www.doitynan.com

Những người phụ nữ

Trong lịch sử Việt Nam

Lãng Nhân

CÔ TÁM “HÀNG THAN”

Vào khoảng cuối thế kỷ trước (những năm sau 1890) ở vùng Nghệ Tĩnh, những ngày phiên chợ Tràng trên bờ sông Lam, có một thiếu phụ cùng một bé trai năm sáu tuồi, ngồi bán than. Mấy túi than này do cô chở đến trên con thuyền nhỏ tự tay chèo lái, không rõ xuất phát từ ngàn Hống hay ngàn Trươi là hai cánh rừng sâu rất hiểm trở trên dặng núi Hông.

Vốn người điềm đạm, nét mặt lại thường thoáng vẻ buồn, chỉ những lúc chợ vãn khách cô thủ thỉ đôi câu mưa nắng với mấy bạn hàng gần bên, người ta mới biết tên cô là Tám và quen gọi là cô Tám hàng than, thế thôi, chứ không biết gì hơn về cô. Cho nên cô là đề tài cho họ kháo nhau trong lúc “ngồi lê đôi mách”:

- Tuy là dè dặt kín đáo, nhưng cũng nhũn nhặn dễ thương...

- Mà thằng bé thật kháu khỉnh, mặt sáng như gương, chắc cha nó không phải tầm thường...

- Có lẽ góa chồng nên phải chật vật một mình chèo chống nuôi con, đến là tội nghiệp...

Ôi dào, đừng trông mặt mà bắt hình dong. Khối người đã thấy đó, mỗi khi khố đỏ khố xanh phất phơ chơi chợ, cô ta đon đả mắt liếc miệng cười, hay đáo để!

Chẳng bao lâu đó, qua mấy phiên chợ, vắng bóng mẹ con cô Tám, đò than không còn thấy cập bờ. Mà những chú lính thày cai cũng không nghênh ngang quanh chợ nữa.

* * *

Khu Ngàn Trươi, tên chữ gọi Vụ Quang, là nơi rừng thiêng nước độc, núi non hiểm tuấn, song mây chằng chịt, cây cối um tùm, một địa thế phù hợp cho chiến thuật du kích. Phan Đình Phùng phụng mạng vua Hàm Nghi, đã chọn nơi đây làm căn cứ để thống xuất đạo bình “cần vương”.

Một buổi sáng, tướng Cao Thắng đang ngồi ở đồn ngoài để nghe báo cáo quân tình các mặt trận, bỗng một thiếu phụ dẫn con đến xin yết kiến. Ấy là cô Tám.

Cô đặt gối xuống, lễ phép trình bày:

- Bẩm quan Đổng nhung, tôi là con ông Hoàng Phúc, một nhân sĩ trong phong trào Cần Vương ở Quảng Bình, có lẽ ngài đã nghe tiếng. Còn đứa bé này không phải con tôi, mà là giọt máu rơi của Lê Doãn, một đồng chí từng xông pha tên đạn với cha tôi và cũng là vị hôn phu của chính tôi. Trong một trận giáp chiến với giặc, anh bị thương nặng, trước khi nhắm mắt có để thư lại nhờ tôi trông nom thằng bé này là đứa con duy nhất của anh trước khi anh góa vợ. Thế rồi cha tôi cũng lại mãn phần, gia đình tôi tan nát dưới gót quân thù, trong lúc phiêu bạt lòng tôi oán hận vô cùng. Nhân thấy ở chợ Tràng có bọn lính tập đến đóng, tôi lập tâm mở một hàng than, bề ngoài để mẹ con nuôi nhau, nhưng chính là để làm quen với bọn lính đã có dã tâm theo giặc, lấy lời ngọt ngào tình cảm mà thuyết phục cho trở cờ, mang súng về giúp nghĩa quân. Mưu kế đàn bà, coi vậy mà có mòi thành công, ngờ đâu chúng lại vừa đổi đi đóng nơi khác, thế là xôi hỏng bỏng không, tôi còn đến chợ Tràng làm gì nữa. Vốn ngưỡng mộ Phan thống tướng cùng ngài đây là bậc anh hùng trung dũng nên tôi đánh bạo đến thỉnh cầu ngài thâu dụng vào quân ngũ để tôi có dịp đem sức mọn ra đền nợ nước và trả thù nhà...

Cô Tám vừa dứt lời, đổng nhung Cao Thắng thét lớn.

- Mụ kia! Dám cả gan tới đây bày chuyện để do thám, phạm tội gì biết không?

Cô Tám không chút hàn tâm, rành rẽ đáp:

- Dám bám ngài, do thám tất mang án tử hình. Ngài nghi ngờ tôi là phải. Thiếu gì kẻ len lỏi chốn quân môn để nghe ngóng tình hình hòng tâng công với giặc, tất nhiên ngài phải thận trọng. Riêng với tôi, lòng dạ thế nào, cha tôi cùng chồng tôi dưới suối vàng đã thấu. Nay ngài giết tôi, tôi đâu dám phàn nàn. Chỉ xin ngài thương đến đứa nhỏ mồ côi này mà chu tuất cho nên người thì tôi có chết cũng mãn nguyện...

Thấy lời lẽ đoan chính nhân hậu, Cao tướng quân nhớ đến hai chí sĩ Hoàng Phúc và Lê Doãn đã hy sinh vì đại nghĩa, vội ra lệnh cho lính đem ghế mời ngồi rồi từ tốn tạ lỗi và an ủi hồi lâu, sau đích thân dẫn cô vào yết kiến Phan thống tướng.

Phan công cũng cảm kích sự tuẫn nạn của cha và vị hôn phu cô nên ân cần khuyên nhủ, hoan hỉ đón nhận người nữ chí nguyện. Cụ đang tính bàn với đổng nhung chọn một công tác thích ứng giao cho cô thì một tùy viên vào báo cáo có toán lính tập chừng 30 tên mới tới đóng trong một ngôi chùa cách đó mươi cây số dưới chân núi. Thế là cô Tám đứng ngay lên, xin đi lập công đầu.

Phan công mỉm cười hỏi:

- Cháu có kế hoạch rồi ư, lẹ vậy! Thế nào, nói qua coi.

- Bẩm Ngài, cháu giả làm hàng rượu, chỉ xin đi với hai tiểu đồng gánh rượu và thịt chó, nhất định tóm cổ cả bọn chúng...

Phan công ngần ngừ, nhưng thấy cô sốt sắng và dắn giỏi, ưng thuận cho đi, song cũng dặn nhỏ đổng nhung cắt một cánh quân theo sau ở đằng xa, phòng khi cần tiếp ứng.

Cô Tám liền hóa trang thành một thiếu nữ y-phục tha thướt, theo sau hai gánh xuống chùa, vừa đến nơi đã nói cười đưa đẩy, đon đả chào mời. Lúc đầu bọn lính lững lờ, song trong lạnh lẽo của miền núi ai cũng nổi da gà. Vài anh sà tới, nhấm nháp tán tỉnh. Cái trò rượu ngon gái lẳng, ai dễ cầm lòng! Chẳng mấy chốc cả đám vây quanh chè chén, cười nói như pháo ran. Và việc phải đến sắp đến: chút bột cà độc dược bỏ sẵn trong rượn xông hơi làm cho thày cai chú lính đều ngã bò càng, tiếng ngáy như sấm. Hai tiểu đồng vội đem hết súng vào gánh, cô Tám thì lấy giây chão ra trói. Vừa hay cánh quân đi sau cho người thám thính biết việc đã thành, liền kéo vào, định giết hết địch quân, nhưng cô Tám cản lại:

- Giết chúng nó làm gì! Chúng vì áo cơm mà làm tay sai cho giặc, ta hãy trói lại, chờ lúc chúng hoàn hồn, lấy đại nghĩa mà cảnh tỉnh cho biết đạo làm người là đủ, chứ giết đi thì khổ vợ con chúng, vả lại cũng chẳng nỡ tay vì tuy vậy chúng cũng là đồng bào mình. Thà tha đi cho rảnh, bắt làm tù binh chỉ tốn cơm nuôi, lại thêm nuôi ong tay áo...

Phan công nghe quân bẩm lại sự tình, khen ngợi tinh thần nhân đạo và mưu trí mẫn tiệp của cô. Từ đó cô được giao những công tác quan trọng hơn: cô sẽ được cử đi qua rừng núi sang Xiêm mua đạn dược về cho nghĩa quân khỏi lo thiếu hụt.

Cô đi được năm sáu chuyến trót lọt.

Đến lúc đổng nhung Cao Thắng bị đạn bỏ mình, khu Ngàn Trươi không dùng được nữa, Phan công chạy sang núi Quạt rồi từ trần, mọi việc cáo chung, cô Tám ở lại bên Xiêm cùng con, quyết không trở lại nước khi sông núi lạc vào tay bọn Trần Bá Lộc, Nguyễn Thân, Hoàng Cao Khải...

CÔ HÀNG XÉN CHỢ ĐINH GIANG

Giang Đình là tên một bến trên bờ sông Lam, giữa hai làng Phổ Hải và Cương Gián, thuộc huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. ở đây có một khu chợ nổi tiếng nhờ có sản xuất mấy món ăn ngon:

Ấy ai đi sớm về trưa

Nhớ khoai chợ Chế, nhớ dưa Giang Đình

Chợ Giang Đình còn được nhắc nhở trong dân gian vì là nơi liệt nữ Trần Thị Cúc ngồi bán hàng xén.

Cô Cúc là con ông Trần Đình Thắng, một nhà nho có khuynh hướng “cần vương” thường vận động ngầm cho phong trào Vụ Quang. Phong trào này được cổ xúy trong những cuộc trai gái họp nhau hát dặm, hátoõi vl để trao đổi nỗi niềm. Nhiều bậc danh nho như Phan bội Châu, cũng hay dùng lối tuyên truyền bóng gió này. Vùng Giang Đình, nhà nho Hà Văn Cát rất hay gửi gấm tâm sự vào những câu hát ví văn vẻ mà thâm trầm.

Trong một phiên hát ví, cô Cúc tham gia cùng mấy chị em, nghe tiếng ông Cát là người có khí phách, bóng dáng lại hào hoa, cô ướm lời:

Cây Hạng Sơn chờ người hào kiệt

Nước Lam Giang hẹn khách tu mi

Một lời cũng đã tương tri

Rồng mây ta gắng đợi thì gió mưa...

Nghe giọng ví lanh lảnh lại thấy vẻ người óng chuốt nhưng dắn dỏi, bốn mắt nhìn nhau như đã tỏ hai lòng cùng hòa một nhịp, ông Cát cất tiếng trả lời:

Một lời cũng da tiếng rằng

Hồng Sơn Lam Thủy ta hằng có nhau

Nước non tình nghĩa cao sâu

Lời thề xin hẹn bạc đầu chớ quên...

Thế rồi ông Cát gia nhập chiến khu Vụ Quang. Trước khi lên đường, ông an ủi bạn bằng mấy câu khẳng khái mà chí tình:

Cùng nhau ghi tạc đá vàng

Quan san nghìn dặm, thiếp chàng có nhau

Mặc cho trẻ Tạo cơ cầu

Kiếm cung là khách mày râu ở đời...

Từ đây, chiếc bóng song the, cô Cúc thường ngâm mấy câu tự nhủ:

Nhà em ở chợ Giang Đình

Ở ven bãi cát, trên ghềnh sông Lam

Nhà em vách đất mái rơm

Một ngày hai bữa cháo cơm lần hồi

Chồng em nhập ngũ lâu rồi

Hiện đang quấy nước chọc trời Vụ Quang

Khi nghe tin ông Cát đã hy sinh cho nước, cô hàng xén Giang Đình thương người nghĩa khí buồn cảnh thê lương, nhảy xuống sông Lam tự nịch sau khi viết lại mấy câu:

Trăm năm dã hẹn một lời

Mòn non cạn biển, trọn đờl dám sai

Chiến trường đã rạng danh trai

Đoàn viên, về dưới tuyền đai có nhau...

CẮT VÚ – RÚT RUỘT

Ông Nguyễn Hành, quán làng Cách bi (tục gọi làng Gạch) thuộc huyện Quế Dương, tỉnh Bắc Ninh, sau khi đỗ cử nhân được bổ tri huyện Thủy Đường. Vợ là người tài sắc, nết na đoan chính, năm 1840 sinh một trai đặt tên là Cao, thì bốn năm sau, ông huyện nhuốm trọng.bệnh từ trần. Bấy giờ bà huyện mới hai mươi hai tuổi, mẹ con đưa nhau về ở nơi quê. Người quả phụ, hình bóng thướt tha, nói năng duyên dáng, không khỏi có nhiều người để ý. Ông Phan Khôi trước đây đã kể chuyện này trong báo Phụ nữ Tân văn:

Tên lý trưởng ở làng bên cạnh

Những toan dùng sức mạnh bẻ hoa

Lựa khi bà ở nhà ra

Đón đường bóp vú, trăng hoa ngỏ lời

Rằng: “hãy lâý ta đây thì khá

Không, đố nàng ở góa cho yên!

Là người, há phải là tiên

Dầu cho tiên nữa, có tiền cũng mua!”

Bà riêng nghĩ: “mình thua trăm lẽ

Yêú mà toan chống khỏe đươc sao?”

Cười cười nói nói ngọt ngào:

Xin cho hết trở sẽ trao tơ hồng...

Về, bà vẫn ung dung như trước

Sớm hôm lo cơm nước nuôi con

“Nuôi con cho lớn cho khôn

Rồi ta thấm máu mà chôn cái thù”

* * *

Lòng căm tức mấy thu ôm đợi

Cho bé Cao đến tuổi mười hai

Nhìn con như trái lê tươi

Nghĩ mình khó nỗi ở đời với con

Đằng lý trưởng bồn chồn giục mãi

“Tang hết rồi, vẫn hãy đợt mong!”

Bên bà cho báo tin thông

Hẹn ngày sắm lễ cúng chồng một dêm

Mời thầy Lý, làng trên xã dướt

Dự tiệc này, tiệc cưới hôm sau

Lý nghe mừng rỡ xiết bao

Ai hay sét đánh trên dầu đứa gian

Ngày hôm ấy, trước ban nghi ngút

Hương phun mây, đèn đuốc ánh hồng

Xóm làng đủ mặt tây đông

Ai coi mụ góa tế chồng thì coi

* * *

Ba lạy rồi, hẳn hoi đứng giữa

Giọng nghiêm trang kể rõ đầu đuôi

Rằng “từ nó phạm đến tôi

Tấm lòng tủi nhục chẳng nguôi bao giờ

Hiềm vì chút con thơ còn dại

Phải làm ngơ, lầm lũi qua ngày

Sống thừa cho đến hôm nay

Liều thân, tỏ tấm lòng này với ai”

* * *

Nói đến đây, bà cúi đầu làm lễ rồi cầm dao nhọn hoắt cắt bên vú đã bị làm nhục, vứt vào mặt lý trưởng, rồi tiện tay đâm luôn vào cổ mình, tự vẫn. Lúc ấy:

Trăm con mát đổ hoa đom đóm

Lưỡi thụt vô, răng cợp cợp hàm

Ai đời có gái phi phàm

Chết oanh, chết liệt, chết làm cho kinh

* * *

Sau khi mẹ chết, bé Cao được gửi tới học ông tú Nguyễn Gia Giao, xã Liễu Ngạn,phủ Thuận Thành, là chỗ quen từ lâu của gia đình. Ông tú rất nghèo, chỉ đủ cho trò sáng cơm chiều cháo; những ngày nông vụ thày trò phải đóng khố ra ruộng làm việc đồng áng.

Vậy mà đến năm 28 tuổi, Cao đỗ thủ khoa, được bổ tri huyện Yên Dũng, rồi thăng tri phủ Lạng Giang, bố chính Thái Nguyên, và tán lý quân vụ Bắc kỳ. Sau treo ấn từ quan khi hòa ước vớl Pháp được ký.

Năm 1885, Cao giúp Nguyễn Thiện Thuật việc huấn luyện chiến thuật du kích và chỉ huy nghĩa quân đánh phá nhiều đồn Pháp. Pháp hợp cùng quân của Hoàng Cao Khải và Lê Hoan, thắt chặt vòng vây khu Bãi Sậy, Nguyễn Thiện Thuật chạy sang Tàu, Cao về nương náu tại làng Kim Giang, phủ ứng Hòa, Hà Đông, sau có kẻ tố cáo nên bị bắt. Người Pháp và Hoàng Cao Khải trách Cao là không có lòng trung nghĩa, hứa bổ vào chức cao nếu chịu ra làm việc nhà nước. Cao từ chối. Hoàng cho đem hình cụ tra tấn ra dọa. Cao mỉm cười:

- Tôi đâu có sợ chết, sẽ có cách tự xử khỏi phiền đến ai...

Ông thò vào túi áo lấy mảnh sứ sắc cạnh đã giấu sẵn, mạnh tay khoét rốn, rút ruột ra vứt lên mặt Hoàng Cao Khải, hỏi:

- Lòng tao đây, mày xem đoạn nào là không trung nghĩa!

Rồi thống mạ cả lũ, đến khi miệng trào máu. Thì ra Nguyễn Cao đã cắn lưỡi tự tử.

Khí tiết của con cũng lẫm liệt như của mẹ, vàng vặc ngàn năm...

BÀ THỦ KHOA NGHĨA

Khoảng 1820, ông Nguyễn Văn Lý làm hộ trưởng ở tỉnh Biên Hòa, nhà cửa thênh thang làm ăn sung túc. Một hôm, một thanh niên đến xin ở trọ để tiện theo học trường thày đồ Hoành gần đó. Thấy vẻ người tuấn tú, ăn nói lễ độ, ông niềm nở mời ngồi. Hỏi lai lịch thì biết là Bùi Hữu Nghĩa, quê làng Long Tuyền, tổng Bình Thủy, Cần Thơ, cha làm thuyền chài đã gắng cho theo đòi bút nghiên, ngặt vì quá nghèo nên định bỏ học thì may có ông người làng họ Ngô mến tính hiếu học giúp tiền lương cho lên Biên Hòa thụ giáo thày Hoành là nhà mô phạm nức tiếng. Ông hộ trưởng vui vẻ dành ngay một phòng cho người thư sinh dễ. thương, ngầm có ý chấm làm khách đông sàng vì ái nữ là cô Tốn tóc đã chấm ngang vai.

Từ đấy, Bùi được yên chốn thong dong, cơm dẻo canh ngọt, nên đèn sách chuyên cần, chẳng bao lâu nổi tiếng văn hay chữ tốt.

Năm 29 tuổi (1835, Minh Mạng 16) thi hương trường Gia Định, đỗ thủ khoa, nên thiên hạ thường gọi là Thủ khoa Nghĩa. Đến khoa thi Hội, ông ra Huế thi nhưng không đậu.

Song cũng được bổ vào tập sự ở bộ Lễ, chờ ngày lãnh chức vụ chánh thức. Chỉ ít lâu sau, ông được bồ nhiệm tri phủ phủ Phước Long, Biên Hòa.

Trên đường phó quan, ghé chào thày Hoành xong ông vội vã lên võng để phu cáng về lối Phước Long, cáng nhà nhấc lên để ra đi bỗng thấy cô Tốn bước đến cản lại dịu dàng nói:

- Dám bẩm quan lớn, ngài tài cao học rộng xin làm ơn coi dùm tấm giấy này và giảng giải cho...

Ông thủ khoa giật mình vội vã xuống võng tiếp mảnh giấy nhỏ, thấy (1) thì đỏ bừng mặt, chắp tay khẩn khoản:

- Vì phải tới phủ cho kịp giờ ấn định nên chưa đến được đằng nhà để tạ ơn, xin thư cho ít bữa, chứ tôi đâu có quên...

Rồi ông lật đật lên võng và trong khi phu cáng lần bước lên đường ông thủ khoa thở dài, nghĩ bụng: quên sao được mà quên! Cái mảnh giấy này, trong khi dùi mài đèn sách, mình dã dúi cho cô nàng, tưởng chữ viết dọc ngang thế chắc gì đã đọc được. Ai dè cô đã lần ra mối:

Đọc dọc từ trên xuống dưới:

Đây lại gửi thơ đặng em hay

từ dưới lên giữa rồi quặt sang phải:

Hay em đặng thơ bỏ Nghĩa này

từ phải sang trái:

Này Nghĩa bỏ thơ chang nhớ thiếp

từ trái đến giữa ngoặt lên trên:

Thiếp nhớ chàng thơ gửi lại đây

Và rồi: thơ chẳng gửi lại, mà chính thiếp đã tới trả lời khiến thiếp với chàng “nể lòng khôn lẽ cầm lòng”... thì giờ đây chàng nỡ phụ lòng cho đang.

Quả nhiên khi nhận việc xong, ông đón cha cùng đi tới nhà ông hộ trưởng để cầu hôn. Lẽ tất nhiên ông hộ trưởng hồ hởi như cởi tấm lòng và sau tiệc cưới linh đình, vợ chồng ông phủ “võng ông đi trước võng bà theo sau” vinh hoa bõ lúc phong trần...

Ở Biên Hòa một thời gian, ông phủ Nghĩa được thăng đi trấn nhậm phủ Trà Vang (Trà Vinh), tỉnh Vĩnh Long, tòng sự dưới quyền tồng đốc Trương Văn Uyển và bố chánh Truyện.

Tính cương trực, ông không chịu luồn cúi và cũng không tư vị một người nào. Bấy giờ em vợ bố chánh Truyện hay có thái độ hỗn xược, ông chẳng nể nang gì một hôm cho đánh 5 roi, lại đánh thêm 5 roi nữa gửi về phạt phụ huynh vì không biết dạy con em. Do đó bố chánh đem lòng thù, tìm dịp hãm hại. Trước kia, Nguyễn Ánh bị Tây Sơn đuổi, lương thực thiếu hụt, ở Trà Vang người Thổ quyên giúp rất nhiều, thêm một số lớn tình nguyện tòng quân, nên khi tức vị vua nhớ ơn, xuống chiếu miễn thuế thủy lợi rạch Lang Thé cho dân Thổ. Thấy thủy lợi đó quan trọng, một người Tàu lo lót với tổng đốc Uyển và bố chánh Truyện giành lấy độc quyền và đắp đập để khai thác. Các hương mục Thổ kéo nhau đến kiện ở dinh tri phủ Bùi Hữu Nghĩa; tri phủ xử ràng:

“Việc tha thuế thủy lợi là ơn riêng của vua Thế Tổ ban cho dân Thổ, nay ai nhỏ hơn vua Thế Tổ mà đứng bán rạch ấy thì có chém đầu nó cũng không sao!”

Dân Thổ được lời xử ấy bèn phá đập của người Tàu. Giữa hai bên xảy ra huyết chiến, phía Trung Hoa chết mất tám người.

Nhiều dân Thổ bị bắt khai ra lời xử của Bùi. Tổng đốc và bố chánh Vĩnh Long bắt luôn ông giải về Gia Định rồi đệ sớ lên triều đình, buộc vào tử tội: xúi giết người và làm loạn.

Đứng trước nỗi oan tình, bà thủ khoa Nghĩa quyết lặn lội ra Huế minh oan cho chồng.

Bấy giờ, Phan Thanh Giản đang làm thượng thư bộ Lại. Bà thủ khoa tìm đến tư dinh Phan để trình bày sự lộng quyền của các quan tỉnh Vĩnh Long, rồi đến Tam pháp ty khua ba hồi trống “kích cổ đăng văn”. Tam pháp ty gồm có nhân viên cao cấp của bộ Hình, Đô sát viện và Đại lý, dân gian gọi là “Ba toà quan lớn” tự họp xử không định kỳ, chỉ có những phiên nhóm bất thường để xét các vụ đặc biệt, mỗi vụ họp theo tiếng trống của người bị oan khuất tự đến dóng lên.

Bà thủ khoa vừa rung trống thì một thày đội chạy đến thâu tờ trạng đem vào trình viên quan chực. Ông này giao lại Tam pháp ty nghị án rồi chính vua chung thẩm như sau:

“Tha tội tử hình cho Bùi Hữu Nghĩa, song phải quân tiền hiệu lực, lập công chuộc tội.”

Bà Từ Dũ, mẹ vua Tự Đức, nghe tin này lấy làm cảm thương cho người liệt phụ đồng hương, bèn cho vời vào ban một tấm biển trạm bốn chữ vàng: “Liệt phụ khả gia”.

Cứu được chồng, bà thủ khoa từ giã kinh đô, thẳng đường về Biên Hòa ít lâu sau thọ bệnh rồi mất tại làng Tân Hiệp, tổng Chánh mỹ thượng.

Khi bà mất, thủ khoa Nghĩa đang trấn nhậm ở Châu Đốc Hay tin vội về nhưng tới nhà thì việc tống táng đã xong, ông sụt sùi đọc bài văn tế có những câu thống thiết như sau:

Nơi kinh quốc mấy hồi trống dóng, biện bạch này oan nọ ức; đấng hiền lương mắt thấy thảy đau lòng.

Chốn tỉnh đường một tiếng hét vang, hẳn hòi lẽ chánh lời nghiêm, lũ bằng đảng tai nghe đều mất vía.

Công danh lỡ vì mang bệnh quỉ, em chẳng phải như vợ Mãi Thần ngày trước, thời chưa thông làm thói dể duôi

Khó hèn cam nào dám trách trời, bậu chẳng phải như vợ Tô Tần thuởxưa, vận chưa đạt đem lòng khinh bạc...

Ăn cần ở kiệm, giầu không khoe, khó cũng không đua - Mua nghĩa, chác nhân, trước chẳng phai, sau cũng chẳng lạt.

Ôi! Sông Lệ vàng chìm - Non Côn ngọc nát.

Cảnh giai lão trách lòng trời đất, khó có nhau, giầu cũng có nhau - Quỉ vô thường gây cuộc bể dâu, vật tráo chác, người sao tráo chác.

Con sáu tuổi thơ ngây một bóng, em sao đành nhắm mắt qui tiên - Chồng trăm bề lo lắng một mình, bậu sao nỡ sấp lưng cưỡi hạc.

Ai mượn lão Diêm phù rước khách, mẹ lìa con vì gã khiến ức oan - Ai mượn ngươi quỉ bá đưa đàng, chồng xa vợ ở ngươi nên bạc ác.

Chữ dại đức tất đắc kỳ thọ, đọc tới phát buồn – Câu tích phước tắc hữu dư khương, nghe càng thêm chát.

Qua đề bậu chẳng bằng tiên đũa, phận phấn gương chẳng kịp nửa giờ - Trời giết người chi sá gươm đao, chứng nghèo ngặt không đầy một lát.

Đêm khuya hãy nưng niu một trẻ, nghĩ từ cơn ruột tựa kim châm - Ngày dài thêm vắng vẻ không em, nhớ từ chặng, gan dường muôí xát.

Cuộc long hổ lấp rồi ba thước đất, ôi thôi rồi má phấn hồng nhan - Bạn phụng loan phân rẽ một phương trời, lo đáo để duyên đơn phận bạc...

Đôi liễn thờ vợ ông viết như sau:

“Ngã bần, khanh năng trợ; ngã oan khanh năng minh, triều dã giai xưng khanh thị phụ.”

“Khanh bệnh, ngã bất dược, khanh tử ngã bất táng, giang sơn ưng tiếu ngã phi phu.”

(Ta nghèo, mình hay giúp đỡ; ta tội, mình biết kêu oan, trong triều ngoài quận đều khen mình mới thật là đáng vợ;

Mình bệnh, ta không thuốc thang; mình chết ta không mai táng; non sông cùng cười ta chẳng xứng gọi là chồng.)

Vợ mất ba năm, ông mới lại có dịp về thăm nhà, nhân làm bài thơ:

Khóc vợ:

Đã chẵn ba năm mới đặng thăm,
Màn loan đâu vắng bặt hơi tăm.
Gió nào đưa thấy hình dương liễu,
Đêm quạnh ai hoài tiếng sắt cầm.
Chồng nhớ vợ, lòng tơ bối rối,
Con thương mẹ, lụy ngọc tuôn dầm.
Có linh chín suối đừng sao lãng,
Thỉnh thoảng về thăm lúc tối tăm.

Được ít lâu ông chán nản việc đời, xin từ quan, trở về quê quán tại Bình Thủy, làm thuốc và dạy học, vui thú điền viên, thường ngày uống rượu ngâm thơ với bạn là cử nhân Phan Văn Trị.

Ngày 21 tháng giêng Nhâm Thân (1872) ông từ trần, thọ 65 tuổi.

NỮ SĨ SƯƠNG NGUYỆT ANH

Khoảng 1850, ông Nguyễn Đình Chiểu làm thày lang ở Tân Thuận đông, tỉnh Gia Định, kết duyên với bà Lê Thị Điều, người Cần Giuộc, Chợ Lớn. Được ba trai, ba gái, trong số này có bà Nguyễn Thị Khuê là con thứ tư, sinh ngày 24 tháng 12 năm quý hợi (1863). Vóc người mảnh mai, tư dung thanh nhã, lại nhờ sự chăm sóc dạy dỗ của thân phụ, nên sớm trở nên một trang tài sắc lẫy lừng. Song gặp lúc thời thế đảo điên, lòng người dáo dở, kén cá chọn canh mãi không tìm được nơi xứng ý, nên đến năm cha tạ thế, thiếu nữ đã 25 tuổi mà vãn giữ phòng không. Gia đình hồi ở Ba tri, trong vùng có ngự sử Lê Đình Trọng về htru trí, mở trường dạy học. Vài ba thư sinh gấm ghé cô nữ sinh, nhất là Giảng và Xuyên. Một hôm ông đồ vắng nhà, hai anh đến chơi bàn luận văn chương.

Cô Năm Khuê ra câu:

Đằng tiểu quốc, sự Tề hồ, sự Sở hồ?

(Nước Đằng nhỏ, ở giữa Tề Sở, biết thờ nước nào?)

Anh Xuyên đối:

Ngã đại trượng, phạt Quách hĩ, phạt Sở hĩ

(Gậy ta dài, đã đánh Quách lại đánh Sở)

Cô Năm đỏ bừng mặt, lui vào nhà trong. Một lát, cho con ở ra trao mảnh giấy, có hai câu:

Chiêu Quân nhan sắc nghe ra uổng
Tây tử phong lưu nghĩ lại buồn!

Giảng và Xuyên lủi thủi ra về...

Lúc đó, viên tri phủ sở tại cho người mai mối, bị khước từ, nên đem lòng hờn giận, kiếm chuyện làm khó, đến nỗi gia đình cô phải dời đi Cái Nứa, tỉnh Mỹ

Tho, sao lại chạy sang Rạch Miễu, cùng tỉnh, mới thoát được nanh vuốt. Ở nơi đây, rồi cô kết duyên cùng viên phó tổng Nguyễn Công Tính, sinh hạ được một gái thì chồng tạ thế.

Khi cư tang, cô có bài thơ tự thán:

Năm canh thức nhắp, năm canh những
Nửa gối so le, nửa gối chờ
Vườn én rủ ren trên lôí cũ
Canh gà xao xác giục tình xưa

Và quyết tỏ chí hướng của mình:

Xướng tùy phộn đẹp vợ hòa chồng
Kẻ mất người côn trải mấy đông
Giai lão một câu dành lỗi hẹn,
Hiếu tư hai chữ dốc ghi lòng.
Đã quen ngon với mùi rau ốc.
Đâu nỡ vui cùng thói bưóm ong.
Gương tỏ đời nay trang tiết phụ,
Lâu dài tiếng tốt tạc non sông.

Chính trong lúc này ngoài cửa xôn xao oanh yến, thày bảy Nguyện ở Mỏ Cày gửi thơ trêu:

Ai về nhắn với Nguyệt Anh cô
Chẳng biết lòng cô nghĩ thế mô?
Không phải vãi chùa toan đóng cửa!
Đây lòng gấm ghé bắc cầu Ô...

Cô Năm đáp ngay:

Chắng phải tiên cô cũng đạo cô
Cuộc đời dâu bể biết là mô?
Lọng sườn dầu rách, còn kêu lọng
Ô bịt vàng ròng vẫn tiếng ô!
Phải thời cô quả, chịu thời cô
Chẳng biết tuồng đời tính thế mô?
Dòm thấy bụi trần toan dóng cửa
Ngọc lành chi để thẹn danh ô!

*  *  *

Từ đó sống trong cảnh sương phụ, lấy hiệu là Sương Nguyệt Anh. Ba chữ bút danh này sớm nổi lên như cồn trong làng văn tự, vì bà ngâm vịnh rất nhiều, tài học uẩn súc, lời văn lại trau chuốt, khiến nên có nhiều người mộ tiếng, tới lui thăm hỏi.

Một nhà nho ở làng Vĩnh Kim (Mỹ Tho) là Hô Bá Xuyên trao một bài thơ, ý muốn cùng bà chắp nối:

Trời đất ghen chi chữ sắc tài
Vườn xuân vội úa bảy phần mai!
Gương loan sửng sốt càng ngơ ngác,
Phấn vẽ giồi mài sợ kém phai.
Lặng lẽ duyên hồng tơ tóc vắn,
Vấn vương phận liễu tháng ngay dài...
Bông dào bao thủa thay đôi lứa,
Nỡ để trăng thu xế bóng đoài!

Song bà đã quyết chí ở vậy nuôi con, nên họa lại:

Tài không sắc, sắc không tai,
Lá úa nhành khô cũng tiếng mai!
Ngọc ánh chi nài son phấn điểm,
Vàng ròng há sợ sác màu phai!
Ba giềng trước đã xe tơ vắn,
Bốn dức nay tua nối tiếng dài...
Dẫu khiến duyên này ra đến thê,
Trăng thu dù xế, rạng non đoài!

Một ông phủ tân trào cũng gửi lại mấy câu tâm sự:

Phải gần với Nguyệt lúc lưng vơi,
Đặng hỏi Hang nga nỗi sự đời.
Ở hạ mây mưa còn kém sắc
Về thu non nước tỏ cùng nơi.
Hay trông Dữu Lượng xây lầu trước,
Hoặc đợi Thanh Liên cất chén vời (1)
Vóc ngọc há sờn cơn gió bụi,
Tài tình rõ mặt khá đua bơi...

Bà đáp lại bằng hai bài cự tuyệt:

Đường xa vời vợi, dặm chơi vơi
Nghĩ nỗi mày xanh ngán sự đời!
Biển ái nguồn ân còn lắm lúc
Mây ngàn hạc nội biết đâu nơi!
Một dây oan trái rồi vay trả,
Mấy cuộc tang thương há đổi dời?
Chước quỷ mưu thần ôu những kẻ
Gặp cơn nguy hiểm khó đua bơi!

*  *  *

Hết lúc trăng đầy đến lúc vơi
Doanh hư trong cuộc phải coi đời
Ven mây bắn thỏ xa ngan dặm
Đáy nước cung thiềm tỏ khắp nơi.
Nột trí đứa gian hiềm vẻ rạng
Vui lòng người triết thú đua bơi.
Khơi dòng hối thực ưng ra mặt (2)
Đứng giữa trời xanh tiết chẳng dời!

Một văn hữu cũng gửi tặng thơ:

Đem mình mai một chốn non thần
Cái vóc hoa lành cám bâý xuân
Cội ấm bóng êm lòa nét bạc
Nhành sương lá tuyết ánh màu ngân
Hương thơm đẹp ý người du cảnh
Ngút sạch vui chân khách lạc trần
Nỡ chẳng vẽ hình nơi cửa sấm
Đem mình mai một chốn non thần.

Bài này là họa vần bài Thưởng bạch mai của nữ sĩ:

Non linh dất phước trổ hoa thần
Riêng chiếm vườn hồng một cảnh xuân
Tuyết đượm nhành tiên in sắc trắng
Sương pha bóng nguyệt ánh mau ngân
Mây lanh gió tạnh nương hơi chánh
Vóc ngọc mình băng bặt khói trần
Sắc nước hương trời nên cảm mến
Non linh dất phước trổ hoa thần.

Con gái bà tên Nguyễn Thị Vinh, sau này gả cho Mai Văn Ngọc. Ba ngày sau khi sinh con gái là Mai Huỳnh Hoa, cô Vinh qua đời. Bà buồn rầu, lên Saigon dạy chữ nho và làm biên tập rồi làm chủ bút tờ báo Nữ Giới Chung.

Thấy Mai Văn Ngọc tám năm chưa tục huyền, bà khuyên:

Có lúc tòng quyền, có lúc kinh
Làm trai nào át khỏi tiền trình
Bơ thờ nắng rọi hoa nghiêng nhụy
Lay lắt mưa qua bướm giấu hình
Ngửa mặt đành cam con thất hiêú
Nghiêng tai chịu tiếng quỷ vô tình
Dưới đời at dứt đường sinh hóa
Trướng chấn riêng ngươi quạnh một mình (3)

Đến khi nền đô hộ Pháp ngày càng đè nặng, bà có thơ:

Thái tức trần gian sự cánh vi
Bỉ thương tạo hóa dụng tâm bi
Nam trì dể cuộc hoàn nan giải
Tự tín dê hồi phản tự nghi.

Dịch nôm:

Ngán thay thế sự cứ sai lầm
Trẻ tạo bày ra chẳng dụng tâm
Cuộc ấy khó hay mà khó giải
Tự ngờ, tự tm, rôí tơ tằm. ..

Ngày vua Thành Thái ngự giá vào Nam, nữ sĩ cảm khái:

Ngàn thu mới gặp hội minh lương (4)
Thiên hạ ngay nay trí mở mang
Tấc đất ngọn rau tràn dưới mắt
Đai co'n bàu rượu chật ven đàng.
Vui lòng thánh đê nơi xe ngựa
Xót dạ thần dân chốn lửa than
Nước mắt cơ cùng trời đất biết
Biển dâu một cuộc thấy mà thương!

Khi thấy lính Việt sang tùng chinh bên Pháp (1914-18) bà cũng làm bài thơ chữ Hán:

Đình thảo thành sao liễu hựu ti
Chinh phu hà nhật thị qui kỳ
Bán liêm tàn nguyệt thương tâm dạ
Nhất chẩm đề quyên lạc lệ thì
Tái bắc vđn trương cô nhạn ảnh
Giang nam xuân tận tảo nga mi
Giác lai kỷ dộ tương tư mộng
Tằng đáo quân biên tri bất tri?

Bài này Nguyễn Đình Chiêm dịch:

Cỏ rạp sân thềm liễu rủ tơ
Chàng đi bao thủa lại quê nhà
Nửa dêm trăng xế lòng ngao ngán
Chiếc gối quyên gào lệ nhỏ sa
Ăi bắc mây dăng che bóng nhạn
Vườn xuân nắng tạc ủ mày nga
Nhớ nhau môý lúc chiêm bao thấy
Ngàn dặm lang quân biết chẳng là!

Làm báo ít lâu, bà mắc chứng đau mắt, chữa mãi không khỏi, sau thành lòa hẳn, lui về ở với bà con ở Mỹ thạnh hòa, đến năm Canh thân ngày 12 tháng l l (4-l-1921) tạ thế, thọ 58 tuổi, mộ để ở cách chợ Ba Mỹ chừng lOO thước, về lối đường Mỹ Chánh (Bến Tre).

Lãng Nhân

______________________

Chú thích:

1.                      (l) Dữu Lượng đời Tấn, phong cách hào sảng, khi ở Giang Châu có xây một lầu cao đặt tên là Dữu Lân để tiếp khách.  Thanh Liên: Lý Thanh Liên tức là thi sĩ Lý Bạch.

2.                      (2) Hối thực: thơ Hứa Hồn gửi cho người ẩn giả ở Vị Tân “Vị tân hối thực Nam dương ngọa” (ăn no bên sông Vị, nằm khểnh đất Nam Dương): ý muốn nói theo lối người đi ẩn dật không muốn ra mặt với nhân thế.

3.                      (3) Trướng chấn: chấn là Kinh dịch chỉ người con trai đầu lòng.

4.                      (4) Minh lương: minh quân lương tướng = vua sáng suốt, tướng giỏi.

Lãng Nhân

LIỆT NỮ ẤU TRIỆU

Khi về nước, chí sĩ Phan Bội Châu bị chính quyền Pháp giam lỏng ở dốc Bến Ngự, Huế, trong ngôi nhà ba gian, chung quanh có sân và vườn nhỏ. Phía trái lối ra vào, sát tường rào, có một mái đình, giữa đề bốn chữ “Ấu Triệu bi đình” (Nhà bia Ấu Triệu) hai bên cột đề câu đối quốc văn:

Tơ nhân sợi nghĩa giây lưng trắng

Dạ sắt lòng son nết má hồng

Giữa đình là một tấm bia đá mặt trước khắc chữ nho, mặt sau khắc quốc ngữ như sau: Bia liệt nữ Ấu Triệu, người xã Thê Lại Thượng, phủ Thừa Thiên, năm canh tuất đời vua Duy Tân, bị bắt vì quốc sự, bị tra tấn hết sức tàn nhẫn, nhưng thủy chung không cung khai một lời. Ngày 16 tháng 3 năm ấy tự tử trong ngục. Các đồng chí nhờ vậy mà được thoát nạn. Than ôi quả là một liệt nữ. Sống vì nước chết vì nòi. Bà Trưng, cô Triệu, xưa rày mấy ai!

Hỏi ra mới biết Ấu Triệu là danh hiệu ông Phan đặt cho cô Lê Thị Đàn, con nhà tiền bối cách mạng Lê Xuân Uyên. Khi cha bị giam tại nhà lao Thừa Thiên, cô Đàn phải lui tới thăm nom. Vốn là một thiếu nữ đương thì xuân sắc lại có theo đòi bút nghiên nên sớm được đốc phủ họ Đinh, gốc Nam Kỳ, bấy giờ là viên chức cao cấp trong tòa Khâm sứ, để ý tới và hứa sẽ hết sức giúp cho thân phụ cô được tha, nếu ưng thuận làm tiểu tinh. Vì thương cha nuốt hận chốn lao tù, cô cũng nghĩ như nàng Kiều:

Dâng thư đã thẹn nàng Oanh

Lại thua ả Lý bán mình hay sao!

Thế là cô trở thành “Cô Đốc” sau khi cha được phóng thích. Chẳng bao lâu sau đó, đốc phủ phải đổi vào Sàigon. Nghĩ mình chút phận lẽ mọn, cô nhất quyết không theo chồng, ở lại với cha, tiếp tục chí hướng cách mạng. Để tiện liên lạc với các đồng chí của cha, cô mở một quán nước bên vệ đường An Hòa. Ỏ đây, một hôm cô gặp ông Phan. Rồi khi ông Phan sang Trung Hoa, được tin cô tuẫn tiết, ông viết trong tập “Việt Nam Nghĩa liệt sử” đoạn hồi ký được trong nước dịch lại như sau: Sau khoa canh tý tôi đỗ cử nhân rồi vào Huế, nói là để học trường Hậu bổ rồi ra làm quan. Nhưng thật ra là để tìm những người có tư tưởng trong học giới Việt Nam hồi ấy như Nguyễn Thượng Hiền, Phan Châu Trinh và sĩ phu Trị Thiên. Nam Ngãi, nghĩa là tìm đồng chí cách mạng. Trên đường từ An Hòa về thị xã Huế, tôi thường nghỉ chân trong một quán bên vệ đuờng. Chủ quán là một cô gái trẻ đẹp, có tên là “Cô Đốc”. Hỏi ra mới biết lai lịch đáng thương đánh kính của cô. Từ đó chúng tôi đã trở thành một cặp đồng chí cách mạng. Sau khi tôi qua Nhật vì phong trào Đông du, Cô Đốc hoạt động trong nước với nhiệm vụ vận động du học sinh và tài chánh trong hai tỉnh Thừa Thiên và Quảng Trị. Năm 1912, Việt Nam Quang Phục hội thành lập, lẽ tất nhiên cô là đảng viên Trị Thiên. Năm 1916, cuộc khởi nghĩa của Việt Nam Quang Phục do vua Duy Tân lãnh đạo, với sự giúp sức của mấy ông Trần Cao Vân, Thái Phiên, Tôn Thất Đề... bị thất bại cô Đốc bị Pháp bắt áp giải về Huế, giam tại nhà lao Phủ Thừa, tra khảo để tìm liên hệ tổ chức. Bị cực hình tra tấn, cô cương quyết không xưng ra một đồng đảng nào hay bộ phận nào của đảng. Rồi trong một đêm không sao, nhân lúc quân coi ngục ngủ say, cô Đốc xé áo làm dây, treo cổ lên song sắt nhà lao...

Cô Đàn hy sinh thân thế để cứu cha, lại có lòng quả cảm trung thành với đảng, tự hủy đời mình, gương dũng liệt thật đáng ca ngợi và kính phục. Song tặng cô danh hiệu Ấu Triệu (cô Triệu Thị Trinh nhỏ) đặt cái công bảo toàn cho đảng ngang với sự nghiệp đánh đông giẹp bắc của Hai Bà cùng cô Triệu, e có phần quá mức.

BÀ TÚ XƯƠNG VÀ BÀ PHAN BỘI CHÂU

Ông Trần Tế Xương, quán làng Vị Xuyên, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định, sinh năm Canh ngọ (1879) mất năm Bính ngọ (1906) vốn là một tay hào hoa, văn hay chữ tốt, gặp khoa nào cũng:

Ta thấy người đi, ta cũng đi

Cũng lều cũng chiêú, cũng vô thi

lăm le bia đá bảng vàng cho sang mặt vợ, nhưng rồi chỉ mang về cho vợ được hai chữ “Bà Tứ” thôi nên đâm ra chơi bời khinh bạc. Có bài tự cười:

Lúc túng toan lên bán cả trời

Trời cười: thằng bé nó hay chơi

Cho hay công nợ là như thế

Mà vẫn phong lưu suốt cả đời

Tiền bạc phó cho con mụ kiếm

Ngựa xe chẳng thấy lúc nào ngơi

Còn dăm ba chữ nhồi trong ruột

Khéo khéo không ma nó lại rơi...

Tiền bạc phó cho con mụ kiếm tuy nói sỗ sàng thế nhưng thâm tâm vẫn nể vì, khen ngợi:

Quanh năm buôn bán ở mom sông

Nuôi dủ năm con với một chồng

Lặn lội thân cò khi quãng vắng

Eo sèo mặt nước buổi đò đông

Một duyên hai nợ âu dành phận

Năm nắng mười mưa dám quản công!

Cha mẹ thói đời ăn ở bạc

Có chồng hờ hững cũng như không...

Hai câu mỉa sau cùng hiển nhiên không phải lời bà Tú xỉa xói: là con nhà danh giáo ở làng nho học Lương đường Hải dương, trước sau bà chỉ cắn răng chịu đựng, đâu dám nói gì. Hai câu kia là ông Tú tự mắng mình quên nghĩa tào khang.

* * *

Bà Tú Xương cắn răng chịu đựng “một duyên hai nợ âu đành phận” cũng như bà Phan Bội Châu.

Bà Phan Bội Châu, khuê danh Thái Thị Huyên, con nhà nho Thái Văn Giai ở làng Diễn Lam, thôn Thục Nam, huyện Nam Đàn tỉnh Nghệ An, nguyên là bạn học của thân phụ ông Phan. Khi về làm dâu họ Phan, mẹ chồng đã khuất bóng, cha chồng bệnh hoạn, bà phải một thân gánh vác giang sơn: một giang sơn nghèo rớt mồng tơi. Chồng phải quanh năm dạy học nơi xa, có kiếm được đồng lương thì chiều đãi bạn bè chưa đủ, sau đó lại bôn ba nước ngoài, mãi đên khi bà vợ 60 tuổi mới gặp lại ông được nửa giờ, thì ông phải giải về Huế, bà ở lại Nghệ.

Đến ngày 22 tháng 5 năm 1936, bà từ trần, thọ 71 tuổi. Được tin báo, ông Phan khóc bà bằng hai cặp câu đối:

I

Ba mươi năm cầm sắt khéo xa nhau, mưa sầu gió thảm, chỉ bóng làm chồng, ngồi ngó trẻ con rơi lệ nóng

Dưới chín suối thân bang như hỏi đến, lấp biển dời non, nao ai giúp bác, chỉ còn mình lão múa tay không.

II

Tình cờ gặp khách năm châu, hơn ba mươi năm chồng có như không, cố đứng vững mới ghê, ngậm đắng nuốt cay tròn đạo mẹ

Khen khéo giữ nền tứ đức, ngoài bảy chục tuổi sống đau hơn chết, thôi về mau cho khỏe, đền công trả nợ nặng vai con...

Và ông kể lại lai lịch cho các con nghe như sau:

Này con, các con ơi,

Cha e chết ở ray mai, có lẽ mẹ mày không được một phen gặp nhau nữa... Nhưng nếu Trời thương ta, cho hai ta đồng chết, thì gặp nhau dưới suối vàng, cũng vui thú biết chừng nào!

Song đau đớn quá, mẹ mày e chết trước ta. Ta bây giờ nếu không chép những việc đời mẹ mày cho chúng con nghe, thì chúng con rồi đây không rõ mẹ mày là người thế nào, có lẽ bảo: mẹ ta cũng như người thường thảy cả.

Than ôi, ta với mẹ mày “vợ chồng thật” gần năm mươi năm, mà “quan, quả” gần bốn mươi năm: khi sống chẳng mấy hồi tương tụ, tớt chết lại chỉ tin tức nghe hơi...

Chúng mày làm con người, đã biết nỗi đau đớn của cha mẹ, chắc lòng con thế nào mà an thích được.

Nay ta, trong lúc sắp sửa chết mà chưa chết, đem lịch sử mẹ mày nói cho hay:

Mày nên biết: nêú không có mẹ mày thì chí của cha mày đã hư những từ lâu rồi.

Cha ta với tiên nghiêm của mẹ mày xưa, đều nhà nho cũ, rất chăm giữ đạo đức xưa. Mẹ mày lớn hơn ta một tuổi. Hai ông đính thông gia với nhau từ khi ta mới lên một.

Tới năm hai mươi ba tuổi, mẹ mầy về làm dâu nhà ta. Lúc âý, mẹ ta bỏ ta đã tám năm rồi, trong nhà duy có cha già với em gái bé. Ta vì sinh nhai bằng nghề dạy trẻ, luôn năm ngồi quận ở phương xa, cái gánh sớm chiều gạo nước gửi vào trên vai mẹ mày.

Cha ta đối với dâu con rất nghiêm thiết, nhưng chẳng bao giờ có sắc giận với mẹ mày.

Cha ta hưởng thọ 72 tuổi, song bị bệnh nặng từ ngày 60. Liên miên trong khoảng 10 năm những công việc thuốc thang hầu hạ bên giường bệnh, cho đến các việc khó nhọc nặng nề người ta không thể làm được, thảy dều tay mẹ mày gánh vác. Kể việc hiếu về thờ ông cha như mẹ mày thật là hiếm có. Trước khi cha ta lâm chung vài phút đồng hồ, gọi mẹ mày bồng mày đến cạnh giường dạy ta rằng:

- Ta chết rồi, mày phải hết lòng hết sức dạy cháu ta, và hết sức thương vợ mày. Vợ mày thờ ta rất hiếu chắc trời cũng làm phúc cho nó.

Xem lời nói lúc lâm chung của cha ta như thế, cũng dư biết nhân cách của mẹ mày rồi. Năm cha ta sáu chục tuổi, còn hiếm cháu trai, vì ta lại là con độc đinh nên cha ta khát cháu lắm. Mẹ may muốn được chóng sanh trai cho bằng lòng cha, nên gấp vì ta cưới thứ mẫu mày. Chẳng bao lâu em mày sinh. Trong lúc thằng cu mới ra đời, mẹ mày gánh việc ôm ấp, đùm bọc hơn một tháng.

Cha ta được thấy cháu đầu hoan hỉ quá, thường nói với ta rằng:

- Ta chỉ còn việc chết chưa nhắm mắt được là mày chưa trả cái nợ khoa danh mà thôi...

Mẹ mày nhân đó càng cảm đức thứ mẫu mày thân yêu hơn chị em ruột. Kể đức nhân ái với người phận em như mẹ mày cũng ít có.

Cứ hai chuyện trên, bảo mẹ mày là hiền, về thời trước ắt không quá đáng. Nhưng mà bắt buộc ta trọn đời ghi nhớ luôn luôn, thì lại vì một việc:

Nguyên nhà ta chỉ có bốn tấm phên che sương, chẳng bao giờ chứa gạo tới hai ngày. Ma vì trời cho ta cái tính quái đặc, thích đãi khách, hay làm ơn. Hễ trong túi được đồng tiền, thấy khách hỏi tức khắc cho ngay. Thường khi từ quận về nhà, khách hoặc năm sáu người, có khi mười người chẳng hạn, mà chiều hôm sớm mai, thiếu gì tất hỏi mẹ mày. Mẹ mày nào có gì đâu! Chỉ dựa vào một triềng hai thúng từ mai tới hôm, mà cũng nghe chồng đòi gì thì có nấy. Bổng dạy học của ta tuy khá nhiều, nhưng chưa đồng xu nào mẹ mày được xài phí. Khổ cực mâý cũng không sắc buồn, khó nhọc mấy cũng không tiếng giận.

Từ ta ba mươi sáu tuổi cho tới ngày xuất dương, những khi kinh dinh việc nước, mẹ mày ngầm biết hết mà chưa từng hé răng một lời.

Duy có một ngày kia, tình cờ ta ngồi một mình, mẹ mày đứng dựa cột kế một bên ta mà nói:

- Thày toan bắt cọp đó mà! Cọp chưa thấy bắt, mà người ta đã biết nhiều. Sao thế?

Mẹ mày nói câu đó mà lúc đó ta làm ngơ, ta thiệt dở quá! Bây giờ nhắc lại trước khi ta xuất dương, khoảng hơn 10 năm nghèo khó lại bạn bè nhiều, vậy mà vững chí trong khốn cùng, một phần lớn là nhờ ơn mẹ mày.

Tới ngay ta bị bắt về nước, mẹ mày gặp ta một lần ở Nghệ, hơn nửa tiếng đồng hồ chỉ có một câu nói với ta rằng:

- Vợ chồng ly biệt nhau hơn hai mươi năm, nay được một lần gặp thầy, lòng tôi đã mãn túc rồi. Từ đây về sau, thày làm gì tùy thày, đừng nghĩ gì tới vợ con. Chỉ mong thày giữ được lòng xưa là đủ.

Hỡi ơi, câu nói ấy bây giờ còn phảng phất bên tai ta, mà té ra ta chầy chà năm tháng, chẳng làm một việc gì, chốc đã chẵn mười năm! Nay mẹ mày chết trước ta, trách nhiệm của ta e còn nặng thêm mãi mãi.

Suối vàng quạnh cách, biết lối nào thăm

Đầu bạc trăm năm, còn lời thề cũ

Mẹ mày thật chẳng phụ ta, ta phụ mẹ mày!

“Công nhi vong tư, chắc mẹ may cũng lượng thứ cho ta chừ...

(Bản dịch nguyên văn chữ Hán của Tùng Lâm Lê Cương Phụng)

“Chỉ mong thày giữ được lòng xưa”, lời dặn lại nghe đơn sơ mà thật đanh thép, khiến nhà chí sĩ sau này tránh xa những cám dỗ của Pháp, tìm quên lãng trong kinh kệ:

Vàng khê trắng toát khác đôi bên

Thôi mặc ai chê, mặc tiếng khen

Sông núi lỡ làng màu lịch sử

Gió trăng chờn chợ mối lương duyên

Khó long lay nổi lòng son sắt

Chẳng hổ ngươi vì tiếng bạc den

Ba chén xong rồi ai nấy bạn?

Một pho kinh Phật, một cây đèn...

CÔNG NƯƠNG NGỌC VẠN VÀ CÔNG NƯƠNG NGỌC KHOA

Năm 1613, Nguyễn Phúc Nguyên nối nghiệp chúa ở Dinh Cát (vùng Quảng Trị) rồi dời về làng Phước Yên (huyện Quảng Điền.) Mười năm sau thiên tới Kim Long. Khoảng sông Hương núi Ngự thênh thang này mới gọi là đủ chỗ cho gia đình binh sĩ và số di dân ngày một thêm đông, vì nhu cầu sinh tồn, cũng vì nữa tấm lòng cảm mến vị chúa mới, có nếp sống thanh đạm lại hiền lành như Bụt nên được tôn là Chúa Sãi, một danh từ bình dân đượm tình kính cẩn.

Năm 1625, có ngườl tiến dẫn đến dinh Chúa một nho sĩ tên Đào Duy Từ. Trong những cuộc đời gian khổ, ít có ai dầy dạn triền miên bằng người thư sinh áo vải này. Vốn quê ở Thanh Hóa, cha là Đào Tá Hán, văn hay chữ tốt, phục vụ dưới trướng chúa Trịnh, chỉ vì thiếu chút khiêm cung mà bị khai trừ, phải theo nghề hát bội làm sinh kế. Khi lưu diễn ở làng Ngọc Lân, thôn nữ Vũ Kim Chi bỏ nhà đi theo, được một năm thì sinh ra Từ. Rồi năm năm sau, Hán tạ thế, Vũ thị chăm sóc cho con theo đòi bút nghiên. Đến năm 1592, chúa Trịnh mở khoa thi kén nhân tài. Theo luật nhà Chúa, con cháu phường hát không được dự thi. Từ ngậm ngùi tủi thân. Xã trưởng Ngọc Lâm ngỏ ý với Vũ thị: sẽ nhận cho Từ đổi sang hg Vũ, ra thi mà đỗ thì họ Vũ sẽ gá nghĩa với hắn. Bấy giờ Từ vừa 21 tuổi, ra ứng thí, đỗ ngay cử nhân thứ hai, đang sửa soạn dự thi tiến sĩ thì việc khai man lý lịch bị phát giác, tên bị xoá trên xuân bảng, mũ áo cử nhân phải nộp lại quan trường. Vũ thị uất ức, mượn liều thuốc độc quyên sinh. Vừa thương xót mẹ, vừa thấy tủi nhục trong lòng, Từ bỏ làng ra đi, quyết vào Đàng Trong khuông phò Chúa Nguyễn chống nhau với Chúa Trịnh cho hả mối thù bị luật lệ bất công đàn áp.

Thế là một mình thất thểu trên đường, không một đồng dính túi. Ngày xin ăn ngoài chợ, tối lăn ngủ nơi đền chùa. Cũng tìm cửa này cửa nọ xem có việc gì làm, thì vóc dáng thư sinh đương sao nổi nặng nhọc. Những lúc vô công rồi nghề, ngồi buồn lẩm nhẩm làm bài phú Ngọa long cương, ví mình như Khổng Minh lúc còn nằm khàn trên gò Ngọa Long. Cứ quanh quẩn như thế mà tuổi bốn mươi lúc nào không biết.

Đi sâu vào mãi đàng trong, Từ xin được một chân chăn trâu cho phú hào Lê Phú. Ngủ chuồng trâu mãi, một hôm thấy nhà trên có tiệc đãi những nho sĩ tiếng tăm trong vùng. Nghe có đàm luận văn chương, lẻn đến lắng tai, thì bị chủ mắng át: “Thằng chăn trâu biết gì mà đứng đó?” Bấy giờ họ Đào mới đem hết tài năng ra ứng đối, làm mọi người ngạc nhiên rồi nảy lòng kính nể. Từ được trớn, đem bài Ngọa long cương ra ngâm, cử tọa vô cùng khen ngợi. Tiếng ca tụng rồi đến tai quan khám lý Trần Đức Hòa, người liền cho mời Từ đến dạy các con học, sau mến tài, lại gả con gái cho. Khi làm rể, Đào Duy Từ đã năm mươi tuổi.

Sở dĩ chúng tôi phải nói cặn kẽ về lai lịch của danh sĩ họ Đào vì ông là người có công lớn trong sự nghiệp Nam tiến của dân tộc sau này.

* * *

Vậy thì, năm 1625, vào yết kiến Chúa Sãi, Đào Duy Từ đã 55 tuổi. Chúa phán:

- Ta nghe hiền sĩ vào Đàng Trong này đã lâu, ắt đã nhận thức rõ ràng về tình thế bản trấn. Thì đấy, Đàng Ngoài không ngớt tìm phương đánh phá, đó là mối lo tâm phúc. Còn đối với Chiêm thành thì từ khi nhà Trần mở mang hai châu Ô Lý, vẫn chưa lúc nào yên. Hôi trăm năm trước, đức Thánh Tông bản triều đã đem quân vào dẹp loạn, bắt sống vua Chiêm, lấy đất từ núi Thạch Bi lập ra tỉnh Quảng Nam, cho khắc thơ vào Bia Đá để kỷ niệm. Tưởng đã yên, ngờ đâu người Chiêm trí trá, sớm đầu tối đánh, tình trạng vẫn là bất ổn, cho đến tận ngày nay. Ta đã đọc bài Ngọa long cương của hiền sĩ. Ví mình với vị đại quân sư, ắt hiền sĩ đã có sách lược giúp ta cứu dân độ thế chứ?

- Khải chúa, tiểu dân đâu dám có cao vọng làm điều gì hơn người xưa. Người xưa đề ra sách lược “bắc cự Tào Tháo, nam hòa Tôn Quyền” thì nay ngu kế của tiểu dân là “bắc cự họ Trịnh, nam hoà Chiêm Thành.”

- Sách lược này thật là thấu đáo, rất hợp ý ta. Song điều quan trọng là phương cách thực hành sao cho có hiệu quả...

Khải chúa thượng, về việc chống cự với phương bắc, tiểu dân nghĩ thượng sách là đắp một lũy ở Phong Lộc, ngoài Quảng Bình, sau đó đắp thêm một lũy nữa cao hơn và dài hơn, từ cửa Nhật Lệ đến mũi Đâu Mâu. Quân Trịnh có mọc cánh mới hòng qua được. Còn phần “nam hòa Chiêm Thành” thì tiểu dân trông cậy ở lòng nhân ái của chúa công, để mở rộng vòng giao hiếu với lân bang, trao đổi lấy sản vật cần thiết và nhất là thêm chỗ trú chân và nương tựa cho đám dân đến với chúa mỗi ngày một thêm sầm uất. Như vậy, mục đích cuộc Nam hòa là mượn đất, mượn chứ không phải chiếm. Người Chiêm có tính hiếu chiến, nhưng lại quen mui lười biếng. Đánh vào điểm yếu tính hiếu chiến, nhưng lại quen mui lười biếng. Đánh vào điểm yếu ấy, ta đem chăm chỉ ra làm gương. Mượn khoảng đất nào, ta ra công cầy cấy vun sới, tự lực cánh sinh. Họ trông thấy kết quả, muốn theo thì tự ý, ta không ép buộc. Ta sẽ lấn dần bằng cách ôn hòa, không phải dùng chi đến sức mạnh cho tốn công...

Nghe đến đây, Chúa Sãi đứng lên, mặt mày hớn hở, ra hiệu cho Đào tới ngồi cẩm đôn bên án thư, và phán:

- Lời trình bày của tiên sinh thật là khuôn vàng thước ngọc. Sao tiên sinh lại đến với ta muộn màng quá vậy?

Rồi chúa vời các quan chức hiện diện đến và tuyên bố:

- Đào tiên sinh đây, ta tôn là bậc thày. Vậy từ nay mỗi khi tiếp xúc, không ai được gọi tên mà phải thưa với tiên sinh bằng tiếng “thày.” Và ngay bây giờ, ta phong thày chức Nha úy Nội tán, tước Lộc Khê hầu, kiêm quản việc quân cơ...

Từ đó, Đào đứng ra đốc thúc việc xây lũy. Ròng rã hai năm mới xong lũy Trường Dục ở Phong Lộc, rồi phải khó nhọc bốn năm nữa mới hoàn thành lũy Thày bề cao một trượng, dài 300 trượng.(1)

Đào chăm lo đôn đốc việc đắp lũy. Đường đất diệu vợi mà không nề vất vả, thường đến tận nơi, nhìn tận mắt, cắt đặt mọl việc một cách chu đáo và hữu hiệu, khiến dân phu tâm phục mà gắng sức, nên công việc tiến triển không nhanh chóng nhưng chắc chắn..

Đôi lúc được về nhà nghỉ mệt, trước hết họ Đào vào hầu chúa để thăm thưng về hiện tình giao hảo với lân bang. Và Đào phấn khởi thấy mọi việc diễn ra tốt đẹp phần lớn là do lòng nhân hậu và thái độ ôn hòa, cởi mở của chúa dễ khiến mọi người cảm thông, vui vẻ hưởng ứng. Chẳng mấy chốc, cuộc giao thương trở nên cần thiết cho mọi người. Rồi người Chiêm thường sang trú ngụ bên ta cho dễ làm ăn, dân ta cũng mướn nhà bên đất họ để mở cửa hàng hay trồng trọt. Sự thân thiện này dần dà lôi cuốn cả phía Chân Lạp ở dưới xa vào vòng ảnh hưởng, nên mỗi khi thuận gió mùa, nhiều thuyền Chân Lạp tìm đến cửa Thuận An, đem những của ngon vật lạ trong Nam ra đồi lấy vải vóc và nông cụ.

Từ quen rồi đến mến. Một hôm khâm sai của vua Chân Lạp Chay Chetta II tới phủ, dâng quốc thư lên Chúa Sãi, thỉnh cầu mở cuộc bang giao giữa hai nước và nếu không có gì trở ngại thì vua Chân Lạp sẽ làm lễ tương kiến. Nguyên vua Chey-Chetty II này lúc nhỏ ở dưới quyền đô hộ của vua Xiêm, lớn lên thấy như bị áp bức khó chịu, nên tính liên lạc với Chúa Nguyễn ở phía Đông, phòng khi có biến. Chúa Sãi chấp thuận ngay. Hai bên hẹn ngày rồi hôm vua Chân Lạp tới Thuận An, một đội binh sĩ dàn chào và tiền hô hậu ủng đưa vào phủ chúa. Ở đây đã chăng đèn kết hoa, sẵn bày yến tiệc, chúa cùng đình thần ân cần niềm nở tiếp đãi vị thượng khách trong tiếng đàn sáo du dương. Ông vua nước bạn chừng ngoài hai mươi lăm tuổi, cử chỉ đĩnh đạc nhưng khiêm tốn, trong khi đối đáp với Chúa Sãi qua người thông dịch, trông vẻ thản nhiên như không chú ý đến hai thiếu nữ đứng sau chúa để điều khiển bữa tiệc: ấy là hai công nương Ngọc Vạn và Ngọc Khoa, hai gái yêu của Chúa, tuổi chừng mười tám đôi mươi, da trắng tóc dài, dáng dấp thướt tha, mỗi khi sai bảo quân hầu tiếng nói khi nặng khi thanh, lên bổng xuống trầm, tuy ông không hiểu nghĩa nhưng cũng thấy vui tai thích thú.

Đến khi bãi tiệc, đoàn kî sĩ lại hộ tống vị vua trẻ về thuyền để hôm sau hồi quốc.

Chưa đầy một tháng, đã thấy sứ giả Chân Lạp dẫn đầu đám tùy tùng chở đến phủ chúa từng gánh quả phẩm, soài, măng cụt, sầu riêng, cùng hai cặp ngà voi và hai tấm da hổ, vào yết kiến Chúa, dâng lời thỉnh cầu của vua Chân Lạp xin đón công nương Ngọc Vạn về làm hoàng hậu vì ngôi hoàng hậu Chân Lạp chẳng may đã vắng người năm trước đó rồi. Chúa Sãi ngần ngừ, không muốn ép con vì biết con khó ưng đi một nơi xa lạ, sống với những người nước da bánh mật, râu tóc bờm xờm, nên quay lại nhìn Đào, Đào lựa lời dịu ngọt khuyên nhủ công nương:

- Thấy công nương dùng dằng, có vẻ không được như ý, thày rất thông cảm. Ở đời ai chẳng muốn sống yên vui bên người thân yêu nơi quê cha đất tồ. Chỉ tại họ Trịnh tàn ngược mà chúa chúng ta phải chống lại và chuẩn bị cầm cự lâu dài, còn việc cần ngay bây giờ là lo an toàn cho con dân nơi Đàng Trong này.

Họ vì mến đức mà theo vào ngày một thêm đông. Chúa phải tính sao đây? Tất là phải hòa hoãn với phía nam. Là vì, như công nương thấy đấy, từ Quảng Bình vào đây đất sỏi khô cằn, nguồn lợi chỉ trông vào rừng với biển, vậy phải tìm nơi mình có thể duỗi chân được mới là kế vẹn toàn.

Nay mà công nương lên ngôi hoàng hậu nước Chân Lạp thì là một việc rất vui mừng. Hai nước giao hảo với nhau sẽ lợi cho cả đôi bên, về an ninh cũng như về thông thương, có khi còn về binh bị nữa, nếu có sự bất trắc xảy ra. Còn về việc trước mát thì một số con dân được theo hầu công nương sẽ tìm cách làm ăn, đỡ một phần lo cho chúa thượng. Huống chi, nghĩ cho cùng thì ba trăm năm trước đây, công chúa Huyền Trân đời nhà Trần tuy đã nghĩ ngợi như công nương bây giờ, mà rồi cũng ngả theo quyền lợi của đất nước nên ngày nay chúng ta mới được yên chỗ nơi sông Hương núi Ngự này. Mong công nương ưng thuận đi cho, để chúa thượng vui lòng...

Công nương Ngọc Vạn ngẩng nhìn, thấy mái đầu chúa đã điểm bạc, thì lẳng lặng cúi xuống, hai má đỏ bừng. Thế là việc hôn nhân được quyết định và lễ cưới được xúc tiến ngay. Phủ Chúa tưng bừng rộn rịp trong quanh cảnh tráng lệ huy hoàng, khiến nhân dân cũng nức lòng hưởng ứng việc vui hiếm có.

Riêng công nương Ngọc Vạn thì giọt lệ lúc lạy chào cha mẹ không phần nào “lấy lệ” như của những thiếu nữ ngày vu qui, mà trái lại, chua xót thiết tha trước viễn tượng một người chồng xa đường khác giống và một tương lai mơ hồ, nhưng nghĩ đến nhà đến nước, phải quyết tâm với một chữ “đành.”

* * *

Tin vua Chân Lạp kết thân với Chúa Sãi chẳng mấy lúc đã đến tai vua Po Rome ở kinh thành Đồ Bàn (tức là Vijaya, Bình Định.) Thấy mình lẻ loi, cần hợp tung với Chân Lạp và Việt, vua vội vàng ra yết kiến Chúa Sãi nhân tiện thắt một dây liên lạc lâu bền, thỉnh cầu được đem ngôi hoàng hậu Chiêm Thành hiến công nương Ngọc Khoa.

Chúa Sãi cũng do dự chưa quyết thì Đào Duy Từ lại dâng lời khả phủ, lần này không phải nói nhiều, vì công nương Ngọc Khoa thấy chị được vinh quang, cũng nhẹ nhàng ưng thuận. Và một đám cưới nữa không kém uy nghi long trọng được tồ chức, rồi công nương Ngọc Khoa, bây giờ là hoàng hậu Ngọc Khoa, xuống thuyền trực chỉ Đồ Bàn cùng một đám đông người Việt theo hầu. Hoàng hậu vào cung, không khỏi ngạc nhiên: có đến năm chục cung nữ quỳ gối làm lễ chào mừng. Nhưng bà yên lòng ngay: nước da ngăm ngăm và dáng dấp quê kệch này lụa là son phấn nào che dấu được mà hòng đương đầu với nụ cười của đất Kim Long! Quả nhiên, “má hồng không thuốc ma say,” vua Po Rome từ đây chỉ quanh quẩn bên mình bà hoàng hậu mới. Đôi khi muốn tránh sự đòi hỏi của vua, bà giả đau, lót ít bánh tráng dưới nệm rồi nằm lên vặn mình cho kêu sột soạt, vua thấy ái ngại lại càng săn sóc nâng giấc hơn.

Bên nhau ròng rã hai chục năm trường, vua Po Rome không những một lòng chung thủy với hoàng hậu lại còn thần phục nhà Chúa nữa, năm năm triều cống không chút đơn sai. Tiếc thay, đến năm 165 l , phe đảng chính trị và tôn giáo xung đột nhau, một cuộc nội chiến xảy ra, vua và hoàng hậu bị sát hại. Chúa Hiền phải đem quân vào cứu, dẹp tan rồi phải đặt người Việt giữ đất trị an. Từ đó, Chiêm thành sát nhập vào lãnh thổ Việt Nam thành những tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định, Qui Nhơn, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận, Phan Rang, Phan Thiết.

Về phía Chân Lạp, hoàng hậu Ngọc Vạn được vua Chey Chetta II sủng ái, lại vốn là người đức hạnh và thông minh nên rất được nhân dân kính trọng. Nhớ lời dặn của Chúa và của Thày, bà tìm mọi cách giúp đỡ cho người Việt được tới khai khẩn đất đai trong vùng lưu vực sông Đồng Nai thành những ruộng đồng phì nhiêu. Lại cho họ lập ấp, lập làng, mở lớp dạy chữ nho, xưởng làm công nghệ... Có khi bà còn đặt họ vào những chức vụ quan trọng trong triều. Sự xâm nhập của người Việt mỗi ngày thêm sâu rộng vào đất nước Chân Lạp là do sự giúp đỡ khôn khéo và kín đáo của hoàng hậu Ngọc Vạn.

Trong hoàng gia bấy giờ có ba hoàng tử: người lớn nhất, Rama Thuppday Chan là con hoàng hậu người Chân Lạp, hai người sau là con bà Ngọc Vạn: Batom Racha và em là Chetta IlI. Khi vua Chey Chetta II băng, bà Ngọc Vạn đương nhiêu trở thành thái hậu, thái tử Rama Thuppday Chan lên nối ngôi.

Vị vua mới này ít lâu sau cưới một công chúa Mã Lai rồi ngả theo đạo Hồi. Thái hậu can ngăn vì bà vốn là một Phật tử thuần thành, ngại Hôi giáo gây ảnh hưởng không hay cho người đồng hương, nên bà âm thầm cho người ra Kim Long vời Hiền vương là cháu gọi bà bằng cô, vào Nam để bàn mưu truất phế Rama Thuppday Chan và phò hoàng tử Batom Racha lên ngôi.

Batom Racha ở ngôi được 12 năm thì bị ngay em mình, Chetta III, nổi lên làm phản và sát-hại. Thế là trong nước rối loạn, phe này dựa thế vua Xiêm, phe kia theo phò chúa Nguyễn, kình địch nhau, gây náo loạn khắp nơi tháng này qua năm khác, làm nhân dân điêu đứng, chán nản, cuối cùng quy về một mối, do họ Nguyễn lãnh đạo, trải qua bao cay đắng mới đừng chân được ở đất Hà Tiên năm 17 14.

Hiện nay, nhiều tỉnh còn giữ tên cũ khi thuộc thủy Chân Lạp: Sa đéc, Sóc trăng, Châu đốc, Bà rịa... Ngay cả tên Sài Gòn, nhiều người đoán phỏng: Thầy ngòn (Đê ngạn đọc lối Tàu) Sấy Công (Tây cống theo tiếng Tàu.) Hơn nữa, nhiều nơi còn theo mẫu hệ, đặt tên con theo họ mẹ, mặc dầu bố mẹ có ký hôn thú.

* * *

Tính ra, từ Trần Nhân Tông xướng xuất, Đào Duy Từ đôn đốc, rồi ba vị hương sắc quê mình: công chúa Huyền Trân, công nương Ngọc Khoa và nhất là công nương Ngọc Vạn, mở lối cho biết bao nhiêu đồng bào hăng hái “sang miền khách địa, chung nỗi ân ưu, khơi sông bắc cầu, riêngphần lao khổ” (3) từ thế kỷ 14 đến thế kỷ 18, năm trăm  năm trường mới hoàn thành cuộc nam tiến của dân tộc.

Từ Hà Tiên, vạch một đường cong qua Cà Mau rồi ra Huế, ráp với đường cong trước từ Huế đi Hà Nội, lên Cao Bằng vòng ra ải Nam Quan, ta sẽ vẽ ra một chữ S cân đối và duyên dáng, ưa nhìn nhất giữa các nước trên bản đồ Đông Nam Á châu.

Lãng Nhân

____________________

Chú thích:

1.                      Lũy Thày, sau này được vua Minh Mạng đặt tên là Định Bắc trường thành. Nhờ lũy này mà nhà Nguyễn thắng nhà Trịnh năm Mậu Tí 1648, Ất Mùi 1655, Đinh Mậu 1657.

2.                      Xem bài Châu ngọc chốn kinh kỳ, Tôn Thất Lệ Vân, đặc san Tiếng sông Hương, Dallas 1990.

3.                      Bài Tế Trận vong tướng sĩ của Nguyễn Văn Thành.

Đối với những bậc danh nhân đã cống hiến cuộc đời cho sự tồn tại và thanh danh của đất nước, nhân dân ta trước đây không dám nêu tên tục, tên húy của các ngài, vì nêu ra là lỗi với lòng sùng bái đương nhiên phải có. Cho nên những tên tục, húy, chỉ được ghi trên sử sách, còn thường thì dùng biệt hiệu, bút danh hoặc chức vị (1), như Tiên Điền, Hưng Đạo vương, Lê Thái Tổ...

Từ ngày theo kiểu tây phương, lấy tên “cúng cơm” của các bậc tiền bối đặt cho đường phố, tuy cũng hiểu đó là một cách biểu dương, nhưng khi gọi “phố Nguyễn Du, đường Lê Lợi” hẳn ta cũng thấy lòng tôn kính không còn trọn vẹn nữa, có vẻ như chỏng lỏn, xách mé, mà không nhận ra ngay.

Chúng tôi dài dòng ở đây, cốt để tỏ rằng sự lễ độ của dân ta thể hiện bằng cách kiêng nể phương danh các đấng, nên khi viết “Hai Bà” chúng tôi không nêu tên họ, theo như nhân dân gọi ngôi đền trên bãi Đồng Nhân là “Đền Hai Bà”, bởi ai cũng hiểu rằng gần hai nghìn năm rồi, hai chị em Bà đã oanh liệt dựng nước và chết cho nước, không có hai Bà nào khác.

* * *

Lạc tướng họ Trưng ở Mê-Linh (phủ Yên-Lãng tỉnh Phúc-Yên ngày nay) kết duyên với bà Man Thiện Trần Thị Đoan, cháu ngoại Hùng Duệ Vương (thứ 18). Lạc tướng sớm thất lộc. Bà quả phụ dốc lòng chăm sóc hai con gái sinh đôi ngày l tháng 8 năm Giáp tuất (Tây lịch 14). Chắc là chị, Nhị là em (2) được rèn luyện theo tinh thần yêu dân làng, yêu cảnh thổ và nhất là tập luyện võ nghệ để tự vệ trong buổi nhiễu nhương.

Bà Chắc sớm kết duyên với ông Đặng Thi-Sách. Ông này bấy giờ nối nghiệp cha Đặng Thi- Kế đứng cai quản hạt Châu-Diên (phủ Vĩnh-tường, tỉnh Vĩnh-Yên bây giờ) rất có uy tín với các châu khác trong nước.

Vào năm Giáp-Ngọ (T.L. 34) nhà Đông Hán thôn tính xong họ Triệu, chiếm nước Nam Việt, chia làm 9 quận: Nam Hải, Thương Ngô, Uất Lâm, Hợp Phố, Cửu Chân, Nhật Nam, Châu Nhai, Đạm Nhĩ và Giao Chỉ (là nước ta), mỗi quận đặt dưới quyền một viên thái thú.

Đây là lần thứ nhất ta lệ thuộc nước Tàu, thái thú là Tô Định, một tên tham tàn hống hách, đày đọa nhân dân, bắt mò ngọc trai, tìm ngà voi, nộp thuế má nặng nề, thật là trăm bề điêu đứng.

Trước cảnh thương tâm, ông Sách nổi lòng công phẫn, gửi thư cảnh cáo Tô Định: “Phương Nam tuy nhỏ, nhưng ức vạn sinh linh cũng là con đỏ của triều đình. Kẻ đi tuyên dương đức hóa, phải lâý việc yêu dân trước hết. Ngươi nay làm chính trị, bắt tội người nói thẳng, bày mưu hay, mà lại thương kẻ luồn lọt, bợ đỡ, để cho nịnh thần chuyên quyền. Lúc nào cũng nói thương dân, mà bóc lột người dưới càng ngày càng dữ. Rán mỡ dân dể thỏa lòng dục. Cậy mình như gươm Thái A sắc bén, đâu có hay thân mình như giọt sương sớm dễ tan... Nếu ngươi không mau đổi chính sách, sẽ nguy vong đến nơi”.

Sau đó vợ chồng bàn tính cơ mưu: một mặt thao luyện trai tráng cho tinh thục, một mặt liên lạc với hào kiệt các nơi làm vây cánh để chờ khi lực lượng hùng hậu, một quét là xong.

Trong khi xếp đặt cơ ngơi, một hôm ông Sách cải trang đi với mấy tùy tùng xuống Long Biên để xem xét tình hình. Không ngờ có kẻ gian theo dõi, mật báo Tô Định, hắn liền ra lệnh bắt và hành quyết ngay, không cho biện bạch một lời. Mấy tùy tùng phải trộm đem thi thể chủ về Châu Diên.

Trước hành vi man rợ này, bà Sách căm hận vô cùng, song thế còn mỏng manh, đành cố dần lòng, lo khâm liệm cho chồng, rồi giải tán gia nhân cùng trai tráng, chỉ giữ lại ít người thân tín, cho theo quan tài chồng về Mê Linh an táng.

Bà Man Thiện thấy tang lễ sơ sài, như chỉ làm lấy lệ mà thôi, có vẻ không hài lòng, nói mát:

- Thấy cảnh con tan vỡ, mẹ thương quá là thương. Mà sao con bình tĩnh thế được, giỏi thật!

Bà Sách sụp ngay xuống, gục đầu trên gối mẹ, òa lên nức nở. Bà em chạy lại, khẽ đặt tay lên vai chị đang run rẩy theo từng tiếng nấc, nhỏ nhẹ nói:

- Thưa mẹ, chị con mãi hôm nay mới khóc được ra tiếng đấy chứ! Còn thì cứ ấm ức trong lòng không dám hở ra, sợ đến tai bọn giặc thì làm sao tiếp tục dõi theo đường lối để hoàn thành chí nguyện cứu dân cứu nước của anh con, mà chúng đã cắt đứt nửa chừng. Đúng thế không, chị?

Bà chị vội lau nước mắt, đứng dậy ôm chầm lấy:

- Cảm ơn em, em đã thấu hết tâm can của chị rồi đó! Vậy em sẽ giúp chị một tay chứ?

- Sẵn sàng! Giúp cả hai tay... vì tuy em còn nhỏ nhưng biết nghĩa lớn. Hơn nữa nhiều chị em nơi làng xóm cũng uất hận vì bọn lính Tàu hay cướp bóc, hãm hiếp, chẳng ai không muốn tống cổ chúng đi cho.

- Vậy thì hay lắm. Em hãy dẫn dụ họ để lập thành một đội nữ binh, cố tập rượt cách chiến đấu cho thật hùng dũng. Phần chị sẽ cho người về Châu Diên gọi hết trai tráng lên đây họp với thanh niên Mê Linh, vào rừng sâu thao luyện cho kín đáo. Chị lại cho người thân tín đi liên lạc với các bậc anh thư anh kiệt bốn phương để làm hậu thuẫn, nhất định sẽ thành công...

Sau đó, nhờ bà Man Thiện chỉ dẫn và sắp đặt kỹ càng, chẳng bao lâu mọi việc tiến hành khả quan. Hưởng ứng với đại nghĩa, có Cao Doãn và phu nhân (3) Cùng 12 vị nữ hiệp:

- Bát Nàn công chúa, quán làng Tiên La, huyện Diên Hà (Thái Bình ngày nay) nguyên là vợ Lạc tướng Trương Quán bị Tô Định hại sau khi giết ông Sách.

- Bà Hoàng Thiều Hoa, người huyện Gia Hưng, tỉnh Thanh Hóa.

- Bà Phùng Thị Chính cùng chồng là Đinh Lượng, chủ trại ở Sơn Tây.

- Bà Lê Chân, quê làng An Biên, huyện Đông Triều, tỉnh Hải Dương, có phụ thân bị Tô Định hại.

- Bà Cao Nhứ, ở trại họ Cao, Hoa Lư.

- Bà Đào Phương Dung cùng hai em là Đào Hiển Hiếu, Đào Quý Minh.

Khi thấy lực lượng có cơ đáp ứng được nhu cầu của kế hoạch: tướng giỏi, quân đông và khí thế bừng bừng ai cũng nóng lòng giết giặc, Hai Bà bèn đứng lên phất cờ khởi nghĩa.

Bấy giờ là năm 40 dương lịch, vào giữa mùa xuân, núi rừng Mê Linh bỗng rực sáng ánh đuốc từ muôn phương đổ lại, chiếu rạng đám đông quân binh và dân chúng. Dù đang mang tang chồng, bà Chắc không mặc tang phục, uy nghi trong bộ khăn vàng áo vàng tượng trưng cho Đại Nghĩa Dân Tộc, ung dung bước tới lễ đài cáo yết trời đất, bách thần và tiên tổ, rồi tuyên đọc bốn lời thề (4):

Một xin rửa sạch thù nhà
Hai xin đem lạt nghiệp xưa họ Hùng
Ba, kẻo oan ức lòng chồng
Bốn, xin vẹn vẻ thửa công lênh này...

Trống đồng nổi lên từng hồi, làm rúng động bốn phương. Bà Chắc lại đọc lời tuyên ngôn:

“Tôi là nữ lưu, song đau xót cảnh lầm than của nhân dân vì người nước khác là Tô Định giữ thói chó dê, ngược chính hại dân, tôi là cháu ngoại triều Hùng, không thể điềm nhiên ngồi nhìn, nên mới đem nghĩa binh mà trừ bọn nghịch tặc, cúi xin trời đất thánh thần giúp cho lũ chúng tôi lấy lại được giang sơn, ấy là đại đức của trời đất nâng đỡ chúng tôi vậy.”

Lễ xong, Hai Bà chia quân kéo đi, chiêng trống dưới thuyền, cờ biển trên đường rầm rộ xuống Long Biên, chỉ trong mấy ngày hạ hơn sáu mươi thành. Tô Định bỏ cả ấn tín chạy trốn(5).

Khi giặc không còn một bóng, Hai Bà thu quân về Mê Linh, mọi người hoan hô và thỉnh cầu Hai Bà lên ngôi. Lúc ấy vào tháng 3 năm Canh Tí (40 d.l.)

Hai Bà liền làm lễ đăng quang Trưng Vương, đóng đô ở Mê Linh, suy tôn bà Man Thiện ngôi Thái hậu. Lệnh đầu tiên ban xuống là tưởng thưởng quần thần.

Bà Bát Nàn không chịu nhận chức tước, chỉ xin được đem một tên giặc về làng Tiên La đề chặt đầu làm lễ tế chồng, rồi xuống tóc đi tu.

Bà Hoàng Thiều Hoa nói: Tôi chỉ làm nhiệm vụ chứ không nghĩ đến danh vọng. Hai Bà phong làm “Đông cung tướng quân”.

Bà Phùng Thị Chính được phong “Thị Nội tướng quân”.

Bà Lê Chân được phong “Tiên phong nữ tướng quân”.

Nhờ Thái Hậu chỉ dạy cách sắp đặt cho trăm họ yên ổn làm ăn, Hai Bà để hết tâm cơ vào việc tăng cường quân lực, vì biết thế nào bọn Tàu cũng trở lại trả thù.

Quả nhiên, hơn một năm sau, đến tháng 4 Nhâm dần (42 đ.l.) Hán Quang Vũ sai Mã Viện đem hai vạn quân cùng rất nhiều xe và thuyền phối hợp thủy bộ tấn công quân ta. Trung lang tướng Lưu Long, thủy sư đô đốc Đoàn Chí bị quân ta đẩy lui về vùng Hắc Giang, để lại hơn nghìn xác. Mấy tháng sau, giặc lại từ Cao Bằng Tuyên Quang đánh xuống, nhưng thất bại, tổn hại khá nhiều. Lần thứ ba, Mã Viện từ Long Biên kéo lên, rồi cũng phải rút về vì bị kháng cự dữ dội.

Trong văn bia ở đền Hai Bà (6) có đoạn: “Mưu trí như Mã Viện mà còn bị thua ba trận! Thanh thế quân ta đã làm cho người Hán mâý năm mất ăn mất ngủ. Ôi trí tuệ biết nhường nào, khí khái biết nhường nào!” Nhất là trong trận thứ 3 này có một trường hợp lạ lùng: bà Thị nội tướng quân Phùng Thị Chính giao tranh với giặc trong tình trạng mang thai, đã gần kỳ sinh, giữa lúc múa gươm trên lưng ngựa thì trở dạ, phải lui vào trong quân, sinh xong, bọc con vào vạt áo giáp, rồi hiên ngang xông ra tiếp tục sát phạt, cho đến lúc địch phải lui mới quay về.

Trận sau, Mã Viện chia hai mặt tấn công, bắc đánh xuống, nam đánh lên. Quân ta phải phân đôi nên yếu hẳn, Hai Bà gắng cự địch phía hồ Lãng Bạc, không ngờ Mã dùng mưu vô sỉ: cho quân cởi bỏ quần áo tồng ngồng tiếp chiến. Nữ binh xấu hổ, hàng ngũ tự nhiên rối loạn, Hai Bà phải ra lệnh rút. Quân Tàu thừa thế đuổi nà. Đến xã Hát Môn, cùng đường, Hai Bà nhảy xuống sông Hát tự trầm. Lúc này vào ngày mồng 6 tháng 2 năm Quí mão (năm 43 dương lịch).

Khi hay tin này, bà Phùng Thị Chính và bà Lê Chân trẫm mình chết theo (7). Bà Đào Phương Dung cùng hai em, Đào Hiển Hiếu và Đào Quí Minh, khi rút khỏi vùng sông Hát, lui về miền Thổ quan, chiêu mộ nghĩa quân, tiếp tục đương đầu với Mã Viện (Di tích nay còn ở ngõ Thổ quan, ngõ Lệnh cư, gần ô Chợ Dừa, phố Khâm thiên, Hà Nội. Vùng này hiện còn một nơi có tên là Bãi Trận). Sau, không chống nổi quân Tàu, chị em họ Đào lui về bến Bồ Đề, và khi tan vỡ, bà Phương Dung cũng nhảy xuống sông tự tử (Điểm đặc biệt thời ấy: khi một phụ nữ đứng lên khởi nghĩa, chồng con và họ hàng đều hăm hở theo sau).

Mã Viện thắng trận bằng một thủ đoạn đê hèn, đúng như lời thơ Hải Nam Đoàn Như Khuê:

Quắc thước khoe chi đầu tóc trắng (8)
Cân thoa, đọ với gái quần hồng!

Hai Bà ở ngôi được bốn năm, mở trang đầu cuốn sử đấu tranh giành độc lập cho sông núi. Quốc dân tỏ lòng biết ơn và kính phục nên đã lập đền thờ ở Cẩm Khê, Mê Linh, Hát Môn và Hà Nội. Đền ở Hà Nội lớn nhất, dựng ở bãi Đồng nhân, trên bờ sông Hồng, năm Đại định thứ 3 (l 142) triều Lý Anh Tông. Sau vì đất bãi lở nên năm 1819, dân làng Đồng nhân dời đền vào khu trường Giảng Vũ dưới triều Lê, ở thôn Hương Viên, cũng thuộc làng Đồng nhân, tức là địa điểm hiện nay. Trong đền có tượng Hai Bà và 12 nữ tướng. Đến năm 1932 đền lại phải trùng tu. Dịp này, báo Trung Bắc mở cuộc thi thơ để kỷ niệm, bài trúng giải nhất là của ông Hoàng Thúc Hội:

Ngựa Gióng đã lên không
Rừng Thanh voi chửa lồng
Một chồi hoa nụ Lạc
Muôn dặm nước non Hồng
Trăng tỏ gương hồ Bạc
Mây tan dấu cột đồng (9).

Ba mươi chữ ghi cả thời điểm lãn vĩ tích người xưa: giữa khoảng ông Gióng trước, bà Triệu sau, là lúc hoa cùng nụ nở bùng trên đất Việt, trăng Lãng bạc sáng như gương, xóa hẳn dấu cột đồng sau đó... Bấy nhiêu dẫn xuống câu kết:

Nén hương lòng cố quốc
Xin khấn một lời chung

Lời khấn chung không lúc nào âm hưởng lại trầm thống và thành khẩn bàng trong ngày kỷ niệm Hai Bà năm 1932 này, giữa hồi cực thịnh của thực dân Pháp, khí thế của toàn dân nổi lên bừng bừng sau những vụ:

- năm 1925 đòi phải tha cụ Phan Bội Châu

- năm 1926 ùn ùn truy điệu cụ Phan Chu Trinh

- năm 1930 khóc ông Nguyễn Thái Học cùng đồng chí bị chém ở Yên Bái (để 24 năm sau rũ sạch được gần l00 năm thuộc địa).

Đuổi được hùm cửa trước, ngờ đâu một bọn vô lại phản phúc mở cửa sau đón sói, quàng ách nô lệ khác lên núi sông, khiến cả triệu người, phần vùi thân đáy biển, phần thất thểu khắp năm châu. Giờ đây ở nước ngoài, gặp ngày mồng 6 tháng 2, ai không tưởng niệm đến Hai Bà trong lời khấn chung:

Hướng về nước thẳm non xa
Xin cho muôn dặm một nhà mới cam ...

Lãng Nhân

__________________________________

Chú thích:

1.                      Ông Trần Quốc Tuấn, tước Hưng Đạo Đại Vương nay gọi là Trần Hưng Đạo, chúng tôi cho là không đúng.

2.                      Theo thần tích làng Lâu thượng, huyện Bạch hạc, Phú thọ, quê hương Hai Bà chuyên nuôi tàm, khi chọn kén thì chia ra 2 loại: kển dầy gọi là kén chắc, mỏng là kén nhì, nên theo nghề đặt tên. Chắc là chắc bền. Còn Trắc, chữ Hán là nghiêng, hẹp, đo lường, thương xót, e không hợp dùng làm lên (Trưng Vương lịch sử Cúc Hương Hoàng Thúc Hội - Tài liệu Thái Văn Kiểm).

3.                      Trưng vương lịch sử - Hoàng Thúc Hội - tài liệu Thái văn Kiểm.

4.                      Theo Thiên Nam ngữ lục.

5.                      Trưng Vương Côag Thần Phủ Lục - Viện Khảo Cổ Sàigòn - Sử địa số 22 tháng 4 năm 1971).

6.                      Văn bia do tiến sĩ Vũ Hoán Phủ soạn tháng 5 năm Canh Tí (Minh Mạng 21 - 1840). Nguyên văn: “Trí như Phục ba nhi tam tiệp! Thanh thế năng sử Hán nhân tiêu can giả sổ nẫm. Thị hà đằng trí tuệ, hà đẳng nghĩa khái!”

7.                      Sau bà Lê Chân được thơ øtrong ngôi đền ở Ngõ Nghè, Hải Phòng

8.                      Sử Tàu khen Mã Viện là “quắc thước ông”

9.                      Mã Viện khi rút quân về, cho trồng một cột đồng ở biên giới, trên cột khắc hàng chữ “Đồng trụ chiết, Giao chỉ diệt”. Dân ta mỗi khi qua đó, lấy đất lấy đá ném vào chân cột, dần dần cột chìm mất không còn dấu tích.

Ỷ LAN PHU NHÂN

Ngày mồng một tháng 3 năm giáp thìn (l064 dương lịch) vua Lý Thánh Tông, 38 tuổi chưa có con trai, nghe đồn ngôi chùa Lôi dương rất linh thiêng, ý muốn tìm đến để khấn nguyền cầu tự, nên truyền lập đàn mở hội ở đó. Nhân dịp, cũng tính tuyển thêm cung nữ, bèn phán thị thần ra bố cáo: “Nhà nào có con gái phải cho đến xem hội, trái lệnh sẽ bị nghiêm trị.”

Hôm khai hội, đoàn ngự xa đi đến trạm Cầu Bây (Cổ bi ngày nay) vua ra dấu cho dừng lại vì nhác thấy trong một nương dâu có người con gái đang lúi húi nhặt cỏ, trên đầu như có đám mây màu che phủ (1) liền cho gọi đến và gạn hỏi:

- Gia đình nào mà vô lễ không cho con đi trảy hội, coi thường phép nước thế ư?

Cô gái khép nép thưa:

- Cha con trước làm quan ở Thăng Long, vì mẹ con không may mất sớm nên đã tục huyền, nhưng rồi người cũng thất lộc luôn, nên con mồ côi ở với kế mẫu nơi thôn Dương xá này. Tuy có nghe rao mở hội song kế mẫu con nhủ rằng nhà nghèo đua đòi sao được với nơi phú quý, thà cứ giữ phận hèn cho xong.

Thấy lời lẽ không chau chuốt nhưng có vẻ thật thà, vua ngó qua dung nhan, thì Phương phi mày liễu mặt hoa, Má đào, môi hạnh, da ngà, lưng ong (2), liền hỏi:

- Vậy chứ tên là chi, đã thành gia thất chưa?

Thưa con tên Khiết, cảnh nhà bần bách, có ai buồn hỏi tới bao giờ...

Thế là:

Mặt rồng cúi chạnh lòng thương
Phán rằng: “Này thật đá vàng chẳng sai
“Biết đâu là chẳng phúc trời
“Trẫm xưa đã nguyện mấy lời đinh ninh”
Kíp truyền quần áo sắm sanh
Xe sau rước lấy về thành Thăng Long
Dạy cho ở chốn Lan cung
Khiến người dạy bảo vào vòng sẽ hay
Lại sai chọn kỹ tháng ngày
Vào đền thị ngự (3) vui thay ai bì...

Vì vua đã thấy cô Khiết đứng trong đám cỏ nên phong làm Ỷ Lan phu nhân. Năm l066, phu nhân sinh hạ ra thái tử Càn Đức, được tiến phong Thần phi. Rồi một hoàng tử nữa lại chào đời, là Sùng Hiền hầu.

Thánh Tông khôn xiết mừng lòng.
Nhờ ơn tiên tổ Thần phi
Sinh hai hoàng tư uy nghi lạ thường
Gồm no tài đức minh cường
Thật là “dẫn tộ miên trường” lâu xa (3)

Năm l069, Chiêm thành gây hấn ở biên cương

Hóa Châu (5) là đất thành trì
Chiêm thanh nước bé nó thì xâm binh
Mệnh vua đại giá thđn chinh
Sáu quan ủy thác trong thành trị thay

Nhưng quyền tối cao vua trao cho Thần phi, đủ thấy Thần phi được sủng ái át cả hoàng hậu họ Dương.

Vua đánh Chiêm thành, không thắng. Khi rút quân về đến cầu Cự liên, nghe tin Thần phi coi việc nội trị được nhân tâm vui nhận, đất nước thái bình, nên yên lòng quay lại tấn công Chiêm thành, lần nầy đại thắng:

Xe rồng nhẹ ruổi bằng mây
Gió nhân hây hâỷ quét bay bụi hồng
Xa gần nghe thâý mừng lòng
Đều thì đón rước thánh cung khải hoàn

Niềm vui chiến thắng và thịnh trị chưa được bao lâu Thánh Tông cảm thấy:

“Xuân thu tuổi tratm đã già
“Hoàng trừ bé nhỏ dễ mà nên trao
“Thần phi tạm ngự ngôi cao
“Trông nom việc nước giữ sao cho bền
“Mai sau hoàng tử lớn lên
“Bấy giờ đã có con hiền trị thay...”

Thần phi nươc mắt tuôn đầy, khấu đầu lạy tạ. Rồi việc phải đến đã đến:

Vừa năm Nhâm tí đầu thu (1072)
Thái Tông phút chốc đmh hồ rồng bay (6)
Chiếu ra đâu đấy cùng hay
Con là Càn Đức lên thay trị vì
Sắc ra thiên hạ cộng tri
Vua lên bảy tuổi hiệu thì Nhân tông

Và Thần phi nghiễm nhiên lên ngôi thái hậu. Bấy giờ trong triều có hai phe, phe thái hậu có Lý Thường Kiệt cầm đầu quân đội, phe hoàng hậu họ Dương có tể tướng Lý Đạo Thành. Hai phe văn võ chống nhau thường xuyên. Đến năm Nhân tông 13 tuổi nhân ngày Phật đản vua thiết triều, phong Lý Thường Kiệt làm kiểm hiệu thái úy (cầm đầu võ ban) và giáng Lý Đạo Thành xuống binh bộ thị lang. Và thái hậu (Ỷ Lan) phàn nàn với Nhân tông:

- Mẹ già khó nhọc nuôi con, đến khi phú quý thì người ta giành mất chỗ. Họ sẽ đặt mẹ vào đâu đây?

Sở dĩ có vụ tranh chấp này vì khi trước Thánh tông yêu quý Thần phi nhưng trao quyền chỉ nói miệng, hoàng hậu họ Dương đương nhiên vẫn nắm chính quyền khiến nên xảy ra nhiều chuyện khó xử. Nhân tông (mới 13 tuổi) nể lời mẹ, liền bắt giam Dương thái hậu cùng 72 thị nữ vào cung Thượng dương rồi ép phải uống thuốc độc chết.

Thái hậu mong chuộc lại sự tàn ác này bằng những công đức ở kinh kỳ và tứ trấn:

Làm hết cầu quán chùa đình
Khắp hòa tứ trấn kinh thành sửa sang
Xây am xây tháp xây tường
Mở mang mọi cảnh phong quang ưa nhìn
San kinh tạc tượhg liền liền
Hồng chung bảo khánh để truyền thế gian
Khắp hết Phả lại, Phao san (7)
Cùng nơi Giao thủy, Đông ngàn, Yên tân .
Hào li chẳng tốn của dân
Sửa sang công đức nghìn xuân vững bền

Ngoài những việc làm vì từ tâm, còn những cải cách về chính trị: Những con gái nhà nghèo đã phải đem thân thế nợ cho nhà giàu, nay được chuộc về để gả cho những người góa vợ (năm l l03)

- Năm l l17, trước khi tạ thế (ngày 22 tháng l0, 25 tháng 9 Đinh dậu), thái hậu đã dặn Nhân tông ra lệnh trừng phạt rất nặng những kẻ lấy trộm hay giết trâu, vì thiếu trâu việc đồng án sẽ chậm trễ, thu hoạch sẽ không đủ nuôi dân.

Trong những đền chùa thái hậu cho dựng nên xưa kia, có ngôi đền Kim Cổ thờ Đạo giáo, sau trở thành đền thờ Thái hậu. Đền này hiện nay tọa lạc tại số 73, phố Đường Thành, Hà Nội.

_________________________

Chú thích:

l. Dưới triều Lý, dân ta tin tưởng thần quyền: trong thần tích những danh nhân được thờ nơi đình làng, thường có ghi những việc thần bí đáp ứng óc mê tín của quần chúng.

2. Những câu thơ lục bát trong bài này đều là trích ở “Truyện Ỷ Lan” do cung nữ Trương Ngọc Trong thời chúa Trịnh viết ra năm (1759). Quốc văn từ hồi đó đến nay đã qua một bước dài.

3. Thị ngự: hầu vua

4. Dẫn tộ miên trường: con cháu nối ngôi lâu dài

5. Hóa châu: ở phía nam đèo Ngang

6. Đỉnh hồ rồng bay: vua chết. Điển: Hoàng đế thành tiên, tới Đỉnh hồ, cưỡi rồng bay lên trời

7. Phả lại, Phao san: hai nơi gần sông Lục dầu thuộc tỉnh Hải dương. Phả lại có chùa Quỳnh Lâm, Phao sơn có chùa Hộ quốc, Giao thủy (Nam định) có chùa Keo, Đông ngà có chùa Cổ pháp.

BÀ TRIỆU

Sau thời Trưng Vương (năm 44) nhà Hán bị chia làm ba: Ngụy, Thục, Ngô. Nước ta gồm cầc quận Giao chỉ, Cửu chân, Nhật Nam (tức là miền Bắc và nửa trên miền Trung nước ta bây giờ) nhà Ngô đặt tên là Giao châu và năm 248 cử Lục Dận sang làm thứ sử.

Theo dấu thực dân cũ, Lục tiếp tục chính sách bóc lột và đàn áp khiến nhân dân phẩn uất trong đói khổ nhục nhã. Lòng phẫn uất nung nấu chí quật cường: quận Cửu Chân bùng lên khởi nghĩa, do cô Triệu Thị Trinh cầm đầu Cô là một thiếu nữ mới ngoài hai mươi, quê ở huyện Nông cống, tỉnh Thanh hóa, mề côi cha mẹ từ hồi ấu thơ, sống với người anh là Triệu Quốc Đạt, một thủ lĩnh ở huyện Quân an và Triệu sơn, vùng núi Nưa tỉnh Thanh.

Cô không những sức khỏe khác thường, còn giàu nghị lực và mưu lược, chí khí lại hiên ngang. Có người dạm hỏi, cô trả lời:

- Tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông, đuổi quân Ngô ra khỏi cõi, cởi ách nô lệ cho đất nước, chứ đâu thèm bắt chước ai cúi đầu khom lưng làm thân tì thiếp hèn mọn...

Cô thường ngày vào rừng núi, tụ tập đinh tráng thao luyện bỉnh mã để chuẩn bị cuộc nổi dậy. Triệu Quốc Đạt lúc đầu còn e dè khuyên can; vợ Đạt lo ngại, ngầm đi tố cáo chí hướng của cô với bọn quan Tàu.

Cô bèn giết người chị dâu ấy. Bấy giờ Quốc Đạt mới một lòng cùng em đứng ra phất cờ dũng tiến.

Cô mặc giáp vàng, cưỡi voi dữ, xông ra trước đám quân Ngô như vào chỗ không người, nhân dân cảm phục tặng cô cái danh hiệu đẹp đẽ oai hùng “Nhụy kiều tướng quân”. Ngay cả quân Ngô cũng khiếp đảm, tôn cô là “Lệ hải bà vương”.

Chúng tôi gọi tiếng “cô” vì nàng là thiếu nữ chưa thành gia thất. Nhưng quân Tàu đã tôn là Bà, chúng tôi cũng theo mà kmh là Bà Triệu. Vả lại, ít lâu sau khi khởi nghĩa Triệu Quốc Đạt bị quân gian đầu độc bỏ mình, Bà Triệu một mình đương dầu với giặc, đại công trong cuộc nổi dậy hoàn toàn trong tay Bà Vương.

Sáu tháng dòng dã, thắng nhiều trận lẫy lừng, nhân dân phấn khởi đến nỗi sứ nhà Ngô sang thăm Lục Dận phải thú nhận: “toàn cõi Giao Châu rúng động vì nghĩa binh”.

Sau Lục Dận phải dùng mưu “chia rẽ” đem tiền bạc mua chuộc thủ lĩnh địa phương, làm cho lòng quân ly tán, sức đối kháng yếu dần. Số quân ngày càng giảm sút, Bà vương cầm cự được dăm sáu tháng nữa phải rút lui. Rút đến xã Phú diên, huyện Mỹ hóa tỉnh Thanh, Bà quay gươm lại đâm cổ tự tử.

Về sau, vua Lý Nam đế cho lập miếu thờ tại xã Phú điền, huyện Hậu Lộc Thanh Hóa, tới nay miếu vẫn còn. Dân gian có câu:

“Ai về Hậu Lộc Phú Diền,
Nhớ đây Bà Triệu trận tiền giao phong”

và nêu hình bóng bà trong ca dao:

Con ơi, con ngủ cho lành
Để mẹ gánh nước rửa bành con voi
Mai con lên núi mà coi
Coi Bà tướng Triệu cưỡi voi diệt thù.

***

Đời sau có thơ ca ngợi:

Tướng lạ, tài cao, gái khác thường
Sau Hai Bà, lại có Bà Vương
Cửu chân trăm trận gan hơn sắt
Lục Dận mươi phen mắt đổ vàng
Toan lấy yếm khăn đùm vũ trụ
Quản gì son phán nhuốm tang thương
Những trang nhi nữ anh hùng ấy
Miếu vũ ngàn thu ngát khói hương.

NỮ TƯỚNG BÙI THỊ XUÂN

Quê ở thôn Xuân Hoà, xã Bình Phá, quận Bình Khê, tỉnh Bình Định, Trung Việt, bà bầm sinh thông tuệ và sức vóc hơn người, thêm cử chỉ đoan trang, nên được chung quanh kính nể. Thuở nhỏ theo đòi nghiên bút, lớn lên ham tập binh đao và nhất là học điều khiển voi trận.

Ngoài hai mươi, kết duyên cùng tướng Trần Quang Diệu của nhà Tây Sơn, chiêu mộ người làng cùng theo giúp chồng, lại lập riêng một đoàn nữ binh tinh nhuệ nức lòng theo vì phục tài thao lược và cảm mến đức tính cao quý của bà: không bao giờ ra lệnh giết những người đối phương đã bị bắt.

Trung thành với anh hồn vua Quang Trung sớm băng, hai vợ chồng đem hết lòng dũng cảm phò tá vua con Cảnh Thịnh trong lúc triều Tây Sơn suy yếu vì triều thần ganh tị nhau, chia bè kéo cánh, nguy hại cho thể thống.

Bấy giờ, nước ta chia làm hai phần: từ tỉnh Khánh Hoà miền nam Trung Việt ra Bắc dưới quyền triều Tây Sơn. Từ Khánh Hòa vào miền Nam do Nguyễn Ánh cai quản. Từ Khánh Hòa tới Qui Nhơn, vua Quang Trung dành quyền cho con Nguyễn Nhạc là Nguyễn Bảo chấp chính. Không ngờ Bảo mắc mưu Ánh, đầu hàng. Vua Cảnh Thịnh cho Vũ Văn Dũng cùng Trần Quang Diệu đem đại quân vào đánh Qui Nhơn, vây hãm hai mặt bộ và biển: hai tướng giữ thành, Ngô Tòng Châu uống thuốc độc tự tử, Võ Tánh nhảy vào đống lửa tự thiêu.

Thừa lúc đại quân Tây Sơn bận ở Qui Nhơn lại nhân có gió mùa đông bắc, Ánh cho một đạo quân ra tập kích Phú Xuân. Phò mã Nguyễn Văn Trị đóng quân ở núi Linh Thái không ngăn nổi quân Ánh do Lê Văn Duyệt chỉ huy đổ bộ chiếm cửa Tư dung. Vua Cảnh Thịnh đích thân đem binh ra kháng chiến, nhưng không nổi, phải chạy ra Nghệ An. Phú Xuân vào tay Ánh. Dừng lại Nghệ An, vua Cảnh Thịnh cử em là Nguyễn Quang Thùy cùng bà Bùi Thị Xuân tiến quân vào Quảng Bình đẩy lui binh Ánh. Hai tướng liên tiếp uy hiếp lũy Trấn ninh và Đâu mâu, song không thắng được ngay. Vua Cảnh Thịnh nóng ruột, muốn lui quân. Bà Bùi Thị Xuân xin tiếp tục chỉ huy cuộc chiến. Cỏ ngày bà thúc quân đánh phá lũy Trấn Ninh từ sáng đến hoàng hôn khiển quân Ánh nao núng.

Rủi ro xảy đến do một tì tướng Tây Sơn làm phản, nên trận Sông Gianh thua, kéo theo sự đầu hàng của một tướng khác ở lũy Động Hải, khiến bà Bùi Thị Xuân phải chia quân cứu ứng hai nơi, thành ra thể quân của bà ở Trấn Ninh suy giảm. Thấy quân Ánh sắp đổ bộ ở sông Gianh, Nguyễn Quang Thùy hoảng sợ rút binh, lui rồi bà Xuân mới biết. Bấy giờ bà đã tràn vào lũy Trấn Ninh, trọng yếu hơn các lũy khác.

Nhưng sự thoái chí của Thùy làm tinh thần binh sĩ sa sút, xin buông khí giới, hùa nhau chạy tán loạn. Cực chẳng đã, bà Xuân phải cùng một số quân trung kiên chạy về Nghệ An.

Ở đây ít lâu bà gặp lại chồng, Thái phó Trần Quang Diệu tuy chiếm được Qui Nhơn song không chống được quân địch từ hai phía, Bắc không chống được địch từ Phú Yên đánh ra và Nam từ Quảng Nam ập vào Phải hợp với Vũ Văn Dũng đỉ xuyên sơn qua Lào về Nghệ.

Rồi Nghệ thất thủ, vợ chồng cùng con gái chạy ra huyện Hương Sơn, sau tới huyện Thanh Chương thuộc miền núi tỉnh Thanh Hóa. Quân Ánh bủa vây nhiều lần không hiệu quả vì không địch lại đàn voi trận của bà Bùi Thị Xuân.

Sau Ánh cho lựa một số người giảo hoạt cải trang thành dân quê thường ngày đem cơm xôi hoa quả tiếp tế và tỏ lòng mến phục trung thành. Mới đầu vợ chàng ngờ vực, dần dần không để ý đề phòng đến nỗi mắc mưu, bị bắt. Ánh muốn dụ về hàng nhưng Trần Quang Diệu trả lời:

- Tôi trung không thờ hai chủ.

Thế là Trần Quang Diệu bị chém ngang lưng. Bà Bùi Thị Xuân cùng con gái 15 tuổi bị voi giày.

Giáo sĩ De la Bissachère mục kích vụ hành hình dã man này, đã kể lại trong cuốn ký sự “Relation sur le Tonkin et la Cochinchine” (tường thuật về Bắc Kỳ và Nam Kỳ) xuất bản năm 1807:

“Bùi Thị Xuân không đổi sắc, tiến đến trước con voi như chọc tức nó. Mấy võ quan ra lệnh bắt bà quỳ xuống. Bà cứ thản nhiên tiến bước. Voi lùi lại. Lính cầm dáo thọc vào đùi voi, con vật đau xông lên giương vòi quắp lấy bà, tung lên trời. Bùi Thị Xuân tắt thở rồi chúng lấy dao cắt lấy tim gan và thịt ở cánh tay, chia nhau ăn sống, ý chừng muốn được dũng mãnh như bà...”

Đời sau có thơ ca ngợi và kính phục vị nữ anh hùng:

Xưa nay khăn yếm vượt mày râu
Bùi thị phu nhân đứng bậc đầu
Chém tướng, chặt cờ, khoe kiếm sắc
Vào thần, ra quỷ, tỏ mưu sâu
Quên nhà, nợ nước đem toan trước
Vì nước, thù nhà để tính sau
Tài đức nghìn thu còn nức tiêng
Non Côn cháy ngọc bởi vì đâu? (1)

(khuyết danh)

____________________

Chú thích:

l. Non Côn cháy ngọc: Kinh Thư - Dận chinh – “hỏa viêm Côn cương, ngọc thạch câu phần”. Lửa bốc chắy núi Côn, ngọc với đá cùng bị cháy. Sái Trầm tiên sinh đời Tống giải thích: Tám chữ trên chính là chê trách chính sự tàn bạo, không phân biệt kẻ tốt người xấu, đem giết hết, vậy thì còn khốc liệt hơn cả lửa cháy thiêu rụi hết, không phân biệt ngọc với đá nữa. “Non Côn cháy ngọc” thi nhân dùng bốn chữ này có ý nói trong lúc Tây Sơn suy yếu, chúa Nguyễn thừa cơ dấy lên nhưng chính sách quá tàn bạo, trang liệt nữ như bà Bùi Thị Xuân mà đem phanh thây thật là không biết phân biệt đâu là đá đâu là ngọc... (Tá Chi chú)

TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN NGỌC TOÀN

Năm 1593, sau khi Mạc Mậu Hợp bị quân họ Trịnh đánh bại và đem hành quyết tại Thăng Long, vua Lê Thế Tông được phò trở lại ngôi báu. Từ đó, chúa Trịnh Tùng ghét những người trót theo nhà Mạc, cho áp dụng đối với họ một chính sách nghiệt nghã khắt khe, khiến trong triều ngoài nội bất mãn, gây lại phong trào “diệt Lê phò Mạc” ngấm ngầm trong sáu, bảy năm, đến năm l,600 quật khởi công khai làm cho  vua Lê phải lánh vào Thanh Hóa và Mạc Kính Cung được long trọng rước về kinh đô.

Song, dập gãy được mươi tháng, trước sựphản công mãnh liệt của quân Trịnh, vua Mạc lại cùng tùy tùng lật đật rút về Lạng Sơn. Chưa yên, phải chạy lên đến Cao bằng, sát biên giới Trung Hoa, dựa vào thế lực này mới thật là thoát nạn.

Trung thành với nhà Mạc, nho sĩ họ Nguyễn sắm nắm đem gia tiểu tòng vong. Đơn giản thôi vì nhà chỉ có hai vợ chồng và một con gái. Tuy vậy, lên đồi xuống ải gần tháng trời mới tới chỗ yên thân, cũng long đong vất vả lắm, nhất là cho con gái mới mươi tuổi đầu bố thương quý đặt cho cái tên “Du là một trong hai chữ “du diễm” có nghĩa “yểu điệu đẹp đẽ”.

Mạc Kính Cung nhờ có nhà Minh can thiệp với chúa Trịnh, được yên vị ở trấn Cao Bằng này, nên vững tâm lo cho đời sống trăm họ ngày thêm ổn định. Gia đình Nguyễn nho sĩ được bà vợ sớm hôm tần tảo nên ông chồng ung dung dành hết thời giờ vào việc chăm sóc văn bài cho bé Du. Bé tuy ấu thơ mà thông tuệ khác thường, tính ưa nghiền ngãm kinh sử, lại được bố nhờ ông cử Phạm Đình Nhân đến kèm cho, nên học vấn ngày càng thêm uẩn súc. Vì đã lâu rồi, bố mẹ chưa có mụn trai cho yên nỗi tông đường, bé Du càng được trong nhà nâng niu như trứng mỏng. Ngoảnh đi ngoảnh lại, Bế đã mười ba, mười bốn, nghiễm nhiên thành Cô Du má đào mày liễu, bóng dáng thướt tha. Nói năng đnh đạc, cử chỉ lại đường hoàng, ai thấy cũng sinh lòng vì nể. Đôi khi một vài thanh niên ngấp nghé hoặc có buông lời trêu cợt, cô (không để vào tai, chỉ ghi ít dòng trong tập “Gia Ký”

Sá gì ngọc đá hỗn hào

Thoảng như cánh phượng bay cao thạch thành!

Cô yên lòng rằng bố mẹ là người nhân từ, không làm gì thất đức, sau này Trời Phật cũng độ cho:

Đành thay là kẻ có mình

Che trên, đã có Trời xanh phù trì

Nhưng còn mình đây thì sao? Mỗi khi chải đầu nhìn vào gương, cô không khỏi càn nhằn: Nõn nà thế này, lại văn hay chữ tốt, mà sao sinh vào phận gái, chịu ép một bề dưới cái tục lệ “trọng nam khinh nữ” quái gở: cấm con gái thi cử, ngay cả cuộc bình văn ở Quốc tử giám cũng không cho bén mảng.  Sao mà bất công quá vậy! Thở cho mình ra tranh tài, xem ai cao ai thấp:

Nữ nhi dù đặng có thi

Ắt là tay thiêp kém gì trạng nguyên!

* * *

Sang đầu năm l607, nhà vua thấy trong trất đâu đấy đã an cư lạc nghiệp, triều chính rảnh rang, bèn tính tiếp tục theo đuổi cái nguyện vọng thu hồi giang sơn: thanh toán họ Trịnh để trở lại Thăng Long. Bước đầu cần có thêm nhân tài, liền xuống lệnh mở khoa thi lấy trạng nguyên: may ra được nhân vật nào tài trí hơn đời như trạng Nguyễn Bỉnh Khiêm trong khoa 1535 thì việc lớn khó gì không thành tựu..,

Đại khoa được rao truyền sẽ mờ vào tháng l0 năm ấy Vì nhà nước bị thu hẹp vào một trấn nên phải đốt giai đoạn: đặt ra kỳ sơ khảo vào tháng chín, lấy thf sinh trình độ tương đương với cấp tú tài cử nhân để tháng 10 vào thi Hội. Thi Hội sẽ tổ chức đúng theo thể lệ những kỳ thi đã mở từ trăm năm trước (l.529) ở Thăng Long.

Nghe tin này, cô Du khấp khởi mừng: bấy lâu lòng đã dặn lòng, phải chống lại cái tục lệ hủ lậu kia bàng mọi giá!

Đợi khi nhà vắng khách, cô cương quyết thưa cùng bốmẹ, xin phép cải nam trang để dự thi. Bà mẹ hốt hoảng:

- Chết, không được đâu! Phép vua mà! Đừng dại, con ơi..

Ông bố điềm tĩnh hơn:

- Thi cử mà làm gì, hả con! Tài văn chương của con ít ai bì kịp thật đấy, nhưng có đỗ đạt đi nữa, thì đàn bà cũng có bao giờ được làm quan mà con mạo hiểm, lỡ mất đầu chứ phải chơi sao?

Cộ Du nhỏ nhẹ thưa:

Xin bố mẹ yên tâm, con nghĩ kỹ rồi. Xem trong sử sách thl phép nước dù nghiêm ngặt đến đâu cũng không cấm hẳn được một vài ngoại lệ. Bên ta có khác gì bên Tàu vì cùng một nền văn hóa. Mà như đời nhà Nguyên đấy, Mạnh Lệ quân chả cải nam trang đi thi rồi làm quan to là gì. Vả lại đức vua này con nghe nói cũng khoan hoà đại độ, bố mẹ vui lòng chấp nhận cho con đi, chắc không đến nỗi nào...

Ông bố ngần ngừ, ngẩng nhìn, thấy con làm ra vẻ cứng cỏi nhưng vẫn dễ thương, thầm nghĩ cũng chẳng đến nỗi nào đâư' bèn chậm rãi nói: Thế thì thế này vậy: mẹ con sẽ lẳng lãng sấm sửa khăn áo tồi những lúc đêm hộm điều chỉnh đầu tóc nắn nót đường đi nước bước cho đàng hoàng.

Gần đến ngày, bố sẽ đi nộp đơn cho con, lấy tên là Nguyễn Ngọc Toàn nhé!

Vâng, thế thì còn gì bằng...

* * *

Thời hạn mở đại khoa tuy gấp rút nhưng quan trường sẵn mấy vị đại khoa thạc vọng được cử đứng ra đảm nhiệm, cử tử tuy không đông đảo cả ngàn như trước ở Thăng Long, song cũng được vài trăm vì có nhiều người từ miền xuôi lên đây, chẳng quản dồi núi gập ghềnh, miễn sao được bõ công “mườí năm đèn lửa” Dân trong trấn thấy nơi nơi tấp nập cũng hớn hởmừng được dịp phát tài.

Kỳ sơ khảo qua mau, kỳ đại khoa cũng vừa kết thúc. Khi bảng vàng yết lên, ông trạng mới Nguyễn Ngọc Toàn được hoan hô nhiệt liệt. Nhứng ai nấy đều ngạc nhiên, vì chưa ai từng biết mặt biết tên bao giờ, “Ông trạng mới một tí tuổi đầu mà đẹp trai quá nhỉ, mày thanh mắt sálrlg, vẻ người lại chững chạc nữa chứ, đúng là một bậc thiên tài!”

Riêng một người vô cùng sửng sốt: ấy là ông Phạm Đình Nhân vừa đỗ á khoa. Vốn chân cử nhân không phải qua kỳ sơ khảo, hôm nay ông mới giáp mặt vị thủ khoa. Chỉ thoáng ngó thôi là không dám chú mục nữa, ông nói thầm trong bụng: ai mà ngờ được cơ sự này dám liều lĩnh thật, người chỉ nhỏ thó mà ra gan cóc tía!

Cuộc xướng danh vừa hoàn tất thì các vị tân khoa được nhà vua cho bày tiệc yến khao thưởng. Thời trân mỹ tửu ngạt ngào, ai cũng hân hoan hãnh diện. Song chẳng ai dám ăn no uống say, e mang tội thất lễ. Đến khi cùng vào bái tạ hoàng ân để giải tán, thì một viên thị vệ tới gặp riêng ông trạng mới và chắp tay thưa:

- Đức Vạn Tuế truyền vời quan trạng nguyên vào bệ kiến.

Quan trạng sắm nấm quỳ mọp trước ngai vàng, tung hô: Vạn Tuế! Đức vua ôn tồn dụ:

- Khoa này kén được danh tài như khanh, học thức đã uyên thâm, nghi biểu lại đứng mực, thật là đáng mừng cho đất nước. Có điều trẫm chưa mãn ý là tại sao khanh là nam tử mà cử chỉ nhu hòa, thanh âm lại nhỏ nhẹ như nữ phái vậy?

Trạng nguyên ngẩng lên thưa:

- Muôn tâu...

Rồi im bặt, má bỗng ửng hoa đào, mắt gợn sóng thu, làn.sóng êm dịu mà như dạt dào, lững lờ mà như lôi cuốn...

Đức vua trừng mắt, giọng trở nên nghiêm nghị:

- Nếu như có sự gian trá nào, thì đó là phạm tội gì chắc khanh đã biết?

- Muôn tâu, tội khi quân...

- Mà hình phạt sẽ là...

- Muôn tâu không tam ban thì phanh cát.

Đức vua lặng lẽ hồi cung.

Sáng hôm sau, không ai thấy bóng trạng nguyên Nguyễn Ngọc Toàn đâu cả. Còn trong hậu cung thì rộn rịp cung nga, ai nấy lo dàn bày nghi thức để đức Vạn Tuế làm lễ sách phong ái cơ Nguyễn thị Du làm “Tinh phi” (3). Dự lễ có vợ chồng Nguyễn nho sĩ, được ban thưởng rất hậu.

Thấm thoát hơn một năm hương lửa đượm nồng mà mối hờn mất nước không nguôi, Mạc vương lại lưu tâm về việc chinh phạt nhắm Thăng Long làm đích. Sau khi chiếm lại Lạng Sơn, bộ đội tiến xuống phía Thái nguyên. Đang đi từ thấng lợi này đến thắng lợi khác, bỗng chạm trán với sự phản công của quân Trịnh như trúc chẻ ngói tan, nên mạnh ai nấy chạy, đến nỗi Mạc vương cùng Tinh phi cũng lạc nhau, vua tìm ẩn náu nơi hang động, còn phi cung bơ vơ trong rừng, bị đối phương chặn lại thình lình.

Bà trấn tĩnh tinh thần, sẫn gươm trong tay, liền chĩa đầu gươm kề cổ dõng dạc nói:

- Các người nghe đây: hễ phạm vào người ta, ta tự tử ngay lập tức đấy!

Mấy tên quân Trịnh còn đang tnì trừ nhìn nhau thì một tì tướng ra lệnh:

- Đưa về để chủ tướng định đoạt!

Về đến trung quân, chúa Trịnh truyền đưa vào tạm giữ nơi tẩm thất!

Sau này, bà ghi trong Gia ký:

Hiềm vì một chút đảo điên

Song le Bạc thị vốn duyên Hán hoàng! (4)

Thực ra Bạc thị vào cung Hán đâu có bằng Tinh phi sang cung Trịnh! Ở đây không những bà được sủng ái vì sắc mà còn được quý trọng vì tài. Những biểu, sớ, đầu bài thi đại khoa cùng bài làm của thí sinh đã được chấm, chúa Trịnh đều cho đưa bà duyệt lại. Như khoa Tân mùi chẳng hạn (163 l) em họ bà là Nguyễn Thọ Xuân nộp bài thi xong, khoe với bạn “bài tôi viết, họa chăng có chị tôi (tức là bà trạng) hiểu hết mà thôi!” Quả nhiên khi chấm bài, quan trường phân vân không quyết, trình lên Chúa, Chúa đưa bà giảng những điển cố đã dùng, sau đó Chúa cho Xuân đỗ thủ khoa.

Bà vốn quê làng Kiệt đặc, huyện Chí linh, tỉnh Hải dương. Đứng chủ trương một hội văn học lấy tên “Chí linh văn hội” quy tụ đông đảo học trò. Cứ rằm và mồng một mỗi tháng, bà cho lính chạy ngựa đem đầu bài về, học trò làm xong bài xếp vào hòm gửi về Thăng Long để bà chấm. Trong thời gian làm bài, người trưởng họ bà lo cơm nước. Do đó, phong trào văn học Chí linh được khởi sắc. Khi Nghị vương Trịnh Tráng băng, Dương vương nối ngôi, phong bà chức Lệ phi trông nom việc giáo huấn cung nhân. Về già, bà vào tu ở chùa Vụ nông, bên Gia lâm, lấy đạo hiệu Diệu Huyền.

Năm 70 tuổi, bà cho dựng am ở làng, đặt tên là Đàm hoa Am. Đến 80, bà tạ thế. Một ngọn tháp được xây bên mộ, tháp này được liệt vào một trong tám cổ tích ở Chí linh. Trên bàn thờ bà trong am Đàm hoa, có đôi câu đối:

Giáp khoa tiên chiểm Cao bình bảng

Đại bút do truyền Bát cố bi

__________________________________

chú thích :

l - Gia ký là tên cô đặt cho tập hềi ký viết bàng chữ Nôm, thể lục bát, ghi những việc tùng trải trong đời. Việc tuy cách nhau về thời điểm nhưng thơ văn nối tiếp theo vần.

2 - tam ban tức là tam ban triều điển: ba cách nhà vua cho lệnh phạm nhân phải tự sắt: thanh gươm để đâm cổ, dải lụa để thất cổ, chén thuốc độc để uống. Phanh cát: giết rồi xé nhỏ.

3 - Tinh phi: người phi đẹp như ngòi sao (không cần đợi đến thế kỷ 20 mới thấy những người được tôn là star) 4 - Bạc thị: Bạc thị là vợ Ngụy Báo. Thời Hán Sở, Ngụy Báo được Hạng Võ phong là Ngụy vương, thấy Hạng tàn bạo bèn bỏ đi, sang dầu Hán. Sau nghe thầy tướng nói Bạc thị có dáng để làm đế hậu, thế là Ngụy Báo lại phản Hán dể mưu làm hoàng đế. Nhưng bị Hàn Tín bầt giải cả gia đình nộp Hán vương. Hán vương thấy Bạc thị xinh đẹp liền nạp vào cung.

Xin chú ý: Tiểu truyện trên đây thuật theo tài liệu mà nữ sĩ Nguyễn Thị Chân Quỳnh đã chiết trung qua các sách, báo sau đây:

1. Biên niên lịch sử cổ trung đại - Khoa học xã hội, Hà Nội 1987.

2 - Đại Nam nhất thống chí III, tr 437 - Khoa học xã hội.

3 - Khâm định Việt sử thông giám cương mục XV, XVI Văn sử địa

4 - Đại Việt sử ký toàn thư - Lê Quý Đôn - Khoa học xã hội, Hà Nội 1978

5 - Đại Việt sử ký toàn thư - Ngô Sĩ Liên IV – Khoa học xã hội, Hà Nội

6 - Hoàng Việt giáp tí niên biểu - Nguyễn Bá Trác - Bộ Giáo dục, Sàigon 1963

7 - Lịch triều hiến chương Khoa mục chí - Phan Huy Chú - Sử học, Hà Nộl 1961

8 - Công dư tiệp ký - Vũ Phương Đề - Bộ Giáo dục, Tập IIl, tr l18 - 122 - 1962

9 - Việt Nam sử lược - Trần Trọng Kim - Tân Việt, Saigon 1957

l0. Lê Quý Đôn - Bùi Mạnh Cẩn ~ Văn hóa, Hà Nội 1985

l l. Bà Sao sa nữ trạng nguyên - Nguyễn Trọng Thuật, Nam phong - l61 - 9 - 1931

12- Lễ phi Nguyễn thị - Đông Châu, Nam phong 24, 6, 1919

13- Phùng Khắc Khoan - Trần Lê Sáng, Hà Nội 1985

14- Chuyện hay sử cũ - Quỳnh Cư Mai Quốc Liên, Báo Thanh Niên - tr 24 - Hà Nội - 6 – 1989

TIỂU THƯ TRƯƠNG QUỲNH NHƯ

Cô thiếu nữ đoan trang thùy mị Quỳnh Như ở làng Thanh Nê, huyện Yên tĩnh, tỉnh Nam định(1). Thân phụ là một nhà nho tính tình khảng khái. Bào huynh, Trương Đăng Thụ, bấy giờ làm tổng trấn (tỉnh trưởng) tỉnh Lạng Sơn. Một hôm, bỗng thấy mấy người chở quan tài quan tổng trấn về làng, có một nhà sư theo sau hộ tống Quỳnh Như sửng sốt, lén nghe nhà sư trình bày với cha, mới biết rõ đầu đuôi: vì ông Thụ ủng hộ Trần Quang Diệu đề tiễu trừ tướng Tây Sơn Vũ Văn Dũng, nhưng cơ mưu bại lộ, Dũng sai thủ hạ Phan Đình Hồng, lúc ấy làm hiệp trấn (phó tỉnh trưởng) đầu độc cho Thụ chết. Do đó, đồng chí của Thụ là nhà sư này lo việc đưa xác bạn về nơi quê quán. Nhà sư nguyên tên là Phạm Thái, con Thạch Trung hầu trong đảng Cần vương, vì nối chí cha mong khôi phục nhà Lê, nên bị truy nã gắt gao, phải xuống tóc vào tu ở chùa Tiêu sơn (quận Yên phong, Bắc ninh) dưới đạo hiệu Phổ Chiêu.

Phổ Chiêu trước kia phò giá hoàng phi Nguyễn Thị Kim lên Lạng sơn, để bà sang Tàu theo Lê Chiêu Thống. Nhân đó gặp Thụ, rồi khi Thụ thất bại, ông không làm gì được hơn là lo hậu sự cho bạn, cho trọn nghĩa.

Cụ Trương trọng chí khí và mến tài học của Phạm Thái, nên lưu lại khuyên bỏ lốt thiền sư mà khoác áo nho sinh để bảo học mấy trẻ nhỏ trong nhà. Thấy Phạm là một thanh niên tuấn tú, vóc dáng con nhà, Quỳnh Như có thiện cảm ngay.

Ở đây ngày tháng thanh nhàn, ra vào quen thuộc, trai tài gái sắc, gặp nhau trong mối duyên văn tự thanh cao, Phạm đã bộc bạch tâm sự trong hai bài thơ:

I

Từ chốn thiềm cung trộm dâú hương

Dễ sui tao khách mối sầu vương

Gió thông réo rát dong dàn oán

Trăng hạnh chênh vênh rạng bóng dương

Nếu phải tình duyên may chút phận

Thì xin ân ái vẹn hai đường

Phong lưu đôi lứa ai đà đễ

Bụi tục chi cho bợn lóa gương!

II

Dẩy hoa dun lá bởi tay trời

Nghĩ lại tình duyên luống ngậm ngùi

Bắc yến, nam hồng, thư mấy bức

Đông đào, tây liễu, khách đôi nơi

Lửa ân, dập mãi sao không tắt?

Biển ái, khơi hoài vẫn chẳng vơi!

Đèn nguyệt trong xanh, mây chằng bợn

Xin soi xét đến tấm lòng ai...

Để đáp lại Quỳnh Như cũng trao chọ Phạm tập thơ nàng đã viết trong những giờ một mình suy nghĩ, đặt tên là: Thơ Vịnh 12 giờ, như sau:

Giờ tý

Giờ tý canh khuya thủa giáp canh,

Giận ai thổn thức rộn tâm tình!

Ngửa ngang đôi ngả đâu là bạn,

Trằn trọc đòi nơi thấy những mình. .

Một tám sắt son đà gắn bó,

Mâý điều trăng gió cũng màng tênh

Thôi thôi dặn hãy làm thinh vậy

Mọi nỗi chung riêng hãy để danh

Giờ sửu

Đằng đàng canh dài khá trách đêm

Đìu hiu giờ sửu giấc nào êm

Tiếng hàn châm nện, hơi sương lạnh

Trận hỏa thang nồng, giạ sắt mềm

Eo óc giục người gà nội quạnh,

Véo von gọi khách dê bên thềm.

Vắt tay ngang mặt mong cho sáng,

Thâý sáng, mà sầu đã lại thêm.

Giờ dần

Giờ dần eo óc lộ vừng hồng,

Nghĩ nỗi tình chung bận tấm lòng.

Điêú thuốc say tình không ý vị,

Chén chê nịnh tính kém hương phong.

Biết ai lứa bạn làm khuây khỏa?

Dẫu mấy tôi đòi chẳng não nùng.

Rầu rĩ thế này buồn thế ấy;

Sầu riêng thấy mặt mới là xong.

Giờ mão

Mão thì đến bữa tưởng là vui

Đến bữa mà sao những ngậm ngùi;

Đũa gắp ngập ngừng không thấy miếng,

Miệng ăn mặn nhạt chẳng ra mùi.

Thức ngon vật lạ băn khoăn những...

Của đắng đồ cay gáng gỏi ngồi.

Nhiều ít bâý giờ ai ép uổng,

Cùng mong qua bữa tếch cho rồi!

Giờ thìn

Điểm trang rồi bữa khắc giờ thìn,

Tính việc trong nhà lạl việc riêng.

Ngõ hạnh đi về chân ngại bước

Vườn hoa tươi ứ mắt khôn nhìn!

Đường kia ngơ ngẩn không khi nhãng,

Nỗi nọ trông mong ước thấy tin.

Gang tấc mà sao nghìn dặm nhỉ

Lòng này soi tó có thanh thiên.

Giờ tị

Còn dương ngẫm nghĩ, hãy đương bàn

Thấm thoát trông chừng tị phút sang,

Khách khứa dập dìu khôn đãi đọa,

Văn thơ trễ nải biếng lo toan.

Nghĩ mình vi tiện nên nông nỗi,

Ít kẻ tâm tình được thở than!

Cũng muốn khuây, mà khuây chẳng được,

Thanh niên này dễ kém hồng nhan.

Giờ ngọ

Buổi ngọ dương hồi bóng phất phơ,

Lửa tương tư đã chất nên lò!

Đói no dầu chịu nào bùi ngọt.

Son phốn vui gì sự điểm tô!

Cũng ráp lánh mình miền thảo dã,

Song còn bận bước chổn thành đô.

Thôi đừng thắc mắc làm chi nữa,

Đã chắc đinh ninh lúc dặn dò.

Giờ mùi

Đong thảm giờ mài chẳng đấu thưng

Vì ai nên nỗi, cũng vì chưng...

Mượn tranh sơn thủy làm khuây khỏa,

Chất lửa tương tư để cháy bừng.

Cách điệu dịu dàng nào kẻ biết?

Áo khăn xôi xốc dễ ai nâng?

Những là rầu rĩ, là buồn bực!

Trăm vẻ đào hồng cũng dửng dưng!

Giờ thân

Ban chiều bóng đã xế về thân,

Sực tưởng nguồn cơn nỗi ái ân

Chẳng dám học ai trau chuốt ngọc

Màng bao mượn khách truyện trò xuân

Thẫn thờ một bóng bao mong đợi

Chia cách đôi nơi luống ngại ngần

Tưởng lúc bây giờ trông thấy mặt,

Đỡ vui nửa khắc giá nghìn cân!

Giờ dậu

Dậu về buổi tối tủi duyên thầm!

Bỗng thấy ai như... đã lại nhầm!

Rắp hỏi ngươi Hàn sao quạnh bếp,

Nào ai nàng Mạnh chẳng bưng mâm.

Cợt cười mấy chuyện không dề họa,

Ca đọc ba câu vấng tiếng tăm.

Chợt tỉnh tâm tình năn nỉ vậy,

Đèn xanh chong bóng ngại khôn nằm.

Tập thơ đến đây là ngưng. Phạm hỏi: còn hai giờ nữa sao chưa thấy? Quỳnh Như đáp: Khó quá? Hay là anh viết tiếp cho... Phạm bèn cầm bút thảo ngay:

Giờ tuất (dùng vần xuân)

Giờ tuất canh sang được mấy phần,

Càng thêm ngao ngán bận lòng xuân

Nguyệt mờ trướng ngọc, khôn êm gối!

Gió lạnh rêm hoa ngại lẻ chân!

Nghĩ nỗi tình riêng khôn kẻ biết,

Tưởng điều tâm sự, mấy người thân?

Bóng dâu dù tỏ dù không tỏ!

Tài tử giai nhân vốn nợ nàn.

Giờ hợi (dùng vần hương)

Hợi sang xanh biếc ngọn đên tàn,

Gượng đốt lò vàng ngại với hương.

Làn khói chập chờn vương nỗi nhớ:

Cõi lòng thảng thốt nẫu đêm trường

Canh gà eo óc khua bên trường

Hồi cuốc băn khoăn giục dưới tường,

Mấy kẻ chung tình ai đã nhấp,

Hay còn trằn trọc nỗi người thương!

Cụ Trương một hôm tình cờ đọc thấy mấy bài này, có ý muốn gả Quỳnh Như cho thi sĩ, mới lựa lời khuyên chàng về tìm thân nhân đến mai mối cho phái lễ Phạm vâng lời, sết sắng lên đường về quê nhà. Khi Phạm từ biệt, Quỳnh Như có tám câu tiễn hành:

Sắt đá lòng này đã biết chăng?

Xe duyên nay mượn gió cung Đằng.

Vườn đào sực thấy oanh đưa tm,

Dặm liễu ai xui yến cách chừng.

Vàng ngọc nên chăng cùng một ước.

Nước non thề đã có hai vàng

Ai sang cậy hỏi tri âm với?

Chớ phụ cầm thư đợi dưới trăng,

*  * *

Trong khi ấy, Cụ bà Trương lại không ưng cho con gái kết duyên cùng một “nhà sư phá giới” vả lại cũng tham nơi phú quý, nhất định gả nàng cho một công tử nhà giàu nhưng học dốt. Thấy vậy Quỳnh Như bực trí, mượn giây thắt cổ từ trần.

Khi đưa thân nhân đến nhà họ Trương để làm lễ hỏi, Phạm mới hay tin đữ, liền ra trước mộ người yêu thắp hương khóc và đọc bài ai điếu:

“Nương tử ơi! Chướng căn ấy bở” vì đâu? Oan thác âý bởi vì đâu? Cho đến nỗi xuân tàn hoa nụ, thu lẩn trăng rằm!

Lại có điều đau đớn thê'nh” Nhà huyên ví có năm có bẩy, mà riêng mình nàng đeo phận bạc, thì lửa nguội nước vơi còn có lẽ.

Thương hại thay! Hoa có một cành, tuyết có một quãng, nguyệt có một vầng, mây có một đóa: thân là thân hiếm hoi chừng ấy, nỡ nào lâý đôi mươi năm, làm một kiếp, mà nghim nghỉm chốn non Bồng nước Nhược, chút gì không đoái đến cõi phù sinh!

Ví dụ mà tiên thù với tục, sao xưa kia vâng mệnh xuống trần chi? Nay đã nguyện một thân cho vẹn kiếp, thì ba vạn sáu ngàn ngày sống cho đủ lệ: nọ xuân huyên, này phu tử, góp với trần gian không chút hận, rồi sẽ rong chơi chín suối, cớ sao riêng bóng vội vàng chi?

Ôi! Chữ mệnh hẹp hòi, chữ duyên suông sẻ, những như thân giá ấy, tình cảnh ấy, ngược xuôi kia cũng ngậm ngùi cho. Huống ta cùng nương tử, tuy chẳng thân kia thích nọ nhưng tình duyền ấy, cũng là một chút cương thường: dầu rằng kẻ ấy lạ người đây, song ân ái bấy lâu nay, đã biết bao nhiêu tâm sự.  Ta hăm hở chí trai hồ thỉ, bởi đợi thời nên nấn ná nhân duyên: mình long đong thân gái liễu bồ, vì giận phận hóa buông xuôi tính mạng.

Cho đến nỗi hoa rơi lá rụng, ngọc nát châu chìm: chua xót cũng vì đâu?

Nay qua nấm cỏ xanh, tưởng người phận bạc, sùi sụt hai hàng tình lệ, giãi bày một bức khốc văn, đốt xuống tuyền đài, tỏ cùng nương tư!”

Đọc xong, Phạm châm lửa đốt bài điếu văn rồi đứng nghẹn ngào, nỗi lòng dạt dào phả nên một bài thơ nối:

Trời xanh cao thẳm mấy từng khơi,

Nỡ để duyên ai luống thiệt thòi!

Buồn đốt lô vàng hương nhạt khói,

Sầu nâng chén ngọc rượu không hơi.

Lầu Tây nguyệt gác mây lồng bóng,

Ải Bắc hồng bay biển tuyệt vời.

Một mối chung tình tan mấy mảnh,

Suôí vàng ai nhắc hộ đôi lời!

Từ đó Phạm sinh chán đời. Vì mãi chuyện tình mà mấy năm rồi bỏ lửng cả việc đảng. Vả lại thời vận nhà Lê đã hết, nhà Tây Sơn rồi đến nhà Nguyễn kế tiếp nổi lên, việc Cần Vương không còn mấy ai nghĩ tới nữa, Phạm chỉ đành uống rượu ngâm thơ cho qua ngày. Ông ngậm ngùi mãi về mối tình duyên lỡ dở:

Đưa lời cho tới cung mây,

Sau này xin cởi cho đây với cùng!

Dây tơ hồng trách ai se mối,

Đến nửa chừng bỗng nới dần ra.

Căm vì một ả trăng già,

Trêu người chi mãi chẳng tha, thế này...

Và những khi cảm khái về thời thế, về thân phận, ông thốt ra lời thơ ngán ngẩm, khinh bạc, cáu kỉnh:

Dăm bẩy năm nay những loạn ly,

Cũng thì duyên phận, cũng thì “thì”

Ba mươi tuổi lẻ là bao nả,

Năm sáu đời Vua thấy chóng ghê!

Một tập thơ dầy ngâm sảng sảng,

Vài nai rưọu kếch ních tì tì.

Chết về tiên bụt cho xong kiếp,

Đù ỏa trần gian sống mãi chi!

Những lúc say sưa, ông lại lên giọng cao ngạo, ngâm một bài yết hậu:

Sống ở nhân gian đánh chén nhè

Chết về âm phủ cặp kè kè...

Diêm Vương phán hỏi rằng chi dó?

BE!

Ông tạ thế năm 18 13, thọ 37 tuổi.

NỮ SĨ ĐOÀN THỊ ĐIỂM

(1705 - 1746)

Biệt hiệu Hồng Hà nữ sử, người xã Giai Phạm, huyện Văn giảng, tỉnh Bắc ninh, Bắc Việt, sinh dưới triều Lê (1705) cùng thời với cống Quỳnh và Đặng Trần Côn.

Bà nguyên họ Lê, đến đời thân phụ là Lê Doãn Nghi mới đổi ra họ Đoàn. Tư chất thông minh, học một biết mười, bà nổi tiếng văn chương ngay từ khi còn nhỏ. Mới lên sáu, đã học sách Hán cao tổ. Anh ruột là Đoàn Doãn Luân ra một câu đối để thử sức học của em:

Bạch xà đương đạo, Quý bạt kiếm nhi trảm chi.

Rắn trắng ngang đường, ông Quý (tên vua Hán cao tổ) tuốt gươm mà chém nó.

Bà đối ngay:

Hoàng long phụ chu, Vũ ngưỡng thiên nhi thán viết

Rồng vàng đội thuyền, vua Vũ trông trời mà than rằng...

Năm 15 tuổi, học vấn tiến lên đến mức uẩn súc. Một hôm, ông Luân xuống ao rửa chân, thấy em đương soi gương bên cửa sổ, bèn nói:

Đối kính họa my, nhất điểm phiên thành lưỡng điểm.

Soi gương kẻ lông mày, một nét hóa ra hai nét.

Điểm là nét vẽ, lại là tên, ý nói soi gương, một nàng Điểm thành hai nàng Điểm.

Bà ứng khẩu đối ngay:

Lâm trì ngoạn nguyệt, chích luân chuyển tác song luân

Tới ao ngắm trăng, một vầng hóa hai vầng.

Luân là ví mặt trăng tròn như bánh xe, lại là tên. Ý nói nhìn xuống ao, một ông Luân hóa ra hai ông Luân.

* * *

Bấy giờ ở kinh đô có bốn danh sĩ thường được tôn là Tràng an tứ hổ:

- Nguyễn Duy Kỳ, người Thủy nguyên, Kiến an;

- Trần Danh Tân, người Cổ am, huyện Vĩnh bảo, Hải dương;

- Nguyễn Bá Lân, người Cổ đô (l);

- Vũ Toại người Thiên lộc

Bốn người rủ nhau tới nhà bà Điểm để so tài, Bà ra một câu đối:

Đình tiền thiêú nữ khuyến tân lang

Trước sân, thiếu nữ mời ăn trầu.

Tân lang là trầu cau, cùng âm với tân lang là chàng rể mới.

Bốn hổ Tràng an không đối được, tiu nghỉu cúp đuôi về.

* * *

Một hôm, bà gặp Nguyễn Công Hãng ở giữa đường Nguyễn vốn là đanh sĩ, người xã Phù chẩn, huyện Đông ngàn, tỉnh Bắc ninh, đỗ tiến sĩ năm 1700, có sang sứ Tàu năm 1718. Nguyễn yêu cầu bà làm hai câu tả cảnh độc hành (đi một mình). Bà ứng khẩu đọc luôn:

Đàm đạo cổ kim tâm phúc hữu

Truy tùy tả hữu cổ quăng thần

(Đàm đạo chuyện xưa nay thì có bạn gan ruột. Theo đuổi mình, bên trái, bên phải, có bày tôi chân tay).

* * *

Niên hiệu Long đức 3, 1734, đời Lê Thuần Tông, vua Tàu sai sứ sang tuyên phong, bà dùng vãn chương mà áp đảo được đại diện của “thiên triều”. Từ đấy,  bà lừng danh khắp trong nước.

Đặng Trần Côn, người làng Nhân mục, huyện Thanh trì, tỉnh Hà đông (Bắc Việt), một hôm cao hứng, đưa tặng bà một bài thơ, bà cười nói:

- Trẻ con mới cắp sách đi học, đã biết gì?

Đặng hậm hực ra về, thề quyết học cho thành tài, sẽ đến rửa hận. Gặp lúc chúa Uy nam vương Trịnh Giang cấm đốt lửa trong thành ban đêm, Đặng phải đào hầm dưới đất, để thắp đèn xem sách. Công phu dùi mài này giúp Đặng mấy năm sau thi đỗ thái học sinh, nổi danh uyên bác. Đặng soạn cuốn Chinh phụ ngâm bằng Hán văn, lấy làm đắc ý, tìm đến trao bà Điểm xem, tin chắc lần này bà không chê nữa. Quả nhiên bà khen hay, và dụng tâm dịch ra quốc âm thành một áng văn tuyệt diệu (2)

Dường như bà cũng nhân bản dịch này mà gói ghém đôi lời thầm khen tài Đặng, để chữa lại sự hắt hủi khi trước, nên hai câu kết của Đặng

Tương hội, tương kỳ, tương ký ngôn

Ta hồ! trượng phu đương như thị

theo nghĩa là: Cùng gặp gỡ, hẹn hò, cùng gởi lời thiếp mong mỏi. Than ôi, trượng phu nên như thế, bà đã dịch:

Ngâm nga, mong gởi chữ tình

Dường này âu hẳn tài lành trượng phu!

Hai chữ tài lành bà thêm vào như để nhắn tin cho ai, thật là ý nhị, chắc họ Đặng xem cũng phải lấy làm hả lòng.(3)

Gần 30, bà về làm thứ thất thượng thư Nguyễn Kiều, tự Hao Hiên, người làng Phú xá, huyện Từ liêm (nay là phủ Hoài đức, Hà đông). Tuy là phận tiểu tinh, nhưng bà cũng được yêu vì kính trọng. Nguyễn Kiều sinh năm 1695, đậu tiến sĩ năm 21 tuổi, nổi tiếng hay chữ, được các đại thần đương thời khâm phục, nên sinh lòng tự phụ, không coi ai ra gì. Bà Điểm thấy vậy bèn sai học trò đi chép đầu bài ở các trường cô tiếng mang về. Rồi đó, hai vợ chồng cùng làm mỗi người một bài. Đến lúc đem bình thì bài của ông Kiều thua, nhưng ông vẫn cố cãi bướng không chịu.

Bà Điểm vẫn kiên tâm chờ cơ hội để ngầm khuyên chồng. Gặp lúc trường Quốc tử giám mở kỳ thi, có các bậc văn nhân nổi danh chấm bài, đầu đề ra là bài phú Quốc Gia Như Kim Âu (Nhà nước vững như âu vàng), bà lại rủ chồng cùng làm mỗi người một bài. Kết quả bài của bà lời khéo ý đẹp, tứ chặt và đủ, hơn hẳn bài của ông Kiều. Bấy giờ ông Kiều mới tỉnh ngộ, biết tài của mình không bằng vợ. Từ đó hai vợ chồng hòa hợp, ngày ngày cùng nhau làm thơ, bàn chuyện cổ kim rất là tương đắc.

Năm 1746, Nguyễn Kiều được bổ đi trấn nhậm tỉnh Nghệ an, bà theo vào, giữa đường nhuốm bệnh, vừa đi đến Nghệ an thì tạ thế, thọ 41 tuổi.

Lãng Nhân

------------------

Chú thích:

(l). Xem Nguyễn Công Hoàn, trang 89, Giai Thọai làng Nho.

(2). Ông Hoàng xuân Hãn cho rằng bản dịch Chinh phụ ngâm thương truyền là của bà Điểm, chính ra là của Phan Huy Ích. Song xét lời văn uyển chuyển nhẹ nhàng hợp với giọng điệu nữ giới hơn là nam giới. Vả chăng luận cứ của ông Hãn không vững lắm:

a) bản nôm của Phan Huy Ích hiện chưa tìm ra, Gia phả họ Phan chỉ nói có bản dịch được truyền tụng, mà không có di cảo.

b) ngoài bản dịch Phan Huy Ích còn có bản Nguyễn Khản cũng chưa tìm ra.

c) bản nôm mà ông Hãn tìm được, khác với bản Đoàn Thị Điểm, trên có dề hai chữ “nữ giới” song giới đây là khuyên răn, chứ không phải nghĩa “nữ lưu” như ông Hãn lầm tưởng.

3. Bản dịch “Chinh Phụ” của bà Điểm át cả nguyên văn chữ Hán. Nguyên văn của Đặng Trần Côn không phải là kém hay, song chúng tôi thấy họ Đặng, trong sự phô trương tài học uẩn súc, đã mắc phải cái tật dùng điển Tàu mà không nghĩ đến vị trí của mình là người Việt, Ông có thể khen Mã Viện: Trượng phu thiên lý chí mã cách (Chí làm trai, dặm nghìn da ngựa) nhưng chúng tôi không thể khen sự anh dũng của tướng Phục Ba trong công cuộc tiến đánh Hai Bà, ở đất Việt Nam mà ông theo người Tàu gọi là nơi man rợ: Tiếu hướng Man Khê đàm Mã Viện. Bà Điểm dường như cũng thấy câu này hơi quá, nên đã dịch một cách lỏng lẻo: Tới Man Khê bàn sự Phục Ba.

Khen công Mã Viện, ta hãy để cho người Trung Hoa. Còn chúng ta nên cùng ý với ông Hải Nam thì phải hơn:

Mặc kẻ chép công, ta chép oán: công riêng ai đó, oán ta chung...

CÔ BA CAI VÀNG

Ông Đỗ Đình Liên ở vùng phụ cận tỉnh Bắc Giang là một nhà nho bất đắc chí: đèn sách chuyên cần mà thi hoài không đỗ trường Hương, khóa sinh lại hoàn ông khóa, nên ức lòng “xếp bút nghiên theo nghiệp đao cung” vì nghĩ mình có chút sức vóc mà gặp buổi giặc cướp như ong, cũng nên có miếng võ thi thố với đời.

Ông góa vợ sớm, chỉ có mụn con gái, đặt là Miên, theo tên mình thành “Liên Miên” hòng dài nối cuộc đời Cô Miên lớn lên, ông kèm cho học thi thư, thấy con thông tuệ lại không ẻo lả nên cũng dạy thêm đôi chút võ nghệ.

Năm cô mười lăm, ông Liên bỗng từ trần sau một cơn bạo bệnh. Sống lần hồi nhờ cậy họ hàng cho đến xong tang, cô tuổi vừa mười tám, tính tự lập thúc đẩy ra dọn riêng một quán trầu nước làm phương độ nhật và nhất là để có cơ hội kén chọn nhân tài.

Mấy tháng qua, thanh niên trong làng và ngoài tỉnh, dập dìu đến quán, người nho nhã văn hoa, người lung lăng thô bạo, hay tâm ngẩm lù đù, cô bực mình thấy chẳng gặp ai vừa ý, bỗng nghĩ ra một cách chọn lọc mà không mất lòng ai: cô ngang nhiên viết ra một tấm bảng treo trước quán:

Vế đối sau đây dể kén chồng
Ai mà đối được chỉ theo không:
CÔ MIÊN NGỦ MỘT MÌNH”

Bảng yết ra, quả nhiên khách hàng thưa thớt dần. Không phải vì cô hàng kém phần duyên dáng, mà vì không ai đối được, “hóc búa” quá:

Chữ “cô” là gái chưa chồng, đổi ra “cô” là cô đơn, một mình; chữ “Miên” là “dài” lại viết chữ “miên” là “ngủ” thành ra từ Hán Việt “cô miên” nghĩa nôm là “ngủ một mình”.

Không đối được thì lẩn luôn cho khỏi bẽ mặt, còn ai dám léo hánh đến quán nữa. Thì một hôm bóng chiều sắp xế, một người trạc ba mươi, áo khăn đĩnh đạc đi cùng vài tùy tùng vào quán uống trà. Vài chén ngát hương, ông khách mỉm cười nói với cô chủ quán:

- Thưa cô, có lẽ từ nay cô không còn ngủ một mình nữa...

- Tại sao vậy, thưa ông?

- Là vì tôi đối được câu cô ra...

- Thế thì may quá, xin ông cho nghe...

- Tên tôi là “Thịnh” làm “cai tổng”, thì “tổng” là “tóm”, “Thịnh” là “nhiều”; vậy Tổng Thịnh tóm nhiều...

- Nhiều đoạn, nhiều nghĩa...

- “Đoạn” văn, “nghĩa” chữ, tôi sợ không đắt với chữ “mình” của cô. Vậy xin lỗi cô tôi dùng chữ hơi ngang: chữ “đứa”. Như vậy “Cô Miên ngủ một mình” đối với “Tổng Thịnh tóm nhiều đứa” cô nghe được chăng?

- Thưa ông, không những tôi nghe được mà còn phục nữa: chữ “đứa” tỏ ra khí phách không phải tầm thường. Vậy thì số phận em coi như đã định...

- Chưa đâu cô ơi! Tôi đến đối là để mua vui chứ không có ý gì, vì nhà đã có hai rồi...

- Thì em là ba chứ sao! Một lời yết ra trên tấm bảng kia rồi “duyên ta mà cũng phúc trời, dẫu mòn bia đá dám sai khúc vàng!”

Thế là ngay hôm sau, cô Hai cùng dăm người theo hầu, trịnh trọng đến đón cô Ba. Ông Nguyễn Văn Thịnh, quán làng Sơn Đình, tổng Hoàng Vân, tục gọi là tổng Vàng, thuộc huyện Phượng Nhỡn, tỉnh Bắc Ninh. Vốn nhà hào phú, nhưng dòng dõi khoa danh, lại tinh thông văn võ, ưa kết nạp nhân tài, nên khi được cử làm cai tổng (cũng như chánh tổng sau này) người ta tránh nêu tên húy, thường gọi là ông Cai Vàng, danh tiếng khắp vùng. Những tay văn tài hay võ dõng mà hất mãn với thế tình hay với thời cục theo về rất đông.

Từ ngày ông Cai gặp cô Ba, bên thương vì nết bên trọng vì tài, nên tuy đã hai “kẻ lớn trong nhà” mà vẫn giữ được hòa thuận yên vui. Sau đó hơn một năm, thiên hạ đói kém vì mất mùa, tiền thuế trong tổng Hoàng vân thu chậm, quan sai lính về đốc thúc. Những dân nghèo khổ ăn không còn đủ lấy đâu ra đóng thuế, bị lính đánh đập, bắt lợn bắt gà rất là tàn nhẫn. Ông Cai động lòng trắc ẩn đứng ra ngăn cản không được, nổi xung hô gia nhân ra đánh bọn lính tơi bời. Bọn lính chạy rồi, Cai Vàng lui vào nhà trong, nói với ba vợ:

Bây giờ mình như cưỡi trên lưng hổ rồi, sớm muộn chúng nó ắt không để yên. Vậy tôi muốn chọc trời khuấy nước một phen, diệt hết lũ vua quan tàn ác ba nàng nghĩ sao?

Người vợ cả đáp:

- Trời ơi, châu chấu đá xe, xin chàng nghĩ lại. Nếu quyết chống đối, thiếp xin trở về phụng dưỡng mẹ già.

Cô vợ hai tiếp luôn:

- Chàng ơi, nghe thiếp đừng đi, cửa nhà cơ nghiệp thiếu gì ăn chơi!

Cô Ba đùng đùng nổi giận, lớn tiếng:

- Lúc này là lúc nào, hai chị không thấy à? Vua quan toàn lũ ăn hại đái nát, ức hiếp bàn dân thiên hạ, làm cho khổ cực mọi bề, cứ cúi đầu chịu mãi một bề thế này ư? Nay chàng đứng ra đánh dẹp là phải rồi, thiếp xin tiếp tay ngay lập tức!

Được cô Ba nhiệt liệt hưởng ứng, lìên triệu tập bạn bè hội họp ngày đêm để chia cắt công việc: đào hào đắp lũy xếp đặt canh phòng tại đại bản doanh ở làng Đại Đào huyện Phượng Nhỡn.

Nhân dịp có người tên Lê Duy Ôn tới gia nhập, xưng là dòng dõi nhà Lê, Cai Vàng tôn ngay làm minh chủ để lấy danh nghĩa “Phù Lê” mà xuất quân. Duy Ôn phong Cai Vàng làm “Bắc kỳ Nguyên súy” và làm lễ tế cờ Cai Vàng tự xưng là Thượng công. Thế là bốn phương sôi nổi, những hào kiệt bấy lâu ẩn nhẫn đợi thời, những tay lục lâm cương ngạnh, đều tìm về qui tụ hùng khí ngất trời.

Những khi tập trận, cô Ba mỗi tay một thanh gươm, tế ngựa như bay, thét loa hô hào, thật là oanh liệt. Bắt đầu, nghĩa quân đánh phủ Lạng Giang, giết lãnh binh và nhiều quân sĩ. Chiếm được thành, cô Ba giao cho chồng đóng giữ, còn mình chia quân tiến đánh luôn huyện Văn Giang. Ninh Thái tổng đốc Nguyễn Văn Phong cho quân vây phủ Lạng. Cô Ba đang uy hiếp Văn Giang được tin Phủ Lạng lâm nguy, quát hỏi:

- Đứa nào to gan như thế? Bà mà diệt cho thì không còn một mống!

Lập tức kéo quân về đốc chiến, làm cho các quan phủ huyện Lục Ngạn, Quế Dương, Gia Bình, đều chạy thua tứ tán. Dân gian hát:

Cô Ba xông xáo như chơi
Đón gươm bắt mác coi trời bằng vung

Cai Vàng chia quân, một toán đánh phủ Thuận An, một toán đánh thành Bắc Ninh. Vua sai Trương Quốc Dụng chỉ huy đại quân dẹp loạn. Dân ca:

Lệnh từ Hà Nội Sơn Tây
Các quan phải tiếp quân rày hộ nhau
Quan tỉnh Hà Nội dứng dầu
Ba nghìn quân sĩ hộ nhau phen này

Hai bên cầm cự luôn mấy tháng, không phân thắng bại.

Mỗi lần giáp chiến, Cai Vàng đều xông lên trước, quân triều bắn tên đạn như mưa mà không hạ được, họ đồn rằng nhờ có đeo ngọc kị đạn nên không việc gì. Vì thế quân triều nản lòng đào ngũ ngày một nhiều.

Sau, một thủ hạ thân tín của Cai Vàng lỡ phạm lỗi, sợ bị mất đầu, ban đêm lẻn sang đầu hàng bên Triều, thổ lộ:

- Thày tôi mình mang giáp sắt, bắn sao thủng được. Phải chĩa bắn vào đầu họa may mới công hiệu.

Biết vậy, bên Triều cho quân khêu chiến, nhục mạ Cai Vàng. Ông nổi xung, giục ngựa tiến ra, gươm vung đến đâu máu rơi đến đấy, nhưng rồi ông bị trúng đạn đ?t tai bên phải, liền ôm đầu phi ngựa chạy về bản trận. Cô Ba cùng mấy tùy tùng xúm lại nâng đỡ, nhưng vết thương quá nặng ông Cai chỉ trối lại được mấy câu:

- Ta giao tất cả ba quân cho nàng, gắng trả thù cho ta...

Cô Ba cảm thương vô cùng, song vẫn tĩnh trí, ra lệnh cho mọi người không được tung tin nguyên súy từ trần, cho đem xác ông Cai vượt vòng vây về chôn ở quê nhà, rồi lẫm lẫm liệt liệt ra chỉ huy đội ngũ.

Nàng chọn 300 quân quyết tử cho theo mình ra trận, giao chiến cùng bên triều.

Viên thống lĩnh quân triều ra ứng chiến, dương dương tự đắc vì đã bắn trúng Cai Vàng. Cô Ba múa gươm tung hoành một hồi rồi giả đò thua chạy. Thống lĩnh thúc ngựa đuổi theo, thình lình nàng quay ngược lại bắt sống kẻ thù, cắp nách đem lại trung quân, bỏ cũi giải về làng, đốt làm nến để tế chồng.

Người vợ cả đã về nhà mẹ, cô Ba cùng cô Hai đứng chủ lễ, cô Ba có câu đối khóc:

Chị, thưa chị, một tiếng đùng, kiếp phù sinh ông lớn đã xong rồi, Trị mà chi, loạn mà chi, ngơ ngẩn sống thừa em với chị.

Con ơi con, ba dời dõi, gương thế phiệt chúng bay coi lấy dó, vinh là thế, nhục là thê, ngậm ngùi chết điếng mẹ cùng con.

Từ đó, tướng sĩ càng phấn khởi, hết đánh huyện Yên Dũng, lại sang vây hãm thành Bắc Ninh. Trong một trận giao phong cô Ba lại bắt sống được một tướng trẻ, không nỡ giết, chỉ cho giam lại và đối đãi tử tế.

Bấy giờ, triều đình biết Cai Vàng đã chết, tung thêm quân cố đánh. Chống giữ lâu quá, thiếu hụt lương thảo, cô Ba phải hội tướng sĩ lại, ôn tồn phân giải:

- Nay thượng công không còn mà chúng ta chưa có thời cơ thuận tiện, vậy anh em hãy về nhà làm ăn, chờ dịp khác sẽ lại tiếp tục.

Tướng sĩ gạt nước mắt chia tay. Cô cho giải viên tướng trẻ trả lại triều đình với điều kiện để cho quân mình được tự nguyện giải tán, không bị truy nã. Triều đình cũng chấp thuận cho yên.

Rồi cô Ba đem hết của cải phân phát cho mọi người, và một mình một bóng, bỏ đi, không ai biết là đi đâu...

Lãng Nhân

Nữ Sĩ SONG THU

Khuê danh Phạm Thị Xuân Chi, tự Hữu Lan, bút hiệu Song Thu, bà vốn người làng Đông Phồn, huyện Diên Phước, tỉnh Quảng Nam, Trung Việt. Sinh năm 1899, thân phụ là Phạm Phú Lâm, tổ phụ là Phạm Phú Thứ, thượng thư dưới triều Tự Đức; cháu gọi bà bằng cô ruột là đại úy phi công Phạm Phú Quốc, tử nạn trong một phi vụ đánh cộng sản năm 1965.

Vỡ lòng học chữ nho, đến 13 bà theo chương trình Pháp Việt, bãi khóa theo phong trào quốc gia, rồi tiếp tục chữ nho dưới sự dìu dắt của hai thày Lê Bá Trinh và Trương Hữu là những người ái quốc nóng lòng chống ngoại xâm. Hai ông hun đúc cho bà khuynh hướng cách mạng ngay từ lúc tuổi còn thơ.

Năm 19 tuổi, bà đứng ra làm con thoi đi về giữa khoảng Trung và Bẳc, để thông tin và phổ biến những tài liệu quốc sự nhận được từ ngoại quốc.

Khi biết mình bị mật vụ để ý, bà tránh sang Cao Miên và Ai Lao, sau lại lò dò về Hà Nội. Ở đây nương náu ít lâu thấy không ổn, bà đáp xe lửa lên Vân Nam.

Cũng lại gặp khó khăn, bà tìm dường xuống Nam Vang và bị đưa về Sàigòn, giam cầm và tra tấn. Ít lâu sau được trả tự do. Qua mấy lần như thế mà bà vẫn không đổi chí, có bài thơ:

Tự Trào

Ta nghĩ khen ta cũng có tài

Hai bàn tay trắng kém gì ai!

Gặp cơn nguy biến không hề sợ

Phải bước phong ba chẳng chút nài

Tiền của tiêu pha vừa bữa một

Cháo cơm lếu láo đủ ngày hai

Phong trần dù đến bao nhiêu nữa

Son sắt lòng này há dễ phai!

Khi phải bỏ nhà đi trốn tụi mật vụ, bà ngậm ngùi:

Lìa cảnh cũ

Một bước ra đi, một bước ngừng

Đoái nhìn chốn cũ lệ rưng rưng

Nghiêng bàu tâm sự, nghiêng không cạn

Gạt giọt ly sầu, gạt khó ngưng

Non nước thương ai màu ủ dột

Cỏ hoa mến khách vẻ bâng khuâng

Cho hay cảnh cũng trêu người nhỉ

Gánh nọ trần ai nặng quá chừng?

Vì bà thông thạo chữ Hán lại có thành tích chống Pháp nên khi quân đội Nhật tới miền Nam, tướng Tùng Tỉnh cho mời hợp tác trong bộ tham mưu. Bà ngại ngùng, nhưng rồi ưng thuận vì thấy có cơ hội giúp những đồng chí bị Pháp giam giữ.

Quả nhiên bà cứu được cả trăm người. Có điểm đặc biệt là bà từ chối, không nhận lương của Nhật, chỉ bằng lòng dọn đến ở một căn nhà tiện nghi hơn nhà cũ mà thôi. Bà phân trần:

- Hợp tác với Nhật vì Nhật đã giúp Việt Nam ta lấy lại tự do và độc lập, chứ đâu phải là đi làm mướn, lương lậu làm gì cho nhẹ thể quốc gia!

Đến ngày Nhật thua, trước khi rời Việt nam nhân viên bộ tham mưu mời bà dự bữa tiệc từ biệt. Vãn tiệc viên chỉ huy trịnh trọng nói:

- Những đồ đạc trong nhà này cùng tiền bạc trong tủ sắt kia, chúng tôi xin tặng lại lão nữ sĩ. Cả súng nữa để đề phòng...

Bà cảm động, nhưng cương quyết:

- Tôi đến đây là vì đại nghĩa, chứ không vì tư lợi, chắc quý vị đã biết. Vậy tôi xin chân thành tạ ơn quyến cố chứ không dám nhận lãnh gì hết...

- Nếu bà không nhận, chúng tôi sẽ cho đốt hết.

- Tùy nơi quý vị!

Họ nhìn nhau, kinh ngạc. Sau, một người láy cái xắc của bà, nhét đầy trong đó giấy bạc 500 và một cái súng nhỏ, mang ra xe, mời bà lên để chở về nhà. Khi đến nơi, khóa cửa lại, người Nhật để xắc lên bàn, ôn tồn nói:

- Thời loạn, bà ơi! Nên đề phòng bất trắc!

Nói rồi quầy quả ra đi. Bà tần ngần một lúc sau sai người gọi một thanh niên quen thuộc đến để trao tặng khẩu súng, còn thì thu xếp nhà cửa để tản cư về Bình An. Cả trăm người tản cư một đường với bà, được bà chu cấp cho đầy đủ, nhờ số tiền của Nhật. Số tiền này còn giúp bà thoát hiểm: từ Sàigon về Bình An phải qua nhiều trạm, nào Lao Động, nào Đông Dương, nào Cứu Quốc, trạm nào cũng hạch giấy phép của Ủy ban Nhân dân, bà chỉ việc lấy ra ở mỗi trạm dăm tờ và nói:

- Đây, anh bỏ vào quỹ Cứu Quốc dùm tôi, gọi là chút đóng góp của một phụ nữ vô danh.

Thế là được khoát tay cho đi tức thì? Nhưng đến khi tình thế tạm yên bà trở lại Sàigon thì mớ giấy 500 đã bay hết, bà trạnh niềm cảm cựu trong một thiên luật Đường:

Xưa kia hoa quả nở dầy vườn

Giờ trở về đây hóa ruộng nương

Ngọn núi trông theo người viễn khách

Dòng sông trôi mãi bóng tà dương

Lâu dài năm âý, kìa hoang thổ

Miêú vũ hôm nay, nọ chiến trường

Ngừng bước nhìn xem phong cảnh cũ

Mộng hồn ngơ ngẩn cuộc tang thưong...

* * *

Thêm vào sự thấy biết sâu sắc, bà còn có tài mẫn tiệp “bảy bước thành thơ” như Tào Thực khi xưa.

Một hôm đến thăm bà bạn mới ở Sóc Trăng về, băng máy bay, nhân cử tọa đông văn nhân nam nữ và chủ nhân tả lại cảm tưởng ngồi phi cơ, nhìn xuống đồng ruộng chen nhau như các màu trên áo cà sa, lùm cây tròn như hạt châu, bà ứng khẩu ngay tám câu:

Đất bằng chốc đã lên mây

Tu luyện ngàn năm cũng thế này

Mảnh áo cà sa trăm khoảnh đất

Tràng châu An Lạc mâý vòm cây

Giang hồ lang miếu lưng tròng góp

Vũ trụï kiền khôn một túi dầy

Dòm xuống chúng sanh còn lặn hụp

Lòng ta đâu nỡ lại phương Tây!

Thơ vừa nhất khí, lại đượm mùi đạo vị, không đành về phương Tây với Phật, còn muốn làm bồ tát cứu chúng sinh, thêm vào đó ý niệm chính trị chống Pháp. Tám câu lưu loát như chơi mà thật bao hàm...

Tài mẫn tiêp của bà nhiều người còn thán phục qua câu chuyện vui sau đây trong làng ký giả hồi 1930:

Năm ấy kinh tế bất đầu khủng hoảng, bà cùng một ký giá và một giáo sư lâm cảnh khan tiền tiêu Tết, rủ nhau ra chợ Bến Thành viết câu đối thuê. Một bàn bày ra giấy đỏ mực tàu, bà ngồi ghế giữa, hai ông hai đầu cầm sãn bút đại tự chờ viết.

Chợt có ba người nói tiếng Bắc đi dạo xem Tết, dừng lại xin câu đối. Hai ông nhìn nhau chưa biết viết câu nào hợp cảnh thì bà đọc ngay:

Hội bằng hữu ư xuân viên

Tự cố hương chi lạc sự (1)

Ba người vỗ tay khen:

- Hay quá, hợp thời hợp cảnh, xin viết ngay đi...

Nghe tiếng cười vui, nhiều người dừng lại coi, một ông già quần áo đen, khăn rằn, ngỏ lời xin một câu, nếu hay sẽ tặng l0 đồng. Bà lại đọc luôn:

Sơn hà phong cảnh nguyên vô dị

Thành quách nhân dân bán dĩ phi (2)

Rồi tự tay bà viết, nét thật bay bướm. Rõ là một tay “bút pháp đã tinh” nổi tiếng ở Sài thành. Chúng tôi từng có dịp nhờ đến hoa tay của nữ sĩ: khi nhà in áp dụng phương pháp in màu khá thành công, nữ sĩ đã “tay tiên một vẩy” viết đôi câu đối:

Muôn vẻ như in tờ giấy trắng

Ngàn năm còn mãi cái xuân xanh (3)

Treo ở văn phòng, được nhiều người khen “mặn mà nét bút càng nhìn càng tươi”

Sau quãng đời bôn ba làm cách mạng và giúp Nhật chống Pháp, rồi khi gặp biến huy hoắc tiền tài cho vẹn tình người, nữ sĩ vui cảnh thanh bần với con gái là Nguyễn Thị Thu Hường bút danh Phương Đài, và con nuôi là Phạm Xuân Hoàng. Tuy đã vào bậc cổ hi, nữ sĩ yếu ớt gày còm nhưng tiếng nói vẫn sang sảng, lời thơ vấn vương lòng trắc ẩn như trong bài chữ Hán:

Xuân Cảm

Ba đào cổn cổn chấn nhân hoàn

Xuân sắc tiêu diều bất nhẫn khan

Giáp mã tung hoành phao đại địa

Yên vân già tế biến không gian

Bình nguyên mạn thảo oanh khô cốt

Cự uyển danh hoa thất cựu nhan

Thành bại bách niên liêu nhĩ nhĩ

Huyết hòa lưu thủy hưởng sàn sàn

mà bà tự dịch ra quốc âm:

Ai gây sóng gió suốt nhân hoàn

Cho cảnh ngày xuân kém vẻ vang?

Yên giáp nghênh ngang phơi đại địa

Khói mây mờ mịt phủ không gian

Cỏ hoang đồng ruộng bao xương trắng

Hoa đẹp vườn xưa lợp nhụy vàng

Thành bại trăm năm rồi cũng thế

Dòng sông cuồn cuộn máu hòa chan...

Chúng tôi thắc mắc về nguyên ủy nữ sĩ Phương Đài, thì được một người có liên hệ với gia đình này, cho hay: thời kỳ bà Song Thu bị mật vụ Pháp theo dõi gắt gao, một đồng chí đưa bà đến tá túc nơi ông Nguyễn Viết Liêm, tri huyện ở một huyện trong tỉnh Mỹ Tho. Ông này tuy làm quan nhưng là người có tâm huyết lại văn nhã phong lưu nên sẵn lòng để bà mai danh ẩn tích ngay trong huyện lị.

Thế rồi lẽ hằng thanh khí, “tài tử với giai nhân là nợ sẵn”, một dây một buộc dẫn cô Thu Hường ra chào đời. Nhưng hai bên không kết thành một đôi, vì bà huyện ghen tức đến uất nghẹn mà lìa trần. Do đó nữ sĩ ở lại cũng không đành, bế con đi để tránh miệng tiếng, nhất là cho ông huyện, mặc cho ông này hết lời cầu bà nán lại. Và cũng do đó, chúng tôi phỏng đoán ý nghĩa hai chữ Song Thu (màu thu bên cửa sổ):

Phải chăng hai chữ bất đầu mấy câu Kiều:

SONG THU đã khép cánh ngoài

Tai còn đồng vọng mâý lời sắt đinh

Nghĩ ngươi, thôi lại nghĩ mình

Cám lòng chua xót, lại tình bơ vơ...

Lần lữa nắng mưa, canh chầy lưỡng lự, cuối cùng nữ sĩ đã rời Sài thành, dứt áo ra đi, vào năm 197 l, thọ 73 tuổi.

___________________________

Chú thích:

(l) - thoát ở câu “Hội đào lý chi phương viên, Tự thiên luân chi lạc sự” của Lý Bạch trong bài “Xuân dạ yến đào lý viên tự” nhưng đây là “Họp bạn bè nơi vườn xuân, nói chuyện vui về quê cũ”

(2) – thoát từ bài “Tòng Tây chinh” của Nguyễn Bỉnh Khiêm: “Lão độn trùng thử loạn ly, dự tham nhung quách nhân dân dị tích thì” (Già đần độn gặp thời loạn lạc, Gắng theo quân bàn bạc mưu cơ, Nhân dân thành quách khác xưa, Núi sông phong cảnh vẫn như độ nào...)

(3) – thoát từ bài thơ “Vịnh bức tranh tố nữ” của Hồ Xuân Hương – hai chữ “Đôi lứa” đổi ra “muôn vẻ” cho hợp cảnh.

Lãng Nhân

BÀ CAO NGỌC ANH (1877-1970)

Bà sinh năm 1877, làng Thịnh Mỹ, phủ Diễn Châu, tỉnh Nghệ An, Trung Việt, ái nữ của Đông Các Cao Xuân Dục. Năm 19 tuổi kết duyên cùng án sát Nguyễn Duy Nhiếp, con trai Cần Chánh Nguyễn Trọng Hiệp, quán làng Kim Lũ, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông, Bắc Việt. Hai họ Cao Nguyễn đều là lệnh tộc, nức tiếng về văn học và phẩm cách. Bà Ngọc Anh được thân phụ rèn luyện bút nghiên từ tấm bé, lại sẵn có tài ngâm vịnh nên sớm nồi danh trong làng văn tự. Đến năm 26 tuổi, bà không may gặp cảnh góa chồng. Găp ngày nguyên đán bà nghĩ thương người sớm quá cố, có bài:

Đôi đào chàng mới trồng năm trước

Nay thấy đào hoa chẳng thấy chàng.

Ví khiến thần hoa như có biết:

Vì chàng nhan sắc giảm phần chăng?

Nhân giở lại tập thơ của chồng, bà cảm tác thành thiên luật Đường, lược dịch:

Ấm ức lòng thu ngủ chẳng yên

Đốt lò hương dậy đọc di biên.

Bao nhiêu lời hẹn tuôn mây gió,

Để chút duyên thừa dấu bút nghiên!

Trăng dọi lầu ngâm thêm lặng lẽ,

Đèn chong lệ sáp nhỏ liên miên.

Hồn thiêng đâu đó như cùng biết

Thêm mấy vần thơ “biệt hận thiên!”

Bà ở góa trong cái tuổi nửa chừng xuân, tài sắc kiêm ưu, nên nhiều nhà thơ trong giới quan trường không khỏi có ý muốn lân la, buông lời trêu cợt. Bà tuyệt nhiên không trả lời ai cả. Một hôm nhân nhà có giỗ, bà cho mời tất cả các vị ấy lại dự tiệc. Khi tan tiệc, cùng lên cầu Hàm Rồng chơi. Đến nơi, bà nói:

- Đứng trước danh sơn thắng cảnh này, dám xin các vị thi nhân mỗi vị cho một bài, làm kỷ niệm.

Một ông đáp:

- Vâng, chúng tôi đâu dám chối từ, nhưng xin bà cho bài xướng trước, chúng tôi mỗi người sẽ họa sau.

Bà đọc rằng:

Hàm Rồng nô nức tiếng đồn om,

Rải rác nhà tranh ở mấy chòm.

Hỏi đá chờ ai ngồi nhấp nhỏm?

Thương cầu vì nước đứng lom khom...

Sóng như chào khách chờn vờn nhảy,

Nguyệt cũng yêu ta lấp ló dòm.

Cửa dộng rêu phong mờ nét chữ,

Ai người mến cảnh chút trông nom...

Bài thơ vận khó quá, ý tứ lại tế nhị. Câu “Hỏi đá chờ ai ngồi nhấp nhỏm” và “Sóng như chào khách chờn vờn nhảy” có ý trỏ vào các vị thường có thơ gửi đến trêu bà. Câu “Thương cầu vì nước đứng lom khom” và “Cửa động rêu phong mờ nét chữ” bầy tỏ tâm sự mình, cảm thương số phận và quyết giữ niềm tiết phụ.

Các vị thi bá tần ngần nghĩ chẳng ra vần, và cũng không dám trêu cợt trước thái độ đoan trang ấy, nên đứng chơi hồi lâu rồi xin lỗi chủ nhân, lẻ tẻ kéo nhau về. Từ đó không dám múa bút với bà nữa. Bà một dạ thờ chồng nuôi con, nên trong cảnh ly phụ thường thốt ra lời thơ não nùng:

Tự thán

Muốn chết mà chưa nhắm mắt đành,

Hồn quê vơ vẩn suốt năm canh.

Trông gương kim cổ chưa mờ thủy,

Thấy cuộc tang thương lại giật mình.

Chiếc bách lênh đênh nhà bốn bể,

Môí tầm vương víu nợ ba sinh.

Ấy ai cốt nhục cùng ta đó,

Quẩy dỡ cho nhau một gánh tình!

Gánh tình ai quẩy đỡ cho nhau?

Một bước chân di một bước sầu.

Trải khắp non xanh cùng nước biếc,

Quản chi nắng dãi với mưa dầu.

Ngâm câu khế khoát tai còn vẳng

Đọc chữ cù lao dạ quặn dau.

Nam Bắc đôi đường trông mỏi mắt,

Hiu hiu gió thổi ngọn bông lau...

Trong bao năm non sông bị ách thống trị của ngoại bang, bà thường ký thác nỗi lòng thương nước vào thơ văn mỗi khi có dịp nhàn du đây đó:

Ngũ Hành Sơn

Nghe nói Hành Sơn cảnh tuyệt vời

Thanh nhàn dạo bước, thử xem chơi

Năm hòn chót vót cây chen dá

Bốn mặt mênh mông nước lộn trời

Bãi cát trắng phau cơn gió thổi

Chòm rêu xanh ngát bóng trăng soi

Ngự thi nét bút còn như cũ

Dâu bể bao phen dã đổi dời...

Ở Trung Kỳ

Trung kỳ nấn ná bấy nhiêu năm,

Buồn lại đi chơi, mỏi lại nằm.

Cũng đủ với đời: tai mắt miệng,

Mà cam chịu nỗi: điếc mù côm!

Nghe chi cho mệt lòng suy nghĩ,

Nói lắm càng thêm sự lỗi lầm.

Đã thế thì thôi, thôi mặc thê,

Hơi đâu chác lấy chuyện thơng tâm!

Ăn Tết ở Sài gòn

Nghìn dặm xa xôi trải nớc non,

Thoi đa thấm thoát sáu trăng tròn.

Xuân về hón hở ngời vui bạn,

Tết đến bùi ngùi mẹ nhớ con.

Người trước năm mới đà biết dại

Ta nay sáu chục vẫn chưa khôn

Nam kỳ ướm hỏi ai tri thức

Khắc khoải xa nghe cuốc gọi hồn.

Ngay cả những khi ngồi chơi với con cháu trong ngày tết, bà cũng không quên đợc tình cảnh quê hương:

Đánh Bài Bất

Một cuộc mua vui học trẻ con

Quây vây băm tám một vòng tròn

Nhị rồi tống cửu đen như mực

Thất kéo lên tam đỏ quá son

Đã trót vùi đầu theo với nớc

Cũng đành nhắm mắt chẳng thôi non

Cửu văn ông cụ dà vơ sạch,

Ngơ ngác nhìn nhau: nước mất còn?

Bề ngoài nói nói cười cười, nhng thâm tâm vẫn khinh miệt những trò dáo dở nơi chính trường:

Ngạo Đời

Ai bảo là ta tính ngạo đời

Khinh đời vẫn khó há rằng chơi!

Khinh người lắm của còn ham của,

Khinh kẻ cao ngôi chẳng xứng ngôi!

Khinh gái chung tình, chung cửa miệng

Khinh trai ái quốc, ái đầu môi.

Có khinh chăng nữa là khinh thế

Nào dám khinh đâu khắp mọi người!

Bà tạ thế năm 1970 ở Sàigòn, thọ 93 tuổi. Con gái bà, Nguyễn Thị Phương Nghi, có bài thơ ca ngợi bà:

Mợn thú văn chương tỏ nỗi nhà

Lam Hồng nữ sĩ khác người xa

Trần duyên chưa được tròn công quả

Tâm sự thôi dành gửi bút hoa

Mệnh bạc thẩn-thơ cơn sóng gió

Lòng son tô diểm nét sơn hà

Nuốt cay ngậm đấng bao tình cảm

Tiết điệu đêm dài lệ nhỏ sa...

BẢ HỒNG NHAN

Đoàn Đức Mậu quê ở Quảng Bình, sau ra ngụ ở Hà Tĩnh, tự hiệu là Bạch Xỉ vì ông sinh tại chùa Bạch Xỉ và muốn được ứng vào câu sâm Trạng Trình: Bạch xỉ sinh, thiên hạ bình (bao giờ răng trắng là có thái bình).

Trước ông gia nhập đảng Văn thân, năm 1885 khởi binh Cần vương. Vốn học giỏi và có ít nhiều tà thuật: quân chỉ dùng quạt và gậy làm khí giới, quạt phẩy cho địch mê, gậy để đập chết.

Sau khi vua Hàm Nghi bị bắt, ông cho là vận nước đổi thay, mệnh trời sẽ ứng vào mình nên tự xưng là Văn Lượng hoàng đế, lập triều đình có 28 chức gọi là nhị thập bát tú quây quanh sao Tử Vi. Một hôm dẫn 28 vì sao cầm gậy và quạt xuống núi đánh đồn Phố, chỉ phe phẩy thế mà lính trong đồn không ló mặt ra, cũng không bắn, nên vua Văn Lượng lại thu quân về sơn trại bình an.

Trong sơn trại có năm bảy căn nhà, giữa gian nhà lớn treo bức hoành có bài thơ:

Xẻ giữa rừng xanh nổi nóc nhà

Mà cho bốn biển ngưỡng trông ta

Khoan thai rủ áo ngồi vui vẻ,

Nào khác đền Nghiêu những mấy tòa.

Hai bên treo đôi câu đối:

Vận hội nửa ngàn may gặp đó,

Công danh bốn biển kém ai dâu.

Đến năm Bính thân (1896) một bữa ông xuống núi, vào chơi nhà dân làng, bất thần bị sốt rét li bì. Có kẻ nhận diện ra ông, liền đi báo quan đem lính tới bắt giải về giam trong đề lao tỉnh Nghệ.

Được ít lâu Văn Lượng Hoàng Đế thăng hà, để lại một vợ và một con gái 5 tuổi tên là Hồng Liên. Hồng Liên và mẹ được Sogny, chánh mật thám miền Trung, đem về Huế giam lỏng, cấp dưỡng rất tử tế.

Càng lớn lên, Hồng Liên càng xinh đẹp. Đến năm 18 tuồi thì nhan sắc vô cùng lộng lẫy, khiến Sogny nghĩ ngay đến cách khai thác khi có cơ hội thuận tiện. Thì cơ hội ấy vừa tới: Nguyễn Phong Di ở Tàu về..

Nguyễn Phong Di, nguyên tên là Nguyễn Thái Bạt, quán làng Nguyệt Viên, phủ Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa, Trung Việt. Nhà nghèo, ông rất chăm học, lại có khí phách khác người, nên sớm gia nhập nghĩa đảng Cần vương, được đảng cho sang Nhật du học, lấy tên là Lý Phụng Hán. Phụng Hán tốt nghiệp trường võ bị Nhật, trở về Trung Hoa tìm gặp Nguyễn Thượng Hiền, được ông này tiến cử lên Hô Hán Dân. Hô thấy hai chữ Phụng Hán có nghĩa là phụng sự nhà Hán, hoan hỉ nói:

- Tiên sinh là bậc anh tài, lại có cái danh hiệu tốt đẹp thế này, thật là quý hóa. Ngày mai tôi sẽ giới thiệu với Tôn nguyên soái (Tôn Văn), thế nào nguyên soái cũng mời tiên sinh giúp vào công cuộc cách mạng của chúng tôi.

Tôn Văn bấy giờ tuy đã đánh đổ được nhà Mãn Thanh và đang xây đắp nền dân chủ, nhưng mầm phản động vẫn còn ngấm ngầm phá hoại, nên đành nhường ngôi tổng thống cho Viên Thế Khải.

Khi Hồ Hán Dân dẫn Lý Phụng Hán tới, Tôn tiếp đãi rất ân cần, cho làm bí thư ngay. Lý Phụng Hán vốn người đẹp trai, bộ nhung phục lại làm tăng thêm vẻ kiêu hùng, khiến cô em gái Tôn Văn đem lòng cảm mến. Tôn Văn biết ý, cũng muốn ràng buộc mối thân tình, mới tính chuyện gả em cho, nhưng Phụng Hán lễ phép khước từ bằng một bức thư tạ lòng liên tài, trong có câu:

Niệm thử gia vong quốc phá, anh hùng chi hận vị tiêu;

Túng nhiên điệp sứ phong môi, nhì nữ chi tình diệc đạm,

(Nghĩ cảnh nước mất nhà tan, mối hận anh hùng còn chửa nguội

Dù có mai ong sứ bướm, chút tình nhi nữ đám đâu ham.)

Tôn Văn xem thư, rất ca ngợi chí khí nam nhi, và càng tin tưởng Phụng Hán. Phụng Hán nói được nhiều thổ ngữ Trung Hoa, lại lanh lợi khôn ngoan, giúp Tôn Văn rất đắc lực.

Thấy Viên Thế Khải bắt đầu vận động làm hoàng đế Tôn bèn xuất dương mưu đồ chống lại, công việc giao thiệp với các đồng chí ở nội địa phó cả cho Phụng Hán. Ở cương vị này, Phụng Hán đã giúp được các đồng chí cách mạng Trung Hoa tránh nanh vuốt của Viên Thế Khải, trong đó có Thái Ngạc đã về thoát Vân Nam, gây thành một lực lượng lớn.

Khi nghe tin Nhật ký hiệp ước với Pháp và trục xuất các nhà cách mạng Việt Nam, Nguyễn Thượng Hiền điện cho Phụng Hán nhờ tìm cách giúp đỡ các bạn khi ở Nhật về Tàu. Phụng Hán can thiệp ngay với bộ ngoại giao Tàu, thì bộ này lúc ấy đang giao hảo với Pháp, không muốn để Pháp mất lòng, nên định cho những chí sĩ ấy tạm ở một biệt khu, đợi biện pháp tốt đẹp hơn.

Phụng Hán đề nghị với Nguyễn Thượng Hiền, để anh em ở cả Thiên Tân vì đây đã có sẵn nhà cửa, Nguyễn tán đồng, Phụng Hán ra ngay Thượng Hải đón hơn trăm anh em, đưa về Thiên Tân.

Hơn một trăm người chỉ đem theo được ít quần áo và sách vở, ngoài ra không một ai có tiền. Nguyễn Thượng Hiền xoay sở được một ít, Phụng Hán cũng sẵn có một ít góp vào, nhưng đủ sao được để nuôi một số nhân khẩu đông như vậy. Để giải quyết tình thế, những người cấp tiến, tìm cách ra đi phương trời khác, người xuống Quảng Đông, Quảng Tây, người sang Xiêm, sang Đức. Còn một số lưu lại Thiên Tân đoàn kết lại để gây thanh thế và phái người về nước quyên tiền. Cũng có người học đã thành tài, gia nhập quân đội hay các cơ quan chính trị Tàu, lấy lương bổng cưu mang anh em. Rốt cuộc mọi người cũng tạm yên. Lúc này Viên Thế Khải đã thất bại, Tôn Văn về lập chính phủ, đặt Lê Nguyên Hông làm tổng thống, rồi trở lại Quảng Đông để củng cố nền dân chủ. Phụng Hán cũng theo đi, và được cử giữ chức đại tá trong bộ tham mưu. Đến đây, đời Phụng Hán bước sang giai đoạn mới. Quan chức cao, lương bổng nhiều, Phụng Hán đâm ra chơi bời cờ bạc. Vì Tôn Văn tín nhiệm Phụng Hán, ngoài việc quân sự chính trị, còn giao cho việc giữ tiền, nên xảy ra việc đáng tiếc là Phụng Hán một hôm thua canh bạc lớn, phải biển thủ công quỹ, rồi sợ tội mà bỏ trốn. Đi lang thang ít lâu ở Hương Cảng, Phụng Hán bị thám tử Pháp bắt giải về nước.

Khi bị tra hỏi, Phụng Hán (bấy giờ lại lấy tên cũ là Nguyên Phong Di) tỏ ra khẳng khái hiên ngang, khiến cho Pháp phải kính nể, và tìm cách thu phục, vì chính sách của họ lúc ấy là thuyết phục để cải hóa hơn là trừng trị tù đày.

* * * * *

Bây giờ là lúc mẹ con cô Hông Liên xuất hiện. Sogny nói với hai người:

- Có một nhà đại cách mạng mới ở ngoại quốc về, trước có quen với ông Bạch xỉ, bà và cô có muốn tới thăm, tôi sẽ cho phép.

Hai mẹ con ưng thuận, và lân đầu tiên Phong Di trông thấy Hồng Liên, lòng đã rung động ngay vì sắc đẹp mặn mà, nói năng có duyên, lại là dòng dõi cách mạng. Dần dà, Hồngng Liên chinh phục được con người khí khái, Phong Di ngoan ngoãn nghe theo lời khuyên của Hông Liên, và chịu hợp tác với Pháp. Sogny trả tự do cho Phong Di, lại nói với Nam triều cho làm một chân lục sự và nhân dịp có khoa thi Hội, đặc cách cho đi thi, không cần phải qua kỳ thi Hương để lấy cử nhân trước đã, như thường lệ.

Năm kỷ tị (1919) Nguyễn Phong Di đỗ đình nguyên tiến sĩ, được bổ làm quan. Ngoài Hồng Liên, Phong Di còn lấy thêm vợ bé nữa. Một chí sĩ ở Nghệ An có gửi tặng bài thơ:

Cũng đi sang Nhật, cũng sang Tàu

Tiến sĩ thi chơi cũng đỗ đầu

Hoằng hóa giúp cho năm nếp gỗ (1)

Diễn châu cưới hộ một cô hầu (2)

Lao tù gặp bạn nên ra sớm,

Cờ bạc thâu canh chửa đủ lâu.

Khí phách thủa nào đâu mất nhỉ?

Cũng đi sang Nhật, cũng sang Tàu!

Quyền cao, lộc hậu, Phong Di lại thả mình vào cuộc đời phóng túng, tửu sắc quá độ, mấy năm sau mắc bệnh lao, và từ trần năm ất sửu (1925)

Một nhà nho ở Huế có câu đối viếng:

Ra đi đã kỳ, trở về cũng kỳ, lâý vợ thi đỗ lại càng kỳ, trời cũng nể, sân khấu còn đương xem diễn kịch Lữ xá không chết, tù đày không chết, quan sang nhà giàu lại bắt chết, người còn thương tiếc, nắp hòm dù đậy, chửa hay lòng.

Lãng Nhân

Chú thích:

(l) Lúc ông về làng, không có nhà, ông phủ Hoằng Hóa Lê Trí Hiển làm giúp 5 gian nhà gỗ.

(2) Ông Nguyễn Xuâm Đàm, người cùng làng với Di lúc ấy làm tri phủ Diễn Châu, cưới cho Di một cô hầu.

www.doitynan.com