương ở thời đại nầy, trong những cuộc đàm đạo về chính trị và thương mại, thường mở ra hội trà, nghe tiếng nước lách tách trong lò, ở   phòng trà riêng biệt yên tĩnh, say đắm trong tính cách phong lưu của chén trà. Người trong thành phố Sakai (thành phố ở phủ Oosaka) tên Sen Rikyuu ( 千利休 ) được Hideyoshi bảo trợ, đã tổ chức hóa nghi lễ uống trà, lập ra “Trà đạo” được cũng nhờ bối cảnh có nhu cầu xã hội như trên. Hideyoshi đã cất ra phòng trà bọc vàng, đúng như sở thích của “người nghèo gặp thế”. Tuy nhiên, thưởng thức “wabi cha ( trà tiêu khiển)” ( わび茶 ) trong những phòng trà gọi là yamazato ( 山里 ) (thôn núi) cách biệt với thế tục, cất trong vùng cây cối lặng lẽ có cảm giác như ở thôn núi, được thích hơn. Đấy là một khuôn mặt khác biệt của văn hóa thời Momoyama.

Sarugaku, tranh phái Kanou, cả 2, trong thời đại Edo đã trở thành cứng nhắc, theo cách thức cũ kỹ không có sinh khí như thời trước. Trà đạo cũng vậy, đã bị hình thức hóa ở thời Edo dưới chế độ gia truyền độc quyền. Vì thế ngày nay trà đạo chỉ được coi là một phương tiện tiêu khiển thời giờ của giai cấp nhàn nhã. Ít nhất thời Momoyama, nước trà không có tính chất đó. Những văn kiện truyền lại nội dung của nước trà phần nhiều do những dòng gia truyền độc quyền viết lại nên khó tin được. Việc phục nguyên rõ rệt lại cách thức uống trà thời sơ kỳ thật khó, nhưng những kiến trúc nhà trà, vườn trà còn lại, vẫn còn giữ được hình dáng ngày xưa.

Phòng trà của Rikyuu

Katsura Rikyuu

Tỉ dụ như Myoukian ( 妙嬉庵 ) (Diệu hỉ am), nhà chờ lộp tranh (hình 41), kiểu Rikyuu thích, ở Yamazaki ( 山崎 ) có hình dáng bề ngoài như một nhà tranh của nông gia, bên trong có phòng trà khoảng 2 chiếu (khoảng 3.3m2) có vẻ thô sơ chật hẹp, nhưng trần nhà có cấu tạo phức tạp, cùng với những sấp xếp tế nhị quanh phòng. Cấu tạo lập thể khéo léo nầy khiến người đến, cảm thấy rộng rãi như không có bờ bến trong thế giới nhỏ bé 2 chiếu nầy. Đúng đây là một kiến trúc đáng chú ý, vì ở đó ta có thể thấy được sáng kiến công phu xuất sắc mà từ trước đến nay không có.

Trong những kiến trúc “thành Fushimi” ( 伏見 ) hoặc “Juraku no tei” ( dinh thự tráng lệ do Toyotomi Hideyoshi cho cất ra ở Kyouto) được coi như là di tích của thời Momoyama, ta có thể thấy được sở thích những vật lộng lẫy của những người thời nầy. Những kiến trúc lưu hành thời nầy có nhiều điêu khắc trang sức cho mặt ngoài và mặt trong, cùng với những tranh vẽ hoa lệ ở cửa phòng hoặc ở bình phong làm vui mắt người xem. Và cuối cùng một kiến trúc đầy trang sức như “Nikkou Toushougu” ( 日光東照宮 ), một kiến trúc quên vẻ đẹp cân bằng trong cấu đồ, đã được hoàn thành vào thời Tokugawa Iemitsu ( 徳川家光 ). Mặt khác, phòng trà như đã nói ở trên cũng được tạo ra trong thời đại nầy. Đây là những kiến trúc đặt sinh mệnh trên cấu trúc thuần túy kiến trúc và trên tính thực dụng “để uống trà”. Tính cách 2 mặt của thời đại nầy là kết quả của một cân bằng kiện toàn, ngăn chận được trụy lạc toàn diện trong kiến trúc Nhật bản.

Vườn hoa ở Shugakuin Rikyuu
Hơn cả phòng trà, một kiến trúc loại bỏ tất cả những yếu tố trang sức, để phát huy tối đa cơ năng và cấu tạo lực học mỹ thuật của nơi sinh sống theo cách thức xây cất thư viện, đó là Katsura rikyuu ( 桂離宮 ) (tên một biệt thự của hoàng thất) (hình 42).
Kiến trúc nầy được cất ra hết sức công phu trong vườn hoa thưởng ngoạn, là một tài sản văn hóa độc đáo của Nhật bản đáng hãnh diện với thế giới. Đây là kiến trúc do thân vương Toshihito ( 智仁 ) và Toshitada ( 智忠 ) cho xây từ những năm “Genwa” đến “Kan-ei” ( đầu thế kỷ 17) . Vẻ đẹp của văn hóa quí tộc thời xưa đã được sử dụng hết sức phong phú ở đây. Điểm nầy giống với tình trạng của tranh Soudatsu. Thêm vào đó, sơn trang “Shuugakuin Rikyuu” ( 修学院離宮 ) (hình 43) do thiên hoàng “Go Suibi” ( 後水備 ) cho cất ra, để nhìn những núi vùng “Rakuhoku” ( 洛北 ) (Lạc Bắc)(vùng phía bắc Kyouto), đã là một vườn thưởng ngoạn có quan cảnh hùng vĩ, hiếm có ở đất Nhật nhỏ hẹp nầy. Đây có lẽ là những công tích cuối cùng mà con cháu của quí tộc thời xưa đã cống hiến được cho công tác sáng tạo văn hóa Nhật Bản, bằng cách tiết ra những tinh túy truyền thống của văn hóa thời xưa. Nhưng những điều nầy từ Katsura rikyuu đến Soudatsu, những dạng thức trác tuyệt đó chỉ có trong một đời, và đã không phải là một khởi điểm cho một phát triển cao hơn. Tính cách quí tộc xưa cũ đã thiếu tính thích ứng để được phát triển ra thành văn hóa thời Edo.

NHỮNG TIẾP XÚC ĐẦU TIÊN VỚI VĂN HÓA TÂY PHƯƠNG

Trang bình phong vẻ thuyền Bồ Đào Nha

Văn hóa Momoyama như đã nói ở phần trên có đặc sắc là đã sinh ra dạng thức Nhật Bản theo những yêu cầu trong sinh hoạt của người Nhật. Văn hóa nầy đã thoát ra khỏi những dạng thức Trung Quốc, du nhập từ Tống, Nguyên, và Minh. Có một điều không thể bỏ qua được là song song với tình thế nầy đã có những du nhập văn hóa Âu châu, những nơi mà từ trước đến nay Nhật đã hoàn toàn không có giao thiệp. Thế lực hướng đông của Âu châu, chủ yếu là Bồ Đào Nha, cuối cùng vào năm 1543, đã gây ra việc tàu Bồ Đào Nha trôi dạt đến Tanegashima ( 種子島 ) (đảo ở phía Nam Nhật Bản), và vào năm 1549 (năm Tenmon (Thiên Văn thứ 18), nhà truyền giáo Francisco Zaviel đã bước lên đất Nhật. Đây là cuộc tiếp xúc đầu tiên giửa Nhật với Tây phương. Từ đó khoảng 100 năm, cho đến lúc bế quan tỏa cảng, người Bồ Đào Nha (thời đó gọi là người Nanban ( người man rợ từ phương Nam) ) qua mậu dịch và truyền đạo, đã truyền bá sang Nhật những văn hóa vật chất của Tây phương trong đó có súng, cùng với văn hóa tinh thần của đạo Thiên Chúa (thời đó được gọi là Kirishitan) (hình 44). Rồi sau đó tàu Tây Ban Nha, tàu Hòa Lan, Anh lần lược đến mở giao thông với Nhật. Lúc nầy là lúc Hideyoshi đưa binh sang Triều Tiên, lập kế hoạch chinh phục đảo Luxon của Philipine, đưa tàu Shuin ( 朱印 ) (chu ấn) [3] mậu dịch với vùng biển phía nam. Trong vòng một thế kỷ, Nhật Bản đã có một không khí phóng khoáng có tính cách quốc tế chưa có bao giờ.

Qua những giao thương với người Âu châu, người Nhật được biết rằng ngoài Đường (Trung Quốc) và Thiên Vực (Ấn Độ) có một thế giới văn minh gọi là Tây phương, và từ đó người Nhật mới bắt đầu đưa mắt ra toàn thế giới. Nobunaga, Hideyoshi, Ieyasu đã nhìn địa cầu giấy cùng với bản đồ thế giới và biết được vị trí của Nhật trên thế giới. Sau thời đại nầy thế giới quan của ngườI Nhật đã thay đổi hẳn ở điểm nầy.

Nhiều yếu tố có tính cách Tây phương một ngày nào đó đã xen vào đời sống hằng ngày của người Nhật. Những danh từ như Boushi ( nón), Zubon (quần ), kappa (tơi), Shindai (giường), Isu ( ghế), Gankyou (kính mắt), Tokei (đồng hồ), Tabako (thuốc lá) tuy sau đó có một số đã biến mất trong thời Edo, đã bám chặt vào đời sống của người Nhật. Ngày nay trong tiếng Nhật có những chữ như Sarasa (vải màu), Pan (bánh mì), Rasha (nỉ), Birodo (nhung) là những chữ có nguồn gốc từ tiếng Bồ Đào Nha, những tiếng còn sót lại từ thời đại du nhập văn hóa Nam man.

Về mặt tinh thần cũng vậy, người Nhật đã được dạy cho nhiều điều mới lạ mà từ trước đến nay chưa biết. Đạo Kirishitan đã thuyết giáo tín ngưỡng đến thượng đế duy nhất, tuyệt đối đã làm người Nhật kinh dị, vì người Nhật tin ở đạo có nhiều thần hoặc chỉ biết đạo cái gì cũng là thần (Hanshinkyou ( 汎神教 ) (phàm Thần đạo)). Cùng với việc đó người Nhật cũng được thuyết về đạo đức một chồng một vợ, điều nầy đã gây ra xúc động to lớn. Ngày xưa Phật giáo đã đến từ Trung Quốc, nhưng Phật giáo đã đến Nhật do những yêu cầu có tính chủ thể của giai cấp cai trị, không có quan hệ gì với giáo đoàn ở Trung Quốc, cho nên đạo nầy đã được tiếp thu từ trên đến dưới. Khác lại, Kirishitan đã do những nhà truyền giáo của giáo đoàn Thiên Chúa ở Âu châu, tích cực từ ngoài đem vào. Những người nầy đã truyền đạo trực tiếp đến dân chúng, và trong một khoảng thời gian ngắn đã có được một số tín đồ đông đúc. Những tín đồ nầy, để giữ đúng nghi thức của tôn giáo, đã có tập quán dùng tuần lễ và dương lịch. Cùng với hoạt động truyền giáo, giáo dục đạo Thiên Chúa đã được thực thi ở trường học hoặc ở nơi tu nghiệp. Chữ Latin đã được dùng để dịch sách Thiên Chúa, và Nhật Bản cổ điển cùng với tự điển tiếng Nhật đã được xuất bản ra (bản Kirishitan) (hình 45). Tranh sơn dầu, tranh bản đồng được giới thiệu đến, kịch tôn giáo và nhạc Tây phương được trình diễn trong những buổI họp của tín đồ. Tuy phạm vi nầy không to lớn nhưng cũng đủ cho ta thấy trong một góc nhỏ ở nước Nhật thời nầy, xã hội Nhật Bản đã tiếp xúc nhiều mặt với văn hóa Tây phương.

Từ điển tiếng Nhật Kirisitan
Nhưng văn hóa tinh thần của Kirishitan đã không được tiếp thu giống như những phẩm vật thực dụng như súng ống, đồng hồ, kính mắt. Thành công trong   truyền đạo Kirishitan phần nhiều do ở việc tuyên truyền dùng nước thánh trị bịnh, hoặc đeo thập tự giá như bùa phù hộ ở chiến trường. Kirishitan đã thành công trong việc thay đổi cấu tạo tinh thần của người Nhật là một nghi vấn. Mặc dầu vậy, dưới cặp mắt của giới cai trị, kết hợp tinh thần giữa tín đồ chung quanh nhà truyền giáo là một điều nguy hiểm đối với trật tự phong kiến vừa được xác lập. Với mục đích đề kháng tín đồ Phật giáo, Nobunaga đã công nhận Kirishitan, nhưng từ sau Hideyoshi, việc cấm đạo đã trở thành quốc sách, và với lý do đó năm 1639 (năm Kan-ei 16) tướng quân Iemitsu cấm tàu Bồ Đào Nha, và phát lệnh bế quan tỏa cảng. Kirishitan đã bị đàn áp mãnh liệt, nhiều tín đồ đã tuẫn đạo. Về mặt tín ngưỡng, khác với thời kỳ lấy thực lợi để bành trướng truyền giáo, thời kỳ nầy việc truyền giáo đã bị tắt nghẹn, vì những hình phạt tàn khốc đối với tín đồ. Kết quả của điều nầy không những đã làm Kirishitan diệt vong, mà văn hóa Nam man có quan hệ với Kirishitan cũng hầu như bị biến mất. Trong đời sống của người Nhật, ngoài thuốc lá, kính mắt, những vật đã có gốc rễ, văn hóa Nam man đã bị quét sạch ra khỏi văn hóa Nhật, và những giao thiệp hào hoa với văn hóa tây phương chỉ là một giấc mộng trong một đêm ngủ.
Giao thiệp với văn hóa Tây phương tuy chỉ có trong một thời gian ngắn, cũng đủ để tầm mắt của người Nhật rộng ra, đó là một thu hoạch lớn lao nhất của thời đại nầy. Năm 1585 (Tenshou năm thứ13) Oomura ( 大村 ), Arima ( 有馬 ), Ootomo ( 大友 ), 3 lãnh chúa ở Kyuushuu đã được phái sang Âu châu, những người nầy đã mang tặng giáo hoàng Roma tranh bình phong của phái Kanou vẽ phong cảnh núi Azuchi. Tuy không có dấu vết rằng tranh nầy có ảnh hưởng trong mỹ thuật Tây phương, nhưng nó cho thấy việc giao thiệp văn hóa giửa Nhật và Tây phương không nhất thiết chỉ có một chiều. Có thể nói đây là một ngoại tiến văn hóa trước khi tranh Ukiyoe ( 浮世絵 ) của Nhật gây ảnh hưởng đến phái ấn tượng vào hậu kỳ thế kỷ 19.

SỰ CỐ ĐỊNH CỦA TRẬT TỰ PHONG KIẾN, ĐẠO ĐỨC NHO GIÁO ÁP ĐẢO GIỚI TƯ TƯỞNG

Cấu tạo căn bản của xã hội phong kiến mặc dầu đã được thiết lập, nhưng các lãnh chúa ( 大名 ) (Daimyou) từ thời chiến quốc vẫn còn có thực lực chưa thể coi thường được. Xã hội chưa được cố định, không khí tích cực có tính cách thời đại của thời Momoyama, đến đời tướng quân thứ 3, Tokugawa Iemitsu, đã bắt đầu có biến chứng. Mạc phủ với tư cách chính phủ trung ương, có quyền thế không lay động được. Các lãnh chúa, đồng liêu của họ Tokuguwa ngày trước, giờ đây đã trở thành thần hạ, phục tùng mạc phủ. Khí phách “hạ khắc thượng” không còn dấu vết. Trật tự căn bản của xã hội được củng cố không thể lung lay được, đại diện bằng việc phân chia 4 giai cấp “sĩ nông công thương”.

Trật tự giai cấp nầy đã vẽ ra một ranh giới không thể vượt qua giữa giai cấp cai trị “vũ sĩ” với giai cấp bị cai trị “hyakushou” ( 百姓 ) (nông dân) và “chounin” ( 町人 ) (người đô thành làm công thương) để bảo đảm thu hoạch của vũ sĩ qua niên cống, thuế hiện vật có thuế suất cao đánh lên nông dân, những người trực tiếp sản xuất. Dưới hyakushou và chounin có 2 giai cấp hạ tiện gọi là Eta (uế đa) và Hinin ( 非人 ) (phi nhân). Quan hệ trên dưới nầy không những chỉ có giữa các giai cấp, mà tất cả mọi liên hệ con người đều có trật tự trên dưới, tôn ti. Trong giai cấp vũ sĩ đương nhiên có quan hệ chủ tùng, ở thường dân có honkei ( 本家 ) (nhà chính) và bekkei ( 別家 ) (nhà chia), ở thương gia có chủ và người làm thuê, ở nông thôn có địa chủ và tá điền, ở thành thị có chủ nhà và người mướn tiệm v.v… bất cứ đâu cũng có trên dưới, tôn ti, thậm chí trong gia đình giữa cha con, chồng vợ, anh em đều có phân biệt.

Từ thời Muromachi địa vị của phụ nữ lần lần bị tụt lùi, đến thời Edo, sự tụt lùi đạt đến mức cực đoan qua nguyên tắc hôn nhân “làm dâu”. Về cấu tạo căn bản của xã hội, thời đại nầy được coi là xã hội phong kiến cổ điển, nhưng về quan hệ gia đình, nên so sánh với chế độ nô lệ cổ điển của Hy lạp và La mã thì đúng hơn. Trường hợp của nông dân và thương nhân hạ tầng, hơi khác vì vợ chồng con cái đều phải cùng làm việc thì mới sống được. Ở những gia đình mà gia trưởng có một tài sản cố định như vũ sĩ có bổng lộc, thương nhân có tiệm, nông dân có đất, gia trưởng có quyền uy thừa kế duy nhất, quyền uy nầy có tính cách tuyệt đối, cưỡng chế mọi ngườI trong gia đình lệ thuộc vào.

Người vợ trong hôn nhân làm dâu, khi kết hôn sẽ đến nhà chồng với thân phận đáng tội nghiệp. Vợ không có một quyền lợi nào đối với tài sản của nhà chồng. Dâu không phải là vợ của người chồng mà là dâu của nhà chồng, không thể tránh khỏi áp lực của cha chồng hoặc mẹ chồng, những đại biểu quyền uy nhà chồng. Những phóng túng về tình dục của chồng được xã hội thừa nhận, đôi khi được khuyến khích, mặc khác vợ có nhiệm vụ giữ trinh thục với chồng, tội gian thông của vợ bị coi là trọng tội, đáng chết. Kết quả của việc công nhận “một chồng nhiều vợ” đã tạo ra một thân phận là “thiếp” ngoài vợ chính. Thiếp cũng như vợ chính đều có nhiệm vụ trinh thục với chồng, nhưng khác với việc nhiều vợ thời xưa, thiếp bị khinh miệt và có thân phận hạ tiện như kẻ ở đợ.

Đó là cách thức của xã hội phong kiến nhằm duy trì quan hệ căn bản giữa vũ sĩ và nông dân, để vũ sĩ có thể thu hoạch từ nông dân một cách trường cửu qua quan hệ phục tùng vô điều kiện của người dưới đối với người trên. Trật tự trên dưới, tôn ti nầy đã được tổ chức hóa ở mọi tầng lớp trong xã hội. Quan hệ chủ tùng trong giai cấp vũ sĩ, so sánh với thời vũ sĩ có chân đứng ở nông thôn, không có thay đổi căn bản trên quan hệ giữa “ơn” của chủ quân với “bổng công” (trả ơn) của gia thần. Nhưng sức quản lý của chủ quân đã trở nên hết sức mạnh mẽ vì đại đa số vũ sĩ ngoài lãnh chúa ra, sống ở thành thị, họ đã biến thành những người tiêu phí có lương bổng bằng lúa gạo, do đó họ đã mất đi thực lực đối kháng với chủ quân.

Như sẽ nói ở phần sau, do tích lũy dư dã của dân đô thành và sự thiếu thốn tài chính của vũ sĩ, trên thực chất quan hệ tôn ti giữa vũ sĩ và thường dân giảm đi. Tình cảm gia đình được bảo trì dưới quan hệ thân hòa, vượt qua quan hệ quyền lực. Trật tự trên dưới, tôn ti của thời đại nầy không nhất thiết đã chi phối mọi việc trong sinh hoạt con người. Nhưng cấu tạo căn bản của xã hội phong kiến rốt cuộc đã giới hạn hoạt động của con người trong một khung hẹp. Tư tưởng để chính đáng hóa quan hệ xã hội nầy là Nho giáo, nhất là đạo đức của phái Chu Tử, đã chiếm một địa vị to lớn trong giới tư tưởng của thời đại nầy.

Giới cần lao dân chúng vừa mới lập được tổ chức hương thôn, chưa kịp bắt đầu hướng sang việc nâng cao địa vị xã hội, thì đã bị giai cấp cai trị mới đóng đinh dưới một chế độ quản lý mãnh liệt, nên rốt cuộc chỉ biết tiếp tục tin vào Thần Phật như từ xưa đến nay. Những lãnh chúa thời chiến quốc, những người từ dưới leo lên giai cấp cai trị, mà trên đỉnh là 3 anh hùng, đã là những người không tin vào quyền uy của Thần Phật, cũng không có lòng tôn trọng đạo đức trên giấy của Nho giáo. Tokugawa Ieyasu mời Fujiwara Seika ( 藤原惺窩 ), học giả phái Chu Tử, dùng Hayashi Razan ( 林羅山 ) của phái đó, cho thiền tăng Suuden ( 崇伝 ), và tăng Tenkai ( 天海 ) đạo thiên đài làm cố vấn, chỉ vì theo tập quán của những người cai trị có từ thời Muromachi, và từ đó đã dùng những học giả ngũ sơn [4] , chớ không phải vì tin ở Thiền tôn hoặc Nho giáo.

Trật tự phong kiến đã được cố định. Cùng với những đòi hỏi về học vấn trong xã hội đang lên cao, Nho giáo nhất là học phái Chu Tử đã được ý thức là một học thuyết hữu hiệu trong việc duy trì xã hội phong kiến về mặt luân lý. Từ thời tướng quân thứ 5, Tsunayoshi ( 綱吉 ), chính sách văn trị được áp dụng, bỏ cách chính trị vũ đoán như từ trước đến nay. Từ đó mạc phủ đã tích cực khuyến khích Nho học, cho Nobuatsu ( 信篤 ), cháu của Razan (dòng Hayashi), làm tổng trưởng đại học, dời tư thục của ông ta sang Shouheizaka ( 昌平坂 ), vùng Yujima ( 湯島 ), Toukyou để đào tạo học sinh. Nhưng điều nầy chỉ là một bảo hộ đặc biệt cho dòng Hayashi. Trường Shouheizaka trở thành học phủ của giới quan lại sau khi Matsudaira Sadanobu [5] ( 定信 ) ra lịnh cấm học những học thuyết khác với Chu Tử học vào năm 1790 (Kansei năm thứ 2). Từ đó Chu Tử học được công nhận là học thuyết duy nhất của giới quan lại mạc phủ. Chu Tử học, đại biểu cho Nho học, đã được coi là triết học chính thống trong xã hội phong kiến.

Lý luận của Chu Tử học đặt trên nguyên lý vô biện chứng (hình nhi thượng) lấy đối lập hai chiều (nhị nguyên) của thiên địa, âm dương làm căn bản cho trật tự trên dưới, tôn ti trong xã hội con người. Lý luận nầy, đối với giới cai trị thời phong kiến là tư tưởng hết sức tiện nghi. Hayashi Razan công kích Kirishitan với lý do là Kirishitan bảo rằng trái đất tròn, và nếu trái đất tròn làm gì có quan hệ trên dưới giữa thiên địa. Trường hợp có hai người, nếu không có tôn ti giữa họ, thì họ sẽ nắm biếu nhau và trật tự không thể duy trì được. Quân thần, phụ tử, phu phụ tất cả đều phải theo trật tự trên dưới, tôn ti và người dưới vâng theo người trên thì thiên hạ mới được thái bình. Chu Tử học đã có một nội dung đáp ứng được những yêu cầu chính trị của giới cai trị phong kiến.

Văn kiện về đạo đức trong sinh hoạt hằng ngày, điển hình là quyển Yamato zokukun ( 大和俗訓 ) (Đại hòa tục huấn) của Kaibara Ekiken ( 貝原益軒 ) và những sách thông tục giáo huấn khác. Những sách nầy đã dạy rằng không có tội bất trung nào hơn là phê phán quân chủ, ngoài những người ở địa vị đặc biệt không ai có quyền phê phán chính trị quốc gia. Lại có chỗ dạy rằng hết lòng hiếu thảo với cha mẹ, nâng giúp huynh trưởng là căn bản của đạo đức con người. Đặc biệt đáng chú ý nhất là giáo huấn liên quan đến phụ nữ.

Ở phụ nữ có 7 điều gọi là “thất khứ”, nếu phụ nữ phạm 1 trong 7 điều nầy, bị ly hôn cũng không oán trách được. Không con, hoặc bịnh tật là những điều ngoài ý muốn, phụ nữ được giáo huấn lập đi lập lại rằng không được ghen ghét, nhiều lời, phận làm dâu phải coi trọng và nghe lời cha mẹ chồng hơn cả cha mẹ mình, dẫu cha mẹ chồng không thương yêu mình chăng nữa cũng không được hận thù, coi chồng như chủ nhân của mình, dẫu chồng có sai lầm, cũng không được hận thù ghen ghét. Những giáo huấn nầy đã giảng dạy phụ nữ tùy thuộc, nô lệ vào gia đình chồng. Sách Onna Daigaku ( 女大学 ) (Nữ Đại học) một sách có tiếng, do một người nào đó mượn giáo huấn của Ekiken viết ra, không những chỉ có tính cách giáo huấn phụ nữ, mà đã đề ra đạo đức phụ nữ, tượng trưng lập trường lệ thuộc của phụ nữ ở mọi giai cấp trong xã hội phong kiến.

Tóm lại, những giáo huấn của Ekiken trong đạo đức hằng ngày, không phải là cách suy nghĩ đặc biệt của Chu Tử học hoặc một học phái nào đó, mà là một quy phạm đạo đức chung, tổng quát trong giáo dục, học vấn phong kiến, gồm chung Nho học và Quốc học. Tư tưởng nầy, ít nhất ngoài mặt đã công nhiên chi phối giới tư tưởng thời nầy, là điểm khác biệt lớn của xã hội phong kiến khác với xã hội cũ xưa.

Nhưng tất cả tư tưởng của xã hội phong kiến không nhất thiết được thành hình theo tiện nghi của giai cấp cai trị. Ở xã hội phong kiến, có mâu thuẫn, có phát triển. Giới tư tưởng cũng vậy, không phải lúc nào cũng bị đình trệ. Những phản kháng với chủ nghĩa nghiêm trang, phi nhân của Chu Tử, trước nhất xảy ra trong nội bộ Nho học. Học phái phục cổ nổi lên, tìm cách quay lại những dạy bảo của Khổng Tử, Mạnh Tử, bỏ đi lý luận có tính cách triết học Phật giáo của Chu Tử.

Trước hết, Yamaga Sokou ( 山鹿素行 ) đã viết Shougyou youroku ( 聖教要録 ) (Thánh giáo yếu lục) phủ định Chu Tử học, kế đến Itou Jinsai ( 伊藤仁斎 ), xuất thân ở Kyouto đã đề xướng triết học “nhất nguyên luận” (một chiều ) thay thế cho thuyết “lý khí nhị nguyên” của Chu Tử học, và lập ra học phái Horikawa ( 堀川 ). Sau đó Ogyuu Sorai ( 荻生徂徠 ) đề xướng Kobunjigaku ( 古文辞学 ) (Cổ văn tự học), lập ra học phái Ken-en,chống lại với học phái Horikawa.

3 học phái phục cổ nầy tuy có lý luận triết học khác nhau, nhưng đã cùng tôn trọng sự thực hơn những lý luận không không. Sokou đã lập ra “Vũ sĩ đạo học” dạy những điều vũ sĩ cần tu dưỡng trong xã hội thái bình. Jinsai sống hào hoa trong giới hào thương Kyouto, Sorai làm cố vấn cho tướng quân đời thứ 8, Yoshimune ( 吉宗 ), hợp tác với chính sách củng cố trật tự phong kiến. Những người nầy tuy có khác nhau trong lập trường xã hội, nhưng giống nhau ở chỗ có chủ trương tư tưởng, đã là mầm móng cho cách thức suy nghĩ hiện đại.

Những người khác như Nakae Touju ( 中江藤樹 ), học giả chuyển từ Chu Tử học sang “Dương Minh học” hoặc Kumazawa Banzan ( 熊沢蕃山 ), người cùng môn, đã chủ trương tính đặc thù của phong thổ Nhật Bản, từ đó luận về sự cần thiết của một nền giáo dục, học vấn đặc thù của Nhật Bản. Và Tominaga Nakamoto ( 富永仲基 ) đã là một học giả triệt để theo hướng của Banzan dạy.

Nakamoto là học giả Nho giáo, học ở Kaitokudou ( 懐徳堂 ) (ở Oosaka) đã lớn tiếng rằng Nho giáo là đạo của Trung Quốc xưa, Phật giáo là đạo của Ấn Độ xưa, Thần giáo là đạo của Nhật xưa, không phải là đạo của Nhật ngày nay. Những học giả phục cổ và học giả phái Dương Minh tuy đã thoát ra khỏi uy lực của Chu Tử học nhưng vẫn ở trong khung khổ của Nho giáo, một mình Nakamoto đã có tự giác cần phải sáng tạo ra một triết học mới, hợp với hiện thực lịch sử, bỏ những thành kiến cũ. Tuy chủ trương nầy không có nội dung tích cực, nhưng đã là một lý luận dọn đường cho tư tưởng mới, phi Nho giáo.

Thần đạo thời nầy, phái kết hợp với Nho giáo gọi là “Nho gia thần đạo” có ưu thế. Tuy vậy vẫn có người từ một lập trường đặc thù, phê phán kịch liệt tư tưởng Nho giáo.

Masuho Zankou ( 増穂残口 ), có kinh nghiệm trong sinh hoạt dân chúng bình dân, đã chỉ trích đạo đức Nho giáo đặt nặng trên nghi lễ hình thức, không tôn trọng nhân tình, điển hình là những hôn nhân không có yêu đương đã làm cho nhiều người trở nên bất hạnh, và chủ trương hôn nhân cần đặt trên yêu đương. Zankou còn chủ trương rằng dẫu bị giết vì tội gian thông đi nữa, cũng nên quán triệt với tình ái chân thật của mình, và cho rằng tư tưởng nam tôn nữ ti là tư tưởng của Trung Quốc, trong Thần đạo Nhật Bản nam nữ có lập trường bình đẳng. Nhưng tiếc là ý thức nầy, lấy sinh hoạt tập quán thời xưa làm quy phạm để phê phán đạo đức phong kiến, có nhiều chỗ giống nhau với tư tưởng của các học giả quốc học phục cổ Thần đạo về sau.

Một thủ đoạn dùng để cấm chế Kirishitan là chế độ “terauke” ( 寺請 ), bắt toàn dân bố thí chùa chiền. Kết quả của việc nầy đã cho Phật giáo một địa vị như là quốc giáo. Bảo hộ chính trị nầy đã làm tăng lữ trụy lạc, gây ra đình trệ trong tư tưởng. Thời Edo, Phật giáo có thế lực to lớn trong xã hội, nhưng trong giới tư tưởng đã hoàn toàn vô lực, biến thành một tín ngưỡng ngu dân. Vào thế kỷ 17, tăng Ẩn Nguyên người Minh, phái Thiền tôn đến truyền Oubakushu ( 黄檗宗 ) (Hoàng bích tôn), ngoài ra không một tôn phái nào khác được lập ra. Cùng với việc biến tín ngưỡng trở nên thấp hèn, mỹ thuật Phật giáo hầu như không có một tác phẩm nào có giá trị. Duy nhất vào thời nầy, những tượng phật đầy cá tính với một số lượng to lớn đã được khắc ra ở mọi nơi trong nước Nhật khi tăng Enkuu ( 円空 ) đi du lịch qua đó, là những tác phẩm sáng lạng trong lịch sử mỹ thuật Phật giáo Nhật Bản (hình 46).

Thịnh vượng của Nho học đã hiện ra với hình thái là làm thay đổi vị trí mà Phật giáo đã giữ từ trước đến nay. Phật giáo dạy về hậu thế hoặc về xuất gia (trong thực tế cầu những lợi ích hiện thế), ngược lại Nho giáo thuyết về đạo đức và triết lý của hiện thế, thực chất có tính chất chủ nghĩa hiện thực. Nho giáo đối với kẻ bị cai trị, giảng việc phục tùng vô điều kiện, đồng thời đối với kẻ cầm quyền, thuyết những điều cần phải giữ của người cai trị. Cùng với việc thịnh vượng của Nho học, học môn “kinh thế tế dân”, ngành chính trị học và kinh tế học ngày nay, cũng trở thành phổ thông.

Hình tường Phật của Enkuu
Đặc biệt là học phái Sorai có quan tâm mạnh mẽ đến chính trị và đã soạn ra nhiều sách về chính trị, kinh tế. Quyển “Chính đàm” của Sorai và quyển “Kinh tế lục” của Dazai Shundai ( 太宰春台 ), môn hạ của Sorai, rất nổi tiếng. Những người nầy không thỏa mãn được với những triết lý trừu tượng, đã luận thẳng đến những vấn đề hiện thực của xã hội. Mặc dầu những mâu thuẫn của xã hội phong kiến đã bắt đầu xuất hiện nhưng vì không dự đoán được con đường phát triển của lịch sử để khắc phục mâu thuẫn đó, nên kinh tế chính trị luận của thời đại nầy, so với những sách đồng loại ở thời hậu kỳ Edo, không hiện thực lắm. Sorai đã bảo rằng để lập lại trật tự xã hội cần phải nghĩ đến lợi ích của vũ sĩ và nông dân trước nhất, dẫu thương gia bị vỡ tiệm cũng không màng. Đứng trên lập trường lấy vũ sĩ làm trọng tâm để củng cố chế độ phong kiến, đương nhiên có lời nói như trên, nhưng với cách làm, đưa vũ sĩ về nông là điều không thực tế, ngược lại với thời thế, chỉ có tính cách không không. Giống như Sorai, chính trị kinh tế luận thời nầy được lập ra với mục tiêu duy trì trật tự phong kiến. Chủ nghĩa trọng nông coi trọng nông dân và nông nghiệp là nguyên tắc vì nông nghiệp là sản nghiệp căn bản của xã hội phong kiến, cho nên cần phải giữ vững sức sản xuất nông nghiệp, duy trì thu hoạch, bảo hộ địa vị cai trị của vũ sĩ. Ở đây chủ nghĩa nầy không phải nhằm mục đích coi nông dân là những người đáng tôn trọng, cần phải cải tiến sinh hoạt. Trên thứ tự “tứ dân”, nông dân ở trên những người đô thành, nhưng trên thực tế họ phải chịu đựng nặng nề nhất. Có tục ngữ “nông dân và khăn vắt”, càng vắt thì nước càng ra là biểu ngữ của những người thu thuế.
Trong xã hội phong kiến mà chủ nghĩa trọng nông có ý nghĩa như trên, đời sống của nông dân đã bị kềm chế ở mức độ thấp kém chỉ vừa đủ để duy trì sức sản xuất trở lại. Những người cầm quyền đã không ngừng can thiệp vào đời sống hằng ngày của nông dân, như ra huấn thị không được ăn mặc đồ lụa, phải bỏ vợ nếu vợ uống trà v.v… Dẫu không bị người cầm quyền cưỡng chế đi nữa, với những bốc lột từ trên, để sinh hoạt không bị đổ vỡ trong nền kinh tế hàng hóa, nông dân phải chịu một mức sống thấp kém tàn tệ, trong khi phải làm việc như súc vật. Thời Edo văn hóa thường dân rất thịnh vượng, nhưng đây chỉ là văn hóa của dân đô thành. Những người cần lao đầu tắt mặt tối ở nông thôn, không có một phát triển văn hóa mới nào đáng kể. Trong thời xã hội phong kiến bành trướng, văn hóa không tập trung ở thành thị, và năng lượng thúc đẩy lịch sử tiến bộ có thể nói là xuất phát từ nông thôn, nhưng đến thời Edo khoảng cách giữa nông thôn và thành thị đã rộng ra.

HỌC VẤN THỊNH HÀNH VÀ GIÁO DỤC PHỔ CẬP

Không những chỉ Nho học,học vấn thời nầy cũng rất thịnh hành. Một là sử học, sử học lúc nầy có 2 chương trình tu sử đại qui mô trong dòng Hayashi và dòng Tokugawa ở Mito ( 水戸 ).

Sự nghiệp tu sử của dòng Hayashi bắt đầu từ thời Razan, đến đời con Shunsai, 310 quyển “Honchoutsuugan” ( 本朝通鑑 ) (Bản triều thông giám) được hoàn thành. Công việc tu sử ở Mito do lãnh chúa Mitsukuni ( 光圀 ) lập kế hoạch, dùng nhiều quan sứ biên soạn và đến năm 1699 (Nguyên Lục năm thứ 12) , một phần của bản kỷ ( 本紀 ) (Hongi) và liệt truyện ( 列伝 ) (Retsuden) đã được chuẩn bị xong. Sau đó sự nghiệp nầy vẫn được tiếp tục, đến năm 1906 (Minh trị 39) tập “Dai Nihonshi” ( 大日本史 ) (Đại Nhật Bản sử) được hoàn thành, bao gồm 397 quyển. Đây là một sự nghiệp văn hóa dài hạn, to lớn chưa có từ trước đến nay. Sách do học giả Nho học viết nên có nhiều luận lý đặt căn bản trên danh phận Nho giáo. Tuy vậy thái độ viết sử dựa vào điều tra sử thật, rất quán triệt. Ngoài phần thần thoại không có căn cứ, những phần ký thuật căn cứ vào tài liệu lịch sử đều được chú ký. Điều nầy cho thấy rõ rệt đã có tinh thần nghiên cứu lịch sử với tính cách khoa học vào thời nầy.

Arai Hakuseki ( 新井白石 ), bộ hạ thi hành chính sách văn trị của 2 tướng quân đời thứ 6, Ienobu ( 家宣 ), và đời thứ 7, Ietsugu ( 家継 ), là một sử gia để lại nhiều thành quả xuất sắc. Trong Tokushi yoron ( 読史余論 ) (Đọc sử dư luận), Hakuseki lần đầu tiên đã chia lịch sử Nhật ra nhiều thời đại một cách hợp lý. Tác phẩm Koshitsuu ( 古史通 ) (Cổ sử thông) tìm cách giải thích hợp lý những chuyện thần thoại, bằng cách coi những chuyện nầy là những tỉ dụ lịch sử, tác phẩm Hankanfu (Phiên hàn phổ) viết về sử của các phiên (lãnh địa của các lãnh chúa) là những tác phẩm xuất sắc.

Sau sử là nông học. Để duy trì và tăng cường sức sản xuất nông nghiệp, ngoài những nâng đỡ bằng chính sách, cần có những nghiên cứu kỹ thuật canh nông hợp khoa học. Quyển “Nougyou zensho” ( 農業全書 ) (Nông nghiệp toàn thư) của Miyazaki Yasusada ( 宮崎安貞 ) là một thành quả của những nỗ lực về học vấn theo nhu cầu của xã hội.

Giáo dục sơ đẳng Teragoya
Mặt khác, sự phát triển của toán Nhật (Hòa toán) là điều đặc biệt đáng chú ý. Nghiên cứu về toán Nhật của Seki Takakazu ( 関孝和 ) (mất vào năm 1708) được coi như đạt tới lãnh vực vi, tích phân. Trước khi Newton và Leibniz nghiên cứu về số học cao đẳng, toán Nhật đã phát đạt một cách dị thường. Nhưng toán ở Âu châu đã tiến bộ hợp lý để trở thành cơ sở cho khoa học tự nhiên và kỹ thuật ứng dụng, trong khi toán Nhật chỉ là trò du hí để giải những đầu đề khó hiểu, nên không thể phát đạt thành một môn học có hệ thống. Điểm nầy cho thấy, với sự thiếu thành thục tinh thần khoa học hợp lý của Nhật Bản, toán Nhật có vận mệnh đáng thương vì đó chỉ là một tiến bộ dị hình cô lập có tính cách thợ khéo tay ( 職人芸 ) (Shokunin gei).
Học vấn thời nầy thịnh hành là kết quả của những yêu cầu về văn hóa cao lên trong lúc thái bình. Thời trước, chỉ có chùa chiền là cơ sở giáo dục có tổ chức, nên muốn giáo dục con cái phải gởi con cái vào chùa. Thời nầy có thầy ở terakoya ( 寺子屋 ) (giáo dục sơ đẳng) dạy đọc sách, viết chữ (hình 47). Nhờ đó, giáo dục được phổ biến trong dân gian.

Ở Nhật, từ trước đến nay tuy có một số sách về Phật điển hoặc một vài sách khác đã được xuất bản bằng ấn loát ở Heijoukyou hoặc ở “ngũ sơn” vùng Kyouto nhưng hầu hết sách được sao bằng tay để đọc. Đến thời Edo, xuất bản trở thành công việc doanh lợi, ở thành phố có nhiều tiệm sách được mở ra, sách   ấn loát trở nên phổ thông, giúp cho việc phổ cập trí thức. Một điểm khác với những thời đại trước là văn nghệ thường dân đã được sản xuất để buôn bán. Tuy những người trong giới cai trị thời phong kiến không muốn trí thức của dân chúng được khai thác, nhưng tiến bộ của nhân trí đã đi đến chỗ không chận lại được nữa.

SỰ PHÁT TRIỂN NGHỆ THUẬT CỦA NGƯỜI THÀNH PHỐ

Khuynh hướng phát triển kinh tế hàng hóa cùng với địa vị xã hội lên cao của người thành phố đã là căn nguyên lịch sử đưa đến việc khai thác trí thức rộng rãi trong giới thường dân. Duy trì sản xuất nông nghiệp để từ đó có trưng thu tối đa từ nông dân là điều kiện trọng yếu để xã hội phong kiến sinh tồn. Phát triển kinh tế hàng hóa ngược lại là một hiện tượng có hại có thể phá tan cơ cấu căn bản nầy của xã hội. Thế nhưng tiến triển kinh tế hàng hóa đã lập ra những vùng kinh tế rộng rãi, làm xã hội phong kiến vững chắc. Khi thái bình đến, mâu thuẫn có từ xưa nầy trở thành trầm trọng. Nông dân và vũ sĩ, những người sống dựa vào vật sinh sản của ruộng đất, trở nên nghèo khốn. Thương nhân, những người có tư bản thương nghiệp, tương đối mạnh ra. Trong toàn thể, địa vị xã hội của dân thành phố nầy lần lần được lên cao.

Nhân khẩu tập trung vào thành phố. Thời trước, Kyouto có khoảng 100 ngàn dân, Sakai có 30 ngàn, Kamakura có 10 ngàn. Vào khoảng giữa thời nầy, Edo có 500 ngàn dân, Oosaka có 300 ngàn. Do đó những yêu cầu của dân thành phố đã được phản ánh rõ rệt trong giới văn hóa. Văn hóa của dân thành phố phồn vinh. Ngay trong lãnh vực học vấn, một lãnh vực phản ánh những yêu cầu của vũ sĩ, đã có những học giả ưu tú xuất thân từ dân thành phố như Itou Ninzai, Tominaga Nakamoto như đã viết ở phần trước. Trong giới nghệ thuật, dưới sự bảo hộ của vũ sĩ, Sarugaku nou và tranh hội họa phái Kanou tiếp tục giữ những dạng thức cũ kỹ, mất sức sống nghệ thuật. Mặt khác, phía vũ sĩ, họ đã bị kiềm chế bởi những hình thức lễ nghĩa, luật pháp của Nho giáo và của vũ sĩ đạo nên họ đã không biểu hiện được những chân tình mặt trong của mình.

Từ trước đến nay, thường dân không bao giờ nắm được quyền chủ đạo trong giới văn hóa, đến đây, lần đầu tiên họ có một địa vị chủ đạo toàn diện trong giới văn hóa. Văn hóa thường dân, nói đúng hơn nghệ thuật, văn hóa của người thành phố toàn thịnh.

Nói đến nghệ thuật của dân thành phố thời Genroku ( 元禄 ) [6] , đầu tiên phải kể haikai ( 俳諧 ) (thơ đùa, thơ châm biếm ). Vào năm 1681 (Tenwa nguyên niên) ẩn sĩ Matsuo Bashou ( 松雄芭蕉 ), đã lập ra phái haikai chính thống mới, đưa haikai từ một liên ca có tính cách hài hước thành một nghệ thuật sâu xa. Haikai của Bashou phát huy đặc sắc nhất ở điểm diễn tả cảm giác buồn bã, lặng lẽ của thiên nhiên với tinh thần thoát tục, cao nhã với tâm trạng tôn giáo của thời trước. Haikai có nguồn gốc ở hòa ca nên đề tài thường có một hình thức nhất định, giới hạn trong thiên nhiên và nhân tình. Nhưng Bashou, đã lấy đề tài cho nghệ thuật của mình từ những sự việc hằng ngày xung quanh với cái nhìn ấm áp. Haikai của Bashou đúng là nghệ thuật đại chúng của thời đại nầy.

Câu đầu trong haikai lần lần được ngâm độc lập ra, tạo ra một hình thức thơ ngắn với 17 âm đọc, hiếm trên thế giới. Hiện tượng quan trọng ở đây là haikai đã là một nghệ thuật phổ cập, không chỉ một số ít thi sĩ, mà cả đại chúng rộng rãi ai cũng có thể ngâm được. Tuy nhiên vì là thơ đại chúng, ngắn gọn dễ ngâm nên thơ nầy dễ đi đến chỗ trụy lạc mất tính cách điêu luyện về nghệ thuật. Nhưng haikai của Bashou đã giữ được một cân bằng thích thú giữa tinh thần nghệ thuật cùng tính cách đại chúng giản dị, khai thác được một tâm trạng nghệ thật sâu xa.

Thư hai phải kể đến những tập truyện Ukiyo ( 浮世 ) (Phù thế) [7] . Truyện Ukiyo biến hình từ những tập truyện chữ kana (katagana), có nguồn gốc truyện cổ tích thời trước. Ihara Saikaku ( 井原西鶴 ), nhà thơ haikai đã khéo léo dùng phương pháp của haikai, diễn tả hình thái sinh hoạt của dân thành phố, qua những tả thực bén nhọn. Có thể xem đó là một hình thức độc đáo, tạo ra một phong trào trong văn nghệ sử. Tác phẩm của Saikaku có tính cách haikai mạnh mẽ, thời sơ kỳ có truyện dài “Koushoku Ichidai otoko” ( 好色一代男 ) (Một đời đàn ông háo sắc) và “Koushoku Ichidai onna” ( 好色一代女 ) (Một đời đàn bà háo sắc), tuy yếu về mặt phân bối cấu tứ, giống như truyện mẫu Genji monogatari, nhưng trong truyện có những quan sát bén nhọn về thực trạng dành dụm, kiếm lời, khoái lạc của dân thành phố. Thời vãn niên có truyện “Seken munesanyou” ( 世間胸算用 ) (Chuyện tính toán của thế gian) “Saikaku Okimiyage” ( 西鶴置土産 ) (Quà để lại của Saikaku) đã nói lên tình trạng khốn cùng, chạy ăn từng ngày của mọi người. Những tác phẩm nầy cho ta thấy điểm cao của văn nghệ tả thực của Nhật Bản.

Thứ ba phải kể đến “Kịch búp bê Joururi” ( 人形浄瑠璃 ). Thời xưa trong dân gian đã có những trò múa dùng búp bê. Búp bê đã được dùng như bùa chú trong nghi thức tôn giáo. Nhưng lần lần những trò múa nầy trở thành trò giải trí. Mặt khác, thời chiến quốc người ta đã dùng Joururi ( 浄瑠璃 ) [8] hòa với Shamisen ( 三味線 ) (đờn được chế biến từ đờn “tam huyền” nhập từ Ryuukyuu ( 琉球 ) (Okinawa) ) gọi là “nhạc Joururi” để kể truyện. “kịch búp bê Joururi” là một hòa hợp giữa diễn nghệ nhạc Joururi với múa búp bê.

Kịch trường Kabuki

Thời Edo sơ kỳ, người ta thích những kịch búp bê Joururi có những động tác hào hoa dùng bùa phép. Nhưng đến cuối thời Genroku, Takemoto Gidayuu ( 竹本義太夫 ) đã làm ra những khúc nhạc Gidayuu, đồng thời Chikamatsu Monzaemon ( 近松門左衛門 ) đã sáng tác nhiều kịch búp bê Joururi nổi tiếng kiểu Gidayuu và đã đưa nghệ thuật nầy đạt đến mức cao thượng.
Chikamatsu đã thể theo những đòi hỏi của thời đại, dồn nhiều sức vào những kịch có động tác hào hoa. Nhưng ngoài ra ông còn sáng tác những bản kịch như Sinjuuten no Amijima ( 心中天網島 ) (truyện người làm giấy cùng chết với du nữ Koharu) một tuyệt tác tả thực tình cảm tế nhị của con người. Cận đại, những kịch nầy ngược lại được đánh giá cao. Kịch búp bê Joururi của Chikamatsu không phải là bản kịch để đọc, đó là bản kịch để diễn bằng búp bê, nên những vai trong kịch không tránh khỏi tính cách giống nhau, khác với những sáng tác tự do Ukiyo của Saikaku. Saikaku nhìn đời người với một thái độ khách quan không màng, ngược lại Chikamatsu nhìn những vai trong kịch với một cái nhìn đồng tình ấm áp, đặc biệt, bút của ông hết sức điêu luyện trong những bi kịch diễn tả xung đột giữa nghĩa lý và nhân tình, và đã thành công trong cách diễn tả buồn vui của những người sống trong xã hội phong kiến. Đặc sắc của kịch búp bê là có thể dùng búp bê để diễn tả thấu triệt những sáng tạo thuần túy nghệ thuật của mình (khác với diễn tả qua diễn viên con người) đã tạo ra được một điểm cao trong nghệ thuật sử Nhật Bản.

Tranh mỹ nhân của Moronobu

Thứ tư phải kể đến Kabuki ( 歌舞伎 ) [9] . Kabuki có gốc từ “Okuni kabuki” ( 阿国歌舞伎 ) do ni cô tên “Izumo no Okuni” ( 出雲阿国 ) hợp tác với “Nagoyasan Saburou” ( 名古屋山三郎 ) trình diễn, lưu hành ở thời Ieyasu. Sơ kỳ, kabuki chỉ là trò múa đơn thuần, nhưng sau đó lần lần có cấu tạo của kịch và trở thành diễn kịch. Đến thời Genroku, có những kép hay như “Ichikawa Danjuurou” ( 市川団十郎 ), Sakata Toujuurou” ( 坂田籐十郎 ) ra đời, và nội dung lần lần lên cao. Kịch trường cũng vậy, lúc ban đầu, chỉ là những dàn kịch ngoài trời bắt chước kiểu dàn kịch Nou, khách ngồi dưới đất xem kịch. Sau đó lần lần kabuki được diễn trong những dàn kịch có mái nhà, có hai tầng ngồi cho khán giả, có đường ra vào sân khấu (gọi là đường hoa) cho diễn viên, có trang bị màn kịch (hình 48).

Sự xuất hiện của những tòa nhà cho công chúng như kịch trường kabuki, là việc chưa có từ trước đến nay, đã là một biểu tượng nói lên sự phát đạt những thiết bị văn hóa đại chúng thường dân của Nhật trong thời nầy.
Thứ năm phải kể đến Ukiyoe ( 浮世絵 ) (tranh thế tục). Ukiyo ở đây cùng nghĩa với ukiyo trong sách Ukiyo có nghĩa là phong tục dân chúng hiện đại. Ukiyoe là cách vẽ do Hishikawa Moronobu ( 菱川師宣 ) bắt đầu vào năm 1681 (Tenwa nguyên niên) (hình 49).
Thời trước, ta có Yamatoe điêu luyện trong tranh phong tục. Phái Kanou cũng đã vẽ rất nhiều tranh về phong tục hiện đại. Lần lần cách vẽ nầy đã được truyền ra trong giới thợ vẽ dân gian thành phố. Nhiều tranh phong tục đã được vẽ ra trong đó có những tranh như “Yuna no kyoutai” ( 湯女の嬌態 ) (Uyến rủ của du nữ). Với truyền thống nầy, Ukiyoe thích vẽ tranh du nữ.

Bình trà của Nonomura Ninsei
Đặc sắc của ukiyoe là có thể in ra hằng loạt và bán với giá rẻ, nhờ vậy dân chúng dễ mua. Đây là hiện tượng song song với sự phổ cập của sách văn nghệ ấn loát ukiyo. Ukiyoe đáng được đánh giá là nghệ thuật dân chúng, không phải vì ukiyoe vẽ mặt của du nữ, đào kép, lực sĩ, những đề tài quen thuộc đại chúng, mà còn đáng đánh giá ở hình thái phân phối của nó. Kỹ thuật dùng bản để in tranh nầy ban đầu chỉ in được tranh một màu, sau đó dùng màu đõ làm màu in chính, kế tiếp, màu vàng và lục được in thêm lên tranh, tranh nầy được gọi là Shuzurie ( 朱摺絵 ) (tranh in châu).

Bình phong của Ogata Kourin
Sau hết phải kể đến công nghệ. Đời sống của dân chúng được phát đạt nên mức tiêu thụ tăng lên. Nhờ đó nhiều sản phẩm công nghệ, mỹ thuật được sản xuất và được phân phối rộng rãi trong dân gian (nói đúng hơn là giai cấp giàu có ở thành phố) và không còn bị độc quyền chiếm hữu bởi giai cấp cai trị nữa. Ở thời đại chưa có máy móc để sản xuất, chưa có công xưởng công nghiệp, trong việc sản xuất những sản phẩm như sơn mài, đồ gốm, nhuộm dệt v.v…thời nầy cũng có đầy đủ điều kiện sinh ra những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao, vì đã được chế biến tỉ mỉ bởi những tay thợ lành nghề. Tỉ dụ như sơn mài phết vàng của Ogata
Kourin ( 緒方光琳 ) hoặc đồ gốm của Ogata Kenzan ( 緒方乾山 ), của Nonomura Ninsei ( 野々村仁清 ) (hình 50) là những mỹ thuật công nghệ xuất sắc. Kourin đã là một tác giả nổi tiếng về tranh trang sức, có địa vị độc đáo trong lịch sử hội họa, đã xúc tiến cách vẽ của Soudatsu thành tranh mẫu (hình 51). Cách nầy có được vì ông ta là một nhà công nghệ mỹ thuật.

ĐẶC SẮC VĂN HÓA CỦA DÂN THÀNH PHỐ THỜI GENROKU

Đời sống của dân thành phố đã phát đạt ở mọi mặt. Từ thờ Momoyama, thành phố lớn có nhiều tiệm buôn hai tầng. Đến thời Edo, nhiều nhà kho vách đất ( 土蔵造 ) (dozouzukuri) (hình 52) được cất ra với mục đích tránh hỏa hoạn. Phong cảnh của những căn nhà liên tục có vách đất, mái ngói hiện ra ở Edo.

Thời Genroku phong tục trên dưới đều trở nên hoa mỹ, trang phục hào hoa thành mốt. Phong tục của dân thành phố, nhìn mắt có vẻ xa xỉ hào hoa, nhưng y phục không nhất thiết đã phát đạt một cách hợp lý. Sinh hoạt “ngồi trên chiếu” thịnh hành, nhất là ở đô thành đôi lúc ngồi trên chiếu suốt ngày, đã đưa ra một hình thái gò bó, bất tiện trong phục sức. Hình thái căn bản của áo Nhật ( hòa phục) ngày nay có suso ( 裾 ) (chân áo) dài và tamoto ( 袂 ) (tay áo) rộng, được hoàn thành thời nầy, thiếu tính sản xuất, phù hợp với sinh hoạt của dân thành phố. Trang phục nầy không thể nào phù hợp với đời sống nông thôn nơi lao động chân tay từ sáng đến tối. Nông dân canh tác cho đến cận đại vẫn tiếp tục mặc áo chân ngắn, tay ống chật, quần bó, những y phục có tính sản xuất.

Kho nhà vách đất của nhà buôn
Tính bất hợp lý của hòa phục có một hình thái cực đoan trong trường hợp phụ nữ, có tay áo thùng thình, lưng thắt to. Điều nầy liên quan đến hiện tình nói trước cộng với địa vị thấp kém của phụ nữ thời nầy. Phụ nữ không có vai trò sản xuất, mất tự do hoạt động tự chủ, đã rớt xuống địa vị chỉ là đối tượng tình dục của nam giới. Phụ nữ trong tầng lớp vũ sĩ hoặc dân thượng lưu thành thị, những người không cần sản xuất, cũng đã phải cam nhận những trang phục thiếu tự nhiên để bày tõ vẻ thùy mị ( 女らしさ ) (onnarashisa) như búp bê của mình. Không thể bảo “hòa phục” ngày nay là trang phục truyền thống của Nhật vì những đặc sắc của hòa phục ngày nay đã được thành hình trong tình trạng đặc biệt của xã hội thời nầy.
Nói một cách tổng quát văn hóa đô thành vừa có tính cách lành mạnh dân chúng vừa có tính cách hưởng thụ khoái lạc. Tinh thần truy cứu tự do bình đẳng, phản kháng đạo đức ngụy thiện phi nhân của giai cấp cai trị đã được bày tỏ mạnh mẽ, cho thấy văn hóa đô thành đã giữ một vai trò lịch sử có tính cách tiến bộ, tiền phong trong thời đại mới, nhưng đồng thời chính như Saikaku người đã cho nhân vật trong tác phẩm mình chủ trương tự do luyến ái chống lại đạo đức chính thống cố giữ quan hệ phu phụ ở tình trạng trên dưới tôn ti, coi tất cả những quan hệ ngoài phu phụ là bất nghĩa, cũng đã để cho luyến ái trong truyện kết thúc ở chỗ khẳng định bản năng thỏa mãn nhục dục.

Chữ ukiyo trong sách hoặc trong tranh như đã nói ở phần trước có nghĩa là phong tục hiện đại, nhưng sự thật lại còn có nghĩa là háo sắc. Hơn 30% tranh của Moronobu ( 師宣 ) đã vẽ việc giao cấu và truyền thống đó vẫn được giữ trong ukiyoe hậu kỳ. Tính cách phóng khoáng về tình dục là một truyền thống của Nhật từ xưa, nhưng không phải không quan hệ với khuynh hướng văn hóa nêu trên của dân thành phố thời nầy.

Tín ngưỡng tôn giáo của người thành phố mất đi tính cách lo sợ việc hậu thế, chỉ hướng về lợi ích, cầu nguyện Phật, Thần để được làm ăn phồn thịnh. Điều nầy biểu hiện nhân sinh quan có tính cách hiện sinh tổng quát của thời đại, nhưng đó cũng là vì họ đã thiếu giác ngộ đứng đắn về bản chất của đời người.

Tính cách văn hóa thành phố nầy nói cùng vì nó mọc rễ từ địa vị lịch sử của người làm văn hóa. Nói rằng địa vị xã hội của người thành phố lên cao, nhưng đó chỉ có thể nói được trong khung cảnh xã hội phong kiến. Người thành phố thời nầy sống ký sinh vào thể chế phong kiến, lấy giai cấp vũ sĩ làm khách chính của mình, khác với tư sản Âu châu, những kẽ đã đấu tranh với phong kiến, dẫn xã hội đến chủ nghĩa tư bản hiện đại. Khó hy vọng văn hóa thành phố có những yếu tố mới mẽ, ngoài việc dung hòa những méo mó của văn hóa phong kiến.

Lời nói của nhân vật trong kịch búp bê Joururi, cho thấy người thành phố có  tự giác là vũ sĩ và người thành phố đều bình đẳng là con người. Người thành phố tuy hãnh diện với “đạo thành phố” của mình, đặc lý tưởng trên doanh lợi, sinh tiền đối lập với “đạo vũ sĩ”, nhưng họ đã không thể nghĩ được đến việc thay đổi khách quan trật tự giai cấp hiện tại. Họ biết rằng tuy họ có thực lực về kinh tế, nhưng nếu vũ sĩ dùng vũ lực, họ không thể đương đầu được, Người thành phố không có hoạt động sản xuất, hoặc những hoạt động tiến bộ nào, chỉ đi đi lại lại trên đường dành tiền và tiêu phí. Để phát huy sức mạnh của đồng tiền, họ đã đi vào hướng tìm khoái lạc xa xỉ không lành mạnh.

[1] Taikoukenchi: đo lường, phân cấp ruộng vườn. Toyotomi Hideyoshi đã cho đo lường, phân cấp ruộng vườn ra thành 4 loại: thượng, trung, hạ, hạ hạ, định số lúa có thể thu được theo đơn vị “goku” (khoảng 180 lít) và lấy đó làm tiêu chuẩn phân chia đất đai cho lãnh chúa.

[2] Thời Azuchi Momoyama: Azuchi Momoyama là một thị trấn ở tỉnh Shiga, Oda Nobunaga đã cho xây thành làm căn cứ của mình ở đó và thời đại Oda Nobunaga và Toyotomi Hideyoshi nắm quyền (1573-1598) được gọi là thời Azuchi Momoyama.

[3] Thuyền shuin: thuyền có hình dạng giống như ấn chỉ (chu ấn: ấn của vũ tướng thời Muromachi) được cấp phép đi mậu dịch ở hải ngoại, đặc biệt ở miền Trung VN và đảo Lu-xông của Phi-Líp-Pin.

[4] ngủ sơn: một cách thức thiền tự bắc chước chế độ ngủ sơn của nhà Tống. Chính phủ định 5 thiền tự tối cao, bổ nhiệm chức vụ “Trụ trì”, tập họp những cao tăng và học giả vầo đó.

[5] Matsudaira Sadanobu: người giữ chức “Lão trung” (quan nhiếp chính trực thuộc tướng quân giữ nhiệm vụ quản lý các lãnh chúa) thời hậu kỳ Edo.

[6] Genroku: niên hiệu của thiên hoàng Higashiyama. Thời Genroku dưới sự thống trị của tướng quân Tokugawa đời thứ 5, là thời thái bình, chính trị an định, học vấn, văn hóa thịnh hành, đời sống và văn hóa dân thành phố lên cao.

[7] Ukiyo: tiếng tạo ra từ chữ 憂き世 (ukiyo: thế giới ưu sầu) và 浮世(ukiyo: thế giới nổi) để chỉ một thế giới vô thuờng, lấy sự sống làm khổ sở. Ở đây có nghĩa là chuyện trần tục.

[8] Joururi: thời Muromachi mạt kỳ, có chuyện kịch nói về “cô gái Joururi” kể theo nhịp quạt giấy và đàn tì bà, được nhiều ngườI ưa thích. Sau đó chuyện kịch kiểu nầy phát triển ra thành diễn kịch múa rốI búp bê với tiếng đàn ba dây (Shamisen).

[9] Kabuki: diễn kịch nhảy múa của Nhật Bản, có âm nhạc, có khán đài. Chuyện kịch thường viết về lịch sử, truyền thuyết hoặc chuyện xã hội.

CHƯƠNG 7

VĂN HÓA THỜI KỲ PHONG KIẾN SUY SỤP

VĂN NGHỆ THÀNH PHỐ CHÍN RỤC VÀ TRẬT TỰ PHONG KIẾN LUNG LAY

Kinh tế hàng hóa phát triển khiến độ nghèo khổ của vũ sĩ và nông dân ngày càng trở nên trầm trọng. Năm 1716 (Kyouhou nguyên niên) Tokugawa Yoshimune ( 徳川吉宗 ) tựu chức tướng quân thứ 8, cho thi hành Kyouhou no kaikaku ( 享保の改革 ) (cải cách thời Hưởng Bảo) nhằm mục đích đè ém xu thế nầy để lập lại trật tự phong kiến. Dưới thời tướng quân thứ 10 Ieharu ( 家治 ), từ năm 1767 Tanuma Okitsugu ( 田沼意次 ) nắm thực quyền đã thông đồng với những thương nhân được đặt hàng, đưa ra chính sách mới. Chính sách nầy ngược lại có chiều hướng thích ứng với sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa. Qua việc ngầm thỏa thuận nầy, thương nhân có thể làm được mọi việc bằng sức mạnh của đồng tiền, việc nầy lộ rõ một cách công nhiên, nên bị phê phán và Tanuma đã bị cách chức. Năm 1787 (Tenmei năm thứ 7), dưới đời tướng quân thứ 11 Ienari ( 家斉 ), Matsudaira Sadanobu ( 松平定信 ) tựu chức “Lão trung” ( quan nhiếp chính dưới tay tướng quân), và vào năm 1789, ông nầy đã cho thi hành chính sách Kansei no kaikaku ( 寛政の改革 ) (cải cách thời Khoan Chính). Chính sách có tính cách phục cổ nầy nhằm chỉnh tề kỷ cương, bổ sung tài chính, khuyến khích cần kiệm, tránh xa xỉ, cứu tế vũ sĩ, ngăn chận hoang phế nông thôn.

Nhưng năm 1793 (Kansei năm thứ 5) Sadanobu về hưu, Ienari lấy lại thực quyền, chính sách chỉnh tề đổ vỡ, trên dưới đua nhau hưởng lạc. Thời văn hóa chín rục thường được gọi là thời “Văn Hóa Văn Chính” [1] mở màn. Trong tình thế đó, dưới thời tướng quân thứ 12 Ieyoshi ( 家慶 ), Mizuno Tadakuni ( 水の忠邦 ) tựu chức “Lão trung”, đã tìm cách thi hành Tenho no kaikaku ( 天保の改革 ) (cải cách thời Thiên Bảo). Đây là nỗ lực cuối cùng của mạc phủ nhằm chấn hưng chế độ phong kiến, ngoài khuyến khích cần kiệm, chỉnh tề phong tục, chỉnh lý tài chính, còn thi hành chính sách có tính cách trung ương tập quyền như kiểm soát trực tiếp đất đai trong vòng 10 dậm xung quanh Edo, đặt thương nhân mới ở nông thôn dưới sự cai trị trực tiếp của mạc phủ v.v…Nhưng chính sách nầy đã bị phản đối từ mọi mặt và năm 1843 (Thiên Bảo năm 14) Tadakuni bị cách chức, từ đó Edo mạc phủ bước lên đường suy vong.

Để đối ứng với những mâu thuẫn càng ngày càng mạnh mẽ nầy, chính trị đã thay đi đổi lại trong 2 chính sách hoặc là can thiệp có tính cách phục cổ đè ép đại chúng, hoặc là bất can thiệp có tính cách hiện thực theo chiều đại chúng. Trong trường hợp chính sách phục cổ được thi hành, ngược lại ý đồ của người   cải cách, nền kinh tế hàng hóa vẫn tiếp tục phát đạt, và tiếp tục làm cho xã hội phong kiến biến chất. Trong những thời kỳ có cải cách phục cổ, luôn luôn có những chính sách chỉnh tề phong tục, và những quản lý nghiêm khắc đối với  văn hóa thành phố. Dưới áp bức của quyền lực, văn hóa đã không phát triển theo hướng lành mạnh được. Áp bức nầy đã không ngăn cản được tính cách đồi trụy, chín rục của văn hóa thành phố, ngoài mặt giả vờ tuân theo quyền lực, thuận theo chính sách, nhưng sau lưng lại tìm cách thỏa mãn dục vọng lén lút ở nơi khác, và đã đưa đến kết quả có tính cách không lành mạnh.

Người thành phố đã không có đủ sức vạch ra một hướng đi mới trong lịch sử. Sinh hoạt của họ chỉ có thể làm cho văn hóa tiêu phí trong thời thái bình chín rục, không thể trở thành một điều kiện lịch sử đủ để tích trữ năng lượng tạo lập ra một thời đại mới. Tuy vậy, như sẽ nói ở phần sau, cũng cần phải đánh giá cao những cải tiến trong văn hóa thành phố, đã nâng đỡ những vận động của giới tư tưởng, giới học giả, những người tìm cách thoát ly lý thuyết phong kiến. Nhưng khi so sánh với thời Genroku, đặc biệt về nghệ thuật, nghệ thuật thành phố của thời phong kiến suy sụp mà “Văn Hóa Văn Chính” là chính yếu, đã giống như nghệ thuật quí tộc thời hậu kỳ Heian. Nghệ thuật nầy tuy tinh tuý điêu luyện về chất, nhưng đó chỉ là những phát triển cực hạn trong ngõ hẻm, không có liên kết trực tiếp với đại lộ tiến bộ chính yếu mạnh mẽ của lịch sử. Dưới đây là những khảo sát cụ thể về những lãnh vực nghệ thuật của thời đại nầy.

Về văn nghệ, sách Ukiyo thịnh hành nhất thời Saikaku, nay đã biến thành những truyện khí chất loại hình (viết về đặc tính cảm tình của một loại ngườI nào đó) rồi suy tàn dần. Sau đó tiểu thuyết đã phân hóa và lưu hành thành những sách như yomihon ( 読本 ) (sách đọc), kusazoushi ( 草双紙 ) (sách có tranh), sharebon ( 洒落本 ) (sách chơi bời kiểu cách, buồn cười), kokkeibon ( 滑稽本 ) (truyện kỳ dị), ninjoubon ( 人情本 ) (truyện nhân tình ) v.v…

Yomihon thường là những truyện dài lấy đề tài ở lịch sử. Nổi tiếng là truyện “Nansou Satomi Hakkenden” ( 南総里美八犬伝 ) [2] của Takizawa Bagin ( 谷沢馬琴 ), ông ta đã mất 28 năm để viết sách có 106 quyển nầy. Nhưng nhân vật trong chuyện đều có đặc tính giống nhau, cộng với đạo đức phong kiến, khuyến thiện trừng ác một cách máy móc đã làm cho truyện mất tự nhiên, chỉ cố tình thu hút đọc giả ở những diễn biến phức tạp, nên thiếu hấp dẫn. Ở điểm đó sách kusazoushi tuy đã thoát ra khỏI lãnh vực sách tranh đỏ, đen, xanh, vàng ấu trĩ ( sách cho phụ nữ và trẻ em), nhưng cũng vẫn có khuynh hướng giống như trên, nhất là ở những sách tranh dài goukan (sách gồm nhiều quyển ).

Kusazoushi đặt sinh mệnh ở tranh vẽ làm hấp dẩn đọc giả. Kusazoushi hấp dẫn vì có tranh bìa và tranh kèm bên trong do những họa sĩ ukiyo nổi tiếng vẽ. Đây là một văn nghệ có tính đặc dị, giống như tranh cuốn thời xưa (nếu chỉ đọc bản văn trong kusazoushi mà không xem tranh thì không thể hiểu chỗ nào là thích thú được) (hình 54). Nhưng mẫu truyện thường có tính cách hoang đường, nhất là sau khi lấy diễn kịch kabuki làm tranh vẽ, kusazoushi đã mất đi tính cách văn nghệ của mình.

Diễn kịch búp bê Joururi
So sánh với những sách nói trên, sharebon viết tỉ mỉ những đối thoại giữa khách và du nữ trong khi mua bán dâm, tuy dễ chán, nhưng nhờ diễn tả thực tế sống động nên có vẻ tự nhiên. Kokkeibon được sinh ra từ sharebon, đại biểu có truyện “Ukiyo furo” ( 浮世風呂 ) (chuyện phòng tắm ), “Ukiyo toko” ( 浮世床 ) (chuyện tiệm bới tóc) của Shikitei Sanba ( 式亭三馬 ) kể lạI hết sức sống động. Những đối thoại của già trẻ, nam nữ ở phòng tắm và tiệm bới tóc, khiến ta có thể tưởng tượng được khung cảnh của xã hội thường dân đương thời. Cùng là kokkeibon, truyện “Toukaidouchuu hizakurige” ( 東海道中膝栗毛 ) của Jippen Shaikku ( 十返舎一九 ) nổi tiếng. Sách nầy vì có khuynh hướng làm trò cười nhiều nên thiếu tính cách tả thực như Ukiyo furo, nhưng đủ cho ta thấy những khéo léo trong sinh hoạt của dân thành phố Edo.
Ninjoubon ( 人情本 ) cũng là sách được sinh ra từ sharebon, đại biểu có “Shunshoku Umegoyomi” ( 春色梅児誉美 ) (truyện luyến ái giữa một chàng đẹp trai với một kĩ nữ) của Tamenaga Shunsui ( 為永春水 ). Có thể nói truyện nầy đã thành công trong việc diễn tả một khía cạnh sinh hoạt chín rục của người thành phố, đã dùng tranh kèm ( 挿絵 ) (sashie) diễn tả một cách sâu xa bối cảnh và tâm tình của người trong chuyện, làm nổi bật những tâm lý bối rối của nam nữ trong thế giới hoa liễu. Có thể nói rằng, là văn nghệ của thời “Văn Hóa Văn Chính”, những sách nầy có tính nghệ thuật cao hơn những yomihon và kusazoushi. Nhưng tất cả đều có khuôn khổ nhỏ hẹp, thiếu độ sâu về mặt tư tưởng, thiếu phẩm cách, vừa có tính cách đồi trụy, đủ để cho ta thấy sự bế tắc của văn hóa thành phố.

Truyện dài goran, shiranu monogatari gồm nhiếu chuyện ma quái, giết người rùng rợn

Ngoài văn nghệ bằng văn tự, văn nghệ đại chúng mới, nghe bằng tai như koudan ( 講談 ) (giảng đàm : kể chuyện ), rakugo ( 落語 ) (lạc ngữ : kể truyện cười) được diễn ra ở diễn tường “yose” ( 寄席 ) (kỳ tịch : sân khấu cho koudan và rakugo), nơi giải trí mới của quần chúng. Đặc biệt là rakugo, lấy đề tài từ những chuyện đáng cười trong sinh hoạt hằng ngày của dân chúng, rakugo lần lần trở thành điêu luyện ra, và đã trở thành một nghệ thuật cho đến ngày nay vẫn còn đầy hấp dẫn.

Nghệ thuật búp bê Joururi, thời Chikamatsu được diễn bằng một tay nghệ sĩ, sau đó tăng lên đến 3 người, nghệ thuật trình diễn trở nên tỉ mỉ công phu, cấu tứ của bài kịch trở nên phức tạp hơn, thú vị hơn (hình 53). Bài kịch “Sugawara denju tenarai kagami” ( 菅原伝授手習鏡 ) (truyện của 3 anh em Mai Vương, Tùng Vương, Đào Hoàn đã khốn khổ trong việc bảo vệ Quản Tú Tài, con của Quản Trọng), “Yoshitsune senponzakura” ( 義経千本桜 ) (truyện tình ái giửa danh tướng Yoshitsune và nàng Shizu Gozen), “Kanadehon chuushingura” ( 仮名手本忠臣蔵 ) (truyện 47 nghĩa sĩ thành Akou( 赤穂 ) ) là những bài kịch viết chung rất nổi tiếng của Takeda Izumo ( 竹田出雲 ) và Namiki Sousuke ( 並木宗輔 ). Tuy những bài kịch nầy thiếu tính thống nhất trong toàn thể, nhưng những màn tuyệt đỉnh, đã làm khán giả xúc động thương hại cho những nghĩa sĩ phải chết vì tình nghĩa, vừa biểu hiện được những phê phán của dân chúng ẩn trong kịch, đối với đạo đức vô nhân đạo thời phong kiến, vừa giữ được tính cách xúc động của nghệ thuật sân khấu.

Búp bê Joururi lần lần suy vi, nhường chỗ cho những phái mới như Shinnai bushi ( 新内節 ) (cách thức Joururi, có tính cách ai oán, vừa khóc vừa kể chuyện), Tokiwazu bushi ( 常磐津節 )(cách thức Joururi, nửa ca nửa kể chuyện), Kiyomoto bushi ( 清元節 )(cách thức Joururi có đệm Shamisen), nối kết với kabuki hoặc thành trò diễn trong những tiệc trên phòng lót chiếu (zashiki).

Bản kịch kabuki thời nầy cũng có nhiều tiến bộ trong mặt cấu tứ và cuối thời mạc phủ đã có những tay viết kịch xuất sắc tả được những hiện thực của thời đại như Tsuruya Nanboku ( 鶴屋南北 ), Kawatake Mokuami ( 河竹黙阿弥 ). Kabuki, một nghệ thuật truyền thống cho đến ngày nay vẫn còn được nhiều khách ưa chuộng, đã hoàn thành được cách thức vào thời nầy. Kabuki là một ca vũ kịch lấy tài sắc hấp dẫn của diễn viên để thu hút khán giả, đến sau cùng vẫn giữ được những đặc tính nầy. Từ kết quả đó, những bản kịch nầy về nội dung, hình thức nghệ thuật không có được những tiến bộ đáng kể, có tính ỷ lại vào độ thâu khách của những diễn viên đóng vai chính. Giống như trường hợp của những kịch múa rối thời hậu kỳ, trong những màn chi tiết có những diễn xuất đẹp đẽ hấp dẫn người xem, nhưng toàn thể màn kịch ít khi làm cho người xem ngậm ngùi. Kabuki bị coi như trò du hí và kịch trường là những nơi chơi bời thiếu lành mạnh, diễn viên bị coi như là kawara kojiki ( 河原乞食 ) (kẽ ăn xin ở bờ sông), một thứ dân hèn mọn. Trong khung cảnh đó đương nhiên không thể nào có được một không khí đưa nghệ thuật kabuki lên cao.

Đến cận đại những nghệ thuật thành phố được đánh giá cao, nhưng cũng giống như những truyện kể thời xưa, đương thời, đó chỉ là những sản vật an ủi phút chốc. Những tác giả văn nghệ thỏa mãn với tên gọi “gesaku sha” ( 戯作者 ) (tác giả du hí), không thấy xấu hổ khi chạy theo ý thích của đọc giả, thiếu những tình cảm nóng bỏng đứng đắn trong việc mô tả nhân sinh như những văn hào thời Genroku hoặc những tác giả của những truyện kể thời xưa. Những tác giả nầy có một tinh thần hiện thực, nhìn thẳng vào tình cảm sống động của con người, khẳng định luyến ái và tình dục, không bị câu thúc bởi những đạo đức ngụy thiện Nho giáo, nhưng điều đó không phải vì họ chọn lấy con đường chống đối với đạo đức chính thống phong kiến, mà ngược lại bề ngoài họ tuân theo đạo đức phong kiến, lấy bản đề “khuyến thiện trừng ác” để tránh đàn áp. Kết quả từ việc không có những tư tưởng cao xa, lại thiếu dũng khí đấu tranh với hiện thực, là đã đưa đẩy văn hóa đến khuynh hướng trụy lạc, đó là điều không tránh được. Vì lẽ đó mà trong yomihon, kusa zoushi, kabuki có những cảnh giết người tàn nhẫn, những âm mưu xấu xa, những yêu quái rùng rợn, những chuyện chơi bời trai gái lộ liễu làm tê liệt cảm giác của người xem (hình 54). Ngay như Nanboku và Mokuami, những tác giả ưu tú trong mô tả chuyện đời thời nầy, cũng có những màn kịch như “Toukaidou Yotsuya kaidan” ( 東海道四谷怪談 ) nói về những ma quỉ kỳ quái, kịch “Benizara kakezara” ( 紅皿欠皿 ) có những màn tra tấn dã man, cho ta hiểu được đặc sắc nghệ thuật trong thời suy đồi nầy. Nhưng trong thời nầy cũng có những biểu biện đầy năng lượng có tính cách đối ngược với đạo đức ơn thù, với trật tự cố định của xã hội, như những tranh kabuki của Ekin ( 絵金 ), người vùng Tosa ( 土佐 ) được giới thiệu trong những năm gần đây (hình 55).

Tranh kabuki "Thái Dương" của Ekin

Ukiyoe của Hakuboku
Về thơ văn,”haikai” đã trở thành phàm tục, chỉ có một vài người đáng chú ý như “Yosa Buson” ( 与謝蕪村 ), dùng những văn từ hoa lệ, mỡ ra một khía cạnh mới cho thơ, hoặc như “Kobayashi Issa” ( 小林一茶 ), đã ngâm những vần thơ nói về đời sống, tình cảm của người dân nông thôn. Thơ hài hước “ngũ thất ngũ” phái “Senryuu” ( 川柳 ) trong thể “Maeku zuke” ( 前句付 ) [3] , thời sơ kỳ lúc Senryuu còn là tay phê bình, có nhiều bài rất hay diễn tả hết sức bén nhọn những tế nhị trong đời sống hằng ngày. Cùng với những bài thơ hài hước “ngũ thất ngũ thất thất” (31 chữ) “kyouka” ( 狂歌 ), qua thơ Senryuu ta có thể thấy tính cách hài hước của dân không màng chức tước thời thái bình. Nhưng vì thiếu thái độ đứng đắn đối với cuộc sống, nên không có được những bài thơ phê phán táo bạo đối với xã hội hoặc nhân sinh, cuối cùng chỉ tranh nhau “chơi chữ” hoặc hài hước “thật tâm” người đời.

Ukiyoe của Toushuusai Sharaku
Chuyển sang mỹ thuật tạo hình, kỹ thuật in tranh Ukiyoe lần lần trở nên tinh vi, và đã thành công trong việc in tranh với nhiều màu sắc sặc sỡ. Tranh mỹ nhân, có Suzuki Harunobu ( 鈴木春信 ), Kitagawa Utamaro ( 北川歌麿 ), tranh đào kép có Toushuusai Sharaku ( 東洲斎写楽 ) nổi tiếng. Harunobu và Utamaro vẽ phụ nữ với vẻ đẹp có tính cách Nhật Bản được nhiều người ưa chuộng (hình 56). Nhưng tiếc thay tất cả phụ nữ nầy đều giống nhau, không có vẻ đẹp riêng biệt, tượng trưng cho phụ nữ thời suy đồi, thiếu sức sống khi so sánh với tranh mỹ nhân thời Genroku. Tranh đào kép của Sharaku ( 写楽 ) diễn tả được cá tính của người trong tranh hết sức bén nhọn, cho nên không được người đương thời hoan nghênh, và trong một thời gian ngắn đã phải tuyệt bút (hình 57).
Tranh ukiyoe về phong cảnh đã được khai thác để đả phá những bế tắc xảy ra trong tranh miêu tả phong tục, nhân vật. Cuối thời mạc phủ có 2 thiên tài về tranh phong cảnh, một là Katsushika Hokusai ( 葛飾北斎 ) với tranh “Fugaku sanjuurokukei” ( 富岳三六景 ) (36 cảnh núi Phú Sĩ ), hai là Andou Hiroshige ( 安藤広重 ) với tranh “Toukaidou gojuusantsugu” ( 東海道五十三次 ) (53 trạm dịch đường Đông Hải) “Edo meisho hyakukei” ( 江戸名所百景 ) (100 thắng cảnh ở Edo ). Khác với Hokusai, một người sôi nổi mãnh liệt, Hiroshige có ngọn bút mềm mại, tuy thiếu tính nghệ thuật về chiều sâu và phần bén nhọn, nhưng ông đã dùng mưa, gió, tuyết v.v…trong phong cảnh bốn mùa để diễn tả phong thổ Nhật Bản với một tình cảm hết sức đậm đà (hình 58).

Ukiyoe phong cảnh của Andou Hiroshige

Tranh của Ike no Taiga theo cách Giới Tử Viên
Ngoài “tranh bản” ra, những phái như Maruyama (円山 ) (Maruyama Oukyou) hoặc phái Shijou ( 四条 ) có những tranh tả thực, chẳng hạn như vẽ phong cảnh lân cận Kyouto được nhiều hào thương hoan nghênh, nhưng về mặt nghệ thuật có tính cách nửa chừng nên không có chi đặc biệt. Ngoài ra còn có những tranh với cách vẽ của Giới Tử Viên (Trung Hoa) hoặc những cách vẽ học từ Minh hoặc Thanh hợp với sở thích của giới trí thức, được tôn trọng vì khác với tranh của những họa sĩ chuyên nghiệp. Ike no Taiga ( 池大雅 ) (hình 59), Yosa Buson, Tanomura Chikuden ( 田能村竹田 ) là những người có tiếng. Tranh của họ có tính cách thơ mộng, thoát trần, với một hương vị đặc biệt. Nhưng không thể phủ định những khía cạnh có tính cách huyền hoặc, cao siêu của những tranh nầy. xx Nói tổng quát, mỹ thuật tạo hình của thời đại nầy về độ cao không ngang hàng được với Shinkizan engi hoặc với tranh của Sesshuu, tranh của Soudatsu, như trong lãnh vực văn nghệ không có những tác phẩm so sánh được với Genji   monogatari hoặc với tác phẩm của Bashou, Saikaku, Chikamatsu.
Nhưng ở đây trong lãnh vực tạo hình có một điểm đáng được lưu ý là sự bắt đầu giao thiệp với mỹ thuật Tây phương. Ở thế kỷ thứ 16, thời văn hóa Nam man, đã có những du nhập tranh Tây phương, nhưng sau đó Nhật chỉ sinh ra được những tranh sơn dầu bắt chước vẽ lại những tác phẩm của Tây phương. Đến thời nầy có những tranh Tây phương do người Hoà lan đem đến, cùng với sự lưu hành của Lan học, họa sĩ tranh Tây phương như Shiba Koukan ( 司馬江漢 ) được sinh ra. Ngay trong lãnh vực tranh truyền thống Nhật bản, kỹ thuật của tây phương như cách thức “viễn cận” và nhiều cách thức khác đã được du nhập, và đã được phản ánh rất nhiều trong tranh ukiyoe. Những tranh nhân vật của họa sĩ Watanabe Kazan ( 渡辺崋山 ) với phương pháp của Tây phương là những tranh tả thực ưu tú mạnh bạo. Tranh của Hokusai, Hiroshige có những dấu tích dùng phương pháp của tranh Tây phương.

Goh đã mô phỏng tranh của Hiroshige
Nhưng điều quan trọng nhất không phải là ảnh hưởng của tranh Tây phương đối với tranh Nhật mà là việc tranh Nhật, những tranh chịu ảnh hưởng của Tây phương, vào cuối thời mạc phủ đã được xuất khẩu sang Âu châu và đã gây ra một ảnh hưởng sâu đậm đối với tranh Tây phương. Tranh Tây phương từ chỗ bị câu thúc bởi cách tả thực cổ điển, biến ra những màu sắc rõ ràng sáng sủa trong phái ấn tượng hậu kỳ, tuy do nhiều điều kiện lịch sử, nhưng những họa sĩ trong phái ấn tượng đã bị kích thích từ cách dùng màu trong tranh bản của Hokusai và Hiroshige là sự thật minh bạch. Tỉ dụ như tranh của Manet làm kinh hoàng những người thời đó, đã không dùng những màu trung gian mà chỉ dùng những sắc nguyên (đỏ, xanh, vàng) để vẽ. Cách vẽ nầy tuy được phát triển từ những cảm giác màu sắc của tranh Tây Ban Nha, nhưng chịu ảnh hưởng tranh bản ukiyo, những tranh đã gây ra nhiều quan tâm trong giới họa sĩ ở Paris từ khoảng sau 1855, tạo cơ hội thành lập phái ấn tượng hậu kỳ. Đây là cách vẽ rất mới phát xuất từ cái nhìn tự do của họa sĩ với những màu sắc sáng sủa, thoát ra những ảnh hưởng tả thực cổ điển. Những tác phẩm của Monet lại càng rõ rệt hơn. Họa sĩ thiên tài Goh hết sức nhiệt tâm trong việc học hỏi tranh bản ukiyoe, đã để lại những tác phẩm đầy cá tính, dùng nhiều màu sắc mạnh mẽ mãnh liệt.
Ngày xưa tranh Yamatoe được xuất khẩu sang Tống và đã được đánh giá cao, tranh bình phong Azuchiyama ( 安土山 ) của phái Kanou đã được gởi tặng giáo hoàng La Mã, nhưng những tranh nầy không gây được một ảnh hưởng nào trong giới hội họa của Trung Quốc hoặc Ý. Tranh bản ukiyoe đã gây được một ảnh hưởng sâu đậm trong hội họa sử tây phương là một việc đáng để ý vì từ trước đến nay Nhật Bản chỉ thu nhận những văn hóa hải ngoại mà đây là lần đầu tiên có cơ hội cống hiến trong công trình phát triển của văn hóa hải ngoại (hình 60).

SỰ NẨY NỞ TINH THẦN KHOA HỌC

Trong thế giới nghệ thuật truy cứu hưởng lạc tiêu phí, đã không nghe được tiếng chân bước mạnh mẽ nhằm đến một thời đại mới, nhưng trong lãnh vực tư tưởng và học vấn đã có những hiện tượng theo hướng phát triển của lịch sử.

Như đã nói ở trong chương trước, Nho học đã thống chế giới tư tưởng với tính cách là giáo học chính thống, nhưng từ trong nội bộ của Nho học đã có những tư tưởng tìm một đường đi mới thích hợp với hiện thực Nhật Bản, tự phủ định quyền uy của Nho học. Đến thời nầy, một hình thái khác với Nho học được thành hình, và đã tạo ra hai học phái có tổ chức. Điều nầy đã mở rộng phạm vi của con mắt đến chỗ không thể thấy được nếu bị câu thúc bởi Nho học, và cứ coi những giáo thuyết cổ điển của Trung Quốc có quyền uy vô thượng. Hai học phái đó là “Quốc học” và “Lan học”.

Quốc học được sinh ra khi “Keichuu” ( 契沖 ) thời Genroku tìm cách nghiên cứu quốc ngữ trong cổ điển Nhật Bản từ những sách như “Manyoushuu”. Đến đời “Kadano Azumamaro” ( 荷田春満 ), nghiên cứu cổ điển làm rõ đạo của thời cổ, được thêm vào, qua “Kamono Mabuchi” ( 賀茂真淵 ) đến “Motoori Norinaga” ( 本居宣長 ) về mặt tư tưởng và mặt học vấn, quốc học đã đạt được đến lãnh vực chững chạc. Đặc biệt là Norinaga, ông ta đã bỏ ra hơn 30 năm để hoàn thành “Kojikiden” ( 古事記伝 ) (truyện Cổ sự ký), sách chú thích “Cổ sự ký” vào năm 1798 (Khoan Chính thứ 10). Sách nầy là một nghiên cứu tường tận thực chứng cổ điển Nhật Bản, đến ngày nay vẫn có một giá trị rất cao trong học vấn, mà những nhà nghiên cứu về “Cổ sự ký” cần có cạnh bên mình. Học giả mù Hanawa Hokiichi ( 塙保己一 ) đã sưu tầm nhiều cổ điển Nhật Bản, đính chính, biên soạn ra “Gunshoruijuu” ( 群書類従 ) gồm 530 quyển. Sách nầy và sách của Norinaga là thành tích vĩ đại của các học giả phái quốc học.

Phương pháp của phái quốc học là làm rõ “đạo xưa” ( 古の道 ) (Inishie no michi) qua những hiểu biết văn kiện cổ điển Nhật Bản, giống như phương pháp “Cổ văn từ học” của phái Sorai ( 徂徠 ) làm rõ giáo nghĩa Khổng Mạnh qua những nghiên cứu cổ điển Nho giáo. Phái Sorai lấy giáo thuyết của thánh nhân Trung Quốc làm quyền uy tuyệt đối, ngược lại phái quốc học xem đạo lấy ra từ cổ điển Nhật Bản là tư tưởng vô thượng. Theo những học giả quốc học, việc đem hết tâm sức nghiên cứu cổ điển là để tìm ra đạo cổ thuần túy của Nhật bản, chưa bị tư tưởng Trung Quốc, tư tưởng Phật giáo tác động.

Tranh kèm trong sách của Sagae Masumi

Với hình thức lật ngược tư tưởng sùng bái Trung Quốc của phái Sorai, quốc họ đã chủ trương chủ nghĩa lấy Nhật Bản làm trung tâm, nhưng đây cũng chỉ là một tư tưởng chủ trương học vấn đạo đức tư biện ( đạo đức nghĩ ra trong đầu óc, không qua kinh nghiệm) có cùng tính chất với Nho giáo, nên không thể nói là đã thoát hẳn cách suy nghĩ của Nho giáo. Điểm tiến bộ của phái quốc học là đã chủ trương cần thiết nghiên cứu cổ điển Nhật Bản, công kích những nhà Nho chỉ ăn học cổ điển Trung quốc, mà không biết gì về Nhật Bản, nơi mình sống. Nhưng quốc học đã không nghiên cứu lịch sử hiện thực của Nhật Bản, mà lại giới hạn cái nhìn vào cổ điển xưa. Đây là kết quả của ảnh hưởng Nho học, một học vấn trên bàn giấy.

Quốc học đã không vượt qua được khuôn khổ của giáo học phong kiến. Tuy vậy quốc học đã dạy phải tôn trọng chân lý hơn những thuyết giáo của thầy, đã phá tệ hại nhớ như con két lời dại của thầy. Quốc học cũng nêu cao tinh thần nghiên cứu thảo luận, chủ trương sự thật quan trọng hơn những lý luận đạo đức chỉ có trên văn tự. Đó là một thái độ tiến bộ chưa có từ trước đến nay.
Nhất là Motoori Norinaga, người xuất thân từ nhà buôn vùng Ise đã xem bản chất của truyện Genji monogatari là để biểu hiện những chuyện đáng thương chớ không phải để nêu lên những chỉ bảo của Phật giáo hay Nho giáo và đã làm rõ ra lý do tồn tại của truyện nầy là ở tính nghệ thuật độc đáo của nó chứ không phải là những thủ đoạn cho tôn giáo và đạo đức. Ông cho rằng luyến ái là một biểu hiện thiết thực của lòng người và trong văn nghệ cổ của Nhật Bản có chủ đề về luyến ái rất nhiều, và điều đó hợp với bản chất của văn nghệ. Ông còn chủ trương rằng những phê phán cho là háo sắc chỉ là những ngụy thiện của Nho giáo. Đây là cách nghĩ mới dám thẳng thắn phê phán tư tưởng phong kiến.
Một khuyết điểm lớn của những học giả phái Quốc học là không vượt qua khỏi khung cổ điển, không trực tiếp nhìn những hiện thực sống động, chỉ tìm cách làm ra một khung trời mới qua nghiên cứu cổ điển. Trong phái Quốc học cũng có người như Sugae Masumi ( 菅江真澄 ) đã đi đến nông thôn, ngư thôn ở Touhoku ( vùng đông bắc), và Shinshuu ( 信州 ) (vùng gần biển Nhật Bản ), quan sát tường tận tập quán sinh hoạt của những người dân vô danh, viết ra “Kikoushuu” ( 紀行集 ) (Kỷ hành tập) to lớn có tranh phụ kèm (hình 61). Nhưng tiếc thay, ngay như Sugae Masumi, ông nầy cũng không ra sức tìm hiểu đời sống hiện thực của dân chúng thay đổi theo chiều hướng lịch sử, mà chỉ cố gắng tìm kiếm những tập quán sinh hoạt cũ qua những truyền thuyết trong dân gian.

Chủ lưu của Quốc học đã tự ghép mình trong những nghiên cứu văn kiện cổ điển, tách rời hiện thực, đôi khi chính mình phản bội lại tính cách khách quan của văn kiện, có khi rơi vào chủ nghĩa thần bí, thiếu hợp lý trên thế giới quan. Ngược lại phái Lan học (hoặc Dương học) đã có thái độ có tính cách khoa học rất mạnh mẽ.

Bế quan tỏa cảng đã ngăn chận con mắt của quần chúng từ những biến chuyển trên thế giới, nhưng đã không ngăn chận được lòng ái mộ nhiệt liệt và nhiệt ý học hỏi đối với văn hóa Tây phương.

Arai Hakuseki ( 新井白石 ) quan tâm đến tình hình Tây phương từ trước, đã viết quyển “Seiyoukibun” ( 西洋紀聞 ) (Tây phương kỹ văn) nói về địa lý thế giới, sau khi tra hỏi tình hình thế giới từ một người Ý tên Sidotti bị bắt vì tộI tìm cách vào Nhật Bản. Trong tình cảnh bế quan tỏa cảng, những nỗ lực và nhiệt tâm học hỏi văn hóa Tây phương vẫn được tiếp tục qua cửa ngõ duy nhất là “mậu dịch với Hòa Lan” ở Nagasaki. Đi du học ở Nagasaki hoặc mỗi năm một lần khi nhân viên buôn bán Hòa Lan đến chầu mạc phủ, là cơ hội học hỏi của những người ái mộ văn hóa Tây phương. Cho nên tuy chỉ là một nhân viên buôn bán, những người Hòa Lan nầy đã phải trả lời những câu hỏi về nhiều ngành học vấn.

Để củng cố xã hội phong kiến, những người cai trị cảm thấy cần phải lợi dụng kỹ thuật và khoa học cận đại của Tây phương. Tướng quân thứ 8, Yoshimune, coi trọng học vấn thực tế, có quan tâm đến lịch và thiên văn của Hòa Lan, đã khuyến khích Lan học nhằm mục đích thi hành chính sách chấn hưng sản nghiệp. Nhưng vì cấm đạo Thiên Chúa, nên đã có những khống chế mạnh mẽ trong việc đọc sách Tây phương, chỉ những người thông dịch ở Nagasaki mới biết được chút ít tiếng Hòa Lan, nên việc học hỏi học vấn Tây phương rất khó khăn.

Y sĩ Maeno Ryoutaku ( 前野良沢 ) và Sugita Genpaku ( 杉田玄白 ), từ những thí nghiệm giải phẫu người ta, đã biết rằng những sách giải phẫu của Hòa Lan hết sức chính xác, và không thể tin được những sách y học của Nhật Bản theo kiểu Trung Hoa. Từ đó họ đem hết tâm huyết học hỏi, dịch sách giải phẫu của Hòa Lan, và đã xuất bản được sách “Giải thể tân thư” vào năm 1774. Tình trạng nầy được Genpaku viết rõ trong “Rangaku kotohajime” ( 蘭学事始 ) (bắt đầu Lan học).  Từ đó con đường học hỏi học vấn Tây phương qua nguyên văn sách Hòa Lan được mở ra.

Haruma Wage

Sau đó Ootsuki Gentaku ( 大槻玄沢 ) đã viết ra sách nhập môn “Rangaku Kaitei” ( 蘭学階梯 )  và Inamura Sanpaku ( 稲村三泊 ) xuất bản tự điển Lan-Nhật “Haruma Wage” ( ハルマ和解 ) tạo ra tiện nghi to lớn cho những người nghiên cứu Lan học (hình 62). Hơn nữa, năm 1823, Y sĩ người Đức tên Siebold đã đến thương quán Hòa Lan mở ra “Narutaki juku” ở ngoại ô Nagasaki để giảng học thuật của Tây phương một cách có hệ thống cho những học sinh đến từ toàn quốc, và nhờ đó đã nâng cao trình độ của Lan học.

Cuối thời mạc phủ, không những chỉ học ở Hòa Lan, mà những học tập về kỹ nghệ, học thuật cận đại của những nước Âu châu cũng đã lan rộng ra, và Lan học xứng đáng với tên mới là “Dương học”. Đối với những người trong thế giới “ân thù”, Dương học là môn học kỳ dị, không thích được. Nhưng họ không thể phủ định giá trị của Dương học, các phiên trấn ( xứ của các lãnh chúa) kể cả Mạc Phủ đã tranh nhau học hỏi Dương học.

Học vấn Âu châu truyền đến với tính cách là văn hóa Nam man (man ri mọi rợ ở phương Nam) chưa mọc rễ được thì đã biến mất bằng sự cấm đoán đạo Thiên Chúa. Trí thức và khoa học cận đại bắt đầu được chấp nhận ở Nhật Bản nhờ ở kết quả thành công trong việc học tập Dương học. Như đã nói tường tận ở những phần trước, mặc dầu Nhật Bản có đủ tư cách hãnh diện vì đã sinh ra được những tài sản văn hóa cao độ trong lãnh vực tôn giáo và nghệ thuật, nhưng hoàn toàn không sinh ra được một hệ thống trí thức nào có tính cách hợp lý xứng đáng với tiếng khoa học.

Nhưng vào thời Edo, thế giới quan có tính cách siêu việt của tôn giáo bắt đầu mất sức, và từ kết quả đó những quan tâm về hiện thực mạnh mẽ ra, ngay trong chính những nhóm học giả thuộc hệ thống học vấn truyền thống kiểu Trung Quốc, tinh thần tìm hiểu thực chứng cũng lần lần lên cao. Tỉ dụ như trước khi Ryoutaku giải phẫu thân thể con người, năm 1754 ông Yamawaki Touyou ( 山脇東洋 ) đã cắt mổ thân thể con người, ghi lại và trình bày kỷ lục thí nghiệm trong sách “Zoushi” ( 臓志 ) (Tạng chí). Những điều kiện nghiên cứu khoa học đã đi đến chỗ được hoàn chỉnh, ở đây việc học tập Dương học xảy ra, và người Nhật bắt đầu khám phá ra cách nhận thức khoa học cho mình.

Ryoutaku, Genpaku hoặc Siebold đã mở đường cho y học Tây phương với những thực chứng sinh lý học dựa vào thực nghiệm, Shizuki Tadao ( 志筑忠雄 ) nghiên cứu vật lý và thiên văn, viết sách “Rekishou Shinsho” ( 暦象新書 ) giới thiệu thuyết địa động, Hiraga Gennai ( 平賀源内 ) tìm cách chế máy phát điện và độ kế ấm lạnh, Inou Tadataka ( 伊能忠敬 ) đã đi khắp Nhật Bản, đo lường đất đai vẽ ra bản đồ Nhật Bản chính xác tinh mật, tất cả những tỉ dụ thực sự trên là kết quả thực tế của sự thành công trong việc học tập khoa học cận đại của Tây phương.

Điều đáng chú ý ở đây là tất cả những tỉ dụ thực sự nầy đều thuộc vào lãnh vực ứng dụng kỹ thuật của khoa học tự nhiên. Trong thời đại giáo học phong kiến chi phối nhân tâm một cách kiên cố, việc học tập tư tưởng xã hội hoặc khoa học xã hội Âu châu, có cấu tạo khác hẳn với xã hội phong kiến ở đây, là điều không thể có được. Giai cấp cai trị, tích cực trong việc áp dụng Dương học, chỉ nhằm mục đích lợi dụng trong việc củng cố cai trị phong kiến. Những yếu tố có thể gây ra tình cảm hoài nghi hoặc phê phán trật tự phong kiến đều được chú ý bài trừ một cách kỹ lưỡng. Cuối thời mạc phủ, khi mà vấn đề ngoại giao trở nên trọng đại đưa đến chỗ cần bãi bỏ chính sách bế quan tỏa cảng thì mạc phủ và các phiên trấn lại càng ra sức học hỏi kỹ thuật của Tây phương, nhưng tất cả đều bị giới hạn trong khoa học quân sự, cần thiết cho việc làm mạnh lực lượng quân sự của mình.

Năm 1850 trong lãnh địa của lãnh chúa Nabeshima ( 鍋島 ) (tỉnh Shiga nay) đã có lò phản xạ dùng để đúc đại bác, sau đó ở xứ Satsuma ( 薩摩 ) (tỉnh Kagoshima nay ), lãnh chúa Shimazu Nariakira ( 島津斉彬 ) đã cho lập lò tinh luyện để chế tạo cơ giới quân nhu. Sau khi mở cảng, lãnh chúa xứ nầy với sự viện trợ của Anh Quốc, đã cho lập công xưởng chế tạo máy dệt, và mạc phủ với sự hiệp lực của Pháp đã mở xưởng đóng tàu ở Yokosuka ( 横須賀 ) (thị trấn phía Nam Yokohama ). Những điều nầy cho thấy những tình trạng đặc biệt trong lịch sử cần thừa nhận kỹ thuật và khoa học cận đại.

Năm 1857 mạc phủ cho mở ra “Banshoshirabesho” ( 蕃書調所 ) (sau đó đổi tên là ( 開成所 ) Kaiseisho ). Đây là cơ quan nghiên cứu chỉ dạy khoa học Tây phương, nguồn gốc của trường đại học Toukyou ngày nay, và từ đó trường nầy giữ một địa vị quan trọng trong lịch sử học vấn của Nhật Bản. Nhưng nghiên cứu và giảng dạy ở đây trực tiếp hoặc gián tiếp đều có mục đích phục vụ cho quân sự. Tuy đây chỉ là một khía cạnh nhưng điều nầy đủ cho thấy vai trò lịch sử của Dương học trong thời kỳ nầy là để cống hiến cho việc củng cố chế độ phong kiến.

Nhưng không thể bỏ qua một sự thật là qua những học tập Dương học, con mắt nhìn đối với thế giới của người Nhật đã được mở rộng nhiều. Kudou Heisuke ( 工藤平助 ) đã viết sách “Akaezo fuusekkou” ( 赤蝦夷風説考 ) đề nghị mở mậu dịch với Nga và Tanuma Okitsugu ( 田沼意次 ) theo ý đó đã cho khai thác vùng Ezo ( Hokkaidou ngày nay). Honda Toshiaki ( 本田利明 ) đã viết quyển “Saiiki monogatari” ( 西域物語 ) (chuyện Tây vực) chủ trương phải làm quốc gia giàu mạnh bằng cách đóng thuyền lớn, mở cảng, tích cực giao thông, mậu dịch với các nước Tây phương. Những hiện tượng nầy có được nhờ học hỏi ở Tây phương và từ đó có được một nhận thức thế giới rộng rãi, thấy được cái ngu muội của việc bế quan tỏa cảng, đóng mình trong một thế giới nhỏ hẹp Nhật Bản.

Nhưng kẻ cai trị chẳng có một năng lực nào ngoài việc nhắm mắt kéo dài chính sách bế quan tỏa cảng cho đến khi bị liệt cường áp bức. Hayashi Shihei ( 林子平 ) đã viết “Kaikoku Heidan” ( 海国兵談 ) (Chuyện binh lính quốc gia vùng biển) dự đoán sự xâm nhập của các nước Tây phương. Với sự cảnh cáo nầy ông đã bị xử phạt (mổ bụng) vì làm loạn lòng người, kẻ cai trị đã tìm cách ngăn chận con mắt của nhân dân mở ra thế giới bên ngoài. Những người như Watanabe Kazan ( 渡辺崋山 ), Takano Chouei ( 高野長英 ), những học giả Lan học đã lập ra “Shoushikai” ( 尚歯会 ) để trao đổi kiến thức. Kazan viết “Shinkiron” ( 慎機論 )  (Thận cơ luận), Chouei viết “Yume monogatari” ( 夢物語 ) (chuyện mơ) phê phán lệnh đánh đuổi thuyền ngoại quốc. Cả hai đều bị mạc phủ xử phạt (mổ bụng) và người đời gọi sự kiện nầy là “Bansha no goku” ( 蛮社の獄 ) (Ngục Man xã). Những mầm mống tư tưởng mới có tính cách phê phán xã hội phong kiến đều bị nhổ bỏ đi.

Sau đó Nishi Amane ( 西周 ) đã đi du học ở Hòa Lan học triết học Kant ( người Đức), Katou Hiroyuki ( 加藤弘之 ) đã mê mẩn những sách kinh tế, chính trị tìm được từ trong tủ sách của các lãnh chúa, biết được cái hay của chế độ nghi viện, Fukuzawa Yukichi ( 福沢諭吉 ) biết được ở Tây phương mọi người đều bình đẳng, không có trật tự giai cấp như ở Nhật Bản và cảm thấy hết sức uất ức. Người Nhật đã mở mắt ra trước những tư tưởng xã hội, và triết học Tây phương, nhưng đây là chuyện ngay trước Minh Trị duy tân, vì vậy có thể nói rằng trong lãnh vực nhân sinh quan và hiện tượng xã hội, Dương học ở thời Edo đã không giúp ích được việc mở rộng tinh thần cân đại trong xã hội Nhật.

SỰ PHÁT TRIỂN NHỮNG TƯ TƯỞNG XÃ HỘI TIẾN BỘ.

Những học giả Dương học thờI Edo đã không theo đuổi những nghiên cứu trong lãnh vực tư tưởng xã hội và triết học, hành động thực tiễn trên nguyên lý vẫn tiếp tục ủng hộ luân lý phong kiến, đó chỉ vì họ phải đáp ứng những mong ước của giai cấp cai trị, tìm cách lấy Dương học để củng cố chế độ phong kiến. Lời của Sakuma Shouzan ( 佐久間象山 ) rằng “đạo đức của Đông dương, nghệ của Tây phương”, điển hình cho mục đích của Dương học, lợi dụng kỹ thuật của khoa học tự nhiên và ứng dụng trong lập trường trọng luân lý phong kiến.

Nhưng xu thế lịch sử trong thời đại xã hội phong kiến ở trong quá trình suy sụp của nó, qua kinh nghiệm của những người Nhật sống trong thời đại đó, đã không tránh được việc nuôi dưỡng những phê phán đối với chế độ mạc phủ hoặc xã hội phong kiến. Cho nên dẫu không học được tư tưởng xã hội cận đại của Tây phương một cách có tổ chức, tự nó cũng có thể sinh ra được những tư tưởng tiến bộ. Giai cấp cai trị dưới hiến pháp Minh Trị đã chủ trương “quan niệm quốc thể” ( quan niệm thể chế quốc gia trong “Nhật Bản thư kỷ” và “Cổ sự ký”) là tinh thần truyền thống cố hữu của Nhật Bản, cho tư tưởng xã hội và tư tưởng chính trị hiện đại là những quan niệm lai ngoại tôn sùng Tây phương cần bày trừ. Nhưng không thể quên một sự thật rằng những ý thức xã hội cận đại đã được sinh ra trong thời kỳ xã hội phong kiến sụp đổ, qua những kinh nghiệm sinh sống hiện thực của người Nhật. Dẫu rằng những tư tưởng tiến bộ thời Edo, những đứa con ưu tú của xã hội phong kiến về mặt lý luận đã rất non nớt bất thường, khác với chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa dân chủ lấy xã hội cận đại cổ điển của Tây phương làm bào thai. Nhưng nhờ đó những tư tưởng cận đại của Tây phương sau Minh Trị được mọc rễ.

Khoảng năm 1752, tư tưởng của Andou Shoueki ( 安藤昌益 ) viết trong “Shizen Shin-eidou” ( 自然真営道 ) (hình 63) hoặc “Toudou shinden” ( 統道真伝 ) là một hệ thống triết học độc đáo, một điểm cao trong hàng ngũ tư tưởng nầy.

Shizenshin-eidou của Andou Shoueki
Andou Shoueki cho rằng mọi người ai cũng phải tự mình làm lao động canh tác, sản xuất hoa màu để sinh sống, những người không tự mình tham gia lao động sản xuất, mà chỉ lấy hoa mùa của người khác ăn không, là bọn trộm cướp. Đây là một hệ thống tư tưởng từ trước đến nay chưa ai dám nghĩ. Từ nguyên lý căn bản nầy, ông đã phê phán nghiêm khắc mọi hiện tượng xã hội, lịch sử. Theo ông ngày xưa mọi người đã tạo ra một thế giới tự nhiên, tự mình canh tác để sinh sống, sau đó thánh nhân được sinh ra, dạy đạo đức giả tạo, tạo ra thế giới pháp chính, để cho bọn trộm cướp như thiên tử, tướng quân, lãnh chúa, nhà buôn ăn hoa mùa của người khác.Từ đó tội phạm, chuyện xấu, chiến tranh trong thế gian sinh ra cho nên nếu không trị dứt căn bản của việc trộm cướp thì không bao giờ những chuyện xấu trong đời mất được. Ông cho rằng lý tưởng cao cả nhất là bãi bỏ những phân chia cai trị, bị cai trị, những trên dưới sĩ nông công thương, tất cả mọi người đều bình đẳng làm ruộng, dệt vải, trở về với thế giới tự nhiên, trong đó mọi người ăn mặc bằng lao động của mình.
Ông đã không những vừa phê phán cấu tạo xã hội, tổ chức chính trị từ gốc rễ, vừa phủ định những đối lập giai cấp, cai trị của quyền lực, trật tự thân phận phong kiến mà còn công kích kịch liệt chế độ gia tộc nam tôn nữ ti, cho rằng một nam lấy nhiều nữ là đạo của cầm thú, một vợ một chồng ngày làm việc, đêm giao hợp với nhau, để tái sinh sản con người cùng với vật chất để sống, dưới một kết hợp bình đẳng không có trên dưới nầy, mới chính là đạo của con người.

Trong xã hội phong kiến, với điều kiện lịch sử như thế nào để có được một tư tưởng độc đáo dứt khoát, phủ định chế độ phong kiến từ gốc rễ nầy được sinh ra. Đương nhiên tư tưởng của Shoueki trong thời Edo có tính chất không thể công bố công khai được, nên ít có người biết đến. Đến thời Minh Trị mới được phát hiện ra, và những truyền thuyết về ông ta cũng không rõ ràng lắm.

Là một y sĩ ở Hachinohe ( 八戸 ) (tỉnh Aomori ( 青森 ) ngày nay ),sau đó về quê ở Akita ( 秋田 ) và chết ở đó, ngoài ra cũng có một vài môn đồ của ông ta cũng được biết tên. Là nhà trí thức ở Touhoku ( Đông Bắc Nhật), vùng nông thôn hậu tiến nhất, có lẽ ông đã nhìn quá nhiều thực trạng nghèo khổ của nông dân, những lao động sản xuất đáng kính, vì bị bốc lột tồi tệ nên chỉ có thể có được một đời sống thấp kém nhất. Nghĩ đến nguyên nhân của việc nầy, cuối cùng ông đã đi đến những mâu thuẫn căn bản của xã hội và từ đó ông đã thành công trong việc khai triển những nghĩ ngợi của mình. Tất cả những tư tưởng xưa nay, nếu không ủng hộ việc bốc lột và cai trị của giai cấp, thì cũng chỉ im lìm coi đó là những sự thực không thể tránh khỏi, lần đầu tiên Shoueki đã đi thẳng đến vấn đề căn bản nầy, lập ra một triết học nói lên đúng đắn lập trường của nhân dân cần lao. Có thể nói Shoueki đã chiếm được một vị trí hết sức to lớn trong lịch sử tư tưởng của Nhật Bản.

Tư tưởng của Shoueki có tính cách quá khích, vượt xa tiêu chuẩn của thời đại, là một ngọn núi cao cô đơn không có người nối dõi để phát triển. Lại nữa Shoueki đã tiến hành nghĩ ngợi của mình với bối cảnh nông thôn hậu tiến, cho nên chỉ nghĩ ra được một trạng thái xã hội có tính cách nguyên thủy, coi kinh tế tự cung tự cấp là lý tưởng, trong đó không có những bốc lột của giai cấp vũ sĩ cũng như sự ăn mòn của giới lái buôn. Shoueki không thể nghĩ ra một triển vọng lịch sử cận đại hóa, trong đó sức sản xuất được phát triển. Triết học nầy đã không phá vỡ được bức tường vì không nắm được đúng quá trình tiến hành của lịch sử hiện thực, cho nên chỉ có thể lấy một lý luận theo chủ nghĩa phục cổ, nhằm đi đến thế giới tự nhiên thời xưa.

Ở điểm nầy, hệ thống triết học vĩ đại của Shoueki cũng không thoát khỏi những câu thúc bởi thường thức của xã hội phong kiến. Mặt khác, tuy không thể nói là tiến bộ triệt để như tư tưởng của Shoueki, nhưng cũng đã có những tư tưởng hiểu rõ chính xác sự tiến triển của lịch sử, tìm cách đả phá thường thức của lý thuyết phong kiến.

Trong thời Edo, sức sản xuất đã được phát triển ở mọi lãnh vực, nhưng với tình trạng bế quan tỏa cảng và với trật tự thân phận phong kiến, sự nhảy vọt trong sức sản xuất không thể có được vì khó có được một nhân sinh quan trong đó mục tiêu hoạt động của con người là khuếch đại sức sản xuất. Đạo đức thông dụng trong dân gian thông thường chủ trương kiềm chế tiêu phí và tiết kiệm là một đức tính quan trọng. Nhưng rồi những lối nghĩ mới xem việc tích cực khai thác của cải, tăng cường sức sản xuất xã hội là sứ mệnh tối cao của con người, đã được đề ra.

Hiraga Gennai ( 平賀源内 ), một thiên tài về kỹ thuật khoa học và văn nghệ, không có chổ dùng được tài mình, bị chết điên vào năm 1779, đã nói rằng người ta thấy lông cừu, chỉ tìm cách bán để kiếm tiền liền nhưng ông đã nghĩ khác là làm sao dùng nó để đan ra được áo ở trong nước để khỏi phải du nhập đồ ngoại quốc, nỗ lực đem hết trí tuệ của mình tìm cách phát minh ra những dụng cụ có ích cho quốc gia. Rõ ràng làm tăng trưởng của cải xã hội đã là niềm vui sống của ông ta.

Đến Kaiho Seiryou ( 海保青陵 ), hoạt động vào những năm “Văn Hóa Văn Chính”, lối suy nghĩ trở thành có hệ thống hơn. Ông cho rằng việc ca tụng hiếu tử là việc không thể hiểu được và vô ý nghĩa, ngược lại việc ban thưởng cho những người mua cây cỏ không có ở nước mình đem về trồng, hoặc đóng thuyền để xuất khẩu những sản vật trong nước ra nước ngoài để làm giàu quốc gia, có ích hơn. Ông cho rằng vũ sĩ lấy thực phẩm ăn không từ nông dân nên đăm ra khinh miệt việc buôn bán, nhưng đó chỉ là lối suy nghĩ cũ, ngay như lãnh chúa hằng năm cũng phải bán gạo trưng thu từ nông dân để lấy tiền chi thu mọi việc. Nếu không buôn bán thì một ngày cũng không sống được, nên bây giờ không phải là lúc khinh miệt buôn bán, không phải là lúc chê cười buôn bán. Cười buôn bán mà đi buôn bán hóa ra vũ sĩ đã tự cười giễu mình. Nhận thức nầy đúng với hướng phát triển lịch sử không thể tránh được của kinh tế trao đổi và kinh tế phân phối.

Gennai và Seiryou đã đề ra chính sách phú quốc với chủ nghĩa trọng thương mà trong đó vũ sĩ giử vai trò chính yếu, không phê phán bản chất của xã hội phong kiến. Ở điểm nầy những tư tưởng trên không có một quan sát thông suốt sâu xa như tư tưởng của Shoueki, nhưng có một tự giác mạnh mẽ về phát triển lịch sử, vượt qua chủ nghĩa trọng nông, tư tưởng chính thống của xã hội phong kiến, đưa ra hướng đi của xã hội mới, đáng được đánh giá cao.

Chủ nghĩa trọng nông cổ điển, trên thực tế chỉ là một danh từ để mỹ hóa chính sách mạt sát con người, nhằm mục đích bắt nông dân làm việc cùng cực, đồng thời khống chế cải thiện sinh hoạt của nông dân, thiếu một thái độ tích cực giúp đỡ gây tiến bộ làm phát đạt sức sản xuất nông nghiệp, để nâng cao đời sống nông dân. Đối lại, vào cuối thời mạc phủ, một học giả nông học, Ookura Nagatsune ( 大蔵永常 ) đã nghiên cứu tường tận kỹ thuật trồng trọt hoa mùa buôn bán, nhằm giúp đở nông dân khổ sở trong nền kinh tế hóa tệ, không ít thì nhiều, nâng cao đời sống của mình. Thời Genroku sách đại biểu nông học “Nougyou zensho” (Nông nghiệp toàn thư) chính yếu nghiên cứu kỹ thuật sinh sản lúa gạo, đối lại sách “Kouekikoku sankou” ( 公益国参考 ) (Công ích quốc sản khảo) của Nagatsune đã nghiên cứu cả đến kỹ thuật trồng trọt cây nguyên liệu cho công nghiệp trong nhà của nông dân, cũng chính vì lý do đã nói ở trên. Để làm thức tỉnh nông dân chỉ quen với ân thù, không tìm cách hấp thụ những kỹ thuật mới, ông đã nghiên cứu thực chứng nông cụ, làm giảm những nặng nề trong lao động thể xác, tích cực tìm cách tăng trưởng sản xuất. Cách suy nghĩ của Nagatsune tuy thiếu những xem xét kỹ lưỡng về vị trí của nông dân trong xã hội phong kiến, nhưng so sánh với tư tưởng của Ninomiya Sontoku ( 二宮尊徳 ), đã theo đúng con đường phát triển của lịch sử hơn. Ninomiya thiết kế phục hưng nông thôn dựa vào ân tình của giai cấp cai trị, đẩy mạnh lao động thể xác, khẳng định kỹ thuật nông nghiệp thời ban sơ.

Gần cuối thời mạc phủ khí thế của dư luận tôn vương và nhương di [4] càng trở nên mạnh mẽ và những tư tưởng như đã nói ở phần trên, với một hình thức nào đó đã được bao gồm trong luận cứ nầy. Những tư tưởng nầy đương nhiên không bao gồm những lối nghĩ tìm cách thay đổi chế độ phong kiến từ gốc rễ. Trong lý luận tôn vương của học phái Mito cho rằng không có mâu thuẫn trong việc vừa tôn trọng thiên hoàng lại vừa trung thành với mạc phủ. Nhưng từ trước đến nay hoàng thất hoàn toàn không được ngó ngàn, đột nhiên lý do tồn tại của hoàng thất bắt đầu được chủ trương mạnh mẽ, điều nầy đối với mạc phủ không phải là chuyện tốt.

Năm 1767, Takenouchi Shikibu ( 竹内式部 ) giảng luận lý tôn vương cho những công gia (quan lại ở triều đình) ở Kyouto đã bị mạc phủ trách mắng đuổi đi. Năm 1767 Yamagata Daini ( 山形大弐 ), ngày thường hay than thở về việc suy vi của hoàng tộc, đã bị ghép án tử hình vì đã nói về chiến thuật đánh phá thành Edo và thành Koufu ( 甲府 ) trong một bài giảng nghĩa ở trường quân sự thành Edo, tuy có lẽ đây là kết quả vì coi quá nặng sự kiện đã qua. Thực tế, thời cuộc ở lúc cuối mạc phủ càng khẩn bách, luận lý tôn vương càng được lợi dụng nhiều hơn, và nó được coi như một chiến thuật trong phong trào lật đổ mạc phủ. Ngay như Motoori Norinaga một học giả quốc học cũng phải có một thái độ bảo thủ theo thời. Trong những môn đồ của Norinaga, có người như Ban Nobutomo ( 伴信友 ) chỉ nối tiếp việc nghiên cứu học vấn bằng thực chứng kiểu Norinaga, người khác như Hirata Atsutane ( 平田篤胤 ) qua những bài thuyết giáo hết sức thực tiễn, đã làm cho khía cạnh Thần đạo phục cổ của phái quốc học được phát triển hơn, và đã gây ra ảnh hưởng rộng rãi trong giới hào nông và hương sĩ địa phương.

Năm 1853 hạm đội Perry [5] đến Nhật, Nhật phải mở cảng dưới áp lực quân sự cận đại của liệt cường Âu Mỹ trượng trưng bằng “Kurobune” ( 黒舟 ) (thuyền của Perry màu đen), và phải bắt đầu mậu dịch với Âu Mỹ dưới sức mạnh sản xuất khó chống của chủ nghĩa tư bản. Từ đó phái nhương di đã được sinh ra có lẽ vì bị kích thích bởi chủ nghĩa quốc gia đơn thuần thời nầy.

Những giao thiệp giữa Nhật Bản và ngoại quốc, ngoại trừ thời cổ xưa không rõ lắm, có lúc quân Mông Cổ đến, có lúc Hideyoshi đưa binh sang Triều Tiên, nhưng đó là ngoại lệ, thông thường chỉ là những giao thiệp về văn hóa. Nhật không có kinh nghiệm về quan hệ chính trị trên quốc tế. Vì lẽ đó, thái độ thu nhận văn hóa ngoại lai một cách quảng đại đã tự nhiên trở nên thông thường và lối nghĩ bài ngoại, ngoại trừ lúc cấm đạo Thiên Chúa, hầu như là không có.

Nhưng vì sợ “Thuyền đen” và vì do mậu dịch nên vật giá lên thang, những giận ghét nầy đã làm cho ngọn lửa bài ngoại cháy bùng lên và trong lòng người Nhật quan niệm quốc gia, nước Nhật đối với ngoại quốc, đã được sinh ra. Nhưng hiện thực quốc gia và dân tộc Nhật thời nầy không thống nhất, đất đai bị phân chia ra thành nhiều xứ và mỗi xứ hầu như độc lập với nhau, và về dân tộc, họ đã phân chia nhau theo trật tự thân phận trên dưới hết sức nghiêm khắc. Những người chủ trương nhương di, để theo phương hướng đó, trong đầu óc họ bắt đầu hiện ra một mục tiêu là cần bãi bỏ những phân chia phong kiến để thống nhất quốc gia dân tộc. Khi phái tôn vương kết hợp với nhau theo hướng nầy, một nhận thức quốc gia theo chủ nghĩa tuyệt đối, lấy thiên hoàng làm quân chủ để thống nhất dân tộc được thành hình. Yoshida Shouin ( 吉田松陰 ) (bị hành hình vào năm 1858) và những người có tư tưởng tôn vương nhương di cuối thời mạc phủ qua nhiều khúc chiết, rốt cuộc rồi cũng bắt đầu tìm cách theo đuổi phương hướng nầy.

Và như thế, phái tôn vương nhương di với tính cách là một năng lượng cải cách mạnh mẽ, đã phát huy được vai trò của mình, và ý nghĩa lịch sử đó hết sức quan trọng. Nhưng nội dung của tư tưởng nầy không nhất thiết đã đi đúng theo chiều hướng tiến bộ của lịch sử. Phong trào tôn vương nhương di đã được triển khai và được ủng hộ bởi những vũ sĩ hạ cấp khi họ bắt đầu cảm thấy bất mãn về những chèn ép trong trật tự thân phận, cho nên việc đòi hỏi một hình ảnh của một xã hội cận đại không méo mó từ những người nầy có lẽ là một việc khó.

Những chí sĩ thời cuối mạc phủ đã quay lưng lại với năng lượng quần chúng, tìm cách phục hồi quyền uy cũ xưa của thiên hoàng, chính nó đã đi ngược với hướng đi của lịch sử và lý luận nhương di, tìm cách ngăn trở sự phát triển của liệt cường Âu Mỹ, từ ban đầu đã là việc không thể thực hiện được và đó chỉ là một lý luận trống không. Năng lượng cải cách nầy với một quan niệm ngược ngạo như trên, ngược lại, trong hiện thực đã đóng một vai trò lịch sử hết sức quan trọng. Mâu thuẫn từ kết quả nầy đã ngầm có một vấn đề quan trọng nối liền với vận mệnh của Nhật Bản sau Minh Trị duy tân. Nói tóm lại, để sinh ra một Nhật Bản cận đại, bụng mẹ đã bắt đầu đau dữ dội.

Nhưng nếu chỉ bảo rằng tôn vương nhương di là một sức lãnh đạo duy nhất trong những cải cách cuối thời mạc phủ thì có lẽ là không thích đáng. Ngoài mặt tuy không hào hoa như tôn vương nhương di, nhưng thời nầy đã có những trào lưu tư tưởng nối liền với gốc rễ lịch sử không quên được, đó là tự giác về chính trị của nông dân.

Những người thành phố được xem là những phần tử phụ thuộc nên nhờ vậy tương đối được sinh sống trong điều kiện tốt đẹp hơn, ngược lại nông dân là kẽ trực tiếp gánh vác những mâu thuẫn của xã hội phong kiến cho nên nông dân không dễ dàng âu ca thái bình và cũng không thể an thân đòi duy trì hiện trạng. Kinh tế hàng hóa phát triển làm cho vũ sĩ túng thiếu ra, và lúa gạo bị trưng thu nhiều hơn, đời sống nông dân hằng ngày đã khổ, lại càng bị khổ hơn. Khi thiên tai địa biến ( động đất) thêm vào, những ảnh hưởng đó trở nên khủng khiếp.

Nông dân đã bị phân tán ra trong những nông thôn nhỏ hẹp, không có điều kiện để tạo ra những tổ chức giai cấp, hằng ngày làm lao động vất vả, với một mức sống thấp kém cho nên thiếu cả trí thức lẫn tự giác, từ đó những tư tưởng cải cách để đả phá tình trạng khốn khổ của mình đã không nẩy nở ra được. Để chống lại những đè nén áp bức nầy nhiều lúc họ phải liều mạng gây ra biểu tình nông dân hakushou ikki ( 百姓一揆 ) (Bách tính nhất quỹ). Tuy mục tiêu của những cuộc biểu tình chỉ nhằm đòi giảm bớt trưng thu, những làn sống biểu tình nầy nhìn toàn thể đã là một động lực lớn thúc đẩy việc giải thể trật tự phong kiến. Trong đó, tên tuổi của những ngườI bị hy sinh vì đứng đầu biểu tình (những người đứng đầu các cuộc biểu tình nầy thường bị giớI cai trị bắt phải mổ bụng chết) tỉ dụ như Sakura Sougorou ( 佐倉宗五郎 ) được truyền miệng trong thế giới nông dân như gương mẫu nghĩa dân. Và đến thời kỳ dao động cuối mạc phủ những câu truyện nầy đã được Choubokure ( thầy chùa ăn xin múa rối ngoài đường) ca hát, hoặc được diễn trong kabuki và đã là một niềm an ủi lớn lao cho đại chúng.

Ngoài những việc biểu tình kịch liệt nầy, ở mọi nơi nông dân đã giám sát những quan chức thôn xóm, đòi cách chức những người bất chính, công chính hóa những phí tổn phụ trợ. Qua những điều khiển, cải cách thôn chính gần gủi hằng ngày, lần lần những tự giác chính trị cao ra. Nông dân đã tìm ra nguyên nhân nghèo khổ của mình là do ở những ăn xài không nề nếp của vũ sĩ, từ đó    đã nhiều lần đòi hỏi những người cai trị cải cách chính trị.

Trong bối cảnh tự giác của nông dân, trong những cuộc biểu tình đã có hiện tượng ôm ảo mộng cải cách gốc rễ trật tự phong kiến như “Yonaoshi” ( 世直し ) (đỗi đời). Và đến thời Minh Trị có phong trào tự do dân quyền, tuy chỉ một thời, nhưng đây là phong trào cải cách lấy nông thôn làm cơ bản.

Nông thôn không có những văn hóa hào hoa như thành phố, nhưng chỉ có nghĩa không có những nghệ thuật có tính cách suy đồi tiêu phí. Tinh thần đấu tranh trong điều kiện khốn khổ khôn cùng là di sản của phong trào dân chủ chủ nghĩa duy nhất trong lịch sử văn hóa Nhật, một truyền thống quí báu của Nhật.

VĂN HÓA LAN RỘNG RA KHU VỰC VÀ XÃ HỘI

Lãnh chúa thời chiến quốc đã tạo ra nhiều xã hội chính trị manh mẽ ở mọi nơi trong nước, nhờ đó, văn hóa chỉ có ở vùng lân cận Kyouto đã lan ra toàn quốc. Hideyoshi thống nhất quốc gia, Kyouto được phục hưng, thái bình đến và những vùng Kansai vì có một truyền thống văn hóa dài dặn nên giữ được địa vị ưu thế khó vượt qua. Ieyasu đã mở mạc phủ ở Edo, nhưng vì văn hóa Kamakura và những nước ở phía đông bị suy vi, nên ở Kantou (Quan đông) không khí văn hóa vẫn có vẻ nghèo nàn. Là một đô thị thương nghiệp nên Oosaka được phồn vinh, và nhờ đó, cho đến giữa thời Edo, Kansai đã là trung tâm triển khai văn hóa. Thời nầy nếu ghi sổ chỗ xuất thân của những người xuất sắc, có công trong văn hóa tỉ dụ như Soudatsu, Kouetsu, Bashou, Saikaku, Chikamatsu hoặc Ninzai, Nakamoto, Keichuu v.v…thì sẽ thấy họ đều là những người ở Kansai (Bashou sau đó đã đổi chỗ ở đến Edo).

Nhưng từ giữa thời Edo về sau, trung tâm văn hóa đã chuyển sang Edo. Đàn em của Ninzai có Sorai lập căn cứ ở Edo, mở ra một học phái cổ văn khác để cạnh tranh với Ninzai. Năm 1738, Kamono Mabuchi chuyển di trú sang Edo, xướng “Quốc học” từ phương đông, và đó là một hiện tượng tượng trưng cho việc thay đổi trung tâm nầy. Đến thời “Văn Hóa Văn Chính”, những nghệ thuật gia như Santou Kyouden (người viết sách kiểu cách), Bagin, Sanma, Juukyuu, Ryuutei Tanehiko (người viết sách “Murasaki giả hiệu, ông Genji nhà quê” nổi tiếng), Shunsui, hoặc Kareki, Hokusai, Hiroshige, hoặc là Nanboku, Mokuami đều là những người Edo, khác hẵn với thời Genroku.

Đến thời nầy, tiếng Edo, của địa phương Kantou đã giành được địa vị trung ương (tiêu chuẩn) thay thế cho tiếng địa phương Kansai, tiếng trung ương có quyền uy trong một thời gian dài. Trong Heikei monogatari (truyện nhà Taira) có chỗ hài hước thái độ một công gia quí tộc ở Kyouto khinh miệt Kiso Yoshinaka ( 木曾義仲 ) nói tiếng Kantou quê mùa.

Truyện “Ukiyo furo” (phòng tắm ukiyo) nói chuyện cãi lộn của 2 người đàn bà, một người nói tiếng Edo và một người nói tiếng Kansai, người nói tiếng Edo cho rằng những chữ như “Ikubei” hoặc “kaerubei” trong vùng Kantou là tiếng mới của “Ikubeshi” hoặc “kaerubeshi” dùng ở Kansai, cho rằng mình thắng thế hơn.

Hai chuyện trên tượng trưng cho một điều đáng chú ý là Kantou, vùng văn hóa chậm tiến trong mấy trăm năm, nay đã trở nên trung tâm văn hóa.

Một trường kyougaku

Trung tâm văn hóa đã chuyển sang Edo không có nghĩa là văn hóa đã chuyển từ Kansai sang Edo, văn hóa đã không bị giới hạn trong một phạm vi hẹp tiền tiến vùng Kansai, mà đã được bành trướng ra khắp mọi nơi trong nước, và trong quá trình đó, Edo, một đô thị có dân số đông nhất ở Nhật, lại là trung tâm của chính trị, cho nên văn hóa Edo được thịnh vượng.
Nhờ “Sankin koutai” ( 参勤交代 ) [6]   và những trao đổi thương mại nên giao thông trong nước được phát đạt. Trao đổi văn hóa trong toàn quốc nhờ đó năng động hơn. Văn hóa đã được truyền bá rộng rãi toàn quốc qua du lịch của thi sĩ, cúng vái đình chùa của dân chúng, Edo đã sinh ra nhiều nhà trí thức văn hóa, nhưng những nhà văn hóa không nhất thiết tập trung ở Edo. Tỉ dụ một nhân vật vĩ đại, không có giao tế với thế giới tư tưởng Edo, như Andou Shoueki là người ở nơi xa xôi, Hachinohe và Akita. Motoori Norinaga đã mở cửa ở Matsuzaka ( 松坂 ), vùng Ise ( 伊勢 ) lập Quốc học dạy học trò từ mọi nơi trong nước đến học. Ngoài ra triết gia có triết lý độc đáo về tự nhiên như Miura Baien ( 三浦梅園 ) là người ở Bungo Kizuki. Họa sĩ Tashiromura Takeda ( 田能村竹田 ) là người ở làng Tekeda vùng Bungo v.v…Mạc phủ đã cho mở trường dạy “quan học” ở Shouheikou ( 昌平コウ ) hoặc Shinshochousho ( シン書調所 ) v.v… Giống như vậy ở các lãnh địa, có trường của lãnh địa mở ra ở phố ngoại thành. Yonezawa ( 米沢 ) có Koujoukan ( 興譲館 ), Mito ( 水戸 ) có Koudoukan ( 弘道館 ), Nagoya ( 名古屋 ) có Meirindou ( 明倫道 ), Satsuma ( 薩摩 ) có Zoushikan ( 造士館 ), mỗi trường có nhiều học giả đứng dạy, giúp cho học vấn lan rộng ra địa phương.
Trường của mạc phủ và các lãnh địa là cơ quan giáo dục vũ sĩ, cơ quan giáo dục thường dân cũng bắt đầu phổ cập. Cơ quan giáo dục cao đẳng như “Kyougaku” ( 郷学 ) (Hương học) (hình 64) phần nhiều do những nhân vật có chí trong dân gian với sự trợ giúp của lãnh chúa, lập ra. Tỉ dụ một lãnh địa nhỏ như Isezaki ( 伊勢崎 ) cũng đã có 24 kyougaku, trong đó ngôi trường Kyougidou vẫn còn giữ được hình dáng đến ngày nay.

Mát gặt Senba

Terakoya ( 寺小屋 ) (nhà chùa nhỏ), cơ quan giáo dục sơ đẳng có rất nhiều. Vào khoảng 1722, ở Edo đã có khoảng 800 người dạy học, và có điều tra cho biết cuối thời Edo đã có khoảng 15 ngàn trường tư thục. Ở toàn quốc chỉ có một hai lãnh địa đến nay vẫn chưa được xác nhận là có terakoya. “Shingaku” ( 心学 ) (Tâm học) lấy việc giảng dạy thông tục làm nội dung để giáo hoá quần chúng được Ishida Baigan ( 石田梅岩 ) đề xướng, Tejima Toan ( 手島堵庵 ) v.v… phổ cập, lan rộng ra toàn quốc qua trên 30 xứ từ Mutsu ( 陸奥 ) (tỉnh Aomori ngày nay ) đến Chikugo ( 筑後 ) (tỉnh Fukuoka ngày nay ).
Những người sống ở thành thị, bên công việc nhà, đương nhiên có thời gian để tìm tòi thường thức qua học vấn và nghệ thuật và nhờ đó văn hóa đô thành đã đạt được đến chỗ chín rục.
Ở nông thôn dấu tích tiến bộ trong sức sản xuất đã có, nhưng đó chỉ là những cải thiện về kỹ thuật nhằm hợp lý hóa công việc sau gặt hái, qua những phát minh máy gặt bằng sắt (senba: ngàn răng) (hình 65) hoặc máy xay (sengokudoshi). Công việc cấy lúa hoặc nhổ cỏ, những phương pháp nguyên thủy vẫn được tiếp tục dùng. Lao động sản xuất của nông dân canh tác vẫn hết sức nặng nhọc và dưới những bốc lột không tha của giới cai trị, đời sống của nông dân rất nghèo khổ. Họ không có một chút dư dã nào để có thể nâng cao đời sống mình lên được và vì vậy nông thôn không có đủ điều kiện để tiếp nhận một nền văn hóa cao.

So với đô thành, ở nông thôn từ chuyện cấy gặt, lợp nhà và ngay như hôn lễ, tang tế bất cứ trong chuyện gì, ý thức liên đới cộng đồng của thôn xóm hết sức mạnh mẽ, làm hoặc nghỉ hoàn toàn không có tự do, cho nên một nền văn hóa cao độ nuôi dưỡng bởi những trích trữ thường thức hoặc sáng kiến của cá nhân không thể mọc rễ trong nông thôn được. Trong những thôn xóm nhỏ hẹp, nông dân chỉ làm đi làm lại những lao động có tính cách nguyên thủy cho nên nông dân không có một cái nhìn rộng hoặc không có triển vọng trong đời sống là chuyện không ngạc nhiên.

Á o mưa của nông dân

Vai trò lịch sử lớn nhất của nông dân không phải sáng tạo ra những văn hóa có tổ chức cao độ như tư tưởng, nghệ thuật, học vấn mà vai trò của họ là sản xuất nông nghiệp, một cơ sở vật chất cho tất cả mọi văn hóa. Và từ những phản kháng sống còn liên hệ trực tiếp đến đời sống, một tinh thần dân chủ mộc mạc đã được bồi dưỡng ra.
Nhưng cùng là ở nông thôn, điều kiện để có thể trở thành người gánh vác văn hóa đã khác nhau tùy theo giai cấp. Giới hào nông, điền chủ do tích lũy, đã tránh được những tiêu hao do lao động thể xác, đã trở nên những người gánh vác công việc văn hóa trong quá trình văn hóa phổ cập từ trung ương ra toàn quốc. Phái Quốc học Hirata đã tiến được vào nông thôn đã là một bằng chứng cụ thể cho thấy sự thấm nhuần văn hóa trong giới hào nông.
Một nghiên cứu phân tích giai tầng trong môn đồ của Motoori Norinaga cho thấy có 116 người thành phố, 114 nông dân, 69 thầy đình, 68 vũ sĩ, 23 y sĩ, 22 phụ nữ, và 2 khác. Đây là con số cho thấy rõ Quốc học là một môn học của mọi giới và điều đáng để ý là số người thành phố đã đứng đầu. Tư tưởng, học thuật của Norinaga có tính cách bảo thủ, tình cảm hợp với tính tình của những người thành phố.

Việc nầy hoàn toàn khác hẳn đối vớI môn đồ của Hirata Atsutane, phần lớn họ là những người xuất thân từ thầy đình nhà quê và điền chủ. Trong số học trò của Atsutane có nhiều người như Miyaoi Sadao ( 宮負貞夫 ) ở Shimofusa ( 下房 ) (vùng phía bắc tỉnh Chiba ngày nay) đã thuyết về nhiệm vụ của quan chức hương thôn, lý luận tường tận về qui phạm sinh hoạt ở nông thôn, nghiên cứu kỹ thuật nông nghiệp. Hình thái nầy được gọi là “Quốc học dân gian” ( 草莽の国学 ) (Soumou no kokugaku) và đã là một yếu tố quan trọng trong văn hóa sử cuối thời mạc phủ.

Nhưng sự phổ cập văn hóa lan rộng ra mọi giai cấp, mọi lãnh vực không có nghĩa là đã đưa đến một tiến bộ về chất trong văn hóa. Ngay như Tâm học, một học thuật phổ thông toàn quốc, hoặc Quốc học dân gian, một học thuật thấm nhuần trong giới hào nông cũng chỉ là những tư tưởng nhằm vận động quần chúng thuần phục chế độ cai trị, nhằm mục đích đối phó với những mâu thuẫn ngày càng trở nên mạnh mẽ trong chế độ phong kiến. Ở điểm nầy khi so sánh với những hành động trực tiếp của đại chúng bần nông sinh ra từ vùng chẳng có gì đáng gọi là văn hóa, thì có lẽ những hành động bản năng theo đúng hướng tiến bộ của lịch sử nầy là quan trọng hơn.

So sánh với thành thị, nông thôn có văn hóa hậu tiến, nhưng văn hóa nầy gắn liền với đời sống nông thôn, lại còn có tính cách lành mạnh hơn văn hóa đô thị. Những hàng thủ công như vải vóc, đồ nhuộm, áo lốp, những vật dụng hàng ngày hầu hết được sản xuất ở nông thôn (hình 66). Những món hàng nầy khi so sánh với những sản phẩm cao cấp ở thành phố, ở một khía cạnh nào đó, nó có một vẽ đẹp riêng biệt đầy tình.

[1] Văn hóa Văn chính: thời đại giữa 2 niên hiệu Văn Hóa và Văn Chính, đầu thế kỷ thứ 19, kỷ cương lỏng lẻo, phong tục đồi trrụy, dân Edo đua nhau hưởng lạc.

[2] Nansou Satomi Hakkenden: truyện thiếu nữ Fusehime con của vũ tướng Satomi Yoshimi bị hồn chó Yatsufusa nhập, sinh ra 8 khuyển tử có 8 đức hạnh là nhân, nghĩa, lễ, trí, trung, tín, hiếu và đễ giúp dòng Satomi lập sự nghiệp. Chủ ý của truyện là “khuyến thiện trừng ác”.

[3] Maekuzuke: loại thơ “ngũ thất ngũ, thất thất”, làm 2 câu sau cùng “thất thất” trước, sau đó thêm 3 câu trên “ngũ thất ngũ” đẻ làm thành một bài thơ có ý nghĩa.

[4] Tôn vương, nhương di: tư tưởng chính trị phối hợp chủ nghĩa bài ngoại phong kiến cùng với chủ nghĩa coi quyền uy của thiên hoàng là tuyệt đối.

[5] Perry: (Mathew Calbraith Perry) đô đốc Hoa Kỳ đã dẫn hạm độI “Đông Ấn Độ” đến Nhật (cảng Uraga) trình thư của Tổng thống Hoa Kỳ đến mạc phủ Nhật, đòi mở cảng mậu dịch.

[6] Sankin koutai: chế độ do mạc phủ Edo lập ra. Các lãnh chúa ở mọi xứ đều phải lập dinh ở Edo và cách một năm một lần phải đến đó để chịu quyền khống chế của mạc phủ. Số người của mỗi xứ phải đến Edo nhiều hay ít tùy thuộc vào lượng đất đai do mạc phủ ban cho. Với chính sách nầy, lãnh chúa phải tốn nhiều chi phí cho dinh ở Edo nên rốt cuộc không thể tích lủy tài sản, lương thực đầy đủ để có thể chống đốI mạc phủ.