HỎI ĐÁP 1000 NĂM THĂNG LONG – HÀ NỘI - tập 1

Tác giả: Tô Hoài - Nguyễn Vinh Phúc

Nhà xuất bản trẻ - 2000

Thực hiện ebook: Lilypham

LỜI NÓI ĐẦU

001.Hà Nội nghĩa là gì và địa danh Hà Nội bắt đầu từ bao giờ?

002.Vùng đất Hà Nội phải chăng đã đăng ký vào lịch sử với tên gọi đầu tiên là Tống Bình?

003.Hà Nội đã qua bao lần đổi tên (lấy mốc thời gian từ 1010 đến nay)?

004.Hà Nội trở thành thành phố từ khi nào?

005.Tòa thành cổ nhất Việt Nam trên đất Hà Nội là thành nào?

006.Thành Đại La được xây dựng vào thời gian nào?

007.Người khai sinh ra kinh thành Thăng Long là ai?

008.Ai là người đầu tiên dựng thành lũy chống giặc ngoại xâm tại nội thành Hà Nội?

009.Có phải ở đời Lý có một phụ nữ thay vua trị nước?

010.Lý Thường Kiệt có phải là người Hà Nội?

011.Phải chăng vua bà Lý Chiêu Hoàng có một nơi thờ duy nhất ở nội thành Hà Nội?

012.Công việc trồng trọt, chăn nuôi, chài lưới của người Hà Nội thời kỳ tiền sử như thế nào?

013.Hà Nội có những di vật đồ đá đúng không?

014.Trên đất Hà Nội ngày nay có dấu tích của một người anh hùng truyền thuyết đầu tiên chống giặc ngoại xâm, đó là ai?

015.Xin nói về lộ trình dời đô của Lý Thái Tổ. Ông đã đi đường nào để ra Thăng Long?

016.Thời nhà Lý, Thăng Long mấy lần bị quân Nguyên chiếm đóng?

017.Nói Hà Nội có 5 cửa ô, đúng không?

018.Tại sao lại gọi là Ô Quan Chưởng?

019.Thế nào là “Hà Nội 36 phố phường”?

020.Toà thành hiện nay gọi là “thành cổ Hà Nội” có từ bao giờ? Qui mô? Hiện trạng?

021.Thế nào là khu phố cổ và khu phố cũ?

022.Phạm vi “khu phố cổ”. Đặc trưng?

023.Phạm vi “khu phố cũ”. Đặc trưng?

024.Hà Nội có bao nhiêu phố bắt đầu bằng chữ Hàng?

025.Đường phố dài và đường phố ngắn nhất ở Hà Nội?

026.Vì sao lại có tên là phố Tràng Tiền?

027.Tại sao gọi là phố Tràng Thi?

028.Cho biết về ngôi đền cổ nhất của đời Lý còn lai ở Hà Nội?

029.Tại sao lại gọi là chùa Quán Sứ?

030.Sự tích chùa Một Cột?

031.Sự tích đền Ngọc Sơn?

032.Sự tích tháp Hoà Phong?

033.Ngôi đền cổ nhất ở Hà Nội là đền nào?

034.Đền Quán Thánh có từ bao giờ? Thờ ai?

035.Cho biết sự tích phủ Tây Hồ?

036.Ngôi chùa nào ở Hà Nội có pho tượng Phật bằng đồng lớn nhất?

037.Ngôi chùa cổ nhất ở Hà Nội?

038.Văn Miếu Hà Nội bao nhiêu tuổi? Bố cục?

039.Hiện nay ở khu Quốc tử giám cũ trong Văn Miếu đang được sửa sang như thế nào?

040.Hình như ở nội thành Hà Nội có hai làng Đồng Nhân đều có đền thờ Hai Bà Trưng?

041.Thăng Long có hành cung Cổ Bi. Cho biết về di tích này?

042.Cột cờ Hà Nội có từ bao giờ? Gắn với lịch sử Thủ đô ra sao?

043.“Thăng Long tứ trấn” nghĩa là gì?

044.Hà Nội có phải là nơi tổ chức và đón tiếp lớp thanh niên đầu tiên đi dự bị khoá huấn luyện chính trị vào năm 1926?

045.Cho biết về vụ bảy người tù chính trị vượt ngục đêm Noel 1932?

046.Cuộc mít tinh chào mừng ngày Quốc tế lao động 1-5-1938 ở Hà Nội được tổ chức như thế nào?

047.Hồ Chủ Tịch viết Tuyên ngôn độc lập tại đâu?

048.Cho biết về lăng Bác Hồ?

049.Hồ Chủ tịch đã ở Hà Nội từ bao giờ?

050.Cho biết về ngôi nhà sàn của Bác Hồ?

051.Cho biết lịch sử Quảng trường Ba Đình?

052.Phát xít Nhật đến Hà Nội lúc nào?

053.Cuộc đảo chính ngày 9-3-1945 giữa Nhật và Pháp diễn ra như thế nào?

054.Thời gian nào Hà Nội được xác định là Thủ đô của nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà?

055.Ngày Tổng khởi nghĩa 1945 ở Hà Nội diễn ra như thế nào?

056.Cuộc Toàn quốc kháng chiến nổ ra ở Hà Nội như thế nào?

057.Việc tiếp quản Hà Nội tháng 10 - 1954 diễn ra như thế nào?

058.Mỹ đã đưa chiến tranh phá hoại bằng không quân ra Hà Nội như thế nào?

059.Chiến thắng Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không cuối năm 1972 diễn ra như thế nào?

060.Các vị từng là Bí thư Thành ủy Hà Nội từ Đại hội khoá I (1959-1961) đến Đại hội khoá XII (1996-2000)?

061.Hà Nội có một phố mang tên một trong những nhà sử học đầu tiên của nước ta. Đó là phố nào? Cho biết đôi nét vắn tắt về cuộc đời và sự nghiệp của nhà sử học đó?

062.Cho biết đôi nét cuộc đời của thầy giáo nổi tiếng đã từng dâng sớ đòi chém 7 tên gian nịnh dưới thời Trần Dụ Tông?

063.Phải chăng Phan Phu Tiên là người Hà Nội đầu tiên làm Hợp tuyển văn học đồng thời soạn quốc sử?

064.Thế kỷ XV Hà Nội có một nữ thi sĩ, nhưng có sách chép đó là bà Nguyễn Hạ Huệ, có sách lại chép là Ngô Chi Lan. Sách nào chép đúng?

065.Ở Hà Nội cổ có người vừa đi cày vừa học, ban đêm học dưới ánh sáng của đom đóm mà đỗ tiến sĩ, là ai?

066.Cho biết về tác giả bài phú nôm đầu tiên viết về Thăng Long?

Nữ sĩ Đoàn Thị Điểm có phải là nàng dâu của Hà Nội? Các tác phẩm của bà?

067.Đặng Trần Côn có phải là dân gốc Thăng Long? Tác phẩm Chinh phụ ngâm (chữ Hán) của ông viết theo lề lối gì?

068.Phạm Đình Hổ đã viết gì về Hà Nội?

069.Cho biết đôi nét về cuộc đời công chúa Lê Hân?

070.Có tài liệu nói rằng tác giả bài Tụng Tây Hồ phú là của Hữu Hộ Lượng. 071.Cho biết đôi điều về tác giả này?

072.Nhân vật Phạm Thái trong tiểu thuyết Tiêu Sơn tráng sĩ của Khái Hưng là có thật hay hoàn toàn hư cấu?

073.Bà Huyện Thanh Quan có phải là người Hà Nội không? Tên thật là gì?

074.Nghe nói cuối thế kỷ XIX, Hà Nội có hai nhà thơ trào phúng là Ba Giai và Tú Xuất?

075.Tú Xương có câu thơ: Sử đề theo sách quan Ngô Giáp. Nghe nói Ngô Giáp là người Hà Nội. Cho biết về ông?

076.Phải chăng trước Hoàng Ngọc Phách, ở Hà Nội đã có người đích thực mở đầu cho dòng tiểu thuyết lãng mạn?

077.Thập kỷ 30 vừa qua, Hà Nội có một nhà văn chuyên viết tiểu thuyết lịch sử được đương thời hâm mộ. Nghe nói ông có một bộ ba tiểu thuyết rất nổi tiếng. Cho biết về ông?

078.Cho biết về một nhà văn yêu nước của Hà Nội đầu thế kỷ XX: Luật sư Phan Văn Trường?

079.Cho biết đôi điều về học giả Nguyễn VănTố ?

080.Cho biết về người sáng tác kịch nói đầu tiên của Hà Nội ?

081.Hà Nội thời Pháp thuộc có một người đã đỗ hai bằng tiến sĩ ở Pháp. Đó là ai?

082.Cho biết đôi nét về tác giả bài thơ “Chùa Hương”?

083.Có người nói đời Lê Thánh Tông ở Thăng Long đã có một tổ chức Hội nhà văn?

084.Tự Lực Văn Đoàn là một tổ chức như thế nào?

085.Ở Hà Nội xưa, cơ chế quản lý văn hóa làng xã phường phố như thế nào ?

a. Hội Tư văn :

b. Hội Đồng văn:

c. Giáo phường:

086.Cho biết đôi điều về việc thông tin ở các phường xóm Thăng Long xưa?

087.Có người nói thời trước ở các phường xã Thăng Long cùng đã có hình thức xã hội hóa việc quản lý văn hóa. Đúng không?

088.Thế nào là Hà Nội nghìn năm văn hiến?

089.Thế nào là Hà Nội thanh lịch?

090.Hiện nay có nghe lời kêu: Hà Nội thanh lịch nay còn đâu! Đúng không?

091.Chả cá Lã Vọng, đặc sản Hà Nội?

092.Hà Nội còn đặc sản cốm và bánh cốm?

093.Thành phố Hà Nội được trao tặng giải thưởng “Thành phố vì hoà bình” khi nào?

094.Cho biết về bộ “Bách khoa toàn thư Hà Nội”, côn trình lớn kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội?

095.Có phải “Hà Nội nghìn năm” sẽ là một bộ phim lịch sử dài nhất, hoành tráng nhất để chào đón 990 năm và 1000 năm năm Thăng Long – Hà Nội?”

096.Chương trình “Trống hội Thăng Long” ở Hà Nội?

097.Cho biết quá trình cũng như kêt quả việc xét công nhận “Biểu tượng Hà Nội?”

098.Giải thưởng Thăng Long về văn học nghệ thuật?

099.Giải thưởng Thăng Long về khoa học công nghệ?

TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH

LỜI NÓI ĐẦU

Hà Nội sắp tròn ngàn tuổi! Không phải đất nước nào cũng có niềm tự hào về một Thủ đô có lịch sử lâu dài như vậy. Để góp phần vào việc kỷ niệm Thủ đô Thăng Long – Hà Nội 990 năm xây dựng và phát triển (1010 – 2000) và cũng để đông đảo bạn đọc hiểu thêm về Thủ đô của đất nước, Nhà xuất bản Trẻ xuất bản bộ sách “Hỏi đáp 1000 năm Thăng Long – Hà Nội” gồm nhiều tập, do nhà văn Tô Hoài và nhà nghiên cứu Nguyễn Vinh Phúc đứng chủ biên. Đây là một tập hợp những kiến thức cơ bản về những sự kiện, nhân vật, địa danh, di tích văn hóa… từng hiện diện trên dải đất kinh kỳ qua mười thế kỷ tồn tại.

Bộ sách này với hình thức hỏi – đáp là tài liệu tra cứu nhanh về những gì đã diễn ra trong quá trình hình thành và phát triển của Thăng Long – Hà Nội. Quá trình đó lâu dài, phong phú, đa dạng nên sách chỉ có thể tập trung vào những nét tiêu biểu, nổi bật; vả lại hình thức hỏi – đáp cần ngắn gọn nên không thể trình bày kỹ càng và có hệ thống như các sách chuyên khảo.

Chúng tôi coi đây là những thông tin vắn tắt và chính xác gửi đến bạn đọc trẻ và hy vọng là một sự đóng góp thiết thực vào việc tìm hiểu một dải đất phát tích, một dải đất mà nhà thơ - chiến sĩ  Huỳnh Văn Nghệ đã từng tâm sự:

Từ độ mang gươm đi mở cõi

Trời nam thương nhớ đất Thăng Long

NHÀ XUẤT BẢN TRẺ

001.Hà Nội nghĩa là gì và địa danh Hà Nội bắt đầu từ bao giờ?

Sau khi diệt triều Tây Sơn, vua Gia Long đã đổi phủ Phụng Thiên (vốn là đất đai kinh thành Thăng Long cũ) ra là phủ Hoài Đức và vẫn coi là một đơn vị trực thuộc ngang với trấn tức trực thuộc trung ương mà đại diện là Tổng trấn Bắc Thành. Đến năm Minh Mạng thứ 12 (1831), vua này liền tiến hành đợt cải cách hành chính lớn, xóa bỏ Bắc Thành (gồm 11 trấn và 1 phủ trực thuộc) ở miền Bắc và lập ra 15 tỉnh trực thuộc trung ương. Lúc đó phủ Hoài Đức trở thành một trong bốn phủ họp thành tỉnh Hà Nội. Danh từ Hà Nội bắt đầu có từ bấy giờ. Hà Nội nghĩa là phía trong sông. Vì thực tế tỉnh mới này trên đại thể được bao quanh bởi hai con sông Hồng và sông Đáy.

Bản đồ Thăng Long lúc mang tên Trung Đô (vẽ năm 1490)

Bốn phủ đó là: phủ Hoài Đức (gồm 3 huyện Thọ Xương, Vĩnh Thuận, Từ Liêm), phủ Thường Tín (gồm 3 huyện Thượng Phúc, Thanh Trì, Phú Xuyên), phủ Ứng Hòa (gồm 4 huyện Sơn Minh - nay là Ứng Hòa; Hoài An - nay là phía nam Ứng Hòa và một phần Mỹ Đức; Chương Đức - nay là Chương Mỹ; Thanh Oai), phủ Lý Nhân (gồm 5 huyện: Nam Xang - nay là Lý Nhân, Kim Bảng, Duy Tiên, Thanh Liêm, Bình Lục). Như vậy, tỉnh Hà Nội lúc đó gồm thành phố Hà Nội, nửa phía đông tỉnh Hà Tây (chính là tỉnh Hà Đông thời Pháp Thuộc) và toàn bộ tỉnh Hà Nam. Rõ ràng, tỉnh Hà Nội đại bộ phận nằm kẹp giữa hai sông Hồng và sông Đáy.
Có người cho rằng chữ Hà Nội lấy từ câu sách Mạnh Tử (Thiên Lương Huệ Vương): “Hà Nội hung tắc di kỳ dân ư Hà Đông, chuyển kỳ túc ư Hà Nội” (Hà Nội bị tai họa thì đưa dân về Hà Đông, đưa thóc từ Hà Đông về Hà Nội). Nguyên ở Trung Quốc thời Mạnh Tử (thế kỷ thứ III tr.CN) phía bắc sông Hoàng gọi là đất Hà Nội, phía nam là Hà Ngoại. Vùng đất Hà Nội ấy nay ứng với tỉnh Hà Bắc. Lại do sông Hoàng khi tới địa đầu tỉnh Sơn Tây ngày nay thì chạy theo hướng Bắc-Nam, trở thành ranh giới của hai tỉnh Thiểm Tây và Sơn Tây. Sơn Tây ở phía Đông sông Hoàng nên thời cổ có tên là đất Hà Đông, còn Thiểm Tây là Hà Tây.
Thực sự cũng có việc dùng câu sách Mạnh Tử nói trên. Nhưng đó là trường hợp năm 1904 khi muốn đổi tên tỉnh Cầu Đơ cho khỏi nôm na, người ta mới dùng để gọi tỉnh Cầu Đơ là tỉnh Hà Đông dựa vào cái tên Hà Nội đã có từ trước.

002.Vùng đất Hà Nội phải chăng đã đăng ký vào lịch sử với tên gọi đầu tiên là Tống Bình?

Giữa thế kỷ V (454 - 456), vùng Hà Nội được mang tên Tống Bình với tư cách là một huyện. Năm 545, Tống Bình mở rộng trở thành quận. Sau đó lúc thì thành một châu, lúc lại thành một huyện lớn, đến năm 627 huyện Tống Bình trở thành trị sở của Giao Châu. Năm 679, nhà Đường lập An Nam đô hộ phủ, đặt chức Kinh lược sứ An Nam quản 12 châu (từ Bắc Bộ vào Bắc Trung Bộ), trị sở cũng đặt tại Tống Bình. Vậy là từ thế kỷ thứ VII vùng Hà Nội đã trở thành trung tâm đất nước ta ngày ấy.

003.Hà Nội đã qua bao lần đổi tên (lấy mốc thời gian từ 1010 đến nay)?

Hà Nội đã qua nhiều lần đổi tên. Năm 1010, lý Công Uẩn dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La, đổi tên là thành Thăng Long, về hành chính thì đặt phủ Ứng Thiên, năm 1015 đổi gọi là Nam Kinh. Cuối đời Trần, vào năm 1397, Hồ Quý Ly ép vua Trần Thuận Tông dời đô vào Thanh Hóa đóng ở thành mới xây gọi là Tây Đô. Năm 1400, Hồ Quý Ly giành ngôi vua vẫn đóng ở Tây Đô, do vậy Thăng Long trở thành Đông Đô. Từ năm 1407 đến 1427, Đông Đô bị quân Minh chiếm đóng, chúng đổi tên là Đông Quan. Năm 1428, Lê Lợi giải phóng Đông Quan, đến năm 1430 đổi tên thành Đông Kinh. Tuy vậy cái tên Thăng Long vẫn được dùng. Đời Lê Thánh Tông, thành Đông Kinh tức kinh đô Thăng Long được gọi là phủ Trung Đô rồi phủ Phụng Thiên. Đời Tây Sơn đóng đô tại Phú Xuân (Huế) gọi Thăng Long là Bắc Thành. Đời Nguyễn Gia Long vẫn gọi là Bắc Thành nhưng đổi phủ Phụng Thiên ra là phủ Hoài Đức. Năm 1831 Minh Mạng lập tỉnh Hà Nội gồm 4 phủ: Hoài Đức, Ứng Hòa, Thường Tín, Lý Nhân và tỉnh ly đóng ở phủ Hoài Đức tức thành Thăng Long cũ, do đó Thăng Long cũng được gọi là Hà Nội. Cái tên này được giữ cho tới tận nay. Thời Pháp thuộc, bên cạnh tên Hà Nội, thành phố còn được gọi là Hà Thành nhưng tên gọi này không thông dụng.

004.Hà Nội trở thành thành phố từ khi nào?

Ngày 25-8-1883 Trần Đình Túc và Nguyễn Trọng Hợp thay mặt triều đình Huế ký với Harmand và De-Champeau đại diện phía Pháp một bản Hiệp ước thừa nhận Nam Kỳ là thuộc địa của Pháp và thừa nhận nền bảo hộ của Pháp ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ. Như vậy, tỉnh ly của tỉnh Hà Nội, tức kinh thành Thăng Long cùng với hai huyện Thọ Xương và Vĩnh Thuận đã thuộc quyền bảo hộ - tức cai trị của Pháp.

Phần đầu hiệp ước 25.8.1883

Tháng 7-1888, tổng thống Pháp ra sắc lệnh lập thành phố Hà Nội gồm đất đai tỉnh ly Hà Nội và xếp vào loại thành phố cấp I. Đứng đầu thành phố là một viên đốc lý, hai phó đốc lý với một Hội đồng thành phố có tính chất tư vấn.
Song để hợp thức hơn, thực dân bắt vua bù nhìn Đồng Khánh ngày 1-10-1888 ra đạo Dụ nhường hẳn cho Pháp quyền sở hữu hoàn toàn thành phố Hà Nội, tức là từ bỏ mọi quyền hành của triều đình nhà Nguyễn trên đất này. Các quan lại của triều đình “cai trị” tỉnh Hà Nội đang đóng trên đất của tỉnh ly nay chỉ là ở nhờ! Đến năm 1896, Pháp bắt các quan này dời vào Cầu Đơ (nay là thị xã Hà Đông) rồi đổi gọi tỉnh Hà Nội là tỉnh Cầu Đơ!

005.Tòa thành cổ nhất Việt Nam trên đất Hà Nội là thành nào?

Đó là thành Cổ Loa nay thuộc địa phận xã Cổ Loa, huyện Đông Anh, Hà Nội.
Thành do An Dương Vương xây dựng vào khoảng thế kỷ III tr.CN. Đây là tòa thành đắp bằng đất, tương truyền có tới 9 vòng xoán trôn ốc, do đó gọi là thành Ốc. Ngày nay, dấu tích còn lại của thành Cổ Loa chỉ còn có ba vòng. Chu vi vòng ngoài 8 km, vòng giữa 6,5 km, vòng trong 1,6 km. Lũy thành cao trung bình từ 4 đến 5 mét, có chỗ cao tới 12 mét. Các cửa của ba vòng thành được bố trí không nằm trên một trục đường thẳng mà lệch chéo đi nhiều phía, có 18 ụ gò nhô cao để phòng ngự. Đây được coi là công trình quân sự đầy sáng tạo và kỳ vĩ của dân tộc ta. Cổ Loa được coi là Kinh đô thứ hai của Việt Nam, sau Phong Châu ở Phú Thọ là Thủ đô của thời các vua Hùng.

Thành Cổ Loa còn một lần nữa trở thành Kinh đô. Đó là vào năm 939 - dưới thời Ngô Quyền. Tháng 12-938 quân Nam Hán vượt biển tiến vào xâm lược nước ta, Ngô Quyền đã bố trí một trận địa cọc trên sông Bạch Đằng và tiêu diệt gọn quân xâm lược. Sau chiến thắng, Ngô Quyền xưng vương và định đô lại Cổ Loa, chấm dứt ngàn năm Bắc thuộc.

006.Thành Đại La được xây dựng vào thời gian nào?

Năm 757 Kinh lược sứ nhà Đường là Trương Bá Nghi đã cho đắp La Thành (tại Tống Bình) bao quanh phủ thành đô hộ, nhưng thành này chỉ cao vài thước, nhỏ hẹp. Các viên đô hộ Triệu Xương, Bùi Thái có mở rộng ra. Đến năm 808 Trương Châu tu sửa lớn, gọi là An Nam La Thành, tường thành cao khoảng 6,8m, có ba cửa thông ra ngoài: cửa đông và cửa tây, mỗi cửa có ba ngăn, cửa nam có năm ngăn. Năm 866, viên Tiết lộ sứ Cao Biền đã cho đắp rộng An Nam La Thành, gọi là thành Đại La. Thành Đại La theo ghi chép của sách Việt sử lược có chu vi gần 2000 trượng tương đương 6000 mét, cao 2 trượng rưỡi tương đương 8m, chân thành cũng rộng như vậy. Bốn mặt có 55 vọng canh, 5 tháp canh… Tuy vậy, vị trí thành Đại La ngày nay chưa xác định được. Đê La Thành và đường Đại La hiện nay ở phía nam nội thành Hà Nội không phải là dấu vết thành Đại La đời Cao Biền mà chỉ là dấu viết những tòa thành được đắp trong các thời đại Lý, Trần, Lê mà thôi.

007.Người khai sinh ra kinh thành Thăng Long là ai?

Đó là Lý Công Uẩn (974-1028), tức là vua Lý Thái Tổ, người châu Cổ Pháp, lộ Bắc Giang, nay là xã Đình Bảng, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh.

Không sử sách nào chép rõ về gốc tích gia đình ông. Truyền thuyết kể rằng thuở nhỏ ông làm con nuôi Lý Khánh Văn. Lớn lên, nhờ tài năng, trở thành một nhân vật quan trọng trong triều đình nhà Tiền Lê với chức Điện tiền chỉ huy sứ. Năm 1009, khi vua Lê Ngọa Triều chết, ông được số đông quan lại, nhà sư và tướng lĩnh ủng hộ đưa lên ngai vàng, lập ra nhà Lý.

Tượng vua Lý Thái Tổ tại chùa Kiến Sơ, làng Phù Đổng, Hà Nội

Trong ngót 20 năm làm vua, Lý Công Uẩn đã có một số đóng góp tích cực đối với lịch sử: dời kinh đô từ Hoa Lư ra Thăng Long, mở ra một trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa mới cho đất nước; đặt nền móng xây dựng vương triều Lý thịnh trị, trên cơ sở đó nâng cao hơn tư thế độc lập, tự chủ, cũng như khẳng định bản lĩnh và truyền thống lịch sử lâu đời của Tổ quốc, củng cố khối thống nhất dân tộc bằng cả quân sự lẫn chính trị.

008.Ai là người đầu tiên dựng thành lũy chống giặc ngoại xâm tại nội thành Hà Nội?
Đó là Lý Bí, còn gọi là Lý Bôn. Ông quê ở Thái Bình (về địa điểm Thái Bình đang được tranh luận, chưa ngã ngũ là tỉnh Thái Bình ngày nay hay vùng Sơn Tây thuộc tỉnh Hà Tây). Xuất thân từ một hào trưởng địa phương, tháng 2 năm Giáp Tý (544) sau khi đánh bại quân xâm lược nhà Lương, Lý Bí tự xưng đế lấy hiệu Lý Nam Đế, đặt tên nước là Vạn Xuân, đặt kinh đô ở Long Biên (hiện nay cũng chưa biết đích xác Long Biên là vùng nào). Năm 545, nhà Lương dồn sức mở cuộc tấn công xâm lượng nước Vạn Xuân, Lý Bí cho xây dựng một tòa thành bằng gỗ ở cửa sông Tô để chống giặc. Như vậy đây là công trình quân sự đầu tiên ở vùng Hà Nội cổ. Việc Lý Bí đặt tên nước là Vạn Xuân, tự xưng hoàng đế, định niên hiệu, lập triều đình riêng ngang hàng với nước lớn phương Bắc là sự khẳng định quyền độc lập và hy vọng bền vững muôn đời.

009.Có phải ở đời Lý có một phụ nữ thay vua trị nước?

Đúng, đó là bà Ỷ Lan (? - 1117), tương truyền tên là Lê Thị Khiết, hoặc Lê Thị Yến hay Yến Loan. Có thể bà sinh năm Giáp Thân 1044. Nguyên quán tại trang Thổ Lỗi (hương Siêu Loại), nay có thể là dải đất từ Như Quỳnh, huyện Mỹ Văn, Hưng Yên, tới Dương Xá, Phú Thị, huyện Gia Lâm, Hà Nội. Bà là con nhà làm ruộng, trồng dâu nuôi tằm.

Tượng bà Ỷ Lan tại chùa Bà Tấm ở Dương Xá, Gia Lâm, Hà Nội

Một sớm mùa xuân năm 1063, vua Lý Thánh Tông đi cầu tự ở chùa Dâu (Thuận Thành, Bắc Ninh), khi xa giá tới đầu trang Thổ Lỗi, nghe có tiếng hát rất quyến rũ trong nương dâu, vua xuống kiệu đi tới thì thấy một cô gái đang vừa hái dâu vừa hát. Vua hỏi chuyện, người con gái đối đáp thông minh. Đó chính là nàng Khiết. Vua truyền lệnh tuyển cô gái vào cung, gọi tên là Ỷ Lan (do tên này mà có một truyền thuyết khác cho rằng : khi kiệu vua qua Thổ Lỗi, thấy nàng Khiết đang tựa gốc cây lan). Trong cung, nàng được học hành và tỏ ra là người thông minh, hiểu biết. Khi sinh người con trai thứ nhất là Càn Đức, Ỷ Lan được phong là Thần phi, sinh người con thứ hai nàng được phong là Nguyên phi. Đến khi vua Lý Thánh Tông mất, Càn Đức lên nối ngôi, tức là Nhân Tông, bà được phong là Hoàng Thái Hậu.

Ỷ Lan đã hai lần nhiếp chính. Lần thứ nhất bà nhiếp chính để vua Lý Thánh Tông đi đánh giặc ở phương Nam. Nhưng nhà vua đánh mãi không được, phải dẫn quân về Mạt Liên - tức Tiên Lữ (Hưng Yên) bấy giờ. Khi biết triều đình ở nhà dưới quyền bà vẫn ổn định, vua liền quay trở lại và đã chiến thắng.

Lần thứ hai khi Lý Thánh Tông mất (1072), Nhân Tông mới 7 tuổi lên ngôi, bà nhiếp chính và đã cùng Lý Thường Kiệt, Lý Đạo Thành lãnh đạo nhân dân đánh thắng giặc Tống xâm lược (1077).

Về nội trị, bà ban hành nhiều chính sách tiến bộ như cho chuộc nô tỳ, tha cung nữ, giảm tô thuế, cấm giết trâu bò cày…Bà sùng đạo Phật, xây dựng nhiều chùa tháp và thường đàm đạo với các tăng ni về giáo lý.

010.Lý Thường Kiệt có phải là người Hà Nội?

Đúng! Lý Thường Kiệt (1019 - 1105) chính gốc là làng Bình Sa, phía nam Hồ Tây. Đời Lý Công Uẩn, làng này được rời ra bãi sông Cái (tức sông Hồng) để lấy đất mở mang kinh đô. Từ đó bãi có tên là làng An Xá. Lý Thường Kiệt là người làng này. Sau đổi tên ra Cơ Xá. Nay Cơ Xá là tên gọi chung dải đất ven sông Cái, từ bắc cầu Long Biên xuống đến bãi Đồng Nhân.

Ông nguyên họ Ngô, tên Tuấn, tự là Thường Kiệt, sau được ban họ vua, thành ra Lý Thường Kiệt. Vào triều từ năm 23 tuổi, trải “chưa đầy một kỷ, tiếng nổi khắp nội đình”. Năm 1072, Thánh Tông mất, Lý Thường Kiệt tích cực giúp Nguyên phi Ỷ Lan và Lý Nhân Tông điều hành triều chính. Ông đã xây dựng sự đoàn kết trong triều và chuẩn bị lực lượng quân sự để đối phó với phương Bắc. Năm 1075, trước sự chuẩn bị xâm lược ráo riết và những vụ khiêu khích vùng biên giới của triều đình Tống, Lý Thường Kiệt chủ động tấn công, phá tan đồn lũy của các châu Khâm, Liêm, Ung, tiêu hủy phần lớn những căn cứ hậu cần của quân Tống. Năm 1077, ông lại tổ chức phòng tuyến sông Cầu, chiến đấu, đánh thắng cuộc xâm lược nước ta của nhà Tống. Sau khi chiến thắng, Lý Thường Kiệt no việc nội trị, tu bổ đê điều, đường sá, cải tổ lại bộ máy hành chính trong cả nước… Từ 1082- 1101, ông thôi chức Tể tướng vào trông coi trấn Thanh Hóa. Khoảng 1010, lại được gọi về triều. Những năm cuối đời ông còn cầm quân dẹp giặc quẫy nhiều biên thùy phía Nam… Ông được lịch sử ghi nhận là một anh hùng dân tộc kiệt xuất, đã góp phần quan trọng vào sự nghiệp giữ gìn độc lập của Tổ quốc ở buổi đầu thời tự chủ.

Văn nghiệp của Lý Thường Kiệt ngày nay chỉ còn được biết qua hai tác phẩm: một bài văn và một bài thơ. Bài văn Lộ bố khi đánh Tống (Phạt Tống lộ bố văn) còn lưu đến ngày nay là một trong số những bài hịch mà Lý Thường Kiệt đã gửi nhân dân các châu Ung, Khâm, Liêm vào năm 1075, trước khi đưa đại quân đến tiêu diệt các hậu cứ quân Tống ở đây. Bài văn nói rõ tính chính nghĩa của cuộc hành quân, vạch tội ác của triều đình Tống, đề cao lý tưởng lấy dân làm trọng, và tuyên bố rõ lập trường quang minh chính đại, không xâm phạm lãnh thổ Trung Quốc, chỉ cốt diệt trừ âm mưu xâm lược của triều đình Tống.

Còn bài thơ – mà nay mọi người gọi tên là “Nam quốc sơn hà” - được coi là của Lý Thường Kiệt thì tính chính xác của xuất xứ, tác giả và văn bản cũng còn cần nghiên cứu thêm mới khẳng định được.

011.Phải chăng vua bà Lý Chiêu Hoàng có một nơi thờ duy nhất ở nội thành Hà Nội?

Đúng! Kỷ nguyên Đại Việt kéo dài bảy tám thế kỷ, trải từ đời Lý đến đời Hậu Lê mà chỉ có một đời vua bà. Người phụ nữ duy nhất làm vua đó trị vì thiên hạ tính theo năm là 2 năm nhưng thực tế chỉ có 12 tháng, từ tháng 10 năm Giáp Thân (1224) đến tháng 12 năm Ất Dậu (1225). Đó là Lý Chiêu Hoàng. Tháng 12 năm Ất Dậu, do sự xếp đặt của Trần Thủ Độ, vua bà này (gọi là cô thì phải hơn vì mới 8 tuổi) lấy chồng và nhượng ngôi ngay cho chồng là Trần Cảnh - con trai thứ của Trần Thừa, anh Trần Thủ Độ - lúc đó cũng mới 8 tuổi. Ngôi vua từ họ Lý chuyển sang họ Trần một cách êm ả.Nữ hoàng Chiêu Hoàng trở thành hoàng hậu Chiêu Thánh.

Đền thờ Lý Chiên Hoàng ở phố Phan Huy Ích - Hà Nội. Ảnh: Nguyễn Đình Toàn.

Sau đó tới chục năm, hoàng hậu không sinh đẻ, nên một lần nữa, vì lo cho sự lâu dài của họ Trần, Thủ Độ lại ép Trần Cảnh phải bỏ Chiêu Thánh để lấy chị gái của bà là Thuận Thiên, vợ của Trần Liễu (anh của Trần Cảnh) và đang mang thai. Chiêu Thánh lúc này mới 20 tuổi! Phải tới hai chục năm nữa hạnh phúc mới thật sự đến với bà. Số là năm 1258, sau khi dẹp được giặc Nguyên xâm lược, bà được gả cho vị tướng có công đầu trong cuộc chiến là Lê Phụ Trần. Họ sống với nhau thuận hoà, Chiêu Thánh sinh được hai con, một trai một gái. Bà qua đời năm 61 tuổi, tương truyền mái tóc vẫn đen và đôi má vẫn màu hoa đào.

Có lẽ vì những khúc quanh trong cuộc đời của bà như vậy mà ở quê gốc của họ Lý là làng Đình Bảng (Hà Bắc) đền Lý Bát Đế chỉ thờ 8 vị vua nam giới. Còn vị vua nữ cuối cùng này thờ riêng ở ngôi miếu nhỏ nằm khiêm tốn bên phải đền. Tuy nhiên, Lý Chiêu Hoàng lại có nơi thờ ở giữa nội thành Thăng Long, đó là đền làng Yên Thành. Làng này là một trong số 8 làng có tên gọi bắt đầu bằng chữ Yên thuộc tổng Yên Thành, huyện Vĩnh Thuận xưa. Tám làng đó nằm kẹp giữa phía nam là tường thành Hà Nội (nay là phố Phan Đình Phùng), phía Bắc là hồ Trúc Bạch và hồ Mã Cảnh (Cổ ngựa), phía đông là chỗ giáp ranh phường Hoè Nhai, phía tây là ranh giới phường Thuỵ Chương. Đó là tám làng (theo vị trí từ Đông sang Tây): Yên Thuận, Yên Ninh, Yên Thành, Yên Viên, Yên Canh, Yên Diên, Yên Định và Yên Quang. Làng Yên Thành nay là khu vực có phố Phan Huy Ích, có đoạn Nguyễn Trường Tộ, một đoạn phố Hàng Bún. (Hồ Mã Cảnh thì bị lấp từ những năm cuối cùng của thế kỷ XIX để làm các phố mới nay là Nguyễn Khắc Nhu- Phạm Hồng Thái - Nguyễn Trường Tộ…)

Đến Yên Thành vốn là đình sau kiêm thờ mẫu, nay mang biển số nhà 28 Phan Huy Ích. Đây là một công trình kiến trúc khiêm tốn nhưng có nhiều hiện vật quý. Một khánh đá núi Nhồi (Thanh Hoá) có hoa văn đời Nguyễn. Một chuông đồng đúc năm Mậu Dần. Một bức hoành phi Thánh Cung vạn tuế chỉ rõ căn cốt là một ngôi đình làng. Ngoài ra, trong đền này còn có những câu đối có niên hiệu Tự Đức Bính Tý tức năm 1876:

Long Đỗ quyết linh từ, hưởng báo từ thời yên bất tuyệt
Mã Cảnh di thắng tích, lưu phương thiên cổ thuỷ trường thanh.

Nghĩa là:

Đền thiêng ở cửa ngõ thành Long Đỗ, việc dâng lễ báo ân bốn mùa khói hương chẳng dứt.

Thắng cảnh còn lại bên hồ Cổ Ngựa - tiếng thơm lưu truyền ngàn thuở, nước luôn trong nẻo.

Hoặc câu đối đời Tự Đức Kỷ Mão (1879):

Vạn cổ linh quang hồ thượng miếu
Thiên thu thắng tích nữ trung vương.

Nghĩa là:

Muôn thuở rạng rỡ linh thiêng là toà miếu bên bờ hồ (Cổ Ngựa).
Nghìn năm di tích nổi danh (Ngài) là vị vua trong giới nữ.

Những câu đối trên đã chỉ rõ địa điểm đền thờ (tức nay là phố Phan Huy Ích) nguyên là bên cạnh hồ Cổ Ngựa và là nơi thờ một vị vua bà. Đến Yên Thành như vậy là nơi duy nhất thờ Lý Chiêu Hoàng ở nội thành. Nếu kể cả vùng ngoại thành thì ở Hà Nội cũng chỉ có thêm một nơi nữa thờ bà. Đó là làng Giao Tự nay thuộc xã Kim Sơn, huyện Gia Lâm. Tương truyền đây là đất thái ấp của bà.

012.Công việc trồng trọt, chăn nuôi, chài lưới của người Hà Nội thời kỳ tiền sử như thế nào?

Người Hà Nội ngày ấy trồng trọt, chăn nuôi và chài lưới. Trồng trọt chủ yếu là trồng lúa. Tại di chỉ Đình Chàng và Đường Mây (Đông Anh) đã tìm thấy vết tích của vỏ trấu. Trong lòng đất có nhiều di vật như rìu đá, rìu đồng là những công cụ giúp dân khai phá rừng hoang mở rộng đồng bằng. Ở Gò Chùa Thông (Thanh Trì) tìm thấy lưỡi liềm đồng. Đó là bằng chứng về một nền nông nghiệp phát triển sớm của vùng Hà Nội cổ. Lưỡi cày đồng thấy ở Cổ Loa, có kích cỡ lớn, tác dụng lật đất tốt. Hàng loạt xương trâu, bò, chó nhà, lợn nhà… tìm được ở Đồng Vông, Đình Chàng (Đông Anh) và Gò Chùa Thông cho thấy một nền nông nghiệp dùng cày, có sức kéo của trâu bò. Ngoài đồng lúa, còn có trồng đậu, khoai lang, các cây ăn quả như: na, trám… Chăn nuôi cũng đã trở thành loại hình kinh tế quan trọng. Những dòng sông chảy ven làng mang lại cho đời sống chảy ven làng mang lại cho đời sống người dân ở đây một nguồn cá tôm đáng kể. Đây chính là cơ sở cho nghề chài lưới phát triển. Nhiều chì lưới bằng đá, đất nung, vết tích sau bữa ăn như xương cá đã tìm thấy ở Đồng Vông (Đông Anh).

013.Hà Nội có những di vật đồ đá đúng không?

Đúng! Di vật đầu tiên phải kể đến là những viên đá cuội có dấu vết ghè đẽo của bàn tay con người tìm thấy ở xã Cổ Loa (huyện Đông Anh). Đây là những công cụ chặt, nạo của người nguyên thuỷ sống ở cuối thời đại đồ đá cũ cách ngày nay khoảng hai vạn năm. Ngoài ra còn có nhiều di vật bằng đá khác ở các thời kỳ muộn hơn như: lưỡi rìu có nhiều loại tìm thấy ở Văn Điển, Triều Khúc (huyện Thanh Trì) được mài sắc và nhẵn dùng để phát cây phá rừng, lưỡi đục tìm thấy ở Văn Điển, Đồng Vông, Tiên Hội (huyện Đông Anh). Đây là những công cụ dùng trong nghề mộc để dựng nhà, đóng thuyền. Chì lưới được làm bằng đá tìm thấy ở Đồng Vông, Bãi Mèn, Đình Chàng (huyện Đông Anh). Ngoài ra, còn nhiều di vật khác như mũi khoan, bàn mài, vũ khí như giác đá, mũi tên đá và khá nhiều đồ trang sức và các tác phẩm nghệ thuật như: vòng đeo tay, vòng tai, nhẫn, chuỗi hạt đeo cổ, cúc áo, tượng người đầu trâu… tìm thấy ở Văn Điển, Triều Khúc, Đình Chàng.

014.Trên đất Hà Nội ngày nay có dấu tích của một người anh hùng truyền thuyết đầu tiên chống giặc ngoại xâm, đó là ai?

Đền thờ Ông Gióng ở Sóc Sơn, Hà Nội

Đó là chàng Dóng, được tôn vinh là Phù Đổng thiên vương, quê quán ở làng Dóng, tức làng Phù Đổng nay thuộc huyện Gia Lâm - ngoại thành Hà Nội. Theo truyền thuyết, vào đời Hùng Vương thứ 6, giặc Ân kéo sang xâm lược nước Văn Lang. Nhà vua lo lắng cho sứ giả đi rao tìm người tài giỏi ra giúp nước.Lúc bấy giờ ở làng Phù Đổng, có một cậu bé lên ba tuổi mà vẫn chưa biết nói. Khi sứ giả đến làng, cậu bé bỗng nhỏm dậy và bật nói, xin vua ban một ngựa sắt và một roi sắt để đi diệt giặc. Sau đó, Dóng lớn như thổi, một mình ăn hết 3 nong cơm, 1 nong cà và vươn vai trở thành một chàng trai dũng mãnh. Chàng cưỡi ngựa sắt dùng roi sắt đánh tan quân thù. Khi giặc tan chàng phi ngựa lên núi Sóc và bay lên trời. Nhờ công ơn chàng Dóng, dân làng đã lập đền thờ. Tại đây hàng năm có mở hội lớn, tục gọi là hội Dóng vào ngày 8-4 âm lịch, diễn lại tích Thánh Dóng dẹp giặc Ân. Hội rất hùng tráng thu hút hàng vạn người về xem.

015.Xin nói về lộ trình dời đô của Lý Thái Tổ. Ông đã đi đường nào để ra Thăng Long?

Trước hết, xin nhắc lại một đoạn trong bộ sử Toàn thư:

“Mùa thu, tháng bảy năm Canh Tuất (1010) vua dời đô từ thành Hoa Lư sang thành Đại La, thuyền tạm đỗ dưới thành, có rồng vàng hiện ra trên thuyền ngự do đó đổi gọi là thành Thăng Long”.

Như thế thì vua Lý đã đi bằng thuyền và vào cuối mùa hè, hẳn là ông lợi dụng mùa nước lên để không lo bị mắc cạn, cũng như mùa gió nồm để buồm căng, đỡ công chèo chống. Và một vị vua trí lự như Lý Công Uẩn thì không tội gì lại vòng vo đi ra biển qua cửa Đại An để rồi mới lên cửa Ba Lạt vào sông Hồng, cho dù ngày đó biển có gần nhưng cũng là xa xôi diệu vợi, lại thiếu an toàn. Ông tất đã chọn một lộ trình ngắn nhất, an toàn nhất. Do đó chỉ có dùng các đường sông quen thuộc hiện hữu thời đó và phải là con đường ngắn nhất.

Sơ đồ các sông liên quan đến lộ trình dời đô của Lý Thái Tổ

Vua Lý đi thuyền, thế tất phải từ thành nội Hoa Lư theo dòng Sào Khê ra sông Hoàng Long (tất nhiên ngày đó Sào Khê và Hoàng Long chưa cạn và hẹp lòng như ngày nay). Từ Hoàng Long thuyền vua ra sông Đáy rồi ngược lên Bắc. Tháng 7 âm lịch, gió nồm, đi ngược sông không khó khăn gì. Tới chỗ nay là thị xã Phủ Lý gặp sông Châu. Kỳ thực, đây là một khu ngã tư sông, vì sông Đáy qua vùng chùa Hương chảy về tới đây thì đón nước sông Nhuệ từ phía cầu Giẽ chảy xuôi hoà nhập vào đồng thời tách ra sông Châu Giang. Như vậy, nước sông Châu là do cả sông Đáy, sông Nhuệ cung ứng. (Đây là viết theo mục “Sông Châu” trong phần “Hà Nội”của sách Đại Nam nhất thống chí. Song cũng sách này ở mục “sông Nhị” lại nói sông Nhị (tức sông Hồng) đến Yên Lệnh tách ra một nhánh là sông Châu. Như thế thì sông Châu cũng nhận nước sông Hồng (vấn đề cần tìm hiểu thêm). Kể ra thì có thể theo sông Nhuệ nhỏ hơn sông Hồng, lai nhiều khúc cong, giảm tốc độ lộ trình. Trong khi sông Hồng rộng rãi, cho nên theo sông Châu ra sông Hồng hợp lý hơn. Chỗ ngã ba sông Đáy- sông Châu đó nay là nơi giáp ranh ba đơn vị hành chính: phường Lương Khánh Thiện của thị xã Phủ Lý, Thôn Ba của xã Phù Vân (huyện Kim Bảng). Châu Giang nay là một con sông đang thoi thóp thở, vì nó không còn có thể gặp sông Hồng được. Trước đây, sông Châu là một con sông cũng khá lớn, nay cứ quan sát những vạt ruộng hai bờ sông sẽ thấy những nơi thấp, chính là một phần của dòng sông thời xưa. Sông chảy về phía Đông đổ ra sông Hồng không chỉ một nhánh. Từ Phủ Lý đến nơi giáp ranh xã Tiên Phong (huyện Duy Tiên) và xã Nghĩa Bình (huyện Bình Lục) sông Châu đúng chỉ là một nhánh. Nhưng từ đây tách làm hai. Một nhánh chảy ngược lên phía Bắc tới nơi giáp ranh hai xã Yên Nam và Trác Văn (Duy Tiên) thì quặt sang đông, đổ vào sông Hồng ở chỗ nay là xóm Tắc Giang, thôn Lỗ Hà, xã Chuyên Ngoại làm ranh giới chia hai huyện Duy Tiên và Lý Nhân. Một nhánh từ xã Bình Nghĩa chảy xuôi về Đông Nam làm ranh giới tự nhiên cho hai huyện Bình Lục và Lý Nhân để rồi đổ ra sông Hồng ở xã Hòa Hậu (Lý Nhân). Nay nhánh sông phía trên đã bị con đê đắp sau này chặn lại. Ở phía dưới cũng đã xây cống và trạm bơm. Nhưng cách đây nghìn năm thì sự thông thương trên sông là tất nhiên. Thuyền nhà Lý đã theo một trong hai nhánh sông Châu Giang để ra Duy Tiên, Bình Lục, Lý Nhân và thị xã Phủ Lý nay đều thuộc tỉnh Hà Nam.)

Ra tới sông Hồng thì nhằm hướng Bắc mà thẳng tiến, theo độ dài sông nước ngày nay thì vào khoảng sáu chục kilomet là tới thành Đại La. Thực ra sông Châu là một huyết mạch quan trọng, tính từ thượng nguồn đây là con sông đầu tiên nối sông Hồng với sông Đáy. Trên triền sông là khu tự cư cổ, có hàng loạt trống đồng ở đó, như trống Ngọc Lũ, Vũ Bị, An Lão, lại có chùa Đọi là ngôi chùa lớn thời Lý.

Ngoài ra, sông Hồng ngày ấy cũng trọng yếu nên năm 981 khi tướng nhà Tống là Hầu Nhân Bảo xâm lược thì đã phái Trần Khâm Tộ đem chiến thuyền đến Tây Kết (nay thuộc Khoái Châu, Hưng Yên) tức cách cửa sông Châu khoảng 20 km về phía Bắc. Có thể là Khâm Tộ đợi chiến thuyền Lưu Trùng đến rồi tiến đánh Hoa Lư bằng đường thủy qua sông Châu – sông Đáy. Năm 987 vua Lê Đại Hành từng đi cày tịch điền ở núi Đọi tất phải đi thuyền theo sông Đáy, sông Châu. Năm 1044, khi Lý Thánh Tông đánh chime cũng từ Thăng Long ra cửa sông Đáy để ra biển vào Nam tức cũng khởi hành từ sông Hồng. Lúc về ông có qua Hoa Lư, qua hành cung Ly Nhân, xây lại đất Ly Nhân bờ sông Châu (tên gọi ngày ấy của huyện Lý Nhân bây giờ), do vậy nên mới có chuyện nàng My Ê tuẫn tiết (Nay là làng Lý Nhân, xã Phú Phúc, huyện Lý Nhân còn đền thờ My Ê). Như vậy cũng theo sông Đáy – sông Châu ra sông Hồng.

Sông Hoàng Long - sông Đáy - sông Châu - sông Hồng, đó là lộ trình dời đô của Lý Công Uẩn.

016.Thời nhà Lý, Thăng Long mấy lần bị quân Nguyên chiếm đóng?

Cả ba lần quân Nguyên sang xâm lược nước ta, chúng đều có vào Thăng Long. Nhưng chính ở Thăng Long hoặc là chúng trực tiếp bị đánh bật hoặc là buộc phải rút bỏ.

- Lần đầu vào ngày 18-1-1258, Ngột Lương Hợp Thai (Wouleangotai) theo đường sông Hồng từ Vân Nam xuống. Khi chúng tràn qua Thăng Long thì cả đô thành bị tiêu thổ, vườn không nhà trống. Chiến lược đánh nhanh, cướp lương thực tại chỗ bị phá sản, 11 ngày sau (29-2-1258), quân ta phản công đánh vào Đông Bộ đầu nay là dốc Hàng Than. Quân giặc thua, rút chạy dài về Vân Nam. Trên đường tháo than, chúng đói và khiếp sợ đến nỗi không còn tinh thần để cướp bóc nên dân ta chế giễu chúng là “giặc Phật”.

- Lần hai, vào ngày 19-2-1985 sau nhiều trận đánh, Thoát Hoan (To-gou) mới vào được Thăng Long. Nhưng lại vẫn là vườn không nhà trống. Tiếp đó, giặc bị quân ta giáng cho những đòn chí tử ở A Lỗ, Tây Kết, Hàm Tử… và khoảng ba tháng sau, quân Trần tiến về Thăng Long, đánh đồn Giang Khẩu (khu vực Hàng Buồm - Nguyễn Siêu) buộc Thoát Hoan phải rút quân, chui vào ống đồng mới thoát chết.

- Lần ba, ngày 2-2-1288 Thoát Hoan chiếm Thăng Long. Vẫn là một ngôi thành trống trơn. Giặc đánh tỏa ra một số nơi nhưng không làm gì được vua quan tướng sĩ nhà Trần. Rồi nạn thiếu lương thực xảy tới. Thế là sau một tháng chiếm đóng, ngày 5-3-1288 giặc phải bỏ thành rút quân.

017.Nói Hà Nội có 5 cửa ô, đúng không?

Không đúng! Chỉ nói ngày nay, mọi người Hà Nội đều có thể nêu lên chí ít là 7 cửa ô: Ô Yên Phụ, Ô Cầu Giấy, Ô Chợ Dừa, Ô Đồng Lầm, Ô Cầu Dền, Ô Đống Mác, Ô Quan Chưởng.

Thực ra, cửa ô còn nhiều hơn.Nhưng trước hết cần thống nhất xem thế nào là cửa ô?

Sử ghi rằng vào năm 1749, chùa Trịnh Doanh cho đắp một toà thành đất bao bọc kinh đô Thăng Long, gọi là thành Đại Độ, có mở 8 cửa ô để qua lại. Chưa biết vị trí và tên gọi của 8 cửa này. Chỉ biết là mỗi cửa, ngoài ô cửa chính ở giữa, hai bên có hai ô cửa phụ. Vậy cửa ô là cửa xẻ qua toà thành đất bao bọc kinh thành Thăng Long. Đến đầu thế kỷ XIX, sách Bắc Thành địa dư chí cho biết Hà Nội có 21 cửa ô. Đến năm 1831, khi có bản đồ Hoài Đức phủ thì chỉ thấy còn 16 cửa ô. Đến bản đồ vẽ năm 1866 chỉ còn 15 cửa ô. Như vậy cho đến năm 1866 và cho đến tận đầu thời Pháp thuộc - trước khi thực dân cho phá toà thành này (cũng như phá toà thành gạch) để mở đường phố mới và lấy đất lấp các ao hồ - thì Hà Nội có 15 ô cửa, mỗi cửa ô có hình dáng như cửa ô Quan Chưởng còn sót lại tới ngày nay.

Thuở xưa ở mỗi cửa ô thường xuyên có lính gác. Năm 1782 Lê Hữu Trác từ Hà Tĩnh ra Hà Nội, đi qua cửa ô Cầu Dền có tả như sau:

“Thấy một toà thành đất, không cao lắm. Trên thành là đường xe ngựa đo. Ngoài là hàng rào tre. Dưới chân là hào sâu, có thả đầy chông. Thành có 3 vọng canh, nơi nào cũng có lính sắp hàng gươm dáo sáng quắc” (Thượng kinh ký sự)

Thành Hà Nội thời Nguyễn với 16 cửa ô của thành ngoài vẽ năm 1831

(Theo Thành lũy, phố phường và con người Hà Nội của Nguyễn Khắc Đạm)

Tóm lại Hà Nội có nhiều cửa ô, tuỳ từng thời, lúc mở thêm, lúc lấp lại và nay tên gọi để lại còn nhiều nhưng di tích một cửa ô thực sự thì chỉ có cửa ô Quan Chưởng là còn phần nào bóng dáng xưa mà thôi.

018.Tại sao lại gọi là Ô Quan Chưởng?

Cửa ô này nguyên là một trong số nhiều cửa xẻ qua thân toà thành đất bao bọc kinh đô Thăng Long. Toà thành này đã bị phá đầu thời Pháp thuộc, do đó các cửa ô cũng bị phá theo, chỉ còn sót lại cửa ô Quan Chưởng. Hiện cửa còn nguyên một ô cửa chính và hai ô phụ hai bên. Trên nóc ô cửa chính là một vọng lâu. Cửa ô vốn có lính gác. Bên tường phía Bắc hiện còn gắn một tấm bia khắc năm 1882 ghi lệnh của Tổng đốc Hoàng Diệu cấm lính sắc nhiễu những đám tang đi qua cửa ô (vì nếu không cho tiền chúng không mở cửa).

Còn tên gọi thì đến nay vẫn chưa thể giải thích chính xác vì có tới 3 giả thuyết nhưng đều thiếu chứng cứ:

1. Cho rằng cuối đời Lê có một quan Chưởng ấn lập dinh cơ ở cạnh ô nên do đó mà thành tên.

2. Cho rằng vào đời Nguyễn có một quan Chưởng cơ đóng ở gần cửa ô kiểm soát thuyền bè qua lại ngã ba sông Hồng - sông Tô, nên dân sở tại theo đó mà gọi tên.

3. Hồi Pháp đánh Hà Nội năm 1873 có một quan Chưởng vệ đã hi sinh tại cửa ô này trong chiến đấu.

Ô Quan Chưởng năm 1922

Cả ba cách giải thích đều là truyền thuyết chứ không có tài liệu cụ thể.Có lẽ cái tên chính xác phải là hàng chữ Hán khắc trên vòm cửa hiện vẫn còn tồn tại: Đông Hà môn tức cửa Đông Hà. Đông Hà nguyên là một phường tương ứng khu vực Hàng Chiếu, Thanh Hà, Đào Duy Từ ngày nay. Cửa ô Quan Chưởng nằm trên đất phường Đông Hà.

019.Thế nào là “Hà Nội 36 phố phường”?

Nội thành Hà Nội hiện nay có 7 quận gồm 102 phường, tức 102 đơn vị hành chính cấp cơ sở với trên 400 phố và ngõ.

Nhưng đó là phường và phố Hà Nội hiện nay. Còn ca dao cổ có câu:

Hà Nội băm sáu phố phường.

Hàng Gạo, Hàng Đường, Hàng Muối trắng tinh…

Câu ca dao đó nay ai cũng thuộc nhưng không chính xác!

Thực ra, phố và phường là hai phạm trù khác nhau.

Vào thời Lê, phường ngoài nội dung chỉ các tổ chức của những người cùng làm một nghề (phường chèo, phường thợ) thì còn một nội dung nữa, chỉ những khu vực địa lý được coi là đơn vị hành chính cấp cơ sở ở kinh thành Thăng Long. Sử cũ còn ghi Thăng Long đời Lê gọi là phủ Phụng Thiên. Chia ra hai huyện Vĩnh Xương (sau đổi ra Thọ Xương) và Quảng Đức (sau đổi ra Vĩnh Thuận). Mỗi huyện 18 phường. Như vậy, Thăng Long có 36 phường. Suốt ba thế kỷ, nhà Lê vẫn giữ nguyên sự phân định hành chính đó.

Sang đầu thế kỷ XIX, nhà Nguyễn đổi Thăng Long là phủ Hoài Đức và chia nhỏ ra làm nhiều đơn vị mới, có tên gọi là phường, thôn, trại. Huyện Thọ Xương bị chia ra làm 8 tổng với 183 phường, thôn, trại; huyện Vĩnh Thuận bị chia ra làm 5 tổng với 56 phường, thôn, trại. Tổng cộng phủ Hoài Đức, tức kinh thành Thăng Long cũ, gồm 13 tổng, 239 phường, thôn, trại.

Đến khoảng giữa thế kỷ XIX hai huyện Thọ Xương, Vĩnh Thuận vẫn y nguyên 13 tổng nhưng con số các phường, thôn, trại rút xuống mạnh (do sát nhập): Thọ Xương còn 113 phường, thôn, trại. Vĩnh Thuận còn 40 phường, thôn, trại. Tổng cộng là 153 phường, thôn, trại. Như vậy là nhà Lê cho Thăng Long hưởng một quy chế riêng (gọi là Phủ, trực thuộc trung ương và suốt ba thế kỷ chỉ gồm có 36 phường). Ngược lại, nhà Nguyễn đã đánh đồng Thăng Long với các phủ khác, phải lệ thuộc vào tỉnh và cũng có tổng, có thôn, có trại như mọi nơi. Đó là một việc làm của chủ trương “hạ cấp” Thăng Long.

Như thế, không làm gì có cái gọi là “Hà Nội 36 phố phường”. Chỉ có Thăng Long thời Lê có 36 phường hoặc là Hà Nội thời Minh Mạng có 239 phường, thôn, trại và Hà Nội thời Tự Đức với 153 phường, thôn, trại. Do tình hình chia nhỏ Thăng Long nên một phường đời Lê đã phân ra làm nhiều phường, thôn, trại thời Nguyễn.

Bây giờ sang vấn đề phố. Phố khác hẳn phường. Nếu phường nguyên nghĩa là một khu vực hành chính thì phố nguyên nghĩa là chỗ bán hàng, nơi bày hàng, tức là như ta nói ngày nay là cửa hàng, cửa hiệu. Phố có thể là một ngôi nhà bày bán hàng mà cũng có thể ban đầu chỉ là một chỗ trống nhưng lấy làm nơi bày hàng hoá để buôn bán. Cho nên ví dụ như cụm từ phố Hàng Trống nguyên nghĩa chỉ là một ngôi nhà, một cửa hàng có bán mặt hàng là trống. Cũng vậy phố Hàng Chiếu vốn chỉ là một nhà có bán mặt hàng chiếu… Song do các “phố” tập trung ken sát nhau thành một dãy (dài hoặc ngắn là tuỳ) nên cái dãy gồm nhiều phố ấy (phố với nghĩa là cửa hàng, cửa hiệu) cũng được gọi tắt là phố. Và dần dần cái từ phố mới biến nghĩa là một dãy các cửa hàng cửa hiệu đã lấn át cái từ phố có nguyên nghĩa là một ngôi nhà bày bán hàng. Và thế là thay vì nói dãy phố Hàng Chiếu, dãy phố Hàng Bạc… để chỉ những con đường mà hai bên là những ngôi nhà bày bán chiếu, bán vàng bạc… Hiện nay trong ngôn ngữ miền Bắc, từ phố với nguyên nghĩa là ngôi nhà, cửa hàng đã phai mờ hoàn toàn, song miền Trung, miền Nam thì lớp trung niên trở lên vẫn sử dụng.

Do sự hình thành như vậy mà trong một phường cổ có nhiều phố. Như trong cùng phường Đông Các có phố Hàng Bạc, phố Hàng Mắm, phố Hàng Giày… Cho nên phường không bao giờ lại ngang hàng với phố mà là trùm lên các phố. Và cũng vì thế, 36 phố phường thời Lê không thể là 36 phố + phường được.

020.Toà thành hiện nay gọi là “thành cổ Hà Nội” có từ bao giờ? Qui mô? Hiện trạng?

Đó là toà thành xây trong hai năm 1804-1805 và bị tàn phá cũng trong hai năm 1894-1895. Xây là do nhà Nguyễn (Gia Long); phá là do thực dân Pháp.

Nhìn vào bản đồ Hà Nội hiện nay, thấy một ô vuông mà bốn cạnh là bốn đường Phan Đình Phùng (bắc), Hùng Vương (tây), Trần Phú (Nam), Phùng Hưng (đông). Đó là bốn mặt của toà thành nhà Nguyễn. Trong thành chia ra ba khu theo chiều dọc. Khu phía đông là các cơ quan đầu não của tỉnh Hà Nội: dinh Tổng đốc, Tuần phủ, Án sát… nay là khu quân đội. Khu phía tây chủ yếu là kho tàng nay là phần nằm giữa hai đường Hùng Vương và Hoàng Diệu với những công sở và nhà ở. Đặc biệt lăng Bác là ở ngay cửa chính Tây. Trung tâm thành nay là khu vực nằm giữa hai đường Nguyễn Tri Phương và Hoàng Diệu. Trên cái lõi này còn sót lại - từ Nam lên Bắc- năm di tích: Cột Cờ, cửa Đoan Môn, nền Hành cung, Hậu lâu và cửa chính Bắc. Cột cờ được xây cùng lúc với thành hoặc muộn hơn chút ít. Cửa Đoan Môn hiện còn, là xây cùng với thành, trên móng của cửa Đoan Môn các đời vua trước. Đoan Môn là cửa đi vào khu Cấm thành. Nền Hành cung cũng là nền điện Kính Thiên đời Lê. Hậu lâu có thể là toà nhà dành cho các phi tần tháp tùng vua nhà Nguyễn khi ra Bắc. Nhưng cuối thế kỷ XIX toà nhà này bị hư hỏng và nhà binh Pháp đã xây hoàn toàn mới song theo hình dáng kiến trúc cổ Việt Nam. Còn cửa chính Bắc thì đã bị phá mất vọng lâu.

Hiện ngành văn hoá thành phố đang cố gắng tu sửa bốn trong năm di tích đó (trừ khu điện Kính Thiên đang thuộc quân đội sử dụng).

021.Thế nào là khu phố cổ và khu phố cũ?

Đây là hai thuật ngữ mới ra đời khoảng mười lăm năm nay, từ khi người ta bắt đầu chú ý đến những di sản kiến trúc của thành phố. Nói khu phố cổ là nói khu vực mà đường, phố, nhà cửa theo kiểu cách cổ, bắt đầu hình thành từ ngàn năm xưa, chủ yếu là khu vực phía Bắc Hồ Gươm.

Nói  khu phố cũ là nói khu vực mà đường phố nhà cửa do người Pháp quy hoạch và xây dựng, ra đời từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.

Phân biệt như trên cũng chỉ là ước lệ, một quy ước để tiện làm việc.

022.Phạm vi “khu phố cổ”. Đặc trưng?

Từ năm 1995, để thuận tiện cho việc nghiên cứu, tìm giải pháp bảo vệ, thành phố tạm thời quy định “khu phố cổ” nằm trong khu vực một hình gọi là tam giác, nhưng kỳ thực là hình thang, hai cạnh ngang là phố Hàng Đậu và dãy phố Hàng Bông - Hàng Gai - Cầu Gỗ - Hàng Thùng. Hai cạnh dọc là phố Trần Nhật Duật và dãy phố Hàng Cót - Hàng Gà - Hàng Điếu - Hàng Da.

Mái ngói đặc trưng của phố cổ Hà Nội

Khu vực này, cho tới trước khi có mặt người Pháp đều chung một dáng dấp: các phố hẹp, chi chít dọc ngang kiểu bàn cờ, phần lớn mang tên gọi của các mặt hàng sản xuất hay kinh doanh tại đó: Hàng Đường, Hàng Bạc… không rõ thời xa xưa thế nào, chỉ biết từ đầu thế kỷ XIX thì nhà hai bên đường đều theo kiểu “nhà ống”. nhà như một cái ống, bề ngang hẹp, chiều dài sâu.Bố cục đều tương tự: gian ngoài là chỗ bán hàng hoặc làm hàng, tiếp đến một sân lộ thiên để lấy ánh sáng. Nhà trong mới là nơi ăn ở, nối vào đó là khu phụ. Đa số là một tầng, lợp ngói, hai tường hồi vượt cao xây giật cấp như những bực thang. Cũng có một số nhà thêm một tầng gác nhưng thấp và không mấy khi trổ cửa sổ. Nhà ống bé nhỏ, vừa là xưởng sản xuất thủ công, vừa là cửa hàng, vừa là nơi sinh hoạt của gia đình. Tại khu phố dó người mua kẻ bán suốt ngày, cảnh tượng tấp nập. Cái hấp dẫn của khu phố cổ Hà Nội chính ở những chỗ đó, ở cái tổng thể do người xưa đã sắp xếp thành một cơ thể đầy sống động, khăng khít, gắn bó kề tựa nhau mà tồn tại, sinh sôi…

Cũng phải kể tới những chùa-đình-đền-miếu rải rác trong nhiều đường phố, cổ kính và trang trọng. Đó là những bằng chứng của một khía cạnh tâm hồn người Hà Nội cũ: bên cạnh sự hoà đồng với cộng đồng xã hội, người Hà Nội luôn tìm cách hoà đồng với thế giới tâm linh, vì cùng với một không gian đô thị vật chất, vẫn tồn tại một không gian đô thị mang màu sắc huyền thoại, ẩn chìm và thiêng liêng, ở đó có thể giao hoà cùng quá khứ chứa chất sức mạnh tiềm ẩn.

Khi Pháp tới, các phố cổ được uốn thẳng hơn, làm vỉa hè, và thêm các công trình hạ tầng. Tại đây, một số nhà được xây dựng lại kiên cố nhưng vẫn theo kiến trúc cổ. Một số xây dựng theo kiểu “Tây”, một hoặc hai tầng, chịu ảnh hưởng của vật liệu xây dựng mới và hình thức trang trí kiến trúc Châu Âu. Điều này có làm biến dạng song bóng dáng của một thời đã qua (ít ra là thế kỷ XIX) vẫn còn lưu lại ở cái không gian văn hoá đậm đà hương vị cổ. Vì vậy mà “khu phố cổ” (cổ đến đâu thì còn cần bàn thêm) vẫn là một kỷ niệm mà người xưa gửi cho người nay để rồi truyền cho đời sau.

023.Phạm vi “khu phố cũ”. Đặc trưng?

Từ năm 1875, Pháp đã chiếm khu Đồn Thuỷ cũ làm nhượng địa và xây dựng những ngôi nhà theo kiến trúc Châu Âu. Từ năm 1883 Pháp chiếm hẳn Hà Nội. Năm 1886 đã có một quy hoạch cho thành phố Hà Nội mới. Ban đầu tập trung cải tạo khu quanh Hồ Gươm. Trên sát mái nhà số 3 Hàng Khay, nay vẫn mang dòng chữ 1886 là năm xây dựng. Sau đó có việc lấp ao hồ, lấp sông Tô rồi phá toà thành cổ. Do vậy, lần lượt xuất hiện các khu phố Tây, một là khu Nhượng địa, hai là khu thành cổ, ba là khu nam Hồ Gươm. Ba khu này nay gọi là “khu phố cũ”.

1. Khu Nhượng địa hình chữ nhật, hai cạnh dài là đường Bạch Đằng và phố Lê Thánh Tông - Trần Nhân Tông, hai cạnh ngang là đoạn đầu phố Tràng Tiền và phố Nguyễn Huy Tự. Đây nguyên là đồn thuỷ quân của tỉnh Hà Nội cũ, tháng 8-1875 bị buộc phải nhượng hẳn cho quân đội Pháp xây doanh trại, dinh thự và bệnh viện. Đây là những công trình kiến trúc kiểu “chính thống”. Dinh Tổng tham mưu trưởng quân Pháp (nay là Nhà khách bộ Quốc phòng) còn mang trên nóc hàng chữ số ghi năm xây dựng 1874-1877. Bệnh viện Lanessan (nay là Quân y viện 108) được xây dựng năm 1892-1893.

2. Khu thành cũ gồm các phố Phan Đình Phùng, Hùng Vương, Hoàng Diệu, Điện Biên Phủ, Lê Hồng Phong, Chu Văn An, Trần Phú. Vì việc giải phóng mặt bằng dễ dàng (đất trống) nên việc xây dựng có nhiều thuận tiện. Đường phố rọng, dài. Phủ toàn quyền nay là Phủ Chủ tịch xây dựng trong những năm 1902-1906. Các biệt thự ở đây thường theo kiến trúc miền Bắc nước Pháp, mái dốc, các chi tiết trang trí ở cửa, ở nóc diêm dúa, tỉ mỉ.

Nóc ngôi nhà cổ số 3 Hàng Khay vẫn còn số năm xây dựng 1886

3. Khu nam Hồ Gươm là một hình chữ nhật mà hai cạnh dài là Tràng Thi - Tràng Tiền và Trần Hưng Đạo, hai cạnh ngang là Phan Bội Châu và Phan Chu Trinh. Khu vực này được xây dựng đồng thời với khu thành cũ song quy trình có chậm hơn vì phải giải toả nhiều làng xóm. Nhà hát lớn xây từ 1902-1911. Một số công sở quy mô lớn, như Công ty hoả xa Vân Nam (nay là trụ sở Tổng công đoàn ở ngã ba Trần Hưng Đạo - Quán Sứ) xây dựng xong năm 1902, trường đại học ở phố Lê Thánh Tông xây năm 1904, Phủ Thống sứ (nay là Nhà khách Chính phủ số nhà 10 phố Ngô Quyền) xây năm 1919. Ở khu này, đa số cũng là biệt thự nhưng mái không dốc, nhiều cửa, theo kiến trúc miền nam Pháp.

Ở cả ba khu trên, tới những năm 20 và 30 xuất hiện các công trình kiến trúc theo xu hướng kết hợp phong cách Á Đông. Một số có giá trị thẩm mỹ cao như Viện bảo tàng Finot (nay là Bảo tàng lịch sử) 1928-1932, Sở Tài chính (nay là Bộ Ngoại giao 1929-1932, Viện Pasteur 1930…). Cả ba khu trên nay được gọi là khu phố cũ. Đây cũng là một quỹ đô thị rất đặc trưng, quý giá của Hà Nội.

024.Hà Nội có bao nhiêu phố bắt đầu bằng chữ Hàng?

Cứ theo thực trạng hiện nay, Hà Nội có 53 phố bắt đầu bằng chữ Hàng. Nếu xếp theo a, b, c thì là: Hàng Bạc, Hàng Bài, Hàng Bè, Hàng Bồ, Hàng Bông, Hàng Bột (ngõ), Hàng Buồn, Hàng Bún, Hàng Bút, Hàng Cá, Hàng Cân, Hàng Chai, Hàng Cháo, Hàng Chỉ (ngõ), Hàng Chiếu, Hàng Chĩnh, Hàng Chuối, Hàng Cỏ (ngõ), Hàng Cót, Hàng Da, Hàng Dầu, Hàng Đào, Hàng Đậu, Hàng Điếu, Hàng Đồng, Hàng Đường, Hàng Gà, Hàng Gai, Hàng Giày, Hàng Giấy, Hàng Hành, Hàng Hòm, Hàng Hương, Hàng Khay, Hàng Khoai, Hàng Lược, Hàng Mã, Hàng Mành, Hàng Mắm, Hàng Muối, Hàng Ngang, Hàng Nón, Hàng Phèn, Hàng Quạt,

Phố Hàng Bạc năm 1883

Hàng Rươi, Hàng Than, Hàng Thiếc, Hàng Thùng, Hàng Thịt (ngõ), Hàng Tre, Hàng Trống, Hàng Vải, Hàng Vôi. Nhưng trong thực tế lịch sử thì còn nhiều phố Hàng nữa. Có điều là đã bị thay thế dần cùng thời gian. Ví dụ ngày trước còn có Hàng Hài (nay là đoạn đầu Hàng Bông), Hàng Mụn (nay là Hàng Bút, còn Hàng Bún vốn là đoạn cuốn là đoạn cuối của phố Thuốc Bắc). Hàng Bừa và Hàng Cuốc (nay gộp lại là phố Lò Rèn), Hàng Tàn tức Hàng Lọng (nay là đoạn đầu phố Lê Duẩn), Hàng Bột (nay là phố Tôn Đức Thắng), Hàng Chè (nay là đoạn đầu phố Đinh Tiên Hoàng), phố Hàng Giò (đầu đoạn phố Bà Triệu), Hàng Kèn (đoạn phố Bà Triệu từ ngã năm Trần Hưng Đạo đến ngã năm Nguyễn Du), phố Hàng Đàn (nay là đoạn giữa phố Hàng Quạt), phố Hàng Màn (nay là đoạn đầu phố Hàng Giày), phố Hàng Lam (đầu đoạn phố Hàng Ngang), phố Hàng Lờ (cuối Hàng Bông), phố Hàng Nâu (nay là phố Trần Nhật Duật), phố Hàng Tiện (nay là đoạn phố đầu Hàng Gai), phố Hàng Sơn (nay là Chả Cá), phố Hàng Đẫy (nay là đoạn đầu phố Nguyễn Thái Học), phố Hàng Mã dưới và phố Hàng Mây (nay gộp lại thành phố Mã Mây), phố Hàng Trứng (đoạn cuối phố Hàng Mắm), phố Hàng Gạo (phố Đồng Xuân), phố Hàng Thêu (nay là đoạn cuối phố Hàng Trống), phố Hàng Sắt (nay là đoạn cuối phố Thuốc Bắc)…

Như vậy là có đến trên hai chục phố có tên bắt đầu bằng chữ hàng, song nay đã đổi ra tên khác hoặc gộp vào thành một phố dài. Có một số phố vẫn giữ được mặt hàng truyền thống như: Hàng Bạc còn đó với một số hiệu vàng, bạc mà xưa kia là nơi sản xuất vòng, xuyến, kiềng, vàng cho lớp người giàu sang. Hàng Khay vẫn còn một số thợ khảm trứ danh từ mảnh gỗ, vỏ trai mà tạo nên tác phẩm thực sự, óng ánh…. Hàng Than nổi tiếng với món bánh cốm ngon, lạ mà chỉ có Hà Nội mới có, gợi nhớ đến mùa cưới của người Hà Nội. Hàng Đào vẫn phấp phới màu sắc quần áo nhắc nhớ đến những phiên chợ tơ năm xưa. Hàng Trống cho đến ngày nay còn một số nhà có nghề làm trống cổ truyền, dựng tang trống, thuộc da, lên mặt trống đều bằng phương pháp thủ công. Hàng Mành vẫn làm mành. Hàng Thiếc làm thùng tôn, cắt kính. Hàng Mã vẫn bán đồ chơi Trung thu cho trẻ em…Bên cạnh đó, nhiều phố mang tên cũ nhưng không còn một ai làm nghề như: Hàng Gà, Hàng Cá, Hàng Gai, Hàng Bún, Hàng Cót, Hàng Bồ…Qua những chữ “hàng” chúng ta thấy nét đặc trưng riêng của phố Hà Nội, một khía cạnh của không gian cổ Thăng Long Hà Nội - thủ đô hôm nay và mai sau.

025.Đường phố dài và đường phố ngắn nhất ở Hà Nội?

Ở Hà Nội theo cách đặt tên đường phố được áp dụng từ những năm 1945-1946 thì có sự phân biệt giữa phố và đường. Phố là con đường hai bên có nhà đông đúc. Đường thì hai bên nhà thưa thớt và hướng chạy ra ngoại ô.

Đường Thanh Niên, bên phải là hồ Trúc Bạch, bên trái là hồ Tây. Ảnh: Tố Như.

1. Khu vực nội thành hiện có hai con đường dài nhất. Đó là đường Lạc Long Quân và đường Láng, đều có độ dài lấy tròn số là 3.900 mét.

Đường Lạc Long Quân bắt đầu từ đỉnh Hồ Tây, chỗ đầu làng Nhật Tân chạy xuôi dọc bờ phía tây của hồ đến ngã ba chợ Bưởi. Như vậy là đường này chạy qua địa phận các làng cổ Nhật Tân (xóm tây và xóm nam), Quán La, Vệ Hồ, Trích Sài, Võng Thị và Yên Thái, cũng có nghĩa là chạy theo dòng sông cổ Thiên Phù (xem câu hỏi về sông Thiên Phù).

Còn đường Láng từ ngã tư Cầu Giấy men theo bờ tây sông Tô Lịch chạy qua Ngã Tư Sở, qua địa phận ba làng Láng Thượng, Trung, Hạ và làng Thịnh Quang Sở.

2. Nói về phố thì phố dài nhất là phố Thuỵ Khuê, dài 3.200 mét. Phố này bắt đầu từ cuối phố Quán Thánh chạy tới chợ Bưởi, tức cũng chạy ven bờ phía bắc của sông Tô Lịch, qua địa phận các làng Thuỵ Khuê, Hồ Khẩu, Đông Xã, An Thọ và Yên Thái.

3. Về đường và phố ngắn nhất: Đường ngắn nhất là đường Thanh Niên có có 992 mét, đây là con đường phân chia Hồ Tây và hồ Trúc Bạch. Ngày xưa, con đường này chỉ là con đê chắn cá của dân làng quanh hồ có tên là Cổ Ngư Uyển sau đọc chệch là Cổ Ngư. Tới năm 1958 thanh niên Hà Nội đã bỏ công sức đắp rộng tôn cao nền đường như ta thấy hiện nay. Do đó chính quyền thành phố quyết định đặt tên là đường Thanh Niên.

Còn phố ngắn nhất là phố Hồ Hoàn Kiếm chỉ dài có 52 mét, đi từ giữa phố Cầu Gỗ đến phố Đinh Tiên Hoàng, nhìn sang Hồ Gươm. Đây nguyên là đất thôn Tả Vọng, tổng Hữu Túc, huyện Thọ Xương cũ. Phố này bên chẵn chỉ có một số nhà, bên lẻ cũng có vài số nhà thôi và các số nhà này đa phần đều là số phụ của những ngôi nhà mà cửa chính ăn ra phố Đinh Tiên Hoàng hoặc phố Cầu Gỗ.

Phố Tràng Tiền (1920)

026.Vì sao lại có tên là phố Tràng Tiền?

Tràng tức là trường, nghĩa đen là chỗ đất bằng phẳng hoặc chỗ có nhiều người tụ họp. Do vậy có tràng (trường) thi, tràng (trường) đúc, tràng (trường) học… Phố Tràng Tiền là nơi đầu đời Nguyễn có lập một tràng đúc tiền ở đây. Trong số các quan xưởng của nhà Nguyễn, Tràng Tiền được lưu ý đặc biệt do tầm quan trọng về tổ chức, quy mô và tính chất sản xuất cũng như vai trò kinh tế của nó trong nền kinh tế hàng hoá của Thăng Long – Hà Nội và cả nước lúc đó. Thời Lê, các cơ sở đúc tiền của Thăng Long đặt ở Cầu Dền và phường Nhật Chiêu (phía bắc Hồ Tây). Năm 1803, Gia Long mở một Cục đúc tiền ở Bắc Thành, sớm lưu hành tiền mới với mục đích tiêu diệt ảnh hưởng của nhà Tây Sơn và khẳng định uy quyền của triều đại mới (đặc biệt đối với dân Bắc Hà). Nhưng địa điểm ở đâu thì chưa rõ.Năm 1813, Gia Long cho lập một tràng (tức trường) đúc tiền gọi là Cục Bảo Tuyền ở cửa ô Tây Long. Tràng đúc tiền đó có hình chữ nhật mà bốn cạnh là các phố Tràng Tiền (Bắc), phố Phạm Mạnh Sư (Nam), Phan Chu Trinh (đông), phố Ngô Quyền (Tây) ngày nay. Tràng gồm những lò đúc và kho nhà tạm chứa (trước khi cho quân lính gánh tiền vào chứa ở kho trong thành). Chung quanh Tràng Tiền có hàng rào kín, ngoài đào hào sâu, chỉ mở hai cửa, cắt lính canh giữ xét hỏi. Triều đình giao Tổng trấn Bắc Thành kiêm lĩnh Cục Bảo Tuyền Đại sứ trực tiếp điều hành. Theo từng thời kỳ, có từ 5 đến 20 lò thường xuyên hoạt động. Tràng Tiền Hà Nội đúc cả tiền đồng lẫn tiền kẽm. Tiền đồng nặm từ 9 đến 10 phân tức là bằng một chỉ (đồng cân). Tiền kẽm nặng khoảng 6 phân. Để đảm bảo độc quyền, nhà nước phong kiến ra các đạo cụ, cấm đúc tiền giả, tàng trữ, tiêu tiền dị dạng, quy định tổ chức, quản lý lao động rất chặt chẽ. Khi nắm quyền cai trị thành phố Hà Nội, thực dân Pháp chính thức huỷ bỏ Tràng Tiền vào năm 1887, lấy đất chia cho các tư bản xây nhà và cửa hiệu.

027.Tại sao gọi là phố Tràng Thi?

Tràng còn có âm là trường, nguyên nghĩa là nơi đất bằng phẳng, chỗ nhiều người tụ họp. Trong tiếng ta, vốn có một số chữ có hai âm nhưng chỉ có một  nghĩa,dùng âm nào cũng được: mệnh - mạng, vũ – võ, bổn - bản, trường – tràng… Tràng thi tức là Trường thi, nơi tổ chức các kỳ thi cho sĩ tử.

Thư viện Quốc gia trên phố Tràng Thi ngày nay

Thời Lý, Trần lịch sử không nói rõ đặt trường thi tại đâu và xếp đặt như thế nào. Phép thi Hương có từ đời Lê Thánh Tông (1460-1497) theo đó mới đặt ra trường thi cùng những quy định cụ thể. Đời Lê, trường thi Hương có lần ở mạn Cầu Giấy, có khoa thi lại ở bến Thảo Tân trên bờ sông Hồng chỗ Nhà Hát Lớn ngày nay hoặc ngay cạnh Văn Miếu hoặc ở làng Quảng Bá trên bờ đông Hồ Tây. Sang đời Nguyễn Minh Mạng (1820-1840), Thăng Long trở thành tỉnh lỵ tỉnh Hà Nội và trường thi Hương Hà Nội có lúc thành nơi đua tài của 10 tỉnh: Bắc Ninh, Cao Bằng, Hà Nội, Hưng Hoá, Lạng Sơn, Ninh Bình, Sơn Tây, Thái Nguyên, Thanh Hoá và Tuyên Quang. Trường thi được lập ở bãi đất trống vốn xưa là đất thuộc phủ Chúa Trịnh, đầu thế kỷ XIX thành đồn Hậu Quân, thuộc huyện Thọ Xương. Ban đầu, trường chỉ có rào che nứa, nhưng tới năm Thiệu Trị thứ 5 (1845) thì xung quanh đã xây tường gạch, chi vi 182 trượng, bên trong gồm 21 toà trượng viện. Nếu mỗi trượng là 3,10 mét thì chu vi trường là 564m. Trường thi chia làm hai khu vực chính: một khu dành cho khảo quan (người chấm thi), một khu cho sĩ tử (thí sinh). 21 toà thành xây gạch (đường viện) dành cho khảo quan, còn sĩ tử dựng lều để làm bài thi ở bãi trống được chia ra 4 vi, mỗi vi dành cho sĩ tử ở vài tỉnh. Để có chỗ làm bài, sĩ tử phải đem lều vào dựng che mưa nắng, đem chõng ngồi viết. Sau kỳ thi, chỗ đất này cho dân sở tại trồng hoa màu. Trường thi ấy hình chữ nhật tương ứng với khu Thư viện quốc gia và Bộ công nghiệp ngày nay, nằm giữa bốn phố Tràng Thi, Triệu Quốc Đạt, Hai Bà Trưng và Quang Trung.

Năm 1873, quân Pháp đánh Hà Nội lần thứ nhất, đóng ở trường thi, do đó thí sinh phải về thi ở Nam Định. Năm 1882, sau khi đánh chiếm Hà Nội lần thứ hai, đất này thành khu Trưng bày những sản phẩm nông nghiệp và thủ công mà thực dân bắt nhân dân  miền Bắc đem tới. Đến 1886, Pháp ép triều đình Huế lập Nha Kinh lược Bắc Kỳ và cho xây trụ sở Nha này trên đất trường thi cũ. Năm 1897, chúng giải tán Nha Kinh lược, chuyển trụ sở này thành Phòng Thương mại và Canh nông Bắc Kỳ , nay là Thư viện quốc gia. Thực dân gọi phố này là Borgnis Desbordes (tên một viên tướng Pháp) nhưng dân Hà Nội vẫn cứ gọi bằng tên quen thuộc là phố Tràng Thi.

028.Cho biết về ngôi đền cổ nhất của đời Lý còn lai ở Hà Nội?

Ngôi đền cổ nhất đời Lý còn lại tới nay ở Hà Nội là đền Đồng Cổ. Đền này có trước cả chùa Một Cột và Văn Miếu. Nguyên đền Đồng Cổ gốc ở chân núi Khả Phong làng Đan Nê, huyện Yên Định, Thanh Hoá. Năm 1020, hoàng tử Phật Mã trên đường đem quân dẹp loạn phía Nam, có nghỉ chân ở núi Khả Phong. Ban đêm ông chiêm bao thấy thần Đồng Cổ xin theo đi trợ giúp. Lần ấy thắng trận, khi về qua Đan Nê ông có tế thần Đồng Cổ. Tám năm sau, Lý Thái Tổ qua đời, Phật Mã chiêm bao thấy thần Đồng Cổ báo trước việc này nên có phòng bị. Do vậy cuộc nổi loạn của ba người em đã bị dẹp. Phật Mã cho xây đền ở phía phải hoàng thành (nay là làng Đông, thuộc phường Bưởi) thờ thần Đồng Cổ và quy định hàng năm cả triều đình phải tới đây làm lễ và cùng nhau thề: “Làm con bất hiếu, làm tôi bất trung, thần minh tru diệt”. Ban đầu là ngày 23 tháng 3 sau chuyển sang mùng 4 tháng 4.Lệ thề này được duy trì suốt hai triều Lý - Trần.

Nay ngồi đền vẫn còn, tất nhiên đã qua bao nhiêu lần tu sửa. Hàng năm, nhân dân vẫn tổ chức hội vào mùng 4 tháng 4 với lời thề trung với nước, hiếu với dân.

029.Tại sao lại gọi là chùa Quán Sứ?

Chùa Quán Sứ nay ở giữa phố cùng tên mang biển số nhà 73. Cả khu vực này là đất thôn An Tập xưa. Tại đây thời đầu nhà Lê (thế kỷ XV) đã có lập một khu gọi là Quán Sứ để tiếp đón sứ thần các nước Ai Lao, Chiêm Thành… khi họ tới Thăng Long. Vì họ đều theo đạo Phật nên một ngôi chùa được xây dựng cạnh Quán Sứ để tiện cho các sứ thần có thể tụng niệm cúng dàng. Về sau nhà Quán Sứ bỏ đi nhưng ngôi chùa được giữ lại. Hiện nay, trong chùa có nhiều bia đá, đáng chú ý là bia soạn năm 1842 có đoạn ghi: “Chùa ở thôn An Tập, huyện Thọ Xương, tiền đường thờ Phật, hậu đường thờ Lý Quốc Sư tức Nguyễn Minh Không một nhà sư uyên bác sống khoảng 1100-1141, đồng thời được coi là ông tổ nghề đúc đồng. Đầu thời Gia Long (1802-1820), thành Thăng Long đổi ra Bắc Thành, chia đặt các đồn quân. Chùa giáp ngay đồn Hậu Quân”.

Chùa Quán Sứ ở 73 phố Quán Sứ, Hà Nội

Trải bao thay đổi, tới năm 1934 Hội Phật giáo Bắc Kỳ lấy chùa này làm Hội quán. Năm 1942, chùa được xây lại theo quy mô kiến trúc và trang trí nội thất như ta thấy ngày nay. Từ năm 1953 Hội Phật giáo thống nhất Việt Nam được thành lập, văn phòng trụ sở đặt tại đây.

030.Sự tích chùa Một Cột?

Là một cụm kiến trúc, gồm ngôi chùa và toà đài xây dựng giữa hồ vuông. Cả cụm vốn có tên là chùa Diên Hựu và đài Liên Hoa. Đài này lâu nay quen gọi là chùa Một Cột, hình vuông, mỗi bề 3 mét, mái cong dựng trên cột đá hình trụ. Cột có đường kính 1,20 mét cao 4 mét (chưa kể phần chìm dưới đất), đầu cột có một hệ thống những thanh gỗ tạo thành bộ khung sườn kiên cố, đỡ cho ngôi đài dựng bên trên khác nào một đoá hoa sen vươn thẳng lên khu ao hình vuông có lan can bằng gạch bao quanh. Từ bên ngoài, có lối đi nhỏ bằng gạch, đi qua ao đến một chiếc thang xinh xắn dẫn lên Phật đài. Trên cửa Phật đài có biển đề “Liên Hoa đài” (Đài hoa sen) ghi nhớ sự tích nằm mộng của vua Lý dẫn đến việc xây chùa. Sử chép: “Lý Thánh Tông (1028 - 1054) chiêm bao thấy Phật Quan Âm ngồi trên toà hoa sen, vua cũng được dắt lên toà. Khi tỉnh giấc vua đem việc ấy hỏi các quan… Có người khuyên vua làm chùa, dựng cột đá ở giữa ao, làm toà sen của Phật đặt trên cột như đã thấy trong mộng. Cho các sư chạy đàn, tụng kinh cầu cho vua sống lâu. Vì thế gọi là chùa Diên Hựu (kéo dài cõi phúc)”. Đó là vào năm 1049 và như vậy, ngay lúc xây dựng, đã có ngôi chùa và đài hoa sen. Chưa rõ quy mô ngôi chùa như thế nào, chứ quy mô Liên Hoa đài thì một tấm bia cổ đời Lý còn ghi: “…Đào hồ Linh Chiểu, giữa hồ vọt lên một cột đá, đỉnh cột nở đoá hoa sen nghìn cánh, trên hoa sen dựng toà điện màu xanh đặt pho tượng Quan Âm. Vòng quanh hồ là dãy hành lang. Lại đào ao Bích Trì, mỗi bên đều bắc cầu vồng để đi qua. Phía sân cầu đàng trước, hai bên tả hữu xây tháp lưu ly”.

Chùa Một Cột 1922

Như vậy, quy mô Liên Hoa đài thời Lý to hơn ngày nay nhiều, cả những bộ phận hợp thành và hình dạng cũng phong phú hơn.

Trong thực tế, cụm chùa Một Cột đã qua nhiều lần sửa chữa. Ngày 11-9-1954 trước khi rút khỏi nước ta, quân Pháp đã cho nổ mìn phá huỷ Liên Hoa đài. Sau khi tiếp quản Hà Nội, Chính phủ đã cho làm lại như cũ và tháng 4-1955 thì công việc hoàn thành.

031.Sự tích đền Ngọc Sơn?

Khoảng năm 1739 chúa Trịnh Giang lập cung Khánh Thuỵ ở trên hòn núi Ngọc trong hồ Hoàn Kiếm làm nơi hóng gió ngày hè. Sau đó người em của chúa Trịnh Doanh lại cho đắp ở bờ hồ phía đông một gò núi gọi tên là gò Độc Tôn để kỷ niệm sự kiện ông ta dẹp được cuộc nổi dậy của dân vùng núi Độc Tôn ở cuối dãy Tam Đảo. Tới đời Lê Chiêu Thống vào năm 1786, đã cho lính đốt cung Khánh Thuỵ. Sang thế kỷ XIX, một ngôi chùa thờ Phật được dựng lên trên nền cũ của cung Khánh Thuỵ. Ít lâu sau, lại đổi chùa ra đền, chủ yếu thờ Văn Xương, một nhân vật huyền thoại coi sóc việc văn chương khoa cử và thờ Trần Hưng Đạo. Ngoài ra trong đền còn có tượng Quan Vũ, một danh tướng thời Thục Hán nổi tiếng về sự trung nghĩa và tượng Lã Tổ nổi tiếng về chữa bệnh, cả hai đều là người Trung Hoa được thần thánh hoá.

Năm 1865, Nguyễn Văn Siêu, một nhà văn hoá lớn của Hà Nội, đã đứng ra sửa sang lại toàn cảnh khu này. Trên núi Độc Tôn ông cho xây dựng một tháp đá mà đỉnh là hình ngọn bút lông. Trên thân tháp có tạc ba chữ Tả Thanh Thiên có nghĩa là viết lên trời xanh.

Tháp bút trước cổng đền Ngọc Sơn. Ảnh: Xuân Hà

Có bút tất phải có nghiên. Đi qua tháp Bút tới đài Nghiên: Một cửa cuốn trên có đặt một nửa quả đảo. Qua đài Nghiên là đến cầu Thê Húc có nghĩa là “nơi đậu

Cầu Thê Húc. Ảnh: Nguyễn Duy Kiên

lại ánh sáng mặt trời ban mai”. Đầu cầu bên kia là Đắc Nguyệt Lâu (lầu được trăng) tức cũng là cổng đền Ngọc Sơn. Nếp ngoài là bái đường, nếp giữa là nơi thờ Văn Xương, Quan Vũ và Lã Tổ, nếp sau là nơi thờ Trần Hưng Đạo. Trước mặt bái đường là Trấn Ba Đình (đình chắn sóng). Xa trông, góc tây nam hồ là gò Tháp Rùa, tháp chỉ mới có từ cuối thế kỷ XIX thực ra không có giá trị gì về lịch sử cũng như nghệ thuật song do đã đứng đó một thế kỷ nên thành thân thiết với mọi người ngày nay.

032.Sự tích tháp Hoà Phong?

Tháp đứng trên vỉa hè bên phía Hồ Gươm đối diện với trung tâm ngoại vụ Bưu điện Hà Nội qua trục đường Đinh Tiên Hoàng.

Tháp Hòa Phong

Đây là di vật còn lại của chùa Báo Ân, còn gọi là chùa Quan Thượng, một quần thể kiến trúc Phật giáo nổi tiếng một thời. Nguyên là vào giữa thế kỷ XIX ở chỗ nay là toàn thể khu vực Trung tâm Bưu điện có một ngôi chùa lớn tên là Báo Ân, nhưng dân gọi là chùa Quan Thượng vì do viên tổng đốc Nguyễn Đăng Giai đứng ra xây dựng khoảng 1843-1845. Chùa khuôn viên hình tám cạnh gồm hai chục nếp nhà, nhà thờ Phật, nhà thờ Mẫu, nhà in kinh, nhà cho các sư ở… cả thày trên một trăm gian, bên trong trang trí rất tráng lệ. Ngoài chùa là hồ sen. Trước cửa chùa là ngọn tháp Hòa Phong. Nhưng tới năm 1898 cùng với đà mở mang xây dựng đường phố mới, chùa bị phá huỷ toàn bộ, chỉ có ngọn tháp Hoà Phong là được để lại coi như một kỷ niệm. Như vậy, tính đến năm 2000, tháp đã 155 tuổi. Đây là một loại tháp hiếm có ở Hà Nội, thuộc loại tháp bốn cửa, biến dạng của Stupa (một loại hình tháp của Phật giáo Ấn Độ). Bốn mặt tầng hai có hình bát quái. Bát quái ban đầu là công cụ chỉ phương hướng, theo vũ trụ quan Trung Hoa. Như vậy tháp Hoà Phong là tổng hợp những quan niệm về vũ trụ của Phật giáo đã Hán hoá.

033.Ngôi đền cổ nhất ở Hà Nội là đền nào?

Có lẽ đó là đền Bạch Mã, nay mang biển số nhà 76 phố Hàng Buồm. Đền này thờ Long Đỗ tức Bạch Mã, vị thần bảo hộ cho kinh thành Thăng Long. Theo một bộ sách soạn từ thế kỷ XIV thì chính thần này đã cảnh báo Cao Biền, một viên quan Trung Quốc khi y cai trị đất này (khoảng thời gian 866-875) khiến y sợ hãi phải lập đền thờ thần. Như vậy, đền này có từ thế kỷ IX. Một truyền thuyết khác kể

Tượng thần Long Đỗ trong đền Bạch Mã. Ảnh: Sưu tầm

thêm: Khi Lý Công Uẩn định đô Thăng Long (1010), xây thành mà cứ bị lở hoài, ông tới đây cầu lễ và thế là một buổi sáng chợt thấy có con ngựa trắng từ trong đền đi ra, chạy vòng quanh khu vực đang xây thành, chạy đến đâu để lại dấu chân đến đấy rồi ngựa trở lại đền, vụt biến. Vua Lý cứ theo vết chân ngựa mà xây thành và thành không lở nữa. Vua bèn phong cho thần Long Đỗ làm thành hoàng bảo vệ cho Thăng Long. Từ đó thần có thêm tên là Bạch Mã.

Tuy sự tích cổ xưa như vậy nhưng diện mạo đền như ta thấy ngày nay chỉ mới có từ lần sửa chữa lớn đầu thế kỷ XX. Và phố Hàng Buồm lúc này đã có rất đông Hoa kiều cư trú nên họ góp nhiều công và của, do vậy kiến trúc của đền có pha chút ít màu sắc kiến trúc đền chùa Trung Hoa. Di vật quý ở đây là pho tượng thần Long Đỗ (Bạch Mã) bằng đồng, tương truyền có từ thế kỷ XVIII.

034.Đền Quán Thánh có từ bao giờ? Thờ ai?

Cứ như ba chữ tạc trên nóc cổng thì đây là “Chân Vũ Quán”. Thực ra cái tên này mới có từ năm 1842. Trước đó là “Trấn Vũ Quán” và dân chúng thì gọi nôm na là đền Quán Thánh. “Quán” là nơi thờ tự của Đạo giáo,cũng như chùa là của Phật giáo.

Thánh Trấn Vũ là một hình tượng kết hợp nhân vật huyền thoại Việt Nam (Ông thánh đã giúp An Dương Vương xây dựng thành Cổ Loa) và nhân vật thần thoại Trung Quốc (Thánh coi giữ phương Bắc). Tương truyền, đền có từ đời Lý Thái Tổ(1010-1028) nhưng diện mạo hiện này có từ lần sửa chữa năm 1893. Dù chỉ mới một thế kỷ nhưng kiến trúc đền thuộc loại đẹp. Các mảng chạm khắc trên những cấu kiện bằng gỗ có giá trị nghệ thuật cao. Bố cục mặt bằng cũng như không gian của đền hài hoà cân đối, nhất là cảnh quang thoáng đãng, có hồ Tây

Đền Quán Thánh

trước mặt tạo nên một vọng cảnh đẹp. Trong đền có pho tượng Trấn Vũ bằng đồng đen đúc năm 1667 cao 3,96 mét, nặng khoảng 4 tấn. Tượng có hình dáng một người ngồi, y phục gọn gàng nhưng tóc lại bỏ xoã, chân không giày dép, tay trái bắt quyết, tay phải chống gươm, thân gươm có rắn quấn và chống lên lưng rùa. Đó là hình dáng một đạo sĩ. Tượng Trấn Vũ là một công trình nghệ thuật độc đáo đánh dấu kỹ thuật đúc đồng và nghệ thuật tạc tượng của người Hà Nội cách đây ba thế kỷ. Ở nhà bái đường có một pho tượng nhỏ bằng đá. Theo một  thuyết được nhiều người chấp nhận thì đây là tượng ông Trùm Trọng, người thợ đúc đồng đã đúc pho tượng Trấn Vũ được học trò của ông Trùm tạc nên để ghi công thầy.

035.Cho biết sự tích phủ Tây Hồ?

Bên bờ phía Đông của hồ Tây có một doi đất ăn lạm ra hồ như một bán đảo. Bán đảo đó là làng Tây Hồ, một làng cổ của kinh thành Thăng Long, nay thuộc phường Quảng An, quận Tây Hồ. Ở đầu làng sát ngay mép nước có một ngôi đền thờ bà Liễu Hạnh, một nhân vật có thật sống vào thế kỷ XVII nhưng được dân gian thần thánh hoá tôn làm Thánh Mẫu (thánh mẹ) đứng đầu thần điện của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Những nơi thờ mẫu gọi là đền, nhưng đặc biệt những nơi có liên quan mật thiết đến mẫu Liễu Hạnh (nơi sinh, nơi hiển thánh) thì gọi là phủ. Phủ Tây Hồ được dựng theo một truyền thuyết.

Vào khoảng đầu thế kỷ XVII, ông Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan (1528-1613) trong một buổi cùng hai người bạn là cử nhân họ Lý và tú tài họ Ngô chơi hồ Tây bỗng gặp một cô gái xinh đẹp. Họ trò chuyện với nhau và cùng nhau làm thơ. Đến khi Trạng Bùng hỏi tên tuổi nữ thi sĩ thì cô kia mỉm cười đọc một bài thơ rồi biến mất. Phân tích bài thơ, Phùng nhận ra đó là thánh Liễu Hạnh. Dân làng Tây Hồ mới nhân câu chuyện đó lập một ngôi phủ để thờ bà.

Ngày nay, đây là một nơi thu hút rất nhiều khách hành hương, họ đi lễ Mẫu cầu may đồng thời để chiêm ngưỡng một thắng cảnh.

Phủ Tây Hồ. Ảnh: Tố Như

036.Ngôi chùa nào ở Hà Nội có pho tượng Phật bằng đồng lớn nhất?

Đó là chùa Ngũ Xã. Ngũ Xã là một bán đảo bên hồ Trúc Bạch (nay thuộc quận Ba Đình). Nơi đây từ xưa đã có nghề đúc đồng nổi tiếng.

Tượng Phật do làng Ngũ Xã đúc.

Chùa Ngũ Xã có tên là Thần Quang Tự, có từ thế kỷ XVIII, ngoài việc thờ Phật còn thờ nhà sư Nguyễn Minh Không, tục truyền là tổ nghề đúc đồng. Ở đây chỉ có một pho tượng Di Đà, mới đúc năm 1952, nhưng là pho tượng đồng to nhất ở các chùa miền Bắc Việt Nam do nghệ nhân Nguyễn Văn Tuỳ đúc.

Việc đắp cốt được khởi công vào ngày Phật đản (tức ngày 8 tháng 4 âm lịch) năm 1949. Đến cùng ngày này năm 1952 thì khánh thành. Tượng cao 3,93 mét, khoảng cách hai đầu gối là 3,60 mét, tai dài 0,70 mét, chu vi tượng đo tới 11,60 mét. Trọng lượng toàn bộ pho tượng là 10 tấn đồng. Còn toà sen gồm 96 cánh cũng đã dùng tới 1,6 tấn đồng. Tượng Di Đà của Ngũ Xã là một kiệt tác của nghề đúc đồng thủ công của Hà Nội thời hiện đại.

Chùa Ngũ Xã là một trong số ba ngôi chùa ở Hà Nội do làm lại ở những thập kỷ 40 và 50 gần đây nên toàn dùng vật liệu mới (xi măng, sắt thép) trong xây dựng tuy vẫn giữ phong cách chùa đền cổ Việt Nam (hai ngôi chùa kia là chùa Quán Sứ xây dựng năm 1942 và chùa Hưng Ký xây năm 1933).

037.Ngôi chùa cổ nhất ở Hà Nội?

Đó là chùa Trấn Quốc ở Hồ Tây. Đây còn là ngôi chùa vào loại cổ ở Việt Nam vì tương truyền có từ thời Lý Nam Đế (544 – 548). Thuở ấy, chùa được xây dựng sát bờ sông Cái, có tên là chùa Khai Quốc (mở nước). Đến đời Lê Thái Tông (1434 -1442) đổi gọi là chùa An Quốc. Đời Lê Kính Tông (1600 - 1618) bãi sông lở, dân dời chùa vào hòn đảo Cá vàng ở giữa hồ Tây (tức địa điểm hiện nay), nơi mà các vua nhà Lý đã dựng cung Thuý Hoa và đời Trần đã dựng điện Hàm Nguyên. Đời Lê Hy Tông (1680 - 1705) đổi gọi là chùa Trấn Quốc.

Chùa Trấn Quốc

Khoảng thế kỷ XV (hoặc XVII) do đắp đê Cổ Ngư nên mới có đường nối đê với đảo Cá vàng. Chùa hiện nay còn giữ được lối kiến trúc độc đáo khác với nhiều chùa: phía trước là nhà bái đường, rồi đến hậu cung, phía sau mới là gác chuông. Trong chùa có một số tượng đẹp, đáng chú ý nhất là pho tượng Thích Ca nhập Niết bàn bằng gỗ thiếp vàng. Chùa cũng có nhiều bia, cổ nhất là tấm bia dựng năm 1639 do Trạng nguyên Nguyễn Xuân Chính soạn, nội dung ghi lại lịch sử đại tu chùa vào chính năm này. Ở sân chùa hiện có cây bồ đề xum suê cành lá, đó là tặng phẩm của một Tổng thống Ấn Độ khi ông tới thăm chùa vào năm 1959.

Năm 1842 vua Thiệu Trị nhà Nguyễn ra Bắc tới đây đổi gọi là Trấn Bắc nhưng dân vẫn quen dùng tên cũ.

038.Văn Miếu Hà Nội bao nhiêu tuổi? Bố cục?

Theo sử Toàn thư  thì Văn Miếu đầu tiên của Việt Nam xây ở Thăng Long vào tháng 10 năm 1070 đời Lý Thánh Tông tức là đến năm 2000 thì đã được 930 tuổi. Tuy nhiên, gần đây có người cho rằng Văn Miếu này được xây dựng chậm hơn sáu bảy chục năm. Dù vậy thì vẫn ở nơi địa điểm ngày nay. Bố cục như hiện nay có lẽ hình thành từ thời Lê Trung Hưng. Tường gạch bao quanh thì lại muộn hơn, có từ đầu thế kỷ XIX.

Khuê Văn Các

Văn Miếu ngày nay là khu đất hình chữ nhật, chia ra 5 khu. Khu thứ nhất bắt đầu với cổng chính Văn Miếu Môn. Chân cửa có đôi rồng đá mang phong cách Lê sơ (thế kỷ XV). Khu thứ hai bắt đầu với cửa Đại Trung Môn, hai bên có hai cổng nhỏ mang tên Thành Đức và Đạt Tài. Ở hai khu này có đường thần đạo đi giữa vườn cây và bốn thửa ao vuông. Tiếp đến khu thứ ba bắt đầu với Khuê Văn Các (gác sao Khuê, sao chủ đề văn học) xây dựng đầu thế kỷ XIX. Hai bên gác cũng có hai cổng nhỏ mang tên Bỉ Văn (văn đẹp đẽ) và Súc Văn (văn hàm súc). Ở giữa khu này có một hồ vuông gọi là Thiên Quang Tỉnh (giếng trời trong sáng) có tường bao. Hai bên hồ là hai khu vườn bia dựng các tấm bia ghi tên những người đỗ tiến sĩ. Hiện nay có 82 tấm bia của 82 khoa thi, xưa nhất là bia ghi về khoa thi năm 1442 và gần nhất là khoa thi năm 1779. Qua cửa Đại Thành tới khu thứ tư, một cái sân gạch trải rộng hai bên có hai dãy nhà tả vu và hữu vu. Cuối sân là nhà Đại Bái và Hậu Cung có kiến trúc đẹp, hoành tráng, nơi thờ ông tổ đạo Nho: Khổng Tử và các học trò nổi tiếng của ông… Tại đây còn có một số hiện vật quý như quả chuông đúc năm 1768, bốn nghiên đá có chữ Thái học nghiễn đường, một tấm khánh niên đại thế kỷ XIX và rất nhiều hoành phi, câu đối giàu giá trị văn học và triết lý. Khu thứ năm là đất trường Quốc tử giám thời Lê. Sang đời Nguyễn, sau khi trường Giám dời vào Huế, khu này trở thành điện Khải Thánh, thờ song thân Khổng Tử.

Nhưng sẽ là thiếu sót nếu không kể tới Hồ Văn ở đằng trước cổng phía bên kia đường. Giữa hồ có một gò đảo, trên có một tấm bia cho biết đây là Kim Châu, một thời các nho sĩ thường tới đây ngâm vịnh.

039.Hiện nay ở khu Quốc tử giám cũ trong Văn Miếu đang được sửa sang như thế nào?

Từ lâu, bỏ hoang phế, nay thành phố chủ trương xây dựng một công trình mới. Do Quốc tử giám còn có tên là nhà Thái học nên bây giờ công trình sẽ gọi là Khu Thái học.

Đó là một quần thể những công trình kiến trúc tương tự khu Đại Thành: toà nhà trung tâm ở giữa, sẽ là nơi tôn vinh các danh nhân có công xây dựng Văn Miếu – Giám, cũng như các bậc thày đạo cao đức trọng như Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông, Lê Thánh Tông, Chu Văn An… Ngoài ra còn có nơi giới thiệu các tư liệu liên quan đến việc học hành thi cử giáo dục đào tạo thời phong kiến. Đây cũng là nơi tổ chức các hoạt động văn hoá, khoa học như hội thảo, lễ kỷ niệm danh nhân, trưng bày chuyên đề…

Hai bên toà nhà chính là hai dãy nhà làm việc, thư viện, trưng bày bảo tàng… Toàn bộ công trình hoàn toàn theo kiểu kiến trúc cổ.

Ngày 13-7-1999 đã tổ chức lễ khởi công. Dự kiến tháng 10 – 2000 sẽ đưa vào hoạt động chào mừng kỷ niệm 990 năm Thăng Long – Hà Nội.

040.Hình như ở nội thành Hà Nội có hai làng Đồng Nhân đều có đền thờ Hai Bà Trưng?

Ngày nay, nằm sát bờ sông Hồng thuộc về phường Bạch Đằng, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội có một đơn vị cư dân vốn được gọi là làng Đồng Nhân Châu. Ngoài ra, cũng ở quận này, lùi vào phía tây, cách bờ sông Hồng chừng hơn 1 km cũng vốn có một đơn vị cư dân mang tên là làng Đồng Nhân. Tên làng này còn được lấy để đặt cho một phường là phường Đồng Nhân.

Vậy là có 2 làng Đồng Nhân riêng rẽ? Cứ như thực trạng hiện giờ  thì đúng là có hai làng cùng tên gọi, nhưng kỳ thật chỉ là một. Làng Đồng Nhân ở phường Đồng Nhân vốn có gốc là làng Đồng Nhân Châu ở phường Bạch Đằng và trước đây được coi là một xóm của Đồng Nhân Châu với tên gọi xóm Chùa này mới chỉ hình thành từ thế kỷ XIX. Còn làng Đồng Nhân Châu ngoài bờ sông thì có từ xa xưa. Sách cũ đã ghi tên Đồng Nhân từ thế kỷ XII với sự kiện lập đền thờ hai vị nữ anh hùng đầu tiên của dân tộclà: Trưng Trắc, Trưng Nhị. Sách Trưng Vương lưỡng vị sự tích ghi như sau: “ Sau khi Hai Bà tự trầm trên sông Cái thì hoá thành tượng đá ngồi trên dòng nước, thường vọt ra khí sáng, trôi mãi đến khúc sông bãi Đồng Nhân (Đồng Nhân Châu). Đêm đêm toả sáng thấu trời, dân sở tại kinh dị và thuyền bè không dám đến gần. Một đêm, phường chài đậu trên bến nghe văng vẳng tiếng nói: “Thuyền các ngươi ô uế lắm nên lui xuống hạ lưu”. Nhà vua lúc đó là Lý Anh Tông biết chuyện, sai người ra đón rước nhưng không được. Dân bãi Đồng Nhân lấy vải đỏ đón các Bà vào thì thấy tượng đá cao lớn và nặng, đầu đội mũ trụ, thân mặc áo giáp, hai tay trỏ lên trời, một chân quỳ, một chân ngả ra. Vua bèn giáng chỉ truyền cho dân làng này dựng đền thờ hai cỗ tượng đá ở bên sông. Việc này là vào năm Đại Định thứ 3 (tức 1142).

Hội đền Hai Bà Trưng

Như vậy là đền Hai Bà hiện diện ở bãi Đồng Nhân (nay thuộc phường Bạch Đằng) từ thế kỷ XII. Nhưng đến thế kỷ XIX sao lại có thêm đền Hai Bà thuộc phường Đồng Nhân? Tấm bia do tiến sĩ Vũ Tông Phan soạn năm 1840 nay còn trước đền đã giải đáp câu hỏi trên. Bài văn sau khi khẳng định sự nghiệp của Hai Bà có một đoạn nói về lai lịch đền: “Tại làng Đồng Nhân, huyện Thanh Trì từ xưa có lập đền thờ Hai Bà ở bãi sông. Về sau sông lở, dân làng chọn được một nơi ở Võ Miếu, thuộc thôn Hương Viên huyện Thọ Xương, được ban cấp hơn 6 mẫu để lập đền thờ làm nơi hương đèn phụng thờ”.

Như thế có nghĩa là đền Hai Bà ở phường Đồng Nhân ngày nay là hậu thân của đền Hai Bà ở phường Bạch Đằng. Chỗ đó vốn là đất thuộc Võ Miếu nằm trên địa phận thôn Hương Viên. Vì sông lở, đền gốc ngoài Đồng Nhân Châu mới dời vào đây và được cấp cho hơn 6 mẫu đất.

Từ đó dân ngoài bãi một số dời nhà theo đền mới, rồi lập đình và chùa ở hai bên đền, trở thành Xóm Chùa. Về thời điểm dời đền thì Sách Trưng vương lưỡng vị sự tích có nêu đó là năm Gia Long 18 tức 1819. Vậy là đến đây có thể tóm tắt thành những ý chính như sau:

1. Từ thế kỷ XII, nhân vớt được tượng Hai Bà, vua Lý Anh Tông cho lập đền thờ Hai Bà ở bãi Đồng Nhân trên bờ sông Hồng.

2. Đến năm 1819 do bờ sông lở, đền được dời vào xây trên nền Võ Miếu thuộc đất làng Hương Viên, một số dân ngoài bãi Đồng Nhân theo đền vào cư trú nơi đây, lập nên Xóm Chùa.

3. Nhưng sông Hồng do quá trình lở và bồi diễn ra theo chu kỳ nên ở bãi Đồng Nhân dân vẫn bám trụ nối tiếp cư trú, sinh sống và cũng đã xây lại một ngôi miếu thờ Hai Bà, coi như để tưởng nhớ cội nguồn gốc cũ. Do vậy có hai nơi thờ Hai Bà nhưng thực chất chỉ là một.

4. Người dân Đồng Nhân ngoài bãi hay trong Xóm Chùa vẫn là một cộng đồng cư dân chung một gốc gác. Tuy do sự phân chia hành chính theo địa lý mà thành ra hai đơn vị nhưng mọi phong tục, tập quán, tín ngưỡng vẫn tuân thủ như nhau. Hàng năm cùng tổ chức tế lễ thành hoàng ở đình, lễ Phật ở chùa, mở hội ở đền. Khi mở hội thì diễn ra ở cả hai nơi như rước kiệu từ đến ra miếu rồi từ miếu đi thuyền ra giữa sông lấy nước về tắm tượng và dâng cúng.

Tóm lại ở trên địa bàn quận Hai Bà Trưng có miếu thờ Hai Bà ở phường Bạch Đằng và đền thờ Hai Bà ở phường Đồng Nhân.

041.Thăng Long có hành cung Cổ Bi. Cho biết về di tích này?

Tại xã Cổ Bi, nay thuộc huyện Gia Lâm có một khu vực mà ngày nay dân vẫn còn gọi là cung Cổ Bi. Các sử cũ như Lịch triều tạp kỷ ghi việc xây hành cung này vào tháng 11 năm Đinh Mùi 1727 như sau:

“Tháng 11 xây dựng hành cung Cổ Bi. Chúa Trịnh đi Như Kinh, thích kiểu đất Cổ Bi, bèn muốn dựng Kinh đô mới ở đó. Các tụng quan xin cho dựng hành cung ở đó để phòng khi chúa đi tuần du. Chúa Trịnh bèn hạ lệnh cho chọn đất, vẽ đồ án. Công việc xây dựng trong một tháng thì xong”.

Chúa Trịnh nói ở đây là Trịnh Cương. Như Kinh là quê của bà Trương thái phi, sinh ra Cương, nay là làng Như Quỳnh, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên. Cùng theo đoạn sử trên thì ý đồ của Trịnh Cương là muốn dựng kinh đô mới ở đó. Nhưng các quan Tham tụng, Bồi tụng xin dựng hành cung để làm nơi nghỉ ngơi khi Chúa đi tuần du. Ta có thể hiểu là các tụng thầy không muốn chuyện dời đô, xây dô mới, chỉ đề xuất lập hành cung thôi. Chúa Trịnh cuối cùng chấp nhận và công trình xây dựng trong một năm thì hoàn thành.

Nhưng hai năm sau tức vào tháng 7 năm Kỷ Dậu 1729, đê sông Hồng ở Cự Linh bị vỡ, nước lũ làm hư hỏng nhà cửa nên Trịnh Cương lại cho sửa hành cung. Được một năm Cương qua đời, con trai trưởng là Trịnh Giang lên ngôi Chúa đã ra lệnh “dỡ gỗ ở phủ Cổ Bi thả xuống sông chở xuôi để cung cấp vào việc xây dựng hai chùa Quỳnh Lâm và Sùng Nghiêm” (hai chùa này đều ở tỉnh Hải Dương). Thế là hành cung Cổ Bi tiêu điều. Phải 15 năm sau, 1755 chúa Trịnh Doanh (em Trịnh Giang) mới cho tu bổ lại.

Hành cung Cổ Bi tồn tại suốt từ đời Trịnh Doanh (1755) cho tới hết triều đại họ Trịnh (1786), vua Lê Chiêu Thống đã cho tiêu huỷ mọi cung điện lâu đài của nhà Chúa vào khoảng 1788.

Dù vậy, vết tích hành cung Cổ Bi nay vẫn còn khá rõ, mặt bằng có tới hàng ngàn mét vuông với các dấu cũ của dinh thự điện đài, đường đi ngang dọc, và một số hiện vật đá điêu khắc như voi đá, hổ đá.

042.Cột cờ Hà Nội có từ bao giờ? Gắn với lịch sử Thủ đô ra sao?

Toàn bộ cột cờ gồm ba tầng đế và một thân cột. Các tầng có hình chóp vuông cụt, nhỏ dần, chồng lên nhau, xung quanh xây ốp gạch. Tầng một mỗi chiều 42,5m, cao 3,1m, có hai thang gạch dẫn lên. Tầng hai mỗi chiều 27m, cao 3,7m, có bốn cửa, cửa hướng Đông trên có đắp hai chữ “Nghênh húc” (đón nắng sớm), cửa Tây với Hồi quang (ánh sáng phản chiếu), cửa Nam với Hướng minh (hướng về cõi sáng), cửa Bắc không có chữ. Tầng ba mỗi chiều 12,8m, cao 5,1m có cửa lên cầu thang trông về hướng Bắc, trên tầng này là thân cột cờ hình trụ tám cạnh thon dần lên trên, mỗi cạnh đáy 2,13m. Thân trụ cao 18,2m. Trong thân có cầu thang 54 bậc xây xoáy trôn ốc lên tới đỉnh. Toàn thể được soi sáng bằng 39 lỗ hình hoa thị và 6 lỗ hình rẻ quạt. Những lỗ này được đặt dọc các cạnh, mỗi cạnh có tới 5 hoặc 6 lỗ.

Cột cờ Hà Nội. Ảnh: Sưu tầm

Đỉnh cột cờ được cấu tạo thành một lầu hình tám cạnh, cao 3,3m, có 8 cửa sổ ứng với 8 cạnh. Giữa lầu là một trụ tròn đường kính 0,4m, cao 3,3m là chỗ để cắm cán cờ. Như vậy, toàn bộ cột cờ cao 33,4m. Nếu tính cả chiều cao của cán cờ thì thêm vào 8m, tức là 41,4m.

Cột cờ được xây cùng với thành Hà Nội đời Nguyễn tức vào năm 1805 (có tài liệu nói là năm 1812). Khi đó đỉnh lầu chưa có mái. Sau này khi Pháp chiếm Hà Nội, phá thành (1894 - 1896), giữ lại cột cờ làm chỗ đánh tín hiệu liên lạc ban đêm bằng đèn với vùng ngoại vi. Ít lâu sau phát triển điện thoại, cột cờ không còn chức năng thông tin, Pháp cho xây mái che lầu và chuyên dùng làm chỗ cắm cờ của chúng. Cho nên đương thời, nhà thơ Từ Diễn Đồng có viết:

Năm cửa chỉ còn thành cửa Bắc

Cột cờ sao thấy lá cờ Tây

Lá cờ Tây ấn chỉ bị hạ trong hai năm 1945 – 1946 và vĩnh viễn bị hạ từ ngày 10-10-1954.

043.“Thăng Long tứ trấn” nghĩa là gì?

“Thăng Long tứ trấn” có nghĩa là 4 vị thần trấn giữa bốn hướng của kinh thành Thăng Long khi xưa. Đó là đền Quán Thánh nằm trên phố Quán Thánh, quận Ba Đình thờ Huyền Thiên Trấn Vũ, vị thần trấn giữ phía Bắc, tương truyền

Đền Bạch Mã trấn phía đông Thăng Long - Ảnh: Sưu tầm

có từ thời Lý Thái Tổ (1010 - 1028). Đền Kim Liên nằm trong làng Kim Liên nay thuộc phường Phương Liên, quận Đống Đa thờ Cao  Sơn đại vương, vị thần trấn giữ phía nam, tương truyền có từ thời Lê Tương Dực (1504-1516). Trấn phía Đông là đền Bạch Mã tức Long Đỗ, tương truyền có từ thời Bắc thuộc, thế kỷ thứ IX. Trấn ở phía tây kinh thành là Linh Lang đại vương được thờ ở đền Voi Phục, làng Thủ Lệ nay thuộc phường Ngọc Khánh quận Ba Đình, tương truyền có từ thời Lý Thánh Tông (1054-1072).

044.Hà Nội có phải là nơi tổ chức và đón tiếp lớp thanh niên đầu tiên đi dự bị khoá huấn luyện chính trị vào năm 1926?

Tháng 11 năm 1924, Nguyễn Ái Quốc từ Liên Xô về Quảng Châu (Trung Quốc) tổ chức hội thanh niên cách mạng đồng chí và mở lớp huấn luyện chính trị (những bài huấn luyện đó, năm 1927 được tập hợp thành một tài liệu, lấy tên là “Đường Kách Mệnh”). Đồng chí Nguyễn Công Thu là một trong những học sinh  của lớp học đã được Nguyễn Ái Quốc phái về Hà Nội cuối năm 1926. Từ đó Hà Nội đã trở thành nơi tổ chức và đón tiếp các nam nữ thanh niên giác ngộ đi dự lớp huấn luyện ở Quảng Châu, những địa điểm đón tiếp bí mật là:

- Nhà ông Mai Lập Đông ở số 8 Ô Chợ Dừa.

- Nhà ông Bân ở 37 ngõ Tân Hưng (Tức Mặc)

- Số nhà 47 đường Résident Mỉibel (nay là Trần Nhân Tông)

- Khách sạn Nam Lai ở 95 Hàng Lọng (nay là 107 đường Lê Duẩn)

Hầu hết thanh niên Bắc Kỳ và Bắc Trung Kỳ đi và về đều bí mật tụ họp ở các điểm trên, dưới nhiều hình thức nguỵ trang che mắt địch: đi buôn, du lịch, thăm bà con Việt Kiều,… Các anh học xong đều được gia nhập Thanh niên cách mạng đồng chí hội và được phân về các địa phương trong nước tuyên truyền, phát triển tổ chức để chuẩn bị cho việc thành lập chính đảng sau này. Trong số thanh niên đó, có những người ở Hà Nội hoặc của các tỉnh thành khác về Hà Nội hoạt động. Đặc biệt có đồng chí Trần Phú sau là Tổng bí thư đầu tiên của Đảng, cũng đã dừng chân tại khách sạn Nam Lai trên đường đi sang Trung Quốc.

045.Cho biết về vụ bảy người tù chính trị vượt ngục đêm Noel 1932?

Hình thức đấu tranh tích cực nhất của tù chính trị là vượt ngục để tiếp tục hoạt động cách mạng.

Ở nhà tù Hoả Lò Hà Nội, địch canh gác rất nghiêm ngặt.Tuy vậy, các tù chính trị vẫn tìm cách trốn. Qua nhiều lần, nhận thấy cách giả ốm sang nhà thương Phủ Doãn (nay là bệnh viện Việt Đức) rồi cưa chấn song cửa sổ trốn đi là hữu hiệu nên vào cuối năm 1932, các ông Nguyễn Tạo, Lê Đình Tuyển, Phạm Quang Lịch, Vũ Trọng Đàm, Bùi Xuân Mẫn đã tạo ra đủ thứ bệnh để được đưa sang nhà thương. Hai ông Nguyễn Lương Bằng và ông Vũ Như Cương đang  chưa có cách nào giả ốm được thì lúc đó, nhà tù nổ ra cuộc đấu tranh tuyệt thực đồi quyền lợi viết thư, đọc báo, đòi thuốc lá, thuốc lào như cũ. Tuyệt thực đến ngày thứ 6, địch vẫn chưa nhượng bộ mà các ông Tạo, Lịch ở bên nhà thương nhắn về là công việc chuẩn bị vượt ngục sắp xong, nếu không ra thì lỡ thời cơ. Vì vậy các ông Nguyễn Lương Bằng và Vũ Như Cương liền tự đâm cổ, giả tự tử. Địch trúng kế phải đưa cả hai sang nhà thương.

Trong nhà thương bấy giờ có bốn xà lim giam tù bệnh nặng, các tù chính trị định vượt ngục vì vừa mới sang nên đều bị giam chung trong một xà lim. Cạnh đó là xà lim giam một đồng chí của ta bị điên vì bị mật thám dùng búa đổ vào đầu khi tra tấn (ông Quỳ thợ điện ở Nam Định). Để việc vưa song sắt  khỏi bị lộ, ông Lê Đình Tuyển phải giả vờ điên, trêu ông Quỳ, thành ra hai người điên la hét, đập phá ầm ĩ, rốt cuộc che lấp tiếng cưa chấn song cửa sổ.

Sau khi đánh lạc hướng bọn tay chân địch, nửa đêm 24 tháng 12 bảy tù chính trị bí mật chui ra khỏi khoang chấn song sắt đã cưa, trèo tường, nhảy xuống đường, lẫn vào dòng người đông đảo đi dự lễ Thiên chúa giáng sinh rồi toả ra các nơi theo kế hoạch.

Cuộc vượt ngục thành công với biết bao mưu trí thông minh và tinh thần tích cực cách mạng của các đồng chí tù chính trị lúc ấy.

046.Cuộc mít tinh chào mừng ngày Quốc tế lao động 1-5-1938 ở Hà Nội được tổ chức như thế nào?

Do bên Pháp, Mặt trận bình dân lên cầm quyền từ 1936 nên ở các thuộc địa một số quyền tự do được thực hiện, trong đó có quyền hội họp. Lợi dụng tình hình này, Xứ uỷ Bắc kỳ và Thành uỷ Hà Nội đã quyết định tổ chức cuộc mít tinh lớn chào mừng ngày Quốc tế lao động 1-5-1938 tại nhà Đấu Xảo (nay là Cung văn hoá hữu nghị Việt Xô).

Thực tế ở nước ta từ khi có chính đảng của giai cấp vô sản, hàng năm tới ngày 1-5 ở các địa phương đều có những hình thức kỷ niệm ngày hội của người lao động. Nhưng phạm vi chỉ ở một vùng, một hạt… Riêng ngày 1-5-1938 này lễ kỷ niệm mới lần đầu được tổ chức công khai tại Hà Nội, do chủ trương của Xứ uỷ Bắc kỳ, có phối hợp với chi nhánh Đảng Xã hội Pháp đứng ra tổ chức.

Vào ngày hôm đó, 16 giờ mít tinh mới bắt đầu, nhưng từ trưa, trên nhiều ngả phố, những dòng người cuồn cuộn tham gia mít tinh đã rầm rập lên đường, chẳng khác nào một cuộc diễu hành! Có tới 25 đoàn, đoàn nào cũng có biểu ngữ ghi rõ đoàn, giới của mình: thợ xe hoả, thợ in, thợ dệt, thở may, nông dân, phụ nữ, thanh niên, nhà văn, nhà báo… Mỗi đoàn có trưởng đoàn đeo băng màu lam. Mỗi ngành, mỗi giới lại có huy hiệu riêng, như huy hiệu bánh xe, búa liềm, kéo, bút viết… Đoàn ít nhất cũng có tới hàng trăm người, đoàn đông trên 1000, đông nhất là đoàn thất nghiệp trên 2000 người.

Đúng 16 giờ các đoàn đã tề tựu ở khu Đấu Xảo, có tới 25.000 người. Tất cả theo sự chỉ dẫn của ban trật tự, đứng vào vị trí đã định. Trước cửa chính có một băng trắng dán hai dòng chữ đỏ (chữ Việt và chữ Pháp) “cơm áo – hoà bình - tự do”. Trước lễ đài có nhiều khẩu hiệu lớn cũng ghi bằng chữ Việt và chữ Pháp: “Đi tới Mặt trận bình dân Đông Dương”, “Tự do nghiệp đoàn”, “Chống nạn thất nghiệp”, “Đi tới phổ thông đầu phiếu”, “Chống phát xít và chống chiến tranh”…

Bắt đầu buổi lễ, mọi người cùng nhau hát bài quốc ca. Sau đó đại biểu các đoàn thể công nhân, nông dân, trí thức, phụ nữ và đặc biệt cả đại diện nhóm Công sản công khai lần lượt đọc diễn văn.

Trước khi bế mạc, toàn thể cuộc mít tinh đồng thanh tuyên thệ” “Chúng tôi, lao động Pháp, Nam thề đoàn kết trong việc làm và trong nền tự do. Chúng tôi xin thề trung thành với Mặt trận bình dân để bênh vực lý tưởng dân chủ và để củng cố nền hoà bình của nhân dân”.

Đây là cuộc mít tinh lớn nhất trong thời kỳ vận động dân chủ, một cuộc biểu dương sức mạnh của nhân dân lao động do Đảng lãnh đạo. Nó đánh dấu một bước trưởng thành rất quan trọng về nghệ thuật tổ chức và lãnh đạo của Đảng.

047.Hồ Chủ Tịch viết Tuyên ngôn độc lập tại đâu?

Tại ngôi nhà 48 Hàng Ngang. Ngày nay, trên tường cạnh cửa ra vào ngôi nhà có gắn tấm bảng đá trắng nổi bật lên những dòng chữ vàng: “Trong ngôi nhà này, tại một gác nhỏ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết bản Tuyên ngôn Độc lập khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hoà”.

Như vậy, ngôi nhà đã gắn liền với những ngày Cách mạng tháng Tám vẻ vang của dân tộc, đồng thời lại gắn liền với sự nghiệp vĩ đại của Hồ Chủ tịch.

Ngày 19-8-1945, cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội thắng lợi. Ngày 24-8 Bác Hồ từ Tân Trào về tới thôn Phú Xá và tối đó Bác đã nghỉ ở thôn Phú Gia (cả hai thôn này đều thuộc xã Phú Thượng, quận Tây Hồ). Ngày 25-8 đồng chí Trường Chinh và đồng chí Võ Nguyên Giáp lên đón Bác về ngôi nhà 48 Hàng Ngang. Ô tô không dừng trước cửa chính mà theo cửa số 35 Hàng Cân vào tận sân. Đây là ngôi nhà ba tầng của ông bà Trịnh Văn Bô, thương gia tiến bộ đã tham gia phong trào Việt Minh. Tầng dưới là cửa hàng.Tầng hai và tầng ba là phòng khách, phòng ăn, phòng ngủ… Vì ở giữa một phố buôn bán sầm uất có cửa hàng lắm người vào ra (dễ che mắt bọn mật thám) lại thông ra Hàng Cân (dễ phân tán) nên trong những ngày tiền khởi nghĩa ngôi nhà này đã từng được chọn làm một trong số các nơi hội họp của Thành bộ Việt Minh. Sau khi cách mạng thành công, ngày 22-8 đồng chí Trường Chinh đã chủ trì cuộc họp của Thường vụ Trung ương Đảng tại đây. Khi Bác Hồ tới, ông bà Trịnh Văn Bô đã dành tầng hai để Bác ở và làm việc cùng các đồng chí Trung ương. Tầng này có nhiều phòng. Phòng lớn nhất rộng trên sáu chục mét vuông. Giữa phòng là chiếc bàn chữ nhật, xung quanh kê tám chiếc ghế tựa có đệm mềm. Chính trên bàn này Bác và các đồng chí Trung ương đã họp quyết định nhiều vấn đề quan trọng của đất nước. Từ phòng này đi theo hành lang ra phía ngoài tới phòng khách. Tại đây Bác đã tiếp đại biểu các tầng lớp nhân dân trong nước, Việt Kiều và khách nước ngoài.

Cạnh phòng khách có một căn phòng nhỏ, rộng chừng hai chục mét vuông. Đồ đạc đơn giản: một tủ nhỏ, một ghế đi văng, một bàn tròn và một ghế bành. Chính ở đây Bác đã viết Tuyên ngôn Độc lập. Tới nay, tất cả vẫn giữ nguyên vẹn như thời ấy.

048.Cho biết về lăng Bác Hồ?

Ngày 3-9-1969, Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời trong nỗi tiếc thương của toàn Đảng và toàn dân ta. Tuy trong Di chúc, Người có ý muốn được hoả thiêu, nhưng với lòng tôn kính biết ơn và yêu thương Bác vô hạn, lại nghĩ tới lúc thống nhất đất nước đồng bào miền Nam còn được trông thấy Bác và cũng là lưu lại cho muồn đời con cháu.Vì vậy, Đảng và Chính phủ đã chủ trương xây lăng để giữ nguyên thi hài của Người.

Công việc xây dựng lăng chính thức khởi công ngày 2 tháng 9 năm 1973, trên vị trí của toà lễ đài cũ giữa Quảng trường Ba Đình, nơi mà mấy chục năm qua Bác Hồ đã từng chủ toạ các cuộc mít tinh lớn. Có thể nói, công trình Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, một phần có sự giúp đỡ của bạn bè quốc tế nhất là các nhà kiến trúc xây dựng hàng đầu của Liên Xô, trực tiếp thiết kế và chỉ đạo thi công, còn lại chủ yếu là sự đóng góp công sức của toàn thể nhân dân Việt Nam. Tuy lúc đó, đất nước đang trong thời kỳ chiến tranh chống Mỹ ác liệt nhưng đồng bào ở cả hai miền Nam Bắc, ai cũng muốn đóng góp phần mình.

Cát để xây Lăng được chọn từ suối Kim Bôi của tỉnh Hoà Bình, do bà con dân tộc Mường sàng lọc đem về.

Đá cuội được chuyển từ các máng cuội ở các con suối vùng Sơn Dương, Chiêm Hoá, Ngòi Thia tỉnh Tuyên Quang.

Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh xây dựng 1973-1978

Đá để xây Lăng là đá bóng như sơn then ở núi Nhồi (Thanh Hoá), đá hoa chùa Thầy (Hà Tây), đá đỏ núi Non Nước (Quảng Nam) và vùng núi Tây Nghệ An, đá xanh ở Sơn La, đá đốm trắng ở Điện Biên, đá mã não ở miền Đông Nam Bộ. Riêng hàng chữ Chủ tịch Hồ Chí Minh bằng đá màu mận chín trên đỉnh Lăng là đá bản Piêu (Trùng Khánh, Cao Bằng). Đá đỏ nền cờ và đá màu vàng sao ở vùng núi phía Tây tỉnh Thanh Hoá.

Nhân dân dọc dãy Trường Sơn cũng gửi ra 16 loại gỗ quý. Bà Nguyễn Thị Định lúc đó là Phó tư lệnh các LLVTGPMN được thay mặt nhân dân miền Nam đưa gỗ và đá quý ra Hà Nội. Tại lễ bàn giao long trọng cho công trường xây dựng Lăng, bà đã phát biểu: “…Đồng bào và chiến sĩ miền Nam lặn lội tìm kiếm trong rừng miền Đông Nam Bộ những cây gỗ quý để góp phần nhỏ bé vào việc xây Lăng Bác. Cây gỗ sống mấy trăm năm trong rừng miền Đông tượng trưng cho sức sống kiên cường bất khuất của nhân dân.”

Thợ xây dựng Lăng được chọn từ những tay thợ lành nghề của các làng nổi tiếng trong nước. Đó là những thợ đấu (đào đất) Hà Tây; thợ ngoã thợ xẻ Hà Nam; thợ đá Sơn Tây; thợ mộc Bình Lục (Hà Nam), Giao Thuỷ (Nam Định), Yên Thế (Bắc Giang); thợ sơn Bắc Ninh; thợ đúc đồng Ngũ Xã (Hà Nội), lính công binh các đoàn Hùng Vương, Bắc Sơn phụ trách vịêc đổ bê tông.

Cây cối trang trí quanh Lăng cũng được đưa về từ khắp các địa phương trong nước. Cây tre từ vùng Nước Hai (Cao Bằng), hoa lan từ Điện Biên (Lai Châu), cây luồng từ rừng núi Thanh Hoá, cây chò nâu từ núi Nghĩa Lĩnh đền Hùng (Phú Thọ), cây dừa nước từ miền Đông Nam Bộ… Và biết bao loài hoa từ các làng hoa khắp mọi miền tổ quốc.

Ngoài ra đồng bào các giới, thanh niên và cả thiếu nhi ở Thủ đô đã tham gia những buổi lao động xã hội chủ nghĩa vào những ngày nghỉ, ngày lể để được đóng góp một chút công sức nhỏ bé của mình trong việc mài đá, trồng cây, nhổ cỏ.

Đến ngày 21-8-1978 đã làm lễ khánh thành lăng.

Lăng gồm ba lớp với chiều cao 21,6 mét. Lớp dưới tạo dáng bậc thềm tam cấp, cấp dưới của bậc thềm là lễ đài dành cho đoàn Chủ tịch các cuộc mít tinh tổ chức ở quảng trường. Lớp giữa là kết cấu trung tâm Lăng gồm phòng thi hài và những hành lang, những cầu thang lên xuống. Quanh bốn mặt là những hàng cột vuông bằng đá hoa cương, nhìn từ mặt nào cũng hình tam cấp. Ở mặt chính có dòng chữ: Chủ tịch Hồ Chí Minh bằng đá hồng ngọc màu mận chín.

Bước vào phòng ngoài, óng ánh trên tường đá hoa cương màu đỏ sẫm hàng chữ vàng: “Không có gì quý hơn độc lập tự do”, ở dưới là dòng chữ ký quen thuộc của Bác. Lên cầu thang là tới nơi Bác an nghỉ. Trên nền tường ốp đá trắng gắn nổi hình cờ Đảng và cờ nước. Đài hoa - trên đó đặt hòm kính thi hài Bác - được ghép bằng đá đen tuyền lấp lánh muôn ngàn hạt sáng. Cách bố trí lối đi từ ba phía cho phép nhiều người được vào viếng lăng Bác cùng lúc. Qua lớp kính trong suốt, Bác như vừa ngả lưng trong chốc lát. Người vẫn mặc bộ quần áo kaki bạc màu, và dưới chân vẫn là đôi dép cao su giản dị.

Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh là nơi an nghỉ vĩnh hằng của Người, là biểu tượng đời đời lòng tôn kính và biết ơn vô hạn của dân tộc Việt Nam đối với lãnh tụ của mình.

049.Hồ Chủ tịch đã ở Hà Nội từ bao giờ?

Lần đầu Bác đặt chân lên đất Hà Nội là vào ngày 24 tháng  năm 1945. Chiều ngày đó Bác từ chiến khu Việt Bắc về tới thôn Phú Xá và nghỉ đêm ở nhà cụ An, thôn Phú Gia. Cả hai thôn này đều thuộc phường Phú Thượng, quận Tây Hồ và là những nơi mà Trung ương Đảng đã đặt trụ sở bí mật từ năm 1941.

Phủ toàn quyền của Pháp trở thành Phủ chủ tịch từ năm 1954

Ngày 25 Bác về nội thành, ở tại nhà ông bà Trịnh Văn Bô là gia đình thương gia yêu nước đã tham gia Mặt trận Việt Minh. Sau ngày 2 tháng 9 – 1945, Bác về ở tại Bắc Bộ phủ (nay là nhà khách Chính phủ số 12 phố Ngô Quyền). Để đề phòng bọn phản động mưu hại, Bác còn có một số chỗ ở khác, như nhà số 8 phố Lê Thái Tổ, một ngôi nhà ở đường Bưởi… những nhà này nay không còn.

Sau ngày hoà bình lập lại năm 1954, Bác về ở tại ngôi nhà sàn trong khu vực Chủ tịch phủ cho đến khi qua đời ngày 2 -9-1969. Suốt thời gian ở Hà Nội, ngoài công việc lớn đại sự là cùng Trung ương Đảng lãnh đạo cả nước đối phó thù trong giặc ngoài, hoạch định đường lối chủ trương chống giặc xâm lược, xây dựng chủ nghĩa xã hội. Hồ Chủ tịch vẫn dành thời gian cho riêng Hà Nội, như đến thăm các công trường, nhà máy, trường học, bệnh viện, thăm xóm lao động, các cụ già cô đơn, các trẻ nhỏ mồ côi, các công dân, cán bộ có nhiều đóng góp cho xã hội, các đơn vị bộ đội, viếng nghĩa trang liệt sĩ…

Người Hà Nội mãi mãi ghi tạc tình cảm thương yêu  mênh mông của Bác đối với thành phố mình.

050.Cho biết về ngôi nhà sàn của Bác Hồ?

Trong khu vườn rộng sau Phủ Chủ tịch, có một con đường đẹp rải sỏi, hai bên trồng xoài được gọi là Đường Xoài, dẫn tới một ngôi nhà sàn nhỏ nhắn, giữa những vòm cây. Hàng rào dâm bụt bao quanh nhà. Hàng cây dừa toả bóng xanh mát.

Nhà sàn của Bác Hồ phía sau Phủ chủ tịch

Đó là ngôi nhà Bác Hồ do kiến trúc sư Nguyễn Văn Ninh thiết kế và được làm xong ngày 17-5-1958 nhân kỷ niệm sinh nhật Bác lần thứ 68. Bác đã ở và làm việc tại đây từ ngày 17-5-1958 cho tới khi qua đời 3-9-1969.

Tầng dưới nhà sàn là nơi Bác thường họp với Bộ chính trị, 12 chiếc ghế tựa xếp quanh chiếc bàn rộng, góc nhà có đặt ba chiếc máy điện thoại. Cạnh đó còn úp chiếc mũ sắt bộ đội đã từng theo Bác suốt thời kỳ Mỹ gây chiến tranh phá hoại trên miền Bắc nước ta.

Tầng trên chia hai phòng nhỏ: phòng làm việc và phòng ngủ. Trên bàn làm việc còn chiếc ảnh Lenin của một cán bộ cách mạng lão thành ở Liên Xô gửi tặng.

Bên trong phòng ngủ có chiếc giường đơn bằng gỗ để mộc chiếm nửa phòng, một bàn gỗ nhỏ và chiếc tủ con đặt đầu giường.

Đồ dùng hàng ngày của Bác là hai chiếc quạt, một quạt giấy và một quạt lá cọ; chiếc phích nhỏ, một chai nước nguội, chiếc cốc thuỷ tinh, chiếc chổi tre xua muỗi để góc nhà. Ngoài ra còn có một chiếc radio do Việt Kiều ở Thái Lan biếu và chiếc quạt điện của Đảng Cộng sản Nhật gửi tặng Bác…

Từ nhà sàn nhìn ra là ao cá Bác nuôi, nghe tiếng vỗ tay là cá kéo lên đớp mồi, xôn xao cả một góc ao.

Bao quanh nhà sàn là vườn hoa và cây trái cành lá sum suê. Từ vườn cây, ao cá của Bác biết bao nhiêu cây giống, cá giống được Bác gửi tặng các địa phương gây nên một phong trào . Vườn cây ao cá Bác Hồ lan rộng khắp nơi. Đặc biệt ngay cạnh nhà sàn có cây Vú sữa bên nhà sàn của Bác như góp thêm một minh chứng cho tấm lòng của Người đối với miền Nam yêu thương.

Nhân dân ta từ mọi nơi cũng như bạn bè năm châu đến Hà Nội, ai cũng muốn tới viếng Bác, thăm nhà sàn Bác ở và đi dạo quanh quảng trường Ba Đình lịch sử.

051.Cho biết lịch sử Quảng trường Ba Đình?

Hà Nội là trái tim của nước Việt Nam thì Quảng trường Ba Đình là trái tim của Hà Nội. Vì tại đây đã diễn ra những sự kiện trọng đại của Thủ đô và cũng là của cả nước ta.

Lễ đài Ba Đình (1954)

Nguyên nơi đây vốn là khu đất cửa Tây của thành Hà Nội cổ. Đầu thời Pháp thuộc, thực dân phá thành làm một vườn hoa nhỏ. Năm 1945 mới có tên là vườn hoa Ba Đình. Chữ Ba Đình là để gợi nhớ dải đất Ba Đình ở tỉnh Thanh Hoá nơi đã nổ ra cuộc khởi nghĩa chống Pháp kéo dài từ tháng 9-1886 đến tháng 1-1887.

Ngày 2-9-1945, nửa triệu đồng bào Hà Nội và phụ cận đã đổ về Quảng trường ngày để dự lễ Độc Lập. Lễ đài dựng giữa Quảng trường.

Đúng 14 giờ, các vị trong Chính phủ lâm thời đã có mặt trên lễ đài. Sau lễ chào cờ, Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc Lập khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, nhà nước công nông đầu tiên ở Đông Nam Á. Mọi người hân hoan, xúc động, im phăng phắc lắng nghe tiếng nói của lãnh tụ. Câu hỏi bình dị của Bác “Tôi nói đồng bào nghe rõ không” đã in sâu vào trái tim hàng vạn đồng bào. Bác đọc xong, Chính phủ lâm thời tuyên thệ. Sau đó Bộ trưởng Nội vụ Võ Nguyên Giáp trình bày tình hình trong nước và chính sách của Chính phủ. Bộ trưởng Bộ Tuyên truyền Trần Huy Liệu báo cáo công việc tước ấn  kiếm Bảo Đại tại Huế. Đại diện Tổng bộ Việt Minh Nguyễn Lương Bằng nói về cuộc đấu tranh của nhân dân và kêu gọi đoàn kết, đẩy mạnh quá trình cách mạng. Sau cùng, mít tinh biến thành biểu tình tuần hành trên các đường phố.

Từ đó Quảng trường Ba Đình trở thành nơi tổ chức các cuộc mít tinh lớn mừng Quốc khánh có diễu hành của các tầng lớp quần chúng và có khi có diễu hành của các lực lượng vũ trang.

Đặc biệt vào ngày 9-9-1969, sáu ngày sau khi Hồ Chủ tịch qua đời, cũng tại Quảng trường, lễ truy điệu Người đã được cử hành trọng thể. Mười vạn đồng bảo Thủ đô và các địa phương cùng 34 đoàn đại biểu quốc tế đã tới đây dự lễ.

Khi lăng Hồ Chủ tịch được xây dựng thì mặt Chính của Quảng trường - mặt tây – là lăng Hồ Chủ tịch. Trước lăng là Quảng trường với 320 mét chiều dài và 100 mét chiều rộng, đủ chỗ cho 20 vạn người dự mít tinh. Quảng trường thực ra là 168 ô cỏ bốn mùa xanh tươi. Ở giữa Quảng trường là cột cờ cao 30 mét.

Quảng trường Ba Đình đã trở thành không gian thiêng liêng của Thủ đô Hà Nội.

052.Phát xít Nhật đến Hà Nội lúc nào?

Năm 1940, với Hiệp ước ký ngày 22-9, Toàn quyền Decoux chính thức dâng Đông Dương cho Nhật. Cuối tháng 10, những toán lính Nhật đầu tiên đến Hà Nội. Cùng lúc là các cơ quan chính trị và mật vụ. Chúng một mặt vẫn lợi dụng triệt để bộ máy chính quyền thực dân Pháp làm tay sai, mặt khác vẫn ngấm ngầm để đối phó với thực dân Pháp. Chúng tập họp một số trí thức bất mãn với Pháp, lập những Đảng chống Pháp. Nhiều đảng phái thân Nhật kiểu này xuất hiện ở Thủ đô Hà Nội là: đảng Đại Việt dân chính của quốc xã của Nguyễn Xuân Chữ, Vũ Đình Dy, đảng Phục quốc của Trương Đình Trí, đảng Việt Nam ái quốc của Trần Văn An, Việt Nam quốc dân đảng của Nguyễn Thế Nghiệp, Nguyễn Ngọc Sơn, thanh niên ái quốc đoàn của Võ Văn Cầm…

Đi đôi với việc thành lập những đảng phái đó để gây cơ sở chính trị ở Hà Nội, phát xít Nhật có những thủ đoạn lừa bịp, mua chuộc nhân dân bằng những hoạt động văn hoá. Chúng mở phòng triển lãm, chiếu phim và xuất bản những sách báo ca ngợi quân đội Nhật hòng làm cho mọi người lầm tin ở sức mạnh vô địch của chúng. Chúng mở nhiều lớp dạy tiếng Nhật, tuyên bố là để truyền bá văn hoá Nhật nhưng kỳ thực là để đạo tạo những người giúp việc. Chúng lại tuyên truyền rộng rãi cho thuyết “Đại Đông Á” để che lấp mục đích xâm lược của đế quốc Nhật và lôi cuốn nhân dân đi với chúng bằng những thủ đoạn như đưa một số học sinh, sinh viên Hà Nội sang Nhật du học và ngược lại. Về nghệ thuật, chúng đưa hoạ sĩ Nhật sang Hà Nội trưng bày tác phẩm, và cho một số hoạ sĩ Hà Nội sang học và trưng bày tác phẩm ở Nhật. Chúng mở Viện Văn hoá Nhật ở Hà Nội và tổ chức những phòng triển lãm trưng bày các hàng Nhật để tuyên truyền cho nền công nghiệp của chúng.

Trước những hoạt động gây cơ sở và ảnh hưởng chính trị của Nhật, thực dân Pháp cũng tìm cách đối phó. Nhân lúc Nhật chưa có đầy đủ điều kiện thuận lợi và cần thiết phải lật đổ chúng. Pháp khủng bố, bắt bớ một số trí thức thân Nhật, làm cho một số khác phải chạy ẩn trong sở Hiến binh Nhật, hoặc được bọn này đưa sang Singapore tạm lánh. Số còn lại phải rút vào hoạt động bí mật chờ thời cơ Nhật lật đổ Pháp.

053.Cuộc đảo chính ngày 9-3-1945 giữa Nhật và Pháp diễn ra như thế nào?

Ngày 9-3-1945, Nhật đảo chính Pháp. Quân đội phát xít bắt đầu tấn công vào doanh trại quân đội thực dân từ 8 giờ tối. Mặc dầu đã có chuẩn bị từ trước, quân đội Pháp chỉ kháng cự được đến chiều ngày hôm sau thì đầu hàng. Trung đoàn bộ binh thuộc địa thứ 9 gồm toàn người Âu bị tiêu diệt 40% quân số. Trung đoàn khố đỏ thứ 1 bị tiêu diệt một.

Tướng Nhật Sumita đến Hà Nội

Tiếp đó Nhật nắm chính quyền, tập hợp tất cả các đảng phái thân Nhật ở Hà Nội thành một tổ chức chính trị thống nhất lấy tên là “Đại Việt quốc gia liên minh”, cho một số tên cầm đầu tổ chức này hết lập “Ủy ban hành chính” đến “Ủy ban chính trị” để làm những công việc giữ trật tự và cứu tế cho thành phố Hà Nội. Nhưng chỉ ít ngày, các Ủy ban này phải giải tán vì vừa không đủ uy tín cần thiết giúp cho phát xít Nhật lừa bịp nhân dân, vừa là trong nội bộ của các đảng này có mâu thuẫn kèn cựa.

Sau đó, tổng tư lệnh quân đội Nhật tuyên bố tự đảm nhận lấy chức Toàn quyền Đông Dương (16-3-1945), giữ chế độ hiện hữu và bổ người Nhật giữ các chức Thống sứ Bắc kỳ, Khâm sứ Trung kỳ, Thống đốc Nam kỳ, cũng như các chức giám đốc nhà Ngân hàng Đông Dương và các công sở lớn. Hà Nội hoàn toàn trở thành một thành phố thuộc địa của Nhật.

Tới ngày 17-4, chính phủ Trần Trọng Kim thành lập ở Huế. Khâm sai của chính phủ ở Hà Nội vào tháng 5. Hà Nội được phục hồi vào “Đế quốc Việt Nam”(danh từ mà chính phủ Trần Trọng Kim dùng lúc đó) vào tháng 7. Toà đốc lý đổi thành Thị chính với một Thị trưởng người Việt đứng đầu. Những biểu tượng cho ách thống trị của Pháp bị phá huỷ. Các tên phố được thay đổi… Nhưng tất cả những cái đó chỉ có tính chất hình thức, chính quyền ở Hà Nội cũng như toàn quốc thực sự vẫn nằm trong tay Nhật.

Trong khi đó từ tháng 5, Nhật ra sức khủng bố đàn áp phong trào cách mạng đang sôi sục trong lòng Hà Nội. Hàng ngàn thanh niên, học sinh và sinh viên với nhiều người khác nữa bị tình nghi là tham gia cách mạng, bị bắt và bị giam giữ trong các sở hiến binh và nhà pha Hoả Lò với một chế độ nhà tù khắc nghiệt cực độ.

Nhưng nhân dân Hà Nội, dưới lá cờ Việt Minh đã anh dũng đấu tranh, để tới tháng 8 thì cùng cả nước đứng lên khởi nghĩa giành chính quyền.

054.Thời gian nào Hà Nội được xác định là Thủ đô của nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà?

Thực ra, ngay sau khi Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, Chính phủ lâm thời họp phiên họp đầu tiên ngày 3-9-1945 tại Hà Nội thì Hà Nội đã được coi là Thủ đô của nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà. Nhưng nếu theo tính pháp quy thì ở kỳ họp thứ hai của Quốc hội khoá 1 (bầu ngày 6-1-1946) từ 28-10 đến 9-11-1946 mới thông qua Hiến pháp đầu tiên của nước ta. Trong Hiến pháp có quy định Hà Nội là Thủ đô nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà.

055.Ngày Tổng khởi nghĩa 1945 ở Hà Nội diễn ra như thế nào?

Từ đầu năm 1945, quân đội Xô Viết liên tiếp giành thắng lợi quyết định trên chiến trường châu Âu. Ngày 8-5-1945, phát xít Đức đầu hàng không điều kiện. Ngày 8-8-1945, Liên Xô tuyên chiến với quân phiệt Nhật và chỉ trong vài hôm đã tiêu diệt toàn bộ đạo quân Quan Đông tinh nhuệ của Nhật đóng ở Bắc Trung Quốc đẩy quân Nhật vào thế bại trận không thể tránh khỏi.

Trước tình hình ấy, ngày 13-8-1945, Hội nghị toàn quốc của Đảng họp ở Tân Trào nhận định thời cơ nhân dân ta giành chính quyền đã tới.

Tiếp đó, ngày 16-8-1945, Đại hội Quốc dân họp ở Tân Trào đã thông qua “Lệnh Tổng khởi nghĩa” và bầu ra Uỷ ban dân tộc giải phóng, Trung ương tức Chính phủ lâm thời do Hồ Chí Minh làm Chủ tịch.

Dưới sự lãnh đạo của Đảng nhân dân ta từ Bắc đến Nam đã đồng loạt vùng dậy, tiến hành cuộc Tổng khởi nghĩa Cách Mạng Tháng Tám thành công.

Tại Hà Nội, ngày 17-8, “Tổng hội viên chức” của chính quyền bù nhìn đã tổ chức một cuộc mít tinh lớn ở quảng trường  Nhà hát thành phố để ủng hộ Chính phủ Trần Trọng Kim. Trong cuộc mít tinh này, dưới sự lãnh đạo của xứ uỷ Bắc kỳ và Thành uỷ Hà Nội, quần chúng cách mạng đã trương cờ đỏ sao vàng chiếm lấy diễn đàn. Cán bộ Việt Minh đã thông báo tin quân Nhật đầu hàng và giới thiệu chủ trương đường lối cứu nước của Việt Minh, kêu gọi nhân dân ủng hộ Việt Minh đánh đổ chính quyền bù nhìn thân Nhật. Cuộc mít tinh đã biến thành tuần hành thị uy, bắt đầu từ quảng trường Nhà hát thành phố rầm rộ tiến qua phố Tràng Tiền, Hàng Đào, Hàng Ngang, lên Cửa Bắc qua Phủ Toàn quyền – nơi tư lệnh quân đội Nhật đóng, rồi theo đường Cột Cờ về Cửa Nam. Quần chúng vừa đi vừa hô vang khẩu hiệu “Ủng hộ Việt Minh! Đả đảo bù nhìn! Việt Nam hoàn toàn độc lập!”

Chính phủ đầu tiên của nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa

Cả Hà Nội tưng bừng khí thế cách mạng tiến công, sục sôi khởi nghĩa.

Sáng 18-8, Uỷ ban quân sự cách mạng Thành uỷ chuyển từ ngoại thành vào đóng ở số nhà 101 đường Gambetta (nay là phố Trần Hưng Đạo) để lãnh đạo nhân dân giành chính quyền.

Ở ngoại thành, cờ đỏ sao vàng trương lên công khai. Một số nơi đã thành lập chính quyền cách mạng.

Sáng sớm ngày 19-8, theo lời kêu gọi của Việt Minh, nhân dân Hà Nội vùng dậy dưới rừng cờ đỏ sao vàng xuống đường tiến về phía Nhà hát thành phố.

Quần chúng cách mạng và tự vệ cứu quốc tập hợp thành đội ngũ chỉnh tề với khí thế sẵn sàng chiến đấu.

Từ các cửa ô, hàng vạn nông dân ngoại thành và các vùng lân cận tiến về nội thành đổ về dự cuộc mít tinh lớn do Mặt trận Việt Minh tổ chức tại quảng trường Nhà hát thành phố. Họ vừa đi vừa hô vang khẩu hiệu:

- Đả đảo Chính phủ bù nhìn Trần Trọng Kim!

- Thành lập Chính phủ cộng hoà dân chủ Việt Nam!...

Cuộc mít tinh bắt đầu lúc bắt đầu lúc 11 giờ, Đại biểu Uỷ ban quân sự cách mạng đọc lời hiệu triệu của Việt Minh.

Cuộc mít tinh chuyển thành biểu tình vũ trang. Quần chúng cách mạng có tự vệ chiến đấu đi đầu, chia thành nhiều đoàn toả đi chiếm phủ Khâm sai, trại Bảo an binh, Sở cảnh sát và các công sở của chính quyền bù nhìn.

Ở trại Bảo an binh, Nhật ngoan cố cho xe tăng chặn các ngả đường đe doạ, nhưng trước khí thế khởi nghĩa của quần chúng dâng cao như nước vỡ bờ, chúng đành phải nhượng bộ.

Nhân dân Hà Nội chiếm Bắc Bộ phủ ngày 19-8-1945

Cách mạng Tháng Tám thắng lợi trọn vẹn vào ngày 19-8-1945 ở Hà Nội đã cổ vũ và thúc đẩy mạnh mẽ nhân dân cả nước nổi dậy khởi nghĩa giành chính quyền.

056.Cuộc Toàn quốc kháng chiến nổ ra ở Hà Nội như thế nào?

Phản lại hiệp định Sơ bộ 6-3-1946 và Thoả ước 19-4-1946, thực dân Pháp sau khi đổ bộ trái phép lên Đà Nẵng, Đồ Sơn, đánh chiếm Hải Phòng, Lạng Sơn, gây hấn nhiều nơi ở Hà Nội, đã bộc lộ ý đồ đánh úp Thủ đô ta. Ta đã có đề phòng nên chủ động. Và tối 19-12-1946, lúc 20 giờ 3 phút, đèn điện vụt tắt, pháo đài Láng nổ súng báo hiệu cuộc chiến bắt đầu.

Qua 10 ngày chiến đấu, quân và dân Thủ đô đã giành thế chủ động, làm cho quân Pháp bị thiệt hại nặng, buộc chúng phải loanh quanh bảo vệ các vị trí nội thành. Sau khi được tăng quân từ miền Nam ra, từ Hải Phòng lên, chúng mới có điều kiện để đánh ra Liên khu II và III (khi đó Thành phố Hà Nội chia ra 3 Liên khu) và vùng ngoại thành. Nhưng khu trung tâm Thành phố (Liên khu I) vẫn do lực lượng ta chiếm giữ, và phối hợp với vòng ngoài, gây nên thế trong đánh ngoài vây, kìm hãm quân địch. Tới khi chốt được các đầu ô, chúng mới quay lại tấn công khu trung tâm để nhổ cái đinh đã làm cho chúng nhức nhối không yên. Cuộc chiến đấu diễn ra quyết liệt giành giật từng căn nhà, từng đường phố.

Quân và dân Thủ đô Hà Nội đã làm thất bại âm mưu “đánh chiếm Thành phố trong vòng 24 tiếng đồng hồ” của thực dân Pháp.

Sau khi đã làm cho quân địch thiệt hại nặng và đã giam chân địch được hai tháng, thấy nhiệm vụ vụ kìm chân, tiêu hao địch đã đạt yêu cầu, và cần phải bảo vệ lực lượng, nên cấp trên quyết định để Trung đoàn thực dân rút lui ra ngoài.

Để việc rút quân được an toàn, Bộ tư lệnh và Ủy ban Bảo vệ Hà Nội một mặt tổ chức tự vệ và thuyền bè đón bộ đội qua đường sông ra vùng tự do, một mặt tổ chức nhiều cuộc tiến công vào các vùng ngoại thành và hoạt động du kích ở vùng địch kiểm soát. Những trận đánh này đã kìm giữ và làm lạc hướng quân địch, nhờ đó 8 giờ tối ngày 17 tháng 2 năm 1946, Trung đoàn Thủ đô đã rút ra một cách toàn vẹn, làm thất bại kế hoạch của giặc Pháp định bao vaay và tiêu diệt lực lượng ta.

Cuộc rút lui cũng như ngày nổ súng của ta đều làm cho địch hết sức bất ngờ.

057.Việc tiếp quản Hà Nội tháng 10 - 1954 diễn ra như thế nào?

Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, Hiệp định Giơnevơ được ký kết (tháng 7-1954). Ủy ban Liên hợp Đình chiến Trung ương làm việc tại Trung Giã (huyện Sóc Sơn), sau nhiều ngày đấu tranh chống sự ngoan cố của quân đội Pháp, đã ký được các Hiệp định về việc chuyển giao Hà Nội vào ngày 30-9-1954 và ngày 2-10-1954. Sau đó, Chính phủ ta đã phái các đội công an, cảnh vệ, hành chính vào Hà Nội để chuẩn bị việc tiếp quản.

Nhân dân Hà Nội vui mừng chào đón đoàn quân chiến thắng vào tiếp quản Thủ đô

Tháng 9-1954, Ủy ban quân chính Thành phố Hà Nội được thành lập do thiếu tướng Vương Thừa Vũ, tư lệnh trưởng Đại đoàn Quân Tiên Phong làm Chủ tịch và bác sĩ Trần Duy Hưng làm Phó Chủ tịch.

Sáng 8-10-1954, các đơn vị bộ đội chia nhiều đường tiến vào ngoại thành Hà Nội. Đến chiều thì tiến đến đường đê La Thành, Vĩnh Tuy, Bạch Mai, Ngã Tư Sở, Ô Cầu Giấy và Nhật Tân.

Sáu giờ sáng ngày 9-10-1954, bộ đội lại theo nhiều đường từ ngoại thành tiến vào nội thành chia làm nhiều cánh toả đi các nơi, lần lượt tiếp thu nhà Ga, phủ Toàn quyền, khu Đồn Thuỷ, khu Bờ Hồ, phủ Thống sứ. 16 giờ quân Pháp rời khỏi thành phố, rút sang phía bắc cầu Long Biên. 16 giờ 30 bộ đội ta đã hoàn toàn kiểm soát tiếp thu thành phố gọn gàng và trật tự.

Bộ đội ta tiến đến đâu, nhân dân Hà Nội đổ ra hai bên đường, phất cờ tung hoa, reo mừng không ngớt. Cổng chào, khẩu hiệu dựng lên khắp các đường phố, cờ đỏ sao vàng rực rỡ trên các tầng nhà.

Ngày 10-10-1954, đại quân vào nội thành.

Từ sáng sớm, nhân dân Thủ đô mang cờ, hoa, ảnh Bác Hồ, kéo tới những con đường đã được thông báo trước là bội đội hành quân qua.

8 giờ: Cánh quân phía Tây xuất phát từ Quần Ngựa (nay là đường thể thao Hà Nội). Đó là những chiến sĩ bộ binh của Trung đoàn Thủ đô. Đoàn qua Kim Mã, Nguyễn Thái Học, Cửa Nam, Hàng Bông, Hàng Đào, Hàng Ngang… đến 9 giờ 45 tiến vào Cửa Đông.

8 giờ 45: Cánh quân phía Nam thuộc hai Trung đoàn 88, 86 xuất phát từ Việt Nam học xá (nay là trường đại học Bách Khoa) tiến qua Bạch Mai, phố Huế, vòng qua Hồ Gươm rồi vòng lại vào đóng ở khu vực Đồn Thuỷ (nay là bệnh viện 108) và khu Đấu Xảo (nay là Cung văn hoá hữu nghị). Còn Đoàn chỉ huy Tiếp quản gồm cơ giới và pháo binh do Chủ tịch Ủy ban quân quản Vương Thừa Vũ và Phó Chủ tịch Ủy ban Trần Duy Hưng đã dần đầu lúc 9h30 từ sân bay Bạch Mai đến Nga tư Vọng sang Ngã tư Trung Hiền rồi theo đường Bạch Mai lên phố Huế, Hàng Bài, Bờ Hồ, Hàng Đào, Đồng Xuân, vào Cửa Bắc.

15 giờ: Còi Nhà hát Lớn thành phố nổi một hồi dài. Mấy chục vạn nhân dân Hà Nội đã trang nghiêm dự lễ chào cờ do Ủy ban quân chính tổ chức tại sân vận động Cột Cờ với sự tham gia của các đơn vị quân đội. Sau lễ chào cờ, tướng Vương Thừa Vũ trân trọng đọc Lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi đồng bào Thủ đô nhân ngày giải phóng.

Ngày 10-10-1954, Hà Nội sạch bóng quân thù.

058.Mỹ đã đưa chiến tranh phá hoại bằng không quân ra Hà Nội như thế nào?

Càng ngày càng thất bại trong cuộc chiến tranh chống nhân dân miền Nam, Tổng thống Mỹ Johnson quyết định đưa chiến tranh bằng không quân ra miền Bắc để hòng “đánh tận gốc”! Sau nhiều lần thăm dò, gây sự, ngày 5-8-1964, Mỹ ném bom sông Gianh (Quảng Bình), Cửa Hội (Vinh), Lạch Trường (Thanh Hoá), Bãi Cháy (Quảng Ninh). Chúng nhiều lần bay trinh sát bầu trời Hà Nội. Ngày 25-6-1965 lực lượng phòng không bảo vệ Thủ đô hạ một chiếc máy bay trinh sát (rơi tại Hoà Bình). Một năm sau, ngày 12-6-1966 lại hạ một máy bay trinh sát nữa, xác máy bay rơi ở thôn Hoà Mục phường Trung Hoà, quận Cầu Giấy. Đây là chiếc thứ hai bị bắn trên vùng trời Hà Nội và là chiếc đầu tiên rơi trên đất ven đô. 17 ngày sau, vào ngày 29-6-1966, Mỹ ném bom đánh phá kho xăng Đức Giang (Gia Lâm). Đây cũng là lần đầu tiên chúng ném bom Hà Nội.

Từ đó cho đến ngày 1-11-1968, trước những thắng lợi to lớn của nhân dân ta trên cả hai miền Nam Bắc, Chính phủ Mỹ phải tuyên bố chấm dứt không điều kiện việc ném bom bắn phá miền Bắc lần thứ hai.

Sau 4 năm (1964-1968) quân dân miền Bắc đã bắn rơi 3200 máy bay, bắn cháy hàng trăm tàu chiến của Mỹ.

Ngày 6-4-1972, Chính quyền Nixon lại tiến hành cuộc chiến tranh phá hoại

Kho xăng Đức Giang nơi đầu tiên bị bom Mỹ bắn phá ở Hà Nội

lần thứ hai ra miền Bắc. Lần này chúng tập trung vào Hà Nội, Hải Phòng và một số vùng khác. Nhưng lại bị quân dân miền Bắc đánh cho tơi tả vào ngày 30-12-1972. Mỹ phải chịu thua, chấm dứt ném bom miền Bắc không điều kiện. Chỉ tính riêng Hà Nội trong 6 năm ấy, chúng đã huy động 5891 lần máy bay các loại, ném trên 2 vạn tấn bom, làm 3741 người chết, 5192 người bị thương và phá huỷ nhiều nhà máy, trường học, nhà thờ, chùa, đền, cầu cống, làng xóm, đường phố.

059.Chiến thắng Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không cuối năm 1972 diễn ra như thế nào?

Trước những thất bại ngày càng to lớn về quân sự và chính trị ở cả hai miền Nam-Bắc cùng với sự chia rẽ ngày càng sâu sắc trong nội bộ nước Mỹ, tại Hội nghị Paris, ngày 22-10-1972 đế quốc Mỹ đã buộc phải thoả thuận với ta về bản “Hiệp định chấm dứt chiến tranh, lập lại hoà bình ở Việt Nam”. Nhưng với bản chất ngoan cố, xảo quyết, ngay sau đó chúng đã lật lọng, trì hoàn việc ký kết, đồng thời ráo riết chuẩn bị tiến hành những hành động phiêu lưu quân sự mới.

Từ 6-4-1972, chính quyền Nixon đã huy động phần lớn lực lượng không quân và hải quân Mỹ không tập lần thứ hai vào miền Bắc Việt Nam.Cuộc không tập lần này vượt xa thời Tổng thống Johnson về quy mô to lớn và mức độ tàn bạo. Đặc biệt, trong giai đoạn cuối, từ 20 giờ ngày 18-12-1972 đến 7 giờ ngày 30-12-1972, liên tục trong suốt 12 ngày đêm, Nixon cho mở cuộc tập kích chiến lược bằng máy bay B52 vào Hà Nội, Hải Phòng và nhiều nơi khác trên miền Bắc nước ta. Âm mưu của chúng là dùng hành động khủng bố dã man, tàn bạo có tính huỷ diệt này để hòng buộc quân và dân ta phải khuất phục và chấp nhận những điều kiện của chúng trong cuộc đàm phán.

Phố Khâm Thiên sau trận bom B52

Trong chiến dịch này chúng đã huy động trên 729 lần B52, 1900 lần máy bay chiến thuật, ném tất cả 10 vạn tấn bom. Đây là một cuộc tập kích chiến lược bằng không quân quy mô lớn và tào bạo chưa từng thấy trong lịch sử chiến tranh từ trước đến nay.

Một chốt trực tiếp bắn máy bay của nữ tự vệ Hà Nội

Riêng ở Hà Nội, chúng đã huy động hơn 1000 lần chiếc, trong đó có 500 lần máy bay B52 ném hơn 4 vạn tấn bom, dùng phương pháp ném bom rải thảm để huỷ diệt nhiều khu vực đông dân, bao gồm 5353 điểm dân cư, kinh tế, văn hoá giáo dục, xã hội ở khắp nội và ngoại thành, giết 1318 người và làm bị thương 2579 người. Với phương pháp và mục đích tàn bạo này, Nixon muốn gây hiệu lực “như bom nguyên tử mà không cần dùng bom nguyên tử” và hy vọng gây tâm lý khủng khiếp, gây sức ép, tạo thế mạnh trên chiến trường và trên bàn đàm phán.

Song chúng đã lầm, nhân dân Việt Nam anh hùng không hề chịu khuất phục, trái lại chúng ta đã giáng cho đế quốc những đòn trừng phạt nặng về và đích đáng nhất. Trong 12 ngày đêm của tháng 12-1972, miền BẮc đã bắn rơi 81 máy bay trong đs có 34 B52, 5 F.111. Riêng Hà Nội đã bắn rơi 30 máy bay, trong đó có 23 B52, 2 F.111, đã lập nên trận “Điện Biên Phủ trên không” làm chấn động dư luận thế giới. Bạn bè khắp năm châu thì vui mừng đến kinh ngạc, ca ngợi Hà Nội là “thực dân của phẩm giá con người”, còn kẻ thù thì kinh hoàng, hoang mang tột độ.

Xác B.52 rơi giữa Thủ đô

Bị thất bại nặng nề, không đạt dược mưu đồ gây sức ép với ta, lại bị cả loài người tiến bộ lên án mạnh mẽ, 7 giờ sáng ngày 30-12-1972 tổng thống Nixon buộc phải ra lệnh ngừng ném bom từ vĩ tuyến 20 trở ra và ngày 15-1-1973 phải tuyên bố chấm dứt toàn bộ việc ném bom, bắn phá, thả mìn miền Bắc nước ta. Nixon cũng phải chấp nhận họp tại Hội nghị Paris theo nội dung đã thoả thuận với ta và cuối cùng đã phải ký Hiệp định về chấm dứt chiến tranh, lập lại hoà bình ở Việt Nam vào ngày 27-1-1973, đánh dấu một thắng lợi mới vô cùng quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân ta.

060.Các vị từng là Bí thư Thành ủy Hà Nội từ Đại hội khoá I (1959-1961) đến Đại hội khoá XII (1996-2000)?

Khoá I (1959-1961): Ông Trần Danh Tuyên

Khoá II (1961-1963): Ông Hoàng Văn Hoan

Khoá III (1963-1968): Ông Nguyễn Lam

Khoá IV (1968-1971): Ông Nguyễn Văn Trân

Khoá V (1971 -1974): Ông Nguyễn Văn Trân

Khoá VI (1974-1977): Ông Nguyễn Lam

Khoá VII (1977-1980): Ông Lê Văn Lương

Khoá VIII (1980 - 1983): Ông Lê Văn Lương

Khoá IX (1983 - 1986): Ông Lê Văn Lương

Khoá X (1986 - 1991): Ông Nguyễn Thanh Bình

Khoá XI (1991 - 1996): Ông Phạm Thế Duyệt

Khoá XII (1996 - 2000): Ông Lê Xuân Tùng

061.Hà Nội có một phố mang tên một trong những nhà sử học đầu tiên của nước ta. Đó là phố nào? Cho biết đôi nét vắn tắt về cuộc đời và sự nghiệp của nhà sử học đó?

Lê Văn Hư là tác giả của bộ Đại Việt sử ký - bộ quốc sử đầu tiên của nước ta được Thượng hoàng Trần Thái Tông giao cho biên soạn năm 1272. Bộ sách gồm 30 quyển, nay không còn nhưng nội dung của nó được thu nhập vào Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên (được trích dẫn nguyên văn nhiều đoạn).

Lê Văn Hưu (1230-1322) người làng Phủ Lý Trung, huyện Thiều Hoá, tỉnh Thanh Hoá. Ông đỗ Bảng nhãn năm 1247 (lúc 18 tuổi) đời Trần Thái Tông. Ông giữ chức Hàn lâm viện học sĩ kiêm Quốc sử viện giám tu (phụ trách cơ quan soạn sử), cuối cùng thăng đến chức Binh bộ thượng thư (chức Nhân Uyên hầu). Như thế ông đã làm quan trải qua ba triều vua: Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông và Trần Nhân Tông. Ông cũng từng là thầy học của Trần Quang Khải, một hoàng tử đồng thời là một anh hùng trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên.

Lê Văn Hưu được đặt tên cho một đường phố Hà Nội (trên quận Hai Bà Trưng). Phố này thời Pháp gọi là phố Laveran dài 364 mét, đi từ đầu phố Lò Đúc đến phố Nguyễn Du. Tên phố được đặt là Lê Văn Hưu từ năm 1945.

062.Cho biết đôi nét cuộc đời của thầy giáo nổi tiếng đã từng dâng sớ đòi chém 7 tên gian nịnh dưới thời Trần Dụ Tông?

Đó là Chu Văn An, người thôn Văn, làng Quang Liệt, nay thuộc xã Quang Liệt, huyện Thanh Trì, Hà Nội, chưa rõ năm sinh, chỉ biết năm mất là 1370, lúc đó tuổi đã cao.

Có thể ông đã đậu thái học sinh nhưng không ra làm quan, mở trường dạy học tại làng quê. Trường thu hút rất đông học trò, đạo tạo nhiều danh sĩ nổi tiếng như Lê Quát, Phạm Sư Mạnh… Đời Trần Minh Tông (1314-1329) được mời về Thăng Long giữ chức Tư Nghiệp Quốc Tử Giám và dạy hoàng tử. Thời gian này ông biên soạn bộ Tứ thư thuyết ước, thuyết minh tóm tắt bốn tác phẩm lớn của Nho giáo. Đến đời Trần Dụ Tông (1341-1369) chính trị đổ nát, ông viết Thất trảm sở dâng lên vua xin chém bảy gian thần. Không được chấp nhận, ông từ chức về ở ẩn núi Phượng Hoàng, làng Kiết Đặc, huyện Chí Linh nay thuộc tỉnh Hải Dương. Năm 1370 sau cuộc khủng hoảng trong triều đình nhà Trần, Nghệ Tông lên ngôi, Chu Văn An ra kinh đô ra bệ kiến vua mới, nhưng không nhận chức tước, vẫn trở về nơi ở ẩn, rồi qua đời. Sau khi mất, được thờ ở Văn Miếu. Sĩ phu các đời sau đều xem ông như một người thầy đạo cao đức trọng, gương sáng cho nghìn đời sau.

Tượng Chu Văn An tại nhà thờ ông ở núi Phượng Hoàng, Chí Linh, Hải Dương.

Nhân dân đã huyền thoại hoá độa học của thầy Chu bằng truyền thuyết sau: Hai con của Long Vương cũng hàng ngày bí mật rẽ sóng sông Tô lên học thầy Chu. Lần đó, trời đại hạn, dân tình xao xác. Khi biết gốc gác hai trò này, thầy bảo họ hãy làm mưa giúp dân. Hai anh em thuỷ thần vâng lệnh thầy nhúng ngòi bút vào nghiên mực vảy lên không trung làm ra mưa. Nước mưa đen như mực. Hôm sau ngoài sông nổi lên xác hai con thuồng luồng, đó là hai người học trò quý thày hơn trời nên bị trời gia hình. Hiện nay ở Quang Liệt còn nhà thờ Chu Văn An và dòng họ Chu cũng vẫn còn.

063.Phải chăng Phan Phu Tiên là người Hà Nội đầu tiên làm Hợp tuyển văn học đồng thời soạn quốc sử?

Đúng vậy, Phan Phu Tiên (chưa rõ năm sinh, năm mất) người làng Đông Ngạc, huyện Từ Liêm, Hà Nội. Theo một số tư liệu thì vào năm 1336 đời Trần Thuận Tông, ông đỗ Thái Học sinh (Tiến sĩ) và làm việc ở Quốc Sử viện và Quốc Tử Giám. Nhưng trong ba mươi năm sau đó khong rõ ông làm gì. Chỉ biết tới năm 1429, năm thứ hai sau chiến thắng giặc Minh, Lê Thái Tổ cho mở khoa thi Minh kinh để chọn nhân tài, Phan Phu Tiên ra dự thi và đỗ thứ ba. Sau khi đỗ, được bổ làm quan ở Quốc sử viện. Thời gian này, vâng lệnh vua, ông biên soạn Việt âm thi tập là bộ Hợp tuyển văn học đầu tiên của nước ta. Năm 1433, sách cơ bản soạn xong. Nhưng ông lại đi làm An phủ sứ ở Thiên Trường, rồi ở Hoan Châu, nhiều năm sau mới có dịp quay về Viện Quốc sử. Lần trở về thứ hai này, vua Lê Nhân Tông giao cho ông biên soạn Đại Việt sử ký tục biên, nối tiếp Đại Việt sử ký của Lê Văn Hưu đời Trần, viết từ Trần Thái Tong cho đến khi giặc Minh rút quân về nước. Năm 1455. Phan Phu Tiên hoàn thành bộ sách. Không có tài liệu ghi rõ đoạn cuối đời cũng như ngày mất của ông.

Ngày nay, cả hai tập Đại Việt sử ký của Lê Văn Hưu và Đại Việt sử ký tục biên của Phan Phu Tiên đều đã mất. Nhưng vẫn có thể tìm thấy bóng dáng của chúng trong Bộ sử lớn Đại Việt sử ký toàn thư. Sách nay còn giữ được 10 đoạn bình luận của Phan Phu Tiên về lịch sử.

Luật sư Phan Văn Trường - một nhà trí thức yêu nước lớn, từng cộng tác với Nguyễn Ái Quốc ở Paris, chính là thuộc dòng dõi Phan Phu Tiên.

064.Thế kỷ XV Hà Nội có một nữ thi sĩ, nhưng có sách chép đó là bà Nguyễn Hạ Huệ, có sách lại chép là Ngô Chi Lan. Sách nào chép đúng?

Theo trích diễm thi tập của Hoàng Đức Lương (sống nửa sau thế kỷ XV) thì bà Nguyễn Hạ Huệ người làng Lựu Khê, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc, sống dưới thời Lê Thánh Tông (1470-1497). Chồng là giáo thụ Phù Thúc Hoành, người làng Phù Xá, huyện Kim Anh (nay thuộc xã Phú Cường, huyện Sóc Sơn, Hà Nội). Như vậy, bà là con dâu của Hà Nội. Trích Diễm thi tập còn cho biết bà tên tự là Quỳnh Hương, có tập thơ Mai Trang được truyền tụng. Cũng sách này có chép hai bài thơ chữ Hán của bà tên chung là Thái liên khúc (thực ra là một bài gồm hai khúc).

Nhưng theo Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ (thế kỷ XVI) thì có một nhà thơ nữ cùng sống thời Lê Thánh Tông, cũng lfa vợ một ông giáo thụ họ Phù, cũng ở huyện Kim Hoa nhưng tên là Ngô Chi Lan, từng được Thánh Tông phong là “Phù gia nữ học sĩ”. Nguyên là trong Truyền kỳ mạn lục có một truyện mang tính chất “liêu trai” tên là Cuộc nói chuyện thơ ở Kim Hoa kể lại chuyện một học trò sống dưới thời vua Lê Uy Mục, vì lỡ độ đường nên phải ngủ bên mộ vợ chồng giáo thụ họ Phù sống dưới đời Lê Thánh Tông. Đêm ấy, chàng đã chứng kíên cuộc bình thơ giữa họ và Thái Thuận, một danh sĩ sống cùng thời Lê Thánh Tông. Trong truyện có chép sáu bài thơ của bà Ngô, đều bằng chữ Hán.

Qua đó, có hai vấn đề đặt ra:

1. Ông giáo thụ họ Phù trong Truyền kỳ mạn lục có phải là Phù Thúc Hoành không? Nếu phải thì Nguyễn Hạ Huệ và Ngô Chi Lan là một!

2. Nếu ông giáo thụ đó không phải là Phù Thúc Hoành thì bà Nguyễn Hạ Huệ và bà Ngô Chi Lan là hai người khác nhau!

Có điều Trích diễm thi tập là sách của Hoàng Đức Lương, là người cùng thời với Phùng Thúc Hoành (Hoàng đỗ tiến sĩ đời Lê Thánh Tông).Cho nên, ghi chép của ông là đáng tin cậy. Còn Truyền kỳ mạn lục là tiểu thuyết thần kỳ, không thể coi là sử liệu được, nhất là Cuộc nói chuyện thơ ở Kim Hoa lại là ghi nhận qua giấc mơ của một nhân vật hẳn là hư cấu. Sáu bài thơ trong đó biết đâu chẳng là thơ của Nguyễn Dữ?

065.Ở Hà Nội cổ có người vừa đi cày vừa học, ban đêm học dưới ánh sáng của đom đóm mà đỗ tiến sĩ, là ai?

Đó là Bùi Xương Trạch (1451-1529) người làng Định Công, huyện Thanh Đàm (nay là huyện Thanh Trì, ngoại thành Hà Nội). Năm 28 tuổi, ông đỗ đồng tiễn sĩ khoa Mậu Tuấn, niên hiệu Hồng Đức thứ 9 (1478). Về sau, dòng họ ông dời sang làng Thịnh Kiệt cùng huyện và đến nay là dòng họ lớn tại đây.

Lúc còn ít tuổi, Bùi Xương Trạch làm ruộng nhưng vẫn ham học.Nhiều sách cổ đều ghi rằng khi đi cày ông thường mang sách theo, vừa làm vừa học.Nhà nghèo, thiếu dầu đèn, ông bắt đom đóm bỏ vào vỏ trứng để ban đêm có ánh sáng mà học. Thế mà đỗ tiến sĩ.

Thi đậu, ông được bổ vào làm ở Viện Hàn Lâm. Có lần ông đi theo vua Lê Thánh Tông hành quan vào Phương Nam. Có lần ông được cử đi sứ Trung Quốc. Ông làm đến Thượng thư bộ binh, kiêm chức Đô ngự sử, lại coi toà Kinh Diên (nơi dạy thái tử học), giữ chức Tế tửu Quốc Tử Giám. Sau cùng được phong tước là Quảng Văn Hầu. Thơ văn của ông bị thất truyền, chỉ còn lại có bài Ký đình Quảng Văn.

Nguyên năm 1493, vua Lê Thánh Tông cho xây dựng Quảng Văn đình ở Thăng Long (khoảng chợ Cửa Nam, Hà Nội ngày nay) làm nơi ban bố các điều giáo hoá cũng như các chính lệnh của triều đình. Khi đình Quảng Văn được xây dựng xong, Bùi Xương Trạch được nhà vua giao cho việc viết bài ký để khắc vào bia của đình ấy. Đây là một áng văn chính luận đặc sắc thể hiện nhận thức về vai trò của nhà nước Đại Việt với kinh đô là Thăng Long trong việc củng cố thể chế, tỏ rõ nền văn minh thời đó.

066.Cho biết về tác giả bài phú nôm đầu tiên viết về Thăng Long?

Tác giả là Nguyễn Giản Thanh (1482 -?), người làng Ông Mặc, sau đổi ra Hương Mặc, tục gọi là làng Me, nay thuộc huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Ông đỗ trạng nguyên khoa Mậu Thìn (1508) đời Lê Uy Mục, rồi làm quan với nhà Lê. Khi họ Mạc đoạt ngôi nhà Lê, ông theo Mạc làm đến Thượng thư bộ Lễ. Tác phẩm sáng giá của ông là bài phú Phụng thành xuân sắc (cảnh sắc mùa xuân ở thành Phụng, tức thành Thăng Long) từng nổi tiếng là một bài phú chữ Nôm độc đáo về văn cũng như về ý. Tương truyền, bài phú ấy được viết trong kỳ thi đình năm 1508 và chính nhờ nó mà tác giả được chọn làm Trạng nguyên. Truyện kể là khoa ấy, ông và ông Hứa Tam Tỉnh điểm ngang nhau. Để có thể phân biệt, vua Uy Mục cho hai ông làm một bài phú ngay tại sân rồng. Cuối cùng vua cho Giản Thanh đỗ Trạng, còn Tam Tỉnh đỗ Bảng nhãn. Bài phú có nội dung ca ngợi vương triều nhưng cũng thể hiện niềm tự hào về hình thế hùng vĩ, cuọc sống giàu đẹp, tươi vui của đất Thăng Long, đồng thời khẳng định bí quyết bảo vệ đất nước, kinh đô. Lời văn còn chứa đựng nhiều điển cố, nhưng tiếng Việt cũng đã được sử dụng linh hoạt, lưu loát, tinh tế. Đặc biệt hình ảnh sinh hoạt của xã hội Thăng Long được phác hoạ bằng những đường nét sinh động:

Đây là quang cảnh Thăng Long:

Sum vầy một chốn y quan nhạc lễ

Vầy một nơi văn vật thanh danh

… Chợ Hoè (Nhai) đầm ấm

Phố Ngọc (Hà) tần vần

Trai lanh lẹ đá cầu, vén áo

Gái éo le rủ yếm, dôi quần

Và đây là bí quyết giữ nước:

Cậy hiểm chẳng bằng cậy đức

… Sao bằng lấy nghĩa lấy nhân bền làm phong vực

067.Nữ sĩ Đoàn Thị Điểm có phải là nàng dâu của Hà Nội? Các tác phẩm của bà?

Đúng! Đoàn Thị Điểm (1705-1748), quê làng Giai Phạm, nay thuộc huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên.Thuở nhỏ nổi tiếng thông minh.Thượng thư Lê Anh Tuấn có lần định nhận làm con nuôi để sau dâng cho chúa Trịnh, nhưng bà không chịu. Năm 25 tuổi, cha mất, Đoàn Thị Điểm cùng với gia đình người anh dời đến ngụ ở làng Vô Ngại, nay cũng thuộc Mỹ Văn. Chẳng bao lâu anh của bà mất, bỏ lại một đàn con nhỏ. Một mình bà vừa làm thuốc, vừa dạy học để nuôi mẹ và giúp đỡ chị dâu nuôi các cháu. Bấy giờ bà đã nhiều tuổi mà vẫn chưa lấy chồng. Nhiều người đến hỏi, trong đó có cả những kẻ quyền quý nhưng bà đều từ chối. Mãi đến năm 37 tuổi, bà mới nhận lời lấy Nguyễn Kiều (1694-1771) nổi tiếng hay chữ, người làng Phú Xá (nay thuộc phường Phú Thượng, quận Tây Hồ, Hà Nội) đã goá vợ.

Bia cuốn Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm khắc in năm 1811

Ông đậu tiến sĩ năm 1715và được bổ làm quan trong triều. Khoảng năm 1742 Nguyễn Kiều lại phải đi sứ Trung Quốc ba năm. Có lẽ trong thời gian xa chồng này, Đoàn Thị Điểm đã dịch quốc âm tập Chinh phụ ngâm của Đặng Trần Côn. Năm 1745, Nguyễn Kiều về nước. Năm 1748, ông được cử làm Đốc đồng ở Nghệ An, Đoàn Thị Điểm cùng đi với chồng. Trên đường đi, bà bị cảm nặng, ít lâu sau thì qua đời. Nguyễn Kiều vô cùng thương tiếc, ông đã viết bài văn tế hết lời ca tụng văn tài, đức hạnh của bà.

Về sáng tác, ngoài bản dịch Chinh phụ ngâm, Đoàn Thị Điểm còn là tác giả truyện chữ Hán Truyền kỳ tân phả, chép những chuyện truyền kỳ ở nước ta, tiếp tục công việc của Nguyễn Dữ trong Truyền kỳ mạn lục. Ngoài ra, bà còn có một ít thơ văn chữ Hán, chữ Nôm trong tập Hồng Hà phu nhân di văn mới được phát hiện gần đây (nhưng trong đó, chắc không ít sai lẫn). Về bản dịch Chinh phụ ngâm của bà, hiện nay đang có vấn đề tranh cãi. Trước đây nhiều người coi bản đang lưu hành rộng rãi là tác phẩm của bà. Nhưng từ 1926 trở lại đây, có ý kiến nói bản đó là của Phan Huy Ích. Vấn đề đang được bàn luận.

068.Đặng Trần Côn có phải là dân gốc Thăng Long? Tác phẩm Chinh phụ ngâm (chữ Hán) của ông viết theo lề lối gì?

Nhiều người cho rằng, Đặng quê làng Nhân Mục, tục gọi là làng Mọc, huyện Thanh Trì, phía Tây kinh thành Thăng Long. Nhưng theo gia phả họ Nguyễn Đình ở làng Mọc Hạ Đình thì ông vốn ở Chúc Sơn (Hà Tây) sau ra ngụ ở nhà người bạn là danh sĩ Nguyễn Đình Kỳ, cùng đỗ hương cống một khoa với Đặng (khoan 1726). Có lẽ vì vậy Đặng mới nhập cư vào làng này. Không rõ Đặng sinh và mất năm nào, chỉ biết là đỗ hương cống nhưng rất có thể ông ít tuổi hơn bà Đoàn Thị Điểm. Ông là người chăm học. Bấy giờ không rõ vì lẽ gì mà kinh thành ban đêm cấm lửa rất ngặt. Đặng Trần Côn phải đàm hầm để đốt đèn đọc sách làm bài. Ông thi đậu hương cống và nhận chức huấn đạo ở một trường huyện, sau đổi sang làm Tri huyện Thanh Oai. Cuối cùng cũng chỉ làm đến chức Ngự sử đài chiếu khán rồi mất.

Tác phẩm Chinh phụ ngâm viết bằng chữ Hán, sáng tác chủ yếu theo lối tập cổ: phần lớn các câu thơ trong đó được lấy ý, hoặc phỏng theo các câu thơ cổ trong Nhạc phủ, Đường thi của Trung Quốc rồi xếp lại, bổ sung thêm để nói lên xúc cảm của mình trước cuộc chiến tranh phong kiến phi nghĩa lúc bấy giờ. Đặng Trần Côn là một nhà thơ giàu tình cảm, nên mặc dù hình thức có tính chất “tập cổ”, tác phẩm của ông vẫn gây xúc động mạnh mẽ đối với người đọc. Có thể nói ông là nhà thơ tiêu biểu cho tinh thần tố caáochiến tranh phong kiến phi nghĩa của thời đại lúc bấy giờ. Ngoài Chinh phụ ngâm, Đặng Trần Côn còn có mấy bài thơ vịnh tám cảnh đẹp ở Tiêu Tương (Tiêu Tương bát cảnh) và một số bài phú như Trương Hàn tư thuần lô (Trương Hàn nhớ rau thuần vớ vược), Trương Lương bố y (Trương Lương áo vải)… Những bài phú này lấy đề tài trong lịch sử Trung Quốc, hình thức trau chuốt, đẽo gọt. Phạm Đình Hổ nói ông còn là tác giả của truyện Bích Câu kỳ ngộ.

069.Phạm Đình Hổ đã viết gì về Hà Nội?

Phạm Đình Hổ (1768-1839) người làng Đan Loan, huyện Đường An, nay là huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương. Nhưng ông chủ yếu sống ở Thăng Long, tại phường Hà Khẩu nay là khu vực phố Hàng Buồm. Sinh trong gia đình khoa bảng nhưng bản thân chỉ đỗ tú tài, Phạm từng dạy học nhiều nơi, được nhà Nguyễn dùng làm quan đến chức Tế tửu Quốc tử giám. Ông có nhiều trước tác và các công trình khảo cứu có những giá trị về mặt tư liệu đối với khoa học lịch sử, địa lý, ngôn ngữ, triết học: An Nam chí, Ô Châu lục, Ai Lao sứ trình, Kiền khôn nhất lãm, Lê Triều

Phạm Đình Hổ (1768-1839)

hội điển, Bang giao điển lệ, Nhật dụng thương đàm, Hy kinh trắc lãi. Về văn học có các tập thơ Đông dã học ngôn thi tập, Tùng cúc mai liên tứ hữu và hai tập ký là Vũ trung tuỳ bút và Tang thương ngẫu lục (tập sau viết chung với Nguyễn Án). Riêng hai tập ký gồm những bài ký sự, truyện ký về nhiều đề tài, trong đó đề tài về Hà Nội không ít, từ lịch sử tên gọi một làng đến sự hình thành các phường phố, từ phong tục tập quán đến chuyện hàng ngày xảy ra trên phố xá… Đúng là những tư liệu quý giúp cho việc nghiên cứu lịch sử, địa lý, xã hội, kinh tế Thăng Long – Hà Nội thời xưa.

070.Cho biết đôi nét về cuộc đời công chúa Lê Hân?

Lê Ngọc Hân (1770-1799), là con gái vua Lê Hiển Tông (1740-1786), mẹ là bà chiêu nghi Nguyễn Thị Huyền, người làng Phù Ninh nay thuộc huyện Gia Lâm, Hà Nội. Giữa năm 1786, Nguyễn Huệ mang quân ra Bắc Hà lần thứ nhất với danh nghĩa “Phù Lê diệt Trịnh”. Để gây mối thiện cảm với vị thủ lĩnh của nghĩa quân Tây Sơn này, Nguyễn Hữu Chỉnh đã tìm cách để vua Lê gả công chúa Ngọc Hân mới 16 tuổi cho Nguyễn Huệ (lúc ấy đã có vợ con). Ngay trong tháng 7 âm lịch 1786, Lê Ngọc Hân theo chồng về Phú Xuân. Nào hay một cuộc hôn nhân chính trị lại trở thành một thiên tình sử nống thắm vì Nguyễn Huệ thực lòng yêu Ngọc Hân, còn Ngọc Hân lại rất mếm mộ người chồng hơn mình hai chục tuổi ấy. Năm 1788, khi Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế thì Lê Ngọc Hân được phong làm Bắc cung hoàng hậu. Nhưng họ chỉ sống với nhau vẻn vẹn có 6 năm. Tháng 7 âm lịch năm 1792, vua Quang Trung đột ngột qua đời để lại Ngọc Hân mới 22 tuổi goá bụa và hai con nhỏ một trai, một gái. Vô cùng đau khổ, Ngọc Hân viết bài Ai tư vãn ca ngợi công đức của đáng quân vương anh hùng đồng thời là người bạn đời tri kỷ của mình, và bày tỏ tấc lòng tan tác tuyệt vọng. Bảy năm sau, vào ngày mồng 8 tháng 11 năm Kỷ Tỵ (1799) bà qua đời. Sau này mẹ đẻ của bà đã tìm cách mang được hài cốt của con gái và hai cháu ngoại (bị Nguyễn Ánh giết) về táng tại bãi Cây Đại ở làng Phù Ninh. Đến đời Thiệu Trị (1841-1847) có kẻ phát giác, mộ bị phá, hài cốt bị ném xuống sông. Tương truyền ngôi đền Gềnh ở bên bờ đông sông Hồng, phía dưới cầu Chương Dương có thờ Ngọc Hân coi như một vị Mẫu của tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa.

071.Có tài liệu nói rằng tác giả bài Tụng Tây Hồ phú là của Hữu Hộ Lượng. Cho biết đôi điều về tác giả này?

Tên chính của tác giả lf Nguyễn Huy Lượng (?-1808) do thời Tây Sơn ông làm quan đến chức Hữu thị lang bộ Hộ nên đương thời gọi là Hữu Hộ Lượng. Ông nguyên quán làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, Hà Nội; sau dời sang làng Lương Xá, huyện Chương Mỹ, nay thuộc tỉnh Hà Tây. Nguyễn Huy Lượng thi đậu hương cống. Dưới thời Lê Trịnh ông được bổ làm một chức quan nhỏ. Sau khi vua Quang Trung ra Bắc đánh tan quân Thanh, ông ra phục vụ Tây Sơn, giữ chức Hữu thị lang bộ Hộ. Năm 1802, Tây Sơn sụp đổ, Nguyễn Huy Lượng được triều Nguyễn gọi ra, trao cho chức Tri phủ Xuân Trường. Sau hình như ông bị chết trong một cuộc nổi dậy của nông dân. Ông là tác giả bài Tụng Tây Hồ phú nổi tiếng, viết dưới thời Tây Sơn. Bài Lượng như long phú của ông cũng viết trong thời gian này. Ngoài ra, ông còn là tác giả tập Cung oan thi. Dưới triều Nguyễn, năm 1804, khi Tổng trấn Bắc thành Nguyễn Văn Thành làm lễ tế các tướng sĩ tử trận, giao ông làm bài Văn tế trận vong tướng sĩ.

Tất cả sáng tác của Nguyễn Huy Lượng đều viết bằng chữ Nôm. Trừ Cung oán thi là tập thơ hiện chưa xác định, những tác phẩm khác đều bằng thể phú. Bài Tụng Tây Hồ phú viết vào mùa hè năm Tân Dậu 1801 trong dịp triều đình Nguyễn Quang Toản dời đô từ Phú Xuân ra Thăng Long và làm lễ tế trời đất ở Hồ Tây. Tác phẩm ca ngợi cảnh trí đẹp đẽ của Hồ Tây nói riêng, Thăng Long nói chung, và thông qua đó ông cực lực ca ngợi sự nghiệp hiển hách của nhà Tây Sơn, chủ yếu dưới thời vua Quang Trung. Bài phú cũng tỏ thái độ mỉa mai đối với những kẻ cố chấp, không chịu ra cộng tác với nhà Tây Sơn. Có thể nói tác phẩm này là một bước tiến trong thể phú bằng chữ Nôm của dân tộc. Đương thời bài phú được nhiều người tán thưởng nên những người chống Tây Sơn tỏ ra rất bực tức. Phạm Thái đã viết Chiến tụng Tây Hồ phú, hoạ lại bài này, nhằm phủ định những thành tựu của triều Tây Sơn, và đả kích Nguyễn Huy Lượng. Bài văn tế trận vong tướng sĩ của ông cũng là một tuyệt tác. Bài này ông được đặt làm để tế những tướng sĩ nhà Nguyễn đã bỏ mình trong cuộc chiến đấu diệt Tây Sơn. Song cũng có người cho rằng, cảm xúc của tác giả không chỉ hướng tới quân nhà Nguyễn mà là tất cả những ai bỏ mình trong trận chiến.

072.Nhân vật Phạm Thái trong tiểu thuyết Tiêu Sơn tráng sĩ của Khái Hưng là có thật hay hoàn toàn hư cấu?

Phạm Thái có thật, sinh năm 1777, mất năm 1813, người làng Yên Thường nay thuộc huyện Gia Lâm, Hà Nội. Là con Trạch Trung hầu, một cựu thần của nhà Lê từng khởi binh chống Tây Sơn nhưng thất bại. Tiếp tục lý tưởng của cha, Phạm Thái đi nhiều nơi để tìm người cùng chí hướng. Ông từng làm nhà sư, tu ở chùa Tiêu Sơn (Bắc Ninh). Trong lần về Thanh Nê, huyện Kiến Xương, Thái Bình, ông gặp gỡ và yêu Trương Quỳnh Như, con gái Kiến Xuyên hầu Trương Đăng Quý. Cảm phục tài thơ của Phạm Thái, Kiến Xuyên hầu định gả con gái Quỳnh Như cho ông, nhưng bà vợ không bằng lòng, muốn ép gả cho một nhà giàu. Quỳnh Như thất vọng tự vẫn, Phạm Thái quá đau xót, đi lang thang đây đó uống rượu làm thơ.

Tác phẩm chính của Phạm Thái là truyện thơ Sơ kính tân trang viết năm 1804, một câu chuyện tình lãng mạn, hư cấu trên cơ sở mối tình cay đắng của chính mình. Ngoài ra, ông còn có một số thơ Nôm. Đặc biệt xung quanh mối quan hệ với Quỳnh Như, ông đã sáng tác cả một chùm tác phẩm đặc sắc, gồm thơ gửi Trương Quỳnh Như, thơ xướng hoạ, và một bài văn tế Trương Quỳnh Như. Ngoài ra ông còn viết bài phú Chiến tụng Tây Hồ chống lại bài phú Tụng Tây Hồ nổi tiếng của Nguyễn Huy Lượng.

Là một nhân vật vừa nổi tiếng tài hoa, vừa có vẻ ngang tàng trong tư thế đối địch với Tây Sơn. Có điều là Phạm Thái chỉ biết chống những điều mà lý tưởng của ông không thừa nhận chứ không cần biết cái đó về khách quan là đúng hay sai. Nhưng một phần quan trọng trong thơ văn Phạm Thái là nhằm diễn tả tâm hồn khao khát yêu đương, bất chấp mọi khuôn phép lễ giáo phù hợp với những yêu cầu về quyền sống, quyền hưởng hạnh phúc đang dâng lên trong đời sống tinh thần của xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII.

Có lẽ ông là người duy nhất trong các nhà văn cổ điển xây dựng tác phẩm bằng chính câu chuyện thầm kín của riêng mình.

073.Bà Huyện Thanh Quan có phải là người Hà Nội không? Tên thật là gì?

Nữ sĩ này đúng là người Hà Nội  nhưng tên thật là gì thì chưa thể xác định rõ rệt, chỉ có thể nói bà huyện Thanh Quan tương truyền tên là Nguyễn Thị Hinh, chưa biết rõ sinh mất năm nào, quê quán ở làng Nghi Tàm bên bờ đông của Hồ Tây nay thuộc phường Quảng An, quận Tây Hồ, Hà Nội.

Hình như bà có họ với ông Nguyễn Lý (1755-1837) là học trò Phạm Quý Thích. Nguyễn Lý đậu thủ khoa năm 1783, làm đốc học Sơn Tây và Hải Dương. Chồng bà là Lưu Nguyên Ôn, người làng Nguyệt Áng nay thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội, sinh năm 1804, đậu cử nhân năm 1821, làm tri huyện Thanh Quan (nay là huyện Thái Ninh, tỉnh Thái Bình) do đó bà được gọi là bà huyện Thanh Quan. Lưu Nguyễn Ôn có lần bị giáng chức sau làm Viên ngoại lang, mất năm 1847.

Bà huyện Thanh Quan có tiếng là người hay chữ, nên từng được vời vào kinh làm Cung trung giáo tập, dạy các công chúa và cung phi. Thơ bà thường tỏ ý hoài niệm quá khứ. TÁc phẩm hiện còn là một số bài thơ Nôm: Qua đèo Ngang, Thăng Long hoài cổ, chùa Trấn Bắc… Tuy không nhiều nhưng rất được nhiều người truyền tụng.

074.Nghe nói cuối thế kỷ XIX, Hà Nội có hai nhà thơ trào phúng là Ba Giai và Tú Xuất?

Chỉ có Ba Giai là dân Hà Nội, còn Tú Xuất là người làng Chuông, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây. Ba Giai tức Nguyễn Văn Giai, người làng Hồ Khẩu, trên bờ Hồ Tây, nay thuộc phường Bưởi, quận Tây Hồ, Hà Nội. Làng này từng có Lý Văn Phức là một tác gia có tên tuổi.

Ông là con thứ ba nên gọi là Ba Giai, sống khoảng cuối đời Tự Đức vào thời kỳ Pháp xâm lược Hà Nội. Hình như ông không đi thi, sống phóng túng, nổi tiếng về những chuyện trêu cợt, ngạo mạn đối với cánh thượng lưu Hà Nội đương thời. Năm 1882 quân Pháp đánh Hà Nội lần thứ hai, Hoàng Diệu tự tiết. Tương truyền Nguyễn Văn Giai có viết một bài ca kể lại sự kiện lịch sử này, trong đó ông biểu dương sự hy sinh của Hoàng Diệu và mạt sát bọn quan lại khác hèn nhát. Đó là bài Hà Thành chính khí ca gồm 140 câu lục bát, rất được truyền tụng lúc bấy giờ. Ngoài ra, ông còn một số thơ Nôm mang tính chất trào phúng, đặc sắc nhất là bài Hà Thành hiểu vọng (Buổi sáng nhìn quang cảnh Hà Nội).

Rất tiếc là tuy ông sống cách ngày nay chỉ trên một trăm năm nhưng ở Hồ Khẩu dòng dõi không còn ai để tìm hiểu tiểu sử và hành trang của ông.

075.Tú Xương có câu thơ: Sử đề theo sách quan Ngô Giáp. Nghe nói Ngô Giáp là người Hà Nội. Cho biết về ông?

Ngô Giáp nói ở thơ Tú Xương chính là Ngô Giáp Đậu (1853-1929) người làng Tả Thanh Oai, nay thuộc xã Đại Thanh, huyện Thanh Trì, Hà Nội. Ông là dòng dõi trực hệ  của Ngô Thì Nhậm. Ông đỗ cử nhân năm 1891, làm quan đến đốc học rồi vào Hội đồng tu thư.

Đặng Trần Phất (1902-1929)

Ông soạn nhiều sách giáo khoa về sử để dạy cho sĩ tử đi thi hương ở những khoá cuối mùa mà thực dân Pháp đã bắt phải cải cách. Quyển sách được đương thời sử dụng nhiều là Trung học Việt sử toát yếu là bộ lịch sử Việt Nam sơ giản ghi chép từ đời Hồng Bàng đến triều Nguyễn và thêm phần nói về chính sách bảo hộ của Pháp. Thơ Tú Xương có câu “Sử đề theo sách quan Ngô Giáp,Toán pháp theo bài hội Trí Tri” là ý nói các sĩ tử đương thời dự thi hương muốn đỗ thì phải học sách Việt sử của Ngô Giáp Đậu và cả sách Toán pháp do hội Trí Tri (Trụ sở ở phố Hàng Quạt, Hà Nội) biên soạn.

076.Phải chăng trước Hoàng Ngọc Phách, ở Hà Nội đã có người đích thực mở đầu cho dòng tiểu thuyết lãng mạn?

Đúng! Đó là Đặng Trần Phất (1902-1929) chính quán là làng Trung Tựu, hưyện Từ Liêm, sinh quán 27 Hàng Thiếc, Hà Nội. Ông xuất thân từ một gia đình khoa bảng quan lại. Học trường Albert Sarraut đậu bằng Tú tài Tây, làm công chức ngành bưu điện tại Paksé (Lào) và mất tại đó.

Đặng Trần Phất là một trong những nhà văn đầu tiên của văn học Việt Nam viết tiểu thuyết vào những năm 20 của thế kỷ. Nếu như Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách tới năm 1925 mới được xuất bản thì Cành hoa điểm tuyết của Đặng Trần Phất được xuất bản từ 1921, sau đó đến Một cuộc tang thương xuất bản 1928. Ông còn một tập thơ và ký nhan đề Một tấm cảm tình in năm 1922. Tiếc là ông qua đời sớm nên chìm vào quên lãng. Mãi tới năm 1994, Tuyển tập văn thơ Đặng Trần Phất được in ra (NXB Văn học – Hà Nội) và mọi người mới nhớ tới ông.

077.Thập kỷ 30 vừa qua, Hà Nội có một nhà văn chuyên viết tiểu thuyết lịch sử được đương thời hâm mộ. Nghe nói ông có một bộ ba tiểu thuyết rất nổi tiếng. Cho biết về ông?

Đó là Nguyễn Triệu Luật (?-1946), quê làng Du Lâm, nay thuộc huyện Đông Anh, Hà Nội. Xuất thân trong một gia đình từng có nhiều người gắn với lịch sử dân tộc ít ra là từ thế kỷ XVI. Nguyễn Triệu Luật tốt nghiệp trường sư phạm Hà Nội, vừa dạy học vừa viết báo, viết sách.

Ông chuyên viết tiểu thuyết lịch sử nhưng ông có quan niệm riêng là những tác phẩm đó không phải là tiểu thuyết lịch sử. Ba bộ “Bà Chúa Chè - Loạn Kiêu binh – Chúa Trịnh Khải” rất được đương thời hoan nghênh. Ngoài ra, ông còn những tiểu thuyết khác cũng khá hay: Ngược đường Trường Thi, Hòm đựng người (mà Nguyễn Tuân rất ca ngợi trên một số báo Tao Đàn), Rắn báo oán, Thiếp về Hồ Tây, Bốn con yêu với hai ông đồ. Tất cả các tác phẩm trên đều do Nhà xuất bản Tân Dân (Hà Nội) in rải rác trước năm 1945. Ngoài ra báo Tiểu thuyết thứ bảy (bộ mới) từ số 1 (6/1944) đến số 9 (3/1945) đang đăng dở tiểu thuyết Chúa cuối mẻ của ông.

078.Cho biết về một nhà văn yêu nước của Hà Nội đầu thế kỷ XX: Luật sư Phan Văn Trường?

Phan Văn Trường (1875-1933) người làng Đông Ngạc (tức Làng Vẽ) nay thuộc huyện Từ Liêm (Hà Nội) xuất thân trong một gia đình nhà nho hiển đạt, có nhiều nhà yêu nước. Nha hai ông anh của ông là Phan Tuấn Phong, Phan Trọng Kiên đều tham gia Đông Kinh nghĩa thục, người bị đày sang Tân thế giới, người bị đày ra Côn Đảo. Ông học trường Thông ngôn Hà Nội, về làm ở văn phòng phủ Thống sứ, sau đó ông sang Pháp dạy ở trường Viễn Đông bác ngữ học, đồng thời học thêm và đỗ cử nhân luật. Năm 1914, ông bị động viên vào quân đội Pháp nhưng do những hoạt động trong phong trào yêu nước của Việt Kiều, ông bị bắt, bỏ tù cùng lúc với Phan Chu Trinh.

Năm 1917, sau khi ra tù, ông lại bị huy động vào quân đội đóng ở Toulouse cho đến khi chiến tranh thế giới lần thứ hai kết thúc.

Luật sư Phan Văn Trường

Năm 1919, ông đỗ tiến sĩ luật và mở văn phòng luật sư tại Paris. Cùng thời gian này ông tích cực tham gia những hoạt động chính trị và trở thành một trong những nhân vật trọng yếu của nhóm những người Việt Nam yêu nước tại Pháp và có quan hệ gắn bó với Nguyễn Ái Quốc. Ông cũng là người có cảm tình sâu sắc với chủ nghĩa cộng sản và cách mạng tháng mười Nga.

Năm 1923, ông trở về nước, ở tại Sài Gòn, cùng với Nguyễn An Ninh tham gia tích cực vào các hoạt động của phong trào vận động dân chủ chống các chính sách phản động, với hai tờ báo La Cloche fêlée và L’Annam. Chính trên báo La Cloche fêlée ông đã cho đăng toàn văn bản Tuyên ngôn Cộng sản của Marx và Engels. Tờ báo bị đình bản nhiều lần và ông bị toà án thực dân kết án tù. Sau khi ra tù, ông lại mở văn phòng luật sư và tham gia hăng hái các hoạt động đòi dân chủ của giới trí thức tiến bộ Sài Gòn.

Ngày 23-4-1933, ông qua đời ở Hà Nội tại nhà một người anh, ở số nhà 25 phố Gambetta nay là phố Trần Hưng Đạo.

079.Cho biết đôi điều về học giả Nguyễn VănTố ?

Nguyễn Văn tố là một học giả lớn của Việt Nam thế XX, ông sinh năm 1889, mất 1947,gia đình sống ở phố Bát Sứ từ mấy đời. Nguyễn Văn Tố tốt nghiệp trường Thông ngôn ở Hà Nội, ra làm việc tại Học viện Viễn Đông bác cổ, một cơ quan nghiên cứu về châu Á tầm cỡ quốc tế. Ông là một học giả nổi tiếng được các đồng nghiệp và người Pháp kính nể. Thời đó giới trí thức xếp bốn người tinh thông Tây học bậc nhất là: Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh, Nguyễn Văn Tố, Phạm Duy Tốn. Nhưng ông cũng còn là một người tinh thông chữ Hán, chữ Nôm, và văn hóa phương  Đông. Sau cách mạng tháng Tám 1945, ông được cử làm bộ trưởng bộ Cứu tế xã hội rồi sau đó là trưởng ban Thường trực Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa .

Ứng hòe Nguyễn Văn Tố (1889-1947)

Kháng chiến toàn quốc, ông ra vùng chiếm khu. Năm 1947 giặc Pháp nhảy dù xuống Bắc Kạn , ông bị chúng bắt và sát hại ngày 7-10-1947.

Từ trước Cách mạng tháng Tám 1945 ông đã tham gia hội Trí Tri , một hội văn hóa có mục đích năng cao dân trí, rồi tham gia sang lập hội Truyền bá quốc ngữ nhằm xóa bỏ nạn mù chữ cho dân nghèo.

Ông đã viết tới trăm bài nghiên cứu với vài ngàn trang in, bằng tiếng Việt và tiếng Pháp, về văn hóa, văn học, nghệ thuật, tôn giáo, lịch sử, ngôn ngữ, địa lý Việt Nam, in trên các tạp chí: Đông Thanh, Trí Tri, Trí Tân, Thanh Nghị, Tập san Viễn Đông bác cổ (chữ Pháp), Tập san Viện Nhân chủng học (chữ Pháp), v.v … Đáng tiếc là tất cả sự nghiệp nghiên cứu sáng giá đó chưa được in thành sách, trừ cuốn Phong cảnh và di tích ở Bắc kỳ, dày có 22 trang, in năm 1942. Năm 1997 , Hội Khoa học lịch sử Việt Nam đã cho in hai công trình là Đại Nam dật sự và Sử ta so với sử Tàu mà đã dày 500 trang nhân kỷ niệm 50 năm ngày mất của ông .

080.Cho biết về người sáng tác kịch nói đầu tiên của Hà Nội ?

Có lẽ ông không chỉ là nhà sáng tác kịch nói đầu tiên của Hà Nội mà là của cả nước. Đó là Vũ Đình Long (1896-1960 ). Quê ông ở thôn Mục Xá, xã Cao Dương, huyện Thanh Oai - Hà Tây, sinh tại Hà Nội . Từ năm 1907 - 1915 Vũ Đình Long học tiểu học rồi trung học ở Hà Nội.

Năm 1916 ông học trường thuốc ngành dược, nhưng sau đó bỏ về dạy học ở thị xã Hà Đông. Trong thời gian này ông chuyển sang sáng tác.

Năm 1925, Vũ Đình Long nghỉ dạy học, mở hiệu sách và nhà xuất bản Tân Dân. Từ đây cho đến cuối đời, ông vùa là chủ nhà in Tân Dân vừa chủ trương các báo Tiểu thuyết thứ bảy (1934-1945), tuần báo Ích Hữu (1937 - 1938); tạp chí Tao Đàn (1937-1938); Tuần báo Truyền bá (1941-1945) và các loại Tủ sách Tao Đàn , Những tác phẩm hay , v.v…

Trong kháng chiến chống Pháp, Vũ Đình Long sống trong vùng Hà Nội bị tạm chiếm. Ông vừa viết kịch, vừa tiếp tục xuất bản: Tiểu thuyết thứ bảy, Phổ thông bán nguyệt san và tiếp tục duy trì nhà in Tân Dân cho đến khi hòa bình lập lại. Năm 1945 khi Hội Nghệ sĩ sân khấu thành lập, ông được bầu làm Uỷ ban chấp hành. Ông mất tại Hà Nội năm 1960 .

Tác phẩm của ông chủ yếu là kịch nói:

- Chén thuốc độc - kịch ba hồi 1921.

- Toà án lương tâm (bi kịch bốn hồi) 1923.

- Đàn bà mới (kịch ba hồi) 1944.

Ngoài ra có một số kịch phóng tác theo kịch của các tác giả Pháp.

Tác phẩm đầu tiên, cũng là tác phẩm nâng ông lên vị trí nhà soạn kịch nói đầu tiên của nước ta là vở Chén thuốc độc. Vở này được công diễn trên sân khấu Hà Nội ngày 23-10-1921, đã đi vào lịch sử văn học và sân khấu Việt Nam với tư cách một sự mở đầu cho kịch nói dân tộc. Chén thuốc độc phảm ánh một vài khía cạnh tiêu cực của chiều hướng tư sản hóa của thành thị Việt Nam trong những thập niên đầu của thế kỷ 20. Tác giả phê phán cách sống ăn chơi dẫn đến sa đọa, tội lỗi của một lớp người thành thị trung lưu. Họ nhân danh tự do cá nhân để phát triển tính ích kỷ, sự hưởng lạc, gây nên tình trạng mà lúc đó gọi là “phong hóa suy đồi, luân thường đảo ngược”. Nhiều nhà viết kịch viết văn, viết báo đương thời đã quan tâm lo lắng đến tình trạng ấy. Kịch trường Việt Nam đã hình thành một khuynh hướng kịch phê phán gắt gao, trong đó Vũ Đình Long là người nổi danh hơn cả.

Với Chén thuộc độc ông mô tả sự xung đột giữa dục vọng và lương tri, giữa tệ nạn xã hội với hạnh phúc gia đình. Tất nhiên quan điểm đạo đức của Vũ Đình Long, qua vở Chén thuốc độc tuy rằng đầy thiện chí muốn giữ gìn thuần phong mỹ tục nhưng không tránh khỏi chịu ảnh hưởng sâu sắc của phạm trù đạo đức phong kiến.

081.Hà Nội thời Pháp thuộc có một người đã đỗ hai bằng tiến sĩ ở Pháp. Đó là ai?

Đó là ông Nguyễn Mạnh Tường (1909-1997). Chính quán: làng Cổ Nhuế, huyện Từ Liêm, Hà Nội, sinh quán: phố Hàng Đào, học tiểu học và trung học ở trường Albert Sarrant, đỗ tú tài triết học năm 1926 lúc mới 17 tuổi. Năm 1927, ông sang Pháp học và tới năm 1929 đỗ cử nhân văn chương. Năm sau (1939) lại đỗ tiếp cử nhân luật. Luận án chính nhan đề “Cá nhân trong xã hội Việt Nam thời cổ”. Luận án phụ là “Tổng luận về luật đời Lê”. Cuối năm 1932 bảo vệ tiếp luận án tiến sĩ văn khoa với luận án “Khảo về giá trị kịch tính trong các tác phẩm sân khấu của A.de Musset. Luận án phụ là “Việt Nam trong các tác phẩm văn học của J.Boissière”. Lúc đó ông là một nghiên cứu sinh học mới 23 tuổi, lại đỗ “lưỡng khoa tiến sĩ” nên báo chí Pháp rất ca ngợi vì ngay đến người Pháp từ khi có học vị này - và đến tận bây giờ - cũng chưa có ai mới 23 tuổi mà đỗ tiến sĩ văn khoa. Sau “vinh quanh” đó, ông về nước, nhưng trước thời cuộc ông không nhận một chức vụ nào của chính quyền thuộc địa, lại quay sang châu Âu, nghiên cứu về văn học và luật học ở một số nước. Năm 1936 ông về nước, nhận dạy ở trường Bưởi và trường Đại học Luật. Sau Cách mạng tháng Tám 1945, ông tham gia các hoạt động văn hóa. Tháng 4- 1946, ông được cử vào phái đoàn Chính phủ Việt Nam - do ông Võ Nguyên Giáp làm trưởng đoàn - dự Hội nghị trù bị Đà Lạt, mục đích là chuẩn bị cho cuộc đàn phán chính thức sẽ họp ở Pháp.

Ông Nguyễn Mạnh Tường (1909-1997)

Sau ngày Toàn quốc kháng chiến, ông về Liên khu 3 và 4 được Chính phủ cử làm luật sư tại các tòa án quân sự, tòa án đại hình và sung vào ban Giám đốc trường Dự bị đại học .

Từ 1955, về Hà Nội, ông dạy ở các trường đại học Văn khoa, Sư phạm, Tổng hợp rồi về Việc khoa học giáo dục làm chuyên viên nghiên cứu văn học nước ngoài . Ông qua đời ngày 13- 6 - 1997 . Khi đó Tổng bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam Đỗ Mười đã ghi vào sổ tang : “Vô cùng thương tiếc giáo sư - luật sư Nguyễn Mạnh Tường, một trí thức yêu nước đã có nhiều cống hiến cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất Tổ quốc và góp phần xây dựng nền giáo dục Việt Nam”.

082.Cho biết đôi nét về tác giả bài thơ “Chùa Hương”?

Đó là Nguyễn Nhược Pháp, sinh ngày 12-12-1914. Ông quê ở làng Phượng Vũ, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Đông, nay thuộc tỉnh Hà Tây, nhưng sinh ở Hà Nội, là con Nguyễn Văn Vĩnh. Nguyễn Nhược Pháp học trung học ở trường Albert Sarraut, Hà Nội. Sau k hi đỗ tú tài, theo học ban Luật, trường Cao đẳng Hà Nội.

Nguyễn Nhược Pháp bắt đầu làm thơ từ năm 1932. Ông mất ngày 19-11-1938 tại Hà Nội .

Nguyễn Nhược Pháp làm thơ, viết phóng sự, truyện ngắn và kịch. Nói chung, kịch và truyện ngắn của Nguyễn Nhược Pháp không có gì thật nổi, được cái có duyên và hóm hỉnh.

Nguyễn Nhược Pháp (1914-1938)

Nguyễn Nhược Pháp thật sự được dư luận yêu thích chính là với tập thơ Ngày xưa. Tập thơ chỉ gồm vỏn vẹn 10 bài, viết theo hai thể thơ đơn giản: 7 chữ (6 bài) và 5 chữ (4 bài) nhưng đã đưa ông lên hàng các nhà thơ có danh trong phong trào “thơ mới”, giai đoạn 1932-1935.

Trong thế giới “ngày xưa” của Nguyễn Nhược Pháp, một mặt “lúc nào hình như cũng thoáng thấy bóng một người cười khúc khích” (Hoài Thanh), mặt khác lại cũng phảng phất hình ảnh một con người khác, con người thoát ly với sự ngờ vực đến cả chút hạnh phúc ngắn ngủi của hiện tại. Tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật thơ của Nguyễn Nhược Pháp là hình thức tự sự quyện với trữ tình, độc thoại xen với miêu tả, thực lẫn với mộng, khả năng tưởng tượng phong phú, phối hợp táo bạo hình ảnh, màu sắc, âm thanh, tạo nên những hoạt cảnh rất sống động.

Hai bài thơ “Sơn Tinh, Thuỷ Tinh”và “Chùa Hương’’của ông đáng được xem là những bài thơ hay trong thành tựu của “thơ mới” Việt Nam.

083.Có người nói đời Lê Thánh Tông ở Thăng Long đã có một tổ chức Hội nhà văn?

Nếu so với tổ chức Hội nhà văn Việt Nam ngày nay thì xưa chưa hề có. Song dưới thời Lê Thánh Tông có một tổ chức tập hợp một số danh sĩ để sang tác văn chương gọi tên là hội Tao Đàn. Nếu hiểu Hội nhà văn là nơi tập hợp các nhà văn thì Tao Đàn cũng có thể coi là một loại Hội nhà văn. Nhưng nếu gọi là Câu lạc bộ nhà văn thì đúng hơn.

Tượng vua Lê Thánh Tông (1442-1497)

Lê Thánh Tông (1442- 1947) tên là Tư Thành, vua thứ tư triều Hậu Lê, là người quan tâm đến văn học, bản thân nhà vua cũng là một nhà thơ hay chữ. Ông chính là người đầu tiên đặt lệ xướng danh, khắc bia tiến sĩ. Ông đã lập ra hội Tao Đàn với 28 văn thần, tự mình làm Nguyên soái của hội và phong Thân Nhân Trung, Đỗ Nhuận làm Phó nguyên soái. Vua tôi thường làm thơ, ngâm vịnh ca ngợi triều đại đất nước, thiên nhiên, truyền thống lịch sử. Hầu hết các tác phẩm của hội Tao Đàn được tập hợp trong tập “Thiên Nam dự hạ”. Theo nhà thư mục học Phan Huy Chú thì “Thiên Nam dư hạ” có 100 quyển nhưng hiện nay thất lạc chỉ còn 8 quyển.

084.Tự Lực Văn Đoàn là một tổ chức như thế nào?

Là một nhóm các văn nghệ sĩ Tây học do nhà văn Nhất Linh (tức Nguyễn Tường Tam) đứng đầu, xuất hiện công khai năm 1932, chính thức tuyên bố thành lập đầu năm 1933, hoạt đông mạnh trong khoảng thời gian 1932-1940. Nhóm gồm có các văn nghệ sĩ như: Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo, Thạch Lam, Tú Mỡ, Thế Lữ, Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân … Sau thêm Xuân Diệu, Trần Tiêu, Huy Cận, … Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo là ba nhân vật trụ cột đã đề xướng và thể hiện đầy đủ nhất đường lối, chủ trương của nhóm. Cơ quan ngôn luận của nhóm là tuần báo Phong hóa, từ năm 1936 là tuần báo Ngày nay (ra thay tờ Phong hóa bị đóng cửa) và nhà xuất bản Đời Nay ở 80 phố Quan Thánh.

Là tổ chức đề xướng và hoạt động cho việc xây dựng văn hóa, văn học “mới”, Tự Lực văn đoàn góp phần đổi mới hình thức văn học dân tộc, đặc biệt là trong thể loại tiểu thuyết. Tiểu thuyết Tự Lực văn đoàn đã vượt khỏi phạm trù văn học “cũ” có kết cấu linh hoạt, tự nhiên hơn, xây dựng nhân vật có chiều sâu tâm lý, có cá tính rõ rệt hơn.

Những tác phẩm tiêu biểu của nhóm Tự Lực văn đoàn là: Hồn bướn mơ tiên, Nửa chừng xuân, Gia đình, Thoát ly, Thừa tự, Trống mái … của Khái Hưng; Đoạn tuyệt, Lạnh lùng, Anh phải sống, tối tăm, Đôi bạn, Bướn trắng... của Nhất Linh; Đời mưa gió của Nhất Linh và Khái Hưng, Con đường sáng … của Hoàng Đạo.

Đặc biệt có Thạch Lam, như tách ra một khuynh hướng riêng, nghiêng về những người dân nghèo có cuộc sống quẩn quanh đơn điệu đáng ái ngại. Tác phẩm chính của ông: Gió đầu mùa, Nắng trong vườn, Sợi tóc…

085.Ở Hà Nội xưa , cơ chế quản lý văn hóa làng xã phường phố như thế nào ?

Qua những Hương ước, Hương lệ phường còn lại tới nay, có thể hiểu rằng ở các làng xã phường thôn Hà Nội ngày trước không có người chuyên trách mà là do các tổ chức tự dân làng lập ra để lo toan gánh vác, có thể nêu những tổ chức sau:

a. Hội Tư văn :

Đây là hội những người biết chữ. Chỉ cần biết viết biết đọc chữ (Hán và Nôm) là được gia nhập . Cho nên Hội Tư văn bao gồm những ông nhiêu ông đồ chẳng có đỗ đạt gì tới các ông cử, tú, tiến sĩ, trạng nguyên.

Nếu làng và phường nào không có ai đỗ đạt thì cũng cứ có Hội Tư văn, vì nơi nào mà chẳng có một người biết chữ. Vậy Tư văn là gì?

Tư văn có hai nghĩa: nghĩa bao quát thì là đạo lý của thánh hiền truyền lại, nghĩa hẹp thì là chế độ lễ nhạc, mà lễ thì là trật tự, tôn ti, nhạc là nhịp nhàng, tiết điệu. Như vậy lễ nhạc chính là văn hóa. Hội Tư văn chính là một cơ sở văn hóa cấp cơ sở, và tự đặt cho mình một trách nhiệm là quán xuyến lo toan đời sống văn hóa ở phường xã. Hội Tư văn qua bao đời hoạt động đã xác định tôn chỉ của mình là:

1. Biểu dương tinh thần sùng kính đạo học (tức Nho giáo) và khuyến khích việc học hành. Công việc cụ thể là:

a.      Tế hàng năm ở văn chỉ .

b.     Trợ cấp cho học trò nghèo .

c.     Nuôi thầy (thầy đồ) dạy cho trẻ.

2. Giữ gìn điển chế nơi thôn xóm. Công việc cụ thể là:

a.      Phụ trách phần lễ nghi trong những cuộc tế lễ ở đình, miếu.

b. Săn sóc những sinh hoạt văn hóa từ y phục, lời nói đến việc du hí của dân làng , gồm răn dậy và khen chê.

Như vậy, Hội Tư văn đúng là một tổ chức dân lập, tự giao cho mình nhiệm vụ giữ gìn phong hóa của xóm làng.

b. Hội Đồng văn:

Gồm những người thích âm nhạc, hợp nhau tập luyện các loại nhạc cụ (chứ không có ca hát). Chính ở hội này có phường Bát âm, vừa phục vụ những ngày tế lễ đình đám, vừa phục vụ các đám tang trong phường xóm. Đây cũng là một tổ chức tự nguyện.

c. Giáo phường:

Đây là một tổ chức dân lập nhưng không phải là nơi nào cũng có và giáo phường không lệ thuộc vào chính quyền địa phương. Nó gồm những người có nghề ca hát. Họ được làng hoặc phường dành cho quyền hát cửa đình trong các dịp hội hè đình đám. Đây là một tổ chức chặt chẽ hơn Hội đồng văn. Họ đi hát theo phường. Phường có nội quy khá tỉ mỉ. Những phường hát hay có tiếng, không chỉ được làng mình mời hát mà còn được nhiều làng khác đón mời trọng vọng. Hiện nay ở nhiều làng còn giữ được những tấm bia ghi lại khoán ước công bố việc dành quyền hát của đình cho một giáo phường nào đó, có tấm ghi cả tiền thù lao. Chẳng hạn ở trên Nghĩa Đô cũng còn hai tấm bia như vậy.

Thế ở các phường xóm xưa đã có những tổ chức hoàn toàn tự nguyện đứng ra lo toan việc văn hóa (và giáo dục) của làng xã . Trừ Hội Tư văn còn được làng giao cho quản lý các ruộng gọi là học điền để lấy hoá lợi trợ cấp cho học trò nghèo, còn các hội khác thì tự vận động lấy để mà tồn tại. Đàn ngọt hát hay thì nhiều người chào đón và ngược lại! Có thể coi đó chính là các Câu lạc bộ văn hóa cơ sở.

086.Cho biết đôi điều về việc thông tin ở các phường xóm Thăng Long xưa?

Về thông tin thì đời Lê cả Thăng Long có một ngôi đình Quảng Văn ở trước cửa Đại Hưng tức chỗ vườn hoa Cửa Nam ngày nay, là nơi dán các chiếu, chế, lệnh, chỉ của triều đình để công bố cho dân kinh thành biết các chính sách mới đặng mà tuân thủ. Sang đời Nguyễn, Quảng Văn đình đổi ra là Quảng Minh đình vẫn dùng làm nơi dán các thông báo của các quan đứng đầu tỉnh Hà Nội và quan huyện Thọ Xươn . Ngoài ra hàng tháng, có một viên quan Câu kê tới đó giảng giải thêm về những chính sách của triều đình, luật lệ mới ban hành v.v… Công chúng ai quan tâm tới các vấn đề đó thì nghe. Tục lệ này duy trì tới đầu thời Pháp thuộc. Chỉ bị bãi bỏ khi Pháp phá đình này để lấy chỗ đặt tượng bà thần Tự do, dân gọi là tượng bà đấm xòe. Một vị cố lão thời đó có làm thơ phúng thích:

Nhớ Quảng Minh đình tớ đến nghe

Câu kê không thấy, thấy đầm xòe...

Ngoài ra, ở cổng các phường trong kinh thành có các điếm canh. Nơi đó ban đêm có tuần phiên canh gác. Dân dùng ngay điếm này làm chỗ dán các bài thơ vè để tỏ thài độ trước một sự kiện nào đó xảy ra trong phường hoặc kinh thành.Tất nhiên có thể là khen chê. Có một điếm vè nổi tiếng có lắm bài vè sắc sảo là điếm vè phố Hàng Ngang.

Kể ra, về thông tin cũng phải nhắc đến vai trò các người truyền tin trong phường xóm – là các anh mõ. Anh mõ thuộc đẳng cấp thấp nhất trong làng. Anh có nhiệm vụ đi vào các ngõ xóm rao truyền các thông báo của hương lý về mọi mặt quản lý làng xã: đi đắp đê, khiêng kiệu, đóng thuế, đi phu, hội hè, ngả vạ v.v… Anh mõ vị trí xã hội thấp kém nhưng vai trò thực sự cần thiết, nên anh cũng được làng cho một ít ruộng công để cày cấy và khi ăn cỗ ở đình thì anh ta một mình một mâm.

087.Có người nói thời trước ở các phường xã Thăng Long cùng đã có hình thức xã hội hóa việc quản lý văn hóa. Đúng không?

Đúng! Nếu hiểu xã hội hóa việc quản lý văn hóa là toàn dân cùng lo toan thì ở Thăng Long (và có lẽ ở cả nhiều vùng trên nước ta) đã có làm như vậy.

1.Ví dụ về mở hội thì từ ngàn xưa, tổ chức hội là các giáp. Giáp đây là một tổ chức, gọi là một đoàn thể cũng được, của nam giới trong phường xã, không kể dòng dõi, chức vụ mà chỉ căn cứ vào tuổi tác để sắp xếp ngôi thứ trên dưới. Các giáp có cỗ riêng và sau đó ăn riêng, có nghĩa là phải tự túc. Làng Thịnh Yên nay là khu vực chợ Giời thuộc phường Phố Huế quận Hai Bà Trưng có quy định quá trình tổ chức hội đánh cờ như sau:

Giáp trưởng đi thu mỗi suất 60 đồng tiền, rồi họp đại biểu các gia đình trong giáp lại, phân công chuẩn bị .Có cả thuê “con hát” về phục vụ.

Ngày hội thi cờ thì cai giáp làm chủ tế, quan viên các giáp đã phân công cứ theo chức trách mà làm.Khi xong hội, ăn uống ngồi theo thứ tự tuổi. Ai cũng được ăn cỗ, từ quan cờ, người chơi cờ, đến dân hàng giáp đi xem cũng được ăn.

2.Về việc tu bổ và bảo vệ công trình văn hóa công cộng: hội đồng kỳ mục họp các cai giáp lại phân bổ tiền và nguyên vật liệu, các cai giáp về họp giáp phân bổ theo đầu người. Những người quyên góp thì được ghi tên trên bia, không kể nhiều, ít.

Như vậy, ngày trước các cụ cũng đã xã hội hóa việc quản lý văn hóa ở làng xóm.Có lẽ, vì thế  nên ai cũng có ý thức bảo vệ văn hóa truyền thống và chống lại văn hóa ngoại lai.

088.Thế nào là Hà Nội nghìn năm văn hiến?

Đúng là từ lâu đã có một thành ngữ quen thuộc khi nói về đặc tính của Thăng Long - Hà Nội: Nghìn năm văn hiến.

Nếu như hai khái niệm văn hóa và văn minh hiện được dùng phố biến có nguồn gốc từ phương Tây thì khái niệm văn hiến là hoàn toàn gốc từ phương Đông. Phương Tây không có khái niệm này. Chỉ có ở Việt Nam và Trung Quốc khái niệm văn hiến mới được dùng phổ biến .

Ở ta, văn hiến xuất hiện trong bài Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi (1428):

“Như nước Đại Việt ta từ trước

Vốn xưng nền văn hiến đã lâu”

Cũng ở thế kỷ 15, bia tiến sĩ văn miếu năm Quang Thuận thứ 4 (1463) do tiến sĩ Đào Cử soạn, có ghi: “Học trò may được khắc trên bia đá này, phải theo danh nghĩa sửa đức hạnh, bắt chước tính giữ gìn văn hiến”.

Vậy nội dung của khái niệm văn hiến là gì ?

Từ điển cổ giải thích: “Văn, điển tịch dã; hiến hiền dã”. Như vậy văn tức là văn hóa chỉ khuôn phép, trước tác, sách vở; hiến chỉ người hiền tài của đất nước .

Do đó khái niệm văn hiến bao hàm không chỉ nội dung của khái niệm văn hóa, văn minh mà còn nhấn mạnh một yếu tố quan trọng nữa, đó là những hiền tài của đất nước. Nền văn hóa hiến của một dân tộc bao gồm cả trình độ văn hóa và số lượng hiền tài của dân tộc ấy. Nó đánh dấu trình độ của một dân tộc đã đạt được trong quá trình sử dụng thiên nhiên, hoàn thiện đời sống xã hội và không ngừng đào tạo ra những con người ưu tú cả về trí tuệ phẩm chất và tài năng.

Với quan niệm trên, chúng ta sẽ dễ dàng hiểu được văn hiến Thăng Long từ nguồn gốc ra đời đến những biểu hiện phong phú của nó trên các lĩnh vực của cuộc đời sống và qua các thời kỳ lịch sử .

Sự ra đời của văn hiến Thăng Long có thể bắt đầu từ ngày kinh đô Thăng Long ra đời (1010). Tuy nhiên, văn hiến Thăng Long không phải đã được hình thành từ con số không. Hàng ngàn năm lịch sử trước đây đã chuẩn bị cho sự ra đời và phát triển của nó. Văn hiến Thăng Long là sự tiếp nối và nâng cao của những phẩm chất của con người Việt Nam đã được rèn đúc suốt bao nhiêu thế kỷ chiến đấu để tồn tại và phát triển. Không thể hiểu được văn hiến Thăng Long nếu như bỏ qua những giá trị vật chất và tinh thần mà tổ tiên ta đã tạo dựng từ trước Thăng Long và để lại cho Thăng Long.

089.Thế nào là Hà Nội thanh lịch?

Thực ra, hầu hết Thủ đô nước nào cũng vậy, là nơi hội tụ những gì tiêu biểu của mọi vùng đất nước. Nhưng riêng Hà Nội, chỉ tính từ thời định đô cũng đã gần một nghìn năm, cả nghìn năm thu hút nhân tài bách nghệ bốn phương. Tài tử giai nhân từ bốn phương trong nước trải hàng chục thế kỷ lần lượt kéo về đây sinh cơ lập nghiệp, tạo ra các phố phường. Các thế hệ đã đem đến những lề thói của địa phương mình, chắt lọc, hun đúc lại, tạo nên cái tinh hoa kinh kỳ. Thêm vào đó, trải ngàn năm, việc giao lưu quốc tế cũng diễn ra thường trực, càng về sau càng thường xuyên hơn, lắm vẻ hơn thời trước. Cho nên Thăng Long - Hà Nội đúng là đã tiếp thu mọi tinh hoa của các vùng, nhào nặn lại, nâng cao lên theo yêu cầu của đời sống toàn dân tộc. Điều này có nghĩa là cái văn minh thanh lịch của Hà Nội chính là cái bản lĩnh chung của dân tộc cộng với sắc thái riêng của đất Thủ đô. Đó là sản phẩm đồng thời là động lực để người Thăng Long - Hà Nội sang tạo ra những thành tựu rực rỡ về các mặt.

Do thu hút tinh hoa khắp miền đất nước, người Hà Nội đã trở thành biểu hiện tập trung nhiều đức tính tốt đẹp của dân tộc mà đặc biệt là tính thanh lịch .

Thanh là thanh tú, thanh nhã, thanh cảnh, thanh thoát. Lịch là lịch thiệp, lịch duyệt, lịch lãm, lịch sự. Đó chính là tính cách của một nếp sống, một lối sống đầy tính văn hóa. Người thanh lịch là người mà từ trang điểm, phục sức, nói năng, giao tiếp, ăn mặc, đi đứng, làm lụng đều được chăm chút, cân nhắc, chỉnh tề, không buông tuồng, trễ tràng.

Chất thanh lịch ấy biểu hiện trước hết ở sự nói năng .Tiếng Hà Nội không chỉ hay ở chỗ phát âm nhẹ nhàng và uyển chuyển mà còn là sự sử dụng ngôn ngữ hoạt bát, nhã nhặn, tế nhị . Ấy là do bên cạnh tiếng nói “bản địa”, người Hà Nội đã tiếp thu có sàng lọc tiếng nói của mọi miền đất nước, giữ lại những gì tinh túy, đẹp đẽ. Cách nói Hà Nội thường ý nhị, tôn trọng người đối thoại, không cộc lốc, thô lỗ, tục tĩu…

Người Hà Nội lại rất sành trong ăn uống, họ đã nâng việc nấu nướng ăn uống thành một nghệ thuật: nghệ thuật “ẩm thực”. Món ăn Hà Nội ngon từ cách chế biến, từ chút gia vị, nước chấm, cho đến cách bày biện thế nào cho đẹp mắt, gợi cảm, tạo thích thú cho thưởng thức. Chính vì vậy mà các món quà Hà Nội trở nên nổi tiếng. Vẫn là món ăn từ các miền nhưng qua tay chế biến của người Hà Nội, nhiều món được cải tiến, nâng cao và trở thành “đặc sản” không đâu sánh kịp. Chẳng thế mà đã có những nhà văn tên tuổi dành những chương sách hoặc toàn bộ tập sách cho đề tài này như Thạch Lam với “Hà Nội băm sáu phố phường” và Vũ Bằng với “Miếng ngon Hà Nội.”

Trong trang phục, người Hà Nội ưa chuộng sự gọn gàng, chỉnh tề và trang nhã. Mặc đẹp nhưng kín đáo, không lòe loẹt, họ bảo vệ phong cách dân tộc trong trang phục. Chiếc áo dài của phụ nữ Hà Nội là một ví dụ. Sau nhiều năm vắng bóng, do hoàn cảnh chiến tranh và khó khăn về kinh tế, hôm nay, chiếc áo dài ấy lại trở lại với hai tà áo thướt tha, với cái cổ dù cao dù thấp cũng rất duyên dáng và ý nhị.

Hiện tại, trên đường phố, nhiều cô gái mặc quần áo xống váy theo kiểu Tây phương, cũng rất đẹp, hiện đại mà không kém phần nền nã. Điều đó chứng tỏ người Hà Nội không bảo thủ. Họ biết tiếp thu cách ăn mặc thời trang, phù hợp cuộc sống trước mắt nhưng những trang phục ấy  cũng toát lên một sự chọn lựa đầy ý nhị. Còn khi sử dụng những màu rực rõ, họ thường biết cách phối hợp chúng, tạo “hòa sắc” để bộ quần áo vẫn giữ được phong cách nền nã.

090.Hiện nay có nghe lời kêu: Hà Nội thanh lịch nay còn đâu! Đúng không?

Cũng có phần đúng! Song vấn đề có hai mặt. Công nghiệp hóa và hiện đại hóa đang đưa Hà Nội vào khúc ngoặt mới. Thắng lợi của công cuộc này đã và sẽ nâng tầng vóc Thủ đô lên tầm cỡ mới, với những tinh hoa và thanh lịch hiện đại. Nhưng đó là cả một quá trình vừa lớn lao vừa tinh tế, phải đi cả một chặng đường dài. Đại bộ phận dân cư Hà Nội có niềm tin ở tương lai và tương lai không phản bội niềm tin đó. Tuy nhiên, hiện tại có nhiều thứ lộn xộn đang đe dọa các giá trị đẹp đẽ vốn có của nếp sống Thủ đô. Nhiều thành tựu đã đạt được nhưng cũng phải đối mặt với mặt trái của kinh tế thị trường. Thủ đô là một trong hai thị trường lớn nhất nước thì dĩ nhiên mặt tiêu cực cũng vào loại nhất nhì. Chúng ta ý thức được, chúng ta bận lòng, thì đó chính cũng là cái ý chí, cái nghị lực của người Hà Nội thức tỉnh. Vả chăng, kiểu làm giàu bất chính, đẻ ra lối sống vô đạo chỉ có ở một bộ phận cư dân nào đó. Bộ phận người lớn Hà Nội vẫn sống lương thiện. Ngay các tệ nạn xã hội cũng chỉ khoanh lại ở một bộ phận.Cái xấu vừa có chiều lây lan nhưng cũng liên tục bị xu hướng lành mạnh - được pháp luật hỗ trợ - đẩy lùi và thu hẹp.

Cho nên, cái tài hoa, thanh lịch dù có bị nhất thời che lấp bởi những thứ xấu xa, lộn xộn nhưng nó vẫn được ủ, được giữ bền trong tâm thức số đông người Hà Nội và vẫn biểu lộ ngày nay.

Như vậy, cùng với sự tăng trưởng về kinh tế, truyền thống đạo đức, phong tục tập quán tốt đẹp của Hà Nội đang được khơi dậy, cấu trúc lại và nâng cao qua các phong trào “Người tốt việc tốt”, “Nếp sống văn minh, gia đình văn hoá”, “Xây dựng nông thôn mới”,v.v… Tất cả góp phần vào việc bảo vệ và xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

091.Chả cá Lã Vọng, đặc sản Hà Nội?

Đây là món ăn đặc biệt của Hà Nội mà lại có xuất sứ hẳn hoi. Nói chính xác hơn thì là món quà đặc biệt của phố Chả Cá. Tuy ở Hà Nội nay có thêm vài cửa hàng bán thứ “đặc sản” đó nhưng không nơi nào bằng cửa hàng này. Từ cuối thế kỷ XIX, gia đình họ Đoàn ở số nhà 14 phố này nghĩ ra cách nướng cá làm chả ăn cùng với bún và một số gia vị. Được bạn bè thưởng thức hoan nghênh, họ Đoàn mới mở cửa hàng chuyên bán món ăn này, được gọi là hàng chả cá Lã Vọng vì ngay ở cửa ra vào có bày tượng Lã Vọng một tay cầm cần câu và một tay xách xâu cá.

Mỗi khi có khách ăn, trong lúc chờ đợi, nhà hàng lần lượt bày lên bàn các thứ “gia vị bắt mắt”. Bát mắm tôm vắt chanh đánh ngầu bọt, điểm những lát ớt đỏ tươi. Mắm tôm loại ngon lại pha thêm vài giọt rượu cho thơm. Đĩa lạc rang vàng óng, hạt đều tăm tắp bên cạnh đĩa bún sợi trắng phau nhỏ mịn. Rau thơm, rau mùi, rau húng chính hiệu làng Láng, hành củ chẻ nhỏ trắng xoá như cánh hoa huệ. Thế là lạc vàng, rau xanh, bún trắng, ớt đỏ, bát mắm tôm tím biếc… chưa thấy món ăn chính mà đã xiết xao “gợi cảm”! Bây giờ thì chả đã nướng xong rồi, nhưng miếng cá vuông vức, vàng ngậy trong chảo mỡ sôi đặt trên hoả lò được gắp ra đặt trên lớp rau thìa là xanh sẫm. Khói thơm bốc lên ngào ngạt cùng với những tiếc xèo xèo của mỡ nóng khác nào dạo khúc nhạc mở đầu cho tiệc chả cá đầy hấp dẫn. Họ cũng rỏ vào bát mắm vài giọt cà cuống làm dậy lên một hương vị không sao tả nổi được bằng chữ nghĩa.

Cá dùng làm chả có thể là cá nheo, cá chiên, cá ngạnh, cá lóc, nhưng tốt nhất là cá lăng. Chỉ có cá lăng là thịt ngon và bùi, đậm mà không ngấy, chắc và thơm, lại ít xương. Riềng, nghệ giã nhỏ, lọc lấy nước, lại thêm nước mẻ, thêm cả nước mắm ngon vào rồi đem ướp cá. Ướp trong khoảng hai giờ là đem nướng được rồi. Nướng bằng cặp tre trên bếp than hoa đỏ. Nướng vàng hai mặt, vừa chín tới thì mang ra cho vào chảo mỡ sôi, đảo qua là có thể ăn được.

Chả cá Lã Vọng, thực sự là một sáng tác nghệ thuật ẩm thực Hà Nội.

092.Hà Nội còn đặc sản cốm và bánh cốm?

Bánh cốm nguyên là thứ bánh cưới, thay cho các cánh thiếp báo hỉ đánh dấu những ngày vui nhất của các cặp vợ chồng mới. Vuông vắn, bốn cạnh, tám góc, bọc lá chuối xanh, buộc dây lạt đỏ như những sợi tơ hồng buộc chặt nhân duyên.

Dân làng Vòng sàng lúa nếp non làm cốm

Mình bánh có màu xanh tươi mát của lá non, tuy đã xào với đường và mỡ mà vẫn còn phảng phất hương thơm của loài lúa nếp. Nhân bánh là đậu xanh giã nhuyễn, vương mấy sợi dừa trắng muốt và đường thì ngọt đậm.

Có thể là nhiều nơi làm được bánh cốm như thế này nhưng chỉ có Hà Nội mới nổi tiếng. Trước đây cả nước đều chuộng bánh cốm Hàng Than của Hà Nội, phố ấy có cửa hàng Nguyên Ninh mà tên gọi đã quá quen thuộc đối với những người muốn tìm những đặc sản của đất ‘Hà Thành thanh lịch”.

Kể ra thì cũng nhiều nơi làm được cốm, nhưng tất cả phải nhường ngôi quán quân cho cốm Hà Nội, nhất là cốm Làng Vòng (quận Cầu Giấy) thì thật là tuyệt vời. Cũng là lúa nếp non, cũng là việc rang, giã, sàng, sẩy nhưng qua sáu bẩy trăm năm làm cốm, dân làng Vòng đã tìm ra bí quyết khiến sản phẩm của mình không lẫn với bất cứ loại cốm nào của các miền khác.Bí quyết là một bí mật.

Cốm làm xong, ủ vào lá sen, lá sen vấn vương hương sen nên dùng ủ cốm thì có tác dụng giữ hương lúa, lại vừa như ướp luôn hương của sen vào cho cốm.

Ngày xưa, cốm thường được dùng làm quà sêu tết cùng với hồng trứng. Hồng, cốm tốt đôi. Quả thật không có hai  màu nào mà lại hoà hợp với nhau như màu hồng màu cốm: màu xanh tươi của cốm như ngọc thạch quý, màu đỏ thắm của hồng như ngọc lựu già. Cốm và hồng một thứ thanh đạm, một thứ ngọt sắc, hai vị nâng đỡ nhau cho cuộc hôn nhân thêm ý nhị.

093.Thành phố Hà Nội được trao tặng giải thưởng “Thành phố vì hoà bình” khi nào?

Ngày 17-6-1999, Hà Nội được Uỷ ban Giáo dục – Khoa học – Văn hoá của Liên hợp quốc (UNESCO) quyết định trao giải thưởng “Thành phố vì hoà bình”.

Giải thưởng thành phố vì hòa bình do UNESCO tặng

Đây là giải thưởng của Đại hội đồng UNESCO xét hai năm một lần phong tặng cho 5 thành phố tiêu biểu cho 5 khu vực trên thế giới. Năm 1999, riêng khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, UNESCO quyết định chọn Hà Nội – Thủ đô của nước Cộng Hoà Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam. Hà Nội, một thành phố đang phát triển có nhiều dự án khả thi hướng tới các tiêu chí mà Hội đồng UNESCO đặt ra (về bình đẳng trong cộng đồng, xây dựng đô thị, giữ gìn môi trường sống, thúc đẩy phát triển văn hoá giáo dục và đặc biệt là chăm lo giáo dục công dân và thế hệ trẻ). Những thành tựu của 10 năm đổi mới đã nâng tầm cao và vị thế của Hà Nội để thành phố hội nhập với cộng đồng quốc tế, là cơ sở vững chắc để thành phố nhận giải thưởng cao quý của UNESCO “Thành phố vì hoà bình”. Giải thưởng được trao tặng cho thành phố Hà Nội vào đúng thời điểm Hà Nội kỷ niệm 990 năm và 1000 năm Thăng Long – Hà Nội. Đây chính là sự khích lệ, động viên kịp thời với nhân dân Thủ đô, tiếp sức cho sự phấn đấu, xứng đáng với danh hiệu cao quý Thành phố Hà Nội – “Thành phố vì hoà bình”.

094.Cho biết về bộ “Bách khoa toàn thư Hà Nội”, côn trình lớn kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội?

“Bách khoa toàn thư Hà Nội là bộ sách gồm 17 tập do Thành Ủy và UBND Thành phố Hà Nội chủ trương biên soạn từ năm 1993. Đến nay, bản thảo đầu tiên đã cơ bản hoàn thành với số lượng 6.400 trang, khổ lớn. Hơn 150 nhà hoạt động chính trị, văn hoá, khoa học tham gia nghiên cứu và biên soạn. “Bộ Bách khoa thư Hà Nội” sẽ được in chính thức vào năm 2000. Đó là các tập, địa lý, lịch sử, chính trị, kinh tế, khoa học và công nghệ, khoa học xã hội, y tế - thể dục thể thao, giáo dục, văn học, ngôn ngữ, thể thao, báo chí - thông tin - xuất bản, bảo tàng – di tích – thư viện, du lịch, tôn giáo, phong tục tập quán. Nội dung “Bách khoa thư Hà Nội’ giới thiệu những thành tựu tri thức hình thành, phát triển và tồn tại trong lịch sử 1000 năm Thăng Long – Hà Nội. Với những nội dung đó “Bách khoa toàn thư Hà Nội” phục vụ công việc nâng cao dân trí, giáo dục truyền thống lịch sử, văn hoá cho công chúng.  Đây là một công trình văn hoá, khoa học thiết thực chào mừng kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội (1010-2010).

095.Có phải “Hà Nội nghìn năm” sẽ là một bộ phim lịch sử dài nhất, hoành tráng nhất để chào đón 990 năm và 1000 năm năm Thăng Long – Hà Nội?”

Ý tưởng sáng tạc về con người  và tính cách Thăng Long trải qua bao thế hệ được hun đúc trong 1000 năm từ thuở “mở đô” đến thời đại Hồ Chí Minh được nhà văn Nguyễn Khắc Phục thể hiện qua kịch bản phim truyện nhiều tập “Hà Nội nghìn năm”. Theo dự kiến, bộ phim có độ dài 50 tập, mỗi tập khoảng 80 đến 90 phút do hãng phim truyền hình Việt Nam thực hiện. Theo kịch bản thì đây là một bộ phim hoành tráng nhất về đề tài lịch sử với những chi tiết dựng tại khung cảnh Thăng Long xưa, như cảnh trên bến dưới thuyền khi Lý Công Uẩn tới Đại La, cảnh xây dựng thành Thăng Long, cảnh phòng thủ trên sông Như Nguyệt, cảnh ba lần Thăng Long vườn không nhà trống để đánh quân Nguyên, cảnh thi hương, thi hội, thi đình, cảnh diễn chèo ở sân đình, cảnh quân Tây Sơn vào Thăng Long, cảnh Nguyễn Tri Phương, Hoàng Diệu chống Pháp, cảnh Cách mạng Tháng Tám năm 1945, cảnh Hà Nội đổi mới… Cho đến nay, kịch phim đã viết từ tập thứ 10. Tập 1: Người thiên đô, tập 2: Người Đông Cổ, tập 3: Người Tràng An, tập 4: Tình thế hiểm nghèo, tập 5: Những ánh chớp cuối ngày, tập 6: Hoàng hôn kinh kỳ…Đây hẳn sẽ là bộ phim lịch sử hấp dẫn, kể lại cho muôn đời sau thấy được truyền thống của Thăng Long – Hà Nội.

096.Chương trình “Trống hội Thăng Long” ở Hà Nội?

Ý tưởng dùng dàn trống 1000 chiếc để chào đón 1000 năm Thăng Long – Hà Nội là một sáng kiến của ngành Văn hoá Thông tin Hà Nội. Từ tháng 3 năm 1999, hợp đồng làm 1000 chiếc trống đã được ký với một làng làm trống nổi tiếng nhất Việt Nam (dự kiến làm trong 9 năm từ năm 1999 đến 2008). Đó là làng Đọi

Trống Sấm phục vụ giao thừa năm 2000 tại Văn Miếu

Tam, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam. Trong số 1000 chiếc trống các loại sẽ có một chiếc trống đại (còn gọi là trống sấm) với đường kính mặt trống là 2,01 m và chiều cao là 2,7m. Đoàn ca múa Thăng Long được vinh dự thay mặt biểu diễn những hồi trống này. Tiếng trống trầm hùng, thiêng liêng đã gắn bó với dân tộc ta từ thuở đồ đá, đồ đồng… Dàn trống 1000 chiếc cùng tấu lên một lúc sẽ đem đến hiệu quả không ngờ. Giao thừa năm 2000 vừa qua đã có một dàn trống 1000 chiếc biểu diễn khai mạc tại Văn Miếu. Đến năm 2010, sẽ có dàn trống 1000 chiếc tràn đầy hào khí Thăng Long, với âm thanh hùng tráng để chào đón Hà Nội 1000 tuổi. Theo ý tưởng hiện nay thì dàn trống được xếp quanh hồ Tây hoặc Hồ Gươm để cùng hoà âm và có lẽ chưa bao giờ người Hà Nội lại được thưởng ngoạn hồi trống 1000 chiếc như thế này.

097.Cho biết quá trình cũng như kêt quả việc xét công nhận “Biểu tượng Hà Nội?”

Năm 1997 UBND Thành phố Hà Nội phát động cuộc thi về biểu trưng của thành phố. Một Hội đồng nghệ thuật (HĐNT) được thành lập để tuyển chọn, gồm phần lớn là các hoạ sĩ tài danh và vài nhà văn hoá, nhà sử học, Hội đồng này định ra một quy chế trong đó có ghi rằng: Một biểu tượng sẽ được chấp nhận nếu đạt những tiêu chuẩn sau:

- Thể hiện được đặc điểm của thành phố Hà Nội ngàn tuổi trung tâm chính trị, kinh tế, văn hoá của cả nước, đang vươn tới một Thủ đô văn minh, hiện đại.

- Có tính thẩm mỹ, trang trọng, hiện đại, mang bản sắc Việt Nam.

- Thuận cho việc vẽ, in, đắp nổi trên các chất liệu giấy, gỗ, kim loại, gốm sứ.

Đến tháng 7-1999 cuộc thi đã kết thúc, đã có một mẫu được HĐNT đề nghị Thành phố trao giải nhất, cũng có nghĩa là trở thành biểu trưng của Hà Nội.

Biểu tượng Hà Nội

Quá trình của cuộc thi khá công phu, vì trong thời gian hai năm đã phải tổ chức tới ba đợt thi. Sau 5 tháng phát động, tới tháng 10-1997 nhận được 207 mẫu của 143 tác giả trong cả nước, chọn được 8 mẫu. Dù có ý tưởng tốt nhưng 8 mẫu đều chưa đạt tiêu chuẩn nên HĐNT đề nghị thành phố cho tiếp tục cuộc thi. Đợt II bắt đầu từ tháng 11-1997 đến tháng 02-1998 nhận được 85 mẫu của 49 tác giả. Chất lượng có cao hơn, chọn ra được 3 mẫu đẹp nhưng vẫn chưa được như mong muốn. Tuy nhiên, đã tổ chức một cuộc trưng bày tất cả các mẫu dự thi ở nhà triển lãm thành phố để lấy ý kiến đóng góp của nhân dân. Những ý kiến này cũng cho thấy công chúng chưa thoả mãn với các mẫu đó. Thế là đợt III được phát động, và trong 3 tháng, từ tháng 5 đến tháng 8-1998 có thêm 136 mẫu của 45 tác giả, lần này có cả các hoạ sĩ Việt kiều. Như vậy, tổng cộng trong 2 năm có 237 tác giả đã gửi 428 mẫu tới dự thi. Tấm lòng của nhân dân, nghệ sĩ đối với Hà Nội thực sự đáng trân trọng.

Ở đợt III này, HĐNT chọn ra được 3 mẫu xuất sắc, và sau nhiều kỳ họp, cuối cùng đến tháng 4 năm 1999 với 10 trên 11 phiếu, HĐNT chấp nhận mẫu của một hoạ sĩ Việt kiều.

Mẫu cũng đơn giản, bên ngoài là hình tròn có thể hiểu là bầu trời hoặc thành quách. Bên trong là gác Khuê Văn đường nét vẽ cách điệu, giản dị và khoẻ, theo tác giả khi trả lời các nhà báo thì “nó - tức Gác Khuê Văn - thể hiện trí tuệ, văn hoá Hà Nội và Việt Nam.”

Tác giả Phạm Minh Tuấn, ngoài sáu mươi tuổi, người gốc Hà Nội, ở phố Bát Đàn, từng học ở trường Mỹ Thuật Hà Nội và sau đó sang Pháp tiếp tục học vẽ rồi dạy vẽ. Ông chuyện trò với nhà báo: “Là con dân Hà Nội nên tôi rất muốn được đóng góp xây dựng Thủ đô. Được biết có cuộc thi này, tôi suy nghĩ nhiều để sáng tác… tôi đã vẽ hàng trăm bức phác thảo trong khoảng 1 năm. Tôi nghĩ phải vẽ thế nào để giữ được vẻ đẹp của công trình văn hoá dân tộc lại vẫn có tính hiện đại”. Vẫn có tính hiện đại, đó cũng là nhận xét của đa số công chúng khi đón nhận biểu trưng này.

098.Giải thưởng Thăng Long về văn học nghệ thuật?

Từ năm 1991, Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội có quyết định hàng năm tặng “Giải thưởng Thăng Long” cho các tác phẩm văn học, nghệ thuật viết về Hà Nội thật xuất sắc.

Do đặc thù của tình hình sáng tác, quy định 2 năm xét giải một lần:

1992: Toàn bộ tác phẩm, viết về Hà Nội của Hoàng Đạo Thuý.

1994: Vở kịch hát “Xin lĩnh án tử hình” của Ngọc Thụ và nhạc sĩ Vĩnh Cát.

1996: “Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX” của Nguyễn Hữu Uẩn.

1998: “Chuyện cũ Hà Nội” của Tô Hoài.

099.Giải thưởng Thăng Long về khoa học công nghệ?

Từ năm 1991, UBND Thành phố Hà Nội có quyết định hàng năm tặng “Giải thưởng Thăng Long” cho những công trình nghiên cứu xuất sắc về Khoa học công nghệ. Được 4 năm thì chuyển sang quy định hai năm xét một lần. Dưới đây là các công trình được giải từ 1992 đến 1998.

1992: Công trình “Dây chuyền sản xuất và sản phẩm cáp nhôm các loại” của xí nghiệp cơ khí xây dựng Trần Phú.

1993: Đồng giải thưởng Thăng Long:

- “Nghiên cứu thiết kế chế tạo tại Việt Nam các loại thiết bị chiếu sáng đường phố đạt TCVN và quốc tế” của công ty chiếu sáng công cộng.

- “Nghiên cứu công nghệ cải tạo thiết bị, mở rộng tính năng sử dụng dây chuyền chiết lon và thiết bị phụ trợ dây chuyền sản xuất bia để sản xuất nước ngọt Vinacola đóng hộp của nhà máy bia Việt Hà.

1994: “Đổi mới công nghệ thu gom, vận chuyển chất thải rắn ở Hà Nội” của công ty môi trường đô thị.

1995: “Áp dụng công nghệ La-ser CO2 dùng để cắt vật liệu phi kim loại phục vụ cho sản xuất đồ chơi trẻ em” của công ty nhựa Đại Kim.

1996: “Nâng cao tỷ lệ thịt nạc trong chăn nuôi ở vùng ven đô Hà Nội” của công ty giống gia súc Hà Nội.

1998: “Nghiên cứu chế tạo các chất chuẩn ma tuý. Chế tạo ống thuốc thử phát hiện nhanh một số chất ma tuý” của Nguyễn Đức Tâm – Công an TP Hà Nội.

TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH

•        Cục Thống kê Hà Nội: Niên giám thống kê năm 1998, tự xuất bản, Hà Nội – 1998.

•        Nhiều tác giả: Hà Nội 2010, tạp chí Công nghiệp xuất bản, Hà Nội – 1999.

•        Dương Kinh Quốc – Dương Trung Quốc: Việt Nam những sự kiện lịch sử, 1858 – 1945. NXB Khoa học xã hội, Hà Nội – 1964.

•        Đặng Duy Phúc: Thăng Long – Đông Kinh - Hà Nội, NXB Hà Nội, Hà Nội 1996.

•        Hà Văn Tấn: Chùa Việt Nam, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội -1993.

•        Hoàng Đạo Thuý: Phố phường Hà Nội xưa, NXB Hà Nội – 1974.

•        Lưu Minh Trị, Hoàng Tùng… Thăng Long – Hà Nội, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội -1999.

•        Nguyễn Vinh Phúc, Trần Huy Bá: Đường phố Hà Nội, NXB Hà Nội – 1979.

•        Nguyễn Vinh Phúc: Hà Nội – con đường, dòng sông và lịch sử, NXB Giao Thông – Hà Nội -1984.

•        Nguyễn Vinh Phúc: Hà Nội qua những năm tháng, NXB Thế giới, Hà Nội – 1994.

•        Nguyễn Thừa Hỷ: Thăng Long – Hà Nội thế kỷ XVII, XVIII, XIX. Hội sử học Việt Nam xuất bản, Hà Nội – 1993.

•        Thành uỷ Hà Nội: Lịch sử Đảng bộ Đảng cộng sản Việt Nam Thành phố Hà Nội, NXB Hà Nội, Hà Nội -1989.

•        Tô Hoài: Chuyện cũ Hà Nội, NXB Hà Nội, Hà Nội -1989.

•        Trần Huy Liệu…: Lịch sử Thủ đô Hà Nội, NXB Sử học, Hà Nội, 1960.

•        Sở văn hóa thông tin Hà Nội: Thủ đô Hà Nội, tự xuất bản – Hà Nội – 1999.

•        Các báo và tạp chí: Revue Indochine, Nam Phong, Đông Dương, Trung Bắc chủ nhật, Tri Tân, Thanh Nghị, Nghiên cứu lịch sử, Xưa và nay…

HỎI ĐÁP – 1000 NĂM THĂNG LONG – HÀ NỘI

TẬP I

Chịu trách nhiệm xuất bản:                       LÊ HOÀNG

Biên tập:                                        CÚC HƯƠNG

GIA TÚ CẦU

Bìa:                                                        ĐỨC HẠNH

Sửa bản in:                                              PHƯƠNG CHI

NHÀ XUẤT BẢN TRẺ

161bB, Lý Chính Thắng, Quận 3, TP- Hồ Chí Minh

ĐT: 84474289 – 8465596 - 8446211