TRANG BÌA 4
Duø “ñoïc moät quyeån” (Ñaïi Vieät söû kí toaøn thö) hay “vaøi quyeån”, lòch söû Vieät Nam ôû ñaây vaãn chöa thaáy ñöôïc heát taát caû nhöõng phöùc taïp trong tieán trình hình thaønh cuûa ñaát nöôùc. Tuy nhieân ít ra thì noù cuõng laøm toû roõ ñöôïc nhieàu bieán ñoäng vaãn thöôøng nghó laø giaûn dò, xuoâi moät chieàu quyeàn löïc ñeán möùc thoâ thieån, nhö khaúng ñònh cuûa caùc söû thaàn trong quaù khöù, vaø cuûa moät soá lôùn söû gia ngaøy nay. Söû Vieät, ñoïc vaøi quyeån chæ laø noái tieáp öôùc mong töø Thaàn, ngöôøi vaø ñaát Vieät (baûn môùi) ñeå suy nghó veà “moät lòch söû Vieät Nam môùi, hôïp vôùi thôøi ñaïi khoa hoïc baây giôø”.
Daønh rieâng cho
hai gia ñình 347 vaø 353/11 Nguyeãn Traõi Tp. Hoà Chí Mình
Söûa vaøi loãi chinh taû, in aán, vaøi chöõ theâm bôùt, 3/2006
SÖÛ VIEÄT, ÑOÏC VAØI QUYEÅN
Coâ voïng ngoân chi... (Hình nhö laø lôøi ngöôøi vieát söû noùi chuyeän vôùi ma)
MUÏC LUÏC
SÖÛ VIEÄT, ÑOÏC VAØI QUYEÅN
VOÏNG NGOÂN
I. Caùc söû quan aån khuaát thuôû ban ñaàu
Töø nhöõng ngöôøi coù coâng trình. Caùc söû quan tieân khôûi. Doøng söû kí taêng ñaïo. Söï chuyeån höôùng. Ñoã Thieän: giöõa thaàn vaø ngöôøi. Toå chöùc Ngöï söû ñaøi trong trieàu Traàn. Vieät chí, Ñaïi Vieät söû kí, Ñaïi Vieät söû löôïc.
II. Caùc söû gia nho thaàn
Caên baûn nho hoïc cuûa söû quan: nhöõng ñieàu trong vaø ngoaøi taàm tay ngöôøi baây giôø. Vaán ñeà ñaïo lí cuûa söû gia nho thaàn. Vaán ñeà ñaïo lí daân toäc trong töông quan ñoàng vaên. Vaán ñeà khaû naêng chuyeân moân cuûa söû gia nho thaàn. AÛnh höôûng cuûa doøng söû kí nho gia.
III. Sex vaø trieàu ñaïi
Sex vaø caùc caáp böïc nho thaàn. Gioáng ñöïc vaø gioáng caùi treân trieàu ñình. Gaø maùi gaùy trong trieàu ñình, treân saân nhaø: vinh quang vaø khoå nhuïc cuûa giôùi tính nöõ Vieät. Nhaø nho laïi caùi. Gioáng giöõa: toâi ñoøi vaø quyeàn löïc.
IV. “Tieàn baïc”, vaên chöông vaø lòch söû
Ñoàng tieàn ñoàng. Tieàn quyù vaø tieàn giaùn. Moät quan tieàn toát. Theâm chuùt tieàn cho Toaøn thö.
V. Chuyeän söû Chaøm trong Toaøn thö
Kieán thöùc môùi veà söû Chaøm. Vaøi vaán deà nhaân, ñòa danh ghi cheùp töø beân kia Hoaønh Sôn. Ñieàu khuaát laáp trong lôøi söû quan. Traän chieán 1471, tröôùc vaø sau.
VI. Taây tieán
Bieân giôùi cuûa Ñaïi Vieät: vaán ñeà lieân quan vôùi Trung Hoa vaø caùc toäc ngöôøi thieàu soá. Ñoàng baèng vaø maïn ngöôïc: Lí Traàn vaø Man Laõo. Leâ, Laøo: nhöõng “ngöôøi vuøng cao” vôùi nhau.

VII. Caùc trung taâm quyeàn löïc trong lòch söû Vieät
Thoáng nhaát hay baønh tröôùng quyeàn löïc? Cô sôû chìm noåi cuûa quan nieäm thoáng nhaát. Thoáng nhaát töø thôøi “döïng nöôùc” ñaàu tieân. Töø söï tan raõ cuûa phuû Ñoâ hoä An Nam ñeán trung taâm Hoa Lö. Trung taâm Vieät Hoa Thaêng Long. Trung taâm Möôøng, Taøy Thaùi Thanh Ngheä – Ñöôøng phaân reõ qua Ñoâng Kinh, Phuù Xuaân. Trung taâm quaáy ñaûo Quy Nhôn. Hueá, Gia Ñònh, Haø Noäi. Töø thuû phuû Ñoâng Döông thuoäc Phaùp ñeán thuû ñoâ VNDCCH. Nam tieán vaø CHXHCNVN.

VIII. Tieán trình vöông hoaù môùi (19 49-?)
IX. Giao tieáp Ñoâng Taây ôû Vieät Nam
X. Tham gia “Ñoái thoaïi söû hoïc”
Nguoàn tin töùc. Coù moät cuoäc noäi chieán. Veà tính Maùc xít phuïc hoài quaät khôûi. Veà tính yeâu nöôùc noàng nhieät vaø tính khoa hoïc laøng nhaøng.
XI. Ñoái thoaïi söû hoïc: Taây Sôn, laïi nhìn töø beân trong
Phaàn löu giöõ
VOÏNG NGOÂN
Nhöõng ngöôøi coù theo doõi loaït baøi chuùng toâi vieát treân tôø Vaên hoïc (California) thì bieát raèng töïa ñeà nguyeân thuyû cuûa noù laø “Söû Vieät, ñoïc moät quyeån”. “Moät quyeån” ñoù laø Ñaïi Vieät söû kí toaøn thö. Nguyeân ngaøy ra ñi, 2-8-1994, cuõng nhö nhöõng ngöôøi khaùc chöa töøng böôùc chaân ra khoûi nöôùc, chuùng toâi khoâng nghó raèng mình coù theå töï nuoâi soáng ñöôïc ôû xöù ngöôøi chöù ñöøng noùi gì ñeán chuyeän vieát laùch, khaûo cöùu. Cho neân vaøi taäp saùch mang ñi chæ laø theo moät thoùi quen laâu ngaøy vaø do ñoù, boä Toaøn thö (baûn dòch vaø nguyeân vaên 4 taäp, H. 1993) vaãn cöù naèm aåm moác ôû nhaø xe ngöôøi baïn cho ñeán khi chuùng toâi hôi quen vôùi coâng vieäc haøng ngaøy, chòu ñöïng vôùi moái lo thaát nghieäp voán laø thöôøng xuyeân cuûa di daân thieáu caên baûn, luùc ñoù môùi giôû laïi quyeån saùch cuõ boû queân. Ñeå xem ñích thöïc ngöôøi xöa ñaõ vieát nhöõng gì trong aáy, vieát ra sao maø caùc söû quan, hoïc giaû taøi danh xöa nay cöù theo ñoù cheùp laïi, taùn roäng khieán saùch caøng ngaøy caøng daøy, caøng sinh con ñeû caùi phoàn taïp ñeán möùc trôû thaønh chaân lí khoù goät boû, thaønh truyeàn thoáng cuûa taäp ñoaøn daân toäc, thaønh cô sôû ñeå theá giôùi hieåu veà ngöôøi Vieät, nöôùc Vieät. Vaø roài... AØ ra theá!

Teù ra khi ñoïc saùch, ngöôøi ta chæ ñoïc nhöõng gì ngöôøi ta muoán thaáy chöù khoâng phaûi nhöõng gì thöïc söï hieän ra qua caùc doøng chöõ, khoan noùi tôùi nhöõng gì phía sau caùc doøng chöõ aáy nöõa. Ñieàu “muoán thaáy” ñoù laø keát quaû cuûa thoùi quen löôøi nhaùc, laëp laïi lôøi keû khaùc, noùi nghieâm chænh hôn, ñoù laø do taùc ñoäng ñeán taän tieàm thöùc cuûa thaønh kieán, giaùo duïc ñaõ traûi qua, vaø aùp löïc cuûa quyeàn bính, quaàn chuùng ñöông ñaïi. Quyeån Toaøn thö voán laø taäp ñaïi thaønh kieán thöùc veà söû caùc vöông trieàu Ñaïi Vieät cuûa caùc söû quan ñeán theá kæ XVII, vieát theo moät khuoân khoå chính trò, quan nieäm giaùo duïc coù cô sôû beàn vöõng, khoâng phaûi chæ ôû nöôùc Vieät maø coøn xa hôn, töø nôi phaùt xuaát Trung Hoa, cho neân nhöõng ngöôøi coøn vöôùng víu vôùi khuoân khoå aáy khoâng theå naøo nghó khaùc duø coù göôïng gaïo xeâ xích cho hôïp vôùi thôøi ñaïi cuûa mình. Ñoù laø tröôøng hôïp cuûa Ngoâ Thì Só theá kæ XVIII chaúng haïn, cuûa caùc söû quan trieàu Nguyeãn theá kæ XIX, cuûa caùc hoïc giaû theá kæ XX... Nhaát laø nhöõng ngöôøi noåi baät sau 1945 cuûa cheá ñoä hieän haønh, nhöõng ngöôøi ñaõ boû suoát caû cuoäc ñôøi tìm danh voïng theo thôøi theá, cuûng coá phaàn lí thuyeát cho ngöôøi caàm quyeàn, taïo thaønh moät khoái hoã töông khieán cho khoâng theå coù söï chao ñaûo phía naøy maø khoâng dem laïi moøn söùt phía kia. Cho neân quyeàn bính phaûi ngaên chaën söï xaâm nhaäp cuûa nhöõng yù töôûng khaùc laï, khoâng chính thoáng ñeå baûo veä chính mình, vaø nhaø nghieân cöùu cuõng an taâm phaùt trieån doøng söû hoïc chieán thaéng, khoâng phaûi lo sôï bò phuû nhaän. Hoïc giaû ngoaïi quoác mang tinh thaàn hoaøi nghi cuûa Descartes, khoâng phaûi chòu ñöïng söï raøng buoäc cuûa “chaân lí khoâng theå naøo thay ñoåi” nhö ngöôøi beân trong (ngoaøi söï raøng buoäc tieâu cöïc töø vò theá chính trò, vaên hoaù cuûa hoï), neân ñaõ ñaët ra vaø giaûi quyeát nhieàu vaán ñeà môùi cho söû Vieät. Tuy nhieân, töø vò theá ngöôøi ngoaøi, hoï laïi nhö anh muø sôø voi, tuy khoâng keát luaän laø con voi töø caùi chaân hoï naén kó nhöng duø sao cuõng phaûi veõ hình aûnh toaøn con voi coù caùi chaân mình nghieân cöùu, neân phaûi söû duïng kieán thöùc coù saün, vaø do ñoù laïi phaûi nguïp laën trong doøng kieán thöùc cuõ, voâ tình laøm keû beânh vöïc cho truyeàn thoáng söû xöa, nay mang uy tín vay möôïn môùi. Hoï coù quaù nhieàu baän roän khaùc ñeå löu taâm roát raùo cho söû Vieät. Hoï chæ laø ngöôøi vieát giuøm söû Vieät trong luùc thöøa bieát raèng coøn nhieàu vaán ñeà chöa giaûi quyeát. Khoâng phaûi hôøi hôït maø laø töø caên baûn. Khoâng phaûi ñaâu xa. Ngay chính trong Toaøn thö. Khoâng phaûi môùi ñaây, maø töø luùc coøn vieát chui, gôûi leùn ra ngoaøi, chuùng toâi ñaõ thoaùng thaáy taøi lieäu söû cuõ tuy ít nhöng “chöa ñöôïc laên qua trôû laïi” kó löôõng ñeå tìm hieåu saâu hôn. (Baøi “Vieät Nam ôû theá kæ X” ñaêng trong Vietnam Forum soá 5, Yale University, Winter-Spring 1985, in laïi trong Nhöõng baøi daõ söû Vieät, Thanh vaên 1996.) Baây giôø chæ laø tieáp tuïc ñaø coù saün.

Nghó laïi cuõng thaáy may maén trong ruûi ro, mình coù vò theá caù nhaân rieâng bieät, vaø bieát roõ vò theá aáy. Laø ngöôøi beân trong, ngöôøi Vieät hoïc söû Vieät, ñoïc chöõ Vieät hieåu roõ nghóa cuûa chöõ mang tinh thaàn Vieät hôn thöù chöõ naøo khaùc. Nho nhoû chi tieát maø coù taàm suy dieãn quan troïng laø teân ñuùng cuûa Lí Thöôøng Kieät... Lôn lôùn, laø caùch nhìn ra moät doøng söû ki taêng ñaïo laøm saùng roõ nhöõng bieán ñoäng thôøi môû ñaàu ñoäc laäp bò caùc nho só che khuaát, tieáp theo laø caùch nhìn cho raèng xaùc thöïc veà caùc trieàu ñaïi... Ñoàng thôøi, caùch ñoïc hieåu Toaøn thö nhö theá cuõng laø cuûa ngöôøi ñöùng ngoaøi, ñöùng ngoaøi söï vöôùng víu cuûa heä thoáng chính trò, giaùo duïc cuõ, môùi. Cho neân ñaõ nghó ra, vaø khoâng phaûi ngöôïng nguøng, maéc côõ khi giaûi thích caâu “Ngoâ Phuï quoác nhö Lan, Leâ Ñoâ quan nhö Kích” cuõng nhö khi noùi chuyeän veà caùc linga, caùc daáu hieäu tính duïc cuûa daân, quan, vua Lí, Traàn trong quaù khöù. Khoâng phaûi vöôùng víu vôùi tinh thaàn trung trinh cuûa caùc söû quan chuyeån qua tinh thaàn daân toäc quaù khích cuûa hoïc giaû môùi, neân khoâng bò haøo quang chieán thaéng cuûa Leâ Lôïi, uy vuõ cuûa Leâ Thaùnh Toâng laøm khieáp sôï, cuùi ñaàu thaùn phuïc maø queân söï khôûi ñaàu höõu lí, söï tröôûng thaønh trong tranh chaáp tìm quyeàn löïc cuûa hoï Leâ. Vaø hoï Trònh, vaø hoï Nguyeãn... Laø keû ôû ngoaøi neân cöù vieát! Taát nhieân luùc coøn trong nöôùc vaãn ñaõ ñem yù nghó mình leân giaáy. Nhöng cöù chuyeàn cho baïn beø ñoïc maõi thì cuõng thaáy naûn. Hoï coù ñôøi soáng rieâng cuûa hoï, coù côm aùo vaø söï baét buoäc thích öùng. Gôûi ra ngoaøi thì in chöõ ñöôïc chöõ maát, vaø cuõng phaäp phoàng. Ra ngoaøi thoaùt khoûi tình traïng “caùi gai tröôùc maét”, Nhaø nöôùc ta khoâng theå ngaên thì cöù “lôø” ñi laø ñöôïc, khoâng cho “chöõ cuûa noù” veà gaây ñoäc haïi theá laø xong! ÔÛ ngoaøi cuõng coù nhöõng ngöôøi coù theå khoâng baèng loøng veà chuyeän oâng vua Huøng, veà chuyeän beâu xaáu oâng Lí Thöôøng Kieät... nhöng ngöôøi ta coøn lo laøm aên, lo ñaïi söï, coøn phaûi tính chuyeän hoan hoâ, ñaû ñaûo caùc nhaân vaät danh tieáng, cöù ñaùnh chöõ ñaïi xaù ñi! Cho neân, ngoaøi vieäc sôï supervisor cuûa sôû, coøn thì cöù vieát thoaûi maùi!

Ngay töø luùc ñaàu, khi duøng töïa ñeà “... ñoïc moät quyeån” cuõng ñaõ thaáy laø “aên gian” bôûi vì coù daãn caùc saùch khaùc, duø laø saùch Chôï trôøi, chöùng tích cuûa loaïi kieán thöùc “moät ñoâla” töø nôi phaùt xuaát ñoù. Nhöng cuõng vì töï cho mình thoaûi maùi neân söû duïng caû trí nhôù muø môø, loaïi baèng chöùng maø caùc hoïc giaû nghieâm tuùc môùi nhìn ra laø ñaõ gaït phaêng, khoâng theøm ñoïc. Chaúng heà gì. Tuy coù loaïi trích daãn baèng côù laøm hoaûng kinh ngöôøi cuûa caùc tröôøng Ñaïi hoïc, caùc Ban, Vieän nghieân cöùu, kieåu “LM.X, (saùch) XX, Bibliotheøque Payot, 1949? 1950?” cho söï xaùc thöïc cuûa quyeån Quyø hoa baûo ñieån, nhöng cöù coi nhö töï cho mình laøm moät caùi giaáy nôï duø coù theå khoâng traû noåi. Xin höùa neáu gaëp may maén thì seõ traû laàn hoài. Nhö laàn naøy ñaõ söûa ñöôïc moät ít vôùi vieäc tieáp caän vaøi taøi lieäu nhôø thôøi “höu trí” vaø caùc chæ daãn cuûa Giaùo sö Nguyeãn Theá Anh, söûa trong chöøng möïc coù theå ñöôïc. Taäp hoïp trôû thaønh “Söû Vieät ñoïc vaøi quyeån”, nguyeân cuõng laø caét goïn töø moät töïa ñeà khaùc khi töø moät côn beänh hoaïn muoán vieát cho moät vaán ñeà bao goàm hôn, coù ñöa vaøo ñaây. Chuyeän xöa lan daàn ñeán chuyeän tröôùc maét, vöøa xaûy ra coøn thaám vaøo ngöôøi. Nhaân tieän, cuõng gheùp vaøo ñaây söï tranh luaän baát chôït vôùi nhöõng ngöôøi khaùc. (Goïi “tranh luaän” trong luùc chæ laø aên-theo söï khôûi xöôùng cuûa ngöôøi khaùc, khoâng coù “ñoái thoaïi” thöïc söï, nhöng vaãn taïm cho laø duøng ñuùng chöõ nghóa, bôûi vì thaáy mình cuõng ñang laøm vieäc moät chieàu, ñoái khaùng vôùi caùc hoïc giaû ñoïc Toaøn thö!) Ñeà töø cho taäp saùch laø möôïn lôøi Vöông Ngö Döông, theo trí nhôù ôû baûn dòch Lieâu trai cuûa Taûn Ñaø, ñoïc töø hoài nhoû: “... voïng thính chi; Ñaäu baèng qua giaù vuõ nhö ti...” ÔÛ xöù naøy khoâng thaáy möa löa thöa nhö tô qua giaøn döa ñaäu, chæ nghe tieáng xe hôi nhöng coù caên nhaø ma khoâng ai daùm ôû thì noùi chuyeän söû ngang ngaïnh chaéc ma cuõng nghe ñöôïc, neân möôïn lôøi ngöôøi xöa cho vaøo. Taäp hoïp laïi thì cuõng phaûi caét xeùn, söûa ñoåi cho coù söï ñoàng nhaát, khoûi xoâ leäch, laëp laïi, loaïi boû nhöõng ngôù ngaån, ngoâ ngheâ cuûa laàn ra maét treân taïp chí chæ vì laãn loän chöõ nghóa nghieân cöùu vôùi caùi palet, caùi maùy quaây daây ñieän trong sôû...Do ñoù thôøi ñieåm ghi vaøo cuoái moãi baøi vieát ôû ñaây ñeàu laø cuûa laàn xuaát hieän ñaàu tieân, chæ ñöôïc giöõ laïi nhö daáu hieäu cuûa moät giai ñoaïn ñeå chôø ñôïi nhöõng ñoåi thay tieáp, neáu coù theå ñöôïc. Phaàn vieát cho “... moät quyeån” do coù caùc doøng chöõ môùi naøy ñaùng leõ phaûi loaïi boû ra, nhöng tieác-cuûa, xin giöõ laïi ôû cuoái saùch laøm kæ nieäm.
Vaø cuoái cuøng, duø coù vieát loaïn xaï cuõng xin daønh nhöõng doøng nghieâm tuùc taëng: Giaùo sö Nguyeãn Khaéc Kham, San Jose;
Giaùo sö Nguyeãn Theá Anh, Phaùp.
Westminster, California thaùng Tö 2004
I
CAÙC SÖÛ QUAN AÅN KHUAÁT THUÔÛ BAN ÑAÀU
TÖØ NHÖÕNG NGÖÔØI COÙ COÂNG TRÌNH
Chuùng ta phaûi töø nhöõng ngöôøi coù maët raønh reõ ñeå suy ra nhöõng ngöôøi aån khuaát. Nhö ñaõ bieát, boä Ñaïi Vieät söû kí toaøn thö (goïi taét laø Toaøn thö, [TT]) in laàn ñaàu naêm 1697, laø moät taäp hoïp söû kí cuûa nhieàu ngöôøi, qua nhieàu ñôøi, ngöôøi sau noái tieáp söûa ñoåi coâng trình cuûa ngöôøi tröôùc, khoâng theo moät chuaån möïc baûn quyeàn nhö ngaøy nay, thaønh thöû khoù coù theå phaân bieät phaàn naøo toàn taïi ñeán baây giôø laø cuûa taùc giaû naøo (tröø caùc phaàn bình luaän coù ghi teân taùc giaû). Ví duï tuy bieát Leâ Vaên Höu, taùc giaû tieân khôûi roõ raøng, vieát ñeán heát ñôøi Lí, nhöng phaàn ñang coøn noùi veà cuøng thôøi ñaïi, laïi khoâng haún laø cuûa oâng ta. Vaø Ñaïi Vieät söû kí cuûa oâng cuõng coù phaàn cuûa ngöôøi ñi tröôùc: Traàn Taán / Chu Phoå, taùc giaû cuûa quyeån saùch vaãn thöôøng ñöôïc goïi laø Vieät chí.

Thaät ra truyeàn thoáng söû kí Vieät laø baét ñaàu töø Trung Quoác khoâng caàn phuû nhaän. Tuy Trung Quoác coù ñeán 24 boä söû chính thöùc cuûa nhaø nöôùc cho caùc trieàu ñaïi trong lòch söû (khoâng keå trieàu Thanh cuoái cuøng) coøn Vieät Nam ñeán theá kæ XVII chæ coù moät boä, nhöng söï khaùc bieät beân ngoaøi aáy chæ laø do hoaøn caûnh xuaát hieän cuoái cuøng khaùc nhau maø thoâi. ÔÛ Trung Quoác, trong khi trieàu ñaïi môùi leân sai söû quan vieát veà trieàu tröôùc thì ôû Ñaïi Vieät, tuy caùc boä saùch khoâng coøn daïng rieâng bieät, nhöng cuõng coù chöùng côù laø Traàn sai Leâ Vaên Höu vieát veà ñôøi Lí, (Haäu) Leâ sai Phan Phu Tieân vieát veà ñôøi Traàn, Minh thuoäc. Coù khaùc laø ôû Trung Hoa, nhôø kó thuaät in aán töø theá kæ X ñaõ trôû thaønh bình thöôøng, saùch soaïn xong ñöôïc ñem in, trong luùc ôû Ñaïi Vieät, vaøo ñôøi Lí ngöôøi ta coøn phaûi caëm cuïi cheùp kinh Phaät xin veà (1023, 1027) qua Traàn, 23 naêm sau khi Leâ Vaên Höu daâng saùch, ngöôøi ta môùi in kinh (1295) neân söû kí chæ laøm moät baûn daâng vua xem, ngöôøi beân ngoaøi nghe lô mô, loaùng thoaùng, coù ñöôïc phoå bieán thì cuõng laø cheùp (nhö boä söû 26 quyeån cheùp laøm 2 baûn cuûa Vuõ Quyønh ñaàu theá kæ XVI), tuyeät baûn laø phaûi. Caû boä TT cuûa Phaïm Coâng Tröù, ñeán theá kæ XVII, naêm 1665, môùi coù moät laàn in ñaàu tieân maø dang dôû, 23 quyeån nguyeân goác nay chæ coøn thaáy hôn moät quyeån, thì noùi gì ñeán chuyeän cuûa theá kæ XIII!

Trieàu sau vieát söû trieàu tröôùc cuõng laø moät truyeàn thoáng ñôõ gaây khoù chòu cho doøng hoï ñöông thôøi, maø cuõng giuùp cho caùc söû quan ñôõ tai vaï. Göông Tö Maõ Thieân coøn ñoù: Beânh Lí Laêng bò quaân quyeàn ra uy khieán oâng ñieáng hoàn, ngöng ngay nöûa chöøng veà Vuõ Ñeá, oâng vua tröøng trò mình (J. K. Fairbank). Taát nhieân heä thoáng chính trò ñöông quyeàn, trong yù thöùc baûo veä chính mình (Ngöï söû ñaøi khoâng chæ can vua maø coøn haëc toäi caû caùc quan), cuõng ñaõ ñaët ra moät soá quy ñònh baûo veä söû quan, keàm bôùt quyeàn löïc cuûa vua. Nhöõng quy ñònh ñoù ñöôïc toâ veõ baèng huyeàn thoaïi veà söï ngay thaúng, cöông tröïc cuûa caùc söû quan ñôøi Xuaân Thu Chieán Quoác, nhöng trong thöïc teá, thöôøng thì quyeàn löïc vaãn laø ôû theá aùp ñaûo. Khoâng nhaéc chuyeän Tö Maõ Thieân xa xoâi, Traàn Minh Toâng baõi quan chæ vì toäi khoâng cho oâng vaøo Ngöï söû ñaøi (1342), Leâ Thaùnh Toâng thì ñoøi xem söû quan ghi cheùp nhöõng gì veà mình. Coù khi cuõng thaáy toäi nghieäp khoâng nhöõng cho ngöôøi vieát söû maø cho caû ngaønh söû noùi chung: Traàn Ñình Thaùm sau 1400, khoâng vöøa loøng vôùi ngöôøi chuû môùi lieàn ñöôïc “giaùng laøm Giaùm tu quoác söû bí thö giaùm”. Taát nhieân khoâng keå ñeán tröôøng hôïp caùc oâng söû quan ñoùn yù chuû, söûa saùch cho vöøa loøng ngöôøi treân. Coù ñieàu, thöïc luïc cheùp veà vua, trieàu ñaïi ñöông quyeàn thöôøng vaãn ñöôïc caát giöõ, khoâng phoå bieán khieán cho taùc ñoäng khoâng roäng lôùn, vua quan chòu nhöôøng böôùc nhau moät chuùt ñeå cô cheá ñöôïc ñieàu haønh suoân seû, heä thoáng ñöôïc toàn taïi. Tuy nhieân, coù veû nhö Ñaïi Vieät khoâng coù thôøi gian toàn taïi laâu daøi nhö Trung Quoác neân khoâng coù söï kieân nhaãn chôø ñôïi ñeán trieàu ñaïi sau. Söï ñan xen thôøi ñaïi vaø tính caùch chính thoáng laïi khieán cho söû quan vieát veà Minh thuoäc taát phaûi nhaéc ñeán oâng vua ñaàu ñôøi. Ngoâ Só Lieân bò Thaùnh Toâng maéng moû, khi vieát Tam trieàu baûn kæ, saùt ñeán ñôøi vua tröôùc, coù run tay khoâng? Tröôùc oâng, Phan Phu Tieân, maø ñoaïn bình luaän 1459 veà bieán ñoäng gieát vua (Nhaân Toâng) coù veû laïc loõng khieán söû gia ngaøy nay thaéc maéc, ñoaïn aáy cuõng chæ chöùng toû laø söû quan noùi huøa theo thôøi theá cuûa vua ñang leân, cheâ traùch keû cöôùp ngoâi cuøng trieàu thaàn theo keû nguî. Coøn caùc söû quan tieáp theo? Nhôø Ngoâ Só Lieân, hoï coù ñöôïc moät Ngoaïi kæ Huøng Vöông thaät chi tieát, vaø tieáp tuïc vieát veà caùc ñôøi vua veà tröôùc, ngay trong trieàu ñaïi Leâ cuûa mình. Nhöng ñieàu “noùng hoåi” ñoù cuõng gaây baát lôïi cho ngöôøi sau: Chaúng caàn thaáy göông Tö Maõ Thieân, söû quan vaãn khoâng daùm noùi ñoäng ñeán cha, oâng noäi... cuûa vua/chuùa trong theá tranh chaáp ñöông thôøi, neân boä saùch veà thôøi Leâ Trung höng ñoïc thaät chaùn ngaét!

Traàn Thaùi Toâng sai Leâ Vaên Höu soaïn söû cuõng vì nhieàu lí do tuï hoäi. Trieàu Lí ñuû daøi ñeå oâng vua ñaàu ñôøi muoán bieát veà lòch söû doøng hoï coù tröôùc mình. Moät thôøi höng thònh daøi tröôùc ñoù ñaët caên baûn treân söï baét chöôùc neàn moùng toå chöùc chính quyeàn cuûa Trung Hoa cuõng ñöa kinh söû theá tuïc Nho Giaùo vaøo thay theá kinh Phaät, vaø taàng lôùp nho só tuy coøn ôû ñòa vò gia thaàn nhöng cuõng ñaõ xaây döïng ñöôïc uy tín rieâng khieán doøng hoï ñöông quyeàn phaûi theo caùc truyeàn thoáng coù saün cuûa taàng lôùp naøy. Tuy nhieân vieäc Leâ Vaên Höu coù maët chính thöùc vôùi boä saùch oâng soaïn coøn löu truyeàn (duø döôùi hình thöùc thay ñoåi) vaø vieäc Traàn Taán / Chu Phoå laøm söû quan vôùi quyeån saùch soaïn xong maø chæ ñöôïc nhaéc bôûi moät tö nhaân, chöùng toû coøn coù söï muø môø trong söû saùch vaøo ñaàu Traàn. Cho neân khoâng laáy laøm laï raèng Lí khoâng coøn löu laïi söû kí cuûa rieâng mình maø chæ coù nhöõng ghi cheùp thöïc luïc theo moät truyeàn thoáng khaùc ñeå ngöôøi sau toång hôïp laïi maø thoâi. Söï chuyeån ñoåi Lí Traàn do ñoù cuõng ñaùnh daáu thôøi ñieåm xuaát hieän raønh reõ cuûa vaên baûn söû Vieät. Coâng vieäc doø tìm caùc söû quan aån khuaát roát laïi laø moät vieäc ñi ngöôïc thôøi gian Traàn Lí, töø choã saùng muø môø moø maãm vaøo trong toái taêm, khuaát khuùc.
CAÙC SÖÛ QUAN TIEÂN KHÔÛI

Söû quan laø chæ chung caùc nhaân vaät ñöôïc ñaët ñeå laøm vieäc ghi cheùp söû cuûa doøng hoï nhaø vua, töø ñoù lan ra ñeán thaàn daân, ñaát nöôùc oâng vua cai trò. Baèng chöùng veà nhöõng ngöôøi naøy cuõng xuaát hieän theo thöù töï ñoù. OÂng vua ñaàu ñôøi Lí ñaõ xuoáng chieáu laøm ngoïc ñieäp, gia phaû cuûa vua (1026). Nhöng maõi ñeán gaàn moät theá kæ sau môùi thaáy chöùc vuï vaø teân ngöôøi laøm vieäc cho trieàu ñình, cho nöôùc: Thaùi söû Traàn Ñoä 1121. Söï xuaát hieän naøy haún coù lí do, laø moät chæ daáu quan troïng laøm noåi baät moät thaønh phaàn quan chöùc trong trieàu ñaïi, qua nhöõng naêm thaùng toå chöùc chính quyeàn.

Nhöng maõi veà sau, khi toå chöùc chính quyeàn phöùc taïp hôn thì môùi coù cô quan chuyeân vieát söû nhö Quoác söû vieän chaúng haïn. Sô khôûi, taøi lieäu veà vua (vaø aûnh höôûng toaû roäng töø ñoù) laø baét ñaàu töø moät cô quan gaàn caän vua theo quan nieäm toå chöùc chính quyeàn Nho Giaùo, cuûa khuoân maãu Trung Hoa: Ngöï söû ñaøi. Maø caùi daùng Ngöï söû ñaøi lieân heä ñeán söû thì chæ môùi thaáy ñaàu ñôøi Traàn vôùi chöùc vuï cuûa oâng “söû quan ca raèng, söû quan ca raèng..” aám ôù (nhö Ngoâ Só Lieân ñaõ cheâ) trong tieäc röôïu naêm 1251: Ngöï söû trung töôùng / trung uyù Traàn Chu Phoå. Cho neân, vôùi oâng vua thöù hai trieàu Lí, ta chæ môùi thaáy coù caùc teân ngöôøi vaø chöùc vuï Taû, Höõu giaùn nghò ñaïi phu (1028). Chöùc vuï ñoù thaáy raûi raùc suoát ñôøi Lí: Maâu Du Ñoâ (1128), Löu Vuõ Nhó/Xöùng (1141), Traàn Trung Taù (1179), vaø nhaát laø Thaùi sö Lí Ñaïo Thaønh thaát theá trong cuoäc giaønh quyeàn laøm meï cuûa caùc Baø, bò ñaåy ñeán taän Ngheä An, vôùi chöùc giaùn nghò nhö ñeå an uûi. Hoï can vua, ghi cheùp lôøi vua phaùn, vieäc laøm cuûa vua, giöõ chuùng laïi vaø thaønh taøi lieäu cho ñôøi sau. Ñoù laø nhöõng söû quan chính thöùc ban ñaàu maø ngöôøi chuyeân traùch ñaàu tieân ñöôïc bieát ñeán laø Traàn Ñoä nhö ñaõ noùi.

Coù daáu hieäu laø ôû ñôøi Ngoâ chöa coù söû quan chính thöùc, duø laø trong daïng sô khôûi nhö ta thaáy. Töø luùc phaàn ñaát Ñoâ hoä phuû cuõ taùch rôøi khoûi Ñeá quoác, caùc nho thaàn Trung Quoác khoâng theå vôùi tôùi cho chính xaùc hoaëc vôùi nhieàu chi tieát ñöôïc veà nhöõng söï kieän xaûy ra ôû ñaây. Hieån nhieân phaàn lôùn ñeàu phaûi laø cuûa ngöôøi trong nöôùc ghi cheùp (hay nhôù laïi ghi cheùp). Theá maø ta thöû ñoïc nhöõng söï kieän coøn ghi laïi veà ñôøi nhaø Ngoâ. Coù naêm thaùng veà nhöõng bieán ñoäng chi tieát xaûy ra: ñaùnh Nam Haùn, leân ngoâi, tranh giaønh quyeàn löïc, suïp ñoå... Nhöõng ñieàu naøy coù theå nhôù ñöôïc neáu coù ngöôøi ghi cheùp khoâng xa veà sau, vì ñoù laø nhöõng söï kieän lôùn thöôøng deã daøng ñöôïc löu giöõ theo taâm lí chung cuûa con ngöôøi, gaây taùc ñoäng ñeán giôùi vieát söû ngaøy xöa (vaø ñeán ngaøy nay coù luùc vaãn coøn). Theá maø trong ñôøi Ngoâ coù nhöõng khoaûng troáng naêm thaùng daøi khoâng ñöôïc ghi cheùp: naêm naêm töø luùc Ngoâ Quyeàn xöng vöông cho ñeán khi maát (939-944). Chi tieát “laäp Döông thò laøm hoaøng haäu” laø moät söï kieän ai cuõng noùi ñöôïc, khoâng thöøa nhöng thieáu. Caùc oâng vua Ñinh, Tieàn Leâ, Lí laäp nhieàu hoaøng haäu, tuy ñuùng vôùi thôøi ñaïi nhöng bò caùc söû quan ñôøi sau cheâ thaäm teä – khoâng phaûi cheâ nhieàu vôï maø cheâ khoâng ñuùng khuoân pheùp caùc oâng ñöôïc daïy doã: moät hoaøng haäu vôï chính vaø nhieàu phi taàn, bao nhieâu cuõng ñöôïc. Theá thì vì leõ gì Ngoâ Quyeàn chæ coù moät vôï? Ñoù chöùng toû laø ñieàu noùi moø cuûa caùc söû quan ñôøi sau: Con oâng Döông Dieân Ngheä taát phaûi hoï Döông, oâng choàng laøm vua, taát baø phaûi laø hoaøng haäu, coøn ai khaùc, khoâng bieát, khoâng noùi tôùi. Loái noùi moø nhö theá cuõng thaáy ôû söï kieän tieáp theo: “(Ngoâ Vöông) ñaët traêm quan, cheá ñònh trieàu nghi phaåm phuïc.” Caâu noùi naøy trôû thaønh söï kieän lòch söû ñaùng ghi nhaän suoát ñôøi soáng saùch TT ñeán theá kæ XVII, daøi daøi qua Ngoâ Thì Só theá kæ XVIII, roài Phan Huy Chuù theá kæ XIX, caùc söû saùch thôøi ñaïi khoa hoïc theá kæ XX vaø khoâng chöøng coøn qua heát theá kæ XXI nöõa.

Moät khoaûng troáng khaùc laø döôùi ñôøi Ngoâ Xöông Vaên. Trong 14 naêm ñoù coù chuyeän chia quyeàn vôùi anh, giao tieáp vôùi Nam Haùn laø ñieàu trong thoâng leä ghi nhôù ñaõ noùi. Coù söï kieän giao tieáp vôùi Ñinh Boä Lónh nhöng chi tieát laïi roõ laø chuyeän bòa: vieäc treo Ñinh Lieãn treân caây, doaï gieát coù daùng nhö chuyeän Baùi Coâng – Haïng Vuõ. Ngöôøi ghi chuyeän naøy haún laø cuûa Ñinh, ñaët chuû mình vaøo ñòa vò Löu Bang (anh ñình tröôûng), coøn keû thua, hoï Ngoâ, laø Haïng Vuõ (thaân vöông nöôùc Sôû). Cöù tieáp tuïc theo “truyeàn thoáng” ñoù maø nhaân vaät cuøng loaïi cuûa Tieàn Leâ sau naøy seõ cho dieãn maøn Binh bieán Traàn Kieàu cuûa Trieäu Khuoân Daãn treân ñaát Hoa Lö trong vieäc Thaäp ñaïo töôùng quaân Leâ Hoaøn laáy ngoâi Ñinh. Vaø cuõng khoâng laáy laøm laï raèng hoï ñaõ laãn loän teân moät oâng tieân ñöôïc vua Toáng vôøi ñeán kinh thaønh Bieän Löông vôùi oâng ñaïo só töøng ñoaùn anh em hoï Trieäu leân laøm vua, maø cho oâng Traàn Ñoaøn cuõng phaûi ñeán Thaêng Long (992) – xaùc nhaän raønh raønh nghieâm chænh ñeán möùc caùc söû quan ñôøi sau chæ ñaùnh daáu hoûi nghi ngôø maø khoâng daùm baøi baùc! Veà phöông dieän toân giaùo thì nhö caùc nhaø sö Traàn seõ baét chöôùc loái “truyeàn ñaêng luïc” cuûa Trung Hoa maø gaùn gheùp caùc taäp hoïp Phaät giaùo ôû Ñaïi Vieät vaøo nhöõng doøng Thieàn vaäy. (Xem Cuong Tu Nguyen, Zen in Medieval Vietnam – A Study and Translation of the Thieàn uyeån taäp anh, Kuroda Institute, Honolulu 1997.)

Ñôøi Ñinh thì coù khaùc vôùi moät baèng côù giaùn tieáp, caàn theâm suy ñoaùn. Haõy cheùp laïi lôøi baûn dòch 1993: (Ba naêm sau khi leân ngoâi, Ñinh Boä Lónh) “... quy ñònh caáp böïc vaên voõ, taêng ñaïo. Laáy... Tröông Ma Ni laøm taêng luïc.” Haàu nhö khoâng coù ai dòch khaùc. Nhöng chuùng toâi ñaõ löu yù (Thaàn, ngöôøi vaø ñaát Vieät [baûn môùi], Vaên hoïc xuaát baûn 2000, trang 188, 199 chuù 25) raèng ngöôøi ñoù coù theå laø Ni (sö) Tröông Ma, bôûi vì chöùng côù cuoái ñôøi Lí cho bieát ni vaø taêng ôû chuøa khoâng coù phaân bieät. Nhaän xeùt cuûa Ñaøm Dó Moâng (1198 – chi tieát trong Ñaïi Vieät söû löôïc, baûn dòch Nguyeãn Gia Töôøng, TP. Hoà Chí Minh 1993, tr. 234-235) laø moät caùch ñoøi laïi ngöôøi söu dòch cho nhaø nöôùc (“ban ngaøy thì aån nuùp”) maø nhaø chuøa ñaõ thu toùm döôùi daïng taêng só (“taêng ñoà vaø söu dòch soá löôïng chaúng keùm gì nhau”), cho neân phaûi keå toäi uoáng röôïu aên thòt, gian daâm cuûa hoï chöù ñoù cuõng laø ñieàu khoâng theå traùnh khoûi trong toå chöùc ñöông thôøi: Töø Ñaïo Haïnh (?-1116) coù meï hoï Taêng, moät caùch noùi khaùc veà moät ni coâ, vaø coù cha laøm Taêng quan ñoâ saùt, ngöôøi kieåm tra heä thoáng taêng löõ, nghóa laø moät nhaø sö! Haøng ñaïo só ñöông thôøi cuõng töøng coù vôï con nhö vaäy: Phuøng Taù Chu, cöïu thaàn nhaø Lí, nhôø coâng giuùp raäp nhaø Traàn maø cha laø Phuøng Taù Khang coù chöùc Taû nhai ñaïo luïc (1244) ñeå TT theâm moät lôøi khen vua: “leã öu haäu laém” ñoù. Söï kieän uoáng röôïu, aên thòt cuûa Maät toâng ñaõ ñöôïc phaùi Tieåu thöøa cuûa Mieán Ñieän laáy laøm chuû ñieåm baøi baùc söï laïc ñaïo cuûa phe ñoái nghòch (The Cambridge History of South East Asia, Vol. I, Part I, Cambrige University Press, 1999, p. 297), theá maø daáu veát Maät toâng ñöông thôøi laïi ñöôïc thaáy treân caùc baûo traøng cuûa Ñinh Lieãn vaø xöa hôn, trong truyeàn thuyeát thai sinh thaàn bí cuûa truyeän Man Nöông, cho neân ta cuõng khoâng laáy laøm laï veà sinh hoaït choán thieàn moân maø Ñaøm Dó Moâng coâng kích.

Vôùi thôøi ñaïi maø ñòa vò ngöôøi ñaøn baø coøn raát quan troïng trong xaõ hoäi (TCÑT, “Vieät Nam ôû theá kæ X” trong Nhöõng baøi daõ söû Vieät, Thanh vaên xuaát baûn 1996, tr. 142-145) ñeán noãi caùc söû quan nho gia khoâng hieåu neân baøi baùc thaäm teä, thì vieäc coù moät ni sö giöõ vai troø cao caáp trong heä thoáng taêng löõ ñöông thôøi ñeå nhaø vua ñöa vaøo chính quyeàn, khoâng phaûi laø ñieàu laï. Roái loaïn trong cung caám nhaø Ñinh chaúng phaûi vì quyeàn löïc truyeàn thoáng ñöông nhieân cuûa doøng meï aáy sao? Ni sö cuõng khoâng phaûi laø moät töø thoâng thöôøng maø laø moät caáp böïc quyù troïng: Naêm 1113, coâng chuùa Ngoïc Kieàu (sinh 1042), con cuûa Phuïng Caøn Vöông (hoaøng töû ñöôïc Thaùi Toâng quyù troïng meï ñeû ñeán noãi chuyeån tình sang con, sai ñuùc tieàn rieâng mang teân caäu beù), vò coâng chuùa aáy ñöôïc gaû veà moät laõnh chuùa danh giaù, goaù choàng, ñi tu, naêm aáy cheát, sau ñöôïc Thaàn Toâng toân laøm Ni sö. Xa maõi veà sau, khi Traàn Anh Toâng ñònh ñi tu (1318), muoán coù ñaøn baø theo haàu maø chæ vieân nöõ quan Nguyeãn Thò Dieân thuaän tình, ngöôøi naøy lieàn ñöôïc caáp ruoäng, vaø coù Phaät hieäu laø Tònh Quang ni – chæ vì ngöôøi dòch saùch ñôøi nay naém chi tieát roõ raøng laø phuï nöõ neân khoâng laàm vôùi teân ngöôøi nam maø thoâi!

Theo oâng Cuong Tu Nguyeân ( Zen in Medieval Vietnam..., sñd, tr. 338, chuù 21) thì Tröông Ma Ni trong moät truyeän veà Phuø Ñoång Thieân Vöông ñöôïc cho laø ngöôøi laäp chuøa Kieán Sô, vaø tin vaøo Thieàn uyeån, oâng nghó raèng Tröông Ma Ni (ñaøn oâng) vaø Caûm Thaønh, ngöôøi laäp chuøa Kieán Sô cuûa Thieàn uyeån, khoâng phaûi laø moät ngöôøi. Giaù nhö coi ñoù laø moät Ni sö thì chuû chuøa coù theå laø hai ngöôøi nam/nöõ cuõng vaãn hôïp lí! Theo thoâng leä, ngöôøi ta vaãn cho raèng nhöõng chöùng côù ñöôïc nhieàu ngöôøi, nhieàu nôi noùi ñeán thì taát ñaùng tin hôn chöùng côù chæ töø moät nguoàn tin, maø coù khi queân chuù yù ñeán giaù trò rieâng bieät cuûa nguoàn tin. Nhieàu chöùng côù töø moät nguoàn goác, treân cuøng moät cô sôû tin töôûng thì khoâng hôn gì moät chöùng côù duy nhaát ñaët caên baûn treân moät cô sôû khaùc. Ñaïo Phaät duø ñaët caên baûn treân söï cöùu vôùt con ngöôøi noùi chung, vaãn khoâng qua khoûi thaønh kieán troïng nam coù ngay töø luùc khôûi ñaàu. Phaät Baø Quan AÂm roõ raøng laø moät xuaát hieän muoän maøng. Caùi ego ñaøn oâng caøng naëng hôn khi saùch vôû veà Phaät Giaùo laïi qua tay nhöõng nho só – hay nhöõng ngöôøi thaâm nhieãm vaên hoaù Trung Hoa traøn ñaày tính chaát phuï heä. Caùc loaïi truyeän tích töø Vieät ñieän u linh taäp (VÑULT), TT, tuy coù qua tay caùc nho só nhöng voán cheùp veà moät daân toäc (Vieät), veà dieãn bieán trong thôøi coå sô cuûa noù neân duø coù yù vieát theo quan ñieåm caùc taùc giaû ñoù thuï nhaän, cuõng khoâng theå xoaù heát caùc veát tích sô khôûi cuûa noù. Nhaéc laïi khoâng thöøa veà daáu veát truyeàn qua doøng meï ôû caùc theá kæ ñaàu thôøi ñoäc laäp, veà taøn dö tuïc aên thòt ngöôøi xuaát hieän trong ñôøi Ñinh (dai daúng qua ñaàu theá kæ XV vôùi truyeàn thuyeát “coã ñaàu ngöôøi” cuûa Nguyeãn Bieåu), veà caùc “nhaân vaät lòch söû” khoâng che giaáu ñöôïc xaùc thaân thaàn thaùnh cuûa hoï, veà caùc taêng ni coù vôï coù choàng – nhö caùc ñaïo só cuøng thôøi, veà ñieàm laï ôû caây cau (caây nhieàu thaân, ngoïc cau), phaàn töû thieát yeáu trong sinh hoaït aên traàu coøn keùo daøi ñeán ngaøy nay... Trong theá caân baèng veà nguoàn tin nhö theá thì chöùng côù coù moät Tröông Ma (ni) chuû chuøa Kieán Sô cuõng phaûi ñöôïc ñaët ngang haøng vôùi nguoàn tin thieàn sö Chí Thaønh / Caûm Thaønh chuû chuøa aáy.

Vaán ñeà quan troïng hôn, ôû ñaây, laø vai troø cuûa ngöôøi taêng luïc. Söû ta khoâng noùi theâm veà chöùc vuï naøy nhöng döïa vaøo danh xöng töø maët chöõ Haùn thì “luïc” coù nghóa laø “sao cheùp”, hôïp vôùi tình theá sao cheùp kinh cuûa caû ñôøi Lí veà sau (ví duï naêm 1023, 1027). Khoâng chæ sao cheùp maø coøn laø “ghi cheùp”. Vì theá chuùng ta môùi thaáy chöùc taêng luïc, thaønh laäp (807) döôùi ñôøi Ñöôøng Hieán Toâng (806-820), ñöôïc Vuõ Toâng (841-846) truyeàn leänh “cuøng vôùi caùc taêng só thoâng Tam giaùo ghi cheùp caùc söï bieán” daâng leân vua xem (Cuong Tu Nguyen, sñd, tr. 353, chuù 51). Vai troø söû quan cuûa taêng luïc ôû Trung Hoa coù theå laø phuï, nhöng roõ raøng laø chính ôû Ñaïi Vieät trong ñôøi Ñinh, Leâ, Lí khi söû quan nho gia chöa ñuû thöïc löïc ñeå laán löôùt.

Chuùng ta coù theå xeùt ñeán moät ngöôøi lieân quan ñeán nhieäm vuï cuûa taêng luïc ôû maõi thôøi ñaïi veà sau: Lí Teá Xuyeân, ngöôøi vieát VÑULT 1329, trong chöùc vuï ñöùng ñaàu taäp hoïp quan chöùc noäi ñình coù nhieäm vuï giöõ boä kinh Ñaïi taïng (“thuû Ñaïi taïng thö hoaû chính chöôûng”). Ngöôøi ta ñaõ tranh luaän veà chöùc vuï naøy vaø töø ñoù daãn xa ñeán vieäc ñoaùn ñònh Lí Teá Xuyeân laø ngöôøi cuûa thôøi Lí. (Toùm löôïc ôû phaàn Daãn nhaäp cuûa Leâ Höõu Muïc, Vieät ñieän u linh taäp, baûn in laïi cuûa Ñaïi nam, California, khoâng naêm. Baûn môùi chuïp treân baûn cuõ neân vaãn giöõ nguyeân caùc sai laàm trong khi dòch, sai laàm chæ vì ngöôøi ñöùng teân khoâng ñuû khaû naêng kieåm tra coâng vieäc cuûa nhöõng ngöôøi ñöôïc thueâ laøm. Chuùng toâi cuõng khoâng theå kieåm tra xem baûn chöõ Haùn coù ñuùng vôùi nguyeân taùc söû duïng khoâng.) Lí Teá Xuyeân ngöôøi ñôøùi Traàn laø ñieàu khoâng theå choái caõi ñöôïc nhöng “thö hoaû” laø chöùc vuï vaø cô quan noäi ñình coù töï ñôøi Lí. Ñôn vò “hoaû” xuaát hieän laàn ñaàu 1060 vôùi caùc teân Ngöï thuyeàn hoaû, Cuûng thaùnh hoaû, Tuyø long hoaû (Ñaïi Vieät söû löôïc / ÑVSL); naêm 1088 laäp ñeán “möôøi hoaû thö gia”, vaø ñeán naêm 1128, 1149 (TT), 1182 (ÑVSL) thaáy coù chöùc trung thö hoaû – coù phaûi laø goïi taét “thö hoaû... trung phaåm” nhö cuûa Lí Teá Xuyeân? Söï lieân heä cho ta thaáy töø luùc Lí xin ñöôïc kinh (1020) roài laøm nhaø chöùa kinh (1021), ngöôøi troâng coi kinh luùc ñoù phaûi laø moät nhaø sö, vaø cuõng laø nhaø sö phaûi giöõ kinh hoï Leâ xin ñöôïc (1005 theo suy luaän nôi coät ñaù coøn laïi, 1009 theo TT). Tröôûng nhoùm haún laø taêng luïc. Söï hieän dieän cuûa Lí Teá Xuyeân chöùng toû veà sau vai troø ñoù ñöôïc giao cho moät ngöôøi theá tuïc nhöng vieäc oâng Lí vieát saùch cuõng chöùng toû taêng luïc khoâng phaûi chæ laøm vieäc giöõ vaø cheùp kinh.

Khoâng thaáy söû noùi ñeán taêng luïc naøo ôû caùc thôøi ñaïi tieáp theo, sau ngöôøi ñaàu tieân. Leâ Hoaøn coù Thaùi sö Hoàng Hieán (+988) ngöôøi Trung Quoác, “thoâng hieåu kinh söû... laøm quaân sö... möu baøn vieäc nöôùc...” nhöng chaéc khoâng kòp coù thay ñoåi gì veà phöông dieän naøy, vì roõ reät caùc sö Ngoâ Chaân Löu, Ñoã Phaùp Thuaän, Vaïn Haïnh... vaãn xuaát hieän nhö ngöôøi coá vaán cao caáp cuûa caùc vua tuy coù daùng hôi sa suùt vai troø trong thôøi gian ngaén nguûi cuûa Leâ Ngoaï Trieàu. Vôùi ñôøi Lí. tuy ñaõ coù chöùc giaùn quan theá tuïc nhö ñaõ noùi, nhöng raûi raùc vaãn coù tieáng noùi giaùn quan cuûa nhaø sö: Sö Phaùp Ngöõ baùc caùc quan chuùc möøng ñieàm laønh (1053); naêm 1202 laïi coù Taêng phoù Nguyeãn Thöôøng can vua ñöøng ñi chôi cung Haûi Thanh ñeå nghe nhaïc Chieâm Thaønh ai oaùn. Theo thöù töï caáp böïc ñôøi Ñinh ñaõ keå thì coù theå xem taêng phoù laø taêng luïc, vaø lôøi can cuûa oâng sö mang noäi dung cuûa nhaø nho chöùng toû tính caùch cuûa moät giao thôøi, moät thôøi ghi söû saép chaám döùt vôùi nhaø sö vaø quan nieäm Phaät Giaùo ngöï trò. DOØNG SÖÛ KÍ TAÊNG ÑAÏO

Vaäy thì coù theå xem nhö döôùi caùc trieàu Ñinh, Leâ vaø moät phaàn ñôøi Lí, nhöõng ngöôøi ghi cheùp söû laø caùc taêng quan. Hoï laø ngöôøi ñöôïc leänh ghi laïi caùc bieán ñoäng veà tröôùc, thôøi giaønh ñoäc laäp, coù theå ñi saâu vaøo thôøi ngoaïi thuoäc trong laõnh vöïc Phaät Giaùo (vôùi nhöõng tin töôûng bình daân maø toân giaùo hoï ñaõ chaáp nhaän). Hoï coù aûnh höôûng ñeán caû nhöõng söû quan theá tuïc khi nhöõng ngöôøi naøy xuaát hieän trong trieàu ñaïi. Cho neân ta coù theå noùi ñeán moät doøng “söû kí taêng ñaïo” cho caùc vöông trieàu naøy, coøn in daáu trong caùc sao cheùp laïi cuûa ñôøi sau.

Ngöôøi vieát naøo thì cuõng cuûa thôøi ñaïi hoï soáng, theo vôùi khuoân maãu cuûa taäp theå ñaøo taïo neân hoï. Kinh Phaät laø töø Trung Hoa sang, taêng nhaân taát phaûi thoâng thaïo chöõ Haùn, vaø do ñoù, thoâng thaïo Nho hoïc. Hình aûnh roàng lieân heä ñeán thaân phaän nhaø vua chaúng dính daùng gì ñeán tin töôûng cuûa AÁn Ñoä, theá maø nhaø sö Phaùp Ngöõ bieát phaân bieät ñöôïc cao thaáp. Taêng phoù Nguyeãn Thöôøng can vua vieän daãn ñeán Khoång Töû. Lí thuyeát cao haáp daãn ngöôøi trí thöùc ñöông thôøi nhöng thaân phaän taêng ñoà gaén lieàn vôùi quyeàn lôïi chöùc vuï, ruoäng ñaát neân nhöõng ngöôøi hoïc Nho quay sang laøm taêng. Môù laãn loän ñoåi thay vò trí coäng ñoàng nhö theá khieán taêng só khoâng giöõ ñöôïc tính chaát thuaàn tuyù cuûa toân giaùo mình. Vaø nhöõng tin töôûng thaàn bí cuûa daân chuùng ñöông thôøi khoâng phaûi ñaõ khoâng laán maïnh vaøo caùc taäp nhoùm Phaät Giaùo ñang ôû vaøo taàng lôùp treân cuûa xaõ hoäi. (Xem cuûa chuùng toâi, Thaàn ngöôøi vaø ñaát Vieät [baûn môùi]; “Thieàn uyeån taäp anh” trong Cuong Tu Nguyen, sñd.) Moät quyeån ghi cheùp veà taäp hoïp thaàn linh ñöôïc thôø cuùng nhö VÑULT, xöa nhö theá maø traûi qua caùc bieán chuyeån vaãn coøn löu truyeàn, chöùng toû khoâng phaûi chuyeän tình côø maø laø do söï coá keát cuûa noù vôùi daân chuùng, trí thöùc khieán noù ñöôïc giöõ gìn, caát giaáu, sao cheùp qua caùc ñôøi loaïn li, nhaát laø qua bieán ñoäng gheâ gôùm thôøi thuoäc Minh. Goïi höôùng ghi cheùp söû theo doøng/phaùi “taêng ñaïo” laø muoán theâm yù nghóa “Ñaïo/Thaàn Giaùo” qua caùc taêng só Phaät Giaùo theo vôùi tinh thaàn thôøi ñaïi ñaõ baøn ôû treân.

Daáu hieäu tö töôûng Phaät Giaùo chen vaøo thôøi kì vieát söû naøy thaáy roõ ôû caùch goïi teân thôøi bieán ñoäng tröôùc Ñinh: thôøi Thaäp nhò / Möôøi hai Söù quaân.
Khi thuoäc ñòa phöông Nam cuûa ñeá quoác Trung Hoa tan raõ thì nhöõng laõnh tuï ñòa phöông noåi leân töï cai trò phaàn ñaát trong voøng quyeàn löïc hoï taïo döïng ñöôïc. Chuùng ta khoâng noùi ñeán nhöõng laõnh ñòa beân rìa ñoàng baèng maø ngay caû caùc quan cai trò Trung Hoa cuõng phaûi ñeå hoï töï trò theo moät cheá ñoä lôi loûng vôùi chính quyeàn trung öông maø hoï goïi laø “ki mi”. Caùc laõnh chuùa naøy laøm baän roän khoâng ít caùc chính quyeàn ñoäc laäp thay theá thieân töû Trung Hoa ôû ñòa phöông, ñoùng ôû Coå Loa, Hoa Lö hay Thaêng Long. Naêm 897 Leâ Hoaøn coøn phaûi ñaùnh deïp ôû Ñoã Ñoäng Giang, phaàn ñaát cuûa söù quaân Ñoã Caûnh Thaïc maø theo thoùi thöôøng ta töôûng laø ñaõ thuoäc trieàu ñình töø laâu. Caùc laõnh tuï ñoù, ngay caû sau thôøi “thoáng nhaát” cuûa Ñinh Boä Lónh, vôùi ñoâi ngöôøi ñöôïc bieát, laø nhöõng “quaûn giaùp”, coù binh löïc rieâng, phuï thuoäc quyeàn trung öông môùi nhö laø trong moät lieân minh deã daøng tan raõ khi coù ñuïng chaïm ñeán quyeàn lôïi thieát thaân: thu thueá. Cho neân, sau khi “thoáng nhaát”, vuøng AÙi Chaâu coøn moät oâng Leâ Löông maø Ñinh Boä Lónh chæ coù caùch phong töôùc chöù khoâng ñuû söùc chieám ñaát. Coøn bao nhieâu oâng Leâ Löông khaùc, ví duï oâng quan saùt söù naøo ñoù ñaõ ñuû quyeàn löïc cho oâng “con nuoâi” Leâ Hoaøn leân laøm Thaäp ñaïo töôùng quaân trieàu Ñinh? Quan saùt söù laø moät chöùc quan ñòa phöông quan troïng, nhö tröôøng hôïp Saùi/Thaùi Taäp ñöôïc leänh caàm quaân ñaùnh Nam Chieáu (862), nghóa laø coù theå vaãn coøn ôû AÙi Chaâu sau thôøi thuoäc Ñöôøng, vaø sau khi chìm laáp trong söû Vieät laïi xuaát hieän ôû thôøi choáng Minh vôùi chöùc töôùc ban töø oâng Leâ Lôïi, ngöôøi Thanh Hoaù / AÙi Chaâu. Thôøi Leâ Hoaøn laøm vua thì coù quaûn giaùp Löu Keá Toâng theo ñaùnh Chieâm Thaønh (982) “troán” ôû laïi laøm vua xöù ñoù, coù quaûn giaùp Döông Tieán Loäc khoâng chòu naïp thueá laøm vaï laây ñeán daân hai chaâu Hoan AÙi!
Coøn trong vuøng ñaát ñoàng baèng cuûa thuû phuû La Thaønh cuõ, caùc laõnh chuùa khoâng phaûi chæ coù 12 ngöôøi. Moät söù quaân ñôøi sau keå, laø Phaïm Phoøng AÙt / Baïch Hoå ñaõ coù maët choáng ñoái nhaø Ngoâ töø 945. Khoâng neân noùi raèng oâng ta vì trung thaønh vôùi Ngoâ Quyeàn (môùi cheát naêm tröôùc ñoù) maø choáng Döông “Tam Kha”; khoâng phaûi laø moät laõnh chuùa vaãn coøn quyeàn taïi Nam Saùch töø tröôùc thì khoâng theå naøo ñuû söùc ñöông cöï ñeán ba laàn söï hôïp löïc cuûa hai söù quaân khaùc, ñeán ñoøi Xöông Ngaäp. Ñòa vò cao cuûa hai ngöôøi naøy thaáy roõ trong töø “chæ huy söù”, chaéc laø cuûa söû quan Leâ sô nhö hoï ñaõ duøng ñeå chæ ngöôøi ñöùng ñaàu caùc nhoùm (coù leõ laø ñòa phöông) theo Minh, phaûn Minh, chòu ñaàu haøng, roài cuõng chæ moät chöùc quan sau thôøi thuoäc Minh. Taäp hoïp quaân cuûa Döông Caùt Lôïi vaø Ñoã Caûnh Thaïc coù theå coi nhö moät tình traïng lieân minh caáp thôøi, nhö ôû vuøng xa xoâi phía nam, Ñinh Boä Lónh lieân minh vôùi Traàn Laõm. Vaø caû töông quan giöõa hai “söù” naøy vôùi nhaø Ngoâ cuõng chæ laø moät lieân minh coù daùng thaàn phuïc ôû moät beân, kieåu nhö Ñinh Boä Lónh ñeå Ñinh Lieãn ôû trieàu ñình naøy maø khoâng ngaên ñöôïc xung ñoät giöõa hai phe trung öông Ngoâ vaø ñòa phöông Ñinh. Neáu tin theo VÑULT thì Lí Huy cuõng phaûi ñöôïc coi laø moät söù quaân ôû vuøng soâng Luïc Ñaàu vôùi nôi taäp trung laø nuùi Coân Loân – haún laø Coân Sôn cuûa Nguyeãn Traõi sau naøy, nghóa laø vuøng Chí Linh ngaøy nay. Trong ñôøi Döông “Tam Kha”, ñaõ coù loaïn ôû hai thoân Ñöôøng, Nguyeãn (950). Loaïn naøy keùo daøi ñeán 965, gaây neân caùi cheát cuûa Ngoâ Xöông Vaên, baét ñaàu moái loaïn maø söû cuõ goïi laø Möôøi hai söù quaân. “Thoân” ñôøi aáy khoâng phaûi laø thoân ñôøi sau, nhöng haún laø moät ñôn vò cö daân khoâng lôùn, vaäy maø vaãn thaùch ñoá chính quyeàn hoï Ngoâ, caùi chính quyeàn coù goác gaùc ôû khoâng phaûi chính nôi, thì cuõng gaàn nôi laøm loaïn aáy. Goác gaùc Ñöôøng Laâm cuûa Ngoâ Quyeàn haún laø caên baûn quyeàn löïc ñeå cho moät ngöôøi coù veû cuõng thuoäc doøng ñích, trôû veà laøm söù quaân nôi aáy vôùi töôùc vöông töï xöng: An Vöông Ngoâ Nhaät Khaùnh. Hai “chæ huy söù” Döông Caùt Lôïi, Ñoã Caûnh Thaïc ñi theo Ngoâ Xöông Vaên deïp loaïn cuõng khoâng phaûi tröïc tieáp thuoäc quyeàn Döông “Tam Kha” naèm ôû Coå Loa, maø haønh xöû nhö caùc quyeàn löïc rieâng bieät trong lieân minh. Bôûi vì, Xöông Vaên môùi cheát naêm tröôùc thì naêm sau Ñoã Caûnh Thaïc ñaõ laø moät söù quaân ñuû quyeàn löïc tranh giaønh quyeàn bính ñeå söû quan phaûi keå ra. Theo ñaø suy luaän hôïp lí ñoù thì Döông Caùt Lôïi cuõng phaûi laø moät söù quaân maø söû quan ñaõ boû qua. Chæ vì neáu keå ra thì quaù con soá Möôøi hai.
Soá söù quaân hôn 12 ñaõ coù nhieàu keû khaùc. Maø khoâng phaûi hoï khoâng coù thöïc löïc so saùnh vôùi caùc nhoùm ñöôïc söû quan keå. Vuøng Ñoã Ñoäng Giang ñöôïc coi laø cuûa söù quaân Ñoã Caûnh Thaïc, vaäy maø coøn coù moät “con em Ngoâ Tieân chuùa” (vaán ñeà seõ baøn luaän sau) daãn 500 binh ñi gaàn suoát chieàu daøi trung chaâu, xuoáng bieån ñeå ñaùnh nhau vôùi löïc löôïng söù quaân Traàn Laõm coù Ñinh Boä Lónh lieân keát. Vaäy laø vuøng Ñoã Ñoäng Giang coù hai löïc löôïng, moät ñöôïc coi laø söù quaân, moät khoâng. Nhö vôùi Ñöôøng Laâm. Chöa heát. Toaùn vieãn chinh môùi ñeán khoaûng nöûa ñöôøng (ñoái chieáu OÂ Man/Loä? vôùi Boá Haûi Khaåu) thì ñaõ bò ngöôøi laøng (höông nhaân) aáy laø Ngoâ Phoù söù ñaùnh tan. “Höông” coù daân thieän chieán aáy chaéc cuõng khoâng lôùn nhöng vôùi chieán coâng noï thì phaûi ñaùng ñöôïc keå laø cuûa moät söù quaân. Ñinh Boä Lónh vì ñòa vò chính thoáng coù ñöôïc veà sau neân söû quan khoâng theå keå laø moät söù quaân, nhöng coøn chuù cuûa oâng ta? Vaäy laø qua thieân tai thuyû hoaï, buïi ñaát haèn hoïc cuûa con ngöôøi traûi daøi hôn möôøi theá kæ, ta coøn ñeám ñöôïc 15, 16 söù quaân. Vaäy taïi sao chæ keå coù 12? Ngöôøi Trung Hoa, nhö ñaõ noùi, trôû thaønh keû ñöùng ngoaøi neân khoâng theå coù ñuû soá. Löôïm laët ñaâu ñoù cuõng chæ ra ñöôïc boán oâng söù quaân, trong ñoù coù oâng Döông Huy khoâng thaáy trong söû Vieät (keït laém thì coù theå gheùp vôùi Lí Huy cuûa VÑULT), cuoái cuøng ñaønh phaûi theo “Nguî kí” maø keå cho ñuû 12 oâng. (Collection de textes et documents sur l’Indochine, Ngan nan tche yuan, E. Gaspardone daãn giaûi, Hanoi 1932, phaàn chöõ Haùn, tr. 182.) Tuy nhieân neáu xeùt kó thì thaáy taùc giaû ngöôøi Minh coù phaân traàn “so vôùi Chí löôïc thoâng khaûo (?) thì khoâng gioáng”, chæ vì khi hoûi doø caùc baäc giaø caû baûo coù 12 oâng thì ñaønh ñem saép 12 oâng theo yù mình. Söû quan Vieät ñaõ cho Ñinh Boä Lónh thoáng nhaát ñaát nöôùc thì khoâng theå keå oâng laø moät söù quaân, nhöng söû gia Thieân trieàu thì ñaâu coù ñeám xæa gì ñeán ñieàu ñoù, cho neân taùc giaû Ngan nan... gaït bôùt oâng Nguyeãn Sieâu ôû Taây Phuø Lieät cuûa söû quan Vieät ra ngoaøi vaø ñeå oâng Ñinh Boä Lónh, “con nuoâi” cuûa Traàn Laõm vaøo con soá 12!
Vaäy thì chæ coù theå noùi: con soá 12 laø coá tình ñeám vöøa ñuû cho hôïp vôùi moät phaïm truø naøo ñoù cuûa yù thöùc heä ñöông thôøi. Con soá 12 ñöôïc gôïi töø yù nieäm “thaäp nhò nhaân duyeân”, “thaäp nhò duyeân khôûi” cuûa Phaät Giaùo. Chæ vì ngöôøi cheùp söû Ñinh laø moät taêng luïc, Ni sö Tröông Ma, nhö ta ñaõ thaáy roõ nhieäm vuï theá tuïc giao phoù cho Baø.
Heä tö töôûng naøo cuõng thöôøng mang moät soá yù nieäm phoå quaùt, coâ ñuùc giaûn dò trong moät vaøi töø ngöõ deã nhôù, deã thuoäc ñeå ngöôøi ta ñem ra söû duïng haøng ngaøy töø vieäc nhoû tôùi vieäc lôùn. Thôøi ñaïi ngaøy nay ñaõ cho chuùng ta nhieàu chöùng daãn. Coøn giôùi caàm quyeàn AÙ Ñoâng thôøi xöa hay noùi veà quan nieäm “bæ thaùi, höng vong, trò loaïn” nhö nhöõng ñoåi thay xaõ hoäi taát yeáu. Noù môû ñaàu cho “tieåu thuyeát” Tam quoác chí dieãn nghóa, bình daân hoaù yù töôûng cuûa caùc nhaø chính trò, trieát gia thôøi Xuaân thu Chieán quoác, noù ñi vaøo trong lôøi thö cuûa Nguyeãn AÙnh mang tính caùch trao ñoåi giöõa nhöõng nguyeân thuû, roài laïi thaáy vuït noåi leân ôû nôi phaùt xuaát, aùm aûnh vò laõnh tuï “Ñaïi laõo nhaân gia” Mao Traïch Ñoâng ñaõ ñem ra thöïc hieän, gaây neân phong traøo Hoàng veä binh laøm kinh hoaøng khoâng chæ daân toäc Trung Hoa. Veà phía Phaät Giaùo, theo moái lieân heä nhaân quaû khôûi ñaàu trong yù nieäm Töù dieäu ñeá caên baûn thì quan nieäm Thaäp nhò nhaân duyeân, Thaäp nhò duyeân khôûi ñaõ muoán ñi tìm nguyeân nhaân cuûa Khoå ñeá saâu vaøo taän choã Voâ minh cuûa con ngöôøi, töø ñoù ñöa ñeán nhöõng möùc ñoä tu taäp khaùc nhau qua caùc caáp böïc Thanh vaên thöøa, Duyeân giaùc thöøa daãn ñeán söï phaân li caùc heä phaùi. Quan nieäm veà Thaäp nhò nhaân duyeân aáy ñöôïc thaáy khaép caùc phaùi trong theá giôùi Phaät giaùo töø luïc ñòa lan xuoáng haûi ñaûo Ñoâng Nam AÙ, vaø naèm treân caùc taám vaøng laù cuøng nhöõng phaàn chuù giaûi, tìm ñöôïc ôû Java (The Cambridge History..., sñd, tr. 317, chuù 95). Taát nhieân, Ñaïi Vieät töø luùc khôûi thuyû du nhaäp vaãn khoâng xa rôøi noù. Ngöôøi Phaät töû taâm nieäm haøng ngaøy vôùi “nghieäp”, vôùi “nhaân duyeân”.., vaø ñieàu ñoù ñi vaøo taâm trí ngöôøi taêng luïc söû quan cuûa trieàu Ñinh, trôû thaønh söï kieän lòch söû muoân ñôøi cho daân Vieät. Söù quaân, khoâng caàn ñeám roõ bao nhieâu cho ñeán heát, ñöôïc coi nhö laø möôøi hai “nhaân duyeân” gaây ra khoå naïn loaïn li cho daân chuùng (cuõng nhö con ñöôøng “nhaân duyeân” keàm haõm con ngöôøi trong khoå naïn). Vaø vieäc deïp tan söù quaân, laø moät Giaûi thoaùt, ñaõ ñöôïc thöïc hieän bôûi ngöôøi chuû töôùng, vò hoaøng ñeá ñaõ ñem laïi aân ñöùc cho Tröông Ma, cho toân giaùo cuûa Baø. Söï kieän lòch söû traàn truïi ñaõ ñöôïc loàng vaøo yù thöùc heä ñeå tuyeân döông cho yù thöùc heä vaäy.
Daáu veát söû quan taêng ñaïo coøn thaáy roõ trong chuoãi saám truyeàn tieân ñoaùn veà nhöõng söï thay baäc ñoåi ngoâi veà sau. Lôøi saám baøn veà bieán ñoäng trong cung nhaø Ñinh “Ñoã Thích thí Ñinh Ñinh...” ôû ÑVSL chæ coù 4 caâu, ôû TT coù ñeán 8 caâu. Vì ÑVSL chæ laø “löôïc” neân coù theå cho raèng 8 caâu ôû TT laø ñaày ñuû hôn. Vaø nhìn kó thì ñoù khoâng phaûi laø moät caâu saám maø chæ laø moät chuyeän keå noái tieáp coù chen caùc yù töôûng bình luaän, pheâ phaùn. “Ñoã Thích gieát hai Ñinh, Leâ Hoaøn leân ngoâi, nhieàu keû cheát vì tranh quyeàn (ñeán noãi) ngoaøi ñöôøng vaéng tanh...” Ngoân töø vaø yù nieäm ñöôïc söû duïng ôû ñaây laïi laøm noåi baät theâm aûnh höôûng cuûa Phaät Giaùo trong vieäc ghi cheùp söû ñöông thôøi. Loaïn sau khi Ñinh Tieân Hoaøng cheát, vôùi söû chính thöùc chæ coù hai phe ñaùnh nhau (Leâ Hoaøn vaø nhoùm Ñinh Ñieàn), vôùi söû daân gian thì haún laø voâ soá, theá maø “saám” laïi noùi ñeán “Thaäp nhò xöng ñaïi vöông” (cuõng con soá 12!) Laïi daãn giaûi quan nieäm “thaäp aùc” thoâng thöôøng cuûa Phaät Giaùo noùi veà caùi aùc traøn lan (“thaäp aùc voâ nhaát thieän”) khieán ngöôøi ñaïo ñöùc, hieàn giaû phaûi laùnh xa (“Thaäp baùt töû [La Haùn] ñaêng tieân”). Roài caâu chuyeän lan qua sao Keá ñoâ. Sao naøy laø cuûa thieân vaên hoïc coå AÁn Ñoä truyeàn vaøo Trung Quoác trong kinh Phaät (coøn thaáy trong saùch töôùng soá ngaøy nay), cho neân ngöôøi chuù saùch TT baây giôø (taäp I, tr. 214, chuù 3) cuõng phaûi coù nhaän xeùt: “Ngöôøi laøm baøi saám treân – nhieàu khaû naêng laø nhaø sö...” Sao Keá ñoâ ñöôïc cho laø che maët traêng, maët trôøi (vua), neân “hai möôi ngaøy” cuûa sao, coù theå laø ghi nhaän thôøi gian bieán ñoäng trong vuï haønh thích Ñinh. Caâu saám ñöôïc cho laø xuaát hieän vaøo naêm 974 cuõng coù yù nghóa cuûa thôøi gian khôûi ñaàu tranh chaáp tröôûng thöù daãn ñeán thaûm hoaï, vì ñoù laø naêm Ñinh Toaøn, ngöôøi con doøng chính sinh ra, vaø laø Veä Vöông sau naøy – khoâng keå ngöôøi khaùc bò khuaát laáp nhöng laïi ôû ñòa vò cao hôn, khuaát laáp theo nguyeân taéc ghi cheùp ôû söû xöa daønh cho ngöôøi khoâng laøm vua: Hoaøng thaùi töû / Chaøng Lôùn (“thieáu töû Haïng Lang” / “ngöôøi con [coøn] nhoû [tuoåi laø] Chaøng Lôùn”). Naêm tröôùc ñoù (973), Ñinh Khuoâng Lieãn ñöôïc xaùc nhaän danh vò töø Thieân trieàu Toáng, vaø töï xaùc nhaän quyeàn uy trong nöôùc baèng vieäc döïng baûo traøng, nhöng khoâng thaáy keát quaû laán löôùt ñöôïc truyeàn thoáng, vaãn thaáy mình bò thua keùm trong laàn xaùc ñònh ngoâi vò naêm 978 neân ra tay gieát em: “Tranh quan khoâng nhöôøng choã, haï thuû tröôùc laø hay”, ñoù laø lôøi ñeå laïi (979) treân baûo traøng caàu Phaät chuoäc toäi gieát ngöôøi, khoâng phaûi ngöôøi bình thöôøng maø laø moät taêng só – Ñaïi ñöùc Ñính-noa-taêng-noa / Haïng Lang. (Coù theå phieân aâm ra Phaïn ngöõ ñeå bieát ñuùng teân cuûa Thích gia naøy coù nghóa laø gì khoâng?)
“Saám” laïi cuõng tieáp tuïc xuaát hieän döôùi ñôøi Lí ñeå noùi veà vieäc dôøi ñoåi trieàu ñaïi nhöng ôû ñaây daáu hieäu chöõ nghóa cuûa nhaø nho ñaõ chen vaøo (chieát töï) ñeå khoâng coøn thuaàn laø söï kieän xaûy ra maø laø nhö moät soá meänh ñöôïc baùo tröôùc. ÔÛ ÑVSL chæ coù 8 caâu vì döøng laïi chuyeän Leâ Lí, ôû TT chen theâm 2 caâu nöõa cho chuyeän Lí Traàn ñeå coù daïng “saám” hôn. Nhöng ta vaãn coøn thaáy daùng nhaø Phaät trong söï chuyeån ñoåi Leâ Lí: Khoâng phaûi “thaäp baùt töû [La Haùn] ñaêng tieân” boû ñi nhö vuï Ñinh Leâ maø “thaäp baùt töû thaønh”, bôûi vì sau bieán ñoäng laø “thieân haï thaùi bình”. Ñaønh raèng Lí Coâng Uaån leân ngoâi laø baét ñaàu cho moät thôøi kì yeân oån noäi boä keùo daøi nhöng vai troø cuûa sö Vaïn Haïnh noùi rieâng, Phaät Giaùo noùi chung sau thôøi khuûng hoaûng bôûi Ngoaï Trieàu, coù aûnh höôûng naøo daãn ñeán lôøi ca tuïng “thaùi bình” naøy khoâng?
Söï thieân leäch cuûa söû quan taêng ñaïo thaáy roõ trong nhöõng ñieàu ghi cheùp veà Leâ “Ngoaï Trieàu”. Chaéc oâng vua naøy khoâng traùnh khoûi nhöõng beänh taät nguy hieåm, hay nhöõng traùi gioù trôû trôøi maø vôùi khaû naêng y teá cuûa thôøi xöa cuõng coù theå boãng choác trôû thaønh traàm troïng. Haàu heát caùc oâng vua Lí ñôøi sau ñeàu cheát vaøo muøa laïnh. Chaéc chaén Ngoaï Trieàu khoâng phaûi bò beänh tró ñeán phaûi “naèm maø coi chaàu” nhö caùi teân ñaõ ñöôïc hieåu theo caùch haï giaù trò, vì trong boán naêm caàm quyeàn oâng ñaõ toû ra laø ngöôøi raát xoâng xaùo hoaït ñoäng. Coù chöùng côù Leâ Hoaøn cöôõi ngöïa thì chaéc Leâ Ngoaï Trieàu cuõng cöôõi ngöïa trong khi hoaït ñoäng, nghóa laø ñoù laø chöùng côù raèng oâng khoâng phaûi chæ “naèm” maø coù theå ngoài treân löng ngöïa, phaûi chòu daèn xoùc trong thôøi gian daøi. Gieát anh cöôùp ngoâi, giaønh quyeàn vôùi anh em khaùc ñeán noãi oâng vua cha cheát trong 8, 9 thaùng trôøi maø khoâng kòp coù mieáu hieäu ñaønh chæ ñeå laïi teân Ñaïi Haønh cho ñôøi sau. Muøa ñoâng thaùng Möôøi cheát maø trong naêm Ngoaï Trieàu coøn ôû treân coâng tröôøng xaây döïng ñöôøng xaù, suy nghieäm ra moät caùch raát thöïc teá veà vieäc doø tìm loái coù theå qua soâng deã daøng; muøa thu thaùng Baûy coøn ôû treân chieán tröôøng Ngheä An, boû ñöôøng thuyû theo ñöôøng boä veà kinh ñoâ – coù theå laø lí do daãn ñeán beänh hoaïn boû mình nhö Lí Nhaân Toâng thaêm ruoäng bò caûm cheát hôn 100 naêm sau. Tính chaát höôûng laïc cuûa oâng (coù boïn heà laøm vui) thaáy raát roõ qua nhöõng söï kieän söû quan daãn chöùng laøm lôøi cheâ bai, keå toäi oâng nhöng thaät ra laïi laø baèng côù chöùng minh cho danh hieäu cuûa oâng: naèm maø baøn chuyeän trieàu chính. Moät soá cheâ bai khaùc coù theå laïi baét nguoàn töø nhaän ñònh khaùc bieät veà aåm thöïc. Ngoaï Trieàu coù meï laø ngöôøi Chaøm, taát luùc nhoû phaûi coù thôøi gian gaàn guõi lôùp nöõ tuø binh Chaøm cuøng soá phaän vôùi meï oâng vaø do ñoù coù sinh hoaït aåm thöïc khaùc vôùi lôùp ngöôøi goác Hoa Lö. Bò nhaïo baùng thì nín nhòn nhöng luùc coù quyeàn, taïi sao khoâng baét nhöõng keû kia bò gaït gaãm aên thòt meøo ñeå cöôøi chôi? Goäp TT vaø ÑVSL thì coù chuyeän cuøng beø boïn aên thòt thaïch suøng laøm goûi/chaû, sao khoâng thaáy ñoù laø daáu hieäu “trôû veà nguoàn” cuûa Ngoaï Trieàu thöôûng thöùc cuøng vôùi ngöôøi ñoàng chuûng, ñoàng ñieäu? Con thaïch suøng nhoû xíu laøm sao doïn thaønh moùn aên goûi, chaû? Thaïch suøng / thaèn laèn trong nhaø, hay thaèn laèn / raén moái, hay ñuùng ra laø kì ñaø, kì nhoâng / gioâng nuùp trong hang hoùc caùc baõi caùt traéng Phan Rang, Phan Thieát – roäng ra, ôû doïc bôø bieån xöù Chaøm cuõ – maø ngöôøi daân coøn aên ôû theá kæ XVII (Ch. Borri, Xöù Ñaøng Trong naêm 1621, baûn dòch 1998, tr. 31) keùo daøi ñeán ngaøy nay, vaø khen laø “gaø ñoàng”?
Taát nhieân oâng khoâng theå laø moät con ngöôøi duøng “aân ñöùc trò daân” theo kieåu caùc nho gia baøn chuyeän kinh saùch, queân thöïc teá. Haønh haï tuø binh, keû baïi traän cho haû giaän khoâng phaûi laø ñoäc quyeàn cuûa Ngoaï Trieàu maø coøn keùo daøi ñeán ngaøy nay duø laø ñaõ thay ñoåi vôùi caùc phöông tieän môùi. Lí Thaùnh Toâng coù theå thöông haïi vui vaøi lôøi veà noãi khoå cöïc cuûa daân tuø phaïm, nhöng hình phaït loùc thòt, “leân ngöïa goã” vaãn laø cung caùch ñoái xöû bình thöôøng vôùi keû choáng ñoái, phaûn loaïn döôùi ñôøi Lí. Vaø söû quan khoâng noùi nhieàu ñeán hình phaït maø coù theå Ñinh Tieân Hoaøng thoaû chí khi cho vöùt keû toäi phaïm vaøo chuoàng coïp hay vaïc daàu soâi suøng suïc. Noùi nhieàu veà toäi cuûa Ngoaï Trieàu chæ vì söû quan (taêng luïc) mang tính caùch phe phía trong ghi cheùp: Hoï oaùn giaän chuyeän Ngoaï Trieàu roùc mía treân ñaàu Taêng thoáng Quaùch Maõo maø laïi coá tình lôõ tay laøm chaûy maùu, vaø cöôøi! (ÑVSL, sñd, tr. 106). TT chæ noùi ñeán “nhaø sö Quaùch Ngang” nhöng baáy nhieâu ñoù cuõng laø ñuû keå toäi Ngoaï Trieàu roài vì maõi ñeán baây giôø khi noùi veà söï taøn aùc cuûa oâng ta, coù saùch cuõng chæ vieän daãn ñeán chöùng côù aáy maø thoâi. Ta coù theå hieåu ñöôïc noãi töùc giaän cuûa vieân söû quan taêng luïc khi thaáy ngöôøi caàm ñaàu cuûa mình bò haønh haï, ñòa vò, phaåm giaù toân giaùo cuûa mình bò lung lay, khinh mieät.
Caùc taêng luïc ñaõ keå laïi caùc söï kieän veà ñaïo Phaät coù hôi nhieàu vì tình theá thôøi ñaïi, vì thieân kieán toân giaùo, khieán caùc söû quan nho gia ñôøi sau cheâ traùch. Ngoâ Só Lieân nhaân keõ vaïch chuyeän chuoâng töï ñi ñeán chuøa (1035): “sö chuøa muoán laøm cho ñaïo mình coù veû thaàn dieäu môùi noùi phao leân nhö theá maø thoâi”, ñaõ baøn lan qua caùc söï kieän khaùc: “Nhöõng chuyeän nhö daáu veát ngöôøi thaàn, aùnh saùng xaù lò, caây öu ñaøm nôû hoa, chuyeän töôïng Phaät coå noåi leân... ñeàu do boïn caùc nhaø sö maø ra caû.” Giaù nhö Ngoâ Só Lieân bieát roõ vai troø söû quan khôûi ñaàu cuûa taêng nhaân thì oâng phaûi ñoåi laø “... ñeàu do caùc boïn nhaø sö ghi cheùp, vieát ra caû.” Tuy nhieân taêng nhaân cuõng ñaõ laøm troøn nhieäm vuï ñöôïc giao phoù, khi ghi laïi sinh hoaït cuûa thôøi ñaïi hoï moät caùch chính xaùc maø ñôøi sau cheâ traùch hay khen lao tuyø theo taâm caûm hay kieán thöùc ñaõ bò leäch laïc. Töôïng Phaät coå noåi leân haún khoâng phaûi laø chuyeän bòa ñeå Ngoâ Só Lieân traùch “ngöôøi caàm buùt ñöông thôøi [hay veà sau] khoâng xeùt lí leõ, cöù theo ñoù maø cheùp vaøo söû saùch”. Baét kòp nhöõng yù nghó ñöông thôøi ñoù, chuùng toâi ñaõ nhaän ra tính caùch truyeàn theo doøng meï ôû caùc theá kæ ñaàu ñoäc laäp, ñeå thaáy söï roái loaïn cung ñình khoâng ñeám xæa gì ñeán tinh thaàn trung trinh cuûa ñôøi sau, veà vieäc caùc oâng vua bieát caøy, ñeå nhìn ra tính chaát ruoäng ñaát thôøi ñoù aûnh höôûng ñeán caû nhöõng bieán ñoäng lòch söû to lôùn nhö vieäc Moâng Coå xaâm laêng... (Nhöõng baøi daõ söû Vieät). Chuùng ta thaáy danh xöng Döông Chuû töôùng chöùng toû thöïc quyeàn ñöông thôøi cuûa anh baø Döông haäu. Chuùng ta thaáy chöùc Hoaèng Phuùc Haàu ( “OÂng lôùn phöôùc”) chöùng toû Ñoã Thích khoâng phaûi laø moät chöùc “laïi” (ôû Ñoàng Quan) taàm thöôøng... Hay, neáu ñoù laø hoaønh Phuùc Haàu (cho hôïp vôùi chöùc “laïi”) thì teân noâ ñöôïc coi laø haàu haún cuõng coù ñòa vò khoâng thaáp trong noäi ñình Ñinh. Ai coù nhieàu taâm trí hôn chaéc coù theå tìm hieåu ñöôïc thôøi ñaïi roõ raøng hôn, theo ñöôøng höôùng raát bình thöôøng aáy. Noaï tính, suy nghó theo thoùi quen, thöôøng xaûy ra chæ vì chuùng ta vaãn naèm trong söï daét daãn saün cuûa caùc söû quan nho gia tuy chuùng ta coù theâm vaøo söï haõnh dieän cuûa nhöõng ngöôøi soáng trong thôøi ñaïi khoa hoïc. Coù khi söï haõnh dieän muø quaùng laïi gaây teä haïi hôn: Thaáy ngöôøi ta côõi maùy bay, baám nuùt, hay ít ra thaáy maáy oâng hoaøng baø chuùa Trung Hoa vaøng son uy veä, neân khoâng theå chòu ñöïng ñöôïc söï thaät laø caùc oâng vua ñaùnh Toáng bình Chieâm cuûa mình laïi ñaõ töøng, vaø vaãn coøn, laø anh trai caøy! Noùi chuyeän ñaïo lí thaùnh hieàn treân-maây laâu ngaøy, khoâng theå chaáp nhaän chuyeän vaøi oâng vua ñoù ñaõ ñoàng hoaù mình vôùi con cu ñaù, duø laø cu thaàn thaùnh! Duø laø Leâ Vaên Höu (1272) coù nhaéc (ñeå cheâ) chuyeän vua Lí “laäp töôùc thaïch chi töï”, haún laø nhieàu, vaø ngaøy nay cuõng coøn moät caùi nhö theá ôû chuøa Giaïm.
Söû quan nho gia cheâ caùc oâng vua ñaàu ñôøi laäp nhieàu hoaøng haäu neâu göông xaáu cho ñôøi sau maø khoâng hieåu raèng göông ñoù thaät ra ñaùng ñeå caùc oâng vua sau noi theo. Ñinh Tieân Hoaøng laäp 5 hoaøng haäu, Leâ Ñaïi Haønh cuõng coù 5 baø, Leâ Ngoaï Trieàu 4 baø, Lí Thaùi Toå 6 baø, Thaùi Toâng 7, chæ vì bao nhieâu vôï hoï coù ñeàu ngang vò theá vôùi nhau, theo thoùi tuïc ñöông thôøi. Vì theá caùc oâng cha vôï cuûa Thaùi Toâng môùi ñöôïc phong töôùc nhö nhau vôùi caùc teân haøm yù nghóa phuø trôï toát ñeïp. Hoï coù ñoåi ngöôøi, laáy theâm ngöôøi thì cuõng ñeàu phaûi coi laø vôï ngang nhau: Ñoù laø tröôøng hôïp Lí Thaùi Toå vôùi 3 baø khaùc, baûy naêm sau khi leân ngoâi, thôøi gian ñuû ñeå thaáy coù quyeàn löïc laøm ñoåi thay cung ñình trong-nhaø. Taát nhieân hoï coù theå duøng quyeàn chuùa teå ñeå coù theâm nhieàu “vôï” khaùc, nhöng khoâng theå, hay chöa theå, coi nhöõng ngöôøi naøy laø vôï / hoaøng haäu. Ví duï Lí Thaùi Toâng vôùi Mò EÂ neáu baø naøy khoâng coù soâng ñeå maø nhaûy xuoáng nhö caùc tuø binh cung phi Chaøm cuûa Leâ Hoaøn. Vôùi thôøi oâng naøy thì moät nöõ tuø binh Chaøm naøo ñoù ñaõ may maén ñeû ra hai oâng vua cuûa nöôùc Ñaïi Coà Vieät: Leâ Trung Toâng vaø Leâ Ngoaï Trieàu. Baø hoaøng cöïu tuø binh maát teân cuûa xöù moïi rôï ñoù, ngöôøi “haàu Di nöõ” (ÑVSL) maø ñôøi sau traùnh neù vì yù thöùc töï toân, ngöôøi ñoù laø ñoàng chuûng toäc vôùi oâng vua Chaøm “töôùng Di” trong lôøi sôù cuûa Ñaøo Hoaøng daâng leân vua Taán (TT, I, tr. 172). Neáu muoán môû roäng nghóa chöõ “di” cho taát caû nhöõng daân thieåu soá quanh chính quyeàn trung öông thì cuõng neân nhôù raèng soá phuï nöõ Di nhieàu nhaát ôû Hoa Lö thôøi ñoù haún laø caùc nöõ tuø binh Chaøm (“cung nöõ” cuûa ÑVSL, “kó nöõ” cuûa TT) maø Leâ Hoaøn ñaõ baét veà trong traän chieán 982. (Cuõng nhö caùc cung phi Chaøm sau naøy ôû cung Ngaân Haùn cuûa Lí, vieän Chaâu Laâm cuûa Haäu Leâ vaäy.) Naêm sinh cuûa Long Vieät laø 983, cuûa Long Ñónh laø 986 cuõng laø moät chöùng côù phuï cho moái lieân heä meï con. Lôøi cuûa Ngoâ Só Lieân pheâ phaùn Ngoaï Trieàu vôùi coát yù laøm ñaày ñuû nhieäm vuï söû quan, trong ñoù coù chen vaøo lôøi che ñôõ ngöôøi cuøng phe ñôøi tröôùc, thaät ra laïi cho chuùng ta thaáy theâm nguoàn goác vaø tính chaát “man di” cuûa anh em oâng: “Ngoaï Trieàu khoâng nhöõng chæ thích gieát ngöôøi laïi coøn oaùn vua cha khoâng laäp mình (laøm thaùi töû)... Laïi xeùt Trung Toâng vaø Ngoaï Trieàu, ñeàu khoâng cheùp vieäc tang leã, ñoù laø do söû cuõ bò thieáu, haù daùm coi vua nhö laø Di Ñòch maø khoâng cheùp vieäc tang ñaâu.” (Khôûi caûm Di Ñòch kì quaân nhi baát taùng hoà!) Ñoïc saùch ñeán choã chuùng toâi nhaán maïnh naøy cuõng khoâng caàn theo ngöôøi dòch saùch theâm moät chöõ “nhö” ñeå che giaáu tinh thaàn töï toân chuûng toäc. Söï thaät ñöôïc xaùc nhaän raønh raønh ra ñaáy. Thôøi gian xa daàn, yù thöùc töï toân taêng leân, töø “haàu Di nöõ” cuûa ÑVSL (haún laø goác töø ÑVSK) noùi chuyeän ôû Hoa Lö, qua TT trôû thaønh “Chi haäu dieäu nöõ” mang tính chaát cung ñình cao hôn ôû Thaêng Long nhöng goác ngöôøi haàu, noâ tì keùm theá (maø treû, coù thaàn!) vaãn coøn ñoù ñeå vaøo theá kæ sau nöõa, Ngoâ Só Lieân khi beânh vöïc phe laøm söû ñaõ khoâng theå naøo röùt ra khoûi yù nghó veà Di Ñòch. Anh em Long Vieät, Long Ñónh vaãn ñöôïc vua cha phong vöông, laøm chuû ñaát nhö caùc anh em khaùc, nhöng haún laø mang vò theá beân leà cuûa ngöôøi meï khieán hoï cöông cöôøng hôn nhöõng keû kia neân giöõ ñöôïc vò trí taát thaéng, do ñoù söï tranh chaáp tieáp theo cuõng khoâng traùnh khoûi giöõa hai anh em ruoät thòt. Vaø khi hoï cheát ñi, phaûi choân caát, haún laø khoâng chòu theo tang leã cuûa nhaø nho. Tang leã ñöôïc thöïc hieän tuy raèng trong moät vöông trieàu höôùng veà Trung Hoa coù oâng Thaùi sö Hoàng Hieán, “ngöôøi phöông Baéc”, nhöng giöõa moät xöù sôû môùi thoaùt voøng Baéc thuoäc coøn vöôùng vaát thôøi ñaïi cuõ, tang leã haún phaûi laø khaùc laï neân söû quan khoâng cheùp, vì dò öùng, hoaëc vì khoâng hieåu, khoâng cheùp ñöôïc, coù theá thoâi.
SÖÏ CHUYEÅN HÖÔÙNG
Chuùng ta ñaõ khoâng thaáy ñöôïc teân moät taêng luïc naøo khaùc sau söï kieän ñaàu ñôøi Ñinh duø raèng coù ñoaùn moø raèng “taêng phoù” coù theå cuõng laø moät taêng luïc. Tuy nhieân vôùi ñôøi Lí thì coù nhöõng söï kieän giaûi thích söï tröôøng toàn cuûa trieàu ñaïi naøy, ñem ñeán söï thay ñoåi trong laõnh vöïc ghi cheùp söû kí.
Ngoâ, Ñinh, (Tieàn) Leâ laø nhöõng thuû lónh caàm quyeàn baèng söùc maïnh cuûa chính baûn thaân taäp hoïp ñöôïc. Döông Dieân/Ñình Ngheä lieân keát vôùi hoï Ngoâ qua tính caùch thoâng gia neân töø chaâu AÙi xa xoâi ñaët chaân ñöôïc treân vuøng Ñaïi La, nhöng cuõng vì söï xa xoâi ñoù maø thaát theá ñoái vôùi moät laõnh chuùa ñòa phöông khaùc: Kieàu Coâng Tieãn. Töø vò theá baûn thaân, Ngoâ Quyeàn laät ngöôïc ñöôïc caùi theá baát lôïi cuûa hoï Döông thaønh öu theá cuûa mình (ngöôøi ñòa phöông, taäp hoïp ñöôïc hai löïc löôïng) neân gieát ñöôïc Kieàu Coâng Tieãn, chaúng caàn phaûi nhôø ngöôøi sau reâu rao veà chính nghóa chuû tôù, vua toâi. Nhöõng cuoäc ñaûo chính thay ñoåi trieàu ñaïi Ñinh/Leâ, Leâ/Lí ñeàu chöùng toû vai troø quan troïng cuûa ngöôøi caàm ñaàu quaân ñoäi. Leâ Hoaøn laø moät thöù “toång tö leänh” cuûa ñôøi sau, Lí Coâng Uaån treân danh xöng coù veû thaáp hôn Leâ Hoaøn, chæ laø moät “tö leänh quaân khu thuû ñoâ”, nhöng vôùi thôøi maø nhöõng dieãn bieán quan troïng chæ caàn xaûy ra ôû trieàu ñình, trong nhaø cuûa ngöôøi caàm quyeàn thì chöùc vuï ñieän tieàn chæ huy söù cuõng ñuû ñeå oâng cöôùp ñòa vò chuû teå roài.
Tình theá ñaõ khaùc vôùi trieàu Lí. Lí Coâng Uaån leân ngoâi, keû naøo thaáy mình khoâng hôïp vôùi trieàu môùi nhö Vieân ngoaïi lang Ñaøo Khaùnh Vaân thì nhaân dòp ñi söù troán ôû Toáng, vaø bò traû laïi, ñaùnh ñeán cheát. Caùc oâng töôùng: Ñònh thaéng töôùng quaân Nguyeãn Khaùnh (1035), caùc Ñieän tieàn chæ huy söù Ñinh Loäc, Phuøng Luaät (1041, teân moät ngöôøi roõ raøng laø con chaùu söù quaân cuõ, laõnh chuùa ñòa phöông) nho nhoe noåi loaïn theo kieåu cuõ, ñeàu bò dieät tröø. Ñeán gaàn cuoái ñôøi, chöùc quyeàn cao caáp naøy vaøo tay moät ngöôøi thuoäc hoï ngoaïi (Ñieän tieàn chæ huy söù Ñoã Thanh), theá laø ñuû cho nhaø vua an taâm cho ñi kieåm tra xöù xa: Ngheä An, khoâng sôï noåi loaïn nöõa (1203). Thôøi ñaïi ñaõ khaùc. Lí boû xöù Hoa Lö cuûa quyeàn bính boä laïc môû roäng ñeå chuyeån veà Ñaïi La, trung taâm quyeàn löïc thuoäc ñòa cuõ nhöng ñaïi dieän cho moät möùc ñoä keát taäp cao hôn. Vieäc ñoåi phuû trò An Nam cuõ thaønh teân Thaêng Long cuõng laø moät nguï yù xaùc nhaän quyeàn löïc môùi, höôùng veà moät söï phaùt trieån cao hôn, thaáy roõ trong vieäc xaây döïng, toå chöùc cung ñình, môû roäng theá löïc laõnh thoå.
Theá laø sau vieäc toå chöùc bieân cheùp phoå heä rieâng cho gia ñình vò chuû teå, ñeán ñôøi thöù hai laø coù caùc oâng giaùn nghò ñaïi phu. Vieân noäi thò Lí Nhaân Nghóa khi thuyeát phuïc Thaùi töû Phaät Maõ dieät tröø anh em phaûn loaïn ñaõ vieän daãn kinh söû Trung Hoa raát raønh reõ, vaø khi vua ñi ñaùnh Tröôøng Yeân ñaõ cho oâng ôû laïi giöõ kinh thaønh maø khoâng thaáy neâu teân moät oâng hoaøng töû naøo caû. Tuy chöùc vuï caùc oâng giaùn nghò ñeàu do ngöôøi tuïc theá ñaûm nhaän nhöng taêng só coù luùc cuõng chen vaøo: Ñoù laø tröôøng hôïp nhaø sö Phaùp Ngöõ can vua veà ñieàm roàng vaøng hieän (1053), vaø muoän maøng hôn, laø chuyeän Taêng phoù Nguyeãn Thöôøng can Cao Toâng (1202). Nhöng ñoù chæ laø daáu hieäu moät truyeàn thoáng daây döa. Nhaø sö trong nhieäm vuï coá vaán ñaõ maát daàn uy theá tröôùc toå chöùc traàn tuïc. Naêm 1121, khi nhaø sö Vöông AÙi daâng caây cau moät goác baûy thaân thì bò Thaùi söû Traàn Ñoä baùc boû. Moät vaät truyeàn thoáng luùc tröôùc ñöôïc noàng nhieät ñoùn nhaän (1110, 1111 TT, 1116 ÑVSL) chæ naêm, möôøi naêm sau laïi bò baùc boû (tieáp theo laø giaù trò cuûa “ngoïc” cau 1122, 1125). Ñòa vò giaùn quan baùn chính thöùc cuûa nhaø sö ñaõ bò phuû nhaän roõ reät. Thay theá vaøo ñoù laø söï xaùc nhaän cuûa quyeàn chöùc theá tuïc (thaùi söû). Trong söï chuyeån höôùng nhaäp nhoaø nhö theá thì söï xuaát hieän khoâng roõ raøng cuûa Ñoã Thieän vôùi quyeån Söû kí cuûa oâng khoâng phaûi laø ñieàu laï luøng.
ÑOÃ THIEÄN: GIÖÕA THAÀN VAØ NGÖÔØI
Chuùng toâi cuõng coù tham gia sô saøi vaøo vieäc xaùc ñònh Ñoã Thieän vaø quyeån Söû kí cuûa oâng ta (Thaàn ngöôøi vaø ñaát Vieät [baûn môùi], tr. 73, chuù 2). Vaãn khoâng coù söï xaùc nhaän döùt khoaùt nhöng chuùng toâi töôûng coù theå ñi gaàn ñeán söï thaät hôn khi cho raèng vôùi nhaân löïc vaø caùch toå chöùc cai trò thôøi Lí thì khoâng theå coù hai Ñoã Thieän. Khi laäp vua môùi, chuyeän coâng maø cuõng laø rieâng, neân trieàu ñình sai moät “xaù nhaân” khoâng coù chöùc vuï nhaø nöôùc (Boà Suøng) vaø moät “noäi nhaân” cuûa cung ñình (Ñoã Thieän) ñi baùo cho Suøng Hieàn Haàu laø cha Döông Hoaùn (Thaàn Toâng) bieát vieäc con mình leân ngoâi. Vaø Ñoã Thieän laø cuøng hoï vôùi meï vua môùi, moät doøng hoï seõ coù ngöôøi chuyeân quyeàn trong trieàu sau naøy (Ñoã Anh Vuõ). Thaàn Toâng leân ngoâi, coù caû moät loaït ngöôøi caàm ñaàu moät ñôn vò “noäi nhaân” leân laøm Thaùi phoù, Thaùi baûo – loaïi Tam coâng cuûa trieàu ñình. Laïi cuõng coù theå xeùt moät ghi cheùp cuûa TT veà moät Noäi thöôøng thò Ñoã Nguyeân Thieän laøm Tham tri chính söï troâng coi phuû Thanh Hoaù naêm Kæ daäu (ñaõ qua naêm 1130). Hai teân khaùc nhau moät chöõ “nguyeân” tuy nhieân chöùc vuï veà tröôùc laïi gioáng nhau (noäi nhaân / noäi thöôøng thò) theâm söï thaêng chöùc hôïp lí sau khi goùp coâng trong vieäc phoø taù vua môùi (töø noäi cung ra ñeán trieàu ñình “coi vieäc chính söï” vaø vöôn quyeàn ñeán taän ñòa phöông xa), taát caû khieán ta nghó raèng ñoù cuøng laø moät ngöôøi. Coù theå suy dieãn gioáng nhö tröôøng hôïp söû quan Traàn Phoå vaø Traàn Chu Phoå veà sau vaäy. Nhö theá cuõng ñuû giuùp ta nghó raèng Ñoã Thieän coù kieán thöùc vaø ñòa vò ñeå thoâng hieåu vieäc trieàu ñaïi duø khoâng thaáy daáu hieäu oâng ñöôïc trao cho nhieäm vuï vieát söû, bôûi vì chöùc quyeàn chính thöùc ñaõ laø cuûa oâng Thaùi söû Traàn Ñoä, xuaát hieän (1121) tröôùc Ñoã Thieän (1127) khoâng xa, coøn Ñoã Thieän coù leõ ñi theo Döông Hoaùn vaøo cung Lí Nhaân Toâng naêm 1117 vaãn chæ laø “noäi nhaân”. Tuy nhieân vieäc laøm söû khoâng chính thöùc, coù theå cho laø “caù nhaân” naøy, giuùp ta hieåu veà tính chaát söû gia cuûa Ñoã Thieän, veà tính caùch quyeån Söû kí ñöôïc noùi ñeán, duø laø qua nhöõng maûnh vuïn. Caùi teân Söû kí möôïn cuõng khoâng phaûi laø xa rôøi “söû” bôûi vì Ñoã Thieän ñaõ vieát theo loái kæ truyeän cuûa Tö Maõ Thieân.
Chuùng ta chæ bieát Ñoã Thieän lieân heä vôùi quyeån söû cuûa oâng qua taøi lieäu duy nhaát: quyeån Vieät ñieän u linh taäp cuûa Lí Teá Xuyeân (1329). Nhìn chung thì hoï Lí ñaõ ñöa vaøo saùch mình truyeän cuûa 9 nhaân vaät laáy töø Ñoã Thieän: 1/ Nhò Tröng Phu nhaân (Hai Baø Tröng) ñöôïc xeáp vaøo muïc “Lòch ñaïi ñeá vöông”; 2/ Baûo quoác Hieån linh Traán bang Quoác ñoâ Thaønh hoaøng Ñaïi vöông (Toâ Lòch), 3/ Hoàng thaùnh Khuoâng quoác Trung vuõ Taù trò Ñaïi vöông (Phaïm Cöï Löôïng), 4/ Ñoâ thoáng Khuoâng quoác Taù thaùnh Vöông (Leâ Phuïng Hieåu), 5/ Thaùi uyù Trung tueä Voõ löôïng Coâng (Muïc Thaän), 6/ Khöôùc ñòch Thieän höïu Trôï thuaän Ñaïi vöông vaø Uy ñòch Duõng caûm Hieån thaùnh Ñaïi vöông (Tröông Hoáng vaø Tröông Haùt), 7/ Chöùng an Minh öùng Höïu quoác Coâng (Lí Phuïc Man), 8/ Quaû nghò Cöông chính Uy hueä Vöông (Cao Loã), taát caû baûy nhaân vaät ñöôïc xeáp vaøo muïc “Lòch ñaïi phuï thaàn”; 9/ Khai thieân Traán quoác Trung phuï Taù döïc Ñaïi vöông (thaàn Ñaèng Chaâu), ngöôøi cuoái naøy ñöôïc xeáp vaøo muïc “Haïo khí anh linh”.
Tuy nhieân cuõng coù möùc ñoä daãn trích roõ raøng khaùc nhau ôû caùc truyeän treân. Chæ coù daáu hieäu tröïc tieáp lieân heä giöõa Ñoã Thieän vaø quyeån söû cuûa oâng (“AÙn Ñoã Thieän Söû kí”) trong 4 truyeän: Tröông Hoáng Tröông Haùt, Lí Phuïc Man, Cao Loã vaø thaàn Ñaèng Chaâu. Möùc ñoä roõ raøng thaáp hôn ôû 3 truyeän Phaïm Cöï Löôïng, Leâ Phuïng Hieåu vaø Muïc Thaän: “AÙn Söû kí”. Qua ñeán truyeän Hai Baø vaø Toâ Lòch thì laïi maát theâm moät chöõ (vì sao qua cheùp laïi?): “AÙn söû...” (coù neân vieát hoa hay khoâng?) Veà noäi dung thì chæ coù 3 truyeän Tröông Hoáng Tröông Haùt, Lí Phuïc Man, thaàn Ñaèng Chaâu laø daãn rieâng Ñoã Thieän vaø saùch cuûa oâng ta; ôû truyeän Cao Loã coù daãn theâm Giao Chaâu kí, ôû truyeän Muïc Thaän coù theâm “ñôøi truyeàn...”; Toâ Lòch coù theâm cuûa Giao Chaâu kí, Baùo cöïc truyeän; coøn truyeän Leâ Phuïng Hieåu thì laáy cuûa Vieät söû boå di (?), phaàn cuûa Söû kí chæ laø caùi ñuoâi noùi veà vieäc neùm ñao, moät giaûi thích thaàn thuyeát veà teân “chöôùc ñao ñieàn”.
Nhö vaäy, nhö ñaõ noùi, thaät khoù xeùt nhieàu veà tính chaát söû gia cuûa Ñoã Thieän qua caùc maûnh vôõ nhö vaäy. Vôùi chöõ “ñôøi truyeàn” trong truyeän Muïc Thaän, ta bieát coù söï xaâm nhaäp töø yù thöùc ñoàn ñaõi cuûa daân chuùng vaøo coâng trình cuûa Lí Teá Xuyeân. Trong ÑVSL (maø ta bieát chaéc laø thuoäc phaàn tö cuoái theá kæ XIV, chaéc hôn nhöõng ngöôøi khaùc, vaø laø “löôïc” cuûa söû kí cung ñình 1272), trong ñoù khoâng coù teân Muïc Thaän tham döï, caøng khoâng coù chuyeän vaõi chaøi (!?) baét coïp, chæ coù chuyeän khaù giaûn dò vaø traàn tuïc laø Lí Nhaân Toâng caàm giaùo ñaâm (con quaùi) Leâ Vaên Thònh trong côn hoa maét cuûa mình. (Nhaân Toâng cho ñaøy Leâ Vaên Thònh leân thöôïng löu soâng Thao haún laø vì nhaän ra laàm laïc – maø vaãn muoán baûo veä baûn thaân – chöù khoâng phaûi ngu daïi roäng raõi vì meâ ñaém ñaïo Phaät maø khoâng xöû phaït ñuùng ñoái vôùi keû phaûn thaàn nhö caùc oâng söû quan nho gia ñôøi sau maïnh daïn cheâ traùch theo kinh söû hoïc ñöôïc! Hoï khoâng thaáy ñaèng sau Leâ Vaên Thònh coøn coù caû moät theá löïc hoï Leâ cuûa oâng ta nöõa!) Trong truyeän Hai Baø (haõy cho raèng “söû” laø Söû kí) thì phaàn hai Baø laøm möa cuõng ñöôïc theâm vaøo sau, vì vieäc döïng ñeàn Vuõ sö sau söï kieän caàu möa naøy laø cuûa naêm 1160, coù khaû naêng laø Ñoã Thieän khoâng vieát saùch vaøo cuoái ñôøi mình.
Tuy nhieân, giöõa nhöõng phaàn thaàn thuyeát, ta nhaän ra nhöõng phaàn traàn tuïc raát thaät töø ghi cheùp cuûa Ñoã Thieän. Hai Baø Tröng ñaõ töû traän chöù khoâng phaûi nhaûy xuoáng soâng Haùt nhö quan nieäm trinh lieät cuûa ñôøi sau gaùn cho. Toâ Lòch coù daùng moät thöïc daân ñeán khai thaùc moät vuøng truø phuù veà noâng nghieäp (ñôøi sau chuyeån sang thöông maïi phoàn thònh), söû duïng ñöôïc moái töông quan giöõa di daân vaø chính quyeàn trung öông ñeå khai thaùc bieân cöông vaø laøm ñöôøng tieán thaân: Döïa quyeàn löïc di daân chieám ñaát ñai laøm giaøu, ñong thoùc cho vua töø lôïi töùc ñoù ñeå cöùu ñoùi ñòa phöông vaø ñöôïc “cöû” chöùc hieáu lieâm ñeå ñi vaøo quan tröôøng nhö quy ñònh töø ñôøi Haùn. Truyeän Phaïm Cöï Löôïng bò nho thaàn ñôøi sau (Haäu Leâ) cheâ traùch vì khoâng hôïp vôùi quan nieäm cuûa hoï nhöng chính söï khaùc bieät aáy môùi laøm noåi baät tính chaát ñöông thôøi maø Ñoã Thieän ghi laïi. Phaàn lí lòch, gia phaû cuûa Phaïm Cöï Löôïng coù leõ laø taøi lieäu ñoäc nhaát coøn löu laïi cuûa oâng töôùng laøm ñaûo chính ñöa Leâ Hoaøn leân ngoâi naøy. Trong truyeän Lí Phuïc Man, Lí Thaùi Toå ñoå röôïu xuoáng soâng vaùi taëng vì oâng bieát ñaây laø moät thaàn soâng chöù khoâng phaûi laø moät ngöôøi laøm töôùng ñaõ cheát troâi! ÔÛ truyeän Hoáng Haùt, noåi leân teân moät söù quaân (Lí Huy, coù leõ dö aâm löu laïi ñeán theá kæ XV ñeå ngöôøi Minh nghe thaønh teân Döông Huy), vaø caên cöù chính cuûa oâng ta (Coân Loân, ñoaùn chöøng ñöôïc ôû vuøng Chí Linh baây giôø). Chuùng ta cuõng ñoaùn ra teân nöôùc döôùi ñôøi Ngoâ: nöôùc Ñoâ Hoä. Duø coù daãn ngöôøi ñoïc vaøo coõi u minh thì Ñoã Thieän cuõng vaãn coù moät chöøng möïc raïch roøi. Veà thaàn Ñaèng Chaâu, thaät roõ reät: “Vöông voán laø thaàn thoå ñòa...” Noùi veà Cao Loã, oâng vaãn ghi “Thaïch thaàn”. Ñeán gaàn cuoái theá kæ XIII ñôøi Traàn, vua chuùa coøn bieát ñoù laø “ñaù” thì neáu ngöôøi baây giôø nhìn chöõ “löông taù cuûa An Döông Vöông” maø ñoan quyeát laø ngöôøi thaät thì khoâng phaûi loãi cuûa Ñoã Thieän.
Phaàn chöùng tích cuûa Ñoã Thieän cuõng cho ta thaáy daáu veát cuûa chính oâng vaø thôøi ñaïi oâng. Toâ Lòch trong côn mô cuûa quan Ñoâ hoä Lí Nguyeân Hæ ñaõ côõi con höôu traéng, con vaät maø caùc quan Lí keå caû thaùi uyù, phoø maõ coá coâng tìm daâng vua ñeå ñöôïc thöôûng: 1117 ba laàn, 1119, 1122, 1124, 1129, 1133 – naêm 1129 ba laàn, coù töôùc ñaïi lieâu ban, minh töï ban cho. Ñieàu ñaùng chuù yù laø söï kieän naøy xaûy ra trong caùc naêm baét ñaàu thôøi gian Döông Hoaùn ñöôïc nhaän seõ keá nghieäp oâng baùc Nhaân Toâng (1117), vaø tröôùc sau luùc caäu beù leân ngoâi (1127), trôû thaønh Thaàn Toâng, oâng vua coù vai troø cuûa Ñoã Thieän ñoùng goùp beân leà, ñeå roài chuyeän höôu traéng coøn keùo daøi ñeán ñôøi vua sau, Anh Toâng. Thôøi ñaïi Ñoã Thieän coøn löu laïi chöùng tích cuûa nhöõng ñieàm laønh xuaát hieän qua saûn vaät, chim choùc, muoâng thuù laï maø saéc traéng ñöôïc coi laø ñieàm laønh – maøu traéng xuaát hieän töø tröôùc treân laù côø quaân töôùng Leâ Hoaøn Toáng Caûo ñaõ thaáy rôïp trôøi khi ñi söù ñeán Hoa Lö (990). Ñoù laø thôøi ñaïi cuûa söï troän laãn tuïc theá vaø thaàn thuyeát, ngöôøi vaø thaàn töông caûm, töông thoâng khieán cho ngöôøi thôøi nay thaáy chuyeän thaàn trong ñôøi soáng thöôøng vaø thaáy chuyeän lòch söû ñi vaøo trong côn mô cuûa ngöôøi ñöông thôøi. Hai doøng chaûy soâng Caàu vaø soâng Thöông trôû thaønh ngöôøi giuùp Ngoâ Xöông Vaên maø doøng hoï coøn ñoùng ñoâ saâu trong ñaát lieàn (Coå Loa), chöa thaáy söï döõ daèn cuûa bieån caû nhö hoï Traàn “ngöôøi haï löu” (chöõ cuûa Traàn Nhaân Toâng 1299) haún laø seõ phaùt hieän ra truyeän tích “Hoaøng ñeá” Trieäu Quang Phuïc. Chuyeän chieán traän theo ñöôøng bieån, ñöôøng soâng xaâm nhaäp vaøo phuû An Nam Ñoâ hoä, laïi hieän qua lôøi keå coâng trong moäng cuûa oâng thaàn Lí Phuïc Man. Ñieàu öôùc muoán ñieàu hoaø maâu thuaãn vôùi phe thaát theá, chuyeån qua vieäc ñaët Phaïm Cöï Löôïng, ngöôøi goùp phaàn môû ñaàu nhaø (Tieàn) Leâ laøm keû troâng coi hình aùn coõi döông töø coõi aâm, döôùi trieàu ñaïi ñaõ cuôùp ngoâi nhaø Leâ. Moái maâu thuaãn cuûa hai daân toäc Thuïc, Laïc theå hieän trong söï töông phaûn tín ngöôõng treân taàng lôùp laõnh ñaïo khi toäc nhaø Thuïc baønh tröôùng laõnh thoå, tröôùc khi truyeän tích thaàn Cao Loã chuyeån hình qua söï xung ñoät Trieäu (Nam Vieät) Thuïc vôùi hai nhaân vaät Troïng Thuyû Mò Chaâu, ñeå theo ñaø truyeàn thuyeát, vöôït qua Ñoã Thieän trôû thaønh xung ñoät Trieäu Quang Phuïc – Lí Phaät Töû vôùi Nhaõ Lang vaø Caûo Nöông cuûa Traàn. Cuoái cuøng trong loaït daãn tröïc tieáp, hoaøng töû Long Ñónh traán ñaát Ñaèng Chaâu phaûi nhôø ñeán söï yeåm trôï cuûa vò thaàn ôû ñaáy ñeå giaønh ngoâi – duø baèng baïo löïc thì cuõng laø chuyeän thöôøng tình cuûa thôøi ñaïi nhöng coù söï taùn trôï cuûa thaàn thì caøng theâm laø moät caùch chính danh. Trong truyeän, Long Ñónh cöôùp ngoâi anh khoâng coù gì laø traùi leõ nhö ñôøi sau cheâ traùch keùo daøi ñeán caû haønh traïng suoát quaõng ñôøi veà sau cuûa oâng.
Vaø cuõng coù theå trôû laïi trong khoâng khí thaàn thuyeát cuûa thôøi ñaïi ñöôïc coâ ñoïng nhieàu trong Söû kí hôn trong TT ñeå tìm ra lí do caûi ñoåi hoï cuûa moät nhaân vaät cuøng chia xeû bieán coá cung ñình vôùi Ñoã Thieän vaø laø thuoäc caáp treân cuûa oâng: Leâ Baù Ngoïc, ngöôøi baûo veä Lí Thaàn Toâng leân ngoâi ñaàu 1128, cuoái naêm ñöôïc phong chöùc Thaùi sö vaø cho ñoåi laøm hoï Tröông. Moät hoï coù veû noåi leân baát chôït, nhöng neáu ñaët vaøo ñuùng thôøi ñaïi cuûa thaàn thuyeát chòu aûnh höôûng Haùn Ñöôøng thì thaáy hôïp lí ngay. Chuùng ta bieát Ñaïo giaùo mang tính trieát lí sieâu hình laø cuûa Laõo Töû Ñaïo Ñöùc Kinh, nhöng Ñaïo Giaùo daân gian cuûa Trung Quoác laø moät taäp hoïp cuûa nhöõng ngöôøi hoï Tröông coøn teân tuoåi trong söû saùch nhöng laâu daàn, xa ñôøi, xa caùch ñoái vôùi daân chuùng thì ñoù chæ laø oâng Tröông Thieân sö traán aùp taø ma maø ngöôøi ta veõ treân caùc laù buøa daùn ôû cöûa, caàu mong ñem laïi söï an bình cho gia ñình, taäp theå. Leâ Baù Ngoïc, ngöôøi “coù khí löôïng cuûa baäc giaø caû”, ñöôïc oâng vua saép cheát sai “söûa sang giaùo maùc ñeå phoøng vieäc khoâng ngôø”, sau ñoù ra leänh canh gaùc, traán aùp tröôùc vieäc choáng ñoái roài daøn baøy vuõ khí toå chöùc vieäc leân ngoâi cuûa oâng vua môùi moät caùch suoân seû, hình aûnh ñoù laø cuûa moät oâng Tröông Thieân sö theá tuïc trong taâm trí ngöôøi ñöông thôøi maø vôùi söï thuït luøi cuûa thôøi gian moät naêm haønh ñoäng, ngöôøi ta nhaän ra söï töông ñoàng ñeå ban hoï Tröông, naâng caáp cho oâng, khi vôùi chöùc Thaùi sö toät ñænh trong trieàu ñình, thaáy khoâng coøn gì ñeå phong nöõa.
Ñoù laø ñieàu ta ghi nhaän veà Ñoã Thieän nhö moät söû gia, ngöôøi baét chöôùc vieát nhaân vaät cuûa quaù khöù vôùi yù thöùc thôøi ñaïi oâng theo maãu hình quyeån söû tieâu chuaån cuûa neàn vaên hoaù oâng thu nhaän, quyeån Söû kí cuûa Tö Maõ Thieân nhö ñaõ noùi.
Vaø taát caû cuõng laø chöùng tích cuûa moät quan nieäm söû chöa thay ñoåi tröôùc khi moät trieàu ñaïi môùi thay theá: trieàu Traàn, thôøi ñaïi coù tính chaát toå chöùc chaët cheõ hôn ñeå söû duïng caùc ghi cheùp thöïc luïc cuûa thôøi tröôùc maø vieát neân boä söû cuûa trieàu ñaïi laâu daøi ñaàu tieân cuûa nöôùc Vieät.
TOÅ CHÖÙC NGÖÏ SÖÛ ÑAØI TRONG ÑÔØI TRAÀN
Cuõng nhö phaàn lôùn caùc toå chöùc chính quyeàn khaùc ôû Ñaïi Vieät, ngöï söû ñaøi coù nguoàn goác xuaát phaùt laø Trung Quoác, neân vieäc tìm hieåu töø ngaønh ngoïn may ra coù theå laøm taêng hieåu bieát nhieàu hôn. Tuy nhieân vôùi taøi lieäu ñeå laïi, vaø doõi theo ñöôøng loái ñieàu haønh cuï theå sô löôïc thì chuùng ta coù theå nghó raèng treân nguyeân taéc chung, ngöï söû ñaøi cuûa Ñaïi Vieät ñaõ laøm ñuùng vôùi nhieäm vuï ñeà ra cho cô quan naøy.
Nhöng nhö ñaõ noùi, theo taøi lieäu ñeå laïi thì ñôøi Lí chæ coù chöùc quyeàn laøm vieäc töông töï maø chöa thaønh toå chöùc lôùn. Coù veû nhö chæ moät hai oâng giaùn nghò ñaïi phu laøm vieäc can vua, doøm ngoù caùc quan laøm vieäc maø thoâi. Qua ñôøi Traàn, danh xöng cô quan thaáy chính thöùc ñaàu tieân laø trong chöùc vuï ban cho Nguyeãn Trung Ngaïn naêm 1321: Ngöï söû ñaøi thò ngöï söû. Tuy nhieân ñoù laø baùm vaøo chöõ nghóa raønh reõ chöù ngöï söû ñaøi coù veû thaønh laäp ngay töø ñôøi vua ñaàu Traàn vôùi chöùc quan ngöï söû ñaïi phu ban cho Tröông Moâng (ñaàu 1247) maø yù nghóa quan troïng coøn ghi laïi trong chi tieát cho laàn phong chöùc ñaàu tieân naøy: Moâng, ngöôøi Thanh Hoaù, “coù huøng taøi” – chaéc laø do gioûi lí luaän ñuû thuyeát phuïc ñöôïc vua, baét beû ñöôïc caùc quan.
Nhieäm vuï can vua thaáy trong chuyeän tieäc möøng naêm 1251 vôùi söï xuaát hieän cuûa Ngöï söû trung töôùng Traàn Chu Phoå. Yeán tieäc cuûa vua ban möøng oâng chaùu Traàn Quoác Tuaán cöôùp vôï ngöôøi, chæ vì Thaùi Toâng bò ñaët tröôùc söï ñaõ roài, vaø cuõng vì keït chuyeän buoäc cöôùp meï chaùu hoài xöa. Sinh hoaït cuûa nhöõng ngöôøi trong hoï Traàn coøn ñaày tính caùch du ñaõng ñöôøng soâng nhö chuyeän con oâng vua troán ra ngoaøi tay khoâng ñi aên cöôùp, thì oâng ngöï söû tuy coù veû nhö ngöôøi cuøng hoï cuõng khoâng theå coù lôøi naøo khaùc laø huøa theo, ñaønh dang tay maø haùt “söû quan ca raèng...” Ngoâ Só Lieân nhôø coù moät trieàu ñaïi caùch bieät neân phaùt bieåu roõ raøng lôøi cheâ traùch oâng ngöï söû khoâng laøm troøn nhieäm vuï, nhöng söû quan ñöông thôøi thì chæ coù theå ñeå loä nguï yù khi thuaät chuyeän maø thoâi. Vieäc ñaøn haëc caùc quan thì xaûy ra trong naêm 1327, khi caùc quan hoïp baøn vuï seùt ñaùnh laêng taåm. Teân vieân ngöï söû khoâng ñöôïc neâu ra nhöng chaéc laø cuûa caû nhöõng ngöôøi chuyeân traùch. Khoâng bieát coù gì veà caâu “chuyeän coù veû haøi höôùc” cuûa Traàn Khaéc Chung nhöng Haønh khieån Ñoaøn Nhöõ Haøi, duø vieän daãn ñaõ traùnh ñi choã khaùc, vaãn bò vua phaït cuøng vôùi oâng thieáu baûo kieâm vieäc haønh khieån noùi ñuøa kia. Ñieàu quan heä ngoaøi leà ñoái vôùi chuùng ta laø caùc quan chöùc, trong phuùt choác, cuõng bieát ñuøa bôõn caû ñeán chuyeän coù theå gaây nguy hieåm cho baûn thaân, vaø nôi hoïp: Noäi nhaân vaên cuïc, chöùng toû ñöôïc söï phaûn öùng kieåu noùi-leùn cuûa taàng lôùp nho só ñoái vôùi hoaøng toäc cao voøi voïi. Veà maët bieân cheá thì khoâng thaáy coù chöùc Khôûi cö chuù nhö ôû Trung Quoác daønh cho caùc quan ghi cheùp lôøi vua, tuy ñaõ thaáy coù Thöïc luïc trong trieàu naøy. Maõi veà sau ta vaãn coøn gaëp chöùc giaùn nghò ñaïi phu vôùi Traàn Thì Kieán (“höõu giaùn nghò...” ñaàu 1299), Tröông Haùn Sieâu (“taû giaùn nghò...” 1345). Nhöng ngay töø luùc ñaàu, nhö ñaõ noùi, vaø thöôøng gaëp laø chöùc ngöï söû ñaïi phu (Tröông Moâng, Leâ Phuï Traàn 1258, Ñoã Quoác Keá 1290, Traàn Khaéc Chung coù chöùc tröôùc 1299, Tröông Ñoã 1377, Ñoã Töû Tröøng 1389). Leâ Phuï Traàn luùc coøn laø Leâ Taàn laïi coù chöùc ngöï söû trung töôùng (1250) haún laø thaáp hôn caáp ñaïi phu ñöôïc ban sau ñoù, khi cöùu vua, thaéng Nguyeân. Ñoaøn Nhöõ Haøi môùi laøm ñôn giuøm vua, ñöôïc chöùc ngöï söû trung taùn (1299), baèng vai vôùi oâng quan (Leâ Duy) theo haàu Minh Toâng trong chuyeán thaêm Ngöï söû ñaøi naêm 1342 gaây raéc roái, vaø cho ta bieát theâm moät chöùc: giaùm saùt ngöï söû. Phaïm Maïi trong vuï Quoác Chaån 1328 laø ngöï söû trung thöøa. Ñaây laø nhöõng chöùc quan thaáp, saùt vôùi vua nhaát, coù thuaän tieän veà maët taâm lí ñeå can vua, coù gaëp khoù khaên cuõng khoâng nhieàu: Nguyeãn Trung Ngaïn laøm “ngöï söû ñaøi thò ngöï söû” luùc 23 tuoåi, hai naêm sau nhaân vò trí cuûa mình troå taøi caõi thaéng söù Nguyeân, ñöôïc ban khen nhöng “sau vì baøn vieäc traùi yù vua” lieàn bò giaùng caáp. Khoâng laâu. Vaø hoï nhaø vua noùi chung cuõng coù lôïi: Ñoaøn Nhöõ Haøi “sau khi nhaän chöùc, xem thöïc luïc cuûa söû thaàn cheùp, coù choã laàm laãn, lieàn söûa laïi cho ñuùng, roài ñoát boû baûn thaûo cuõ ñi.”
Neáu ta chuù yù ñeán nguoàn tin ngoaïi TT (Leâ Taéc) thì quan ngöï söû coù chuyeân traùch vieát söû ngay töø ñaàu ñôøi (Traàn [Chu] Phoå vaø “Vieät chí”). Vaø chính lieân heä töø nguoàn tin tö naøy maø ta thaáy coù cô quan vieát söû, Quoác söû vieän, ngay töø ñaàu Traàn, bôûi vì ngöôøi “söûa Vieät chí” laø Leâ Vaên Höu ñöôïc chính thöùc giöõ chöùc Quoác söû vieän Giaùm tu khi vieát ÑVSK. Nhöng chi tieát veà moái lieân heä cuûa hai cô quan, Ngöï söû ñaøi vaø Quoác söû vieän, chæ ñöôïc TT cho bieát roõ hôn vaøo thôøi thanh bình veà sau. Theo TT thì Ngöï söû ñaøi vieát söû ñöông thôøi, nhö ôû Trung Quoác, chöùng toû trong vuï Ñoaøn Nhöõ Haøi söûa söû, trong chuyeän tranh chaáp naêm 1342. Nguyeân Minh Toâng ñeán thaêm toaø ngöï söû ñaøi môùi vöøa truøng tu lieàn bò hai giaùm saùt khaùng nghò, baûo khoâng ñöôïc pheùp vaøo. Minh Toâng baùc ñi “Ñoù laø nhaø cuûa Ta!” Hai vieân quan bò baõi chöùc, nhöng ñieàu caàn cho chuùng ta theâm ôû ñaây laø Minh Toâng vieän côù ngaøy xöa Ñöôøng Thaùi Toâng coøn vaøo xem Thöïc luïc, vieát veà ñöông thôøi, huoáng chi laø nay oâng thöôïng hoaøng chæ ñi xem coät keøo, chöa noùi tôùi vieäc xem ngöôøi ta vieát gì veà mình! Boä Trung höng thöïc luïc laøm sau khi thaéng Nguyeân (1289) haún laø xuaát phaùt töø ngöôøi cuûa Quoác söû vieän naèm trong Ngöï söû ñaøi. Veà phaàn caù nhaân ngöôøi phuï traùch vieát söû thì tröôùc kia ta chæ bieát ñeán Traàn Chu Phoå vaø Leâ Vaên Höu. Theá roài töø muøa ñoâng 1329, Minh Toâng ñi ñaùnh Ngöu Hoáng laïi mang Nguyeãn Trung Ngaïn theo ñeå “bieân soaïn thöïc luïc”. Vaø ñeán muøa thu 1337 thì nhaéc laïi danh tính Quoác söû vieän cuõng vôùi oâng Nguyeãn Trung Ngaïn ñöôïc neâu. Coù ñieàu hình nhö cô quan naøy khoâng ñöôïc coi laø quan troïng laém, khoâng caàn phaûi chieám nhieàu thôøi gian neân Nguyeãn Trung Ngaïn chæ laø laøm-theâm (“kieâm”) vì chöùc vuï chính cuûa oâng laø An phuû söù Ngheä An, lo vieäc chuyeån vaän tieáp teá, ñöa saùng kieán cöùu trôï ôû vuøng Khoaùi Chaâu, trung gian giöõa ñaát Ngheä vaø Kinh sö! (Coù theå nhaéc laïi theâm vôùi tröôøng hôïp Traàn Ñình Thaùm sau 1400 ñaõ noùi.) Tuy nhieân thì duø sao moät toå chöùc ñi vaøo chuyeân traùch nhö theá coù theå mang laïi söï doài daøo cho söû Ñaïi Vieät neáu lôùp söû quan khoâng laøm cuøn nhuït caùc tieâu chuaån cao cuûa yù thöùc heä duø sao vaãn coù trong haønh trình kieán thöùc cuûa hoï.
VIEÄT CHÍ, ÑAÏI VIEÄT SÖÛ KÍ vaø ÑAÏI VIEÄT SÖÛ LÖÔÏC*
Chuùng toâi thaáy oâng Phan Huy Leâ ñaõ toùm löôïc coâng trình cuûa caùc hoïc giaû baøn luaän veà söï lieân heä cuûa quyeån söû goïi laø Vieät chí vôùi Ñaïi Vieät söû kí cuûa Leâ Vaên Höu (1272) vaø Ñaïi Vieät söû löôïc – quyeån naøy may maén naèm trong thö vieän Trung Quoác neân coù theå coi nhö laø saùch xöa nhaát ñöôïc giöõ gìn gaàn nguyeân baûn, so vôùi caùc saùch khaùc ôû Ñaïi Vieät. Vôùi caùc nhaø nghieân cöùu vaãn quen vôùi caùc taùc giaû Taây phöông thì ñeán ñaây laïi coù theå bieát ñeán hai taùc giaû Lieân Xoâ noái lieân heä ñeán caû Söû kí vaøo trong doøng lòch söû söû hoïc Lí Traàn.
Chuùng ta coù theå noùi tröôùc ñeán moái lieân heä cuûa caùc quyeån söû kia vôùi Söû kí. Chæ coù hai söû gia Lieân Xoâ ñaët moái lieân heä naøy. Theo nhöõng ngöôøi naøy thì Ñaïi Vieät söû löôïc ñöôïc vieát tröôùc Ñaïi Vieät söû kí. Chuùng ta seõ thaáy söï sai laàm khi xeùt ñeán phaàn Huøng Vöông coù maët trong Ñaïi Vieät söû löôïc (duø raèng cho ñaây laø phaàn cuûa Traàn Chu Phoå theâm vaøo). Caên cöù laäp luaän cuûa hoïc giaû Lieân Xoâ laø do vieäc noái keát Ñaïi Vieät söû löôïc vôùi Söû kí cuøng nhöõng naêm cho laø ñöôïc hoaøn thaønh caùc taùc phaåm naøy so vôùi naêm raønh reõ hoaøn thaønh Ñaïi Vieät söû kí. Hoï cho raèng Ñoã Thieän cheùp söû töø nhaø Trieäu ñeán Lí Nhaân Toâng, vaø Traàn Chu Phoå, tröôùc sau naêm 1233, söûa laïi vaø vieát noái tieáp cho heát ñôøi Lí ñeå thaønh Vieät chí. Taäp hoïp Söû kí, Vieät chí ñoù ñöôïc ngöôøi sau theâm baûn Phuï luïc kæ nieân, ñoåi saùch ra thaønh Ñaïi Vieät söû löôïc. Chaúng ai thaáy maët muõi cuûa Vieät chí ra sao, vaø phaàn Söû kí chæ coù maët vôùi nhöõng cheânh leäch xaùc ñònh trong VÑULT nhö chuùng toâi ñaõ phaân tích, neân vieäc xaùc ñònh thôøi ñaïi hoaøn thaønh vaø noäi dung cuûa Söû kí, vaø thôøi ñieåm baét ñaàu cuûa Vieät chí cuøng moái lieân heä giöõa hai beân, chæ laø ñieàu noùi moø. Cho raèng Söû kí chaám döùt vôùi Lí Nhaân Toâng haún laø döïa vaøo söï xuaát hieän cuûa Ñoã Thieän vaøo luùc oâng vua cheát (1127). Nhöng Ñoã Thieän ñi baùo vôùi Suøng Hieàn Haàu veà vieäc con oâng ñöôïc leân ngoâi thì vieäc gì laïi maát chöùc (neáu cho laø ñaõ thay chöùc thaùi söû cuûa Traàn Ñoä) ñeå khoâng vieát tieáp veà ñôøi vua oâng phuïc vuï? Nhöõng ngöôøi coù maët trong thôøi ñieåm naøy, sau ñoù ñöôïc troïng ñaõi, caát nhaéc, keå caû Leâ Baù Ngoïc “ñöôïc ñoåi laøm hoï Tröông”, tuy söï toân quyù chöa ñeán möùc mang hoï cuûa vua nhöng roõ raøng laø moät daáu hieäu traân troïng. Cho raèng Ñoã Thieän khoâng phaûi laø Ñoã Nguyeân Thieän, cöù cho oâng ta khoâng bò thaát suûng maø laïi ñöôïc caát nhaéc ñeå vieát söû thì vieäc chaám döùt sau khi vieát veà ñôøi oâng vua vöøa cheát cuõng laø ñoaùn moø baát hôïp lí nhö vieäc cho Traàn Chu Phoå cheùp tieáp Söû kí ñeå hoaøn thaønh Vieät chí vaøo khoaûng tröôùc sau naêm 1233. Caùc söû gia Lieân Xoâ xaùc ñònh cho naêm ñoù haún laø döïa theo vieäc oâng söû quan trung töôùng ñöôïc nhaéc tôùi naêm 1251, ñaõ ñoã Ñeä tam giaùp thaùi hoïc sinh naêm 1232. Môùi ñoã xong naêm tröôùc, (cho laø ñöôïc boå ngay vaøo laøm quoác söû) roài moät, hai naêm sau hoaøn thaønh moät boä söû thì Traàn Chu Phoå haún laø ngöôøi taøi vöôït chuùng vaø vua Traàn thaät bieát caùch thuùc ñaåy boä haï laøm vieäc. Nhöng Leâ Vaên Höu ñoã naêm 1247 (cuõng cho laø ñöôïc boå ngay vaøo laøm quoác söû) sao maõi ñeán 25 naêm sau (1272) môùi xong Ñaïi Vieät söû kí? Trong thöù töï xuaát hieän, thì haún Traàn Chu Phoå coøn ñoù khi Leâ Vaên Höu vöøa ñoã xong, sao Leâ ôû cuøng cô quan cuûa nhaø vua sai phaùi vôùi oâng kia laïi khoâng bieát ñeán Vieät chí ñeå theâm bôùt, nhö hai hoïc giaû Lieân Xoâ ñaõ phuû nhaän chöùng côù cuûa Leâ Taéc laø ngöôøi ñöông thôøi noùi veà söï “truøng tu”?
Theo lôøi oâng Phan Huy Leâ thì caùc söû gia Lieân Xoâ cho raèng Traàn Chu Phoå “söûa laïi taùc phaåm cuûa Ñoã Thieän”, chaúng bieát söûa laøm sao nhöng phaàn khaùc bieät roõ reät laø coù theâm giai ñoaïn tröôùc nhaø Trieäu (cho raèng Ñoã Thieän chæ vieát töø Trieäu trôû ñi tuy khoâng coù gì ñeå chöùng minh), töùc laø phaàn noùi veà Huøng Vöông vaø xöù sôû cuûa oâng ta. Ñoù laïi laø söï kieän leäch thôøi ñaïi ñoái vôùi Traàn Chu Phoå nhö ta seõ baøn sau ñaây. Ngöôøi sau oâng laø Leâ Vaên Höu khoâng bieát ñeán Huøng Vöông, cuõng chæ baét ñaàu quyeån söû baèng nhaø Trieäu nhö coù baèng côù roõ reät töø Ngoâ Só Lieân, thì vì leõ gì Traàn Chu Phoå laïi coù yù töôûng “tieán boä” nhö vaäy, vaø vì leõ gì Leâ Vaên Höu trôû thaønh “phaûn ñoäng”, daùm loaïi boû caùc oâng vua môû nöôùc, döïng nöôùc kia? Coù theå khaúng ñònh raèng hoaøn toaøn chuùng ta khoâng coù baèng côù gì ñeå ñaët moái lieân heä cuûa Söû kí Ñoã Thieän vôùi nhöõng quyeån söû xuaát hieän veà sau. Söû kí taùch rieâng haún vôùi caùc quyeån sau thaønh moät doøng vieát söû – khoâng haún laø doøng Phaät Giaùo nhö caùc söû gia Lieân Xoâ nhaän ñònh, vaø laïi coøn gheùp theâm Vieät chí vaøo. Caùc quyeån sau Söû kí, theo moät doøng khaùc, coøn cho ta thaáy daáu veát lieân heä vôùi nhau hôn.
Vaäy döôùi trieàu Traàn, ñeán nay ta coøn thaáy ñöôïc hai boä söû Ñaïi Vieät söû kí, Ñaïi Vieät söû löôïc vaø boùng daùng moät quyeån söû ñöôïc goïi laø Vieät chí maø caùc nhaø khaûo cöùu ñôøi nay ñaõ coá coâng tìm caùch noái keát lieân heä.
Ñaõ noùi khoâng theå coi nheï chöùng côù cuûa Leâ Taéc/Traéc. OÂng naøy tuy vieát An Nam chí löôïc vaøo theá kæ sau, nhöng haøng Nguyeân naêm 1285 neân caùc hieåu bieát chính veà queâ höông cuõ ñeå soaïn saùch laø tröôùc naêm naøy. Chöùng côù cuûa oâng phaûi ñöôïc coi troïng hôn baát cöù cuûa ai khaùc veà sau. OÂng laø gia thaàn cuûa Traàn Kieän, ngöôøi coù theå coi nhö laø chaùu noäi cuûa Thaùi Toâng. (Xem chuyeän ñuøa bôõn giaønh ngoâi giaønh aùo giöõa Quoác Khang, cha Kieän, vaø Thaùnh Toâng luùc oâng naøy ñaõ laøm vua 1268.) Hoï Traàn raát gaén boù vôùi nhau trong vieäc giöõ gìn quyeàn löïc, caùc gia thaàn cuûa hoï tuy ôû ñòa vò thaáp keùm hôn nhöng laø nhöõng ngöôøi thoâng thaïo nho hoïc, coù theå noùi laø vaên voõ toaøn taøi, nhö Phaïm Nguõ Laõo chaúng haïn. Taéc/Traéc taát phaûi bieát chuyeän daâng leân vua quyeån söû (coù teân chính thöùc laø Ñaïi Vieät söû kí) naêm 1272. Ñieàu oâng noùi veà moái lieân heä cuûa quyeån söû naøy vôùi moät quyeån coù tröôùc cuûa ngöôøi cuøng cô quan (Traàn Chu Phoå) haún laø xaùc thöïc. (Haõy nhìn laïi coâng vieäc cuûa Quoác söû quaùn trieàu Nguyeãn vôùi caùc oâng Toång taøi, Phoù toång taøi keá tieáp nhau.) Baùc boû moái lieân heä ñoàng taùc giaû cuûa quyeån söû vieát trong trieàu Traàn kia laø baùc boû nhieäm vuï, coâng trình cuûa moät cô quan vaø loaïi tröø chöùng côù cuûa ngöôøi ñöông thôøi. Nhöng sao oâng laïi duøng chöõ “Vieät chí” ñeå chæ boä söû ñoù? Lí do raát giaûn dò: OÂng ôû maõi Thanh Hoaù maø quyeån söû thì naèm taän trong cung vua (coù leõ chæ goàm moät baûn nhaùp vaø moät baûn vieát daâng leân vua) vôùi caùi teân chính thöùc khoâng haún ai cuõng ñöôïc bieát. OÂng chæ noùi “moät quyeån saùch (söû) vieát veà nöôùc Vieät” theo hieåu bieát cuûa oâng – cuõng coù theå laø theo trí nhôù muø môø khi vieát An Nam chí löôïc sau gaàn 50 naêm löu vong. Coù theå giaûi thích roäng veà lôøi cuûa Leâ Taéc/Traéc nhö sau: “Traàn Taán/Phoå soaïn saùch ‘vieát veà nöôùc Vieät’... vaø Leâ Vaên Höu söûa saùch ñoù”. “Vieät chí” chæ laø Ñaïi Vieät söû kí luùc chöa thaønh teân (hay chöa ñöa ra chính thöùc). Laàm laïc ñi xa veà ñôøi sau chæ vì chöõ Haùn khoâng coù loái in hoa teân rieâng, in xieâng teân taùc phaåm (nhö baây giôø) maø chæ laø do ngöôøi ñoïc ñaùnh daáu theâm, hieåu ra theo ñònh kieán cuûa mình. Chuùng ta ñaõ thaáy baø Trieäu coù teân AÅu, teân Trinh Nöông; thaáy caùc chöõ “Döông tam kha” trôû thaønh teân moät ngöôøi hoï Döông, chöõ loùt “tam”, teân rieâng Kha; thaáy “Chaøng Lôùn”, danh hieäu ñöông thôøi xaùc nhaän ñòa vò chính thoáng Hoaøng thaùi töû cuûa caäu beù baát haïnh cuûa Ñinh Tieân Hoaøng, trôû thaønh teân keùp Haïng Lang, hay nhö gaàn ñaây, thaáy oâng Quang Trung ñoäi xaùc trong pho töôïng chuøa Boäc chæ vì moät veá caâu ñoái coù chöõ “quang trung”... Khoâng coù An Nam chí löôïc vaø Minh söû ñeå ñoái chieáu ñính chính thì hai nhaân vaät trieàu Traàn: Ñoàng Töû Daõ, Ñoã Moäc trôû thaønh caäu beù (“ñoàng töû”) Daõ Ñoã Moäc trô troïi moät mình ñi söù Nguyeân. Cho neân ngay trong boä TT ñang xeùt, khi dòch lôøi Ngoâ Só Lieân noùi veà vieäc tranh giaønh giöõa hai anh em Ngoaï Trieàu, baûn chính cheùp “Daõ söû vaân” ñöôïc dòch laø “Saùch Daõ söû cheùp raèng...” Laøm nhö coù moät quyeån saùch mang teân Daõ söû, cuûa moät taùc giaû laïc loaøi naøo ñoù vaäy!
Vaäy thì luaän cöù cuûa oâng Phan Huy Leâ muoán daønh phaàn ñoäc ñaùo cho Leâ Vaên Höu, ngöôøi vieát boä “quoác söû ñaàu tieân”, cho hôïp vôùi mong muoán chöùng minh veà moät “neàn vaên hoaù Thaêng Long ñang phaùt trieån röïc rôõ luùc baáy giôø”, luaän cöù aáy khoâng ñöùng vöõng ñöôïc. Giaûi thích cuûa chuùng toâi veà chöõ “Vieät chí” töôûng cuõng coù theå boå tuùc cho caùc taùc giaû Trung Quoác, Nhaät Baûn, Vieät Nam khaùc veà moái lieân heä khoâng theå naøo khaùc cuûa “Vieät chí” vaø Ñaïi Vieät söû kí.
Chuùng ta cuõng coù theå theo oâng Yamamoto Tatsuro maø cho raèng Ñaïi Vieät söû kí coù theå chæ 3 quyeån chöù khoâng ñeán 30 quyeån, duø loøng aùi quoác coù thuùc ñaåy muoán ñöa leân ñeán con soá vó ñaïi kia. Chuùng ta ñaõ thaáy caùc söû quan noùi moø veà ñôøi Ngoâ Quyeàn, chuùng ta thaáy trong TT coù caû moät phaàn Ngoaïi kæ Hoàng Baøng, coù caùc phaàn Tröông Hoáng Tröông Haùt, Trieäu Quang Phuïc, Lí Phuïc Man laø cuûa Ngoâ Só Lieân ñöa vaøo, theá maø saùch (bao goàm caû trieàu Traàn) cuõng khoâng daøy laém, vaäy thì Leâ Vaên Höu veõ roàng veõ raén laøm sao cho chæ heát ñôøi Lí maø ñöôïc ñeán 30 quyeån? Chöùng côù cuûa Leâ Quyù Ñoân, Ngoâ Thì Só, Phan Huy Chuù, Quoác söû quaùn Nguyeãn laø cuûa theá kæ XVIII, XIX, ñöôïc deã daøng cho laø coù söï “thoáng nhaát .. cuûa thö tòch Vieät Nam” chæ vì oâng sau cheùp cuûa oâng tröôùc, noái maõi töø TT maø thoâi. Môùi caùch nhau ñoä hôn traêm naêm maø saùch cuûa Leâ Hi moät quyeån ñeán Phan Huy Chuù trôû thaønh möôøi quyeån, thôøi gian quaù daøi cho vieäc giaûn dò laø soå moät neùt doïc treân neùt ngang coù saün, thì vieäc ôû naêm saùu theá kæ tröôùc, theâm chöõ “thaäp” sau chöõ “tam” naøo coù khoù gì hôn? Ñi tìm laïi quaù khöù qua caùc maûnh vuïn thì khoâng theå naøo coù söï xaùc quyeát ñuû thuyeát phuïc caû ngöôøi khoâng muoán tin, chæ coù theå ñöa gaàn ñeán söï thaät hôn thoâi, duø laø coù khi chæ baèng vaøo nhöõng lí leõ raát bình thöôøng.
Chuùng ta coù theå tieáp tuïc veà moái lieân heä giöõa Ñaïi Vieät söû kí vaø Ñaïi Vieät söû löôïc. Caùc luaän cöù cuõng ñöôïc oâng Phan Huy Leâ toùm löôïc trong baûn dòch TT baûn Chính hoaø. Veà phaàn chuùng toâi, nhö ñaõ noùi, chæ coù baûn dòch Ñaïi Vieät söû löôïc cuûa oâng Nguyeãn Gia Töôøng vôùi caùc caâu chöõ vaø chuù thích hôi ngôù ngaån, thieáu tình caùch chöøng möïc nghieân cöùu cuûa ngöôøi dòch laãn ngöôøi hieäu ñính. (Hình nhö baûn dòch cuûa oâng Traàn Quoác Vöôïng maø chuùng toâi thaáy qua moät laàn, coù veû toát hôn.)
Phaàn lôùn caùc hoïc giaû ñeàu cho Ñaïi Vieät söû löôïc laø baûn toùm taét cuûa Ñaïi Vieät söû kí. Tuy chuùng ta khoâng thaáy ñöôïc dieän maïo luùc ñaàu cuûa Ñaïi Vieät söû kí, nhöng tính chaát “löôïc” thaáy roõ khi ñoái chieáu vôùi phaàn coøn laïi naèm trong TT. Moät chi tieát sai laàm ñöôïc Ngoâ Só Lieân xaùc nhaän laø cuûa Leâ Vaên Höu cuõng thaáy trong Ñaïi Vieät söû löôïc. Ñoù laø böùc thö ñe doaï cuûa nhaø Toáng gôûi cho Leâ Hoaøn laïi ñöôïc cheùp vaøo ñôøi Ñinh (TT, I, ttr. 217-219) – cuõng ñaõ bò “löôïc”. Chuyeän Leâ Vaên Thònh hoaù coïp, truyeän Trieäu Quang Phuïc (vaø Tröông Hoáng, Tröông Haùt) roõ raøng laø do Ngoâ Só Lieân ñöa vaøo, döïa theo VÑULT, nôi nhaéc ñeán vieäc phong thaàn ñaàu tieân naêm 1285, sau naêm hoaøn thaønh cuûa Ñaïi Vieät söû kí 1272. Taát nhieân trong quyeån vöøa keå naøy khoâng theå coù oâng vua thaàn nöôùc hoï Trieäu. Coøn ôû Ñaïi Vieät söû löôïc thì khoâng coù truyeän Trieäu Quang Phuïc... cuõng khoâng coù chuyeän hoaù coïp maø keå chuyeän Lí Nhaân Toâng ñaâm (con quaùi) Leâ Vaên Thònh thaät hôïp lí: Saùch naøy haún ñaõ theo saùch tröôùc maø khoâng cheùp theo VÑULT 1329 voán gaàn hôn vôùi thôøi ñaïi taùc giaû quyeån söû gaây tranh luaän, nhöng khoâng phaûi laø chính thöùc cuûa trieàu ñình. Vaán ñeà coøn laïi thöôøng baøn ñeán, laø nieân ñaïi soaïn saùch cuûa Ñaïi Vieät söû löôïc coù theâm caùi ñuoâi phuï baûn Traàn trieàu theá phoå chaám döùt khoâng theå tröôùc naêm 1377, cho neân coù ngöôøi nghi ngôø ñaây laø phaàn cuûa ngöôøi sau theâm vaøo. Do ñoù môùi coù yù kieán cho Ñaïi Vieät söû löôïc khoâng coù phuï baûn, laø Vieät chí (hay coù goác xa laø Söû kí).
Tröôùc nhaát, haõy xeùt caâu cuoái cuûa Ñaïi Vieät söû löôïc :”Vua ñöông thôøi: Ñeá Nghieãn...” Trong caùc ñôøi vua Traàn tröôùc, ñeàu coù caâu toång keát veà thôøi gian keùo daøi cuûa moät nieân hieäu, ôû ñaây chæ coù caâu “Naêm thöù nhaát nieân hieäu Xöông Phuø laø naêm Ñinh Tò (1377)”. Nhö vaäy coù nghóa laø chöa heát ñôøi Ñeá Nghieãn (1388), saùch, hay phaàn phuï baûn, khoâng haún phaûi laø vieát vaøo naêm naøy. Ta cuõng löu yù raèng phaàn “thôøi söï” coøn aûnh höôûng raát roõ nôi taùc giaû. Phaàn veà Döông Nhaät Leã vaãn ñöôïc cheùp ôû TT (tuy laø ôû vò trí “phuï”) nhöng khoâng coù maët trong theá phoå: Taùc giaû ñang ôû vaøo thôøi ñaïi Traàn Ngheä Toâng coøn soáng, goïi oâng naøy laø Thaùi vöông, taát khoâng chòu keå teân ngöôøi bò laät ñoå tuy raèng caùc döõ kieän coøn laïi cho thaáy vieäc Döông Nhaät Leã leân ngoâi raát laø chính thoáng. Tuy nhieân haàu heát caùc hoïc giaû ñeàu chuù yù vaøo phaàn Traàn trieàu theá phoå maø khoâng löu taâm ñeán phaàn ñaàu saùch. Thaät deã hieåu, vì caùc nhaø nghieân cöùu ñeán nay ñeàu thuoäc vaøo theá heä khoâng ñaët vaán ñeà tính chaát lòch söû cuûa quan nieäm veà Huøng Vöông qua thöù töï caùc taøi lieäu ñeå laïi. Chæ coù Y. Tatsuro cho thaáy tuy khoâng ñaët thaønh vaán ñeà lôùn nhöng ñaõ giaûi quyeát theo höôùng naøy, cho Ñaïi Vieät söû löôïc coù theå laø Vieät söû cöông muïc cuûa Hoà Toâng Thoác (hieän dieän trong söû caùc naêm 1372, 1386), nhöng sai laàm laïi thuoäc moät höôùng khaùc.
Coù theå nhìn laïi boá cuïc Ñaïi Vieät söû löôïc theo höôùng taäp hoïp söï kieän ghi cheùp coù lí, öùng hôïp vôùi tình traïng kieán thöùc thôøi ñaïi cuûa taùc giaû, cuûa caùc taùc giaû, neáu cho raèng quyeån saùch laø cuûa nhöõng ngöôøi khaùc nhau ñöôïc ñem goàm laøm moät. Phaàn Traàn trieàu theá phoå mang tính caùch rieâng bieät cuûa moät trieàu ñaïi vôùi tính caùch quaù löôïc giaûn, khoâng theå coi laø duïng taâm cuûa taùc giaû vieát veà trieàu ñaïi ñoù. Phaàn chính cuûa saùch töø Trieäu kæ ñeán heát nhaø Lí laø caên cöù ñeå caùc hoïc giaû ñôøi sau cho laø baûn löôïc giaûn cuûa Ñaïi Vieät söû kí. Duø sao thì söï kieän caùc hoï Lí ñeàu ñoåi ra hoï Nguyeãn ñaõ laø ñieàu chaéc chaén raèng saùch vieát döôùi trieàu Traàn. Rieâng phaàn ñaàu ghi veà Huøng Vöông vaø Thuïc An Döông Vöông roõ raøng khoâng thuoäc phaàn chính noùi treân vaø haún laø caên cöù ñeå hoïc giaû Nhaät Baûn ñoaùn ñònh laø cuûa Hoà Toâng Thoác. Ñieàu naøy caàn ñöôïc chuù yù ñaëc bieät.
Chuùng toâi töôûng ñaõ giaûi quyeát ñuùng ñaén vaán ñeà xuaát hieän cuûa quan nieäm Huøng Vöông keùo daøi trong nhieàu theá kæ, ñeán Ngoâ Só Lieân (1479) môùi chính thöùc nhö moät trieàu ñaïi môû ñaàu cuûa Vieät Nam trong söû saùch (Thaàn, ngöôøi vaø ñaát Vieät [baûn môùi], chöông V). Roõ raøng Leâ Vaên Höu khoâng vieát phaàn Huøng Vöông naøy (cuøng vôùi An Döông Vöông, tuy ngaén nhöng laø phaàn rieâng bieät vôùi nhaø Trieäu, phaàn ñöôïc Ngoâ Só Lieân xaùc ñònh laø cuûa Leâ Vaên Höu: “töø Trieäu Vuõ Ñeá trôû xuoáng...”), vaø vì theá caùc laäp luaän cho raèng Ñaïi Vieät söû löôïc laø Söû kí hay Vieät chí (duø coù theâm bôùt), ñeàu laø sai. Theo caùc taøi lieäu ñeå laïi thì noùi veà Huøng Vöông vaø 18 ñôøi cai trò laø ôû Vieät nam theá chí cuûa Hoà Toâng Thoác vaø coù khaû naêng naèm trong Vieät söû cöông muïc cuõng cuûa oâng naøy. Nhöng Ñaïi Vieät söû löôïc cuõng khoâng theå laø Vieät söû cöông muïc chæ vì trong quyeån treân khoâng coù daáu hieäu gì laø theo theå “cöông muïc” caû. Haõy giôû laïi quyeån Khaâm ñònh Vieät söû thoâng giaùm cöông muïc cuûa trieàu Nguyeãn thì roõ. Ñaïi Vieät söû löôïc ñaõ vieát theo pheùp bieân nieân cuûa TT, vaø chaéc cuõng theo cuûa Ñaïi Vieät söû kí. Caùc söû gia Lieân Xoâ vaø Traàn Kinh Hoaø (oâng thaày cuõ cuûa chuùng toâi) cho raèng Ñaïi Vieät söû löôïc ñöôïc vieát tröôùc Ñaïi Vieät söû kí. Vaán ñeà ñaõ ñöôïc giaûi quyeát ôû treân vì lí do phaàn Huøng Vöông gheùp theâm ñoù mang tính chaát leäch thôøi ñaïi. ÔÛ ñaây chuùng toâi seõ chöùng minh theâm tính caùch nhaát quaùn cuûa Ñaïi Vieät söû löôïc, quyeån saùch coù phaàn coát yeáu (phaàn “Vieät chí”) khoâng phaûi döïa treân yù thöùc heä Phaät Giaùo nhö caùc taùc giaû Lieân Xoâ chuû tröông maø ñuùng laø cuûa yù thöùc heä Nho .
Haõy nhìn kó theâm phaàn chính cuûa Ñaïi Vieät söû löôïc vaø so saùnh vôùi phaàn coøn laïi noùi veà nhaø Lí naèm trong TT. Trong khi caùc söï kieän rieâng cuûa Lí luùc Traàn chöa xuaát hieän ñöôïc ghi heát söùc ñôn giaûn thì ôû giai ñoaïn chuyeån tieáp Lí sang Traàn (cuoái Lí Cao Toâng vaø ñôøi Hueä Toâng) laïi coù raát nhieàu chi tieát, nhieàu hôn ôû TT, nhieàu ñeán möùc laøm leäch quaân bình caû quyeån saùch. Söï hieåu bieát veà bieán coá thuoäc giai ñoaïn naøy cuûa söû gia naèm vaøo ñôøi Traàn thaáy thaät roõ. Chöùng côù veà baûn thaân taùc giaû thaáy roõ hôn khi ta ñi saâu theâm vaøo moät chi tieát khaùc. Saùch theo tính caùch thôøi ñaïi, khoâng theå boû qua chuyeän caùc ñieàm laønh xuaát hieän, trong ñoù coù caùc ñieàm theo tin töôûng Phaät Giaùo, khoâng theå boû qua chuyeän caùc vua Lí caát chuøa, xin kinh, bôûi vì ñoù laø chuyeän cuûa nhaø vua, nhöng gaàn nhö hoaøn toaøn boû qua vieäc nhaéc ñeán teân caùc taêng só treân trieàu chính, nhöõng chi tieát maø TT nhaéc laïi, haún laø caên cöù treân saùch cuûa Leâ Vaên Höu. TT keå teân caùc nhaân vaät taêng ñaïo cuûa Ñinh Tieân Hoaøng trong khi Ñaïi Vieät söû löôïc ghi “ñònh phaåm caáp caùc quan vaên voõ” vôùi teân ngöôøi, vaø lôø teân caùc “thaày tu” luùc ñoù, vaø veà sau: Ñoã Phaùp Thuaän, Taêng thoáng Ngoâ Chaân Löu qua ñeán ñôøi Leâ (987), Thaåm Vaên Uyeån (1014), Minh Khoâng (1131). Saùch naøy baát ñaéc dó noùi chuyeän xin kinh (1018) maø khoâng cheùp vieäc xin ñöôïc kinh hai naêm sau vôùi teân ngöôøi Taêng thoáng (Phí Trí) ñi röôùc, cuøng vieäc cheùp kinh 1023, 1027 cuûa TT. Khoâng coù teân chuøa Dieân Höïu naêm xaây caát. Daáu hieäu kì thò roõ reät vì taùc giaû laø moät nho só cuoái trieàu Traàn, luùc nho só leân chaân. Taùc giaû khoâng phaûi laø quan chöùc – vieát söû cho trieàu ñình thì ít nhieàu gì cuõng phaûi toân troïng söï kieän; taùc giaû laø moät nhaø nho thôøi loaïn, nghe theo lôøi coå nhaân “bình thôøi luyeän voõ, loaïn theá ñoäc thö”, neân vieát saùch trong ñieàu kieän khoâng bò raøng buoäc, ñaõ ñeå loä söï choïn löïa cuûa chính mình.
Sau moät thôøi gian kinh qua söï tuyeån löïa baèng kinh söû, nho só nhôø “bieát chöõ” ñaõ thaáy mình laø ngöôøi quan troïng, coù luùc duøng ñeán maùnh khoeù ñeå cheøn eùp ngöôøi, ví duï tröôøng hôïp Ñinh Cuûng Vieân beâu xaáu hoaïn quan Leâ Toâng Giaùo “khoâng bieát chöõ” ñeå Nhaân Toâng phaûi xuùi oâng löu thuû Thieân Tröôøng, ñaát nhaø vua, hoái loä cho oâng Ñaïi hoïc só (1288). Ñeán cuoái Traàn thì nho só vaøo laøm teå töôùng (Phaïm Sö Maïnh 1358), chöùc vuï tröôùc kia chæ daønh cho hoaøng toäc. Naêm 1296 moät oâng thöôïng phaåmï ñaùnh baïc bò loâi ra ñaùnh cheát, veà sau Ñoã Khaéc Chung (ñöôïc cho hoï Traàn) ngoài treân giöôøng ñaùnh baïc suoát hai ba ngaøy ñeâm khoâng nghæ, chæ huùp chaùo laáy söùc (chuyeän naêm Khaéc Chung cheát 1330). Ngheä Toâng cho nho thaàn Chu An (1370), Tröông Haùn Sieâu (1372), Ñoã Töû Bình (1380) vaøo thôø ôû Vaên mieáu. Nho só taêng uy tín neân Phaïm Sö Maïnh, Leâ Quaùt xuùi duïc Minh Toâng khoâng ñöôïc, vaãn thaønh coâng vôùi Duï Toâng, thöïc hieän “thay ñoåi cheá ñoä” trong ñôøi Ñaïi Trò (1358-1369). Cho neân Tröông Haùn Sieâu (cheát 1354) laøm vaên bia, cöông quyeát: “Dò ñoan ñaùng phaûi truaát boû, thaùnh ñaïo neân ñöôïc phuïc höng.” Dò ñoan laø “laûi nhaûi chuyeän Phaät”, thaùnh ñaïo laø “Nghieâu Thuaán... Khoång Maïnh”.
Tuy nhieân caùi theá ñang leân cuûa nho só ñoù vaãn coøn baáp beânh, bò phaûn öùng. Nhöõng ngöôøi ñoã ñaït ban ñaàu xuaát thaân laø moân khaùch, gia thaàn cuûa caùc oâng hoaøng toäc (nhö Traàn Thì Kieán, Tröông Haùn Sieâu... cuûa Traàn Höng Ñaïo), coù ngöôøi ñoã traïng nguyeân vaãn khoâng chòu laøm quan maø chæ lui veà laøm boä haï cuûa chuû cuõ, haún khoâng phaûi vì loøng trung thaønh maø vì danh giaù, quyeàn lôïi môùi khoâng thaáy hôn xöa! (Baïch Lieâu 1266, ngöôøi cuûa Traàn Quang Khaûi.) Ngöôøi hieàn Chu An maø ñôøi sau ca tuïng boác trôøi vì maáy ñoaïn vaên cuûa TT, chæ laø oâng thaày ôû Quoác töû giaùm, gaéng goûi daâng Thaát traûm sôù, may maø khoâng bò “traûm”. Theå cheá laïi vaãn chöa thaáy roõ reät: Ñoaøn Nhöõ Haøi ñöôïc tuyeån löïa khoâng qua thi cöû, chæ nhôø tình côø laøm ñôn cho oâng vua Anh Toâng muoán chaïy toäi vôùi cha maø ñöôïc caát nhaéc (1299), laàn hoài leân ñeán chöùc haønh khieån, roài vaãn khoâng khoûi bò phaït vì dính líu ñeán chuyeän ñuøa côït seùt ñaùnh truùng laêng taåm (1327). Ñeán cuoái ñôøi, hoaïn quan Nguyeãn Nhieân nhôø moät lôøi “coá vaán” cho vua (1370), luùc thaønh coâng, ñöôïc laøm haønh khieån maø khi pheâ giaáy tôø, Ngheä Toâng phaûi baûo veõ caùc neùt chöõ cho oâng quan bieát maø ñoà theo! Hoï Traàn ñeán hoài suy suïp, anh ñoà Nguyeãn Phi Khanh laøm lieàu, may maén laáy ñöôïc vôï sang nhöng khi thi ñoã vaãn khoâng ñöôïc Ngheä Toâng duøng, vì toäi chôi treøo giai caáp.
Chính nhìn vaøo thaùi ñoä naøy maø ta coù theå xeùt ñoaùn moät caùch trung thöïc hôn veà vieäc Ngheä Toâng cho caùc oâng nho khanh vaøo Vaên mieáu. Chu An maø Ngoâ Só Lieân khoâng tieác lôøi ca tuïng, laø ngöôøi ñöôïc Duï Toâng “ñònh ñem chính söï trao cho oâng” haún laø vaøo thôøi caûi caùch Ñaïi Trò, thôøi Ngheä Toâng cho laø bò “boïn hoïc troø maët traéng... ñem pheùp cuõ cuûa toå toâng thay ñoåi theo tuïc phöông Baéc... khoâng keå xieát.” Neáu noùi theo ngoân ngöõ thôøi nay thì Chu An “tieâu cöïc” hôn Tröông Haùn Sieâu, Leâ Quaùt (nhöõng ngöôøi hoïc troø ñaõ laøm ñöôïc thay ñoåi lôùn, doïn coã saün cho sö phuï); oâng chæ nhôø tieâu cöïc maø khoâng vöôùng vaáp vaøo nhöõng heä luî cuûa chính tröôøng nhö nhöõng ngöôøi kia thoâi. OÂng coøn thua oâng thaày Khoång Töû “xoâng xaùo” hôn nhieàu, coù nghóa laø khoâng phaûi baäc “hieàn giaû”. Tröông Haùn Sieâu (nhaéc laïi: gia thaàn cuûa Traàn Quoác Tuaán!) bò Ngoâ Só Lieân cheâ toäi kieâu ngaïo, nhaát laø toäi tham giaøu “chôi vôùi keû khoâng ñaùng chôi, gaû con gaùi cho ngöôøi khoâng ñaùng gaû”. Ñoã Töû Bình boû vua cheát, chaïy thoaùt laáy thaân, ñöôïc Ngheä Toâng tha cheát nhöng phaït toäi ñoà laøm lính (1377). Theá thì vieäc Ngheä Toâng cho caùc oâng naøy vaøo ôû moät choã vôùi Khoång Töû vaø Thaát thaäp nhò hieàn khoâng phaûi vì danh vò “ngöôøi hieàn” nhö Ngoâ Só Lieân muoán gaùn cho Chu An, hay vì tinh thaàn daân toäc cao vôøi cuûa oâng Thöôïng hoaøng nhö ngöôøi baây giôø muoán nghó ra, maø chæ vì moät lí do giaûn dò: cho thôø chung vôùi ngöôøi cuøng moät phe, moät phaùi, moät doøng kieán thöùc. Chæ coù theá thoâi.
Nhìn xuoáng phía döôùi taàng lôùp daân chuùng, nho só cuõng thaáy mình laïc loõng. Vaøo theá kæ sau, ôû moät thôøi ñaïi khaùc, Ngoâ Só Lieân cheâ thaúng caùc oâng vua Lí Traàn “suøng moä ñaïo Phaät” – khoâng phaûi laø ñaïo cuûa Thaùnh hieàn, nhöng ôû theá kæ naøy, Tröông Haùn Sieâu vieát bia cho chuøa Phaät, maø aân haän ñaõ laøm traùi vôùi loøng mình, vôùi tin töôûng cuûa mình (“Ta ñònh löøa doái ai ñaây?”) bôûi phaûi loâi cuoán theo oâng con reå tuy thuoäc taàng lôùp noâ – laïi laø noâ nhaø Phaät (tam baûo noâ) nhöng... nhaø giaøu! Coøn oâng Leâ Quaùt, cuõng laïi laøm vaên bia (1371) cho chuøa (chuøa xin chöõ, traû tieàn!) thì than thôû ñaõ taän löïc hoïc saùch töø treû, mong “ñeå giaùo hoaù daân chuùng maø roát cuïc vaãn chöa ñöôïc moät höông tin theo” trong khi “töø kinh thaønh ñeán chaâu phuû, cho tôùi thoân cuøng ngoõ heûm (ñaïo Phaät) khoâng meänh leänh maø ngöôøi ta vaãn theo, khoâng theà thoát maø ngöôøi ta vaãn tin, [c]hoã naøo coù ngöôøi taát coù chuøa Phaät...chuoâng troáng laâu ñaøi chieám ñeán nöûa phaàn so vôùi daân cö”.
Ñoù laø hoaøn caûnh thöïc teá phaûi soáng cuûa nhaø nho laøm Ñaïi Vieät söû löôïc. Khoâng theå huyû chuyeän Phaät thì boû bôùt ñi, löôïc caùc oâng taêng thoáng, quoác sö, taêng luïc ñi, phaûi ghi laïi daáu veát ñeàn ñaøi vaät chaát, söï kieän chung chung thì xoaù maát con ngöôøi cuï theå ñeå khoûi coù boùng daùng che laáp nhaân vaät cuûa phe mình. Taùc giaû chæ nhaéc ñeán taêng ni trong caùi theá gìm ngöôøi naâng mình leân. Tuy cheâ Ñaøm Dó Moâng thuoäc loaïi “moït quoác haïi daân”, phaûn thaàn nhöng cheùp daøi doøng nhö möôïn lôøi taâu cuûa oâng kia ñeå trình baøy caùi xaáu cuûa phe ñoái nghòch: “Nay taêng ñoà vaø phu dòch soá löôïng chaúng keùm gì nhau. Boïn taêng ñoà töï keát laäp beø ñaûng, laäp caøn ngöôøi leân laøm chuû, tuï hoïp thaønh töøng nhoùm laøm nhieàu vieäc dô baån. Hoaëc ôû giôùi tröôøng tònh xaù thì coâng khai aên thòt uoáng röôïu. Hoaëc nôi thieàn phoøng, tònh vieän thì kín ñaùo töï gian daâm vôùi nhau. Ban ngaøy thì aån nuùp, ban ñeâm thì laøm nhö choàn nhö chuoät...” trong luùc TT, vaøo thôøi nho só ñaõ coù ñòa vò vöõng chaûi, chæ ghi giaûn dò “theo lôøi taâu cuûa Ñaøm Dó Moâng.” Taùc giaû nhaéc teân moät oâng taêng phoù vì oâng naøy can vua maø trích daãn kinh Thi. Tuy cheâ Ngoaï Trieàu, trong luùc TT chæ nhaéc ñeán “nhaø sö” Quaùch Ngang thì Ñaïi Vieät söû löôïc noùi ñeán moät oâng taêng thoáng, nhö haû heâ coù ngöôøi trò toäi keû caàm ñaàu meâ tín dò ñoan giuøm mình!
Tính chaát thôøi ñaïi cuoái Traàn thaät roõ reät veà taùc giaû Ñaïi Vieät söû löôïc. Tuy nhieân chuùng ta cuõng vaãn chöa bieát taùc giaû laø ai – vaø coù veû nhö chaúng bao giôø bieát ñöôïc. Cuõng qua toùm löôïc cuûa oâng Phan Huy Leâ, moät nhaø nghieân cöùu trong nöôùc hôn hai thaäp nieân tröôùc cho raèng mình ñaõ tìm ra taùc giaû laø Söû Hi Nhan (traïng nguyeân 1363). Chuùng toâi khoâng coù phöông tieän ñeå xeùt ñieàu kieän khaû tín trong nguoàn tin veà oâng taùc giaû naøy (Quan du taïp luïc cuûa Nguyeãn Hoaèng Nghóa), nhöng nhaän ra hai ñieàu sô hôû. Naêm 1363, theo TT, chæ coù kì thi laáy ngöôøi caáp thaáp chöù khoâng coù toå chöùc thi thaùi hoïc sinh – ñaõ nhôù ghi kì thi nhoû sao laïi queân kì thi lôùn? Ñieàu thöù hai laø vieäc oâng Söû voán coù hoï Traàn nhöng vì laø gioûi söû neân ñöôïc vua cho ñoåi hoï. Nguoàn tin naøy coù veû do aûnh höôûng caùc truyeàn thuyeát töø trieàu ñình Trung Quoác (kieåu maáy oâng vieát söû, “coi ngöïa” mang hoï Thaùi Söû, Tö Maõ) vaø vaøi chuyeän xaûy ra cho nhöõng ngöôøi khaùc, theo nhöõng lí do khaùc, chöù khoâng nhìn vaøo thöïc teá cuûa thôøi ñaïi hoï Traàn ôû Ñaïi Vieät. OÂng Hi Nhan voán goác hoï Traàn, duø khoâng chaéc laø hoï cuûa vua ñöông thôøi nhöng cuõng laø naèm trong moät hoï toân quyù, khoâng theå coù hoï naøo toân quyù hôn duø laø nhaân danh moät chuyeân moân. Ñoù laø ñieàu ta phaûi chuù yù. Khaéc Chung luùc coøn laø hoï Ñoã ñaõ coù uy quyeàn khieán cho hình quan khoâng daùm xöû kieän coâng baèng, khi ñöôïc cho sang hoï Traàn, ñuû töï tín ñeán noãi haønh ñoäng nhö ngöôøi hoï Traàn chính toâng (daãn coâng chuùa Huyeàn Traân ñi quanh quaån treân bieån ñeå coù thôøi gian thoâng daâm) theá maø khi gaëp ñuùng ngöôøi hoï Traàn coù huyeát thoáng (Höng Nhöôïng Vöông Quoác Taûng – con Traàn Quoác Tuaán) vaãn ñaønh phaûi len leùn laûng traùnh. Coù theå so saùnh ñieàu ñoù vôùi söï ngang taøng cuûa Traàn Khaùnh Dö: khoâng cheâ coâng chuùa Thieân Thuî vôï Höng Nhöôïng Vöông Nghieãn, daâu Traàn Quoác Tuaán, vua goïi khoâng tôùi, tham lam haø hieáp daân chuùng maø bò khieån traùch coøn cöùng coûi vieän daãn uy theá cuûa toaøn doøng hoï: “Töôùng laø chim öng...” Uy theá cuûa hoï Traàn treân toät ñænh cuûa xaõ hoäi ñöông thôøi nhö theá ñöôïc thaáy trong raát nhieàu söï kieän khaùc, neân chuyeän moät ngöôøi coù hoï Traàn “ñöôïc” ñoåi sang hoï khaùc thaät laø ñieàu khoù tin. Nhöõng baèng côù giaùn tieáp duø coù veû beân-leà nhö theá vaãn khieán ta phaûi deø daët veà nguoàn tin Söû Hi Nhan laø taùc giaû Ñaïi Vieät söû löôïc.
Vaäy thì chöa coù theå giaûi quyeát vaán ñeà taùc giaû, chæ coù theå noùi Ñaïi Vieät söû löôïc mang tính caùch toaøn boä taïo döïng cuûa moät ngöôøi chöù khoâng phaûi laø chaép vaù tình côø cuûa nhieàu ngöôøi. Söï thoáng nhaát veà yù thöùc heä, cuûa kieán thöùc trong saùch thaät roõ raøng vaø xuyeân suoát. Noù ñöôïc thöïc hieän trong hoaëc sau naêm 1377, khoâng sau 1388, bôûi moät nho só cuoái Traàn, deø daët hôn Hoà Toâng Thoác, vaøo luùc ñaõ coù yù thöùc veà moät thôøi Huøng Vöông xa xöa, moät oâng Huøng Vöông phuø thuyû laõnh chuùa, chöa bò bieán thaønh moät oâng Huøng Vöông Hoaøng ñeá vöõng vaøng nhö khôûi thuyû töø Haäu Leâ, töø ñaây caøng luùc caøng ñaäm neùt cao sang, thaàn thaùnh. Vai troø Huøng Vöông ruït reø ñoù hôïp vôùi thôøi ñaïi coù nho só ñang leân maø chöa ñuû uy theá vöõng vaøng, trong trieàu coøn bò hoaøng toäc cheøn eùp, ngoaøi xaõ hoäi coøn chöa thaáy boùng daùng Vaên mieáu, tröø caùi ôû Kinh sö töø xöa, laäp ra theo söï caàn thieát toå chöùc trieàu chính. Phaàn chính cuûa quyeån saùch coù theå laø caên cöù treân Ñaïi Vieät söû kí cuûa trieàu ñình (bôûi vì ñeán luùc naøy chöa thaáy boùng daùng quyeån söû naøo khaùc), theo ñoù taùc giaû löôïc boû, chaáp nhaän söû kieän theo taâm yù cuûa mình. Coù theå taùc giaû cuõng bieát ñeán Traàn Thuaän Toâng, nhaø Hoà... nhöng khoâng ghi cheùp theâm vì nhöõng bieán ñoäng doàn daäp veà sau. Saùch chaám döùt vôùi doøng chöõ “Vua nay, Xöông Phuø...” cho ñeán khi vaøo tay quaân Minh, giöõ ñöôïc nguyeân baûn ñeán haøng baûy theá kæ, laøm kæ luïc löu truyeàn cho saùch vôû Ñaïi Vieät.

Vaäy thì caùc söû quan ñaàu tieân cuûa nöôùc Vieät duø maát danh tính, muø môø thaân phaän nhöng roát cuïc vaãn coøn löu laïi daáu veát ñeå ta hieåu theâm veà hoï, nhaân ñoù theâm moät chuùt veà lòch söû nöôùc Vieät voán ñang caøng luùc caøng “loaïn” theâm vôùi nhöõng nhaân danh khoa hoïc, giaû - khoa hoïc môùi.
5 Möôøi moät 2000 Vaên hoïc, Xuaân Taân tò 2001
* Doõi theo caùc thö muïc vaø do chæ daãn cuûa GS. Nguyeãn Theá Anh, chuùng toâi bieát ñöôïc coù caùc baûn in TT cuûa GS. Traàn Kinh Hoaø, xuaát baûn naêm 1984-86 (3 quyeån), nhöng trong tình theá khoâng theå tieáp caän taøi lieäu neân ñaønh phaûi chòu loãi thieáu soùt maø cöù trình baøy theo hieän traïng hieåu bieát cuûa mình. Moät chuù thích cuûa Momoki Shiro (“Gia ñình cuûa caùc vua nhaø Lí vaø söï xuaát hieän cuûa caùc vöông trieàu phuï heä oû Vieät Nam” trong Caùc nhaø Vieät Nam hoïc nöôùc ngoaøi vieát veà Vieät Nam, Haø Noäi 2002, chuù 37, tr. 188) coù nhaéc ñeán yù kieán cuûa GS. Traàn Kinh Hoaø veà thôøi ñieåm cuûa ÑVSL nhöng hình nhö laïi coù loãi in: theá kæ XII hay XIII?
II
CAÙC SÖÛ GIA NHO THAÀN
CAÊN BAÛN NHO HOÏC CUÛA SÖÛ QUAN: NHÖÕNG ÑIEÀU TRONG VAØ NGOAØI TAÀM TAY NGÖÔØI BAÂY GIÔØ
Duø laø thoaùt khoûi voøng Baéc thuoäc, ngay töø luùc khôûi ñaàu, cöïu thuoäc ñòa An Nam vaãn mang khuoân khoå cuûa ngöôøi chuû cuõ. Ngoâ Quyeàn vaãn xöng vöông chöù khoâng phaûi laø moät oâng coà-khun hay coà-lang gì ñoù. Duø vôùi Ñinh xöng Ñeá, coù teân nöôùc laø Ñaïi Coà Vieät, ngöôøi ñöôïc sai phaùi töø kinh ñoâ vaãn laø “nha hieäu”(Giang Cöï Voïng, Vöông Thieäu Toä 980, Phí Suøng Ñöùc 994) trong daáu veát cuûa moät nha phuû Ñoâ hoä keùo daøi ñeán theá kæ XV. Thaùi sö Hoàng Hieán cheát ñi (988) nhöng di saûn vaãn ñeå laïi cho Ngoaï Trieàu caùc keùp haùt ngöôøi nöôùc Toáng vaø nhöõng caûi caùch theo Toáng cuûa oâng vua Chaøm (neáu nhìn veà phía meï, vaø caû Vieät cuûa moät chöøng möïc thôøi baáy giôø) bò cheâ traùch nhaát suoát trong lòch söû Vieät naøy. Nhöng Hoa Lö chaät heïp vaãn laø nôi cuûa nhöõng tranh chaáp boä phaän quyeàn löïc phöông Nam, trong ñoù Lí Coâng Uaån nhaän ra söï laïc loaøi cuûa mình. OÂng phaûi dôøi veà thaønh Ñaïi La cuõ, gaàn nôi caên baûn quyeàn löïc gia toäc, bieán Hoa Lö thaønh vuøng tieàm aån li khai seõ noå buøng döõ doäi khi Lí suy yeáu. Tuy nhieân Thaêng Long ñaõ ñem ñaát nöôùc môùi ñi vaøo moät heä thoáng to roäng hôn maø nhaø Lí phaûi öùng xöû theo tình theá, vaø ñaõ ñaït ñöôïc hieäu quaû, daãn ñeán söï truyeàn ñôøi laâu daøi laøm cô sôû chính thoáng cho caùc ñôøi veà sau.

Söï xuaát hieän cuûa toå chöùc chính quyeàn theo khuoân maãu Trung Hoa thì nhö theá nhöng kieán thöùc veà caùch toå chöùc qua nhöõng con ngöôøi caàm quyeàn môùi nhö theá naøo, ta khoâng ñöôïc bieát roõ. Moät Thaùi sö Hoàng Hieán khoâng ñuû. Rieâng bieät thì coù caùc nhaø sö ñoïc ñöôïc chöõ Haùn nôi caùc kinh Ñaïi taïng xin veà (laàn ñaàu 1009). Haún coøn coù nhöõng nha laïi cuõ cuûa phuû Ñoâ hoä naèm trong chính quyeàn môùi, nhöng hoï bò chìm laáp trong khung caûnh taäp hoïp daân toäc ñòa phöông coù oâng vua (Leâ) haùt nhöõng caâu maø söù Toáng (Caûo) khoâng hieåu, thì kieán thöùc voán khoâng cao ñoù caøng chæ coù theå ñem ra aùp duïng moät caùch taïp nhaïp, laãn loän cho öùng hôïp vôùi tình theá maø thoâi. Vì theá ta môùi thaáy caäu beù coù danh vò chính thöùc tieáp nhaän ngoâi vò cuûa Ñinh ñaõ ñöôïc goïi laø Chaøng Lôùn chöù khoâng phaûi laø Hoaøng thaùi töû. OÂng vua khai saùng nhaø Ñinh luùc soáng laø Ñaïi Thaéng Minh Hoaøng Ñeá, luùc cheát ñi ñöôïc goïi giaûn dò laø Tieân Hoaøng Ñeá, oâng vua Leâ cheát chöa kòp choân khoâng coù mieáu hieäu ñaønh phaûi goïi laø Ñaïi Haønh Hoaøng Ñeá. OÂng vua con “theo Toáng” mang toân hieäu 19 chöõ trong ñoù soaùn ñoaït moät phaàn toân hieäu cuûa cha, cuûa oâng vua trieàu tröôùc, daáu veát haún coøn aån khuaát keùo daøi trong ñôøi cha mình chæ vì boùng daùng baø Döông haäu trong trieàu môùi. Lí Thaùi Toå dôøi doâ veà Thaêng Long, cô hoäi tieáp xuùc caøng nhieàu hôn vôùi phöông Baéc voán cuõng laø moät yeáu toá cuûng coá trieàu ñaïi, cho neân coù nhöõng ngöôøi vaøo laøm quan ôû Ñaïi Vieät. Trieàu Lí chaáp nhaän caû nhöõng keû li khai töø nhöõng roái loaïn caûi caùch ôû Trung Quoác. (Hoaøng Xuaân Haõn, Lí Thöôøng Kieät; TCÑT, “Ngöôøi hay Phaät?” trong Nhöõng baøi daõ söû Vieät.) Daáu veát nho só phöông Baéc xaâm nhaäp nhieàu hôn taát coù gaây aûnh höôûng ñeán toå chöùc trieàu chính, tuy nhieân giôùi haïn thuoäc laïi trong vai troø cuûa hoï coøn chöùng toû trong caùch xöng hoâ, nôi caùc toân hieäu loøng thoøng daønh cho caùc vua, mang tính caùch xöng tuïng nònh bôï maø caùc nho só ñôøi sau cheâ traùch vì thaáy khoâng hôïp vôùi theå caùch ngoân töø cuûa vöông quyeàn caùc oâng ñaõ hoïc ñöôïc.

Tuy nhieân ta vaãn chæ thaáy coù ngöôøi xaâm nhaäp, khoâng thaáy ngöôøi ñöôïc ñaøo taïo trong nöôùc. Ngöôøi ñoã trong khoa goïi laø “tuyeån Minh kinh baùc hoïc vaø thi Nho hoïc tam tröôøng” laàn ñaàu tieân (1075), Leâ Vaên Thònh, haún khoâng phaûi laø daân di taûn, ñaõ toû ra laøm vieäc raát xuaát saéc trong heä thoáng quyeàn bính môùi, nhöng oâng ñaõ ñöôïc ñaøo taïo nhö theá naøo? Tröôùc ñoù (1028), Noäi thò (ngöôøi haàu trong “nhaø”) Lí Nhaân Nghóa haún cuõng khoâng phaûi laø ngöôøi xaâm nhaäp, ñaõ chöùng toû raát thoâng thaïo kinh söû Trung Hoa. Laïi ai laø ngöôøi daïy hoïc veà tính toaùn, vieát chöõ, hieåu luaät leä maø coù cuoäc thi caáp thaáp môû ra (1077) ñeå laáy ngöôøi tính soå saùch ruoäng ñaát, daân ñinh cho nhaø Lí? Coù veû nhö vieäc ñaøo taïo ñaõ ñöôïc thaû-noåi, nhaø nöôùc ñôõ toán coâng söùc, chæ vieäc thu nhaän keát quaû, coâng nhaän söï caàn thieát cuûa moät heä thoáng giaùo duïc, nhö khi cho xaây Vaên mieáu ñaép töôïng caùc oâng toå cao thaáp, veõ hình caùc ñoà ñeä, boán muøa cuùng teá (1070). (Caùc naêm sau 1156, 1171 laø söûa chöõa, xaây döïng theâm.) Goïi laø “mieáu” nhöng cuõng laø nhaø tröôøng vì ñaây laø nôi Hoaøng thaùi töû ñeán hoïc. Laïi cuõng chæ laø chuyeän nhaø vua, vì oâng hoaøng thaùi töû Caøn Ñöùc luùc baáy giôø môùi 4 tuoåi, khoa thi 1075 chæ laø laáy ngöôøi vaøo daïy vua beù con, söû coøn löu laïi teân Leâ Vaên Thònh haún khoâng phaûi laø boû soùt ngöôøi. Ngaøy tröôùc (vaø vaãn coøn tieáp tuïc moät thôøi gian) con ñöôøng tieán thaân laø baèng caùc ngoõ khaùc (doøng doõi, ñi tu, thieán...), laàn ñaàu môû khoa thi khoâng coù ngöôøi ñuû tieâu chuaån cho neân naêm sau (1076) phaûi laáy nhaân löïc töø haøng quan chöùc chuyeån sang nôi hoïc cuûa hoaøng toäc – Vaên mieáu ñöôïc goïi laø Quoác töû giaùm theo caùch goïi hoài toá cuûa söû quan veà sau. Tröôøng hôïp tieáp theo cuõng xaûy ra döôùi ñôøi oâng vua beù con khaùc: 1185 “thi só nhaân” choïn 30 ngöôøi töø 15 tuoåi trôû leân ôû laïi haàu vua (Cao Toâng) hoïc, naêm 1193 cuõng choïn ngöôøi vaøo haàu vua hoïc, luùc naøy ñaõ lôùn. Choïn tuoåi 15 maø coù ñeán 30 ngöôøi ñöôïc tuyeån, haún laø caùc “tröôøng tö” ñaõ thaáy coù choã thu laïi keát quaû coâng söùc. Vì theá coù thi Ñieän (?) 1152 (1150 ôû ÑVSL), thi Tam giaùo (Nho, Laõo, Phaät) 1195. Khoâng ghi vieäc khaûo khoaù caùc quan vaên voõ 1162, 1179 cuûa TT, trong ñoù coù phaân loaïi ngöôøi bieát chöõ nghóa, ngöôøi khoâng, nhöng ÑVSL noùi mô hoà veà vieäc môû khoa “thi hoïc sinh” caùc naêm 1165, 1199, vaø cho bieát chi tieát trong khoa thi Tam giaùo 1179, 1196 coù khaûo haïch vieäc vieát aùm taû, laøm thô phuù, giaûng nghóa Kinh vaø laøm tính (chaéc laø rieâng cho thaønh phaàn nho gia).

Ñaø hoïc vaán Nho gia phaùt trieån theâm moät baäc, gaàn nhö hoaøn chænh ôû möùc ñoä hình thöùc döôùi trieàu Traàn tieáp theo. Rieâng bieät vôùi caùc khoa thi Tam giaùo dö aâm cuûa ñôøi tröôùc, coù khoa thi Thaùi hoïc sinh ñaàu tieân (1232) cho ngaønh Nho vôùi teân ngöôøi thi ñoã coù thöù baäc. Nhöng maõi ñeán 4 naêm sau hoï môùi ñöôïc vaøo chaàu vua cuøng luùc vôùi vieäc môû roäng nhaø Quoác töû vieän (tröôùc kia chæ daønh cho hoaøng toäc) cho pheùp con quan ñöôïc vaøo hoïc. Sau khoaù 1232 vaø 1239, naêm 1247 laïi naâng caáp laøm khoa thi Tieán só vôùi caùc baäc traïng nguyeân, baûng nhaõn, thaùm hoa. Ngöôøi ñi thi (vaø thi ñoã) khoâng phaûi chæ töø Quoác töû vieän maø coøn ôû ñòa phöông, nhaát laø töø hoaøng toäc nuoâi gia thaàn: Baïch Lieâu, ñöôïc söû khen “thoâng minh nhôù laâu, ñoïc saùch ngaøn doøng moät maïch”, ñoã traïi traïng nguyeân naêm 1266. Nhö theá cuõng nhö ñôøi tröôùc, ta chæ bieát coù moät tröôøng hoïc ôû kinh ñoâ coøn thì muø tòt veà vieäc giaùo huaán trong daân gian. Cuoái ñôøi thaáy coù Chu An daïy hoïc tö, hoïc troø laøm haønh khieån, nhöng Chu An hoïc ôû ñaâu? Hai thaày ñoà Nguyeãn Haùn Anh, Nguyeãn Phi Khanh daïy con gaùi cuûa Traàn Nguyeân Ñaùn, hoïc ôû ñaâu? Duø sao thì Traàn cuõng chæ noái tieáp vieäc hoïc kinh saùch Nho qua nhöõng phöông caùch tieáp caän naøo ñoù veà kieán thöùc löu haønh ôû Trung Hoa ñeå ñi thi, laøm quan, trò nöôùc kieåu bình thöôøng nhö moät anh hoïc troø ngoan ngoaõn. Vôùi Hoà Quyù Li ta môùi thaáy moät xuaát hieän khaùc maø tieác raèng thieáu saùch vôû caên baûn löu truyeàn khieán ta khoâng theåå baøn saâu theâm.

Söï thaát baïi cuûa nhaø Hoà naèm trong nhöõng ñieàu kieän lòch söû, khaùc vôùi toan tính cuûa ngöôøi môû ñaàu nhöng duø sao thì yù töôûng muoán laøm-môùi thôøi ñaïi cuõng coøn thaáy roõ nôi oâng ta. Moái thaâm tình cuûa cha con Hoà Quyù Li vôùi Traàn Ngheä Toâng chöùng toû ban ñaàu hoï khoâng coù yù cöôùp ngoâi nhaø Traàn: Quyù Li run sôï muoán töï töû khi moät phe toâng toäc Traàn baøn möu gieát oâng (1388) trong luùc oâng coù thöøa quyeàn löïc trong tay; Hoà Nguyeân Tröøng nhöõng ngaøy löu vong ôû Minh ñaõ nhaéc ñeán “Ngheä Vöông” vôùi ñaày caûm tình nuoái tieác. YÙ phuø trôï nhaø Traàn hieän roõ trong chi tieát coøn laïi cuûa taäp Minh ñaïo 14 thieân: OÂng muoán laøm Chu Coâng (nhö oâng naøy phuø trôï nhaø Chu) neân ñaët oâng naøy vaøo chính vò tieân thaùnh trong Vaên mieáu, gaït oâng Khoång Töû sang moät beân. OÂng ñem saùch cuûa Chu Coâng soaïn daïy vua treû (Chu) Thaønh Vöông xöa ñeå daïy (Traàn) Thuaän Toâng ñöông thôøi.

Töø söï choïn löïa vò theá chính trò ñoù daãn ñeán söï baøi baùc Luaän ngöõ vaø caùc Toáng nho noåi danh nhö hai hoï Chu, hai anh em hoï Trình, thaät laø deã hieåu. Ñaõ noùi chuùng ta khoâng coù chi tieát lí luaän cuûa oâng ñeå coù theå baøn saâu theâm, nhöng caùi yù chính noåi baät cuûa oâng roõ raøng laø khoâng muoán theo khuoân thöùc thôøi ñaïi, duø laø khuoân thöùc cuûa Thieân trieàu, cuûa trung taâm xuaát phaùt luoàng tö töôûng chuû ñaïo ñang löu haønh ôû ñaát nöôùc phieân thuoäc. Töø tình theá rieâng bieät cuûa ñaát nöôùc coù oâng ra tay ñaûm traùch, oâng muoán laäp ra moät moân phaùi môùi (maø chuùng ta khoâng bieát laø gì) ñeå caïnh tranh vôùi caùc moân phaùi ñöông thôøi. Vôùi vaøi caâu coøn laïi trong söû, ta thaáy oâng cheâ traùch caùc danh gia Toáng nho ñi vaøo lí thuyeát moâng lung nhieàu maø khoâng chuù troïng ñeán thöïc haønh. Vì theá döôùi maét Hoà Quyù Li, Haøn Duõ maø danh tieáng noåi baät khoâng phaûi vaøo luùc sinh thôøi (tuy vôùi baøi bieåu ñoøi ñoát xöông Phaät) nhöng ñöôïc boác cao nhôø caùc Toáng nho veà sau, con ngöôøi cuûa vaên töø roån raûng ñoù bò oâng ñaët vaøo haøng nguõ “ñaïo nho” (nho aên troäm, nho vaët vaõnh), cuõng khoâng phaûi laø quaù quaét. Noùi moät caùch khaùc, Quyù Li laø nhaø chính trò, laø con ngöôøi cuûa haønh ñoäng, khoâng öa lí thuyeát, neân cheâ Toáng nho “hoïc roäng nhöng ít taøi”, cheâ Khoång Töû thieáu öùng bieán, chao ñaûo khoâng quyeát ñoaùn, khoâng nhö Chu Coâng vöøa taïo nghieäp ñöôïc cho nhaø Chu, vöøa ñeå laïi ñieån cheá cho ñôøi sau, xöùng ñaùng cho oâng ngaàm yù so saùnh, toân phuïc, ñoøi thieát laäp moät heä thoáng “Chu nho” trong Vaên mieáu môùi. OÂng raát kieâu ngaïo veà kieán thöùc cuûa mình, soaïn saùch daïy trong noäi cung vaãn khoâng theo yù Chu Töû, vaø ñaõ töøng cheâ keû vieän daãn kinh söû: “Bieát ñöôïc maáy chöõ maø daùm noùi chuyeän Haùn Ñöôøng?” Chaúng thaáy lí thuyeát môùi cuûa Hoà Quyù Li ñöôïc ñem ra aùp duïng, nhöng tính chaát tranh luaän töø ngöôøi laõnh ñaïo ñaõ aûnh höôûng ñeán caùc kì thi luùc naøy ñoøi hoûi moät taàm möùc kieán thöùc cao hôn tröôùc.

Khoâng coù moät cuoäc caûi caùch tö töôûng nhö Hoà Quyù Li mong muoán, nhöng vôùi quyeàn Phuï chính, Hoà ñaõ cho ñaët chöùc giaùo thuï, laäp thö khoá ôû caùc chaâu traán (1397) tuy taùc duïng haún khoâng lôùn roäng vì trieàu ñaïi ngaén nguûi, ñaày bieán coá vaø söùc choáng ñoái. Thôøi thuoäc Minh tuy vaãn ngaén nhöng vôùi söï tích cöïc ñoàng hoaù, ñaõ ñem laïi söï xaâm nhaäp cuûa Nho giaùo saâu ñaäm hôn, vôùi nhöõng caûi caùch thôøi chieám ñoùng seõ laøm ñaø cho nhöõng ñoåi thay veà sau. Roái loaïn, chieán tranh taøn phaù neàn taûng xaõ hoäi cuõ, moät taàng lôùp caàm quyeàn xuaát phaùt töø moät khu vöïc khaùc, ñoùng ñoâ treân vuøng xa laï – moät chöøng möïc nhö laø ñaát ñòch, phaûi giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà cai trò khaùc xa thôøi oâng cha laøm tuø tröôûng, ñieàu kieän ñoù khieán hoï, sau moät thôøi gian hoang mang, deã chaáp nhaän phöông thöùc taäp trung quyeàn bính cuûa nhaø Minh ñem laïi, trong ñoù söï chuyeân cheá khôûi maàm trong lí thuyeát Toáng nho ñöôïc thi haønh ôû Trung Quoác, nay ñöa vaøo trong chính saùch trò nöôùc giuùp Leâ Thaùnh Toâng naém chaët ñöôïc ñaùm quaàn thaàn kieâu caêng vì coâng tích cuõ, hay ñaõ luoàn loït xoay ñoåi thaønh thoùi vì chính trò baát thöôøng.

Thôøi thuoäc Minh, Nho hoïc lan ra caùc ñòa phöông phuû, chaâu, huyeän vôùi caùc quan laïi chuyeân traùch (Ngan nan tche yuan, phaàn chöõ haùn tr. 106-107; TT II, chuyeän thaùng 9aâl. 1414). Leâ Thaùi Toå haún laø chöa kòp toå chöùc gì neân chæ môû khoa thi choïn ngöôøi laøm vieäc (1429), nhöng vôùi ñaø coù saün, naêm 1434 thaáy thi hoïc sinh trong nöôùc laáy 1000 ngöôøi, coù “nhaø hoïc ôû caùc loä” vôùi chöùc giaùo thuï voán thöôøng vaãn daønh cho ngöôøi naèm ôû Quoác töû giaùm. Khi loä ñöôïc caûi thaønh phuû thì coù chöùc huaán ñaïo (1466). Ngoaøi vieäc thi cöû ñeå tuyeån ngöôøi laøm quan, thænh thoaûng vaãn coù vieäc choïn ngöôøi laøm laïi thuoäc nhö khoaù thi vieát chöõ, laøm tính naêm 1437 (theo döï tính 1434), laáy ñeán 690 ngöôøi. Vieäc hoïc haønh thi cöû ñöôïc chuù yù neân töø choã ngöôøi daân tìm ñöôøng khaùc ñeå vaøo hoaïn loä, caùc thí sinh trôû neân ñoâng hôn, coù veû nhö cuõng ñaõ ñeán ñoä laïm phaùt. Khoaù thi 1442 coù 450 ngöôøi, laáy ñoã 33 ngöôøi, naêm 1463 thi 1 400 ngöôøi, laáy ñoã 44 ngöôøi (TT ghi ñeán 4 400 thí sinh). Caùc con soá tæ leä ngöôøi thi vaø ngöôøi ñoã ñöôïc tieáp tuïc laáy ôû Vaên khaéc Haùn noâm (Nguyeãn Quang Hoàng chuû bieân, Haø Noäi 1993) toùm löôïc töø bia Vaên mieáu Haø Noäi, laø: 1 400/44 ngöôøi ñoã naêm 1453, hôn 1 100/27 naêm 1466, hôn 3 000/43 naêm 1475 (TT ghi roõ 3 200 thí sinh), naêm 1516 vuït leân ñeán 5 700 thí sinh maø chæ laáy coù 43 ngöôøi. Caùc bia sau chæ coù ngöôøi ñoã maø khoâng thaáy soá ngöôøi thi tröø bia 1516. Caùc con soá khaùc laáy töø TT, khoâng coù bia laäp: 1499 thi hôn 5 000, laáy ñoã 55 ngöôøi, naêm 1502 thi 5 000 laáy ñoã 61 ngöôøi, naêm 1505 khoâng roõ soá ngöôøi thi, chæ coù soá ñoã laø 55 ngöôøi. Döï ñònh baét ñaàu môû khoa thi höông, thi hoäi töø 1438 nhöng naêm 1442 môùi thöïc haønh ñöôïc ñoàng thôøi vôùi döï tính döïng bia (thöïc hieän 1484). Theá maø khaû naêng thaâu thaùi toû ra ñaõ khoâng kòp vôùi kieán thöùc saùch vôû ñoøi hoûi: Giaùo quan ôû Quoác töû giaùm, caùc loä phaûi bò “thi laïi” ñeå thaûi boû; naêm 1467, thaày cuûa Thaùi töû khoâng bieát laøm chieáu, cheá, bieåu, coøn giaùm sinh (thaày ôû huyeän) thì chæ hoïc kinh Thi, kinh Thö nhieàu, maø bieát ít veà Leã, Dòch, Xuaân Thu, ñieàu ñoù coù nghóa laø khaû naêng suy luaän cao caáp coøn yeáu. Tuy nhieân töø ñaø môû roäng tuyeån traïch nhaân taøi theo thi cöû kinh saùch cuûa trieàu Leâ Thaùnh Toâng, Nho hoïc trôû thaønh yù thöùc heä chuû theå ñeå caùc söû quan leân tieáng caøng maïnh baïo ñoái vôùi caùc trieàu tröôùc, ñuùng vôùi khuoân khoå lí töôûng ñoøi hoûi maø khaû naêng thì chöa theo kòp vôùi thöïc chaát cuûa ngaønh chuyeân traùch.
VAÁN ÑEÀ ÑAÏO LÍ CUÛA SÖÛ GIA NHO THAÀN

Cuøng vôùi söï phaùt trieån Nho hoïc nhö ta ñaõ thaáy thì söû kí Vieät cuõng chuyeån qua moät giai ñoaïn khaùc, baét ñaàu doøng söû cuûa Nho gia maø hai teân tuoåi Leâ Vaên Höu vaø Ngoâ Só Lieân nhö hai maét xích noåi baät. Nhöõng gì chính cuûa hoï vieát thì phaàn lôùn ñaõ laãn loän trong taäp hoïp cuûa nhöõng ngöôøi sau. Leâ Vaên Höu ñaõ bò löôïc giaûn bôûi taùc giaû ÑVSL, bôûi Ngoâ Só Lieân..., Ngoâ Só Lieân coøn laïi caùc Kæ cuûa thôøi Huøng Vöông, coøn quyeån 11 trong TT (nhö oâng Phan Huy Leâ xaùc nhaän) nhöng saùch ñaõ qua tay caùc oâng Phaïm Coâng Tröù, Leâ Hi thì khoâng coù gì baûo ñaûm caùc oâng naøy khoâng ngöùa tay theâm bôùt. Cuõng nhö, giaù baûn in TT khoâng coøn, chuùng ta chæ coù quyeån söû cuûa Ngoâ Thì Só thì seõ khoâng bieát nhieàu chuyeän caát chuøa chieàn cuûa Lí, khoâng bieát chuyeän oâng xaøo naáu xaùo troän saùch xöa. Phaàn tin chaéc nguyeân vaên cuûa caùc söû quan, laø caùc Lôøi baøn giuùp ta hieåu moät ít veà cung caùch laøm vieäc cuûa hoï, cuøng khaû naêng suy luaän phaûn aûnh moät chöøng möïc thôøi ñaïi hoï soáng.

OÂng Phan Huy Leâ ñaõ ñeám giuøm ta veà toång soá lôøi baøn cuûa caùc söû thaàn coøn löu laïi trong TT. Leâ Vaên Höu coù 30 lôøi baøn, Phan Phu Tieân coù 11 lôøi baøn, Ngoâ Só Lieân coù 166 lôøi baøn. Chuùng ta coù theå ñeám theâm. Vuõ Quyønh vieát saùch cho cuøng thôøi ñaïi vôùi cuûa Ngoâ Só Lieân (khi laøm Bieåu 1479) khoâng baøn theâm gì caû, chæ ñeå laïi lôøi khen (Leâ) Thaùi Toâng, Thaùnh Toâng vaø “lôøi taùn” Hieán Toâng, haún laø ñöôïc ngöôøi sau laáy töø trong Töù trieàu baûn kæ cuûa oâng. Phaàn cuûa Phaïm Coâng Tröù thì khoâng coù yù kieán cuûa oâng naøy maø laïi trích daãn cuûa Leänh Voïng, Ñaêng Bính vôùi lôøi baøn veà cô ñoà suïp ñoå cuûa nhaø Leâ vaøo tay hoï Maïc. Noùi laáy töø “saùch Daõ söû” cuûa Ñaêng Bính chæ laø moät caùch noùi veà quyeån saùch khoâng do trieàu ñình ñeà xöôùng, chöù xem lôøi baøn cuûa oâng naøy (TT III, tr. 111) thì roõ raøng oâng ta vieát moät quyeån söû theo ñöôøng loái chính thoáng, haún hoi nhö moät söû quan (neáu ñöôïc trieàu ñình phoù thaùc coâng vieäc), do ñoù, saùch, hoaëc ñaõ coù teân khaùc, hoaëc chöa ñaët teân chöù khoâng phaûi mang teân Daõ söû. Coøn veà nhöõng “lôøi baøn”, “söû thaàn baøn” khaùc, taïi sao khoâng coù teân taùc giaû?

Nhöõng ñoaïn vaên naøy coù nhieàu khaùc bieät khieán ta khoâng theå gheùp vaøo moät hai ngöôøi ñöôïc. Nhieàu lôøi baøn mang tính caùch taùn tuïng thoâng thöôøng cuûa söû thaàn ñoái vôùi vua ñöông ñaïi (hay gaàn ñoù) nhöng cuõng coù lôøi baøn vôùi gioïng gay gaét, chöûi bôùi gioáng nhö nöông theá vua sau saùt phaït vua tröôùc vöøa bò laät ñoå (thôøi Töông Döïc noùi veà Uy Muïc). Ta coù theå hieåu ñaây laø nhöõng söû thaàn ít tieáng taêm, vaøo Quoác söû vieän trong thoaùng choác, baøn nhö moät ñieàu phaûi laøm, chöùng côù laø TT coù ghi veà vieäc phong chöùc caùc söû thaàn chæ coù teân maø khoâng löu laïi vai troø gì ñaëc bieät: Trong naêm 1448, “Quoác söû ñoàng tu Nguyeãn Vaên Toä töø chöùc”, qua ñaàu naêm sau, coù vieäc phong chöùc cho 4 ngöôøi laøm Quoác söû vieän ñoàng tu söû maø chæ Nguyeãn Vaên Chaát coøn ñeå laïi teân trong moät phaàn cuûa VÑULT. Tuy nhieân ñaëc bieät coù moät lôøi baøn veà Leâ Thaùi Toå chen lôøi pheâ phaùn nghieâm khaéc, ñöôïc cheùp laïi gaàn nguyeân vaên ôû ñeà muïc noùi chung, môû ñaàu trieàu oâng vua naøy. Lôøi baøn naøy naèm ôû quyeån X Baûn kæ toaøn thö, tröôùc quyeån XI ñöôïc ghi roõ laø cuûa Ngoâ Só Lieân soaïn, taát nhieân ta coù theå nghi laø ñaõ qua tay ngöôøi khaùc, Vuõ Quyønh chaúng haïn. Nhöng vôùi caùc lôøi “taùn” coøn laïi cuûa oâng naøy thì ta khoù tin oâng ñaõ laøm chuyeän ñoù. Thôøi ñaïi Leâ Thaùi Toå cuõng laø cuûa Ngoâ Só Lieân chaáp buùt. Trong ñaø haêng say pheâ phaùn caùc oâng vua Lí Traàn, oâng ta coù coøn chuùt can ñaûm naøo ñeå chen theâm moät lôøi veà oâng vua ñaàu trieàu khoâng? Lôøi cheâ Leâ Lôïi “ña nghi hieáu saùt” haún laø nhaém vaøo vieäc gieát Traàn Nguyeân Haõn, Phaïm Vaên Xaûo maø söû thaàn khoâng daùm ghi thaúng, chæ chen vaøo trong söï kieän cheâ traùch do ngoân quan gôïi neân thoâi. Vaên nho “Kinh loä” ñoái choïi vôùi voõ thaàn Lam Sôn trong vuï söû duïng quan chöùc naøy, sôû dó thaéng theá laø nhôø nuùp boùng oâng Thaùi Toå. Hoï trieät ñöôøng tieán thaân cuûa nhöõng ngöôøi ton hoùt gieát coâng thaàn goác Traàn, haønh ñoäng ñoù cuõng laø moät caùch traû thuø cho ngöôøi ñaõ khuaát, moät caùch bieåu loä caûm tình vôùi cöïu trieàu maø Ngoâ Só Lieân, cuõng daân “Kinh loä”, tuy ñoàng tình nhöng khoâng daùm toû baøy chính thöùc. OÂng laïi vieát söû vaøo thôøi oâng vua (Thaùnh Toâng) ra leänh phuïc hoài “sinh meänh chính trò” cuûa Nguyeãn Traõi, moät nhaân vaät “kinh loä” khaùc, oâng coù nhaân ñoù theâm can ñaûm ñeå ghi lôøi pheâ phaùn veà oâng vua ñaàu ñôøi khoâng, nhaát laø khi oâng ñaõ che chaén heát möïc, trong moät lôøi baøn daøi nhaát daønh ñeå taùn döông coâng ñöùc cöùu daân cöùu nöôùc cuûa oâng vua naøy? (Chöa keå ñeán nhöõng lieân heä khi baøn veà coâng choáng Nguyeân cuûa caùc vua Traàn.)

Nhöõng lôøi baøn leû teû khoâng teân kia giuùp ta suy ñoaùn raèng 30 ñoaïn cuûa Leâ Vaên Höu, 11 ñoaïn cuûa Phan Phu Tieân, 166 ñoaïn cuûa Ngoâ Só Lieân coù theå laø haàu heát (neáu khoâng noùi laø taát caû) nhöõng ñieàu pheâ phaùn cuûa caùc oâng ñaõ ñem vaøo saùch söû hoï vieát, coù teân rieâng bieät cuûa hoï. Nhö theá tuy ta hôi gaëp khoù khaên khi muoán xeùt veà nhöõng ñieàu hoï vieát nhö moät söû gia vì tính caùch choàng chaát taùc giaû cuûa TT, nhöng cuõng taïm coù chöùng côù ñeå thaáy quan ñieåm cuûa hoï nhö moät söû quan trong truyeàn thoáng keát taäp töø Trung Quoác, chuyeån sang nhaän ñònh treân ñaát Ñaïi Vieät nhö moät chuû theå rieâng bieät. Vaø leõ taát nhieân cuõng cho ta thaáy cheânh möïc vaø caùch bieät kieán thöùc giöõa hoï vôùi nhau nöõa.

Ta thaáy tröôùc heát, theo truyeàn thoáng Nho Giaùo, hoï theo saùt quan ñieåm pheâ phaùn ñaïo ñöùc laøm ngöôøi noùi chung, ñaïo trò nöôùc cuûa oâng vua noùi rieâng voán ñaõ coù maãu möïc trong kinh Xuaân Thu, coøn chi tieát söï vieäc daãn chöùng thì coù theâm caùc loaïi truyeän-söû thôøi Tam Hoaøng Nguõ Ñeá, Xuaân Thu Chieán Quoác ñaày daãy trong taùc phaåm cuûa Nho gia. Tuy nhieân trong khi Leâ Vaên Höu baøn thaáp ngang taàm söï kieän, chæ coù moät laàn trích daãn Kinh Thi (1130) thì Ngoâ Só Lieân noùi roõ raøng “pheùp cuûa saùch Xuaân Thu”, daãn caû Kinh Dòch, Kinh Thö, Trung Dung, Maïnh Töû, chöa keå nhöõng daãn chöùng nhaäp-taâm töø Kinh Truyeän maø khoâng caàn neâu xuaát xöù. Tính chaát tröôøng oác do thi cöû nhaët nhieäm cuûa thôøi Haäu Leâ ñaõ toû roõ nôi kieán thöùc cuûa Ngoâ Só Lieân, trong khi Leâ Vaên Höu laïi cho ta bieát moät trình ñoä cuøng loaïi, ít bò raøng buoäc hôn, ôû giöõa trieàu Traàn. Phan Phu Tieân gaàn guõi Ngoâ Só Lieân hôn nhöng soáng choaøng qua bieán loaïn Minh thuoäc, coøn naèm trong söï tranh chaáp ñaàu trieàu ñaïi, ít chòu ñöïng khoâng khí cuûa thôøi Leâ Thaùnh Toâng hôn neân oâng ít daãn Kinh Truyeän hôn. OÂng chöa ñuû töï tín ñeå baøn theâm chuyeän Leâ Vaên Höu ñaõ baøn, chæ baét ñaàu vôùi thôøi gian ñaàu Traàn, coù moät laàn leân tieáng vì “luaân lí lôùn cuûa loaøi ngöôøi” ñeå cheâ Traàn Thaùi Toâng, maø cuõng khoâng ñuû nhieät thaønh nhö Ngoâ Só Lieân. OÂng naøy, vôùi loøng töï tín do söï thuït luøi cuûa thôøi ñaïi mang laïi, ñaõ gay gaét pheâ phaùn hoaøng toäc Traàn ñeán möùc duøng caû nhöõng töø thoâ bæ khaùc thöôøng: “thoùi choù lôïn”, “giaëc gieát vua” (Traàn Thuû Ñoä), “thoùi gian taø”, “troø choù lôïn” (Traàn Khaéc Chung). Tuy nhieân vôùi caùc oâng vua thì phaàn lôùn chöõ duøng nheï hôn maø vaãn phaûi nuùp sau thaùnh nhaân, saùch vôû: “danh khoâng chính...” (Thaùi Toâng), “khoâng hôïp ñaïo Trung dung” (Nhaân Toâng)... AÁy laø oâng ñaõ böôùc qua moät thôøi ñaïi vôùi yù thöùc heä chuû ñaïo khaùc haún, neân coù caùc lôøi thaúng thöøng (“loãi lôùn”, “choã keùm” vôùi Lí Thaùi Toâng, “baát chính trong ñaïo vôï choàng” vôùi Traàn Thaùi Toâng) chöù Leâ Vaên Höu, laøm nhaø nho luùng tuùng cuûa thôøi ñaïi oâng, bò traøn ngaäp bôûi söï kieän cuûa doøng söû kí taêng ñaïo vaø theá löïc hoaøng toäc ñöông quyeàn, chæ ñaønh truùt toäi cho caùc nho thaàn döôùi quyeàn vua. Coù nuùp theo danh giaùo, theå thöùc Nho gia ñeå baøi baùc yù thöùc heä khaùc thì lôøi cheâ cuûa oâng cuõng vaãn phaûi nheï hôn nöõa: “(Lí) Thaùi Toâng... say ñaém caùi loøng nhaân nhoû nhaët cuûa ñaïo Phaät maø queân maát caùi nghóa lôùn cuûa ngöôøi laøm vua.” Phan Phu Tieân, con ngöôøi trong bieán loaïn nhö ñaõ noùi, neân khoâng caàn chuyeän choáng ñoái ñaïo Phaät, ñieàu maø hai söû quan tröôùc vaø sau ñaõ taän löïc laøm roài. Ngoâ Só Lieân ñöôïc thôøi ñaïi uûng hoä, ñaõ daøi doøng cheâ traùch khoâng nhöõng caùc oâng vua meâ ñaém lí thuyeát “ñaïo Tam muoäi” töø Lí ñeán Traàn maø coøn môû roäng vieäc baøi baùc chính caùc söû kieän ñöôïc ghi cheùp, baøi baùc “dò ñoan” töø quan nieäm taêng, ñaïo cuûa thôøi tröôùc, ñoàng thôøi taêng theâm caùch nhìn theo quan nieäm nho ñeå pheâ phaùn caùc oâng vua vaø baày toâi.

Tuy nhieân khi ñaïo Phaät maát daàn uy theá, Nho hoïc tieán böôùc thì traùch nhieäm beânh vöïc “chính giaùo” laïi phaûi theâm phaàn giöõ gìn chính thoáng, nghóa laø baét beû ngay chính ngöôøi trong phe, theo moät caùch hieåu cho laø leäch laïc naøo ñoù, keå caû phaûi ñoái phoù vôùi ngöôøi cöïc ñoan, “taû”, “höõu”, nhö caùch söû duïng ngoân töø ngaøy nay. Cho neân Ngoâ Só Lieân ñaõ khoâng ñoàng yù vôùi Leâ Vaên Höu pheâ phaùn veà bieán loaïn Ñinh chuyeån sang Leâ. Quan nieäm cuûa hai ngöôøi khaùc nhau vì tính caùch duy vaên hoaù lieân khu vöïc ñoái choïi vôùi tinh thaàn ñòa phöông – theo kieåu tinh thaàn quoác teá ñoái choïi vôùi tinh thaàn bò coi laø quoác gia daân toäc heïp hoøi: Ngoâ döïa treân luaân lí tam cöông nguõ thöôøng coøn Leâ thì coi coâng cöùu nöôùc laø ñuû cho söï töï xöng chính thoáng roài. Nhöõng keøn cöïa vì chi tieát cho thaáy laø ñaõ naûy sinh töø moät söï choïn löïa phe phaùi mang tính caùch tín ñieàu roõ reät trong laäp luaän. Nhaân dòp Phan Phu Tieân mæa mai chuyeän Hoà Quyù Li môû roäng theá phoå cuûa mình ñeán taän Nghieâu Thuaán, roài baét quaøng sang caùc nhaân vaät khaùc, Ngoâ Só Lieân lieàn baét beû moät sai laàm chæ vì oâng kia theo Tö Maõ Quang, coøn Ngoâ theo lí maø “Chu Töû ñaõ theo... thì khoâng theå nghi ngôø gì caû”! “Trình Töû xöôùng ôû tröôùc... Chu Töû boå sung choã chöa hoaøn haûo ôû sau thì nghóa ñaõ tinh laém roài. Ngöôøi sau maø coù tröôùc taùc thì cuõng chæ laø môû mang cho roäng theâm, toâ chuoác cho boùng theâm, coù theá maø thoâi, (khoâng) ñöôïc cheâ bai baøn caõi.” OÂng töùc giaän phaùt bieåu nhö treân vì thaáy Hoà Quyù Li daùm cheâ caû moät loaït danh nho Toáng keùm taøi, chæ laøm vieäc coùp nhaët vaên chöông cuûa ngöôøi khaùc thoâi. OÂng caøng töùc giaän khi baäc tieân thaùnh bò ñoäng chaïm – khoâng phaûi bò gaït ñi, chæ bò maát vò theá Soá Moät – vaø bò baøn tôùi, gaây hoaøi nghi hoang mang veà Kinh saùch: “Töø khi coù sinh daân tôùi nay, chöa coù ai noåi tieáng hôn Khoång Töû, theá maø Hoà Quyù Li daùm khinh suaát baøn veà ngaøi thì thöïc laø khoâng bieát löôïng söùc mình.”

Thöïc ra baøn baïc, lí luaän döïa theo nguyeân taéc coù saün ñaët laøm tieâu chuaån cuõng gaây ra nhöõng sô hôû, maâu thuaãn nhö khi Ngoâ Só Lieân khen cheâ veà roái loaïn ôû cuoái ñôøi nhaø Trieäu: “Laøm vua maø khoâng bieát nghóa Xuaân Thu taát phaûi chòu caùi tieáng caàm ñaàu toäi aùc; laøm toâi khoâng bieát nghóa Xuaân Thu taát phaûi maéc phaûi toäi cöôùp ngoâi gieát vua, töùc nhö laø Minh Vöông, Ai Vöông vaø Löõ Gia vaäy.” Thaàn töû hay vua chuùa maø nghe theo lôøi naøy cuûa kinh saùch thì seõ xöû trí gioáng nhö con löøa Buridan cuûa chuyeän nguï ngoân vaäy. Roát laïi vieäc khen cheâ laïi laø vieäc noùi-laáy-ñöôïc cuûa söû quan ñeå naâng cao mình theo vôùi tình theá cho pheùp maø cöù töôûng ñaõ laøm ñuùng nhieäm vuï thieâng lieâng ñöôïc ñaët ñeå cho taäp nhoùm mình. OÂng vua Töông Döïc muoán hieåu quaù khöù qua söû löôïc maø ñoïc “Vieät giaùm thoâng khaûo toång luaän” (1514) cuûa Leâ Tung vôùi yù ñònh tìm “baøi hoïc lòch söû” thì chaéc chaén chaúng thaáy hoïc ñöôïc nhöõng gì. OÂng chæ thaáy khen cheâ roái muø cuûa söû thaàn noùi veà nhöõng ngöôøi xa ñôøi, chaúng gaây ñoäng chaïm gì ñeán ai, cheâ ñeán maït saùt nhöõng ngöôøi maø coâng luaän quyeàn chöùc trong quaù khöù ñaõ gaït boû, khoâng coøn coù theå töï mình beânh vöïc, khen thì caøng ñeán thôøi ñaïi cuûa mình caøng cao tieáng taùn tuïng, queân caû ngay luùc vieát, theá nöôùc khoâng “vöõng nhö Thaùi Sôn, baøn thaïch”, sinh daân khoâng theå “leân chieáu ñeäm aám eâm”. Chaúng traùch chæ hai naêm sau, Töông Döïc khoâng theå “môû neàn cho öùc vaïn ñôøi” maø laïi bò quyeàn thaàn gieát trong tieáng cöôøi ngaïo ngheã! Ñoù laø truyeàn thoáng noùi chuyeän töø chöông kinh saùch keùo daøi maõi veà sau, theo kieåu Nguyeãn Nhöõ Thuyeát bò Hoà Quyù Li boû khoâng duøng vì noùi: “(Theá vöõng vaøng cho nöôùc nhaø) coát ôû ñöùc chöù khoâng coát ôû hieåm.” Roài 4 theá kæ sau cuõng moät con ngöôøi haønh ñoäng, Nguyeãn Höõu Chænh, laïi coù dòp cheâ moät “nhaø nho noùi khoaùc”.

Ñuùng ra saùch vôû cuõng taïo cho con ngöôøi soáng trong aûo töôûng, laáy aûo töôûng laøm söï thaät trong phuùt choác. Leâ Tung haún töï khen veà vaên chöông ñaïi khoa cuûa mình trong luùc Haøn Duõ thoaùt naïn rôi ñaàu, bò ñaøy ñi chaâu xa haún phaûi trôû veà vôùi thöïc teá maø hoái haän buoåi gan lieàu vì khaû naêng tinh thuaàn coå vaên. Khi nhaän ra aùp löïc cuûa hieän taïi thì ngöôøi ta ñaåy vaán ñeà vaøo quaù khöù, cuõng laø moät aûo töôûng raèng ñaõ giaûi quyeát xong. Leâ Quaùt cuoái ñôøi Traàn coøn thaáy söï coâ ñôn cuûa phe phaùi huoáng chi Leâ Vaên Höu vaøo luùc giöõa ñôøi, neân oâng naøy chæ cheâ kheùo vua ñöông thôøi baèng caùch baøi baùc caùi sai cuûa vua trieàu tröôùc. Ngoâ Só Lieân cuõng vaäy. OÂng chæ thaúng thöøng vôùi caùc oâng vua Lí Traàn maø khuaát maët sau lôøi khen Leâ Thaùi Toå. Coøn löu laïi trong quyeån 11 TT ngaøy nay, laø phaàn möôïn cuûa Phan Phu Tieân vôùi noãi thöông tieác nònh noït thoâng thöôøng. Moät ñoaïn trích cuûa (Quang Thuaän) Trung höng kí vôùi lôøi leõ naëng neà nhöng laø nöông theo thôøi theá, giuùp oâng coù moät lôøi cheâ Thaùi Toâng veà moät loãi phaïm ñeán danh giaùo (tö thoâng vôï ngöôøi, cheát vì daâm duïc) khieán oâng vua con, Thaùnh Toâng, ngöôøi luùc ñaàu coøn ôû theá baáp beânh, muoán döïa löng vaøo quyeàn uy yù thöùc heä môùi, ñaõ khoâng theå beânh vöïc ñöôïc. Nhöng töø töø, Leâ Thaùnh Toâng chuaån bò kó cho trieàu ñaïi cuûa mình, chaän tieät ñöôïc moïi pheâ phaùn. OÂng maéng sa saû caùc caän thaàn; trong chuyeán ñaùnh Chieâm Thaønh (1471), oâng baét chöôùc Haùn Cao Toå ñaùi vaøo muõ caùc quan veà “toäi huû nho laøm hoûng vieäc” – nhöõng “ngöôøi taâu caøn baäy” aáy môùi vöøa ñöôïc oâng thöôûng tieàn tröôùc ñoù! Coù khen, coù nhaän loãi oâng cuõng baøy toû moät caùch haùch dòch, khoâng chöøa caû vieäc gieát ngöôøi thaân quen töøng ñöôïc naâng ñôõ laâu ngaøy, khi ngöôøi naøy laàm töôûng ñöôïc ñaéc theá, daùm cheâ bai oâng (Traàn Phong). Vôùi söû quan, oâng ñoøi xem thöïc luïc cheùp veà oâng. Taát nhieân Leâ Nghóa duøng daèng cho phaûi pheùp nhöng roát laïi vaãn phaûi ñöa – sao khoâng laø baûn ñaõ söûa ñoåi ñeå oâng cho traû laïi, im lìm? Vôùi Ngoâ Só Lieân, oâng daèn maët haïch toäi “theo nguî”, haïng nguî Nghi Daân cöôùp ngoâi trong 8 thaùng, chöa kòp thay ñoåi gì, nghóa laø toäi traïng coù theå gaùn cho baát cöù ai luùc baáy giôø, chaúng cöù gì vôùi oâng ngöï söû. OÂng neâu toäi “gian thaàn baùn nöôùc”, nhieác hoï sao khoâng cheát ñi theo nguî maø laïi trôû côø phuïc vuï oâng, nghóa laø, theo oâng, coâng lao trong hieän taïi khoâng ñuû buø laáp quaù khöù xaáu xa voán coù theå bò haïch hoûi baát cöù luùc naøo.

AÛnh höôûng cuûa Leâ Thaùnh Toâng khoâng phaûi chæ döøng laïi döôùi ñôøi oâng. Theå cheá oâng laäp ra, Maïc cuõng khoâng daùm thay ñoåi, coøn ñöôïc aùp duïng caû vaøo thôøi trung höng veà sau, cho neân cuõng deã hieåu laø coù taùc ñoäng ñoái vôùi söû thaàn. Sau Ngoâ Só Lieân laø Vuõ Quyønh vôùi vaøi lôøi loaïng quaïng cho phaûi pheùp, Ñaêng Bính cheâ hoï Maïc nhö nhöõng ngöôøi khaùc cheâ hoï Hoà, coøn vôùi Phaïm Coâng Tröù thì chæ coù hoï Trònh maø thoâi duø hình thöùc vua Leâ vaãn coøn ñoù. Cho neân chi tieát Leâ Lôïi gieát Traàn Nguyeân Haõn, Phaïm Vaên Xaûo phaûi ñôïi ñeán thôøi chính quyeàn Leâ Trònh lung lay môùi thaáy Leâ Quyù Ñoân noùi tôùi!
VAÁN ÑEÀ ÑAÏO LÍ DAÂN TOÄC TRONG TÖÔNG QUAN ÑOÀNG VAÊN

Neùt noåi baät nhaát cuûa Leâ Vaên Höu khoâng phaûi laø chuyeän chính danh hay laáy ñöùc ngöôøi quaân töû laøm neàn taûng cho vieäc döïng nöôùc, trò nöôùc. OÂng chæ noùi nhöõng ñieàu ñoù nhö caùc söû quan Trung Hoa, coù theå nhö söû quan ñoàng lieâu vôùi oâng söù thaàn Cao Li cuøng xöôùng hoaï vôùi Leâ Quyù Ñoân 5 theá kæ sau. Ñieàu ñaëc bieät laø treân neàn taûng moät ñaïo lí laøm ngöôøi noùi chung, oâng khaúng ñònh coù söï chia xeû nhaân caùch cho khu vöïc, cho taäp hoïp Ñaïi Vieät maø vaãn khoâng rôøi xa nhöõng lôøi daïy cuûa thaùnh hieàn Kinh Truyeän cuøng nhöõng söï kieän coøn löu truyeàn. Nhöõng lôøi khen caùc nhaân vaät noåi daäy choáng chính quyeàn phöông Baéc, lôøi caûm thaùn luùc ñaát nöôùc daân toäc suy vong, lôøi mieät thò keû caû ñoái vôùi caùc taäp ñoaøn nhoû yeáu hôn, chöùng toû oâng ñaõ keát noái ñöôïc caùi chung vaø caùi rieâng trong moät söû phaåm, voán neáu khoâng coù noù thì chæ laø nhöõng maûnh söï kieän xaûy ra theo thôøi gian goùi troøn trong khu vöïc maø thieáu söï vöôn toaû ôû taàm möùc lí trí cao hôn, roäng lôùn hôn. Taát nhieân laø ñaõ coù nhöõng nho só ñem kieán thöùc Kinh Truyeän vaøo laøm khung cho moät toå chöùc chính quyeàn trung öông ôû cöïu thuoäc ñòa phöông Nam naøy; ñaõ coù nhöõng traän chieán giaønh quyeàn laøm chuû thaønh coâng töø theá kæ X, XI cuøng nhöõng xaây döïng laâu daøi mang danh nghóa ñaát nöôùc rieâng bieät töø luùc Thieân trieàu Toáng phaûi coâng nhaän moät bieân giôùi vaø ngöôøi chuû coù teân goäp laïi laø An Nam Quoác Vöông. Tuy nhieân vaãn caàn coù moät hình thöùc ôû taàm möùc trí tueä ñeå löu giöõ kí öùc laâu daøi maø nhöõng ghi cheùp duø qua nhieàu naêm thaùng vaãn khoâng ñaït ñöôïc ñoøi hoûi caàn thieát. Caàn phaûi coù moät caùi khung bao truøm, keát hôïp caùc söï kieän, caàn moät quyeån söû toång hôïp, vaø Ñaïi Vieät söû kí cuûa Leâ Vaên Höu laø keát quaû ñaùp öùng. Taát nhieân coù theå laø “Vieät chí” cuûa Traàn Chu Phoå ñaõ ñaït ñöôïc mong muoán aáy nhöng vôùi tình hình thöïc teá cuûa taøi lieäu hieän nay thì ta ñaønh phaûi boû qua Traàn maø thöøa nhaän Leâ Vaên Höu vôùi coâng taïo döïng yù thöùc Vieät cho ñôøi sau.

Khung ñòa lí, khung tö töôûng ñaõ saün coù, chæù coøn laïi vaán ñeà khung thôøi gian cho chuû theå, vaø Leâ Vaên Höu ñaõ choïn khôûi ñaàu laø Trieäu Ñaø. Vì sao? Ta khoâng bieát, chæ vì taùc phaåm cuûa oâng khoâng coøn laïi nguyeân veïn, ít ra laø luùc môû ñaàu saùch, ñeå xem oâng coù bieän minh ñieàu gì khoâng. Ta chæ bieát oâng vieát “töø Trieäu Vuõ Ñeá...” theo lôøi ngöôøi ñaõ choaøng vaøo saùch oâng caû moät kæ Hoàng Baøng thò môû roäng khung thôøi gian ñeán hôn hai ngaøn naêm tröôùc, maø neáu oâng thaáy ñöôïc chaéc seõ coù nhieàu phieàn traùch, ñoâi co. Vaäy thì haõy phoûng ñoaùn. “Söû” phaûi ñöôïc “kí”. “Kí” xong thì trôû thaønh “söû”. OÂng Huøng Vöông lôùn maïnh, vöôn ra ñeán taän AÂu Mó ngaøy nay cuõng vì nhôø Ngoâ Só Lieân ñöa vaøo söû chöù khoâng thì cuõng chæ laøm oâng thaàn laån quaån ôû Nghóa Lónh, laâu laâu laïi keøn cöïa vôùi oâng Ngoïc Thaùp Ñaïi Vöông gaàn ñaáy maø thoâi. Vaø Ngoâ Só Lieân khoâng phaûi ñaõ bòa ra chuyeän Huøng Vöông, maø laø keát taäp nhöõng ñieàu ñaõ löu truyeàn ñeán ñôøi oâng vaø khai trieån noù ra.

Leâ Vaên Höu cuõng vaäy. Haún oâng ñaõ bieát ñeán caùc thö qua laïi giöõa Toáng vaø Ñaïi Vieät. Thö Toáng Thaùi Toå ñe doaï Leâ Hoaøn laøm cho oâng töùc giaän – xeùt theo lôøi oâng taùn tuïng coâng tích cuûa Leâ Hoaøn. Nhöng tinh thaàn ñoàng vaên haún khieán oâng chaáp nhaän lôøi dòu ngoït cuûa böùc thö Lí Nhöôïc Chuyeát mang sang naêm 986, trong ñoù coù lôøi vua Toáng ban cho ngöôøi xin thaàn phuïc: “[Phaûi nhö] Só Nhieáp cöùng maïnh, ñoåi tuïc Vieät ñeàu hay, UÙy Ñaø cung kính thuaän toøng, vaâng chieáu Haùn chaúng traùi. Neân... voã yeân man di boä laïc, tuyeân döông ñöùc toát vöông trieàu.” OÂng ñaõ bieát Ñinh Lieãn ñöôïc Toáng phong laøm Giao Chæ Quaän Vöông – khoâng phaûi laø Nam Vieät Vöông nhö trong nöôùc töï phong, ôû nôi coù cuøng teân vôùi nöôùc cuûa nhaø Trieäu. Chaéc oâng cuõng bieát hoï Löu ñoùng ñoâ ôû Phieân Ngung (cuûa hoï Trieäu tröôùc kia), ñoåi teân nöôùc laø (Nam) Haùn (918) sau moät thôøi gian ngaén nguûi töï xöng Ñaïi Vieät, caùi teân maø vuøng Giao Chaâu phöông Nam seõ phuïc hoài khi giaønh ñöôïc ñoäc laäp. Tuy Hoaøng ñeá Thieân trieàu vaãn mieät thò laø “An Nam” nhöng vua quan ôû ñaây ñaõ goïi rieâng vôùi nhau laø Ñaïi Vieät, neân Leâ Vaên Höu vieát saùch môùi laáy teân laø Ñaïi Vieät söû kí. Trong tinh thaàn daân toäc leân cao, oâng söû quan voán ñoïc ñöôïc saùch thaùnh hieàn Trung Quoác neân cuõng bieát söû Trung Quoác coù ghi tieàn söû cuûa khu vöïc Ñaïi Vieät keùo daøi ñöôïc caû hôn ngaøn naêm veà tröôùc, ñuïng ñeán toäc Baùch Vieät. Nhöng moät toäc ngöôøi duø coù caû traêm (hay nhieàu) gioáng thì cuõng chaúng danh giaù gì maø hoûi doø theâm. Chæ coù moät oâng hoï Trieäu laäp neân nöôùc saùt beân caïnh, xöng laø Nam Vieät, laïi coøn laáy danh hieäu ñeá – bao nhieâu laø truøng hôïp! ngang vôùi oâng ñang laøm chuû ôû Laïc Döông baáy giôø vaø oâng ôû Haøm Ñan tröôùc kia, chæ coù oâng ñoù môùi xöùng ñaùng ñeå nhaän-hoï-nhaän-haøng, nhaän laøm ngöôøi môû ñaàu cho nöôùc Ñaïi Vieät cuûa oâng ngaøy nay maø thoâi. Taâm tình cuûa oâng phuø hôïp vôùi caùc taøi lieäu söû oâng ñöôïc bieát töø thôøi môû ñaàu ñoäc laäp. OÂng chæ chuyeån yù nghóa caùc taøi lieäu töø töông quan leä thuoäc sang töông quan ñoäc laäp cho ñuùng vôùi “lí thuyeát daân toäc” maø oâng beânh vöïc. Nhöng ñoù cuõng laø “môùi” roài.

Coù ñieàu, lí thuyeát naøo ñem so vôùi thöïc teá thì cuõng coù sô hôû, vaø ngöôøi môû ra coøn phaûi tìm caùch saép xeáp, bieän minh. Leâ Vaên Höu ñaõ laøm ñieàu ñoù, vöøa cho söï töï tín cuûa cöïu thuoäc ñòa vöøa cho tính chaát ngoaïi lai cuûa trieàu ñaïi môû ñaàu. Trieäu Ñaø mang daáu veát quan cai trò xa laï roõ reät quaù, khoâng coù tính caùch ñòa phöông – giaù lai moät chuùt thì coøn toát, toát hôn laø baét chöôùc thoå daân ngoài choàm hoåm tieáp söù Haùn. Tuy nhieân, lí thuyeát thieân meänh maø Leâ Vaên Höu hoïc ñöôïc coù tieân lieäu caû ñieàu baát traéc aáy roài. OÂng phaûi ñem ra aùp duïng. Thieân meänh coù theå trao caû cho ngöôøi ngoaïi quoác, nhö oâng ñaõ bieän minh: “Ñaïi Thuaán laø ngöôøi Ñoâng Di nhöng laø baäc vua gioûi trong Nguõ Ñeá, Vaên Vöông laø ngöôøi Taây Di maø laø baäc vua hieàn trong Tam Ñaïi... ngöôøi gioûi trò nöôùc khoâng cöù ñaát roäng hay heïp, ngöôøi Hoa hay ngöôøi Di, chæ xem ôû ñöùc maø thoâi.” Vaø khi nhaéc laïi nguoàn goác cuûa Ngu Thuaán, Vaên Vöông, Leâ Vaên Höu ñoàng thôøi nghó raèng ñaõ xoaù ñöôïc maëc caûm Man cuûa taäp ñoaøn Ñaïi Vieät.

Suy ñoaùn cuûa chuùng ta veà lí do chaáp nhaän Trieäu Ñaø noùi ôû treân duø khoâng ñuùng, vaãn coøn moät söï thaät keùo daøi ñeán nhieàu theá kæ laø oâng Trieäu Ñaø vaø nhaø Trieäu naèm ñöôïc trong söû Vieät, caû khi Ngoâ Só Lieân laøm oâng maát ñòa vò keû khai saùng, caû ñeán khi Ngoâ Thì Só gaït ra thaønh keû xaâm löôïc. Ñeå roài teân nöôùc cuûa Trieäu Ñaø vaãn luoàn loït chuyeån ñoåi maø hieän dieän ñeán taän ngaøy nay.

Ñeán ñaây chuùng ta coù theå keùo daøi qua Ngoâ Thì Só. Quyeån Ñaïi Vieät söû kí tieàn bieân ñöôïc oâng Phan Huy Leâ cho laø “moät taùc phaåm khaùc” (TT) nhöng laïi coâng nhaän noù ñaõ “baûo löu gaàn nhö nguyeân veïn töøng ñoaïn cuûa boä ÑVSKTT”. Ñieàu ñoù chæ chöùng toû theâm moät cung caùch vieát söû cuûa ngöôøi xöa maø thoâi. Söï keøn cöïa keõ vaïch chi li cuûa nhaø nho ngaøy xöa khieán Ngoâ Thì Só ñaõ theâm nhieàu ñieàu môùi trong ñoù coù phaàn xaùc ñònh töông quan cuûa nhaø Trieäu vôùi Ñaïi Vieät maø ta muoán baøn ôû ñaây. Vieäc oâng khoâng chòu Trieäu laø moät trieàu ñaïi Ñaïi Vieät khieán nhieàu söû gia vaø nhaø nghieân cöùu ngaøy nay khen ngôïi tinh thaàn aùi quoác noàng nhieät cuûa oâng. Ñuùng laø thaáy ñaâu noùi ñoù! Nhöõng ngöôøi trích daãn Ngoâ Thì Só veà chuyeän naøy thöôøng chæ döøng laïi ôû choã mình muoán khen maø khoâng trích heát lôøi baøn, vì ôû ñoaïn cuoái coù ñieàu khoù aên khoù noùi. Ñoaïn aáy nhö theá naøy: “Ñaø ñoái ñòch vôùi Giao Chaâu maø Giao Chaâu luùc aáy chöa thoâng vôùi Trung Quoác. Cho neân toâi ñaët ra leä ngoaïi thuoäc ñeå phaân bieät vôùi noäi thuoäc.”(Chuùng toâi nhaán maïnh.)

Chuùng ta baøn tröôùc heát theo höôùng “aùi quoác” ñaõ ñöôïc daãn giaûi. Ngoâ Thì Só cho thôøi kì ñoù laø “ngoaïi thuoäc Trieäu” chæ vì Ñaø laø ngöôøi Haùn, nöôùc Vieät cuûa Ñaø khoâng phaûi laø nöôùc Vieät cuûa Huøng Vöông. Nhöng sau khi coâng nhaän An Döông laø ngöôøi Thuïc, cho raèng An Döông dieät Huøng Vöông cuõng nhö Ñaø dieät An Döông, laïi chæ vì caùi khaùc laø Ñaø ñoùng kinh ñoâ ôû ngoaøi ñòa phaän Giao Chaâu neân bò coi laø keû ngoaïi xaâm, coøn Thuïc ñoùng ñoâ ngay beân trong (môùi ñöôïc moät ñôøi!) neân ñöôïc coâng nhaän laø trieàu chính thoáng cuûa nöôùc Vieät, thì lí leõ cuõng hôi göôïng eùp ñaáy. Theá roài chòu “ngoaïi thuoäc Trieäu” maø coâng nhaän “noäi thuoäc” Taây Haùn, Ñoâng Haùn... “noäi thuoäc Minh” thì cuõng khoâng coù tinh thaàn aùi quoác nhieàu laém ñaâu! Maáy oâng vua Ñinh, Leâ, vaøi oâng vua Lí coøn phaûi chòu tieáng Tieát ñoä söù, (Giao Chæ / An Nam) Quaän vöông nhö moät oâng quan trong trieàu Trung Quoác, nhöng duø sao cuõng haõnh dieän coù ñöôïc laõnh thoå rieâng bieät roài. Lí Anh Toâng, töø 1164 laïi theâm ñöôïc Thieân trieàu Toáng coâng nhaän laø Quoác vöông, nghóa laø vua moät nöôùc tuy coøn chòu tieáng phieân thuoäc nhöng ñaõ coù danh vò beân ngoaøi ñaøng hoaøng, thì haø côù gì ñeán ñaàu theá kæ XIX Ngoâ Thì Só (do Ngoâ Thì Nhaäm baûo toàn baûn cuõ) laïi ñeå cho ngöôøi daân, khi nghó ñeán thôøi maát nöôùc, cöù khaêng khaêng chòu laø noäi thuoäc chöù khoâng chòu duøng chöõ ngoaïi thuoäc? Cuõng vaãn theo lí söï thöôøng thöôøng baäc thaáp ñoù thì phaûi cho raèng Ngoâ Thì Só cheâ nhoû nònh lôùn, boû thaáp voùi cao, khoâng chòu ñi chaàu Phieân Ngung maø muoán laën loäi ñeán taän Laïc Döông, Traøng An, Baéc Kinh cho boõ coâng thaàn phuïc.

Nhöng thoâi, chôù suy luaän theo kieåu laáy taâm tình ñôøi nay xeùt lòch söû nöõa. Haõy cöù raùng theo saùt caùc oâng söû quan xem hoï nghó gì vôùi con ngöôøi thôøi ñaïi cuûa hoï. Khoâng coù caùch naøo khaùc, ta ñaõ ñoaùn chöøng lí do Leâ Vaên Höu choïn Trieäu Ñaø vì yù thöùc daân toäc rieâng bieät tích luyõ qua nhieàu theá kæ ñoäc laäp roài. Laïi cuõng phaûi ñoaùn theâm nguyeân nhaân caáp thôøi khieán oâng coù gioïng thieát tha quaù khích: Chæ vì ñaõ xaûy ra caùc bieán coá ñe doaï ñeán söï toàn vong cuûa toâng toäc chuû nhaân cuûa oâng, töø ñoù ñeán baûn thaân oâng ñang soáng trong moät ñaát nöôùc coù chuû quyeàn rieâng töø laâu. Möôøi naêm sau khi oâng thi ñoã laøm quan (1247/1257) toaùn tieàn phöông Moâng Coå sau khi chieám nöôùc Ñaïi Lí ñaõ laán thaêm doø Ñaïi Vieät. Hoï thua vì ít quaân, vì khoâng coù döï möu chieám ñoùng, nhöng moái ñe doaï cuûa toaùn quaân baùch chieán baùch thaéng Moâng Coå ñaõ hieän hình nôi bieân giôùi. Töø ñoù, nhaø Traàn lo lieäu chuaån bò chieán tranh giöõ nöôùc. Chöa ñeán luùc coù nhöõng traän ñaùnh lôùn nhö veà sau nhöng söù Nguyeân sang duï doã, haïch saùch ñaõ toû roõ moái ñe doaï caøng lôùn hôn, vaø ngay chính naêm Leâ Vaên Höu vieát söû (1272) thì ñaõ coù chuyeän vaën veïo veà coät ñoàng Maõ Vieän xaùc nhaän tin töùc quaân Nguyeân chuaån bò xaâm laêng nghe vaøi naêm tröôùc (1266). AÙm aûnh maát nöôùc, töôûng töôïng ngaøy bò leä thuoäc hieän ra lôøi caûm khaùi khi noùi veà thôøi thuoäc Haùn “bò caùc thöù söû phöông Baéc tham taøn laøm khoå... cöôùp veùt” khieán Leâ Vaên Höu queân maát kinh ñoâ Laïc Döông cuûa Haùn xöa kia maø laïi laãn vôùi Baéc Kinh (Ñaïi Ñoâ) cuûa Nguyeân vaøo thôøi oâng!

Maët khaùc, quan nieäm ñoàng vaên vôùi Nho gia Trung Quoác (rieâng bieät laø vôùi ngöôøi vieát cheá saùch naêm 986) khieán Leâ Vaên Höu taùn tuïng Só Nhieáp, queân oâng naøy laø moät thaùi thuù Thieân trieàu, töø choã nhaän nhö ngöôøi cuøng phe vaên hoaù, laïi nhaûy sang tinh thaàn daân toäc, gheùp oâng thaùi thuù vaøo vôùi Trieäu ñeå coù dòp taùn tuïng ngöôøi ôû giai ñoaïn tröôùc coù “taøi”, “duõng”, ngöôøi sau coù “trí” khieán cho “bôø coõi nöôùc Vieät... toaøn thònh” ñöôïc moät thôøi. Chuù taâm veà söï toàn vong cuûa ñaát nöôùc khieán oâng queân maát loøng töï aùi phaùi tính cuûa baûn thaân, cuûa giaùo duïc nho gia, cheâ:”[T]rong khoaûng hôn nghìn naêm, boïn ñaøn oâng chæ cuùi ñaàu boù tay laøm toâi tôù cho ngöôøi phöông Baéc, haù chaúng xaáu hoå vôùi hai chò em hoï Tröng laø ñaøn baø hay sao?” Cuõng töø yù thöùc ñoàng vaên, Leâ Vaên Höu laïi chia xeû quan nieäm vöông hoaù cuûa Trung Hoa, ñem aùp duïng moät caùch töï nhieân vaøo quoác gia mình ñeå ñoái xöû vôùi Chieâm Thaønh theo cung caùch nöôùc lôùn. Cho neân oâng môùi coù lôøi caûm khaùi vì bò Chieâm xaâm laán trong hoài Baéc thuoäc vaø noãi haõnh dieän khi nhaéc veà nhöõng chieán coâng cuûa Lí Thaùi Toâng, Thaùnh Toâng. Taát caû nhöõng lôøi baøn söû ñoù ñeàu phaûn aûnh moái lo aâu veà moät thôøi maát nöôùc coù theå xaûy ñeán nhö trong quaù khöù, nhöng laïi cuõng coù chuùt töï traán an raèng chöa ñeán noãi naøo ñaâu! Ta chôù cheâ Leâ Vaên Höu quan vaên neân nhaùt sôï, coù tinh thaàn chuû baïi. Ngöôøi sau ñoïc veà chieán thaéng cuûa nhaø Traàn, cöù nghó mình laø voâ ñòch maõi maõi nhöng vieân töôùng baùch thaéng ñöông thôøi thì thöïc teá hôn: Traàn Quoác Tuaán khi cheát troái laïi, baûo hoaû taùng (cho nheï dö xaùc), boû vaøo huõ loï, bí maät choân, san baèng, troàng caây leân treân nhö cuõ, cho ngöôøi ñôøi khoâng bieát choã naøo. Caùi “ngöôøi ñôøi” ñoù, söû quan chæ ñích danh laø quaân Nguyeân khoâng phaûi laø laøm chuyeän vu caùo, haï giaù anh huøng daân toäc.

Ngoâ Só Lieân thì bình tónh hôn. Vaãn coâng nhaän Só Nhieáp, vaãn coâng nhaän Trieäu Ñaø nhöng oâng vöøa höôûng ñöôïc moät thaønh quaû chieán thaéng rôõ raøng cuûa Leâ Lôïi, thaønh thöû oâng coù theå ñaët suy luaän vaøo yù thöùc vaên hoaù nhieàu hôn, theo vôùi taàm möùc xaâm nhaäp Nho Giaùo saâu hôn ôû thôøi ñaïi oâng. Vì yù thöùc daân toäc môû roäng, laïi naém ñöôïc caùc taøi lieäu môùi (cöù töôûng laø ñuùng), oâng ñaët theâm moät ngoaïi kæ Hoàng Baøng cho nöôùc Vieät ñeå thaáy coù theå phuïc vuï ñöôïc cho thôøi ñaïi nhieàu hôn ngöôøi tröôùc. OÂng khoâng coi Trieäu Ñaø laø ngöôøi khai saùng nöõa, tuy nhieân vaãn ñeå oâng naøy ôû ñòa vò cao vaø do ñoù, söï taùn tuïng khoâng naèm ôû phaàn ñoái ñòch vôùi Haùn maø chuyeån qua baøn veà lí do truyeàn ñôøi caên cöù treân caùi ñöùc cho hôïp vôùi lôøi thaùnh hieàn daïy. Nhaø Trieäu vaãn laø “cuûa ta” trong taâm trí oâng neân ñaát Trieäu cuõng vaäy, do ñoù oâng tieác cho Ngoâ Quyeàn thaéng Nam Haùn maø “khoâng giöõ ñöôïc ñaát (Nam Vieät)”. Trong tinh thaàn ñoàng vaên ñöôïc naâng cao, oâng ít xeùt ñoaùn caùc quan laïi cai trò theo khía caïnh aùp böùc nhö Leâ Vaên Höu maø löu taâm hôn ñeán caùch haønh xöû theo leã, theo nghóa, theo tinh thaàn trung dung cuûa ngöôøi quaân töû, cuûa baäc thaùnh nhaân caàm quyeàn, nhöõng tieâu chuaån maø oâng cuõng seõ duøng ñeán khi pheâ phaùn ngöôøi trong, ngoaøi nöôùc khoâng phaân bieät chuûng toäc, Nam Baéc. So vôùi Leâ Vaên Höu, oâng cuõng phoâ baøy tinh thaàn “Thieân trieàu nhoû” nhöng vôùi moät caùch meàm moûng hôn: Khoâng nhöõng khoâng hueânh hoang veà caùc thaønh quaû ñaùnh baét vua Chieâm, taøn phaù thaønh trì maø oâng laïi traùch vua Lí ñaõ söû duïng binh ñao, khoâng chòu laáy caùi ñöùc ñeå phuû duï man di theo veà! (Lôøi traùch naøy coù duïng yù möôïn kinh saùch, aùm chæ chieán thaéng Chieâm Thaønh 1471 ñeå traû thuø oâng vua chöûi maéng mình khoâng?) Cuõng vaäy, ñoái vôùi söï maát coøn cuûa ñaát nöôùc oâng khoâng phaûi lo aâu boái roái nhö Leâ Vaên Höu. OÂng ñaõ coù chieán thaéng quaân Nguyeân raønh reõ treân trang giaáy, vaø thaáy chieán thaéng quaân Minh trong ñôøi, neân chæ baøn leõ thaéng baïi tuy laø do “vua toâi cuøng lo, quaân daân chung söùc” nhöng tröôùc heát laø do “thaän troïng tröôùc söï raên baûo cuûa trôøi, laøm heát phaän söï cuûa ngöôøi... (theo) caùi ñaïo vaõn hoài tai bieán cuûa trôøi vaäy.” Khoâng nhöõng theá, oâng coøn nhaân dòp caùc söï kieän chieán tranh maø taùn tuïng theâm coâng ñöùc cuûa chuû oâng, Leâ Thaùi Toå. Maët khaùc, caùi ñaø duy vaên hoaù aáy laïi khieán oâng gioáng Ngoâ Thì Só neáu khoâng coù lôøi maéng moû cuûa Leâ Thaùnh Toâng: “ [N]göôi baûo nöôùc ta ñôøi xöa laø haøng phieân bang, theá laø... ngöôi theo ñaïo cheát, mang loøng khoâng vua.” Nguyeãn Traõi coù may maén laø khoâng phuïc vuï Thaùnh Toâng ñeå khoûi nghe lôøi maéng moû khi oâng vua naøy ñoïc saùch cuûa quan “Thöøa chæ” do oâng sai gom laïi, trong ñoù coù lôøi xöng tuïng Thieân vöông vaø chöõ “noäi thuoäc” (Dö ñòa chí).

Ngoâ Thì Só ñi xa hôn Ngoâ Só Lieân chæ vì khoâng coù moät oâng Thaùnh Toâng nhö theá. OÂng cheâ Ngoâ Só Lieân “theo loái hieåu noâng caïn” cuûa Leâ Vaên Höu, roài cheâ Leâ Tung, Ñaëng Minh Khieâm tieáp tuïc “cuøng nhau ca tuïng” Trieäu Ñaø ñeán gaàn caû ngaøn naêm, cöù sai laàm maõi cho ñeán khi coù oâng caûi chính, maø khoâng thaáy raèng ñoù laø keát quaû cuûa tinh thaàn töø chöông kinh söû oâng cuõng chia xeû trong nhöõng phaàn khaùc ôû quyeån saùch cuûa oâng. Boû qua söï suy nghó trì treä keùo daøi thaønh truyeàn thoáng, ta cuõng thaáy ñoù laø do caùc ngöôøi kia chaáp nhaän moät caùch giaûi thích ñieàu hoaø ñöôïc söï maâu thuaãn cuûa tinh thaàn quoác gia ñòa phöông vaø tinh thaàn vaên hoaù quoác teá trong khung caûnh cuûa quaù khöù AÙ Ñoâng. Leâ Vaên Höu ñaõ vieän daãn Thuaán, Chu goác laø “Di”, ñieàu maø sau khi caùc oâng ñoù vaøo ngöï trò ñöôïc trong lòch söû moät nöôùc Trung Hoa to lôùn, ngöôøi ta hay queân – vaø oâng Ngoâ Thì Só cuõng ñaõ queân. Leâ Vaên Höu ñaõ giaûi quyeát ñöôïc söï töï ti ñòa phöông trong khung caûnh vaên hoaù to roäng oâng chaáp nhaän. Chæ coøn vaán ñeà goác Haùn, quan leänh voán cuûa nhaø Taàn neáu coøn gaây laán caán, thì Ngoâ Só Lieân ñaõ ñem theâm lí leõ, thay theá Trieäu baèng Huøng Vöông vaø cho nöôùc Vaên Lang leân ñeán taän hoà Ñoäng Ñình thì khoâng coøn lí do gì maø phaûi theo Ngoâ Thì Só baûo raèng Trieäu Ñaø ñoùng ñoâ ôû Phieân Ngung laø ngoaøi laõnh thoå Vieät. (Nhaéc laïi, cuõng töông töï laäp luaän cuûa oâng naøy, cho An Döông, ngöôøi nöôùc Thuïc ñeán ñoùng ñoâ ôû Coå Loa thì ñöông nhieân laø moät trieàu ñaïi Vieät vaäy.) Thôøi Ngoâ Thì Só, chuyeän nöôùc Vieät coù luùc leân ñeán hoà Ñoäng Ñình ñaõ thaønh chuyeän hoang ñöôøng vôùi taøi lieäu Baéc söû raønh raønh. Vaäy maø Ngoâ Thì Só tuy baùc boû (oâng chæ theo “söû cuõ cheùp”) vaãn khoâng theå naøo döùt khoûi chuyeän cha oâng Huøng Vöông, oâng Laïc Long Quaân, doøng doõi loanh quanh, baûn thaân nguïp laën ôû hoà Ñoäng Ñình! Söï khaùc bieät cuûa Ngoâ Thì Só vôùi nhöõng ngöôøi kia khoâng bôûi moät yù töôûng “caùch maïng” maø laø do yù thöùc ñoàng vaên ñaõ tieán trieån ñeán moät giai ñoaïn khaùc. Nöôùc Ñaïi Vieät / An Nam ñaõ ñoäc laäp gaàn caû ngaøn naêm – thôøi Minh thuoäc ngaén nguûi chæ nhö moät söï baát thöôøng trong ñôøi soáng, maø laïi caùch thôøi oâng ñeán caû ba theá kæ röôõi. OÂng coù ca tuïng caùc anh huøng lieät nöõ cuûa nöôùc Vieät thì cuõng chæ laø laøm coâng vieäc cuûa lí trí, veõ vôøi cho moät ñieàu ñaõ trôû thaønh hieån nhieân chöù khoâng thieát tha, xao xuyeán nhö Leâ Vaên Höu. Ñeán thôøi oâng, kinh söû Trung Hoa ñaõ ñöôïc hoïc nhieàu vaø saâu. Moät oâng tieán só cuøng thôøi, vònh söû chæ toaøn thaáy caùc nhaân vaät Haùn Ñöôøng Toáng tieâu bieåu veà ñaïo ñöùc trung trinh, chaúng thaáy cuûa An Nam ta ñaâu caû (Song Quyønh – Ñöùc Ñaït – Mai Am, Nhaøn trung vònh coå, vònh söû – Giaùp aát taäp, Löu Minh Taâm dòch, Saøi Goøn 1971).

Kieán thöùc veà Kinh Söû cuûa Ngoâ Thì Só ñaõ hôn Ngoâ Só Lieân nhieàu khieán oâng theâm thaét cho TT ôû quyeån söû cuûa oâng nhöõng ñieàu ñoâi luùc coù veû dö thöøa, hôi gioáng nhö coù veû khoe-chöõ. OÂng aùp duïng tieâu chuaån ñaïo lí vieát söû cuûa Chu Hi nhaët nhieäm hôn. Ngoâ Só Lieân chæ nhaéc ñeán Kinh Dòch nhö moät baèng côù kieán thöùc chung, coøn oâng thì ñaåy xa hôn ñeán caùc thaønh quaû lí soá cuûa kinh naøy. Toùm laïi, oâng ñi xa hôn nhöõng ngöôøi tröôùc trong söï thaâm nhieãm vaên hoaù Trung Hoa. Cuõng nhö hoï, oâng coi ñoù laø vaên hoaù cuûa con ngöôøi chöù khoâng phaûi cuûa ngöôøi Trung Hoa, cuûa vua Haùn, quan Ñöôøng, daân Toáng. Tuy nhieân trong söï ngöôõng moä sao laïi khoâng coù choã, coù luùc laãn loän con ngöôøi chung vaø con ngöôøi cuï theå cuûa ñòa phöông daân toäc? Trôû veà vôùi con ngöôøi An Nam thì oâng ca tuïng anh huøng lieät nöõ Vieät, nhöng laáy maãu hình tieâu chuaån laø ôû phöông Baéc. Khen baø Tröng “tieáng taêm... chaán ñoäng caû Man Di, Hoa Haï, cô nghieäp môû mang... khuaáy ñoäng caû ñaát trôøi” nhöng laøm sao boû ñöôïc caùi yù mieät thò “ñaøn baø con gaùi ñaùi khoâng khoûi ngoïn coû”? Phaûi daãn chöùng “theo Baéc söû, thôøi Haùn thôøi Ñöôøng cuõng coù vua ñaøn baø”, maø queân raèng ôû xöù ñoù ngöôøi ta cheâ caùc baø kia laø soaùn ñoaït, daâm loaøn! Tuy cheâ Leâ Hoaøn coù toäi cöôùp ngoâi vua, tö thoâng vôùi thaùi haäu, laïi khoâng theå phuû nhaän coâng tích thaéng Toáng, nhöng ñoàng thôøi cuõng haõnh dieän vieäc Hoaøn “ñöôïc thöôïng quoác [Toáng] thoâng haûo, ban vaên saùch khen ngôïi, saùnh vôùi Trieäu Ñaø...”

Tính chaát ñoàng vaên hoaù coù caáp baäc ñoù, phaûn aûnh thöïc teá thieân trieàu vaø phieân thuoäc trong caùch ñoái xöû giöõa Trung Quoác vaø Ñaïi Vieät, ñeán thôøi ñaïi oâng ñaõ thaønh neáp. Cho neân veà maët lí thuyeát, Ngoâ Thì Só khoâng ñoàng yù vieäc Leâ Vaên Höu, Ngoâ Só Lieân so saùnh Trieäu Ñaø vôùi Cô Töû, Thaùi Baù chæ vì trong söû saùch oâng ñaõ hoïc, Ñaø khoâng ñöôïc ca tuïng nhieàu nhö hai ngöôøi kia. (OÂng khoâng nghó ra, coù theå giaûn dò laø vì hai ngöôøi kia xöa hôn, laïi naèm gaàn trung taâm Haï Thöông Chu hôn.) OÂng boû lô caùi yù Ngu Thuaán, Vaên Vöông laø Di (moïi rôï) cuûa Leâ Vaên Höu, bôûi vì “vôùi Thuaán thì Ñaø khoâng theå saùnh kòp roài”. Leâ Vaên Höu vôùi kieán thöùc cuûa ngöôøi môùi nhaäp cuoäc deã nhaän ra söï thaät chöa bò caûi chính veà sau. Coøn trong ñaàu oùc cuûa Ngoâ Thì Só do kinh söû nhoài nheùt, Thuaán ñaõ laø baäc ñaïi thaønh trong thôøi Nguõ Ñeá, khoâng theå naøo laø Di ñeå Trieäu Ñaø coù theå so saùnh maø laøm baèng côù cho Leâ Vaên Höu an taâm vôùi nguoàn goác (Nam) Man Di cuûa mình. Chính vì quan nieäm ñoàng vaên coù caáp baäc nhö theá neân Ngoâ Thì Só môùi söûa ñoåi, xeáp nhaø Trieäu vaøo kæ ngoaïi thuoäc ñeå thuaän tình goïi laø noäi thuoäc vôùi caùc thôøi ñaïi bò cai trò bôûi Laïc Döông, Traøng An, Nam, Baéc Kinh, trung taâm cuûa Vaên hoaù, Vaên minh, khoâng phaûi cuûa Di Ñòch. Vaø ñieàu naøy cuõng thaáy tieáp tuïc vôùi taàng lôùp nho só ñoù, tuy qua trieàu ñaïi khaùc: Phan Huy Ích phoø Quang Trung (giaû) ñi söù Thanh, khoâng phaûi vôùi tinh thaàn Ñoáng Ña oai huøng maø laø cuûa moät phieân daân ngôïp ngöôøi tröôùc söï haøo nhoaùng cuûa trieàu ñình phöông Baéc, tröôùc aân ñieån ñöôïc ban phaùt töø Thieân töû Lôùn Caøn Long.
VAÁN ÑEÀ KHAÛ NAÊNG CHUYEÂN MOÂN CUÛA SÖÛ GIA NHO THAÀN

Chuùng ta ñaõ noùi khaù nhieàu veà quan nieäm ñaïo lí cuûa caùc söû gia nho thaàn. Moät quan nieäm nhö theá toû ra khaù xa laï ñoái vôùi neàn söû hoïc ngaøy nay nhöng laïi laø neàn taûng trong caùch nhìn veà quaù khöù cuûa ngöôøi xöa vaø ñieàu naøy khoâng phaûi laø khoâng taùc ñoäng ñeán nhöõng gì coøn löu laïi ñeå chuùng ta coù theå hieåu veà lòch söû ñaát nöôùc. Ví duï nhö ñaõ noùi, Ngoâ Thì Só vì thaáy vieäc caát chuøa laø voâ ích trong vieäc trò nöôùc neân ñaõ tuyeân boá boû qua nhieàu ñòa ñieåm xaây döïng nhö theá, chæ cheùp chuøa Chaân Giaùo vì ñaây laø nôi Lí Hueä Toâng töï töû, vieäc cheùp naøy mang yù nghóa nhö moät söï caûnh caùo raên ñe caùc sai laàm cuûa baäc ñeá vöông. Vaø khi phuï hoaï vôùi caùc söû gia veà tröôùc maït saùt oâng vua thaát ñöùc Ngoaï Trieàu, oâng tieán leân moät baäc, theo lôøi daïy cuûa oâng thaùnh Khoång, boû qua danh hieäu hoaøng ñeá cuûa oâng vua naøy, chæ cho chuùng ta bieát phong hieäu Khai Minh Vöông cuûa oâng ta luùc coøn laø hoaøng töû thoâi. Moät quan nieäm phe phía nhö theá cuõng laø thöôøng tình, tuy nhieân, caùch nhìn lòch söû theo quan ñieåm Nho Giaùo nhö theá voán phaùt xuaát töø Trung Hoa cuõng khoâng ngaên ñöôïc lòch söû cuûa nöôùc naøy coøn löu laïi nhieàu taøi lieäu, saùch vôû coù theå ñöôïc nhìn theo nhieàu khía caïnh khieán cho quaù khöù cuûa hoï ñaày tính chaát soáng ñoäng, ñoøi hoûi khaùm phaù cho ngöôøi ñôøi nay. Coøn ôû nöôùc ta?

Thaät ra thì chuùng ta cuõng phaûi laáy laøm may maén ñaõ coù moät quyeån TT khieán cho baây giôø chuùng ta thaáy ñöôïc quaù khöù cuûa ñaát nöôùc, tuy ít oi nhöng vaãn laø lieân tuïc ñeán caû hôn ngaøn naêm, traùnh cho caùc nhaø nghieân cöùu ngaøy nay khoûi phaûi moø maãm tìm bia ñaù, ñaøo moi ñaát ñai, raùp noái söï kieän nghe ngoùng cheùp ôû caùc nöôùc khaùc.., coâng vieäc ñaõ nhieàu cöïc nhoïc maø keát quaû vaãn ñaày phaân vaân. Coù ñieàu quyeån saùch mang tính caùch gaàn nhö laø cuûa taäp theå khoâng phaân bieät ñoù cuõng khieán cho ta khoù thaáy ñöôïc söï tieán trieån trong neàn söû hoïc nöôùc nhaø. Trong tình hình thöïc teá cuûa taøi lieäu, chuùng ta ñaønh phaûi boû qua ñieåm khôûi ñaàu: Leâ Vaên Höu. Ngöôøi ñaàu tieân giaûi baøy phöông phaùp laøm söû laø Ngoâ Só Lieân, noùi ñeán kinh Xuaân Thu, maãu hình ñaïo lí veà söû, nhöng cuõng chæ ra rieâng bieät quyeån Söû kí cuûa Tö Maõ Thieân. Ngoaøi Xuaân Thu, oâng coøn keå caùc saùch Ñaøo Ngoät cuûa Taàn, Thaëng cuûa Sôû nhöng roõ raøng ñoù chæ laø vieát xuoâi theo doøng vaên chöông chöù khoâng phaûi ñöa ra ñeå laøm chöùng tích coâng trình. Kieán thöùc chi tieát thì töø Xuaân Thu, oâng phaûi ñoïc ñeán Taû truyeän nhö ñaõ thaáy trong caùc daãn chöùng. OÂng coù bieän bieät veà Chu Hi (vaø Toáng nho noùi chung), coù nhaéc ñeán Tö Maõ Quang, taùc giaû Tö trò thoâng giaùm, veà chi tieát coù chuyeän Toáng Thaùi Toå laøm vua, truy phong 4 ñôøi toå cho laøm ñeá. Kieán thöùc cuûa oâng veà caùc söû gia naøy, roõ reät hôn heát laø ôû phaàn Phaøm leä vôùi caâu “khaûo vôùi Cöông muïc cuûa Chu Töû” cuøng caùch xeáp ñaët trieàu ñaïi, chuù yù chi li nhö Chu Hi veà caùch duøng chöõ nhö theá naøo cho ñuùng vôùi vò theá cuûa nhaân vaät ñöôïc noùi ñeán... Tuy nhieân, vì vöôùng maéc cuûa thôøi ñaïi, oâng ñaõ laøm ñieàu aáy khoâng cöông quyeát nhö Ngoâ Thì Só neân oâng naøy ñaõ vöùt “Só Vöông” cho trôû laïi haøng thaùi thuù, vaø quaù khích hôn, ñaõ haï Hoaøng ñeá Ngoaï Trieàu xuoáng laøm hoaøng töû, cho baø Döông Thaùi haäu “töû” chöù khoâng phaûi laø “vong” ñeå trò toäi thaát tieát...! Khi Ngoâ Só Lieân keå ra Söû kí maø chæ chuù yù ñeán tính caùch bieân nieân nhö cuûa phaàn thöïc luïc, thì ta cuõng ngôø raèng oâng ñaõ khoâng theo saùt caùc chuyeân gia Trung Hoa. Tuy nhieân nhö seõ baøn, duø coù bieát nhöõng khu vöïc caàn phaûi noùi ñeán thì söû quan Vieät xöa cuõng khoâng coù caùch naøo thöïc hieän ñöôïc ñieàu maø caùc baäc thaày ôû Trung Hoa ñaõ laøm.

Tính caùch thieân töû nhoû ôû Ñaïi Vieät lan qua vieäc laøm söû saùch, theå hieän ôû choã caùc söû quan veà sau duøng saùch cuûa ngöôøi tröôùc, nhaäp chung vaøo saùch mình maø thaáy khoâng caàn löu giöõ saùch cuõ, khieán ngöôøi sau khoâng coøn gì ñeå ñoái chöùng. Söû thôøi naøo thì cuõng laø cuûa vua sai laøm caû, caùc taùc giaû khoâng phaûi laø thaønh phaàn quan troïng laém ñeå phaûi löu taâm ñeán danh vò caù nhaân. Ngoaøi saùch cuûa Quoác söû vieän, Ngoâ Só Lieân coøn keå caùc saùch “daõ söû vaø truyeän kí xöa nay do caùc tö nhaân caát giöõ” ñöôïc ñöa veà trieàu ñình. Khoâng thaáy oâng noùi ñeán teân vaø taùc giaû cuûa caùc saùch aáy, tröø tröôøng hôïp ñoái vôùi Vieät söû cöông muïc cuûa Hoà Toâng Thoác. Coù veû vò trí oâng quan cuûa trieàu ñình khieán Ngoâ Só Lieân ñaõ boû qua chi tieát veà caùc saùch kia, nhöng khoâng theå lôø ñi con ngöôøi moät toái laøm xong 100 baøi thô “tieáng daäy kinh sö”, nhö oâng ñaõ cheùp vaøo söû. OÂng ñaõ ñoïc kó VSCM, bieát saùch “ghi cheùp söï vieäc thaän troïng maø coù phöông phaùp, bình luaän söï vieäc thieát ñaùng maø khoâng röôøm raø” haún vì caùch thöùc “cöông muïc” cuûa oâng kia ñaõ hôïp yù oâng. Taát nhieân oâng ñaõ bieát VÑULT vaø LNCQ neân môùi vieát neân phaàn Hoàng Baøng thò, tuy nhieân moät trong hai quyeån saùch ñoù coù teân taùc giaû roõ raøng maø oâng vaãn khoâng ñöa vaøo, lí do haún laø töø quan nieäm söû coù caùch bieät toân troïng veà phöông phaùp nhö ñoái vôùi VSCMù. Cuõng khoâng thaáy oâng nhaéc ñeán Nguyeãn Traõi. OÂng naøy vôùi thôøi bình trôû laïi, ñaõ ñoïc saùch xöa, nghe leänh söu taäp thô vaên Hoà Quyù Li, haün laø bieát Hoà Toâng Thoác nhö Ngoâ Só Lieân, neân vieát Dö ñòa chí (1434) daâng cho Thaùi Toâng, cheøn theâm oâng Huøng Vöông vaøo söû Vieät, theá maøNgoâ Só Lieân boû lô. Cuõng khaù deã hieåu: Tuy Bieåu daâng saùch laøm naêm 1479, Nguyeãn Traõi ñaõ ñöôïc giaûi oan, con ñöôïc laøm tri huyeän (1464), saùng taùc ñöôïc pheùp thu thaäp (1467) nhöng leänh ngöng khaéc baûn Dö ñòa chí (1447) vaãn coøn ñoù, chuyeän Nguyeãn Traõi vaãn laø chuyeän “thôøi söï”, Ngoâ Só Lieân khoân ngoan neù traùnh laø phaûi.

Veà phaàn taøi lieäu ñöôïc ghi nhaän ñeå laøm neân TT, chuùng ta ñaõ khoâng theå phaân bieät raïch roøi phaàn cuûa Leâ Vaên Höu, chöa noùi ñeán phaàn cuûa caùc caùc giaû veà tröôùc. Tuy nhieân caùc söû gia nho thaàn cuõng khoâng theå gaït heát caùc tín hieäu giuùp ngöôøi baây giôø hieåu bieát moät ít veà caùc thôøi ñoù. Leâ Vaên Höu mang tinh thaàn xieån döông chính giaùo maø coøn laïc loaøi, ñang soáng trong thôøi ñaïi oâng vua coøn ñi laøm saõi, thì khoâng theå boû nhöõng söï kieän cuûa caùc oâng, baø saõi taêng luïc ñaõ ghi cheùp. Ñoä cheânh leäch ít veà yù thöùc heä ñoù khieán coøn laïi daáu veát veà moät thôøi coù nhöõng ñaëc ñieåm raát khaùc xa vôùi caùc ñôøi sau. Söï maâu thuaãn giöõa quan nieäm vieát söû cuûa Nho gia vaø nhöõng ghi cheùp cuûa Phaät gia ñaõ khieán cho Ngoâ Só Lieân cheâ “lôøi ghi coù phaàn quaùi ñaûn... röôøm raø, chæ laøm loaïn maét”, nhöng caû ñeán oâng cuõng khoâng theå gaït heát ra neáu khoâng muoán khoâng coøn gì ñeå thaønh quyeån söû. Traùi ngöôïc laïi, tuy cheâ chuyeän quaùi ñaûn nhöng vì nhu caàu caàn coù moät thôøi khai saùng, oâng phaûi ñem vaøo truyeän Hoàng Baøng ñaày tieân roàng, thuoàng luoàng, treû con ñaùnh giaëc, ruøa xaây thaønh... vôùi nhöõng lôøi bieän minh xueâ xoa. Cho neân khi Nho gia cheâ bai ñoái thuû, chuùng ta vaãn thaáy ñöôïc hieåu bieát theâm qua chöùng côù haïch toäi: Leâ Vaên Höu cho bieát caùc vua Lí khaùc xöng laø “Vaïn thaëng”, “Phaät”, Ngoâ Só Lieân cho ta thaáy moät doøng söû kí taêng ñaïo ngöï trò trong caùc trieàu tröôùc oâng.

Laø ngöôøi sau, kieán thöùc nhieàu hôn, tieáp xuùc saùch vôû nhieàu hôn neân Ngoâ Só Lieân coù theå ñieàu chænh “nhöõng choã ghi cheùp coøn chöa ñuû” keå caû “söûa ñoåi vaên töï... choã chöa ñaùng” cho neân duø khoâng coù nguyeân baûn ÑVSK ñeå so saùnh, ta cuõng nghó ñöôïc raèng thôøi Baéc thuoäc cuûa Ngoâ Só Lieân ñaõ ñaày ñuû hôn cuûa Leâ Vaên Höu. Vaø Ngoâ Só Lieân coøn caûi chính moät sai laàm cuûa Leâ Vaên Höu – göôïng gaïo ñaåy qua loãi cuûa ngöôøi khaùc, khi noùi veà naêm vua Toáng gôûi thö sang Vieät laø 980 chöù khoâng phaûi 971. OÂng cuõng giuùp ta ngôø raèng Leâ Vaên Höu khoâng phaûi chæ vieát ñeán heát ñôøi Lí maø coù tham gia vieát söû caû ñaàu Traàn. Ñoù laø chuyeän naêm 1252, Thaùi Toâng ñaùnh Chieâm Thaønh, Ngoâ Só Lieân theo Phan Phu Tieân cheùp raèng ñaõ baét ñöôïc vôï vua Chieâm chöù khoâng phaûi chính oâng ta. Lôøi phaân traàn vieän daãn theâm Leâ Vaên Höu, noùi raèng oâng naøy laø ngöôøi (söû quan) ñöông thôøi phaûi bieát roõ ñaõ baét ñöôïc ai, neáu baét ñöôïc ñuùng oâng chuùa Chieâm thì haún ñaõ cheùp cuøng vôùi vieäc oâng vua Lí baét Saï Ñaåu? Chöùng côù thaät moûng manh nhöng cuõng laø ñieàu ñaùng ñeå yù. Bôûi vì ñieàu ñoù khoâng coù gì traùi vôùi truyeàn thoáng vieát thöïc luïc cuûa söû quan Leâ Vaên Höu laøm vieäc döôùi trieàu Traàn caû.

Vieäc söû duïng caùc loaïi taøi lieäu muoän khieán Ngoâ Só Lieân maéc phaûi khuyeát ñieåm laø ñem theâm sai laïc vaøo söû, chöùng côù lôùn laø theâm moät trieàu ñaïi Trieäu Quang Phuïc vaøo thôøi Baéc thuoäc vôùi caû moät loaït thaàn töû töø cuûa mieáu ñeàn. Tuy nhieân, laøm ngöôøi cuûa bieán loaïn, töøng troâng thaáy söï thaønh baïi ñaõ qua, Ngoâ Só Lieân laïi coù kinh nghieäm saâu saéc ñeå neâu nhöõng nhaän xeùt veà trieàu Traàn giuùp ngöôøi sau hieåu roõ, nhaát laø ñoái vôùi traän chieán thaéng quaân Nguyeân.

Vôùi trieàu Leâ ñöông ñaïi, söï vieäc ñöôïc ghi cheùp nhieàu hôn, caû trong laãn ngoaøi. Lieân heä vôùi trieàu ñaïi, nhöõng cuoäc noåi daäy nhoû vaãn ñöôïc ghi cheùp, taøi lieäu cuûa nhaø Minh ñöôïc khai thaùc. Veà beân trong, söï vieäc ñöôïc ghi ñeán töøng ngaøy lieân tuïc, khoâng nhö tröôùc kia, söû quan chæ chuù yù luùc coù thay ñoåi trieàu ñaïi, luùc coù vua môùi leân ngoâi. Söï tæ mæ ñoù khoâng phaûi ngaãu nhieân maø coù. Khaû naêng ñieàu khieån cuoäc chieán khieán caùc laõnh tuï Lam Sôn ghi cheùp nhieàu hôn theo tình hình caàn thieát, neân coù theå löu laïi taøi lieäu cho ngöôøi sau hôn. Baûy naêm sau khi chieán thaéng, coù moät ngöôøi ôû Noäi maät vieän bò giaùng chöùc vì “boài ñai baùn cho ngöôøi phöông Baéc, duøng... giaáy ghi caùc vieäc ñieåm binh” (chuyeän ngaøy 22/11aâl. 1434). Goïi laø “duøng laàm” haún laø moät loái noùi vôùt cho caän thaàn cuûa vua, nhöng coù theå vì thôøi thaùi bình ñaõ ñeán khieán cho ngöôøi ta thaáy giaáy tôø chaát ñoáng coù veû nhö thöøa thaõi voâ ích neân ñem ra duøng vaøo vieäc töôûng laø thöïc teá hôn, nhaát laø khi caùc oâng quan lieân tieáp ñi söù beân ngoaøi tha hoà goàng gaùnh buoân baùn vôùi ngöôøi phöông Baéc!

Theá roài söï kieän Nho Giaùo ñoäc toân taêng daàn hoã töông theo höôùng vöông quyeàn chuyeân cheá ñaõ khieán caùc söï kieän ghi cheùp trôû neân moät chieàu thu heïp vaø khoù hieåu. Naêm 1450 coù cheùp chuyeän thaùng 7 (aâl.) söù thaàn Minh ñi ñoùn vua Anh Toâng bò tuø tröôûng Daõ Tieân baét giöõ (chuyeän naêm tröôùc), luùc naøy thuaän thaû cho veà. Coù chi tieát söù thaàn laøm thô, caûnh röôùc veà Baéc Kinh, vua cuõ vua môùi deø daët nhöôøng nhòn nhau. Söï kieän naøy khoâng theå ghi ngay trong naêm ñoù ñöôïc vì naêm sau môùi coù söù nhaø Minh baùo tin vua-môùi leân ngoâi vaø 7 naêm sau thì vua cuõ gieát vua môùi. Khoâng theå hieåu boãng döng coù chuyeän nhaø Minh daøi doøng chen vaøo ñaây maø phaûi laø do chuû ñích cuûa söû quan. Thôøi gian naøy ôû Ñaïi Vieät, moät oâng hoaøng thaùi töû bò pheá (1441) vaø oâng vua beù con leân ngoâi (1442) trong ñoù Leâ Lieät, moät trong nhöõng ngöôøi nhaän meänh laäp vua thì hai naêm sau bò baét giam, ba naêm nöõa ra khoûi lao haàm, khoâng roõ thoaùt toäi vaøo luùc naøo maø vôï con chæ ra khoûi nguïc tröôùc khi söû thaàn cheùp vieäc vua Minh. Ngay trieàu vua khai saùng cuõng coù chuyeän pheá tröôûng (Tö Teà) laäp thöù (Nguyeân Long). Döï yeán ñaàu muøa xuaân 1456 coù maët cöïu thaùi töû Nghi Daân, troâng gioáng nhö vieäc hoaø giaûi cuûa hai oâng vua Minh ñeå ñeán naêm 1459 thì oâng anh Vieät gieát oâng em, gioáng nhö ôû Minh (1457). Tuy keát quaû veà sau laø khaùc, nhöng söû quan chaéc laø goác Traàn chæ coù theå laøm chuyeän caûnh caùo vöông quyeàn Leâ theo loái noùi xa noùi gaàn nhö theá thoâi. Neâu söï vieäc aáy ôû ñaây, coù phaûi söû quan muoán pheâ phaùn vieäc boû tröôûng (Nghi Daân) laäp thöù (Bang Cô) cuûa Leâ Thaùi Toâng – hay cheâ veà chuyeän boû tröôûng laäp thöù ñeán hai laàn, saép thaønh leä, traùi vôùi quan ñieåm cuûa söû thaàn? Cheùp thô cuûa söù thaàn Minh than khoùc cho tình caûnh khoán khoù cuûa vua Minh-anh, coù phaûi söû quan Vieät muoán ñöùng veà phe Tö Teà, Nghi Daân cho ñuùng tinh thaàn chính thoáng? Veà nhöõng söï kieän khaùc, ta chæ thaáy gieát oâng coâng thaàn naøy, haï oâng kia, xaù toäi oâng noï maø khoâng bieát thaät söï nguyeân nhaân taïi sao, söï vieäc tranh chaáp roái muø chæ khieán ta ñoaùn hieåu taïi sao Nguyeãn Traõi bò hoaïn quan caûnh baùo veà oâng vua haùo saéc maø vaãn coá ñöa Nguyeãn Thò Loä vaøo cung trong tinh thaàn coøn laïi cuûa oâng möu só thôøi chieán muoán coù taytrong ñeå giöõ thaân maø roát laïi cuõng khoâng baûo toaøn noåi gia toäc.

Töø laâu, ngay chính caùc söû quan cuõng bieát söû khoâng phaûi chæ laø chuyeän keá vò, ñaùnh deïp, tuyeån boå quan chöùc... Boä söû chuaån maø Ngoâ Só Lieân keå ra, boä Söû kí, theâm (Tieàn) Haùn thö.., khoâng phaûi chæ cheùp nhöõng chuyeän ñoù maø coøn noùi ñeán kinh teá taøi chính (thöïc hoaù chí), ñòa chí... Saùch Vaên hieán thoâng khaûo cuûa theá kæ XIII ñaõ ñöôïc Leâ Thaùnh Toâng duøng laøm chuaån khi sai ñuùc aán; naêm 1484 thaáy naèm trong lôøi söû “tröôùc ñaây, saùch coâng haøng naêm ban xuoáng cho caùc phuû ôû ngoaøi, nhö ...Vaên hieán thoâng khaûo, Cöông muïc...” Vaøo nöûa sau theá kæ XVIII, Buøi Huy Bích vaãn nhaéc ñeán pheùp cheùp “kæ truyeän” (thöïc hieän trong Söû kí). Vaø ngöôïc veà tröôùc, coù theå ngôø raèng Ñoã Thieän cuûa ñôøi Lí ñaõ cheùp söû theo theå thöùc naøy maø khoâng theo pheùp bieân nieân caùc trieàu ñaïi. Khoâng phaûi caùc söû quan ôû TT khoâng bieát ñeán nhöõng ñeà muïc ñöôïc ghi cheùp ôû Baéc söû, hoï ñaõ ñöa chuùng vaøo raûi raùc trong saùch nhöng khoâng theå laøm hôn. Chæ vì trong ñaø haáp thuï kieán thöùc cuûa Minh thuoäc ñöa laïi vaø nhu caàu doàn daäp cuûa söï tuyeån löïa quan chöùc môùi nhö moät phöông tieän tieán thaân trôû thaønh gaàn laø duy nhaát, caùc nho gia lo ñoïc saùch ñi thi, khoâng ñuû thì giôø ñeå laøm vieäc chuyeân moân, chuyeân saâu. Ñaõ nhaéc chuyeän naêm 1467, só töû chæ hoïc Kinh Thi, Kinh Thö nhieàu. Gaàn gioáng nhö sau naøy, ñaát Gia Ñònh “ít hoïc” nhö vua toâi nhaø Nguyeãn cheâ bai, phaûi naâng ñôõ, caùc ñieàu kieän chuyeån ñoåi vaên hoaù caàn phaûi coù thôøi gian chín muoài, cho neân caùc söû quan ghi cheùp chuyeän nhaø vua, kinh thaønh nhieàu hôn caùc ñôøi tröôùc ñaõ laø moät tieán boä roài, khoâng theå vöôït taàm cho pheùp cuûa thôøi ñaïi ñöôïc. Phaûi ñôïi ñeán Leâ Quyù Ñoân coù taâm thuaät nhieàu hôn trong moät thôøi ñaïi nhieàu bieán ñoäng vöôït ra ngoaøi khuoân khoå khu vöïc môùi thaáy coù chuùt thay ñoåi. Phaûi ñôïi nhaø nho thaát nghieäp Phan Huy Chuù may maén keâ cöùu töø saùch vôû truyeàn doøng, ngöôøi ta môùi coù taäp hoïp Lòch trieàu hieán chöông loaïi chí, maø cuõng töø ñaây phaûi thaáy theâm thaát voïng veà mong öôùc muoán tìm hieåu saâu vaøo trong quaù khöù.

Khoâng coù nhieàu taøi lieäu ñöông thôøi ñeå laïi, söû quan laáy theâm saùch cuûa thôøi ñaïi mình, hay khoâng xa thôøi ñaïi mình, ñem haún vaøo laøm taøi lieäu söû ñích thöïc – tuy khoâng phaûi laø boä maët cuûa quaù khöù nhöng cuõng taïo neân theâm moät truyeàn thoáng khaùc cho lòch söû. Ngoâ Só Lieân ñaõ môû ñaàu vôùi Hoàng Baøng thò khieán cho Ngoâ Thì Só coù nghi maø vaãn phaûi cheùp, cheùp laïi caû truyeän Trieäu Quang Phuïc ñeå theâm haõnh dieän cheâ Baéc söû thieáu soùt! OÂng khoâng laøm ñöôïc chuyeän lôùn nhö Ngoâ thì theâm baø vôï Vieät cho oâng Trieäu Ñaø trong caùc ngoâi mieáu naûy ra töø truyeàn thoáng doøng hoï chính thöùc maø oâng baùc boû. (Ñeå ñeán thôøi baây giôø, nhaân caùc khai quaät veà nhaø Trieäu ôû Trung Quoác, coù ngöôøi suy ra vieäc tìm ra moä “con Troïng Thuyû” – Vaên Vöông, ngaàm yù coøn coù naøng Mò Chaâu vaø môù loâng ngoãng bay ñaâu ñoù!)
AÛNH HÖÔÛNG CUÛA DOØNG SÖÛ KÍ NHO GIA

Doøng söû kí Nho gia taát nhieân khoâng phaûi ñaõ chaám döùt vôùi quyeån TT maø coøn keùo daøi ñeán heát trieàu Nguyeãn. Chuùt khaùc bieät theâm bôùt naøo xuaát hieän giöõa hai thôøi ñaïi khoâng phaûi laø ñieàu baøn baïc ôû ñaây. Söï khaùc bieät haún, tieán leân moät möùc cao hôn cuûa söû hoïc Vieät ñaùng leõ phaûi coù, laø do tình traïng ngöôøi Phaùp chieám ñoùng Vieät Nam. Muoán hay khoâng, ngöôøi Vieät cuõng phaûi tieáp nhaän theá giôùi khoa hoïc cuûa thôøi môùi, duø laø qua caùi loïc, qua voøng tay cuûa ngöôøi Phaùp. Hoï baét ñaàu khaûo saùt vuøng ñaát chieám ñoùng, ban ñaàu do nhu caàu thöïc teá cai trò, daàn daø ñi saâu vaøo nhöõng chuyeân ngaønh mang tính chaát voâ vò lôïi hôn. Tröôøng Vieãn Ñoâng Baùc Coå (teân Vieät thöôøng goïi cuûa Ecole Francaise d’Extreâme Orient) ñöôïc laäp ra, ñoùng truï sôû ôû Haø Noäi töø cuoái theá kæ XIX, xuaát baûn Taïp chí rieâng vaøo naêm 1901, laø moác lôùn cho vieäc nghieân cöùu Ñoâng Phaùp noùi rieâng, Ñoâng AÙ noùi chung treân khía caïnh lòch söû, vaên hoaù, xaõ hoäi... vôùi nhöõng tieâu chuaån khoa hoïc cuûa theá giôùi Taây phöông. Neàn giaùo duïc môùi cuõng ñem laïi cho moät lôùp ngöôøi nhöõng suy nghó khaùc truyeàn thoáng cuõ, ít ra laø ôû moät chöøng möïc naøo ñoù.

Tuy nhieân nhöõng baøi, nhöõng cuoán saùch nghieân cöùu veà lòch söû Vieät Nam duø doài daøo, saâu saéc ñeán ñaâu maø vieát baèng tieáng Phaùp – ngoân ngöõ cuûa chính quyeàn cai trò, duø caùc taùc giaû laø ngöôøi Vieät, thì cuõng khoâng theå naøo ñöôïc coi laø caùi moác cho neàn söû hoïc Vieät Nam môùi. Coù chaêng, moät soá ngöôøi ñöôïc ñaøo taïo laøm coâng chöùc cuûa Tröôøng, ñöôïc höôûng thuï neàn hoïc vaán môùi, ñaõ ñem kieán thöùc thaâu thaùi töø ñoù vieát ra nhöõng baøi, nhöõng saùch ít nhieàu gì cuõng khaùc vôùi thôøi xöa. Taïp chí Nam Phong mang tính chaát dilettante vaø taïp chí Tri Taân mang tính chaát chuyeân ngaønh (theo quan nieäm cuõ: oân coá tri taân) laø nôi daønh choã cho nhöõng ngöôøi ñoù. Vaø caùi moác khôûi ñaàu ñaùng keå cho söû hoïc Vieät Nam phaûi noùi laø quyeån An Nam söû löôïc (1925?) cuûa Traàn Troïng Kim. Baøi, saùch vieát veà söû Vieät thôøi môùi tuy khoâng nhieàu, khoâng coù nhöõng saâu saéc, khaùm phaù gì môùi – khoâng theå ñoøi hoûi hôn – nhöng cuõng coù nhöõng ñaëc ñieåm chung laø phaàn lôùn chuùng ñaõ thoaùt ra ñöôïc quan nieäm ñaïo lí veà söû noùi chung, Khoång Nho noùi rieâng. Caùc trieàu ñaïi Hoà, Maïc, Taây Sôn khoâng bò gheùp vaøo keû cöôùp nöôùc (cuûa vua) maø chæ laø nhöõng doøng hoï keá tuïc trong lòch söû Vieät. Tuy cuõng coù nhöõng ca tuïng veà ñaïo ñöùc caù nhaân, nhöõng an uûi veà ñònh meänh, nhöng thöôøng khoâng ai xem vieäc coù “ñöùc” nhö laø tieâu chuaån caàn phaûi coù trong vieäc naém giöõ quyeàn bính. Noùi chung, khoâng thaáy coù vieäc söû duïng caùc töø ngöõ kì thò, phaân bieät nhö cuûa Chu Hi daïy khi cheùp veà caùc nhaân vaät lòch söû. Vaãn coøn moät chuùt quan nieäm ñaïo ñöùc cuõ ñònh möùc cheânh leäch, theå hieän trong caùc ngoân töø toân xöng hay thoâ loã haøng ngaøy, nhöng khoâng phaûi laø töø yù thöùc noàng nhieät beânh vöïc thaùnh giaùo nhö xöa. Chính vì theá maø Vieät Nam söû löôïc (chuyeån teân cuõ trong laàn taùi baûn 1953) tuy chæ laø moät quyeån söû “löôïc”, quyeån thoâng söû cuûa oâng giaùo Traàn Troïng Kim vieát cho caáp böïc trung hoïc, laáy taøi lieäu phaàn lôùn trong TT, cuûa nhaø Nguyeãn, cuûa caùc taùc giaû Phaùp, quyeån söû ñoù giöõ moät vò trí khaù laâu daøi ngay sau khi ngöôøi Phaùp ñaõ ra ñi, khi ñaõ coù nhöõng toan tính vieát baèng tieáng Vieät cuûa nhöõng söû gia môùi, cuûa thôøi ñoäc laäp.

Tình hình phöùc taïp trong cuoäc chieán 30 naêm (1945-1975) khieán cho boä maët cuûa neàn söû hoïc quoác gia cuõng khoâng giaûn dò theo vôùi söï troâi noåi chính trò ñaët ñeå cho töøng vuøng cuûa ñaát nöôùc. Tình hình caøng phöùc taïp hôn khi nhöõng ngöôøi vieát söû “trôû veà vôùi daân toäc”, laïi mang caû quaù khöù vaên hoaù cuõ aån giaáu ñaâu ñoù ñeå chuùng laïi xuaát hieän döôùi nhöõng daïng hình môùi, nhaân danh lí töôûng khoa hoïc hay cuûa moät lí töôûng chính trò. Ñoïc ngöôøi xöa coù theå thaáy nhöõng vöôùng víu cuûa ngöôøi nay, vaø ñoïc ngöôøi nay coù luùc töôûng chöøng ngöôøi xöa ñaõ hieän veà vôùi aùo muõ khaùc, loaïi aùo caëp ñoâi, caëp ba, phaàn trong khoe ra vôùi phaàn ngoaøi.

Töø 1955, vì Mieàn Nam coù moät cheá ñoä theo Taây Phöông (tö baûn), theo moät chöøng möïc naøo ñoù, söû hoïc ñöôïc xem laø taùch rôøi vôùi chính trò, vôùi chính quyeàn ñöông chöùc neân töø trong caùc tröôøng ñaïi hoïc thaáy xuaát hieän moät soá saùch nghieân cöùu chuyeân ñeà theo cung caùch giaûng daïy ôû phöông Taây. Tuy nhieân nhö ñaõ noùi, quaù khöù laïi xuaát hieän laãn loän vôùi hieän taïi theo tinh thaàn daân toäc hueânh hoang, coù khi pha laãn moät vaøi quan nieäm xöa cuõ veà ñònh meänh, veà ñaïo ñöùc trung trinh cuûa caùc nhaân vaät voán chæ laø taùn roäng töø TT. Ñieàu ñoù caøng hoãn ñoän nhieàu hôn ôû nhöõng “söû phaåm” treân thò tröôøng saùch baùo, cuûa nhöõng ngöôøi cöù töôûng bieát ñöôïc chöõ laø vieát ñöôïc söû. Söû hoïc laø moät khoa hoïc, laø moät yù nieäm khoù chaáp nhaän neân coù nhieàu ngaønh khaùc laán saân vaøo söû ñeå trôû thaønh söû kí. Nhaø chính trò trong nieàm u uaát cuûa ngöôøi daân maát nöôùc, ñem phoùng ñaïi quaù khöù daân toäc ñeå veõ ra moät töông lai huy hoaøng. Töông lai ñoù coù veû ñaõ trôû thaønh hieän thöïc trong thôøi ñaïi ñoäc laäp, neân nhaø “nghieân cöùu” thaáy quaù khöù kia ñuùng laø hieän thöïc cuûa thôøi ñaõ qua, lieàn toâ veõ theâm baèng ngoân töø khoa hoïc, trieát lí mình thu nhaän cuûa thôøi nay. Do ñoù, Khoång Nho bieán thaønh Vieät Nho, daân Vieät khoâng coøn laø moät nhuùm ngöôøi ôû Giao Chæ / Giao Chaâu nhö cuûa Ngoâ Thì Só hay laán leân hoà Ñoäng Ñình nhö cuûa Ngoâ Só Lieân maø laïi ñuùng laø chuû nhaân oâng cuûa ñaát toäc Haùn, neân coá giaønh laáy Haø ñoà, Laïc thö veà mình! Chính trò, huyeàn söû ñaõ trôû thaønh lòch söû – trong öôùc mô. Tinh thaàn daân toäc cuûa thôøi môùi ñaõ laøm ñaûo loän noäi dung ñoàng vaên xöa cuõ. Khoâng phaûi ngöôøi Haùn daïy daân Vieät maø daân Vieät ñaõ khai phaù vaên minh cho daân Haùn. Tieán trình vöông hoaù khoâng ñi theo doøng ñòa lí baéc – nam maø laø chuyeån hoaù töï beân trong giöõa hai daân toäc treân cuøng ñòa vöïc, trong ñoù daân Vieät laø chuû theå phaùt taùn. Tuy nhieân, khi cho raèng töông quan Thieân trieàu / phieân thuoäc cuûa quyeàn löïc cuï theå trong quaù khöù phaûi hieåu ñaûo loän trong laõnh vöïc vaên hoaù, nhaø “nghieân cöùu” trieát gia muoán thaønh söû gia – vaø nhöõng ñoà ñeä noái tieáp trong vaø ngoaøi nöôùc cho ñeán baây giôø, ñaõ ñeå loä ra moät tinh thaàn töï ti daân toäc raùng che maø khoâng kín. Ngoâ Só Lieân ñaõ ñaåy ñaát nöôùc leân ñeán hoà Ñoäng Ñình, ngaøy nay ngöôøi ta chæ môû roäng noù saâu vaø xa theo vôùi ñaø toaøn caàu hoaù ñaáy thoâi!

Treân phaàn ñaát Daân chuû coäng hoaø ngöôøi ta cuõng thaáy nhöõng hieän töôïng töông töï, taát nhieân khoâng phaûi laø gioáng-nhö-in. Buoåi ñaàu choáng Phaùp, kieán thöùc mang töø Haø Noäi thuoäc Phaùp coøn coù taùc ñoäng treân nhöõng baøi vieát maø chính quyeàn khoâng quan taâm xeùt neùt xem noù coù gioáng vôùi khuoân khoå chính trò ñích thöïc cuûa ñaûng caàm quyeàn hay khoâng (duø luùc naøy noù chöa ra maët.) Theá roài naêm 1949 tôùi – naêm 1949 coù baèng côù tieáp noái laø ñaõ quan troïng hôn naêm 1945 vaãn thöôøng ñöôïc nhaéc nhôû. Hoàng quaân Trung Hoa chieán thaéng ñe doaï ñoàn luyõ quaân Phaùp nôi bieân giôùi, khoâng yeáu ôùt nhö ñaùm quaân binh Thanh ôû theá kæ tröôùc. Taân Trung Quoác coù vuõ khí tö töôûng thôøi ñaïi laø maùcxít, nhöng thaät ra coøn caû moät quaù khöù Haùn Ñöôøng Toáng theo sau, thaønh thöû khoâng theå ngaên caûn moät hình aûnh Thieân trieàu môùi chöa kòp nhaän ra trong buoåi ñaàu. Töø ñoù, xuaát hieän moät tinh thaàn ñoàng vaên môùi giöõa hai nöôùc Vieät Trung maø yù thöùc heä maùcxít bieän minh cho söï hoaø ñoàng, ñeå “tö töôûng Mao Traïch Ñoâng” ñöôïc chaáp nhaän trong Ñieàu leä Ñaûng Lao Ñoäng Vieät Nam (1951), khoâng heà bò thaéc maéc nhö moät traøo löu vöông hoaù cuûa thôøi hieän ñaïi.

Ñieàu ñaùng quan taâm cho söû hoïc Vieät Nam töø ñaây, laø döôùi nhaõn hieäu môùi, moái töông quan giöõa ngöôøi vieát söû vaø ngöôøi caàm quyeàn ñaõ trôû laïi nhö xöa. Coù khi ngöôøi ta cuõng khoâng ngaàn ngaïi söû duïng nhöõng töø ngöõ cuõ – coù caûi bieân nhöng noäi dung töông quan quyeàn löïc khoâng khaùc. “Trung vôùi nöôùc, hieáu vôùi Ñaûng” – hay coù luùc “...hieáu vôùi daân”, nhöng nöôùc, daân laø do “Ñaûng laõnh ñaïo” – moät caùch noùi khaùc, nhö khi Leâ Thaùnh Toâng laáy laøm caên cöù ñeå haïch toäi Ngoâ Só Lieân töøng “baùn nöôùc” vaäy. Noåi baät nhaát laø coâng cuoäc nghieân cöùu veà thôøi Huøng Vöông, xoay quanh vieäc ñaép vaù da thòt, choaøng muõ maûng ñai hia cho oâng vua Huøng cuûa Ngoâ Só Lieân, baèng caùc thaønh quaû goïi laø khaûo coå hoïc vaø “tieáp caän lieân ngaønh”, ñeå cuûng coá truyeàn thuyeát cuûa Ngoaïi kæ baèng minh chöùng “khoa hoïc”. Töø lôøi cuûa laõnh tuï thuùc ñaåy: “Vua Huøng ñaõ coù coâng döïng nöôùc...”, taùc ñoäng cuûa ngöôøi caàm quyeàn thaät roõ reät. Nhöõng ñeà taøi gôïi hoaøi nghi leäch laïc nhö vaán ñeà töông quan Laïc vaø Huøng ñöôïc baøn tôùi moät caùch lô laø, laïc loõng. YÙ thöùc heä ñöôïc coi laø chính thoáng daãn daét cho nhöõng nghieân cöùu veà “thôøi chieám höõu noâ leä”, “thôøi phong kieán”, thôøi tö baûn, thöïc daân ñeá quoác. Vaø laïi cuõng nhö xöa, ngöôøi ta khoâng baøn xem söï kieän ñaõ xaûy ra nhö theá naøo maø laïi ñem so ñoï caùc söï kieän ñoù theo tieâu chuaån cuûa yù thöùc heä, khoâng theo oâng Khoång Maïnh thì theo oâng Marx Engels. Haõy ñoïc laïi lôøi Ngoâ Só Lieân beânh vöïc Khoâng Töû, Chu Hi ñeå ñoái ñaàu vôùi Hoà Quyù Li: “Töø khi coù sinh daân tôùi nay chöa coù ai noåi tieáng hôn Khoång Töû... Chu Töû ñaõ theo... thì khoâng theå nghi ngôø gì caû... Ngöôøi sau... chæ toâ chuoát cho boùng theâm... khoâng ñöôïc cheâ bai baøn caõi gì caû.” Nghe nhö lôøi cuûa oâng Buøi Thieát trong naêm 2000 ôû quyeån Ñoái thoaïi söû hoïc. Nhöng trong khi oâng naøy thaúng thaén trình baøy theo tính caùch luaän chieán thì nhöõng söû gia khaùc khoâng caàn oàn aøo nhieàu, ñaõ thöïc hieän raát trung thaønh tinh thaàn söû quan Xuaân Thu ñoù trong daïng môùi cuûa theá kæ XX. Trong muoân moät, coù theå trích daãn moät vaøi “theå thöùc Khoång Töû
– Chu Töû” cuûa thôøi ñaïi trong quyeån Theo doøng lòch söû cuûa söû gia Traàn Quoác Vöôïng (Nhaø xuaát baûn Vaên hoaù thoâng tin, Haø Noäi 1996): “teân ñoâ hoä kieâm ñaïo só Cao Bieàn” (trang 27), “boïn phong kieán phöông Baéc” (tr. 35), “hoïc giaû Taøu (khoâng phaûi Hoa, Trung Quoác, tr. 41), “Baùc Hoà... Ngöôøi laø oâng toå... (laøm) moät toång hôïp khoâng tieàn khoaùng haäu... caû Ñoâng laãn Taây” (tr. 6, 13)...

Vaán ñeà coøn laïi seõ tuyø thuoäc vaøo khaû naêng ngöôøi saép xeáp gioûi hay dôû ñeå daønh cho ngöôøi ñoïc chuùt töï do nhaän ñònh veà söû phaåm môùi xuaát hieän. Nhöng vaãn coøn söï vöôùng víu aùp löïc voâ hình cuûa caùc oâng toå vôùi ñeà taøi nöõa. Marx... khoâng bieát gì nhieàu veà phöông Ñoâng, huoáng chi laø chuyeän nöôùc An Nam, neân quyeån Lòch söû Vieät Nam taäp I coøn nhieàu choã cho söû gia tung hoaønh. Ñeán taäp II thì thaät laø moät thaûm haïi. Khoâng chaéc taïi söû gia keùm coûi. Chæ vì noù dính daáp ñeán thôøi hieän ñaïi, thôøi Marx Engels noùi nhieàu veà phöông Taây, trong luùc baèng chöùng töø ñòa phöông ñaát nöôùc coøn löu giöõ khoâng nhieàu nhöng laïi khaùc, khoù cho söï saép xeáp ñuùng theo caùc Tuyeån taäp, Toaøn taäp. Theâm nöõa, caùch hieåu veà “tính ñuùng ñaén cuûa Giai caáp” khoâng deã xaùc ñònh trong söï ñoåi thay quyeàn löïc coù tröôùc maét vaø trong töông lai, laøm ruït reø ngöôøi vieát... Nhôø chuû nghóa Mao vôùt vaùt cho söû gia coù chuyeän noùi veà noâng daân, nhieàu hôn laø veà coâng nhaân löa thöa. Nhöng trôû laïi truyeàn thoáng cuûa ñòa phöông thì quyeàn bính vaãn laø ñieàu kieän cuï theå cho vieäc vieát söû. Cho neân ngöôøi vieát caùc saùch giaùo khoa Vieät Nam cho thôøi ñöông ñaïi tröôùc maét, chæ coøn coù caùch laø trích vaên kieän Ñaûng. Hôi gioáng söû quan cheùp laïi chieáu, saéc (voán cuõng khoâng phaûi do vua xaén tay aùo vieát ra maø laø cuûa boä phaän nho thaàn löïa choïn vaên töø cho vöøa loøng baäc chuû teå).

Nguoàn thoâng tin ñeán vôùi chuùng ta ngaøy nay ñaõ nhieàu hôn xöa. Cuõng gioáng nhö Ngoâ Só Lieân höôûng nhieàu hôn Leâ Vaên Höu, Ngoâ Thì Só hôn Ngoâ Só Lieân. Duø sao thì cuõng vaãn coù haøng ñoáng saùch vôû cuûa caùc taùc giaû phöông Taây chöùng toû öu theá nghieân cöùu cuûa hoï, khaùc vaø hôn truyeàn thoáng söû hoïc phöông Ñoâng. Hình nhö nhöõng nhaø nghieân cöùu noåi tieáng cuûa Mieàn Baéc hieän nay tuy khoâng phaûi cuûa theá heä tröïc tieáp ñöôïc ñaøo taïo töø thôøi Phaùp thuoäc nhöng cuõng giaùn tieáp töø ñoù, qua caùc oâng thaày cuøng saùch vôû cuûa ngöôøi Phaùp ñeå laïi, theâm chuùt maém muoái maùc xít coá gaéng cho kòp thôøi. Bôûi vì lôùp ngöôøi sau hoï thaät laø teä haïi. Hoaëc cöùng kheàu trong moät thöù maùcxít cuûa tröôøng Ñaûng, hoaëc meâ muoäi haõnh dieän trong moät tinh thaàn daân toäc chuû nghóa roàng tieân cuûa moät neàn vaên minh ñoäc ñaùo. Hoï hung haêng hôn. Chuùng toâi ñaõ coù dòp noùi ñeán (nhoùm) oâng Buøi Thieát söû duïng quan nieäm “phuï” cuûa caùc söû quan ñem aùp duïng vaøo thôøi ñöông ñaïi – taát nhieân laø coù xueâ xoa.., vaø mang moät loái nhìn keû caû ñoái vôùi caùc taäp ñoaøn daân toäc phía Nam, baèng ngoân töø thôøi ñaïi môùi nhöng khoâng giaáu ñöôïc tö theá cuûa moät thieân trieàu nhoû maø söû quan xöa noùi thaúng thöøng hôn. (TCÑT, “Tham gia ñoái thoaïi söû hoïc”, coù in laïi trong taäp saùch naøy.) Nhöõng ñieàu naøy thì caùc baäc ñaøn anh cuûa hoï cuõng khoâng theå côûi boû heát. Caùi hoïc giaùn tieáp nhö ñaõ noùi treân khoâng giuùp hoï ruõ boû nhöõng quan nieäm xöa cuõ cuûa Nho gia truyeàn laïi, huoáng hoà laø coøn coù caùc bieán chuyeån môùi cuûng coá theâm. Vôùi söï khuûng hoaûng kinh teá noäi boä daãn ñeán “Ñoåi môùi” vaø söï suy suïp cuûa heä thoáng xaõ hoäi chuû nghóa, khi maùcxít chæ coøn laø moät nhaõn hieäu caàn thieát thì noäi dung daân toäc caøng phaûi ñöôïc ñeà cao. Quyeån TT ñöôïc taäp thaønh baèng moät tinh thaàn döïng nöôùc, giöõ nöôùc vaø tuyeân döông Thaùnh giaùo, nay ñem ra baøn laïi veà giaù trò cuûa noù, veà khaû naêng cuûa caùc söû quan xöa thaät deã coù söï taùn ñoàng, ca tuïng, theâm thaét vôùi nhöõng xeâ dòch cho hôïp vôùi thôøi ñaïi. Ñieàu ñoù thaáy raát roõ nôi ngöôøi giôùi thieäu baûn dòch 1993.

Khoâng vöôït noåi tinh thaàn Nho gia, ngöôøi ta taùn tuïng coâng choáng ngoaïi xaâm cuûa Leâ Hoaøn, coâng “thoáng nhaát” ñaát nöôùc cuûa Ñinh Boä Lónh (noái tieáp Vuõ Quyønh “neâu roõ ñaïi nhaát thoáng”), khoâng cheâ Döông Thaùi haäu nhö Nho gia nhöng laïi vaãn giöõ quan ñieåm trung trinh – moät caùch khaùc. Lôøi taùn trôï haønh ñoäng cuûa baø Döông naøy (daãn trong Tìm hieåu xaõ hoäi Vieät Nam thôøi Lí Traàn, Haø Noäi, 1981, tr. 681) töø nôi oâng Ñaëng Thai Mai, moät ngöôøi phaùt trieån kieán thöùc trong giai ñoaïn Phaùp thuoäc, chöùng toû söï lieân tuïc taâm töôûng cuûa Nho gia ñöôïc coù ñaø gìn giöõ ñeán caùc theá heä sau, khoâng theå naøo bò ñaùnh baït ñöôïc bôûi moät lôùp sôn söû hoïc khoa hoïc moûng manh.

Tinh thaàn daân toäc môùi cuõng troâi noåi theo töông quan ñoàng vaên môùi. Nhaø chính trò ñem aùp duïng sít sao toå chöùc quaân söï, xaõ hoäi cuûa tö töôûng Mao Traïch Ñoâng, tröø nhöõng phaàn coù haïi ñeán quyeàn bính cuûa mình (nhö quan ñieåm “taïo loaïn” cuûa phong traøo Hoàng veä binh, ñöôïc ruït reø baét chöôùc vì tình theá thuùc ñaåy, vôùi thaønh phaàn khaùc, vaø bò daäp taét ngay trong cuoäc côûi, troùi caùc naêm 1986-1988). Nhaø söû hoïc baøn chuyeän quaù khöù, neù traùnh gaây maâu thuaãn trong hieän taïi baèng caùch ñoå thöøa cho “thôøi phong kieán”, do bôûi moät taâm thöùc phieân thuoäc chöa thaønh hình roõ reät trong buoåi ñaàu tieáp nhaän noàng nhieät. Chöa kòp coù moät thôøi ñoàng vaên daøi yeân oån nhö cuûa Ngoâ Thì Só cho neân ngöôøi ta choäp laáy moät nöûa yù cuûa oâng ta ñeå taùn döông haønh ñoäng laøm “caùch maïng” söû kí veà quan ñieåm ñoái vôùi nhaø Trieäu, hôïp vôùi tinh thaàn daân toäc môùi. Tuy nhieân, khoâng bieát chöøng neáu vaïch ra yù “noäi thuoäc” ñi keøm yù ngoaïi thuoäc, thì ngöôøi ta laïi coù theå laáy moät nöûa cuûa Ngoâ Thì Só ñaùnh nöûa kia, cuõng cuûa oâng ta, ñeå so ñoï vôùi thôøi ñaïi cuûa mình!

Veà phía Trung Quoác, taâm thöùc Thieân trieàu cuõng khoâng deã gì xoaù boû, nhaát laø khi coù baèng chöùng ñöôïc hoïc hoûi, vaø coù ban phaùt nuoâi döôõng taän tình. Xöa moät chuùt, Toân Vaên cheâ daân An Nam mang tinh thaàn noâ leä taän caên baûn; coù ñoåi-ñôøi thì khi giaän döõ, Ñaëng Tieåu Bình cuõng quyeát “daïy (theâm) moät baøi hoïc”. Khoâng phaûi chæ ôû taàng lôùp treân. Ngöôøi coâng an Trung Quoác khi hoûi oâng Toâ Hoaøi nôi bieân giôùi: “Sao caùc ñoàng chí ñaùnh ñoàng chí Poân Poát”, lôøi ñoù khoâng phaûi laø moät yeâu caàu thoâng tin, khoâng phaûi laø thaéc maéc cuûa moät thanh nieân ñi tìm kieán thöùc ôû moät oâng giaø ñeán töø nôi xaûy ra söï vieäc, maø laø lôøi cuûa moät baäc tröôûng thöôïng traùch moùc baày treû lung laêng, laøm phieàn ngöôøi lôùn. Söï hoaø hoaõn cuûa tinh thaàn ñoàng vaên coù khi laøm dòu maâu thuaãn ñeán möùc ñoä coù leä thuoäc chen vaøo, trong khi söï khaùc bieät vaên hoaù laïi laøm taêng xung ñoät chuûng toäc. Khi quaân Minh sang thì con chaùu hoï Traàn, quan laïi uøn uøn hôïp taùc, aùt haún lôùp ngöôøi choáng ñoái. Nhöng khi ngöôøi Phaùp ñeán Vieät Nam thì ra phuïc vuï “Taân traøo” luùc ñaàu chæ coù loaïi boài thoâng ngoân Traàn Baù Loäc, con nhaø baù hoä Ñoã Höõu Phöông – maø oâng naøy khi baøy möu ñaùnh Quaûn Lòch (Nguyeãn Trung Tröïc) coøn thaáy xaáu hoå “Ñöøng noùi cho ngöôøi An Nam hay...”

Töông quan ñoàng vaên khieán cho nhöõng ngöôøi hôïp taùc khoâng thaáy khoù khaên trong vaán ñeà hoäi nhaäp. Treân vuøng ñeá quoác Trung Hoa roäng lôùn, caùc boä phaän daân chuùng ñòa phöông vaãn khoâng thaáy khoù khaên vì tieáng noùi khaùc bieät. Hoï ñaõ coù thöù chöõ vieát ñoàng nhaát ñeå phaùt bieåu yù kieán, coù saün nhöõng yù kieán ñöôïc khuoân ñuùc trong moät yù thöùc heä chung, moät taâm tình vaên hoaù chung treân taàng lôùp cao ñeå bieåu loä ra. Vì theá sau khi Leâ Taéc veà vôùi Nguyeân thì vaãn coù chöùc phaän, Hoà Nguyeân Tröøng thoaùt naïn tru di thì laïi laøm quan lôùn trong trieàu Minh. Coù bao nhieâu ngöôøi nhö theá töø Ñaïi Vieät sang maø ta khoâng bieát ñeán chæ vì khoâng coøn moät quyeån An Nam chí löôïc hay Nam OÂng moäng luïc cho ngöôøi sau nhôù laïi? Quan ñieåm cuûa Ngoâ Thì Só, nhö ñaõ baøn ôû tröôùc, khoâng coù gì laø maâu thuaãn caû maø laïi coøn cho thaáy tính chaát cuûa moái töông quan thieân trieàu – phieân thuoäc dai daúng, phöùc taïp. Möôøi maáy naêm sau khi Ngoâ Thì Só cheát ñi, Leâ Chieâu Thoáng chaïy sang caàu cöùu quaân Thanh, trong ñoù coù ngöôøi veà sau khoâng chòu roùc bím: Leâ Quyùnh. Caùc quan toøng vong ñoù chæ laøm nhö Ngoâ Thì Só, neáu oâng naøy coøn soáng. Caùc söû gia cuûa thôøi baây giôø, co ruùt trong quyeàn bính truyeàn thoáng trôû laïi, coù leõ chöa ñuû taâm thuaät vaø kieán thöùc ñeå nhaän ra duø vaãn coù caùc söï kieän töông töï tieáp noái. Hoï theo leänh quaân vöông môùi, neù traùnh ñoäng chaïm ñeán ñaøn anh trong thôøi kì tieáp nhaän, nhöng laïi huøng hoå bôùi moùc, naëng neà lôøi leõ trong thôøi kì coù xung ñoät, vaø tòt ngay trong bieán chuyeån xoay chieàu noái tieáp. Bao nhieâu hoäi nghò söû hoïc môû ra ñuû cho caùc baøi tham luaän choáng baù quyeàn baønh tröôùng phöông Baéc, ñaõ leân tieáng, vaø ñaõ lôõ laøng vì khoâng tính kòp thôøi gian?
Hoï vaãn chæ laø söû quan, nhöng coù leõ nhieàu khoå taâm hôn ngöôøi xöa. Vì theá giôùi ñaõ môû roäng hôn.
22 Gieâng 2001 Vaên hoïc thaùng Ba, thaùng Tö 2001
III SEX vaø TRIEÀU ÑAÏI
Sôùm mai leân nuùi haùi cheø, Gaëp thaèng phaûi gioù noù ñeø em ra. Em van noù cuõng chaúng tha... (ca dao) “Ngoâ Phuï quoác nhö loàn, Leâ Ñoâ quan nhö cöùt” (Dö luaän ñöông thôøi pheâ phaùn trieàu ñình Lí) Moàng moät thaùng gieâng (1501), vua veà Taây Kinh, caám caùc quan khoâng ñöôïc sai quaân côø chôû vôï con, ñó ñi theo, böøa baõi tình duïc... (Toaøn thö, XIV, 23b) Trích Trò bình baûo phaïm

(Nguyeân taéc baùu cho vieäc trò bình) 1511: Quan caùc nha moân trong ngoaøi... khoâng ñöôïc sai khieán ngöôøi döôùi quyeàn daét moái gaùi ñieám...

Sex, hieåu nhö laø giôùi tính lieân heä vôùi duïc tính khoâng thöôøng thaáy trong saùch söû. Vaãn coù theå thaáy ñaøn oâng laøm vua, ñaøn baø laøm hoaøng haäu, thöù phi – vôùi vaøi baø ngang ngöôïc nhaûy leân gheá roàng trò nöôùc khieán ñaøn oâng töùc toái gaùn cho caùc baø ñuû thöù teân xaáu xa. Giôùi tính ghi ôû ñaây laø ñieàu khoâng theå traùnh neù, nhöng ñöôïc söû quan hieåu raèng khoâng caàn baøn ñeán vì leõ ñöông nhieân cuûa söï phaân bieät phaùi tính. Roài laïi vaãn coù ñaáy, caùc quan thò aån khuaát cuùc cung phuïc vuï noäi cung hay ra maët laán aùt trieàu ñöôøng, caû ñeán tung hoaønh giöõa choán ba quaân, nhöng cuõng phaûi noùi ñeán vì ñaây laø moät toå chöùc xaõ hoäi, tuy laø rieâng cho moät taàng caáp ôû ñænh cao. Vaãn coù ñaáy caùc ñoaïn vaên phaåm bình nhöõng oâng vua meâ ñaém töûu saéc, daâm loaïn... Tuy nhieân caùc lôøi cao ngaïo naøy cuûa söû thaàn laïi chæ nhaém muïc ñích bieän minh cho moät lí thuyeát söû hoïc thieân veà ñaïo lí chính trò ñöôïc daïy doã töø caùc baäc thaày Khoång nho, caøng xa coãi goác caøng nghieâng veà moät tinh thaàn nghieâm tuùc thanh giaùo, xa rôøi ñeán möïc khinh gheùt moät sinh hoaït cô baûn nhaát cuûa con ngöôøi voán laø ñaàu moái cuûa söï toàn taïi, phaùt trieån, ñieàu maø nhöõng ngöôøi ñaïi dieän Thaùnh giaùo naøy vaãn thöïc hieän thöôøng xuyeân, vaø daân chuùng döôùi quyeàn hoï laïi ñöa leân thaønh toân giaùo, hay ít ra laø moät tín ngöôõng saâu ñaäm trong taâm hoàn vôùi nhöõng baèng côù vaät chaát khoâng theå choái caõi.
SEX VAØ CAÙC CAÁP BÖÏC NHO THAÀN

Muoán tìm tính chaát giôùi tính traàn truïi, hay coù lieân heä vôùi duïc tính trong söû Vieät phaûi ñi ngöôïc doøng thôøi gian cuûa taøi lieäu coøn giöõ laïi qua bao söûa ñoåi cuûa ngöôøi sau. Ñieàu naøy thì khoâng phaûi chæ laø chuyeän cuûa Vieät Nam – Ñaïi Vieät. Bôûi vì khoâng coù Vieät Nho maø chæ coù nho-Vieät hoïc cuûa ngöôøi Trung Quoác, cuûa Khoång Nho. Nho Giaùo qua caùc lí thuyeát gia trieàu Toáng mang tính caùch thanh giaùo gay gaét, khai trieån töø cô sôû nghi leã thích duïng cho quaân quyeàn, ñöôïc tuyeân döông trong caùc trieàu Minh Thanh. Noù coù moät thôøi gian daøi ñuû ñeå taùc ñoäng saâu xa treân caùc nho thaàn Vieät Nam vaø ñi vaøo söû saùch.

Trung Quoác khoâng phaûi chæ coù Nho Giaùo neân coå söû cuûa hoï thôøi Tam Hoaøng Nguõ Ñeá coøn coù chuyeän roàng giao phoái raûi tinh khí tröôùc saân chaàu, vaên khaéc ñôøi Haùn coøn coù hình baø Nöõ Oa vaø oâng Phuïc Hi quaán ñuoâi vaøo nhau, Ñaïo gia nhö Caùt Hoàng, moät thôøi laøm huyeän leänh Caâu Laäu ôû Giao Chæ, chæ roõ phöông caùch thi haønh tính duïc ñeå thaønh tieân thaùnh... Nho Giaùo laïi cuõng khoâng phaûi laø Toáng Nho cho neân oâng Khoång Töû ngay caû khi baøn veà ñaïo trò nöôùc cuõng khoâng phaûi chæ noùi chuyeän toân ti, cöông thöôøng moâng lung. Maø raát cuï theå. Bò vaï vì naøng Nam Töû, oâng cuõng bieát than “Ta chöa thaáy ai hieáu chính nhö hieáu saéc”, nhöng trong ñaïo Teà gia – tröôùc giai ñoaïn Trò quoác, Bình thieân haï, oâng coù daën caùch xöû trí cho ngöôøi ñaøn oâng ña theâ cuûa thôøi ñaïi oâng: “Ngöôøi thieáp duø coù giaø, neáu chöa tôùi 50 tuoåi thì cuõng neân gaàn guõi 5 ñeâm moät laàn.” (Leã kí, daãn theo Reay Tannahill, Sex in History, New York 1982, tr. 184. Baûn dòch cuûa Nguyeãn Toân Nhan: Kinh Leã, Nxb. Vaên hoïc 1998 khoâng coù caâu naøy, coù leõ vì dòch giaû ñaõ löôïc boû nguyeân baûn raát nhieàu.) Ñoù khoâng phaûi laø chuyeän rieâng tö trong phoøng kín, bôûi vì neáu khoâng giöõ yeân gia ñaïo, neáu coù xaûy ra xaøo xaùo thì haøng xoùm bieát chuyeän, maát maët, laøm sao thi haønh vieäc coâng, laøm sao laáy ñöôïc loøng tin caäy cuûa vua chuùa? Vua quan Vieät ñôøi Leâ laøm luaät theo saùch nhaø Ñöôøng khoâng theå naøo khoâng chòu aûnh höôûng: “Choàng sô vôùi vôï, ñeán 5 thaùng khoâng ñi laïi, cho pheùp ngöôøi vôï caùo leân quan sôû taïi vaø xaõ quan laøm baèng, thì maát vôï.” (Phan Huy Chuù, Lòch trieàu hieán chöông loaïi chí, Hình luaät chí, H. 1992, taäp II, tr. 327.) Vôùi ñieàu kieän keøm theo, “neáu coù con thì cho haïn moät naêm”, ta khoâng roõ, coù moät con hay möôøi con coù khaùc gì nhau, bôûi vì vôùi vôï giaø möôøi con thì khoù theo luaät laém. Maø maát vôï theo kieåu naøy thì cuõng neân doïn tieäc aên möøng!

Nho gia Vieät bình thöôøng laøm ra daùng khoâng löu taâm ñeán chuyeän ñoù. Hoï ñöôïc huaán luyeän theo moät thieân höôùng khaùc neân khoâng theå tin raèng coù yù thöùc tính duïc trong caâu noùi cuûa baäc Vaïn theá Sö bieåu. Chæ trong tinh thaàn phe phía hoï môùi saùng suoát leân khi coâng kích ñaïo Phaät: “Khuyeán thieän tröøng daâm, con ai ñeû thaùng Tö moàng Taùm?” Coøn thì hoï vaãn nghe ñeán caâu “Thö trung höõu nöõ nhan nhö ngoïc” nhöng cöù coi nhö moät lôøi khuyeán khích hoïc vaán thanh cao maø khoâng thaáy haøm yù söû duïng hình aûnh sex cuûa ngöôøi xöa, luùc chöa bò nhöõng lôøi giaùo huaán veà “leã” che laáp. Cuõng nhö khi kính caån quyø laïy Hoaøng Ñeá, leát tôùi oâm goái theo kieåu “baûo taát” hoïc ñöôïc cuûa vua Thanh, hoï cuõng coù theå töôûng töôïng nhöõng gì thaàm kín trong cung thaát nhöng cöù xöng tuïng baäc Con (cuûa oâng, baø) Trôøi (ñeû ra) theo kieåu “noùi daäy maø khoâng phaûi daäy”. Chæ coù oâng vua môùi chæ ra söï thaät khoâng ai daùm noùi ñoù, vaø coù loït ra ngoaøi, coù löu truyeàn laïi haäu theá thì khoâng phaûi qua tai, qua mieäng cuûa ngöôøi trong nöôùc, ngöôøi ôû trong nöôùc. Giaù nhö ñöøng coù oâng Taây Chaigneau giuùp vieäc cho Nguyeãn AÙnh, giaù oâng con lai teân Ñöùc khoâng di taûn qua Phaùp vieát hoài kí thì haäu theá khoâng bieát Gia Long ñaõ daïy cho caäu beù baøi hoïc sinh lí ñaàu ñôøi nhö theá naøo. Vaø ñeå ngöôøi Vieät ngaøy nay haõnh dieän ñaõ coù oâng vua, tröôùc caû ngöôøi nöôùc Mó, bieát söï giaùo duïc sinh lí cho treû con quan troïng laø döôøng naøo: Noù coù cô laøm ñaûo loän caû moät yù thöùc heä!

Nhö ñaõ bieát, quyeån TT laø do taäp hoïp söû quan nhieàu ñôøi vieát neân. Phaàn cuûa söû quan thôøi Leâ Trung höng khoâ khoác, buoäc Leâ Quyù Ñoân phaûi cheâ bai. Thôøi Leâ sô coù oâng vua ñöôïc ngaøy nay coi laø “nhaø chính trò taøi naêng, nhaø vaên hoaù loãi laïc, nhaø thô lôùn” (tieåu muïc trong quyeån saùch kæ nieäm 500 maát cuûa Leâ Thaùnh Toâng, xuaát baûn naêm 1998), tröø moät lôøi ñaâm-ngang cuûa oâng Traàn Quoác Vöôïng, nhöng ngaøy xöa oâng söû quan Vuõ Quyønh ñaõ coù theå noùi mô hoà veà caên beänh “xaõ hoäi” cuûa oâng hoaøng ñeá, moät phaàn chaéc vì e sôï lôøi noùi khoâng thanh tao, phaàn khaùc vì vaáp phaûi khaû naêng kieán thöùc y teá cuûa thôøi ñaïi. Tröôùc oâng moät theá heä, söû quan Ngoâ Só Lieân, döôùi quyeàn cuûa oâng vua luoân luoân ñeà cao thaùnh giaùo, ñaõ doïn laïi saùch söû cuõ, quyeát ñònh “leã nhaïc... chaúng coù ñieàu gì sai maø khoâng söûa ñoåi” (Bieåu daâng saùch), cho neân ñaõ xoaù boû nhieàu ghi cheùp cuûa ngöôøi tröôùc – tuy khoâng theå naøo töôùc saïch, chæ vì ngöôøi trong quaù khöù ñaõ khoâng soáng nhö thôøi oâng, ñi theo moät lí töôûng chaúng bao giôø ñaït ñöôïc cuûa taàng lôùp oâng. Söï caùch bieät ñoù thaáy raát roõ khi so saùnh TT vôùi ÑVSL, quyeån saùch tuy cuõng cuûa nho thaàn nhöng laø ngöôøi cuûa thôøi ñaïi veà tröôùc.

Chaúng ôû ñaâu trong TT thaáy ñöôïc ñoaïn vaên naøy:
“(Naêm AÁt tò, 1185) Kieán Ninh Vöông laø Long Ích ñoác suaát quan lính hôn 12 000 ngöôøi ñi ñaùnh boïn Sôn Laõo ôû saùch Linh ñeå baùo thuø traän La Ao. Quaân keùo ñeán ñoùng ôû thoân Ñoã Gia, Long Ích baét giöõ heát caû (ngöôøi ôû ñoù). Boïn Ñinh Voõ keâu than moät caùch thaûm thieát. Ngöôøi ñi theo laø Nguyeãn Ña Caåm thaáy boïn Ñinh Voõ bò baét laøm tuø, khoaùi chí beøn la maéng nhuïc maï vaø ñaùi vaøo mieäng boïn Ñinh Voõ. Gioáng rôï Laõo coù tính hung haõn beøn caén aâm haønh cuûa Ña Caåm. Ña Caåm duøng tay ñaùnh, Ñinh Voõ seïo maát caû moàm. Ña Caåm cuõng ngaõ xuoáng ñaát gaàn cheát. Do ñoù Long Ích môùi sai caùc quan chöùc laøm con caù goã khôùp moàm boïn Ñinh Voõ, xong, duøng gaäy ñaùnh cheát roài ñem phôi khoâ thòt cuûa boïn aáy”. (Cheùp gaàn nguyeân vaên trong baûn ÑVSL do Nguyeãn Gia Töôøng dòch, tr. 226.)
Chæ vaøi naêm sau (1189), ÑVSL (tr. 229) laïi cheùp veà moät boä phaän sex khaùc, “gheâ gôùm” hôn: “Nhaø vua (Lí Cao Toâng) sai Thaùi phoù laø Ngoâ Lí Tín, Ñoâ quan lang trung laø Leâ Naêng Tröôøng xeùt xöû veà vuï tranh tuïng quan Thieáu sö laø Maïc Hieån Tích. Boïn Leâ Naêng Tröôøng sôï Maïc Hieån Tích neân khoâng daùm tìm toøi tra xeùt. Ngöôøi trong nöôùc cöôøi gieãu raèng: ‘Ngoâ Phuï quoác laø lan, Leâ Ñoâ quan laø kích’.” Ngöôøi dòch vieát hoa hai chöõ lan vaø kích vì nguyeân baûn coøn theâm: “Lan vaø Kích laø hai ngöôøi cuoàng.” Toäi nghieäp ngöôøi chuù thích phaûi khoå coâng tìm kieám hai ngöôøi aáy trong söû saùch ñeå roài baøn lan man maø khoâng thaáy raèng yù veà “hai ngöôøi cuoàng” chaúng aên nhaäp gì vôùi noäi dung chuyeän keå caû. Caâu phaùt bieåu haøm yù khinh mieät, chöûi maéng ñeán taøn teä thì lieân heä gì ñeán ngöôøi cuoàng? Roõ raøng söû gia phaûi neù traùnh khi chaïm ñeán moät boä phaän sex gheâ gôùm hôn: Kích coù aâm gaàn caän vôùi “kít”, moät phaùt aâm slang cuûa “cöùt”, vaø lan laø “loàn”!
Hình nhö ñaây laø hai ñoaïn vaên ñoäc nhaát trong söû cuõ coù nhaéc ñeán boä phaän sex maø Ngoâ Só Lieân ñaõ löôïc boû coù leõ vì “thoâ vuïng” nhö oâng ñaõ cho bieát khi bieân taäp saùch xöa. Ñoaïn vaên phaùt bieåu baèng chöõ Haùn neân ta khoâng bieát ngöôøi xöa goïi aâm haønh laø gì – coù leõ cuõng gaàn gaàn nhö ngöôøi nay maø thoâi, bôûi vì caùc töø naøy mang tính caám kò (xaáu, dô nhôùp) neân coù theå vaãn giöõ nguyeân traïng qua thôøi gian. Ví duï, (Lí) Thöôøng Kieät coù theå mang teân trong cung ñình laø “thaèng Caët / thaèng Cu” cuøng vôùi teân “thaèng Cöùt” (xem sau). Tuy nhieân vôùi moät hai chuùt ghi cheùp coøn soùt laïi ñoù, ta cuõng coù dòp ñeå nghó raèng neáu ÑVSK cuûa Leâ Vaên Höu hay caùc Thöïc luïc cuûa Ñinh, Leâ coøn nguyeân veïn chaéc seõ cung caáp cho ta nhöõng cung caùch xöû trí tuy thoâ loã nhöng raát saùt thaät vôùi ñôøi soáng haøng ngaøy cuûa ngöôøi xöa nhö theá.
GIOÁNG ÑÖÏC VAØ GIOÁNG CAÙI TREÂN TRIEÀU ÑÌNH
Treân toät ñænh quyeàn bính cuûa nöôùc Vieät chæ coù moät ngöôøi ñaøn baø ñöôïc söû ta cho laø ñaõ xöng “vöông”: Tröng Traéc. “Vua nöôùc/daân Vieät” ñoù (VÑULT, 1329) laïi chæ ñöôïc vua Traàn phong laø “Phu nhaân” chæ vì caùc oâng khoâng coâng nhaän coù vua ñaøn baø. Tröôùc Traàn coù moät coâ beù (Chieâu Thaùnh) laøm keû loùt ñöôøng cho doøng hoï nhöng cuõng bò neù traùnh chöõ “vöông”, chæ ñöôïc goïi laø Chieâu Hoaøng. Chuùng ta ngöôøi ñôøi nay vaãn khoâng theå tranh luaän ñöôïc gì nhieàu hôn. Chuùng toâi töøng nhaéc ñeán caùc daáu veát raát nhieàu trong thôøi coù söû veà vai troø noåi baät cuûa ngöôøi phuï nöõ Vieät naém giöõ gieàng moái truyeàn thoáng. Tuy nhieân laïi cuõng bieát raèng vieäc caàm quyeàn thaät söï laø cuûa ngöôøi ñaøn oâng thuoäc doøng nöõ chöù khoâng phaûi laø ñaøn baø. Coù leõ, theo vôùi thôøi gian, toå chöùc xaõ hoäi phöùc taïp hôn, nhaát laø traûi qua ngaøn naêm thuoäc trò, ngöôøi chuû teå mang vöông hieäu cuûa heä thoáng quaân quyeàn Baéc phöông khoâng theå laø ñaøn baø tuy söï ghìm giöõ cuûa thoùi tuïc ñòa phöông vaãn coøn giöõ laïi cho hoï moät ñòa vò cao trong xaõ hoäi maø vôùi thôøi gian cuõng phaûi thu heïp daàn.
Töø uy löïc cuûa truyeàn thoáng chuyeån qua söùc maïnh cuûa giôùi tính
Chính vì nhaän ra söï níu keùo cuûa truyeàn thoáng noùi treân maø chuùng ta khoâng laáy laøm laï nhö caùc söû quan nho thaàn veà vieäc caùc oâng vua Ñinh, Leâ vaø vaøi oâng vua Lí ñaõ laäp nhieàu hoaøng haäu. “Hoaøng haäu” chæ laø moät caùch goïi thuaän tieän cho söû quan khi phaûi noùi veà vôï caùc oâng vua. Ñuùng, ñoù chæ laø vôï caùc oâng Ñinh Boä Lónh, Leâ Hoaøn, Lí Coâng Uaån..., giaûn dò coù theá maø thoâi. Tuy nhieân vaãn coù ñieàu noùi theâm veà caùc baø vôï naøy vôùi vai troø khuaát laáp nhöng khoâng che giaáu heát söï thaät lòch söû beân döôùi caùc danh hieäu vöông giaû vay möôïn cuûa hoï.
Ta chuù yù ñeán moät soá hoaøng haäu coù chöõ “quoác” keøm theo: Kieåu Quoác, Coà Quoác cuûa Ñinh Tieân Hoaøng, Trònh Quoác cuûa Leâ Ñaïi Haønh, Taù Quoác cuûa Lí Thaùi Toå. Haún khoâng phaûi caùc baø ñoù voán coù teân cuøng aâm, mang yù nghóa xa laï khaùc nhau nhöng do söï dieãn dòch cuûa söû quan, ñaõ taïo ra söï ñoàng aâm baét buoäc. Sau ngaøn naêm Baéc thuoäc, ngöôøi thuû laõnh ñaõ xöng vöông thì caùc baø vôï phaûi ñöôïc goïi vôùi teân trang troïng cuûa taàng lôùp thöôïng löu Trung Quoác. Tröø baø Ca OÂng coøn coù daùng Di Laõo goác nhö cuûa Ñinh, teân caùc baø khaùc ñeàu nghe raát keâu: Ñan Gia, Trinh Minh, Ñaïi Thaéng/Thaùnh Minh (Döông Haäu), Phuïng Caøn Chí Lí, Thuaän Thaùnh Minh Ñaïo. Vaäy thì chöõ Quoác treân chæ coù nghóa laø “nöôùc”, caùc baø treân laø ñaïi dieän cuûa moät “nöôùc”. Daáu veát taøn dö cuûa chöõ Quoác ôû cuoái ñôøi Traàn laø vieäc phong cho baø Thaùi tröôûng coâng chuùa Thieân Hinh ôû “Laïng Quoác” (Laïng Sôn.) Caùc oâng vua coù toân hieäu chöõ Haùn daøi daèng daëc, caùc baø vôï coù teân sang caû, haún laø do caùc quan hoïc chöõ Haùn/nho (hay chính ngöôøi Haùn nhö tröôøng hôïp Hoàng Hieán cuûa Leâ Hoaøn) ñaët ra. Hoï ñaõ töøng ghi cheùp söû kieän cuûa trieàu ñaïi döïa theo caùc bieán ñoäng töông töï ôû phöông Baéc: Chuùng ta ñaõ thaáy söï töông ñoàng trong cuoäc tranh chaáp giöõa Ngoâ Xöông Vaên vaø Ñinh Boä Lónh vôùi chuyeän giöõa Haïng Vuõ vaø Löu Bang, chuyeän Leâ Hoaøn cöôùp ngoâi Ñinh ñöôïc dieãn taû nhö cuoäc binh bieán Traàn Kieàu cuûa Trieäu Khuoâng Daãn laáy ngoâi nhaø Haäu Chu. YÙ thöùc baét chöôùc cho ñöôïc ngang taàm vôùi ngöôøi cai trò cuõ khieán cho caùi coång ngoaøi cuûa kinh ñoâ Hoa Lö mang teân moät bieân aûi cuûa Trung Quoác, cöûa Ñoàng Quan, nôi ñoù thay vì coù quan quaân bò löu ñaøy canh chöøng sa maïc, laïi coù ngöôøi ñaày tôù (hoaønh) töôùc Phuùc haàu teân Ñoã Thích, nguû giöõa trôøi naèm thaáy sao rôi vaøo mieäng, nhaân dòp trôû veà nhaø chính, lieàn laøm vieäc thí nghòch töôûng laø ñeå hoaøn thaønh thieân meänh ñöôïc trao. Nhöõng cuoäc phaân tranh sau khi thaønh phaàn ñeá quoác Ñöôøng ôû phöông Nam suïp ñoå cuõng taïo neân nhöõng laõnh chuùa ñòa phöông maø hình töôïng Thaäp nhò söù quaân khoâng phaûi chæ coù 12 ngöôøi, ñaõ cho ta thaáy tính chaát manh muùn cuûa noù. Ngoâ Quyeàn xöng vöông treân phaàn ñaát ñoâ hoä cuõ, phaûi coi ñoù laø nöôùc, nöôùc Ñoâ Hoä. Nhaø Ñinh coù teân nöôùc ñöôïc ghi laïi laø Ñaïi Coà Vieät nhöng coøn löu daáu teân cuûa trieàu tröôùc khi phong cho oâng laõnh chuùa Leâ Löông ôû moät vuøng AÙi Chaâu maø quyeàn haønh oâng hoaøng ñeá khoâng vôùi tôùi, laø “AÙi Chaâu, Cöûu Chaân Ñoâ quoác dòch söù”, nghóa giaûn dò laø “oâng quan phuïng meänh coi ñaát AÙi Chaâu, Cöûu Chaân cuûa nöôùc Ñoâ (hoä)”. Thaät ra ñaây laø oâng vua nhoû, cuõng nhö voâ soá vua nhoû khaùc chieám quyeàn treân thaân xaùc tan raõ cuûa cöïu phuû Ñoâ hoä. Tính chaát lieân minh khu vöïc cuûa thôøi kì haäu thuoäc ñòa thaáy roõ vôùi nhieàu tröôøng hôïp thôøi Ngoâ, Ñinh, Leâ. Ta bieát ñöôïc nhaø Lí aùp duïng lieân heä hoân nhaân ñeå laáy vaây caùnh laø nhôø taøi lieäu ghi laïi doài daøo hôn nhöng ñieàu ñoù khoâng phaûi ñaõ khoâng töøng xaûy ra veà tröôùc. Caùc baø ñöôïc coi laø hoaøng haäu ngang nhau coù nguyeân nhaân haún laø töø nhöõng theá gia ngang ngöûa quyeàn haønh trong vuøng, nhöõng taäp hoïp ñòa vöïc hoaëc cuõng töï xöng laø “quoác”, hoaëc ñöôïc naâng caáp laø “nöôùc” ñeå ngang taàm vôùi phía thoâng gia. Vaø söû quan thôøi ñaïi cuõng laïi coù moät maãu hình phöông Baéc ñeå chính danh cho söû söï: lòch söû Xuaân Thu Chieán Quoác vôùi caùc “nöôùc” tranh giaønh nhau treân quyeàn bính toät ñænh maø khoâng maát söï giaùn ñoaïn giao tieáp beân döôùi, ôû ñaây laø cuûa cöïu thuoäc ñòa phöông Nam. Baø Coà Quoác coù theå xuaát thaân töø taäp ñoaøn Ñinh caàm quyeàn keøm trong danh hieäu nöôùc: (Ñaïi) Coà Vieät – “ñaïi” chæ laø chöõ Haùn cuûa “coà”; Kieåu Quoác laø cuûa toäc ñoaøn Kieåu thôøi tranh chieán maø Ñinh thu phuïc; Trònh Quoác laø töø moät taäp ñoaøn Thaùi naøo ñoù nhö ta seõ thaáy xuaát hieän nhieàu veà sau. Taêng luïc Tröông Ma saùng taïo ra caùc danh hieäu naøy chaêng?
Quan nieäm veà söï ñoái khaùng taäp ñoaøn trong tính caùch chieán tranh khu vöïc ít nhieàu gì cuõng cho thaáy rôi rôùt cuûa hình thöùc xung ñoät boä laïc, trong ñoù tuø binh nöõ ñöôïc coi nhö laø chieán lôïi phaåm, theå hieän nôi vieäc Leâ Hoaøn söû duïng caùc ngöôøi vôï lôùn nhoû, caùc ngöôøi haàu caän, ca kó cuûa chuùa Chaøm sau traän chieán 982. Vaø cuõng chính trong taâm thöùc thôøi ñaïi ñoù maø caùc baø vôï “Di” coù quyeàn “tay hoøm chìa khoaù” moät khu vöïc nhö döôùi ñôøi Lí tieáp theo ngay sau ñoù, coøn nhöõng ñöùa treû sinh ra, voán thöôøng bò ruoàng boû vaøo thôøi gian sau, luùc naøy laïi ñöôïc coâng nhaän chính thöùc, ñöông nhieân höôûng quyeàn lôïi nhö caùc anh em khaùc meï khaùc ñeå roài theo khaû naêng rieâng, cöôùp ñöôïc chính quyeàn, noái nghieäp cha duø vôùi sinh hoaït khaùc laï ñaõ khieán cho söû quan ñaåy vaøo ñòa vò toäi nhaân cuûa lòch söû: Ñoù laø tröôøng hôïp Leâ Ngoaï Trieàu ta ñaõ baøn tôùi.
Söï söû duïng nöõ tuø binh cuûa phe chieán thaéng ñöông nhieân laø coù tính chaát eùp buoäc nhöng cuõng coù theå thaáy laø ñieàu bình thöôøng. Tröôøng hôïp gaëp phaûn khaùng nhö Mò EÂ laø ñaëc bieät. Lí Thaùi Toâng laø “the right man in the wrong place”. OÂng haáp taáp khoâng löôøng ñöôïc taâm caûm cuûa keû thaáy caûnh nöôùc maát nhaø tan coøn sôø sôø tröôùc maét, vaø coøn coù soâng nöôùc thuaän tieän beân caïnh tuø binh, chöù neáu oâng töø töø ñöa veà Thaêng Long, an trí ôû cung Ngaân Haùn xaây xong thì Mò EÂ haún cuõng nhö Baø chuùa Laãm, Baø chuùa Deät Lónh naøo ñoù ñöôïc chia phaàn ruoäng cuûa oâng hoaøng ñeá ñieàn chuû, seõ thu luùa ruoäng, troâng coi quan noâ tì troàng daâu nuoâi taèm, an höôûng phuùc môùi, khoâng caàn phaûi taïo ra moät caùi cheát baát ñaéc kì töû laøm hoaûng sôï oâng vua cuûa moät thôøi laãn loän thaàn ngöôøi, phaûi xaây mieáu ñeàn ñeå caàu xin tha thöù. Caùc nho thaàn veà sau cuõng chæ laø laøm vieäc phuï hoaï, taùn tuïng ngöôøi cheát theo quan ñieåm cuûa mình hoïc ñöôïc, vöøa toû loä ñöôïc söï thoâng thaùi vöøa ñeå vôùt vaùt uy tín cuûa ñaáng quaân vöông voán chöa töøng soáng nhö mình töôûng.
Sinh hoaït rieâng tö ôû cung ñình tuy khoâng baøy toû nhöng ta thaáy ñöôïc söï bieåu loä tính duïc trong caùc teân cung ñieän. Boû qua caùc teân sang caû thì ta thaáy “cung” chæ laø “phoøng”, “ñieän” chæ laø “nhaø” ñeå hieåu nhöõng dieãn bieán beân trong maø khoâng ngaïc nhieân. Leâ coù caùc ñieän Phong Löu, Töû Hoa, Boàng Lai, Cöïc Laïc, vaø choã naèm nguû ñöôïc goïi laø Tröôøng Xuaân. Caùc danh xöng cuøng yù nghóa höôûng thuï xaùc thòt ñoù khieán ta ngôø raèng ngöôøi ñaët teân laàu Ñaïi Vaân maø Leâ Hoaøn khoe vôùi Toáng Caûo, haún coù chuû yù lieân heä vôùi chuyeän “maây möa”. Lí Thaùi Toå cho môû cöûa Phi Long thoâng vôùi cung Ngheânh Xuaân, coù nghóa laø con roàng cao caáp seõ ñi qua cöûa aáy ñeå höôûng thuù vui chaên goái, cuõng nhö taát phaûi naèm chung vôùi cung nöõ neân moät choã ôû cuûa nhöõng ngöôøi naøy coù teân laø Long Thuî (coù leõ neân söûa chöõ “thuî” cuûa baûn chính thaønh: ConRoàngmoûi-meät-thieáp-ñi), cuøng teân vôùi ñieän Long Thuî ñöôïc giaûng raønh reõ: “laøm choã cho vua nguû nghæ”. Cung Long Thuî ñöôïc xaây cuøng vôùi cung Thuyù Hoa cho cuøng muïc ñích, vaø khi nôi naøy xong thì coù vieäc khaùnh thaønh trang troïng, ñaïi xaù, ban thöôûng, trong khi söû quan khoâng heà noùi ñeán cuoäc khaùnh thaønh naøo khaùc. Lí Nhaân Toâng thì coù cung Hôïp Hoan (1089) maø söû quan khoâng caàn phaûi giaûi thích coâng duïng cuûa noù, chuùng ta vaãn coù theå hieåu ngay.
Vì Lí coù chuùt ñoåi khaùc. Laø daân löu vong, Lí khoâng coù cô sôû baûn thoå ôû Hoa Lö neân phaûi döïa vaøo binh löïc vaø heä thoáng toân giaùo coù saün maø phaù vôõ truyeàn thoáng ñòa phöông. Vaãn coøn caùc baø vôï mang chöùc “hoaøng haäu” nhöng chen vaøo laø moät phaân bieät caáp böïc, cho baø vôï mang teân Laäp Giaùo ñöùng treân heát vôùi quy cheá xe kieäu vaø y phuïc khaùc haún nhöõng ngöôøi kia. Söï dôøi ñoâ veà gaàn guõi truù quaùn queâ nhaø, vôùi thuû phuû Ñaïi La cuõ coù thoùi tuïc sinh hoaït thuoäc ñòa haún laø quen thuoäc hôn so vôùi thôøi ôû hang ñoäng Hoa Lö , ñaõ ñem laïi töï tín cho trieàu môùi hôn, neân laïi coù söï ñoåi thay. Lí Coâng Uaån coù ba baø hoaøng haäu môùi maø yù nghóa loaïi boû nhöõng ngöôøi cuõ naèm trong ghi cheùp “laïi laäp ba hoaøng haäu” vaø teân môùi ñaàu baûng cuûa hoaøng haäu Taù Quoác. Nöôùc baây giôø chæ coù moät, vaø vò theá toân giaùo phuø trôï phaûi theo baø Laäp Giaùo tuït xuoáng sau cuøng. Töø ñaây, aûnh höôûng vaøo trieàu chính cuûa ngöôøi phuï nöõ Ñaïi Vieät khoâng chæ döïa vaøo truyeàn thoáng cuõ nöõa maø ñi theo quy trình chung nhaát cuûa nhaân loaïi caùc thôøi trung coå, laø söû duïng aâm möu cuûa gioáng caùi chen chuùc trong moät cung ñình phöùc taïp, nhieàu thöù böïc nhöng cuõng deã ñaûo loän.
Ñieàu ñoù thaáy ngay trong ñôøi thöù hai cuûa nhaø Lí. Lí Thaùi Toâng vaãn laäp 7 hoaøng haäu nhöng coù moät heä thoáng cung ñình (1041) hôïp vôùi tình hình môùi trong ñoù coù theâm nhieàu vôï nhoû khaùc chuûng loaïi (nhö ngöôøi hoï Ñaøo ôû Chaân Ñaêng taây baéc 1033), vaø haún oâng khoâng chöøa caùc nöõ tuø binh Chaøm taäp hoïp vaøo cung Ngaân Haùn 1046 – caùi teân coù yù nghóa cuûa moät söï xa caùch ñöôøng ñaát maø nay laïi ñöôïc tieáp caän chung chaï. Cho neân vò trí “hoaøng haäu” thaáy laø bình thöôøng trong quaù khöù nay coù theâm daáu veát cuûa söï thieân leäch öu aùi. TT khoâng noùi gì hôn, chuyeän naêm 1035 “laäp ngöôøi thieáp yeâu (khoâng roõ teân) laøm Thieân Caûm Hoaøng haäu, phong Hoaøng töû Nhaät Trung laøm Phuïng Caøn Vöông”. Tuy nhieân chuùng ta laïi thaáy raèng toân hieäu cuûa baø ñöôïc duøng laøm moät phaàn nieân hieäu cuûa vua sau traän thaéng Chieâm Thaønh (Thieân Caûm Thaùnh Vuõ) vaø coå tieàn gia ngaøy nay coøn giöõ ñöôïc caùc ñoàng tieàn coù chöõ “thieân caûm”, “(phuïng) caøn vöông”. Phuïng Caøn Vöông chæ ñöùng sau Thaùi töû Nhaät Toân (Thaùnh Toâng sau naøy) vaø töøng caàm quaân ñaùnh giaëc (1043), giöõ kinh thaønh khi caû vua vaø thaùi töû cuøng xuaát chinh (1037). Roài oâng maát taêm daïng, gaây thaéc maéc höõu lí cho ngöôøi sau, vì neáu oâng cheát bình thöôøng thì aét cuõng phaûi ñöôïc ghi cheùp caån thaän nhö nhöõng ngöôøi ít coù taàm quan troïng hôn oâng nhieàu.
Heä thoáng cung ñình coù thöù böïc cuûa Lí ñaõ thaønh hình, tuy coøn choâng cheânh neân khieán phaùt sinh nhieàu maâu thuaãn trong vieäc theá taäp, theå hieän baèng nhöõng cuoäc aâm möu hoaëc phaûn khaùng vuõ löïc. Thaân Lôïi (“thaèng Suy Vi”, bia Ñoã Anh Vuõ +1159) laøm loaïn trong hai naêm 1140-41, ñöôïc söû quan cho laø “töï xöng” con cuûa ngöôøi thieáp khoâng ñöôïc Nhaân Toâng thöøa nhaän nhöng coù theå laø ñuùng nhö ñaõ caùo vôùi nhaø Toáng, vaø neáu ta xeùt theo khaû naêng taäp hoïp binh löïc ñöôïc nhieàu ngöôøi theo cuûa oâng. Traùi laïi, Thieân Loäc con ngöôøi thieáp yeâu cuûa Thaàn Toâng laïi suyùt ñöôïc leân ngoâi neáu khoâng coù cuøng moät luùc caû ba baø phu nhaân tranh ñaáu theo kieåu vöøa hoái loä vôùi theá löïc khaùc, vöøa laøm aùp löïc tình caûm vôùi oâng vua chæ coøn chuùt hôi taøn, ñeå ñoåi di chieáu.
Caùi ñaø cuûa aùp löïc phaùi tính ñoù trong cung caám khieán cho uy löïc doøng nöõ ngaøy xöa ñang laây laát trong trieàu Lí, laïi coù dòp toàn taïi trong söï keøn cöïa chieám ñoaït quyeàn haønh. Vieäc caäu beù 3 tuoåi Thieân Toä (Anh Toâng) leân ngoâi laøm noåi baät vai troø nhöõng ngöôøi beân ngoaïi hoï Ñoã treân chính tröôøng. Meï Thaàn Toâng hoï Ñoã (+1145), baø noäi cuûa oâng vua beù con, ñaõ ñem em laø Ñoã Anh Vuõ vaøo naém quyeàn. Thoaùng veà tröôùc ta ñaõ thaáy coù nhöõng ngöôøi hoï Ñoã trong ñoù coù Ñoã Thieän maø ngöôøi ta ñoaùn laø taùc giaû Söû kí, ngöôøi ñöôïc leänh ñi baùo cho cha meï ruoät vieäc Thaàn Toâng leân ngoâi, chöùng toû daáu veát lieân heä baø con. Ñoã Anh Vuõ coù tieáng xaáu vôùi söû quan nho thaàn nhöng coâng tích vôùi trieàu ñaïi cuõng khoâng bò phuû nhaän cuøng vôùi bia ñaù coøn laïi ngaøy nay ñaõ giuùp cho söû gia K.W. Taylor theâm moät baøi nghieân cöùu. (“Voices Within and Without: Tales from Stone and Paper about Ñoã Anh Vuõ [1114-1159]” trong Essays into Vietnamese Past, Cornell University 1995, 59-80.) Veà sau laïi coù moät baø Ñoã (Chieâu Linh) Thaùi haäu khaùc (Ñoã Thuî Chaâu +1190) phuø trôï cho moät Ñoã An Di/Thuaän (+1188) laø em trai, leân naém quyeàn. Ñeán cuoái ñôøi caøng thaáy xuaát hieän nhieàu ngöôøi hoï Ñoã noåi chìm theo vôùi söï suy taøn cuûa trieàu ñaïi. Ñieàu ta chuù yù ôû ñaây laø vieäc Ñoã Anh Vuõ tö thoâng vôùi Leâ Thaùi haäu (Caûm Thaùnh, vôï Thaàn Toâng) khieán xaûy ra moät aâm möu trieät haï baát thaønh daãn ñeán moät suy luaän coù theå xa hôn veà xaõ hoäi, hình luaät thôøi aáy. Tính chaát tö thoâng, cung caùch chaêm lo gôõ toäi cho tình nhaân cuûa baø thaùi haäu khieán ta thaáy coù moät chuùt gì bình thöôøng theá nhaân trong sinh hoaït ñöông thôøi. Nhö moïi tình nhaân meâ meät khaùc, baø thaùi haäu trong taäp hoïp buoâng reøm trò nöôùc thay oâng vua nhoû, ñem vaøng baïc ñuùt loùt phe ñaûo chính, vaän ñoäng phaân reõ phe naøy (tröôøng hôïp ñoái vôùi Ñaøm Dó Moâng), uyeån chuyeån laøm theo luaät nöôùc ñeå laät ngöôïc theá côø thua thaønh thaéng, taïo neân moät kì tích trong chính tröôøng cuõng nhö tình tröôøng. (Ñoã Khaéc Chung coù phaûi thuoäc doøng hoï Ñoã cuûa Lí khoâng, vì thaáy oâng ta coù uy tín ngay töø ñaàu Traàn, caû tröôùc khi ñöôïc mang hoï Traàn?) Cuõng bình thöôøng ñoái vôùi thôøi ñaïi, nhö tröôøng hôïp moät oâng quan khaùc, Thieáu sö Maïc Hieån Tích tö thoâng vôùi Thaùi haäu Ñoã Thuî Chaâu maø caùc quan ñeàu neù traùnh. Chuyeän ghi cheùp trong ÑVSL vaøo naêm 1189, coù gaây cho ta thaéc maéc veà thôøi ñieåm (Maïc Hieån Tích truùng tuyeån kì thi naêm 1086, khoâng theå hieän dieän vaøo naêm 1189, chöa keå coøn laøm vieäc quaäy phaù noäi cung, vaø coøn ñöôïc söû ghi bò vua ñaøy vaøo naêm 1190 sau khi Thaùi haäu maát) nhöng coù theå ñaõ xaûy ra vaøo moät luùc naøo ñoù.* Chæ coù Thaùi töû Long Xöôûng ñi quaù giôùi haïn môùi gaây tai hoaï cho mình.
TT cheùp raèng “(Thaùi töû) Long Xöôûng thoâng daâm vôùi cung phi, vua khoâng nôõ baét toäi cheát” neân pheá laøm thöù nhaân vaø baét giam. Chuyeän naøy thì cuõng töøng xaûy ra ôû nöôùc laøm göông maãu cho Ñaïi Vieät: Trung Quoác. Tuy nhieân, ÑVSL (tr. 215) coù chi tieát laï hôn:
“Long Xöôûng coù tính hieáu saéc. ÔÛ trong cung coù cung phi naøo ñöôïc vua yeâu quyù, Long Xöôûng cuõng ñeàu tö thoâng caû. Nhaø vua raát gheùt söï voâ leã aáy. Baø Nguyeân phi laø Töø thò ñöôïc vua yeâu, Hoaøng haäu ghen beøn sai Long Xöôûng leùn luùt ñeán tö tình ñeå gaây söï ngôø vöïc cho nhaø vua, muoán raèng Töø thò töø ñoù bò vua ñoái xöû nhaït nheõo ñi. Töø thò cöù tình thöïc taâu vua. Vua giaän beøn pheá Long Xöôûng.”
Nhö vaäy coù nghóa laø trong cung vua, ngöôøi ta khaù deã daøng tö tình, töø quan trieàu vôùi meï vua, ñeán thaùi töû vôùi caùc “dì” cuûa mình, oâng vua coù bieát cuõng laøm ngô tröø phi ñoäng ñeán “cuïc cöng”. Cho neân ta khoâng laáy laøm laï veà chuyeän ñôøi Traàn. Vaø ôû ñaây laø baét ñaàu töø trong daân chuùng, duø ñaõ xaûy ra ôû nhaø haøo phuù.
Töø baûo traøng cuûa Ñinh Khuoâng Lieãn ñeán caây coät ñaù chuøa Giaïm
Söû quan nho thaàn trong khi haï buùt ñeå tuyeân döông thaùnh giaùo ñaõ gaït haún nhöõng söï kieän xaûy ra traùi vôùi yù thöùc heä cuûa mình. Ngöôøi sau bieát ñöôïc nhöõng maûnh vuïn raûi raùc laø nhôø söï voâ tình cuûa caùc oâng hay chæ vì lôùp sôn chuyeån hoaù maø caùc oâng phuû leân ñaõ khoâng che laáp ñöôïc heát quaù khöù.
Khaûo coå hoïc Vieät Nam ngaøy nay ñaõ ñaøo ñöôïc caùc coät ñaù khaéc kinh cuûa Ñinh Khuoâng Lieãn döïng naêm 973 vaø cuûa caùc naêm sau ñoù. Kinh khaéc ñöôïc oâng Haø Vaên Taán khaûo saùt kó caøng (Haø Vaên Taán, “Töø moät coät kinh Phaät naêm 973 vöøa phaùt hieän ôû Hoa Lö”, vaø “Coät kinh Phaät thôøi Ñinh thöù hai ôû Hoa Lö” trong Theo daáu caùc vaên hoaù coå, Haø Noäi 1998, tr. 786-832). OÂng cho bieát kinh (baøi chuù) khaéc treân hai loaït coät tuy coù khaùc nhau moät ít nhöng chæ laø moät baûn vôùi muïc ñích caàu thoï cuûa Maät Toâng. OÂng cuõng chæ roõ tính chaát khaùc nhau cuûa Maät Toâng vaø Thieàn Toâng, ngaønh Phaät vaãn thöôøng ñöôïc coi laø chuû ñaïo ôû Vieät Nam, nhöng qua baèng chöùng ôû caùc coät kinh naøy thì laïi toû ra chuùng coù lieân heä maät thieát vôùi nhau. Tuy nhieân söï thoâng thaùi cuûa oâng vaãn bò tính chaát “nghieâm tuùc” che chaén neân ta coù theå chen vaøo moät vaøi suy nghó thöôøng tuïc hôn.
Coät kinh coù haøng chöõ “ Tónh Haûi Quaân Tieát ñoä söù ... Nam Vieät Vöông” theâm baèng côù xaùc nhaän cho ghi daáu naêm giaùp tí keøm theo, laø coät khaéc naêm 973, naêm Lieãn ñöôïc vua Toáng phong töôùc treân. Nam Vieät Vöông laø töôùc trong nöôùc (986), nay chöùc töôùc trong ngoaøi coù ñuû cho Lieãn khaéc kinh caàu thoï mong höôûng phuù quyù laâu daøi. Nhöng loaït kinh traøng thöù hai thì roõ raøng laø daáu hieäu aên naên caàu thoï vì ñaõ gieát ngöôøi, laïi gieát moät ñeä töû cuûa Phaät, Ñaïi ñöùc Ñính Noa Taêng Noa / Haïng Lang, neân haún phaûi ñöôïc khaéc trong hoaëc sau naêm 979. Kinh vaø chuù cuûa Maät Toâng, voán qua tay thieàn sö Trung Quoác, chæ laø chöõ (maø laïi laø aån ngöõ), khoâng theå cho ta bieát sinh hoaït ñi theo caùc baøi aáy nhö theá naøo. Ñaëc ñieåm cuûa phaàn lôùn caùc heä phaùi tö töôûng AÁn Ñoä, trong ñoù coù Phaät Giaùo, laø naèm ôû söï möu tìm Giaûi thoaùt baèng suy töôûng, trong khi Maät Giaùo laïi nhaém vaøo haønh ñoäng (Sex.., sñd, tr. 222-223), nhö oâng Haø Vaên Taán thaáy hoï “chuù troïng ñeán caùc nghi leã toân giaùo thaàn bí”. Nhöng khoâng haún vì hoï “tieáp caän vôùi Ñaïo Giaùo (Trung Hoa)” – ít ra laø ñoái vôùi nhöõng ngöôøi theo Maät Toâng ôû Ñaïi Vieät, maø daáu veát ñeå laïi khieán ta phaûi nhìn veà höôùng aûnh höôûng ñoù.
Baèng côù naèm trong truyeän Man Nöông cuûa LNCQ, quyeån saùch coù thôøi ñieåm xuaát hieän cuoái Traàn, töông ñöông vôùi ÑVSL, nghóa laø khoâng bò raøng buoäc veà tính caùch thanh giaùo nhö khi ta phaûi so saùnh vôùi taùc phaåm cuûa Ngoâ Só Lieân. Moät chöùng minh khaùc laø khi Vuõ Quyønh phoûng theo truyeän cuõ ñeå vieát Taân ñính Lónh nam chích quaùi (Buøi Vaên Nguyeân dòch thuaät, chuù thích, daãn nhaäp, Haø Noäi 1993, tr. 149) oâng ñaõ daøn xeáp caûnh chuøa chieàn theo tính caùch nam nöõ rieâng bieät, hôïp vôùi phong khí Nho hoïc cuûa Haäu Leâ, ñieàu khoâng xaûy ra tröôùc luùc “söûa môùi”. Song ôû caû hai baûn cuõ, môùi ñeàu coù phaàn veà nhaø sö AÁn Ñoä bieát thuaät kì laï “laøm pheùp ñöùng/nhaûy moät chaân”, vaø khi böôùc ngang qua buïng Man Nöông ñang nguû thì khieán coâ gaùi thuï thai. Ñòa ñieåm dieãn tieán cuûa truyeän vaãn ñöôïc coi laø ôû vuøng chuøa Daâu ngaøy nay, nôi phaùt xuaát cuûa moät doøng Thieàn Toâng coù teân laø Nam Phöông. Teân ñoù, nhaø sö AÁn Ñoä ñoù, tính chaát thuï thai thaàn bí trong truyeän tích cho ta thaáy tính chaát Maät Giaùo cuûa AÁn Ñoä ôû ñaây ñaõ ñaäm neùt hôn nhöõng gì löu laïi trong saùch vôû töø Maät Toâng Trung Hoa. Khoâng phaûi chæ coù döïng ñaïo traøng laøm pheùp hoâ phong hoaùn voõ, phuïc hoå giaùng long, bay treân khoâng, ñi döôùi nöôùc, hay khaéc kinh traøng ghi baøi chuù Ñaø la ni caàu thoï ñaõ töøng duøng cho oâng vua Thieän Truù xöa... Nghi leã cuûa Maät Giaùo AÁn dieãn tieán trong caûnh uoáng röôïu, nhai thòt, aên caù, ñieàu maø Maät Toâng Phaät cuûa Mieán Ñieän thi haønh khieán cho phaùi Tieåu thöøa ôû ñaáy laáy laøm caên cöù ñeå coâng kích tính chaát taø ñaïo cuûa ñoái thuû, tuy khoâng bieát raèng nhöõng ngöôøi naøy coi laïc thuù nhö laø thöù caàn boài ñaép chöù khoâng phaûi ñeå xua ñuoåi, gheâ sôï traùnh xa. Sö ñôøi Lí ôû “giôùi tröôøng, tònh xaù coâng khai uoáng röôïu, aên thòt, ôû thieàn phoøng thì ‘gian daâm’ vôùi nhau” khoâng ñôïi ñeán Ñaøm Dó Moâng toá caùo (1198). Nghi leã Maät Giaùo AÁn coù haønh ñoäng giao hôïp nhö chöùng tích ñaït ñöôïc söï hoaø hôïp cuûa Tieåu Ngaõ (caù nhaân) vaø Ñaïi Ngaõ (vuõ truï). Ngöôøi ta khoâng xaáu hoå vì nhöõng ñieàu aáy maø coøn naën töôïng gaén leân ñeàn thôø cho theá gian chieâm ngöôõng. Vì theá caâu thaàn chuù linh nghieäm thöôøng ñöôïc söû duïng nhaát: AÙn ma ni baùt di hoàng / Om mani padme hum, coù nghóa theo tín ñoà Vieät laø “Thanh tònh: thaân, khaåu, yù” nhöng nguyeân goác laïi mang hình thöùc tính duïc laø “Hoan ngheânh chaâu baùu naèm trong hoa sen” – moät caùch noùi thanh tao hôn cuûa caâu: “Hoan ngheânh caùi lingam naèm trong caùi yoni”. (Sex.., sñd, tr. 223-225.)
Chuùng ta khoâng bieát heä phaùi (Thieàn Toâng) Nam Phöông chòu aûnh höôûng Maät Giaùo AÁn nhö ñaõ noùi treân trong chöøng möïc naøo, nhöng chuøa Daâu, qua côn Caùch maïng vaên hoaù Vieät, coøn giaáu ñöôïc ñeán nay hoøn ñaù caàu möa cuûa Lí Traàn Hoà goïi laø Thaïch Quang Phaät, “coù daùng moät sinh thöïc khí nam” nhö xaùc nhaän cuûa ngöôøi quan saùt, vaø chuøa coøn coù teân chuøa Daën (Raën), nhö laø töøng giöõ moät caùi yoni naøo ñoù. Hoøn ñaù nhö “caùi naém tay” ñoù chaúng theå naøo laø“caùi nghieân ñaù” nhö söû gia nho thaàn noùi, noù ñaõ naáp döôùi danh hieäu Phaät Phaùp Vaân trong TT, nhöng chuùng ta bieát ñöôïc ñích danh nhôø söï tranh chaáp ngoâi vò hoaøng ñeá giöõa Hoà Nguyeân Tröøng vaø Hoà Haùn Thöông qua caâu ñoá thöû thaùch cuûa Hoà Quyù Li vaøo ñaàu 1400. Caùi yoni töøng naèm treân troáng ñoàng. Vaø trong daân gian coøn coù tuïc thôø noõ nöôøng, röôùc sinh thöïc khí nam nöõ, bieåu dieãn haønh ñoäng giao hôïp, qua maët thôøi kì thanh taåy xaõ hoäi chuû nghóa, ñeå coøn taùi hieän leã hoäi Troø Traùm (laáp ñaày?) trong naêm 2001, môû maøn leã Maät laøm vieäc tính giao thaät söï cho trai gaùi laøng Duïc Mó, huyeän Laâm Thao, tænh Phuù Thoï, döôùi söï chöùng kieán cuûa phoùng vieân ngoaïi quoác quay phim laøm taøi lieäu. (Tin cuûa nguyeät san Khôûi haønh, California, soá 55, thaùng 5-2001, trang 3.) Xa tuoát veà phía nam, trong ñaàu thaäp nieân 1970, moät ngöôøi ôû Phan Thieát coøn nhôù tröôùc 1945, haøng naêm ngöôøi Chaøm thöôøng tuï veà moät khu vöïc ñoàng troáng beân ngoaøi thaønh phoá ñeå teá thaàn, vôùi nghi leã nhö troø Traùm treân. Nhöõng ngöôøi cheùp baøi chuù Ñaø la ni cho Ñinh Lieãn haún laø coù chöùng kieán nhöõng leã hoäi töông töï trong theá kæ X cuûa hoï. Baùnh daày coù daùng moät caùi yoni maø caâu veø: Truùc Pheâ coù tieäc baùnh daày, Beân AÙ haû mieäng beân naøy chaøy ñaâm, nhö moät hình töôïng veà haønh ñoäng fellatio ñaõ coù trong ngoân ngöõ thöôøng tuïc. Taäp hoïp “baùn troân nuoâi mieäng” chöùng toû ngöôøi ta ñaõ bieát veà keâ-gian / anal intercourse. Vaø thöôøng vaãn coù nhöõng töø chæ caùc haønh ñoäng cunnilingus, masturbation, zoophilia maø vì aûnh höôûng thanh giaùo cuûa giôùi Nho hoïc, ngöôøi ta chæ coøn duøng chuùng nhö nhöõng lôøi chöûi maéng thoâ tuïc maø thoâi.
Lí Thaùnh Toâng ñem boä linga yoni cuûa Chaøm veà trong traän 1069 (töø Thuyû Vaân, baéc Quaûng Trò?), tuy haønh ñoäng mang yù nghóa thu phuïc thaàn linh keû chieán baïi nhöng laïi khoâng cho ta thaáy laø dò öùng vôùi tuïc thôø Baø Chuùa Xöù, bôûi vì hoï Lí ñaõ ñaët Baø laøm chuû ñaøn Vieân Khaâu (1154), nôi voán theo yù nghóa goác cuûa noù laø choã thôø oâng Thieân, cha cuûa vua, nhö VÑULT coøn ghi. Söï tieáp nhaän khoâng gaây thaéc maéc chöùng toû trong caùc phong taëng ñaày hieåu bieát cuûa ñôøi Traàn tieáp theo: 1285 Ñòa Kì Nguyeân Quaân / Baø Chuùa Xöù, 1313 ÖÙng Thieân Hoaù Duïc / Theo Ñaïo Trôøi Sinh Soâi Naûy Nôû, vaø 1288 Nguyeân Trung / Voán Thaúng Cöùng Xuyeân Suoát (neáu ta loaïi boû yù nghóa chuyeån hoaù che laáp cuûa chöõ Haùn söû duïng maø trôû veà vôùi nghóa ñen cuûa hình töôïng cuï theå, nhö ta ñaõ nhìn thaáy yù nghóa ñaù trong caùc töôùc phong Quaû nghò, Cöông chính cho thaàn Cao Loã.) Caùc chuøa goác thôø thaàn Po Yan Dari Chaøm, vaøo thôøi kì “baéc tieán” veà sau, döôùi loát toång hôïp cuûa Baø Chuùa Xöù, ñaõ xuaát hieän ôû Mieàn Baéc hoaëc döôùi teân thoâ loã maø chính xaùc: Baø Banh / Baø Ñanh, Baø Chuùa Ngöïa, hoaëc döôùi teân chuyeån hoaù aån taøng, noâm hoaëc nho: chuøa Baø AÛ, Nhaø Naøng, Thieân Phuùc (Vaên khaéc Haùn Noâm Vieät Nam, tr. 248 / bia 1620, tr. 332 / bia 1622, tr. 474 / bia 1562). Taát caû chöùng toû moät sinh hoaït cuùng leã raát nghieâm chænh veà caùi gioáng trong suoát lòch söû Vieät.** Laïi thaáy hai tröôøng hôïp chöõa beänh hieám muoän trong ñôøi vua Lí Thaùnh Toâng vaø oâng con. Chuùng toâi ñaõ döïa vaøo truyeàn thuyeát cho tôùi ngaøy nay vaø moät sô hôû cuûa söû quan maø cho laø vaøo thôøi ñoù (Thaàn, ngöôøi vaø ñaát Vieät), caùc oâng phaùp sö ñaõ nghó raèng coù theå söû duïng thaân xaùc mình laøm phöông tieän chöõa beänh. Khoâng haún laø moät söï lôïi duïng nhöng laø moät tin töôûng kieåu cuûa Maät Giaùo ñem vaøo haønh ñoäng. ÔÛ caáp cao treân trieàu ñình thì coù moät oâng sö thöïc thuï (Töø Ñaïo Haïnh) vaø moät oâng giaùn tieáp laøm vieäc truyeàn ñaït (Ñaïi Ñieân, sö chuøa Thaùnh Chuùa daïy cho Nguyeãn Boâng.) Ñòa ñieåm chuøa, teân Caùnh ñoàng Boâng cuûa naïn nhaân maø caùc taùc giaû TT coøn bieát, ñaõ chöùng toû moät phaàn söï thaät. Caû hai thaày phaùp ñeàu laøm cuøng moät vieäc chöõa beänh laø “leûn vaøo nhaø taém” (nhö Töø Vinh, cha Töø Ñaïo Haïnh, leûn vaøo choã ôû cuûa cung nhaân), haún vì theá maø söû quan ghi laø “vieäc bò phaùt giaùc”. Thaùnh Toâng giaän sai cheùm Nguyeãn Boâng, nhöng Suøng Hieàn Haàu lô chuyeän vôï maùch. Ñieàu ñoù ñöôïc keå ôû Thieàn uyeån taäp anh ñôøi Traàn, chöùng toû ngöôøi ñöông thôøi töøng in trí theo moät lí thuyeát ñeå khoâng cho laø chuyeän ghi laïi naøy coù yù nghóa “lôïi duïng baäy baï”.
Cho neân, Lí Nhaân Toâng, chuû nhaân caùi mukhalinga Vieät Haùn, naèm trong sinh hoaït cuûa thôøi ñaïi, haún laø khoâng coù phaûn öùng phuû nhaän khi bieát raèng baûn thaân cao quyù con-Trôøi ñöôïc xöng tuïng giöõa choán trieàu ñình cuûa mình laïi ñoàng thôøi cuõng naèm trong con cu ñaù kia. Tröôùc oâng, “chuøa” coå Tuøng Sôn vaãn coù caùi linga – chuyeän naêm 1043. OÂng hoaøng ñeá - ñieàn chuû coøn chaêm chuùt ruoäng nöông, gaàn nhö khoâng boû soùt moät muøa caáy gaët, ñeå cung caáp lôïi töùc cho mình, bieát xaây caàu qua soâng ñeå noái lieàn trang traïi bao la, tính chuyeän taèn tieän tieâu pha caû khi saép nhaém maét, buoâng xuoâi hai tay, caùch soáng nhö theá cuûa con ngöôøi tuy ñöôïc thôøi theá cho naèm ôû toät ñænh xaõ hoäi, nhaát ñònh laø khoâng phuû nhaän maø coøn chia xeû vôùi nhöõng tin töôûng cuûa ngöôøi daân döôùi quyeàn mình. Nhaát laø trong tay oâng coøn coù caùc “kieán truùc sö” töøng xaây döïng ñeàn thaùp ôù phía Nam, bò baét trong thôøi cha, oâng noäi cuûa oâng. Cho neân thaùp chöùa linga, caàu kì maát ñeán gaàn 6 naêm (1088-1094), naêm 1105 laïi xaây theâm ba thaùp ôû nôi aáy nöõa, tính chaát traân troïng ñoái vôùi thaàn vaät naøy thaät khoâng theå choái caõi. Ngöôøi ngaøy nay goïi caây truï ñaù chaïm roàng ñoù laø “coät ñaù chuøa Giaïm”,*** söû quan Leâ Vaên Höu (1272) coù thaáy, ñaõ bieát noù xaây döïng gaàn hai traêm naêm tröôùc, vaø laáy hình aûnh caùi naïo söûa chöõ cao quyù cuûa thaùnh Khoång ñeå che laáp thöïc teá “thoâ tuïc” cuûa caùi linga oâng coøn bieát yù nghóa ñích xaùc. Cuõng nhö chuyeän veà caùc vua Traàn cuûa oâng.
Traàn nöõ – con gaùi hoï Traàn
Sinh hoaït tính duïc cuûa ngöôøi hoï Traàn thöôøng bò caùc söû quan ñôøi sau cheâ traùch. Vôùi oâng vua (Thaùi Toâng) thì cheâ traùch nheï nhaøng: “Choán buoàng the cuõng coù ñieàu hoå theïn”, caên cöù treân ñaïo lí: “Boû luaân thöôøng, môû moái daâm loaïn”. Nhöng vôùi oâng quan (Traàn Thuû Ñoä) thì lôøi chöûi maéng “thoùi choù lôïn” ñöôïc tung ra nhö ñeå haû aám öùc khoâng theå thoát ra heát vôùi vua. Tuy nhieân caùc chöùng nhaân ñöông thôøi thì laïi khoâng coù thaùi ñoä huøng hoå aáy. Leâ Vaên Höu chæ cheâ giaùn tieáp veà caùc caùch tung hoâ xöng tuïng, Leâ Taéc khoâng noùi moät lôøi veà sinh hoaït trong nhaø phía chuû. Hai ngöôøi kia laø thuû haï cuûa doøng hoï caàm quyeàn khoâng noùi laøm gì, nhöng Hoà Nguyeân Tröøng ñoái khaùng, ít ra cuõng thuoäc doøng hoï “cöôùp ngoâi”, theá maø trong hoài kí Nam OÂng moäng luïc, oâng naøy cuõng khoâng nhaéc ñeán ñieàu goïi laø söï daâm loaïn cuûa hoï Traàn nhö ngöôøi sau.
Phan Phu Tieân (1455) ñoå thöøa cho ngöôøi thöù nhaát (Thaùi Toâng) laø “môû moái daâm loaïn... ñaàu teâu cho Duï Toâng” sau naøy. Nhöng söû quan chæ noùi cho söôùng mieäng chöù Traàn Caûnh laáy chò daâu laø do söï saép ñaët eùp buoäc cuûa Traàn Thuû Ñoä vaø baø meï vôï Linh Töø, nguyeân Traàn nöõ – con gaùi hoï Traàn. OÂng ñaõ troán ñi nhöng thaáy “vua ôû ñaâu thì cung ñieän (xaây) ôû ñoù”, neân phaûi trôû veà. Sinh hoaït phoùng khoaùng, buoâng lung laø cuûa caû ngöôøi hoï Traàn, cuûa ngöôøi ñöông thôøi chöù khoâng phaûi do Thaùi Toâng khôûi xöôùng.
Haõy cho raèng Traàn Quoác Tuaán cöôùp Coâng chuùa Thieân Thaønh, con Thaùi Toâng, em con chuù cuûa mình, laø muoán phaù gia ñình keû ñaõ laøm tan raõ nhaø mình, tröôùc khi ñöôïc nghe lôøi troái phaûi baùo thuø cuûa cha. Tuy nhieân khi Thaùi Toâng gaû con cho ngöôøi cuøng thaân toäc gaàn (coù theå laø em khaùc meï) thì roõ raøng laø ñieàu bình thöôøng cuûa thôøi ñaïi, söû quan khoâng xoi moùi ra ñeå thaáy ñoù laø loaïn luaân. Laïi theâm, xeùt cung caùch töï nhieân cuûa Quoác Tuaán leûn vaøo nôi coâ gaùi ñaõ höùa hoân ñang ôû gia ñình ngöôøi vò hoân phu, thì ta thaáy coù söï thuaän thaûo giöõa ñoâi beân, coù söï ñoàng yù cuûa coâ gaùi, ñoàng thôøi cuõng thaáy coù söï ngang böôùng cuûa con trai hoï Traàn nhö kieåu oâng hoaøng töû Traàn Duy leûn ra ngoaøi cung ñaùnh nhau, aên cöôùp (1254) – haún khoâng phaûi vì thieáu tieàn maø chæ vì nhu caàu tung hoaønh, ñeå chöùng toû söï duõng caûm cuûa mình. Lieân heä thaân toäc trong hoân nhaân hoï Traàn do ñoù caøng choøng cheùo, khoù coù theå xaùc ñònh caùch xöng hoâ vôùi nhau theo caùch ta thöôøng duøng ngaøy nay. Cho neân ta khoâng quan taâm veà vieäc Traàn Hoaûng (Thaùnh Toâng sau naøy) laáy em gaùi Traàn Quoác Tuaán, maø chæ chuù yù raèng caäu thaùi töû môùi ñöôïc laøm vua, laáy vôï (thaùng 8 aâm lòch) vaøi thaùng (thaùng 11) laø ñaõ coù con ngay! Ñoù laø chöùng tích sinh hoaït tính duïc maïnh cuûa con gaùi hoï Traàn maø ngöôøi coøn löu laïi nhieàu baèng côù hôn vì coù thôøi soáng ñôøi daân daõ laø: Traàn thò – Traàn Nhò nöông – Hueä Haäu – Thieân Cöïc Coâng chuùa – Linh Töø Thaùi haäu (+1259), moät loaït teân vôùi ñòa vò caøng luùc caøng cao cuøng coâng tích vôùi doøng hoï caøng saâu daøy khieán cho söû quan khoù tính phaûi quay laïi xöng tuïng.
Noùi nhieàu veà baø chuùa naøy laø ÑVSL maø moät teân, suy ra coù söï xuyeân suoát caùc taøi lieäu, laø Thieân Cöïc Coâng chuùa. TT tuy cheùp sô löôïc veà thôøi nhieãu nhöông chuyeån tieáp Lí Traàn nhöng cuõng cho ta thaáy teân baø vaøo luùc thaønh laäp xong trieàu ñaïi môùi. Hoï cho bieát sau khi Lí Hueä Toâng töï töû thì baø bò “giaùng laøm Thieân Cöïc Coâng chuùa, gaû cho Traàn Thuû Ñoä (1226) ...” Tuy teân töôùc cuûa TT xuaát hieän muoän sau taøi lieäu cuûa ÑVSL nhöng coù theå söû gia saùch sau ñaõ duøng theo kieåu hoài coá, vì luùc hoï Traàn chöa laøm vua thì khoâng theå coù danh hieäu “coâng chuùa” cho Baø ñöôïc. Taùc giaû ÑVSL chaéc söû duïng noù theo thoùi quen ñôøi Traàn laø thôøi gian söû quan sinh soáng, ví duï nhö Traàn Thuû Ñoä ñaõ duøng chöõ “coâng chuùa” khi noùi vôùi ngöôøi khaùc veà vôï mình. ÑVSL coøn goïi laø “Coâ Hai hoï Traàn”. Traàn Lí coøn moät ngöôøi con gaùi nöõa ñöôïc goïi laø “Coâ Ba hoï Traàn” gaû cho Nguyeãn Ñöôøng (1215) ñeå raøng buoäc ngöôøi naøy khoûi thoâng ñoàng vôùi Nguyeãn Noän, ñeán khi ngöôøi naøy bò töû traän (cheát ngay sau ñoù) laïi gaû cho Ñoaøn Vaên Loâi (1218), moät ngöôøi con cuûa Ñoaøn Thöôïng thuû laõnh cuûa heä thoáng hoï Ñoaøn ôû Hoàng Chaâu. Vì caùc thöù böïc naøy maø ta khoù chaáp nhaän Traàn Töï Khaùnh (+1223) laø “anh” cuûa Traàn thò theo TT, vì ñaõ coù ngöôøi anh caû laø Traàn Thöøa (cha Traàn Caûnh / Thaùi Toâng). Tuy nhieân neáu xeáp Traàn Töï Khaùnh sau caû Coâ Ba, thì tuoåi oâng ta coù theå laø quaù nhoû so vôùi nhöõng hoaït ñoäng chính trò vaø quaân söï voán coù taùc ñoäng raát lôùn trong vieäc gaây uy theá hoï Traàn, daãn ñeán vieäc chieám ngoâi maø Traàn Thuû Ñoä chæ laø ngöôøi keá tuïc. Vaán ñeà coù theå giaûi quyeát neáu cho raèng hoï laø nhöõng ngöôøi cuøng cha khaùc meï. Chuùng ta raùng chôø ñôïi söï chöùng minh raønh reõ, vaø baây giôø trôû laïi vôùi Coâ Hai.
Laïi phaûi thaáy ÑVSL khoâng bao giôø lieân keát Coâ Hai vaø Coâng chuùa Thieân Cöïc: Coâ Hai hoï Traàn ñi vôùi Hoaøng töû Saûm (Hueä Toâng sau naøy), coøn Coâng chuùa Thieân Cöïc chæ xuaát hieän trong nhöõng chuyeän thoâng daâm haáp daãn vôùi ngöôøi khaùc maø thoâi. Ñieàu trôû ngaïi khaùc laø trong chuyeän thoâng daâm vôùi Toâ Trung Töø/Töï (6aâl.1211) thì saùch coù noùi roõ choàng coâ laø Quan noäi haàu Vöông Thöôïng. Coù moät Quan noäi haàu Vöông Thöôïng ôû taän Laïng Chaâu “xa xoâi hieåm trôû...” nhö lôøi Ñaøm Dó Moâng can Hueä Toâng khi oâng vua muoán daãn gia ñình leân ñaáy traùnh Traàn Töï Khaùnh, tuy raèng cuoái cuøng oâng vua vaãn coù maët nôi aáy (ñaàu 1214). Laïng Chaâu trong tranh chaáp cuõng thöôøng ñoåi chuû. Thaùng Gieâng aâl. 1212, Ñinh Khoâi ñaùnh Laïng Chaâu, cöôùp caùc taøi vaät trong nhaø Coâng chuùa Thieân Cöïc roài keùo ñi. Ñieàu naøy laø noùi veà moät Thieân Cöïc khaùc bieät vôùi Coâ Hai hoï Traàn, baø coâng chuùa cuûa naêm 1167 gaû veà cho chaâu muïc Laïng Chaâu laø Hoaøi Trung Haàu, vaø söû quan vì ghi theo loái hoài coá maø laãn loän hai ngöôøi. Baø Thieân Cöïc luùc xaûy ra caùc chuyeän thoâng daâm (1209, 1211) neáu maø cuûa Lí thì ñaõ quaù giaø, haún khoâng ñuû ñeå Phaïm Du say meâ ñeán möùc lôõ heïn quaân tình ñöôïc. Chuyeän Toâ Trung Töø thoâng daâm vôùi Thieân Cöïc laïi xaûy ra ôû Gia Laâm, nôi naøy roõ raøng laø caùch xa Laïng Chaâu, khoù theå lieân keát vôùi Quan noäi haàu Vöông Thöôïng, maø laïi gaàn vôùi Thaêng Long cuûa Coâ Hai ñang laøm nguyeân phi nôi aáy hôn, vaø coâ Hai tröôùc kia cuõng ñaõ töøng ôû trong nhaø Toâ Trung Töø. Chuyeän Phaïm Du thoâng daâm vôùi Thieân Cöïc ñaõ xaûy ra khoaûng thôøi gian Coâ Hai laáy Vöông töû Saûm (thaùng 7aâl. 1209), vaø ñieàu naøy laø ñaùng chuù yù: Phaïm Du baän bòu vôùi Thieân Cöïc, lôõ heïn quaân tình, bô vô boû thuyeàn leân boä lieàn bò hai töôùng baét ñöa cho Vöông töû Saûm gieát ñi. Khoâng phaûi ngaãu nhieân maø keû ngoaïi tình bò baét laïi ñöôïc daãn giaûi veà cho oâng choàng bò moïc söøng. Leâ Taéc (An Nam chí löôïc, tr. 222) cho bieát “hoài gaàn ñaây”, luùc chöa coù chuyeän chuoäc tieàn theá maïng thì ngöôøi choàng ñöôïc töï chuyeân gieát cheát gian phu. Teân Vöông Thöôïng cuõng coù theå hieåu theo nghóa khaùc. Ñoù laø chöõ theo loái ngaøy nay, vieát thöôøng, chæ söï toân xöng : “Vöông thöôïng” chæ Vöông töû Saûm, luùc baáy giôø ñaõ ñöôïc hoï Traàn boû Vöông töû Thaàm, toân laø Thaéng Vöông. Söï noái keát “Vöông thöôïng” vôùi Quan noäi haàu Vöông Thöôïng ôû Laïng Chaâu laø laàm laïc cuûa söû gia, hay cuûa ngöôøi sau cheùp laïi saùch. Nhö theá ta gaàn nhö ñaõ noái keát ñöôïc Coâng chuùa Thieân Cöïc vaø Coâ Hai hoï Traàn trong thôøi chöa vinh hieån, coøn ñaày quaù khöù buoâng lung, phoùng tuùng nhö nhöõng ngöôøi con gaùi, con trai khaùc cuûa thôøi ñaïi.****
Ñaõ noùi, ÑVSL khoâng chöøa nhöõng chi tieát soã saøng, thöôøng tuïc nhö trong chuyeän Nguyeãn Töï (1212), moät töôùng ngang ngöûa tung hoaønh thôøi ñaïi, ñaùnh traän bò truùng teân, veà nghæ, hôn 10 ngaøy “vì laàm lôõ aên naèm vôùi ñaøn baø neân khí ñoäc phaùt leân maø cheát”! OÂng caäu Toâ Trung Töø khoâng chöøa caû coâ chaùu neân ban ñeâm leûn vaøo nhaø (cung vua! neân bò gieát laø phaûi) roài cuõng ñöôïc chaùu Traàn Töï Khaùnh choân caát töû teá. Coâ Hai hoï Traàn “coù nhan saéc” (söû quan nhaéc laïi nhaän ñònh cuûa Vöông töû Saûm), laáy choàng tuy thuoäc doøng hoaøng phaùi, coù cô noái ngoâi Trôøi, nhöng laøm nguyeân phi cuûa moät oâng vua khoán khoå thì cuõng chaúng laø vò trí ñeå coâ boû thoùi quen luùc coøn laø ngöôøi long ñong, luùc khoâng queân nhìn sang keû khaùc,. Ñoaïn vaên cuûa ÑVSL keå laïi khoâng thoâ tuïc nhöng ñaày haáp daãn, môû roäng loái cho doøng töôûng töôïng: “Nhaø vua (Cao Toâng) sai Phaïm Du ñeán loä Hoàng ñeå huaán luyeän quaân só saép ñaùnh ngöôøi ôû Thuaän Löu. Bieát ñaõ ñeán luùc daân Hoàng ñi ñoùn maø Phaïm Du coøn cuøng vôùi Coâng chuùa Thieân Cöïc tö thoâng, khoâng ngôø qua khoûi giôø phuùt aáy thì ñaõ sai heïn vôùi ngöôøi Hoàng roài. Phaïm Du beøn leân thuyeàn theo ñöôøng soâng maø ñi ñeán beán Coå Chaâu môùi döøng laïi, roài theo ñöôøng boä ñeán xaõ A Caûo thuoäc vuøng Ma Laõng thì bò ngöôøi ôû Baéc Giang laø Nguyeãn Naäu vaø Nguyeãn Naûi baét ñöa cho Vöông töû Saûm gieát ñi.” Moät chuyeán phieâu löu tình aùi ñaày haáp daãn maø thieáu ngöôøi khai thaùc thaønh tröôøng thieân tieåu thuyeát hoaëc phim aûnh baây giôø!
Khuùc daïo ñaàu cuûa Coâ Hai hoï Traàn khieán ta khoâng laáy laøm laï vôùi sinh hoaït tính duïc cuûa ngöôøi hoï Traàn veà sau. An Sinh Vöông Traàn Lieãu nhaân nöôùc luït cheøo thuyeàn vaøo cung hoï Lí hieáp daâm cung phi tieàn trieàu (1238), tuy vaãn bò phaït cho phaûi pheùp nhöng cung Leä Thieân aáy laïi ñöôïc ñoåi teân laø Thöôûng Xuaân, toû roõ moät aùm aûnh thích thuù cuûa toaøn doøng hoï môùi vöøa sang caû, ñöôïc dòp thaønh hình. Ñaõ noùi chuyeän Traàn Quoác Tuaán. Ñaõ noùi chuyeän Thaùi töû Traàn Hoaûng (Thaùnh Toâng). Haõy keå theâm chuyeän Traàn Khaùnh Dö vaø Coâng chuùa Thieân Thuî, vôï Höng Vuõ Vöông Traàn (Quoác?) Nghieän. Nhaân Toâng tuy trò toäi sai ñaùnh nhöng daën khoâng ñeå cho cheát, vaø “gian phu” tieáp tuïc laøm töôùng, ngang taøng. Chuyeän buoâng lung cuûa nhaø hoï Traàn khoâng ñuû giaáy ñeå keå heát. Ñeán nhö anh hoï Ñoã (Khaéc Chung) ñöôïc mon men laøm hoï Traàn maø cuõng “keát” vôùi gaùi hoï Traàn, vôï vua Chaøm, tuy coù bò daân chính thoáng chöûi maéng phaûi traùnh neù, nhöng roát cuïc chæ khi cheát ñi môùi bò traû thuø treân caùi xaùc, nguyeân nhaân laïi khoâng phaûi vì chuyeän trong buoàng kín!
Ñieàu ñaùng chuù yù laø söï chuû ñoäng cuûa nhöõng ngöôøi con gaùi hoï Traàn treân vieäc tìm ngöôøi phoái hôïp giöõa söï o eùp cuûa tình theá. Caùi ego ñaøn oâng cuûa hoï Traàn khoâng phaûi khoâng maïnh. Traàn Dueä Toâng ñaùnh Chieâm, töï thaân xoâng tôùi, bò ñaïi töôùng can ngaên, lieàn cheâ: “Ngöôi thaät laø ñaøn baø” roài sai laáy aùo ñaøn baø maëc cho! Nhöng baø Thieân Cöïc moät thôøi tung hoaønh treân tình tröôøng, roát laïi laáy Traàn Thuû Ñoä khoâng phaûi laø bò eùp uoång, roài sau ñoù ñaõ chuyeån söùc xung ñoäng cuûa mình vaøo vieäc quaân cô. “Khi... kinh thaønh thaát thuû, Linh Töø ôû Hoaøng Giang, giöõ gìn hoaøng thaùi töû, cung phi, coâng chuùa vaø vôï con caùc töôùng soaùi thoaùt khoûi giaëc cöôùp, laïi khaùm xeùt thuyeàn caùc nhaø chöùa giaáu quaân khí ñeàu ñöa duøng vaøo vieäc quaân.” (Ngoâ Só Lieân). Ñeán cuoái ñôøi, vai troø ñaøn oâng heát noåi baät, coøn theâm taøn taï nöõa, thì haønh tung cuûa caùc baø laïi hieån hieän roõ reät nhö vaøo thôøi doøng hoï coøn laø daân daõ. Hoaøng haäu cuûa Pheá Ñeá (+1388), naêm 1393 ñi chôi hoà Taây vôùi Traàn Nguyeân Uyeân (+1395), bò Ngheä Toâng ñem gaû cho em Uyeân laø Traàn Nguyeân Haõng (+1399) ñeå laøm nhuïc, roát laïi trong bieán loaïn Minh (1406) thaáy cuøng vôùi Traàn Nguyeân Chæ chaïy ra Ñoà Sôn. OÂng Tö ñoà Traàn Nguyeân Ñaùn thaáy theá nöôùc nghieâng ngöûa, haï giaù keát thaân vôùi hoï Hoà noåi leân cuõng khieán cho coâ Thaùi baét chöôùc cha, coù thai vôùi anh ñoà daïy hoïc sôï toäi boû troán, khoâng bieát coù phaûi töø ñoù ñaõ sinh ra ñaïi coâng thaàn Nguyeãn Traõi sau naøy cuûa trieàu Leâ hay khoâng.
Nhöng noåi baät nhaát laø Coâng chuùa Thieân Ninh (teân Baïch Tha, Ngoïc Tha), con Minh Toâng (+1357), laáy choàng naêm 1342, trong bieán loaïn 1370 thaáy coù hai con ñuû lôùn ñeå aâm möu gieát Döông Nhaät Leã, khoâng thaønh. Con cheát, meï cheát, Thieân Ninh ñoùng vai troø tích cöïc trong vieäc laät ñoå Döông Nhaät Leã, xuùi oâng anh Traàn Phuû löøng khöøng, nhuùt nhaùt: “Anh phaûi ñi (traùnh naïn) ñi! Em seõ ñem boïn gia noâ deïp noù cho!” Vôùi coâng phuïc nghieäp cho hoï Traàn, baø ñöôïc ñoåi teân laø Quoác Hinh / Höông-thômcuûa-nöôùc, vôùi töôùc phong Laïng Quoác Thaùi tröôûng coâng chuùa. Tuy nhieân laïi cuõng gioáng baø toå Thieân Cöïc, baø khoâng thaáy thaéc maéc veà khía caïnh sinh hoaït tính duïc cuûa mình. Coù caäu em Hoaøng ñeá, vì danh y Traâu Canh cöùu khoûi cheát ñuoái luùc 3 tuoåi, “chaâm” chöõa sao ñoù maø bò lieät döông, Thieân Ninh lieàn chòu laáy thaân mình chöõa beänh. Chuyeän keå laø vaøo naêm 1351, luùc caäu vua 15 tuoåi nhöng ñaõ laáy vôï töø hai naêm tröôùc, coøn baø chò thì coù choàng ñaõ ñöôïc chín naêm. Söû quan caån thaän ghi laïi baøi thuoác, chaéc laø ñeå daønh cho ngöôøi sau, vì thaáy raèng “quaû nhieân coâng hieäu”: “Gieát ñöùa beù con trai, laáy maät hoaø vôùi döông khôûi thaïch (“ñaù” kích daâm?) maø uoáng roài thoâng daâm vôùi chò hay em ruoät cuûa mình thì seõ hieäu nghieäm.” Khoâng bieát caùc oâng vua sau coù duøng hay khoâng nhöng coâng lao Traâu Canh ñaõ khieán oâng khoûi cheát khi maéc toäi thoâng daâm vôùi cung nöõ, coøn ñöôïc môøi chöõa beänh khi Minh Toâng haáp hoái 1357. Haún Traâu Canh khoâng phaûi chæ chöõa beänh baèng baøi thuoác maø coøn baèng ngoân töø daãn duï, ñoäng taùc laøm göông vì söû ghi raèng oâng ta “ra vaøo cung caám hay duøng nhöõng caâu kì laï, nhöõng keá quyû quyeät ñeå huyeãn hoaëc Duï Hoaøng”. Söû quan nhaø Leâ coøn thaáy con chaùu Traâu Canh noái nghieäp nhaø trong ñôøi mình, trong luùc daân gian ngaøy nay thì thích thuù rieâng vôùi baøi thuoác cuûa Traâu Canh maø chaéc laø khoâng theå thöïc hieän ñöôïc, neân chuyeån qua chuyeän truyeàn kì veà anh noâng daân ngôø ngheäch tìm ñöôïc loaïi daây thaûo ôû bôø möông, vaït suoái naøo ñoù, quaøng vaøo thì cöôøng döông coøn thaùo ra thì heát hieäu nghieäm!
Cao ñoä sinh hoaït tính duïc buoâng thaû cuûa nhaø hoï Traàn taäp trung vaøo chuyeän Traàn Duï Toâng, neân khoâng laáy laøm laï laø ñaõ naûy sinh truyeän Haø OÂ Loâi cuûa Lónh Nam chích quaùi, ghi laïi döôùi ñôøi oâng vua naøy, coøn coù caû thôøi ñieåm raønh reõ “Thieäu Phong thöù saùu” (1346).
Truyeän noùi veà moät chaøng trai sinh töø söï phoái hôïp giöõa ngöôøi traàn vaø moät vò thaàn, moät chuyeän thaàn leùn luùt cöôùp vôï vieân quan ñi söù vaéng nhaø, sinh ra moät caäu beù ñen xaáu nhöng nhôø Laõ Ñoäng Taân laøm pheùp neân coù ñöôïc gioïng haùt meâ meät loøng ngöôøi. Duï Toâng meâ Quaän chuùa A Kim maø khoâng ñöôïc thoaû maõn môùi baûo OÂ Loâi ñi duï ñeå beâu xaáu, vaø OÂ Loâi thaønh coâng. Caùc nhaân vaät, tröø Duï Toâng, ñeàu coù daùng lòch söû nhöng khoâng roõ raøng. Ñaëng Só Dinh, vieân quan ñi söù coù vôï bò thaàn hieáp, ngöôøi laøng Ma La, goäp laïi gioáng nhö teân cuûa oâng thaùm hoa Ñaëng Ma La ñoã vaøo ñôøi Thaùi Toâng (1241). Huy Töø Hoaøng haäu gioáng nhö ñöôïc nhôù töø teân hieäu moät baø phi cuûa Anh Toâng: Huy Tö. Vaø Minh Uy Vöông, ngöôøi gieát OÂ Loâi, nhö laø töôùc ñaûo ngöôïc cuûa con Lí Thaùi Toâng: Uy Minh Vöông Lí Hoaûng maø vai troø traán nhaäm Ngheä An höôùng veà nam khieán oâng coøn ñöôïc thôø xa hôn, ví duï nhö ôû Bình Ñònh. A Kim chæ laø teân töôïng tröng cuûa doøng caønh vaøng laù ngoïc, cuõng nhö OÂ Loâi laø troû hình daïng ñen ñuùa cuûa nhaân vaät chính. Duï Toâng thì môùi coù 10 tuoåi.
Tuy nhieân neáu loaïi boû nhöõng theâm thaét, ta thaáy truyeän coù moät coát loõi thaät, ñaùng löu yù, nhaát laø khi so vôùi tình hình khaû naêng nho só ñöông thôøi, roõ raøng hoï chöa ñuû söùc vieát ñöôïc moät “tieåu thuyeát” cuûa saùng taïo maø chæ laø toâ veõ töø “nhöõng chuyeän goùp nhaët... löôïm laët ôû tieáng vang chuyeän ñoàn”, theo con ñöôøng haún laø thaønh coâng hôn Hoà Toâng Thoác chæ vì gaàn vôùi nguoàn thoâng tin chi tieát hôn maø thoâi. Duï Toâng meâ ngöôøi toân thaát laø chuyeän-thöôøng cuûa hoï Traàn. Dòch giaû Leâ Höõu Muïc ñaõ döïa vaøo thôøi gian xaûy ra truyeän tích, vaø laàm laïc vôùi ñôøi soáng cuûa anh Duï Toâng, Cung Tuùc Vöông Traàn Nguyeân Duïc, laáy ngöôøi con haùt sinh ra Döông Nhaät Leã sau ñöôïc noái ngoâi, maø ñoaùn ñònh nieân ñaïi ra ñôøi cuûa LNCQ (tr. 14, 15). OÂng cho chuyeän cöôùp vôï laø cuûa Duï Toâng chöù khoâng phaûi cuûa ngöôøi anh neân xeáp ñaët söï thaät sít sao töø chuyeän ñôøi thöôøng qua saùch vôû, quaû quyeát Haø OÂ Loâi laø hình aûnh cuûa Döông Nhaät Leã lòch söû, ñeå tìm ra luaän chöùng cho mình. Veà phaàn chuùng ta chaúng tìm caùch keát toäi ngöôøi xöa, nhöng söï kieän Nguyeân Duïc cöôùp vôï töø tay ngöôøi choàng hoï Döông cuõng ñöôïc Leâ Taéc noùi veà moät oâng vua khaùc cöôùp vôï höùa hoân cuûa ngöôøi (töông ñoái thaát baïi). Teân vua khoâng ñöôïc noùi roõ, teân ngöôøi phuï nöõ chæ nhôù ñöôïc töø queâ quaùn (Vaïn Xuaân phi), nhöng Leâ Taéc haøng Nguyeân töø 1285 thì haún laø chuyeän ñaõ xaûy tröôùc ñôøi Traàn Duï Toâng gaàn moät theá kæ (An Nam chí löôïc, tr. 238), nghóa laø cuõng vaãn chuyeän bình thöôøng cuûa nhaø hoï Traàn. Nhöng ôû truyeän Haø OÂ Loâi, ta laïi thaáy nhieàu tình tieát, taâm caûm thôøi ñaïi hôn caùc doøng söû khoâ khan, ñoàng thôøi truyeän cuõng heù môû cho nhöõng suy ñoaùn baát ngôø hôn.
Tröôùc heát laø ôû hình daïng nhaân vaät, ñöôïc taû laø “da thòt ñen nhö möïc”, ñen “nhöng da laùng nhö môõ”, ñöôïc caû tieân Ñoàng Taân khen “ñeïp laém” tröôùc khi tieáp söùc theâm gioïng haùt tuyeät vôøi ngoaøi tính chaát thoâng minh maãn tieäp khaùc. “Ñen” ôû ñaây roõ raøng laø da ñen theo gioáng chöù khoâng phaûi vì dang naéng! Ñôøi Traàn ñaõ coù raát nhieàu giao tieáp vôùi haûi ñaûo daân coù maøu da saäm hôn ngöôøi Vieät, vaäy thì vieäc coù moät ngöôøi con lai nhö theá khoâng phaûi laø ñieàu laï. Thôøi Leâ Trung höng coù ngöôøi laáy laùi buoân ngoaïi quoác sinh con ñen maø chaéc vì só dieän con Roàng chaùu Tieân ngöôøi ta ñaõ cho baø ta maõi ñeán sau hai naêm xa choàng môùi sinh con! OÂ Loâi luùc lôùn leân ñöôïc vaøo haàu trong cung Duï Toâng. Phía trôøi Taây, trieàu ñình ngöôøi AÛ Raäp ñaõ coù raát nhieàu noâ leä da ñen “laøm loaïn” ôû haäu cung nhö coøn truyeàn laïi trong Ngaøn leû moät ñeâm. Huyeàn thoaïi veà khaû naêng tình duïc cuûa ngöôøi da ñen coù ôû khaép nôi, cho neân cung ñình hoï Traàn theâm moät OÂ Loâi cuõng khoâng laø môùi. Vaäy phaûi chuù yù ñeán söï “suûng aùi” cuûa vua ñoái vôùi “taân khaùch” OÂ Loâi. “Vua thöôøng baûo ôû trieàu raèng neáu ai coù thaáy OÂ Loâi gian phaïm con gaùi nhaø ai, baét noù ñeán ñaây thì vua thöôûng tieàn moät ngaøn quan, neáu gieát noù thì phaûi boài thöôøng moät vaïn quan. Ñi chôi ñaâu vua cuõng thöôøng cho noù ñi theo.” Tuy söû quan khen baøi thuoác cuûa Traâu Canh, nhöng chaéc laø khoâng “coâng hieäu” laém vì roát cuïc Duï Toâng vaãn khoâng coù con, luùc cheát ñi phaûi ñeå Döông Nhaät Leã leân thay. Vaäy thì OÂ Loâi trong trieàu, vôùi nhöõng ñieàu ghi laïi “nheï nhaøng” kia, chöùng toû laø moät “boy friend” cuûa Duï Toâng (theo chæ daãn cuûa Traâu Canh?), ñieàu ñaõ thaáy raát nhieàu ôû thôøi Coå Hi Laïp, cuõng nhö trong chöõ Haùn “ñoaïn tuï”, töø tích Haùn Ai Ñeá (naêm 6-1 tCn.) phaûi caét oáng tay aùo cuûa mình môùi troãi daäy ñöôïc maø khoâng laøm kinh ñoäng ngöôøi yeâu-trai (Ñoång Hieàn) ñang nguû meâ meät naèm ñeø leân (Haùn thö, Ñoång Hieàn truyeän). Nhu caàu sex ôû ngöôøi bò lieät döông cuõng thaáy ôû Ñaøng Trong, thôøi chuùa cuoái ñôøi Nguyeãn. Leâ Quyù Ñoân ghi laïi (Phuû bieân taïp luïc, baûn dòch Haø Noäi 1964, tr. 65): “(Nguyeãn Phuùc Thuaàn) tuoåi treû thích chôi bôøi muùa haùt, coù beänh khoâng gaàn ñaøn baø ñöôïc, sai ngöôøi con haùt yeâu daâm loaïn vôùi cung nöõ ñeå laøm vui”. Ngôø raèng söï roái loaïn duïc tính cuûa Phuùc Thuaàn phaùt sinh tình traïng voyeurisme ñoù, ñaõ coù maàm moáng töø cha cuûa oâng: Voõ Vöông Nguyeãn Phuùc Khoaùt ñaõ cho goïi con trai laø con gaùi, con gaùi laø con trai, nhöng daáu hieäu phía nöõ khoâng thaáy, chæ roõ reät laø phía nam, nhö cuõng Leâ Quyù Ñoân cho bieát Nguyeãn Phuùc Hieäu (con trai tröôûng) ñöôïc goïi laø Ñöùc muï, coøn Phuùc Döông (chaùu) ñöôïc goïi laø Chò Döông. Phuùc Khoaùt coù 15 con trai, khoâng keå con gaùi, nhö vaäy khoâng theå laø “baát löïc”, nhöng söï vieäc ñoåi-gioáng nhö theá toû ra oâng coù khuynh höôùng ñoàng tính trong ngöôøi. “Ngöôøi con haùt yeâu” cuûa Phuùc Thuaàn, ôû tröôøng hôïp Traàn Duï Toâng laø Haø OÂ Loâi. OÂ Loâi khoâng phaûi chæ laø tröôøng hôïp ñoàng tính maø laø löôõng tính.
Coù leõ hieám coù tröôøng hôïp vaên chöông sex trong saùch xöa cuûa Vieät Nam nhö ôû ñaây, ôû taøi lieäu coù theå laø xöa nhaát. “Gioïng phuùng vònh (cuûa OÂ Loâi) nhö ñuøa gioù côït traêng, nhö maây bay nöôùc chaûy laøm cho ai cuõng thích nghe, ñeán ñaøn baø con gaùi caøng thích nghe hôn.” Quaän chuùa A Kim “nghe tieáng haùt OÂ Loâi... veùo von nhö tieát ñieäu Quaân thieân... yù töù theâ löông” lieàn cho vaøo chaàu haàu. “Thanh aâm thaáu caû trong ngoaøi, Quaän chuùa vì theá caûm ñoäng môùi thaønh beänh uaát keát, daàn daø ñeán ba boán thaùng beänh caøng naëng theâm... Moät hoâm OÂ Loâi ñeâm vaøo haàu beänh... Quaän chuùa khoâng ngaên ñöôïc tình duïc môùi baûo OÂ Loâi raèng: ‘Töø ngaøy maøy vaøo ñaây, vì gioïng haùt cuûa maøy maø ta thaønh beänh’. Roài cuøng OÂ Loâi giao thoâng, beänh daàn daàn bôùt.”
Hoï Traàn chaám döùt vai troø lòch söû cuûa mình, vôùi caùi ñuoâi ngaén nguûi cuûa hoï Hoà, cuõng laø ñoùng keát luoân caû moät giai ñoaïn söû nöôùc Vieät töø thôøi ñoäc laäp. Moät giai ñoaïn môùi seõ baét ñaàu vôùi söï khích ñoäng cuûa moät thôøi thuoäc trò nöõa.
Khi Thaùnh giaùo leân ngoâi
Roõ raøng töø trieàu (Haäu) Leâ, nhaát laø töø Leâ Thaùnh Toâng (laøm vua 1460-1497), yù thöùc heä Nho giaùo ñaõ ñöôïc chaáp nhaän laø chính thoáng töø treân toät ñænh quyeàn haønh – ít ra laø treân ñaïi theå vaø lí thuyeát, ñeå höôùng daãn toå chöùc chính trò vaø caùch haønh xöû caù nhaân. Thaùnh Toâng nhö ñaõ tìm ñöôïc ôû Toáng Nho moät lí thuyeát, moät phöông tieän xoaù boû söï caùch bieät giöõa doøng gioáng Möôøng cuûa nhaø mình ñeå trò ñaùm quan daân trung chaâu cuûa Traàn coøn löu luyeán chuû cuõ.
Khoâng phaûi boãng nhieân maø vaán ñeà noåi baät daèng dai cuûa thôøi gian Leâ trò nöôùc ñaàu tieân laø vaán ñeà tranh luaän veà leã nhaïc thi haønh treân trieàu ñình nhö theá naøo. Coâng cuoäc caûi caùch leã nhaïc dieãn tieán trong söï giaèng co giöõa baûo thuû vaø ñoåi thay, naèm caû trong quan ñieåm cuûa hai phe ñoái nghòch vôùi ñaïi dieän laø Löông Ñaêng vaø Nguyeãn Traõi nhöng caên baûn vaãn laø “phoûng theo quy cheá cuûa nhaø Minh” ñöông thôøi. Toå chöùc hoïc haønh thi cöû nhaët nhieäm, thöôøng xuyeân hôn thôøi tröôùc ñaõ ñem nhöõng nguyeân taéc Nho ñi vaøo taàng lôùp daân chuùng roäng raõi hôn. Cho neân nhöõng göông tieát nghóa, nhöõng vieäc tröøng trò caùc quan daân khoâng theo “leã” cuõng ñöôïc ghi nhaän nhieàu hôn.
Vôï goaù cuûa Nguyeãn Vaên Ñieàu laø tieát phuï ñöôïc caáp baûng vaøng (1456). Ngöôøi ta truy taëng caû nhöõng nhaân vaät trong quaù khöù: Leâ Thò Lieãn (ghi ñöôïc caû teân hoï), vôï Tuùc veä Löông Thieân Tích ñôøi Hoà, coù nhan saéc, goaù choàng sôùm, khoâng con, ôû vaäy, ñöôïc bieåu döông (1437). Trong luùc ñoù thì Quoác töû giaùm sinh Leâ Töû Duïc duï doã vôï caû, vôï leõ cuûa ngöôøi khaùc (maéc cuøng caùc toäi khaùc) lieàn bò xöû cheùm. Haøn laâm vieän ñaõi cheá Vuõ Vaên Phæ thoâng daâm vôùi meï vôï, tuy boû tieàn chuoäc toäi nhöng vaãn phaûi ñi ñaøy, baát thöôøng, khaùc vôùi tröôøng hôïp Traïng nguyeân “Lôïn” Nguyeãn Nghieâu Tö (1448) vaãn cöù coøn khoa baûng, laøm quan trieàu ñình. Ngay ñeán ngöôøi coù teân trong bieån ngaïch coâng thaàn (1429) nhö Leâ Thuï maø vaãn bò haëc toäi (ñaàu 1435) “ñang coù quoác tang laïi laáy vôï leõ... khoâng theo leã, pheùp.” Baø Döông Haäu töø xöa ñöôïc ngoài chung vôùi hai oâng choàng Ñinh Tieân Hoaøng vaø Leâ Ñaïi Haønh nay phaûi di dôøi. Ñeán oâng vua Huøng Quoác toå ñöôïc Ngoâ Só Lieân cheá bieán ñeå phuïc vuï chuû môùi cuõng bò cheâ maát ngoâi chæ vì ham aên uoáng, vui chôi.
Quy cheá Leã cuûa Khoång Töû raát gaét gao trong vieäc phaân bieät giao tieáp trai, gaùi. Nam nöõ khoâng ñöôïc ngoài laãn loän vôùi nhau, khoâng treo quaàn aùo cuøng choã, khoâng duøng chung khaên löôïc, khoâng trao vaät gì taän tay... Neáu coù trao, ngöôøi nöõ phaûi caàm moät caùi thuùng, khoâng coù thuùng thì hai beân ngoài xuoáng ñaët vaät xuoáng ñaát roài môùi nhaän cuûa nhau. (Kinh Leã ñaõ daãn, tr. 41, 135.) Nguyeân taéc “trai gaùi khoâng ñöôïc taém chung” ñaõ ñöôïc ñeà ra trong “24 ñieàu giaùo huaán” cuûa thôøi Hoàng Ñöùc. Chaéc laø baét chöôùc cuûa Ñaïi Vieät neân vaøi theá kæ sau ñoù, moät giaùo phaùi Tin Laønh Mó, Giaùo phaùi Shakers cuõng chuû tröông nam nöõ aên rieâng, laøm leã rieâng, khoâng ñöôïc baét tay nhau, caû ñeán ngaên caám tình duïc nöõa. Chæ vì giaùo chuû “ Meï Lee” cuûa giaùo phaùi naøy naèm moäng thaáy mình trôû laïi Vöôøn Ñòa Ñaøng, gaëp caûnh oâng Añam baø EÂvaø giao hôïp khieán töø vieäc ñoù phaùt sinh muoân ñôøi phieàn luî khoå aûi cho nhaân loaïi. (Sex .., tr. 187). Thaùnh Toâng laïi muoán vöôn leã giaùo ñeán caû caùc daân toäc thieåu soá neân saéc chæ 1470 cuõng nhaéc ñeán vieäc trò toäi nhöõng ngöôøi Man laáy vôï caû, vôï leõ cuûa anh em ñaõ cheát roài, cho laø phaïm ñeán luaân thöôøng ñaïo lí (nhö khi maéng chöûi vua Chieâm) maø khoâng bieát raèng ñoù laø tuïc leä thöôøng cuûa hoï. Vaø chaéc Thaùnh Toâng cuõng khoâng bieát raèng ngay treân vuøng quyeàn löïc tröïc tieáp cuûa oâng, ngöôøi daân cuõng chæ quan taâm ñeán moät nöûa cuûa moät trong 24 ñieàu giaùo huaán kia. Nhaø vaên Chu Töû coøn thaáy ôû gaàn queâ oâng (Sôn Taây), phuï nöõ vaãn taém truoàng vaø coù laàn caäu beù Chu Vaên Bình (leùn ñi coi) ñaõ baét quaû tang oâng thaày khaû kính cuûa mình cuõng laûng vaûng gaàn ñoù!
Leâ Thaùnh Toâng vôùi tam cung luïc vieän khoâng maøng ñeán vieäc söû quan cheâ ham meâ töûu saéc, bôûi cho mình coù quyeàn ñoù nhöng khoâng ngôø con chaùu mình coøn ngon laønh hôn. Leâ Töông Döïc tuy ñeå caùc quan ra vaên thö laøm pheùp khuoân maãu cho vieäc trò bình muoân ñôøi, caám caùc quan khoâng ñöôïc sai ngöôøi daét moái ñó ñeå vui chôi, nhöng coù saün ngöôøi thì cuõng khoâng neà haø gì maø khoâng thuï höôûng. Vua “sai boïn nöõ söû (ñaøn baø con gaùi trong cung) traàn truoàng cheøo thuyeàn chôi treân hoà Taây... vua cuøng ñi chôi thích laém!” Vaøo nöûa sau theá kæ XVIII, chuùa Trònh Saâm baét chöôùc cuõng khoâng coù gì laï. Leâ Thaùnh Toâng maéng chöûi boïn man di moïi rôï nhöng cuõng khoâng ngôø con chaùu mình luùc thaát theá cuõng phaûi laâm vaøo voøng loaïn luaân nhö ai. Leâ Thaàn Toâng Duy Kì (1607-1662) laø chaùu ngoaïi Trònh Tuøng, chaùu goïi Trònh Traùng baèng caäu, theá maø phaûi chòu laøm reå oâng naøy, laïi laáy baø vôï coù 4 con cuûa oâng baùc hoï Leâ Tröø bò Traùng giam trong nguïc, haønh ñoäng bò trieàu thaàn can ngaên, nhöng tröôùc söï theå bò aùp böùc ñaønh chæ coù theå ngaäm nguøi than van! Chæ vì hoï Trònh trong theá khoâng theå cöôùp ngoâi Leâ thì ñeå con chaùu laøm hoaøng haäu, laøm vua thay mình. Tính chaát töông tranh cuûa caùc doøng lôùn ñöông thôøi khieán hoï duøng nhaân vaät nöõ laøm theá keát giao, hoaø hôïp taïm thôøi, khoâng keå gì ñeán lôøi Thaùnh daïy, hay pheùp nöôùc do chính hoï ñaët ra, raên ñe. Nguyeãn Hoaøng khi veà Nam (1600), ñaõ ñeå con chaùu laøm tin ôû ñaát Baéc, thaáy chöa ñuû, beøn gaû con gaùi cho Trònh Traùng, nghóa laø ngöôøi oâng-caäu trôû thaønh cha vôï, chaùu (duø coù meï hoï Ñaëng) vaãn laáy baø-dì hay, chaùu (Trònh Tuøng) trôû thaønh cha choàng ngöôøi dì ruoät! Tuy nhieân loaïi incest vì nhu caàu chính trò nhö theá laø chuyeän thoâng thöôøng cuûa khaép nôi, khoâng rieâng gì Ñaïi Vieät.
Ñôøi soáng voán khoâng phaûi chæ laø chuyeän cuûa saùch vôû nhö ñaõ thoaùng thaáy trong caùc tröôøng hôïp bò tröøng trò, laøm côù hoaø hôïp hoaø giaûi keå ôû treân. Caùi ngheà xöa nhö traùi ñaát, ñaàu tieân cuûa nhaân loaïi (tröôùc ngheà thaày thuoác) cuõng ñöôïc ghi laïi caån thaän vaøo ñôøi Leâ, thôøi oâng vua noái nghieäp cha, thaáy khoâng caàn söûa ñoåi gì nhieàu vì coi laø ñaõ ñaït ñeán toät ñænh cuûa vaên minh. Ñaàu naêm môùi (1501), Hieán Toâng veà Taây Kinh thaêm queâ cha ñaát toå, ra leänh caám caùc quan khoâng ñöôïc mang theo vôï con, ñó, ñeå “böøa baõi tình duïc”. Chöõ “nöõ kó” cuûa TT ñaõ ñöôïc caùc söû quan Nguyeãn theá kæ XIX söûa thaønh “nöõ nhaïc” vöøa cho hôïp vôùi theå giaù taàng lôùp thanh cao cuûa mình, vöøa ñeå khoûi thaát kính döôùi maét ñaáng quaân vöông saép buoâng lôøi Chaâu pheâ. Moät chöõ duøng ngaén nguûi khoâng cho ta hieåu nhieàu veà sinh hoaït thöôøng tuïc ñoù cuûa nhaân loaïi nhöng cuõng cho ta thaáy ra moät toå chöùc, loûng leûo hay chaët cheõ thì khoâng roõ, nhöng vaãn laø moät toå chöùc cung öùng sinh hoaït tình duïc cho ngöôøi coù quyeàn theá, tieàn baïc ñi theo vôùi thôøi thònh trò, an bình töông ñoái cuûa Leâ Thaùnh Toâng.
Toå chöùc cung öùng tình duïc ñaõ phaùt trieån raát ña taïp ôû maãu hình Trung Quoác cuûa Ñaïi Vieät vaøo thôøi Toáng, Nguyeân, Minh – cuøng luùc vôùi Leâ. Ñaát Haøng Chaâu noåi danh cuûa Toáng coù caùc hoa thaát, ôû caáp böïc thaáp nhaát, do nhaø nöôùc quaûn lí, daønh cho lính traùng, thuyû thuû vaø caû daân ngheøo tìm vui. “Gaùi” ôû ñaây laø chieán lôïi phaåm töø nöôùc baïi traän, laø vôï con tuø phaïm, löu ñaøy. ÔÛ caáp böïc giöõa laø töûu gia, ñoâi luùc do Boä Coâng quaûn lí, daønh cho quan chöùc, nôi coù “côn vui suoát saùng traän cöôøi thaâu ñeâm” vôùi gaùi ñeïp, röôïu ngon chuoác trong cheùn baïc, vôùi cao löông mó vò, thaép ñeøn maøu, phaùt sinh ra töø ngöõ thanh/hoàng laâu trong khu ñeøn ñoû ôû Haø Noäi, ñeå theâm cho Mó taäp hoïp “red light district” khi theo löu daân tìm quyù kim ôû Nuùi Vaøng Cuõ (San Francisco) vaøo cuoái theá kæ XIX. ÔÛ caáp böïc cao nhaát, baûo trôï do quyù quan, cöï phuù, vaên ngheä só laø moät loaït teân: ca thaát, ca kó thaát, traø gia, maø khaùch laøng chôi khi môùi böôùc qua cöûa ñaõ phaûi boû vaøi quan tieàn ra maét vôùi “cheùn traø tìm hoa”, roài leân laàu toán theâm vaøi quan vôùi chung röôïu, ñeå thaáy maët ngöôøi ñeïp daønh cho choïn löïa, roài côm röôïu, roài ca muùa, moãi tieát muïc traûi qua laø nghi leã, laø tieàn tung “traêm nghìn ñoå moät traän cöôøi nhö khoâng” nhöng cuõng xöùng ñaùng vôùi cao löông mó vò, khung caûnh ngöôøi ñeïp luïa laø gaám voùc chieàu ñaõi, trong caên phoøng coù nhieät söôûi aám muøa ñoâng, coù baàu nöôùc ñaù laøm maùt muøa heø. (Sex.., tr. 191-193.) Coâ Kieàu than “thanh laâu hai löôït” nhöng chaéc laàn ñaàu ñaõ ôû ñaây gaëp Thuùc Sinh, sau môùi haï giaù “maét xanh” vôùi Töø Haûi ôû thanh laâu thöïc söï.
ÔÛ Ñaïi Vieät khoâng thaáy nhaø nöôùc bao caáp hay toå chöùc vôùi nhaân daân cuøng laøm coâng vieäc naøy. Coù moät khía caïnh cuûa moät toå chöùc khoâng leân ñeán caáp baäc trung öông nhöng ôû khu vöïc haønh chính thaáp ñaõ gaây neân tai tieáng döôùi maét vua quan thaám nhuaàn kinh saùch. Töø khi ñình laøng thaønh laäp cuoái theá kæ XV, toå chöùc Haùt cöûa ñình (laïi cuõng coù theå manh nha töø luùc ñình chöa thaønh ñình laøng) vôùi töøng nhoùm chuyeân nghieäp nhaän thuø lao töø vuøng coù sinh hoaït ñoù, coù theå mua baùn, trao ñoåi sinh hoaït naøy ñeå kieám lôïi hay laøm phöông tieän cho laøng xaõ giaûi quyeát tuùng thieáu trong vieäc quan. Caùc toå chöùc naøy coù khi môû roäng taàm hoaït ñoäng theo vôùi söï thaønh laäp caùc giaùo phöôøng, nhöng tính chaát caáp thaáp cuûa chuùng khieán cho sinh hoaït caùc thaønh phaàn khoâng xa rôøi neáp soáng phoùng tuùng töï nhieân thöôøng nhaät, khaùc vôùi söï caâu thuùc trieàu ñình muoán coù. Ñoù laø ñaàu moái cuûa söï khinh mieät “xöôùng ca voâ loaøi” maø nhöõng ngöôøi duø baát maõn vôùi quan nieäm treân cuõng khoâng theå phuû nhaän nhöõng baèng côù coøn xuaát hieän maõi ñeán ngaøy nay. Ñaøo vôùi keùp, ñaøo chính vôùi baàu gaùnh, vôùi chöùc quyeàn ñòa phöông, coù khi trôû thaønh moät taàng lôùp maõi daâm khoâng chuyeân nghieäp, khuaát laáp maø vaãn coù ñoù trong sinh hoaït xaõ hoäi thöôøng ñöôïc moâ taû laø thanh cao döôùi ngoøi buùt cuûa söû thaàn.
Caùc daáu veát aáy phaûi nhôø caùc bieán loaïn môùi baøy toû ra döôùi ngoøi buùt cuûa nhöõng nho só nhaân dòp thoaùt ñöôïc söï keàm thuùc cuûa “cöông thöôøng ñaïo lí” ñeå soáng buoâng thaû – tuy theo leõ thöôøng cuõng traùnh neù baèng vaên töø hoa mó. Ñoø soâng Höông khoâng phaûi ñôïi tôùi thöïc daân Phaùp môùi coù, vì ñieäu nhaïc caùc baøi Nam bình, Nam ai ñi theo caùc caâu hoø maùi ñaåy, tuy khoâng ñeå laïi chöùng côù veà thôøi ñieåm nhöng roõ raøng laø xuaát hieän töø raát laâu. Nguyeãn Du ñaõ thöôûng thöùc tieáng ñaøn cuûa ngöôøi ca kó thaønh Thaêng Long, cuøng vôùi ñaùm quaân töôùng Taây Sôn chaéc laø haù hoác moàm theo vôùi tieáng nhaïc lôøi ca. Sao laïi coù theå nghó raèng “caàm giaû” naøy chæ haùt laøm vui cho taùc giaû Truyeän Kieàu maø luùc khaùc khoâng laøm vieäc nhö ngöôøi kó nöõ beán Taàm Döông xöa kia? Ngöôøi cuûa nhaø theá gia naøy khoâng giaõ töø Thaùnh Khoång moät thôøi gian laâu daøi thì haún khoâng bieát ñeán “Nöôùc voû löïu, maùu maøo gaø”, khoâng theå vieát nhöõng caâu nhö: “Roõ raøng trong ngoïc traéng ngaø, Daày daày saün ñuùc moät toaø thieân nhieân” ñöôïc. Thi só ngaém nghía, traàm troà roài caâu thô voït thoaùt ra nhö moät thöù orgasme qua thi töù, moät thöù khoaùi traù ñöôïc giaûi thoaùt cuûa keû phaûi chòu eùp mình trong keàm thuùc laâu ngaøy. Tröôùc oâng moät chuùt, nho só voõ bieàn OÂn Nhö Haàu Nguyeãn Gia Thieàu taû caûnh aân aùi “Boùng döông loàng boùng ñoà mi chaäp chuøng”, theo caùch noùi khaùc cuûa bình daân “Gaëp thaèng vua phaûi gioù noù ñeø em cung nöõ ra”. ÔÛ nhöõng nôi coù caùc “Hoàng Hoàng, Tuyeát Tuyeát môùi ngaøy naøo coøn chöûa bieát caùi chi chi” vöøa cho thaáy moät tình traïng maïi daâm treû em veà phía chuû chöùa, maø cuõng toû roõ khuynh höôùng öa thích treû em ôû caùc nhaø nho ñi tìm thuù vui ngoaøi vaên thô. Nôi choán vui chôi chaéc khoâng nhieàu, khoâng ña daïng neân nhaø nho tieán só ñaõ laûng vaûng moät choã ñeán haøng möôi naêm hôn, laàn khaân töø meï tôùi con: “Möôøi laêm naêm thaám thoaùt coù ra gì... Ngaõ laõng du thì khanh thöôïng thieáu, quaân kim höùa giaù ngaõ thaønh oâng...” Chính töø nôi naøy cuõng naûy ra thaûm caûnh gia ñình nhö cuûa Taûn Ñaø Nguyeãn Khaéc Hieáu, hay caùc chuyeän chính trò lôùn lao vôùi tröôøng hôïp Thuû töôùng töông lai Traàn Troïng Kim vì ñi haùt aû ñaøo chung vôùi ngöôøi thaân Nhaät bò Phaùp vaây baét (Döông Baù Traïc), neân phaûi laån troán ñeå roài thaønh nhaø chính trò ngô ngaùo trong thôøi ñaïi chæ caàn ñeán quaàn chuùng, aâm möu, baïo löïc. (Daãn chöùng töø Hoaøng Vaên Chí.)
Ñaõ noùi nhaø nöôùc Ñaïi Vieät khoâng dính daùng gì ñeán toå chöùc maïi daâm. Daân chieán baïi ñöôïc ban cho caùc quan coù coâng veà laøm noâ, vôï con tuø phaïm, keå caû vôï con caùc cöïu coâng thaàn (nhö tröôøng hôïp vôï Ñaïi tö ñoà Leâ Saùt) ban cho quan ñöông chöùc. Leâ Töông Döïc ñaùnh thaéng Uy Muïc roài “söû duïng” phi taàn cuûa oâng naøy cuõng coù theå coi laø moät tröôøng hôïp chieám ñoaït chieán lôïi phaåm. Tuy nhieân roõ raøng laø coù toå chöùc maõi daâm trong daân chuùng nhö ñaõ thaáy ôû treân. Ñieàu naøy khoâng traùnh khoûi vì toå chöùc thöông nghieäp tuy bò cheøn eùp nhöng vaãn phaùt trieån vôùi caùc chöùng tích töø raát xöa. “Chôï Ñoâng” khoâng phaûi chæ xuaát hieän vôùi Traàn maø ñaõ phoàn thònh caû trong thôøi Baéc thuoäc. Cao Bieàn mua chuoäc thaàn Long Ñoä/Ñoã baèng caùch taïc töôïng ñoàng, roài quay trôû laïi laøm buøa yeåm traán aùp khoâng ñöôïc, ñaønh chòu thua “trôû veà Baéc”. Thôøi Lí Thaùi Toâng, “chôï Ñoâng môû roäng theâm, huyeân naùo taáp naäp”, ñôøi Traàn uy theá chôï lôùn leân cuøng vôùi töôùc phong cuûa vua, neân ngöôøi ñöông thôøi thaáy “löûa chaùy ba laàn thieâu chaúng heát” (thô Traàn Quang Khaûi, baûn dòch VÑULT). Vua Lí muoán dôøi ñeàn ñi choã khaùc vaãn khoâng xong, chæ vì thaàn laø töôïng tröng cho sinh hoaït thöông maõi. Chôï ñoâng ngöôøi, sinh hoaït phoàn thònh neân Traàn muoán cheùm ngöôøi “phæ baùng nhaø nöôùc” ñeå thò chuùng cuõng ñem ra xöû ôû ñaây (1283). Laïi coøn theâm chôï Taây Nhai nöõa (1035). Böôùc phaùt trieån môùi cuûa Leâ haún laø laøm maát caùi teân Buïng Roàng mang tính caùch phong thuyû rôi rôùt cuûa Ñaïo Giaùo thôøi Ñöôøng maø thay vaøo cho hôïp vôùi thôøi ñaïi Toáng, Nguyeân, laø oâng thaàn cuï theå cuûa thöông nghieäp, thaàn Baïch Maõ Balaha, coøn tôùi baây giôø. Theá thì tuy khoâng ñöôïc nhö Trung Quoác, nhöng Ñaïi Vieät cuõng coù moät boä phaän thöông nhaân khuaát laáp döôùi maét nho só maø vaãn thöôøng tröïc, ñeå keùo theo sinh hoaït rieâng ñi vôùi tieàn baïc ruûng rænh, trong ñoù coù sinh hoaït gaùi. Caùc oâng quan cuûa Leâ Hieán Toâng ñi veà Taây Kinh, hay nhöõng ngöôøi daét moái bò toá caùo vaøo thôøi sau, haún laø laáy nguoàn cung caáp neáu khoâng töø chôï Taây Nhai thì cuõng laø töø chôï Ñoâng naøy.
ÔÛ caùc theá kæ XVII, XVIII, treân hai phaàn ñaát nöôùc, Ñaøng Trong môû roäng giao thöông hôn Ñaøng Ngoaøi neân sinh hoaït maïi daâm cuõng coù veû buoâng thaû khoâng thua keùm, laïi theâm chöùng kieán cuûa ngöôøi ngoaïi quoác ñöôïc môøi chaøo. Moät du khaùch tình côø treân ñöôøng töø Hoäi An ñi Phuù Xuaân trieàu kieán chuùa Nguyeãn gaëp moät coâ gaùi ñeïp (2-1-1765), cho tieàn ñònh mua daâm, coâ gaùi boû chaïy thì moät ngöôøi ñaøn baø coù tuoåi tieán ñeán “ngoû yù tìm hoä moät thoân nöõ nhoû...” (Nguyeãn Sinh Duy, “’Nhaät kí du haønh xöù Ñaøng Trong’ cuûa James Beans”, Nghieân cöùu Hueá, taäp 2, 2001, tr. 155.)
Döôùi khoâng theo Leã thì vua vieäc gì phaûi baän taâm. Quan nhö Nguyeãn Lónh laáy em gaùi Maïc Ñaêng Dung sau khi coù ñeán 10 vôï leõ thì vua tam cung luïc vieän laø chuyeän ñôøi thöôøng. Cho neân söû thaàn laïi coù dòp cheâ caùc oâng vua say ñaém töûu saéc. Vaãn bieát söï suy suïp cuûa moät trieàu ñaïi nhìn döôùi maét söû gia veà sau laø do nhieàu nguyeân nhaân khaùc saâu xa hôn, nhöng vôùi thôøi ñaïi maø quyeàn bính taäp trung vaøo moät gia ñình, coù caùc nguyeân taéc ñaïo lí laøm neàn taûng cho söï an nguy cuûa ñaát nöôùc thì haïnh kieåm cuûa moät oâng vua cuõng coù phaàn goùp vaøo söï ñaûo loän chính tình.
Leâ xuaát thaân töø tuø tröôûng phuï ñaïo, roõ raøng vaøo nhöõng ngaøy ñaàu cuûa trieàu ñaïi vaãn mang daáu veát cuõ. Ñaùnh nhau vöøa xong thì coù leänh cho caùc ñaàu muïc trôû veà queâ cuõ giaønh laïi ruoäng ñaát bò laán chieám. Maâu thuaãn cuûa vò theá phuï ñaïo cuõ vaø hoaøng ñeá môùi ñaõ gaây neân nhöõng roái loaïn cung ñình coäng vôùi nhöõng maâu thuaãn khaùc laøm neân nhöõng bieán ñoäng buoåi ñaàu Leâ sô. Chæ ñeán khi Leâ Thaùnh Toâng “ñoåi ñôøi”, boû thuù “chôi saên”, vui “ngaâm vònh” (lôøi töïa cuûa Ñaøo Cöû cho taäp Quyønh uyeån cöûu ca; Phan Huy Chuù, Lòch trieàu..., II, tr. 204) thì trieàu ñaïi vaø ñaát nöôùc môùi chuyeån qua giai ñoaïn khaùc.
Noäi tình gia thaát cuûa Quoác/Quaän vöông Tö Teà coù chuyeän ngöôøi vôï leõ bò ruoàng boû ñöôïc vöøa maét Hoaøng Nguyeân YÙ, moät oâng phuï ñaïo khaùc ôû Laïng Sôn, cuõng laø moät nguyeân nhaân khôûi loaïn cuûa oâng naøy. Toå chöùc cung ñình chöa ñuû quy cuû raøng buoäc neân oâng vua thöù hai (Thaùi Toâng) coù baø vôï lôùn quaäy phaù thaät döõ. Söû quan cho laø baø Döông Thò Bí “laêng loaøn kieâu caêng” vì coù con ñöôïc phong Thaùi töû nhöng haún vôùi nguyeân nhaân khaùc, vì coù chuyeän vua “nín nhòn bao dung” vaø baø bò giaùng chöùc vaãn “haèn hoïc trong loøng khoâng kieâng neå gì caû” – taát caû nhöõng trieäu chöùng vieän daãn ñeàu laø cuûa tình traïng xung ñoät ghen tuoâng toät ñænh maø khuoân pheùp “leã giaùo” toû ra chöa ñuû söùc raøng buoäc baø vôï. Hai thaùng sau khi boû vôï (giaùng laøm thöù nhaân), vua “ra leänh-chæ tuyeån con gaùi ñeïp ôû caùc huyeän.” Theá maø beân mình vua ñaõ coù Leã nghi hoïc só Nguyeãn Thò Loä, “ngöôøi raát ñeïp, vaên chöông raát hay... ngaøy ñeâm haàu beân caïnh,” ba naêm sau (1442) seõ gaây neân caùi cheát cuûa oâng vua 19 tuoåi. Söû quan ghi goïn gheõ maø nhieàu yù: “Vua thöùc suoát ñeâm vôùi Nguyeãn Thò Loä roài baêng.” Söûù quan theá kæ XIX, laïi vaãn thoùi quen che ñôõ quaân vöông, tuyeät ñoái traùnh noùi chuyeän tính duïc, neân chuyeån qua vieäc Thaùi Toâng “maéc chöùng soát reùt (?!),” Thò Loä vaøo haàu, chaúng ñeå vua laøm phieàn (!) gì nhöng vaãn bò toäi thí quaân, gaây vaï cho oâng choàng giaø Nguyeãn Traõi. Töï Ñöùc gaït boû danh hieäu “ngöôøi hieàn” thieân haï gaùn cho Nguyeãn Traõi vì “Traõi neáu laø ngöôøi hieàn thì sôùm lieäu ruùt lui, aån naùu tung tích... (traùi laïi) thaû loûng cho vôï laøm vieäc hoang daâm, voâ lieâm sæ... (neân) caùi vaï tru di cuõng laø do Traõi chuoác laáy”. OÂng vua khoâng-theå-coù-con naøy chaéc khoâng chuù yù ñeán moät chi tieát khaùc cuûa TT: “Thaùng 9 ngaøy 9, gieát boïn hoaïn quan Ñinh Phuùc, Ñinh Thaéng vì khi Nguyeãn Traõi saép bò haønh hình, coù noùi laø hoái khoâng nghe lôøi cuûa Thaéng vaø Phuùc.”
Vôùi söï kieän naøy, thì theo yù Töï Ñöùc, Nguyeãn Traõi coøn teä hôn laø khoâng phaûi “hieàn giaû” nöõa. Nhöng haõy xeùt theo tính caùch moät möu thaàn noåi danh, cuûa Nguyeãn Traõi, ngöôøi thaáy ñöôïc tình theá ñöông thôøi cuûa chính mình, phaûi choïn löïa ñöôøng loái thoaùt thaân maø keát quaû taøn haïi cho baûn thaân, cho gia toäc khoâng phaûi laø do oâng keùm coûi. Söï xung ñoät sau chieán tranh giöõa Traàn cuõ vaø Leâ môùi, giöõa truyeàn thoáng toâng toäc Thaêng Long vaø söùc maïnh phuï ñaïo Lam Sôn khoâng phaûi laø ñieàu töôûng töôïng maø ngöôøi toân vinh tinh thaàn ñoaøn keát daân toäc thôøi baây giôø coù theå cho laø chuyeän vu khoáng xaáu xa. Söû quan Leâ chæ noùi chuyeän gieát Traàn Nguyeân Haõn, Phaïm Vaên Xaûo “ngöôøi Kinh loä” beân leà nhöõng söï kieän khaùc, nhöng yù ñònh traùnh neù loãi cuûa vua, ñoå toäi cho caùc nònh thaàn cuõng laø moät chæ daáu cuûa söï xung ñoät khoâng naèm trong tính caùch caù nhaân maø coù daïng taäp theå.
Voõ töôùng ñuû söùc laät ñoå chính quyeàn môùi ñaõ bò gieát, nhöng coù theå buoâng tha cho vaên thaàn khoâng nguy hieåm chæ vì hoï coøn caàn cho vieäc trò nöôùc voán naèm trong tay caùc voõ töôùng Lam Sôn, nhöõng ngöôøi chæ coù moãi moät quyeát ñònh laø “gieát”. Trong vieäc xöû töû 7 teân aên troäm vò thaønh nieân (1435), Nguyeãn Traõi noùi chuyeän nhaân nghóa, daãn Kinh Thö , Taû Truyeän lieàn bò caùc Ñaïi tö ñoà Leâ Saùt, Leâ Ngaân ñuøn, noùi doãi: “OÂng coù nhaân nghóa coù theå caûm hoaù ngöôøi aùc thaønh thieän, xin giao chuùng phieàn oâng caûm hoaù cho.” Nguyeãn Traõi ñaõ gaëp xung ñoät vôùi Löông Ñaêng trong vieäc cheá ñònh muõ aùo, nhaïc leã môùi cho doøng hoï caàm quyeàn töø laâu voán chæ bieát maëc khoá ñaâm traâu hoäi theà. (Quan taøi oâng Leâ Töông Döïc +1516 coøn coù caùi khoá ñaáy!) Quan vaên goác Lam Sôn cuõng vaäy: Ngoân quan, thaùi söû Buøi Thì Hanh cuøng vôùi oâng Leã boä thò lang goác ñaïo só laøm leã gieát vöôïn soáng cöùu maët trôøi, bò Ñoàng Hanh Phaùt, hoïc troø cuûa Nguyeãn Moäng Tuaân (“ngöôøi taøi só” theo Phan Phu Tieân), baøi baùc taâu vôùi vua laø khoâng neân söû duïng “boïn aâm döông, boùi toaùn” laøm maát theå thoáng trieàu ñình. Cuõng chính Ñoàng Hanh Phaùt xin boû loái haùt rí ren cuûa Thanh Hoaù, vaø khi Buøi Thì Hanh bò giaùng thì Ngoâ Só Lieân “Kinh loä” ghi laø “moïi ngöôøi raát khoaùi chí”. Vaên quan caáp döôùi coù theå chòu luoàn loït aån nhaãn ñeå thoaùt, hay döïa vaøo theá caàn ñoåi thay cuûa nhoùm Lam Sôn ñeå tieán thaân nhöng coâng thaàn Nguyeãn Traõi ñaõ töøng naèm nguïc ngay luùc Chieáu bình Ngoâ chöa raùo möïc, taát thaáy theá mình khoù hôn nhieàu. Muoán thoaùt ñöôïc, oâng phaûi vaän duïng coâng söùc nhieàu hôn. Vì theá vôùi oùc möu só, oâng ñaõ cho Thò Loä vaøo cung tìm thanh theá taän beân trong. Lôøi caùc hoaïn quan can ngaên khoâng laøm oâng co laïi maø coøn nhö chæ daáu raèng möu ñònh cuûa oâng coù cô sôû vöõng chaéc hôn: Vua 17, 18 tuoåi con nít ham saéc thì “vôï” oâng, lôùn tuoåi hôn, laõo luyeän hôn, caøng deã xoû muõi ñaéc theá hôn chöù sao! Khoâng thaáy baø Thò Loä xuùi ñöôïc vua giaùng chöùc oâng ñaïi coâng thaàn Ñinh Leã “cöng” cuûa Leâ Thaùi Toå laø gì! Vaäy thì Nguyeãn Traõi khoâng “hieàn”, laø “thöù döõ” nhöng chæ vì khoâng vöôït qua ñöôïc tình theá khoâng ngôø, ñeå ngaên trôû côn “thöôïng maõ phong” cuûa Leâ Nguyeân Long Thaùi Toâng, maø oâng maéc vaï ñaáy thoâi. Laïi khoâng phaûi chæ Thaùi Toâng maø Hieán Toâng coù veû cuõng cheát cuøng nguyeân côù: “Thaùng 5, ngaøy 23 (1504), vua vì ham nöõ saéc bò beänh naëng”, vaø ngaøy hoâm sau thì baêng. Coøn nhanh hôn caùi cheát cuûa Nguyeãn Töï cuoái Lí qua Traàn.
Tình theá ghen tuoâng trong cung caám cuõng thaáy döôùi ñôøi Leâ Thaùnh Toâng tuy khoâng xaûy ra moät vuï Nghi Daân khaùc. Khoâng coù chuyeän lòch söû laëp laïi nhöng vaãn coù dieãn bieán daãn ñeán nhöõng tình theá thuù vò hôn nhieàu. Söû quan Vuõ Quyønh, ngöôøi chöùng ñöông thôøi, noùi roõ: “Tröôøng Laïc Hoaøng haäu (1441-1505) bò giam ôû cung khaùc, ñeán khi vua oám naëng môùi ñöôïc ñeán haàu beänh, beøn giaáu thuoác ñoäc trong tay maø sôø ñeán choã lôû, beänh vua do vaäy môùi caøng theâm naëng.” Nhaø nho ít lôøi nhöng vaãn nhieàu yù. Thaùnh Toâng khoâng cheát vì vôï bôûi vì neáu thaät nhö vaäy thì tuyeät doøng Nguyeãn Ñöùc Trung, coù ngöôøi cho laø toå oâng Baûo Ñaïi nhieàu thaêng traàm trong tình theá ñaày xuoâi ngöôïc ngaøy nay. Nhöng caùi ghen cuûa baø hoaøng thì ñaõ thaáy roõ. Ghen thaáy qua söï kieän “bò giam ôû cung khaùc”, ghen thaáy qua lôøi ñoaùn moø cuûa söû quan. Nhöng quan troïng ñoái vôùi chuùng ta hôn, laø caên beänh cuûa nhaø vua.
Vua bò thöông khoâng phaûi vì chinh chieán. Ñaùnh Chieâm Thaønh khaûi hoaøn, vua thaáy coù meï, con ñoùn röôùc, “thay aùo, leân thuyeàn roài veà haønh ñieän”, laønh laën. Muøa ñoâng, thaùng 11aâl. (1496), “vua khoâng khoeû”, coøn göôïng laøm thô khoe raèng “Duø Lí (Baïch), Ñoã (Phuû), AÂu (Döông Tu), Toâ (Ñoâng Pha) soáng laïi vò taát ñaõ laøm noåi, chæ coù Ta laøm ñöôïc”. Theá maø chæ hôn hai thaùng sau, vua oám naëng moät ngaøy roài baêng, “göôm thaàn, aán thaàn ñeàu bieán maát”, chæ coøn laïi baøi thô vaø moái hoaøi nghi ngöôøi sau khoâng daùm noùi. Thaùi töû leân ngoâi, cho bieát vua cha bò beänh phong thuõng. “Phong thuõng” theo caùch hieåu thoâng thöôøng, vaø cuûa caû y sinh ngaøy xöa, laø chæ hieän traïng beänh lôû loùi, cuøi huûi. Vua khoâng bò chieán thöông nhö ñaõ noùi, maø söû quan laïi coù lôøi maøo ñaàu laø vua maéc beänh naëng “vì nhieàu phi taàn quaù”, vaäy thì Thaùnh Toâng ñaõ maéc “beänh xaõ hoäi”. Vua bò lôû loùi ôû choã ñoù, hay khaép mình maåy vì giang mai ôû thôøi kì cuoái?
Coå Ai Caäp ñaõ bieát ñeán beänh giang mai. Trung Quoác chaäm hôn, maõi ñeán theá kæ VII, VIII môùi baét ñaàu bieát vaøi caên “beänh xaõ hoäi” laø do giao hôïp maø ra. Ñaàu theá kæ XVI, y hoïc Minh nhaän ra beänh giang mai vaø caûnh giaùc daân chuùng veà vieäc giao hôïp vôùi gaùi laøng chôi (Sex.., tr. 193). Y giôùi Taây phöông tröôùc khi bieát ñeán loaïi khaùng sinh, ñaõ chöõa beänh giang mai baèng hôïp chaát thuyû ngaân, arsenic, y giôùi Ñoâng cuõng chöõa baèng thaïch tín (arsenic). Thaùi Y vieän ñôøi Leâ ñaõ duøng vò maõ tieàn coù thaïch tín chöõa cho Thaùnh Toâng chaêng? Vì theá môùi coù ghi nhaän Tröôøng Laïc Hoaøng haäu boâi “thuoác ñoäc” (thaïch tín) cho vua?
Vaán ñeà ñaët ra laø Thaùnh Toâng maéc beänh (coù theå laø) giang mai töø ñaâu? OÂng vua khoâng caàn ñi ra ngoaøi daân gian tìm thuù vui, maø baét con gaùi vaøo cung cho mình höôûng. Mó nöõ caùc quan choïn cho vua haún phaûi laønh laën, “tinh khieát”. Coù moät nguoàn cung caáp gaùi phöùc taïp hôn: caùc tuø binh, vaø haún chaéc chaén hieän dieän nhieàu, laø tuø binh Chaøm. Thôøi Leâ sô thöông nghieäp ñaõ roäng nhö ta noùi, nhöng khoâng ñeán möùc phaùt trieån theo ñaø phoàn taïp soâi noåi beân ngoaøi. Goác röøng nuùi cuûa Leâ ñaõ khieán hoï khoâng theo kòp vôùi tình theá. Vaø hình nhö söï co laïi cuûa nhaø Minh cuõng coù aûnh höôûng ñeán caùch öùng xöû vôùi ngöôøi ngoaïi quoác cuûa Leâ. Caùc quan goàng gaùnh mua baùn chæ nhöõng luùc ñi söù Trung Quoác, vaø Leâ bò söù thaàn Thieân trieàu eùp mua haøng cao giaù, coøn ngöôøi haûi ñaûo, ngöôøi luïc ñòa phía taây vaãn thöôøng bò töø choái. Trong luùc ñoù thì söï giao tieáp vôùi vuøng haûi ñaûo, vôùi beân ngoaøi cuûa Chieâm Thaønh coù lieân heä töø raát xöa trong khoái chung vaên hoaù AÁn, roài Hoài Giaùo. Cô cheá chính quyeàn loûng leûo, roài qua nhöõng hoài tan raõ cuûa heä thoáng Chieâm Thaønh khieán vieäc giao thöông vôùi beân ngoaøi ñaïi döông khoâng gaëp trôû ngaïi nhieàu. Thuyû thuû vaãn laø taùc nhaân chuyeån beänh xaõ hoäi cuûa moïi thôøi ñaïi, nôi choán. Caên beänh coù teân “giang (döông) mai” qua truyeàn thuyeát aûnh höôûng töø Trung Quoác laø do Döông Quyù phi vaø Mai Uyeån (?) gaây taùc haïi cho ñôøi sau, nhöng teân goïi thoâng thöôøng ngaøy nay vaãn laø “tim la”. Ñoù laø chöùng côù nguyeân goác Ñaøng Trong, phaùt xuaát qua giao thöông maët bieån vì tim la roõ raøng laø töø chöõ Tieâm/Xieâm La, Thaùi Lan ngaøy nay. Taát nhieân nöõ tuø binh Chaøm cuûa Leâ Thaùnh Toâng cuõng khoâng phaûi laø thöù ñöùng-ñöôøng, nhöng trong bieán ñoäng nöôùc maát nhaø tan, sao khoûi coù ngöôøi sa saåy trong buoâng thaû? – vaø vaãn coøn saéc ñeïp cho oâng vua chuù yù tôùi. Ngöôøi ñeïp laïi laø taùc nhaân thu huùt beänh nhieàu hôn ngöôøi xaáu. Lôùp tuø binh Chaøm 1471 hai naêm sau khi Thaùnh Toâng maát (1497) coøn ñöôïc thaáy “thaân vöông” Leâ öa chuoäng thì trong thôøi gian coøn soáng, sao khoâng coù ngöôøi loït vaøo maét xanh oâng vua? Thôøi gian töø sau 1471 hay cuûa nhöõng chuyeán vieãn chinh sau ñoù, ñeán khi oâng maát laø ñuû daøi cho söï uû beänh vaø phaùt trieån ñeán ñoä “lôû loùi” cuoái cuøng, ñöa oâng vua saùng giaù nhaát Ñaïi Vieät veà nôi yeân nghæ.
Caên beänh cuûa oâng vua thôøi thònh trò coù taùc ñoäng gì ñeán söï taøn taï cuûa trieàu ñaïi veà sau? Taát nhieân khoâng coù caùch naøo tìm chöùng côù ôû söû quan. Chuùng ta chæ bieát raèng oâng soáng khaù laâu neân con oâng (Hieán Toâng) leân ngoâi khaù muoän, vaø sau ñôøi oâng naøy thì coù daáu hieäu leäch laïc tính duïc trong doøng hoï. Chuùng ta khoâng baøn nhieàu ñeán caùc oâng Vua Quyû (Uy Muïc Ñeá), Vua Lôïn (Töông Döïc Ñeá), bôûi vì caùc danh hieäu kia mang daáu hieäu phe phía roõ reät khi ta ñoái chieáu vôùi lôøi xöng tuïng cuûa caùc söû thaàn döôùi ñôøi nhöõng oâng vua “baát xöùng” naøy. Ñaõ noùi, hình nhö nguyeân nhaân cheát caáp thôøi cuûa Hieán Toâng laø vì truy hoan. Ngöôøi con tröôûng teân Tuaân, theo xaùc nhaän chính thöùc (Saéc chæ 1499) thì “thích maëc aùo ñaøn baø, boû thuoác ñoäc caû meï,” noùi theo ngoân ngöõ thoâng thöôøng ngaøy nay, laø “laïi caùi”. Coù leõ chi tieát “boû thuoác ñoäc caû meï” môùi laø nguyeân nhaân chính cuûa quyeát ñònh Hieán Toâng khoâng chòu phong Thaùi töû cho oâng. Bôûi vì söï baát thöôøng veà giôùi tính ôû phöông Ñoâng chæ gaây söï toø moø, ngaïc nhieân, cuøng laém laø cheâ traùch chöù khoâng bò coi laø toäi loãi nhö döôùi aûnh höôûng Thieân Chuùa Giaùo cuûa AÂu Taây. Chöùng côù laø nhaø Taây Haùn coù oâng vua gay nhö ñaõ noùi. Töø khi phaùt trieån bôùt aûnh höôûng thaàn quyeàn cuûa Lí roài, thì Traàn cuõng chuù yù ñeán caùc hieän töôïng laï cuûa con ngöôøi, nhö khi söû quan ghi cheùp (1300) vieäc ngöôøi loä Hoàng sinh con trai hai ñaàu (freøres siamois chöa hoaøn chænh), ngöôøi ñaøn baø ôû Kinh thaønh sinh con gaùi hai ñaàu, boán chaân boán tay (1304), vieäc con gaùi Ngheä An bieán thaønh con trai (1351). Khoù coù theå suy ñoaùn theâm chi tieát veà tröôøng hôïp thöù hai naøy nhöng khi khai trieån luaät phaùp phoå bieán hôn thì haún quan chöùc nhaø Leâ cuõng gaëp caùc tröôøng hôïp kì laï veà giôùi tính, vôùi nghi aùn hai ngöôøi phuï nöõ aên naèm vôùi nhau maø ta chæ coù theå ñoaùn laø moät ngöôøi ñaõ duøng caùi clitoris cuûa mình ñeå laøm tình vôùi em gaùi! (Hoàng Ñöùc thieän chính thö, Nguyeãn Só Giaùc dòch, Saøi Goøn, tr. 105, 107.)
Ngöôøi chuù baûn dòch TT daãn Leâ Quyù Ñoân cho bieát theâm chi tieát veà An Vöông Tuaân. OÂng laø ngöôøi thoâng minh hoïc roäng, söùc löïc hôn ngöôøi, nhöng tính ngang böôùng, thích maëc aùo phuï nöõ, hoài nhoû vì khoâng ñöôïc nhö yù, ñem thuoác ñaàu ñoäc meï. Chuyeân vieân veà sexologie haún coù suy ñoaùn hôn chuùng ta vôùi nhöõng chi tieát naøy. Ngöôøi thöôøng chæ coù theå ñoaùn raèng tính chaát veà söùc löïc, trí thoâng minh ñöôïc neâu ra laø ñeå noùi veà nhöõng yeáu toá caù tính maïnh, ñoái khaùng vôùi tính nöõ tieàm taøng trong ngöôøi oâng. Keát quaû ñöa ñeán vieäc boû thuoác ñoäc meï laø söï choáng ñoái (“ngang böôùng”) vôùi nhöõng uoán naén ngöôøi con theo trí töôûng bình thöôøng cuûa ngöôøi meï, trong ñoù haún khoâng thieáu nhöõng lôøi cheá rieãu, raên ñe. Nhöng ñoù laø caù tính thieân baåm, hay noùi vôùi söï thoâng caûm nhö cuûa ngaøy nay, ñoù laø do söï taïo gioáng baát toaøn maø trong moät chöøng möïc coù theå söûa chöõa ñöôïc thì aûnh höôûng khuoân khoå xaõ hoäi seõ mang laïi keát quaû ñoåi thay. Soáng trong khuoân khoå cuûa moät quan nieäm nam nöõ raønh reõ thì veà laâu veà daøi, khi lôùn leân, qua thaám nhuaàn cuûa kinh saùch hoïc ñöôïc, An Vöông Tuaân seõ trôû laïi nhö moïi con ngöôøi khaùc. Caù tính nöõ ñaõ bieán maát, hay bò nhaän chìm trong saâu kín maø ngöôøi ñöông thôøi khoâng thaáy, hay khoâng quan taâm tôùi nöõa. Lôøi Leâ Quyù Ñoân laøm noåi söï haû heâ cuûa moät ngöôøi thaáy coù keû trôû veà vôùi Chính giaùo “söûa boû neát cuõ, thôø meï raát hieáu”. Nhöng khi söû gia voâ tình duøng ngoân töø kinh saùch “giöõ mình kín ñaùo” ñeå chöùng toû theâm söï ñaéc thaéng cuûa ñaïo lí, thì ñoàng thôøi cuõng cho chuùng ta hieåu ñöôïc noãi khoå taâm cuûa moät con ngöôøi laïc loaøi vôùi giôùi tính xaùc ñònh voán coù töø trong caên baûn maø phaûi bò ñaøn aùp, neùn saâu.
Beänh veà tình duïc nhö cuûa Töï Ñöùc ñöôïc ngöôøi sau bieát roõ vì oâng phaûi nuoâi ñeán 3 ngöôøi ñeå keá nghieäp (maø ai cuõng ñeàu cheát thaûm theo vôùi roái loaïn ngoaïi xaâm). Baày toâi thì deã noùi hôn, tuy cuõng khoâng nhieàu lôøi. Ñoù laø Toáng Phuùc Ñaïm (+1799), ngöôøi xung ñoät vôùi Baù Ña Loäc, oâng töôùng “sôï suùng... töøng coù taät ngaàm (?), khoâng gaàn ñaøn baø neân khoâng coù con.”(Ñaïi Nam lieät truyeän, taäp 2, tr. 160-161.) OÂng bò lieät döông hay nhö Leâ Vaên Duyeät?
GAØ MAÙI GAÙY TRONG TRIEÀU ÑÌNH, TREÂN SAÂN NHAØ: VINH QUANG VAØ KHOÅ NHUÏC CUÛA GIÔÙI TÍNH NÖÕ VIEÄT

Chuùng ta ñaõ thaáy cung ñình trieàu Lí coøn vöôùng vaát tính chaát quyeàn uy truyeàn thoáng cuûa phuï nöõ treân ñaát Vieät. Khi oâng vua yeáu theá thì ñieàu aáy hieän ra tuy vaãn bò khuaát laáp döôùi ngoøi buùt cuûa söû thaàn nho só. Söû quan cho raèng Thaùi haäu YÛ Lan, meï ñeû cuûa Nhaân Toâng, “deøm” cheát baø chính cung cuõ. Nhöng söû thaàn cuõng thaáy khi Nhaân Toâng leân ngoâi thì baø Döông Thaùi Haäu “buoâng reøm cuøng nghe chính söï”, coù phe phaùi ñaøng hoaøng laø Thaùi sö Lí Ñaïo Thaønh. Nguyeân taéc tröôûng thöù coù daùng Nho Giaùo aáy neáu ñuû söùc maïnh thuyeát phuïc thì laøm sao baø meï ruoät YÛ Lan vôùi caäu beù vua 6 tuoåi, ñuû vaây caùnh ñeå laøm cuoäc ñaûo chính cung ñình vôùi gaàn caû traêm ngöôøi bò gieát, duø söû quan chæ keå ra nhöõng ngöôøi phuï nöõ? Ñôøi Anh Toâng coù oâng caäu Ñoã Anh Vuõ tung hoaønh, ngöôøi bò söû quan TT daøi doøng keå leå toäi loãi trong luùc keû vieát vaên bia laïi khoâng ñuû lôøi taùn tuïng. Ñôøi Cao Toâng tieáp theo cuõng coù oâng Ñoã An Di/Thuaän coù veû nhö bò oâng Toâ Hieán Thaønh chia quyeàn, nhöng oâng Taylor laïi thaáy raèng vieân thaùi uyù cöông tröïc cuûa söû quan naøy cuõng laø ngöôøi dính líu ñeán phe hoï meï! Noùi toùm laïi, qua taám raøo che chaén chöõ nghóa cuûa söû quan, ta vaãn thaáy quyeàn uy cuûa caùc oâng caäu vua treân trieàu ñình, daáu hieäu cuûa truyeàn thoáng öu theá thuoäc veà doøng meï.

Leâ coù ñoåi khaùc theo tình hình lí thuyeát trò nöôùc aùp duïng phoå bieán, saâu xa hôn, tuy nhieân vôùi thöïc teá vöôùng víu tình caûm vaø moät söï truøng hôïp tình côø cuûa lí thuyeát Nho maø phe ngoaïi vaãn coøn chen ñöôïc vaøo quyeàn bính trò nöôùc. Vôùi Nho Giaùo ngöï trò, ngaøy nay ngöôøi ta vaãn coøn veõ ra nhöõng thaûm caûnh coù thaät cuûa ngöôøi phuï nöõ ôû AÙ Ñoâng. Haõy ñoïc moät phaàn nhoû lôøi khinh mieät cuûa phe caàm quyeàn khi xeùt ñôøi vua tröôùc: “Nhaân Toâng môùi leân hai tuoåi ñaõ sôùm noái ngoâi vua, Thaùi haäu Nguyeãn thò laø gaø maùi gaùy sôùm... Vua ñaøn baø maét quaùng buoâng reøm ngoài choán thaâm khueâ, boïn hoï ngoaïi loøng tham, khoaùc laùc hoaønh haønh khaép coõi... nhö Vaên Laõo, Xöông Leâ loøng nhö quyû quaùi...” (Trung höng kí, ñôøi Quang Thuaän; chuùng toâi nhaán maïnh.) Ngöôøi ta töôûng phe ngoaïi khoâng theå coù maët döôùi trieàu oâng vua vöøa cheâ ngöôøi ta, nhöng oâng söû quan Vuõ Quyønh sau khi khoâng tieác lôøi ca tuïng Thaùnh Toâng, laïi thaáy laø coù dòp ñeå khen tieáp söï vieäc “(vua) duøng hoï meï laøm vieäc duyeät xeùt (neân chæ) ruõ aùo khoanh tay maø trong nöôùc ñöôïc yeân oån.” Maâu thuaãn khoâng phaûi chæ do söï nònh noït cuûa söû thaàn maø laø do lí thuyeát ñem öùng duïng vaøo thöïc teá laøm naûy sinh phöùc taïp.

Lí thuyeát Nho vaãn daønh moät ñòa vò trang troïng cho ngöôøi phuï nöõ, taát nhieân tröôùc heát laø trong gia ñình, nhöng khoâng khoûi lan ra ngoaøi xaõ hoäi, ñieàu nhaø nho thöôøng coá söùc ngaên chaën baèng nhöõng lôøi caûnh caùo maø vaãn khoâng hieäu quaû. Leã kí tuy daønh phaàn öu theá cho phía ñaøn oâng nhöng vì moái lieân heä töông quan nam nöõ raát caàn thieát cho söï vöõng beàn cuûa theå cheá neân khoâng theå boû qua söï troïng ñaõi ngöôøi phuï nöõ khi ñaõ raøng buoäc hoï vaøo boån phaän. Qua caùc phaàn nghi thöùc cuûa hoân nhaân, ta thaáy roõ ñieàu ñoù: “Hoân leã hoaøn taát... coâ daâu baùi kieán caùc baäc toân tröôûng... Coâ daâu ñöôïc ban röôïu ngoït... xuoáng laøm côm ñeå roõ ñaïo phuï nöõ thuaän toøng... Saùng sôùm hoâm sau cha meï laøm côm ñaõi con daâu... Cha meï aên xong ñi xuoáng baäc phía taây tröôùc, coâ daâu xuoáng baäc phía ñoâng sau, coù yù laø töø nay coâ daâu laø ngöôøi thay maët meï choàng lo vieäc nhaø... Nghi leã chaáp nhaän con daâu ñaõ xong... coù yù nghóa laø con daâu ñaõ coù tö caùch thay theá meï choàng... Phuï nöõ coù thuaän toøng thì trong nhaø môùi hoaø hôïp, nhaø coù hoaø hôïp thì sau môùi laâu daøi. Cho neân baäc thaùnh vöông coi troïng ñieàu aáy laém vaäy.” (Baûn dòch ñaõ daãn, tr. 364. Chuùng toâi nhaán maïnh.)

Ñòa vò “con gaø maùi gaùy” cuûa phuï nöõ trong gia ñình Nho Giaùo laø do ôû lôøi Thaùnh daïy “coù tö caùch thay theá meï choàng” ñoù. YÙ nghóa taêng theâm, laø “chuû gia ñình”. Gia ñình cuûa vua cuõng laø gia ñình. Cho neân vua coøn treû thì baø thaùi haäu “buoâng reøm phuï chính”, thaät ra coù theå ngoài ngay giöõa trieàu ñöôøng ñeå baøn vieäc nöôùc. Lí thuyeát môùi ñem vaøo Ñaïi Vieät ñaõ gaëp ñöôïc söï ñoàng ñieäu vôùi truyeàn thoáng cuõ. Baø thaùi haäu maïnh meõ yù chí thì coù theå thaønh Löõ Haäu cuûa Haùn, Vi Haäu cuûa Ñöôøng, Töø Hi cuûa Thanh. Maïnh hôn nöõa thì xöng Ñeá, ñoåi quoác hieäu laø Chu, ngang nhieân tuyeån löïa hai chaøng trai hoï Tröông vaøo haàu haï, traû thuø cho phaàn nöûa nhaân loaïi bò aùp böùc, nhö Voõ Taéc Thieân cuûa Ñöôøng. ÔÛ Vieät Nam chöa coù ai xöng Ñeá nhöng baø “Nguyeãn thò gaø maùi gaùy sôùm (vua leân hai, nghóa laø baø thaùi haäu chöa quaù tuoåi teen!)” kia ñaõ cheùm moät loaït quan, trong ñoù coù coâng thaàn cuûa oâng cha choàng! Baø Töø Duõ thì theo moät nguoàn tin, ñaõ baûo ñöôïc oâng con hoaøng ñeá choïn Duïc Ñöùc leân noái ngoâi tuy Töï Ñöùc khoâng baèng loøng oâng con nuoâi “voâ haïnh”. (Nguyeãn Ñaéc Xuaân giôùi thieäu, “Khuùc tieâu ñoàng – Hoài kí Haø Ngaïi”, Nghieân cöùu Hueá, taäp 2, 2001, tr. 182.) Söï kieän maát nöôùc nöûa sau theá kæ XIX khoâng phaûi baét ñaàu töø ñaây nhöng cuõng laø dòp cho bieán chuyeån theâm phaàn roái raém hôn.

Söï coâ ñôn trong cung caám ñaõ khieán xaûy ra vuï aùn Mó Ñöôøng (+1849) thoâng daâm vôùi meï maø söï tröøng phaït voán laø theo luaät phaùp Nho Giaùo nhöng cuõng khoâng traùnh khoûi tieáng xaáu cho Minh Maïng, trong ñoù lôøi ñoàn veà con chaùu Hoaøng töû Caûnh thoaùt thaân troán sang Cao Mieân, ít nhieàu gì cuõng gaây neân söï ñeà phoøng veà phía Nam Kì coù oâng Toång traán khoâng maáy thuaän thaûo vôùi nhaø vua. Vôï Hoaøng töû Caûnh cuõng mang hoï Toáng, moät hoï quyù hieån, coù khi ñöôïc ban cho moät baø hoaøng khaùc hoï (tröôøng hôïp Hoà thò +1716, vôï Nguyeãn Phuùc Chuù), coù nhieàu ngöôøi laáy vua chuùa, nhö moät ngöôøi ñaøn baø khaùc ñaõ gaây neân söï roái loaïn anh em, chuù chaùu tranh giaønh gaùi, luùc Nguyeãn coøn laø chuùa.

Trong trieàu ñình, baø thaùi haäu coøn phaûi chòu nhieàu aùp löïc phe phaùi chöù ngoaøi daân gian, gia ñình duø sao cuõng laø moät ñôn vò coù phaàn rieâng bieät, neân ngöôøi phuï nöõ qua giai ñoaïn laøm daâu khoå nhuïc, moät khi trôû thaønh meï choàng thì ñaõ laø chuùa teå vôùi ñaùm ngöôøi döôùi quyeàn. Tuy beà ngoaøi khoâng laán choàng, nhöng vôùi tình traïng caùc baø kinh doanh nuoâi choàng, oâng choàng laøm quan vôùi soá löông coøm coõi, chæ coù danh vò, thì quyeàn ñoù trôû thaønh theá löïc cuï theå vôùi söï laøm ngô vì baát löïc cuûa ñaáng nam nhi. Trong caùi harem nhoû vöøa taàm vôùi ñaïi gia ñình Vieät, baø vôï giaø laø ngöôøi ban phaùt aân hueä tình duïc cho caùc baø vôï leõ cuûa quan. Cuõng oâng cöû nhaân Haø Ngaïi (bñd, tr. 187) keå chuyeän baø noäi oâng Phan Khoâi laøm chính thaát cho oâng AÙn saùt coù ñeán ba baø vôï leõ, baø naøo ñi ngang tröôùc maët Baø cuõng voøng tay cuùi ñaàu leã pheùp. “Ba baø aáy coù nhaø rieâng gaàn ñoù, laøm aên khaù, con ñeàu phaùt (ñoã) ñaït...Moãi ngaøy baø AÙn chia phieân cho caùc baø kia vaøo haàu... Caùc baø aáy ñeàu treân döôùi 50 tuoåi, maø baø AÙn (gaàn 70) vaãn baûo: ‘Ñeâm nay con Ba voâ haàu oâng lôùn... ñeâm mai con Boán...’” Cho neân, khoâng laáy laøm laï vôùi chöùng nhaân Mieàn Baéc ngaøy nay keå chuyeän baø vôï caû oâng Leâ Duaån ñích thaân löïa choïn ngöôøi haàu ñeâm oâng Toång bí thö! Hoài kí kia khoâng cho bieát baø Caû nhaø hoï Phan luùc treû coù ghen tuoâng ñeán möùc haønh haï caùc baø vôï nhoû nhö ñaõ töøng xaûy ra maø nhôø bieán chuyeån 1945, caùc con baø beù döïa vaøo yù thöùc giai caáp cuûa thôøi môùi ñaõ tìm caùch boäc loä, hay khoâng.

Taát nhieân laø vôùi ñaùm daân chuùng caøy cuoác bình thöôøng thì tình traïng moät vôï moät choàng laø caên baûn, bôûi vì leõ giaûn dò laø hoï khoâng ñuû söùc nuoâi theâm moät gia ñình thöù hai. Nhöng ñieàu ñoù cuõng khoâng chöùng toû ñöôïc söï “chính chuyeân” cuûa phuï nöõ hay söï “trung thaønh” cuûa phía nam. Söï phaân coâng trong vieäc ñoàng aùng ñaõ khieán cho ngöôøi phuï nöõ coù moät chöøng möïc ngang haøng vôùi nam giôùi – chöa keå tröôøng hôïp ngöôøi vôï chaïy chôï buoân baùn xuoâi ngöôïc, naém quyeàn kinh teá trong gia ñình nhö ñaõ noùi. Söï kinh doanh ñaõ khieán cho ngöôøi phuï nöõ Vieät coù nhieàu öùng bieán ñoái phoù trong nhöõng hoaøn caûnh khoù khaên, khaùc xa vôùi ñaùm ñaøn oâng kieâu kì khoâ cöùng ñeán thaønh baát löïc trong khuoân khoå cuûa heä thoáng ñaët giôùi mình laøm chuû nhaân oâng. Tình traïng caàn nhaân coâng khieán cho ngöôøi phuï nöõ cao giaù trong thôøi gian chuyeån töø thôøi con gaùi sang thôøi laøm vôï. Veà laøm daâu thì cöïc khoå nhöng nhöõng ngöôøi chuû gia ñình nhaø gaùi thaáy maát moät nhaân coâng, phaûi tìm caùch buø tröø trong thôøi gian coù theå ñöôïc, vaø maët khaùc vì nhaø trai saép coù theâm moät nhaân coâng neân cuõng raùng chòu ñöïng ñoøi hoûi. Vì theá caûnh laøm reå töø Nam chí Baéc ñaõ gioáng heät nhau: Anh con trai Baéc tuûi nhuïc vôùi coâng “laøm reå ba naêm... nhö choù naèm gaàm chaïn”, coøn anh con trai Nam thì than thôû naõo nuøng: “Thaùng chín möa buïi gioù bay, Naém laáy gaøu nöôùc chaân tay ruïng rôøi!” Tuy nhieân veà phöông dieän buoâng thaû duïc tính thì cuõng coù nhöõng ñieàu kieän nhö nhau. Xoùm laøng coøn nhieàu bôø coû, ñoáng rôm. Vì theá ngöôøi phuï nöõ ñuû khaû naêng thaùch ñoá: “OÂng aên chaû thì baø aên nem, ñaày tôù coù theøm thì cho moät mieáng!” Nhìn laïi caùc aùn leä ñöôïc ghi laïi vaø caùc söï caám ñoaùn ñöôïc neâu ra trong luaät thôøi “phong kieán” thì thaáy khoâng coù gì laï döôùi aùnh maët trôøi, keå caû söï phoùng tuùng loaïn luaân. Chuùng ta cuõng khoâng nhaéc laïi caùc leã tieát phoàn thöïc ñaõ keå. Chæ bieát raèng sinh hoaït thöôøng tröïc cuûa xaõ hoäi ôû taàng lôùp ñoâng khoâng thieáu choã cho söï buoâng thaû cuûa ngöôøi coù vôï, coù choàng hay khoâng. Vaø ñieàu ñoù thì khoâng coù oâng thaùnh cuõ hay môùi naøo ngaên chaën ñöôïc.

Tuy nhieân laïi cuõng khoâng coù nghóa laø söï kì thò giôùi tính khoâng coøn nöõa. Noù laïi taêng theâm vì coù söï phoái hôïp cuûa thaønh kieán trong quaù khöù aên saâu vaøo taâm tính nhaân loaïi, coäng theâm vôùi leã giaùo môùi. Hieän töôïng kinh nguyeät laø ñieàu gheâ sôï, gaây caám kò khaép nôi (Sex.., tr. 43, 66), cuõng coù ôû Vieät Nam: “Ñoà ñoäi quaàn ñaøn baø!” “Ñoà aên maùu queø, aên quaàn (coù maùu) queø!” Ngoâ Só Lieân cheâ: “Nöõ saéc laøm haïi ngöôøi ta quaù laém. Thò Loä chæ laø moät ngöôøi ñaøn baø thoâi, Thaùi Toâng yeâu noù maø phaûi cheát, Nguyeãn Traõi laáy noù maø caû nhaø bò dieät. khoâng ñeà phoøng maø ñöôïc ö?” cuøng vôùi caùc truyeän, tuoàng tích ñem laïi hình aûnh con Ñaéc Kæ Hoà li tinh, con Voõ Haäu laêng loaøn... trong ñaàu oùc daân chuùng bình thöôøng veà söï khinh mieät “ñaøn baø ñaùi khoâng khoûi ngoïn coû”. Söï phaùn xeùt thieân leäch naøy thaáy taêng theâm trong töông quan sex ñoái vôùi caùc taäp hoïp thieåu soá.

Thaät ra thì söï phaân bieät ña soá, thieåu soá khoâng phaûi chæ bôûi nguoàn goác chuûng toäc maø coøn vì trình ñoä phaùt trieån cuûa taäp hoïp, uy theá chính trò cuûa ngöôøi caàm ñaàu phe nhoùm nöõa. Ñinh laøm vieäc “ñaïi nhaát thoáng” xong, khi maát ngoâi thì taäp ñoaøn xa gaàn cuûa hoï trôû thaønh “man laõo” ñeå ngöôøi caàm quyeàn môùi phôi khoâ thòt, baét laøm noâ leä xaây thaønh. Leâ, neáu ñaùnh Minh baïi thì cuõng chæ laø moät thöù Phan Lieâu leâu beâu, cuoái cuøng bò Leâ gieát trong söï tranh giaønh quyeàn löïc, vaø ñeå söû gia ngaøy nay oàn aøo maéng chöûi. Leâ thaéng neân töø tuø tröôûng nôi nuùi röøng trôû veà ngheânh ngang treân ñaát Thaêng Long cuûa hoï Traàn quyù hieån. Nguyeãn ñöôøng beä ôû Phuù Xuaân / Hueá, boû laïi ngöôøi cuøng xöù vôùi oâng toå Nguyeãn Kim coøn vöôùng chöõ “möôøng” ñeán ngaøy nay. Taát caû, roát laïi, chæ coøn laø moät taäp hoïp “ngöôøi noùi tieáng Vieät” (chöõ cuûa oâng K.W. Taylor) coù trình ñoä phaùt trieån cao hôn vì coù söï tieáp xuùc roäng lôùn hôn nhöõng taäp hoïp trong bìa röøng hoùc nuùi maø hoï khoâng traùnh khoûi gieát choùc, laán chieám, giao tieáp, coù khi taän treân giöôøng nguû.

Naêm 1499 coù leänh caám Quaûng Nam khoâng ñöôïc baét ngöôøi Man vaø mua baùn noâ tì tö. Leâ Quyù Ñoân nhaéc ñeán vieäc buoân noâ leä “man” treân ñaát Gia Ñònh, khoâng cho bieát gì theâm veà sinh hoaït “trong nhaø” cuûa caùc ñieàn chuû kia, nhöng hieån nhieân laø laøm sao traùnh khoûi coù nhöõng doøng gioáng phaùt xuaát töø ñoù maø vì chaúng coù ñieàu kieän löu giöõ chöùng tích neân ta khoâng coù caùc haäu dueä kieåu cuûa oâng Toång thoáng Jefferson, treân ñaát Vieät? Chuû theå Vieät ôû Gia Ñònh cuõng khieán cho moät boä phaän lai khaùc trôû thaønh Vieät: lôùp ngöôøi Trung Hoa Mieân bò goïi moät caùch khinh mieät “ñaàu gaø ñít vòt” laïi coù theá löïc kinh teá, vaø chuû yeáu ôû vaán ñeà ta ñang baøn laø, mang daùng veû sex thu huùt. Trong tình hình giao tieáp chung ñuïng thì taàng lôùp döôùi cuûa xaõ hoäi vì nhu caàu sinh lí coù theå vöôït qua ñöôïc söï khaùc bieät chuûng toäc. Coù laáy laøm laï chaêng, neáu ta thaáy con chaùu ngöôøi tuø daân Höng Nguyeân theá kæ XVII soáng ôû ñaát Kontum ngaøy nay, coù ngöôøi “toùc quaên” nhö Nguyeãn Hueä? Con trai ñaøn oâng ñi ñaùnh giaëc ñaâu coù mang theo vôï ñeå ñeán khi bò ñaøy aûi thì khoûi tìm ñeán caùc coâ sôn nöõ? Trong cuoäc chieán vöøa qua, daân “Vieät” tieáp xuùc vôùi ngöôøi Thöôïng ngaøy nay thöôøng xuyeân, saùt sao hôn. Ñaùm lính traùng thoâ loã cuûa caùc thaønh thò Mieàn Nam ñöôïc dòp bieát gaùi Thöôïng ñeå cheâ veà ñoäng taùc laøm tình cuûa hoï. Caùc caùn boä ba cuøng caø raêng caêng tai, nghieán raêng ngoài giöõa naéng ñeå cho ruoài traâu caén laøm moät thöù initiation hoäi nhaäp, vaø hoïc ngoân ngöõ ñòa phöông ñeán laøu thoâng ñuû qua maët chieán dòch Phöôïng Hoaøng, ngaøy nay tuy vaãn khoâng leân tieáng, nhöng chaéc coøn giöõ nhöõng kæ nieäm “baét caùi nöôùc” nôi bìa röøng, treân nhaø gaùc. Bôûi vì, laïi vaãn phaûi nhaéc, ñieàu ñoù khoâng traùnh khoûi, tuy laø noùi ra thì sôï maát tính chaát thaàn thaùnh cuûa “cuoäc chieán tranh chính nghóa cuûa daân toäc”. Nhöõng ngöôøi daân di dôøi sau 1975 (daân Taøy, Nuøng ñeán Buø Ñaêng, Thaùi Bình vaøo Bình Döông, Soâng Beù, Haø Nam Ninh vaøo Baûo Loäc, Thuaän Haûi, ngöôøi nghìn nghòt treân vuøng Gia Lai, Kontum. Ñaéc Laéc...) chaéc vì laø soá ñoâng Vieät traøn ngaäp neân haún khoâng coù cô hoäi giao tieáp thaân maät vôùi ngöôøi baûn thoå – tröø caùc caùn boä. Xa veà phía baéc, laïi laø chuyeän cuûa caùc oâng quan taây ta leân vuøng ngöôøi Thaùi ñöôïc chuû nhaân ñem vôï con “chieâu ñaõi”. (Chöùng nhaân rieâng bieät cuûa keû naøy laø moät nhaân vaät trong ñaïi gia ñình, tuy oâng laõo laïi daïi gì noùi vôùi thaèng beù laø mình töøng ñöôïc thuï höôûng caùi phuùc aáy!) Ngöôøi lính Taây tieán thöïc thaø toäi nghieäp bò “nhaân daân” maéng: “Maøy khoâng coù... hay sao?” nhöng caùc caùn boä thì “bieát heát”. Tuy nhieân vôùi taàng lôùp treân, vaø coâng khai, thì söï kì thò giôùi tính trong töông quan ña soá thieåu soá vaãn khoâng traùnh khoûi. Chuû tòch Hoà Chí Minh chæ vì “Caùc chuù ôû Boä Chính trò noùi Baùc khoâng laáy vôï coù lôïi hôn”, neân khoâng ñaùp öùng ñöôïc yeâu caàu cuûa coâ caùn boä ñaát ngaøn naêm vaên vaät bò töôùng Nguyeãn Sôn cheâ “leùp keïp!” Theá laø ngöôøi ta phaûi ñi tìm moät coâ Thoå cho Baùc, daãn ñeán vieäc gieát ngöôøi coâng khai giöõa Thuû ñoâ, vaø khieán oâng Uyû vieân Boä chính trò, Boä tröôûng Coâng an phaûi cho ngöôøi leân taän röøng nuùi Cao Baèng ñuoåi taän gieát tuyeät cho phi tang. Ñaâu phaûi ñôïi ñeán taän ñôøi Leâ sô môùi coù chuyeän oan khuaát!
NHAØ NHO LAÏI CAÙI

Nho só Vieät töø luùc muoán laø, vaø trôû thaønh taàng lôùp trí thöùc truyeàn thoáng, ñaõ phaûi chòu hai aùp löïc chính: aùp löïc töø tính chaát taàng lôùp xuaát thaân cuûa mình vaø aùp löïc töø kieán thöùc ngoaïi lai thu nhaän. Hai ñieàu aáy khieán taïo neân tính chaát caùc saûn phaåm ñöôïc cho ra ñôøi, cuøng luùc vôùi nhöõng cung caùch öùng xöû trong tình theá coù aùp löïc naëng neà töø beân treân vaø söï troáng roãng lí thuyeát ñoàng ñieäu cuûa quaàn chuùng töø phía döôùi.

Nhaéc laïi, döôùi heä thoáng cai trò baèng toâng toäc cuûa Lí, Traàn, nho sóï chæ laø “gia thaàn”, caùi teân ñöôïc xaùc nhaän bôûi oâng chuû Traàn. Vì kieâu ngaïo vôùi kinh saùch hoïc ñöôïc, loaïi kinh saùch töø Nöôùc lôùn ñöa tôùi voán coù baûn chaát ñoäc toân töø caên baûn, nhöng ñeán ñaây laïi ñöôïc öùng duïng qua nhöõng thaân xaùc mang ñòa vò thaáp keùm ôû ñòa phöông, neân caùc söû quan Vieät tha hoà maéng chöûi ngöôøi vaéng maët maø neù traùnh ngöôøi coù quyeàn chöùc ñöông thôøi. Nhaø nho Traàn chæ hueânh hoang vôùi chöõ nghóa maø khoâng daùm ñuïng chaïm ñeán thöïc teá neân Chu An laøm Thaát traûm sôù maø khi ñöôïc trao quyeàn laïi giaät mình, laån ñi aån ñeå cho thanh cao. Khoâng ñieàu gì chöùng toû roõ hôn moái töông quan ñoù khi thaáy ngöôøi coù quyeàn – vaø ôû vaøo caùi theá öùng duïng hoïc vaø haønh nhö Hoà Quyù Li, cheâ moät nho só: “Bieát maáy chöõ maø (daùm) noùi chuyeän Haùn, Ñöôøng!” Vôùi Haäu Leâ, khi kinh saùch phoå bieán roäng raõi hôn vôùi tính chaát tuyeån löïa qua thi cöû ñeàu ñaën hôn, coù heä thoáng hôn thì nho só tuy phoàn taïp hôn nhöng vaãn khoâng thaáy ñòa vò mình ñoåi khaùc ñeå coù theå töï ñoåi thay. Leâ Thaùnh Toâng vaãn ñaùi vaøo muõ quan – nhö Haùn Cao Toå xöa, vaãn maéng saøn saït nho thaàn, gieát ngöôøi – roài phaûn tænh, töï pheâ.

Nhöng nho só laïi xuaát thaân töø ñaùm daân chuùng khoâng nhöõng ñaõ môø mòt vôùi lôøi Thaùnh daïy maø laïi coøn coù loái soáng thöôøng tröïc khoâng coøn gì xa hôn: Söï bieåu loä duïc tính laø thöôøng tröïc, bình thöôøng maø laïi laø nhöõng ñieàu nho só khoâng noùi ra ñöôïc, vì khoâng coù chöõ ñeå dieãn taû. Haõy ñoïc laïi nhöõng baøi thô vaên chöõ Haùn bò raøng buoäc töø trong luùc luyeän taäp thi cöû maø hoï chöa thoaùt noåi duø laø ñeå ñem ra thuø taïc, ngaâm vònh rieâng tö. Voøng keàm toaû cuûa chöõ Haùn vôùi noäi dung ñöôïc hoïc taäp khieán hoï chæ coù theå troâi noåi trong caùc saùo ngöõ khoâng dính líu gì tôùi cuoäc soáng thöïc cuûa hoï, cuoäc soáng voán gaén lieàn vôùi nhöõng suy nghó baèng ngoân töø baûn xöù, theá maø laïi chöa coù hình thöùc bieåu hieän: chöõ vieát. Coá gaéng tìm ra moät daïng chöõ thì quoác ngöõ aáy cuõng coøn bò raøng buoäc baèng chöõ Haùn vay möôïn. Tuy nhieân, coù coøn hôn khoâng, vaø thöù vaên töï Noâm ñoù cuõng phaûi traûi qua moät thôøi gian daøi ñeå thaønh hình. Ta coù theå baét ñaàu vôùi baøi thô cuûa chaøng ñieám OÂ Loâi ôû LNCQ vaø thô quoác ngöõ cuûa Nguyeãn Traõi, Nguyeãn Bænh Khieâm ñeå thaáy chaëng ñöôøng hình thaønh gaäp gheành nhö theá naøo. Hai chöõ “song vieát” ñang laøm khoå ngöôøi nghieân cöùu ngaøy nay chaéc cuõng phaûi laøm cöïc nhoïc ngöôøi xöa khoâng ít. Chæ ñeán khi loaïn laïc tieáp theo laøm giaûm bôùt aùp löïc kinh saùch, ñoàng thôøi vôùi ñöôøng tieán thaân baèng khoa cöû tuy vaãn coøn ñeàu ñaën theo loái nhaân tuaàn nhöng khoâng coøn laø loái duy nhaát daãn ñeán quyeàn töôùc, sang giaøu, luùc ñoù chöõ quoác ngöõ noâm môùi phaùt trieån theo vôùi ñaø tieán leân ñoâng ñuùc cuûa ñaùm ngöôøi ít hoïc (nho). Loaïn laïc, voõ töôùng cuõng laøm quan ñöôïc; Trònh caàn tay chaân nhieàu neân hoaïn quan cuõng chaúng caàn hoïc laém. Giao thöông môû roäng, thöông nhaân tuy khoâng ñöôïc söû quan heù môû cho moät lôøi maø vaãn hieän dieän, duø nhoû nhoi, beân caïnh caùc thaùi giaùm treân bia ñaù löu truyeàn haäu theá, keå chuyeän laøm chuøa, xaây ñình, môû chôï... caû khi ñem tieàn giuùp cho laøng xaõ thanh toaùn vieäc quan. Cho neân theá kæ XVIII, nhaát laø nöûa sau, ñaõ thaáy söï phoàn taïp cuûa saùch vôû chöõ noâm khieán cho chuùa Trònh ñaïi dieän chính giaùo thaáy ñòa vò chöõ thaùnh hieàn lung lay, phaûi leân tieáng ngaên caám. Ñaøng Trong ñaëc bieät hôn, vì ít nhieàu thoaùt ra ngoaøi aùp löïc cuûa kinh saùch neân töø theá kæ XVII ñaõ coù nhöõng truyeän thô noâm coù teân taùc giaû chính laø nhöõng quan chöùc cao caáp, khoâng caàn phaûi xaáu hoå giaáu dieám, khaùc mieàn Baéc vôùi Trinh thöû, Treâ coùc mang vaên töø khuùc khuyûu, khoâng thaáy ai nhaän laø chuû nhaân. Theå thô luïc baùt nhôø caùc ñaïi bieåu rôõ raøng nhö Truyeän Kieàu neân khieán coù ngöôøi cho laø goác Vieät “vì daân toäc Vieät coù ñuû moïi ñieàu kieän ñeå taïo neân (noù)... khoâng phaûi vay möôïn töø (ai) khaùc”, nhöng neáu nhìn vaøo tieán trình theå loaïi, vôùi caùc truyeän thô phía Nam chöa hoaøn chænh (nhö Truyeän Song tinh), daáu veát roõ raøng sô khôûi cuûa luïc baùt, thì cuõng neân neùn töï aùi maø xem thöû noù coù goác Chaøm hay khoâng.

Theá laø vôùi daïng chöõ bieåu hieän tröïc tieáp lôøi noùi, caùc nho só coù phöông tieän toû baøy taâm tình cuûa mình daøn traûi hôn, thaønh thöïc hôn. Taát nhieân luùc naøy khoâng theå coù moät thöù vaên chöông caù nhaân chuû nghóa xuaát hieän ôû Ñaïi Vieät, nôi moät theå cheá chính trò coøn keàm haõm con ngöôøi theo vôùi moät cô sôû ñaïo lí ñem töø phöông Baéc, caøng luùc caøng khaéc nghieät. Ngöôøi ta phaûi leùn luùt naùu hình, “nuùp boùng ñaøn baø”: Taàn cung nöõ oaùn Baùi Coâng vaên, Cung oaùn ngaâm khuùc. Nhaø nho khi möôïn lôøi nöõ ñaõ trôû thaønh laïi caùi. Söï bieán hình, duø trong taâm töôûng, vaø voâ yù thöùc, cuõng ñaõ coù nguyeân nhaân töø söï ñeø neùn cuûa quyeàn löïc chính trò, cuûa ñaïo lí gay gaét boùp meàm con ngöôøi. (Daân caûi taïo Mieàn Nam töøng ngaïc nhieân khi thaáy caùc anh boä ñoäi ngoe nguaåy tay chaân.) Daïng hình möôïn (laøm ngöôøi nöõ) phoái hôïp vôùi söï meàm yeáu taâm tính, ñuû cho söï giaû trang cuûa nho thaàn che maét ñöôïc quyeàn löïc beân treân. Vaø theá laø Ñaïi Vieät coù moät thaønh phaàn vaên chöông laïi caùi.

Luùc sô khôûi, vaø cuõng coù theå vì khaû naêng taùc giaû, söï giaû trang coøn loä neùt vuïng veà. Ngöôøi cung nöõ cuûa OÂn Nhö Haàu loä roõ chaân töôùng voõ bieàn:
Giang tay muoán döùt tô hoàng,
Böïc mình muoán ñaïp tieâu phoøng maø ra!

vaø keå chuyeän ñeâm taân hoân say söa, taùo baïo nhö nieàm hoan laïc cuûa chaøng trai Nguyeãn Gia Thieàu nghæ ñeâm ôû nhaø haùt coâ ñaàu: “Boùng döông loàng boùng ñoà mi chaäp chuøng.” Nhöng coù leõ khoâng ai giaû gaùi trong vaên thô thaønh coâng hôn Phan Huy Ích.

Theá kæ XVIII, XIX, theo vôùi ñaø chung, cuõng laø luùc xuaát hieän caùc nöõ só daøi hôi treân thi vaên ñaøn Vieät. Ngöôøi ta noùi ñeán Ñoaøn Thò Ñieåm vôùi baûn dòch Chinh phuï ngaâm, Coâng chuùa Ngoïc Haân vôùi Ai tö vaõn, vaø Hoà Xuaân Höông vôùi nhöõng baøi thô gaùn gheùp ñaày duïc tính taùo baïo... Vaø taát caû ñeàu nhö nhöõng huyeàn thoaïi phaùt sinh töø thaønh kieán ñôn giaûn hoaù giôùi tính.

Vôùi naøng coâng chuùa khoâng bò laïc loaøi nhö ngöôøi xöa (Moät ñi töø bieät cung vua, Coù veà ñaâu nöõa ñaát Hoà ngaøn naêm) nhôø coù oâng Quang Trung uy vuõ truøm trôøi, neân Leâ Ngoïc Haân cuõng deã ñöôïc thoâng caûm laø ñaõ laøm baøi vaõn daøi khoùc oâng choàng anh huøng. Khoâng coù gì sai hôn. Cuõng gioáng nhö baûo Loä boá vaên laø cuûa Lí Thöôøng Kieät ñích thaân thaûo ra, Hòch töôùng só laø cuûa Traàn Quoác Tuaán (tuy chaéc oâng cuõng coù lieác qua), hay vôùi chuyeän ñöông ñaïi, baûo Toaøn taäp Ñoã Möôøi in ñeå laáy taùc quyeàn vôùi löôïng aán phaåm lôùn theo tieâu chuaån soå Toâng Ñaûn, laø chính cuûa oâng cöïu Toång bí thö, cöïu Coá vaán xaén tay aùo chaáp buùt vaäy. Khoâng coù baèng chöùng theo kieåu “all rights reserved” thì ta haõy theo söï nghi ngôø höõu lí cuûa oâng Hoaøng Xuaân Haõn maø cho raèng Ai tö vaõn laø cuûa danh só Phan Huy Ích laøm ra. Bôûi vì noù gioáng vôùi tröôøng hôïp baûn dòch Chinh phuï ngaâm khuùc thöôøng cho laø cuûa Ñoaøn Thò Ñieåm.

Baèng loøng hay khoâng baèng loøng thì chuùng ta laø ngöôøi cuûa thôøi ñaïi ngaøy nay, tröôùc khi coù baèng chöùng khaùc ñaùnh ñoå, chuùng ta phaûi theo xaùc ñònh cuûa oâng Hoaøng Xuaân Haõn vaø Nguyeãn Vaên Xuaân. Thaät ra thì ngoaøi baèng côù raønh raønh kieåu haøng chöõ “Taùc giaû giöõ baûn quyeàn” khoâng tìm ñaâu ra, nhöõng ngöôøi beânh vöïc “nöõ quyeàn” cuõng coù baèng côù. Thoâng thöôøng, khoù coù theå tin ai khoâng phaûi laø ñaøn baø maø vieát ñöôïc nhöõng caâu:

Nghe tröôùc coù ñaáng vöông Thang, Voõ.
Coâng nghieäp nhieàu tuoåi thoï theâm cao,
Maø nay aùo vaûi côø ñaøo.
Giuùp daân döïng nöôùc xieát bao coâng trình.
(Chaéc coù theå tìm ra nhöõng caâu meàm hôn, nhöng ngöôøi vieát khoâng coù baûn vaên

trong tay, ñaønh laáy laïi trong quyeån saùch cuõ vaäy.)
Hay:
Quaân ñöa chaøng ruoåi leân ñöôøng,
Lieãu Döông bieát thieáp ñoaïn tröôøng naøy chaêng?
...
Daáu chaøng theo lôùp maây ñöa,
Thieáp nhìn raëng nuùi ngaån ngô noãi nhaø.
Tuy nhieân loaïi chöùng côù treân laïi laø döïa treân thaønh kieán veà söï phaân bieät raïch roøi

giôùi tính, raïch roøi veà phöông dieän sinh lí vaø quan ñieåm ñaïo lí Nho vôùi söï phaân bieät roõ raøng veà boån phaän, taâm caûm. Chuùng ta cuõng muoán baø Ñoaøn Thò Ñieåm laø taùc giaû baûn dòch thöôøng duøng kia nhöng khoâng theå, hay chöa theå, caõi laïi chöùng côù cuûa oâng Hoaøng Xuaân Haõn.***** Doøng lí luaän coù theå ñuùng suoát moät tieán trình baét ñaàu baèng caùi sai nhöng khoâng theå caûi ñoåi ñöôïc chöùng côù caên baûn. Vaán ñeà laø trôû laïi vôùi caùi ñuùng ban ñaàu vaø tìm caùch giaûi thích sao laïi coù söï (ta töôûng laø) ngöôïc ngaïo kia. Baûn vaên ñaõ coù taùc giaû thì chæ tìm nguyeân nhaân ôû chính töï thaân taùc giaû. Lôøi ngaâm khuùc ñaõ nhuaàn nhuyeãn gioïng ñaøn baø thì phaûi hieåu laø, ít ra luùc vieát neân caâu thô, taâm tình Phan Huy Ích ñaõ chuyeån hoaù thaønh ñaøn baø. Ñoù laø taøi rieâng cuûa Phan Huy Ích, nhöng cuõng laø keát quaû cuûa giaùo duïc Nho doàn eùp con ngöôøi oâng, phaùt loä trong thôøi kì uy theá thaùnh giaùo sa suùt, coù moät anh doøng doõi thöông nhaân (Nguyeãn Höõu Chænh) cheâ “nhaø nho noùi khoaùc”, cuøng luùc vôùi söï doïn saün nhuaàn nhuyeãn cho caùch phaùt bieåu taâm tình baèng ngoân töø baûn xöù.

Phan Huy Ích chæ nuùp boùng moät nhaân vaät töôûng töôïng, vaø coøn giöõ laïi lôøi cuûa taàng lôùp sang caû cuûa oâng, nhöng nhöõng ngöôøi sau oâng laïi nuùp boùng moät nhaân vaät coù thaät: Hoà Xuaân Höông, ñeå thoaû maõn moät aån öùc coù thaät, laâu daøi, phoå bieán trong daân chuùng. Vaø ñieàu naøy thì laïi phaûi ñôïi ñeán khi Nho Giaùo taøn taï, khoa cöû baõi boû ñeå caùi gioáng bò ñeø neùn laâu ngaøy, noåi leân. (Xem Ñaøo Thaùi Toân, Hoà Xuaân Höông – Tieåu söû
– Vaên baûn – Tieán trình huyeàn thoaïi hoaù, Nxb. Hoäi nhaø vaên, Haø Noäi 1999. Chuù yù caùc naêm xuaát hieän loaïi thô naøy.) Laáy ví duï baøi thô Caùi quaït:

Möôøi baûy hay laø möôøi taùm ñaây?
Cho ta aâu yeám chaúng rôøi tay...
Roõ raøng laø chuyeän mô töôûng cuûa anh chaøng An Nam taây kieåu Xuaân Dieäu, vì

vôùi “truyeàn thoáng” thì tuoåi lí töôûng troïn veïn cuûa ngöôøi con gaùi laø 15, 16. ( Xuaân xanh nay ñoä traêng troøn leû, lôøi gaùn cho Nguyeãn Thò Loä cuûa thôøi vaên thô Nguyeãn Traõi coøn khaáp kheånh gaäp gheành nhö chuyeán tieãn ñöa naøng Kieàu veà thanh laâu.)

Nhaø nho chæ ñoåi gioáng taâm tình, khaùc vôùi moät loaïi ñoàng lieâu khaùc, thay ñoåi theå xaùc maø coù khi taâm tình, theå chaát coøn nguyeân laø ñaøn oâng: caùc hoaïn quan. GIOÁNG GIÖÕA: TOÂI ÑOØI vaø QUYEÀN LÖÏC

Hoaïn quan laø chæ moät taàng lôùp quan chöùc toâi ñoøi naèm trong cung ñình Trung Quoác vaø caùc nöôùc chung aûnh höôûng: Vieät Nam, Trieàu Tieân. “Hoaïn” coù nghóa laø thieán. Thieán laø moät hình phaït, tröôùc khi coù tình traïng con vaät bò thieán ñöôïc ñem ra söû duïng. Ñieàu naøy coù veû nhö chöùng minh tính chaát öu theá ñaøn oâng trong moïi toå chöùc xaõ hoäi loaøi ngöôøi. Ngöôøi coù quyeàn löïc thieán keû thaát theá hôn ñeå baûo veä gioáng caùi cuûa mình, ñeå tröøng phaït keû kia söû duïng caùi quyeàn cuûa gioáng ñöïc maø mình ñöôïc höôûng.

Hình luaät cuûa xöù Assyrie (1450-1250 tCn., khoaûng vuøng Irak ngaøy nay) cho pheùp ngöôøi choàng baét gaëp vôï ngoaïi tình thì coù quyeàn, hoaëc gieát caû hai hoaëc caét muõi vôï vaø thieán tình ñòch. Trung Quoác coù luaät thieán keû phaïm toäi hình söï, goïi laø “cung hình”. Quan chöùc noåi danh bò thieán laø taùc giaû Söû kí, Tö Maõ Thieân (145- khoaûng 90 tCn.) bò ñöa vaøo “taøm thaát” vì toäi beânh Lí Laêng haøng Hung Noâ. Hình luaät cuûa ngöôøi Do Thaùi coù caùch duøng ñaù ñaäp naùt hoaëc caét boû boä phaän sinh duïc. AÛnh höôûng truyeàn ñeán Kinh Thaùnh, cho raèng nhöõng ngöôøi aáy “khoâng xöùng ñaùng ñöùng vaøo haøng nguõ daân Chuùa” (Deuteronomy). Coù leõ moät phaàn vì vaäy maø giaùo hoäi Thieân Chuùa thöôøng khoâng duøng ngöôøi thieán (tröø trong moät daøn ñoàng ca bò Giaùo hoaøng Leo XIII baõi boû naêm 1878). (Sex.., tr. 146-254). Tuy nhieân caùc quan quyeàn, vua chuùa laïi thaáy ngöôøi nam maát khaû naêng sinh duïc laø phöông tieän hieäu quaû ñeå giöõ gìn gia ñình mình, caàn thieát ñeán noãi khi khoâng ñöôïc cung caáp ñuû nhu caàu thì baét daân thuoäc quoác, daân baïi traän kieám ngöôøi ñieàn theá nhö Darius ñoái vôùi daân Assyrie, nhaø Minh ñoái vôùi Traàn, Hoà (1395, 1407).
...Thò ngoùng, thò troâng, thò khoâng caùi aáy
Toå chöùc voán phaùt xuaát töø Trung Quoác neân ngoaøi chöõ hoaïn quan, thaùi giaùm, trong söû saùch ta coøn gaëp caùc teân noäi quan chæ chöùc traùch chung beân trong cung ñình: ngöôøi aùo xanh/thanh sam chæ quy cheá y phuïc, trung quan, trung quyeân ñeå chæ tình traïng lô löûng cuûa caùi gioáng, cuõng eûo laû maø khoâng phaûi laø thuyeàn quyeân, ñaøn baø con gaùi thöïc söï. Chöùc phaän toâi ñoøi haàu haï khieán ngöôøi ta möôïn tính caùch ñoàng aâm cuûa chöõ ñeå dieãn ra caû moät veá caâu ñoái trong ñoù chæ ñöôïc tính caùch ñích thöïc cuûa loaïi ngöôøi maát khaû naêng laøm loaïn cung ñình veà phöông dieän sinh lí ñeå vua an taâm cai trò thaàn daân: thò khoâng caùi-aáy. Trong thöïc teá thì hoaïn quan khoâng phaûi chæ laø ngöôøi bò thieán maø ñuùng coøn laø keû baåm sinh coù phöông tieän sinh duïc cuûa ñaøn oâng khoâng hoaøn haûo, nhöõng keû ñöôïc goïi laø coù “aån cung” nhö tröôøng hôïp Leâ Vaên Duyeät. (Coù theå Toáng Phuùc Ñaïm cuõng vaäy neáu ta baùm vaøo chöõ cuûa söû quan ñöôïc duøng laø “taät ngaàm” chöù khoâng phaûi laø “beänh” – nhöng oâng naøy khoâng phaûi keû haàu trong cung caám). Tröôøng hôïp goïi laø “aån cung” naøy cuõng gaây neân laàm laïc do kieán thöùc yeáu keùm cuûa thôøi ñaïi: Ñôøi nhaø Nguyeãn coù moät vieân ñoäi thò veä bò töû hình vì aên naèm vôùi moät hoaïn quan khieán ngöôøi naøy coù thai, sinh con – ñaây laø moät ngöôøi phuï nöõ thaät söï! (A. La Borde “Les eunuques aø la Cour de Hue”, Bulletin des Amis du Vieux Hue 1918, tr. 121-122. Taùc giaû coù thaáy moät hoaïn quan vuù veâ to soà!) Vaø nhö seõ thaáy, coù daáu hieäu nhöõng ngöôøi ñöôïc goïi laø “thaùi giaùm” ñaàu Leâ khoâng haún laø “hoaïn” quan.

Nhöng thoâng thöôøng, hoaïn quan laø keû bò hay ñöôïc thieán ñeå vaøo haàu haï trong cung caám. Cöûa cung laø “cöûa vaøng” do hoaïn quan troâng coi neân chöùc danh naøy coù teân laø Hoaøng moân leänh. Haàu haï cung ñình daãn ñeán nhöõng ñaëc aân cho baûn thaân vaø caû gia ñình. Cho neân ngay töø ñôøi Lí ñaõ coù chieáu caám töï hoaïn (1162). Coå Hi Laïp, ôû ñaûo Chios coù chuyeân vieân thieán ngöôøi roài ñem baùn cho nhaø quyeàn quyù. Cung caám vua chuùa Hoài Giaùo coù haøng baûy taùm traêm noâ leä da ñen bò hoaïn, haàu haï caùc baø. Hoaïn quan noåi danh nhaát trong lòch söû Vieät laø Lí Thöôøng Kieät, “khi coøn ít tuoåi vì veû maët töôi ñeïp ñöôïc sung laøm Hoaøng moân chi haäu.” Söû quan cheùp chuyeän naêm 1105, khi Lí Thöôøng Kieät cheát, maø neù traùnh chæ ñeå yù nghóa bò thieán trong chöùc töôùc neâu ra, trong luùc Phan Huy Chuù veà sau duøng chöõ “töï thieán” trong ñoù khoâng phaûi khoâng ngaàm coù yù nghóa haï thaáp tö caùch cuûa oâng (Lòch trieàu... Nhaân vaät chí, tr. 308.)

YÙ nghóa cao quyù cuûa vieäc haàu haï Con Trôøi naèm trong teân quyeån saùch ñöôïc oâng Kim Dung kieám hieäp hoaù maø lôùp ngöôøi ôû Mieàn Nam nhöõng naêm 60 cuûa theá kæ vöøa qua ai cuõng nghe teân, coù ñieàu khoâng bieát ñoù laø saùch chæ phöông caùch thieán an toaøn: Quyø hoa baûo ñieån. Laâm Bình Chi, Nhaïc Baát Quaàn, Taû Laõnh Thieàn, Döông Giaùo chuû... ai cuõng phaûi qua caùi caàu “giô dao cheùm phaêng moät caùi” môùi coù theå baét ñaàu taäp luyeän voõ ngheä tuyeät luaân, vaø chaéc chaén seõ trôû thaønh voõ laâm minh chuû. Chæ coù ñieàu baát tieän laø caùc baäc anh huøng caùi theá naøy sau ñoù raâu ruïng saïch, tieáng noùi eo eùo, chaïy xa vôï, hay nhö Döông Giaùo chuû voõ ngheä cao cöôøng hôn thì ru ruù trong phoøng kín ñan theâu, meâ trai. Quyø hoa baûo ñieån laø “saùch baùu khuoân thöôùc cuûa hoa quyø”. Vua laø maët trôøi ñeå hoa quyø höôùng theo phía maëït trôøi moïc, mang teân khaùc: höôùng döông. Loøng quyø moät daï höôùng höông. YÙ nghóa traùch vuï vaø taâm caûm cuûa hoaïn quan cuõng töông töï. Moät linh muïc qua Trung Quoác, vieát veà caùc maët sinh hoaït khoâng thöôøng ñöôïc noùi ra, trong ñoù coù caû chuyeän veà Caùi bang gaàn gaàn nhö thöù oâng Kim Dung laøm meâ thanh nieân Vieät. Teân saùch aâm theo loái latinh nhöng deã nhaän ra, vaø taám hình keøm theo cho thaáy “chuyeân gia” maø R. Tannahill bieát ngöôøi La Maõ goïi laø “barbers”, ñaõ laøm thaät goïn (“shave”) (LM. ?, ?, Bibliotheøque Payot, 1949, 1950?).

ÔÛ vuøng queâ mieàn nam Trung, tröôùc 1945 vaãn thöôøng coù nhöõng ngöôøi ñaøn oâng laøm ngheà ñi daïo thieán gaø troáng, choù, heo. Tieáng rao “heo, THIEÁN... ñaây” coù khi keøm theo tieáng oáng tieâu thoåi ñaõ laøm cho choù chaïy theo suûa vang caû xoùm laøng, treû con chaïy troán vì sôï, khieán saûn sinh ra caâu maéng: “Maët nhö thaèng thieán...!” Hoï duøng loï ngheï, ngheä vaø muoái boâi leân veát moå ñeå caàm maùu, vaø xong! Ñoâi khi vöøa môùi luoàn tay döôùi buïng, gaø keâu “oùt” moät tieáng, laên quay ra. Cuõng coù luùc vaøi ngaøy sau con heo môùi cheát. Khoâng heà gì, ruûi ro cuûa khoa giaûi phaãu luùc naøo cuõng coù. Thôï thieánngöôøi haún coù chuyeân moân cao caáp hôn, tuy ta khoâng nghe noùi ñeán. Ngöôøi La Maõ coøn ñeå laïi cho ñôøi moät loaïi duïng cuï thieán hoaøn haûo, doïn saïch caû hai phaàn. Ngöôøi bò thieán naèm nghæ nôi ñöôïc söôûi aám, khoâng coù gioù maùy, vì theá ta môùi thaáy Tö Maõ Thieân thoï phaït maø ñöôïc goïi laø gôûi vaøo “taøm thaát” (nhaø nuoâi taèm). Traàn Nhaân Toâng ñi daïo, thaáy ngöôøi trong moäng, baûo hoaïn ñeå vaøo haàu, ñaët teân laø Phaïm ÖÙng Moäng (1254). (Haønh traïng ngöôøi naøy ñöôïc cheùp sai coù veû gioáng nhö cuûa Maïc Hieån Tích ñôøi Lí, vì thaáy oâng ta coøn soáng ñeán hôn moät traêm naêm sau, cuoái ñôøi Minh Toâng, ñoøi cheát theá thaân cho vua, 1357.) Söû ghi raèng tieàn cho ñeå thieán leân ñeán 400 quan. Ñoù laø moät soá tieàn khaù lôùn, vì Leâ Taéc cho bieát (An Nam chí löôïc, tr. 222), chaéc laø cuøng thôøi vôùi oâng quan hoaïn (“ñôøi gaàn ñaây”, Taéc haøng Nguyeân naêm 1285), gian phu bò baét gaëp muoán khoûi bò gieát phaûi naïp 300 quan chuoäc maïng. So saùnh ra thì thaáy vieäc thieán coù veû khoâng baûo ñaûm thaønh coâng cho laém!

Vì laø taäp tuïc truyeàn töø Trung Quoác neân chaéc hoaïn quan Vieät cuõng ñoái xöû töông töï vôùi “baûo vaät” hoï phaûi chia lìa. Moät thuyeát cho raèng tu só thôø Nöõ thaàn phoàn thöïc Sybeøle ôû La Maõ, sau khi töï thieán lieàn caàm baûo vaät chaïy tung ngoaøi ñöôøng cho ñeán khi meät ñuoái môùi neùm qua cöûa soå moät ngoâi nhaø gaàn ñaáy. Nhöng thoâng thöôøng hôn, laø hoï kieám moät choã choân theo nghi leã. Ngöôøi Trung Hoa laïi giöõ gìn thaät kó trong moät hoäp kín, ñeå treân keä, chôø ngaøy cheát choân theo cho thaân xaùc troøn veïn. Maõi ñeán cuoái theá kæ XIX, hoaïn quan coøn phaûi ñem trình dieän cho Tröôûng thaùi giaùm laøm baèng côù trong nhöõng dòp thaêng thöôûng.
Thò laø haàu... thò mang caùi aáy
Thoâng thöôøng, khi noùi ñeán ngöôøi haàu haï trong cung laø ngöôøi ta nghó ngay ñeán ngöôøi bò thieán. Sai laàm töø beân ngoaøi daân chuùng voán cuõng laø do söû quan maø ra. Pheâ bình chuyeän Giaûn Ñònh Ñeá nghe lôøi “noäi nhaân” gieát coâng thaàn (1409), Ngoâ Só Lieân noùi roõ ñoù laø “hoaïn quan”. Chöõ “noäi thò” cuõng mang laïi cuøng moät laàm laïc. Töø haûi khoâng cho thaáy coù chöõ “thò” naøo nghóa laø hoaïn quan caû. “Ngöôøi trong nhaø”, “ngöôøi haàu caän” ñeàu ñöôïc söû gia cho hieåu laø “ngöôøi bò thieán” trong luùc thöïc teá khoâng phaûi luùc naøo cuõng nhö vaäy. Söù giaû Toáng Caûo thaáy Leâ Hoaøn ñaùnh ñoøn ngöôøi haàu, ñuoåi ra, cho phuïc chöùc, nhöõng ngöôøi naøy khoâng phaûi luùc naøo cuõng bò thieán. Töôùc Phuùc Haàu cuûa Ñoã Thích ñôøi Ñinh mang chöõ “hoaønh” ñi theo cho thaáy ñoù laø “quan noâ boäc”. Cho neân, laïi cuõng nhö chuyeän “caén cu”, chæ coù söû quan tröôùc Ngoâ Só Lieân môùi “thöïc thaø” hôn ñeå chæ roõ nhö theá naøo laø hoaïn quan:

“Muøa ñoâng (naêm 1184), saùch Tö Noâng, saùch Trònh, saùch OÂ Meã laøm phaûn, vua sai quan Thaùi phoù laø Vöông Nhaân Töû ñaùnh deïp. Vöông Nhaân Töû sai ngöôøi trong chaâu laø Phaïm Phaåm ñoùng giöõ nôi aûi OÂng Troïng, Tröông Nhaïn vaø Phaïm Ñoã ñoùng giöõ laøng (saùch?) Baùi, Ñoaøn Tuøng ñoùng giöõ Khaû Laõo. Roài Vöông Nhaân Töû ñaùnh thaúng vaøo hai saùch Ñaêng Baùi vaø Vaïn Meã maø san baèng ñi. Luùc tieán quaân ñeán traïi La Ao thì bò rôï Laõo ñaùnh leùn, quan quaân thua to. Vöông Nhaân Töû chaïy veà nuùi An Coái thì bò coâng haõm choã buøn laày vaø bò gioáng rôï Laõo ñaâm cheát. Boïn Sôn Laõo noùi vôùi nhau raèng: ‘Ngaøy nay coù moät ngöôøi ñaøn baø bò ta ñaâm cheát’ roát cuoäc môùi bieát ñoù laø Vöông Nhaân Töû. Tìm rieâng trong khoaûng ñaàm laïch ôû treân nuùi thì ñöôïc caùi thaây aáy. Vöông Nhaân Töû laø hoaïn quan neân gioáng ngöôøi ñaøn baø.” (ÑVSL, tr. 222.)

Töø “thaùi giaùm” cuõng gaây neân laàm laãn nhö vaäy. Teân thaàn Baïch Maõ Thaùi Giaùm laø töø caùch hieåu thoâng thöôøng ñoù khi daân chuùng Vieät gaùn cho moät hình töôïng con ngöïa Balaha. Nhöng thaät laø sai laàm khi nhìn vaøo moät soá quan chöùc ñôøi Leâ trong chieán tranh choáng Minh, lan qua buoåi ñaàu xaây döïng trieàu ñaïi. Caùc “thaùi giaùm” Leâ Khaû, Leâ Khuyeån, Leâ Chöûng, Leâ Nguyeãn ñöôïc nhaéc trong caùc naêm 1426, 1427, 1428. Sau chieán tranh, caùc coâng thaàn ñöôïc ban quoác tính ñeå hoï Leâ coù vaây caùnh ñoâng giöõa Thaêng Long cuûa hoï Traàn. Ñeán khi choã ñöùng chaân ñaõ vöõng, Leâ traû laïi hoï cuõ cho con chaùu caùc coâng thaàn, nhôø ñoù ta thaáy ñöôïc hoï goác cuûa vaøi ngöôøi. Khaû hoï Trònh, sau naøy coù teân trong nhöõng ngöôøi toân Bang Cô (Nhaân Toâng) leân ngoâi, ñaùnh Chieâm (1446), cuoái cuøng bò gieát (1451), haønh traïng nhö nhöõng ngöôøi khaùc trong söï tranh chaáp cuûa caùc nhoùm thaân toäc giuùp Leâ Lôïi. Leâ Khuyeån coù leõ laø Thaùi giaùm Ñoã Khuyeån, ngöôøi ñöôïc leänh soaùt nhaø Leâ Ngaân naêm 1437. Vaãn bieát raèng thaùi giaùm / hoaïn quan caàm quaân ñöôïc (chính vì laø hoaïn quan thaân tín môùi caàm quaân nhö Lí Thöôøng Kieät, Vöông Nhaân Töû noùi treân) nhöng xeùt caùc chöùc phong cho nhöõng “thaùi giaùm” cuûa Leâ thì khoâng coù yù nghóa gì veà nhieäm vuï cuûa hoaïn quan caû. Naêm 1434, Leâ Khuyeån laøm Nhaäp noäi Thaùi uyù, vaãn kieâm Haûi Taây ñaïo chö veä quaân söï Thaùi giaùm. Naêm 1439, Trònh Khaû coù chöùc raát lôùn: Haønh quaân toång quaûn coi caùc vieäc quaân cuûa Xa kò veä, quaûn lónh (kieâm) Thieát ñoät haäu döïc thaùnh quaân, thaùi giaùm ngöï tieàn luïc quaân, coi caùc ñoäi Ngöï tieàn voõ só, Ngöï tieàn trung quaân! Roõ raøng ôû ñaây “giaùm” chæ coù nghóa laø troâng coi, kieåm tra xem xeùt. Vaán ñeà khieán ta phaûi xeùt ñeán goác cuûa chöùc töôùc vaø thöïc teá cuûa gia ñình hoï Leâ tuø tröôûng, caû hai lieân heä trong moät tình traïng tieáp nhaän vaên hoaù ôû Ñaïi Vieät.

Khôûi ñaàu, chöùc Thaùi giaùm khoâng phaûi xuaát phaùt töø caùc trieàu ñaïi Haùn Trung Quoác maø cuûa moät trieàu ngoaïi toäc chòu aûnh höôûng Haùn: Lieâu laø nöôùc ñaàu tieân ñaët hai chöùc Thaùi giaùm vaø Thieáu giaùm. Baét chöôùc theo cuõng laø moät nöôùc ngoaïi toäc, ñaõ vaøo cai trò haún Trung nguyeân: Nguyeân. Trieàu Minh cuûa daân Haùn coù chöùc Chöôûng aán Thaùi giaùm cuûa Noäi quan, laïi laø moät trieàu maø noäi quan coù quyeàn theá laán löôùt töø trong ra ngoaøi, cho neân thaùi giaùm trôû thaønh ñoàng nghóa vôùi noäi quan / hoaïn quan. Xeùt caùc nhaân vaät “thaùi giaùm” cuûa Leâ noùi treân, ta thaáy hoï thuoäc thaønh phaàn goác gaùc phaàn lôùn laø nhöõng ñaày tôù cuûa Leâ Lôïi voán nhan nhaûn trong trieàu. Trònh Khaû vaø Leâ Khuyeån ñöôïc xeáp vaøo baäc coâng thaàn haïng 5, trong ñoù cuøng haïng laø Nguyeãn Xí, ngöôøi ñoùng vai troø phuø trôï quan troïng cho Leâ Thaùnh Toâng sau naøy. Chöùc töôùc cuûa Leâ EÂ (coâng thaàn haïng nhaát – 1428) sau khi thaønh coâng (1434) cuõng coøn chöùng toû tính caùch ñaày tôù sai phaùi nhö theá: Ñieän tieàn ñoâ kieåm ñieåm, ñoàng Thaùi giaùm noäi giaùm, noäi ngoaïi chö dòch,chöùc vuï vaø vò trí ñuùng vôùi lôøi Trung höng kí cuûa Thaùnh Toâng cheâ Leâ EÂ “khoâng bieát moät chöõ!” Ñaïi ñoâ ñoác Leâ/ Ñoã Khuyeån laøm vieäc luïc soaùt nhaø Leâ Ngaân nhö ñaõ noùi, bò ñôøi tieáp theo cheâ: “nhö thoû khoân giöõ meänh”. Laøm oâng tuø tröôûng thì ñaày tôù khoâng caàn phaûi thieán neân nhöõng “thaùi giaùm” noùi treân khoâng phaûi laø hoaïn quan. Coù theå nghó raèng tuy ñôøi Minh, ngang vôùi Leâ, ñaõ thoâng duïng töø thaùi giaùm coù nghóa laø hoaïn quan, nhöng ñeå toå chöùc trieàu ñaïi giuùp hoï Leâ phuï ñaïo vöøa xuoáng ñoàng, caùc nho só Traàn Hoà voán hoïc saùch xöa, chöa up to date, neân vaãn duøng teân quan chöùc cuõ. Ñieàu naøy cuõng laø hôïp vôùi thöïc traïng cuûa oâng chuû Leâ môùi maø khoâng laøm ngöôïng caùc ngöôøi ñöông chöùc. Taát nhieân laø vôùi söï phaùt trieån trieàu ñaïi seõ coù nhöõng hoaïn quan thöïc thuï, tuy ta khoâng theå naøo bieát roõ trong soá noäi quan cuûa Leâ ai laø ngöôøi ñaùng ñöôïc “chính danh”.

Noäi quan thöïc thuï cuõng khoâng phaûi toaøn laø ngöôøi bò/ñöôïc thieán. Coù nhöõng ngöôøi nhôø coù söï baát toaøn cuûa cô quan sinh duïc maø ñöôïc tuyeån vaøo cung. Taû quaân Leâ Vaên Duyeät luùc chöa caàm quaân laø moät. Chuùng toâi khoâng roõ baûn chöõ Haùn laø gì maø ngöôøi dòch Ñaïi Nam lieät truyeän (Q. 22) chuyeån chöõ theo kieåu e deø, laø oâng “sinh ra khoâng daùi”, coøn lôøi loan truyeàn trong daân chuùng thì phaân bieät roõ hai phaàn cuûa cô quan sinh duïc, neân cho raèng oâng chæ thieáu phaàn chính, bò thu nhoû, theo loái noùi kín ñaùo laø coù “aån cung”. Chöùng nhaân ngoaïi quoác ñöông thôøi, John Crawford (1822) ñaõ nghe ñöôïc “tieáng noùi hôi nhoû vaø dòu nhö moät phuï nöõ”, vaø chuùng ta thì nhìn böùc tranh ôû Laêng OÂng Gia Ñònh cuõng thaáy daùng maët mai maùi maø ñoaùn huøa theo ñieàu ñaõ hieåu. Vì laø ngöôøi cuûa thôøi ñaïi gaàn, neân ta nghó tieáng ñoàn oâng coù boä phaän sinh duïc nhoû laø ñieàu xaùc thaät.

Vua chuùa duøng ngöôøi coù khuyeát taät vaøo cung khoûi caàn phaûi thieán thì cuõng tieän, nhöng khi coù keû moi moùc ra thì laïi giaät mình. Trieàu Caøn Long (1736-1796), Teå töôùng xung ñoät vôùi hoaïn quan, lieàn taâu vôùi Hoaøng ñeá: “Caùc hoaïn quan tuy bò caét nhöng laâu ngaøy coù theå moïc ra laïi. Thaàn nghe chuyeän ñoù töøng xaûy ra trong trieàu Minh, vaø ñaõ phaùt sinh nhöõng chuyeän xaáu xa trong cung caám, neân ñeå ñeà phoøng taùi phaùt, xin ñem caùc hoaïn quan ra kieåm tra ñeå caét laïi.” Hoaøng ñeá tuy thöôøng nghe lôøi caän thaàn hôn quan trieàu nhöng trong tröôøng hôïp naøy thì phaûi choïn löïa “entre le meilleur et le pire”, giöõa ñaày tôù vaø “vôï”, neân cho leänh thi haønh ngay. Keát quaû oâng teå töôùng tha hoà “caét” vaø coù hoaïn quan ñaõ cheát vì vuï kieåm tra naøy. R. Tannahill, daãn theo ngöôøi khaùc, keå nhö treân vaø ngôø raèng khoâng coù chuyeän “moïc laïi” maø chæ coù chuyeän veà nhöõng maûnh ñaàu thöøa ñuoâi theïo cuûa caùc thôï hoaïn chuû taâm laøm laáy naêng suaát, khoâng kó neân coøn soùt maø thoâi. Nhöng chuùng toâi nhôù ñaõ ñoïc trong moät quyeån Truyeän Taøu moûng thì ñoù laø chuyeän caét caùc oâng coù aån cung ñöôïc choïn vaøo haàu töø luùc nhoû, nghóa laø chuyeän moïc laïi (lôùn theo tuoåi) laø ñieàu töï nhieân, vaø trong truyeän coù chi tieát ñeø oâng tröôûng Thaùi giaùm ra, caét baèng dao tre!

Theo quan nieäm truyeàn doøng, hoaïn quan phaûi coù con ñeå noái doõi toå toâng, thôø cuùng mình sau khi cheát ñi. Theá laø hoï phaûi nuoâi con nuoâi, hoaëc töø ngöôøi xa laï ñöôïc choïn löïa, hoaëc ngay ôû baø con thaân thuoäc. Hoaïn quan Phaïm Bænh Di bò Lí Cao Toâng gieát (1209) cuøng luùc vôùi con laø Phaïm Phuï. Hoaøng Nguõ Phuùc (1713-1776) cuûa Trònh Saâm coù con laø Hoaøng Ngoïc Baûo. Leâ Vaên Duyeät laáy chaùu goïi baèng baùc laøm con thöøa töï, nuoâi Leâ Vaên Khoâi (Beá Vaên Khoâi, Nguyeãn Höïu Khoâi) goác laø ngöôøi Nuøng cuûa tuø binh töø mieàn Baéc. Vinh hieån cuûa hai lôùp ngöôøi ñoù, noái nhau cuõng coù maø khoå nhuïc cuõng khoâng chöøa khi phaûi thaát theá.

Quyeàn löïc ñaày tôù
Hoaïn quan tröôùc tieân laø ñeå phuïc vuï trong cung caám, trong gia ñình nhaø vua. Chính vì vai troø ñoù maø hoï bò khinh mieät nhöng cuõng chính nhôø ñoù maø hoï coù quyeàn uy.
Vôùi moät toå chöùc quyeàn bính coøn nhoû thì ngöôøi chuû teå phaûi tin ôû keû thaân thuoäc tröôùc heát, trong ñoù coù tay chaân trong nhaø. OÂng Quaùch Tuaán kia neáu khoâng chòu hoaïn thì khoâng theå neâu danh trong söû saùch vôùi teân Lí Thöôøng Kieät ñöôïc. (Höõu Ngoïc - Nguyeãn Ñöùc Hieàn, La Sôn Yeân Hoà Hoaøng Xuaân Haõn, Nxb. Giaùo duïc 1998, taäp II, tr. 496.) Traàn Thaùi Toâng muoán trao chöùc Haønh khieån (ñieàu haønh vieäc nöôùc, coù luùc, coù ngöôøi nhö Teå töôùng) cho Phaïm ÖÙng Moäng nhöng baûo phaûi thieán, vì trieàu môùi coøn vöôùng tuïc leä cuõ cuûa Lí, buoäc ngöôøi ñöôïc trao quyeàn phaûi laø hoaïn quan. Cho neân, khi toå chöùc chính quyeàn phöùc taïp hôn, caàn coù nho só vaøo laøm vieäc trong caùc saûnh, hình, vieän cuûa chính phuû vaøo thaùng 4aâl. 1267, söû quan TT coi vieäc boå nhieäm laán aùt vaøo ñòa haït cuûa hoaïn quan nhö theá laø moät thay ñoåi troïng ñaïi. Nhöng ngay caû khi caàn phaûi coù moät toå chöùc ngoaïi quan ñeå toaû roäng quyeàn haønh trong phaïm vi caû laõnh thoå thì hoaïn quan laø ngöôøi gaàn guõi vua, trung taâm quyeàn bính, vaãn giöõ vò theá ñaùng keå, coù khi khuynh ñaûo caû trieàu ñình.
Taát nhieân vò trí gaàn vua laø lôïi theá nhöng tính caùch rieâng cuûa hoaïn quan, naèm trong söï baát toaøn cuûa cô theå – vaø aûnh höôûng naûy ra töø söï baát toaøn ñoù, khoâng phaûi laø khoâng quan troïng trong söï phaùt sinh nhöõng cung caùch haønh xöû vöôït thöôøng, quaùi gôû nöõa, cuûa hoaïn quan. Tröôùc nhaát, taâm tình cuûa hoaïn quan cuõng naèm trong taâm tình cuûa ngöôøi bò thieán noùi chung. Taùm naêm sau khi bò thieán, Tö Maõ Thieân coøn caûm thaáy ñau ñôùn: “Moãi khi nghó ñeán moái nhuïc ñoù thì moà hoâi coøn thaám öôùt caû löng aùo. Toâi chæ ñaùng ñöôïc laøm keû canh cöûa phoøng cho ñaøn baø, toát hôn laø neân vaøo aån taän sôn cuøng nuùi thaúm...” Söï baát toaøn ñoù khieán cho ngöôøi ngoaøi nhìn hoaïn quan nhö moät khoái thòt dò daïng, coù boä maët buoàn thaûm. Chaéc laø cho duø töï nguyeän, hoï cuõng mang moái baát maõn vôùi heä thoáng chính trò xaõ hoäi ñaõ khieán cho hoï phaûi thieät thoøi trong moät khía caïnh soáng. Trong heä thoáng phöông Ñoâng thì hoï luoân luoân bò lôùp nho só ganh gheùt, khinh mieät. Haøn laâm Ñinh Cuûng Vieân chôi khaêm, vieát chieáu khoâng ñöa cho hoaïn quan Leâ Toâng Giaùo chuaån bò tröôùc ñeå oâng naøy loøi söï doát naùt tröôùc trieàu ñöôøng (1288). Söû quan nho hoïc xöa cöù moãi laàn ñaët buùt xuoáng laø cheâ hoaïn quan doát naùt, ngay caû khi coù dòp khen thì cuõng chæ nhìn theo vò trí ñaày tôù cuûa hoï maø thoâi. Phan Phu Tieân phaùn xeùt veà nhöõng ngöôøi theo hoï Hoà lieân quan ñeán vieäc maát nöôùc, tuy coù khen veà nhöõng göông töû tieát nhöng vaãn haøi toäi boû Traàn theo Hoà, laø “phöôøng aùc giuùp nhau”, laø “aên loäc cuûa ai cheát vì ngöôøi aáy (tuy) laø nghóa maø khoâng bieát ngöôøi aáy laø baát nghóa”... Chæ coù caùc hoaïn quan laø ñöôïc oâng khoâng haøi toäi thôø chuû môùi: “Ngoâ Mieãn, Nguyeãn Leänh, Kieàu Bieåu voán laø keû hoaïn quan, caùi cheát cuûa hoï laø ñieàu neân laém.” Vì hoaïn quan “voán laø” ñaày tôù neân ñöôïc oâng söû quan naøy nhìn ôû taàm möùc töông quan chuû tôù ngaén haïn: Luùc keû noâ ñaõ trao qua chuû môùi thì chæ caàn bieát chuû môùi laø ñuû. Moät teân khaùc cuûa Lí Thöôøng Kieät cho ta theâm moät gôïi yù veà ñòa vò ñoù cuûa hoaïn quan.
OÂng Hoaøng Xuaân Haõn trong Lí Thöôøng Kieät, khi ñoái chieáu vôùi saùch Trung Quoác, thaáy oâng danh töôùng cuûa Lí cuõng ñöôïc goïi teân khaùc laø Lí Thöôïng Caùt. Do caùch phieân aâm qua moät thöù chöõ khoâng theå saùt vôùi aâm vaän baûn xöù neân khoù coù theå bieát teân naøo laø ñuùng nhöng ta haõy ñoaùn ra theo cung caùch bình thöôøng. Chöõ “thöôïng”/“thöôøng” gaàn caän, thöôøng ñöôïc thaáy phieân aâm cho chöõ “thaèng”. Vaø noù khoâng phaûi luùc naøo cuõng coù yù nghóa khinh mieät. Nguyeãn AÙnh goïi töôùng Taây Sôn laø “thaèng Saâm”, “thaèng Höng” nhöng bia 1210 ñôøi Lí chæ chuû ñaát haún laø theo tieáng goïi thoâng tuïc ñöông thôøi, cuõng nhö “thaèng” ngaøy nay coøn coù yù nghóa thaân maät laø khaùc. Vôùi chöõ “caùt” thì ta coù caâu chuyeän tranh chaáp binh quyeàn cuõng ñôøi Lí veà Vuõ Cöùt, Vuõ Ñaùi (chuyeän naêm 1150)... Trong chuyeän chöûi maéng ôû trieàu ñình naêm 1189, ta cuõng gaëp caùc töø “loàn”, “cöùt”. Vaäy thì Thöôïng Caùt coù theå laø “thaèng Cöùt”. OÂng Hoaøng Xuaân Haõn cho bieát Thöôøng Kieät laø teân “töï”, vaø daãn bia Nhöõ Baù Só ñoaùn teân töï coù töø luùc xuaát thaân, hieåu moät caùch khaùc, laø luùc vaøo cung, laøm hoaïn quan. Töï “thaèng Cöùt” laø moät thöù nickname trong cung goïi oâng danh töôùng töông lai noï nhö ngaøy nay trong daân gian coøn goïi “thaèng Boø”, “thaèng Cu”..., coù veû coøn deã nghe hôn teân cuûa ñaùm noâ Traàn Quoác Tuaán laø “Voi röøng”, “Choù saên / Coàng coäc.” Ta nhaéc laïi yù noùi treân veà söï khoù khaên coù theå daãn ñeán sai laïc trong vieäc phieân aâm moät tieáng baûn xöù (Vieät) qua vaên töï Haùn do bôûi hai lôùp ngöôøi (Trung, Vieät) ñeå ñeà ra moät yù kieán chuû quan. Nickname “thaèng Cöùt” laø theo lieân heä baèng chöùng söû lieäu, nhöng chöõ “kieät” laïi khoù coù theå laø töø phaùt aâm cuûa “cöùt”. “Caùt” laø phieân aâm cuûa söû quan Haùn, chaéc khoâng ñuùng baèng loã tai cuûa söû quan Vieät ñaõ chuyeån saùt hôn baèng chöõ “kieät”, khoâng laàm laãn ñöôïc, ñoù laø chöõ “caët”/cu. Cuõng nhö kích/kít/caùt/cöùt, trong phaùt aâm ñuøa bôõn, neù traùnh, ngöôøi ta coøn goïi con cu laø “con keïc”, roõ raøng laø “kieät”neáu phoùng tay vaên hoa vieát ra chöõ Haùn! Teân huyù laø Tuaán cuûa oâng cuõng gôïi neân moät lieân heä nhoû vôùi “thaèng Caët.” Haõy nhôù laïi tính chaát Trung Quoác cuûa cung ñình, trieàu ñình Lí giöõa caû taäp ñoaøn Haùn, baûn xöù laãn loän. Vaø taäp ñoaøn naøy nhìn taäp ñoaøn noï coù theå chæ giaûn dò ôû choã phaân bieät giôùi tính laø ñuû. Cuõng nhö baø chuû moät nhaø hoä sinh Vieät ôû Chôï Lôùn ñaõ töï ñoäng khai sinh cho caùc coâ caäu beù ngöôøi Hoa ra ñôøi ôû ñaây laø Töûng (Tuaán), Muoái (Muoäi) khieán cho caû moät khu vöïc coù toaøn thaèng Töûng, con Muoái, maëc keä cho caùc coâ caäu naøy khi ñi hoïc mang giaáy tôø Traàn (Thò) Lan Anh, Lí Huøng Duõng... cuõng chaúng sao! Vaäy thì anh thanh nieân Tuaán/Töûng vaøo cung ñình Lí phaûi ñöôïc goïi laø Thaèng Caët ñuùng nhö chæ danh phaùi tính cuûa anh, chöù khoâng theå mang teân Thaèng Cöùt. Laïi cuõng coù theå nghó ñeán chöõ “thaèng Cu” thöôøng duøng baây giôø nhöng roõ raøng noù mang daáu veát traùnh neù thoâ tuïc, nghóa laø “thaèng Caët” xöa hôn, ñuùng vôùi teân goïi ñöông thôøi hôn.
Vaø nhö ñaõ noùi, caùch nhìn cuûa xaõ hoäi beân ngoaøi nhö theá coäng vôùi söï baát toaøn cuûa thaân xaùc khoâng phaûi khoâng aûnh höôûng ñeán haønh vi cuûa hoaïn quan, nhaát laø khi hoï ôû vaøo vò theá coù theå toaû roäng quyeàn haønh, duø laø quyeàn haønh naáp boùng quaân vöông, cheá ñoä. Ngöôøi bò thieán Tö Maõ Thieân coá buø ñaép noãi nhuïc maát danh tieát baèng nhöõng trang Söû kí ñeå ñôøi. Söû quan Nguyeãn ghi raèng: “(Leâ Vaên Duyeät) naêm 14, 15 tuoåi thöôøng töï than thôû raèng sinh ôû ñôøi loaïn, khoâng döïng côø troáng ñaïi töôùng, cheùp coâng danh vaøo saùch söû, khoâng phaûi laø tröôïng phu.” Khoâng haún ñoù laø nguyeân vaên lôøi oâng, nhöng yù ñoù ñuùng laø cuûa moät ngöôøi muoán vöôït khoûi baûn thaân. Cheá ñoä vöông trieàu cuûa Trung Hoa, Ñaïi Vieät coù raát nhieàu daãn chöùng veà söï loäng haønh cuûa hoaïn quan. Trieäu Cao laøm vieäc pheá laäp trong trieàu Taàn. Hoaïn quan laøm nhuïc vua trong trieàu Haùn. Hoï loäng haønh nhieàu nhaát laø döôùi trieàu Minh. Theo quaân ñaùnh hoï Hoà, cuõng nhö trong caùc cuoäc haønh quaân caùc nôi khaùc, cöù moät oâng toång binh laø coù moät hoaïn quan theo keàm giöõ: Toång binh Tröông Phuï ñi coù Noäi quan Maõ Kì baùo caùo haønh vi goïi laø aâm möu vaây caùnh neân bò vua Minh ruùt veà (1417); Noäi quan Lí Löông ñi theo Toång binh Lí Baân (1426), giöõ thaønh Ñoâng Ñoâ ñeán phuùt cuoái vôùi Toång binh Vöông Thoâng. Noäi quan Sôn Thoï, ngöôøi ñöôïc ghi laø Thaùi giaùm, baét voi ôû Quaûng Ninh naêm 1418, coù maët daøi daøi trong cuoäc chieán.
Söï xung ñoät giöõa nho thaàn vaø hoaïn quan coù luùc ñi ñeán choã khoâi haøi ñieáng ngöôøi nhö trong caâu chuyeän xaûy ra döôùi trieàu Caøn Long ñaõ keå. Tuy nhieân söï khinh mieät cuûa nho thaàn cuõng daãn ñeán phaûn öùng cuûa hoaïn quan khi thaáy nhöõng ngöôøi kia coù thaønh kieán quaù quaét, khoâng hieåu caû lí leõ bình thöôøng. Trong cuoäc tranh chaáp veà leã nhaïc giöõa nhoùm Nguyeãn Traõi vaø Löông Ñaêng (1437), Tham nghò Nguyeãn Lieãu cheâ hoaïn quan khoâng ñuû khaû naêng, khoâng hieåu pheùp xöa (nhö cuûa Chu Coâng), pheùp nay (nhö cuûa nhaø Minh), neân laøm sai leäch caû. Löông Ñaêng, vôùi quan ñieåm ngaøy nay thì chaéc laø laøm theo “tinh thaàn daân toäc coù saùng taïo” cheá bieán, neân nhuõn nhaën xin daønh quyeàn quyeát ñònh cho vua. Nguyeãn Lieãu sôï Thaùi Toâng nghe lôøi, lieàn phaûn khaùng tröôùc: “Töø xöa ñeán nay chöa bao giôø coù caûnh hoaïn quan phaù hoaïi thieân haï nhö theá naøy.” Theá laø tranh chaáp toå chöùc vaên hoaù trôû thaønh söï keøn cöïa phæ baùng rieâng tö taäp theå. Ñinh Thaéng töø trong böôùc ra maéng: “Hoaïn quan laøm gì maø phaù hoaïi thieân haï? Neáu phaù hoaïi thieân haï thì cheùm ñaàu ngöôi tröôùc.” OÂng vaên quan ña söï hay chöõ, huù hoàn vì thoaùt khoûi bò cheùm ñaàu, nhöng mang chöõ thích vaøo maët, nhöõng ngaøy taøn naèm ôû chaâu xa haún phaûi aân haän veà côn cöôøng ngaïnh baûo veä Thaùnh giaùo cuûa mình. Cuõng neân löu yù raèng Ñinh Thaéng laø ngöôøi ñaõ coù loøng can ngaên Nguyeãn Traõi chôù ñem Thò Loä vaøo cung laøm vaây caùnh, haønh ñoäng ñaõ khieán oâng thaùi giaùm naøy cheát (1442) theo oâng Haønh khieån ñoái thuû trong cuoäc tranh caõi treân.
Giaùm ban cuûa Trònh
Nhöng hoaïn quan noåi baät trong lòch söû Vieät laø vaøo thôøi Leâ Trung höng, ñaëc bieät vì ñaõ coù vua coøn coù chuùa, neân coù haún hai lôùp hoaïn quan, trong ñoù ngöôøi cuûa Leâ khoâng ñaùng keå nhöng ngöôøi cuûa Trònh laïi raát caàn thieát cho gia ñình, coù theå noùi laø ñoùng vai troø khaù quan troïng ñeå giöõ gìn cho nhaø chuùa ñöôïc vöõng vaøng.
Trònh xuaát thaân laø töôùng soaùi neân naém binh quyeàn trong tay, thuoäc haï tuaân theo, ñöông nhieân ñöôïc leân laøm chuùa. Nhöng hoï phaûi naáp boùng vua, vôùi danh nghóa “phoø Leâ” vaø phaûi luî vì danh nghóa aáy, chöa keå vì thöïc teá coù nhöõng phe phaùi khaùc cuõng muoán giaønh giaät, töø ñaùm daân cuøng noåi loaïn ñeán hoï Nguyeãn cöôøng ngaïnh moät phöông ôû Ñaøng Trong. Nho só ñöôïc hoïc Kinh saùch tuy phuïc vuï Trònh theo côm aùo nhöng vaãn höôùng veà oâng vua Leâ buø nhìn. Söû quan noái tieáp Ngoâ Só Lieân vaãn ñeå caùc vua Leâ laøm ñaàu. Hoà Só Döông (tieán só 1652) vieát Trung höng luïc ghi chuyeän Leâ Caäp Ñeä bò Trònh Tuøng gieát (1572) vì phuø Leâ chöù khoâng phaûi vì ganh gheùt vôùi Trònh Tuøng nhö trong TT, boä söû chính thöùc, ñaõ keå. Tinh thaàn ñoù khoâng phaûi chæ coù ôû nhöõng nhaân vaät khoa baûng. Trònh Taïc (laøm chuùa töø 1657-1674) muoán phaù vôõ hình thöùc toân quaân, nhaân ngaøy nguyeân ñaùn, ñònh baét caùc quan maëc trieàu phuïc chaàu vua, cöù mang nguyeân phaåm phuïc aáy sang chaàu mình. Vuõ Duy Chí laøm teå töôùng (1669), voán bò ñoàng lieâu cheâ laø töø chaân laïi thuoäc maø ra, nhöng vaãn leân tieáng can ngaên vì cho laø “traùi vôùi cheá ñoä cuõ,” khaùc vôùi truyeàn thoáng “nhaø Chuùa... moät nieàm toân phuïc hoaøng gia”. Tuy naêm 1673, Trònh Taïc dôøi vieäc nöôùc vaøo baøn ôû phuû mình, nhöng loaïn kieâu binh ngay naêm sau chöùng toû laø quyeàn chuùa vaãn coøn lung lay. Söï khinh mieät hoaïn quan thaáy roõ trong tröôùc taùc tuy xuaát hieän veà sau nhöng cuûa moät ngöôøi trong doøng hoï phuïc vuï Trònh Leâ: Phan Huy Chuù vôùi Lòch trieàu hieán chöông loaïi chí. OÂng naøy keå caùc danh nhaân ñeàu laø nho só, töôùng gia vaên thaàn. Khoâng theå loaïi tröø Lí Thöôøng Kieät, Hoaøng Nguõ Phuùc nhöng theâm chöõ “töï thieán” ñeå toû roõ söï caàu caïnh. Vaø vì coù leõ khoâng bieát (hay traùnh neù?) Lí Thöôøng Kieät coøn ñöôïc ghi vôùi teân Lí Thöôïng Caùt neân trong truyeän Lí Ñaïo Thaønh, taùc giaû tha hoà möôïn teân ñoù ñeå keå toäi hoaïn quan: “Lí Thöôïng Caùt laø chöùc ngöï tuï, caäy ñöôïc thöông yeâu, baøn choõ vaøo vieäc chính.”
Ngay beân trong gia ñình, Trònh vaãn khoâng yeân taâm. Trònh xuaát thaân töø vuøng thöôïng du Thanh Hoaù cuõng thuoäc caùc nhoùm “thieåu soá” hoaït ñoäng noåi baät theo söï höng khôûi cuûa nhoùm Möôøng Lam Sôn. Ñieàu chaéc chaén laø gia phaû hoï Trònh khoâng giaáu söï thaáp keùm cuûa oâng toå Trònh Kieåm voán töøng ñi aên troäm.****** OÂng naøy coù baïn thaân ñeán möùc hi sinh giuùp nhau laøm caû nhöõng vieäc nguy hieåm, laø moät ngöôøi goác Chaøm. (Höõu Ngoïc - Nguyeãn Ñöùc Hieàn, “Goác tích caùc chuùa Trònh vaø moät böùc thö noâm cuûa Trònh Kieåm”, La Sôn Yeân Hoà .., taäp II, tr. 649-669). Vaø oâng toå daãn ñeán doøng vua Nguyeãn sang caû, luùc ñoù cuõng chòu gaû con cho moät teân troäm. Taát caû chöùng côù ñeàu noùi leân moät möùc ñoä saøn saøn nhö nhau cuûa caùc doøng hoï caàm quyeàn veà sau cuûa nöôùc Vieät, khoâng coù daùng gì nhö caùc nho gia Thaêng Long, Hueá cao tieáng rao giaûng theo truyeàn thoáng toân phuø. Vì theá, rieâng veà hoï Trònh, caùc “theá töû”, “coâng töû” anh em chuù chaùu tranh giaønh ñòa vò cuûa nhau khoâng nhaân nhöôïng chuùt naøo, vaø ngöôøi thaéng gieát ngöôøi baïi cuõng khoâng nheï tay thöông xoùt. Ñeå xöû trí chuyeän gia ñình thì tröôùc heát Trònh söû duïng ñaày tôù rieâng. Trònh Tuøng duøng “noäi giaùm” Buøi Só Laâm giaûi quyeát Trònh Xuaân, “sai ngöôøi chaët chaân cho cheát”. Vaøo cuoái ñôøi, Trònh Saâm giao Theá töû Trònh Caùn cho Hoaøng Ñình Baûo, chaùu/con nuoâi hoaïn quan Hoaøng Nguõ Phuùc chaêm soùc. Roài cuõng moät möïc nhö theá, Trònh ñaõ ñem ngöôøi trong nhaø xöû trí vieäc nöôùc. Naêm 1603, chöa yeân vò ôû Ñoâng Kinh, Trònh Tuøng ñaõ duøng Chöôûng cung giaùm Buøi Só Laâm tra xeùt töôùng Nguyeãn Khaûi vì ngôø coù aâm möu phaûn loaïn. Naêm 1683, trong vieäc tieáp nhaän tuø binh Maïc do Thanh trao traû, Thöôïng thö Vuõ Duy Ñoaùn cuøng vôùi hoaïn quan Thaân Ñöùc Taøi ñi theo, mang coâng vaên vôùi teân Taøi ñöùng ñaàu y nhö soå naêm tröôùc. OÂng thöôïng thö khoâng chòu caùi nhuïc laøm quan trieàu maø thua teân ñaày tôù neân gaân coå caõi, roát cuïc bò Trònh Caên baõi chöùc, laáy ngöôøi khaùc thay theá vôùi quan chöùc lôùn hôn, Boài tuïng (Teå töôùng) Nguyeãn Quai, qua bieân giôùi giaûi quyeát coâng vieäc – taát nhieân coâng vaên vaãn ñeå teân hoaïn quan ñöùng ñaàu. Coù caùi ñuoâi hôi laï trong caâu chuyeän tieáp nhaän tuø binh naøy: Söù boä bò quan Thanh ñoøi hoái loä, Ñaëng Ñình Töôùng, chöùc saéc nhoû trong ñoaøn, phaûi ñi noäp baïc, luùc veà trieàu ñình tieác tieàn, baét giaùng chöùc, nhöng tha cho teå töôùng vôùi lí do “bò beänh khoâng döï vaøo vieäc giao noäp,” trong luùc khoâng nhaéc gì ñeán vai troø cuûa oâng tröôûng ñoaøn hoaïn quan caû. (Cöông muïc, taäp II, H. 1998, tr. 350.) Ñieàu naøy cuõng thaät deã bieän minh, raèng vieäc xöû lí kia laø cuûa trieàu ñình, pheùp nöôùc, hoaïn quan chæ laø “ngöôøi trong nhaø,” khoâng phaûi chòu traùch nhieäm ñoù!
Laø ngöôøi-trong-nhaø-Chuùa neân hoaïn quan coù tieáng toân xöng khaùc. Sau vuï tieáp nhaän tuø binh Maïc ñoù, coù söù ñoaøn cuûa Thanh sang laøm leã taán phong vua Leâ. Ngaøy tieãn söù ôû quan aûi, quan Trònh Leâ phaûi cöïc nhoïc vì söù Thanh kì keøo cheâ ít tieàn tieãn bieät goùp vaøo loä phí ñi ñöôøng (goïi laø quyõ taãn) neân phaûi coø keø göôïng boû theâm ít laïng baïc. Do ñoù tôø trình söï vieäc cuûa caùc quan cho chuùa Trònh veà sau coù caâu phaân traàn: “Baáy giôø cuõng coù Caäu Chu veä toáng taãn leã aáy. Caäu aáy cuõng coù xem soùc...” (La Sôn Yeân Hoà..., II, tr. 807.) Roõ raøng “Caäu Chu” khoâng phaûi laø quan chöùc trieàu ñình maø laø hoaïn quan, xeùt theo caùc söï vieäc ñaõ thaáy. Tieáng toân xöng “caäu” cho ngöôøi quyeàn quyù maø khoâng coù chöùc vò chính thöùc cuûa quyeàn bính coøn soùt laïi thôøi gaàn ñaây laø tröôøng hôïp cuûa “Caäu Caån”, tuy Ngoâ Ñình Caån khoâng phaûi laø hoaïn quan!
Ñieàu ñaùng chuù yù khaùc laø coù nhöõng noäi giaùm goác thieåu soá giaùp Trung Hoa trong phuû Trònh. Vì söû quan TT coi thöôøng noäi giaùm neân ta khoâng thaáy roõ nguoàn goác queâ quaùn cuûa caùc oâng naøy, nhöng söû quan Nguyeãn vôùi nhieàu chuù thích khieán ta bieát vaøi ñieàu thích thuù. Cuøng vôùi nhieàu hoaïn quan goác vuøng ñoàng baèng hoï Phaïm (Xuaân Ñænh), Nguyeãn (Ñình Huaán), Leâ (Trung Nghóa)... cuõng coù ngöôøi hoï Hoaøng nhö Hoaøng Coâng Kì (+1745). Taát nhieân hoï Hoaøng ñaõ phuïc vuï Trònh Leâ coù raát nhieàu ngöôøi goác trung chaâu, vì ñaõ trung chaâu hoaù, nhöng Hoaøng laø hoï lôùn trong caùc nhoùm thieåu soá taây nam Trung Quoác keà caän Ñaïi Vieät maø ngaøy nay ñöôïc goïi chung laø Choang/Traùng, coù khu töï trò rieâng ôû Quaûng Taây. Hoaøng coù leõ phaùt sinh töø quan nieäm Trung Quoác cuûa caùc toäc ñoaøn muoán leân laøm laõnh chuùa: hoaøng, maøu vaøng, cuûa hoaøng ñeá, Hoaøng Ñeá. Trong söï tranh giaønh aûnh höôûng, Lí Traàn ñaõ duøng nhieàu hoï Hoaøng trong vieäc giao tieáp vôùi Trung Quoác cuõng nhö phaûi khoå nhoïc xöû lí veà vieäc hoï nghieâng ngaû luùc theo phe naøy, luùc phe khaùc trong theá ñoái phoù vôùi Thieân trieàu. Thoå tuø Hoaøng Vaên Ñoàng cai quaûn moû ñoàng Tuï Long ñaõ coù cung caùch nhö toå tieân xa ñôøi cuûa hoï (1779). Vaø ñaõ coù nhöõng hoaïn quan cuøng goác gaùc nhö theá noåi baät nhaát trong phuû Chuùa, theo moät cung caùch phuïc vuï khoâng thöôøng thaáy cuûa nhöõng ngöôøi quen “khuoân pheùp”. Hoaøng Coâng Phuï (Baéc Giang) naém quyeàn döôùi thôøi Trònh Giang (1729-1740), Hoaøng Nguõ Phuùc (Yeân Duõng, Laïng Sôn) tung hoaønh cuoái ñôøi Trònh neân ñeå laïi nhieàu chi tieát ñaùng löu yù. Phan Huy Chuù cho bieát Hoaøng Nguõ Phuùc “töï thieán”, nhöõng oâng hoï Hoaøng daân toäc Taøy, Thaùi, Nuøng khaùc coù laøm nhö vaäy khoâng?
Chuyeän baét ñaàu töø thaùng 2aâl. 1743 khi oâng hoaïn quan Hoaøng Nguõ Phuùc voán chæ loanh quanh laån quaån trong Hình phieân cuûa Trònh, boãng naûy ra yù muoán chôi troäi, ñem daâng cho Trònh Doanh 12 ñieàu binh phaùp ñeå duøng deïp bieán loaïn ñang xaûy ra khaép nôi. Cuõng töôûng chæ laø ñeå loeø kieám chuùt aân hueä, khoâng ngôø Chuùa töôûng thaät coù ngöôøi taøi aån danh maø laâu nay khoâng ñöôïc bieát neân cho pheùp oâng hoaïn quan ra traän choáng vôùi tay Quaän He Nguyeãn Höõu Caàu kieät hieät ñöông thôøi. Neân cheùp nguyeân vaên cuûa söû quan Nguyeãn ñeå thaáy khôûi ñaàu cuûa moät danh töôùng: “(Hoaøng) Nguõ Phuùc môùi ñöôïc nghe meänh leänh, raát laáy laøm lo, vì töø tröôùc chöa töøng ñi chieán traän bao giôø. Coù ngöôøi khaùch khuyeân: ‘Neân vay moät vaïn quan tieàn coâng ñeå moä laáy nhöõng tay traùng só.’ Nguõ Phuùc noùi: ‘Nay vay tieàn coâng, moät ngaøy kia baét phaûi noäp traû, thì laáy tieàn ñaâu maø traû ñöôïc?’ Khaùch noùi: ‘Tuïc ngöõ coù caâu: Töôùng voâ taøi, só baát lai, nghóa laø ngöôøi laøm töôùng maø khoâng coù cuûa thì khoâng bao giôø duõng só tìm ñeán. Neáu oâng thaät loøng theo keá cuûa toâi thì nhöõng traùng só ñeàu heát söùc vôùi oâng, quyeát thaéng ñöôïc ñòch, töø ñaáy seõ ñöôïc vöøa sang vöøa giaøu, coù lo gì caùi moùn tieàn vaïn quan? Neáu nhôõ ra vaáp vaùp ñeán choã khoâng theå noùi ñöôïc thì coøn ai traùch cöù moùn nôï aáy vaøo ñaâu ñöôïc nöõa?’” (Cöông muïc, II, tr. 563-564.) Caâu chuyeän cho thaáy caùi lieàu lónh löu manh trong thöïc teá cuûa moät anh thöông buoân: Phaûi coù cuûa môùi coù quyeàn löïc, coù quyeàn löïc thì tìm ra tieàn raát deã, lôõ khoâng ñöôïc tieàn thì vôùi chuùt dö danh cuûa töôùng soaùi, cuõng khoâng ai daùm ñoøi nôï! Nhöng ñieàu ñaùng chuù yù laø, Hoaøng Nguõ Phuùc, chaéc thuoäc saéc toäc Nuøng neân deã quen thaân ñeå vaán keá oâng laùi buoân Con Trôøi kia. Chuùng ta cuõng coù theå ñoaùn laø cuøng saéc toäc, moät oâng hoaïn quan khaùc soáng gaàn hôn theá kæ tröôùc: Hoaøng Nhaân Duõng. OÂng hoaïn quan ñöôïc Trònh Traùng yeâu quyù, cho ñoåi hoï Trònh, laáy teân laø Trònh Laõm, nhaân vieäc Thanh ñaùnh Minh, ñaõ töøng ñöôïc sai daãn thuyeàn chieán qua cöôùp Quaûng Ñoâng (1647) khoâng thaønh, nhöng coù leõ cuõng laø chöùng côù ñeå Trònh Traùng keå coâng vôùi nhaø Minh, vaø ñöôïc phong laøm An Nam Phoù quoác vöông (1651). Nhöng Trònh Laõm roát laïi bò gieát (1652) vì “kieâu ngaïo caøn dôõ... möu noåi loaïn.” Ñoaùn laø goác Nuøng (Cöông muïc khoâng coù chuù veà goác gaùc ngöôøi naøy) vì thaáy söû thaàn Leâ keå toäi “vuïng troäm nuoâi ngöôøi coù taø thuaät”. Khoâng roõ hoaïn quan Trònh Leâ laø ngöôøi bò thieán hay coù aån cung, nhöng söï vieäc coù ngöôøi thieåu soá trong cung Trònh chöùng toû nguoàn cung caáp ôû ñoàng baèng ñaõ khoâng ñuû cho nhu caàu trong khi con ñöôøng thaêng tieán cao voøi voïi khieân ngöôøi thieåu soá deã chaáp nhaän hi sinh. Theâm nöõa, söï thieân aùi ñeán möùc thaân thieát ngay töø thôøi gian döïng nghieäp vöõng vaøng ôû Ñoâng Kinh nhö theá cuõng coù theå laø do söï töông ñoàng veà nguoàn goác thieåu soá cuûa chính hoï Trònh maø ra. Hoaïn quan Nuøng thôøi môùi khôûi nghieäp Trung höng chöa kòp thích öùng (coù theå laø töø caû phía ngöôøi chuû Trònh) neân bò gieát, nhöng hôn moät theá kæ sau, Hoaøng Nguõ Phuùc ñaõ bieát phoái hôïp söï uyeån chuyeån luoàn loït vôùi khaû naêng phuïc vuï ñeå noåi baät trong trieàu chính hoï Trònh.
vuï ñeå noåi baät trong trieàu chính hoï Trònh.
1740) ñaët ra giaùm ban (4aâl. 1739) ngang haøng vôùi vaên, voõ ban ñöông thôøi. Laïi cuõng vì söû laø cuûa nho thaàn vieát ra neân ta khoâng thaáy chi tieát toå chöùc: “Theo cheá ñoä cuõ, caùc quan chæ coù hai ban vaên vaø voõ. Ñeán nay boïn hoaïn quan loäng quyeàn, (Trònh) Giang môùi ñaët theâm giaùm ban. Haï leänh: ai thi khaûo truùng caùch seõ ñöôïc trao cho quan chöùc. Caùc quan laáy laøm hoå theïn nhöng khoâng ai daùm noùi.” (Cöông muïc, II, tr. 503.) Naém quyeàn chính laø oâng Nuøng Hoaøng Coâng Phuï, tröôùc tieân ñaõ cuûng coá söï oån ñònh beân trong vôùi vieäc Trònh Giang gieát hoaïn quan Ñoã Baù Phaåm (1734), roài deøm pha gieát Tröông Nhung (1736), oâng-caäu cuûa Giang, thuoäc phe nghòch. Tieáp theo, Phuï tìm caùch giaûi toaû söï coâ laäp baèng caùch xuùi Trònh môû khoa thi ngay trong phuû Chuùa (1736), laáy rieâng Trònh Tueä, ngöôøi trong hoï, ñoã traïng nguyeân, ñeå oâng naøy vaøo laøm teå töôùng (6aâl. 1739) “keû trong ngöôøi ngoaøi xöôùng hoaï vôùi nhau”, taïo moái lieân keát vaên, giaùm ban. Hoaøng Coâng Phuï coù veû coøn nhieàu toan tính to lôùn hôn, vì ñaõ töøng nuoâi Nguyeãn Tuyeån, moät laõnh tuï cuûa cuoäc loaïn Ninh Xaù. Hoaïn quan Trònh khoâng ñuû löïc löôïng nhö cuûa Minh neân chính bieán cung ñình noå ra vôùi söï lieân keát cuûa vaên quan vaø phe ngoaïi nhaø chuùa roõ raøng mang daáu veát trung chaâu (ñaàu naêm 1740). Hoaøng Coâng Phuï boû troán, nhoùm thuû haï bò dieät tröø, vaên quan coù veû ñaéc theá nhöng khoâng ñöôïc laâu. Hoï Trònh vaãn caàn hoaïn quan, neân chæ ba thaùng sau khi caàm quyeàn, thaáy caàn ngöôøi choáng Nguyeãn Tuyeån, thay Hoaøng Coâng Phuï ñaõ boû troán, Trònh Doanh boå nhieäm Hoaøng Coâng Kì laøm Thoáng lónh chinh taây ñaïi töôùng quaân khieán cho Töï Ñöùc phaûi la leân: “Trònh Doanh cuõng khoâng phaûi laø ngöôøi coù tri thöùc” (?). Trònh Doanh khoâng theå laøm gì hôn nhö khi oâng thaát baïi trong vieäc trao cho vaên quan ñieàu haønh taøi chính, thueá khoaù vaøo giöõa naêm 1741: Vaên quan muoán naém quyeàn kieåm soaùt tieàn baïc töø trong tay hoaïn quan neân xin cho taäp trung veà boä Hoä, töùc laø cuûa chính phuû. Trònh Doanh ñaõ boå nhieäm Leâ Höõu Kieàu troâng coi, nhöng “quyeàn lôùn loït vaøo boïn tín thaàn ñaõ laâu, boä Hoä cuõng chæ bieát ñöôïc con soá haõo maø thoâi vì theá khoâng bao laâu laïi baõi boû.” (Cöông muïc, caùc naêm treân.) Theá löïc cuûa hoï nhö theá neân maëc söû quan khinh thò, hoï vaãn ñuû tieàn cuûa ñeå laïi daáu tích cho haäu theá trong coâng tích ñoái vôùi laøng xoùm, daân chuùng: Caùc theá kæ XVII, XVIII trung chaâu soâng Hoàng traøn ngaäp caùc bia xöng tuïng coâng ñöùc cuûa caùc thaùi giaùm, Noäi phuû chöôûng giaùm, Toång thaùi giaùm keøm caùc chöùc Ñoâ ñoác, Ñoâ chæ huy söù... (Vaên khaéc Haùn Noâm ñaõ daãn.)
Uy theá hoaïn quan lôùn theâm khi Hoaøng Nguõ Phuùc laàn moø tìm ñöôïc khaû naêng cuûa mình trôû thaønh “vieân töôùng noåi tieáng trong moät ñôøi” (Cöông muïc). “Nguõ Phuùc laøm töôùng nghieâm chænh chaéc chaén. Khi coù vieäc thì quyeát ñoaùn, ñoái vôùi ai cuõng coù loøng trung tín. Khi haønh quaân thì chuoäng kæ luaät, giöõ vöõng söï thaän troïng maø khoâng caàu may. Hieäu lònh laïi nghieâm minh, khoâng theå caàu caïnh ñeå xin tha. OÂng ñaùnh ñoâng deïp taây, coâng danh röïc rôõ, laø baäc ñaïi töôùng coù coâng lao danh voïng. Nhaø nöôùc caäy döïa nhieàu vaøo oâng.” Nghe Phan Huy Chuù ca tuïng nhö theá (Lòch trieàu..., II, tr. 359), chuùng ta thaáy thaät quaù xa thôøi oâng hoaïn quan vaán keá khaùch thöông. Nhieàu nôi ñaõ toân laøm phuùc thaàn vò danh töôùng “ñöôïc phoái höôûng trong cung mieáu cuûa Chuùa” naøy, keå caû vieäc laøm saéc thaàn giaû ñeå thôøi Môû cöûa baùn cho Vieät kieàu luøng tìm ñoà coå. Söû xöa ñaõ ghi raát nhieàu coâng lao ñaùnh traän cuûa oâng, trong ñoù coù luoân vieäc chieám Phuù Xuaân, khoâng ngaïi gaây töùc giaän cho nhaø Nguyeãn.
Nhöng tröôùc heát, Hoaøng Nguõ Phuùc laø toâi cuûa Trònh, chæ vì phaûi khen neân Phan Huy Chuù ñaõ lôø ñi chuyeän phuïc vuï noäi cung, ví duï nhö khi Hoaøng cuøng vôùi Trònh Saâm giam, gieát thaùi töû Duy Vó (1769, 1772). Laäp coâng trong vuï naøy thaáy theâm coù teân hoaïn quan Phaïm Huy Ñænh. Vai troø hoaïn quan treân chính tröôøng Trònh khoâng giaûm ñi vì giaùm ban bò loaïi boû maø coøn taêng theâm vôùi nhu caàu cuûng coá doøng hoï nhaø Chuùa. “Hoaøng Nguõ Phuùc vaø Ñaøm Xuaân Vöïc beø ñaûng naâng ñôõ nhau, vì theá ngöôøi ngoaøi baøn taùn xoân xao. Nguõ Phuùc xin Trònh Doanh ñaët leänh caám nghieâm ngaët ñeå khoaù mieäng moïi ngöôøi nhöng khoâng sao caám chæ ñöôïc.” (Cöông muïc, II, tr. 654.) Hoaïn quan caàm quaân, nhaát laø laïi thaéng traän, neân vaên quan theo huøa cuõng laø thöôøng. Leâ Quyù Ñoân cuøng vôùi hoaïn quan Phaïm Huy Ñænh laøm cho noäi ñieän vua Leâ vaéng ngaét töø 1773. Cuõng Leâ Quyù Ñoân vôùi hoaïn quan Chu Xuaân Haùn ñi kieåm tra moû ñoàng Tuï Long ñoøi hoái loä 3000 laïng baïc (1779). Cho neân coù gì laø laï khi Trònh Khaûi muoán chuaån bò ñaûo chính (1780) laïi hoûi vay 1000 laïng cuûa Chu Xuaân Haùn! Hoaøng Nguõ Phuùc khi neân danh phaän haún phaûi töï cöôøi thaàm mình luùc nhôù chuyeän xöa kia ñaõ töøng lo khoâng traû noåi nôï.
Nhöõng roái loaïn veà noäi cung ôû Ñaøng Trong khoâng cho thaáy coù vai troø noåi baät cuûa hoaïn quan. Coù leõ laø do tình hình phaùt trieån ôû ñaây khieán cho nhöõng maâu thuaãn khoâng co laïi trong noäi boä; caùc nguoàn lôïi khai thaùc vôùi thöông nhaân khieán cho ai ít nhieàu cuõng coù phaàn, khoûi tranh giaønh gay gaét. Ngaïn ngöõ ñòa phöông coøn ñeå laïi moät danh xöng daân chuùng daønh rieâng cho thaùi giaùm: “Ñeû oâng BOÄ, ñeû cho laøng nhôø.” Chöùng nhaân LM. Koffler thaáy (1755) ôû Ñaøng Trong coù 3 quan hoaïn lôùn quyeàn, moät quan troâng coi Nhaø Ñoà töùc laø taøi chính phuû Chuùa, hai quan kia troâng coi vieäc thöông maïi, mua baùn vaøng baïc, ngaø voi... tìm haøng cho Chuùa (La Boprde, bñd.) Ñeán trieàu Nguyeãn thì chieán traän bao nhieâu naêm ñaõ ñaët haún uy tín quyeàn löïc naèm ôû ngoaïi vi cung ñình – Leâ Vaên Duyeät ñaõ laø töôùng, duø laø töôùng khuyeát taät, chöù khoâng phaûi laø hoaïn quan nöõa. Theá maø vai troø cuûa oâng cöïu hoaïn quan naøy cuõng laø moät côù ñeå cho Minh Maïng ra Duï 17-3-1836 chaän ñöùng söï loäng quyeàn cuûa hoaïn quan, khoâng cho quan chöùc ñeå ñaët hoï vaøo vò trí toâi tôù trong nhaø. Quyeàn vua do ñoù theâm xuyeân suoát vöõng vaøng, khoâng caàn ñeán vaây caùnh ngay töø cung caám, nhö lôøi Töï Ñöùc nhaän ñònh veà ñoái thuû doøng hoï mình ôû phía baéc: “Hoï Trònh gian ngoan laán quyeàn, sôï ngöôøi ngoaøi toan tính ñeán thaân, cho neân phaàn nhieàu duøng hoaïn quan laøm tai maét maø queân baüng ñi raèng caùi teä hoaïn quan, cuoái cuøng seõ ñi ñeán choã nhieàu vieäc, khoâng theå ngaên caûn ñöôïc (Khaâm ñònh Vieät söû thoâng giaùm cöông muïc, 1998, taäp II, tr. 549). Hoaïn quan Nguyeãn khoâng theå naøo nho nhoe, chæ döøng laïi ñòa vò noâ thaàn, coù laøm vieäc gì ñeå buø ñaép söï thieáu thoán cuûa mình thì chæ coù theå tìm caûm giaùc luùc coõng baø phi ñi, veà haàu vua, hay mua giuùp chuoái giaø-höông cho caùc baø tröôùc khi coù theå ñaët haøng duïng cuï ôû caùc “bookstores” cuûa Mó maø thoâi.
11 Taùm 02 Vaên hoïc thaùng Ba, Baûy, Möôøi 2002
* Momoki Shiro ( bñd, chuù 60, tr. 190) cuõng coù thaéc maéc töông töï veà Maïc Hieån Tích. ** Khoâng chæ coù söï lieân heä giöõa nôi thôø cuùng mang tín ngöôõng thuaàn tuyù Po Yan Dari Chaøm chuyeån sang Vieät vôùi caùc teân “chuøa”, maø hình thöùc naøy coøn laán sang ñình laøng nhö ñoàng thôøi ôû hai bia chuøa Phuùc Haûi vaø ñình Haûi Trung (nöûa ñaàu theá kæ XVII) khaéc hình “ngöôøi ñaøn baø khoaû thaân ngoài xoåm, daïng hai chaân ra hai beân... vôùi buïng lôùn, haï boä...” Roài noù naèm rieâng bieät ôû ñình Phuø Laõo (1688) chaïm “moät ngöôøi ñaøn baø khoaû thaân buïng raát lôùn, haï boä theå hieän roõ...” Chuøa OÂng (Höng Yeân) “chaïm ngöôøi ñaøn baø ñoäi maët trôøi, hai chaân hai tay môû sang hai beân ñeå loä roõ ngöïc, buïng, haï boä sung maõn.” Töông töï cuõng laø bia chuøa laøng Töù Lieân (Haø Noäi), chuøa Thoå Haø (Baéc Ninh). Ñình Taây Ñaèng (phoûng doaùn 1583) coù ngöôøi ñaøn baø ngoài xoåm, dang roäng chaân, maëc vaùy, hai tay naém laáy coå vaø ñuoâi raén. (Traàn Laâm Bieàn, Moät con ñöôøng tieáp caän lòch söû, 2000, tr. 282, 493, 693.)
Trong yù thöùc thanh giaùo veà neàn vaên hoaù daân toäc, caùc nhaø nghieân cöùu trong nöôùc vaãn nhìn caùc ñieâu khaéc ñoù nhö troø nghòch ngôïm cuûa daân queâ (khaéc doàng thôøi vôùi caùc hình coù veû ñuøa côït khaùc), hay bieåu hieän tinh thaàn choáng phong kieán cuûa noâng daân (khaéc hình Baø Banh treân coán ñaàu roàng, bieåu töôïng rieâng daønh cho vua). (Haø Vaên Taán – Nguyeãn Vaên Köï, Ñình Vieät Nam, H. 1998, tr. 45.) Nhöng ngöôøi ta seõ nghó sao tröôùc phaùc giaùc cuûa khaûo coå hoïc cuûa theá kæ môùi, veà ñình Yeân Boà (XVII, Haø Taây) nôi coù tuïc caàu töï, vôùi hình (Baø Banh) maët baàu bónh, ñaàu vaán khaên, maét mô maøng nhìn xuoáng, soáng muõi cao, thaân mình troøn laün, ñoâi tay vaø ñoâi chaân daïng ra, cuøng caây gaäy goã troøn khaéc chöõ “hæ” (vui möøng) sôn son theáp vaøng, coù daáu söû duïng nhieàu neân ñaõ cuõ? (Nhöõng phaùt hieän khaûo coå hoïc môùi naêm 2001, tr. 44.) Cho neân coå vaø ñuoâi raén ôû ñình Taây Ñaøng coù theå laø töôïng tröng cho caùi linga gaäy goã.
*** Chuùng toâi thaät ngaïc nhieân khi Traàn Laâm Bieàn (sñd, tr. 29, 59, 67) cho bieát coät chuøa Giaïm cao ñeán khoaûng 5 meùt. OÂng cuõng nghi ngôø, noùi ñeán linga, mukhalinga, nhöng khoâng thoaùt ñöôïc traøo löu chung, vaãn lieân heä ñeán coät baûo traøng cuûa Ñinh Leâ, truï bieåu cuûa Nguyeãn. OÂng khoâng thaáy söï theå roõ raøng laø hình roàng töôïng tröng cho Lí Nhaân Toâng (nhö maët ngöôøi ôû caùc mukhalinga Chaøm), vaø coät naèm ôû neàn thöù hai, nghóa laø naèm beân trong thaùp. Nhö oâng chæ roõ, caùch thöùc thôø Phaät ñôøi Lí, chuû yeáu laø thaùp, chæ goàm moät töôïng Phaät (nhö chuøa Quyønh Laâm, theo bia coå, cao 6 tröôïng ñaët trong toaø ñieän 7 tröôïng, ñaàu töôïng saùt maùi ñieän.) Haõy töôûng töôïng coät “chuøa” Giaïm xaây caát trong 6 naêm cuõng chæ chöùa caùi mukhalinga Vieät Haùn cuûa Lí Nhaân Toâng kia. Ngoâi “chuøa coå” Tuøng Sôn coù caùi linga nghieâng, haún nhieân laø moät kieán truùc töø laâu ñôøi, cuõng laø moät chuøa Giaïm cuõ! Taát caû gioáng in nhö caùc thaùp Chaøm cuûa hoï, traûi daøi trong lòch söû, coøn laïi ñeán nay. Hai baûn hình chuïp Coät ñaù chuøa Giaïm in trong Myõ thuaät thôøi Lyù, Nxb. Vaên Hoaù, Haø Noäi 1973.
**** Theo chuû quan cuûa chuùng toâi, caùc luaän cöù naøy coù theå giaûi thích ñöôïc söï phaân vaân cuûa Momoki Shiro (bñd, chuù 47, tr. 189) veà hai teân Thieân Cöïc Coâng chuùa.
***** Soáng ôû Mó maø chuùng toâi khoâng ñoïc Hôïp löu ñeå bieát noãi nghi ngôø cuûa baø Chaân Quyønh veà giaû thuyeát gaàn nhö xaùc quyeát cuûa Hoaøng Xuaân Haõn. (Nguyeãn Thò Chaân Quyønh, “Thö ngoû göûi anh Nghieâm Xuaân Haûi” trong Hoàn Vieät, H. 2003, tr. 212- 229, phaàn baøn veà Chinh phuï ngaâm.) Nhö ñaõ thaáy, söï ñoøi hoûi moät chöùng nhaän baûn quyeàn raønh reõ cho caùc taùc phaåm ngaøy xöa, thaät laø khoù. Coù ñieàu, nhöõng chöùng côù phuï boài ñaép cho nhau cuõng coù theå laøm moät luaän cöù trôû neân ñaùng tin hôn. Ví duï oâng Hoaøng Xuaân Haõn coù noùi tôùi tính caùch nhuaàn nhuyeãn tröôùc sau cuûa baûn (cho laø) Phan Huy Ích vaø baûn (cho laø) cuûa Ñoaøn Thò Ñieåm cuõng laø ñieàu phaûi löu yù. Coù theå gheùp theâm vôùi Ai tö vaõn ñöôïc cho laø cuûa Ngoïc Haân maø coù daùng Phan Huy Ích thì thaáy roõ.
****** Antoshchenko, Ul. (“Doøng hoï caùc chuùa Trònh ôû Vieät Nam töø theá kæ XVI ñeán theá kæ XVIII” trong Caùc nhaø Vieät Nam hoïc..., tr. 80) cöù töôûng Trònh laø moät hoï – gia toäc neân khoâng phaân bieät caùc ngöôøi hoï Trònh giuùp Leâ Lôïi vaø Trònh Kieåm, ngöôøi coøn ñeå laïi toâng tích roõ raøng maø con chaùu khoâng caàn baùm vaøo “oâng cha” cuûa theá kæ XV.
IV
“TIEÀN BAÏC”, VAÊN CHÖÔNG VAØ LÒCH SÖÛ
(Tröôùc 1975, nhaân chaïy quanh tìm ñöôïc maáy ñoàng tieàn xöa – khoâng xöa laém nhöng cuõng ñuû gôïi lieàu lónh ñeå keû heøn naøy vieát leáu laùo ñöôïc moät taäp saùch nhoû maø moät phaàn sau 75 söûa laïi ñaêng trong Vaên hoïc vaø in thaønh saùch [Nhöõng baøi daõ söû Vieät, Thanh vaên 1996.] Nay coøn moät phaàn nöõa, tuûi phaän, cuõng muoán ñoøi ra tuy taùc giaû chôø maõi maø vaãn thaáy chaéc chaúng bao giôø ñöôïc ñi nghieân cöùu ôû Mieàn Baéc, khu vöïc chính yeáu cuûa ñeà taøi naøy. Laïi theâm saùch vôû cuõng chaúng coù bao nhieâu, khoâng muoán laøm keû “Ñoïc [duy nhaát] moät quyeån saùch”, quyeån Ñaïi Vieät söû kí toaøn thö, nhöng cuõng khoâng daùm huø doaï ngöôøi maø ñaønh phaûi loâi giaáy tôø cuõ ra vieát laïi, coi nhö chöùng tích ñam meâ moät thôøi ñaõ thoaùt naïn phaàn thö thì cuõng neân lôïi duïng thôøi theá ñeå xuaát hieän. Maët khaùc, vì thoùi quen nhaäp cuoäc thôøi theá hoãn mang, laïi ñi laán ñaát nhaø vaên nhaø thô thì cuõng phaûi söûa sang laøm sao nuùp boùng cho ñöôïc, neân xin caùc baäc Ñaïi-hoïc giaû chôù cheâ cöôøi.)

Vôùi ñeà taøi treân thì coù theå baøn ñuû thöù chuyeän treân ñôøi, töø laõnh vöïc ñaõ trôû thaønh coå ñieån cuûa Kieàu “Coù ba traêm laïng vieäc naøy môùi xong” ñeán chuyeän ngoaøi giang hoà “Tieàn taøi nhö phaán thoå, nhaân nghóa tôï thieân kim”. Ñaønh chæ noùi chuyeän nho nhoû vöøa vôùi tuùi tieàn cuûa mình, veà ñoàng tieàn-ñoàng, ñôn vò trung gian trao ñoåi nhoû nhaát treân xoùm chôï laøng queâ ngaøy xöa, vaøo thôøi maø, nghe noùi laïi, ñoå caû ñoáng treân laãm thöôïng trong nhaø, cöù moãi laàn ñi chôï laø baø baùc laáy roå xuùc moät caùi, mang ñi.
ÑOÀNG TIEÀN ÑOÀNG

Veà hình thöùc thì ñoàng tieàn coù daïng troøn vaønh, vuoâng loã vôùi yù nghóa trôøi troøn, ñaát vuoâng, caên baûn cuûa kieán thöùc ñòa lí, thieân vaên hoïc ngaøy xöa, thaät laø xöa, ñöôïc chuyeån sang quan nieäm sieâu hình veà söï an bình, haïnh phuùc thöôøng tuïc: meï troøn con vuoâng. YÙ nghóa sieâu hình aáy laïi keøm theo nieân hieäu cuûa oâng vua cho neân mieáng ñoàng nhoû aáy coù khi trôû neân quyù giaù hôn giaù trò thaät cuûa noù vaø ñöôïc duøng laøm “tieàn thöôûng”:

Vua khen thaèng Caùt coù taøi,
Thöôûng cho caùi khoá vôùi hai ñoàng tieàn.
OÂng Hoaøng Xuaân Haõn baûo raèng ñoù laø tieàn thöôûng (keøm vôùi “caùi aùo” chôù khoâng

phaûi laø caùi khoá) cho oâng Leâ Ngoâ Caùt, ngöôøi vieát Ñaïi Nam quoác söû dieãn ca. Nhöng keû xaáu mieäng thì laïi döïa vaøo chöùng côù xöa (ghi roõ raøng trong TT) raèng ñoù laø noùi veà “thaèng Cöùt”, yù nghóa cuõng nhö trong veá caâu ñoái: “Trôøi sinh oâng Tuù Caùt / Ñaát nöùt con boï hung” vaäy.

Thöôøng thì ñoàng ñôn vò coù ñöôøng kính khoaûng 24mm nhöng vì nhieàu lí do, keå caû lí do aên gian, kích thöôùc chuaån khoâng theå ñeàu ñaën khít ròt nhö ñoàng tieàn Mó ngaøy nay coù theå nheùt vaøo baát cöù caùi maùy keùo baïc naøo noù cuõng nuoát ñöôïc heát, khoâng chòu nhaû ra, chæ reng reng ít tieáng nhaïc an uûi chuû nhaân thoâi. Kích thöôùc 24mm xeâ xích chæ vì caùch thöùc ñuùc thuû coâng ñaõ ñaønh maø coøn vì ngöôøi ta muoán ñuùc nhoû ñeå lôïi nhieàu ñôn vò, taïo ra nhöõng vaán ñeà raéc roái nan giaûi trong heä thoáng trao ñoåi baèng tieàn töø khi noù xuaát hieän treân thò tröôøng.

Vì muoán aên-gian cho neân ngöôøi ta ñuùc tieàn baèng caùc thöù kim loaïi deã chaûy nhö thieác, chì, hay troän laãn vôùi kim loaïi chính do ñoù ñôõ toán coâng, ít hö hao, giaù thaønh thaáp roài tung ra thò tröôøng “maäp môø ñaùnh laän con ñen”, cöù tính theo kieåu “ñeám ñaàu chia xaâu”: moät, hai, ba... moät tieàn, moät quan laø... aên tieàn. Taát nhieân ngöôøi ta cuõng thaáy ñöôïc giaù trò thaáp cuûa chuùng nhöng trong thöïc teá chuùng vaãn coù luùc qua-maët ñöôïc nhieàu ngöôøi:

Ñoàng tieàn chì mua môù toâm töôi,
Mua rau môùi haùi, mua naøng [ngöôøi?] ñaûm ñang.
Tieác thay ñoàng tieàn trinh mua voäi mua vaøng,
Mua rau muoáng heùo, mua naøng ngaån ngô!
(Nguyeãn Vaên Ngoïc, Tuïc ngöõ phong dao I, Maëc Laâm 1967, tr. 94)
Chaát chính naèm trong tieàn (ñoàng trinh/chinh) laø ñoàng, thöù kim loaïi taïo neân caû moät giai ñoaïn vaên minh toaøn nhaân loaïi laøm meät coâng caùc nhaø khaûo cöùu. Cho neân tieàn ngaøy xöa khoâng phaûi chæ laø vaät trung gian trao ñoåi mang thuaàn tính caùch öôùc leä maø coøn chöùa chaát giaù trò rieâng naèm trong baûn thaân cuûa noù nöõa. Ñaïi naïn Tam toâng cuûa Phaät Giaùo Trung Hoa laø moät minh chöùng cho töông quan treân bình dieän chính trò cuûa giaù trò chaát ñoàng naèm trong caùc töôïng vaø trong caùc ñoàng tieàn löu haønh ngoaøi daân gian. Caùc oâng vua suøng moä ñaïo Phaät ñua nhau ñuùc töôïng laøm khan hieám ñoàng beân ngoaøi, khieán caùc chuøa trôû thaønh nôi choán ñaàu cô tích tröõ, thaønh caùi ñích doøm ngoù theøm thuoàng cuûa nhaø chính trò khi coøn keùm theá; vaø khi maïnh theá leân thì hoï xoâng vaøo chuøa mang töôïng Phaät ra ñuùc tieàn, taïo taøi saûn khuynh loaùt thieân haï hay ñeå giöõ vöõng ngoâi vò cuûa mình. Gaàn nhaát ôû ta laø tröôøng hôïp Nguyeãn Höõu Chænh vôùi ñoàng Chieâu thoáng cuûa oâng vua Leâ cuoái muøa. Giaù trò chaát kim loaïi naèm ngay trong hình thöùc cuûa ñôn vò tieàn teä xöa khieán cho chöõ “ñoàng” theâm yù nghóa kinh teá taøi chính caên baûn, coù taàm söû duïng roäng raõi, vöôït leân caû caùc chaát kim loaïi cao giaù hôn: ñoàng baïc, ñoàng tieàn vaøng. Roài keùo daøi tôùi ngaøy nay, noù trôû thaønh ñôn vò tieàn teä Vieät Nam, khoâng thaáy xu, haøo/caéc ñaâu caû maø chæ thaáy tôø giaáy – hình nhö tôø 500 000 ñoàng laø lôùn nhaát.

Goác ñoàng tieàn ñoàng laø cuûa Thieân trieàu Trung Hoa. Cuøng laø xuaát phaùt töø Trung Hoa maø Cao Li / Trieàu Tieân / Ñaïi Haøn (raéc roái quaù!) vaø Nhaät Baûn ñeàu giöõ ñôn vò “nguyeân” cuûa Taøu: won vaø yen. Chöõ nguyeân ñaõ thaáy ôû taäp hoïp “nguyeân baûo” treân tieàn ñoàng nhöng veà sau ñöôïc naâng caáp, chæ giaù trò cuûa kim loaïi baïc vaø töø ñoù ñi qua tieàn giaáy. Trong luùc ñoù, chöõ “ñoàng” coøn laïi ôû nöôùc An Nam chæ vì ngöôøi ta giöõ laïi teân goïi töø moät ñôn vò troïng löôïng tính cho ñoàng Khai nguyeân thoâng baûo (ñuùc laàn ñaàu naêm 621 Ñöôøng Cao Toå) ñöôïc quy ñònh töông ñöông vôùi 1/10 löôïng: 10 ñoàng Khai nguyeân naëng moät löôïng. Söï kieän naøy phuø hôïp vôùi chöùng côù veà kieán thöùc cuûa taàng lôùp trí thöùc Baéc Haø ngaøy xöa, chæ bieát ñeán Ñöôøng Toáng, chöa bieát ñeán Nguyeân, thôøi kì tieàn giaáy laán aùt tieàn ñoàng, veà sau laøm queân ñôn vò “ñoàng” cuûa Khai nguyeân.

Cuõng khoâng neân tham lam maø keå chuyeän thôøi Tam Hoaøng, Nguõ Ñeá. Chæ caàn bieát ñoàng tieàn trong hình daïng gaàn vôùi chuyeän ta keå laø xuaát hieän cuoái cuøng cuûa thöù tieàn kim loaïi thoâng duïng ôû AÙ Ñoâng tröôùc khi caùc hình thöùc Taây Phöông ñeán thay theá. Moät maët ñoàng tieàn coù hai chöõ laø nieân hieäu cuûa vua luùc ñuùc tieàn (thöôøng laø naêm ñaàu leân ngoâi hay ñoåi nieân hieäu), hai chöõ khaùc thöôøng laø thoâng baûo, nguyeân baûo... Maët sau trôn laùng, thænh thoaûng coù caùc chöõ chæ nôi choán, naêm thöù ... cuûa nieân hieäu ñuùc tieàn, vaø coù khi chæ giaù trò töông ñöông vôùi ñoàng ñôn vò: ñöông nhò, ñöông nguõ, ñöông thaäp (gaáp ñoâi, gaáp naêm, gaáp möôøi)...

Coù söï thoáng nhaát trong pheùp ño löôøng xöa giöõa moät ñôn vò tieàn vaø ñôn vò troïng löôïng, caû ñeán ñôn vò chieàu daøi. Cho neân töø chöõ Haùn ñaõ coù söï laãn loän, qua tieáng Vieät söï phöùc taïp caøng taêng theâm. Veà phöông dieän troïng löôïng, chöõ tieàn (Haùn), ñoàng (Haùn) chæ moät ñôn vò naëng baèng 1/10 löôïng. Ñoàng tieàn laøm cuïc caân, ñoàng tieàn xeáp noái nhau laøm ñôn vò chieàu daøi, vì theá môùi coù caân non, caân giaø, thöôùc non, thöôùc giaø! Veà phöông dieän tieàn teä, tieàn (Vieät) laø chöõ töông ñöông vôùi maïch (Haùn), ñoàng laø chuyeån sang Vieät cuûa vaên (Haùn), chæ moät ñoàng tieàn. Vaø vì leõ duøng chöõ “tieàn” ñeå chæ moät ñôn vò tính ñeám noùi trong moät baøi vieát veà tieàn baïc baèng tieáng Vieät thì deã laãn loän, neân ôû ñaây, khi naøo coù theå ñöôïc, chuùng toâi chuyeån qua caáp böïc quan cao hôn ñeå khoûi gaây roái raém ñaàu oùc. “Vaên” ñöôïc dòch saùt laø “chöõ”, sinh ra bieán gioïng “tröï” cuûa daân Ngheä Tónh. Cho neân anh ñoà Nguyeãn Coâng Tröù ñaùnh baïc gaëp heân, möøng rôn:
Töôûng laøm daêm tröï maø chôi vaäy,
Boãng choác neân quan cuõng söôùng ñôøi!
Laïi cuõng laø moät caâu chuyeän veà gioïng ngoâng ngheânh cuûa nhaø nho lôõ thôøi töï an uûi – caùi loaïi taâm tính khaåu khí hueânh hoang truyeàn qua caû ñaùm daân thöôøng chaúng bieát gì laø thô vôùi thaån. “Quan” laø ñôn vò cao nhaát cuûa tieàn ñoàng, coù ñeán ba chöõ Haùn chæ veà noù: quaùn, maân, cöôõng.

Trong heä thoáng tính ñeám tieàn xöa, nhö ñaõ noùi, thöù töï töø nhoû tôùi lôùn laø vaên / ñoàng tieàn, maïch/tieàn, quaùn/quan. Chöõ (ñoàng) trinh Vieät coù veû laø laáy töø nghóa cuûa chöõ “trinh” Haùn chæ phaàn neàn cuûa vaùch nhaø, coät nhaø chuyeån qua ñôn vò thaáp nhaát cuûa heä thoáng xeáp ñaët tieàn. Vieäc tính ñeám Trung Hoa cuõng coù caên baûn laø heä thoáng thaäp phaân (nhaát, thaäp, baùch, thieân.., moät tuaàn coù 10 ngaøy). Chính chöõ maïch luùc ban ñaàu ñöôïc möôïn laøm chöõ baù/baùch (moät traêm). Vaø moät maïch coù ñuû moät traêm nhö vaäy goïi laø maïch ñuû. Song ít khi ñuû laém: Naêm Ñaïi Thoâng thöù 11 (Haäu Teà, 537) coù chieáu baét buoäc moät maïch aên moät traêm maø daân khoâng chòu, ñeán cuoái ñôøi chæ coøn coù 35! Chuùng ta phaûi löu yù laø chuyeän bôùt soá löôïng chæ naèm giöõa söï chuyeån ñoåi töø caáp böïc thaáp nhaát (vaên / ñoàng tieàn) qua caáp böïc thöù nhì (maïch/tieàn), coøn qua caáp böïc thöù ba thì vaãn theo heä thoáng thaäp phaân (moät quan coù 10 tieàn). Ñieàu ñoù cho ta nghó raèng söï thay ñoåi nhaát thieát phaûi laø töø trong daân chuùng, trong sinh hoaït haøng ngaøy, nôi söï trao ñoåi chæ caàn ñeán soá löôïng tieàn thaáp, cuûa nhöõng haøng hoaù coù giaù trò thaáp.

Thaät cuõng laï. Caùc teân vaên, maïch, quaùn chæ laø nhöõng quy öôùc tính ñeám, coøn giaù trò thaät ñeå trao ñoåi naèm trong chính caùc ñôn vò ñoàng tieàn, vaäy thì neáu chöa ñuû traêm thì cöù khoâng goïi laø maïch, khoâng ñuû ngaøn thì chöa goïi laø quaùn, goïi laø: taùm, chín... chuïc ñoàng tieàn, goïi baûy, taùm maïch, maáy möôi ñoàng, khoâng ñöôïc sao? Coù leõ chæ coù theå giaûi thích baèng moät thöù taâm lí giaáu chòu thöïc teá taàm thöôøng, thaáp thoûi, thaáp keùm ñaèng ñaüng ñeå neùm mình vaøo aûo töôûng no ñuû, cao sang trong thoaùng choác, ñeå coù theå soáng ñöôïc. Chöa coù moät traêm ñoàng tieàn trong tay maø cöù nghó mình coù moät maïch, chöa ñuû ngaøn ñôn vò maø cöù xoû xaâu vaøo daây laït, daây maây ñeå chöùng toû mình coù moät quan ñaây! Ñoù laø daïng cuûa moät thöù taâm lí vaây vo, ngaäm taêm xæa raêng khi khoâng coù gì trong buïng – vaø thaønh “truyeàn thoáng” vaãn ngaäm taêm khi ñaõ no ñuû.

Tieàn khoâng-ñuû maø vaãn cho laø ñuû coù ñaày daãy trong lòch söû Trung Hoa. Cuoái thôøi ñaïi Luïc Trieàu coù Ñoâng tieàn moät maïch aên 80 ñôn vò, Taây tieàn chæ coù 70 ñoàng (ñoâng, taây laáy ranh giôùi laø kinh ñoâ cuûa nöôùc Sôû cuõ). Nôi Kinh sö duøng Tröôøng tieàn: 90. Ñôøi Kim Theá Toâng chæ coù 80 goïi laø Ñoaûn tieàn. Ñaát Ngoâ coù teân rieâng goïi laø Luïc thaân (60), Thaát thaân (70).

Vôùi nho só Vieät thì Trung Quoác laø Töù thö, Nguõ kinh, Nghieâu Thuaán... nhöng “vuøng trôøi Hoa haï” cuûa daân chuùng chæ coù moät khoaûnh cuûa haï löu soâng Döông Töû xuoâi veà nam, nôi phaùt xuaát cuûa caùc vua Lí, Traàn, nôi coù moät nöôùc Ngoâ trôû thaønh quen thuoäc treân cöûa mieäng daân chuùng mieàn Baéc: “thaèng Ngoâ, con ñó” “chaúng ra ngoâ ra khoai gì caû” – caây ngoâ trong caâu chuyeän gaàn-nhö-tieáu-laâm veà hoät baép giaáu trong ñít cuûa vieân söù thaàn Vieät ñem veà troàng, cho neân khoâng theå duøng ñeå cuùng kieáng ñöôïc. Vaäy thì vieäc Traàn quy ñònh (1226) noäp cho “quan gia” phaûi ñuû 70 ñôn vò môùi laø moät tieàn (maïch), sau hoài Minh thuoäc thieáu tieàn ñoàng, Leâ Thaùi Toå chòu tính tieàn chæ coù 50 ñoàng (1429) nhöng ñeán luùc oån ñònh, soá ñôn vò ñöôïc taêng thaønh 60 (Thieäu Bình 1439), taát caû cho thaáy roõ raøng daáu veát Luïc thaân, Thaát thaân cuûa ñaát Ngoâ. Tuy nhieân duø ñaõ laø quan-khoâng-ñuû, nöôùc ta vaãn khoâng chòu thua Taøu, vaãn coù tröôøng tieàn, ñoaûn tieàn rieâng: tieàn quyù / coå tieàn vaø tieàn giaùn / söû tieàn. TIEÀN QUYÙ vaø TIEÀN GIAÙN

Chöùng côù raønh reõ laø cuûa Leâ Quyù Ñoân ( Vaân Ñaøi loaïi ngöõ, Phaïm Vuõ – Leâ Hieàn dòch, Saøi Goøn 1973, trang 444):
-Moät maïch söû tieàn (tieàn giaùn) coù 36 ñoàng tieàn ñoàng;
-Moät maïch coå tieàn (tieàn quyù) coù 60 ñoàng tieàn ñoàng;
-Möôøi maïch söû tieàn baèng 6 maïch coå tieàn, baèng moät quan söû tieàn;
-Möôøi maïch coå tieàn baèng 1 quan 6 maïch 24 ñoàng söû tieàn.
(Vì cheùp laïi nguyeân vaên baûn dòch, chuùng toâi giöõ laïi teân goïi “söû tieàn” ñeå roài seõ baøn sau veà “söû” hay laø söù”.)
Hai veá sau chæ laø suy dieãn töø treân – moät caùch laøm tính giuøm cho ñoäc giaû cuûa ngöôøi xöa. Rieâng hai veá ñaàu cuõng ñuû xaùc ñònh töông quan ñôn vò cuûa hai loaïi tieàn: tæ leä ñôn vò tính ñeám treân caáp böïc maïch/tieàn, quaùn/quan cuûa quan-thieáu (tieàn giaùn) vaø quan-ñuû (tieàn quyù) laø 3/5 (36/60 hay 360/600.) Vaán ñeà ñaët ra ngay ôû ñaây laø taïi sao coù con soá 36, taïi sao khoâng laø 30, 40? Coù leõ daân chuùng caên cöù ngay treân con soá 6 (ñaõ trôû thaønh quen thuoäc) töø treân trieàu ñình maø laøm theâm moät taàng caáp khaùc (6x6) cho hôïp vôùi tình hình thöïc teá thieáu thoán cuûa mình.
A. Schroeder (Ñaïi Nam hoaù teä ñoà luïc – Annam, Etude numismatique, Paris 1905, trang 61) haún söû duïng moät baûn Vaân Ñaøi loaïi ngöõ khaùc, cho bieát quy ñònh treân laø töø thaùng 10aâl. nieân hieäu Quang Thuaän thöù 8 cuûa Leâ Thaùnh Toâng (1467). Taïi sao coù quy ñònh nhö theá? Ñöông thôøi ôû Ñaïi Vieät ñaõ xaûy ra chuyeän nhö thôøi Haäu Teà tröôùc kia chaêng? Daân khoâng theo leänh naêm 1439, ñaõ duøng moät thöù ñoaûn tieàn cho rieâng mình vaø Leâ Thaùnh Toâng trong coá gaéng theå cheá hoaù pheùp nöôùc neân ñaønh coâng nhaän thoùi tuïc baèng moät vaên baûn chaêng? Söû saùch cuûa ta voán haø tieän lôøi thì ñaønh phaûi döøng laïi ôû choã phoûng ñoaùn vaäy.
Ta laïi coøn phaûi suy ñoaùn theâm veà caùc töø ngöõ ñöôïc söû duïng. Leâ Quyù Ñoân laø ngöôøi cuûa theá kæ XVIII, caùc danh töø chæ caùc loaïi tieàn ñoù vaãn thöôøng ñöôïc thaáy trong theá kæ XVII, XVIII nhöng ngöôøi cuûa theá kæ XV coù duøng chöõ tieàn giaùn, tieàn quyù, tieàn coå, tieàn söû gioáng nhö nhöõng nhoùm töø ñònh-loaïi ñoù vaøo thôøi gian sau khoâng, bôûi ta thaáy trong ñoù coù nhöõng nhoùm töø mang nghóa raát mô hoà? Cho raèng chuùng ñaõ ñöôïc söû duïng töø theá kæ XV, nhöng noäi dung cuûa chuùng coù bieán ñoåi theo naêm thaùng – hay coù khi ñaõ chuyeån ñoåi caû hình thöùc teân goïi trong tröôøng hôïp naøy khoâng? Laïi theâm moät chöõ Haùn coù theå ñoïc thaønh hai, nhieàu loái, trong moät tröôøng hôïp treân neân ñoïc laø söû tieàn hay söù tieàn? Phaàn raát lôùn caùc dòch giaû ñeàu ñoïc laø “söû tieàn”, chæ gaàn ñaây môùi thaáy Haø Vaên Taán (chuù thích Dö ñòa chí) duøng chöõ “söù tieàn”.
Coå tieàn, tieàn coå, tieàn xöa, töôûng laø deã nhaän ra yù nghóa nhaát, nhöng nhö theá naøo ñeå ñöôïc goïi laø “tieàn coå”? Leâ Thaùi Toâng khi quy ñònh moät quan aên 600 ñôn vò haún laø ñeå chæ tröôùc tieân vaøo caùc ñoàng Thuaän thieân cuûa cha mình, caùc ñoàng Thieäu bình, Ñaïi baûo cuûa chính mình, nghóa laø caùc thöù chaúng coù theå goïi laø “coå”. Neáu muoán chæ chung tieàn nieân hieäu cuûa caùc vua tröôùc, vô vaøo caû caùc nieân hieäu cuûa Thieân töû phöông Baéc (tieàn chaéc chaén laø toát) thì khaù ñuùng vôùi thöïc traïng raát nhieàu tieàn Trung Quoác trong caùc loâ tieàn coøn toát thaáy ñöôïc töø trong ñaát ngaøy nay. Nhöng sao trong moä coå Goø Mun, ngöôøi ta saép töøng coïc 36 ñôn vò cuûa Thaùi bình thoâng baûo, tieàn cuûa Toáng Thaùi Toâng? (Ta suy ñoaùn maø bieát chaéc chuû nhaân cuûa chuùng tuy baùo caùo khai quaät khoâng noùi roõ.) Con soá treân laø ñuû cho moät tieàn giaùn tieàn. Coå tieàn ñaáy, sao khoâng saép töøng coïc 60 ñôn vò? Tieàn choân theo ngöôøi cheát laø ñeå aên ñöôøng, ñeå hoái loä khi qua Quyû Moân Quan maø ñöa tieàn-thieáu thì haøng quaùn naøo nhaän, quyû söù naøo boû tuùi roài khoâng quaát theâm moät roi? (Coi haøng quaùn, quyû söù cuûa AÂm ti laø thöù cuûa nhaân daân [ma] cuõng ñöôïc, nhöng lôõ phaûi noäp thueá cho Ngoïc Hoaøng thì coù phaûi xoû xaâu laïi töøng 600 ñôn vò khoâng?)
Chöõ töông ñöông vôùi coå tieàn laø quyù tieàn / tieàn quyù. Thaáy töông ñöông vôùi tieàn coå, ngöôøi ta deã daøng nghó quyù laø “quyù giaù” nhöng khoâng phaûi. Trong hoaøn caûnh rieâng luùc naøy, chuùng toâi chæ thaáy noù xuaát hieän naêm 1625 trong söû vôùi baûn chöõ Haùn keøm theo (Toaøn thö, baûn Chính Hoaø, phaàn cuûa Phaïm Coâng Tröù, taäp III, trang 328, 329, taäp IV, 8b, 9a. Phan Huy Chuù cuõng coù nhaéc trong Lòch trieàu hieán chöông loaïi chí, Quoác duïng chí, tr. 229. Taát caû ñeàu caên cöù treân moät leänh, chi tieát hôn, may coøn vaên baûn ñöôïc dòch trong Leâ trieàu chieáu leänh thieän chính,Leâ trieàu chieáu leänh thieän chính, 71. Phaàn chöõ Haùn keøm theo giuùp chuùng ta ñieàu chænh caùc lôøi dòch sai, soùt.) Noäi dung leänh ñoù noùi veà thueá thaân neân caùc dòch giaû coù khi duøng chöõ thueá thaân thay vaøo. Vaø ñoù laø chöõ quyù chæ tam caù nguyeät, muøa. Vì ñoù chuùng ta coù theå nghó raèng tieàn quyù khoâng phaûi chæ rieâng thueá thaân maø coøn laø thueá ruoäng, noùi roäng ra, taát caû caùc thöù thueá noäp cho trieàu ñình. Phoûng ñoaùn khoâng phaûi laø voâ caên cöù vaø nhaân ñoù ta coù theå suy ra lí do gheùp-ñoâi vôùi coå tieàn coøn maõi ñeán veà sau.
Töø thôøi Leâ Trung höng (theá kæ XVII, XVIII), nhöõng quy ñònh veà thueá maù, taëng thöôûng coù luùc noùi soùng ñoâi tieàn quyù, tieàn giaùn, hoaëc chæ noùi rieâng ñeán vieäc thu tieàn quyù cho nhaø nöôùc thoâi. Leänh naêm Thieäu Bình thöù 1 (1434), Hoàng Ñöùc thöù 17 (1486) tuy chæ laø caám ngöôøi coi kho, ngöôøi thu nhaän khoâng ñöôïc choïn löïa tieàn quaù gaét, nhöng roõ raøng khoâng coù phaân bieät loaïi tieàn ñoàng naøo, mieãn baèng ñoàng laø ñöôïc. Vaø cuõng cho ta ngaàm hieåu laø nhaø nöôùc thu theo quan-ñuû (600 ñôn vò.) Töø 1226, Traàn ñaõ quy ñònh tieàn tænh maïch trong daân chuùng laø 69, coøn tieàn thöôïng cung, daâng leân treân, phaûi ñuû 70, thì khoâng leõ oâng Leâ Thaùnh Toâng chòu thieät, cöù ñeå daân chuùng theo thoùi tuïc rieâng maø noäp chæ coù 36 ñoàng moät tieàn? Caên baûn lôïi töùc cuûa nhaø nöôùc ngaøy xöa chæ coù ruoäng ñaát vaø thaân xaùc ngöôøi daân, vaäy thì caùch thu ñuû nhö vaäy ñaõ khieán cho chöõ tieàn quyù ñi vaøo trong caáp böïc quan-ñuû.
Chuyeän thaéc maéc veà caùch xeáp ñaët tieàn coå theo quan-thieáu trong moä coå Goø Mun ôû treân chöùng toû vaøo luùc ñoù ngöôøi ta chæ quan taâm ñeán caùch tính ñeám tieàn maø khoâng nghó ñeán söï phaân bieät phaåm chaát cuûa loaïi tieàn söû duïng. Ñieàu naøy ñaõ khaùc ñi theo vôùi thôøi gian. Chöõ tieàn giaùn vôùi nghóa roõ raøng laø “tieàn xaáu” xuaát hieän trong söû vaøo naêm 1528, khi söû quan noùi veà vieäc Maïc Ñaêng Dung ñuùc tieàn ñoàng pha keõm, saét sau khi ñuùc Minh ñöùc thoâng baûo theo kieåu tieàn xöa, khoâng ñöôïc thaønh coâng. Khoâng thaáy Töø haûi ghi chöõ “giaùn tieàn”. Chöõ “giaùn” coù nghóa laø “xen laãn”, “laãn loän”, “chæ caùch nhau moät tí.” Nhöõng ngöôøi cuûa theá kæ XVI coù theå söû duïng moät töø Haùn cuõ cho mang yù nghóa môùi, teä hôn, töø “caùch nhau moät tí” khoâng ñaùng quan taâm, ñaõ chuyeån sang “laãn loän” ñeå chæ loaïi tieàn xaáu ñoù theo vôùi söï ñoàng thuaän cuûa thôøi ñaïi. Tieàn giaùn ñeán ñaây coù theå noùi laø thuoäc veà moät thöù tieàn haàm-baø-laèng, mieãn coù saéc ñoàng, vaønh troøn loã vuoâng, cuûa chính thoáng cuõng ñöôïc, nguî cuõng xong, chính taø khoù phaân bôûi vì ngöôøi daân ñuùc laäu thì goïi laø tieàn giaû, nhöng chính nhaø nöôùc cuõng ñuùc tieàn laáy danh xöng cuûa caùc thöù ñang löu haønh, naáp döôùi uy tín coù saün cuûa chuùng. (Trong leänh 1743 cho thaáy Leâ Trònh ñuùc tieàn Toáng maø, noùi theo kieåu ngaøy nay, laïi coøn eùp daân chuùng phaûi chaáp nhaän söï sang ñoaït “baûn quyeàn” ñoù khi buoäc ngöôøi ta khoâng ñöôïc loaïi boû.) Chaéc cuõng hieåu thöù tieàn raéc roái ñoù ñöôïc daân chuùng chaáp nhaän, neân caùc dòch giaû ngaøy nay thöôøng giaûi thích, chuyeån aâm söû tieàn / tieàn söû ra nghóa “tieàn thöôøng”, “tieàn thoâng duïng” (tuy vaãn coù söï loän xoän laø chính vaên ñoâi khi vaãn duøng chöõ “thoâng duïng tieàn” ñeå chæ caû tieàn coå laãn tieàn söû.) Vaäy coù leõ töø khi Leâ Thaùnh Toâng chaáp nhaän (1467) loái tính quan-thieáu (360 ñôn vò) cuûa daân chuùng chæ ôû söï khaùc bieät veà soá löôïng ñoái vôùi quan-ñuû (600 ñôn vò) thì ñeán theá kæ XVI, XVII, XVIII, loaïi tieàn naèm trong quan-thieáu ñaõ coù söï cheânh leäch veà giaù trò töï thaân (giaù trò chaát ñoàng) ñoái vôùi tieàn naèm trong quan-ñuû.
Caû hai yù nghóa quan ñuû, quan thieáu, vöøa theo loái tính ñeám ñôn vò vöøa theo caùch xaùc ñònh giaù trò, thaáy trong caâu chuyeän “ñuøa bôõn vaên chöông” cuûa hai nhaân vaät soáng ôû theá kæ XVIII, XIX: Phaïm Ñình Hoå vaø Hoà Xuaân Höông. Ta khoâng caàn minh ñònh tính xaùc thöïc lòch söû cuûa loaïi chuyeän tieáu laâm naøy. Chuùng chæ laø daáu veát aån öùc tình duïc, khoâng phaûi chæ rieâng cho Hoà Xuaân Höông nhö nhieàu ngöôøi nghó ñeán vaø coù khi möôïn S. Freud ñöa ra laøm luaän thuyeát, maø laø chung cho caû nhieàu theá heä nho só voán chòu ñöïng moät thöù Khoång Giaùo mang tính duy lí töø chöông gay gaét trong luùc baûn thaân vaãn soáng trong moät xaõ hoäi thoân daõ traøn treà tính duïc. Trong caâu chuyeän treân, “baø” hoûi möôïn “oâng” naêm quan, oâng chaéc vöøa tieác tieàn (“Baéc thang leân hoûi oâng trôøi, Nhöõng tieàn cho gaùi coù ñoøi ñöôïc khoâng?”) vöøa sôï maát “gaùi”, neân chæ ñöa coù ba quan. Ñeán khi bò baø vaën hoûi:
Sao noùi raèng naêm laïi coù ba?
Traùch ngöôøi quaân töû heïn sai ra.
Bao giôø thong thaû leân chôi nguyeät,
Nhôù haùi cho xin naém laù ña.
oâng cuõng nuùp boùng nhaân daân, truyeàn thoáng, nhöng vaën veïo truyeän tích chuù Cuoäi, traû lôøi kheâu gôïi, daãn duï khích ñoäng:
Raèng giaùn thì naêm, quyù coù ba,
Bôûi ngöôøi thuïc nöõ tính khoâng ra.
ÖØ, roài thong thaû leân chôi nguyeät,
Cho caû caønh ña laãn cuû ña.
Neáu choïn theo loái tính ñeám ñôn vò thì ñöa 3 quan-ñuû cuõng töùc laø ñöa ñuû 5 quanthieáu, quan naøo cuõng laø quan, coù doái traù chuùt naøo ñaâu! Neáu choïn theo loái tính giaù trò thì 3 quan tieàn quyù (toát) ñaõ laø 5 quan (tieàn giaùn) roài, nay toâi ñöa “ngöôøi thuïc nöõ” 3 quan tieàn toát, giaù trò cuõng baèng soá löôïng hoûi möôïn (quan naøo cuõng laø quan), coù thieät thoøi chuùt naøo ñaâu! Coøn muoán vô heát veà mình ñeå ñöôïc caû hai ñaèng (tieàn toát ñoàng thôøi vôùi soá löôïng nhieàu) thì haõy cöù coù dating ñeå buø phaàn thieät thoøi cho toâi!
Loái tính toaùn naøy khoâng phaûi chæ coù trong chuyeän tieáu laâm maø ñaõ ñöôïc nhaø nöôùc Leâ Trònh thu xeáp vôùi nhaân daân raát laø cöûa quyeàn, ñaày tính naêng ñoäng, saùng taïo. Nhöng tröôùc heát haõy xeùt vì sao coù söï kieän ñaäm theâm tính chaát tieàn xaáu trong yù nghóa veà loaïi tieàn giaùn. Muoán hieåu ñöôïc ñieàu naøy laïi phaûi nhôø “ngöôøi nöôùc ngoaøi”.
Giaùo só A. de Rhodes (A. Schroeder, sñd, trang 323, 324) thuaät laïi:
“Nhöõng ñoàng tieàn löu haønh ôû Tunquin [Ñaøng Ngoaøi] goàm coù hai loaïi lôùn vaø nhoû. Loaïi lôùn ñöôïc tieâu duøng ñoàng loaït khaép nôi trong xöù vaø phaàn lôùn ñöôïc mang vaøo do thöông buoân Trung Hoa cuøng thöông buoân Nhaät Baûn hoài tröôùc. Nhöng loaïi tieàn nhoû chæ löu haønh trong kinh ñoâ vaø 4 tænh chung quanh, vaø khoâng duøng ôû caùc tænh khaùc trong xöù; xöù Cochinchine [Ñaøng Trong] cuõng khoâng duøng. Tieàn naøy chaéc laø ñem vaøo khi 4 tænh chính naøy caùch bieät vôùi caùc tænh khaùc bôûi cuoäc loaïn maø toâi ñaõ noùi ôû treân [phaân tranh Leâ Maïc]...”
“... Ba ñoàng tieàn lôùn giaù baèng 5 ñoàng loaïi nhoû... (Tieàn lôùn) xoû trong daây... theo ñoù moãi xaâu coù 600 ñoàng hay 10x60, ñöôïc ñaùnh daáu roõ raøng sau 60 ñoàng nhö vaäy.”
May maén laøm sao, khi phoái hôïp theâm vôùi baèng chöùng cuûa Leâ Quyù Ñoân laáy töø söï kieän ôû Ñaøng Trong, ta bieát ñöôïc côõ töông ñoái cuûa ba loaïi tieàn. OÂng Tham quaân vaøo lo lieäu vieäc haønh chính ôû Phuù Xuaân vöøa chieám ñöôïc, coù nhaän xeùt (1777) veà tieàn Haø Tieân, ñaõ goïi chuùng laø “tieåu giaùn tieàn”. Tieàn An phaùp, Thaùi bình cuûa Maïc Thieân Töù nay coøn laïi coù ñöôøng kính khoaûng 20, 21mm, tieàn nieân hieäu Trung Quoác maø A. de Rhodes gheùp vaøo “loaïi lôùn” (coå tieàn) coù côõ xeâ xích 24mm, vaäy thì tieàn giaùn ôû Ñaøng Ngoaøi cuûa caùc theá kæ XVI, XVII, XVIII laø ôû giöõa hai giôùi haïn kia.
Coù theå nhìn kó hôn veà giôùi haïn ñoù. Tieàn nieân hieäu Vieät, coù leõ vì xuaát thaân ôû nöôùc ngheøo neân thöôøng khoâng lôùn nhö tieàn ñoàng loaïi cuûa Trung Quoác. Giôùi haïn 23mm laø thöôøng thaáy nhaát. Vaäy coù leõ phaûi ñaåy giôùi haïn kích thöôùc cuûa tieàn giaùn Ñaøng Ngoaøi veà phía 21mm cuûa An phaùp. Tuy Leâ Quyù Ñoân goïi An phaùp laø “tieåu giaùn tieàn” nhöng coù theå thaáy hai loaïi khoâng xeâ xích nhau bao nhieâu. Hoaëc Leâ Quyù Ñoân nghó tôùi loaïi An phaùp nhoû (20mm), hoaëc tieàm thöùc cuûa oâng quan chieám ñoùng khieán oâng haï giaù chuùng, nhìn thaáy chuùng nhoû hôn tieàn Ñaøng Ngoaøi chaêng? (OÂng ñaõ töøng cheâ bai quan quyeàn, daân chuùng Ñaøng Trong xa hoa, phung phí raát möïc.) Duø sao thì ñoái chieáu vôùi nhöõng baèng chöùng phaùt hieän ngaøy nay, ta thaáy tieàn nhoû Ñaøng Trong cuõng ñoàng côõ vôùi tieàn giaùn Ñaøng Ngoaøi. Neáu khoâng nhö vaäy thì laøm sao ta laïi thaáy coù ñoàng An phaùp trong moä ôû Möôøng Thanh xa xoâi, heo huùt, cuøng vôùi nhöõng ñoàng tieàn ngaøy nay xuaát hieän treân Mieàn Baéc maø tuy khoâng thaáy haïng hình taû veõ nhöng chæ nghe ñeán teân, ta ñaõ bieát laø tieàn côõ nhoû: Chính nguyeân phaùp baûo, Trò bình thaùnh baûo, nguyeân baûo, Thaùnh nguyeân thoâng baûo... (“Tieàn ñuùc ôû Ñaøng Trong...” Nhöõng baøi daõ söû Vieät, sñd, trang 284.) Chuùng toâi cuõng töøng thaáy ñoàng Vónh ñònh thoâng baûo maø chuùng toâi cho laø cuûa Ñaøng Ngoaøi, cuøng daïng hình vôùi moät soá coù danh hieäu khaùc, caùc tieàn ñoù cuõng khoâng lôùn hôn An phaùp, tuy laø kieåu thöùc ñuùc ñeïp hôn. Daïng hình cuûa tieàn giaùn ñeán luùc naøy coù veû ñaõ roõ reät ñoái vôùi chuùng ta hôn roài vaäy.
Vì thaáy coù söï chuyeån dòch yù nghóa cuûa tieàn giaùn qua nhieàu theá kæ, neân ta cuõng taùo baïo xem thöû coù söï chuyeån ñoåi naøo ôû caùch nhìn söû tieàn, moät teân khaùc cuûa giaùn tieàn, cuûa daân chuùng caùc theá kæ XVII, XVIII khoâng. Neáu phoûng ñoaùn cuûa chuùng ta ñuùng thì trong tröôøng hôïp naøy söï chuyeån ñoåi coù veû phöùc taïp hôn, cho thaáy coù söï thay theá töø ngöõ chuyeån ñoåi noäi dung yù nghóa ñi theo vôùi xuaát xöù hieän vaät.
Ta bieát nhöõng “tænh” (province) maø A. de Rhodes noùi tôùi laø nhöõng vuøng chung quanh thuû ñoâ Thaêng Long: Haûi Döông, Sôn Taây, Sôn Nam, Kinh Baéc, (“boán tænh chính”) vaø Thanh, Ngheä (“caùc tænh khaùc”). Danh xöng coâng quyeàn goïi chuùng laø “traán”, nhöng daân chuùng ñeán gaàn ñaây vaãn goïi laø “xöù” theo vò trí phöông höôùng: xöù Ñoâng (coù laøng Coå Trai – Döông Kinh cuûa nhaø Maïc), xöù Ñoaøi, xöù Nam, xöù Baéc, vaø ñaëc bieät: xöù Thanh, xöù Ngheä. Leâ Quyù Ñoân khi noùi veà tieàn Ñaøng Trong cho bieát daân Ngheä goïi coå tieàn laø “thö tieàn”, tieàn caùi, tieàn to, nhö vaäy cuõng noái tieáp – maø khoâng bieát ñeán yù cuûa A. de Rhodes, laø tieàn nhoû “khoâng duøng ôû caùc tænh khaùc” (nghóa laø Thanh Ngheä). Vuøng naøy trong phaân tranh Leâ Maïc thuoäc rieâng veà Leâ. Thaêng Long cuøng vôùi Töù traán, caùch bieät vôùi Thanh Ngheä vaøo thôøi kì coù loaïi tieàn nhoû löu haønh maø khôûi ñaàu dung döôõng laø töø treân trieàu ñình vôùi Maïc Ñaêng Dung ñuùc vaø cho duøng loaïi keùm giaù trò (pha taïp chaát maø caên baûn vaãn laø ñoàng) khieán söû quan phaûi duøng ñeán chöõ tieàn giaùn ñeå chæ chuùng. Vaäy coù phaûi söû tieàn / tieàn söû ñeán luùc naøy ñaõ trôû thaønh xöù tieàn / tieàn xöù cuûa caùc xöù Ñoâng, Ñoaøi... khôûi xöôùng vôùi quyeàn trung öông neân tieàn nhoû, tieàn xaáu doàn daäp phoàn taïp aûnh höôûng ñeán teân goïi coù tröôùc khoâng?
Ñaõ noùi, dòch giaû ngaøy nay goïi söû tieàn laø tieàn thoâng duïng, ñuùng vôùi moät nghóa cuûa chöõ “söû” Haùn ( ) nhöng chöõ naøy cuõng coøn ñöôïc ñoïc laø “söù” (giaû). Chöõ “xöù” Haùn ( ) vieát khaùc nhöng cuõng laïi ñöôïc duøng cho chöõ “xöû” (trí). Hai taäp hoïp töø Haùn duø coù cuøng söï chuyeån bieán veà caùch ñoïc, nhöng vaãn daãn ñeán nhöõng töø chæ hai söï vieäc khaùc nhau. Nhöng trong daân chuùng thì vaãn coù söï laãn loän aâm cuûa s vaø x, nghóa laø söû, söù, xöû, xöù ñöôïc phaùt ra ngoaøi cöûa mieäng luùc ñaàu, vaãn gioáng nhau. Coù theå naøo daân chuùng Ñaøng Ngoaøi cuûa theá kæ XVII, XVIII khi chæ moät loaïi tieàn hieän dieän tröôùc maét, ñeán töø Töù traán, ñaõ goïi laø “tieàn xöù” maø nhaø nho, ngöôøi caàm quyeàn cöù duøng chöõ cuõ, hoaëc bôûi thoùi quen khoâng chòu thay ñoåi, hoaëc bôûi thaáy gioïng ñoïc khoâng coù khaùc neân khoâng caàn thay ñoåi chöõ vieát cho ñuùng vôùi noäi dung môùi?
Vaäy thì söï phöùc taïp ñaõ xaûy ra töø quy ñònh cuûa quaù khöù vaø thöïc teá ñöông thôøi khieán cho töông quan giöõa tieàn quyù vaø tieàn giaùn ôû caùc theá kæ XVII, XVIII caøng theâm phaàn phöùc taïp, khoâng phaûi chæ döøng laïi ôû söï cheânh leäch veà toång soá tính ñeám, maø ngay caû khi ñöôïc quy ñònh töông ñöông giaù trò roài, vaãn coù söï thieân aùi veà loaïi tieàn lôùn, nhaát laø döôùi maét nhaø caàm quyeàn. Leâ Quyù Ñoân phaân bieät trong Vaân Ñaøi loaïi ngöõ: “Coâng tö tieâu duøng, ban thöôûng hay caáp phaùt ñeàu keå theo söû tieàn, maø thu noäp thueá thì keå theo tieàn coå; tieàn söû chæ duøng veà vieäc mua baùn trong daân gian maø thoâi.” Tuy caùc leänh cuûa caùc naêm Vónh Thoï thöù nhaát (1656), Caûnh Trò thöù 8 (1669) coù noùi roõ: “ Quan daân mua baùn thoâng duïng tieàn coå, tieàn söû...”, “... ñeàu duøng tieàn coå, tieàn söû, tröø tieàn chì, thieác, gang, saét...” nhöng roõ ra laø coù söï deø bæu tieàn söû/giaùn, nhö ví duï ôû chuyeän quy ñònh tieàn thöôûng thi baén naêm Chính Hoaø thöù 10 (1669): Tieàn giaùn chæ ñeå thöôûng cho nhöõng ngöôøi baén suùng haïng beùt, coøn caùc haïng treân ñeàu ñöôïc thöôûng coå tieàn. Vaø trieàu ñình cuõng chæ keå coå tieàn / tieàn quyù khi thu vaøo kho ñuïn: Nha moân xeùt kieän laáy tieàn coâng goïi laø “leã ñaûm” (1659); laøng xaõ theo höông öôùc khoâng theo leänh trieàu ñình cho lính veà höu sôùm, phaït (1681); quan ñöôïc thaêng chöùc phaûi coù leã taï (1720); naïp kieän maø boû ngang khoâng ñi haàu, phaït (1718); lính nhaäp nguõ roài maø ñöôïc vaøo haàu haï (phuû Chuùa) phaûi naïp tieàn (1733); taát caû ñeàu laø tieàn quyù, coå tieàn.
Chính quyeàn Leâ Trònh duøng tieàn giaùn caáp tieàn tuaát cho caùc quan vaên, vuõ, giaùm ban, toân thaát, quaän chuùa, cung taàn, nghóa laø nhöõng ngöôøi trong vaø quanh Phuû lieâu. Ñoù laø caùc naêm Baûo Thaùi thöù 2/1721, Baûo Thaùi thöù 5/1724, Vónh Khaùnh thöù 4/1732, Vónh Höïu thöù 5/1749. Tieàn thôø cuùng caáp ôû caùc naêm Baûo Thaùi thöù 3 (1722), Vónh Khaùnh thöù 4 (1732) cuõng baèng giaùn tieàn nhöng ñeán naêm 1767 thì laïi phaùt baèng coå tieàn. Coù veû ñieàu naøy truøng hôïp vôùi luùc tieàn ñoàng (toát) doài daøo nhôø khai thaùc laïi moû Tuï Long (1757), khai thaùc caùc moû ôû Thaùi Nguyeân, Höng Hoaù, ôû Laïng Sôn (1759), thu thueá hai moû ñoàng ôû Höng Hoaù (1759).
A. de Rhodes coù maët ôû Ñaøng Ngoaøi töø 1627 chaéc thaáy ñang thi haønh moät leänh ñoùng thueá thaân ñöa ra hai naêm tröôùc ñoù (Vónh Toä thöù 7, 1625). Theo ñoù, tieàn thueá thaân cuûa daân Töù traán Sôn Taây, Sôn Nam, Kinh Baéc, Haûi Döông, haïng “laùnh” ñoùng moãi naêm 3 quan 5 tieàn, haïng “quaân” 1 quan 5 tieàn, haïng “daân” 1 quan 2 tieàn 30 ñoàng, haïng (öu ñaõi) 1 quan, haïng “baát cuï” 8 tieàn. Chöõ “öu ñaõi” treân laø cuûa chuùng toâi duøng ñeå taïm chæ moät lôùp ngöôøi trong laøng xoùm maø caû ba taøi lieäu coù phaàn khoâng ñoàng nhaát vôùi nhau, nhöng ñoù khoâng phaûi laø ñieàu ñaùng quan taâm ôû ñaây. Leänh treân ghi töø hai söû gia Phan Huy Chuù vaø Phaïm Coâng Tröù chæ noùi troáng trôn veà moät loaïi tieàn phaûi naïp, tuy ta coù theå chaéc chaén ñoù laø tieàn quyù, coå tieàn. Leâ trieàu... cho ta theâm baèng côù, vì ngoaøi vieäc theâm chöõ “coå tieàn” coù noùi roõ soá tieàn giaùn caùc haïng phaûi naïp: haïng laùnh 7 quan (giaùn tieàn), haïng quaân 3 quan 3 tieàn, haïng daân 2 quan 5 tieàn, haïng öu ñaõi 2 quan, haïng baát cuï 1 quan 6 tieàn.
Nhìn söï töông ñöông quy ñònh caùc haïng phaûi naïp thì, tröø haïng quaân, con soá chæ tieàn giaùn gaáp ñoâi con soá chæ veà coå tieàn (ví duï 3 quan 5 tieàn coå tieàn vaø 7 quan giaùn tieàn...) Nhöng neáu chieáu theo quy ñònh gaáp ñoâi ñoù aùp duïng cho haïng quaân thì hoï chæ phaûi ñoùng coù 3 quan tieàn giaùn, chöù khoâng phaûi laø 3 quan 3 tieàn. Cöù theo suy nghó bình thöôøng, moät ñieàu luaät phaûi coù tính caùch nhaát quaùn trong töøng phaàn moät, coù bieät leä taát nhieân phaûi ñöôïc daønh rieâng, hoaëc giaûi thích, neáu caàn. Vaäy coù theå laø Leâ trieàu... ñaõ bò cheùp sai ôû ñaây: haïng quaân chæ phaûi ñoùng coù 3 quan giaùn tieàn maø thoâi. Caùi ñuoâi 3 tieàn coù theå theo ñaø quaùng maét, lôõ tay maø chui vaøo vaên baûn thoâi. Chuùng ta coù theå thaáy moät chöùng côù khaùc: Naêm Thònh Ñöùc 6 (1657), coù leänh veà noäp tieàn cho toaùn duyeät tuyeån (ñieàu tra hoä khaåu), “neáu khoâng coù coå tieàn 1 quan thì naïp söû/giaùn tieàn 2 quan.”
Thöôøng trong caùc baûn dòch ngöôøi ta duøng ngay chöõ “lính” thoâng duïng ngaøy nay ñeå dòch chöõ “laùnh haïng” cuûa vaên baûn cuõ khieán deã gaây laàm laãn, nhaát laø khi keà sau ñoù coù haïng “quaân” vôùi chöõ ngaøy nay cuõng coù nghóa laø lính. Chöõ “lính” ngaøy nay coù theå xuaát xöù töø chöõ laùnh noï nhöng neáu cho chuùng coù nghóa töông ñöông laø ta ñaõ hieåu leäch thôøi ñaïi. Chöõ “laùnh” ( ) coù töø leänh laäp soå ñinh naêm 1470 ñeå chæ moät “haïng ngöôøi rieâng bieät” theo yù nghóa chöõ Haùn cuûa noù. Leâ Thaùnh Toâng laäp ñieån leä lôùn duøng ñöôïc caû ôû ñôøi sau, nhöng caáp thôøi laø veùt ngöôøi chuaån bò ñaùnh Chieâm Thaønh naêm sau, neân “xeáp rieâng” moät haïng traùng ñöùng treân ñaàu caùc haïng quaân, daân, laõo, coá cuøng khaùc. Vaäy thì “laùnh traùng” khoâng phaûi laø “lính traùng”, coù theå bò loâi ñi cho chieán dòch 1471, nhöng vaøo thôøi bình chæ laø moät ngöôøi daân (hieåu theo nghóa ngaøy nay), moät thanh nieân ñöôïc xeáp vaøo haïng nhaát trong öùng tuyeån quaân vuï. Vì theá anh ta môùi phaûi chòu thueá thaân, chöù neáu ñi lính thaät söï thì anh ta ñaõ ñöôïc caáp phaùt ruoäng lính roài! Phaïm Coâng Tröù vieát roõ “laùnh haïng voâ toøng chinh nhaân” bò ngöôøi dòch chuyeån qua “haïng lính khoâng toøng chinh” trôû neân voâ nghóa vôùi ngöôøi ngaøy nay. Lính khoâng toøng chinh sao goïi laø lính? Coøn neáu noùi “lính khoâng toøng chinh” (TT dòch) hay “lính khoâng ñi traän maïc” (Nguyeãn Só Giaùc dòch) coù nghóa laø lính ñoàn truù, lính chöa gaëp giaëc, phaân bieät vôùi lính ñang haønh quaân hay ñang giaùp traän, thì chaéc ngöôøi thaâu thueá phaûi ñieân caùi ñaàu! Caùc leänh trong Leâ trieàu... coù vieát roõ ø “binh” hoaëc “laùnh binh” laø theo nghóa “lính” ngaøy nay. Vaø anh laùnh tröø bò naøy phaûi laø con nhaø, neáu khoâng giaøu thì cuõng phaûi coù tieàn cuûa. Ngaøy xöa, caû ñeán thôøi Nguyeãn (ít ra laø treân giaáy tôø chæ duï chính thöùc), laøng xaõ khoâng ñöôïc baét ngöôøi ngheøo ñi lính, chöùng côù laø coù haïng “coá cuøng” ñeå rieâng trong leänh kieåm tra ngöôøi cuûa Leâ Thaùnh Toâng kia. Vaø vì theá ”quaân”ø laø haïng tröø bò soá 2. Leänh phaân loaïi ngöôøi cuûa Leâ Thaùnh Toâng (maø thôøi Leâ Trung höng coøn theo) coù chi tieát cho thaáy roõ söï phaân bieät tröôùc sau, naëng nheï cuûa hai haïng laùnh, quaân naøy. Tính caùch tính thueá naëng nheï cho hoï chöùng toû vai troø quan troïng khaùc nhau giöõa hai loaïi laùnh, quaân ñoù.
Vaäy maø töông quan tieàn quyù, tieàn giaùn coøn bò khuûng hoaûng vì moät loaïi tieàn khaùc: tieàn keõm. Ñaây laø noùi chung ñeå chæ loaïi tieàn khaùc chuûng loaïi ñoàng, hieän dieän thöôøng xuyeân nhieàu nhaát, chöù töø laâu trong nöôùc vaãn coù caùc thöù tieàn gang, saét, chì cuøng löu haønh. Kim loaïi keõm (vaø hôïp kim cuûa noù) coù ñoä nung chaûy thaáp neân deã coù vieäc ñuùc troäm, vaø chính trieàu ñình trong quaù khöù cuõng töøng tham gia. (Leänh ñình chæ naêm 1325 cuûa Traàn Minh Toâng.) Leâ Trònh trong theá kæ XVII theo truyeàn thoáng töø Leâ sô, ñaõ ra nhieàu leänh khoâng coâng nhaän caùc loaïi tieàn khaùc ngoaøi thöù “coù chöõ ñoàng” (Leänh 1658). Leänh 1662 keøm caùc chæ thò thi haønh kieåm tra treân döôùi trong ngoaøi, caám daân caùc xaõ coù pheùp ñuùc tieàn ñoàng khoâng ñöôïc nhaân dòp maø ñuùc caùc loaïi khaùc. Naêm sau (1663) gaét gao hôn, khoâng nhöõng caám maø coøn baét buoäc thu ñoåi, buø laïi baèng moät soá tieàn ñoàng ít hôn ñeå leänh tieâu huyû tieàn keõm coù hieäu quaû hôn.
Theá maø trieàu ñình khoâng nhöõng khoâng buoäc ñöôïc daân chuùng theo ñuùng chính saùch ñeà ra maø coøn bò loâi cuoán theo laøm tình hình tieàn teä ñöông thôøi roái raém theâm. Chuùng toâi töøng suy ñoaùn Leâ Trònh coù ñuùc caùc ñoàng Vónh trò (1676), Chính hoaø (1680), nhöng chæ coù theå döïa vaøo caùc maãu thaáy ñöôïc ôû Ñaøng Trong. (Nhöõng baøi daõ söû Vieät, trang 335.) Chöùng côù tieàn keõm coøn löu haønh ôû leänh naêm 1741: “Caám keùn choïn tieàn keõm (vì trieàu ñình)...môùi ñuùc tieàn lôùn nhoû khoâng ñeàu, nhieàu ñoàng moûng quaù... daân gian khoâng cöù lôùn nhoû, ñeàu cheâ laø tieàn xaáu...” Ñieàu naøy laø ñeå noùi veà caùc ñoàng Vónh trò, Chính hoaø keõm ôû treân coøn laïi chaêng? Nhöng roõ raøng laø tieàn keõm toát ñöôïc nhaø nöôùc coâng nhaän löu haønh töông ñöông vôùi tieàn ñoàng. Caùc leänh khoâng roõ raøng, laïi qua baûn dòch (Phan Huy Chuù, Lòch trieàu... II, tr. 244) neân chuùng ta chæ coù theå suy ñoaùn maø thoâi. Trieàu ñình “môùi ñuùc tieàn” haún laø tieàn ñoàng Caûnh höng (nieân hieäu baét ñaàu 1740). Leänh naêm sau (1742) cho thu hoài tieàn keõm xaáu, moät quan laáy 5 “tieàn toát”, chöõ duøng mô hoà nhöng thaáy trò giaù töông ñöông vôùi leänh naêm tröôùc cho ñoåi laáy “tieàn thoâng duïng”, nghóa laø tieàn ñoàng. So saùnh vôùi leänh 1663 noùi veà tröôùc, chæ cho ñoåi laáy 2 tieàn quyù, ta thaáy nhaø nöôùc ñaõ nhöôïng boä daân vì trò giaù ñaõ taêng (5 tieàn) coù leõ vì ñoù laø tieàn keõm cuûa nhaø nöôùc ñuùc. Leänh naêm 1745 noùi roõ caùc tieàn Caûnh höng, Thaùi bình, Nguyeân thoâng neân ta hieåu laø tieàn ñoàng. Nhöõng tieàn ñoàng nhoû bò ñuùc troäm chaéc seõ nhaäp chung vaøo loaïi A. de Rhodes chöùng kieán. Coøn tieàn keõm haún laø ñöôïc ñaùnh ñoàng vôùi loaïi tieàn giaùn, keùm giaù trò hôn tieàn ñoàng nhö sau naøy vaãn thaáy tröôùc khi ngöôøi Phaùp loaïi boû, thi haønh khuoân maãu tieàn teä môùi.
Thaät ra thì vieäc roái loaïn tieàn teä naøy töø theá kæ XVI, khoâng phaûi boãng döng maø coù, khoâng theå chæ traùch cöù nôi söï baát löïc cuûa nhaø caàm quyeàn Leâ Trònh (theo caùch nhìn cuûa ngöôøi ñôøi sau) hay nôi loøng tham cuûa daân chuùng (theo caùch nhìn cuûa vua chuùa ñöông thôøi.) Theá kæ XVII, XVIII laø luùc moái giao thöông Ñoâng Taây ñaõ môû roäng vôùi söï xuaát hieän cuûa caùc thöông nhaân Boà Ñaøo Nha, Taây Ban Nha, Anh, Phaùp ... ñeán chaâu AÙ xin môû thöông ñieám buoân baùn, laán chieám ñaát ñai vaø do ñoù cuõng kích ñoäng theâm caùc moái giao thöông coù saün trong vuøng. Nhu caàu tieàn teä trao ñoåi trôû thaønh vaán ñeà gaét gao. Chuùng ta seõ baøn ñeán söï kieän tieàn cuûa caùc vöông trieàu Vieät ñuùc ra voán nhaèm muïc ñích khaùc hôn laø tính toaùn cho nhu caàu kinh teá taøi chính trong nöôùc. Soá löôïng tieàn thöøa thaõi ôû Trung Quoác bò ñaåy ra ngoaøi töø khi hoï duøng tieàn giaáy, cuõng ñuû duøng ôû noäi ñòa Ñaïi Vieät, trong caùc chuyeán buoân baùn treân khu vöïc AÙ Ñoâng, daøi xuoáng phía nam, nhöng laïi khoâng ñuû khi ngöôøi Taây Phöông tôùi. Chuùng ta thaáy caùc chuùa Ñaøng Trong cuõng nhö Ñaøng Ngoaøi phaûi mua tieàn cuûa ngöôøi Nhaät, ngöôøi Hoaø Lan ñuùc baùn, trong luùc cuõng töï mình coá gaéng ñuùc tieàn rieâng. Khaû naêng ñoàng khoâng ñuû cung caáp lieàn xoay qua ñuùc tieàn keõm. Loaïn tieàn keõm ôû Ñaøng Trong vaøo nöûa sau theá kæ XVIII (“Tieàn keõm vaø söï khuûng hoaûng tieàn teä...”, Nhöõng baøi daõ söû Vieät,Nhöõng baøi daõ söû Vieät, 369) xeùt cho cuøng khoâng phaûi chæ bôûi tham taâm cuûa Voõ Vöông vôùi söï xuùi baåy cuûa moät “coá vaán” Thieân trieàu maø laø bôûi khaû naêng keùm coûi trong vieäc ñieàu haønh ñaát nöôùc trong moät tình theá “ñoåi môùi” khoâng coøn nhö khi kheùp kín trong khu vöïc nöõa. Tình theá môùi ñoù cuõng ñaõ thaáy manh nha ôû theá kæ XVI tröôùc, vôùi nhaø Maïc, vôùi söï xuaát hieän cuûa loaïi tieàn giaùn mang yù nghóa keùm coûi cuûa ñôøi sau. Hoï Maïc goác daân chaøi, voán ngöôøi Haûi Döông, ôû mieät bieån, taát quen thuoäc vôùi vieäc giao thöông hôn caùc nôi naøo khaùc ôû saâu trong ñaát lieàn. Cho neân Maïc Ñaêng Dung ñuùc tieàn khoâng phaûi chæ ñeå khoa tröông danh hieäu moät vöông trieàu môùi maø coøn ñeå söû duïng trong löu thoâng. Lôøi söû quan phe ñoái nghòch (söû thaàn Leâ Trònh) coù nguï yù cheâ bai, truùt toäi nhöng vaãn cho ta thaáy oâng vua ñaàu ñôøi Maïc naøy ñaõ coá gaéng ñuùc thaät nhieàu tieàn. YÙ nghóa caàu phuùc, caàu lôïi thaáy roõ trong vieäc xaây döïng, giöõ gìn caùc chuøa Baø Banh vuøng bieån (vaø haún khoâng queân chuøa Baø Banh ôû Thaêng Long) mang yù nghóa cuùng teá Loã Löôøng, Ñó Daøng ngaøy nay coøn hieän dieän treân ñaát Chaøm cuõ. Danh xöng moät soá chuøa Baø Banh ñoåi daïng thaønh Mieáu Baø Chuùa Ngöïa vôùi goác Po Yan Dari, coøn thaáy ôû theá kæ XVIII, XIX coù thaáp thoaùng boùng oâng thaàn Baïch Maõ Thaùi Giaùm baûo trôï thöông buoân treân maët bieån ñaõ Vieät hoaù töø con ngöïa Balaha cuûa daân ñi bieån AÁn, Khmer, Chaøm. Vaø do ñoù cuõng khoâng neân laáy laøm laï raèng trieàu Maïc ñaõ xaây döïng, thôø phuïng raát nhieàu hình töôïng Quan AÂm, vò Boà taùt cöùu naïn quen thuoäc maø cuõng coù lieân heä ñeán truyeän tích cöùu ngöôøi treân maët bieån cuûa thaàn Baïch Maõ. Bia ñình Leâ Xaù ôû Haûi Döông döïa theo Nguyeãn Bính (theá kæ XVI) ghi vieäc vieân töôùng vaø con ngöïa maát coå, haún laø naèm trong truyeàn thoáng aáy. (Vaên khaéc Haùn Noâm... tr. 136.) Cho neân coù theå noùi trieàu Maïc ñaõ tieáp tuïc ñi theo quaù khöù cuûa doøng hoï mình, chuû ñoäng phaùt trieån giao thöông treân maët bieån hôn caùc trieàu tröôùc, vaø vì thieáu phöông tieän neân phaûi söû duïng moät loaïi tieàn nhoû, keùm phaåm chaát maø ñôøi sau duø cheâ bai vaãn khoâng theå choái boû ñöôïc. Ñoù cuõng chính laø cô sôû khieán cho nhaø Maïc cöôùp ñöôïc quyeàn bính, taïo döïng ñöôïc moät neàn chính thoáng rieâng, ñuû söùc giaèng co ñöông cöï vôùi Leâ Trònh trong hai phaàn ba theá kæ giaønh laøm chuû xöù Baéc.
Toùm laïi, coù theå noùi töø theá kæ XV (trôû veà tröôùc bao nhieâu thì khoâng bieát) tieàn quyù tieàn giaùn chæ laø caùch phaân bieät quy ñònh tính ñeám cho caùc loaïi tieàn ñöôïc coi laø ngang giaù. Coøn coù theå laø töø thaäp nieân thöù hai cuûa theá kæ XVI, vaø theá kæ XVII, XVIII trôû veà sau thì ñoù laø söï phaân bieät hai loaïi tieàn khaùc giaù trò. Lòch söû tieàn giaùn, tieàn quyù khoâng phaûi chæ laø chuyeän cuûa höùng khôûi hay tham taâm caù nhaân, duø laø caù nhaân caàm quyeàn maø laø cuûa moät phaàn ñaát nöôùc vaäy.
MOÄT QUAN TIEÀN TOÁT
Moät quan tieàn toát mang ñi,
Naøng mua nhöõng gì maø tính chaúng ra?
Thoaït tieân mua 3 tieàn gaø,
Tieàn röôõi gaïo neáp vôùi 3 ñoàng traàu.
Trôû laïi mua 6 ñoàng cau,
Tieàn röôõi mieáng thòt, giaù rau 10 ñoàng.
Coù gì maø tính chaúng thoâng?
Tieàn röôõi gaïo teû, 6 ñoàng cheø töôi.
Ba möôi ñoàng röôïu chaøng oâi!
Ba möôi ñoàng maät, 20 ñoàng vaøng.
Hai cheùn nöôùc maém roõ raøng,
Hai baûy möôøi boán [2x7] keûo chaøng hoà nghi.
Hai möôi ñoàng boät naáu cheø,
Möôøi ñoàng naûi chuoái chaün thì moät quan.
Giaû ñònh raèng ngöôøi laøm baøi treân khoâng bò caâu thuùc vaøo aâm vaän ñeå phaûi laøm leäch tình hình thöïc teá chôï buùa, söû gia naøo coù theå döïa vaøo caùc döõ kieän kinh teá khaùc ñeå tính thôøi ñieåm xuaát hieän cuûa noù khoâng? Hay, ngöôïc laïi, döïa vaøo yeáu toá naøo ñoù ñeå ñònh ra thôøi gian xuaát hieän cuûa baøi treân maø xeùt tình hình giaù caû thôøi ñoù khoâng? Rieâng ôû ñaây ta chæ coù theå laøm moãi moät vieäc laø “check” laïi söï thaät thaø cuûa ngöôøi noäi trôï ñaûm ñang kia maø thoâi. Coäng laïi:
Veà ñôn vò tieàn: 3 gaø + 1,5 neáp + 1,5 thòt + 1,5 gaïo teû = 7,5 tieàn;
Veà ñôn vò ñoàng: 3 traàu + 6 cau + 10 rau + 6 cheø (traø) + 30 röôïu + 30 maät + 20 vaøng (maõ) + 14 nöôùc maém + 20 boät + 10 chuoái = 149 ñoàng.
Taát caû chæ coù 9 tieàn 59 ñoàng thoâi! Coøn thieáu 1 ñoàng nöõa môùi “chaün thì moät quan”. Ngöôøi noäi trôï giaáu mua quaø rieâng hay thôøi ñoù cuõng thi haønh luaät ñôøi Traàn (1226) coù söûa ñoåi: tieàn daâng leân vua thì moät quan ñuû 600 ñoàng coøn trong daân chuùng chæ coù 599 ñoàng, moät thöù quan-ñuû maø thieáu? Nhöng cuõng coù theå giaûi oan cho baø noäi trôï baèng caùch ñoå thöøa cho oâng thi só ñoàng queâ quaù caâu neä nieâm luaät. Giaù oâng ta chòu phaù theå luïc baùt nhö ñieàu vaãn coù theå xaûy ra, neáu oâng ta theâm chöõ “moát” (moät) vaøo choã tính “hai möôi”, “ba möôi” (ví duï: Hai möôi moát ñoàng boät naáu cheø) thì ñuùng laø coù moät quan ñuû. Söï böùt phaù khuoân khoå ñoâi khi vaãn laø con ñöôøng ñaït ñeán chaân lí, ñoù laø ñieàu ngöôøi ta vaãn thöôøng ít chuù yù tôùi.
: 5 Ba 2 000
Vaên hoïc, thaùng Möôøi moät 2000
THEÂM CHUÙT TIEÀN CHO TOAØN THÖ
Leâ Quyù Ñoân trong luùc lan man baøn chuyeän coå kim cuõng nhaän ra ñoàng tieàn Thieân phuùc cuûa Leâ, nhöng caùc söû quan Vieät laïi cuõng khoâng laøm noåi moät thieân Thöïc hoaù chí nhö ôû nôi hoï baét chöôùc vieäc vieát söû ñeå ngöôøi sau coù caên cöù maø löu taâm ñeán chuùng. Trong caùc tö gia, ngöôøi ta giöõ vaøi ñoàng tieàn phoøng khi caàn xin xaêm, thænh thoaûng moät vaøi nhaø giöõ ñöôïc vaøi xaâu tieàn tình côø moùc leân töø ruoäng vöôøn, hay coá tình löu laïi moät xaâu vôùi moãi ñoàng tieàn moät nieân hieäu ñeå laáy phöôùc, caùi phöôùc baùm víu vaøo danh vò cuûa oâng vua, thieân töû. Vaø theá laø theo vôùi söï taêng tieán cuûa thôøi ñaïi, chuùng ta coù nhöõng nhaø coå tieàn hoïc Vieät Nam. Noùi nhö vaäy cuõng khoâng phaûi laø oan, bôûi vì hoï laø nhöõng nhaø söu taäp trôû thaønh coå tieàn gia chöù khoâng phaûi laø nhaø coå tieàn hoïc ñi söu taàm nghieân cöùu. Taát nhieân vôùi tình hình phaùt trieån thaáp keùm cuûa ñaát nöôùc, trong ñoù phaûi keå theâm yeáu toá veà quan ñieåm chính trò coù khi gaây söï phuû nhaän ngay caû trong voâ thöùc, thaät khoù coù theå ñoøi hoûi söï thaønh coâng cuûa hai haïng ngöôøi aáy ñaït ñeán möùc ñoä cao ñöôïc.

Nhöõng naêm gaàn ñaây ngöôøi Vieät haûi ngoaïi töông ñoái coù phöông tieän nhieàu hôn ñaõ chen vaøo trong nhöõng cuoäc tìm kieám, thuû ñaéc caùc tieàn Vieät hieám caïnh tranh vôùi ngöôøi ngoaïi quoác, ñaõ môû nhöõng luoàng thoâng tin treân heä thoáng internet ñeå trao ñoåi kieán thöùc, hieän vaät. Do ñoù laïi thaáy xuaát hieän theâm nhöõng ñoàng tieàn xeáp vaøo haïng khoâng roõ nguoàn goác: Taây döông phuø baûo, Nam vöông cöï baûo... coù veû cuõng khoâng xa thôøi nay laø maáy. Tieàn quyù hieám ñaõ ñöôïc ñònh giaù caû ngaøn ñoâla trong caùc cuoäc trao ñoåi; tieàn leân giaù ñeán noãi Thaùi Lan cho ñuùc ñem vaøo baùn ôû Vieät Nam! Moät ngöôøi vöôït bieân mang theo ñoàng Baûo höng quyù hieám ñaõ ñem caát vaøo keùt nhaø baêng. Moät ngöôøi hình nhö ñaõ coù ñuû caùc loaïi ñoàng Thaùi (Ñaïi) bình höng quoác cuûa Ñinh. Tuy nhieân caên cöù treân caùc thoâng tin ngheøo naøn veà phía chuùng toâi nhaän ñöôïc thì tính chaát goïi laø nhaø söu taäp muoán trôû thaønh nhaø coå tieàn hoïc vaãn thaät roõ neùt tuy khoâng theå phuû nhaän thieän yù cuûa nhöõng ngöôøi naøy. Ñaùng tieác nhaát laø tính chaát “phong traøo”, muoán laøm nhaø tieân phong, hay laáy danh vò ñaõ ñeû ra nhöõng taùc phaåm quaùi gôû, duø coù beà daøy ñaùng neå. Moät quyeån Tieàn coå Vieät Nam xuaát baûn trong nöôùc vaø nhöõng baøi ñaêng raûi raùc khaùc cho thaáy taùc giaû chæ cheùp saùch cuõ, khoâng heà boû coâng suy xeùt treân caùc taøi lieäu ñoù, hay coù veû nhö khoâng coù söu taäp rieâng cuûa mình maø cuõng khoâng caàn xem xeùt ñeán caùc söu taäp ôû vieän baûo taøng; saùch “tieát kieäm” coâng ñeán möùc in laïi caùc baûn veõ khaéc goã tieàn cuûa D. Lacroix naêm 1900, coù veû ñöôïc choïn löïa hôn baûn chuïp maãu thaät cuûa A. Schroeder vì baûn naøy ít hình hôn. Khoâng chòu suy nghó theâm moät chuùt, trong moät baøi vieát, taùc giaû cöù cho raèng khoâng coù ñoàng Baûo höng, vaø tuy khoâng bieát ñoàng tieàn naøy, voán töø moät nieân hieäu taän xöù Baéc, ñaõ xuaát hieän nôi Queâ höông Ñoàng Khoå xa xoâi, nhöng taùc giaû laïi khoâng nhìn ra raèng chuùng ñaõ ñöôïc nhaéc nhôû chính ngay trong caùc vaên baûn caám tieàn nguî cuûa nhaø Nguyeãn! Laïi coù quyeån ñöôïc trình baøy vôùi daïng moät luaän aùn ôû Phaùp! Moät hai baøi baøn veà tieàn thaáy treân taäp Nghieân cöùu Hueá gaàn ñaây cuûa moät nhaø söu taäp coù danh trong nöôùc tuy nghieâm chænh hôn, nhöng vaãn khoâng thoaùt khoûi nhöõng sai laàm ñaùng leõ khoâng neân coù ñeán luùc naøy, chæ vì caùi thoùi quen laëp laïi lôøi ngöôøi khaùc.* Neáu khoâng laëp laïi thì laïi suy ñoaùn theo thieân kieán, ví duï cho raèng ñoàng tieàn coù hai maët chöõ nieân hieäu gioáng nhau laø do “caùc vò vua thöôøng söû duïng caùc thuaät taïo ra yeáu toá thaàn linh ñeà taäp hoïp ngöôøi daân uûng hoä” chöù khoâng phaûi giaûn dò vì thôï uùp loän hai khuoân coù maët chöõ vaøo vôùi nhau! Vaø neáu thôï uùp loän hai khuoân maët traùi vôùi nhau thì ta chæ coù nhöõng mieáng ñoàng vaønh troøn loã vuoâng, khoâng bieát cuûa oâng vua naøo caû.

Traùch ngöôøi ta, nhöng ngöôøi vieát naøy cuõng chæ coù moät vaøi quyeån saùch vaø moät thôøi gian tìm toøi hieän vaät thu heïp treân ñaát nöôùc roài laïi ñöùt ñoaïn, cho neân khoâng theå ñi xa hôn. Chæ coù theå theo ñaø laøm vieäc saün maø “theâm chuùt tieàn” cho quyeån söû xöa, nhö ñaõ noùi roõ veà muïc ñích khi vieát loaït baøi naøy, ñeå xem thöû quaù khöù coù hieän ra nhöõng gì hôn nhöõng doøng chöõ trong aáy khoâng.

Tröôùc nhaát, veà nhöõng ñôøi vua coù ñuùc tieàn thì TT thaät haø tieän lôøi. Vaãn bieát coù nhöõng luùc gaëp bieán ñoäng thuùc baùch, söû quan coù theå boû qua chuyeän ñuùc tieàn, nhöng ngay khi ghi laïi ngöôøi ta cuõng khoâng cho thaáy chi tieát naøo hôn laø chæ ra nieân hieäu aáy maø thoâi. “Muøa thu thaùng hai (Giaùp Thaân – 984) ñuùc tieàn Thieân phuùc”, ñoù laø ghi cheùp ñaàu tieân veà vieäc ñuùc tieàn cuûa vua Vieät. Söû quan ñaõ laøm haïi ñeán caû tinh thaàn ñoäc laäp, muoán taùch bieät vôùi chuû ñoâ hoä cuõ cuûa thôøi ñaïi ñoù ñaõ theå hieän raát roõ raøng treân danh hieäu ñaày ñuû cuûa hieän vaät. Tieàn Vieät xuaát hieän muoän trong truyeàn thoáng ñuùc tieàn AÙ Ñoâng neân chæ ghi coù nieân hieäu ñôøi vua luùc ñuùc vaø phaàn ñi theo tuyeät ñoái ñeå chæ “tieàn” laø hai chöõ “thoâng baûo”. ÔÛ ñaây, trieàu ñaïi ñuùc tieàn khoâng nhöõng duøng chöõ “traán baûo”, khaùc, coù yù töï phuï, maø coøn in theâm chöõ “Leâ” ôû maët sau ñeå khoûi laãn loän, vaø bieát ñaâu coøn coù yù nghó caïnh tranh vôùi Haäu Taán, Haäu Haùn cuûa thôøi Nguõ Ñaïi ñoàng theá kæ vôùi mình nöõa. Söû quan khi queân ghi ñoàng Thaùi bình, ñaõ khieán ngöôøi sau khoâng nhaän ra tinh thaàn ñoäc laäp, muoán döùt khoaùt caét ñöùt vôùi quaù khöù thuoäc ñòa ñaõ theå hieän raát roõ ngay töø trieàu ñoù trong taäp hoïp “höng baûo” keøm theo chöõ Ñinh.

Maõi ñeán trieàu Lí, ngöôøi ta cuõng boû qua ñôøi oâng vua ñaàu, maø ñeán oâng vua thöù hai cuõng boû qua nieân hieäu thöù nhaát ñeå chæ noùi ñeán tieàn cuûa nieân hieäu thöù hai: Minh Ñaïo. Tuy nhieân söû ñaõ ghi roõ theâm moät ñieàu: Nguyeân côù ñuùc tieàn laø do phoái hôïp söï kieän ban Hình thö vaø ñoåi nieân hieäu (thaùng 10aâl. 1042) maø coù. Naêm sau, “laïi ñuùc tieàn Minh ñaïo ban cho caùc quan vaên voõ”, tuy khoâng theâm chi tieát nhöng ta ñoaùn raèng Thaùi Toâng raûi tieàn cho thuoäc haï laø ñeå chuaån bò ñaùnh Chaøm. Chi tieát ñuùc tieàn luùc ñoåi nieân hieäu ôû ñaây, tuy nhoû nhöng quan troïng bôûi vì tieàn Thieân phuùc cuûa Leâ Hoaøn ñaõ ñuùc vaøo naêm Thieân Phuùc thöù 5, sau khi ñaùnh Chaøm, cuøng luùc vôùi vieäc xaây cung ñieän nhieàu, coù leõ nguyeân do laø bôûi coù chieán lôïi phaåm doài daøo, kho ñuïn sung tuùc hôn. Tuy nhieân nguyeân taéc ñuùc tieàn vaøo ñaàu ñôøi, ñaàu naêm ñoåi nieân hieäu coù veû vaãn khoâng ñöôïc giöõ vaøo luùc sau ñoù, vì chuyeän ñuùc tieàn gaàn nhö vaéng maët haún trong söû ôû caùc ñôøi sau. Suoát hôn 200 naêm cuûa Traàn, vaøi naêm ngaén nguûi cuûa Hoà, chæ coù moät laàn nhaéc ñeán ñuùc tieàn maø laïi vaøo naêm Ñaïi Trò thöù 3 (1360). Coøn trong thöïc teá hieän vaät thì ngoaøi ñoàng Thieäu phong thoâng baûo coù chöõ “Traàn”, ta coøn coù Thieäu phong nguyeân baûo vôùi “thaäp nguõ”, chöùng toû ñuùc naêm thöù 15 cuûa nieân hieäu (1356). Hình nhö caùc vua, tuy vaãn muoán chöùng toû söï hieän dieän cuûa mình nhöng chæ coù theå ñuùc tieàn vaøo luùc “coù tieàn” maø thoâi.

Theá roài, chieán tranh doàn daäp daãn ñeán söï kieän trong hai naêm 1427, 1428 coù chuyeän ñuùc tieàn Thieân khaùnh döôùi nieân hieäu cuûa Traàn Caûo vaø tieàn Thuaän thieân cuûa Leâ Lôïi. Nguyeân côù laø vieäc tranh chuû quyeàn nöôùc Vieät cuûa Leâ tröôùc aùp löïc gôõ theå dieän cuûa nhaø Minh vaø nguyeân taéc chính thoáng trong nöôùc, khi Leâ coøn phaûi nuùp boùng hoï Traàn ñeå mua chuoäc daân trung chaâu Ñoâng Ñoâ trong luùc mình coøn laø nguyeân daïng hình cuûa moät taäp nhoùm vuøng röøng nuùi Lam Sôn xa xoâi. Tình hình roái raém ñoù loä ra trong loái ghi cheùp baát ñaéc dó phaûi quan taâm cuûa söû quan. Leâ Lôïi ñaët Traàn Caûo laøm vua cuoái naêm 1426, laáy nieân hieäu Thieân Khaùnh. Moät naêm sau, ban haønh tieàn Thieân khaùnh nhöng Traàn Caûo chæ thoï theâm hôn hai thaùng, ñaønh phaûi cheát khi quaân Minh ruùt khoûi Ñoâng Ñoâ. Leâ Lôïi leân ngoâi laáy nieân hieäu Thuaän Thieân, ñuùc tieàn ñeán hai laàn caùch nhau khoâng xa (giöõa naêm 1428 vaø ñaàu naêm 1429). Khoâng thaáy ghi troïn veïn teân tieàn Thieân khaùnh, vaø tieàn Thuaän thieân thì ñöôïc ghi laø “thoâng baûo” trong khi ñuùng laø “nguyeân baûo” mang tính hieän ñaïi ñoái vôùi ñöông thôøi maø söû quan khoâng theo kòp.

Coù veû ñeán luùc naøy nguyeân taéc leân ngoâi, ñoåi nieân hieäu vaø ñuùc tieàn ngay ñaõ thaønh leä neân söû quan ghi chuyeän “thaùng 9 (aâl. 1434) ban hôn 600 quan tieàn (Thieäu bình) môùi ñuùc cho caùc quan vaên voõ.” Bôûi vaäy tuy boû qua caùc nieân hieäu Ñaïi Baûo (1440). Ñaïi/Thaùi Hoaø (1443) (thaät coù ñuùc tieàn) maø ñaàu nieân hieäu Dieân Ninh (1454) laïi coù ghi cheùp vieäc aáy. Khoâng roõ vì sao töø oâng Thaùnh Toâng uy vuõ ñeán caùc con chaùu khoâng thaáy söû ghi ñuùc tieàn nhöng Nghi Daân cöôùp ngoâi 8 thaùng maø cuõng coù tieàn Thieân höng ñeå laïi. Cho neân cöù caùi ñaø queân ñoù maø söû quan seõ khoâng heà nhaéc chuyeän ñuùc tieàn theo nieân hieäu trong suoát thôøi gian coøn laïi cuûa nhaø Leâ.

Söû quan tuy khoâng noùi ñeán teân tieàn ñuùc nhöng loaùng thoaùng chuùng ta cuõng thaáy coù ghi döôùi ñôøi Traàn Minh Toâng: “Thaùng 11 (aâl. 1323) ñuùc tieàn keõm”, nhöng ñaàu naêm 1225 thì boû. Ñôøi Traàn caùc vua coù ñuùc tieàn nieân hieäu baèng ñoàng nhö maãu vaät coøn laïi cho thaáy, vaäy tieàn keõm naøy haún laáy teân Ñaïi khaùnh cuûa nieân hieäu Traàn Minh Toâng luùc baáy giôø. Tieàn keõm deã hö, deã bò ñuùc laïi, vaäy thì chæ chôø ñeán khi ta laáy ñöôïc moät ñoàng Ñaïi khaùnh töø caùc ñaøo bôùi (khaù khoù!) môùi mong xaùc nhaän ñöôïc chuùng maø thoâi. Trong thôøi kì ñaàu thuoäc Minh, Leâ Ngaõ noåi daäy, “xöng toân hieäu, ñaët nieân hieäu (Vónh Thieân), quan chöùc, ñuùc tieàn, ñoát thaønh Xöông Giang...” Maïc Ñaêng Dung leân ngoâi (1527), coù nieân hieäu laø Minh Ñöùc, naêm sau cho ñuùc tieàn, vaäy maø söû quan chæ ghi “sai ñuùc tieàn thoâng baûo theo kieåu caùch ñoàng tieàn cuõ, nhöng phaàn nhieàu khoâng thaønh. Sau laïi ñuùc caùc loaïi tieàn giaùn pha keõm vaø saét ban haønh caùc xöù ñeå thoâng duïng.” Chöùng côù ñoù chæ vöøa ñuû ñeå thaáy caên baûn laø tieàn nieân hieäu vaø cuõng baèng ñoàng. Söû quan Nguyeãn ñaõ thoaùt khoûi söï raøng buoäc cuûa TT moät thôøi gian daøi (töø 1697) maø vieát söû ñeán naêm 1787 môùi noùi theâm chuyeän ñuùc tieàn Chieâu thoáng thoâng baûo (Cöông muïc, baûn dòch Haø Noäi 1998, taäp Hai, tr. 809) coù leõ chæ vì nhaân vaät Nguyeãn Höõu Chænh lieân heä to lôùn vôùi thôøi ñaïi ñaõ ñöôïc nhaéc trong Hoaøng Leâ nhaát thoáng chí.

Nhö vaäy neáu khoâng keå tieàn trieàu Nguyeãn vöøa qua thì quaû tieàn Vieät cuûa caùc trieàu tröôùc thaät hieám hoi. Söû ñaõ haø tieän lôøi thì ngöôøi ta troâng chôø vaøo ngöôøi söu taäp, phaàn lôùn cho ñeán gaàn ñaây, tieác thay laïi cuõng laø ngöôøi ngoaïi quoác. Chuùng toâi hieän nay chæ coù quyeån Coå tieàn ñaïi töø ñieån (ÑTÑ) cuûa Ñinh Phuùc Baûo (Ñaøi Baéc 1965) vaø vaøi thoâng tin leû teû maø thoâi. Theo ñoù, veà danh hieäu tieàn, thaät ra caùc trieàu vua cuõng ñuùc khaù nhieàu cho caùc nieân hieäu. Ñinh coù Thaùi bình höng baûo, Leâ coù Thieân phuùc traán baûo nhö ñaõ noùi. Trieàu Lí coù Minh ñaïo nguyeân baûo, Thieân caûm nguyeân baûo. Tieàn Traàn (tröø Ñaïi trò) vaéng maët trong söû nhöng laïi coù chöùng côù ñuùc khaù ñeàu trong caùc ñôøi, qua caùc hieän vaät: Kieán trung, Chính bình, Nguyeân phong, Thieäu long thoâng baûo, Khai thaùi, Thieäu phong nguyeân baûo, Ñaïi trò thoâng, nguyeân baûo. Haäu Leâ sô coù chaéc chaén caùc ñoàng tieàn cuûa thôøi thònh trò, tuy söï vieäc keùo daøi ñeán luùc ñaõ baáp beânh nhöng coøn chuû quyeàn ñeå raùng ñuùc cho nieân hieäu mình. Caùc thôøi ñaïi roái loaïn cuõng coù moät soá tieàn ñuùc xaùc nhaän ñöôïc theo moät soá chöùng cöù tuy khoâng chaéc chaén nhöng khoâng coù caùch naøo khaùc: Ñaïi ñònh thoâng baûo cuûa Döông Nhaät Leã, xeùt theo truyeàn thoáng cuûa Duï Toâng ngay tröôùc ñoù vaø tính chaát raát chính thoáng luùc ñaàu cuûa oâng vua laïc loaøi trong trieàu Traàn naøy; Thaùnh nguyeân thoâng baûo cuûa Hoà Quyù Li nhö tính caùch môû ñaàu trieàu ñaïi tuy oâng naøy ñaõ chuyeån sang tieàn giaáy; caùc tieàn Maïc; caùc tieàn thôøi Leâ Trung höng: Nguyeân hoaø cuûa ngöôøi Nguyeãn Kim ñöa leân daáy nghieäp, caùc tieàn Gia thaùi, Thònh ñöùc, Vónh thoï... Ta khoâng keå ñeán caùc ñoàng Caûnh höng vì roõ reät quaù, coù raát nhieàu, ñuû daïng hình keå caû daïng hình baét chöôùc tieàn Thanh ñöông thôøi. Vaø theâm nöõa laø tieàn thôøi ñaïi Taây Sôn, khoâng nhöõng coøn nhieàu trong hieän vaät maø coøn ñöôïc nhaéc nhôû trong caùc leänh huyû tieàn nguî cuûa caùc vua Nguyeãn nöõa.

Tieàn nhö daáu hieäu chính thoáng trong vieäc tranh giaønh quyeàn löïc neân ngoaøi tieàn cuûa caùc trieàu ñaïi, ta coøn thaáy tieàn cuûa nhöõng tay noåi loaïn maø caùc coå tieàn gia, khoâng coù caùch naøo khaùc, thöôøng laø ñem so saùnh teân tieàn vaø caùc nieân hieäu töï xöng ñöôïc ghi trong söû saùch. Ví duï tieàn Thieân öùng thoâng baûo cuûa Traàn Caûo (1516), Tuyeân hoaø höïu baûo cuûa Traàn Cung, con Traàn Caûo...

Veà caùc loaïi tieàn muø môø naøy, nhaát laø caùc thöù tieàn coù teân khoâng öùng vaøo nieân hieäu naøo heát, caùc tieàn ñuùc laïi, chuùng toâi ñaõ töøng baøn qua (Nhöõng baøi daõ söû Vieät, Thanh vaên, California 1996) nay chæ theâm vaøi lôøi maø thoâi. Chöùng côù khaù tin caäy laø ôû caùc coå tieàn gia Trung Quoác. Hoï mang tính caùch ñoàng vaên vôùi Vieät Nam, nhieàu söu taäp, coù caùc saùch veà coå tieàn tröôùc caùc taùc giaû AÂu Mó nhieàu. Tuy moät nieân hieäu cuûa Lí Thaùi Toâng coù ñeán 4 chöõ (Thieân Caûm Thaùnh Vuõ) nhöng khi hoï tìm ñöôïc ñoàng Thieân caûm nguyeân baûo maët sau coù chöõ “caøn vöông” roài gaùn cho oâng vua ñuùc tieàn vì Thieân Caûm Hoaøng haäu vaø oâng con Phuïng Caøn Vöông ñöôïc phong vöông rieâng bieät vaø nhöõng chöùng tích öu aùi tieáp theo, thì ta coù theå tin laø söï theå gaàn chaéc chaén nhö theá. Moät nieân hieäu laáy töø toân xöng cuûa “ngöôøi thieáp yeâu” ñöôïc phong hoaøng haäu hoài 9 naêm tröôùc (1035), chuyeån qua teân tieàn, coù moät phaàn teân con cuûa baø hoaøng ñoù, sao khoâng phaûi laø chuyeän höõu lí moät khi cuõng söû kí xaùc nhaän raèng oâng vua ñaõ töøng ñuùc tieàn (Minh ñaïo) ban cho caùc quan? Xeùt söï yeâu chieàu cuûa vua cha (Thaùi Toâng) nhö vaäy maø khoâng thaáy söû cheùp naêm Phuïng Caøn Vöông cheát khieán ta phaûi nghi ngôø loøng toát cuûa oâng vua tieáp (Thaùnh Toâng) khi nhaän nuoâi Coâng chuùa Ngoïc Kieàu con Phuïng Caøn Vöông. OÂng naøy coù bò Thaùnh Toâng gieát ñi ñeå traùnh moät caùi hoaï Tam vöông khaùc khoâng? Tuy nhieân cuõng laïi coù caùch trôû ñòa lí khieán cho döõ kieän veà lòch söû Vieät cuûa coå tieàn gia Trung Quoác coù nhieàu sai leäch, chöa keå chuyeän ñoaùn aåu vì thieáu döõ kieän, bình thöôøng nhö vôùi baát cöù ai khaùc. Thaáy tieàn Caûnh höng coù chöõ “sôn taây”, hoï thaéc maéc: “Sôn Taây laø ñaát Trung Quoác maø!” (ÑTÑ, tr. 402). Hoï baûo tieàn Vónh ninh laø nieân hieäu cuûa Phaïm Ngoïc ngöôøi khôûi nghóa ñaàu Minh thuoäc, ñieàu maø chính hoï cuõng coøn ngôø, coøn söû ta thì khoâng noùi ñeán chuyeän Phaïm Ngoïc xöng vöông, chæ coù ngöôøi ñoàng thôøi laø Leâ Ngaõ coù nieân hieäu Vónh Thieân vaø ñuùc tieàn thì chaéc vôùi nieân hieäu ñoù chöù khoâng phaûi laø Vónh ninh. Hoï baûo ñoàng Phaät phaùp taêng baûo laø cuûa Traàn Caûo (1516) chaéc do ñoaùn raèng binh só oâng naøy caïo troïc ñaàu, khôûi binh ôû chuøa laøng maø ra. Tuy nhieân, oâng ta chæ noåi chöøng hôn thaùng, laáy ñöôïc kinh thaønh coù hôn möôi ngaøy ñaõ phaûi boû chaïy thì sao ñuû thì giôø vöøa ñuùc tieàn Phaät vöøa ñuùc tieàn nieân hieäu ÖÙng Thieân?

Thôøi chuyeån mình qua vaên hoaù Taây phöông khieán caùc coå tieàn gia Vieät hieän nay khoâng ñoïc ñöôïc chöõ Haùn (hay khoâng ñuû kieân nhaãn tìm saùch Taøu?) neân daãn chöùng theo caùc taùc giaû Anh, Phaùp töø cuoái theá kæ XIX, ñaàu theá kæ XX, vaø sai beùt. Hoï khoâng thaáy coå tieàn gia Trung Quoác khi noùi veà maáy ñoàng tieàn nhoû ngoaèn ngoeøo ñeàu cho laø “gioáng An nguyeân / An phaùp” vaø loaïi naøy thì voán cuûa Haø Tieân, neân cöù taùn roäng An phaùp, Thaùi bình... laø cuûa trieàu Maïc, cuûa caùc tay noåi loaïn choáng Minh naøo ñaáy. Hoï khoâng thaáy oâng D. Lacroix chaúng haïn chæ ñoïc ñöôïc tieáng Vieät khoâng daáu, neân loän oâng naøy ra oâng kia – khaù hôn moät oâng Taây khaùc, Ñaïi taù, cuõng vì ñoïc tieáng Vieät khoâng daáu neân cho tieáng Vieät laø meï caû theá giôùi (L’annamite, meøre des langues). Coù moät ñoàng tieàn ñoïc laø Traàn coâng taân baûo hay Traàn taân coâng baûo, ñöôïc A. Schroeder cho laø cuûa Traàn Coâng Ninh khôûi loaïn naêm 1516, tuy gioáng ôû caùi teân nöûa chöøng nhöng khoù chöùng minh ñöôïc gì vì cuoäc loaïn Traàn Coâng Ninh raát nhoû. Khoâng hieåu vì leõ gì tieàn laïi ñöôïc gaùn cho Traàn TUAÂN, ngöôøi khôûi loaïn ba naêm tröôùc ñoù! Chaéc vì cuoäc loaïn naøy lôùn neân ÑTÑ khoâng ñoàng yù vôùi A. Schroerder maø thuaän cho chuû nhaân laø Traàn Tuaân, khoâng keå ñeán maët chöõ Haùn sôø sôø tröôùc maét. Caùc gaùn gheùp khoâng caàn chöùng minh cuûa D. Lacroix coù sai cuõng khoâng noùi laøm gì, coù ñieàu ñeán ngaøy nay maø coù “hoïc giaû” vaãn baùm vaøo môùi thaät laø ñaùng tieác.

Söï suy ñoaùn veà chuû nhaân caùc maãu tieàn cuõng nhö chuyeän ôû caùc nôi khaùc, luùc naøo cuõng phaûi loaïi boû söï deã daõi, theo ñuoâi. Vaø nhaát laø, ñuùng vôùi tinh thaàn nghieân cöùu, phaûi caên cöù treân hieän vaät. Caùc coå tieàn gia Trung Quoác, söu taäp ñöôïc nhieàu, thöôøng hay tìm ra tính caùch chung cuûa moät loaïi tieàn Vieät, cuûa moät thôøi roài ñoái chieáu, tìm ra keát luaän. A. Schroeder ñaõ caån thaän moät chöøng möïc ñaùng keå so vôùi thôøi ñaïi. Khoâng phaûi cöù thaáy ñoàng tieàn coù teân Ñaïi ñònh, Thaùi hoaø... laø nhaát quyeát phaûi thuoäc veà oâng vua Vieät (hay Trung Quoác) coù nieân hieäu ñoù. Söï chieám höõu coù khi bò thoâi thuùc maïnh vì “tinh thaàn daân toäc” daâng cao, ví duï nhö nhaát quyeát Thieân ñöùc thoâng baûo laøcuûa Lí Boân/Bí duø raèng vua Maân ñaõ caàu chöùng tieàn cuûa mình baèng caùch khaéc theâm maët sau moät loaïi tieàn baèng chöõ “AÂn” chaúng haïn. Suy ñoaùn treân hieän vaät keøm theo chuùt nhìn nhaän ñieàu kieän lòch söû cuõng coù theå giaûi toaû nhieàu thaéc maéc. Naêm 1970 gì ñoù, caàm treân tay ñoàng Nguyeân hoaø chöõ trieän chuùng toâi thaät phaân vaân. Nguyeân Hoaø cuõng laø nieân hieäu cuûa Nhaät, cuûa Haùn Chöông Ñeá, cuûa Ñöôøng Hieán Toâng (baét ñaàu 806). Tuy nhieân coå tieàn gia Trung Quoác khoâng giaønh tieàn veà phaàn mình vì ñôøi Haùn chöa duøng chöõ thoâng baûo, Taân Ñöôøng Thö khoâng cheùp vieäc ñuùc tieàn neân hoï thöôøng gheùp vaøo nieân hieäu cuûa Leâ Trang Toâng (1533-1548). Tieàn Leâ theo truyeàn thoáng baét ñaàu töø Minh ñaõ giaûn dò ñi, khoâng ñaày loái thaûo trieän hoa hoeø nhö cuûa Toáng nöõa, do ñoù ñoàng Nguyeân hoaø naøy coù veû laïc loaøi thôøi ñaïi. Tuy nhieân nhìn caùc tieàn Toáng löu haønh ôû Vieät Nam ñeán möùc gaàn nhö tuyeät ñoái, phaûi suy nghó, loái ñoù sao khoâng aûnh höôûng ñeán chuû yù cuûa ngöôøi ra leänh ñuùc tieàn muoán chöùng toû laø minh chuû cuûa moät thôøi “trung höng”, bình nghòch taëc? Maãu Nguyeân hoaø chöõ khaûi giaù raát ñaét so vôùi maãu chöõ trieän, chöùng toû neáu tieàn ñuùc cho moät ngöôøi thì khuynh höôùng chöõ trieän ñaõ thaéng theá, nghóa laø löôïng tieàn ñuùc nhieàu hôn, ñuùng vôùi chuû yù muoán noåi baät ñaõ baøn ôû treân cuûa ngöôøi chuû tröông. Ñoàng Ninh daân thoâng baûo khoâng chöùng toû moät nhaân vaät, moät nieân hieäu maø chæ coù nghóa cuûa moät öôùc voïng toát ñeïp, nhöng khi bieát ñöôïc Nguyeãn Tuyeån, moät ngöôøi töøng ôû trong voøng thaân caän cuûa vöông quyeàn Trònh Leâ (“khaùch” cuûa hoaïn quan Hoaøng Coâng Phuï), noåi daäy ôû Ninh Xaù, döïng côø “Ninh daân”, xaây döïng söï nghieäp rieâng, thì ta coù theå ñoan chaéc ñoù laø tieàn cuûa oâng naøy. Söï moø maãm ñoøi hoûi cöïc nhoïc nhöng moät chuùt thaønh töïu nhoû nhoi khieán cho moät ñoàng tieàn muø môø trôû neân coù danh vò, cuõng thaät boõ coâng tìm toøi...

Ninh daân thoâng baûo laø moät tröôøng hôïp chöùng toû tieàn ñuùc coù caên baûn laø moät chöùng minh quyeàn löïc hôn laø vì nhu caàu löu thoâng. Ngay caû moät soá lôùn tieàn nieân hieäu cuõng vaäy. Vì ít chuùng môùi trôû thaønh hieám. Khoâng phaûi bôûi nhu caàu löu thoâng cho neân vua ñuùc tieàn ban cho caùc quan, cho vôï con cöng, theo moät ñoøi hoûi thoaû maõn rieâng tö. Trong ñôøi Traàn, tieàn ñuùc doài daøo daïng hình khoâng phaûi töø caùc oâng vua anh huøng ñaùnh giaëc, ngaâm thô maø laø cuûa oâng vua aên chôi Traàn Duï Toâng. OÂng naøy coù hai nieân hieäu thì ñeàu coù ñuùc tieàn, nieân hieäu ñaàu coøn tuyø thuoäc oâng Thöôïng hoaøng Minh Toâng neân tieàn chæ coù moät, hai loaïi, ñeán khi thoaùt ra ñöôïc keàm toaû thì nieân hieäu Ñaïi Trò sau coù ñuû thöù kieåu daùng tieàn. Vaãn laø khoâng nhieàu nhö ngaøy nay ñaõ chöùng toû, nhöng ñieàu ñoù cho thaáy khaû naêng töï phoâ tröông haïn heïp cuûa oâng vua goác con nhaø chuû ruoäng, chuû thuyeàn chaøi, thu heïp thaønh oâng vua chuû vöôøn toûi baùn laáy tieàn ñaùnh baïc cho qua nhöõng ngaøy xaùc thòt thoâi thuùc maø khoâng ñöôïc thoaû maõn. Tuy nhieân, hình nhö loái soáng “tieàn baïc” ñoù cuõng ñaõ khieán oâng nhìn roäng hôn veà giao thöông, taàm nhìn lôùn hôn caùc oâng vua anh huøng kieâu ngaïo, hay soáng ñaïo ñöùc xa rôøi thöïc teá.

Duø sao thì nhìn caùc ñoàng tieàn Ñaïi trò ta cuõng thaáy khaû naêng ñuùc ñöông thôøi khoâng thua cuûa Trung Hoa. Khaû naêng ñoù, qua chöùng vaät, laïi cho thaáy khoâng tuyø thuoäc sít sao vaøo bieán ñoäng ôû taàng lôùp treân. Haún ngöôøi thôï ñuùc khoâng phaûi ñôïi Traàn Duï Toâng ra leänh môùi naûy sinh taøi naêng. Trong trieàu Leâ sô veà sau, caùc ñoàng tieàn toát cuøng moät kieåu daùng Hoàng ñöùc (cuûa nieân hieäu baét ñaàu 1470) khoâng nhöõng coøn thaáy ôû caùc ñôøi vua loaïn Uy Muïc, Töông Döïc veà sau maø vaãn giöõ daùng daáp ñeán caû ñoàng tieàn cuûa Maïc Ñaêng Dung. Vaäy maø cuøng moät ñôøi vua, ñoàng Quang thuaän (nieân hieäu ñaàu cuûa Leâ Thaùnh Toâng, 1460-1469) thaáy keùm thua ñoàng Hoàng ñöùc, ñieàu ñoù chöùng toû söï oån ñònh baét ñaàu töø luùc oâng leân ngoâi phaûi ñôïi moät thôøi gian môùi coù keát quaû trong nieân hieäu sau.

Thaät ra thì khoâng phaûi khoâng coù luùc tieàn trieàu ñaïi Vieät coù maët treân thò tröôøng vôùi soá löôïng ñaùng ñeå yù. Saùch tieàn ñôøi Toáng ñaõ daãn vieäc tieàn Thieân phuùc traán baûo coù chöõ Leâ xuaát hieän treân thöông tröôøng, ñieàu naøy khoâng phaûi laø laï khi söû ghi roõ vieäc buoân baùn ôû chaâu Lieâm vaø traán Nhö Hoàng giöõa Toáng vaø Vieät. Roài ñeán theá kæ XVIII noåi baät vôùi ñoàng Caûnh höng. Khoâng phaûi boãng döng maø hoï Trònh ñeà cao oâng vua Hieån Toâng nín thôû caàu maïng, baèng caùch cho ñuùc tieàn ñuû thöù daïng hình mang nieân hieäu cuûa oâng (1740-1787). Ñoù chæ laø vì tình traïng loaïn laïc ñöông thôøi “vieäc quaân hao toán”, nhaø nöôùc caàn tieâu duøng. Thieáu tieàn, ngöôøi ta cho söû duïng caû tieàn keõm, ñoåi tieàn naùt ñeå ñuùc laïi vôùi nöûa giaù trò (1741-42) trong luùc ôû theá kæ tröôùc thì caám ngaët, tòch thu, chæ hoaøn laïi coù 1/5 giaù trò (1663). Vaø coâng quyõ thieáu, naêm 1741, ngöôøi ta taêng thueá ruoäng coâng tö moãi maãu 2 quan tieàn (Phan Huy Chuù, Lòch trieàu hieán chöông loaïi chí – Quoác duïng chí, tr. 237, 243, 244.) Khi ñuùc tieàn thì taát phaûi laáy nieân hieäu oâng vua ñöông thôøi, khoâng coù caùch naøo khaùc, huoáng chi coøn coù theå nhaân vieäc naøy maø toû daáu hieäu toân phuø ñoái vôùi daân chuùng ñeå choáng ñôõ söï phaûn ñoái khaép nôi. (Lòch trieàu.., Leã nghi chí, tr.58.) Tuy nhieân töø tính chaát doài daøo daïng hình cuõng loä ra moät yù thöùc khoe meõ cuûa keû yeáu. Thay vì cöù ñuùc Caûnh höng thoâng baûo cho nhieàu, ngöôøi ta laïi thay chöõ thoâng baèng chi, chí, thaùi, ñaïi (thaät ra chaúng lôùn tí naøo)... roài laïi theâm daáu hieäu loø ñuùc trung öông, ñòa phöông... Roài cuõng coù daáu hieäu maát kieåm soaùt cuûa chính quyeàn, tieàn Caûnh höng coù thöù mang daáu nguõ thuø nöûa chöøng, daáu hieäu chöõ Maõn baét chöôùc cuûa tieàn Thanh... Khoâng neân laáy laøm laï veà ñieàu naøy vì nhö Phan Huy Chuù cho bieát töø khi traán Sôn Taây ñöôïc pheùp môû tröôøng ñuùc tieàn (1760) thì caùc traán khaùc huøa theo, vaø môû maøn cho caùc khaùch thöông Trung Hoa bao thaàu “giaáu dieám gian doái, möu tính kieám lôïi”. Chöõ Maõn Chaâu ôû maët traùi tieàn coøn xuaát hieän nôi ñoàng Minh maïng.

Trong caùc baùo caùo ñaøo bôùi, cho ñeán gaàn ñaây khoâng thaáy coù nhöõng chi tieát kieåm ñieåm phaân bieät tieàn Vieät, tieàn Trung nhö A. Schroeder ñaõ laøm vôùi môù tieàn ôû Quaàn Ngöïa (Haø Noäi). Coù theå vì leõ thieáu ngöôøi chuyeân moân trong luùc phaûi taäp trung vaøo nhieäm vuï chöùng minh Boán ngaøn naêm vaên hieán vôùi caùc vua Huøng döïng nöôùc. Tuy nhieân nhìn chung thì tieàn Vieät vaãn laø thieåu soá trong soá löôïng löu haønh nhö chöùng daãn ôû baát cöù nhoùm tieàn naøo ñaøo töø trong ñaát ra. Vaãn bieát trong tình hình chung neàn vaên hoaù, ñoàng tieàn ñoàng mang daáu hieäu chung thì vieäc söû duïng tieàn Trung Hoa khoâng gaây thaéc maéc ôû Vieät Nam cuõng nhö ôû Cao Li, Nhaät Baûn nhöng soá löôïng tieàn Toáng aùp ñaûo ôû Vieät Nam cuõng laø ñieàu ñaùng löu yù. Coù giaûi thích cho raèng töø Nguyeân, Minh, Trung Quoác duøng tieàn giaáy, khoâng ñuùc tieàn ñoàng (ngay Minh cuõng khoâng ñuùc ñuû tieàn nieân hieäu nöõa) cho neân tieàn ñoàng doài daøo ñôøi Toáng phaûi chaïy ra ngoaøi. Ñaïi Vieät voán chæ ñuùc tieàn nieân hieäu ñeå töôïng tröng tính caùch chính thoáng cho daân nöôùc neân khoâng coù truyeàn thoáng ñuùc tieàn cho nhu caàu sinh hoaït, vaø deã daøng tieáp nhaän loaïi tieàn töø beân ngoaøi vaøo. Trong tình hình giao thöông vôùi Trung Quoác, nhaø nöôùc Ñaïi Vieät coù caùi lôïi laø thuoäc xöù coù saûn phaåm nhieät ñôùi nhö ñaõ chöùng toû töø xöa. Coáng phaåm cuûa thôøi phaân li khoâng theå doài daøo nhö coáng phaåm thôøi thuoäc trò neân caùc cuoäc buoân baùn giöõa Trung Hoa vaø Ñaïi Vieät ñoäc laäp trôû thaønh nhö moät cuoäc trao ñoåi haøng laáy tieàn ñoàng, moät beân laáy haøng ñöa tieàn ñoàng ñaõ thöøa möùa ôû chính quoác vaø moät beân khoûi ñuùc tieàn haún laø ñôõ toån phí, chaéc chaén toát hôn haøng noäi. Soá löôïng tieàn ñöa vaøo ñoù thöôøng thöôøng ñaõ laø ñuû cho sinh hoaït kinh teá trong nöôùc. Hoà Quyù Li laøm cuoäc “caùch maïng tieàn giaáy”, sôû dó thaát baïi chæ vì muoán thaâu toùm cho doøng hoï mình, chính quyeàn môùi, laïi cuõng chæ baét chöôùc Trung Hoa maø khoâng ñeå yù ñeán thöïc teá trong nöôùc vôùi tình hình trao ñoåi baèng tieàn ñoàng khoâng lôùn ñeán möùc ñoä caàn ñeán tieàn giaáy. Tieàn Toáng trôû thaønh quen thuoäc trong sinh hoaït ñeán noãi khi caàn ngöôøi ta laïi ñuùc tieàn Toáng. Khoâng roõ ñieàu naøy ñaõ xaûy ra vaøo naêm naøo nhöng trong moät leänh chæ 1745 noùi veà “(caùc) ñoàng tieàn Caûnh höng, Thaùi bình, Nguyeân thoâng môùi ñuùc”, chuùng ta thaáy chuùng ñöôïc ñuùc ít ra laø ñoàng thôøi vôùi nhau (nieân hieäu Caûnh Höng baét ñaàu 1740). “Nguyeân thoâng” roõ raøng laø moät caùch noùi goïn veà caùc tieàn Nguyeân phong, Nguyeân höïu... (thoâng baûo) cuûa Toáng, nhö vaäy Thaùi bình cuõng laø cuûa Toáng (tieàn nieân hieäu Thaùi Bình Höng Quoác cuûa Toáng Thaùi Toâng cuõng coù nhieàu trong caùc khai quaät.) Vaø ñieàu naøy cuõng xaûy ra ñoàng thôøi ôû Ñaøng Trong, chöùng toû cuøng chung bieán ñoäng thöông maïi treân toaøn vuøng.

Thoùi quen khoâng ñuùc tieàn cho sinh hoaït kinh teá cuõng baét nguoàn taâm yù ñieàu haønh ñaát nöôùc cuûa taàng lôùp nho só, trí thöùc ñöông thôøi. Vaãn thaáy coù doøng sinh hoaït thöông nghieäp naèm ngoaøi taàm tay ngöôøi caàm quyeàn nôi caùc truyeän Chöû Ñoàng Töû, An Tieâm, nôi caùc ghi chuù veà chôï Ñoâng, chôï Taây... Tuy nhieân tính chaát cuûa ghi cheùp laïi chöùng toû thöông nghieäp khoâng phaûi laø nguyeân côù chính: Trong caùc “chuyeän ñôøi xöa” kia, An Tieâm laø keû ñi ñaøy, Chöû Ñoàng Töû laø anh chaøng ngheøo heøn gaëp may, luùc laøm aên thònh ñaït ñaõ phaûi bieán ñi ñeå traùnh toäi phaûn loaïn, coøn caùc chôï ñöôïc ghi chæ vì coù chaùy lôùn, vì laø nôi “beâu ñaàu thò chuùng”! Suoát caùc trieàu ñaïi Vieät, ngöôøi ta coi thöôøng thöông nghieäp khoâng phaûi chæ vì Nho Giaùo daïy doã. Thôøi Lí Traàn, caùc oâng vua laø nhöõng ñieàn chuû thöïc thuï ít nhieàu, cho neân thu nhaäp töø ruoäng ñaát trong nöôùc vaø vôùi beân ngoaøi qua hình daïng coáng phaåm (thöïc thuï vôùi Trung Hoa, giaû maø quan nieäm laø thaät vôùi caùc nöôùc Xieâm, Chaân Laïp, Chaø Vaø...) cuõng laø ñuû vôùi trieàu ñình roài. Coøn nho só cuõng chæ laø gia thaàn cuûa Traàn nhö ñaõ noùi tuy coù daáu hieäu coù ngöôøi giaøu hôn chuû, nhöng khoâng haún vì ñi buoân. Phaïm Nguõ Laõo giaøu ñeán möùc coi thöôøng oâng con uùt Traàn Thaùi Toâng haún vì goác coù ruoäng ñaát, chôù suoát ñôøi ñaùnh giaëc nhö theá oâng khoâng raûnh rang maø ñi buoân ñöôïc! Tröông Haùn Sieâu gaû con gaùi cho ngöôøi bò lieät vaøo haøng “tam baûo noâ” chæ vì ngöôøi naøy giaøu coù theo vôùi ruoäng ñaát cuûa chuøa. (Ñeán nhö ñaàu theá kæ XIX, nhaø nho Phan Huy Chuù khi baøn veà cuoäc tranh luaän tieàn giaáy tieàn ñoàng thôøi Leâ Lôïi, coøn vieän daãn ñôøi Thöông Chu “nöôùc ñuû, daân giaøu chæ caàn laáy thoùc luùa laøm goác” nöõa laø!) Qua ñeán Leâ vôùi phaùt trieån cuûa Nho hoïc, nho só cuõng khoâng theå vöôït thoaùt ñöôïc tình traïng leä thuoäc maø coøn nhö phaûi luî nhieàu hôn vì vôùi yù thöùc heä Toáng Nho ñaõ thaêng tieán cho hoï, töông quan gia thaàn vôùi baäc chuû teå tröôùc kia nay ñöôïc nhaán maïnh hôn trong töông quan toâi chuùa. Cho neân coù söï ñoàng tình lieân tuïc cuûa trieàu ñình trong caùch xöû trí ñoái vôùi taàng lôùp thöông nhaân. Nhoùm tuø tröôûng Lam Sôn khoâng bieát gì veà buoân baùn lôùn laïi coù söï xuùi giuïc cuûa nho só trung chaâu neân cho baøy haøng hoaù cuûa söù boä ñem veà ñeå beâu xaáu hoï, vaø coøn ñònh theâm: “Vieäc naøy roài thaønh leä thöôøng” (thaùng 11aâl. 1432.)

Kinh saùch xaâm nhaäp vaøo nho só ñeán möùc coù ngöôøi ñaõ queân söï tuûi nhuïc cuûa chính baûn thaân chính vì kinh saùch ñoù. Ñaøo Duy Töø khoâng ñöôïc Leâ Trònh cho ñi thi vì baûn thaân “con nhaø xöôùng ca voâ loaøi” theá maø khi vaøo phuïc vuï Ñaøng Trong thaáy chuùa Hieàn muoán töï thaân naém laáy moái lôïi buoân baùn vôùi beân ngoaøi, oâng quaân sö ñaõ maëc aùo thöông nhaân ñeå khuyeân can chuùa ñöøng haï giaù duø laø laøm ngöôøi ñöùng ñaàu giai caáp (1632). Nho só thaám nhuaàn laâu trong moâi tröôøng ñaát nöôùc nuoâi döôõng khoâng theå thaáy raèng ngay nôi xöù sôû nhoài nheùt kieán thöùc cho hoï, cuõng chæ baét chöôùc Maïnh Töû “Noùi ñeán nghóa maø khoâng noùi ñeán lôïi” laø ôû beà ngoaøi maø thoâi. Nghóa laø Trung Quoác tuy eùp thöông nhaân ôû vaøo taàng lôùp cuoái cuûa xaõ hoäi, vaãn coù oâng ñoøi buoân vua (Laõ Baát Vi), vaãn coù caû moät taàng lôùp thöông nhaân sang caû laøm giaøu cho ñaát nöôùc, vaø nhaø nho cuõng vaãn chuù yù ñeán kinh teá ñeå tranh luaän veà vieäc neân ñoäc quyeàn hay khoâng (Dieâm thieát luaän), vaãn theâm moät thieân Thöïc hoaù chí trong caùc quyeån söû cuûa hoï... Cho neân ôû Ñaøng Trong, maëc daàu söï coi thöôøng cuûa Ñaøo Duy Töø, thöông nghieäp ôû ñaáy vaãn tieáp tuïc ñeå ñuû khaû naêng choáng cöï vôùi Trònh, vaø khi doøng phaùt trieån gaëp vaáp ngaõ thì chen vaøo ñeà nghò cöùu nguy (tuy muoän) laïi laø moät nhaø nho, Minh höông, Ngoâ Theá Laân, ngöôøi cuõng ñaõ töøng mô maøng chuyeän gioù traêng tre truùc.

Khaû naêng quaûn lí ñaát nöôùc cuûa nho thaàn Vieät öùng hôïp tình hình thöïc teá cuûa ñaát nöôùc cuõng thaáy ôû vieäc chaûy maùu tieàn ñoàng vaøo nöûa ñaàu theá kæ XVIII treân ñaát Leâ Trònh. Trong khi cuøng thôøi gian ôû Ñaøng Trong, vieäc phaùt trieån thöông maïi sinh ra thieáu tieàn löu thoâng, ngöôøi ta phaûi nhaäp tieàn ñoàng, ñuùc tieàn keõm thì ôû Ñaøng Ngoaøi, luùc vaãn caàn phaûi ñuùc cho nhu caàu thöïc teá, thì ñoàng thôøi tieàn laïi ñöôïc chuyeån laäu ra ngoaøi. Naêm 1721, ñoaøn taøu Anh cuûa Madras mua laäu tieàn bò thuyeàn Chuùa röôït ñuoåi baét ñaùnh chìm 2 chieác. Naêm 1734, taøu Hoaø Lan cuûa Batavia bò chaän baét vì chôû tieàn laäu, coøn moät thuyeàn Quaûng Ñoâng naêm 1744 thì bò chìm khi ra khoûi beán chæ vì chaát naëng tieàn ñoàng vaø baïc! (A. Forest, “L’ASE continentale vue de la mer”. trong Commerce et navigation en ASE – XIV-XIXe sieøcle, L’ Harmattan, 1999, tr. 18.) Cuõng coù theå thaáy nhöõng chuyeän buoân tieàn nhö theá ôû Phuû bieân taïp luïc, tuy Leâ Quyù Ñoân khoâng noùi roõ hôn. Tieàn chaïy ra ngoaøi nhieàu coù theå vì thoùi quen hoái loä tham nhuõng cuûa vua quan Vieät daãn ñeán truyeàn thoáng buoân laäu trong vuøng, nhöng phaàn khaùc coù theå chính vì sinh hoaït ôû xoùm chôï laøng queâ khoâng caàn ñeán soá löôïng tieàn nhö theá môùi thaáy coù moái lôïi trong vieäc buoâng loûng cho chuùng ra ñi, nhö trong chuyeán buoân laäu naêm 1721 daãn treân coù “söï a toøng cuûa daân laøng”. Vaø coù leõ ñoù cuõng laø nguyeân nhaân cuûa vieäc ñaõ ñuùc nhieàu tieàn Caûnh höng cho nhu caàu quaân vuï maø laïi vaãn thieáu tieàn ñoàng chi duïng.
12 Chín 2003 Vaên hoïc, thaùng Möôøi moät 2003
* Trong Nhöõng phaùt hieän khaûo coå hoïc môùi naêm 2001, coù baùo caùo veà haøng traêm kí tieàn coå xuaát hieän ôû Bình Ñinh, Phuù Yeân. Naêm 2002 laïi coù 3 baøi veà tieàn coå, taát caû chöùng toû trong nöôùc khoâng coù chuyeân vieân veà loaïi naøy. Khoâng coù suy nghó thoâng mình ñaõ ñaønh maø thaønh kieán töï phuï ñòa phöông laïi caøng laøm roái raém theâm vaán ñeà ñaùng leõ khoâng neân coù. Vieäc ñoàng An phaùp cuûa Haø Tieân chæ caàn noùi vaøi caâu laø giaûi quyeát xong, theá maø chæ vì cho raèng chæ coù vua Maïc ôû Mieàn Baéc môùi coù danh nghóa ñuùc tieàn neân laèng nhaèng caõi nhau nhieàu naêm, qua laïi ñeán hôn 10 baøi tranh luaän. (Nguyeãn Anh Huy, “Nhöõng nhaän ñònh veà ‘hoï Maïc ñuùc tieàn’” trong Nam Boä, ñaát vaø ngöôøi, taäp II, 2003, tr. 209.)
V
CHUYEÄN SÖÛ CHAØM TRONG TOAØN THÖ
KIEÁN THÖÙC MÔÙI VEÀ SÖÛ CHAØM VAØ TT
Caùc nöôùc chòu aûnh höôûng cuûa AÁn Ñoä thuoäc vuøng Ñoâng Nam AÙ ñaõ ñeå laïi nhöõng kieán truùc ñaëc saéc nhöng laïi khieán caùc söû gia thaát voïng vì thieáu chöùng côù cho moät lòch söû lieân tuïc cuûa taäp ñoaøn, khu vöïc. Chöùng côù cuûa baûn thaân coøn laïi laø nhöõng bia ñaù raûi raùc mang tính chaát tuïng ca nhieàu hôn söï kieän, laø nhöõng taøi lieäu khaù muoän veà sau, ghi treân nhöõng vaät lieäu deã huyû naùt nhö laù buoâng chaúng haïn. (Ví duï môùi nhaát trong naêm 2003 laø söï phaùt hieän boä kinh laù buoâng 13 “quyeån” löu giöõ taïi nhaø Xeá Caû Mai Tieâm doøng Chaêm Baø La Moân ôû thoân Bình Tieân, xaõ Phan Hieäp. huyeän Baéc Bình, tænh Ninh Thuaän. Inrasara / Phuù Traïm, moät taùc giaû ña naêng Chaøm, ñaõ laën loäi moi moùc trong nhieàu naêm caùc taøi lieäu nhö theá voán thöôøng caát giaáu nhieàu trong caùc ciet – coù chöõ “caø taêng” chuyeån saùt töø aâm Chaøm cuûa vaät duïng naøy, nhöng ôû Bình Ñònh, ngöôøi ta duøng ñeå chæ moät nhu caàu rieâng bieät: ñoù laø taám coùt tre ñan quaây troøn chöùa luùa.) Vì theá coù theå noùi lòch söû caùc nöôùc naøy laø coâng trình cuûa caùc hoïc giaû Taây Phöông, gom goùp töø nhöõng bia ñaù, töø caùch phaân tích coâng trình ngheä thuaät taïi choã, vaø phaàn lôùn laø töø nhöõng ghi cheùp ôû caùc nöôùc lieân quan coù truyeàn thoáng kí söï, söû kí nhö Trung Hoa. Treân vuøng ñaát phía ñoâng baùn ñaûo Ñoâng Döông, caùc hoïc giaû Tröôøng Vieãn Ñoâng Baùc Coå cuõng ñaõ xaây döïng ñöôïc moät lòch söû cuûa daân toäc Chaøm, phaàn lôùn döïa vaøo taøi lieäu söû kí Trung Hoa vaø Vieät Nam.

Trong tình hình ñoù thì keát quaû tuy coù taêng nhöng vaãn coøn nhieàu vaán ñeà boû löûng, gaây tranh caõi. Söï choaùng ngôïp cuûa caùc ñeàn ñaøi xöù Chuøa Thaùp laøm cho vieäc nghieân cöùu veà Chaøm phaûi thaát theá vì caùc hoïc giaû quay sang tìm hieåu daân xöù Kampuchia. Sau 1975, tieáp vôùi söï soâi ñoäng cuûa chieán tranh tröôùc ñoù vaø thôøi kì töông ñoái an baøi chính trò theo sau, caùc nhaø nghieân cöùu coù dòp nhìn laïi Ñoâng Döông vôùi caùc vaán ñeà boû dôû. Vieäc nghieân cöùu lòch söû Chaøm laïi ñöôïc chuù yù vì ñöôïc khai thaùc töø nhöõng taøi lieäu laâu nay naèm im trong caùc thö vieän vaø coù söï tham gia cuûa moät lôùp ngöôøi môùi, nhaát laø ngöôøi baûn xöù Chaøm. Keát quaû töø beân ngoaøi laø nhöõng coâng trình ñöôïc ñöa ra trình baøy cho hoïc giôùi, thu goïn trong cuoäc hoäi thaûo naêm 1987 ôû Copenhagen, Ñan Maïch. Baûn tieáng Phaùp veà cuoäc hoäi thaûo naêm 1988 ñöôïc oâng Huyønh Ñình Teá chuyeån qua Anh ngöõ vôùi nhan ñeà Proceedings of the Seminar on Champa do Southeast Asia Community Research Center xuaát baûn naêm 1994. Töø hoäi nghò thaáy coù hai keát quaû nghieân cöùu ñöôïc cho laø daãn daét ñeán moät caùch nhìn môùi veà lòch söû Champa, khaùc vôùi nhöõng suy ñoaùn giaûn löôïc thieáu soùt laâu nay. Moät laø phaûi boû quan nieäm veà moät nöôùc Chaøm chæ goàm coù daân toäc Chaøm maø phaûi chuyeån qua caùch nhìn veà nhieàu trung taâm chính trò Chaøm vôùi moät trung taâm noåi baät quyeàn theá trong töøng thôøi kì lòch söû, trong ñoù coù söï tham gia roäng raõi cuûa caùc daân toäc mieàn cao nguyeân ngaøy nay. Hai laø khoâng neân töôûng raèng vöông quoác Chaøm ñaõ bò tieâu dieät sau traän chieán 1471 cuûa Leâ Thaùnh Toâng maø thaät ra noù vaãn toàn taïi laâu daøi sau ñoù, tuy thu heïp hôn, caøng luùc caøng thu heïp nhöng chæ hoaøn toaøn maát haún sau 1832, theo xaùc ñònh cuûa oâng Po Dharma. Tuy theá vaán ñeà vaãn coøn gaây nhieàu tranh luaän, ví duï tính chaát daân toäc chuû nghóa cuûa caùc nhaø nghieân cöùu Chaøm môùi coù ñöa laïi söï thieân leäch naøo khoâng. Inrasara (Vaên hoaù- Xaõ hoäi Chaêm. Nghieân cöùu vaø ñoái thoaïi, H. 2003, tr.22) cho raèng trong moät taùc phaåm ñaõ xuaát baûn, (Po Dharma) coù nhöõng “nhaàm laãn giöõa hö caáu vaø hieän thöïc, giöõa ñòa danh lòch söû vaø ñòa danh vaên chöông... töø ñoù daãn ñeán nhöõng nhaän ñònh leäch laïc, tai haïi.”

Con ngöôøi coù söï haõnh dieän laø khoâng bieát döøng laïi. Nhöng saùch vôû bò aåm moác, taøi lieäu bò choái boû, khoâng khai thaùc heát khaû naêng cuûa noù, laø loãi cuûa con ngöôøi. Tuy nhieân trong vieäc nghieân cöùu moät daân toäc coù soá phaän xaáu nhö daân Chaøm thì nhìn töø phía söû Vieät haún khoâng khoûi coù ñieàu laán caán. Hoaëc gaït boû, hoaëc traùnh neù (sau moät thôøi hueânh hoang, töï phuï). Ñieàu naøo thì cuõng daãn ñeán thieáu soùt, do theá, theo yù chuùng toâi, quyeån söû Vieät xöa maø trong quaù khöù caùc hoïc giaû ñaõ döïa vaøo ñeå tìm hieåu daân nöôùc Chaøm vôùi moät vaøi keát quaû, quyeån TT ñoù chöa ñöôïc söû duïng heát khaû naêng cuûa noù, khaû naêng khoâng phaûi töø duïng yù cuûa söû quan maø töø nhöõng ñieàu ghi cheùp khoâng theå boû qua ñöôïc duø hoï haõnh dieän ñeán möùc naøo trong quan ñieåm nhìn-xuoáng cuûa hoï. Söû quan cheùp caùc laân bang theo nhöõng thôøi gian tieáp xuùc thì khoâng theå coù caùi nhìn toaøn boä, nhöng söï thaät moät laàn tieáp xuùc coù khi cuõng heù loä cho ta thaáy caùc söï kieän khoâng tuyø thuoäc vaøo tính ñôn leû thoaûng qua. Ví duï söï kieän sau chieán thaéng 1044 trôû veà, Lí Nhaân Toâng “cho caùc tuø binh ñöôïc nhaän ngöôøi cuøng boä toäc, cho ôû (caùc nôi), ñaët höông aáp phoûng theo teân goïi cuõ cuûa Chieâm Thaønh”, ta thaáy taäp hoïp daân, quaân Chaøm roõ laø khoâng thuaàn nhaát, khoâng phaûi chæ coù ngöôøi Chaøm! Xa veà tröôùc, Thöù söû Giao Chaâu laø Ñaøo Hoaøng ñaõ baùo caùo (353): “(Laâm AÁp) lieàn vôùi Phuø Nam, raát nhieàu chuûng loaïi...” Trong traän chieán 1312, TT cheùp vieäc Traàn Anh Toâng baûo traïò chuû Caâu Chieâm (vuøng Quaûng Nam) chuyeån yeâu caàu quoác chuû Chieâm Thaønh (Cheá Chí) ra haøng. Caùch söû duïng töø nhö theá chöùng toû vua toâi Traàn bieát coù söï phaân bieät, khoâng phaûi chæ laø quyeàn haïn treân döôùi maø coøn coù phaàn rieâng bieät, coù moät chöøng möïc töï chuû cuûa ngöôøi troâng coi töøng vuøng, ôû ñaây laø vuøng Caâu Chieâm. Roài ñeán trong chieáu ra quaân naêm 1470, laïi coù lôøi “keå toäi”: “Daân Chieâm Thaønh thì naëng thueá thaûm hình, ngöôøi Thi Naïi thì quan cao töôùc troïng...” Söï phaân bieät hai loaïi daân töø mieäng keû thuø nghòch tuy coù gioïng haèn hoïc, thöông vay ñeå ñöôïc vieäc cho mình nhöng khoâng phaûi laø ñieàu vu caùo neáu ta keát hôïp vôùi phaùt hieän baây giôø veà taäp hoïp caùc vöông quoác Chaøm maø ví duï, Vijaya moät thôøi laø vuøng huøng maïnh nhaát, vaø Traø Toaøn ñöôïc taøi lieäu Chaøm nhaän laø “Vua cuûa caùc vua Champa” (Po Dharma, Proceedings... tr. 55). D.G.E. Hall trong quyeån söû Ñoâng Nam AÙ, phaàn noùi veà Chieâm Thaønh, phoái hôïp vôùi caùc nghieân cöùu cuûa Maspero, Coedes ñaõ cho thaáy roõ caùc tranh chaáp khu vöïc cuûa caùc vöông quoác Chaøm. Keát quaû lí thuù gaàn ñaây laø vì caùc bia ñaù coøn laïi ôû Thaùp Chaøm (Ñoài Traàu – Bbon Hala) cuûa Po Glaung Garai maø moät nhaø trí thöùc Chaøm ñaõ cho raèng thaùp khoâng phaûi do ngöôøi Chaøm xaây vì “khoâng lí gì ngöôøi Chaêm xaây thaùp ñeå mieät thò mình”. Taám bia theá kæ XIII ñoù vieát: “... Vì ngöôøi Chaêm vuøng Panduranga ngu ngoác, ngang böôùng luoân choáng laïi hoaøng ñeá toái cao. Cuoái cuøng ngaøi phaûi thaân chinh ñeán.” (Inrasara, sñd, tr. 218-219.) Ñaây chaéc laø cuoäc loaïn 1155 keùo daøi ñeán 1160. Bia 1050 xöa hôn thì nhieác daân Panduranga “xaáu xa, hung döõ, luoân luoân choáng laïi hoaøng ñeá...” (Kenneth R. Hall, Maritime Trade & State Development in Early SEA, Honolulu 1985, tr. 181.)

Coøn keát luaän cho raèng nöôùc Chaøm bò tieâu dieät sau chieán thaéng naêm 1471, thì loãi ñoù hoaøn toaøn laø cuûa söû gia, cuûa nhaø nghieân cöùu muø môø, bieáng nhaùc! Ai coù ñeán vuøng Ninh, Bình Thuaän ngaém caùc thaùp Chaøm lôùn nhoû xaây caát caùc theá kæ veà sau, khoâng theå töôûng töôïng chuùng laø cuûa Baø Chuùa Theàm tuy ôû nhaø ngoùi khang trang nhöng ñang xuùc luùa trong laãm ra luùc chuùng toâi ñeán thaêm, hay cuûa oâng Xeá Caû chuùng toâi ñöôïc haân haïnh cuøng ngoài aên trong moät böõa leã gì ñoù naêm 1970. Ai laïi ñi xaùc quyeát chuyeän veà sau trong moät quyeån söû vieát phaàn coát yeáu laø chuyeän ôû Mieàn Baéc Vieät Nam chæ ghi ñeán naêm 1675 maø khoâng raùng theâm, ñoïc theâm söû cuûa trieàu Nguyeãn, hoaëc raûi raùc ñaây ñoù, hoaëc ñaõ gom laïi trong muïc Chieâm Thaønh cuûa Chính bieân Lieät truyeän!

Vaäy thì tuy coù söï tham gia cuûa nhieàu hoïc giaû tieáng taêm, doài daøo phöông tieän nhöng moät chuùt ngoaùi nhìn laïi theâm TT, bieát ñaâu chaúng thaáy ñöôïc ñieàu hay ho? Vaø ñieàu naøy, theo chuùng toâi, laø quan troïng. Soá phaän nöôùc/caùc nöôùc Chaøm ñaõ laø ñieàu keát thuùc. Khoâng ai, nhaát laø söû gia “dö nöôùc maét khoùc (cöôøi vôùi) ngöôøi ñôøi xöa”; chuyeän maát coøn trong quaù khöù khoâng phaûi chæ rieâng vôùi daân, nöôùc Chaøm. Caû ñeán coù chuyeän ngöôïc ñaõ xaûy ra nhö caùc taäp ñoaøn Taøy Thaùi laøm quan, ngöï trò ôû Thaêng Long / Ñoâng Kinh, vaø to roäng hôn, laø toäc Maõn Chaâu ñaõ maát veát tích tuy thoáng trò Trung Quoác haøng maáy traêm naêm. Laõnh thoå Chieâm Thaønh xöa cuõ ñaõ naèm trong nöôùc Vieät Nam ngaøy nay. Daân ñoù ngaøy nay, moät boä phaän coøn noùi tieáng Chaøm trong moät khu vöïc nhoû heïp, nhöng nhöõng ngöôøi chuyeån sang tieáng Vieät haún laø nhieàu khoâng ít, neáu khoâng noùi laø nhieàu gaáp boäi. Sinh hoaït, tin töôûng xöa cuõ cuûa daân ñoù khoâng phaûi chæ co laïi ôû vuøng Ninh, Bình Thuaän, treân nhöõng nhoùm ôû Cao nguyeân hay ñaõ chuyeån hoaù toân giaùo nhö ôû vuøng Chaâu Ñoác, Taây Ninh maø coøn ñaõ töøng lan xa ñeán taän phía Baéc, treân khaép nöôùc Vieät Nam nhö chuùng toâi ñaõ chöùng minh nhieàu vaø nhieàu laàn. Thöïc teá lieân heä ñoù ñaõ trôû thaønh moät thöù baét buoäc töï nhieân trong hieän taïi khi nhöõng ngöôøi Chaøm di taûn xuaát phaùt töø Vieät Nam ñaõ tìm ñeán sinh hoaït vôùi coäng ñoàng Vieät nôi vuøng taïm dung (Proceedings... tr. 119). Coøn ngay trong nöôùc, chôù coù thaønh kieán raèng nhöõng keû baïi traän chæ coù theå soáng ñôøi ñôøi lieân tuïc trong cuøng khoán, nhuïc nhaõ: Chöùng daãn thoaûng qua cho thôøi hieän ñaïi khoâng chæ neân keå ñeán chuù chaùu Ung Baûo Toaøn, Ung Vaên Khieâm cuûa VNCH vaø VNDCCH ôû taàng lôùp cao maø coøn coù theå tìm nôi nhöõng oâng hoï Ma chuû nhaân caùc nhaø laù maùi ôû Phuù Yeân trong tin töùc baùo chí baây giôø, loaïi nhaø laù maùi sang troïng ñaëc saéc ñaõ gaây söï chuù yù cuûa P. Gourou. Quyeàn uy saám seùt cuûa trieàu ñình xöa khoâng chæ daønh cho ñaùm daân khaùc tieáng noùi, phong tuïc maø cuõng khoâng tha caû ñaùm “con ñoû” töôûng laø cuøng noøi gioáng döôùi tay nöõa: Naêm 1501 coù “leänh cho ngöôøi Kinh troán laùnh xieâu daït ra ñaàu thuù thì ñöa veà laøm lao dòch ôû caùc phieân traán”! Vaán ñeà laø thay ñoåi naõo traïng cuûa nhöõng ngöôøi ngaøy nay nhieãm ñaäm thaønh kieán truyeàn baù töø caùc quyeån söû vieát cho caùc vöông trieàu. Moät quyeån söû nhö quyeån TT ñaõ laøm nhieäm vuï lòch söû cuûa noù, khoâng theå coù moät quyeån söû theo ñuoâi noù maø khoâng laøm xaáu hoå ngöôøi hieän taïi, moät quyeån söû Vieät Nam ngaøy nay phaûi bao goàm heát nhöõng thaønh phaàn töøng sinh soáng trong laõnh thoå cuûa noù, trong ñoù coù daân toäc, nöôùc Chaøm. Tìm laïi trong TT nhöõng aån giaáu maø loøng töï phuï cuûa caùc söû quan vöông trieàu laøm che khuaát, ñoù khoâng phaûi laø laøm chuyeän hoaøi coå maø laø ñeå soáng ñôøi hieän taïi, vaên minh.
VAØI VAÁN ÑEÀ NHAÂN, ÑÒA DANH GHI CHEÙP TÖØ BEÂN KIA HOAØNH SÔN

Trong töông quan vôùi caùc nöôùc beân ngoaøi Ñaïi Vieät, caùc söû quan theo tinh thaàn höôùng thöôïng cuûa thôøi ñaïi ñaõ löu taâm moät caùch trang troïng vôùi caùc nöôùc phöông Baéc theo moät tieâu chuaån chính nguî quen thuoäc. Hoï theo truyeàn thoáng hoïc ñöôïc, “chæ chuù thích caùc ñôøi noái chính thoáng [nhö Haùn, Ñöôøng...] ngoaøi ra ñoái vôùi caùc nöôùc khaùc thì khoâng cheùp nhöõng nöôùc khoâng coù giao tieáp vôùi nöôùc ta. Nhö nöôùc Ngoâ, Nguî, Nam Haùn coù giao tieáp vôùi ta thì cheùp teân vua nöôùc aáy.” Nhöng cuõng do söï keõ bieät ñoù maø ta thaáy ghi nhieàu söï kieän veà nöôùc cuûa daân Chaøm, taäp hoïp ngöôøi lieân heä vôùi Vieät nhieàu nhaát, neáu khoâng keå ñeán Trung Hoa.

Lòch söû ñöôïc hieåu roõ raøng ít ra cuõng laø nhôø coù caùc teân ngöôøi vôùi nôi choán haønh ñoäng, trong khoaûng thôøi gian xaùc ñònh naøo ñoù. AÁy theá maø moät taäp ñoaøn naøy vieát veà moät taäp ñoaøn khaùc theo ngoân ngöõ khaùc thì sai laàm khoâng theå naøo traùnh khoûi. Söû quan Vieät laïi vieát baèng chöõ Haùn thì sai laïc laïi theâm moät taàng choàng chaát nöõa. Ngöôøi Hoa khoâng coù vaàn R, ñem thay baèng vaàn L... neân TT ñaày nhöõng Phan Lang, Phan Lí, Baø Ñòa... trong luùc ngöôøi Vieät ai cuõng bieát ñoù laø Phan Rang, Phan Rí, Baø Ròa... Trong söï chuyeån ñoåi quyeàn laøm chuû ñaát ñai, nhöõng teân cuõ phaûi maát ñi ñeå qua giai ñoaïn trung gian laø ngöôøi môùi duøng ngoân ngöõ cuûa mình ñeå chuyeån aâm theo caùch goïi cuûa daân baûn xöù. Vì theá vuøng cöûa Quy Nhôn ngaøy nay ñöôïc TT ghi laø Thi Lò Bì Naïi ñeå ngöôøi Phaùp coù caên cöù chuyeån veà nguyeân goác laø Cri Bonei. (Inrasara aâm laø Bal Sri Banöy.) Nhaân traän chieán ñaùnh Chaøm naêm 1069, Lí Thöôøng Kieät chieám Chaø Baøn, caùc nhaø chuù thích noùi ñeán ñòa ñieåm Phuù Gia Ña, chuùng ta coù theå nghó raèng trong kieán thöùc mô hoà cuûa quaân laï vaø taâm yù laãn loän cuûa ñòa phöông, ñoù coù theå laø töø Vijaya, teân chæ caû vuøng ñaát cuûa chính quyeàn ñöông thôøi. Vaø nhöõng toaùn tuø binh ñöa veà cho ôû treân ñaát Lí, “ñaët höông aáp phoûng theo teân cuõ cuûa Chieâm Thaønh” (1044), ñeán ñôøi sau coøn coù ñòa ñieåm ñöôïc nhaän ra goác gaùc trung gian laø Ña Gia Li, khi Traàn Nhaät Duaät ñeán thaêm ñaõ laø thoân Baø Giaø. Qua giai ñoaïn trung gian nhö theá thì sau luùc aâm theo tieáng Vieät cuûa chuû theå môùi, caùc teân coøn bò ruùt goïn theâm: Thi Lò Bì Naïi thaønh Thi Naïi, Phuù Gia Ña thaønh Phuù Ña, teân coøn laïi ngaøy nay cuûa moät laøng, chôï, moät phaân löu cuûa soâng Coân töø Chaø Baøn chaûy xuoáng qua ñòa phöông. Ña Gia Li thaønh Baø Giaø nhö ñaõ thaáy. Laïi coù tröôøng hôïp xaùo troän vöøa chuyeån aâm, vöøa dòch nghóa roài doàn caû teân môùi ñaët thaønh moät daõy daøi xoøng xoïc, nhö teân vaên hoa trong söû saùch cuûa Baø Chuùa Xöù. Thieân Y laø noùi khaùc cuûa Thieân Y A Na, Thieân Y A Na Dieãn Baø Chuùa Ngoïc Thaùnh Phi, trong ñoù “thieân” laø dòch nghóa cuûa “yan/y a na” thay vì tieáng bình daân laø “giaøng”, nhöng cuõng ñaõ ñöôïc chuyeån aâm laø “dieãn (baø)” ñeå noái vôùi teân Chuùa Ngoïc cuûa Vieät keøm theâm lôøi xöng tuïng Thaùnh Phi. Cho neân khi chuyeån qua aâm Vieät hay Vieät Haùn, teân Chaøm trôû neân roái raém hôn, coù theå mang moät nghóa khaùc ñeå ta coù theå laàm laïc cho ñoù laø teân khoâng dính daùng gì ñeán daân baûn xöù cuõ, khieán ngöôøi nghieân cöùu löôøi nhaùc deã boû qua. Ví duï vôùi tröôøng hôïp teân Phuù Ña treân, ta coù theå nghó raèng ñoù laø lôøi chuùc phuùc “giaøu nhieàu” mang tính vaên hoa cho moät ñòa ñieåm trong voøng vaên hoaù Haùn, chöù khoâng ngôø ñeán goác Chaøm cuûa noù!

Thaät ra vieäc xuaát hieän hay chuyeån ñoåi moät teân ñòa ñieåm coù khi khaù phöùc taïp, khoâng phaûi luùc naøo cuõng tuyø thuoäc vaøo nhaø caàm quyeàn, hay theo moät tieâu chuaån hôïp ñaïo lí naøo ñoù nhö ngöôøi ta vaãn nghó, vaø ñieàu naøy thì khoâng phaûi chæ laø chuyeän xa xöa maø vaãn ñang tieán trieån tröôùc maét. Môùi ñoù maø ñaõ khoâng tìm ra goác tích ñòa ñieåm Chu Lai (Chu Mai, Chan May treân baûn ñoà Phaùp?), nhöng trong ñoà baûn xöa cuûa nöôùc Vieät khoâng coù doøng chaûy naøo laø soâng Hoàng Haø caû. Ñoù chæ laø teân dòch Fleuve Rouge cuûa ngöôøi Phaùp töø maøu phuø sa muøa nöôùc luõ, caùi teân may maén hôn Song Koi voán töø aâm soâng Caùi maø ra. Cuõng nhö Chaøm chòu maát chöõ Cri/Sri ñeå thaønh Thi, Thi lò, Thì... cuûa Vieät thì qua thôøi gian cai trò cuûa ngöôøi Phaùp, Vónh thaønh Vinh, (soâng) Suõ thaønh (soâng) Chu, maáy con roàng phía nam queân maát nguyeân goác laø Coàn Ngao / Coàn Haøu, Traán Di ñeå trôû thaønh (cöûa) Cung Haàu, Tranh Ñeà / Traàn Ñeà, chæ vì ngöôøi Phaùp ñaõ aâm treân baûn ñoà cuûa hoï caùc chöõ Conghau, Tranh Dee! Duõng (Vuõng) Quyùt cuûa bình daân mang moät phaàn aâm Haùn “quaát” ñöôïc nhaø laøm baûn ñoà vieát khoâng daáu Dung Quat, nay theo thôøi phaùt trieån trôû neân thôøi danh vôùi ñòa ñieåm loïc daàu gaây tranh caõi veà lôïi nhuaän. Cho ñeán oâng giaùo Traàn Troïng Kim chæ vì töôûng theo ngöôøi Phaùp ñoïc vaàn CH thaønh vaàn K (nhö archeùologie), neân thaáy ngöôøi ta vieát Chi Hoa (khoâng daáu) roài ñoïc thaønh Kì Hoaø (theâm daáu) ñeå ñeû ra moät ñòa danh theo vôùi thôøi Môû cöûa, lan traøn hôn danh hieäu cuõ: hoà taém Kì Hoaø, khu giaûi trí Kì Hoaø! YÙ thöùc vaên hoaù mang tính phong thuyû ñaõ khieán vua quan xöa tìm ñaët teân ñaát cho coù yù nghóa toát ñeïp: Long, Thònh, Ñöùc... nhöng cuõng coù khi laø chuû taâm xoaù saïch veát tích cuõ khoûi laøm baèng chöùng tranh chaáp, nhö khi oâng cöïu Thöôïng thö trieàu Nguyeãn laøm Toång thoáng nöôùc môùi ñaõ cho ñoåi Blao thaønh Baûo Loäc, Khaùnh Höng thay cho Soùc Traêng... Taát nhieân laø vaãn coøn ñoù: (soâng) Ñaø Raèng, Nha Trang, Phan Rang.., vaø nhoû hôn: Phuù Ña, Do Laâm / Du Long (Krom / Kaø Rom), Ba Thaéc, nuùi Baø (Bình Ñònh) cuûa bình daân coøn ñöôïc Ñaïi Nam nhaát thoáng chí ghi laø Boâ Chinh, töø thaàn Po Yan In ra... Coù teân nöûa naïc nöûa môõ nhö caùc thuoäc: Thì (hay Thôøi) Ñoân, Thì (Thôøi) Löôïng, Thì (Thôøi) Ngaïn treân vuøng nam Bình Ñònh ñöôïc ghi trong Hoàng Ñöùc baûn ñoà vaø coøn maõi ñeán gaàn ñaây. Teân loaïi ruoäng Traø Nöông cuûa söû quan Nguyeãn ñöôïc xaùc nhaän hoài cuoái theá kæ XVIII laø “ruoäng loäc cuûa chuùa Chaøm” taát nhieân laø ñuùng teân aâm ra tieáng Phaùp taboung cuûa E. Aymonier cuoái theá kæ XIX. Cho neân moät cuoäc ñieàu tra ñòa danh hoïc ñi vaøo töøng vuøng, bieát ñaâu chaúng ñem laïi nhöõng ñieàu ngöôøi ta ñaõ queân, theâm baèng côù cho nhöõng kieán thöùc cuõ cöù töôûng laø ñaày ñuû roài? Ñeán nay vaãn chöa coù moät quyeån ñòa lí cho toaøn quoác töông xöùng vôùi Ñaïi Nam nhaát thoáng chí cuûa nhaø Nguyeãn taøn taï, chöa noùi ñeán laøm hôn!

Teân ngöôøi thì laïi ñöôïc giöõ laïi nhieàu hôn, tuy nhieân laïi vaãn coù söï sai laïc do caùch bieät vaên hoaù, ngoân ngöõ vaø caùch bieåu hieän (chöõ Haùn) nhö ñaõ noùi. Caùi may maén ôû ñaây laø do chöùng tích nhieàu (trong saùch vôû, hôn laø ñòa danh) neân höôùng tìm hieåu coù theå môû roäng hôn. Trong khi caùc oâng vua Vieät coù toân hieäu, mieáu hieäu möôïn cuûa vua Trung Quoác, thì caùc vua Chaøm cuõng boû tieáng baûn thoå maø nuùp boùng caùc oâng thaàn AÁn, caùc töø toân quyù ñeå khoaùc cho mình caùc danh hieäu baèng chöõ Phaïn khaéc treân caùc bia ñaù hay ñeå giao tieáp vôùi laân bang. Trong khoaûng thôøi gian tieáp xuùc ñaàu, söû Vieät coù veû chæ bieát ñeán caùc danh hieäu trang troïng naøy. Cho neân Leâ Hoaøn ñaùnh vôùi Beâ Mi Thueá (982) maø G. Maspeùro phieân aâm hoaøn nguyeân laø Paramesvaravarman, ñeå roài naêm 988 Vieät laïi bieát “Vua nöôùc Chieâm Thaønh laø Baêng Vöông La Dueä... töï ñaët hieäu laø Caâu Thi Lò Ha Thaân Baøi Ma La.” Laàn moø theo tieáng phieân aâm nhö theá, hoïc giaû thaáy ñoù laø Sri Harivarman II (988-999), cuõng nhö cho Cheá Cuû bò Lí Thaùnh Toâng baét naêm 1069 laø Rudravarman IV. Tuy nhieân phaûi caàn coù söï ñoái chieáu vôùi bia ñaù ñeå xaùc ñònh ñöôïc chaéc chaén, nhö tröôøng hôïp Maspeùro phieân aâm cho Beá Mi Thueá treân, ra ñöôïc teân ngöôøi nhöng ñoù chæ laø cuûa hoïc giaû maø thoâi.

Qua thôøi gian, coù veû xaùc ñònh ñöôïc tính caùch öu theá thieân töû cuûa vua mình ñoái vôùi “phieân thuoäc” Chaøm neân caùc söû quan khoâng löu yù ñeán caùc toân hieäu nöõa maø goïi thaúng caùc teân nhö ñöôïc nghe thaáy, theo söï tieáp xuùc sít sao mang tính caùch thôøi söï hôn. ÔÛ ñoaïn ghi naêm 988 treân, ta thaáy söû quan ñaõ nhaän roõ teân thöôøng (Baêng Vöông La Dueä) phaân bieät vôùi toân hieäu. Theá laø töø ñoù ta coù trong söû moät loaït teân, ngoaøi vua chuùa ra coøn coù quan chöùc, thöôøng daân ñöôïc phieân aâm töø tieáng Chaøm khi ngaén khi daøi. Phan Huy Chuù coøn giöõ ñöôïc tôø trình cuûa Leâ Thaùnh Toâng phaân traàn vôùi nhaø Minh veà vieäc tranh chaáp vôùi Traø Toaøn, trong aáy laø caùc teân ngöôøi daøi xoøng xoïc vaø roái muø. (Lòch trieàu... Bang giao chí, t. III, tr. 285-287.) Söï caùch bieät ngoân ngöõ laøm ta phaûi luùng tuùng vôùi caùc teân naøy. Bôûi vì caùc nhaø ngoân ngöõ hoïc ñaõ thaáy tieáng Chaøm ngaøy nay coù ñeán ba aâm tieát raát laø hieám, giöõ laïi hai hay ba laø ñoïc theo loái hoïc giaû (hay nhö quan Vieät nghe ngoùng) chöù bình daân Chaøm thì quen loái nuoát phaàn ñaàu cuûa chöõ hai aâm tieát, roát laïi phaùt aâm chæ coøn moät maø thoâi. (Proceedings.., tr. 12.) Cho neân caùc teân cuûa vaên thö nhaø Leâ noùi treân: Giaûng Ma Thích Tuùc Theá, Höõu Ñaø La Baùt... bieát ñaâu voán laø goïn hôn hay coù nhöõng thaønh phaàn rieâng bieät maø söû quan khoâng bieát, cöù cheùp ngay moät doïc! Laïi theâm, nhö ñaõ noùi, chöõ Haùn khoâng coù daáu hieäu baèng côù vieát hoa neân moät loaït teân kia duø söû quan coù bieát phaân bieät töøng thaønh phaàn thì cuõng khoâng coù caùch naøo truyeàn laïi cho ngöôøi sau hieåu ñöôïc. Hoï laïi ñaõ töøng dieãn aâm Vieät cho chöõ maø ngaøy nay vieát Sri/Cri laø Thì, Thi Lò, Caâu Thi Lò... Boá Trì (vua, 1203), Boá Tinh, Boá Hoaèng, Boá Ñoät (söù giaû 1266) coù cuøng aâm khôûi ñaàu nhö nhau, nhöng ñoàng thôøi laïi thaáy ghi Vaên Boá Ñieàn cöôùp ngoâi Boá Trì, cuõng nhö naêm 986 coù Boà La AÙt chaïy sang Vieät gioáng Ba Tö Boà Ñaø La veà sau (1124), söï vieäc coù veû nhö “Boà”, “Boá” laø hoï chính theo caùch ta hieåu ngaøy nay, coøn chöõ thöøa ra phía tröôùc laø moät chöùc töôùc, moät daáu hieäu thöù böïc thaân toäc naøo ñoù. Vaø “boá” coù veû cuõng chæ laø moät danh xöng thaân toäc caáp troïng neå: “oâng”, thaønh teân, nhö khi ta gaëp ôû caùc teân thaàn Poâ Yan In, Poâ Nö Ga... maø söï chuyeån bieán khoâng phaân bieät giôùi tính ñaõ saûn sinh haøng loaït ñòa ñieåm Baø (Thò) Ngheø, Baø Hom, Baø Ñieåm quanh thaønh phoá Saøi Goøn ngaøy nay. (Hoaøng haäu bò Traàn baét naêm 1253 teân laø Boá Da La. Ñoàng thôøi cuõng thaáy caùc teân chuùa Chaøm Baø Tranh, Baø Taám döôùi thôøi chuùa Nguyeãn theá kæ XVII, XVIII, chöa keå Baø Chuùa Xöù quen thuoäc.) Cho neân khi TT nhaän ra caùc chöùc töôùc Boá ñieàn, Boá ñeà ñeå giaûi thích ñoù laø Ñaïi vöông, Teå töôùng thì theâm baèng côù cho ta nghi ngôø caùc chöõ “vaên”, “ba tö” treân ñaõ mang yù nghóa chung naøo ñoù, khaùc vôùi teân ngöôøi.

Coù veû nhö daàn daø trong söï tieáp xuùc caän keà hôn, ngöôøi Vieät xöa môùi nhaän ra chöõ chính ñeå chæ moät thaân toäc. Ñòch thuû cuûa Leâ Thaùnh Toâng ñöôïc ghi laø Baøn La Traø Toaøn gioáng nhö ngöôøi anh oâng ta tieáp ngoâi: Baøn La Traø Duyeät, nhöng teân Traø Toaøn ñöùng moät mình thì ñöôïc nhaéc nhôû nhieàu hôn. Hoï Cheá (coù leõ töø chöõ Sri/Cri) laø quen thuoäc nhaát. Cheá Maân khoâng nhöõng coù con vôùi Huyeàn Traân ñaët teân laø Cheá Ña Da maø ngöôøi caàu hoân cuõng cuøng hoï: Cheá Boà Ñaøi. Cheá Boàng Nga coù caùc con laø Cheá Na Moâ Ñaø Nan, Cheá Sôn Noâ thaät raønh reõ nhö moät truyeàn thoáng phuï heä. Trong luùc ñoù thì Traø Toaøn coù ngöôøi baùc ruoät laø Boâ Saûn Ma Ha, La Ngai cheát ñi (+1400) con leân ngoâi laïi coù teân laø Ba Ñích Laïi, coù phaûi nhöõng gia ñình naøy xuaát thaân töø taàng lôùp thaáp hôn neân caùc con phaûi chòu truyeàn theo doøng meï? Hay theo moät heä thoáng ñaët teân khoâng quan taâm ñeán tình chaát giöõ gìn moät daáu hieäu truyeàn doøng phuï heä quen thuoäc nhö ôû phía baéc? Coù daáu veát truyeàn doøng naøo chæ caàn lieân heä giöõa hai ñôøi lieân tieáp nhö tröôøng hôïp baø Toång thoáng Megawati Sukarnoputri cuûa Nam Döông baây giôø vôùi oâng Toång thoáng Sukarno xöa, nhö baø Aung San Suu Kyi vôùi nhaø chính trò Aung San, loái truyeàn doøng maø nghe noùi ngöôøi Mieân bình daân coøn giöõ? Chæ ñeán khi nhöõng ngöôøi Chaøm ñaõ noùi tieáng Vieät, ta môùi thaáy coù caùc “hoï”raønh reõ: Ung, Ma, Traø, Cheá...

Vì khaû naêng thaáp cuûa ngöôøi vieát naøy neân nhöõng vaán ñeà ñaët ra chæ döøng laïi ôû möùc ñoä phoûng ñoaùn. Nhöng khoâng phaûi laø khoâng coù caùch giaûi quyeát xa hôn. Ñaõ noùi, trong TT, caùc oâng vua Chaøm mang toân hieäu chöõ Phaïn, laáy töø tính caùch thaàn linh, caàn ñeán söï ñoái chieáu vaên bia thì khoâng coù nhieàu, phaàn raát lôùn coøn laïi hình nhö ñeàu laø baèng tieáng Chaøm thoâng thöôøng. Treân nöôùc Vieät Nam hieän coù gaàn traêm ngaøn ngöôøi Chaøm (khoâng keå ngöôøi ñaõ noùi tieáng Vieät), chæ caàn hoï ñem ñoái chieáu caùc phieân aâm líu lo trong TT kia vôùi tieáng noùi thöôøng ngaøy, taát nhieân theâm moät chuùt suy nghó, haún coù theå phuïc hoài ñöôïc teân chính cuûa hoï. Ñaây khoâng phaûi chæ laø chuyeän laøm cho baûn dòch TT cuûa Nxb. Khoa hoïc xaõ hoäi theâm phaàn chuù thích doài daøo. Khoâng chæ neân döøng laïi ôû phaàn ñoái chieáu ngoân ngöõ. YÙ nghóa töø caùc teân ñöôïc hieåu ra bieát ñaâu coù theå giuùp ta roõ hôn moät daïng hình xaõ hoäi xöa bò khuaát laáp vì chöõ ñaõ che noù ñi. Laáy ví duï khi chuùng toâi tìm ra teân vò danh töôùng cuûa hoï Lí coù theå laø “thaèng Caët” hay “thaèng Cöùt” thì khoâng phaûi laø chuyeän haû heâ vì ñaõ “haï” ñöôïc moät baäc anh huøng, maø laø thích thuù coù theâm chöùng côù veà moät thôøi ñaïi vaãn ñöôïc toâ veõ baèng ngoân töø cao sang möôïn cuûa phöông Baéc, thôøi ñaïi ñoù laïi raát thaät, raát bình thöôøng, coù oâng vua ñi caøy, tröïc tieáp troâng coi ruoäng ñaát, chòu laøm con cu thaàn thaùnh, sôï saám seùt, u toái bò löøa gaït (nhieàu laàn!) maø khoâng thaáy phaûn öùng, thôøi ñaïi coù moät trieàu ñình nhieàu quyeàn löïc (ñòa phöông) phaân taùn ñeán noãi moät oâng laêm le gieát vua (Leâ Vaên Thònh) maø chæ bò ñi ñaøy, moät oâng Thieáu sö (Maïc Thieân Tích) ve baø Thaùi haäu maø khoâng ai daùm xöû, ñeå chæ coù theå noåi xung chöûi tuïc, cuõng raát bình daân! Sao laïi cöù chòu ruït reø khuùm nuùm vì sôï “phaïm huyù” maø khoâng tìm höôûng nhöõng khoaùi caûm cuûa söï môùi meû trong kieán thöùc?

Coøn nöõa. Ngoân ngöõ bieán ñoåi theo töøng ñòa phöông, khu vöïc. Laâu nay ngöôøi ta baøn taùn theâm veà vieäc khoâng phaûi chæ coù moät nöôùc Chaøm löu teân trong söû saùch Trung, Vieät laø Laâm AÁp, Hoaøn Vöông, Chieâm Thaønh, maø cho ñoù chæ laø nhöõng khu vöïc quyeàn bính Chaøm noåi baät ñöôïc tieáp caän vôùi beân ngoaøi neân ñöôïc mang nhöõng teân roõ raøng laø coù daáu hieäu ngoaïi nhaäp. “Chaøm” theo caùch goïi cuûa ngöôøi Vieät, baét chöôùc töø tieáng “Chaêm” ngaøy nay ñöôïc chính thöùc löu giöõ laøm teân daân toäc, nhöng laïi cuõng laø chuyeån töø chöõ trong bia ñaù “ura Campa” (daân Chaêm). Ngöôøi ta ñaõ loaùng thoaùng thaáy truyeàn thuyeát veà caùc boä laïc Cau vaø Döøa. Nhöng lòch söû caùc taäp hoïp quyeàn bính Chaøm do ñoù caàn phaûi ñöôïc nhìn laïi tinh teá hôn nöõa, theo töøng ñòa phöông. Phaûi nhìn töø töøng vuøng beân trong. Taát nhieân khoâng phaûi chæ laø coâng vieäc cuûa caùc hoïc giaû Taây Phöông. Laàn naøy laø töø caùc hoïc giaû Chaøm, trong vaán ñeà ta ñang ñöa ra laø veà caùc khaùm phaù töø nhaân, ñòa danh trong daïng hình Vieät. Cuoái theá kæ XVIII, Nguyeãn AÙnh coù “ban” hoï Nguyeãn cuûa mình cho caùc oâng Thoân Ba Huù, Boâ Kha Ñaùo, Moân Lai Phuø Töû, caûi thaønh Nguyeãn Vaên Haøo, Nguyeãn Vaên Chaán, Nguyeãn Vaên Chieâu. Roõ raøng hoï laø ngöôøi cuûa vuøng Ninh, Bình Thuaän ngaøy nay. Ñoái chieáu vôùi chæ daãn cuûa Po Dhama (Proceedings..., tr. 60) vaø Chính bieân Lieät truyeän cuûa söû quaùn Nguyeãn thì Nguyeãn Vaên Chieâu / Moân Lai Phuø Töû laø Po Sau Nun Can. Ñoái chieáu theo baèng côù lòch söû thì ñuùng roài, nhöng chuyeån qua thì thaáy khoâng hôïp aâm tieát, khoâng hieåu taïi sao. Cuõng theo caùch ñoái chieáu treân thì Nguyeãn Vaên Thöøa (con Chieâu, söû quan thaáy khoâng caàn nhaéc ñeán teân goác cuûa oâng naøy) coù teân Chaøm laø Po Phank To. Teân nhöõng ngöôøi xöa bieát roõ ôû Quaûng Nam, Bình Ñònh, ôû Bình, Ninh Thuaän laø Boâ, laø Cheá gì ñoù khi ñöôïc hoaøn nguyeân veà ngoân ngöõ Chaøm coù naûy sinh vaán ñeà gì khoâng? Laø ngöôøi “ngoaïi ñaïo”, chuùng ta ñaønh döøng laïi nôi ñoù, khoâng hieåu coù phaùt hieän gì theâm nhö tröôøng hôïp Lí Thöôøng Kieät hay khoâng. Öôùc mô vôùi thieän chí, khoâng laøm haïi cho ai thì duø chaúng neân côm chaùo gì cuõng nhaát ñònh khoâng chòu xaáu hoå.
ÑIEÀU KHUAÁT LAÁP TRONG LÔØI SÖÛ QUAN

Trong ñaø môû roäng quyeàn löïc laán chieám caùc taäp ñoaøn chung quanh, caùc vöông trieàu xöa ñaõ nhaän ra moät höôùng tieán deã daøng hôn: höôùng nam (maø vôùi thôøi ñaïi thì ñöôïc hieåu laø höôùng taây). Naêm 1329, Traàn Minh Toâng ñi ñaùnh Ngöu Hoáng vuøng soâng Ñaø, Traàn Khaéc Chung can: “Ñaø Giang laø ñaát lam chöôùng nhieàu thaùc gheành chaûy xieát khoâng coù lôïi cho vieäc haønh quaân, Chieâm Thaønh khoâng coù lam chöôùng khí ñoäc, vaû laïi ñeá vöông ñôøi tröôùc nhieàu laàn thaân chinh baét ñöôïc chuùa noù, chi baèng boû Ngöu Hoáng maø ñaùnh Chieâm Thaønh laø hôn.” Minh Toâng khoâng chòu, vaø thaát baïi. Traàn Khaéc Chung ñaõ noùi ra moät nhaän ñònh raát bình thöôøng laøm cô sôû cho quan chöùc trieàu ñình Vieät nhìn Chieâm Thaønh vôùi moät thaùi ñoä cao ngaïo khieán caùc söû quan cuõng ghi cheùp theo chieàu höôùng laán löôùt khoâng coù hoài thua thieät. (Cuõng nhö ngaøy nay, nhöõng ngöôøi haêng say Sinh Baéc töû Nam chaúng bao giôø muoán nghe noùi ñeán caûnh caùc caäu beù laøm nghóa vuï quaân söï quaén quyùt che moâng tröôùc ngoïn roi cuûa oâng thöôïng só giaø thöôøng vuï ñaïi ñoäi: “Con laïy Boá, con laïy Boá, Boá tha cho con!”) Tuy nhieân vì söï vieäc phaûi ghi cheùp ra, theo töøng ngaøy thaùng khieán ñaùnh maát söï caûnh giaùc, chöa keå coù nhöõng söï kieän thaát lôïi khoâng theå choái boû neân ta thaáy ñöôïc moät quaù khöù tranh chaáp phöùc taïp hôn söï hueânh hoang deã thoâng caûm kia.

Ta ñaõ nghe nhaéc nhieàu ñeán caùc vua chuùa, cung phi Chaøm bò baét laøm tuø binh. Söû quan cheùp caû teân nhöõng ngöôøi tranh chaáp ngoâi vua trong nöôùc, thaát baïi, boû chaïy sang Vieät: Ñòa Baø Laït “con vua Chaøm” 1039, Ung Minh Ta Ñieäp 1152, Boá Trì 1203, Cheá Moã 1352... Nhöng chuùng ta cuõng thaáy Döông Tieán Loäc muoán ñem daân hai chaâu Hoan AÙi veà vôùi Chieâm Thaønh (989), Ngöï Caâu Vöông Traàn Huùc bò baét 1377, laáy vôï Chaøm (cho ñöôïc tin caån hôn?), theo quaân ra Ngheä An tranh quyeàn vôùi Thaêng Long. Chöa keå Traàn Nguyeân Ñónh chaùu noäi Ngheä Toâng, Nguyeân Dieäu, em Pheá Ñeá, cuõng tieáp tay vôùi quaân Cheá Boàng Nga vì moái thuø anh bò gieát. Vaø chuùng ta cuõng khoâng hieåu Trình Nguyeân Ñónh bò baét hoài naøo maø naêm 1449 ñöôïc Chaøm traû veà cuøng vôùi 70 ngöôøi khaùc. Ñoù laø keát quaû cuûa ñoaøn söù giaû thaùng 7 cuøng naêm, ñi “ñoøi laïi ngöôøi nöôùc ta tröôùc ôû Chieâm Thaønh”. Trình Nguyeân Ñónh trôû veà ñöôïc phong chöùc lôùn chöùng toû khoâng phaûi chæ laø quan caáp thaáp bò baét coùc ôû bieân cöông maø haún laø tuø binh trong traän chieán thaéng cuûa Vieät naêm 1446 tröôùc. Trong traän naøy TT nhaéc ñeán oai danh baét chuùa Chaøm daâng Thaùi mieáu maø khoâng noùi ñeán caùc tuø binh sa saåy trong tay keû ñòch. Trong caùi theá tranh chaáp nhö vaäy thì ñöôøng bieân giôùi khoâng phaûi chæ thuaän moät chieàu xuoâi veà phía nam lieân tuïc maø coù nhöõng thôøi gian daøi ngöôïc laïi aûnh höôûng ñeán tính chaát taäp hoïp ngöôøi sinh soáng nôi ñoù.

Thuoäc ñòa Giao Chæ - An Nam voán khoâng thuaàn nhaát veà maët chuûng toäc ngay caû ôû ñoàng baèng. Phaàn phía nam taùch ra laäp nöôùc Laâm AÁp ñöôïc coi nhö chính thöùc cuûa ngöôøi Chaøm laø moät chöùng côù. Vua Ñen Mai Thuùc Loan noåi daäy ôû chaâu Hoan (Ngheä Tónh) naêm 722, quaân nhieàu ñeán ba, boán möôi vaïn, con soá chaéc laø do caùc quan ñòa phöông baùo caùo thoåi phoàng vôùi Tröôøng An xa xoâi ñeå che laáp söï baát löïc cuûa mình nhöng cuõng cho thaáy moät taäp hoïp ngöôøi ñoâng ñuùc khoâng ñoàng nhaát vôùi vuøng trung chaâu phía baéc. Theá roài nhöõng tranh chaáp trong thôøi ñoäc laäp daãn ñeán nhöõng xaùo troän khaùc. Soá tuø binh Chaøm bò baét ñöa veà phía baéc naèm ôû kinh ñoâ, ôû gaàn kinh ñoâ (Traàn Nhaät Duaät “côõi voi ñeán chôi ba boán ngaøy môùi veà,” chuyeän ñeà caäp naêm 1330) cho thaáy vaãn giöõ caùch bieät ñeán hôn hai theá kæ röôõi sau (töø 1044, 1069) laøm côù cho Leâ Vaên Höu nhaän ra maø töï phuï. Soá ngöôøi cuûa hoï treân laõnh thoå Ñaïi Vieät khoâng bò hao moøn maø coøn taêng theâm trong nhöõng tröôøng hôïp ñaàu haøng leû teû, nhöõng quaân töôùng ñi theo caùc laõnh tuï thaát theá nhö Cheá Moã (1352-1353), hoaëc ñaàu haøng vôùi soá löôïng ñoâng nhö 340 ngöôøi ñaøn oâng ñaøn baø theo Phan Moã (1448, caùi teân chæ coù nghóa “moät teân phieân naøo ñoù”) “ñöôïc chia cho ôû caùc ñaïo”. Daân Vieät ñi veà phía nam, ngoaøi lí do theo chính saùch nhaø nöôùc hay töï do coøn coù nhöõng ngöôøi bò baét laøm noâ nhö caùc chöùng côù ghi leû teû trong TT vaø daáu veát baïn cheøo buùi toùc treân ñieâu khaéc ôû Bayon. Quyeàn löïc suy suïp ôû Thaêng Long / Ñoâng Kinh, noåi baät laø tröôøng hôïp quaät cöôøng gaây khieáp ñaûm cho vua quan Traàn cuûa Cheá Boàng Nga phaàn nöûa sau theá kæ XIV, cuõng khieán cho nhaø caàm quyeàn ôû ñaáy khoâng vôùi tay tôùi ñöôïc caùc vuøng theo lí thuyeát phaùp lí laø thuoäc veà cuûa mình. Töø xöa, vua Lí ñaùnh Ngheä An vì “khoâng theo giaùo hoaù, ngu baïo laøm caøn...” Trong chuyeän thaùng 11aâl. 1436, trieàu ñình Haäu Leâ cuõng xaùc nhaän vuøng Quaûng Nam, Quaûng Ngaõi ñaõ bò Chieâm chieám laïi... Vaø theá laø ñaùm daân bò keït laïi phaûi chòu ñöïng nhöõng chính saùch khaéc nghieät khoâng phaûi chæ vì döôùi moät chuû quyeàn khaùc chuûng toäc maø vì khaùc caû sinh hoaït, vaên hoaù. Lôøi chieáu haïch toäi chuùa Chaøm ñeå laáy côù tieán quaân naêm 1470 cuûa Leâ Thaùnh Toâng cho thaáy söï khaùc bieät ñoù: “Nhaûm tin phaät quyû döïng thaùp chuøa, bòa ñieàu hoaï phuùc cho doøng gioáng Traø Toaøn ñöôïc sinh soâi. Caám moå thòt laøm khoán khoù daân trôøi, caám naáu röôïu vieäc teá thaàn phaûi boû... Ñaøn oâng ñaøn baø cuûa ta noù baét laøm noâ leä, tuø toäi troán traùnh cuûa ta noù heát thaûy bao dung. Daân löu vong phaûi chuïm chaân maø chòu oan... Ñöùa nguû troï nhaø saép bò ñoát, maïo xöng phong hoaù...” Coù leõ Traø Toaøn vì theo AÁn Giaùo neân caám gieát boø! Hay cuõng coù theå Hoài Giaùo hieän dieän trong daáu veát bia khoaûng 1029-1035, chöõ Arab ôû Phan Rang (Kennth R. Hall, sñd, tr. 183) ñaõ lan roäng neân Traø Toaøn caám gieát heo, caám naáu röôïu? Leâ Thaùnh Toâng khoâng theå hieåu raèng “phong hoaù” maø vua Chaøm naïi ra khoâng phaûi laø “maïo xöng”. Coøn “daân Trôøi” cuûa vua Leâ khoâng phaûi chæ laø nhöõng baäc hieàn löông bò oan khuaát maø cuõng coù nhöõng keû bò coi laø “tuø toäi troán laùnh”, coi nôi queâ goác chaúng phaûi laø “ñaát laønh...” Hoï ôû ñaáy, döôùi quyeàn löïc khaùc taát phaûi caûi bieán, ñoàng hoaù vôùi chuû tröông môùi, ñeå soáng ñöôïc. Cho ñeán khi gioù ñoåi chieàu...

Thaùi ñoä kieâu caêng cuûa söû quan cuõng khoâng che giaáu ñöôïc moät daáu veát bang giao theo nghi leã bình ñaúng laâu daøi. Ñoù laø chuyeän ñi söù naêm 1303 cuûa Ñoaøn Nhöõ Haøi, sau lôøi leõ kieâu ngaïo cuûa Leâ Vaên Höu (1272) ñeán hôn ba möôi naêm: “Tröôùc ñaây, söù nöôùc ta tôùi Chieâm Thaønh ñeàu laïy chuùa Chieâm tröôùc roài sau môùi môû chieáu thö. Ñeán khi Nhöõ Haøi tôùi, lieàn böng ngay chieáu thö ñeå treân aùn vaø noùi vôùi chuùa Chieâm: ‘Töø khi söù thieân trieàu mang chieáu thö cuûa thieân töû sang, xa caùch aùnh saùng laâu ngaøy, nay môû chieáu thö, thöïc nhö troâng thaáy maët thieân töû, toâi phaûi laïy chieáu thö ñaõ roài môùi tuyeân ñoïc sau.’ Roài laäp töùc höôùng vaøo tôø chieáu maø laïy. Luùc aáy chuùa Chieâm ñöùng beân caïnh, laïy theá khoâng khoûi coù chuùt chöa oån, nhöng laáy côù laø laïy chieáu thö thì veà lí laø thuaän, maø söù tieát cuõng khoâng phaûi laø khuaát.” Söû quan keå chuyeän naøy, theâm moät haønh ñoäng “xaïo” cuûa Ñoaøn Nhöõ Haøi ôû beán caûng Thi Naïi, ñeå khen coâng cuûa oâng ta veà vieäc xoaù boû ñöôïc moät leã tieát maø quan-trôøi cho laø khuaát nhuïc. Thöïc ra thì yù nghóa haønh ñoäng cuûa Nhöõ Haøi coù cô sôû khoâng chæ nhaém vaøo chuùa Chieâm maø coøn coù haøm yù cheâ traùch ñoàng lieâu, chöa keå laø chaïm ñeán chuùa cuûa mình nöõa! Bôûi vì nghi leã neáu bò coi laø “khuaát nhuïc” nhö theá sao trieàu ñình khoâng bieát ñeå döïa vaøo öu theá quaân löïc maø ñaøng hoaøng söûa ñoåi laïi phaûi nhôø vaøo moät möu moâ ranh ma cuûa moät anh söù thaàn? Moät phaàn yù nghóa chuyeän keå beân trong cho thaáy thaät ra vaøo thôøi gian ñoù, trieàu ñình Traàn noùi chung vaø Nhöõ Haøi noùi rieâng coøn phaân vaân veà theá thöôïng phong cuûa mình. (Daùn baûng caám ôû Thi Naïi xong roài boû chaïy!) Tröôùc naêm 1303, vieäc söù Vieät laïy vua Chieâm laø bình thöôøng, luùc ñoù vieân söù thaàn khoâng thaéc maéc veà thöù böïc treân tröôùc cuûa hai nöôùc, chæ coi vieäc laïy vua Chaøm cuõng nhö laïy vua Traàn, oâng chuû cuûa mình. Roài qua haønh ñoäng cuûa Nhöõ Haøi, söû quan môùi bieát raèng ngay caû keû thaàn töû Vieät döïa hôi chuû, cuõng coù theå ôû theá ngöôøi-treân, coøn Nhöõ Haøi thì luùc ñoù chæ laøm moät vieäc ranh vaët hôïp vôùi tính kieâu ngaïo cuûa mình, toû loä moät tính chaát gia thaàn thaønh neáp cuûa taäp ñoaøn mình, vì trung thaønh raát möïc vôùi chuû nhaân maø coi thöôøng keû khaùc, theá thoâi.

Moät ñieàu löu yù khaùc laø vaán ñeà ngoân ngöõ söû duïng luùc ñöông thôøi. Nhieàu baèng côù cho thaáy ngoân ngöõ khaùc bieät vì goác gaùc chuûng toäc, khu vöïc chính trò khoâng phaûi laø trôû ngaïi lôùn cho töôùng, daân chaïy qua chaïy laïi phuïc vuï moät chính quyeàn. Phan Ma Loâi vôùi Nguyeãn Noän (1229), Boá Ñoâng troâng coi thaønh Ña Bang cho Hoà Quyù Li, Phan AÁt vôùi Traàn Caûo (1516)... chöùng toû khoâng coù trôû ngaïi cho vieäc chæ huy soá ñoâng ngöôøi döôùi quyeàn. Khoâng phaûi chæ coù Traàn Nhaät Duaät vôùi khaû naêng thieân phuù ña ngoân ngöõ môùi bieát tieáng Chaøm. Khoâng phaûi nhöõng ngöôøi töôùng kia vì phuïc vuï nhaø caàm quyeàn Vieät maø phaûi hoïc tieáng Vieät. Ñieàu ñoù taát nhieân phaûi xaûy ra, nhöng ñaõ coù daáu veát tieáng Chaøm khoâng bò boù goïn trong caùc khu vöïc tuø binh (nhö ta coù theå töôûng töôïng veà moät traïi giam lôùn) maø ñaõ phoå bieán lan traøn ra beân ngoaøi. Ñoù laø caùc leänh caám noùi tieáng Chaøm cuûa Traàn (1374), cuûa Haäu Leâ chöùng toû moät tình traïng bình thöôøng veà giao hoaùn ngoân ngöõ cuûa nhöõng taäp hoïp khaùc nhau soáng gaàn nhau ñaõ phaùt trieån ñeán möùc nhaø caàm quyeàn phaûi tìm caùch ngaên chaën. Ñaây ñoù treân ñaát Ñaïi Vieät, luùc naøo cuõng vaãn coù nhöõng khu vöïc song ngöõ cho caùc taäp hoïp ngöôøi hieåu bieát trong giao tieáp vôùi nhau. Giöõa Chaøm vaø Vieät phaûi coù thoâng ngoân, nhö khi Leâ Thaùnh Toâng vaøo thaønh Chaø Baøn coù Ngoâ Nhaïn, Ñoã Hoaøn. Nhöng ngay caû “cuøng chung noøi gioáng” vaãn phaûi coù moät thöù thoâng ngoân khaùc: Khi Leâ Thaùnh Toâng soaïn Bình Chieâm saùch ñaõ “sôï töôùng só chöa hieåu neân sai Nguyeãn Theá Mó dòch ra quoác ngöõ ñeå nhaéc laïi!”
TRAÄN CHIEÁN 1471, TRÖÔÙC VAØ SAU

Duø baèng nhöõng nhaän ñònh chuû quan naøo ñi nöõa thì traän chieán 1471 cuõng laø moät moác quan troïng trong söï tranh chaáp Chaøm Vieät daãn ñeán söï baïi vong khoâng traùnh khoûi cuûa moät phía. Tröôùc ñoù nhö ñaõ thaáy, moät daûi ñaát töø Hoaønh Sôn vaøo, tuy tieáng laø nhöôøng cho vua Vieät nhöng vaãn laø vuøng tranh chaáp laâu daøi vôùi nhöõng thôøi gian ñoåi chuû chæ nhìn thaáy trong söï laëng yeân hay vaøi doøng heù môû cuûa söû quan. Ngheä An môùi chính laø vuøng bieân cöông, chòu ñöïng khoâng phaûi chæ caùc traän chính thöùc maø caû nhöõng thua thieät laët vaët nhö daân bò ngöôøi Chaøm baét baùn cho Chaân Laïp (1133). Vaø hoï khoâng theå nghe lôøi nhaø nho ngoài ôû cung ñình noùi chuyeän trung trinh, hoï phaûi soáng vôùi thöïc teá neân khi Cheá Boàng Nga laán ra, hoï phaûi chòu tieáng “aên ôû hai loøng”, khoâng theå naøo laøm khaùc vôùi tình hình “daân Taân Bình, Thuaän Hoaù laøm phaûn theo Chieâm”, töøng ra “Ngheä An, Dieãn Chaâu cöôùp cuûa baét ngöôøi” (1380). Chieán tranh choáng Minh vôùi quaân binh qua laïi laøm cho Chieâm Thaønh khoâng giöõ ñöôïc Hoaù Chaâu nhöng coù moät thôøi gian yeân oån laâu daøi, theâm vôùi söï tranh chaáp beân trong cung ñình Ñoâng Kinh, giuùp hoï cuûng coá vuøng phía nam. Chuùng ta nhaéc laïi chuyeän naêm 1436, quan Vieät cuõng nhaän vôùi söù thaàn Chieâm laø vuøng Quaûng Nam Quaûng Ngaõi ñaõ khoâng thuoäc veà hoï. Khi Leâ Thaùnh Toâng phaân traàn vôùi vua Minh, noùi ranh giôùi hai nöôùc laø cöûa bieån Ñeà Gi, töùc laø gaàn thaønh Chaø Baøn, nhöng cuõng coù sô hôû cho thaáy thöïc ra laø haøng traêm caây soá veà phía baéc! Ngay ñeán trong ranh giôùi ñöa ra ñoù (“Nghóa Chaâu” – Quaûng Ngaõi) cuõng laïi khoâng ñuùng trong thöïc teá tranh chieán vì trong laàn taán coâng 1471, Thaùnh Toâng cho quaân ñoå boä ôû moät cöûa bieån Quaûng Ngaõi “ñeå chaën ñöôøng veà cuûa giaëc,” coù nghóa laø quaân Chaøm ñaõ ñoùng treân ñaát Quaûng Nam! Theá maø haõy ñoïc OÂ Chaâu caän luïc cuûa naêm 1555 ñeå thaáy tieán trình bieán ñoåi khoâng theå ñaûo ngöôïc cuûa vuøng Thuaän Quaûng.

Thaát baïi cuûa Traø Toaøn laøm lu môø hình aûnh thaät cuûa oâng. Tuy nhieân, duø chieán tranh chæ ñöôïc nhìn töø moät phía, ta vaãn nhaän ra moät phaàn söï thaät veà phía ñoái nghòch. Ñeå cho vaên quan vieát chieáu maéng moû “ngaäp nguïa hoâi tanh loaøi choù lôïn”, nhöng Leâ Thaùnh Toâng trong luùc ôû theá chieán thaéng vaãn nhaän ra vò theá cuûa keû thuø ñeå la raày caáp döôùi: “Ñöa ngöôøi ta ñi thong thaû thoâi, ngöôøi ta laø vua cuûa moät nöôùc...” Löïc löôïng keû ñòch, theo lôøi chieáu: “... ñaõ raát ñoâng, nöông choán Coå Luyõ nhö hang caày, caäy thaønh Chaø Baøn nhö oå kieán... xöng böøa laø cha chuù, goïi ñöùc vua ta laø chaùu con... nhaän lieàu laø trôøi phaät, coi nöôùc Vieät ta laø toâi tôù...” Cuï theå, baäc “cha chuù” ñoù ñaõ “töï toân laø Hoaøng ñeá nöôùc Nam”, ñaõ “cöôùp Hoaù Chaâu”, ñaõ tung caû nhöõng cuoäc vaän ñoäng ngoaïi giao: “... xieåm nònh vôùi Yeân Kinh vu caùo ta ñieàu ñoäng binh só muoân ngöôøi, saép thoân tính coõi bôø trieàu Baéc... cöôùp maát leã coáng ngoïc vaøng... tranh maát gioáng voi caùi traéng (ñem coáng Minh).” Giaän laø phaûi, bôûi vì vua Minh “haïch hoûi maáy laàn”, Thaùnh Toâng cho vieát bieåu phaân traàn, bò baét buoäc phaûi coù lôøi leõ co ruùm nònh bôï, khaùc haún luùc ngheânh ngang vôùi keû thuø: “Thaàn töø ñöôïc phong ñeán nay ñeâm ngaøy kính sôï, thöôøng lo giöõ gìn ñaát ñai vaø nhaân daân cuûa trieàu ñình, ñaâu daùm laáy cuûa khoâng phaûi laøm cuûa mình, traùi lôøi boäi nghóa, chuoác laáy quôû traùch...”

Nhöng ñuùng laø Traø Toaøn khoâng may gaëp trieàu Leâ ñeán hoài oån ñònh, khí theá quaân töôùng thôøi choáng Minh vaãn chöa taøn. Vaø oâng vua Ñaïi Vieät cuõng caàn moät chieán thaéng ñeå cuûng coá uy theá cuûa mình qua nhöõng cuoäc giaønh giaät quyeàn chính thoáng noäi boä. Theá laø coù nhöõng cuoäc chuaån bò chinh phaït vôùi vieäc tuyeån quaân, taäp luyeän, tuyeân caùo trong ngoaøi.

Söû quan vieát: “Ngaøy... ngöï giaù khôûi haønh, trôøi möa nhoû gioù baác. Tö thieân giaùm Taï Khaéc Haûi taâu raèng ‘Möa laø möa nhuaàn quaân, gioù töø phöông baéc laø gioù hoaø...’” Chaúng phaûi ñôïi söû quan ghi theâm: “Ñoù laø ghi söï thöïc.” Khoâng phaûi ñôïi ñeán chieán tranh Nguyeãn Taây Sôn môùi thaáy quy luaät gioù muøa trong vieäc chuyeån quaân. Noùi chung trong vuøng, gioù muøa ñoâng baéc thoåi töø thaùng möôøi ta ñeán thaùng ba, gioù muøa taây nam thoåi töø thaùng naêm ñeán thaùng chín, uoán theo hình daïng bôø bieån mieàn Trung thaønh gioù ñoâng nam (gioù noàm), khoaûng giöõa laø thôøi laëng yeân hoaëc gioù noàm nheï (ñoâng ñoâng nam), thôøi gian lí töôûng cho nhöõng chuyeán vöôït bieân vöøa qua. Chieán tranh Chieâm Vieät phaàn lôùn ñaõ theo quy luaät thôøi tieát aáy. Naêm 1044, Lí Thaùi Toâng daãn quaân ñi thaùng gieâng, thaùng 8 veà; naêm 1069 Lí Thaùnh Toâng ñi thaùng 2, veà thaùng 6. Traàn Dueä Toâng toång duyeät quaân thuyû boä töø thaùng 10, nhöng daãn quaân ñi thaùng 12 (ñaàu 1377). Caùc cuoäc haønh quaân cuûa Cheá Boàng Nga phöùc taïp hôn vì öu theá cuûa quaân Chieâm khieán hoï coù luùc ñaõ coù maët saùt Thaêng Long, ñöôøng chuyeån quaân gaàn, vaø laø quaân boä, tuy nhieân cuõng coù daáu hieäu thöôøng theo quy luaät gioù muøa: cöôùp Thaêng Long 1377, 1378 laø vaøo muøa haï, naêm 1383 ñaùnh phía taây Thaêng Long trong muøa thu nhöng muøa ñoâng thì ruùt quaân veà. Taát nhieân coù nhöõng yeáu toá khaùc khieán moät cuoäc haønh quaân thaát baïi nhöng roõ raøng gioù muøa coù taùc ñoäng ñaùng keå. Naêm 1353, quaân boä cuûa Traàn ñeán Coå Luyõ nhöng “quaân thuyû chôû löông gaëp trôû ngaïi, (quaân boä) laïi trôû veà”, söû quan khoâng noùi theâm nhöng chuùng ta bieát vì ñoù laø thaùng 6, muøa gioù nam ngöôïc. Traän ñaùnh Chieâm döôùi ñôøi Leâ Thaùi Toâng, chæ thaáy caùc leänh ñi ñaùnh naêm 1444, 1445 maø khoâng thaáy ngöôøi, ñeán naêm 1446 môùi coù quaân ôû ñaát ñòch, chæ vì hai naêm tröôùc leänh ra vaøo muøa haï ngöôïc gioù, coøn naêm sau cuøng thì quaân ñi vaøo muøa xuaân gioù baác. Naêm 1166, coù quaân “phong thuyû” cöôùp chaâu OÂ, Lí ñöôïc giaûi thích laø “quaân ma thuaät cuûa thaày taêng,” thaùng 3 ñöôïc ghi nhaän laø luùc chuyeån muøa, sao khoâng nghó giaûn dò ñoù laø “quaân (theo) gioù soùng” tieán ra? Taát nhieân soùng gioù, baõo taùp vaãn laø ñieàu baát thöôøng maø kó thuaät ñi bieån ngaøy xöa chöa vöôït qua ñöôïc khieán ngöôøi ta phaûi caàu cöùu ñeán nhöõng theá löïc thieâng lieâng: Lí Thaùi Toå qua cöûa Bieän, caàu thaàn ôû ñaáy, ñoã loãi cho daân chaâu Dieãn, Traàn Dueä Toâng hi sinh moät cung nhaân cho soùng bieån, chaéc laø do vieân quan naøo ñaõ bieát chuyeän ñoøi hoûi cuûa Caøn Long Chuùa Xöù Nöông Nöông Thieân Y A Na!

Coù hai ñieàu ñaùng löu yù theâm veà cuoäc chieán. Ñoù laø vaán ñeà löông thaûo, moät ñieàu hieám khi nhaéc ñeán trong chieán traän ngaøy xöa tuy cuõng ñaõ ñöôïc noùi qua döôùi ñôøi Hoà. ÔÛ ñaây chuùng ta bieát chi tieát löông quaân laø gaïo naáu chín caû voû. Thaùnh Toâng hoûi ngöôøi vaän löông laø Nguyeãn Vaên Chaát (taùc giaû môû maøn chaép ñuoâi cho oâng Thaùnh Gioùng trong Vieät ñieän u linh taäp) veà thôøi gian söû duïng hieäu quaû, thì ñöôïc traû lôøi “ít nhaát laø 26 naêm”. Quan chöùc coù traùch nhieäm tính theo thöïc teá kieåm nghieäm laøm oâng vua thaáy lôõ ñaø (ñoaùn chæ coù “möôøi naêm”) neân chöõa theïn: “Ñoù laø haïng toát, vaäy neân cho giôùi haïn 10 naêm laø khoûi baän taâm ñeán chuyeän moác muïc.” Traän ñaùnh Boàn Man 1469 söû duïng gaïo naáu chín töø 26 naêm tröôùc maø moác muïc thì Thaùnh Toâng caàm quaân luùc ñoù chaéc ñaõ cheùm ñaàu oâng quan cheùp söû, khieán oâng khoâng theå laøm söù thaàn ñi Minh nöõa roài!

Ñieàu thöù hai ñaùng noùi laø traän chieán thaät döõ doäi vôùi soá ngöôøi cheát, soá tuø binh ñöôïc neâu ra nhöng laïi cho thaáy Thaùnh Toâng khoâng coù toan tính chieám theâm ñaát ñai. Traän ñaùnh chæ xaûy ra chung quanh thaønh Chaø Baøn, trong moät hai ngaøy, vaø vua chæ ôû laïi coù moät ngaøy maø thoâi. Ñieàu ñoù giuùp ta hieåu ñöôïc nhöõng chuyeän xaûy ra theâm treân ñaát Traø Toaøn nhö seõ noùi sau. Treân ñaát chieám laïi thuoäc Quaûng Nam Quaûng Ngaõi, Thaùnh Toâng caét ngöôøi canh giöõ nhöng phaûi ñaët theâm ngöôøi ñaàu haøng cho coù chuùt danh vò baûn xöù. Coù theå hieåu traän chieán thaéng ñaõ ñem laïi uy danh trong ngoaøi cho Leâ Thaùnh Toâng hôn laø vieäc môû mang ñaát ñai. “Vua ñaõ deïp ñöôïc Chieâm Thaønh, uy thanh chaán ñoäng khaép choán, cho neân caùc nöôùc phieân thuoäc ôû phía taây ñeàu laät ñaät keû tröôùc ngöôøi sau tranh nhau ñeán coáng.” Uy theá caù nhaân ñoù laø cô sôû cho vieäc caûi caùch saâu roäng xoaù boû tính chaát thoå haøo Lam Sôn ñoàng thôøi vöøa ñeø beïp vöøa xoa dòu nhoùm quan laïi Ñoâng Kinh ñeå ñöa hoï nhaø vua leân toät ñænh quyeàn löïc ngay treân ñaát coøn xa laï moät phaàn. Taàm möùc to lôùn cuûa caûi caùch daãn ñeán phaûn öùng coù theå löôøng theo möùc ñe doaï cuûa lôøi Duï thaùng 9aâl. 1471 : “Keû naøo laø con chaùu ta... phaûi kính caån duy trì vaø thöïc hieän, khoâng ñöôïc caäy mình laø thoâng minh roài ñem so vôùi trieàu tröôùc maø söûa ñoåi laïi... Keû naøo daùm daãn böøa quy cheá cuõ maø baøn caøn moät quan naøo, thay ñoåi moät chöùc naøo, chính laø keû beà toâi gian nghòch, laøm loaïn pheùp nöôùc, phaûi xöû töû vöùt xaùc ra chôï khoâng thöông xoùt, coøn gia thuoäc noù phaûi ñaøy ñi nôi xa ñeå toû roõ toäi keû laøm toâi baát trung...” Vieân quan naøo chaáp buùt cho lôøi Duï naøy haún laø nhôù (hay ñöôïc Thaùnh Toâng nhaéc) ñeå laëp laïi caùc nhoùm töø cuûa Lí Tö môùm cho Taàn Thuyû Hoaøng veà vieäc caûi caùch daãn ñeán chuyeän Phaàn thö khanh nho: “Keû naøo daùm daãn böøa quy cheá cuõ... phaûi xöû töû vöùt xaùc ra chôï... gia thuoäc noù phaûi ñaøy ñi nôi xa!” Phía Leâ cuõng khoâng phaûi chæ laø lôøi ñe doaï suoâng. Naêm 1485, Leâ Thaùnh Toâng gieát Traàn Phong, ngöôøi töøng daïy oâng luùc chöa leân ngoâi vaø ñang laø thaày daïy con oâng, chæ vì Phong baûo oâng “ñaët quan hieäu cuûa nhaø Minh ... laøm traùi thoâng cheá cuûa quoác trieàu”. OÂng gaàm leân: “Phong laø teân phaûn quoác, ai laø keû giô caøng boï ngöïa beânh noù, haõy töï thuù cho ta bieát!” Chaúng traùch Ngoâ Só Lieân ñaõ nöông theo ñaø quyeàn löïc maø ñem moät oâng tuø tröôûng ngoaøi ñoàng baèng, gioáng vôùi oâng phuï ñaïo Leâ, vaøo laøm toå nöôùc Vieät! Roài ñeán oâng vua con tieáp theo (Hieán Toâng) cuõng thaáy “khoâng coù vieäc gì phaûi baøy ñaët, chæ (caàn) tuaân giöõ pheùp cuõ... ñeå toû roõ coâng ñöùc cuûa oâng cha maø thoâi”.

Ai laøm vua ôû Chaø Baøn sau khi Thaùnh Toâng ruùt quaân? Tôø trình naêm 1474 cuûa Leâ daâng cho vua Minh coù theâm nhöõng chi tieát phöùc taïp, ít ra laø vaøi naêm sau traän chieán. Taát nhieân söï vieäc baùo caùo thì phaûi vaën veïo ñem lôïi cho phe mình nhöng teân ngöôøi, teân ñaát laø ñieàu khoâng theå bòa khieán ta nhaän ra moät chuùt tình hình vaø nhaân vaät ôû Chaø Baøn luùc ñoù maø khoâng theå tìm taøi lieäu nôi naøo khaùc caû. Tieác raèng baûn dòch Lòch trieàu... cuûa Haø Noäi khoâng coù chöõ Haùn keøm theo neân suy ñoaùn theâm moät phaàn haïn cheá.

Thaùnh Toâng baùo caùo vôùi Minh raèng khoâng phaûi oâng maø laø Traø Toaïi gieát Traø Toaøn hoài thaùng 3aâl.(1471) sau khi quaân Leâ ruùt ñi, roài ñeán ñaàu naêm sau thì cho ngöôøi lieân laïc hoaø giaûi vôùi Leâ ñeå mong ñöôïc giaønh quyeàn chính thoáng. Nhöng söû Nguyeãn cho bieát theâm Thaùnh Toâng ñaõ sai Leâ Nieäm baét Traø Toaïi ñem veà giam ñeán cheát 30 naêm sau. Ñoù laø chuyeän cuoái naêm 1471 nhöng TT khoâng neâu teân töôùng caàm quaân. Vaäy laø coù chuyeän Traø Toaïi keá tuïc Traø Toaøn trong vaøi thaùng. Sau oâng kia laø loaïn vì cuõng tôø taâu treân cho bieát coù ñeán 18 ngöôøi tranh quyeàn maø Leâ chæ keå teân vaøi ngöôøi coù lieân heä ñeán vuï vieäc thoâi. Sau naøy khi nghe lôøi Minh baûo phaûi traû laïi soá ngöôøi Chaøm bò baét (741 ngöôøi), Leâ ñoå thöøa laø hoï bò caùc tay thoå haøo kia baét, coøn Traø Toaïi thì bò Traø Chaát Ñaøi Lai gieát roài dôøi kinh ñoâ ñeán Thaåm Trì (moät nôi gaàn ñaàm ao, baøu nöôùc lieân quan ñeán vieäc theà boài?) Leâ xaùc nhaän cuõng coù can thieäp vaøo vuï tranh giaønh veà sau vì coù teân quan Leâ bò gieát theo vôùi chuùa Chaøm môùi. Sau ñoù theâm teân 2 ngöôøi laøm chuû ngoâi vua Chieâm Thaønh, khoâng coù ai laø Boá Trì Trì caû. ÔÛ ñaây cuõng coù nhaéc ñeán teân xöù “ngöôøi Man” Quy Boä Baûo Boä tieáp giaùp vôùi phía nam Chieâm Thaønh maø lieân heä hai beân cuõng khoâng maáy gì toát ñeïp. Möôøi taùm ngöôøi tranh quyeàn kia ñaõ coù chuyeän tranh chaáp vôùi Leâ, töøng gieát quan Leâ (Traàn Chöûng) thì haún phaûi laø ôû bieân giôùi phía baéc giaùp vôùi Chaø Baøn. Nöôùc Quy Boä Baûo Boä (laïi phaûi nhôø moät oâng Chaøm chuyeån aâm ñeå hieåu nghóa), nöôùc ñoù ôû phía nam ñaát cuûa Traø Chaát Ñaøi Lai, thöôøng ñem quaân cöôùp cuûa, baét ngöôøi Chaøm. Coù theå ñoù laø vuøng Nha Trang ngaøy nay, vì cho maõi ñeán nhöõng naêm 30 cuûa theá kæ XX coøn thaáy nhöõng ngöôøi thieåu soá soùt laïi ngay döôùi vuøng bieån maø daân chuùng trong vuøng goïi laø ngöôøi (Moïi) Haï (Thaàn ngöôøi vaø ñaát Vieät, tr. 271, 273, chuù soá 9, 28.) Vaø do ñoù suy ra, vuøng Traø Chaát Ñaøi Lai caàm quyeàn trong khoaûng sau 1471 tröôùc 1474 laø ôû vuøng Phuù Yeân, nôi hai ba ngöôøi tranh chaáp giaønh quyeàn, “lieàn naêm luït haïn... daân chuùng bò Baûo Boä baét... bò caùc ngöôøi Man baét.”

Sau traän chieán, söû quan ghi moät ñoaïn giaûn dò gaây keát luaän hoà ñoà cho ngöôøi sau. Theo ñoù, töôùng cuûa Traø Toaøn laø Boá Trì Trì chaïy ñeán Phan Rang xöng laø keû keá nghieäp Chieâm Thaønh. Thaùnh Toâng phong vöông cho oâng ta, ñoàng thôøi phong cho chuû hai nöôùc Hoa Anh vaø Nam Baøn. Boá Trì Trì ñöôïc moät phaàn naêm cuûa nöôùc cuõ; con soá 5 naøy hôi phuø hôïp vôùi söû quan Nguyeãn daãn Minh söû noùi Leâ “laäp chaùu vua tröôùc laø Trai A Ma Phaát Am laøm vua, laáy ñaát ôû 5 nôi thuoäïc bieân giôùi phía nam... töø Bang Ñoâ Long ñeán gaàn Chaân Laïp cho ôû”. Nhö theá Boá Trì Trì töông ñöông vôùi Trai A Ma Phaát Am. Hai nöôùc kia tuy khoâng noùi roõ laø cuûa ngöôøi Chaøm nhöng chung nguï yù, bôûi vì caùch phong ñoàng thôøi treân laø “ñeå raøng buoäc”. Vaäy thì chi li ra maø noùi thì ngay vôùi vaøi doøng treân, khoâng ai daùm baûo laø Chieâm Thaønh ñaõ bò maát nöôùc töø sau 1471 trong khi ngöôøi ta ñaõ ghi roõ veà Boá Trì Trì nhö vaäy. Hai naêm sau traän chieán, söû quan ghi theâm hai vieäc: Thaùnh Toâng ñaët teân cho “ngöôøi Chieâm vaø ngöôøi Man” vaø caám quan vieân khoâng ñöôïc giaáu chöùa ngöôøi Chieâm. Nhöng ñoù chæ laø vieäc oån ñònh beân trong phaàn ñaát cuûa mình. Naêm 1509 söû quan nhaéc laïi chuyeän cuõ baét Traø Toaïi, vì ngöôøi con (Traø Phuùc) vaøo thôøi Hieán Toâng (1498-1504) ñaõ troán veà Chieâm Thaønh laäp cô sôû vöông trieàu trôû laïi, chuyeän ñoù laø caùi ñuoâi cuûa söï vieäc 1471, daãn theâm ñeán nhöõng tranh giaønh thanh toaùn noäi boä laøm oâng vua Leâ maát cô nghieäp. Chuùng ta khoâng roõ Traø Phuùc vaø ngöôøi con oâng ta veà ñaát Chaøm daâng thö khieáu naïi vôùi nhaø Minh laø töø ñòa phaän naøo. Traø Phuùc noái tieáp Boá Trì Trì? Hay chính laø ngöôøi maø Minh söû goïi laø Coå Lai ñaõ gieát Phaát Am? Khoâng theå naøo bieát ñöôïc.

Nhö vaäy chuyeän ba nöôùc phaân chia phaàn ñaát Chieâm Thaønh coøn laïi laø nhieàu naêm sau 1474. Söû quan laøm vieäc toång hôïp coù caàn ghi veà tôø bieåu kia thì chæ moät doøng “Muøa ñoâng thaùng möôøi, sai söù sang Minh phaân traàn... boïn Nghieân Nhaân Thoï, Nguyeãn Ñình Mó taâu vieäc Chieâm Thaønh tan vôõ quaáy nhieãu bieân giôùi” laø ñuû. Ñoaïn cuoái cuûa cuoäc tranh chaáp ñeán hoài ñoù laø Leâ Vaên Xuaát (trong tôø bieåu, chaéc laø chæ Leâ Nieäm) ñaõ ñaùnh tan theá löïc vua Chaøm, baét ngöôøi (741 ngöôøi keå treân) cho neân hai naêm sau (1474) ñaõ coù leänh ñaøy nhöõng ngöôøi bò toäi “ñaøy chaâu xa” hay “ñöôïc tha toäi cheát” vaøo Hoaøi Nhôn, ñaát Bình Ñònh ngaøy nay. Bieân giôùi phía nam luùc naøy roõ laø khoâng quaù ñeøo Cuø Moâng vì haún vôùi söï haïch hoûi gay gaét cuûa Minh, Leâ Thaùnh Toâng ñaõ phaûi traû laïi ngöôøi thì khoâng daùm laán xa hôn. Cho neân laïi cuõng vì tính chaát ghi toång hôïp, vaø söï kieän Chieâm Thaønh khoâng coøn laø ñieàu ñaùng quan taâm nöõa, neân söû quan chæ toùm löôïc tình hình chung cuûa Chieâm Thaønh nhö ta ñaõ thaáy. Roài caøng veà sau, phaàn phía nam Thuaän Hoaù söû quan khoâng cheùp nöõa vì hoï phaûi quan taâm ñeán nhöõng bieán chuyeån ngay treân vuøng ñaát cuûa Leâ, phaàn kia thuoäc veà moät quyeàn bính khaùc, hoï khoâng theå naøo coù thoâng tin xa hôn. Tieán chieám Phuù Yeân vaø baønh tröôùng xa hôn laø vieäc cuûa Nguyeãn Hoaøng vaø con chaùu oâng.

Nöôùc môùi cuûa Chieâm Thaønh ñöôïc söû quan xaùc nhaän laø ôû ñaát Ninh, Bình Thuaän ngaøy nay. Hoï khoâng neâu vò trí Hoa Anh, Nam Baøn neân ngöôøi sau phaûi ñoaùn ra. Söû quan Nguyeãn haún theo Leâ Quyù Ñoân, ngöôøi cho Nam Baøn laø vuøng ñöôïc coi laø cuûa Thuyû Xaù, Hoaû Xaù töùc vuøng trung Taây Nguyeân ngaøy nay, coøn Hoa Anh thì khoâng noùi tôùi neân Phan Huy Chuù khoâng bieát. Ngöôøi chuù daãn saùch TT dòch thì ñoaùn theâm Hoa Anh laø vuøng Phuù Yeân Khaùnh Hoaø (deã hieåu, bôûi vì chæ coøn choã naøy laø troáng treân baûn ñoà maø thoâi!) Coù leõ phaûi noùi ngöôïc laïi. Chuùng ta bieát hai teân ñaát kia khoâng phaûi laø teân Chaøm phieân aâm ra maø laø cuûa quan chöùc Vieät, theo aâm Haùn Vieät, bieåu dieãn taâm yù cuûa ngöôøi ñaët teân, cho neân caùch giaûi thích phaûi theo ñöôøng höôùng ñoù. Ngöôøi xöa, trong töông quan “quoác gia” thì coi Chieâm Thaønh laø ôû phía taây cuûa nöôùc mình, nhöng beân trong vaãn phaân bieät ñöôïc ñoâng taây nam baéc: xöù Ñoâng, xöù Ñoaøi, Kinh Baéc, Sôn Nam. Thuyû Xaù, Hoaû Xaù tuy laø hôi leäch nam vôùi Bình Ñònh ngaøy nay (taây Phuù Yeân) nhöng vaãn laø thuoäc röøng nuùi phía taây, coù ñöôøng thoâng thöông töø Bình Ñònh neân ñaàu theá kæ XX (1-4-1904), coâng söù Odend’hal leân thaùm hieåm, vì toø moø ñoøi xem kieám vua Löûa maø bò ngöôøi Jarai gieát cheát. Cho neân Nam Baøn khoâng theå laø ôû phía taây phuû Hoaøi Nhôn cuûa phaàn ñaát Ñaïi Vieät taïi choã ñöôïc, noù phaûi ôû phía nam! Duø chuùng ta coù phaân vaân veà nghóa chöõ “baøn” trong Nam Baøn nhö theá naøo ñi nöõa nhöng oâng quan Leâ naøo ñoù ñaõ ñaët höôùng ñòa lí cho teân ñaát thì cuõng phaûi caên cöù treân theá ñöùng cuûa mình, nghóa laø teân ñaát môùi ñoù phaûi ôû phía nam phuû Hoaøi Nhôn cuûa ñöông thôøi. ÔÛ Phuù Yeân coøn coù caùc ñòa ñieåm Baøn Nham, Baøn Thaïch, tuy chöõ Haùn vieát khaùc nhau, nhöng tieáng Vieät cuõng laø moät, noùi veà ñaát ñaù thì gheùp boä thaïch vaøo, noùi veà daân chuùng cho laø thaáp keùm thì gheùp boä truøng vaøo cho Nam Baøn! Leâ Taéc coù giöõ laïi moät taøi lieäu hieám hoi veà tôø bieåu chuùa Chieâm Thaønh daâng leân vua Toáng, töï haï mình, nhaéc ñeán moät nöôùc Baøn Moäc coáng ca khuùc cho nhaø Haùn, caùi teân Baøn Moäc laïi cuõng chæ moät ñòa danh töông truyeàn laø xöù cuûa Thaàn Traø, Uaát Luyõ, nhöõng oâng thaàn döõ daèn goác AÁn! Chöõ baøn naøy coù khi laïi duøng nhö chöõ baøn cuûa thaønh Chaø Baøn nöõa. Ngöôøi sính chöõ nho ôû Bình Ñònh ngaøy xöa vaãn duøng chöõ Baøn Thaønh, Coå Baøn Thaønh ñeå chæ xöù cuûa mình (maát chöõ Chaø). Nam Baøn bieát ñaâu chaúng laø “Chaø Baøn / Baøn Moäc ôû phía nam”, nôi naêm 1474 Thaùnh Toâng ñaõ bieát coù nhoùm Chaøm ñang tranh chaáp vaø “ngöôøi Man” Quy Boä Baûo Boä? Cho neân cuõng giaûi thích theo taâm yù ñoù maø ta coù theå cho Hoa Anh laø ôû vuøng Taây Nguyeân vì hai chöõ naøy coù yù nghóa nhöõng bieåu tröng veõ mình, côø xí giaùo maùc. Chuyeän Thuyû Xaù Hoaû Xaù laø cuûa thôøi chuùa Nguyeãn, ngöôøi Leâ sô khoâng bieát, Leâ Quyù Ñoân ghi chuyeän ôû Ñaøng Trong thì cuõng ñaõ caùch xa ñôøi, söï vieäc do ngöôøi taïi choã daãn chöùng cuõng vì söï caùch bieät thôøi gian ñeán hai theá kæ maø coù theå thaønh sô hôû giuùp ta chen vaøo moät chuùt laäp luaän rieâng.

Coøn laïi laø nöôùc Chieâm Thaønh cuûa Boá Trì Trì vôùi moät doøng ngaén nguûi cuûa söû quan. Leõ taát nhieân khoâng neân cho raèng Chieâm Thaønh ñaõ bò tieâu dieät haún. Chuùng côù laø nhöõng thaùp, nhöõng coâng trình möông ñaäp coøn laïi. Ngaøy nay ngöôøi ta khai thaùc theâm caùc taøi lieäu chöõ vieát cuûa chính caùc vöông trieàu ôû vuøng naøy, nhöõng taøi lieäu ngoaïi quoác laâu nay naèm trong caùc thö vieän khoâng ai ngoù ngaøng tôùi. Chuùng toâi cuõng coù haân haïnh töøng nhaéc nhôû laø khoâng neân coi thöôøng tính chaát söû lieäu trong Bieân nieân söû Chaøm phaùt hieän ôû Bình Thuaän, nhôø ôû moät ñoái chieáu nhoû (Thaàn, ngöôøi vaø ñaát Vieät, tr. 211, chuù soá 15) tuy khoâng theå ñi xa hôn vì khoâng phaûi thuoäc khaû naêng cuûa mình. Tuy nhieân cuõng khoâng neân môû roäng nhaän ñònh veà söï soáng beàn dai cuûa phaàn Chaøm coøn laïi ñoù, cuõng nhö coù aån yù noùi ñeán moät söï “ñoaøn keát Chaøm Thöôïng” trong taäp hoïp caùc nöôùc Chaøm xöa. Ñoù laø nhaän ñònh mang caûm tính töø nhieàu nguyeân côù cuûa ngöôøi thôøi nay. Chöùng côù coù bia Chaøm ôû Haï Laøo, cuõng nhö coù thaùp coøn laïi treân Taây Nguyeân khoâng chöùng minh ñöôïc nhöõng lieân heä tình caûm khoâng thay ñoåi cuûa caùc toäc ñoaøn; noù chæ cho thaáy möùc ñoä phaùt trieån cuûa moät quyeàn löïc maø thoâi. Moät taäp ñoaøn caàm quyeàn töï cho mình laø vaên minh, laø chính thoáng, coi ngöôøi choáng ñoái mình laø moïi, laø nguî cuõng laø ñieàu thöôøng tình. Cho neân oâng vua Harivarman I khaéc treân bia Mó Sôn goïi “Kirata” (maùn moïi) ñeå chæ caû nhöõng ngöôøi Chaøm, nhöõng ngöôøi Thöôïng thuoäc phe oâng hoaøng Varicaraya, (anh) em vôï choáng mình (Proceedings... tr. 48) thì cuõng gioáng nhö nhaø Lí goïi con chaùu Ñinh Tieân Hoaøng laø Man Laõo vaäy. Coù vua Chaøm laø goác Chru, goác Rhadeù cuõng gioáng nhö Vieät coù hai oâng vua Leâ Trung Toâng, Leâ Ngoaï Trieàu maø söû quan traùnh neù thoâi. Cheá Ña Da, con Huyeàn Traân, coøn ôû laïi Chieâm Thaønh chaéc cuõng tham gia vaøo vieäc “choù lôïn” ñeå Leâ Thaùnh Toâng maéng chöûi vaäy. Trong söï phaùt trieån quyeàn löïc, hoân nhaân dò chuûng laø moät yeáu toá quan troïng ñeå tìm theâm vaây caùnh. Cheá Maân laáy vôï ngöôøi Java thì cuõng nhö laáy Huyeàn Traân, cuøng moät yù nghó nhö Traàn Nhaân Toâng khi chòu gaû con. Khaùc vôùi trieàu thaàn cuûa oâng mau queân sau côn hoaïn naïn Nguyeân Moâng, Nhaân Toâng khoâng mang moät noãi hôïm hónh naøo trong haønh ñoäng ñoù caû.* Coù ñieàu trong theá lôïi duïng laãn nhau ñoù, keát quaû coù khaùc nhau laø chæ bôûi töông quan quyeàn löïc ñoåi khaùc maø thoâi. Cheá Maân cheát, Traàn baét caû meï laãn con veà, con cuûa coâng chuùa Java goác gaùc xa xoâi dieäu vôïi, phaûi ôû laïi tranh giaønh quyeàn bính. Tuø binh cuûa chuùa Nguyeãn, Po Romeù, con moät baø Chru, laáy moät baø Rhadeù, coù con noái nghieäp truyeàn doøng ôû Chieâm Thaønh, laø naèm trong tröôøng hôïp khoâng coù oâng chuû buoân Rhadeù, Chru naøo ñuû söùc baét con chaùu caû. Leâ Ngoaï Trieàu maø coøn soáng theâm haún laïi ñem quaân ñaùnh thaønh Phaät Theä nhö oâng ta ñaõ chuaån bò. Duø sao thì thöïc teá cuûa nhöõng cuoäc hoân nhaân kia cuõng chöùng toû moái lieân keát (chöù khoâng phaûi ñoaøn keát) Chaøm Thöôïng ñaõ laø moät trong nhöõng yeáu toá ñeå nöôùc Chieâm Thaønh khoâng tan raõ sau naêm 1471. Ngaøy nay Maët traän FULRO, nöôùc DEGA trong döï töôûng, coù caùc nhaân vaät Chaøm Thöôïng lieân keát laø chuyeän cuûa thöïc teá baây giôø, laø tuyeân truyeàn cuûa ngöôøi laøm chính trò möôïn “baøi hoïc lòch söû” chöù khoâng phaûi laø chuyeän truøng laép lòch söû.

Nöôùc Chieâm Thaønh ñöôïc yeân moät luùc vì veà sau Leâ Thaùnh Toâng baän taâm veà phía taây, tieáp theo laø thôøi kì tan raõ, tranh giaønh quyeàn bính treân ñaát Ñaïi Vieät. Ñoù laø moät thôøi gian daøi ñaùng neå, cöùu cho Chieâm Thaønh: hôn moät theá kæ. Thoùi quen coù giaûi ñaùp saün (taøi lieäu TT) khieán phaùt sinh yù nghó nöôùc Chaøm bò tieâu dieät sôùm kia. Caùc quan bieân cöông lo giöõ mình, maõi ñeán khi Nguyeãn Hoaøng vaøo nam laàn thöù hai (1600) vôùi yù ñònh döùt khoaùt li khai, môùi tieáp tuïc tieán trình xaâm laán baét ñaàu naêm 1602. Roài Nguyeãn laïi coøn phaûi lo ñoái phoù vôùi Trònh ñeå giöõ yeân phaàn ñaát cuûa mình. Khoâng coù quyeàn bính yeåm trôï, ñaùm löu daân Thuaän Quaûng khoâng theå xaâm nhaäp vaøo vuøng ngöôøi Chaøm ñöôïc. Laø noâng daân, hoï ñi voøng caùc muõi ñaát ñeå vaøo Ñoàng Nai hay ñi xa hôn. Laø ngö daân, hoï chæ coù theå truï laïi ôû vuøng bieån. Ta thaáy hieän nay coù teân cöûa Duoàng ôû Tuy Phong (Bình Thuaän). Teân Duoàng chæ ngöôøi Vieät haún laø cuûa daân Chaøm ñaët cho, thôøi gian coù teân laø luùc ñoàng thôøi coù hai taäp ñoaøn ngöôøi soáng, troâng thaáy nhau. Taát nhieân laø söû Nguyeãn coù cheùp theâm veà nhöõng vieäc ñaùnh chieám trong theá kæ XVII. Cuoäc chieán 1653 laø ñaùnh Baø Taám laán Phuù Yeân. Heát chieán tranh vôùi Trònh (1672), Nguyeãn môùi vaøo ñaùnh Baø Tranh (1691), saùp nhaäp ñöôïc vaøi thaùng laïi phaûi traû vöông quoác veà cho ngöôøi Chaøm. Nhöng söï chaám döùt nöôùc Chieâm Thaønh sôùm hôn laø do cuoäc chieán Nguyeãn Taây Sôn vaø haäu quaû cuûa noù. Chieán tranh treân boä mang quaân binh chaø qua xaùt laïi ñeå khoâng coøn moät chính quyeàn nhoû nhoi naøo treân ñoù coù theå ñöùng ngoaøi söï choïn löïa phe phaùi: Ngöôøi keá tuïc vöông trieàu cuõ teân Taù ñöôïc Nguyeãn phong Chöôûng cô phaûi theo keû maïnh thôøi gian tröôùc neân thua trong thôøi gian sau, ñeå nhöõng ngöôøi theo Nguyeãn AÙnh ñöôïc boác leân treân saân khaáu lòch söû. Vaø söï suïp ñoå döùt khoaùt laø döôùi trieàu Minh Maïng cuûa nhaø Nguyeãn thoáng nhaát, oâng vua muoán toùm thaâu quyeàn haønh leân ñeán böïc cao nhaát, oâng vua khoâng sôï vöôùng víu vì chöõ Hieáu, ñaõ ñoåi teân nöôùc Vieät Nam cuûa oâng cha môùi ñaët ra, thaønh Ñaïi Nam.

Moät vaán ñeà khaùc ñaët theâm cho nieân ñieåm 1471 laø töø nhöõng phaùt hieän khaûo coå hoïc gaàn ñaây treân ñaát Bình Ñònh. ÔÛ ñaây, trong thaäp nieân 90 cuûa theá kæ XX ñaõ phaùt hieän nhöõng loø nung saûn xuaát nhöõng loaïi goám mang giaù trò cao maø ngöôøi ta töôûng laø khoâng theå coù töø ñòa phöông naøy ñöôïc. (Yogi Aoyagi, “Production and Trade of Champa Ceramics in the 15th Century” trong Commerce.., pp. 91-100.) Nhaø nghieân cöùu cho raèng loaïi goám Goø Saønh noùi treân saûn xuaát trong ñòa phaän nöôùc Chieâm Thaønh, rieâng bieät laø ôû vuøng Vijaya töø theá kæ XI ñeán theá kæ XIV döôùi aûnh höôûng goám Trung Quoác, neáu khoâng laø chính do ngöôøi Hoa laøm ra. Nhöõng phaùt hieän khaùc laïi cho thaáy nguoàn goám aáy coøn daáu hieäu phoàn thònh vaøo nöûa sau theá kæ XV, nöûa ñaàu theá kæ XVI, coù theå keùo daøi ñeán theá kæ XVII, hay ñaàu theá kæ XVIII. Nhö vaäy, theo taùc giaû, “moái tin töôûng roäng raõi veà naêm 1471 laø naêm ñaùnh daáu söï chaám döùt – hay ít ra, söï suy taøn – cuûa vöông quoác Champa phaûi ñöôïc xeùt laïi döôùi aùnh saùng nhöõng phaùt hieän veà tình hình phaùt trieån vaø cao ñieåm saûn xuaát cuûa goám Chaøm.”** Chaúng coù maùy quay ngöôïc thôøi gian naøo cho ta moät giaûi ñaùp chính xaùc nhöng töø nhöõng ñieàu ñaõ noùi treân, vôùi vaøi suy ñoaùn khaùc, cuõng cho thaáy vaøi lí leõ. Heát chieán tranh thì ngöôøi ta lo laøm aên. Neáu vì chieán tranh vôùi Vieät, vôùi Kampuchia maø nöôùc Chaøm taøn taï thì haún khoâng coù trieàu ñình sang caû cho Lí Traàn Leâ baét ngöôøi, cöôùp cuûa mang veà. Vuøng Vijaya caû khi chuyeån qua Vieät cuõng coù thôøi gian daøi khoâng bieán ñoäng lôùn cho ñeán cuoäc bieán Taây Sôn phaàn tö cuoái theá kæ XVIII. Cho ñeán gaàn ñaây, vuøng ñoàng baèng quanh thaønh Chaø Baøn coøn coù moät heä thoáng möông ñaäp mang tính caùch töï quaûn moät chöøng möïc, möôøng töôïng nhö loái quaûn trò coù oâng Chuû ñaäp Chaøm ôû Bình Thuaän maø E. Aymonier nhaéc qua hoài cuoái theá kæ XIX. Taát nhieân laø vuøng ñaát ñaõ traûi qua toå chöùc cuûa nhaø Nguyeãn neân laøng coù oâng höông/chaùnh yeån coi veà vieäc möông ñaäp (yeån) nhöng söï goùp coâng goùp cuûa ñeå ñaép ñaäp lôû sau muøa luït loäi cuûa ngöôøi daân trong vuøng cho thaáy tính chaát taäp theå ngoaøi chính quyeàn cuûa coâng trình, vaø vieäc phaân boá höôûng thuï nöôùc moät caùch nhaët nhieäm khít khao treân moät vuøng roäng lôùn, chöùng toû ñaây laø moät truyeàn thoáng raát laâu ñôøi. Coù theå noùi ñaây laø baèng côù cuûa moät sinh hoaït oån ñònh qua caùc bieán coá, gôïi yù cho nhöõng sinh hoaït oån ñònh khaùc trong vuøng.

Cho tôùi nay thì chöa thaáy phaùt hieän goám naøo nhö goám Goø Saønh ôû caùc nôi khaùc treân ñaát Chaøm cuõ neân nhaän ñònh veà cao ñieåm goám Chaøm laø theá kæ XV, XVI cuõng phuø hôïp vôùi tình traïng ñaát Vijaya “khoâng chuû” trong thôøi gian treân nhö ta ñaõ noùi, ñeå coù söï phaùt trieån cao ñoä. YÙ kieán veà caùc thôï ngöôøi Hoa laøm goám ñaùng löu yù trong tröôøng hôïp naøy. Ngay ñeán ngaøy nay, ngöôøi ta coøn thaáy daáu veát raát roõ veà caùc taäp hoïp ngöôøi Hoa (Minh Höông hay Thanh) naèm raûi raùc suoát doïc soâng Coân töø bieån leân nguoàn: chôï Giaõ (Quy Nhôn), Goø Boài nôi ñænh ñaàm Thi Naïi gaàn ñòa ñieåm Nöôùc Maën noåi tieáng trong ghi cheùp cuûa thöông nhaân, giaùo só phöông Taây, theâm Kieán Haøng, Ñaäp Ñaù, An Thaùi ñieåm ñaàu thoâng leân Taây Nguyeân qua ngaû An Kheâ, taát caû chöùng toû moät heä thoáng naém giöõ ñaàu moái buoân nguoàn nôi ñaây. Chuùa Nguyeãn ñaõ ñeå cho ngöôøi Hoa coù chöùc quyeàn lôùn, nhaát laø ôû caùc cöûa bieån vì vai troø kinh doanh lôùn lao trong vuøng cuûa hoï. Vò trí toäc ñoaøn trung gian khoâng lieân heä ñeán tranh chaáp, vaø khaû naêng giao tieáp, luoàn loït nöõa, khieán hoï hoaït ñoäng trôn tru trong vuøng, traùnh ñöôïc nhöõng khoù khaên nhoû do chöùc quyeàn ñòa phöông gaây ra – nhöõng ngöôøi naøy phaûi caàn ñeán hoï ñeå ñaày tuùi mình sau khi phaûi noäp nhöõng soá tieàn raát lôùn cho chuùa vaøo dòp coù tuyeån tröôøng, xin thaêng chöùc! Thôøi ñieåm chaám döùt noùi laø ôû ñaàu theá kæ XVIII haún naèm trong chieàu xoay ñoåi cuûa thöông tröôøng ñeå lôùp ngöôøi Minh Höông laøm goám kia ñòa phöông hoaù chuyeån sang laøm ruoäng, thaønh chuû cuõng nhö taù ñieàn. Laøng goám Thanh Haø gaàn Hoäi An laø moät minh chöùng khaùc. Vaäy coù theå noùi nguoàn goám Goø Saønh laø cuûa thôï Trung Hoa, chaéc khoâng phaûi chæ qua vaøi theá heä, ñaõ thöïc hieän suoát trong thôøi gian döôùi caû chính quyeàn Chieâm Thaønh cuõng nhö Ñaïi Vieät. Vaán ñeà nieân ñieåm 1471 trôû neân khoâng coù lieân heä nöõa.
Möôøi moät 2003 Vaên hoïc Xuaân Giaùp Thaân 2004
* Söï phaùt hieän môùi ñaây (3-2004) veà hai choát gaïch nung khaéc chöõ Traàn (Haùn) trong khu thaùp G1 Mó Sôn voán cho laø thuoäc theá kæ XII, XIII, coù yù nghóa thaät quan troïng. Luùc naøy Vieät Chaøm chæ coù moät giai ñoaïn hoaø hoaõn caàn thieát laø thôøi kì choáng Nguyeân Moâng. Traàn Nhaân Toâng sang Chieâm Thaønh (thaùng 3aâl. ñeán 11aâl. 1302) trong loát hoaøng ñeá - hoaø thöôïng (“vaân du”), nghóa laø mang tính caùch ngoaïi giao chính trò ñoàng thôøi tuyeân döông toân giaùo, haún coù tieáp caän vôùi caùc ñeàn thaùp nôi ñaây vaø do ñoù coù theå cho ngöôøi tham gia vieäc xaây döïng, neân coøn löu laïi daáu veát chöõ Traàn naøy.
** Cuõng thaáy trong tham luaän ñoïc ôû Hoäi nghò Vieät Nam hoïc, Haø Noäi 1998 (Caùc nhaø Vieät Nam hoïc nöôùc ngoaøi... ñaõ daãn, tr. 521-528).
VI
TAÂY TIEÁN
BIEÂN GIÔÙI CUÛA ÑAÏI VIEÄT: VAÁN ÑEÀ LIEÂN QUAN VÔÙI TRUNG HOA VAØ CAÙC TOÄC NGÖÔØI THIEÅU SOÁ
Noùi veà vaán ñeà bieân giôùi giöõa hai nöôùc, ngöôøi thôøi nay thöôøng nghó tôùi caùi coät moác baèng xi maêng ñaët ôû moät nôi naøo ñoù roài ngöôøi ta leùn luùt dôøi ñoåi ñeå cho ñaát mình roäng hôn, nhö chuyeän töøng xaûy ra giöõa Vieät Nam vaø Kampuchia thôøi Coäng hoaø, giöõa Vieät Nam vaø Trung Quoác ngay trong thôøi sinh tieàn “cuï Hoà”. Goïi laø “leùn luùt” bôûi vì duø ôû theá maïnh, nhö Trung Quoác (ñoái vôùi Vieät Nam) vaø Vieät Nam (ñoái vôùi Kampuchia) ngöôøi ta cuõng chæ oâm coät moác chaïy ñaët vaøo ñaát beân kia vaøo luùc nöûa ñeâm gaø gaùy ñeå saùng ra, chuû nhaân bò laán, neáu bieát, laïi oâm ñaët vaøo choã cuõ, vaø chaéc coù caøu nhaøu chöûi bôùi om soøm! Chöa noùi ñeán chuyeän ôû treân bieån Ñoâng ngaøy nay vôùi caùi mieáu Ba Bình ôû Hoaøng Sa hay caùc caên nhaø troài suït treân soùng ôû Tröôøng Sa. Nghe Kampuchia toá caùo thì sau naøy, CHXHCN Vieät Nam ñaõ duøng luyõ tre ñeå “veõ” coät moác, khoù oâm chaïy, khoù böùng hôn. Khoâng bieâÙt ñieàu naøy coù xaûy ra ôû “muïc” Nam Quan, thaùc Baûn Gioác vôùi khaåu ñaïi baùc ñaët treân caùc cao ñieåm chóa muõi veà phía nam hay khoâng. Tuy nhieân coät moác cuõng khoâng phaûi laø chuyeän môùi, môùi chæ laø caùi chaát xi maêng keøm theo thay vì cuïc ñaù troáng trôn maø thoâi. Ngaøy xöa vua quan Traàn ñaõ cöïc nhoïc vì söù Nguyeân ñoøi hoûi tìm vò trí cuûa coät moác Maõ Vieän ñaët treân ñaát Giao Chæ xöa. Hoát Taát Lieät chaéc coù nghe chuyeän kim thaïch hoïc cuûa nhaø nho Toáng, nhöng baûo Ñaïi Vieät tìm coät ñoàng khoâng phaûi ñeå laøm nhaø khaûo coå yeâu nöôùc (nhaø mình) maø laø ñeå xaùc nhaän quyeàn löïc Thieân trieàu ñaõ töøng ñeán ñaáy, khoâng neä lí leõ raèng cuûa-Haùn khoâng phaûi laø cuûa-Nguyeân Moâng Coå! Vua Traàn chaéc khoâng theøm tìm kieám, nhöng caâu traû lôøi “ñaõ laâu maát veát tích” bao haøm yù nghóa khoâng phuû nhaän moät söï kieän noùi raèng coù ghi trong söû saùch, ñeå roài laïi ñaåy noù vaøo coõi mô hoà cho maát baèng chöùng tranh chaáp cuï theå. Bôûi vì tröôùc khi xaûy ra to chuyeän hôn thì coät moác vaãn mang moät chöøng möïc giaù trò phaùp lí maø caû hai beân ñeàu phaûi coâng nhaän, cho neân duø laø ôû phía maïnh ngöôøi ta cuõng chæ coù theå laøm vieäc dôøi ñoåi moät caùch leùn luùt. Cho ñeán khi khoâng theøm noùi chuyeän phaùp lí nöõa. Theá laø quaân Moâng Coå xuoáng Nam cuõng nhö gaàn ñaây Pol Pot ñoøi laïi Khmer Krom, vôùi keát quaû caáp thôøi thì gaàn gaàn nhö nhau nhöng veà laâu veà daøi thì ñuû ñeå Mieân sôï Duoân vaø Vieät sôï chuù-Ba. Chöa keå chæ rieâng söùc maïnh cuõng ñuû taïo neân lí, leõ phaûi, khoâng caàn ñeán laäp luaän raèng chính lí maø khoâng coù söùc maïnh keøm theo thì cuõng chaúng coù taùc duïng gì, hình nhö oâng B. Pascal ñaõ noùi nhö theá, ñuùng moïi thöù cho caû töông quan quoác teá ñeán taän ngaøy nay .

Vaäy thì caùi khaùc xöa vaø nay khoâng phaûi laø coù hay khoâng bieân giôùi maø laø söï raønh reõ chi li trong söï phaân ñònh bieân giôùi aáy. Leâ Vaên Thònh tranh giaønh ñaát Quaûng Nguyeân vôùi nhaø Toáng. Leâ Thaùnh Toâng noùi ñeán vieäc “khoâng nhöôøng moät taác ñaát cuûa Thaùi Toå ñeå laïi”. Nhöng nhö theá naøo laø “ñaát cuûa toå tieân ñeå laïi”? Trong töông quan bieân giôùi, vua chuùa Ñaïi Vieät chæ quan taâm tôùi phía maïnh, phía Trung Quoác maø boû ngoû vaán ñeà ñoái vôùi phía taây, hay coù khi chæ giaûi quyeát phía taây theo vôùi quyeàn löïc cuï theå cuûa mình trong töông quan vôùi theá löïc Trung Quoác maø thoâi. Theá nhöng, tuy khoâng noùi ra, maûnh ñaát maø Leâ Thaùnh Toâng giaønh vôùi Thieân trieàu ñoù laïi laø chính cuûa Thieân trieàu, theo phaùp lí ñöôïc coâng nhaän daøi daøi trong lòch söû, caû oâng cuõng khoâng choái boû! Vaán ñeà Nguyeân ñoøi tìm coät ñoàng chæ laø thôøi ñieåm xung khaéc noåi baät trong cuoäc tranh chaáp theo höôùng phaùp lí ñoù, cuõng nhö tröôùc kia Minh ñaùnh Hoà vaø sau naøy Thanh gaëp Nguyeãn Taây Sôn maø thoâi.

Khoâng baøn ñeán “löïc” laø yeáu toá then choát cuoái cuøng, baây giôø haõy nhìn ñeán phaàn “lí” veà chuû quyeàn Vieät maø hai beân ñeàu coâng nhaän. Vaán ñeà khoâng ñaët ra trong thôøi Baéc thuoäc. Vaán ñeà chuû nhaân oâng cuûa vuøng ñaát An Nam chæ ñaët ra khi ngöôøi Haùn maát quyeàn cai trò tröïc tieáp nôi naøy ñeå chuyeån qua moät lôùp ngöôøi khaùc khoâng do trieàu ñình Laïc Döông, Traøng An, Laâm An, Haøng Chaâu hay Nam Baéc Kinh phaùi tôùi. Nhöng thay vì noù trôû thaønh döùt khoaùt laïi chuyeån qua nhöõng hình thöùc röûa-maët cho nhau trong ñoù coù mang söï baát lôïi cuûa phía yeáu hôn, laø Ñaïi Vieät. Trong theá kæ X, luùc khôûi ñaàu, hoï Khuùc ñaõ baét chöôùc caùc oâng laõnh tuï quaân söï ñòa phöông nôi caùc “quaân” cuûa thôøi Taøn Ñöôøng maø xöng laø Tieát ñoä söù cuûa Tónh Haûi Quaân, boä phaän cai quaûn khu vöïc An Nam cuõ ñaõ ñoåi teân töø 866. Döông Ñình Ngheä cuõng töï xöng Tieát ñoä söù, loay hoay chöa ñöôïc vieäc gì thì bò gieát. Ñeán Ngoâ Xöông Vaên môùi thaáy chöùc Tieát ñoä söù trôû laïi, keùo daøi qua Ñinh Lieãn, Leâ Hoaøn. Bieán chuyeån cuûa thôøi kì naøy thöôøng ñöôïc coi nhö naèm trong thôøi ñoäc laäp cuûa Ñaïi Vieät nhöng thaät ra chæ laø vieäc giaønh quyeàn bính ôû thuoäc ñòa phöông Nam khi chính quyeàn trung öông suy yeáu, gioáng nhö nhöõng chuyeän ñaõ xaûy ra trong quaù khöù nhöng vôùi moät taäp ñoaøn ñaõ coù yù thöùc rieâng bieät maïnh hôn. Vua Löông (trung öông) ñaõ trao cho hoï Löu coi Quaûng Chaâu kieâm theâm Tónh Haûi Quaân Tieát ñoä söù, cho neân khi thaáy hoï Khuùc ñöôïc trao (hay chæ môùi xin?) chöùc aáy, hoï Löu lieàn sai ngöôøi ñaùnh gieát. Cuõng vì leõ ñoù maø Nam Haùn tieáp ñaùnh Ngoâ Quyeàn, ngöôøi keá nghieäp keû töøng xöng Tieát ñoä söù (ngaàm hieåu: cuûa Tónh Haûi Quaân), roài buoâng tha cho con, chòu Ngoâ Xöông Vaên laõnh caùi khu vöïc Nam Haùn muoán giaønh maø vì cheát maát con, khoâng chieám ñöôïc ñoù. Theá coù nghóa laø trong khi tham gia giaønh giaät, duøng theá löïc rieâng tieâu dieät laãn nhau ñeå ñoøi trung öông chaáp nhaän mình, nhöõng ngöôøi ñoù, tuy haønh xöû töï yù, nhöng vaãn coâng nhaän laø coøn naèm trong heä thoáng chung cuûa thuoäc ñòa. Tieát ñoä söù tuy bò Thieân trieàu Toáng haï giaù sau thôøi kì thuoäc ñòa taùch rôøi: chöùc chæ phong cho con cuûa oâng vua nhoû (Ñinh), göôïng gaïo cho keû ñaùnh quaân mình (Leâ Hoaøn), nhöng ñoù laïi laø caùi khaâu quan troïng ñeå raøng buoäc cöïu thuoäc ñòa nay ñaõ trôû thaønh ñoäc laäp trong thöïc teá.

Ngöôøi ta ñaõ tha hoà xöng vöông ñeá maø mình khoâng coù caùch naøo tröøng phaït ñöôïc thì phaûi nôùi tay, phong cho laøm moät chöùc gì trong trieàu, coøn thuoäc vaøo heä thoáng cuûa trieàu ñình. Theá laø Ñinh Boä Lónh ñöôïc phong Giao Chæ Quaän vöông, Leâ Hoaøn maéc “toäi” ñaùnh thaéng quaân cuûa Thieân töû, neân bò tuït xuoáng chæ laø quaän haàu (986), nhöng laïi ñöôïc tha cho ñeå trôû laïi chöùc Giao Chæ Quaän vöông (993). Danh xöng “quaän” keøm theo chöùng toû keû ñöôïc phong laø moät quan chöùc naèm trong heä thoáng haønh chính cuûa Ñeá quoác. OÂng quaän vöông ôû An Nam chæ bieán maát khi nhaø Nam Toáng bò “rôï” Kim uy hieáp, muoán tìm theá nhôø caäy ôû phöông Nam neân phong cho Lí Anh Toâng laøm An Nam Quoác vöông (1164), cuûa An Nam Quoác moät thôøi môùi hôn chöù khoâng laø Giao Chæ quaän quaù xöa nöõa.

Vaán ñeà laèng nhaèng nhö theá laïi ñöa ñeán moät keát quaû phaùp lí to lôùn maø caùc söû gia thöôøng boû qua, chöa keå caùc söû gia daân toäc laïi cho raèng nhaéc tôùi laø laøm ñieàu oâ nhuïc, laø voâ lí, khoâng hôïp vôùi tinh thaàn yeâu nöôùc, laø phaûn boäi yù chí kieân cöôøng baûo veä toå quoác cuûa toaøn daân Vieät. Haõy nghe Leâ Hoaøn ñöa lôøi tranh luaän vôùi söù Toáng: “Vieäc cöôùp traán Nhö Hoàng laø do boïn giaëc bieån ôû coõi ngoaøi, Hoaøng ñeá coù bieát ñoù laø khoâng phaûi cuûa quaân Giao Chaâu khoâng? Neáu Giao Chaâu coù laøm phaûn thì ñaàu tieân ñaùnh vaøo Phieân Ngung, thöù ñeán ñaùnh Maân Vieät, haù chæ döøng ôû traán Nhö Hoàng maø thoâi?” OÂng quaän vöông ôû chaâu Giao Chæ ñoøi chieám ñeán moät phaàn khaù lôùn cuûa nhaø Toáng môùi vöøa phuïc höng, oâng ñoù yeâu ñaát cuûa mình ñaâu coù thua gì tinh thaàn yeâu nöôùc cuûa ngöôøi baây giôø? Thöïc teá cuûa quyeàn löïc treân vuøng ñaát maø Thieân töû khoâng vôùi tôùi ñöôïc ñaõ döïa treân moät caên baûn phaùp lí roõ raøng: oâng tieát ñoä söù Tónh Haûi quaân, oâng quaän vöông cuûa chaâu Giao Chæ ñaõ laõnh troâng coi ñaát cuûa Hoaøng ñeá Thieân trieàu neân thaáy mình coù toaøn quyeàn treân ñaát ñöôïc giao. “Quaân Giao Chaâu” laø cuûa trieàu ñình coù chaâu Giao nhöng cuõng laø cuûa ngöôøi ñöông quyeàn ôû chaâu Giao: Leâ Hoaøn.

Ñaïi Coà Vieät roài Ñaïi Vieät, hieåu caû töø phía Vieät, laø tieáp noái phuû Ñoâ hoä An Nam, chöa keå laø Nam Vieät cuûa Trieäu Ñaø, laø Giao Chaâu, Giao Chæ cuûa Haùn vaø caùc trieàu ñaïi Trung Quoác tieáp theo. Cho neân söû quan Vieät cöù nhaéc tôùi Trieäu Ñaø vaø nöôùc Nam Vieät. Traàn Quoác Tuaán nhaéc ñeán Trieäu Ñaø ñeå ñem töï tín cho Anh Toâng choáng Nguyeân: “Töø khi Trieäu Vuõ môû nöôùc, vua Haùn ñem quaân xuoáng nam...” Vaø Nguyeãn Traõi hueânh hoang trong Caùo bình Ngoâ ñaõ veõ ra truyeàn thoáng “Töø Trieäu, Ñinh, Leâ, Lí Traàn...” ñeå giaønh laáy quyeàn chuû nhaân oâng cuûa taäp ñoaøn môùi vöøa chieán thaéng. Ñieàu quan troïng khaùc theo kieåu “baét khoâng ñöôïc, tha laøm phuùc”, laø phía maïnh cuõng môû ñöôøng khoâng choái boû, coi tính chaát phaùp lí ñoù nhö laø ñieàu kieän raøng buoäc vöøa phaûi. Toáng sau khi ñoøi “laøm coû”, ñoøi “daïy leã” cho ñaùm daân Vieät “uoáng baèng muõi... noùi tieáng chim” khoâng ñöôïc, lieàn voã veà “Phaûi nhö Uyù Ñaø cung kính, thuaän toøng vaâng chieáu Haùn chaúng traùi”. Ñoù laø moät cam keát coâng nhaän ñòa vöïc ñi theo vôùi vieäc phong chöùc. Ranh giôùi cuûa ñòa vöïc ñoù coøn co giaõn theo vôùi tham voïng vaø quyeàn löïc cuï theå cuûa caùc beân, nhöng thoâng thöôøng thì ngöôøi ta vaãn toân troïng noù. Nuøng Toàn Phuùc, Nuøng Trí Cao noåi daäy chæ coù vua Lí sai quaân ñaùnh deïp, cho ñeán khi Trí Cao laán treân vuøng chuû quyeàn cuûa Toáng môùi thaáy Ñòch Thanh ra tay. Ñaát Quaûng Nguyeân giaøu vaøng maø nhaø Toáng chieám trong chuyeán Quaùch Quyø ra quaân (1076) sau traû veà Vieät khoâng phaûi vì nhaø Toáng “tham Giao Chæ töôïng” nhöng chính vì Lí döïa treân moät caên baûn phaùp lí: ñaát ñoù cuûa hoï Nuøng, nghóa laø thuoäc phaàn cuûa Lí! Chuùng ta coøn coù theå keå nhöõng söï kieän laët vaët khaùc nhö vieäc caùc caù nhaân, taäp ñoaøn cuûa beân naøy chaïy qua beân kia lieàn ñöôïc trao traû cho chuû vuøng ñaát...

Tính chaát “uyû nhieäm” ñoù vaãn khoâng maát ñi khi Quaän trôû thaønh Quoác. Quyeàn cuûa Thieân töû lôùn thu heïp laïi nhöng vaãn coøn coù lí do ñeå can thieäp nôi ñaát xa, döïa treân neàn trieát lí chính trò ban phaùt töø trung öông: thuyeát vöông hoaù ñöôïc Nho Giaùo boài ñaép. Tôø trình cuûa Leâ Thaùnh Toâng coù nhaéc laïi lôøi Duï cuûa vua Minh: “Nöôùc cuûa vöông cuøng nöôùc Chieâm Thaønh theá löïc lôùn nhoû khoâng ñôïi phaûi noùi, neáu tröôùc kia (Chieâm Thaønh) sinh söï aáy laø khoâng bieát ño ñöùc löôïng taøi, vaãn laø vieäc baát nghóa, nhöng neáu vöông laïi nhaân hoï nhoû yeáu maø töùc giaän ñem quaân uy hieáp keû yeáu heøn coâ ñôn, thì coù goïi laø nghóa ñöôïc khoâng? Saéc cho vöông neân boû ñieàu loãi nhoû maø toû caùi nghóa lôùn, ñem heát soá ngöôøi ñaõ baét traû laïi cho nöôùc Chieâm vaø nghieâm caám quan laïi giöõ bieân giôùi khoâng ñöôïc sinh söï caàu coâng, ñoäng binh gaây oaùn ñeå ñeán noãi nghieâng ñoå maø töï chuoác lo ngaïi.” Lôøi ñe doaï khoâng che giaáu neân Leâ Thaùnh Toâng toû ra hieåu bieát vò trí cuûa mình: “Thaàn töø ñöôïc phong ñeán nay ñeâm ngaøy kính sôï, thöôøng lo giöõ gìn ñaát ñai vaø nhaân daân cuûa trieàu ñình, ñaâu daùm laáy cuûa khoâng phaûi laøm cuûa mình, traùi lôøi boäi nghóa, chuoác laáy quôû traùch. Thaàn duø ngu si ñeán ñaâu cuõng bieát hoaï phuùc... ñaâu daùm ñem loøng thoân tính, maø vaãn thöông keû löu li thaát sôû, gia ôn voã veà khieán hoï treân döôùi yeân laønh, cuøng ôû trong voøng hoaø vui thònh trò, maø quaân daân nöôùc thaàn ñöôïc nghæ ngôi maõi maõi, khoâng phaûi lo vieäc binh ñao.” Vaán ñeà baøn ôû ñaây laø söï minh ñònh chuû quyeàn cuûa Ñaïi Vieät, moät thöù chuû quyeàn bò caét xeùn nhöng vaãn laø rieâng bieät cuûa moät nöôùc. Söï voøng veøo quanh chöõ “nghóa” cuûa hai beân laø moät xaùc nhaän ñoàng vaên hoaù, nghóa laø nöôùc nhoû töï nhaän vaãn coù giaù trò rieâng cuûa mình, giaù trò maø nöôùc lôùn ñaõ ñöa ra laøm tieâu chuaån xöû trí, do ñoù phaûi nhìn nöôùc nhoû nhö moät thaønh phaàn xöùng ñaùng ñöùng trong trôøi ñaát, duø ñoù laø khung trôøi “thieân haï” cuûa quan nieäm Trung Quoác. Töø ñoù ñi ñeán vaán ñeà cuï theå laø söï phong töôùc vôùi nhöõng quyeàn haïn maø Leâ Thaùnh Toâng, baèng nhöõng lôøi nhaãn nhuïc, ñaõ bieän minh cho vai troø cuûa mình: Ñaùnh “keû baát nghóa” (vaäy laø ñang theo “nghóa”) chæ vì muoán lo cho daân nöôùc “ñöôïc yeân nghæ maõi maõi” voán laø trong nhieäm vuï “giöõ gìn ñaát ñai vaø nhaân daân cuûa trieàu ñình”.

Tính chaát phieân thuoäc mang laïi thaát theá cho Ñaïi Vieät. Cöù moãi laàn coù ñoåi thay trieàu ñaïi thì bò haønh haï khoå sôû: hoaëc bò xaâm chieám, hoaëc chuû nöôùc bò haï giaù, ñang Quoác vöông trôû thaønh Ñoâ thoáng söù (Maïc, Leâ moät thôøi gian). Cô sôû phaùp lí töø phía Trung Quoác laø Hoaøng ñeá chæ phong cho moät ngöôøi, moät doøng hoï, khoâng theå ngang nhieân cöôùp ñoaït duø laø vì nhöõng bieán ñoäng noäi boä. Traàn Caûo chæ laø buø nhìn nhöng ñöôïc phong laø An Nam Quoác Vöông vì noái nghieäp cha oâng, coøn Leâ Lôïi khi chöa tìm ñöôïc con chaùu hoï Traàn thì chæ laø “Quyeàn thöï An Nam quoác söï” thoâi. ÔÛ nöôùc nhoû khoâng theå aùp duïng thuyeát Thieân meänh ñöôïc; nhìn trong töông quan quyeàn löïc thì noù chæ daønh rieâng cho nöôùc lôùn. Trong töông quan bò cheøn eùp daøi laâu nhö theá ñaõ naûy sinh moät thöù Hoäi chöùng phieân thuoäc ôû taàng lôùp treân: Vua trong nöôùc xöng laø hoaøng ñeá nhöng ñoåi teân khi giao tieáp vôùi Thieân trieàu, vua caàu cöùu keâu khoùc khi thaát theá, laõnh tuï tranh nhau caàu phong giaønh quyeàn (Leâ Maïc, Trònh Nguyeãn). Quan ngôïp ngöôøi khi ñi söù duø laø môùi thaéng traän, quan ngaøy thöôøng laøm vaên thô ca tuïng nhaân vaät Baéc söû. Vaø roài ñeán ngaøy nay, söï theo ñuoâi vaãn tieáp tuïc, coù theå luùc ñaàu vì tình theá eùp buoäc nhöng laâu daàn loä ra tính chaát ngoan ngoaõn töï nhieân, nhö khi ñieàu chænh ngoân ngöõ cho saùt vôùi ñaø hieän ñaïi cuûa Trung Quoác, roài ñeán khi nhaän ra söï ñe doaï thì daáu veát töï ñeø neùn laïi xuaát hieän, ví duï noåi baät qua loái töï kieåm duyeät trong khi caét boû phaàn noùi veà bieân giôùi vôùi Trung Quoác trong nghieân cöùu cuûa oâng Ñaøo Duy Anh. ÔÛ daân chuùng laø nhöõng chuyeän tieáu laâm che giaáu söï töï ti, nhöõng ngoân töø khinh baïc... vôùi ngöôøi Haùn, chuyeån qua ñeán taän baây giôø trong caùch nhìn ñoái vôùi ngöôøi Taây Phöông. Tuy theá töø khi ñöôïc nhaän laø “quoác” thì chuû quyeàn cuõng cao theâm moät böïc. Maïc caét ñaát caàu phong “chuoäc toäi” khoâng nghó laø ñaát cuûa ngöôøi khaùc, cuûa quyeàn löïc khaùc, nhö kieåu ngöôøi noâng daân Vieät baây giôø khi ñöôïc chia ruoäng caøy caáy, coøn Minh nhaän maø khoâng thaáy noù voán laø “ñaát ñai vaø nhaân daân cuûa trieàu ñình (ta)” neân môùi coù quaø trao ñoåi laø chöùc Ñoâ thoáng söù! OÂng Thieân töû Lôùn khi thaát theá cuõng bieát nhuùn nhöôøng laøm lôïi cho phía phieân thaàn ñoái vôùi daân chuùng rieâng. Khoâng roõ tôø chieáu cuûa Toáng Hieáu Toâng phong Quoác Vöông cho Anh Toâng Vieät nhö theá naøo, nhöng Minh Vónh Lòch khi bò Thanh röôït ñuoåi laïi ñöôïc Leâ vöôït bieån xin phong (ñöôøng boä bò taéc) thì coù lôøi tuy vaãn beà treân nhöng söï nhöôøng quyeàn thaät roõ (1647): “(Haõy) laøm vua nöôùc ngöôi, chaên nuoâi daân ngöôi.” Chaúng traùch Trònh Traùng cuõng nhaân dòp ñoù kieám lôïi cho mình. Tôø Chieáu phong An Nam Phoù quoác vöông thaät laø thaûm haïi (1651): “Nhöõng ngöôøi theo quaân laàn löôït ñi caû (troán, ñaàu haøng Thanh!) maø Trònh Traùng ngöôi daâng bieåu noäp coáng, töø muøa xuaân ñeán muøa thu vaát vaû theo goùt... Tuy coù nhieàu keû cheâ deøm, Traãm cuõng khoâng coù loøng ngôø vöïc... taán phong ngöôi laøm An Nam Phoù quoác vöông.” (Phan Huy Chuù, Lòch trieàu... Bang giao chí, taäp III, tr. 210-211.) Roõ raøng hoï Trònh ñaõ chuaån bò böôùc leân ñòa vò toái cao nhöng tình hình beân trong, caû ôû noäi boä, khoâng cho pheùp neân phaûi chòu phaän Phoù cho ñeán khi taøn cuoäc tang thöông.

Thaät ra thì töông quan giao tieáp bieân giôùi Vieät Trung chæ khaù raønh reõ ôû veà phía ñoâng baéc. Ñoù laø ñöôøng xaâm laêng coå ñieån qua truõng Laïng Sôn ngay töø thôøi Maõ Vieän, chöa keå ñöôøng bieån vôùi oâng phuø thuyû Cao Bieàn sai saám seùt ñaøo kinh. Ngay caû ôû ñaây, ñòa vöïc maø Thieân töû Haùn trao cho vua Vieät vaãn coøn coù caû moät vuøng ñeäm cuûa caùc taäp ñoaøn thieåu soá naém quyeàn cai trò maø chính saùch “ki mi” ngaàm hieåu laø söï baát löïc moät chöøng möïc cuûa trung öông, vaãn coøn ñeo ñaúng khi chuyeån qua Vieät. Treân bieân giôùi ñoâng baéc nhaø Lí phaûi keát thaân gia vôùi caùc tuø tröôûng treân caùc vuøng beân rìa khu vöïc ñoàng baèng ngaøy nay, nhö hoï Thaân cuûa “ñoäng” Giaùp chaén ñöôøng aûi Chi Laêng noåi danh trong lòch söû. Xa hôn, hoï Nuøng ôû moät vuøng Quaûng Nguyeân coøn ñaày ñuû thöïc löïc ñeå töï quaûn, neáu khoâng möu tính baønh tröôùng thaønh laäp nöôùc rieâng thì haún khoâng bò dieät. Khi quaân Nguyeân xaâm laán thì phuï hoaï vôùi Traàn ñaõ coù nhöõng tuø tröôûng ñaùnh vôùi thöïc löïc rieâng cuûa mình. Vôùi thôøi gian laâu daøi, khi theá löïc Thaêng Long baønh tröôùng, ta thaáy coù hieän töôïng thoå tuø hoaù vaø trung chaâu hoaù cuûa lôùp ngöôøi ñoàng baèng vaø mieàn nuùi trong vuøng. Qua tranh chaáp cuoái Traàn, nhôø ôû vò theá ñöùng veà phe chính thoáng (aâm möu gieát Leâ Quyù Li, 1399) neân söû gia ghi roõ moät ngöôøi laø Löông Nguyeân Böu coù tieân toå laø phuï ñaïo trieàu Lí vôùi töôùc Vöông, con chaùu töøng tham gia ñaùnh Nguyeân, ñeán ñôøi Böu thì vôùi haønh ñoäng kia roõ raøng khoâng coøn laø thoå tuø nöõa maø ñaõ trung chaâu hoaù hoaøn toaøn. Hoï Vi voán coù maët ôû bieân giôùi ñoâng baéc töø thôøi Lí, haún cuõng nhö tieân toå Löông Nguyeân Böu, trong thôøi Leâ Trung höng thaønh goác Höng Yeân döôùi ñoàng baèng, roài laøm quan Cao Baèng, thoå tuø hoaù laïi, khieán cho Vi Vaên Ñònh laøm Toång ñoác Haø Ñoâng, noåi tieáng vôùi caùch tra taán tuø chính trò baèng coái chaøy maø sau 1945 khoâng bò gieát chæ vì Hoà Chí Minh sôï maát loøng ngöôøi Thoå (Taøy) cuûa vuøng coù ñoäng Caùc Maùc, suoái Leâ Nin ñeå oâng aån thaân, nôi maø hoï Vi ñaõ trôû thaønh quan lang nhieàu ñôøi!

Phía taây baéc thì phöùc taïp hôn. Löu vöïc soâng Hoàng coù caùc doøng chaûy theo höôùng taây baéc - ñoâng nam khoâng thaáy daáu veát quaân binh Baéc di chuyeån vaøo thôøi xa xöa. Caùc nöôùc Ñieàn, Daï Lang vaø sau naøy, Nam Chieáu, Ñaïi Lí laø nhöõng taäp hoïp ngöôøi thaønh laäp ñöôïc quoác gia ñaõ cuøng vôùi caùc nhoùm nhoû hôn, ngaên chaën böôùc tieán cuûa daân Haùn ñi veà phía taây nam cuûa hoï. Traùi laïi, caùc trieàn soâng kia laø ñöôøng môû thieân nhieân cho caùc toäc ñoaøn ngöôøi thieåu soá traøn xuoáng chaâu Giao neáu khoâng bò ngaên chaën. Ñôøi Ñöôøng ñaõ thaáy quaân Nam Chieáu treân ñaát phuû Ñoâ hoä nhö daáu veát di cö noåi baät. Hoï coù hai vaïn quaân giöõ thaønh Ñaïi La (863), phaàn lôùn thuoäc thaønh phaàn toäc Thaùi, trong ñoù coù quaân Pyu (“Phieáu” cuûa söû quan Vieät) khi hoï chieám nöôùc naøy, bò Cao Bieàn gieát khi ñang gaët luùa nôi phía nam soâng Ñuoáng ngaøy nay, roài cuoäc taùi chieám phuû Ñoâ hoä döøng laïi, nhö theá quaân Nam Chieáu cuûa löu vöïc soâng Loâ, soâng Hoàng, soâng Ñaø vaãn coøn ñoù ñeå tham döï vaøo nhöõng bieán ñoäng vôùi Ñaïi Vieät sau naøy. Phaûi chaêng baø Trònh Quoác (xem minh ñònh veà hoï Trònh noùi sau) cuûa Leâ Hoaøn laø thuoäc vaøo moät taäp hoïp Thaùi coøn laïi ñoù? Chæ ñeán khi quyeàn löïc cuûa chính quyeàn Trung Hoa vöôn tôùi vuøng taây nam ta môùi thaáy coù caùc cuoäc haønh binh theo ngaû soâng Hoàng: quaân Moâng Coå trong naêm 1257 vaø tieáp theo laø Minh trong chieán tranh chieám ñoùng vaø giöõ gìn thuoäc ñòa môùi. Cho neân vuøng taây baéc vaø taây cuûa löu vöïc soâng Hoàng, vuøng taây cuûa caùc löu vöïc soâng Maõ, soâng Lam trôû thaønh khu vöïc tranh chaáp rieâng cuûa moät chính quyeàn Ñaïi Vieät lôùn maïnh laán tôùi vaø cuûa caùc toäc ngöôøi laàn moø möu sinh, phaùt trieån, coù khi cuõng khoâng yeáu chuùt naøo.
ÑOÀNG BAÈNG VAØ MAÏN NGÖÔÏC: LÍ TRAÀN VAØ MAN LAÕO

Traûi qua nhieàu bieán chuyeån theo vôùi thôøi gian, nhöõng toäc ngöôøi thieåu soá treân vuøng taây nam Trung Quoác, taây, taây baéc Vieät Nam vaãn coøn ñoù tuy ñaõ dôøi ñoåi, thay hình theo höôùng phöùc taïp hôn. Coù nhöõng ngöôøi ñaõ ñoàng hoaù theo caùc taäp ñoaøn lôùn mang toå chöùc chính trò quoác gia ñuû söùc hieän dieän treân tröôøng quoác teá. Coù nhöõng taäp ñoaøn co ruùt laïi, chia ra theâm nhieàu nhoùm thaønh phaàn theo tình hình sinh hoaït ñòa vöïc. Coù nhöõng taäp ñoaøn môùi phaùt sinh voán laø cuûa caùc toäc ñoaøn ña soá bieán daïng. Vaäy thì nhöõng nghieân cöùu veà caùc daân toäc thieåu soá do caùc chính phuû ngaøy nay, cuï theå laø Trung Quoác vaø Vieät Nam coù giuùp ích gì cho nhöõng hieåu bieát cuûa thöïc traïng quaù khöù khoâng?

Daân thieåu soá Trung Quoác chæ chieám 6,7% soá löôïng toaøn theå nhöng laïi soáng treân 62,5% ñaát ñai caû nöôùc. Nhaø nöôùc ñöông quyeàn vôùi tinh thaàn voâ saûn quoác teá buoåi ñaàu phaûi chuù yù ñeán hoï – trong chöøng möïc nhöõng ngöôøi naøy khoâng laøm haïi ñeán chính quyeàn trung öông. Vì caùc nghieân cöùu daân toäc hoïc ñöôïc thöïc hieän coøn nhaém vaøo muïc ñích chính trò nhö theá neân coù nhöõng choâng cheânh trong keát quaû qua thôøi gian. Tuy nhieân coù theå noùi ñaây laø laàn ñaàu tieân moät chính quyeàn ña soá Haùn toäc coù hieåu bieát nhieàu vaø chi li veà caùc thaønh phaàn ngöôøi soáng chung chaï, soáng beân caïnh mình, khoâng nhö veà thôøi xa xöa hoï chæ neâu teân caùc daân toäc phía nam baèng chöõ “baùch” mô hoà ñi theo vôùi moät xaùc ñònh toäc ngöôøi “Vieät” cuõng mô hoà khoâng keùm. Ngaøy nay, phía nam Trung Quoác cuõng vaãn chöùa chaáp nhöõng toäc ngöôøi thieåu soá phöùc taïp, xöùng ñaùng vôùi nghóa “nhieàu” (baùch) cuûa thôøi xöa. Ñoù laø nhöõng “oå” daân cö ñoâng ñuùc khieán chính quyeàn trung öông phaûi cho thaønh laäp khu töï trò rieâng trong nöôùc (ngöôøi Traùng/Zhuang ôû Quaûng Taây) vaø ñoù cuõng laø nôi xuaát phaùt cuûa nhöõng ngöôøi xuoáng nam thaønh laäp caùc quoác gia hieän taïi (Mieán, Thaùi, Laøo) hay chen chuùc treân bieân giôùi Vieät Trung gaây hoãn ñoän trong thôøi kì coù ñöôøng ranh raønh reõ.

Chính phuû coù muïc ñích cuûa mình thì caùc taäp hoïp ngoaïi quoác trong tham voïng rieâng cuõng khoâng buoâng boû caùc toäc ngöôøi thieåu soá ñoù. Moät quyeån saùch tieáng Anh mang töïa ñeà “Operation China” (Paul Hattaway, Piquant 2000), vôùi muïc ñích truyeàn ñaïo neân ñaõ xeáp toäc ngöôøi theo tieáng noùi söû duïng haøng ngaøy, vaø do ñoù trong khi chính quyeàn Trung Quoác chæ nhaän coù 55 toäc ngöôøi thieåu soá treân ñaát mình thì taùc giaû ñöa ra ñeán 490 nhoùm ñeå thaønh moät “phong traøo quaàn chuùng” mong moûi ñöôïc Cöùu Roãi. Vôùi chuùng ta ôû ñaây thì söï chi li ñoù tuy coù hôi thöøa thaõi nhöng giuùp hieåu ñöôïc theâm caùc toäc ngöôøi dính daùng xa gaàn ñeán Vieät Nam trong quaù khöù cuõng nhö baây giôø. Bôûi vì söï phaùt trieån cuûa caùc nhoùm Thieân Chuùa Giaùo Hoa Kì treân vuøng thieåu soá cuûa Vieät Nam ngaøy nay khoâng phaûi khoâng coù söï töông hôïp khi caùc giaùo só mang “Tin Laønh” ñeán cho caùc nhoùm ngöôøi voán coù saün tin töôûng thaàn quyeàn veà moät baäc Tieân tri saép xuaát hieän ñaâu ñoù (ví duï vôùi nhoùm ngöôøi Meøo/H’Mong).

Chính phuû Vieät Nam DCCH cuõng theo Trung Quoác thaønh laäp Vieän Daân toäc hoïc ñeå nghieân cöùu caùc thaønh phaàn “daân toäc ít ngöôøi” treân ñaát nöôùc mình theo tieâu chuaån ñeå hoï “töï choïn” vôùi keát quaû 36 danh muïc naêm 1973, rieâng cho phía Baéc (Thöøa Thieân ngöôïc leân). Chuùng toâi chæ coù taøi lieäu in naêm 1978 (Caùc daân toäc ít ngöôøi ôû Vieät Nam – Caùc tænh phía Baéc) nhöng quyeån saùch cuõng ñaùnh daáu söï suy nghó cuûa moät thôøi ñaïi ñeå buø vaøo söï thieáu soùt cuûa baèng chöùng môùi hôn. Ích lôïi thöïc tieãn töø söï quan taâm cuûa nhaø nöôùc ñoái vôùi caùc daân toäc thieåu soá laø hoï ñaõ taäp hoïp ñöôïc nhöõng ngöôøi thuoäc caùc thaønh phaàn beân leà toäc ngöôøi Vieät ña soá vaøo cuoäc chieán ñaáu chung trong thôøi gian vöøa qua. Vì theá hoï coá ca tuïng maø traùnh nhöõng ñoäng chaïm, töông töï nhö ngöôøi Trung Quoác neù caùc töø cuõ mang yù nghóa mieät thò (khoâng duøng chöõ “Man” voán ñi theo boä “truøng”, “Dao” vôùi boä “khuyeån” nay keøm vôùi boä “vöông”, “Di” vôùi nghóa “rôï, moïi” nay chuyeån sang duøng chöõ coù nghóa “vaät duïng cuùng teá” trang troïng hôn...) Moät nhoùm thieåu soá ñoâng nhaát (800.000 ngöôøi naêm 1973) trong toaøn taäp hoïp phía Baéc, raûi raùc traøn khaép vuøng ñoâng baéc, baéc lan qua taây baéc cuûa Vieät Nam, ñeán thôøi Phaùp thuoäc coøn ñöôïc goïi laø Thoå, nay ñaõ ñoåi thaønh Taøy. Theo chuùng toâi ñoù chæ laø söï traùnh neù vì sai laïc ngoân ngöõ chöù toäc ngöôøi naøy (134.000 ngöôøi ôû Trung Quoác) coù aâm “tho”, vôùi chöõ Haùn Vieät phaûi ñoïc laø “thoaû”, khoâng coù nghóa gì thaáp keùm cuûa chöõ “thoå” (daân) caû. Laïi cuõng nhö Trung Quoác, nhöõng naêm sau choáng Phaùp thaønh coâng, ngöôøi ta cuõng toå chöùc caùc khu töï trò cho ngöôøi Thaùi, Meøo, Taøy, Nuøng nhöng baûn in 1978 chæ nhaéc qua ñeán caùc taäp hoïp Khu töï trò maø thoâi. Caùc daân toäc thieåu soá chæ coù ích cho trung öông khi caàn thieát nhöng, nhaát laø khi coù maàm moáng choáng ñoái thì bò deïp ngay, khoâng thöông tieác. Ñoù laø tröôøng hôïp cuûa phong traøo FULRO ôû Taây Nguyeân sau 1975, cuûa söï kieän ñoùn Vua Meøo/ Hmong ôû phía Baéc ñaàu nhöõng naêm 60, theá kæ XX, gioáng nhö ôû theá kæ XIX. Hoïc giaû nhaø nöôùc cuõng bieát “ñaïi boä phaän ngöôøi Meøo ôû nöôùc ta töï goïi laø Moáng... cuõng laø teân töï goïi ngöôøi Meøo ôû Thaùi Lan, Laøo... vaø Trung Quoác” theá nhöng hoï vaãn ñöôïc ghi danh laø Meøo maø khoâng laø Moáng/H’moâng coù leõ vì “kò huyù” nhoùm H’moâng ñang choáng phaù “nhaân daân ta” ôû Laøo.

Trong khi tìm hieåu, caùc nhaø daân toäc hoïc Vieät Nam cuõng ñi saâu vaøo quaù khöù cuûa caùc taäp hoïp ngöôøi naøy nhöng vôùi “tinh thaàn ñaïi ñoaøn keát daân toäc” ñöôïc höôùng daãn, hoï khoâng laøm cho nhöõng ngöôøi nghieân cöùu khaùc haøi loøng, khoâng phaûi chæ vì caùc baèng chöùng sô hôû maø coøn vì söï thieân leäch loä lieãu quaù. Ví duï khi noùi veà vieäc “tieãu phæ” vôùi muïc ñích cao caû “baûo veä ñòa phöông” sau 1954 ôû vuøng Meøo, ngöôøi ta ñaõ duøng taäp hoïp töø “cuoäc ñaáu tranh phöùc taïp”, cho ta hieåu raèng khoâng phaûi ngöôøi Meøo naøo cuõng coâng nhaän lí do chính ñaùng ñöôïc neâu ra trong cuoäc ñaøn aùp ñoù. Trong caùc cuoäc chieán tranh Trung Vieät cuûa quaù khöù, ngöôøi ta lôø ñi nhöõng keû theo veà phe Baéc maø chæ taùn tuïng caùc “nghóa quaân” cuûa phe Nam, khoâng nhaéc chuyeän caùc oâng chuùa naøy quay ñaàu trôû giaùo, hay bò vua Vieät haønh haï ñeán khoå sôû.

Thöïc ra trong TT coù raát ít caùc chöùng daãn veà taäp ñoaøn daân toäc, ñoäc nhaát coù leõ laø chi tieát veà naêm 1435, ngöôøi La La Tö Ñieän ôû Vaân Nam ñeán coáng, “noùi tieáng nöôùc hoï”. Thöôøng thì chuùng ta chæ coù caùc hoï cuûa nhöõng ngöôøi caàm ñaàu: hoï Hoaøng, hoï Vi, hoï Haø... nhöng caùc hoï naøy coù theå thaáy ôû nhieàu toäc khaùc nhau, ôû toäc Traùng thôøi Ñöôøng Toáng, ôû toäc Nuøng, Thaùi... ngaøy nay. Toàn Phuùc, Trí Cao ñöôïc söû gheùp teân Nuøng vaøo tröôùc, vaø (Nuøng) Toân(g) Ñaûn cuûa chieán tranh Lí Toáng nhö laø moät xaùc ñònh toäc Nuøng nhöng laïi cuõng khoâng phaûi taäp hoïp ngöôøi treân ñaát Vieät ngaøy nay voán töø Quaûng Taây môùi sang vaøi theá kæ tröôùc. Hoï Maïc, moät toäc ñoaøn reõ töø toäc Traùng coù maët treân vuøng Quaûng Nguyeân, coù nhoùm ñi theo truõng ñoâng baéc hay theo ñöôøng bieån ñeán trung chaâu soâng Hoàng laäp thanh theá döôùi trieàu Lí Traàn, coøn giöõ laïi moät töôùc vöông treân bia 1470 cuûa ngöôøi con gaùi laäp (Vaên khaéc Haùn Noâm Vieät Nam, H. 1993, tr. 155), cuoái cuøng laøm vua Ñaïi Vieät. Ngay caû teân caùc ngöôøi laõnh ñaïo coù khi cuõng ñöôïc chæ ñònh, hình nhö baèng nhieäm vuï do vò trí ñöôïc toân cöû maø ra (phuï ñaïo?), nhö caùc teân Ñaïo Mieän (1435), Ñaïo Quyønh, Ñaïo Quyõ (1436-1437)... Con Caàm Quyù laø Ñaïo Moä, Ñaïo Muoän, nhöng con Ñaïo Quyõ laïi ñöôïc giöõ laø Ñaïo Xa. Nhöõng toäc ngöôøi maïnh nhö toäc Thaùi coù maët laâu ñôøi vaø phaùt trieån beàn vöõng ñeán ngaøy nay, neân söï suy ñoaùn veà nhöõng nhaân vaät lòch söû lieân quan ñeán caùc trieàu ñaïi Vieät laø thuoäc toäc ñoù cuõng coù chuùt caên cöù, coøn ngoaøi ra chæ coù theå hieåu moät caùch mô hoà raèng hoï thuoäc ngöôøi thieåu soá, caên cöù vaøo vò trí xuaát hieän cuûa hoï naèm ngoaøi voøng kieåm soaùt tröïc tieáp cuûa vua quan Thaêng Long. Treân vuøng ñoù hoï tranh chaáp laãn nhau, keû yeáu theá keâu caàu Thaêng Long giuùp ñôõ, thaønh thöû bieân giôùi goïi laø Trung Vieät roát laïi chæ laø laèn ranh ñaát ñai cuûa hai hay nhieàu boä toäc, xeâ xích thay ñoåi theo vôùi quyeàn löïc ñòa phöông khi chöa coù beân ngoaøi chen vaøo.

Bôûi vì laïi phaûi noùi moät ñieàu voán laø hieån nhieân nhöng cöù bò phuû nhaän, laø Lí Traàn khoâng coù toaøn quyeàn treân laõnh ñòa nhö ngöôøi ta ñaõ veõ ngaøy nay (hay cho laø chæ thu laïi chuùt xíu, chöù khoâng phaûi ñuùng thaät chæ quanh quaån vuøng ñoàng baèng, luùc ñaàu coøn heïp sau môùi bung daàn ra). Tieán trình thaønh laäp Ñaïi Vieät trong thôøi Lí Traàn, ngoaøi phaàn baønh tröôùng veà nam, coøn thì chæ laø söï gheùp daàn laïi nhöõng maûnh vôõ cuûa phuû Ñoâ hoä An Nam tan raõ. Toå chöùc toaøn vuøng ñöôïc goïi laø “ñaïo” (Ñinh Leâ), laø “loä” (Lí) chæ laø “ñoåi môùiù”, chuyeån tieáp “hieän ñaïi hoaù” cho kòp theo vôùi Ñöôøng Toáng maø thoâi. Ñieàu ñoù chæ laøm khoå cho ngöôøi ñôøi sau caû tin ñeå tính ra vôùi 10 ñaïo thì quaân soá cuûa Ñinh Leâ phaûi tôùi moät trieäu ngöôøi! Vaø oâng Ñaøo Duy Anh trong Ñaát nöôùc Vieät Nam qua caùc dôøi, oâng Haø Vaên Taán khi chuù thích Dö ñòa chí trong Nguyeãn Traõi toaøn taäp taân bieân, cöù raùng tìm xem ñoù laø nhöõng ñaïo naøo, loä naøo, vaø laøm sao cho ñuû 24 loä cuûa Lí! Khoâng phaûi ngaãu nhieân maø danh xöng phuû Ñoâ hoä, ruùt laïi ôû quaän Giao Chaâu cuõ, laïi cöù ñeo ñaúng maõi cho ñeán khi ngöôøi Minh sang. Goïi laø “nhöõng maûnh vôõ” bôûi vì tình theá coù veû coøn teä haïi hôn thôøi ngoaïi trò. Leâ Taéc xaùc nhaän ñieàu oâng bieát ñeán naêm 1285: “Theá taäp höông aáp quan: quaûn giaùp... ñaïi toaùt, tieåu toaùt, chuû ñoâ.” (An Nam chí löôïc, 1961, tr. 220.) Chuùng toâi ñaõ noùi ñeán chuyeän 12 söù quaân maø khoâng phaûi chæ coù 12 ngöôøi. Ñinh khoâng vôùi tôùi vuøng cuûa Leâ Löông. Vuøng naøy coù veû sa suùt khi Leâ Hoaøn ñaùnh AÙi Chaâu nhöng tröôùc ñoù coøn coù moät quan saùt söù Leâ nuoâi oâng ta, laøm ñieåm töïa cho oâng laøm Thaäp ñaïo Töôùng quaân. Maõi tôùi ñôøi Lí, hoï Leâ ñoù coøn ñuû theá löïc ñöa Leâ Vaên Thònh vaøo cung Lí theo moät cuoäc thi tam tröôøng (1075) giaû daïng (chæ laáy coù moät ngöôøi!) ñeán khi oâng maéc toäi aâm möu gieát vua maø khoâng bò tru di tam/cöûu toäc, laïi chæ bò ñi ñaøy thoâi – söï vieäc “phöùc taïp” khieán cho söû gia xöa nay quyùnh quaùng gheùp toäi hay keå ôn cho Phaät Giaùo! Leâ Hoaøn phaûi lo tranh chaáp vôùi caùc quaûn giaùp Döông Tieán Loäc, Löu Kì Toâng. Söû coøn ghi caùc giaùp: Thaùi Ñöôøng (1117), Giao (cuûa Phaïm Ba Tö 1122), Phuø Thu Lieãu (1130), Coå Hoaèng ôû Thanh Hoaù laøm phaûn 1192. Treân vuøng Giao Chaâu cuõ, caùc con cuûa Leâ Hoaøn chæ quanh quaån ôû phaàn trung chaâu nhoû heïp. Ñôøi Lí boû “ñoäng” Hoa Lö dôøi veà Ñaïi La, laäp chính danh cho söï quaûn trò phuû Ñoâ hoä An Nam cuõ, nhöng thu thueá thì tuy coù söï raøng buoäc vaãn phaûi caàn nhôø ñeán caùc quaûn giaùp, chuû ñoâ (“höông aáp quan”) vaø chia phaàn cho hoï (tieàn hoaønh ñaàu, 1042). Caùc taäp nhoùm Lam Sôn cuûa ñaàu theá kæ XV roõ raøng gaàn bieån hôn laø vôùi bieân giôùi phía taây treân baûn ñoà ngaøy nay, vaäy maø hoï laø nhöõng phuï ñaïo cuûa caùc “möôøng”.

Ñaát rieâng cuûa Lí Traàn ôû caáp thaáp nhaát coù xaõ quan nhö khi Traàn Nhaân Toâng ban chöùc tieåu tö xaõ cho ngöôøi (hoï Traàn!) ñaõ cho vua baùt côm haåm luùc chaïy loaïn (1284). Phaûi laø ñaát rieâng cuûa hoï Traàn vì ñòa ñieåm ñeà caäp naèm ôû vuøng bieån, khu vöïc cuûa Traàn, vaø vì taát nhieân khoâng theå ban chöùc treân ñaát cuûa caùc höông aáp quan ñöôïc. Khi Minh Toâng than phieàn “nöôùc baèng baøn tay” maø ñaët quan nhieàu, töùc laø nhaän ra söï thaät ñöông thôøi chöù khoâng phaûi vì khieâm nhöôøng. Chuyeän theá taäp xaûy ra laâu beàn neân quyeàn bính ôû caùc ñòa phöông nhoû naøy khaù vöõng chaéc, chöùng toû laø khi Lí suy yeáu, moät “aáp” (khoâng nhoû nhö ta töôûng veà moät aáp baây giôø) cuõng tham gia vaøo bieán coá quaáy ñaûo (Ñaø Moã 1203, Chaâu Ñình ñem aáp cuûa oâng phuï vaøo Nguyeãn Noän 1215, Ñoã AÁt laøm phaûn ôû ñaát Caûo 1215... theo vaøi chöùng daãn cuûa Ñaïi Vieät söû löôïc). Nhöõng hoï Maïc duø coù khi chæ ñöôïc goïi laø “tieåu thuû lónh” nhöng cuõng ñöôïc noåi baät vì choáng ñoái, hay ñöôïc cho laø boä phaän cuûa Lí nhö tröôøng hôïp doøng hoï coù oâng Maïc Hieån Tích cuõng chæ ñoã trong khoa thi (1086) choïn ñöôïc moãi moät mình oâng (nhö Leâ Vaên Thònh!) roài ve baø Thaùi haäu maø khoâng ai daùm xöû. Vaø ôû ñaây noåi baät theâm quyeàn löïc cuûa caùc hoï ngoaïi, nhaát laø hoï Ñoã trong ñôøi Lí. Chuùng ta coù theå hieåu taïi sao Ngoâ Só Lieân toùm goïn thôøi kì Lí chuyeån qua Traàn voán ñöôïc noùi raát daøi, raát chi tieát trong ÑVSL. Nhöõng bieán ñoäng trong saùch naøy ghi töøng ñòa danh vôùi thaät nhieàu “aáp” nhöng khoâng cho thaáy chuùng lieân heä ñeán moät heä thoáng haønh chính naøo lôùn hôn caû ñeå coù theå ñònh vò trí cho chuùng. Vuøng lôùn chæ coù nhöõng töø mô hoà “chaâu Laïng”, “chaâu Ñaèng”, “ñaát Hoàng”... ñaõ hieän dieän ngay ôû trieàu tröôùc. Theá thì Ngoâ Só Lieân khi “hieäu chính, bieân soaïn laïi” Ñaïi Vieät söû kí coù caùch naøo khaùc hôn vieäc löôïc boû saùch cuõ thaät nhieàu?

“Höông, aáp” laø danh töø chæ caùc vuøng chòu aûnh höôûng neàn haønh chính thuoäc ñòa hay tieáp tuïc, cuûa Lí Traàn, ñieàu ñoù cho ta thaáy treân vuøng trung chaâu coù phaàn tröïc tieáp naèm döôùi quyeàn vua Lí Traàn, vaø vuøng giaùn tieáp cuûa caùc hoaøng ñeá cai trò qua tay caùc thuû lónh theá taäp. Beân ngoaøi caùc vuøng ñoù, ngöôøi ta söû duïng caùc töø cuõng cuûa quan laïi Haùn ñaõ duøng, coù chuùt toùm goïn hôn. Coù veû “di”, “phieân” chæ duøng cho ngöôøi Chaøm: Phieân laø cuûa ngöôøi Haùn chæ rôï phía taây, Di laø rôï phía ñoâng: Coù phaûi vì moät luùc naøo ñoù ngöôøi ta nhaän ra raèng ñeán Chieâm Thaønh baèng ñöôøng bieån, nghóa laø ñi veà phía ñoâng? Coøn nhöõng ngöôøi quanh Thaêng Long thì toùm goïn ôû töø Man, Laõo, coù khi chi li hôn vôùi Sôn Laõo. Ranh giôùi giöõa ngöôøi Man Di vaø ngöôøi Kinh Loä (chöõ cuûa Ngoâ Só Lieân) moät laàn ñöôïc Lí Thaùi Toâng phaân ñònh. Naêm 1047, oâng ñaët traán Voïng Quoác vaø 7 traïm Quy Ñöùc, Baûo Ninh, Tuyeân Hoaù, Thanh Bình. Vónh Thoâng, Caûm Hoaù, An Daân, caùc traïm ñeàu “döïng uï bia, ñeå laøm choã troï cho ngöôøi man di”. Nhö vaäy laø ranh giôùi tuy khoâng ñöôïc ñònh baèng truï xi maêng nhöng cuõng laø coù “uï bia” phaân bieät. Coù veû ñoù cuõng laø nhöõng ñoáng ñaù phaân ñònh ranh giôùi kieåu ñoàng truï cuûa Maõ Vieän, nay theâm cô sôû xaây caát nhoû xaùc laäp quyeàn haïn chi li hôn tröôùc. Trong 7 traïm coù teân Tuyeân Hoaù mang daùng veû quen thuoäc (möôøng töôïng Quy Hoaù trong söû choã khaùc, hay Tuyeân Quang ngaøy nay) nhöng thaät ra noù coù theå cuøng tính caùch vôùi 6 teân kia, ñeàu mang yù nghóa gia ngöõ, teân chuùc laønh, chaéc laø cuûa oâng thö hoaû naøo muoán toû thoâng thaùi, baøy ra. Caùi haïi laâu daøi laø baây giôø chuùng ta khoâng bieát chuùng ôû vò trí naøo treân ñaát nöôùc ngaøy nay caû.

Laïi cuõng töø toå chöùc Haùn, vua Lí duøng danh xöng haønh chính “chaâu” ñeå chæ nhöõng vuøng coi laø cuûa trung öông Thaêng Long coù quyeàn vöôn tôùi theo töøng tình hình thöïc teá cuûa ñòa vöïc vaø söï lieân keát vôùi ngöôøi cai quaûn. Ñaõ noùi, vuøng phía baéc vaø ñoâng baéc Thaêng Long giao thieäp sít sao vôùi Toáng neân vò trí caùc chaâu thaáy xuaát hieän nhieàu, vaø haàu nhö chæ thaáy phía naøy maø thoâi. Thuû lónh chaâu Taây Noâng taâu vieäc Nuøng Toàn Phuùc “laøm phaûn” (1039). Ñaát chaáp chöùa hoï Nuøng naøy cuõng ñöôïc goïi laø chaâu. Quaûng Nguyeân taêng leân ñòa vò “chaâu” coù hoï Döông daâng höôu traéng (1124), laïi coù “tieåu thuû lónh” Maïc Hieàn troán qua Trung Quoác. Vaø cuõng coù chuyeän Leâ Baù Ngoïc ñaùnh Nuøng Quyønh vaø Maïc Thaát Nhaân ôû chaâu Quaûng Nguyeân (1125). Nhö theá laø noäi moät vuøng Quaûng Nguyeân cuõng coù nhieàu laõnh chuùa cai trò, giaønh quyeàn nhau, keû choáng ngöôøi theo Lí, vaø roõ raøng danh xöng “chaâu” khoâng coù yù nghóa haønh chính sít sao maø chæ laø töôïng tröng cho phaàn lí thuyeát thoáng thuoäc maø Lí giaønh laáy thoâi. Chaâu Phuù Löông haún coøn gaàn kinh thaønh hôn neân ñöôïc TT ghi laø “phuû”, coù Döông Töï Höng ñöôïc gaû coâng chuùa (Thieäu Bình, 1127), tham gia vaøo vieäc aâm möu gieát Ñoã Anh Vuõ (1150) bò quaät ngöôïc maø khoâng heà haán gì, chæ bò “toäi löu ôû nôi xa ñoäc”
– moät caùch noùi khaùc cuûa vieäc traû veà queâ höông baûn quaùn! Chaâu Laïng coù hoï Thaân ñöôïc gaû coâng chuùa nhieàu laàn (1029, 1066, 1167). Chaâu Vò Long laø thaønh phaàn tieàn phong cuûa Nam Chieáu treân ñöôøng traøn xuoáng ñoàng baèng thì thuû lónh bò baét gieát (Haø Traùc Tuaán 1012, 1015) nhöng roài ñöôïc gaû coâng chuùa (Khaâm Thaùnh, 1082) nhö theá trôû laïi thaønh chaâu. Chaâu Phong khaù ñaëc bieät: Ñaát cuûa Ngöï Man Vöông Leâ Ñinh cuûa Tieàn Leâ tuy thaáy coù chuyeän Phaät Maõ (Thaùi Toâng) ñaùnh (1024) nhöng coøn con chaùu ôû ñoù tieáp tuïc cai trò taäp ñoaøn thieåu soá ñoù, vaø ñöôïc gaû coâng chuùa (KimThaønh 1036). Cuõng moät ngöôøi hoï Leâ doøng ñoù laøm chaâu muïc Chaân Ñaêng trong vuøng (1096), cöôùi coâng chuùa Ngoïc Kieàu (chuyeän nhaéc laïi, naêm 1113), gaû ngöôøi cho Lí Thaàn Toâng (chuyeän ôû bia Phuïng Thaùnh) nhö moät vieäc trao ñoåi. Coù ñieàu vaät ñoåi sao dôøi, Chaân Ñaêng laïi thuoäc veà hoï Haø, choáng Lí neân bò baét (1193). ÑVSL chæ ghi troáng trôn “Thuû lónh Chaân Ñaêng Haø Leâ phaûn, bò baét”, söï vieäc nhö theå laø ngöôøi ôû Vò Long thuoäc daân thieåu soá khaùc, ñaõ traøn sang chieám quyeàn taäp ñoaøn thaân thuoäc cuûa Lí, ñe doaï quyeàn löïc Thaêng Long. ÔÛ phía naøy, noái tieáp töø Ngheä An, coøn coù caùc taäp ñoaøn thieåu soá phía Nam trong quaân daân Chieâm Thaønh bò baét laøm tuø binh döôùi thôøi Thaùi Toâng, Thaùnh Toâng. Cho neân vieäc Thaùi Toâng “ñaøy” söù Chieâm leân ñaây (1047) thaät ra chæ laø caùch ñaåy ngöôøi veà boä toäc quen thuoäc maø thoâi.

Chaâu Phong coù Ngöï Man Vöông nhöng naêm 1000, Leâ Hoaøn coøn ñi ñaùnh deïp daân laøm phaûn chaïy troán vaøo nuùi Taûn Vieân. Treân ñaát naøy, Lónh Nam chích quaùi cuoái Traàn coøn nhôù coù ngöôøi Man AÙo Traéng “gaùc caây keát coû maø ôû” (nhaø saøn!) tuy ñaõ “bieát caøy ruoäng, deät vaûi”. Chuyeän keå keùo daøi ñeán taän hoà Taây vôùi nôi goïi laø Hoà Thoân, nôi hoï Lí ñaõ laäp ñeàn thôø cho oâng Thaùnh Gioùng chöa thaønh daïng ngöôøi anh huøng cöùu nöôùc. Ñeán naêm 1207, daân Man Taûn Vieân coøn keùo xuoáng gaàn kinh thaønh, “beø luõ raát ñoâng”.

Töông quan giao tieáp cuûa hoï Lí vôùi caùc taäp ñoaøn phía taây kinh ñoâ khieán cho oâng thaàn soâng Sôû Boä Ñaàu thaønh ngöôøi mang hoï Lí: Lí Phuïc Man. Naêm 1218, Traàn Töï Khaùnh ñaùnh ngöôøi Man ôû Chöông Mó, Haø Taây baây giôø. Chuyeän cuûa ÑVSL cheùp caùc naêm 1184, 85 ñöôïc ngöôøi chuù thích baûn dòch TT cho laø xaûy ra trong vuøng Haø Sôn Bình, thuoäc caùc nhoùm Möôøng ngaøy nay, vì coù keå ra moät quan lang: “boïn” Ñinh Voõ, neâu danh moät taäp ñoaøn baèng teân laõnh tuï, nhöng ñòa vöïc “thoân Ñoã Gia” laïi chöùng toû khoâng khaùc Kinh Loä nhieàu. Ta gaëp ñöôïc moät chæ danh man khaùc: Laõo, Sôn Laõo. Ñôn vò cö daân ôû ñaây laø saùch, laø traïi nhö teân ôû ñoäng Hoa Lö cuûa Ñinh Boä Lónh. Nhaø Ñinh maát nghieäp, con chaùu, daân chuùng cuõ bò haønh haï, xaây thaønh trì tuy khoâng bò goïi thaúng laø man nhöng daáu veát gaàn man ñaõ raát roõ. Töø 1005, nhoùm Man Cöû Long töø phía taây Thanh Hoaù ñaõ traøn xuoáng cöûa Thaàn Ñaàu, nghóa laø thuoäc vuøng Hoa Lö. Söû gia ngaøy nay thaáy vuøng phaùt xuaát thuoäc ñaát ngöôøi Möôøng baây giôø neân xaùc ñònh laø “Möôøng”, nhöng chuùng ta khoâng roõ tính chaát cuûa Cöû Long laø gì, hoï vaãn ôû ñaáy laøm toå tieân cuûa ngöôøi Möôøng ngaøy nay hay laø ñaõ dôøi ñoåi laán sang phía ñoâng vì baûn thaân bò thuùc phía sau vaø coù taäp ñoaøn khaùc thay theá, pha troän? Ngay trong vuøng soâng Ñaïi Hoaøng, ñòa ñieåm sau naøy thöôøng nhaéc veà chuyeän con chaùu hoï Ñinh, treân vuøng naøy naêm 1157 coù nhoùm Sôn Laõo Noâng (Nuøng?) Khaû Lai noåi daäy khieán Lí Anh Toâng phaûi thaân chinh. Cuoäc chieán thöôøng xaûy ra giöõa giaùp ranh Hoa Lö vaø rìa nam ñoàng baèng. Ví duï naêm 1211, Traàn Töï Khaùnh ñaùnh aáp Ma La, thua roài thaéng, chieám nuùi Ñoïi (vuøng Leâ Hoaøn caøy ruoäng tröôùc), khieán ngöôøi caàm ñaàu laø Ñinh Caûm phaûi chaïy vaøo vuøng Sôn Laõo. Coøn trong traän chieán 1205 vôùi con chaùu Ñinh Tieân Hoaøng thì coù chuyeän ngöôøi Man Laõo teân Quan Saïn ñaùnh ÖÙng Phong, traïi ruoäng cuûa Nhaân Toâng ngaøy tröôùc, cuõng trong vuøng. Naêm 1218 coù ngöôøi Sôn Laõo teân Baïch Laêng ñaõ coù chöùc Minh töï roài coøn ñöôïc phong laøm Lieät haàu, chöùc ngang vôùi moät laàn Lí phong cho Traàn Töï Khaùnh. Nhö theá coù theå noùi toäc ngöôøi töø Hoa Lö ôû ñoâng nam leân taây baéc, phía taây Ñaïi La / Thaêng Long coù gaàn guõi huyeát thoáng, phaàn lôùn ñeàu mang hoï Ñinh, luoân luoân coù xung ñoät vôùi Lí töø khi Hoa Lö thaát theá, trong ñoù nhoùm ñöôïc goïi Sôn Laõo laø taäp hoïp phaûn khaùng maïnh nhaát (traän ñaùnh 1184 gieát Thaùi phoù “ñaøn baø” Vöông Nhaân Töû vaø traän traû thuø naêm sau cuûa vöông töôùc Lí coù töôùng suyùt bò ñöùt cu). Hình nhö ôû vuøng phía taây, taây baéc kinh thaønh, nhoùm tuø binh Chaøm cuõng chen vaøo tranh chaáp nhieàu hôn laø ta töôûng. Naêm 1214 coù “töôùng quaân” ôû Cam Giaù (xöù Mía) laøm phaûn bò Traàn Töï Khaùnh baét. Moät töôùng cuûa Khaùnh laø Phan Laân muoán theo Nguyeãn Noän bò gieát. Nhö theá theo veà Nguyeãn Noän khoâng phaûi chæ coù töôùng taøi “duïng binh nhö thaàn” Phan Ma Loâi ñöôïc ghi cheùp trong TT maø thoâi.

Moät teân ”giaëc” ôû chaâu Phong (nhaéc laïi: ñaát phong cho Ngöï Man Vöông Leâ Ñinh) naêm 1000, coù teân Trònh Haøng nhö laø moät nhaân vaät coù daáu veát cuûa toäc Thaùi, khoâng roõ coù dính daáp gì ñeán baø Trònh Quoác cuûa Leâ Hoaøn. Naêm 1280, Trònh Giaùc Maät laõnh ñaïo daân “aên boác, uoáng baèng muõi” ôû ñaïo Ñaø Giang, noåi leân choáng ñoái. Trònh khoâng phaûi chæ laø hoï cuûa gia toäc khi chuyeån qua Vieät maø coøn laø cuûa ñòa vöïc nhö ta thaáy trong caùc teân: traïi Trònh Kì coù tuø tröôûng Xa Phaàn khi Traàn ñaùnh Ngöu Hoáng naêm 1337, coù trang Trònh Sôn trong traän chieán 1421 thuoäc chaâu Traø Laân, vuøng cuûa Trònh Khaû (nhaân vaät seõ noùi sau). ÔÛ ñaây roõ raøng “trònh” laø chuyeån aâm cuûa chöõ “chieàng”/chieng (theo aâm Phaùp, Anh ngöõ), teân chung chæ baûn trung taâm cuûa moät möôøng ngöôøi Thaùi (nhö Xa Phaàn ñoùng ôû Chieàng... noùi treân), vaø teân ñòa vöïc ñaõ chuyeån thaønh hoï toäc ñoaøn, coù theå laø cuûa toäc ñoaøn caàm ñaàu ñòa vöïc. Nhö theá vôùi söï gia nhaäp cuûa taäp ñoaøn Thaùi, ngöôøi Vieät baét ñaàu coù moät “hoï” khoâng phaûi möôïn cuûa Trung Quoác. Teân Ngöu Hoáng xuaát hieän naêm 1067, ñeán “coáng” Traàn. OÂng Haø Vaên Taán cho ñoù laø ngöôøi Thaùi Ñen ôû vuøng Sôn La, vaø giaûi thích Ngöu Hoáng laø töø tieáng Thaùi Nguø Haùu (raén hoå mang). Coù ñieàu caùc nhaø daân toäc hoïc ñaõ phaân bieät roõ raøng Taøy vaø Thaùi, roài thaáy coù nhöõng taäp hoïp mang chöõ “taøy” trong phaàn noùi veà ngöôøi Thaùi maø laïi khoâng giaûi thích, coøn oâng Haø Vaên Taán khi chuù thích Dö ñòa chí laïi duøng chöõ Taøy Ñen, Taøy Traéng. Coù veû nhö thoâng thöôøng, tröôùc khi coù ñònh danh nghieâm tuùc (maø khoâng bao haøm heát trong ñònh nghóa), ngöôøi ta ñaõ duøng laãn loän teân hai toäc ngöôøi naøy, vì theá ta khoâng laáy laøm laï khi oâng Hoaøng Vaên Chí noùi veà hoï Trònh ñaõ gheùp laø Taøy vaø Taøy Thaùi maø khoâng thaáy thaéc maéc. Khoâng nhö Ñinh Leâ goïi khoâng phaân bieät laø Man (nhö caû khi noùi ñeán, coù theå laø Möôøng, Cöû Long), ñeán baây giôø thì caùc söû quan ñaõ bieát theâm veà toäc ngöôøi neân khi muoán chæ ñòa vöïc ñi keøm caùc cuoäc chieán döôùi ñôøi Traàn naøy, ngöôøi ta ñaõ duøng chöõ “mang” (chöõ Haùn vieát hai caùch) ñeå dòch ñuùng laø “möôøng”. Theá kæ XI trôû ñi, ñaát Vieät ñaõ thaáy söï traøn laán maïnh cuûa toäc ngöôøi Thaùi. Nam Chieáu maø thaønh phaàn beân döôùi thuoäc toäc Thaùi, “ñi buoân” ôû vuøng Taây Baéc ñeå cho Lí cöôùp ñöôïc caû vaïn con ngöïa (1012). AÙp löïc Thaùi khieán thuû lónh Haø AÙn Tuaán phaûi trôû côø (1013), bò baét, bò cheùm ôû Kinh thaønh (1015) nhö ñaõ noùi, coøn Nam Chieáu thì bò maát ngöôøi, thieät cuûa. Cho neân töø 1048 ñaõ coù chuyeán ñaùnh Ai Lao, “baét ñöôïc ngöôøi vaø gia suùc raát nhieàu mang veà”. Trong chuyeán “coáng” naêm 1067, coù teân Ai Lao. Roài 1183, Ngoâ Lí Tín ñaùnh Ai Lao. Khoâng thaáy ghi chieán thaéng.

Phaàn tranh chaáp vôùi caùc toäc ñoaøn phía taây khoâng chöùng toû söï thaéng theá cuûa Thaêng Long nhö söû quan muoán cho ta thaáy taøi ba cuûa vua hoï. Tröôùc ñoù, coøn ôû Hoa Lö gaàn hôn, Leâ Hoaøn ñaùnh giaëc Cöû Long (Thanh Hoaù), Ñinh Toaøn bò truùng teân cheát (1001). Vuï giaønh ngoâi sau khi Leâ Ñaïi Haønh cheát daãn ñeán tình hình Cöû Long chöùa chaáp keû thua laø Ñoâng Thaønh Vöông Ngaân Tích roài laán ñeán taän bieån. Lí Thaùi Toå ñem binh ñaùnh vì “giaëc aáy caøng döõ”. Veà töông quan tranh chieán vôùi caùc nhoùm Thaùi, hoï Traàn cuõng khoâng cho thaáy khaû naêng laán löôùt cuûa mình. Chuyeän Traàn Nhaät Duaät khuaát phuïc Trònh Giaùc Maät coù veû nhö chæ laø moät giao tieáp bình thöôøng maø söû quan ñem toân xöng baèng caùch gaùn gheùp vôùi tích truyeän hoï hoïc ñöôïc veà Ñöôøng Thaùi Toâng vaø Quaùch Töû Nghi ra oai vôùi Hung Noâ. Vôùi taäp ñoaøn Ngöu Hoáng, sau hoài thuaän thaûo (“coáng” 1067) thì coù phaûn (1159) roài hoï phaùt trieån theâm theá löïc theo vôùi söï laán chieám cuûa Ai Lao trong vuøng (1301) neân ñoå vaøo laõnh ñòa Traàn (“cöôùp nhaø Hoaøi Trung”) khieán Minh Toâng phaûi thaân chinh (1329). Söû thaàn taùn tuïng: “Thöôïng hoaøng ñích thaân chæ huy, hieäu leänh nghieâm minh, uy thanh vang ñoäi, Ai Lao nghe tieáng chaïy tan.” Nguyeãn Trung Ngaïn, ngöôøi ñöôïc mang theo ñeå cheùp thöïc luïc cho cuoäc haønh quaân, thaät khoâng uoång coâng ñeà cöû! Bôûi vì thaät ra chuyeán ra quaân aáy, töôùng cheát, binh thua, Minh Toâng ruùt quaân gaëp thaùc gheành trôû ngaïi, caàu thaàn giuùp ñôõ, höùa phong roài trong voäi vaõ, queân maát! Ñoái vôùi Ai Lao, phaàn thaát baïi cuûa Traàn cuõng khaù nhieàu qua nhöõng xaùc nhaän raønh reõ hay coù khi ñöôïc che khuaát baèng nhöõng taùn tuïng vua gioûi toâi hieàn. Vöøa khi quaân Nguyeân ruùt lui, Nhaân Toâng söûa soaïn ñaùnh Ai Lao (1290) nhöng khoâng thaáy ra quaân vì thaùng 9 naêm aáy ñoùi to. Söû quan keå chuyeän naøy chæ nhö moät dòp cho caùc nho thaàn taùn tuïng oâng vua troâng xa nghó roäng maø thoâi. Maõi ñeán naêm 1294 môùi thaáy ra quaân, “baét ñöôïc ngöôøi vaø suùc vaät nhieàu khoâng keå xieát” nhöng vò thaân vöông laøm tieân phong bò quaân ñòch bao vaây phaûi nhôø Phaïm Nguõ Laõo cöùu môùi thaønh coâng. Naêm 1334, söû ghi Minh Toâng ra quaân, Ai Lao nghe tin chaïy troán, lieàn sai Nguyeãn Trung Ngaïn khaéc ñaù ghi coâng roài veà. Ruûi ro cho söû quan laø trong chuyeán chuaån bò ñaùnh nhau naêm sau, Minh Toâng xaùc nhaän: “Naêm ngoaùi ñònh thaân chinh roài khoâng ñöôïc...” Vaø naêm 1335 ñoù, Traàn thua, Ñoaøn Nhöõ Haøi cheát ñuoái, theâm Ñoã Thieân Hö ñang beänh ñoøi ñi theo, cheát trong haønh quaân cho söû thaàn coù dòp khen vua, khen tö caùch phuïc vuï cuûa taàng lôùp mình.

Söï thaát baïi naèm trong baûn chaát cuûa taäp ñoaøn caàm quyeàn Thaêng Long. Traàn Khaéc Chung bieát giôùi haïn cuûa phe mình neân can Minh Toâng ñöøng ñaùnh Ngöu Hoáng maø ñaùnh Chieâm Thaønh thì hôn. Toå chöùc laõnh thoå cuûa Lí treân ñaïi theå gioáng nhö moät caùi keùn nhieàu vaønh nhö ñaõ noùi. Phaàn coát loõi laø gia ñình vua vôùi ruoäng ñaát rieâng vaø ñaõ chöùng minh baèng khaûo coå hoïc treân caùc vuøng xaây caát ñeàn thaùp thôø caùc oâng thaàn baûo trôï ruoäng ñaát cuûa vua. Voøng ngoaøi laø cuûa caùc taäp ñoaøn yeáu theá hôn nhöng vua Lí cuõng khoâng theå tranh cöôùp moät khi coù söï thoaû thuaän lieân keát, ôû ñoù chuû laõnh thoå hoaëc naèm yeân taïi ñòa phöông chòu phaän nhoû nhoi noäp thueá cho vua, hoaëc ñeán trieàu ñình laøm quan lôùn maø khoâng caàn laõnh löông cuûa vua (vì vua khoâng ñuû khaû naêng bao caáp). Hoï soáng baèng thu nhaäp nôi vuøng theá taäp cuûa mình – vaø taát nhieân coù theá löïc rieâng. Voøng ngoaøi heát laø caùc vuøng xa laï, ki mi cuõ thôøi thuoäc trò maø Thaêng Long treân danh nghóa thöøa höôûng ñaõ coi laø thaønh phaàn ñaát ñai cuûa mình, vaø trong thöïc teá phaûi chöùng toû quyeàn haønh hoaëc ñeå ñaåy xa moái nguy xaâm chieám cuûa chuû nhaân cuõ, hoaëc choáng ñoái caùc cuoäc caùc cuoäc laán chieám theo khuynh höôùng töï nhieân höôùng veà ñoàng baèng cuûa caùc toäc ngöôøi ngheøo khoù hôn. Lí laøm ñöôïc ñieàu ñoù vì chieám ñöôïc moät vuøng sung tuùc (“caây luùa chieâm 9 boâng” – muøa thöù hai, 1032), vì bieát toå chöùc chính quyeàn kieán hieäu theo kieåu maãu cuûa phöông Baéc treân ñaø cuûa toå chöùc thôøi thuoäc trò, luùc naøy haún qua trung gian nhöõng ngöôøi cuøng toâng toäc xa ñôøi treân ñaát Maân maø tieáng ñoàn thu duïng vang ñeán taän tai vua Toáng. Tuy nhieân khaû naêng giôùi haïn cuûa oâng chuû ruoäng, duø laø chuû moät vuøng lôùn caàn ngöôøi ñeán noãi phaûi môû nhieàu khoa thi tính toaùn laøm soå saùch, khieán cho Lí khoâng theå môû roäng cöông vöïc veà phía taây ñöôïc. Coâng vieäc cuûa hoï chæ laø choáng ñôõ, ñieàu maø söû quan cuûa hoï khi taùn tuïng chuû ñaõ duøng chöõ “ñaùnh deïp” keû khoâng chòu noäp “coáng”, keû “phaûn thaàn”. Treân caên baûn ñoù cuûa Lí, Traàn môû roäng quyeàn haønh hôn moät phaàn vì thu toùm cöông vöïc cuûa Lí, khai thaùc theâm vuøng chaâu thoå qua vieäc xaây döïng ñeâ ñieàu, vaø nhaân chieán tranh chuyeån ñoåi trieàu ñaïi, ñaõ chieám theâm ñaát ñai cuûa nhöõng keû thaân thuoäc vôùi Lí hay choáng ñoái Traàn. Maët khaùc, cuoäc chieán choáng Nguyeân cuõng goùp phaàn vaøo vieäc xoaù boû nhöõng vuøng theá taäp tröôùc kia nhôø söùc maïnh cuûa keû chieán thaéng: Tòch thu taøi saûn nhöõng keû theo giaëc, tröøng trò hoï nhö trong tröôøng hôïp “xöû toäi ñoà quaân daân hai höông Ba Ñieåm vaø Baøng Haø”. Coù ñieàu nguoàn goác phaùt xuaát cuõng khieán hoï phaûi haïn cheá trong vieäc baønh tröôùng veà phía taây. “Nhaø ta voán ngöôøi haï löu (vuøng bieån)...” Nhaân Toâng ñaõ noùi nhö theá. Gheành thaùc laøm chuøn tay ngöôøi cheøo ôû ñoàng baèng, röøng saâu “nöôùc ñoäc” caûn böôùc chaân lính kinh thaønh, trang traïi. Maõi sau, khi tình hình phöùc taïp hôn, vôùi söï tranh chaáp Ñoâng Vieät Taây Vieät, Maïc cuûa vuøng ñoàng chua nöôùc maën cuõng khoâng thaéng noåi Leâ Trònh treân theá caän sôn Thanh Ngheä saâu vaøo beân trong xöù Laøo. Söï e deø trôû ngaïi cuûa Lí Traàn seõ maát ñi khi coù moät taäp ñoaøn goác röøng nuùi veà ngöï trò ôû Thaêng Long / Ñoâng Ñoâ.
LEÂ, LAØO: NHÖÕNG “NGÖÔØI VUØNG CAO” VÔÙI NHAU
Nguoàn goác, thanh toaùn vaø chuyeån ñoåi
Veà tính chaát toäc ngöôøi cuûa thuû lónh Lam Sôn, söû saùch cho ñeán nay khoâng ai daùm noùi roõ caû duø laø söï xaùc ñònh ñaõ raønh raønh ra ñaáy. Söû quan vieát veà vua mình thì duøng nhöõng töø vaên hoa ñaõ ñaønh: “Böïc tröôïng phu sinh ôû ñôøi phaûi cöùu naïn lôùn, laäp coâng to...” Ngöôøi thôøi nay cuõng möôïn toâi thaàn cuõ ñeå tung hoâ maø khoûi mang tieáng traùnh neù: “ (Leâ Lôïi) sinh trong moät gia ñình ‘ñôøi ñôøi laøm quaân tröôûng moät phöông’.” (Uyû ban KHXHVN, Lòch söû Vieät Nam, taäp I, 1971, tr. 239, trích lôøi bia Vónh Laêng cuûa Nguyeãn Traõi.) Ngöôøi aån danh trong taùc phaåm naøy cuõng laø ñoàng taùc giaû cuûa taäp saùch daøy Khôûi nghóa Lam Sôn (baûn 1977) vôùi nhieàu bieän minh hôn. Caùc taùc giaû ñaõ ñaët nhöõng thaéc maéc ngoaøi tính chính thoáng vaøo caùc lôøi chuù vì cho raèng chuùng vaãn “chöa ñaày ñuû vaø vöõng chaéc ñeå xaùc ñònh thaønh phaàn daân toäc cuûa Leâ Lôïi”.Taát caû nhöõng lôøi ca tuïng traùnh neù coù nguyeân nhaân laø vì, vôùi thôøi ñaïi ngaøy nay oâng vua coù quyeàn sinh saùt cuõ ñaõ choaøng theâm caùi aùo thaàn thaùnh cuûa baäc anh huøng cöùu nöôùc. Vì theá, hoï nhaát ñònh cho laø “hoaøn toaøn khoâng coù caên cöù” vì “maâu thuaãn vôùi chính söû (Vieät)” chuyeän Leâ Lôïi ñaõ ñaàu haøng Minh, laøm tuaàn kieåm huyeän Nga Laïc, nhöõng ñieàu cuõng ôû trong caùc taøi lieäu Minh maø hai taùc giaû ñaõ söû duïng raát nhieàu. Nhöng söû quan xöa, duø phaûi nònh bôï, cuõng nhaân moät luùc thaønh thaät cuûa oâng vua ñeå ghi cheùp laïi ñoâi lôøi baát ngôø: “Traãm... (töøng) ñem heát cuûa caûi ñeå phuïng thôø chuùng, mong khoûi tai hoaï... (vaø) vieäc daáy nghóa binh chæ laø söï baát ñaéc dó thoâi...”

Tính chaát chính thoáng cuûa thôøi ñaïi baây giôø khoâng cho pheùp ai khai thaùc theâm lôøi ghi cuõ thì haø côù gì phaûi phaïm huyù theâm ñeå noùi veà toäc ngöôøi thaáp keùm cuûa oâng vua khai saùng? Chæ vì oâng vua khi xuoáng ñoàng baèng laøm chuû nöôùc ñaõ naâng cao ñòa vò doøng hoï mình leân ñeán toät ñænh, laïi khoâng bieát níu keùo toaøn theå toäc ñoaøn cuõ cuûa mình theo ngang haøng vôùi lôùp ngöôøi ôû trung chaâu, khieán ngaøy nay, taäp ñoaøn Möôøng ñoù vaãn coøn soáng laïc haäu ñeå ngöôøi ta khoâng daùm nhaän laø nguoàn goác phaùt xuaát cuûa oâng vua kia. Coù neå nang laém, khoâng choái boû ñöôïc thaønh phaàn voán laø noøng coát luùc nguyeân thuyû kia thì ngöôøi ta coá xeáp laïi trong moät böùc tranh “ñaïi ñoaøn keát daân toäc”, cho bao goàm “nhöõng ngöôøi con öu tuù cuûa daân toäc thuoäc caùc thaønh phaàn xaõ hoäi vaø daân toäc (sic!) khaùc nhau... chung moät nhieät tình yeâu nöôùc, moät chí caêm thuø giaëc saâu saéc vaø cuøng chung moät lí töôûng quyeát taâm giaûi phoùng ñaát nöôùc (Lòch söû Vieät Nam, I, tr. 240). “ Ñoàng baøo Möôøng vuøng Lam Sôn vaãn coi Leâ Lôïi, Nguyeãn Thaän laø thuû lónh daân toäc mình” vaø goïi hoï laø Ñaïo Chaêm, ñaïo Muïc nhö caùc oâng “ñaïo” Taøy Thaùi Möôøng khaùc ghi trong TT. “Coøn cha, oâng cuûa Leâ Lai, ngöôøi xaû thaân cöùu Leâ Lôïi, ñaõ nhieàu ñôøi laøm tuø tröôûng xaõ Duïc Tuù, vuøng Möôøng. Thanh nieân Möôøng tham gia nghóa quaân raát ñoâng neân nghóa quaân Lam Sôn coøn ñöôïc goïi laø ‘ñoäi lính Möôøng Lam Sôn’” (Caùc daân toäc ít ngöôøi..., tr. 28, chaéc laø theo baûn dòch Lam Sôn thöïc luïc cuûa Maïc Baûo Thaàn). Thì ra hai phuï ñaïo Duïc Tuù (Leâ Lai) vaø Khaû Lam (Leâ Lôïi), moät ngöôøi laø Möôøng, ngöôøi kia laïi khoâng phaûi, chæ laø keû noái nghieäp moät oâng (Leâ Hoái) töøng “daïy hoïc caùc nôi, di cö ñeán Nhö AÙng vaø sau dôøi ñeán chaân nuùi Lam Sôn (Khôûi nghóa Lam Sôn), khoâng noùi ra nhöng laø aùm chæ moät ngöôøi Kinh coù vaên hoïc, vaên minh roõ reät!

Ñònh kieán kì thò maïn ngöôïc vaø trung chaâu vöõng chaéc ñeán möùc trôû thaønh töï nhieân, ngaây ngoâ khôø khaïo trong laäp luaän. Phan Huy Chuù vieát (Lòch trieàu... Nhaân vaät chí, tr. 324) veà Trònh Khaû: “Vua (Leâ Lôïi) thaáy oâng bieát tieáng Laøo, sai mang tôø ñieäp nhôø vua Ai Lao giuùp binh löông...” Duøng cuïm töø “bieát tieáng Laøo” vì taùc giaû hoàn nhieân nghó oâng kia laø ngöôøi “Vieät”/Kinh nhö oâng maø khoâng thaáy Leâ Quyù Ñoân nhaéc chuyeän Leâ Lôïi giao tieáp vôùi moät chöùc quyeàn ôû Laøo ñöôïc mang hoï Trònh, vaø laïi moät nhaø sö Laøo ñeå maû cho vua cuõng hoï Trònh (Lam Sôn thöïc luïc), nghóa laø nhöõng ngöôøi ñang ñöôïc noùi ñeán, khoâng bieát coù hoï gì khi laø ngöôøi Laøo, nhöng ngöôøi duøng ngoân ngöõ Vieät Haùn ñaõ maéc cho hoï chöõ “Trònh...”! Khoâng chæ laø giao tieáp beân ngoaøi, Leâ Lôïi coøn laáy ngöôøi hoï Trònh (nhö tröôøng hôïp oâng coá, oâng cha mình), sinh ra Quaän Vöông Tö Teà sau naøy. Phan Huy Chuù (Lòch trieàu..., Dö ñòa chí, tr. 50) noùi veà “ñaát Toáng Sôn tuy laø nôi phaùt ñaït to hôn caû nhöng töø tröôùc tôùi nay chöa coù ngöôøi ñoã ñaïi khoa”. OÂng khoâng chòu daãn theâm cho ta hieåu ñaát Lam Sôn “phaùt ñaït to” thaønh doøng vua Leâ (theo oâng laø “Vieät”) cuõng khoâng coù ngöôøi ñoã ñaïi khoa, gioáng nhö Toáng Sôn cuûa nhaø Nguyeãn vaäy. Ta daãn ra khoâng phaûi ñeå nguï yù tieáp tuïc cheâ leùn nhö taùc giaû maø laø ñeå xaùc nhaän caùc vuøng ñaát saûn sinh ra hai trieàu ñaïi Vieät veû vang ngöï trò hôn naêm theá kæ kia, voán thaät laø cuûa “thieåu soá”, khoâng caàn nhôø ñeán Khoång Maïnh cuõng ngoài ôû baäc cao, coøn daân ñaïi khoa maø taùc giaû haõnh dieän thì cuõng chæ laø thaàn töû cuûa boïn Man/Mang kia, caùc oâng ngheø ñoù töøng ñöôïc moät oâng vua “möôøng maùn” khaùc (Nguyeãn Hueä) xin veà duøng! Caùc taùc giaû Caùc daân toäc ít ngöôøi... ñaõ loâi nhöõng ngöôøi ôû vuøng maïn ngöôïc Ñaïi Vieät choáng Minh ñeå gheùp vaøo töøng toäc thieåu soá ngaøy nay maø chöøa ra thaønh phaàn cuûa caùc ngöôøi laõnh ñaïo, cho thuoäc toäc Vieät – nhö mình! Giaù ñöøng hôïm hónh voâ loái, ñöøng mang tinh thaàn ñaïi ñoaøn keát taân thôøi ra giaûi thích lòch söû thì ngöôøi ta seõ thaáy ra moät quaù khöù Ñaïi Vieät vaøo ñaàu theá kæ XV doài daøo hôn böùc tranh “nghóa quaân” nhieàu saéc maø chæ coù moät maøu, duø trong ñoù coù keå nghóa quaân AÙo ñoû, chaéc laø ñoàng toäc vôùi nhoùm A La / Hoàng Di ôû ñoâng Coân Minh ngaøy nay, coøn phía Leâ Lôïi thì coù luùc goïi mieät thò laø “Hoàng y chi toát” – boïn AÙo ñoû!

Nhö ñaõ thaáy, tuy tröng laõnh ñaát Giao Chaâu cuûa Haùn Ñöôøng ñeå laïi nhöng Lí Traàn ñaõ khoâng quaûn trò heát toaøn vuøng. Söï xaâm laêng cuûa quaân Minh ñaõ laøm ñaûo loän khaép Ñaïi Vieät ñeán möùc ñoä gay gaét nhaát. Quan ñieåm ñoäc toân veà phöông dieän chuûng toäc, ñaäm neùt vôùi vieäc truïc xuaát Moâng Coå, laïi theâm möùc ñoä chuyeân chính quen thuoäc baét ñaàu töø oâng vua Minh khôûi nghieäp coù thuyeát Toáng Nho nghieâm khaéc phuï hoaï, khieán chính saùch hoï aùp duïng ôû Ñaïi Vieät, phaàn laõnh ñòa coù saûn vaät nhieät ñôùi ñoäc nhaát cuûa Ñeá quoác, cho ngöôøi daân thuoäc trò thaáy chæ coù moãi moät con ñöôøng laø phaûn khaùng. Lieân heä vôùi Thaêng Long cuûa Traàn, coù nhöõng ngöôøi töôûng coù theå nhôø caäy quaân Minh laät ñoå hoï Hoà neân luùc ñaàu huøa theo raát ñoâng. Luùc thaát voïng quay giaùo thì con chaùu hoï Traàn naøo cuõng nghó mình coù theå laø vua Traàn töông lai. Hoï tranh ñua vôùi Giaûn Ñònh, Truøng Quang. Caùc noâ tì cuõ töôûng coù dòp töø ñòa vò phaùp lí thaáp nhaát trong xaõ hoäi, vuït nhaûy leân laøm laõnh tuï, chuû vuøng, vaø may ra, laøm chuû nöôùc. Theá gia caùc höông aáp chöa vaøo voøng keàm toaû cuûa Traàn – nhöõng ngöôøi cuûa Hoäi nghò Dieân Hoàng cuõ, nay thaáy bò ñe doaï maát quyeàn, maát maïng neân vuøng leân phaûn khaùng. Chuû nhaân caùc vuøng röøng nuùi thaáy ñaàu haøng cuõng khoâng xong, nhö tröôøng hôïp Phan Lieâu, Loä Vaên Luaät... Theá laø loaïn töù phöông, khoâng caàn vieän daãn ñeán moät tinh thaàn ñaïi ñoaøn keát, yù thöùc yeâu nöôùc, yeâu quoác gia giaû ñònh naøo caû. Taäp nhoùm Lam Sôn coù ñuû haïng ngöôøi quy tuï khoâng phaûi laø chuyeän laï nhöng ñieàu caàn thieát cho vaán ñeà chuùng ta baøn ôû ñaây, laø noøng coát cuûa noù chính laø taäp hoïp thieåu soá trong vuøng môû ñöôøng cho nhöõng lieân heä ñi saâu veà phía taây Ñaïi Vieät, qua lieân heä trong giao thöông, chieán tranh, chính caùc toäc ngöôøi ñoù seõ cai trò caùc vuøng ñoàng baèng phía ñoâng qua nhieàu theá kæ lieân tieáp.

Ñòa vöïc cuûa taäp nhoùm Lam Sôn khieán hoï giao tieáp nhieàu vôùi taäp nhoùm toäc Thaùi voán ñaõ thaønh laäp caùc trung taâm chính trò beà theá treân ñaát Laøo ngaøy nay. Vì theá hoï khoâng chæ goàm nhöõng ngöôøi baûn ñòa, hieåu theo nghóa caùc söû gia daân toäc muoán ta coâng nhaän. Chuùng ta khoâng theå bieát roõ caùc thaønh phaàn Thaùi trong nhoùm ñaõ ñeán gaàn Lam Sôn vaøo luùc naøo, pha troän ôû ñaây ñeán chöøng möïc naøo, vaø cuõng khoâng theå coi hoï thuoäc quyeàn cuûa Ñaïi Vieät Lí Traàn ñöôïc, nhö khi ta ñaõ xeùt khaû naêng cuûa caùc hoï naøy trong söï vöôn quyeàn löïc ñeán nhöõng nôi xa xoâi, xa Thaêng Long, xa ñoàng baèng. Tuy nhieân roõ raøng coäng theâm vôùi söï suy suïp quyeàn löïc ôû Thaêng Long, nhoùm Lam Sôn ñaõ trôû neân töï chuû vaø theo ñoù laïi maïnh leân vì söï giao tieáp taêng tieán vôùi phía taây. Vieäc Leâ Lôïi giao tieáp vôùi moät thuû lónh toäc Thaùi ñoùng nôi moät vuøng Chieàng gì ñaáy ôû Ai Lao, vieäc nhôø caäy Trònh Khaû laø baèng côù veà lieân heä kinh teá, vaây caùnh chính trò. Lam Sôn thöïc luïc nhaéc chuyeän nhaø sö nuùi Ñaù Traéng vôùi teân xöù Phaät Hoaøng, laø baèng côù khaùc veà tinh thaàn: OÂng phuï ñaïo voán chæ bieát coù Giaøng nay ñöôïc söï phoå ñoä töø Ai Lao, nhaän theâm tín ngöôõng Phaät Giaùo, duø laø moät thöù Phaät Giaùo phuø thuyû. Chính quyeàn ngoaïi trò môùi ôû Thaêng Long phaûi löu taâm ñeán hoï laø ñieàu ñöông nhieân. Vaø khi phaûi choáng vôùi Minh thì hoï phaûi tìm söï lieân keát, caàu vieän hay ngöôïc laïi, xung ñoät vôùi caùc nhoùm Thaùi gaàn caän. Giöõa caùc taäp nhoùm naøy, söû quan Vieät nhaän ra Ai Lao laø thaønh phaàn lôùn nhaát. Teân Ai Lao cuûa söû Vieät laø töø ñaâu ra?

Nhö ta thaáy, nhaéc ñeán Ai Lao laàn ñaàu laø naêm 1048 roài laïi coù chuyeän Ai Lao sang “coáng” naêm 1067. Khoâng coù chi tieát cho thaáy söû quan ñöông thôøi bieát roõ veà Ai Lao nhö taäp hoïp lôùn veà sau. Vieäc Ai Lao “coáng” naêm 1067 cuøng vôùi Ngöu Hoáng chöùng toû ñoù laø moät taäp ñoaøn gaàn keà nhoùm kia, khoâng coù daùng gì laø cuûa moät toå chöùc ñòa vöïc lôùn caû. Teân Ai Lao cuûa Trung Hoa laø chæ moät daõy nuùi chaïy ñeán bieân giôùi Vieät, roài chæ moät taäp ñoaøn Di ñöôïc nhaéc trong Tieàn Haùn thö, sinh soáng ôû vuøng thuoäc tænh Vaân Nam lieân heä ñeán toäc Shan baéc Mieán Ñieän ngaøy nay. Töø haûi cho thaáy döôùi ñeà muïc Laõo Qua, chuù theâm Laos, khi xöa laø Nam Chöôûng, thuoäc ñòa Phaùp. Ñieàu ñoù hôïp vôùi ghi cheùp cuûa söû quan Nguyeãn (Lieät truyeän) trong ñeà muïc Nam Chöôûng mang caùc teân khaùc: Lao Long, Laõo Quaø Gia, Laõo Qua, vôùi kinh ñoâ laø Mang Long / Möôøng Luoâng (Luang Prabang), vaø xaùc nhaän Ai Lao laø teân xöa cuoái ñôøi Leâ cuûa nöôùc Vaïn Töôïng ñöông thôøi. Nhöng vaøo theá kæ XI cuûa Lí thì chæ môùi coù nhöõng nhoùm nhoû Thaùi thaønh laäp ñoäc laäp, vaäy coù leõ trieàu ñình Lí ñaõ coù tin töùc veà caùc nhoùm naøy vaø goác gaùc cuûa hoï, neân laáy teân Ai Lao trong saùch cuõ maø goïi cho moät nhoùm lieân laïc ñöôïc vôùi Thaêng Long ñeå töø ñoù goïi chung cho nhöõng taäp ñoaøn Thaùi phía taây coù xung ñoät vôùi Ñaïi Vieät cho ñeán khi hoï phaùt trieån lôùn thaønh “nöôùc”. Traàn ñaõ coù xung ñoät vôùi Ai Lao nhieàu laàn (1290, 1298, 1301, 1334-35). Ñoù laø thôøi gian thaønh laäp vöông quoác Chieâng Mai cuûa ngöôøi Thaùi laán qua phía ñoâng Mekong, ñeán vuøng Luang Prabang, gaây cô sôû ñòa vöïc cho Pha Ngum laäp vöông quoác Lan Xang (1353) treân ñaø tieán maõi daãn ñeán xung ñoät vôùi Ñaïi Vieät cuûa Leâ. Chuùng ta coù theå xaùc nhaän ñaây chính laø “Ai Lao” noùi ñeán trong TT veà thôøi naøy maø chöùng côù laø Nguyeãn Traõi ñaõ ghi trong Dö ñòa chí cuûa oâng, theâm vôùi töø “Laøo” ngaøy nay, ñöôïc vieát goïn laïi trong saùch laø (Ai) Lao. (Nhöõng ñòa danh ghi treân baûn ñoà cuûa Vieät Nam ngaøy nay coù ñuû caùc thanh gioïng, ñuùng hôn, khaùc vôùi treân baûn ñoà cuûa ngöôøi Phaùp chaúng haïn. Caùc nhaân danh cuõng vaäy.)

Taát nhieân, luùc khôûi ñaàu, xung ñoät vôùi doøng hoï Pha Ngum laø to lôùn nhöng nhoùm cuûa Leâ Lôïi cuõng khoâng traùnh khoûi söï va chaïm vôùi caùc theá löïc ñòa phöông, trong ñoù haún coù caùc nhoùm Thaùi, naèm traøn treân vuøng ñöôïc coi laø khu vöïc thaåm quyeàn cuõ cuûa Traàn vaø phaàn ñaát Ai Lao muoán laán tôùi. Xung ñoät nhoû laø chuyeän ghi trong Lam Sôn thöïc luïc vôùi “phaûn thaàn” AÙi ôû saùch Nguyeät AÁn, vaø Ñoã Phuù ôû thoân Haøo Löông gaây böùc baùch khôûi nghóa. Nhìn kó laïi Lôøi theà Luõng Nhai (baûn Hoaøng Xuaân Haõn chöù khoâng phaûi laø baûn söûa laïi cuûa Khôûi nghóa Lam Sôn) thì thaáy ban ñaàu cuõng chæ laø cuûa moät taäp hoïp ngöôøi laøm “leã taâu caùo” leân “Vua Trôøi, Haäu Ñaát” ñeå choáng laïi “beø ñaûng naøo vì muoán xaâm tieám... saép vöôït cöûa vaøo ñeå laøm haïi...” (Taát nhieân moät taäp hoïp mang tính chaát ñaïi dieän lôùn roäng veà maët ñòa vöïc, toäc ngöôøi nhö theá naøy laø cô sôû coù theå daãn ñeán thaønh coâng neáu noåi leân choáng ñoái, nhöng ñoù laïi laø vaán ñeà khaùc!) Caùc nhaân vaät hoï Ñoã sau naøy cuõng laøm lôùn trong ñôøi Leâ, töøng ñöôïc laáy hoï vua nhöng goác gaùc thaáp keùm khoâng maát ñi qua nhaän xeùt cuûa ngöôøi “trí thöùc” hôn: Leâ Thaùnh Toâng cheâ Ñaïi ñoâ ñoác Leâ/Ñoã Khuyeån “nhö thoû khoân giöõ meänh”, coøn Ñoã Bí, “chöùc cao nhaát vaøo haøng teå thaàn... chæ bieát saép gaø vaøo noài maø ñeå caù kình loït ra ngoaøi löôùi”, toäi ñöôïc gheùp ngang vôùi moät Ñoã Tröôïng naøo ñaáy. Cuõng laø nhoû nhöng cuøng moät cô sôû xung ñoät laø söï traû thuø cuûa Tö maõ Leâ Ngaân luùc thaønh coâng ñoái vôùi Phaïm Maãn, ngöôøi tranh ruoäng tröôùc kia vôùi ñaày tôù cuûa Ngaân (ghi laïi naêm 1434). Xung ñoät noäi boä cuûa taäp nhoùm Lam Sôn laø chuyeän gieát Leâ Lai, moät phuï ñaïo khaùc (1427), chuyeän nhoùm Thaùi Trònh Khaû leân caàm quyeàn (1437) maø khieán Ñaïi tö ñoà Leâ Saùt phaûi taâu vua: “Khaû leân caàm quyeàn thì thaàn nguy maát!” Vôùi caùc taäp hoïp saéc toäc khaùc trong vuøng thì coù Loä Vaên Luaät deøm pha Leâ Lôïi vôùi Ai Lao, coù Phan Lieâu chòu quy phuïc maø cuõng khoâng thoaùt. Caùc thoå haøo hoï Caàm trong vuøng dính daùng vôùi caùc ñòa danh (Kham/Cam Moân, Cam Caùt...) coù Caàm Baønh giöõ phuû Traø Laân cho Minh, ñaàu haøng maø ñöôïc Leâ Lôïi buoâng tha luùc ñaàu haún vì theá löïc rieâng trong vuøng. Coù Caàm Quyù cuûa chaâu Ngoïc Ma, hôïp taùc vôùi Leâ Lôïi (1420), nuoâi Traàn Caûo, chaéc khoâng phaûi laø thöông ngöôøi thaát theá maø vì möu tính rieâng, khieán cho Caûo khi thaáy nguy ñeán tính maïng laïi muoán trôû veà choán nöông thaân cuõ. Cuoäc xung ñoät lôùn vôùi chuùa Ai Lao, Lan Kham Deng (caàm quyeàn 1416-1428), ñöôïc TT veõ ra nhö moät söï phaûn boäi bôûi vì cho raèng hoï töøng giuùp Leâ Lôïi luùc khôûi ñaàu (1419) maø khoâng thaáy ñoù chæ laø laøm vieäc duøng ngöôøi ngaên chaën theá löïc Minh. Cho ñeán luùc thaáy Minh coøn xa maø quaân Lam Sôn lôùn maïnh laïi gaàn saùt naùch (tin töùc do Loä Vaên Luaät cung caáp?), hoï phaûi töï löïc ra tay (1421) vaø tieáp theo, hôïp taùc vôùi Minh (1422) ñeå tieâu dieät nguy cô tröôùc maét. Möu tính cuûa hoï khoâng thaønh coâng, Leâ thaéng Minh duø ñem toaøn boä löïc löôïng veà taän Ñoâng Ñoâ xa xoâi, nhöng ñaát caên baûn Lam Sôn (trôû thaønh Lam Kinh) vôùi nhöõng cuoäc haønh quaân trong quaù khöù treân vuøng nuùi röøng xa laï, ñaõ trôû thaønh moái ñe doaï thöïc söï cho caùc taäp ñoaøn Thaùi môùi cuõ muoán yeân thaân hay ñang treân ñaø noáng ra.

Söï thieät thoøi tröôùc tieân ñeán vôùi caùc taäp hoïp vuøng baéc, taây baéc Ñoâng Ñoâ khi Leâ muoán cuûng coá quyeàn haønh treân ñaát môùi, lo thu doïn trieàu Traàn cuõ. Traàn Caûo laøm vua hôø cho Minh laáy theå dieän ruùt quaân, ñaõ bò gieát (1-1428) thì tôùi löôït nhöõng ngöôøi hoï Traàn coù danh voïng sôø sôø tröôùc maét phaûi lo toan. Khoân ngoan hôn, khi thaáy Leâ coù moøi thaéng theá (cuoái 1427), vieân Phaùn ñaïi lí chính (coi vieäc hình nguïc) hoï Traàn “taâu vôùi vua laø vì tính ngoâng cuoàng nhieàu beänh, xin ñöôïc xuaát gia”. Söû thaàn “khoâng roõ teân” (?) nhöng ñaõ nhaän “vua muoán ñeàn coâng lao” thì haún Traàn khoâng phaûi laø thöù voâ tích söï; vaø ngöôøi kia “voäi caét toùc” haún laø thaáy tình hình nguy caáp, cho neân sau ñoù “khoâng bieát ñi ñaâu”. Bieät tích laø phaûi, vì tuy tuyeân boá khoâng tham gia chính trò nöõa nhöng coøn chöôøng maët ra ngoaøi laø coøn coù côù cho ngöôøi ta gieát. Minh cöù ñoøi tìm con chaùu nhaø Traàn thì khoâng theå baùo caùo hoï ñaõ cheát heát moät khi Taû töôùng quoác Traàn (Nguyeân) Haõn cuûa trieàu môùi duø ñöôïc cho ñoåi sang hoï Leâ vaãn roõ raøng laø doøng doõi Traàn Nguyeân Ñaùn. Thaùi baûo Phaïm Vaên Xaûo cuõng ñaõ ñöôïc cho hoï Leâ, ñaùng leõ khoâng vieäc gì, ruûi ro laïi ñöôïc mang teân Traàn Vaên Xaûo trong vieäc “tuyø nghi” cho coù chöùng côù trong hoäi theà vôùi Vöông Thoâng, do oâng quaân sö Nguyeãn Traõi vieát cho maïnh theá chính danh cuûa löïc löôïng môùi. Theá phaûi cheát laø ñuùng roài! TT khi noùi ñeán söï vieäc naøy chæ nhaéc nhö moät ñieàu beân leà veà tö caùch cuûa boïn nònh thaàn, veà moät sai laàm maø bieát hoái tieác cuûa oâng vua môû nöôùc. Buoâng lôøi cheâ traùch chæ coù nhöõng ngöôøi xa ñôøi khoâng thaáy chuyeän vaïch ra coù haïi cho baûn thaân nhö Leâ Quyù Ñoân, Phan Huy Chuù. Vôùi ñöông thôøi, lieân heä beân leà ñeán vaán ñeà, chæ coøn giöõ laïi baûn “Chieáu bình Phuïc Leã ban sö” (Nguyeãn Traõi... taäp 2, tr. 150-53) cuõng cuûa oâng Quaân sö Nguyeãn Traõi, luùc naøy laø Quan phuïc haàu, thaûo ra. Chi tieát thaät ít ñeå ta coù theå hieåu ngoïn ngaønh nhöng cuõng ñaùng quan taâm vì nhö ñaõ noùi, tôø chieáu cho thaáy nhöõng bieán ñoäng treân vuøng chaâu thoå laàn naøy lan ñeán taän bieân giôùi xa maø moät trieàu ñaïi goác vuøng cao giaûi quyeát ñöôïc deã daøng hôn chính quyeàn goác “haï löu” cuõ.

Tôø chieáu baù caùo vôùi quan daân Ñaïi Vieät veà vieäc ñaùnh deïp Ñeøo Caùt Haõn, tuø tröôûng Möôøng Leã, nôi mang teân môùi: chaâu Phuïc Leã (1432). Chieán traän choáng Minh nhö ñaõ noùi lan ñeán röøng nuùi vuøng taây baéc cuûa Ñaïi Vieät bôûi vì ñeán thôøi Minh, trieàu ñình Haùn toäc ñaõ coù maët vöõng vaøng treân vuøng taây nam cuûa hoï neân coù theå söû duïng ñöôøng tieán quaân theo trieàn soâng Hoàng vaø caùc phuï löu, khoâng phaûi chæ leä thuoäc vaøo luõng Laïng Sôn nhö xöa. Cho neân khi quaân Leâ tieán ra vaây thaønh Ñoâng Ñoâ, cheùm Lieãu Thaêng khieán quaân Moäc Thaïnh töø Vaân Nam xuoáng phaûi tan vôõ thì caùc tuø tröôûng vuøng ñoù thaáy leõ khoân ngoan laø phaûi lieân keát vôùi Leâ. Nhaân vaät coù lieân quan ôû ñaây laø Ñeøo Caùt Haõn, ñöôïc duï veà cuoái naêm 1427. Xa Khaû Tham thuoäc vuøng gaàn hôn so vôùi Ñeøo Caùt Haõn, ñaõ theo veà töø vaøi thaùng tröôùc. Nhöng Ñeøo Caùt Haõn, nhö lôøi keå trong chieáu ban sö, cuõng khoâng deã daøng khuaát phuïc. Cuoái naêm 1430, Leâ ñem quaân ñaùnh Beá Khaéc Thieäu, ñaàu 1432 thaéng Ñeøo Caùt Haõn. Lôøi chieáu keå toäi lieân can: “Naêm ngoaùi ôû traán Thaùi Nguyeân, thaèng (Beá) Khaéc Thieäu möu phaûn, thaät do thaèng Haõn gaây hoaï. Nay thaèng (Ñeøo) Caùt Haõn laøm loaïn laïi bôûi aâm möu cuûa thaèng Xaûo...”

Ta khoâng theå bieát gì hôn veà aâm möu lieân keát trong ngoaøi ñoù. “Thaèng Haõn” laø Traàn Nguyeân Haõn, “thaèng Xaûo” laø Phaïm Vaên Xaûo. Phan Huy Chuù vôùi aûnh höôûng cuûa tieàm thöùc nghieâng veà phe trung chaâu neân cho raèng Haõn thaáy vieäc xa laùnh Leâ Lôïi laø phaûi: “OÂng (Haõn) noùi rieâng vôùi ngöôøi thaân: ‘Nhaø vua coù töôùng nhö Vieät Vöông (Caâu Tieãn)... khoâng theå cuøng sung söôùng ñöôïc.’ OÂng xin veà höu, vua cho... Coù ngöôøi caùo oâng möu phaûn. Vua sai löïc só xaù nhaân baét veà hoûi. Thuyeàn ñeán beán döôùi xaõ Ñoâng Sôn, oâng giaän uaát khaán vôùi trôøi raèng: ‘Toâi vôùi vua cuøng möu cöùu daân, Nay nghóa lôùn ñaõ ñònh, vua laïi muoán gieát toâi, hoaøng thieân coù bieát xin soi xeùt cho.’” Nhöng chuùng ta cuõng coù theå nhìn vaán ñeà kó hôn. Nhöõng “löïc só xaù nhaân” ñi baét haún laø thuoäc ñoäi Thieát ñoät noøng coát tin caån cuûa Leâ Lôïi vaø chaéc cuõng khoâng phaûi chæ coù 42 ngöôøi ngoài cuøng thuyeàn vôùi Haõn. Noùi laø oan nhöng Phan Huy Chuù cuõng cho thaáy Traàn Nguyeân Haõn “veà laøng laøm nhieàu nhaø cöûa vaø ñoùng thuyeàn chôû binh khí”. Ñeå laøm gì, mô laøm Phaïm Laõi ngao du soâng nöôùc (Taây Thi ñaâu?) maø chaát binh khí theo, ñeå laøm gì? Bieát vua nghi maø vaãn laøm nhieàu nhaø cöûa thì neáu khoâng ngu ñoän taát cuõng laø coù yù xaây döïng ñoàn binh ñeå lo thaân. Traàn Caûo bò gieát ñaàu naêm 1428, söù sang Minh baùo tang trôû veà mang leänh vua Minh tìm con chaùu nhaø Traàn roài chæ maáy thaùng sau söù Minh laïi sang thuùc giuïc tìm cho ra, oâng chaùu Traàn Nguyeân Ñaùn ngoài ngay trong trieàu coù thaáy yeân taâm khoâng? Xin veà queâ maø vua baûo moãi naêm phaûi ñeán chaàu moät laàn, göông “veà chaàu” maø thöïc ra laø laøm con tin ñoù, Haõn chaéc phaûi hieåu nhö seõ xaûy ra veà sau vôùi maáy oâng phuï ñaïo hay con chaùu hoï naèm ôû Ñoâng Ñoâ, luùc vua vui thì tha, luùc buoàn thì gieát. Haõn phaûi lo thaân vaø chuaån bò tìm ngöôøi lieân keát. Beá Khaéc Thieäu coù maët cuøng phe trong chuyeán theà boài cuûa Leâ vôùi Vöông Thoâng, ôû ñòa vöïc töông ñoái gaàn, laø öùng vieân öu tieân nhaát cuûa oâng töôùng töøng xoâng pha traän maïc, khoâng chòu boù tay chôø ngöôøi ñeán baét. Coù ñieàu cô may cuûa thôøi taïo loaïn ñaõ qua, khoâng deã moãi moät luùc laïi gaây noåi cô ñoà cho neân Haõn phaûi chòu cheát. Cheát vì baõo laät thuyeàn hay vì ngöôøi anh huøng vuøng leân laàn choùt? Vaø oâng chaùu ngoaïi Traàn Nguyeân Ñaùn nghó gì khi phaûi vieát chieáu keát toäi ngöôøi anh em baø con? Chæ vì moái lieân heä ñoù maø chính oâng cuõng phaûi naèm nguïc, cho neân thaûo chieáu cho vua roài maø chöa an taâm, oâng coøn laøm raùng moät baøi thô ca tuïng chieán coâng bình Phuïc Leã. Möu moâ cho nhieàu theâm thì cuõng chæ daãn ñeán vöôøn Vaûi maø thoâi.

Trong bieán coá naøy, ngôø raèng cuõng coù söï taâng coâng cuûa moät ngöôøi nguyeân hoï Traàn: Trình Hoaønh Baù. Söû quan neâu söï hoái haän veà sau cuûa Leâ Lôïi, coù nhaéc teân nhöõng ngöôøi nònh hoùt bò boû ra ngoaøi maø Thaùi Toâng (ñuùng hôn, laø moät phe nhoùm trieàu thaàn) muoán duøng laïi. Ñaùm vaên quan trung chaâu döïa theá oâng vua khôûi nghieäp, cöông quyeát choáng ñoái neân thaønh coâng. Vaán ñeà ñaùng chuù yù ôû ñaây laø trong loaït ngöôøi bò pheá ñaõ keå, nhoùm Nguyeãn Thieân Tích (töøng chuù thích Dö ñòa chí cuûa Nguyeãn Traõi) laïi nhaém rieâng vaøo moät ngöôøi, “sôï Hoaønh Baù ôû trong quaân nhaát ñònh seõ gaây chuyeän trôû ngaïi, neân thích chöõ vaøo maët, ñuoåi veà laøm daân”. Chuyeän xaûy ra vaøo luùc oâng vua con môùi leân (1434), naêm sau môùi coù leänh kò huyù ñoåi hoï Traàn laøm hoï Trình, nhöng roõ raøng laø söû quan vieát theo loái hoài toá. Vaäy thì sao laïi coù söï thuø haèn rieâng bieät gheâ gôùm ñeán theá neáu phe nhoùm trung chaâu cuûa Tích khoâng cho raèng keû kia ít ra cuõng ñöôïc coi laø ngöôøi cuøng queâ höông baûn quaùn maø ñi toá caùo cheát ngöôøi thì ñoù laø moät haønh vi phaûn boäi khoâng theå tha thöù? Khoâng theå nhaém vaøo ngöôøi cuûa phe phaùi khaùc thì taäp trung vaøo ngöôøi cuøng phe thaát theá nhö mình vaäy.

Tröôøng hôïp Phaïm Vaên Xaûo bò gheùp vôùi Ñeøo Caùt Haõn khoù lieân heä hôn. (Coù theå vì chuùng toâi khoâng coù moät tieåu söû cuûa Phaïm Vaên Xaûo.) Nguyeân chuù cuûa tôø Chieáu treân khoâng bieát cuûa ai, nhöng chæ laëp laïi lôøi beân trong gaùn toäi cho Xaûo maø thoâi. Coù leõ chuyeän Xaûo xaûy ra muoän hôn cuûa Nguyeân Haõn vì moái lieân heä vôùi Traàn ít roõ hôn, nhöng söï theå ñaõ xaûy ra vôùi Haõn thì Xaûo cuõng thaáy laø seõ tôùi phieân mình. Keû ñöôïc Leâ Lôïi sai chieâu duï Ñeøo Caùt Haõn naêm 1428 laø moät ngöôøi hoï Traàn: Traàn Hoà. Moái lieân heä gaùn gheùp vôùi trieàu cuõ thaät roõ reät (ít ra laø trong nguï yù cuûa Leâ Lôïi). Lôøi Chieáu cho thaáy roõ Ñeøo Caùt Haõn laø moät löïc löôïng ñang lôùn maïnh ôû vuøng Taây Baéc, Xaûo muoán cöùu laáy thaân haún phaûi troâng chôø veà phía ñoù. Nhöng quaân löïc Lam Sôn vöøa thaéng Minh xong, nhoùm Thaùi ôû Möôøng Leã cuõng nhö caùc nhoùm töông töï khaùc khoâng theå ñöông cöï noåi.

Tôø Chieáu “ban caùo thò cho thaàn daân thieân haï” treân laø moät xaùc nhaän quyeàn löïc cuûa taäp ñoaøn laõnh ñaïo môùi: “Phaøm keû laøm beà toâi neân laáy Haõn, Xaûo raên mình, laø keû phieân traán neân laáy Caùt Haõn, Khaéc Thieäu raên mình thì thaàn daân cuûa ta coù theå cuøng höôûng phuùc lôïi muoân ñôøi maø ñöôïc tieáng laâu daøi ôû ñôøi sau.” ÔÛ lôøi haêm doaï coù ve vuoát naøy, ta thaáy Leâ Lôïi vaø taäp nhoùm Lam Sôn cuûa oâng chöùng toû söï coá gaéng ñoái xöû khoâng phaân bieät ñoái vôùi caùc laõnh tuï caû hai vuøng cao thaáp. Hoäi theà vôùi Vöông Thoâng coù teân caùc thuû lónh ñòa phöông, trong ñoù coù Beá Khaéc Thieäu, Ma Luaân (?). Hoaøng Nguyeân YÙ, phuï ñaïo traán Thaùi Nguyeân laø Thöôïng töôùng. Phuï ñaïo Möôøng Moäc laø Xa Khaû Tham (sau ñöôïc ban hoï Leâ) coù töôùc Truï quoác Quan phuïc haàu – Nguyeãn Traõi khoâng coù phaàn “truï quoác”; Xa Mieân, chaéc laø baø con vôùi oâng phuï ñaïo kia, coù chöùc Thieáu uyù chæ keùm caáp baäc vôùi chöùc Thaùi uyù ñaàu trieàu, roài Ñeøo Caùt Haõn chöùc Tö maõ, Ñeøo Maïnh Vöôïng, con Haõn, ñöôïc chöùc Tö khoâng... Ngay caû “nöõ söû (nöõ quan) noäi thaàn” cuûa vua (Thaùnh Toâng) cuõng coù ngöôøi Chaøm (söï vieäc gieát ngöôøi naêm 1509). Vieäc phong quan chöùc duø coù yù chieâu duï nhöng caên baûn laø xaây döïng baûn thaân toâng toäc neân khi thaáy nguy hieåm laø hoï Leâ gieát, khoâng cöù trong ngoaøi, ñoàng baèng röøng nuùi. Coù ñieàu söï ñe doaï ôû ngoaøi bieân mang tính caùch ñòa vöïc neân ñeå laïi daáu veát thay ñoåi treân cöông vöïc laõnh thoå.

Trong lôøi keå toäi Ñeøo Caùt Haõn thaáy oâng chuùa Thaùi naøy coù tham voïng raát lôùn. Khoâng chòu veà “chaàu” Ñoâng Ñoâ maø coøn môû roäng cöông vöïc, lieân keát vôùi caùc nhoùm nhoû hôn laán ñaát Vieät, roài töï nhieân theo töông quan cuøng toäc Thaùi, laïi chuyeån qua chieám ñaát Ai Lao, vaán ñeà Ñeøo Caùt Haõn khoâng coøn chæ laø cuûa ñòa phöông maø noái keát vôùi nhöõng va chaïm khaùc, trôû thaønh cuûa hai nöôùc Ñaïi Vieät vaø Laøo. Söï tranh giaønh quyeàn bính ôû Luang Prabang cuõng laø côù ñeå Leâ can thieäp (1434), môû roäng cöông vöïc, cai trò tröïc tieáp: “Baáy giôø caùc möôøng cuûa Ai Lao, tuy ngoaøi maët noùi laø quy thuaän nöôùc ta, nhöng vaãn traùo trôû baát thöôøng, neân trieàu ñình phaûi ñaët quan ôû nhöõng nôi ñoù ñeå troâng coi.” Tuy nhieân söï tranh chaáp beân trong trieàu ñình Ñoâng Ñoâ ñaõ laøm chaäm phaàn naøo söï laán chieám. Vôùi caùc nhoùm Thaùi lôùn nhö Boàn Man, Laõo Qua, hoï chæ giöông oai, vôùi caùc nhoùm nhoû, hoï khích ñoäng cho ñaùnh laãn nhau, khi caàn thì ra quaân ñòa phöông ñaøn aùp ñeå giöõ yeân vuøng bieân giôùi thuû ñaéc.

Söï roái loaïn beân trong cung ñình sau khi oâng chuùa khôûi ñaàu cheát khoâng phaûi laø ñieàu baát ngôø. Chính Leâ Lôïi cuõng thaáy tröôùc neân “khoùc” lo laéng cho Ñinh Leãõ: “Neáu traãm khoâng coøn thì coøn ai bieát khanh nöõa, sôï töø ñaây bò giaùng truaát maát thoâi.” Nguyeãn Thò Loä “deøm” khieán oâng maát chöùc khoâng phaûi laø vì ganh tò nhö söû quan nghó, nhöng ôû ñaát kinh thaønh vaên hoïc maø oâng ñaày tôù cuõ cuûa chuùa chæ coù moãi vieäc laø “sôùm toái chaàu haàu, khoâng luùc naøo rôøi beân caïnh”, laøm sao cho ngöôøi ta nhôù ñeán coâng xöa luùc hoaïn naïn phaù vaây, ñaùnh giaëc? (Cuõng may laø chæ bieát haàu haï, khoâng daùm chen vaøo caùc tranh chaáp phe phaùi neân ñöôïc cheát giaø, quaù thoï!) Ñoù cuõng laø moät hình thöùc traû thuø cuûa nhoùm trung chaâu vöôùng víu vôùi thôøi cuõ, voán chæ coù theå nho nhoe baèng chöõ nghóa, nay caäy vaøo thöïc teá trò nöôùc maø lôùp voõ töôùng Lam Sôn khoâng ñuû khaû naêng, coù luùc phaûi caàu caïnh. Söï phaân hoaù beø nhoùm treân ñaát laï, trong tình theá môùi cuõng trôû neân phöùc taïp hôn. Vì caùc söû quan khoâng ñeå laïi chi tieát neân ta khoâng thaáy roõ tình theá nhieàu hôn, nhöng coù veû caên baûn cuûa nhöõng bieán ñoäng luùc ñoù laø do nhoùm caàm quyeàn Lam Sôn phaûi thích öùng vôùi vai troø trò nöôùc khi naèm ôû trung chaâu. “Beø ñaûng rieâng taây” laø ñieàu Leâ Lôïi ñaõ thaáy. Nhoùm Leâ Saùt thuoäc lôùp ngöôøi xuaát hieän ngay töø luùc ñaàu, coù Leâ Saùt cöù ñoøi gieát ngöôøi, Leâ Ngaân traû thuø vaët töø hoài “tieàn khôûi nghóa”, coù Leâ EÂ “khoâng bieát moät chöõ”... ñoù laø nhoùm Möôøng thaân caän cuûa Leâ Lôïi. Nhoùm choáng ñoái laø Löu Nhaân Chuù goác phía baéc Ñoâng Ñoâ tham gia ñôn leû neân yeáu theá, bò gieát tröôùc nhöng Trònh Khaû nhoùm Thaùi coøn theá löïc töø chính nôi khôûi nghóa, beàn dai hôn neân ñuû söùc choáng laïi. Söï thaønh coâng coøn nhôø ôû nhoùm vaên quan trung chaâu, nhö ñaõ noùi, tuy khoâng coù theá löïc quaân söï nhöng coù lí thuyeát trò nöôùc, ñem nhoài nheùt yù thöùc quyeàn tuyeät ñoái cuûa baäc chuû teå vaøo oùc oâng vua treû ñeå haï teå töôùng Leâ Saùt, ngöôøi haønh xöû theo cung caùch nhöõng ngaøy cuõ: “Kheùp cho thaàn toäi chuyeân quyeàn, aáy laø toäi cuûa thaàn do Tieân ñeá maø coù caû.”

Xung ñoät cuûa vaên quan trung chaâu vôùi nhoùm “trí thöùc” Lam Sôn thaáy trong nhieàu laàn tranh caõi veà caùch thöùc ñieàu haønh ñaát nöôùc. Haïn haùn ñaõ laâu, ngöôøi ta chæ “röôùc Phaät (Phaùp Vaân – caùi cuïc ñaù cuûa Hoà Quyù Li ñeå laïi) ñoïc chuù ñeå caàu möa”. Nguyeãn Thieân Höïu khoâng bieát ñeán chuyeän oâng vua môû nöôùc ñaõ quy y töø ngaøy coøn trong röøng, neân laáy kinh saùch ra can oâng vua con: “Beä haï söûa ñöùc, tha tuø oan, thaû bôùt cung nöõ maø trôøi khoâng möa thì xin cheùm ñaàu thaàn...” Coù chuùt möa nhoû sau ñoù, bò Leâ Saùt huø doaï, haún oâng quan vaên aên khoâng ngon nguû khoâng yeân moät thôøi gian daøi (thaùng 4-1434). Ba naêm sau laïi xaûy ra chuyeän tranh chaáp veà leã nhaïc giöõa Löông Ñaêng vaø nhoùm Nguyeãn Traõi daãn ñeán caùi cheát huït cuûa Tham nghò Nguyeãn Lieãu daùm caû gan baøi baùc hoaïn quan, duø luùc naøy Leâ Saùt ñaõ bò gieát. Theá roài Trònh Khaû, Trònh Khaéc Phuïc bò haï tieáp chæ vì bieát chuyeän kín trong cung, duø sao cuõng laø cuûa rieâng nhoùm Möôøng: “Dieân Ninh (Nhaân Toâng) töï bieát mình khoâng phaûi laø con cuûa Tieân ñeá...”

Söï hieåu bieát veà “caùch laøm vua” cuûa nhoùm naøy phaûi coù thôøi gian ñeå thaâm nhaäp. Caùc tôø chieáu thaêng giaùng cuûa Nguyeãn Traõi vieát cho Leâ Thaùi Toå, caùc lôøi “can giaùn” cuûa vaên quan Ñoâng Ñoâ cho Thaùi Toâng, Nhaân Toâng, caùc lôøi khích baùc toá caùo laãn nhau cuûa taäp ñoaøn leân xuoáng quyeàn bính, cho ta thaáy roõ ñieàu ñoù. OÂng phuï ñaïo ôû nhaø tranh leân laøm vua thaáy dò öùng vôùi nhaø cöûa “quy moâ lôùn lao loäng laãy”, thaáy roái raém phieàn phöùc vôùi boïn nònh thaàn trung chaâu neân raên ñe: “Leänh cho baùch quan khoâng ñöôïc laøm nhöõng vieäc xöng tuïng coâng ñöùc vieãn voâng cuøng baøy ñaët linh ñình nhöõng leã nghi yeán haï.” Tö Teà “tuy tö löï chöa thaät chu ñaùo (nhöng) maø tai maét cuõng ñaõ thaâu nghe söï theá”, ñöôïc coi laø ngöôøi keá nghieäp (1429), coù xaùc nhaän chính thöùc (1431). Theo thoùi tuïc, nhö Leâ Lôïi laø con uùt maø cai quaûn gia ñình khi anh cheát, vieäc chæ ñònh laøm chuû ñaát nöôùc luùc naøy coù keøm theo ngöôøi em phoøng hôø. Theá maø khoâng ñôïi ñeå thôøi gian thöïc hieän söï chuyeån tieáp, chæ hai naêm sau Tö Teà laïi bò truaát pheá vì “khoâng hieáu vôùi cha meï, ngöôïc ñaõi quaàn thaàn...” OÂng vua daàn daø cuõng thaáy ra raèng ngöôøi con lôùn naøy – chaéc coi quan trieàu nhö ñaày tôù trong nhaø ôû goùc röøng Lam Sôn xöa, ñaõ khoâng thích öùng kòp vôùi thôøi theá! OÂng em cuõng chaúng hôn gì, sôû dó coøn ngoài ñoù chæ vì oâng cha khoâng coøn soáng ñeå ra saéc chæ giaùng laàn nöõa. Nhöng laàn naøy ñaõ coù cô cheá ñònh cho khuoân pheùp tuy oâng chaúng chòu vaøo khuoân. Thaày vaøo daïy, caäu beù vua 12 tuoåi ñöùng daäy boû ñi; caäu khoâng chôi vôùi baïn beø saùch vôû maø chæ noâ ñuøa vôùi boïn haàu haï trong cung, chaéc vì chuùng noùi nhieàu ñieàu thích thuù hôn chöõ nghóa xa vôøi. Nhoùm hoaïn quan Ñinh Thaéng ngaøy sau bò gieát vì can Nguyeãn Traõi khoâng neân ñöa Nguyeãn Thò Loä vaøo cung cho oâng vua saøm sôõ ñeå möu tính theá beântrong, nhöõng ngöôøi naøy khoâng nghó raèng chính hoï ñaõ gôïi chuyeän thích thuù cho caäu beù luùc tröôùc. Vuù nuoâi chæ laø ñaày tôù, sao baûo ñöøng maéng chöûi? Caàm cung baén chim maø bò can ngaên thì sao khoâng baén thaúng vaøo keû khoâng cho mình höôûng vui thuù? Coù voi sao khoâng taäp côõi? Sao khoâng cho noù ñaùnh nhau vôùi deâ nuùi xem “ai thaéng ai”? Maø trieàu ñình coù khaù gì hôn khoâng, hoï coøn chaêng löôùi saên tröôùc cöûa kia maø!

Baø Thaùi haäu hoï Nguyeãn coù theå khoâng chaøng raøng vôùi ai ñöôïc, nhöng tieáng ñoàn Nhaân Toâng “khoâng phaûi laø con cuûa Tieân ñeá” chöùng toû toå chöùc cung ñình Leâ, duø coù hôn Traàn chuùt ít, cuõng khoâng ñöôïc nghieâm tuùc laém. Chöùng côù khaùc laø Döông Thò Bí ghen loàng loän khieán Thaùi Toâng phaûi truaát meï, pheá con. Söï phaân hoaù beân trong khieán Nghi Daân ñuû ngöôøi ñeå laøm vieäc gieát Thaùi haäu vaø vua. Vaø coù ngöôøi hoï Traàn chen vaøo bieán coá.

Hình nhö coù söï baát nhaát cuûa söû quan trong vieäc ghi caùc teân ngöôøi Traàn/Trình naøy. Chöa coù leänh ñoåi hoï thì ñaõ coù Trình Chaân (1434) chaéc laø Traàn Chaân, leänh ñöa ra roài (1435), vaø caû khi caùc leänh tieáp theo sau naøy cuûa Leâ Thaùnh Toâng (1661, 1666) xuaát hieän, vaãn coù caùc teân Traàn Hieån (1437), Traàn Baøn (1665), nhöng coù theå nghó raèng TT voán laø cuûa nhieàu ñôøi neân söï sô hôû vaãn coù theå xaûy ra, chöa keå tröôøng hôïp coù nhöõng ngöôøi quaù thaân caän vôùi vua nhö Traàn Phong cuûa Thaùnh Toâng. Nhöng phaàn lôùn coù veû söû quan ñaõ tuaân thuû nghieâm nhaët. Hoï Trình hieám hoi trong caùc trang söû tröôùc ñoù, laïi noåi leân raát nhieàu vaøo thôøi Leâ sô, vôùi moät loaït quan xöû kieän (1448, 1449), noåi baät laø coâng vieäc ñi söù qua Minh, roõ raøng laø caàn ngöôøi vaên hoïc maø trieàu môùi chöa coù: Trình Nguyeân Hi (1435), Trình Chaân (1434, 1446, 1451, trong chuyeán raéc roái ôû bieân giôùi 1456). Trong chuyeán söù ñi ñoøi ngöôøi bò Chieâm Thaønh baét (1449) coù teân Trình Nguyeân Ñænh, roõ raøng ñoù laø Traàn Nguyeân Ñænh theo doøng teân ngöôøi quen thuoäc vaøo cuoái Traàn. Nguyeân Ñænh luùc trôû veà ñöôïc phong laø Chính söï vieän ñoàng tham nghò. Taát caû minh chöùng moät taäp hoïp hoï Traàn cuõ, qua bieán naïn xaûy ra vôùi nhöõng ngöôøi ñoàng toäc, chòu vaøo khuoân pheùp, ñaõ coù maët trong trieàu môùi, vaø nhaân thaáy coù cô hoäi cuõng muoán ngoi theâm leân vôùi toan tính rieâng. Trong cuoäc ñaûo chính cuûa Nghi Daân, söû quan keâ ra moät doïc Phaïm Ñoàn, Phan Bang, Traàn Laêng (Trung höng kí theâm Ngoâ Trang) nhöng ñeán khi laäp baûng quaân coâng phaûn ñaûo chính thì ñöôïc keå: “Xöôùng nghóa tröôùc vaø haï thuû ñaàu tieân laø Leâ Nhaân Thuaän, ñaõ cheùm giaëc (Traàn) Laêng (beø ñaûng coù ñeán caû traêm ngöôøi!)” Teân Leâ Nhaân Thuaän tröôùc ñoù khoâng thaáy coù trong nhoùm chuû tröông, maø ñöôïc keå coâng ñaàu, vaäy lí do coâng tích laø ôû baûn thaân ngöôøi oâng ta gieát kia. Vaø Traàn Laêng khoâng ñoåi laøm Trình Laêng chæ vì söû quan muoán neâu ñích xaùc nguoàn goác. Cho neân leân ngoâi xong laø Thaùnh Toâng nhaéc laïi leänh kò huyù, hai laàn.

Taäp hoïp quyeàn bính luùc naøy laïi trôû veà vôùi nhoùm noøng coát Lam Sôn. Tuy coù vieäc caïnh tranh tieáp theo laø Leâ Laêng ñoøi laäp Khaéc Xöông (bò giam cheát 1476) thay Nghi Daân nhöng Laêng sau ñoù bò gieát (thaùng 8aâl. 1462), quyeàn haønh coøn laïi trong tay Nguyeãn Xí, ngöôøi troâng coi ñaøn choù saên cuûa Leâ Lôïi tröôùc kia. Nguyeãn Xí muoán noåi baät, vaø ñaõ thaáy thaønh coâng khi con laø Sö Hoài laøm thô-rôi noùi xaáu, toá caùo Leâ Nieäm, Leâ Thoï Vöïc, Trònh Vaên Saùi, Nguyeãn Loãi, nhöõng ngöôøi cuøng nhoùm laät ñoå Nghi Daân, theá maø Thaùnh Toâng laïi beânh. Thö toá Sö Hoài möu phaûn ñöôïc Thaùnh Toâng ñöa xem vaø an uûi. Nhöõng ngöôøi bò toá caùo kia phaûi ngaäm mieäng vaø chaéc laø caøng phaûi coá coâng phuïc vuï nhieàu hôn, traùnh caùi hoaï cuûa Leâ Laêng xaûy ra chæ vaøi thaùng sau. Thaùnh Toâng caàn Nguyeãn Xí, nhö khi “taâm söï” vôùi Sö Hoài, toû ra bieát chuyeän maø coù yù thoùc maùch trong theá coøn thaáy mong manh cuûa mình (1465): “... AÙn lôùn xaûy ra hôn... baét nhieàu con em nhaø quyeàn quyù... Ngöôøi ta noùi ñeán caû Cung Vöông (Khaéc Xöông) vaø Leâ Nieäm...” Ñieàu naøy chöùng toû söï tranh chaáp cuûa caùc phe phaùi luùc baáy giôø vaãn coøn naèm ngoaøi quyeàn uy cuûa oâng vua môùi. Chæ daàn daø vôùi ngaøy thaùng, oâng môùi taäp trung ñöôïc quyeàn löïc nhö lôøi cheâ kheùo cuûa söû quan Vuõ Quyønh (1453-1516): “(Vua) laáy ngöôøi thaân (Nguyeãn Xí) laøm chöùc chæ huy, duøng hoï nhaø meï laøm vieäc duyeät xeùt.”

Ñi saâu vaøo phía taây
Nhöng roát laïi, keát cuïc cuûa nhöõng bieán ñoäng ñoù ñaõ ñöa leân moät oâng vua ñuû vaên taøi, thaáu hieåu nguyeân taéc trò nöôùc ñeå daân trung chaâu khoâng daùm coi thöôøng môû mieäng daïy vua maø traùi laïi bò vua giôû saùch thaùnh hieàn maéng khoâng kòp vuoát maët. Sau nhieàu traän gieát nhau laøm moøn söùt phe phaùi, voõ töôùng cuõng vaøo khuoân pheùp hôn. Toå chöùc noäi boä vöõng vaøng, theá laø löïc löôïng Ñoâng Ñoâ doàn söùc bung ra bieân giôùi ñeå uy tín Thaùnh Toâng caøng taêng. Nhöõng traän ñaùnh phía taây luùc ñaàu, theo lôøi söû quan thì vaãn coù veû thaéng theá nhöng thaät ra keát quaû khoâng maáy khaû quan. Traän 1467, töôùng Khuaát Ñaû baùo thaéng traän nhöng chæ thaáy quaân Laøo ñaõ laån traùnh tröôùc, ñeå nhoùm tuø tröôûng nhoû ôû laïi haøng phuïc. Traän ñaùnh ôû vuøng Lai Chaâu thaùng Ba naêm ñoù chæ huy ñoäng thoå binh. Khuaát Ñaû cuõng bò thua ôû ñoâng baéc. Quyeån Ñaïi Vieät söû kí cuûa Leâ Vaên Höu, Phan Phu Tieân naèm trong cung ñình ñuû cho Thaùnh Toâng bieát chuyeän xöa maø tieáp tuïc ñaùnh ñoøn quyeát ñònh veà phía Chieâm Thaønh tröôùc khi laïi quay sang taây. Cho neân sau traän thaéng ôû Chaø Baøn, duø “uy danh chaán ñoäng khaép choán... caùc nöôùc phieân thuoäc ôû phía taây keû tröôùc ngöôøi sau ñeàu laät ñaät tranh nhau ñeán coáng”, Thaùnh Toâng vaãn toå chöùc ñaùnh Ai Lao.
TT coù luùc duøng lieân tieáp ba chöõ Ai Lao, Boàn Man, Laõo Qua nhöng thaät ra Leâ chæ ñoäng tôùi nhoùm lôùn Laõo Qua (cuõng laø Ai Lao) coù thuû ñoâ “thaønh Laõo Qua”, vaø nhoùm nhoû Boàn Man. Teân Boàn Man khoâng thaáy ôû Töø haûi, coù leõ laø cuûa Vieät ñaët ra. Caùc thuû laõnh ôû ñaáy thöôøng mang hoï Caàm tieáp caän vôùi Vieät, nhieàu vaø thöôøng xuyeân cho neân coù theå quan daân Vieät ñaõ thaáy nhöõng caùi chum ñaù saâu vaøo beân trong ñòa vöïc ñoù, vaø ñaët teân laø “ngöôøi Man (ôû vuøng coù) chaäu, chum” – vuøng Caùnh Ñoàng Chum ngaøy nay, laø “Moïi Chum” neáu döïa theo caùch keâu teân thôøi gaàn ñaây. Vaø cuõng neân löu yù raèng laàn ñaàu tieân, giöõa naêm 1434 xuaát hieän teân gaàn vôùi Boàn Man laø Möôøng (mang) Boàn (teân goïi bình daân nhö Phan Huy Chuù ghi nhaän), nhöng ñeán giöõa naêm 1438 thì coù teân ñaày ñuû laø Toàn Boàn Man. Coù theå hieåu ñoù laø “ngöôøi Man (ôû vuøng coù) chum (xöa, cuõ) coøn laïi”. Chaéc laø theo leänh cuûa Thaùnh Toâng ruùt goïn teân ngöôøi Man naêm 1472, Toàn Boàn Man trôû thaønh Boàn Man töø ñoù. Söû quan Nguyeãn phaân bieät Laõo Quaø Gia / Nam Chöôûng vaø Vaïn Töôïng, “khi xöa laø nöôùc Ai Lao”, nhöng hoï cuõng bieát coù söï tranh chieán giöõa hai khu vöïc naøy, ñeán “cuoái ñôøi Leâ” Ai Lao môùi ñoåi teân laø Vaïn Töôïng, ñuùng vôùi chuyeän ôû söû Laøo thôøi vua P’ot’isarat (1520-47). Moïi chuù taâm cuûa hoï Leâ ñeàu doàn vaøo löïc löôïng lôùn Laõo Qua. Tuy nhieân, phaûi maát chín naêm sau khi thaéng Chieâm, Leâ Thaùnh Toâng môùi toå chöùc löïc löôïng ñuû ñeå ñaùnh Laøo.
Taàm möùc quan troïng cuûa traän chieán 1479 naøy toû roõ vôùi caùc tôø Chieáu ra quaân, cuõng ñuû daøi doøng, lôùn loái nhö khi keå toäi Chieâm. Coù leõ ban ñaàu Thaùnh Toâng ñaõ phaân vaân veà vieäc choïn ñích laø Boàn Man hay Laõo Qua. Haï chieáu ñaùnh Laõo Qua thaùng 9 aâl. 1478, khoâng coù chi tieát. Theá roài laïi ñònh ñaùnh Boàn Man, khu vöïc yeáu tröôùc (thaùng 6aâl. 1479). Luùc naøy thì ñaïo lí Thaùnh hieàn ñaõ thaâm nhaäp trieàu chính Ñoâng Ñoâ neân “chính nghóa” chinh phaït ñaõ cho laø thuoäc phía Leâ: “(Caàm Coâng) huyû hoaïi toùc da chæ vì ñaém meâ cöûa Phaät...” Chuû Boàn Man laïi coøn maéc theâm nhieàu toäi: “Baày gian aùc Leä Khai thì dung tuùng chôû che, ngöôøi thoå tuø Haøn Trieäu laïi giam giöõ khoâng thaû. Thích teân baùn nöôùc Ñöùc Laân maø keát laøm phuï töû, gheùt ngöôøi tích tröõ Lang Tuûng thì gieát caû vôï con...” Vaäy laø Caàm Coâng khoâng nhöõng tính chuyeän khueách tröông theá löïc quanh vuøng maø coøn nuoâi döôõng nhöõng keû choáng ñoái beân trong cuûa Leâ chaïy troán ra ngoaøi (“phöôøng thích khaùch voâ loaøi” naøo ñoù vaø “teân baùn nöôùc” Ñöùc Laân), chaéc ñuùng vaøo söï kieän Leâ phaân traàn vôùi Minh naêm 1480: Vì coù 13 ngöôøi ôû Ñoâng Ñoâ chaïy troán sang bieân giôùi, neân sai ñaàu muïc sang ñoøi laïi. Vaø toäi naëng nhaát laø choáng ñoái ñaïi dieän trieàu ñình (Cheá söù Nguyeãn Töû Nghi “vaøi möôi boïn”), gieát hôn hai chuïc ngöôøi (quaân Vöông Vaên Ñaùn).
Tuy nhieân ngay thaùng sau laïi coù leänh chuaån bò ñaùnh Laõo Qua. Toäi ñöôïc keå ra, nhaéc maâu thuaãn töø thôøi toå toâng: Ñaùnh uùp ngay luùc Leâ coøn phaûi choáng Minh, giuùp nhoùm thoå tuø taây baéc Vieät choáng ñoái trieàu ñình (1441 “giuùp keû gian daáy binh ñaùnh chieám”, 1448 – “Tö khoâng” Ñeøo Maïnh Vöôïng, con Ñeøo Caùt Haõn, bò gieát). Ñöông thôøi thì “cöôùp chaâu Lang Chaùnh... quaáy phuû An Taây... aên laán nhö taèm” vuøng Saàm Thöôïng, Saàm Haï, nghóa laø ñe doaï, laán cöôùp phía taây Thanh Hoaù, Sôn La, Lai Chaâu ngaøy nayï. Laõo Qua laïi laø löïc löôïng ñöùng sau löng Boàn Man choáng ñoái voán coù caùc thaønh phaàn noäi ñòa vaø noäi boä Leâ khaù nguy hieåm nhö ñaõ noùi. Thaùnh Toâng khoâng chòu vua Laøo goïi oâng mình laø anh, goïi cha mình laø chaùu, chaéc laø lôøi ghi trong vaên thö trao ñoåi naøo ñoù – nghóa laø khoâng chòu Laøo ñaët ôû tö theá quoác gia ngang haøng vôùi Leâ. Theá thì chæ coù ñaùnh nhau thoâi!
Hai leänh ra quaân gaàn nhau quaù khieán ta töôûng chæ do moät döï tính. Tuy nhieân nhìn kó, thaáy toaùn quaân ñöôïc chæ ñònh (Leâ Thoï Vöïc...) ñi ñaùnh Boàn Man, ñang taäp hoïp (thaùng 8 môùi ñeán haïn kì) thì thaùng 7 laïi theâm chieáu ñaùnh Laõo Qua tieáp theo. Theá laø phaûi goàm laøm moät, nhöõng ngöôøi ñöôïc chæ ñònh tröôùc ñoù ñeå ra quaân ñaùnh Boàn Man nay ñaùnh luoân Laõo Qua, ngay cuoái thaùng 7. Coù veû laø ngöôøi ta nhaän thaáy vieäc ñaùnh Boàn Man vaø Laõo Qua khoâng theå taùch rôøi nhau, muoán ñaùnh Laõo Qua phaûi qua ñaát Boàn Man, ñaùnh Boàn Man ñöôïc khoâng theå khoâng tieán ñeán ñaát Laõo Qua. Cho neân keá hoaïch haønh quaân ñaùnh Boàn Man cuõng duøng cho Laõo Qua luoân. Vai troø Laõo Qua quan troïng hôn neân ñeå daønh cho vua thaân chinh, tuy raèng oâng vua chæ loanh quanh ôû vuøng ñoàng baèng! Tuy vaãn coù toan tính ñeà phoøng Boàn Man ñaùnh taäp haäu, nhöng vaán ñeà chæ thöïc söï nghieâm troïng hôn khi quaân ñi saâu vaøo ñaát Laøo khoâng theå baûo ñaûm an ninh phía sau, tin thaéng traän ñöa veà bò Boàn Man ngaên chaën. Cho neân ñaàu naêm 1480 Thaùnh Toâng laïi sai Leâ Nieäm caàm quaân theâm vôùi chuû ñích ñaùnh rieâng Boàn Man.
Tuy noùi raèng coù 5 ñaïo quaân vôùi nhöõng thay ñoåi nhoû khi thöïc thi, nhöng ta thaáy ñuùng laø coù 3 höôùng tieán chính. Muõi chính cuûa Chinh taây Ñaïi töôùng quaân Leâ Thoï Vöïc, ngöôøi baét Traø Toaøn 8 naêm tröôùc, chaéc laø theo thung luõng soâng Caû vaøo thaúng Caùnh Ñoàng Chum (tænh Xieâng Khoaûng ngaøy nay) traøn ngaäp moät tieàn ñoàn giaëc do “teân chaùu hieáu cuûa Boàn Man” choáng giöõ, roài tieán chieám “xöù hieåm yeáu” Traán Ninh (Boàn Man) ñeå xoâng thaúng vaøo quaân Laõo Qua. Trònh Coâng Loä ñaùnh eùp töø phía soâng Ñaø sang, coù veû laø theo ñöôøng Möôøng Thanh / Ñieän Bieân Phuû ngaøy sau. Chöùc Chinh Di cuûa oâng Phoø maõ naøy vôùi soá löôïng 2000 quaân, cho thaáy ñoái töôïng taäp kích thaáp hôn cuûa Leâ Thoï Vöïc. Vaø ôû giöõa laø hai caùnh quaân nhoû töø phía Ngheä An, Thanh Hoaù ñi leân, “chaän ñöôøng giaëc chaïy”, “ñaùnh choã sô hôû”. Toan tính cuûa Leâ Thaùnh Toâng roõ raøng döïa vaøo öu theá ñoâng quaân: “Noù nhö ong ñaøn kieán luõ, coá giöõ thì ñöôïc beân noï nuùng ñaøng kia; noù töïa höôu chaïy quaï kinh, ñaùnh laïi thì theá ñaõ chia löïc ñaõ yeáu.” Quaân Leâ chieám Luang Prabang / Mang Long / Chieàng Vang, baét/gieát Tuyeân uyù söù (chöùc Minh phong) Ñao (Ñaïo?) Ban / P’aya Sai Tiakap’at (1438-1479) vaø hai ngöôøi con. (D.G.E. Hall, A History of South-East Asia, tr. 238-239; Söû quan Nguyeãn, Lieät truyeän... taäp 2, tr. 603.) Quaân döøng laïi ôû soâng Tröôøng Sa / Kim Sa. Teân soâng ñöôïc ngöôøi nay chuù laø Irrawaddi e raèng khoâng phaûi, vì kinh ñoâ Ava cuûa Thöôïng Mieán ñöông thôøi naèm ngay treân soâng ñoù. Tröôøng/ Kim Sa chaéc laø soâng Saluen hôïp vôùi lôøi söû Vieät “giaùp bieân giôùi phía nam nöôùc Mieán Ñieän”. Coøn Luang Prabang ñaõ naèm ngay treân soâng Mekong, söû quan Nguyeãn bieát laø soâng Khung, TT goïi laø soâng Tieát La, nôi Ñoaøn Nhöõ Haøi (1335) bieát “traïi noù ôû saùt soâng lôùn Tieát La” neân toan tính “sau khi thaéng traän baét ñöôïc tuø binh theo doøng xuoâi xuoáng, ñi qua Chaân Laïp vaø caùc nöôùc phieân khaùc... dieäu voõ giöông oai...”
Chieán thaéng laøm chaán ñoäng caû moät vuøng. Vuõ Quyønh vöøa thi ñoã (1478), chöùng kieán chieán dòch, tha hoà khen vua: “Ñaùnh Sôn Man maø uy thanh vang doäi phöông Baéc, ñaùnh Boàn Man maø ñaát ñai môû roäng phía taây.” Söû quan noùi töôùng Vieät “nhaän ñöôïc thö cuûa nöôùc Mieán Ñieän, thaéng traän trôû veà” nhöng ta bieát raèng haún Mieán phaûi ñieàu binh ra bieân giôùi. Vua Minh nghe ñoàn quaân Vieät toan tính laán sang ñaát “Baùt Baùch Töùc Phuï” ôû Vaân Nam neân ñöa thö sang khieån traùch. Coù leõ tieáng ñoàn ñoù laø do vieäc Thaùnh Toâng sai quaân tieáp vieän Leâ Thoï Vöïc, doø hoûi keát quaû chieán dòch cuûa caùc höôùng haønh quaân, vaø caùc vieân quan Khaâm sai, Tuaàn tieãu naøy ñaõ mang chieáu chæ ñeán taän “ngaõ ba soâng mieàn thöôïng löu thuoäc ñaát Laõo Qua”, nghóa laø quaân Leâ khoâng xa bieân giôùi vôùi Minh laø maáy – chaéc laø ñeå ñuoåi theo ngöôøi con uùt cuûa Ñao (Ñaïo?) Ban laø Phaï Nhaõ Traïi ñang troán ôû nöôùc Baùt Baùch aáy. Cuõng chaéc Teøne Kham maø söû Laøo cho laø ñaõ choáng ñaùnh vaø ñuoåi Vieät ra khoûi ñaát nöôùc, laø Phaï Nhaõ Traïi vì vua Minh ñaõ phong oâng laøm Tuyeân uyù, coù nghóa laø tieáp quyeàn cha cai quaûn ñaát Laøo, vua Vieät khoâng theå traùi meänh ñöôïc. (Söû quan Nguyeãn, Lieät truyeän, “Nam Chöôûng”.) Tuy nhieân Leâ ñaõ laøm löïc löôïng kình ñòch lôùn ôû phía taây mình yeáu ñi moät thôøi gian ñeå coù theå thu xeáp trong theá maïnh vôùi caùc phieân thaàn nôi bieân giôùi.
Taát nhieân söï tuøng phuïc cuûa nhöõng ngöôøi naøy voán coù giôùi haïn. Thaùnh Toâng sai Leâ Nieäm ñaùnh tan Boàn Man, khoâng chaáp nhaän Caàm Coâng, nhöng roài phaûi cöû ngöôøi lieân heä (Caàm Ñoâng) cai quaûn. Söû quan nhaân tieän nhaéc chuyeän tieáp: “Sau Caàm Ñoâng laïi laøm phaûn.” Thaät deã hieåu bôûi vì Caàm Ñoâng chæ laøm chöùc Tuyeân uyù cho coù leä, coøn beân döôùi laø “quan laïi traán giöõ caùc huyeän ñeå cai trò”. Leâ Thaùnh Toâng ñaõ ñaët cô sôû baønh tröôùng saâu vaøo phía taây ñaát Vieät khieán cho khi yeáu theá maø vaãn coù boä phaän Ai Lao ñeán xin thaàn phuïc: Naêm 1510, Cuïc Moâng xin noäp coáng maø Uy Muïc Ñeá khoâng nhaän giao thieäp chæ vì “vöøa môùi laáy ñöôïc nöôùc” – môùi leân ngoâi coøn ñang phaûi lo ñoái phoù noäi boä. Naêm 1515, Töông Döïc baét caùc traán naïp thuyeàn goã ñeå ñi ñaùnh Ai Lao nhöng vieäc ñoù khoâng xaûy ra vì naêm sau oâng bò Trònh Duy Saûn gieát. Coù roái loaïn ôû Ñoâng Ñoâ, Trònh Tuy, moät taäp ñoaøn choáng ñoái, ñoùng quaân taän “ñaàu nguoàn Thanh Hoaù” (1534) ñeå Maïc Ñaêng Dung phaûi mang quaân ñaùnh deïp. Luùc naøy thì P’ot’isarat (1520-47) ñaõ laán quyeàn Nam Chöôûng, kinh ñoâ Ai Lao naèm ôû Vaïn Töôïng, khuaát neûo hôn vôùi Ñaïi Vieät. Cho neân khi söû quan noùi Nguyeãn Kim phoø Leâ Ninh ôû xöù Laøo (1529) ñöôïc vua laø Xaï Ñaåu (P’ot’isarat) cho laáy Saàm Nöùa laøm caên cöù, thì chæ laø moät caùch noùi “phaûi pheùp” cuûa ngöôøi thaát theá chöù Vaïn Töôïng khoâng theå vôùi tay quyeàn uy ñöôïc tôùi vuøng ñaát Leâ Thaùnh Toâng töøng sai quaân chaø ñi queùt laïi nhieàu laàn naøy. Tuy nhieân theá phaûi nhôø caäy cuõng khieán Trònh Leâ lo lieân keát vôùi Vaïn Töôïng. Coù ñieàu ngöôøi maø söû quan Vieät cho laø Xaï Ñaåu ñöôïc laáy con nuoâi Trònh Kieåm (1564), con vua Leâ (1571) khoâng phaûi vaãn laø P’ot’isarat maø chaéc laø Sett’at’irat (+1571), ngöôøi lo choáng giöõ söï traøn laán cuûa Mieán Ñieän. Quaân “Trung höng” veà chieám laïi vuøng caên cöù coäi goác cuõ, laàn naøy ñaõ trung chaâu hoaù nhieàu hôn nhöng baûn chaát “vuøng cao” vaãn coøn ñoù ñeå khi chieám Ñoâng Kinh thì moät taäp ñoaøn (Taøy?) Thaùi ñeán naém thöïc quyeàn, vaø maõi veà sau con chaùu hai taäp ñoaøn vuøng cao naøy vaãn choïn chieán tröôøng treân ñaát phía taây: Vuøng Traán Ninh cuûa Leâ Thaùnh Toâng chieán thaéng cuõ laø baõi tranh chaáp quyeát ñònh cuûa Leâ Duy Maät vaø Trònh Doanh, Trònh Saâm. Maët khaùc, khôûi ñaàu cuõng töø thôøi Trung höng, moät chi nhaùnh Möôøng ñi veà phía Nam laäp xöù Ñaøng Trong, roài chính hoï, ñeán theá kæ XIX laïi tieáp tuïc coâng trình cuûa Leâ Thaùnh Toâng, baønh tröôùng roäng lôùn hôn, gaëp taäp ñoaøn Thaùi Xieâm La cuõng ñang laán sang phía ñoâng, sau luùc nhôø caäy nhau khi thaát theá laïi gaây tranh chaáp giaønh phaàn ñaát ñeäm cuûa caùc taäp ñoaøn yeáu chen vaøo giöõa.
Gieâng 2004 Vaên hoïc, thaùng Tö 2004
VII
CAÙC TRUNG TAÂM QUYEÀN LÖÏC TRONG LÒCH SÖÛ VIEÄT
THOÁNG NHAÁT hay BAØNH TRÖÔÙNG QUYEÀN LÖÏC?
Thoáng nhaát – hay nhaát thoáng theo vaên phaùp coå, ñaõ ñöôïc nhaéc tôùi ba laàn trong söû Vieät maø laàn cuoái vöøa qua ít nhieàu gì cuõng laøm ñ65m neùt soâi ñoäng tình caûm khoâng coù ôû ñöông thôøi cuûa hai giai ñoaïn veà tröôùc.

Laàn ñaàu laø cuûa theá kæ X vôùi Ñi nh Boä Lónh ñöôïc coi laø ñaõdeïp tan Thaäp nhò Söù quaân, döïng neân cô nghieäp nhaø Ñinh vôùi teân nöôùc laø Ñaïi Coà Vieät. Nhöng thaät ra chöõ nhaát thoáng gaùn cho coâng tích naøy cuõng raát laø muoän. Ngoâ Só Lieân (1479) cho thôøi kì ñoäc laäp laø keå töø Ngoâ Quyeàn, nhöng Vuõ Quyønh (1511) ñaåy cho Ñinh Boä Lónhmaø daáu veát chöõ nghóa coøn laïi laø ôû Leâ Tung (1314) vôùi lôøi ca tuïng coâng “nhaát thoáng bôø coõi”, roài tieáp tuïc theo ñaø tuyeân döông maø trôû thaønh coâng “ñaïi nhaát thoáng” (Phaïm Coâng Tröù 1665?) trong hình traïng cuoái cuøng cuûa boä söû (1697).

Laàn “gom veà moät moái” naøy coù leõ vì xa ñôøi neân bò khuaát laáp bôûi caùc tranh luaän gaàn ñaây veà laàn thoáng nhaát thöù hai vaøo ñaàu theá kæ XIX, vaø vaán ñeà tuy coù veû naèm trong giôùi nghieân cöùu nhöng khoâng phaûi khoâng baétnguoàn töø laõnh vöïc ngoaïi söû hoïc vaø ñaõ gaây neân caùc dao ñoäng töø ñoù, theo thoùiquen xaûy ra khi phaûi ñoäng ñeán caùc thaønh kieán ñaõ ñònh hình.

Taát caû caùc keát luaän daãn ñeán sö ï thoáng nhaát ñeàu laø do söï kieän coù Möôøi hai söù quaân raønh reõ ñöôïc ghi tröôùc thôøi Ñinh. Leâ Vaên Höu nhaân ñoù ñaõ ñaët vaán ñeà Ñinh laøm coâng vieäc phuïc hoài quoác thoáng coù töø Trieäu Ñaø;Ngoâ Só Lieân baøn veà vai troø tích cöïc cuûa baäc chuû teå trong söï raøng buoäc cuûa Meänh Trôøi, giöõa caùi theá bó thaùi, thaêng traàm cuûa vaän haønh lòch söû. Chaúng ai nghi ngôø gì veà con soá möôøi hai kia, tuy ñoàng thôøi vôùi Leâ Vaên Höu, Leâ Taéc ñeám chæ thaáy coù boán oâng laøm loaïn, coøn ngöôøi Minh ñaàu theá kæ XVcuõng thaáy chöøng aáy maø vaãn phaûi cheùp laø möôøi hai theo “caùc baäc giaø laõo”. Coù leõ thôøi gian gaàn ñaây, chæ coù oâng K.W. Taylor chuù yù nhìn kó hôn veà thôøi loaïn laïc ñoù, thaáy ñöôïc söï voâ lí cuûa con soá möôøi hai maø giaû ñònh raèng ñoù laø caùi côù deïp loaïn ñeå Ñinh mong Toáng phong vöông, coâng nhaän mình. Chuùng toâi ñaõ töøng nhìn kó hôn nöõa ñeå giaûi thích raèng sôû dó coù con soá möôøi hai laø vì ngöôøi söû quan taêng luïc cuûa Ñinh, Ni sö Tröông Ma, ñaõ ñem quan nieäm Möôøi hai / Thaäp nhò nhaân duyeân cuûa toân giaùo mình gaùn vaøo coâng tích ngöôøi deïp loaïn, khoâng nhöõng ñaõ ñöa laïi bình yeân cho vuøng ñaátmaø coøn troïng duïng ngöôøi cuûa Phaät Giaùo nöõa.

Duø sao thì yù thoáng nhaát naèm trong söï phaân vaân veà meänh nöôùc cuûa Leâ Vaên Höu, trong nieân hieäu Thaùi bình cuûa Ñinh, vaø taäp hoïp töø “ñaïi nhaát thoáng”veà sau laømvaïch phaân kì lòch söû nöôùc Vieät raønh reõ trong TT, taát caû ñaõ ñemlaïi moät aûo töôûng veà söï taäp trung quyeàn haønh döôùi trieàu Ñinh treân toaøn phuû Ñoâ hoä tröôùc kia. Thaät khoâng coù gì sai hôn vôùi caùc chöùng côù lòch söû coøn laïi, tröôùc vaø sau ñoù, coù theå keå ra neáu khoâng ngaïi laëp laïi nhöõng ñieàu ñaõ noùi ôû caùc nôi khaùc. Vaø nhö theá, coù theå coi söï tranh giaønh quyeàn laøm chuû cöïu thuoäc ñòa An Nam cuûa ñeá quoác Ñöôøng ñaõ khoâng chaám döùt qua thôøi thuoäctrò. Nhöõng laõnh tuï ñòa phöông xöng vöông, xöng ñeá thaät ra chæ laø nhöõng chuû lieân minh maø quyeàn löïc deã bò ñaûo loän khi maát theá. Lieân minh Ngoâ-Döông cuûa AÙi Chaâu - Giao Chaâu thaéng Kieåu Coâng Tieän ñôn ñoäc. Lieân minh Ñinh-Traàn (Boá Haûi Khaåu) thaéngtheá khi Ñinh rôøi boû Ngoâ luùc thaáy Ngoâ suy nhöôïc. Söï tranh chaáp doàn veà kinh ñoâ Hoa Lö giöõa caùc thuû laõnh quaân söï nhöng daùng daáplieân minh laõnh thoå cuõng hieän roõ giöõa Leâ AÙi Chaâu vaø Lí Giao Chaâu trong vieäc Lí Coâng Uaån giöõ vai troø quaân söï phuï taù sau ñaûo chính Ñinh (troâng coi Töù söông quaân) vaø moái thaâm tình keùo daøi ñeán söï kieän oâm khoùc thaây Leâ Long Vieät. Lí rôøi boû vuøng Hoa Lö xa laï cuûa taäp ñoaøn baûn thoå ñeå trôûveà vôùi queâ höông baûnquaùn (Coå Phaùp), duøng tuï ñieåm La Thaønh cuõ / Thaêng Long môùi, döïa thanh theá thuû phuû cöïu thuoäc ñòa gaàn guõi vôùi taäpñoaøn löu vong cuûa mình hôn. Vaø töø ñoù bung theá löïc ra, maø vöôùng víu cuûa thôøi cuõ khieán ta khoâng laáy laøm laï khi danh xöng “phuû Ñoâ hoä” cöù coøn chìm noåi qua trieàu ñaïi naøy vaø veà sau.

Hieän töôïng ñöôïc cho laø thoáng nhaát thaät ra laø söï baønh tröôùng quyeàn löïc traûi qua nhieàu naêmthaùng, nhieàu ñôøi, nhieàu trieàu ñaïi. Trungtaâm Thaêng Long coù cô hoäi thaønh ñaït hôn trung taâm Hoa Lö nhöng khoâng phaûi laø ñaõ giaûi quyeát deã daøng söï baønh tröôùng. Sinh hoaït chuû ruoäng ñaát tröïc tieáp cuûa caùc vua Lí ñaàu ñôøi laø daáu hieäu maët traùi cuûasöï toàn taïi caùc vuøng laõnh chuùa khaùc. Lieân minh quaân söï noåi baät thôøi tröôùc chuyeån thaønh lieân minh thoâng gia môû roäng, uyeån chuyeån, roõ reät hôn thôøi Ñinh. Nhöng söï kieän moät ngöôøi hoï Ñinh (Ñinh Loäc) naém quyeàn quaân söï (nhö vai troø cuûa oâng vua khai saùng Lí Coâng Uaån) laïi bò gieát, chöùng toû söï ñoái ñòch Hoa Lö Thaêng Long trôû thaønh coâng khai, duø ñöôïc aån giaáu sau nhöõng söï kieän chæ noåi baät vaøo luùc cuoái ñôøi. Ñinh bò haï giaù, trôû veà vôùi vaitroø moät thöùMan Laõo noåi loaïn bò gieát, bò baét ñi xaây thaønh trì, roài noåi daäy hoaø chieán daây döa cuøng vôùi caùc theá löïc khaùc, trong ñoù coù hoï Traàn chaám döùt trieàu ñaïi. Moät Kieåu Hieàn noåi loaïn trong 6 thaùng môùi bò gieát (1239) chöùng toû daáu veát muoän maøng cuûa moät söù quaân cuõ. Trong tình theá ñaùnh thaéng quaân Nguyeân,ngöôøi ta deã töôûng töôïng ra moät Ñaïi Vieät thoáng nhaát xuyeân suoát nhöng söï kieän Dieân Hoàng laïi laø baèng côù veà söï hieän dieän cuûa nhöõng thuû laõnh ñòa phöông maø hoï Traàn chuû Thaêng Long phaûi caàn ñeán ñeå giöõ gìn cô nghieäp cuûa mình. Chính caùc thuû lónh naøy ñaõ goùp phaàn khoâng nhoû vaøo vieäc ñaùnh quaân Nguyeân, cuõng nhö sau naøy ñaõ aøo aït noåi daäy khi quaânMinh ñem aùp duïng phöông thöùc cai trò tröïc tieáp töø Trung Quoác, gaây va chaïm ñeán quyeàn lôïi baûn thaân cuûa hoï. Keát quaû laø söï xuaát hieän trung taâm Möôøng - Taøy Thaùi Thanh Ngheä treân lòch söû Vieät roàiseõ chia ra cai trò treân vuøng Thaêng Long, Phuù Xuaân...

Theá maø thoùi quen nhìn coù moät chính quyeàn xuyeân suoát töø Hoa Lö, ThaêngLong ôû caùc theá kæ buoåi ñaàu ñoäc laäp, qua thôøi gian, trôû thaønh moät chaân lí khoù tranh caõi. Ñieàu naøy, neáu bò phuû nhaän, laïi ñoäng chaïm ñeán moät taâm tình môû nöôùc, döïng nöôùc ñöôïc coá tình vun boài cho keùo daøi ñeán hôn boán ngaøn naêm, chöùng minh cho söï hieän dieän cuûa moät nöôùc coù “vaên hieán” maø söï xaùc nhaän, trôù treâu thay, laïi laø töø söï vuoát ve, chieàu ñaõi cuûa Thieântöû Minh, Thieân trieàu!

Thôøi ñaïi xaûy ra vaá n ñeà thoáng nhaát laàn thöù hai ñöôïc tranh luaän oàn aøo hôn, khoâng chöøa caû caùch baétchöôùc söû quan xöa neâu vaán ñeà : “choù lôïn”, “nghòch taëc”, “phaûi gieát!... theo saùch Xuaân
Thu (daïy)”. Ñoù laøkhi baøn veà nhöõng dieãn bieán ôû phaàn tö cuoái theá kæ XVIII lan qua hai naêm ñaàu theá kæ XIX.
Thaät ra t hì vieäc xaùc ñònh Nguyeãn Vöông thoáng nhaát sôn haø “ñem giang sôn veà moät moái” nhö cuûaoâng giaùo Traàn Troïng Kim, tuy caên cöù treân söï kieän nhöngcuõng khoâng giaáu ñöôïc tính chaát phe phía, bôûi vìcoù trieàu Nguyeãn ñang trò vì – duø chæ coøn hình töôïng eøo uoät nhöng vaãn hieän dieän, vôùi ngöôøi Phaùp uûng hoä beâncaïnh. Söï ñaûo loän baét ñaàu, roài ñi ñeán möùc ngang ngöôïc, khi coù moät chính quyeàn phoái hôïp tinh thaànyeâu nöôùc vôùi moät chuû nghóa caùch maïng ñeà cao tính giai caáp, töø phöông Taây duy lí chuyeån hoaù treân neàn taûng phöông Ñoâng cöïc quyeàn, laäp laïi moät heä thoáng söû thaàn môùi. Theá laø “vò laõnh tuï noâng daân aùo vaûi côø ñaøo Nguyeãn Hueä” daét daãn “phong traøo Taây Sôn tieán leân laøm nhieäm vuï thoáng nhaát ñaát nöôùc, baûo veä ñoäc laäp daân toäc, khaùng chieán choáng quaân xaâm löôïc...” Vaø “Gia Long leân laømvua laäp ra trieàu Nguyeãn sau khi ñaõ ñaøn aùp cuoäc caùch maïng noâng daân maø noäi dung cô baûn laø ñaáutranh cho quyeàn lôïi cuûa nhaân daân, ñoäc laäp daân toäc vaø thoáng nhaát quoác gia.” (Lòch söû Vieät Nam taäp I, 1971, tr. 343, 369.) Caùi “chöôùng” cuûa laäp luaän vaãn loä ra moät khi quyeàn bính uûng hoä buoâng lôi nhöngtöï aùi uø lì khoâng deã gì thuùc ñaåy buoâng boûdöùt khoaùt: “Nguyeãn thöøa höôûng ñöôïc thaønh quaû to lôùn cuûa phong traøo noâng daân Taây Sôn trong söï nghieäp thoáng nhaát ñaát nöôùc...” (Ñaïi cöông lòch söû Vieät

Nam, taäp I, Boä Giaùo duïc xb. 2000, tr. 437.) Nhìn theo dieãn tieán söï kieän thì ñuùng nhöng xeùttheo duïng yù cuûa laäp luaän thì khoâng coù gì sai hôn.

Thaät ra, “thoáng nhaát” chæ laø caùch noùi cuûa ngöôøi sau, khi söï kieän ñaõ xaûy ra trong ñoù caøng luùc caøng ñaäm tính chaát phe phaùi, ñònh kieán thu thaäp ñöôïc. Chaúng oâng Nguyeãn Hueä Taây Sôn,

Nguyeãn AÙnh Gia Mieâu naøo coù yù ñònh thoáng nhaát ñaát nöôùc caû. Baèng vaøo tuyeân boá cuûa ñöông thôøi thì chæ coù chuyeän sau naêm 1786, Nguyeãn Hueä xoâ ñoå chính quyeàn Trònh, trao laïi cho nhaø Leâ “gom veà moät moái quyeàn haønh” bò Trònh töôùc ñoaït tröôùc kia, vaø ñöôïc nho thaàn Leâ coi nhö laø ngoâi vò chính thoáng ñaõ phuïc hoài, söï kieän ñöôïc xaùc nhaän nôi teân quyeån lòch söû kí söï Hoaøng Leâ nhaát thoáng chí. Coøn muoán noùi ñeán “phaù vôõ phaân tranh” thì phaûi keå ñeán söï kieän Hoaøng Nguõ Phuùc (Trònh) traøn qua soâng Gianh chieám Phuù

Xuaân naêm 1774, moät bieán ñoäng quan troïng maø ngöôøi ta deã boû qua, hoaëc vì bò chìm laáp döôùi nhöõng cuoäc tieán quaân döõ doäi laán löôùt veà sau cuûa Taây Sôn, hoaëc vì nho thaàn vöôùng víu tính trung quaân, khoâng öa gì Trònh. Leâ thaàn gheùt Trònh ñaõ ñaønh – nhaát laø khi hoï naøy ñaõ maát quyeàn, maø Nguyeãn thaàn caøng khoâng theå nhaán maïnh tôùimoái nhuïc maát kinh ñoâ cuûa mình, chöùng côù laø Ñaëng Traàn Thöôøng ñaõ phaûi cheát vì toäi khoâng bieát lòch söû ñöông thôøi, cöù cheùp theo giaáy tôø Trònh Leâ maø ñöa töôùng hoaïn quanHoaøng Nguõ Phuùc vaøo danh saùch phong thaàn.

Trong hoài ñaùnh nhau ôû theá kæ XVII,chæ coù caùc oâng töôùng phaûn thuøng nhaûy qua nhaûy laïi treân con soâng ranh giôùi maø thoâi. Bieân giôùi ñöôïc giöõ chaët taïo ra moät yù thöùc ñoäc laäp vuøng laàn hoài vöõng chaõi trong tin töôûng cuûa caùc tay caàm quyeàn: Nguyeãn Hoaøng döôùi quyeàn Leâ chæ laø Quaän coâng, coù quyeàn treân ñaát rieâng thaønh Quoác coâng vôùi con chaùu vaøi ñôøi tieáp tuïc, ñeán Phuùc Chu chæ môùi xöng Ñaïi Vieät Quoác Vöông treân bia nhöng Phuùc Khoaùt thì thay ñoåi trieàu nghi, ñuùc aán Quoác vöông haünhoøi khoâng caàn naèn nì Thanh coâng nhaän nöõa. Söï vieäc taùch bieät trôû thaønh ñöông nhieân trong ñaàu oùc daân chuùng döôùi quyeàn: YÙ thöùc khu vöïc ñaõ thaønh hình. Moät tay choáng ñoái chuùa Nguyeãn ôû theá ñang leân nhö Nguyeãn Nhaïc cuõng khoâng nghó xa hôn vieäc chieám ñaát ñai cuûa rieâng hoï

Nguyeãn nhö oâng ta ñaõ thoå loä vôùi Chapman (1778). OÂng khoâng mô öôùc moät maûnh ñaát naøo phía beân kia bôø soâng Gianh, neáu giaû ñònh raèng oâng ñaõ ñuû khaû naêng ñeå hieåu bieát veà nôi aáy. Trònh chieám xong Phuù Xuaân, khoâng ñuû thöïc löïc ñeå tieán saâu hôn nhöng cuõng baèng loøng döøng laïi vì cho raèng mình ñaõ ñuû “noåi uy danh” roài, vieäc tieáp theo khoâng coøn gì laø khoù nöõa. (Lôøi Hoaøng NguõPhuùc taâu vôùi Trònh Saâm.) Tuy nhieân söï kieän naøy laïi quan troïng ôû choã laøm lung lay yù thöùc

khu vöïc vuøng ñaõ thaønh hình. Ñöôøng bieân giôùi ñaõdi ñoäng vaø khoâng ñöôïc kieåm soaùt chaët cheõnöõa. Daân Phuù Xuaân thaáy taän maét quaân Ñoâng Kinh, töôùng só Trònh döøng chaân ôû Phuù Xuaân nhöng cuõng bieát ñeán Gia Ñònh (ñeå veà sau ngöôøi ta laën loäi vaøo giuùp Nguyeãn AÙnh ñang leân), vaø gaàn hôn, laø vuøng Quy Nhôn coù nhoùm ngöôøi kieät hieät laøm lung lay quyeàn bính chuùa cuõ maø söï vöõng vaøng ít racuõng ñaäp vaøo maét ngöôøi söù thaàn Trònh vaøo phong chöùc cho Taây Sôn: Nguyeãn Höõu Chænh. Khoâng coù oâng doøng doõi nhaø buoân ñang khinh mieät caùi trieàu ñình nho hoïc aån taøng tranh chaáp taäp ñoaøn chuûng toäc ruoãng naùt ngoaøikia ñaõ laømbaûn thaân oâng ñieâu ñöùng, thì Nguyeãn Hueä cuõng khoâng ra Baéc ñeå söû gia ngaøy nay taùn tuïng: “Sau hôn hai theá kæ bò phaân chia bôûi caùc heä phaùi phong kieán, neàn thoáng nhaát ñaát nöôùc ñöôïc khoâi phuïc. ” (Nhaán maïnh laø cuûa nguyeân baûn Lòch söû Vieät Nam I.) Do ñoù cuõng seõ khoâng xaûy ra “chieán coâng vó ñaïi vaø hieån haùch vaøo baäc nhaát trong lòch söû choáng ngoaïi xaâm cuûa daân toäc”, chieán thaéng Ñoáng Ña, bôûi vì moät leõ giaûn dò laø quaân Thanh khoâng sang ñeå laøm nhieäm vuï Thieân trieàu cöùu thuoäc quoác Leâ. Thöïc teá laø ñaõ coù caùc söï kieän kia xaûy ra, nhöng nhö ñaõ noùi, ñieàu ñoù laø söï ñöa ñaåy cuûalòch söû, laø do khaûnaêng baønh tröôùng quyeàn löïc chöù khoâng phaûi laø naèm trong yù ñònh toát ñeïp cuûa nhöõng vò “anh huøng aùo vaûi daãn daét moät phong traøo caùch maïng noâng daân (?!) laøm neân söï nghieäp lôùn cho daân toäc”.

Ngay caû vôùi Nguyeãn AÙnh, “bôø coõi Nam Baéc gom veà moät moái” cuõng chæ laø noùi veà söï kieän thoáng nhaát khi ñaõ thaønh hình chöù noù khoâng naèm trong yù ñònh cuûa oâng ta. OÂng töøng ngaàn ngaïi: “Baéc Haø laø ñaát cuûa Leâ...” Tuy nhieân döôùi quyeàn oâng coù nhöõng ngöôøi gian khoå theo oâng, ñaày tham voïng höôùng veà söï thaønh coâng cuûa chuû maø chöa töøng hay bieát gì ñeán quyeàn haønh cuûa Leâ thì laøm sao phaûi baän taâmñeán vaán ñeà ñaát ñai voán laø cuûa Leâ? Nhöõng cöïu thaàn nhaø Leâ troâng veà ñaát cuõ chæ laø nhöõng baày toâi cuûa phe môùi, loøng hoaøi voïng thì coù nhöng quyeàn löïc phuïc hoài chính thoáng laø ñieàu khoâng theå mô töôûng. Cho neân quaù khöù laø döùt khoaùt khoâng theå níu keùo, Ñaëng Ñöùc Sieâu goác cuûaÑaøng Trong, Traàn Vaên Traïc haøng thaàn Taây Sôn mong moûi laäp coâng, caû hai ñaõ thuyeát phuïc ñöôïc Nguyeãn AÙnh chôù ngaïi ñieàu tieáng soaùn ñoaït, vì laáy Baéc Haø laø “laáy cuûa Taây Sôn khoâng phaûi cuûa Leâ”. Vieäc boû nieân hieäu Leâ, leân ngoâi tuyeân boá laäp trieàu ñaïi, goùp theâm danh vò vaøo söùc maïnh traøn bôø cuûa löïc löôïng môùi, laïi cuõng nhö moät tieáp noái cuûa söï kieän, khoâng coù yù nghóa cuûa moät toan tính lí töôûng naøo vöôït ra ngoaøi quyeàn lôïi cuûa doøng hoï, phe phía caû.

Nhöng chöõ “thoáng nhaát” ngöôøi nay duøng trong tröôøng hôïp naøy mang yù nghóa cuûa moät lí töôûng daân toäc- chuûng toäc lôùn: Taäp hoïp ñaát ñai chieám ñöôïc cuûa moät daân toäc, voán phaân taùn trong tay caùc theá löïc khaùc nhau nay vaøo tay moät quyeàn löïc xuyeân suoát. Haøm yù thoáng nhatñoù naèm trong quan nieäm (ba laàn) “döïng nöôùc” (Phaïm Huy Thoâng) vôùi coâng caùn khôûi ñaàu cuûa Huøng Vöông, ñeå quan chöùc söû thaàn môùi môû roäng taùn döông laõnh tuï voán chæ môùi noùi ñeán “giöõ laáy nöôùc”! Nhöng hieåu nhö vaäy thì ñoùvaãn laø söï che giaáu moät quan nieäm baønh tröôùng cuûa nhöõng trung taâm, laáy ví duï ngoaøi Vieät Nam,laø cho Xieâm La coù quyeàn, coù danh nghóa chieám nöôùc Lan Xang (hoïñaõ töøng laáyñöôïc moät phaàn), chieám caùc laõnh ñòa maø phía Vieät goïi laø Laõo Qua, Vaïn Töôïng... Vôùi yù ñònh ñoù, veà sau ngöôøi ta ñaõ ñoåiteân nöôùc laø “Ñaát cuûa ngöôøi Thaùi”, trong mô moäng laán quaLai Chaâu cuûa Vieät, muoán thu phuïc taäp hoïp ngöôøi Shan cuûa Mieán. Neáu coù mô öôùc veà moät “söù meänh thoáng nhaát” nhö theá cuûa nhöõng taäp hoïp ngöôøi khôûi phaùt töø quanh vuøng Vaân Nam cuûa Trung Quoác thì cuõng chæ laø “lí töôûng” cuûanhöõng ngöôøi caàm quyeàn ôû Ayuthia, Bangkok,nhöng thöïc teá ñaõ khoâng xaûy ra, nhö ñaõ chöùng thöïc ñeán nay cho ngöôøi Thaùi.*

Roát laïi, vaán ñeà veà söï thoáng nhaátcuûa Vieät Namxöa laø saûn phaåm ñaäm neùt cuûa thôøi hieän taïi, coù vöông vaát quan nieäm cuûa caùc vöông trieàu veà moät thôøi hoaøng kim hoïc ñöôïc töø phöông Baéc, söï thoáng nhaátngaøy nay ñaõ thöïc hieän ñöôïc theo toan tính chính trò cuûa moät taäp hoïplaõnh ñaïo môùi vôùi toå chöùc khaùc haún trong quaùkhöù. Vaø ñaâymôùi laø moät söï thoáng nhaát coù chuû ñích döï tính tuy lí töôûng neâu ra khoâng phaûi ñaõ che khuaát haún tính caùch baønh tröôùng quyeàn löïc töø moät trung taâm, noåi baät laø tính chaát ñòa phöông cuûa moät “trung öông” nhö theá. Hieåu “thoáng nhaát” nhömoät cuøng ñích, moät nhieäm vuï lòch söû ñaët ñeå phaûi theo, tuy coù lôïi cho nhaø chính trò nhöng laïi khoâng coù ích gì cho vieäc tìm hieåu quaù khöù voán phöùc taïp vaø tieán trieån theo nhöõng ñieàu kieän ñöông thôøi chöù khoâng phaûi theo taâm yù cuûa ngöôøi thôøi nay. Lòch söû chæ laø

nhöõng tieáp dieãn cuûa söï kieän maø khoâng coù cuøng ñích. Moät quan nieäm lòch söû hieän ñaïi hoaù nhö ñang ñöôïc beânh vöïc, mang tính chaát finalist trong trieát thuyeát, laø cuûa toân giaùo chöù khoâng phaûi cuûa khoa hoïc. Muoán möôïn yù cuûa A. Comte thì phaûi noùi laø chuùng ta vaãn ñang ñöùng trong thôøi kì tieàn söû

cuûa söû hoïc, chöa böôùc vaøo thôøi kì coù-söû. Vaø leõ taát nhieân baát cöù söû gia coù yù thöùc naøo cuûaVieät Nam ngaøy nay cuõng khoâng muoán mình vaãn cöù phaûi tuït haäu nhö theá caû.
CÔ SÔÛ CHÌM NOÅI CUÛA QUAN NIEÄM THOÁNG NHAÁT
Söï thoáng nhaát bao haøm yù nghóa phuïc hoài moät quyeàn löïc ñöôïc nghó raèng töøng hieän dieän, coù danh nghóa troïn veïn treân moät khu vöïc. YÙ nghóa ñoù laø taâm caûm goäp laïicuûa ngöôøi moät thôøi ñaïi, noåi baät laø thôøi ñaïi ngaøy nay, ñeå höôùng öôùc mô veà moät quyeàn löïc laõnh thoåvoán khoâng naèm trong tay (phe) mình. Leâ Vaên Höu ñaët Trieäu Ñaø laø ngöôøi môû ñaàu nöôùc Vieät, ñeán khi thaáy Ngoâ Quyeàn noåi daäy thaønh coâng moät chuùt, cuõng töï an uûi: “Tuy (Ngoâ Quyeàn) chæ xöng vöông... nhöng chính thoáng cuûa nöôùc Vieät ta, ngoõ haàuñaõ noái laïi ñöôïc.” Ngoâ Só Lieân maïnh daïn hôn, ñaõ chæ haún ra vieäc chieám höõu laõnh thoå: “Tieàn Ngoâ Vöông noåi leân, tuy gieát ñöôïc con, phaù ñöôïc quaân [cuûa Nghieãm] nhöng khoâng giöõ ñöôïc ñaát... maõiñeán khi Toáng Toå noåi leân thì ñaát aáy môùi nhaäp vaøo nhaøToáng.”

Quyeàn löïc laõnh thoå, ít ra laø t öø luùccoù keát taäp xaõ hoäi, ñöôïc hieåu laø thuoäc veà baäc chuû teå.Ñieàu naøy laïi co daõn theo vôùi söùc maïnh cuï theå cuûa quyeàn löïc aáy, vì theá môùi coù chuyeän thu heïp hay baønh tröôùng laõnh thoå. Vôùi quan nieäm toå chöùc chính trò thoaùt thai töø Trung Quoác thì ñaátlaø Vöông thoå, nöôùc laø cuûa Vua, coù khi vöôït caû treân quyeàn haïn thöïc teá cuûa oâng vua ñang trò vì. Vì theá thoáng nhaáttrong yù nghóa xöa, laø söï chính thoáng, thuoäc veà moät trieàu ñaïi, khoâng coù yù nghóa daân toäc nhö ngaøy nay tuy cuõng bao haøm yù nghóa baønh tröôùng, soaùn ñoaït nhö cuûa quan nieäm “daân toäc”. Leâ Vaên Höu ñaõ quan nieäm laõnh thoå theo chieàu höôùngñoù. Cuõng cuøng moät quan nieäm neânNgoâ Só Lieân saép xeáp söû hoài coá, cho Quoác thoáng moät thôøi thuoäc veà oâng “Trieäu Vöông” (Trieäu Quang Phuïc) thaàn nöôùc, coøn caùc nhaø nho cuoái Leâ Trung höng thì ñeå doàn veà oâng vua Leâ eøo uoät.

Vôùi thôøi gian, khi taä phoïp ngöôøi treân ñaát cöïu phuû Ñoâ hoä ñaõñöùng chaân vöõng chaéc, khoâng leä thuoäc tröïc tieáp Trung Quoác nöõa, thì vieäc moät oâng quan Haùn môû ñaàu nöôùc Vieät trôû neân khoâng hôïp thôøi, neân Ngoâ Só Lieân lieàn ñaët xuoáng döôùi, thay theá baèng oâng Huøng Vöông coå xöa, luùc naøy ñaõ lôùn maïnh trong truyeàn thuyeát vaø caøng coù cô sôû vì töông töï vôùi doøng hoï ñang trò vì. Theá laø coù “ñaïi thoáng cuûa HuøngVöông vaø Trieäu Vuõ” truyeàn ñôøi “doøng moái öùc vaïn naêm, vôùi trôøi khoâng cuøng.” “Ñaïi thoáng” ñoù ítnhieàu gì cuõng laø taùc ñoäng cuûa tin töôûng veà moät thôøi Hoaøng kim Nghieâu Thuaán trong Baéc söû maø nhaø nho hoï Ngoâ töøng hoïc thuoäc loøng. Saùch “soaïn ñaõ ba traêm naêm” döôùi trieàu moät oâng vua vaên vuõ toaøn taøi, nho thaàn ñaày daãy taát khoâng theå xem thöôøng ñöôïc, cho neân tuy coù so keø chi tieát (oâng Huøng Vöông hay oâng Kinh Döông Vöông ñöùng ñaàu?) maø söû quan Nguyeãn vaãn khaúng ñònh raèng “veà vieäc gaây döïng quoác thoáng neân baét ñaàu baèng Huøng Vöông.” (Cöông muïc, taäp I, tôø Taáu nghò 11-7-1856.) Theá laø oâng vua Töï Ñöùc laøm thô taùn döông bieát ôn oâng Quoác toå chaúng daây mô reã maù gì vôùi oâng toå hoï Nguyeãn caû. Ñoù khoâng phaûi chæ laø caûmhöùng lòch söû cuûa nhaø thô, maø trong toät cuøng coøn laø yù thöùc coâng nhaän truyeàn thoáng ñeå baûo veä söï chính thoáng cuûa doøng hoï nhaømình.

Söû saùch chæ coù moät quyeån, truyeàn thuyeát chæ coù moät doøng, heä thoáng dieãn giaûi chæ coù moät neáp, ngöôøi ñôøi nay phaûi laøm theá naøo ñeå hieåu söû xöa? Hình nhö ñònh luaät veà söï laøm bieáng trong ngöõ hoïc cuõng coù aûnh höôûng trong suy luaän söû hoïc. Noùi nghieâm chænh hôn, thì oùc nhaân tuaàn laøm cho ngöôøi ñôøi nay khoâng theå thoaùt khoûi söï keàm toaû cuûa ngöôøi xöa duøsöû gia coù theå ñöôïc quyeàn löïc chính trò nöông tay buoâng loûng. Cho neân lòch söû caùc vöông trieàu trong saùch cuõ vaãn cöù tieáp tuïc trong thôøi môùi vôùi gioïngkinh ñieån Nho gia chuaån möïc, ngoân töø ñöôøng beä cao sang möôïn cuûa phöông Baéc, khoâng bieát raèng ngay trong trieàu ñình vöông giaû, ngöôøi ta cuõng töøng vaêng caû cöùt ñaùi, loàn daùivaøo maët nhau. Taát nhieân phaûi coù theâm vaøo daùng daáp khoa hoïc cuûa ngaøy nay, nhöng thay vì duøng khoa hoïc nhö caên cöù môû mang kieán thöùc, ngöôøi ta laïi chæ gheùp vaøo ñeå noái tieáp, bieän minh cho saùch vôû xöa. Ngoân töø coù thay ñoåi nhöng hình traïng thì cuõng nhö Ngoâ Thì Só theâm vaøo TT cuõ, caùc caâu chuyeän “traâu ma raén thaàn” naûyra töø sau Ngoâ Só Lieân ñeán thôøi oâng. Söû gia khoa hoïc ngaøy nay laïi ñem meâ tín môùi, veà troáng ñoàng ñeå chöùng minh Boán ngaøn naêmvaên hieán töø Huøng Vöông. Khoâng phaûi chæ noùi chuyeän oâng vua voán mang maøu saéc “phong kieán”, ngöôøi ta coøn daãn ra “nhaân daân”, “daân toäc” ñöùng chaân lieân tuïc treân ñaát nöôùc töø ngöôøi Homo erectus: “Sau haøng chuïc vaïn naêm gian khoå lao ñoäng vaøsaùng taïo, töø nhöõng coâng cuï baèng ñaù cuõ thoâ sô tieán ñeán söï phaùt minh kó thuaät luyeän kim vaø ngheà noâng troàng luùa nöôùc duøng caøy coù söùc keùo laø traâu boø, ñôøi soáng vaät chaát vaø tinh thaàn cuûa ngöôøi nguyeân thuyû Vieät Nam ngaøy caøng ñöôïc naâng cao,töøng böôùc laøm thay ñoåi boä maët xaõ hoäi, ñöa ñeánhình thaønh moät laõnh thoå chung, moät neàn vaên hoaù vaên minh chung vaø moät toå chöùc chính trò xaõ hoäi chung, ñoù laø quoác gia vaø nhaø nöôùc Vaên Lang – AÂu Laïc...” (Ñaïi cöông lòch söû Vieät Nam ñaõ daãn, tr. 33). Nghe nhö söï taùn roäng töø lôøi söû quan veà vieäc truyeàn ñôøi “doøng moái öùc vaïn naêm, vôùi trôøi khoâng cuøng (toät)” coäng theâm vôùi môù buøa chuù khaûo coå hoïc maø thoâi.

Ñaõ theo thuyeát “thoáng nhaát” chaéc nh ö ñinh ñoùng coät cuûa Ngoâ Só Lieân: “Thôøi Huøng Vöông ñaët chö haàu ñeå laøm pheân daäu, chia nöôùc laøm 15 boä, coù tröôûng vaø taù, vua theo thöù baäc caét ñaët caùc con thöù ñeå cai trò...” thìlaøm sao ñoïc ra ñöôïc – cuõng nôi söû saùch xöa – chuyeän con chaùu oâng Ñinh Tieân Hoaøng sau khi maát nghieäp ñeá bò ngöôøi ta baét laøm noâ leä xaây thaønh, trôû thaønh gaàn guõi Man Laõo? Thaät ra thì söï “goàm moät” nhö theá cuõng chæ môùi ñöôïc deø daët ñeà caäp phaûn baùc gaàn ñaây maø thoâi. Ñoái vôùi caùc taäp ñoaøn phía nam cuõng vaäy. Loãi laàm naèm ôû taøilieäu ñeå laïi vaø oùc giaûn tieän hoaù cuûa söû gia. Caû taäp hoïp söû Vieät, Trung Quoác ghi cheùp veà Laâm AÁp / Hoaøn Vöông / Chieâm Thaønh, cuøng vôùi nhöõng daáu veát ñeàn ñaøi mang tính caùch AÁn Ñoä hoaù coønlaïi trong ñieâu taøn ñaõ khieán ngöôøi ta töø laâu cöù nghó raèng coù moät chính quyeàn xuyeân suoát treân vuøng bôø bieån mieàn trung Vieät Nam ngaøy nay, boû qua chöùng côù noäi boä veà söï hieän dieän cuûa caùc boä laïc Cau, Döøa treân caùc vuøng khaùc nhau, hay khoâng nghi ngôø gì veà söï ñoái chieáu khoâng thoaû ñaùng vôùibia ñaù ñöôïc phaùt hieän. Roài cuõng töøng coù moät “ñeá quoác Phuø Nam” to lôùn döïa treân nhöõng maûnh taøi lieäu cuûa söù giaû Trung Quoác ñi thoaùng qua, ñeå caùc hoïc giaû Taây Phöông baùm theo vaø thaéc maéc...

Nhöng vôùi thôøi môùi, trong tình hình thoâng tin môû roäng thì khoâng deã gì boû qua tai nhöõng ñieàu khoâng chính thoáng. OÂng Traàn Quoác Vöôïng, moät söû gia noåi tieáng vôùi söï nhaïy caûm baïo gan gheùp nhöõng yù kieán khaùc laï goàm veà mình, lieàn cuõng tung ra söï hoaøi nghi veà tính chaát thoáng nhaát ñaát nöôùc ñöôïc keå ngay töø Ñinh. Vaø gaëp phaûn öùng, phaûn öùng töø oâng Traàn Maïnh Haûo, moät ngöôøi coá phoâ baøy tinh thaàn chính thoáng ñeå chuoäc loãi li thaân, töø laõnh vöïc vaên chöông vaên hoïc, nhaûy qua söû hoïc, nhaân danh “quaàn chuùng”, “truyeàn thoáng”. ÔÛ Vieät Nam, caû ñoái vôùi ngöôøi Vieät Nam noùi chung, vaán ñeà töø hoïc thuaät voán deã chuoài qua chính trò neân thöôøng hoïc giaû noäi ñòa khoù phoå bieán kieán thöùc khaùc doøng chính thoáng,noùi chi ñeán töï mình nghó ra. (Ñuùng ra thì cuõng vì söï töï giaùc ngaên caám neân khoâng theå naøo naûy ra yù kieán rieâng maø chæ ñaønh baét chöôùc ngöôøi, laïi coøn phaûi chôøthôøi gian cho Laõnh ñaïo – vaø caû “quaàn chuùng trung kieân”, “vôõ” ra ñeå chaáp nhaän caùi môùi trong luùc noù ñaõ trôû thaønh cuõ meømroài.) Qua thôøi kì töï nguyeän aùp ñaët kieán thöùc trong chieán tranh, baây giôø laø coù chuùt “töï do pheâ phaùn” nhöng laïi loä ra söï aùp ñaët cuûa “quaàn chuùng” hình thaønh trong thôøi gian tröôùc maø tröôøng hôïp treân laø tieâu bieåu: Ngöôøikhoâng chuyeân moân nhaân danh thaønh kieán ñaõ ñònh hình ñeå laánvaøo laõnh vöïc chuyeân moân, baøi baùc nhöõng ñieàu traùi theo yù nghó thoâng thöôøng – maø voán laø cuûa thaønh kieán sai laïc.

“Vaø ngaøy raøy, caùi quan nieäm quoác gia toå quoác cuõng phaûi nôùi roäng theâm. Nhöõng khaåu hieäu ‘con roàng chaùu tieân’ khoâng hôïp thôøi nöõa. Daân Vieät ñaõ trôûneân, nhö haàu heát daân toäc khaùc, moät daân toäc phöùc taïp: voán goác Vaên Lang, nhöng traûi qua gaàn nghìn naêm Baéc thuoäc, ñaõ thaønh coù lai Haùn, lai Ñöôøng, roài saùp nhaäp nhoùm Thaùi, nhoùm Chaøm, nhoùm Khôøme, nhoùm Nam-döông, nhoùm Minh-höông, nhoùm Khaùch truù, vaø ngaøy nay laïitheâm lai AÂu, lai Mó, lai AÁn, lai Phi. Noùi toùm laïi daân Vieät nam laø daân sinh vaø soáng treân moät giaûi ñaát chung, chòu chung moät vaên hoaù daàn daàn taïo neân vaø tieáp tuïc

tieán boä... ” (Chuùng toâi nhaán maïnh.) Hoïc giaû Hoaøng Xuaân Haõn vieát nhöõng lôøi treân vaøo naêm 1974 (“Ñuùng ba traêm naêm tröôùc”, La Sôn Yeân Hoà.., taäp II, tr. 741) ñeå baøy toû taâm tình vôùi ñaát nöôùc moät caùch “trung laäp”, cho neân baøi chæ ñaêng ñöôïc ôû Mieàn Nam, thaät rathieän yù ñaõ muoän maøng vôùi tình hình luùc baáy giôø, vaø ngöôøita khoâng cho oâng veà nöôùc laø phaûi, duø coù níu keùo baèng Huaân chöông Ñoäc laäp haïng Nhì theo kieåu “chieâu hieàn ñaõi só”. Vaán ñeà ôûñaây khoâng phaûi laø yù thöùc chính trò, lôøi keå lung tung nhöng laø söï nhaän ñònh raát bình thöôøng, raát ñoäng veà quan nieäm “ngöôøi Vieät, vaên hoaù Vieät”, khoâng phaûi thöù “ngöôøi Kinh, vaên hoaù Ñaïi Vieät” uø lì, soaùn ñoaït, eùp buoäc phaûi hieåu.

Vaø cuõng phaûi ñaùnh tan quan nieäm sai laàm baét nguoàn töø quan nieäm“quaànchuùng laøm neân lòch söû” môùi ñaây. Vua quan khoâng phaûi chæ laø keû aên haïi, moät thieåu soá, maø hoï ñaõ coù

ñoùng goùp khaù lôùn vaøo caû vaán ñeà nhaân soá nöõa. Chuyeän laïi cuõng bình thöôøng: Vua quan, laõnh chuùa ôû vaøo taàng treân cuûa xaõ hoäi, ñöôïc höôûng nhöõng quyeàn lôïi vaät chaát neân deã daøng sinh soâi naûy nôû. Vaø tuy khicoù söï thay ñoåi trieàu ñaïi, keû maát quyeàn bò gieát, bò buoäc thay ñoåi hoï (hoï Lí, Maïc ra hoï Nguyeãn, hoï Traàn ra hoï Trình...) nhöng roõ raøng neáu khoâng ñoåi, qua bieán loaïn luùc ñaàu, vaãn thaáy hoï xuaát hieän trong trieàu môùi, ví duï toäc töôùng Lídöôùi trieàu Traàn khieán söû quan cuõng nghi ngôø chuyeän Traàn Thuû Ñoä tieâu dieät hoï Lí. Hoï Trònh chaéc cuõng coù söï dao ñoäng nhö theá, nhaát laø khi Trònh Boàng thaát theá, Chieâu Thoáng sai ñoát phuû Trònh khoâng coøn mieáng gaïch goã, nhöng Gia Long leân ngoâi ñaõ nhôù tình thoâng gia cuõ, an uûi, cho laäp töø ñöôøng, choïn ngöôøi höông khoùi. Söï kieän hoï Trònh ngaøy nay hieám hoi, coù leõ khoâng phaûi vì sôï traû thuø maø chính vì söï coâ laäp töï thaân laâu daøi mang tính toäc ñoaøn cuûa hoï ngay chính vaøo luùc ñang caàm quyeàn khieán cho caùc moái gaây lieân keát vôùi beân ngoaøi ñaõ khoâng thaønh coâng – cuõng nhö hoï Leâ khi môùi thaáy vöõng chaân ôû Ñoâng Kinh ñaõ traû laïi hoï cuõ cho con chaùu coâng thaàn. Trong luùc ñoù, hoï Nguyeãn nhaän keû thuø thaát theá (Maïc) vôùiyù thöùc bao dung, ñaõ co laïi trong trong moät ñoäc quyeàn roäng raõi hôn (chæ giöõ rieâng taäp hoïp Nguyeãn Phuùc, Nguyeãn Höïu) ñeå chöøa choã troáng cho caû ngöôøi khaùc chuûng toäc (Chaøm, Mieân) maø khoâng quan taâm nhieàu ñeán söï “kò huyù”. Rieâng veà vaán ñeà töï thaân phaùt trieån nhaân khaåu thìta cöù nhìn vaøo soá con caùc oâng vua Traàn, 34 con cuûa Leâ Thaùnh Toâng, soá 146 ngöôøi con cuûa Nguyeãn Phuùc Chu. Nhìn veà phía khaùc, ñeán nhö oâng hoaøng Chaøm Cheá A Nan ñöôïc hoï Traàn döïng neân maø cuõng coù khoâng döôùi 200 ngöôøi con, theo moät chöùng nhaân tu só doøng Franciscain ñeán taän nôi keå laïi (D.G.E. Hall, A History

of SEA, 1964, 181).Nguyeãn ñaõ môû roäng doøng gioáng mình vôùi moät “hoï” khoâng chính thöùc:Toân Thaát, ñeán noãi trong lòch söû, ví duï ta vaãn quen goïioâng Toân Thaát Thuyeát queân maát ñoù laø Nguyeãn Phuùc Thuyeát.Nguyeãn keùo daøi “hoï” môùi töø nhöõng nhaân vaät treân ñænh cao trieàu ñình ñeán nhöõng oâng Toân Thaát thaát nghieäp, thaát kinh trong xoùm laøng, treân ñöôøng phoá. Vaø oâng vua thöù hai nhaø Nguyeãn coù con nhieàu ñeán noãi coøn lôøi loan truyeàn veà baøi thuoác Minh Maïng “nhöùt daï luïc giao sinh nguõ töû”, chaû traùch nhöõng Mieân, Hoàng, Öng, Böûu, Vónh... ñaày daãy vôùi Toân nöõ, Coâng toân nöõ, Coâng taèng, Coâng huyeàn... loaïn xaï, cuõng cao sang laãn loän cuøng khoå nhö ai!
“THOÁNG NHAÁT” TÖØ THÔØi “DÖÏNG NÖÔÙC” ÑAÀU TIEÂN
Coù hai vaá n ñeà ñöôïc khaúng ñònh veà söû Vieät bôûi ngöôøi Vieät cho ñeán nay, söï khaúng ñònh coù veû caøng luùc caøng ñaäm neùt, khoâng theå tranh caõi: Moät laø söï thoáng nhaát laõnh thoå coù töø coå thôøi – ít ra laø nôi vuøng thöôøng ñöôïc goïi laø coå Vieät, nghóa laø treân vuøng Baéc Boä vaø Thanh Ngheä Tónh ngaøy nay, vaø hai laø coù söï thoáng nhaát veà daân toäc Vieät, ñieàu thöôøng ñöôïc ghi trong giaáy tôø chính thöùc ngaøy nay laø “daân toäc Kinh” – ñeå ñoái khaùng vôùi caùc daân toäc thieåu soá / ít ngöôøi. Noùi “bôûi ngöôøi Vieät,”laø ñeå cho thaáy raèng ñoù khoâng phaûi chæ laø khaúng ñònh cuûa ngöôøi caàm quyeàn trong nöôùc hieän nay tieáp lôøi laõnh tuï cuûa hoï: “Nöôùc VieätNam laø moät, daân toäc Vieät Nam laø moät”
– moät thöù khaåu hieäu caáp thôøi maø caùc thuoäc vieân ñaõ söû duïng nhö chaân lí khoa hoïc laøm neàn taûng cho chính nghóa chieán ñaáu, trong ñoù coù caùc söû gia söû thaàn môùi töï nguyeän taùn thaønh. Khoâng phaûi chæ ngöôøi Coäng saûn khaúng ñònh ñieàu treân, hoï chæ söû duïng quyeàn löïc khoâng tranh caõi cuûa hoï khieán cho noù trôû thaønh “chaân lí”, thöù chaân lí maø nhöõng keû toû baøy traùi yù seõ bò vuøi laáp nhaân thaân vaø coù theå gaëp ngay söï ñe doaï thaân xaùc chöù khoâng phaûi chæ ôû möùc ñoä la où, cuøng laém laø chöûi maéng cuûa nhöõng “ngöôøi Vieät khaùc”. Tuy nhieân söï khaúng ñònh vì quaù ñôn giaûn neân vaán ñeà tuy coù hai maø neáu giaûi quyeát ñöôïc moät thìseõ bao goàm ñöôïc taát caû.
Tröôùc nhaát, neáu ñöøng ñem taâm caûm böôùng bænh vaøo luaän cöù, ñeå bình tónh suy xeùt thì thaáy raèng chaúng coù chöùng cöù söû saùch thaønh vaên khaû tín naøo noùi ñaùm daân Vieät coå ñaõ thaønh laäp
“nöôùc” coù ñuû 15 boä töø caùc oâ ng con chaùu Thaàn Noâng Vieâm Ñeá caû. Ngöôøi döïng daäy vua Huøng cho coù maõo aùo xeânh xang (Ngoâ Só Lieân) cuõng bò ngöôøi cuøng phe Nho (Ngoâ Thì Só) baøi baùc nhieàu ñieàu höõu lí. Coù möôïn khoa hoïc môùi, daãn ra huyeàn söû, huyeàn thoaïi thì cuõng phaûi tính böôùc thôøi gian, phaûi tính ñeán cô sôû bình thöôøngcuûa luaän lí. Chôù laáy saùch vôû hoãn loaïn cuûa (chuïc) ngaøn naêm sau laøm baèng côù cho söï kieän chaéc nòch cuûa (chuïc) ngaøn naêm tröôùc. Söû duïng huyeàn söû, huyeàn thoaïi, caùc khaûo saùt daân toäc hoïc... laø phöông phaùp baát ñaéc dó ñeå tìm hieåu lòch söû caùc taäp ñoaøn khoâng chöõ vieát chöù khoâng theå laø thaønh phaàn chính trong vieäc nghieân cöùu caùc daân toäc coù lieân heä ñeán baèng côù vaên töï roõ raøng roài. Ngay caû luùc baùm vaøo vaên töï maø khoâng thaän troïng taùch rôøi truyeàn thuyeát boài ñaép theo thôøi gian,söû gia cuõng vaãn bò “hoá” khi ñeå thaønh kieán chung loâi keùo. Ví duï khi laáy chuyeän “anh huøng daân toäc” Thaùnh Gioùng ñaùnh giaëc AÂn ñeå chöùng minh tinh thaàn choáng ngoaïi xaâm cuûa daân Vieät töøng coù vaøo thôøi Huøng Vöông (K. W. Taylor, The Birth of Vietnam, 1983, tr. 4-6; Chöû Vaên Taàn, Vaên hoaù Ñoâng Sôn – Vaên minh

Vieät coå, 2003, moät ví duï ôû tr. 762), roài neáu coù ai ñoù taùch rôøi caùc taøi lieäu, thaáy Thaùnh Gioùng vôùi chi tieát bieán ñoåi xaùc thaân... chæ xuaát hieän choáng ngoaïi xaâm töø theá kæ XV (coù theå manh nha vôùi thôøi kì Traàn choáng Nguyeân), coøn khôûi thuyû chæ laø moät ñoáng ñaù, coù theå laø caùi ñuoâi ôû ñoàng baèng cuûa moät doøng vaên minh cöï thaïch keùo daøi töø Thöôïng Laøo (khoaûng theá kæ II) qua ñænh trung chaâu ôûBaïch Haïc, gaëp oâng Cao Loã thaàn ñaù luø luø cao lôùn, gaàn oâng Thuî Höông “ngöôøi cao hai tröôïng ba thöôùc” (Vieät ñieän u linh taäp), vaø coøn coù theå ñi xa hôn veà phía nam ñeán nôi coù aûi OÂng Troïng (1184, Ñaïi Vieät
söû löôïc ), ñeán chöøngñoù thì söû gia aên noùi laøm sao ñaây?
Phuï vaøo chöùng côù thaønh vaên thì coù theâm khaûo coå hoïc nöõa. Ñi theo thuyeát “ña trung taâm” veà goác gaùc ngöôøi Hieän ñaïi, söû gia nhaø nöôùc haún haõnh dieän khi bieát coù hoïc giaû Mó, nhaø di truyeàn hoïc D. Wallace (1989), cho raèng neáu nhaân loaïi phaùt xuaát töø chaâu AÙ thì “coù theå laø ôû phaàn ñoâng nam chaâu luïc naøy ví duï nhö Vieät Nam.” (Daãn cuûa M.H. Brown, The

Search for Eve, 1990, tr. 285. Coù theå thaáy ghichuù Thaåm Khuyeân treân baûn ñoà cuûa Jh. Haywood, The Illustrated
History of Early Man, 1995, tr. 28.) Hoïc giaû theá giôùi khi beânh vöïc cho lí thuyeát cuûa mình cuõng khoâng thieáu lôøi ñoâi co naëng neà, reùo goïi caû ñôøi tö ñoái thuû ra maø chöûi, giôû caû voõ löïc thoâ baïo, nhöng tröôøng hôïp bò laây lan bôûi caùi Vietnam Syndrome cuûa maáy oâng voøi tieàn nhaønöôùc naøy thì thaät laø quaùi gôû! Tuy nhieân quaû laø lieàu maïng khi cho oâng erectus Thaåm Khuyeân vôùi moät hai caùi raêng khoâ, maûnh haøm xô xaùc, mang teân ñòa lí baây giôø, laïi ñithaúng moät leøo tôùi oâng Huøng Vöông cuûa Vaên Lang coù teân coù tuoåi trong khi caùc boä soï cuûa Hoaø Bình, Baéc Sôn thì laïi ñöôïc hoïc giaû Vieãn Ñoâng Baùc Coå nhìn thaáy ñuû ñaëc tính chuûng loaïi australoid, indonesien... gì ñoù, coøn ngöôøi Luõng Hoaø cho laø naèm trong chuoãi Phuøng Nguyeân Ñoàng Ñaäu... thì cuõng chính nghieân cöùu gia Vieät cho thaáy mang daáu veát cuûa “ñaïi chuûng Austraneùlo-neùgroide (nhaùnh Haûi döông)” (Hoaøng Xuaân Chinh, Baùo caùo khai
quaät ñôït 1 di chæ Luõng Hoaø, Haø Noäi 1968, tr. 163), nhöõng danh töø chuyeân moân raéc roái nhöng ñeán ngöôøi thöôøng cuõng thaáy ngay laø khoâng coù nghóa “vaøng” tí naøo! Taát nhieân laø hoïc giaû yeâu nöôùc khoâng theå naøo chòu ñöïng ñöôïc vieäc ngöôøi Vieät coå Huøng Vöông laïi coù daáu ñen hay traéng trong xöông. Cho neân, deø daët caån troïng thìmôû roäng caùc khaùi nieäm ñònh chuûng treân sao cho coù daáu vaøng (Haø Vaên Taán, Theo daáu
caùc vaên hoaù coå), coøn thoâ loã quyeàn theá thì chuïp muõ “veõ ñöôøng cho nguî chaïy” nhö ñoái vôùi tröôøng hôïp soï coå Chaâu Can 1976.
Ngöôøi haûi ngoaïi bieát ñeán chuyeän chöùng minh söï hieän höõu cuûa Mitochondrial Eve (1987) cuøng caùc thaønh quaû maø caùc nhaø di truyeàn hoïc cuûa Berkeley ñònh duøng ñeå ñaåy luøi caùc oâng ñaøo bôùi vaøo haøng gheá sau, thì laïi daãn chöùng mtDNA ñeå baét kòp vôùi thôøi ñaïi khoa hoïc, vaø tìm ra caùch theá môùi mang uy tín ñe doaï nhieàu hôn. Tuy nhieân ñoù vaãn laø naèm trong voøng bieän minh, bôûi vì voøng voøng caénñuoâi roài cuõng nhaûy trôû laïi choã oâng Laïc Long Quaân vaø baø AÂu Cô vôùi oâng Huøng Vöông! Giaû thuyeát cuûa S. Oppenheimer vaø caùc thaønh quaû veà mtDNA môùi ñaây khoâng phaûi chæ laø söï löøa doái, nhöng ñem aùp duïng cho “vua Huøng” thì coù daùng nhö moät höùng khôûi vì tìm ñöôïc baèng côù môùi cho moätthaønh kieán töï toân, thieáu cô sôû cuûa nieàm töï ti che giaáu (thuyeát Vieät nho... phaùt trieån theâm loái Rao giaûng cuõ töø thôøi qua Mó vôùi Nguõ Kinh, Söù
ñieäp troáng ñoàng... trong hoang töôûng veà moät giaûi Nobel-môùi töï ñaët) cuûa LM. Kim Ñònh maø caùc “hoïc giaû” trong nöôùc cuõng ñang baét chöôùc. Trôù treâu thay, vieäc “nguî ngoùc ñaàu daäy” naøy laïi khôûi phaùt töø oâng cöïu Chuû nhieäm Uyû ban Khoa hoïc xaõ hoäi Vieät Nam Nguyeãn Khaùnh Toaøn, maø nguyeân côù chính trò caáp thôøi laø söï laán hieáp cuûa ngöôøi anh lôùn phöông Baéc, Thieân trieàu cuõ. Ñemaûo töôûng veà moät ñaát nöôùc vaên minh tuyeät vôøi daïy cho hoïc troø nhoû, chæ taäp cho chuùng tính hueânh hoang “coi trôøi khoâng baèng vung”, mai moát lôùn leân thaät khoù chen chaân vaøo theá giôùi. Thaät ra, nhö ñaõ noùi, ñaây laïi cuõng chæ laø söï bieän minh hieän taïi cho quan ñieåm “chính thoáng” veà vua Huøng Quoác toå, veà moät doøng ngöôøi Kinh/Vieät thuaàn chuûng (duøñoâiluùc xueâ xoa) coù theâm caên cöù khoa hoïc laán aùt.
Gaàn vôùi caùc oâng vua Huøng thì coù caùc troáng ñoàng, vaên minh ñoàng thau vôùi moät daõy teân PhuøngNguyeân, Ñoàng Ñaäu, Goø Mun, Ñoâng Sôn ñaõ trôû thaønh nieàm haõnh dieän cuûa VNDCCH vaø CHXHCNVN – vaø ñuû söùc thuyeát phuïc “hoïc giaû” di taûn, cuøng nhöõng hoïc giaû AÂu Mó khoâng thaáy coù caùch naøo khaùc hôn. Trong tieán trình baønh tröôùng quyeàn löïc, ngöôøi Coäng saûn ñaõ ñeå laïi aûnh höôûng raát lôùn treân cung caùch suy nghó, haønh ñoäng cuûa ngöôøi Vieät ngaøy nay, keå caû ôû nhöõng ngöôøi choáng ñoái, cho neân coäng vôùi söï baûo thuû truyeàn thoáng tieàm taøng, ngöôøi ta khoâng ngaïc nhieân veà söï theo ñuoâi hoïc thuaät keå treân. Nhöng bình tónh maø noùi thì chaúng thaáy oâng vua Huøng naøo kí teân treân troáng ñoàng, duø laø Hoaøng Haï hay Ngoïc Luõ. Ñieàu ñoù khaùc haún vôùi söï thaønh coâng cuûa khaûo coå hoïc Trung Quoác vôùi tröôøng hôïp nhaø Thöông AÂn khi ñem ñoái chieáu coå thö coøn giöõ laïi ñôøi sau vôùi giaùp coát vaên trong caùc di chæ. Caùc teânvua Thöông AÂn coù raønh reõ ôû hai nôi trong luùc caùc vua Huøng thì maõiñeán theá kæ XX môùi thaáy ñöa ra trong thaàn tích ôû ñeàn chính,maø thieáu chöõ Haùn ñaët ñaønh phaûi gheùp caû caùc oâng Kinh Döông Vöông, Laïc Long Quaân cho ñuû boä 18 oâng. Danh hieäu laïi coù luùc khoâng truøng teân vôùi caùc oâng “Huøng” trong caùc ñình,mieáu ôû laøng xaõ ñang naèm laãn loän vôùi con chaùu, daâu reåvua, cuøng töôùng Hai Baø Tröng voán goác “tinh goã ñaù, quaùi coân truøng” nhö quan quyeàn nhaø Nguyeãn nhìn töø xa ñaõ thaáy ra! Chöa thaáy aitìm ra moái lieân heä cuûa oâng vua Huøng/Laïc ñöôïc nhaéc vaøi doøng trong saùch vôû coøn laïi khoaûng theá kæ V vôùi caùc troáng ñoàng ñöôïc cho laø tröôùc ñoù khoaûng moät, hai ngaøn naêm caû. Theá laø ngöôøi ta coá coâng tìm chöõ vieát ñôøi vua Huøng nhöng chöa ra, ngoaøi caùc vaïch ngang doïc ngoaèn ngoeøo maø cöù cho laø “chöõ”! Öôùc mô vaãn laø ñieàu toát cho con ngöôøi nhöng khoâng theå laáy öôùc mô laøm söï thaät.
Khoâng tìm ñöôïc vua Huøng thì tìm oâng vua Thuïc keá caän vaäy. ÔÛ ñaây, coù baèng côù thaønh Coå Loa ñöôïc thaàn Kim Quy giuùp xaây döïng. Vaø laø moät ñieàu (töôûng laø) thaønh coâng cuûa nhöõng ngöôøi laáy huyeàn thoaïi xaây döïng lòch söû. Tieác thay khoa hoïc haïi ngöôøi! Caùc nhaø khaûo coå hoïc Vieät Nam ñaõ caét maët thaønh (1960) thì thaáy ñaát ñaép thaønh thuoäc ñôøi Haùn laø sôùm nhaát. Thaät khoù hình dung kinh ñoâ AÂu Laïc ñoäc laäp maø neàn ñaát raûi ra toaøn ñoà vaät Haùn! Theá laø coù ngöôøi ñoaùn neàn thaønh phía döôùi (?) môùi laø thaønh Coå Loa cuûa Thuïc. Khoâng leõ thaønh treân “ñoà” theo thaønh döôùi? Luaän cöù chaày coái thaáy roõ neân caùc söû gia Vieät Nam lôø ñi thaønh quaû khaûocoå hoïc maø cöù thaûn nhieân coi ngoâi thaønh söøng söõng tröôùc maét laø cuûa thaàn Kim Quy döïng neân, nhaát laø khi ñaøo ñöôïc kho teân Caàu Vöïc (1959) nhö baèng côù khoâng theå choái caõi veà thaàn thuyet laãy noû moùng roàng. Caùc söû gia suøng moä Coå Loa cuõng neân bieát hoïc giaû Trung Quoác ñaõ khaûo saùt moät thaønh loa ôû phía nam ñòa ñieåm Ngoâ Gia, phaàn nam tænh Giang Toâ ngaøy nay. Taùc giaû Kwang Chih Chang [Tröông Quang Tröïc] (The
Archaeology of Ancient China, Yale University Press 1972, tr. 390) laø ngöôøi ôû Mó, khi vieát khoâng theo saùt thöïc ñòa ñöôïc, vaû laïi trong giôùi haïn ñeà taøi khoâng theå ñöa ra nhieàu chi tieát nhö mong muoán. Theo taùc giaû, thaønh naøy theo lôøi truyeàn tuïng laø vöông thaønh cuûathuoäc quoác Yeân cuûa Vieät (Caâu Tieãn). Thaønh coù ba voøng, cuõng tuï veà phía nam nhö Coå Loa, duy coù khaùc laø voøng thaønh Trung mang hình chöõ nhaät nhö thaønh Noäi cuûa Coå Loa. Hoïc giaû VN coù theå doø theo maø tìm hieåu theâm ôû caùc ñoàng chí ñeå suy nghó veà Coå Loa, thoaùt loái moøn cuõ ñöôïc khoâng? Qua thôøi kì “tieåu baù, ñaïi baù” roài thì söï hôïp taùc haún seõ giuùp ích nhieàu cho vieäc tìm hieåu quaù khöù cuûa ñoâi beân. Chuùng toâiñaõ töøng ñoaùn moøtheo nghóa chöõ Kieån Thaønh (thaønh Keùn) vaø vieäc caét maët thaønh Coå Loa maø cho laø ñoù laø cuûa Maõ Vieän xaây. OÂng Ñaøo Duy Anh tuy chöa bieát (?) vieäc caét maët thaønh nhöng cuõng döïa nhieàu taøi lieäu ñeå nghi ngôø Kieån Thaønh naèmôû Coå Loa, vôùi söï deø daët deã thoâng caûm: “di tích thaønh Coå Loa ngaøy nay coù loän caû di tích cuûa Kieån Thaønh”. (Ñaát nöôùc Vieät Nam qua caùc ñôøi, Hueá 1994, tr. 34.)
Khoâng phaûi thaønh Coå Loa chæ haáp daãn ngöôøi Vieät. Hoïc giaû Mó, qua cuoäc chieán vang doäi, cuõng tìm caùch thöû xem quaù khöù cuûa ñaùm daân caàm chaân ñoäi quaân B. 52 cuûa mình coù caùi gì veû vang khoâng. Vaø oâng Stephen O’ Harrow tìm ñeán Coå Loa, thaáy ñoù laø “moät chöùngcôù gaây aán töôïngveà quoác gia töông ñoái phaùt trieån trong hoaït ñoäng cuûa ngöôøi tieàn-VN vaøo theá kæ III tCn.” (“Töø Coå Loa ñeán cuoäc khôûi nghóa Hai Baø Tröng: Vieät Nam döôùi con maét ngöôøi Trung Hoa,” Nhieàu taùc giaû, Nhöõng vaán ñeà lòch söû Vieät Nam, Nguyeät san Xöa vaø Nay, Nxb. Treû 2001, tr. 10). Chöõ tieàn-VN neáu coøn laøm cho söû gia Vieät khoâng baèng loøng thì trong moät baøi khaùc, taùc giaû naøy ñaõ duøng haúnchöõ Vieät Nam : “Söï toàn taïi cuûa moät thaønh luyõ raát lôùn ôû Coå Loa, ñieåm hoäi tuï cuoái cuøng hoài tieàn Baéc thuoäc cuûa vöông quyeàn Vieät Nam (nôi xuaát phaùt huyeàn thoaïiAn Döông Vöông) quaû thaät ñaõ goùp theâm möùc ñoä tin caäy vaøo yù töôûng cho raèng ñaõ coù söï thoáng nhaát chính trò ñaày ñuû...” (“Ngöôøi Haùn, ngöôøi Hoà, ngöôøi Baùch Man – Tieåu söû Só Nhieáp vaø khaùinieäm veà Vieät Nam coå ñaïi,”
sñd, tr. 48. Caùc ngöôøi dòch khoâng ghi naêm aán haønh cuûa nguyeân baûn neân chuùng toâi khoâng bieát thöù töï caùc baøi daãn treân.) Tuy taùc giaû coù deø ñaët noùi ñeán “moät phöùc hôïp lieân keát lieân minh vôùi Coå Loa laø trungtaâm” nhöng theá cuõng ñuû cho hoïc giaû Vieät Nam thaáy coù “ngöôøi nöôùc ngoaøi” ñoàng yùveà moät söï “thoáng nhaátchính trò” treân vuøng coå Vieät ñeå theo yù nhaø chính trò ñöông quyeàn, baøi baùc caùc teân noäi hoaù mang tinh thaàn noâ leä, töï ti daân toäcvôùi ñaàu oùc “phaûn ñoäng” ñaõ daùm noùi khaùc ñi baèng “nhöõng ñieàu khoâng boå ích gì cho trí oùc”.
Söû gia ngoaïi quoác taát nhieân khoâng bò raøng buoäcbôûi chính quyeàn Vieät nhö söû gia baûn xöù vieát veà nöôùc Vieät. Tuy nhieân roõ raøng hoï coù chòu aûnh höôûng giaùn tieáp töø nhöõng chieán thaéng cuûa ngöôøi coäng saûn Vieät. Ñieàu ñoù thì laïicuõng khoâng coù gì laø laï. “Lòch söû thuoäc veà keû chieán thaéng” (W. Churchill). J.K. Fairbank (China, a New History, 1992) coù nhaän xeùt laø saùch vôû ñöông ñaïi veà lòch söû Trung Quoác thaät phoàn taïp chi tieát ñoái vôùi khu vöïc Dieân An nhoû xíu, xa khuaát cuûa cuoäc troán chaïy vó ñaïi, chæ toàn taïi nhôø Nhaät Baûn xaâm laêng khieán Töôûng Giôùi Thaïch khoâng raûnh tay tieâu dieät keû noäi thuø. Trong khi ñoù ngöôøi ta boû lô vôùi phaàn ñaát cuûa Quoác Daân Ñaûng baïi traän vaø khu vöïc ñoâng ñuùc daân cö ñeán tuyeät ñoái do “quaân phieät” Nhaät Baûn chieámñoùng! Caùc luaän thuyeát baøn veà Vieät Nam, thöôøng lieân heänhieàu ñeán chính saùch, dö luaän Mó, baøn nhö söï ñaõ roài tröôùc maét, neân ñoâi khi coùveû hôi ngôù ngaån trong uyeân baùc. Nhöõng caùch öùng xöû linh hoaït, nhöõng haønh ñoäng coù hieäu quaû laáy töø thöïc teá ñòa phöông, khu vöïc cuûa ngöôøi coäng saûn coù khi ñöôïc coi nhö haøm yù moät trieát thuyeát thoâng minh mang baûn saécAÙ Ñoâng, daân toäc nhaèm xaây döïng xaõ hoäi töông lai maø hoï chieán ñaáu (F. FitzGerald), nhöng taùc giaû khoâng thaáy raèng ñoù chæ laø phöông tieän nhaèm muïc ñích cuoái cuøng laø cöôùp chính quyeàn theo kieåu chuyeân vieân boânseâvich, bôûi vì roõ raøng sau khi thaønh coâng, ngöôøi Coäng saûn Vieät gaëp ngay söï huït haãng,laïi phaûi möôïn tieáp caùc chính saùch xaây döïng cuûa Lieân Xoâ, chaúng thaáysaùng kieán “daân toäc” naøo nôû nang theâm, vaø cöù lieân tuïc thaát baïi ñeå roài chuyeån qua “ñoåi môùi”. Hoïc giaû ngoaïi quoác mang maëc caûm ngöôøi thoáng trò, coá môû roäng taàm nhìn ñeå chaáp nhaän yù töôûng cuûa ngöôøi bò trò trong cuoäc, nhöng khoâng thaáy raèng caùc yù töôûng ñoù coù khi laø töø ngöôøi laõnh tuï hoïc colleøge (high school) môùm cho anh Ñaïi hoïc baûn xöù thuaàn phuïc, ñeå thaønh coù daùng tri thöùc cao caáp. Côsôû cuûa nhöõng dieãn giaûng naøy thaät ra cuõng khoâng phaûi do caùc laõnh tuï bòa ñaët, nhöng chính laø caên cöù treân caùc tin töôûng bình thöôøng trong söû cuõ ñöôïc ñem boài ñaép baèng tinh thaàn caùch maïng qua caùc saùch ABC coäng saûn vaø lan toaû baèng quyeàn löïc môùi chieám ñöôc. Hoïc giaû ngoaïi quoác khai thaùc theâm veà “tinh thaàn yeâu nöôùc choáng xaâm laêng”, veàà luaän thuyeát “caùch maïng noâng daân” gaàn guõi vôùi “hôi” caùch maïng cuûa hoï, neân cöù cheùp tieåu söû doøng doõi, caù nhaân laõnh tuï ñöông thôøi y theo caùc baûn tuïng ca (hagiography) in treân haøng vaïn tôøgiaáy chöù khoâng chæ khaéc treân moät, hai taám bia ñaù moøn söùt nhö xöa kia. Hoï khoâng bieát, ví duï chuyeän anh trí thöùc nguî laøm vieäc cho trieàu ñình môùi ñeå traùnh “caûi taïo,” vaø baøi nghieân cöùu ñöôïc ñöa vaøo moät luaän aùn ôû Phaùp veà chuû nghóa thöïc daân vaên hoaù môùi trong khi taùc giaû ñaõ vöôït bieân – cuõng gioáng nhö tröôøng hôïp moät taùc giaû khaùc vieátveà Phöông thöùc saûn xuaát chaâu AÙ, vöôït bieân naêm 1976, coøn baøi vôû vaãn ñöôïc in laïi trong nöôùc caùc naêm 1980, vaø ñöôïc nhaéc nhôû nhö cuûa “phe ta” caû ñeán naêm 2000.
Söû phaåm, cuõng nhö moät soá nghieân cöùu ôû caùc ngaønh nhaân vaên khaùc, khoâng bao giôø laø moät coâng trình hoaøn thieän caû. Chæ coù ñieàu,phaûi baét ñaàu treân caùi coù thaät chöù khoâng phaûi laø öôùc mô, caøng khoâng phaûi laø doái traù, laán löôùt, laøm ñeå phuï hoaï, chuoäc toäi cuoái muøa. Ngaøy naøo ñoù, treân ñaát Vieät, coù theå tìm ra nhöõng chöùng daãn khoângai ngôø tôùi, nhöng cho ñeán luùc naøy thì haõy baét ñaàu baèng nhöõng ñieàu ñaõ ñöôïc chöùng thöïc.
Trieäu Ñaø coù noùi ñeán nhöõng laõnh chuùa ôû phía nam nöôùc Nam Vieät cuûa mình, coù keû “ôû traàn maø cuõng xöng Vöông” (179 tCn.). Vaäy thì coù taäp hoïp nhöõng oâng Huøng Vöông ñaâu ñoù sau naøy ñöôïc löu daáu tích ôû vuøng ñænh tam giaùc chaâu soâng Hoàng, cuõng khoâng phaûi laø ñieàu hoang ñöôøng. Tuy nhieân khoâng theå cho raèng caùc oâng aáy troâng coi 15 boä (hay boä laïc) mang caùc teân loän xoän, baùtnhaùo cuûa thôøi Baéc thuoäc. Söï vieäc vuøng Giao Chaâu vaøo khoaûng ñaàu Coâng nguyeân coù daân ñoâng hôn Quaûng Chaâu deã daãn ñeán suy luaän veà moät toå chöùc chính trò naøo ñoù ñaõ ñöôïc thöïc hieän nôi ñaây, nhöng ñoù cuõng chæ laø thaéc maéc, phoûng ñoaùn. Hay neáu coù theå baïo gan so saùnh thì thaáy raèng treân vuøng Taây Nguyeân ngaøy nay vôùi gaàn moät trieäu ngöôøi “Thöôïng” (nhieàu saéc toäc) maø ñeán cuoái theá kæ XIX, tröø moät vaøi tay phieâu löu chieám ñoaït vaø aûnh höôûng cuûa Chaøm traøn ñeán, hoï chæ coù toå chöùc buoân, pley laø cao nhaát – caùcoâng vua Löûa, vua Nöôùc chæ laø cuûa heä thoáng thaàn quyeàn (cuõng taïm coi laø gioáng oâng vua Huøng cuûa Ñaïi Vieät söû
löôïc ). Keát quaû khaûocoå hoïc Vieät Nam khoâng cho thaáy nhö tröôøng hôïp caùc di chæ AÂn Khö, Trònh Chaâu ñoái vôùi nhaø Thöông AÂn ñeå keát luaän vuøng Nghóa Lónh laø moät thöù kinh ñoâ, hay ít ra, laø moät trung taâmcuûa lieân minh roäng lôùn naøo ñoù. Caùc troáng ñoàng ñöôïc cho laø toät ñænh cuûa vaên minh Ñoâng Sôn, cuûa “thôøi ñaïi Huøng Vöông” thì nhöõng tieâu baûn xöa laïi ñöôïc tìm thaáy ôû treân vuøng ñoàng baèng hay gaàn ñoù. Ngoâi moä Vieät Kheâ doàidaøo vaät tuyø taùng cuûa theá kæ VI tCn. thì naèm ôû vuøng bieån. Ñòa ñieåm khai quaät ñaàu tieân ñuû tieâu bieåu cho caùi teân cuûa neàn vaên minh ñoù thì ôû maõi taän Thanh Hoaù. Taát nhieân caùc chöùng côù vaät chaát ñaøo bôùi ñöôïc coù theå duøng chöùng minh cho moät trình ñoä sinh hoaït “thôøi Huøng Vöông” chöù chöa theå chöùng minh cho söï xöa cuõ cuûa moät thôøi Huøng Vöông nhö ngöôøi ta muoán coù. Keát quaû ñaøo bôùi, neáu khoâng duøng ñeå laøm “khaûo coå hoïc (phuïc vuï) thaàn/huyeàn thoaïi” (vaø chính trò ñöông ñaïi) thì vaãn coøn ñoù, neáu ñöôïc ghìm giöõ trong tinh thaàn thöïc tieãn, raø soaùt loaïi boû nhöõng boäpchoäp cuûa thôøi kì noàng naøn tinh thaàn “yeâu nöôùc (phaûi) laø yeâu chuû nghóa xaõ hoäi”,taát seõ giuùp cho söû gia laøm “khaûo coå hoïc lòch söû” nhö oâng Haø Vaên Taán ñaõ “ñònh höôùng” hôn möôøi naêm tröôùc ñaây (1991). Theo caùc chöùng côù veà sau (Lí, Traàn) thì vieäc trong thôøi gian tröôùc coù nhöõng taäp ñoaøn ngöôøi khaùc nhau ñeán chung soáng, hay caàm quyeàn ñem ñeán nhöõng ñoåi thay, cuõng laø ñieàu bình thöôøng, chaáp nhaän ñöôïc, nhö aâm höôûng coù theå thaáy trong chuyeän Thuïc Phaùn “con vua Thuïc”.
TÖØ SÖÏ TAN RAÕ CUÛA PHUÛ ÑOÂ HOÄ AN NAM ÑEÁN TRUNG TAÂM HOA LÖ
Vaäy thì cuõng vaãn phaûi theo caùc chöù ng cöù, ta phaûi doõi theo söï hình thaønh cuûa taäp ñoaøn ngöôøi ôû thuoäc ñòa phöông nam cuûa Trung Quoác töø Haùn tôùi Ñöôøng trong töông quan baønh tröôùng cuûa ngöôøi “Haùn”. Tröôùc nhaát laø giaûi quyeát vaán ñeà danh xöng toäc “Vieät” coøn laïiñeán ngaøy nay. Ñaõ coù khaûo cöùu muoán tìm phaùt tích cuûa daân Vieät ngaøy nay laø töø söï tan raõ cuûa nöôùc Vieät Caâu Tieãn bò ngöôøi Sôû chieám ñoùng (L. Aurousseau), vaø tuy bò baøi baùc nhöng cuõng ñöôïc K.W. Taylor ñieàu chænh trong luaän aùn noåi tieáng cuûa oâng (The

Birth of Vietnam). Nhöng söï baûo löu laâu daøi vaø saâu ñaäm nhö ñaõ thaáy khoâng theå do nhöõng kí öùc mong manh taän trong thôøisô söû maø phaûi laø töø nhöõng chöùng côù truyeàn ñôøi ñöôïc ghi cheùp caån thaän, ôû ñaâylaø caùch nhìn cuûataàng lôùp thöôïng löu naém quyeàn ñaát “Vieät”, veà Trieäu Ñaø vaø nöôùc Nam Vieät cuûa oâng. Khôûi ñaàu ôû ñòa phöông chæ bieát coù moät nhoùm ñöôïc goïi laø “Laïc daân” nhöng söû quan Haùn töø phöông baéc nhìn ñaùm Baùch Vieät tan taùc ñaõ gaùn theâm moät noái keát cho daân ñoù: “Laïc laø Vieät.” Trieäu Ñaø trong moät thôøi gian daøi ñöôïc söû quan Vieät veà sau coi nhö thuyû toå cuûa nöôùc mình, neân caùc danh hieäu Nam Vieät Quoác, Nam Vieät Ñeá ñöôïc söû duïng moät caùch khoâng thaéc maéc, laïi coøn ñöôïc haõnh dieän laø khaùc. Caùc trieàu ñaïi Ñaïi Vieät xuaát phaùt töø ñoàng baèng laø goác Trung Hoa hay laø töø vuøng ñaát nay laø Nam Trung Hoa tôùi (Lí, Traàn, chöa keå Maïc) neân quan taâm tôùi Trieäu Ñaø, nhaän laø oâng toå khai saùng nöôùc mình cuõng laø ñieàu deã hieåu. Vuøng Löôõng Quaûng ngaøy nay vaãn xöng laø Vieät theo moät chöõ Haùn khaùc. Hoï Löu cai trò trong vuøng naøy thôøi ñeá quoác Ñöôøng tan raõ, vì coù tham voïng leân taän phöông Baéc neân ñoåi teân nöôùc laø Nam Haùn, boû teân ñòa phöông Ñaïi Vieät. Lí goác Maân cuõng khoâng xa laï vôùiteân Ñaïi Vieät neân chuyeån laøm teân cuûa vöông quoác mình, boû chöõ “Coà” thoâ loã cuûa vöông trieàu tröôùc. Traàn trong theá choáng Nguyeân caøng naâng cao söï baùmvíu vaøo ñòa phöông. Theá laø truyeàn thoáng ñuû daøi ñeå coù söï vöõng beàn. Roài ñeán theá kæ XV, oâng Huøng Vöông theá oâng Laïc Vöông, chæ coøn chöõ Vieät hieän dieän lieân tuïc qua thôøi gian, ñeán thôøi Nguyeãn AÙnh Gia Long, ñeán ngaøy nay, khoâng maøng ñeán nhöõng pha troän, bieán ñoåi nhaân chuûng tieáp noái.

Khoâng theå coi nheï thôøi gian daøiñeán hôn ngaøn naêm döôùi söï cai trò cuûa nhöõng chính quyeàn thay ñoåi nhöng cuøng moät höôùng tieán Hoa hoaù. Khoâng theå coi nheï nhöõng doøng ngöôøi di cö vì bieán loaïn ñeán töø phöông Baéc, coù ghi cheùp raønh reõ, vaø daãn ñeán söï noåi daäy cuûa nhöõng ngöôøi caàm quyeàn ñòa phöông, lai roõ reät, nhö tröôøng hôïp Lí Bí/Boân maø vöông hieäu vì coù chöõ “Vieät”, laïi ñöôïc caû söû gia ngaøy nay nhaän cuøng phe, môû ñaàu danh vò nöôùc. Hieän töôïng “vaøng hoaù” maø caùc nhaø coå nhaân hoïc nhaän thaáy bieán ñoåi treân caùc boä xöông khai quaät laø keát quaû roõ reät cuûa thôøi kì naøy. Chöa keå nhöõng cuoäc di chuyeån gaàn hôn maø ta chæ bieát khi coù nhöõng bieán ñoäng lôùn, ví duï cuoäc laán chieám cuûa Nam Chieáu vôùi chuû theå toäc Thaùi ôû neàn taûng vaøo theá kæ IX, vaø coøn thaáy boùng daùng ñeántheá kæ XI. Chöùng côù lieân tuïc laâu daøi nhaát maø ngöôøi ta vaãn lôø ñi, ñoù laø tröôøng hôïp taäp ñoaøn caùc hoï Maïc. Nhöõng gì thöøa höôûng töø thôøi thuoäcñòa khoâng phaûi laø caùi ôn, nhöõng gì döïa vaøo ñoù ñeå ñoåi thay cuõng khoâng phaûi laø moái nhuïc. Nhöõng than khoùc, caêm gheùt, giaän döõ hay kieâu ngaïo veânh vang cuûa Leâ Vaên Höu gaàn vôùi ngöôøi ñôøi nay hôn vôùi Ngoâ Só Lieân, nhöng cuõng chæ laø cuûa ñôøiTraàn chöù khoâng thay ñoåi ñöôïc gì caùi quaù khöù maø chính toâng toäc chuûoâng cuõng ñang thöøa höôûng ñeå keá tuïc hoaëc gaùnh chòu choáng ñôõ. Quaù khöù ñoù ñaõ daãn ñeán moät thôøi keát thuùc neàn ngoaïitrò ñöa daàn ñeán neàn ñoäc laäp cuûa moät taäp ñoaøn ngöôøi cuõng ñoåi thay theo vôùi thôøi gian.

Khoâng phaûi ngaãu nhieân maø taát caû caùc nöôùc thoaùt voøng baønh tröôùng cuûa Trung Hoa ôû phía nam ñeàu naèm döôùi Baéc vó tuyeán. Khaû naêng phaùt trieån quyeàn löïc phaùt xuaát töø trung löu Hoaøng Haø cuõng phaûi coù giôùi haïn.Röøng nuùi phía taây nam ngaên caûn hoï, chæ ñeå daønh söï baønh tröôùng cho caùc toäc ngöôøi ôû gaàn: toäc Mieán Taïng vaøo trung chaâu Irrawadi, Saluen, toäc Taøy Thaùi vaøo Menam, Mekong phaùttrieån löïc löôïng ñöông cöï ngöôøi Haùn khi hoï ñuû söùc laán xa. Trung chaâu soâng Hoàng coù ñöôøng thoâng vôùi phía baéc, deã thaáy boùng daùng quaân Haùn nhöng coäng vôùi soá ñoâng coøn coù moät khí haäu nhieät ñôùi ngaên chaën maø quan quyeàn binh lính ôûHoaøng Haø chöa ñuû söùc khaéc phuïc: Laïicuõng khoâng phaûi ngaãu nhieân truøng hôïp maø caùc tôø trình ñòa phöông, caùc cuoäc chieán traøn laán ñeàu thaáy boùng daùng cuûa vieäc ngöôøi chieám ñoùng than vaõn, khoâng chòu ñöïng noåi söï khaéc nghieät cuûa thuyû thoå. Cho ñeán khi caùc kinh ñoâ Haùn dôøi xuoáng phía nam gaàn vôùi thuoäc ñòa, mang aùp löïc ñe doaï nhieàuhôn thì daân thuoäc ñòa ñaõ lôùn maïnh hôn!

Söï laät ñoå moät quyeàn bính bao giôøcuõng ñoøi hoûi moät phaûn öùng ngöôïc. Söï laät ñoå moät neàn ngoaïi trò phaûi ñöa ñeán moät quyeàn bính ñòa phöông – hay döïa treân ñòa phöông. Thuoäc ñòa taùch ra khoûi chính quoácthôøi Ñöôøng maït qua trung gian chöùc Tieát ñoä söù töï phong tröôùc, vaø xin phong sau: hoï Khuùc, hoï Döông, vöôùng víu cho ñeán hoï Ñinh. Roõ raøng Hoa Lö cuûa theá kæ X laø tuï ñieåm cuûa cao traøo li khai ñoù. Töø baát cöù luùc naøo, trong toå chöùc ngoaïi trò ngöôøi ta vaãn phaûi caàn ñeán ngöôøi ñòa phöông. Ñaây khoâng phaûilaø moät söï hôïp taùc ñaùng ñeà cao hay phaûi khinh mieät, maø laø keát quaû cuûa nhu caàu thöïc teá töø ngöôøi cai trò cuõng nhö keû bò trò. Ñaõ coù nhieàu ví duï ñöôïc tröng daãn. Laïc haàu Laïc töôùng mang aán ñoàng thao xanh laøm huyeän leänh, moät chöùc quyeàn khoâng nhoû trong toå chöùc cai trò Taàn Haùn, ôû ñaây haún laø ñaët treân nhöõng khu vöïc maø phaàn tuyeät ñoái laø daân taïichoã. Coù nhöõng ngöôøi leo leân ñeán chöùc Phoù Ñoâ hoä. Thöù söû Ngoâ Maân cuûa doøng doõi ôû Ñöôøng Laâm khoâng phaûi laø tröôøng hôïp caù bieät. Vaø chính söï keá tuïc cuõng ñem laïi thaønh coâng cho ñôøi sau: Ngoâ Quyeàn thaéng quaân Nam Haùn laø döïa treân cô sôû vaät chaát vaø yù nieäm chieán löôïc cuûa quan ñoâ hoä theá kæ VIII, IX. Ai khoâng coù chöùc quyeàn cuûa trung öông thì vaãn naém thöïc löïc nhö tröôøng hôïp Phuøng Höng khuaát laáp döôùi vai troø cuûa Ñoã Anh Haøn theo caùch nhìn cuûa söû quan Baéc söû. Tröôøng hôïp Vua Ñen vôùi teân Haùn Vieät Mai Thuùc Loan ñöôïc giöõ laïi laø daáu veát khaùc veà söï hieän dieän cuûa laõnh tuï ñòa phöông, ñoàng thôøi coøn coù daùng nhö chæ daáu theâm veà söï hieän dieän cuûa nhöõng taäp ñoaøn chuûng toäc phöùctaïp ôû phuû Ñoâ hoä, gioáng nhö chöùng côù ôû vieäc taùch ra thaønh nöôùc Laâm AÁp thôøi thuoäc Haùn tröôùc kia.

Thaéng traän xong maø Ngoâ Quyeàn vaã n chöa ñaët ñöôïc teân nöôùc ñeå vaãn coøn danh xöng Ñoâ Hoä (quoác). Vaø söï baønh tröôùng cuûa Lí, Traàn veà sau chæ laø söï gom goùp nhöõng maûnh vôõ cuûa thuoäc ñòa phöông Baéc töø moät trungöông taïi choã vôùi Thaêng Long thay teân cho Toáng Bình, Ñaïi La. Thôøi loaïn laø cô hoäi cuûa daân phieâu löu tranh giaønh quyeàn lôïi vôùi caùc taäp ñoaøn toâng toäc coù cô sôû vöõng vaøng. Bieán ñoäng goïi laø Thaäp nhò söù quaân coù nhieàu phe nhoùm nhö ta ñaõ thaáy, theá maø trong caùc teân coøn löu laïi, nhöõng thuû lónh soâng nöôùc môùi vöøa di cö ñeán ñaõ hieän dieän tôùi ba teân. Thaàn tích xa ñôøi voán coù nhieàu ñieàu sai laïc, nhöng truyeän tích ñaõ traûi qua caùc thôøi kì daân toäc quaù khích cao ñoä maø vaãn giöõ nguoàn goác chuûng toäc cuûa caùc laõnh tuï chöùng toû söï khaû tín moät chöøng möïc cuûa phaàn caên baûn ñoù.

Phaûn öùng choáng ngoaïi trò chöùng to û trong söï co ruùt ôû hang ñoäng Hoa Lö. Khoâng noùi ñeán nhöõng vuøng xa hôn, phía baéc gaàn Hoa Lö, caùc vuøng Boá Haûi Khaåu, Nam Saùch coøn thuoäc caùc chuû ñaát cuõ maø söï “phong töôùc”chæ laø caùchnoùi vaên hoa theo cung caùch cuûa moät chính quyeàn ñòa phöông môùi, baét chöôùc leà loái trung öông cuûa chuû nhaân oâng cuõ. “Thöù söû” Ngoâ Maân hay “Thöù söû” Ñinh Coâng Tröù coù veû ñaõ xuaát hieän trong hoaøn caûnh lòch söû ñoù. Cuõng töông töï laø caùch noùi ñoái vôùi “AÙi Chaâu Cöûu Chaân Ñoâ quoác Dòch söù” Leâ Löông veà phía nam,vò laõnh chuùa coù toaøn quyeàn treân ñaát ñai toâng toäc cuûa mình maø ñöôïc coi nhö laø “ngöôøi sai phaùi cuûa Trung öông ñeán troâng coi ñaát AÙi, Cöûu Chaân cuûa nöôùc Ñoâ (Hoä)”. Ñaõ coù moät Ñoâ Quoác thì cuõng deã lieân töôûng ñeánnhöõng Coà Quoác, Kieåu Quoác, Trònh Quoác gaû cho caùc vua Ñinh Leâ, daáu veát phai nhoaø daàn, ñeán Lí taäp trung hôn neân chæ coøn Taù Quoác, laán löôùt Laäp Giaùo. Roài laïi cuõng nhö tröôøng hôïp Ñinh Lieãn naèm ôû Coå Loa tröôùc kia, Hoa Lö cuõng coù hoï Nguyeãn (Baëc), hoï Phaïm (Haïp)... laøm con tin ñeå gaëp cô hoäi Ñinh suy suïp thì tranh giaønh quyeàn bính. Tính chaát baønh tröôùng töø moät khu vöïc aån taøng trong binh löïc, cho neân ngöôøi naém quyeàn Toång tö leänh nhö Thaäp ñaïo töôùng quaân Leâ Hoaøn seõ thaéng theá laø leõ ñöông nhieân.

Danh hieäu vöông ñeá chæ khoaùc theâm aùo cho ngöôøi ôû traàn, khoâng che heát quaù khöù taàm thöôøng – bình thöôøng cuõ. Queâ höông cuûa vò hoaøng ñeá töông lai laø moät “saùch”, teân cuûa moät ñôn vò cö truùchöa ñöôïc coi ngang baèng vôùi “höông” cuûa quan laïi trung öông naèm ôû La Thaønh. Cho neân Ñinh Boä Lónh coù chaên traâu cuõng khoâng vôùi nghóa toâi ñoøi nhö gaàn ñaây. Nôi ôû coù soâng nöôùc, beán ñoã (saùch Ñaøo AÙo , Teá AÙo ) thì coù chuyeän ñaùnh caù khoâng phaûi laø laï. Baø meï ôû cuøng “naêm baø laõo” laø chuyeän chöa hieåu ñöôïc nhöng coù theå lieân heä vôùi daáu veát “beân caïnh ñeàn thôø thaàn” ñeå thaáy moät sinh hoaït thaàn bí bình thöôøng naøo ñoù cuûa ñöông thôøi. Ñinh Tueä maát nghieäp vaãn phuïc vuï oâng chuùa môùi ñeáncheát, laø söï coâng nhaän moät quyeàn haønh thay theá taïi choã, laø daáu hieäu sa suùt khôûi ñaàu. Cho ñeán khi bò taäp ñoaøn caàmquyeàn khaùc gieát ngöôøi ñaïi dieän (Ñieän tieàn chæ huy söù Ñinh Loäc 1041) thìtoâng toäc xa gaàn bò saép xeáp vaøo vò trí gaàn vôùi boïn Man Laõo thaáp keùm cuõng laø thuaän chieàu suy thoaùimaø trôû veà vôùi sinh hoaït xöa cuõ. OÂng vua Leâ keá tieáp cuõngdaãn söù nöôùc lôùn (Toáng Caûo, 990) coimình chaân traàn ñi caâu, ñöôïc caù thì caû quaàn thaàn voã tay hoan hoâ!

Chieán thaéng trong, n goaøi (Toáng, Chieâm) ñöa quyeàn bính Hoa Lö môû roäng ra vôùi Leâ. Caùc con cuûa Leâ Hoaøn ñöôïc phong vöông töôùc quaûn trò caùc vuøng ñaát chung quanh. Haún ñaây laø yù kieán cuûa Thaùi sö Hoàng Hieán,töø ñoù cho thaáy quan nieäm toå chöùc cuûa ngöôøi chuû cuõ ñaõ trôû veà thaønh “yeáu toá beân trong” cuûa quyeàn bính ñòa phöông co ruùt, seõ môû ñöôøngcho nhöõng ñoåi thay khaùc, khoâng cöôõng ñöôïc. Tuy nhieân Hoa Lö vaãn coøn baûn saéc rieâng cuûa noù.Laõnh chuùa ñòa phöông vaãn coøn quyeàn löïc, ñieån hình laø caùc quaûn giaùp Döông Tieán Lôïi vaø Löu Keá Toâng tuy Leâ Hoaøn ñaõ môû roäng khu vöïc naém quyeàn theo vieäc deïp Döông Tieán Lôïi cuøng vôùi vieäc laán chieám ñaát con chaùu Leâ Löông.Caùc ñaát phong laø ñaàu moái cuûa nhöõng löïc löôïng phaân li khi coù söï tranh giaønh. Moái lieân heä vôùi Chieâm Thaønh, duø qua chieán tranh, ít nhieàu gì cuõng cöôõng laïi söï haáp daãn höôùng veà phía Toáng. Ñaát Vieät coù hai oâng vua Chaøm ôû Hoa Lö (gioáng nhö ñaát Chaøm coù Löu Keá Toâng, quaûn giaùp cuõ cuûa Vieät), tuy ngaén nguûi nhöng cuõng coù daáu hieäu taùc ñoäng töø xa veà phía nam qua caùc söï kieän ghi hôøi hôït, coù khi bò coâng kích chæ vì söû quan khoâng hieåu yù nghóa cuûa chuùng: Vua aên thòt gioâng/kì nhoâng, vua cheát khoâng coù tang leã (kieåu Nho), coù ngöôøi hoï ngoaïi (haún nhieân laø Chaøm: teân Leâ Haáp Ni khoâng coù veû gì laø Haùn Vieät caû) ñeánquaûn lónh ñaát Ñaèng Chaâu xa treân vuøng trung chaâu phía baéc, nôi ñöôïc coi laø ñaát phong cuûa Leâ LongÑónh / Ngoaï Trieàu, con baø phi Chaøm. Tình hình môû roäng khu vöïc quaûn lí ñoøi hoûi moät daïng lieân minh môùimaø caùc theá löïc ôû quanh phuû Ñoâ hoä cuõ caøng taêng daàn quyeàn löïc. Coù leõ khi chaêm chuù môû ñöôøng ñaùnh phía nam, toan tính chieám ñaát cuûa meï, Leâ Long Ñónh cuõng muoán tìm theá löïc quaân bình môùi ñoái vôùi vuøng trung chaâu phía baéc, cuï theå taäp trung vaøo, cuõng moät töôùng laõnh, Ñieän tieàn chæ huy söù Lí Coâng Uaån. Vaø cuõng laø tìm uy theá choáng laïi söï baát maõn vôùi caù nhaân oâng vua taêng cao, hieån hieän muoän cho ngöôøi sau thaáyralaø caùc caâu chuyeän toá caùo tính tình hung aùc, quaùi gôû cuûa oâng naøy. Nhöng roát laïi söï thaéng theá ñaõ veà vôùinhoùm löu vong ñeå coù söï dôøi ñoåi trung taâm baønh tröôùng môùi. Nhìn chung thì söï thu huùt veà phía Baéc cuõng laø ñieàu deã hieåu. Vôùitình hình thôøi ñaïi coøn keùo daøi ñeán nhieàu theá kæ sau thì theá giôùi Trung Hoa laø ñoäc nhaát trong vuøng, quaù khöù thuoäc ñòa coøn löu giöõ vaø söï hieän dieän cuûa caùc taäp hoïp löu vong nhö ñaõ noùi chæ laø nhaân toá noäi ñòa ñeå söï loâi cuoán Trung Hoa tieáp tuïc maø thoâi.

Trung taâm Hoa Lö coù ñôøi soáng keùo daøi chæ 42 naêm (968-1010) nhöng khoâng phaûi maát taùc duïng sau khi bò buoâng boû. Ngay ñöông thôøi, khi coù doøng hoï môùi cai trò, söï keá tuïc vaãn ñöôïc löu yù theo hình thöùc: Vieân quan tieáp Toáng Caûo coù hoï Ñinh, mang chöùc “thöøa chính”, toû cho ngöôøi ngoaøi bieát söï chuyeån ñoåi laø eâm xuoâi, thuaän lí. Nhöng ñeán khi bò haïcaáp thì coù phaûn öùng chöùng toû söùc maïnh ñòa phöông. Daèng dai. Trong caû söï lieân heä thaàn-ngöôøi cuûa tin töôûng thôøi ñaïi. Hoa Lö laø trung taâm tranh giaønh quyeàn keá vò beân trong hoïLí sau khi thaát baïi ôû Thaêng Long(1028). Coù leõ ñieàu naøy cuõng laø nguyeân nhaân taán phong thaàn Ñoàng Coå baûo trôï Hoa Lö, gaùn cho coâng tích baùo moäng vieäc Tam Vöông khôûi loaïn. Thaàn laø keû chöùng minh cho söï theà boài, coù leõ mang nghi thöùc ñaùnh troáng ñoàng cuûa caùc taäp hoïp ngöôøi trong ñòa phöông phía nam (coøn thaáy ôûtaäp ñoaøn Lam Sôn veà sau) maø chöõ nghóa vaên hoa goïi laø “Thieân haï minh chuû thaàn”. Baây giôø thaàn trôû neân ngöôøi laøm chöùng cho söï tuyeân theä trung thaønh ôû Thaêng Long, nhö moät minh chöùng cho söï keá tuïc Hoa Lö - Thaêng Long. Nhöng veà phía theá tuïc vaãn coù söï ñeà phoøng: Ngoâi thaønh vöõng chaéc ñöôïc xaây ôû Hoa Lö khoâng phaûi cuûa Ñinh Leâ maø cuûa Lí Thaùnh Toâng vôùicaùc vieân gaïch “Ñaïi Vieät quoác quaân thaønh chuyeân” (1057). Hai traêm naêm sau coøn coù cuoäc khôûi loaïn cuûa“keû (Ñinh Khaû) töï xöng con chaùu Ñinh Tieân Hoaøng” ñöôïc goïi laø giaëc Ñaïi Hoaøng (1198, 1203-1205, 1214). Cöïu ñoâ Hoa Lö taøn taï sau ñoùchæ trôû laïi cuoái Traàn vôùi chöùng côù tieác thöông, hoaøi coå cuûa Traàn Nguyeân Ñaùn.
TRUNG TAÂM VIEÄT HOA THAÊNG LONG
Ñaët teân Vieät Hoa cho trung taâm Thaêng Long thaät deã gaây soác cho ngöôøi ôû thôøi ñaïi chuû nghóa daân toäc daâng cao baây giôø. Tuy nhieân ñoù laïi laø söï thaät khoâng theå phuûnhaän veà vieäc trong boán theá kæ coù kinh ñoâ laø Thaêng Long, chuû quyeàn ñaõ thuoäc veà nhöõng toâng toäc coù nguoàn goác Trung Quoác. Coù ñieàu, khaùc vôùi nöôùc Nam Vieät xöa kia, Trieäu Ñaø nhôù ñeán moà maû toâng toäc naèm ôû phöông Baéc, chæ baét chöôùc daân Vieät ngoài xoåm tieáp söù Haùn, neân cuoái cuøng laõnh ñòa laïi thuoäc veà Haùn, coøn Lí Traàn tuy khoâng queân goác gaùc nhöng laïi gaén lieàn sinh maïng toâng toäc cuûa mình vôùi teân nöôùc Ñaïi Vieät giaønh cuûa Nam Haùnbuoâng boû, laáy chính danh cho cöïu thuoäc ñòa, ít nhieàu gì hoï cuõng bò loâi keùo bôiñaùm daânchuùng döôùi quyeàn ñeå taùch ra huøng cöù moät phöông. Nhöõng lôøi caûm thaùn cuûa Leâ Vaên Höu laø keát tuï cao nhaát cuûa tinh thaàn ñoäc laäp aáy. Lí yù thöùc söï khaùc laï cuûa mình neân khoâng ñeå söû quan ghi cheùp nguoàn goác taäp ñoaøn xuaát thaân. Trieàuñaïi Hoà cuoái thôøi ñaïi, tuy coøn nhôù goác Trung Quoác cuûa mình nhöng vì tính caùch xa ñôøi khaùc haún vôùi Lí Traàn,neân haõnh dieän nhaéc tôùi Ngu Thuaán, ñoåi teân nöôùc laø Ñaïi Ngu. Ñieàu ñoù ñaõ chöùng toû söï töï tín ñòa phöông hoaù vaø tieán trình phaân li khoâng theå ñaûo ngöôïc ñöôïc cuûa nhöõng ngöôøiôûñòa vò laõnh ñaïo nöôùc Vieät.

Lí coù nguoàn goác Trung Quoác ña õ laø ñieàu khaúng ñònh bình thöôøng vôùi ngöôøi coù ñoïc saùch ngaøy nay töø khi quyeån Lí Thöôøng Kieät cuûa Hoaøng Xuaân Haõn ra ñôøi naêm 1949. Traàn cuõng vaäy. Vuøng ñoâng nam Trung Quoác laø khu vöïc xuaát cö lieân tuïc vaø laâu daøi cuûa löu daân Trung Quoác. Taát nhieân neáu chi li thì coù theå noùi nhöõng ngöôøi aáy khoâng phaûi toaøn coù goác gaùc toå tieân ñôn thuaàn cuûa vuøng Hoa Haï trung löu Hoaøng Haø maø coøn laø caùc daân toäc ñòa phöông ñaõ noùi tieáng Hoa (phöông ngöõ) trong quaù trình pha troän gioáng phöùc taïp theo vôùi thôøi
gian. Nhö roõ reät vôùi hoï Maïc chaúng haïn.
Lí coù ñieåm döøng chaân treân ñaát Vi eät coøn ñöôïc xaùc ñònh ñeán ngaøy nay vôùi caùc ñeàn ñaøi, laêng moä laøm chöùng tích. Ñaùm löu daân naøy vì leõ gì giaät ñöôïc chính quyeàn töø tay nhoùm“man laõo” Hoa Lö?Coù leõ töï baûn thaân löu daân, hoï ñaõ coù söï naêng ñoäng lieàu lónh trong vieäc tìm kieám cô nghieäp nôi ñaát môùi. Cuõng coù leõ hoï khoâng phaûi laø nhöõng cuøng ñinh cô khoå maø laø töø nhöõng taäp ñoaøn thöôïng löu tan raõ nôi ñaát goác khieán cho hoï coù ñuû khaû naêng noåi baät treân ñaát ñeán nöông nhôø. Hoï ñeán phuïc vuï trong thôøi gian trungtaâm Hoa Lö gaëp söï khuûng hoaûng khi baønh tröôùng maø tính chaát cai trò baèng quaân löïc roõ raøng laø khoâng ñaùp öùng ñöôïc nhu caàu cuûa tình theá, tuy vieäc ñaûo chính ñöa hoï leân ngoâi vò chính vaãn coøn theo loái cuõ, nghóa laø thuû laõnh quaân söï naémquyeàn. Vieäc tranh ngoâi thôøi Leâ ñaõ xaûy ra treân bình dieän ñòa vöïc roäng trong luùc vieäc tranh ngoâi thôøi Ñinh tröôùc ñoù chæ doàn laïi trong cung ñình vôùi moät ít lan toaû haïn heïp. Leâ Long Ñónh caûi caùch theo Toáng haún laø laøm vieäc ñoåi môùicho kòp thôøi theá. Theá laø phe löu vong goác Trung Quoác maïnh hôn leân. Tröôùc kia hoï ñaõ coù Thaùi sö Hoàng Hieán maø nhöõng ngaøy giuùp Leâ Hoaøn chaéc ñaõ ñöa ngöôøi cuøng xöù vaøo khoâng ít. Phöông dieän toân giaùo thaàn thaùnh thì coù Khuoâng Vieät Ñaïi sö Ngoâ Chaân Löu, theâm phaùi Vaïn Haïnh coâng khai uûng hoä Lí Coâng Uaån. ÔÛ ñaây khoâng caàn ñeán moät söï ñe doaïtoàn vong töø beân ngoaøi nhö vôùi söï chuyeån tieáp Ñinh Leâ. Leâ qua Lí laø keát quaû chín muoài cuûa tình theá coù caùc con baøi tuùc tröïc saün.

Nhöng chieám quyeàn thì deã maø giöõ quyeàn thì khoù hôn. Lí Coâng Uaån phaûi lo cho söï an toaøn cuûa taäp theå mình. Khoâng theå nöông thaân maõi ôû Hoa Lö xa laï voán coøn nhieàu theá löïc ñoái ñòch khaùc. Phaûi veà queâ. “Chieáu dôøi ñoâ” môû ñaàu cho moät tình theá traøn laán môùi nhöng khôûi ñaàu khoâng phaûi laø moät toan tính “vì thieân haï laäp keá daøi laâu, treân cho nghieäp ñeá ñöôïc thònh vöôïng lôùn lao, döôùi cho daân chuùng ñöôïc ñoâng ñuùc giaøu coù...” YÙ cuûa vua ñöa ra thì quaàn thaànsao khoâng cho laø saùng suoát, vó ñaïi? Taát nhieân cheâ choã cuõ thì phaûi noùi cho taøn maït, khen choã môùi thì phaûi boác cho cao vuùt, nhöng môùi leân ngoâi ñaõ veà queâ cuõ cho tieàn ngöôøi ñoàng höông, ñeán ñoâ môùi cuõng lo xaây chuøa thaät nhieàu ôû choán xöa, yù ñònh khôûi ñaàu khi muoán veà Ñaïi La cuõ ñeå gaàn guõi, döïa theá queâ höông quen thuoäc thaät ñaõ thaáy roõ.Naêm 218 ôû lò sôû cuõ cuûa quaän Giao Chæ coù caù saáu naèm ñaày vöïc, caû hai beân bôø nam baéc neân coù teân Long Uyeân, Long Bieân. Nay Ñaïi La bò boû beâ trong ba phaàn tö theá kæ laïi thaáy thuyeàn beø quaân lính nhoän nhòp khieán caùc con caù saáu ñaõ quen söï vaéng laëng laâu ngaøy phaûi hoaûng loaïn boû chaïy ra xa, treân soùng nöôùc meânh moâng, caøng ñi veà phía chaân trôøi caøng nhö bay leân cao. Ñoù laø khôûi ñaàu cuûa trung taâm caù saáu coù teân ThaêngLong haún seõ laøm phaùt trieån nhöõng daïng hình phoái hôïp caù saáu - roàng treân hieän vaät khaûo coå nhö minh chöùng cuûa söï hoaø hôïp giöõa daân chuùng vaø laõnh chuùa, cuûa moät khía caïnh vaên minh Vieät Hoa trong toaøn boä söï phaùt trieån Ñaïi Vieät vaøo thôøi Lí.

Lí Traàn coù ñieåm chung: ñeàu laø nhö õng toâng toäctrò nöôùc. Ñaây laø daáu veát töø nôi phaùttích, coù theå baét chöôùc caùc toâng toäc vuøng Hoaøng Haø khi hoï chaïy loaïn ñoå xuoáng nam Tröôøng Giang laäp caùc trieàu môùi cuûa thôøi Nam Baéc trieàu. Nhöng tieán trình thöïc hieän laïi coù khaùc vì caùcñieàu kieän thôøi ñaïi, nôi choán khaùc nhau. Lí tieáp quaûn trung taâm Ñoâ hoä cuõ taát phaûi giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà toàn ñoïng, voán khoâng vì naêm thaùng caùch bieät maø coi nhö ñaõ xong. ÔÛ taän Hoa Lö thì khoâng coù vaán ñeà phaûi quan taâm nhieàu ñeáncaùc taäp ñoaøn xa nôi trung chaâu phía baéc, nhöng vaán ñeà khoâng theå boû lô khi ñaõ ngöï trò ôû Thaêng Long. Vaø theá laø coù cuoäc chieán tranh giaønh giaät vôùi vöông trieàu Toáng ñeå giöõ vöõng cöông vöïc, phaùt trieån vuøng aûnh höôûng. Khoâng coù chöùng daãn naøo cuï theå hôncho söï co daõn baønh tröôùng cuûa Thaêng Long baèng tröôøng hôïp nhaân vaät Toâng Ñaûn. Cuõng moät oângchuùa Nuøng ñoù maø khi daãn quaân baûn boä tieáp tay quaân Lí ñaùnh Toáng thì ñöôïc söû trieàu ñình ghicheùp ñeå cho söû gia ngaøy nay coi nhö moätanh huøng daân toäc. Coøn khi trôû côø theo Toáng thì söû ta laëng thinh ñeå danh vò Toâng Ñaûn khoâng suy suyeån treân caùc baûng teân chæ ñöôøng. Thaät ra Toâng Ñaûn khoângxaáu cuõng khoâng toát, taäp hoïp Nuøng Toâng Ñaûn chao ñaûo chæ vì naèm treân höôùng baønh tröôùng cuûa Lí trong luùc Nuøng Trí Cao laïi coù cao voïng hôn, laø thoaùt aûnh höôûng cuûa Toáng, Vieät ñeå thaønh laäp nöôùc rieâng. Ñoïc söû coøn thaáy caùc oâng hoï Hoaøng thuû laõnh nhoû beù nôi vaït bieân giôùi chaïy qua chaïy laïi nhôøcaäy hay bò laøm vaät thí thaân trao ñoåi. Trong caùc theá kæ XVII, XVIII veà sau, vuøng bieân giôùi phía baéc maát nhieàu vaøo tay ngöôøi Thanh chính laø vì söï yeáu theá cuûa Leâ Trung höng khoâng ñuû söùc vöôn caùnh tay quyeàn löïc treân caùc taäp ñoaøn thieåu soá nôi naøy. Cuoäc chieán Lí Toáng ngaøy ñoù coøn laø chæ daáunhieàu chaát Trung Quoác trong trieàu ñình Lí (xem tôø chieáu cuûa Toáng Thaàn Toâng veà vieäc chieâu duï nhaân vaät goác Maân cuûa Lí) ñeán noãi Lí cho mình coù quyeàn can thieäp vaøo noäi tình Toáng (xemLoä boá vaên cuûa Lí), vaø thaáy ñuû söùc can thieäp vì coù ngöôøi phe Toáng giuùp söùc. Chæ sau khi phaûi ñöông cöï saâu vaøo noäi ñòa, Lí môùi thaáy khaû naêng haïn cheá cuûa mình vaø töï ñeå cho mình ñòa phöông hoaù nhieàu leân.

Ngay töø caên baûn ñò nh cö, vôùi tính caùch chaêm soùc tröïc tieáp ruoäng ñaát, Lí ñaõ phaûi gheùp mình vôùiñòa phöông khoâng theå rôøi boû ñöôïc. Vieäc chieám quyeàn cuûa nhöõng chuû nhaân oâng tuy töøng xöng vöông, ñeá nhöng vaãn chöa maát tính chaát ñieàn chuû, khieán phaànsôû höõu ñaát ñai cuûaLí caøng roäng theâm, söï raøng buoäc caøng chaët cheõ hôn. Lí trôû thaønh Vieät (baûn xöù) giöõa ñaùm daân chuùng phöùc taïp maø hoï muoán loâi keùo theo con ñöôøng xaây döïng cho doøng hoïmình. Trong voøng trieàu ñình, quan laïi thaân caän coù theå nhaéc ñeán Thang, Voõ, Ñöôøng Thaùi Toâng, Chu Coâng Ñaùn ñeå giaûi quyeát chuyeän tranh chaáp, nhöng ngoaøi daân gian thì theå giaù cuûaoâng Thieân töû mình vaøng laïi ñöôïc gheùp vôùi söï thai sinh cuûa con choù saéc traéng. Con choù, khoâng ñöôïc hieåu nhö con vaät bò khinh mieät ngaøy nay maø nhö mang tính thôøi ñaïi kính neå veà conchoù Baøn Hoà toå cuûa toäc Dao, moät phaàn töû cuûa taäp hoïp ngöôøi maø söû quan Haùn goïi laø Baùch Vieät tröôùc khi coù söï phaân bieät chi li hôn vôùi nhöõng tieáp caän veà sau. Con choù ñöôïc khaéc trong moä coå Haùn ôû Giao Chæ, thay vì con thoû cuûa truyeàn thuyeát Trung Hoa veà Haèng Nga, Haäu Ngheä (O. Janse). Trong khi toå chöùc duy lí ñeå xaây döïng chính quyeàn cuûa Lí toaû roäng xuoáng daân chuùng thìaùp löïc tin töôûng thaàn quyeàn laïi töø ngoaøi len vaøo beân trong doøng hoï, trieàu ñình. Ta ñaõ noùi ñeán Thieân haï minh chuû thaàn Ñoàng Coå cuûa hoäitheà boä laïc trôû thaønh ngöôøi chöùng giaùm cho söï trung thaønh vôùivöông quyeàn. Saám kí veà söï thay theá Lí - Leâ ñöôïc cho laø xuaát hieän ôû caây gaïo bò seùt ñaùnh – caâygaïo linh thieâng (Thaàn caây ña, ma caây gaïo) cuøng loaïi vôùi caây goøn coät truï leã ñaâmtraâu cuûa moät soá daân toäc Taây Nguyeân ôû phía nam ngaøy nay. Chuyeän caùc oâng thaàn ñaù, thaàn nöôùc, baø thaàn laøm möa... naèm trong quyeån Söû kí, caùi teân ñaõ trôû thaønh chính thoáng cuûa baát cöù quyeån söû naøo cuûa

vöông quyeàn nho, khieán cho vò trí thaàn/ngöôøi laãn loän moät caùch nghieâm chænh, laøm ñaø cho ngöôøi sau ñem vaøo söû chính thöùc.

Khoâng phaûi ngaãu nhieân maø ta coù chöùng tích sinh hoaït nhieàu veà Nhaân Toâng, oâng vua beù con thôøi chieán tranh 1075-1077. Caùc vua tröôùc oâng phaàn lôùn loñaùnh nhau, laáy nguoàn lôïi töø vaøng baïc cöôùp ñoaït, caùc oâng vua sau traû laïi ruoäng, lo xaây caát cung ñieän höôûng laïc. Chæ coù oâng naøy laø chaêm soùc ruoäng nöông, laáy thu nhaäptöø ñoù neân taâm tính taèn tieän coøn ñeo ñaúng caû trong di chieáu. Sinh hoaït baùmruoäng cuûa baäc ñeá vöông naâng caáp tö töôûng phoàn thöïc baûn xöù trong caùi mukhalinga maø daáu veát Haùn laø hình roàng trong taäp hoïp “chuøa” Giaïm. ÔÛ ñoù, chuøa chæ xaây caát trong moät naêm, coøn thaùp taát laø chöùa linga kia, laïi phaûi caàu kì xaây tôùi gaàn 6 naêm môùi thaønh, chöùng côù aûnh höôûng maïnh cuûa phöông nam vì vôùi Trung Hoa thì chuøa lôùn hôn thaùp, nhöng vôùi AÁn Ñoä thì thaùp lôùn hôn chuøa. (Nhieàu taùc giaû, Lòch söû vaên hoaù Trung

Quoác, taäp II, baûn dòch, Nxb. Vaênhoaù thoâng tin, H. 1999, tr. 429.) Khaûo coå hoïc treân caùc ñeàn thaùp (chuøa Giaïm, Ngoâ Xaù...) chöùng thöïc chöùng côù lòch söû coù caùc coâng trình sö Chaøm tham gia xaây caát to lôùn, khieán caùc thaùp mang daùng veû nhö caùc thaùp Chaøm coøn laïi ngaøy nay, nhöng ngoaøi caùc vuøng quaûn lí cuûa vua Lí ñoù, haún laø taäptuïc, sinh hoaït baûn xöù, ñòa phöông coøn phoàn taïp theå hieän vôùi caùc hieän vaät löu laïi ngaøy nay, mang tính caùch thôø cuùng (vuõ khí, duïng cuï ñoàng, troáng ñoàng...) coù caùc con vaät caù saáu - roàng, khaùc vôùi nhöõng con roàng - raén cuûa cung ñình.

Töø Thaêng Long, Lí toaû roäng quy eàn löïc ra chung quanh theo moät cung caùch xöû trí raát laø “Vieät Hoa”. Coù nhöõng chöùc töôùc baét ñaàu chi li theo tính danh Haùn nhöng quan quaân thì töï lo laáy löông, cho neân khi ñaùnh Toáng, roõ raøng vôùi chính binh khoâng nhieàu maø “quaân coù saùu vaïn, trong ñoù nhieàu ñaøn baø, treû con... keùo heát caû nhaø theo,chæ ñeå moät vaøi ngöôøi oám yeáu ôû nhaø.” (“Lí Thöôøng Kieät”, La Sôn Yeân Hoà... ñaõ daãn, taäp II, tr. 349.) Töø kinh nghieäm ñoái ñaàu vôùi Toáng, tieáp theo khoâng coù söï traøn laán veà phía baéc nöõa maø chæ coøn nhöõng vuøng ñeäm, gaàn thì keát noái baèng thoâng gia, xa thì laáy aùp löïc ñe doaï treân nhöõng taäp ñoaøn vuøng bieân ñeå hoï tuyø theo tình theá maø khi thì theo Lí, khi thì theo Toáng ñeå giöõ laáy thaân phaän mình, khoâng maéc vaøo tröôøng hôïp quaùñaø ñi ñeán dieät vong sôùm nhö tröôøng hôïp Nuøng Trí Cao.

Veà phía nam, Lí raûnh t ay hôn, nhöng vôùi ñaàu ñôøi thì Hoan, Dieãn coøn traïi Ñònh Phieân coù traïi chuû laø quaûn giaùp, coøn phaûi ñaùnh deïp vì “hay phaûn phuùc”. Caùc cuoäc chieán Chieâm Thaønh mang tính caùch laán ñoaït ñeå cöôùp cuûa, baét ngöôøi veà raûi ra treân ñaát mình laøm phöùc taïp theâm nguoàn nhaân chuûng coù saün. Theá nhöng nhöõng cuoäc traøn laán cuûa binh löïc ñoù vaãn khoâng ñuû söùc taïo thaønh moät cô theå thoáng nhaát, chöùng côù laø söï tan raõ cuoái ñôøi cho thaáy xuaát hieän khoâng nhöõng caùc khu vöïc coù tính caùch vuøng phaân li maø coøn coù tính caùch khaùc bieät chuûng toäc, töø tröôùc ñöôïc goïi laø Man, Laõo/Laïo, Lí, Laùi. Ñaây cuõng laø haäu quaû cuûa thôøithuoäc ñòa khi caùc quan cai trò phöông Baéc theo cheá ñoä tröïc trò ôû vuøng ñoàng baèng, quanh caùc lò sôû, taùch caùc vuøng cao laøm ñaát “ki mi” (raøng buoäc loûng leûo) khieán cho caùch bieät caøng luùc caøng xa. Maø ngay ôû ñoàng baèng, caùc theá löïc ñòa phöông cuõng khoâng phaûi laø tan bieán. Toå tieân hoï Traàn chæ môùi tôùi ngay trong thôøi Lí maø di chuyeån hai laàn trôn tru, khoâng thaáy caûntrôû (vuøng Quaûng Ninh, roài Nam Ñònh ngaøy nay), roát laïi xaây döïng ñuû cô sôû ñeå laät ñoå chuû nhaân oâng vuøng mình nöông thaân. Toäc ñoaøn Maïc trong thôøi Lí coù leõ keùo daøi laõnh ñòa töø vuøng bieân giôùi baéc, , 1127), lan xuoáng haï du soâng Hoàng coù Maïc Hieån Tích ñoã trong moät kì thi chæ ghi teân moät mình oâng (1086),theo söû thì coù veû nhö laø ngöôøi phuïc vuï trung thaønh, nhöng laïi ñuû khaû naêng gaây roái noäi cung maø khoâng bò tröøng phaït! Tieáp theo döôùi ñôøi Traàn laïi coù traïng nguyeân Maïc Ñænh Chi (lieân keát theo theá yeáu, neùp mình laøm gia thaàn Traàn Ích Taéc), coù moät loâ con chaùu Maïc keùo nhau phuïc vuï Minh (Maïc Thuyù 1406, 1412), coù ngöôøi ñaàu Leâ Lôïi bò toäi maøchæ ñeán ñôøi vua tieáp theo, laïi ñöôïc tha roài cho phuïc chöùc haún ñeå laáy loøng toäc ñoaøn (Maïc Thoân 1434), töø ñoù hoï vöôn leân laøm ñeán töôùc vöông ngay ñôøi Thaùnh Toâng (bia 1470 cuûa Maïc Ngoïc YÛ, con gaùi Trung Thaønh Vöông, xaõ Coå Trai). Vaø cuoái cuøng Maïc Ñaêng Dung cöôùp ngoâi nhaø Leâ, traû thuø cho caùc oâng toå xa ñôøi. Tröôøng hôïp Maïc Hieån Tích laïicoù theå duøng ñeå lieân heä vôùi Leâ Vaên Thònh, ngöôøi ñöôïc ca tuïng laø “Traïng nguyeân khai khoa ñaàu tieân cuûa Ñaïi Vieät”, nhöng cuõng laø ngöôøi thaáydaãn ra ñoäc nhaát trong moät kì thi, cho ta thaáy caùc kì thi ñoù thaät ra chæ laø moät caùch hôïp thöùc hoaù quyeàn chöùc ñaïi bieåu cuûa moät toâng toäc coù uy theá, vaø vieäc Leâ Vaên Thònh bò gheùp vaøo aâm möu gieát vua treân hoà Taây (1096) maø ñöôïc tha, khoâng haún laø vì ñaïo Phaät laøm meàm yeáu oâng vua Lí nhö söû quan traùch cöù (hay ñaõ aûnh höôûng ñeán tinh thaàn bao dung cuûa Nhaân Toâng nhö oâng Hoaøng Xuaân Haõn ca tuïng). Lieân heä vôùi tröôøng hôïp Maïc Hieån Tích, ta thaáy chuyeän oâng naøy bò vua ñaøy sau khi baøThaùi haäu maát chæ coù nghóa laø ñöôïc traû veà queâ cuõ maø thoâi.

Traàn döïa treân caên baûn cuûa Lí, khoâng caàn phaûi ñaët ñeå cho daân chuùng moät heäthoáng toâng toäc maø chæ cuûng coá vöõng chaéc hôn, neân tuy di cö sang ñaát Vieät coù veû laâu hôn Lí (coøn qua trung gian An Quaûng) maø laïi coá tình giöõ tính chaát Hoa nhieàu hôn – coù veû cuõng vì söï kieâu ngaïo toâng toäc ôû möùc ñoä cao hôn ñaõ ghìm giöõ hoï. Traàn Thaùi Toâng qua ñaát chaâu Khaâm, chaâu Ung xöng laø Trai Lang, danh hieäu cuûa con Toáng Thaùi Toå, khieán daân chuùng ôû ñaáy bò gaït (1241). Ñoù khoâng phaûi laø keát quaû cuûa söï giaû daïng taøi tình maø chính laø baûn thaân ñaõ gioáng nhö vaäy. Traàn Nhaät Duaät tieáp söù Nguyeân ñaõ bò hoûi: “OÂng ngöôøiChaân Ñònh (queâ cuûa Trieäu Ñaø) phaûi khoâng?” Ñaây laø lôøileõ lòch söï “ngoaïi giao” cuûa caâu hoûi traéng trôïn: “OÂng coù phaûi laø... ngöôøi Caéc-chuù khoâng?”Möùc ñoä gaàn guõi khieán coù quaân Toáng trong haøng nguõ Traàn, vaø Nhaân Toâng töøng daën doø caän thaànphaûi phaân bieät quaân Thaùt (Toáng) cuûa Nhaät Duaät vaø quaân Moâng Thaùt cuûa Nguyeân, coøn Traàn Ích Taécthì deøm oâng em mang giaëc veà. Traàn Quang Khaûi, Traàn Quoác Tuaán vôùi Saøi Xuaân, Traàn (Ñoã) Khaéc Chung ñoái ñaùp vôùiOÂ Maõ Nhi, Nhaân Toâng gaëp söù thaàn Tröông Laäp Ñaïo, coù veû nhö tröïc tieáp, khoâng qua trung gian thoâng dòch. Hoï caàn thoâng dòch vì giöõ theå thoáng, vì ranh mangoaïi giao chöù khoângphaûi khoâng hieåu tieáng noùi (chuyeän ñôøi Anh Toâng 1330,veà Traàn Nhaät Duaät). Nhöng hoï ñaõ Vieät hoaù – ñòa phöông hoaù, nhanh hôn chính baûn thaân muoán, vì cuoäc chieán vôùi quaân Nguyeân. Coù theå nhaéc laïi nhöõng lôøi bình luaän söû tha thieátmaø khoâng giaáu ñöôïc noãi lo sôï cuûa Leâ Vaên Höuñeå nhaän ratinh thaàn daân toäc (tieàm aån trong quan nieäm phuïc vuï vöông quyeàn) daâng cao nhö theá naøo trong söï ñoái khaùng vôùi söï ñe doaï maát quyeàn bính töø quaân Nguyeân. Vaø taát nhieân caùc traän thaéng Nguyeân cuõng khoâng khieán ta cho raèng Traàn ñaõ coù quyeàn xuyeân suoát caùc ñòa phöông trong baûn ñoà ta veõ ngaøy nay. Noøng coát söùc maïnh cuûa Traàn naèm trong heä thoáng toâng toäc nhö ñaõ thaáy trong lôøi maéng moû töôùng só ôû baøi Hòch. Nhöng phaûi nhaéc laïi hoäi nghò Dieân Hoàng ñeå thaáy tính chaát phaân taùn moät chöøng möïc ôû ngay vuøng trung chaâu maø Traàn caàn keâu goïi ñeán söï phuø trôï trong chieán tranh. Vuøng Thaùi Bình ngaøy nay (gaàn nôi caên baûn cuûa Traàn) vaãn coù teân laø phuû Traán Man. Nhaéc laïi caùc traän “du kích” treân ñöôøng tieán quaân hay ruùt chaïy cuûa quaân Nguyeân ñeå thaáy caùc thuû laõnh treân vuøng bieân vaãn ôû theá xoay chieàu theo thôøi theá nhö thôøi Lí Toáng. Vaø cuõng coù theå nhaéc laïi Leâ Taéc ñeå coù chöùng côù ñöông thôøi, veà caùc “höông aáp quan theá taäp...” Khi xeùt coâng, toäi trong traän chieán vöøa qua (thaùng 4aâl. 1289), Nhaân Toâng ñaõ ñònh toäi ñoà ñoái vôùi quaân, daân hai höông Ba Ñieåmvaø Baøng Haø, ñieàu ñoù chöùng toû coù söï töï quaûn lónh cuûa nhöõng höông töông töï nhö theá treân ñaát Traàn.

Nhöng khi Nguyeân khoâng chieám ñöôïc ñaát Traàn thì caùc traän chieán taøn haïi cuõng laø nguyeân nhaânkhieán Traàn suy suïp – chöùng toû nôi lôøi than khoùc cuûa TraànNhaân Toâng vôùi Tröông Laäp Ñaïo (1291). Traän chieán cuõng taøn haïi nhö vôùi Chieâm Thaønh. Ñieàu ñoù khieán Traàn khoâng ñuû söùclaán chieám, cho ñeán theá kæ sau. Traàn chæ coøn phaûi lo vieäc trong khu vöïc quyeàn bính cuûa mình.

Gaàn boán theá kæ keû löu vong caàm quyeàn thay theá caùc laõnh tuï goác baûn xöù thaát baïi, treân moät vuøng ñaát rieâng bieät, ñieàu ñoù khieán cho cöïu thuoäc ñòa phöông Nam cuûa Trung Quoác trôû thaønh moätnöôùc ñoäc laäp coù sô sôû vöõng chaéc, khoù coù theå ñaûo ngöôïc ñöôïc. Kinh ñoâ coù teân laø Thaêng Long ñöôïc löu truyeàn trong ngoân töø vaên hoïc, cao caáp tuy sau ñoù ôû choán trieàu ñình thì ñaõ maát danh hieäu töø laâu. Vaø laïi cuõng nhö ôû caùc tieán trình khaùc, söï ñoåi thay, phaân hoaù khoâng ñeán töø beân ngoaøi thì laïi xaûy ra ôû beân trong. Ñeán nöûa sau theá kæ XIV thì khoâng theå coù moät ngöôøi Hoa di cö naøo coù theå nhaûy leân laøm vua nöôùc Ñaïi Vieät caû vì söï khaùc bieät ñaõ roõ raøng, tuy tính chaát ñoàng vaên qua bao nhieâu theá kæ cuøng toå chöùc xaõ hoäi khieán cho khoâng xaûy ra söï kìthò gay gaét. (Laøm quan thì ñöôïc, deã laø khaùc, nhöng laøm vua thì khoâng!) Hoï Hoà vôùi söï lieân heä xa ñôøi – quaù xa! laø rôi rôùt cuûa tình traïng xöa cuõ ñeå laøm cho caùc laõnh tuï ñòa phöông phía nam ñaát nöôùc trôû laïi naém quyeàn haønh, coù veû nhö khoâng chòu ñeå saåy maát nhö thôøi Hoa Lö nöõa. Hoà coù toå laø ngöôøi Hoa thôøi Nguõ Ñaïi, luùc naøy thuoäcveà moät trong nhöõng taäp ñoaøn ñòa phöông Thanh Ngheä, ñuû söùc thaáy mình laø ngöôøi Vieätñeå, nhö ñaõ noùi, laáy teân nöôùc laø Ñaïi Ngu maø khoâng sôï maát ñaát vaøo tay con chaùu Ngu Thuaán vaø coøn öôùc mong “coù traêm vaïn quaân” ñeå ñaùnh Minh. Nhöng vì tính chaát ñòa phöông maø vieäc Hoà noåi leân cuõng laøm trung taâm Thaêng Long xuoáng caáp khi hoï xaây döïng Taây Ñoâ, chia sôùt tính caùch chính danh cuõng nhö quyeàn löïc vôùi vuøng nay chæ coønlaø Ñoâng Ñoâ, maát tính caùch duy nhaát tröôùc kia.

Söï dôøi ñoåi trung taâ mchính trò cuõng laøm noåi baät leân trong lòch söû caùc thaønh phaàn daân chuùng khaùc ôû phía nam, ñi vaøo taäp hoïp daân Lí Traàn phía baéc. Cöù döïavaøo kieán thöùc cuûa caùc söû quan xöa thì khoâng theå bieát raèng nhöõng ngöôøi naøy voán thuoäc vaøo caùc taäp ñoaøn naøo coù teân raønh reõ ngaøy nay (Möôøng, Thoå, Khaï, Bru...) maø con chaùu coøn ôû laïi trong vuøng. Döôùi maét söû quan thì khoâng coù ñaùm daân chuùng taàm thöôøng khuaát laáp, hoï chæ nhaéc tôùi nhöõng ngöôøi noåi baät, coù lieân heä vôùi chính quyeàn Ñoâng,Taây Ñoâ maø hoï goïi laø “thoå quan”. Chæ neân keå ra moät ngöôøi: Ñaëng Taát. OÂng naøy coù con laøm baøi thô caûmkhaùi “Söï khöù anh huøng aåm haän ña” hôi bi ñaùt nhöng cuõng coù daùng thôøi theá cuûa Vaên Thieân Töôøng; coù oâng chaùu naêm ñôøi(Ñaëng Minh Khieâm) laøm Phoù toång taøi söû quaùn, tuaân leänh Leâ Töông Döïc vònh söû nhaân vaät nöôùc Nam nguyeân caû taäp. Thaáy cöù gioáng nhö laø caùc thi baù cuûa Ñöôøng: Nguyeân Chaån, Baïch Cö Dò, moät ngöôøi töø hoï Thaùc Baït toäc TieânTi, moät ngöôøi töø toäc Quy Tö cuûa Taây Hoà! (Lòch söû vaên hoaù Trung Quoác ñaõ daãn, taäp I, tr. 226.) Laïi coù oâng thoå quan Phan Lieâu ruûi ro khôi ñoäng tranh luaän thôøi baây giôø, khoâng giaáu ñöôïc tính chaát “thoå” cuûa mình khi coù baèng chöùng oâng anh hoï Phan Kieät laøm ñaïi tri chaâu cuûa moät vuøng “man” roõ reät (Traán Man). “Thoå haøo” Phan Maõnh chæ huy quaân Thaùnh döïc ôû Taân Bình vaø Thuaän Hoaù töôûng coù ñuû theá ñeå chen vaøo chính tình Traàn Hoà, roát laïi bò gieát (1391). Vieäc caùc oâng “thoå quan”laøm tröôûng sôû treân nhöõng vuøng ñaát vaãn ñöôïc coi laø Vieät töø laâu ñôøi chöùng toû “ngöôøi Kinh” (theo caùch hieåu ngaøy nay, “daân Trôøi”, theo Leâ ThaùnhToâng) khoâng coù tötheá quan troïng nhö ta vaãn thöôøng nghó. Theá maø con chaùu oâng Phan Lieâu ngaøy nay cöù töôûng toå tieân mình laø “ngöôøi Kinh” coù lieân heä vôùi ñaát ngaøn naêm vaên vaät Thaêng Long! Hoï khoâng ñoïc Phuû bieân taïp luïc cuûa Leâ Quyù Ñoân ñeå thaáy raèng ôû theá kæ XVIII, caùc oâng tröôûng buoân ngöôøi Saùch Quaûng Bình cuõng ñöôïc coù hoï Phan/phieân, gioáng nhö hoï Ñinh thuoäc taäp ñoaøn H’reù ôû Sôn Haø Quaûng Ngaõi, Bình Ñònh ñöôïc naèm trong soå ñinh, moät soá ngöôøi Mieân ñöôïc quan goïi “danh X...” (teân X...).

Nhö ñaõ noùi, chuùng ta khoâng theå bieát Phan Lieâu thuoäc vaøo taäp ñoaøn thieåu soá naøo cuûa ngaøy nay, nhöng caùc Phan Ma Loâi cuûa Nguyeãn Noän (1229), Phan AÁt (Ñoàng Lôïi) cuûa Traàn Caûo (1516) thì ñöôïc chæ roõ laø ngöôøi Chaøm. Taäp theå tuø binh Chaøm bò baét ôû theá kæ XI, ñem an trí giöõa ngöôøi Vieät, ñeán theá kæ XIII coøn ñöôïc Traàn Nhaät Duaät ñeán thaêm vieáng, söû thaàn Leâ Vaên Höu mæa mai khinh mieät, vaø ñeán cuoái theá kæ XX, qua côn kieâu haõnh daân toäc ñoäc toân, caùc hoïc giaû Vieät cuõng nhaän ra goác gaùc ôû nhoùm ñoàng baøo coù caùch phaùt aâm Vieät khaùc laï, coù nhöõng sinh hoaït giöõa caûnh quan ñòa lí chæ coù theå tìm söï töông ñoàng xa taän phía nam. (Traàn Quoác Vöôïng, Theo doøng lòch söû, H. 1996, tr. 96, 97, 206, 210, 211.) Vieát “phan” laø theo caùch dòch teân ñaõ thaønh trong söû phaåm nhöng ta thaáy roõ goác cuûa noù laø moät töø phieám ñònh, “phieân” möôïn cuûa Trung Hoa chæ caùc daân toäcphía taây, ôû ñaây laø ngöôøi Chaøm. Khoâng bieát töø luùc naøo “phieân Ma Loâi”, “phieân AÁt” ñaõ mang hoïPhan thöïc thuï cuõng nhö khoâng bieát luùc naøo caùc “ñinh Ngoâ”,“danh Beân” ñaõ thaønh Ñinh Ngoâ, DanhBeân.

Nhöng noåi baät nhaát laø nhoùm tuø tröôûng Lam Sôn roài seõ keùo theo caùc taäp ñoaøn Möôøng Thaùi, laáy ñaát Thanh Ngheä laøm “aáp thang moäc”, ngöï trò treân ñænh cao nöôùc Vieät ñeán thôøi gian gaàn ñaây. Danh xöng phuû Ñoâhoä cuûa quaù khöù thuoäc trò naáp döôùi teân Ñaïi Vieät cuûa caùc trieàu ñaïi Vieät Hoa Lí Traàn seõ bieán maát haún döôùi quyeàn caùc taäp ñoaøn laõnh ñaïo baûn xöù môùi.
TRUNG TAÂM MÖÔØNG, TAØY-THAÙI THANH NGHEÄ – ÑÖÔØNG PHAÂN REÕ QUA ÑOÂNG KINH VAØ PHUÙ XUAÂN
Theo choã chuùng toâi bieát, khoâng co ù saùch söû chính thöùc naøo noùi Leâ Lôïi laø ngöôøi Möôøng caû (duø Vaên theà Luõng Nhai coù ghi “phuï ñaïo loä Khaû Lam”), nhöng theo tinh thaàn thoâng caûm Vieät thì coù veû ngöôøi ta cuõng khoâng phuû nhaän ñieàu ñoù. OÂng Ñaøo Duy Anh coù noùi ñeán giôùi tuyeán ñaïi khaùi taây ñoâng ôû vuøng Thanh Ngheä giöõa ngöôøi Möôøng- Taøy vaø ngöôøi Möôøng Vieät, nhöng ñoù laø chuyeän “thôøi Huøng Vöông”! (Ñaát nöôùc.., tr. 30.) Chæ vì ngöôøi Möôøng ñoáivôùi ngöôøi “Kinh” ñaõ trôû thaønh “möôøng maùn” cho neân khoâng theå ñeå oâng vua cöùu nöôùc, laäptrieàu ñaïi laâu daøi cuûa Ñaïi Vieät, theâm oâng Thaùnh Toâng uy vuõ töøng ñöa quoác gia daân toäc ñeán ñænh cao vaên minh, laïi xuaát thaân töø thaønh phaàn daântoäc thaápkeùm. “Ñoà Möôøng Haø Noäi!”, oâng Hoaøng Vaên Chí ñaõ nghe moät oâng chuû nhaø maéng anh sinh vieân taûn cö nhö theá. Nhöng duø sao thì nguoàn goác cuûa chuùa Lam Sôn cuõng ñaõ roõ reät, khoâng coù gì ñeå thaáy phaûi maëc caûm. Töø nöûa sau theá kæ XII – nöûa ñaàu theá kæ XIV ñaõ thaáynhöõng xung ñoät cuûa Lí, Traàn vôùi caùc taäp ñoaøn phía taây (ôû caùc möôøng ), trong ñoù vieäc choáng ñaùnh “man” Ngöu Hoáng vuøng soâng Ñaø coù daáu veát cuûa Ai Lao ñoàng toäc giuùp Ngöu Hoáng maø binh lính cuûa hoï coù khi laán qua ñaát ñoàng baèng Ngheä An(1335). Vaø hình nhö söï kieän traøn laán naøy, phaûn aûnh söï kieän xuoáng bieån, xuoáng ñoàng xöa kia, ñaõ löu laïi trong truyeàn thuyeát veà vieäc An Döông Vöông reõ nöôùc bieån bieán ñi khieán coù moät ñeàn thôø cuûa oâng ôû vuøng naøy. Chöõ “möôøng”ñeå chæ moät laõnh ñòa deã daãn ñeán yù nghó ñoù laø laõnh vöïc cuûa ngöôøi Möôøng, nhöng cuõng neân chuù yù raèng nhaø Nguyeãn goïi Luang Prabang laø Mang Long / Möôøng Luoâng, coøn trong ngoân ngöõ thoâng thöôøng ngaøy nay, thì Vaïn Töôïng laø Möôøng Vieâng, vaø caùc vuøng ngöôøi Thaùi Mieàn Baéc vaãn coù chæ danh “Möôøng”, chöa keå chính ñaát Thaùi laø Muang Thai. Vaø vôùi hoï Trònh seõ baøn veà sau, chuùng ta gaëp moät thuû lónh ngöôøi “Man” laø Trònh Giaùc Maät haøng Traàn Nhaät Duaät (1280). Doøng ngöôøi Thaùi keùo theo nhöõng taäp ñoaøn gaàn caän, khi traøn xuoáng phía nam, lan qua ñoâng coù gaây söï khích ñoäng töï veä naøo cuûa caùc nhoùm Möôøng, hay coù söï pha troän naøo ñeå taêng söùc maïnh taäp hoïp cuûa caùc nhoùm naøy, laøm haïtnhaân khôûi ñaàu cho cô nghieäp nhaø Leâ sau naøy khoâng? Ñieàu ñoù coù veû ñöôïc chöùng minh vôùi vieäc xuaát hieän cuûa caùc hoï Trònh nhö seõ thaáy.

Goác Möôøng cuûa Leâ Lô ïi coù theå thaáy giaùn tieáp töø nhöõng ngöôøi phuï taù oâng trong vuøng, luùc ñaàu khôûi nghóa: caùc hoï Ñinh, Nguyeãn, Leâ (söï xung ñoät beân trong ñaàu ñôøi Leâ coù daùng nhö giöõa caùc boä toäc chöùkhoâng phaûi thaân toäc), vaø moái lieân heä lieân minh, caàu vieän vôùi caùc taäp ñoaøn phía taây (Laøo), daây döa ñeán nhöõng tranh chaáp gaây chieán raát nhieàu, sau khi Leâ leân caàm quyeàn Ñaïi Vieät. Thænh thoaûng thaáy caùc nhaân vaät cuûa Leâ mang teân khoâng coù veû “Vieät” tí naøo: Leâ Ña Boà trong nhöõng ngöôøi ñaùnh vaøo Thuaän Hoaù (1425); cha cuûa Leâ (Ñinh) Trieän (cheát traän 1427) teân laø Leâ (Ñinh) Ba Lao. Hoï Leâ cuûa ngöôøi khôûi nghieäp coù nguoàn goác nhö phaùt sinh töø caùch nhìn-xuoáng cuûa caùc taäp ñoaøn trung chaâu chòu aûnh höôûng Trung Hoa ñeå goïi caùc taäp ñoaøn beân leà röøng nuùi laø Lí, Laùi, Laõo/Laïo, Lieâu, Leâ (nhö taäp hoïp baûn xöù ôû ñaûo Haûi Nam) – “leâ daân”. Nhìn nhöõng ngöôøi hoï Leâ chung quanh Leâ Lôïi (ví duï nhö vôùi Leâ Lai, tuø tröôûng phuï ñaïo moät laàn “lieàu mình cöùu chuùa” – cuõng phuï ñaïo!, bò Leâ Lôïi gieát 1427, roài laïi ñöôïc “phuïc hoài sinh meänh chính trò” sau khi thaønh coâng) thì roõ raøng Leâ trong sô khôûi coù daùng laø moät hoï phieám chæ cho nhieàu nhoùm chöù khoâng phaûi rieâng bieät cuûa toäc ñoaøn thaân gia. Laïi cuõng coù theå thaáy caùch sinh hoaït du canh du cö cuûa oâng toå hoï Leâ ñöôïc bieän minh baèng phong thuyû, thieân meänh trong môû ñaàu cuûa Lam Sôn thöïc luïc . OÂng vua môû nöôùc ñaõ xöng laø Lam Sôn ñoäng chuû ñeå con chaùu vaãn tieáp tuïc xöng nhö theá, keå caû oângvua vaên minh Thaùnh Toâng, vì thaáy quyeàn löïc ñaõ lôùn roäng neân xöng Thieân Nam ñoäng chuû. Con Leâ Lôïi laøm vua maø kì keøo khoâng chòu hoïc (Nho), chæ thích caàm cung baén chim, coi ñaát kinh thaønh nhögiöõa röøng nuùi xöa. Thôøi oâng vua chaùu, coønthaáy chaêng löôùi saên chöùng toû caùc Ñaïi tö ñoà, Thaùi uyù... coøn ham saên baén haøng ngaøy. Gaàn moät traêm naêm sau khi doøng hoï laøm vua maø moät oâng hoaøng ñeá coøn maëc khoá trong cung: Trong quan taøi cuûa Leâ Töông Döïc (+1516) phaùt hieän gaàn ñaây, ngöôøi ta thaáy coù caû caùi khoá mang theo khi cheát. Khoâng theå nghó raèng caùc oâng vua Traàn ôû Thaêng Long coøn maëc khoá. Ñöôïc söï phuï hoaï cuûa ngöôøi döôùi muoán che laáp hoå theïn cho ngöôøi treân,taát caû daáu veát Möôøng cuûa hoï Leâ töôûng nhö bieán maát haún, khoâng ngôø laïi cöông quyeát baùm chaët vaøo thaân xaùc caùc con ruøa ôû hoà Hoaøn Kieám vôùi DNA gioángnhö loaïi ruøa ôû Thanh Hoaù, Hoaø Bình ngaøy nay!

Duø qua söï che ñaäy, baøochöõa vôùi vaên töø haøo nhoaùng cuûa caùc söû quan Ñoâng Kinh, ta vaãn thaáy daáu veát thöôïng du cuûa Leâ trong toå chöùc cai trò, caùch theá öùng phoù vôùi caùc taäp ñoaøn khaùc khi naém quyeàn chuû nöôùc. Ñaõ noùi nhieàu ôû nôi khaùc veà söï cheøn eùp cuûa Leâ ñoái vôùi Traàn, rieâng ôû ñaây töôûng neân löu yù ñeán moät chöùc danh khuaát laáp: chöùc thuû lónh cuûa nhöõng ngöôøi caàm ñaàu caùc taäp ñoaøn ñòa phöông, caàn thieát hieän dieän, keøn cöïa vôùi chöùc quyeàn nho treân ñaát Ñoâng Kinh.

Chi tieát veà quyeàn l öïc roõ reät cuûa nhöõng ngöôøi naøy vaø söï bieán daïng cuûa noù ñöôïc tieáp tuïc neâu ra raát muoän, nhöng coù leõ vì quan heä ñeán söï toàn vong cuûa doøng hoï töø moät cô caáu caàm quyeàn coù theå goïi laø song haønh ngay töø luùc khôûi ñaàu, nay ñeán luùc sa ñoaï ôû doøng chính khieán cho ngöôøi ta phaûi löu taâm chaán chænh, vaø do ñoù chuùng ta thaáy ñöôïc taàm quan troïng cuûa noù. Ñoù laø tôø chieáu cuûa Leâ Hieán Toâng khi môùi leân ngoâi (1498) veà vieäc “choïn chöùc thuû lónh”, chöùc “ñöôïc ngang haøng vôùi caùc tröôûng quan, ñöôïc baøn luaän phaûi traùi cuøng tröôûng quan, khoâng phaûi chæ coù tra xeùt soå saùch vieát laùch caùc phuû veä maø coøn phaûi xeùt haëc caùc töôùnghieäu gian phi”. Nghóa laø moät chöùc ñöôïc tuyeån löïa theo caùch naøo ñoù khoâng qua heä thoáng chính thöùc beà ngoaøi cuûa trieàu ñình (tröôûng quan) maø coù quyeàn hình nhö laán aùt caû tröôûng quan,troâng coi veà maët caû vaên laãn voõ. Chöùc vuï naøy thaáyroõ trong ñôït caûi caùch quan cheá to lôùn naêm 1471, coù daáu hieäu laø ñaõ xuaát hieän töø tröôùc: “Vieäc xeùt duyeät soå saùch quaân nhu haøng ñoáng, hay phaân bieät choïn löïa töôùng suyù, thieân tì trong caùc quaân cuûa thuû phuû thì caùc quan kinh lòch, thuû lónh ñeàu ñöôïc pheùp tra xeùt, ñaøn haëc caû...” Hoaøng trieàu quan cheá 1471 ñoù thay ñoåi loái cuõ raát to lôùn ñeán noãi Leâ Thaùnh Toâng phaûilo raên ñephaûn öùng: “Keû naøo daùm daãn böøa quy cheá cuõ maø baøn caõi moät quan naøo, thay ñoåi moät chöùc naøo, chính laø keû beà toâi phaûn nghòch, laøm loaïn pheùp nöôùc, phaûi xöû töû vöùt xaùc ra chôï khoâng thöông xoùt, coøn gia thuoäc noù phaûi ñaøy ñi nôi xa...” Söï tranh chaáp môùi, cuõ gaây neân nhöõng phaûn öùng gay gaét vaø böôùc luøi nhöôïng boä. Gieát suûng thaàn Traàn Phong 1485,ngöôøi nuùp boùng theå cheá cuõ, cheâ Thaùnh Toâng theo Minh, laø cuï theå hoaù lôøi ñe doaï treân. Coøn quy ñònh thaùng 9aâl. 1478 buoäc thuû lónh caùc nha moân phaûi kí teân cuoái tôø giaáy trình, khoâng ñöôïc ñeå ngang haøng vôùi tröôûng quan, laø vôùt vaùt theå dieän cho chöùc quyeàn trung chaâu. Caùc vieäc tuyeån boå, thaêng chöùc, chæ ñònh vò trí thuû lónh ñöôïc tieáp tuïc nhaéc ñeán trong caùc leänh 1480, 1483, 1496 cuûa Thaùnh Toâng, vaønaêm 1497 cuûa Hieán Toâng khi môùi leân ngoâi chöa ñoåi nieân hieäu.

Veà danh xöng chöùc vuï vôùi yù nghóa töông töï, ta thaáy trong tôø bieåu gôûi vua Minh xin taán phong (1430) coù lôøi toân Leâ Lôïi laø “ñaïi ñaàu muïc” nöôùc Nam, coøn trong thôøi thuoäc Minh thì coù caùc chæ huy nhö “Thoå chæ huy” Nguyeãn Sao, “Chæ huy” Loä Vaên Luaät (1419), gioáng nhö laø chæ nhöõng laõnh tuï ñòa phöông ñöông thôøi, nhöõng “ñaàu muïc” nhoû. Coù theå nhaéc laïi theâm caùc “tieåu thuû lónh”, “thuûû lónh” Maïc Hieàn, Döông Töï Nguyeân... ñôøi Lí. Caùc “thuûlónh” trong ngaïch quan chöùc cuûa Leâ coù veû laø nhöõng ñaàu muïc, chæ huy ñoù. Leänh chæ cuûa Leâ Thaùi Toâng khi môùi leân ngoâi (1434) cho thaáy theâm tính chaát goác “thoå” cuûa caùc thuû lónh: “Caùc quan töø luïc phaåm trôû leân coi vieäc quaândaân, vaøcaùc phuï ñaïo, thuû lónh ôû caùc

phieân traán maø coù con ñích, chaùu ñíchcuøng moät hoä tòch hay khaùc hoä tòch ñeàu ñöôïc mieãn thueá vaø saidòch.” Coù leõ vì khaû naêng vaên hoïc thaáp keùm cuûanhöõng ngöôøi voán ôû caùc vuøng cao naøy, neân hoï thöôøng bò coi reû ñeå coù leänh thaùng 3, 1484: “Caám caùc nha moânphuû, veä, ti yû theá maø chöûi maéng vieân thuû lónh.” Söï khinh thöôøng xaûy ra laïi cuõng coù theå vì quyeàn haønh lôùn ñöôïc trao laâu ngaøy khieán taàng lôùp thuû lónh trôû neân sa ñoaï “... dung tuùng che giaáu cho nhau... huøa nhau laøm troø nhô nhôùp, maët daøy nònh bôï... gaây moái teä haïi khoâng sao keå xieát...” nhö leänh 1498 ñaõ nhaéc vaø neâu bieän phaùp söûa ñoåi. Chöùc danh “thuû lónh” vaãn coøn thaáy nhaéc ñeán trong caûi caùch naêm 1528: “Moãi veä ñaët moät vieân thö kí, duøng haïng kí luïc xuaát thaân khi tröôùc, (gioáng) nhö laø (caùch) boå caùc chöùc thuû lónh chaên daân...” Maïc Ñaêng Dung luùc ñaàu sôï roái loaïn, vaãn theo quy cheá cuûa Leâ Thaùnh Toâng, ñeán naêmnaøy môùi ñeà ra caûi caùch mang tính chaát taäp trung quyeàn löïc cho doøng hoï mình hôn, cho neân khoâng laáy laøm laï laø chöùc danh thuû lónh vaãn coøn, tuy thaáp hôn trong chính quyeàn cuõ vì chæ ñöôïc nhaéc thoaùng qua, ñeán möùc gioáng nhö chæ laø noùi theo thoùi quen maø thoâi.

Vaäy thì trong toå chöùc cai trò treân ñaátTraàn cuõ, Leâ ñaõ duøng caùc töôùng Lam Sôn traán giöõ caùc vuøng Baéc ñaïo, Nam ñaïo... ôû dieän ñòa lôùn, laïi coøn ñaët theâm caû moät heä thoáng haønh chính quaân söï thöù hai chen vaøo caùc ñôn vò nhoû: phuû veä ti, ñeå baûo veä cho trieàu ñaïi goác gaùc töø xa. Trong muïc ñích ñoù, haún Lam Sôn khoâng ñuû ngöôøi ñeå phaân phoái khaép nôi. Vaäy thì vôùi tính chaát “vuøng cao”, ngöôøi ta coù theå laáy theâm töø caùc phuï ñaïo quanh ñoàng baèng, khoâng cöù laø ngöôøi Möôøng, Thaùi... Söï cai trò nhö theá coù gaây khoù chòu, theâm xung ñoät nhöng chaéc khoâng gaëp traéc trôû nhieàu vì ñaõ coù tieàn leä ôû phía nam nhö ñaõ noùi, vôùi Ñaëng Taát, Phan Maõn, Phan Lieâu, cuõng nhö vaøo thôøi Trung höng qua söï lieân keát cuûa Trònh vôùi caùc taäp hoïp Taøy Nuøng ôû bieân giôùi phía Baéc. Loái cai trò hai taàng nhö theá cuûa taäp ñoaøn Lam Sôn chæ ñöôïc nhaän ra thôøi baây giôø, gaàn ñaây, veà ñôït “Ñoâng tieán” laànthöù hai, thôøi Trung höng, vôùi söï hieän dieän cuûa quaân Tam phuû, nhôø chöùng côù cuûa ngöôøi ngoaïi quoác ñöông thôøi (A. de Rhodes) vaø caùc nhaø nho ít raøng buoäc qua bieán loaïn neân maïnh daïn ghi cheùp hôn

(Hoaøng Leâ nhaát thoáng chí) . Khoâng gioáng haún Moâng Coå, Maõn Thanh cai trò vuøng Hoa Haï nhöng roõ raøng taäp ñoaøn Leâ cai trò ñaát trung chaâu vaãn giöõsöï caùch bieät, ñeà phoøng. Vaø do ñoù ta hieåu taïi sao Leâ Lôïibò söû quan cheâ “ña nghi, hieáu saùt”, chæ vì oâng phaûi cuûng coá vò trí doøng hoïmình ñeå ñöùng chaân ñöôïc treân ñaát cuûa toâng toäc Traàn, cuøng luùc vôùi vieäc ñieàu chænh quyeàn haønh ñoái vôùicaùc lieân minh sau khi thaønh coâng. Söï kieän Ngoâ Só Lieân ñöa caùc oâng Huøng Vöông beân leà ñoàng baèng vaøo chính söû nöôùc Vieät ñaõ theå hieän moät söï hoaø hôïp töï nguyeän cuûa vaên thaàn trung chaâu döôùi aùp löïc cuûa quyeàn bính Leâ Möôøng. Vaø baát ngôø, daân Vieät töø ñoù tìm ñöôïc moät oâng Quoác toå coù aûnh höôûng saâu ñaäm ñeán ngaøy nay.

Taäp ñoaøn Lam Sôn ôû vuøng trung chaâu yeáu ñi khi thieáu ngöôøi caàm ñaàuxuaát saéc ñeå theá löïcÑoâng Kinh vuøng daäy. Luùc ñaàu chæ laø vieäc cuûa nhöõng oâng vua ñôøi sau, thaáy ñaõ xa khung caûnh cuûa “ñoäng” Lam Sôn maø gaén boù vôùi phe ngoaïi cuûa phoá phöôøng Ñoâng Kinh ñeå giaønh thaéng lôïi giöõa caùi theá tranh chaáp töø trong cung ñình.Nhöng cuõng töø ñoù theá löïc Lam Sôn ôû Ñoâng Kinh caøng moûng hôn. Uy Muïc Ñeá (meï goác Ñoâng Kinh) ñuoåi gieát toân thaátchaïy veà Thanh Hoaù trong ñoù coù doøng hoï Nguyeãn Gia Mieâu sau naøy, nhöng Töông Döïc thay theá laïi cuõng laáy hai ngöôøivôï thuoäc toâng toäc Traàn cuõ. Hoï Maïc leân caàm quyeàn chæ laø hoài keát trong söï taøn taï cuûa theá löïc Leâ ôû Ñoâng Kinh. Vaø muoán phuïc hoài, “trung höng” thì Leâ phaûi döïa vaøo nôi phaùt tích, luùc naøy khoâng phaûi chæ moät khuùm röøng nuùi Lam Sôn nhö xöa kia nöõa maø ñaõ coù moät vuøng Thanh Ngheä ñöôïc xöng tuïng thang moäc aáp caû hôn traêm naêm vôùi di chöùng töø thôøi Kinh/Traïi Hoan AÙi xöa, taùch bieät ñoái vôùi vuøng ngoaøi. Söï ñoái khaùng Ñoâng, Taây Kinh khoâng phaûi chæ laø vaán ñeà danh töø.Nhaø Maïc vôùi cô sôû töø ñôøi Lí nhö ñaõ noùi, khi chieám quyeàn cuõng yù thöùc ñöôïc ñieàu ñoù neân goïi vuøng TrònhLeâ laø TaâyVieät, cho vuøng mình laø Ñoâng Vieät, vaø caû quaàn thaàn, khi xöng tuïng moät töôùng taøi cuøng phe ñaõ taùn döông raèng “caû vuøng Giang Ñoâng khoâng ai baèng”. Moät “vuøng Giang Ñoâng” aáy laø caû cô sôû cho nhaø Maïc, tuy coøn vöôn taïm leân ñaát Ñoâng Kinh, nhöng ñaõ giuùp cho hoï giöõ gìn ñöôïc cô nghieäp chao ñaûo khi coù töôùng baát maõn ñaõ ñaàu ngöôøi khaùc laïiquay veà phuïc vuï. Hoï thua boû Ñoâng Kinh nhöng coøn traøn ñaày sinh löïc vuøng bieån khieán khi coù bieán coá thì Trònh laïi phaûi ruùt veà Thanh Hoaù, chöùng toû raønh reõ hai khu vöïc quyeàn löïc tranh chaáp. Söï trung thaønh vôùi trieàu Maïc keát tinh trong chuyeän oâng quan vaên ung dung caûn ñaàu ngöïa cuûachuùa Trònh ñeå vua mình chaïy thoaùt, ñöôïc thuaät trong Lónh Nam chích quaùi noái daøi. Phan Huy Chuù vieát saùch ñaàu theá kæ XIX cuõng duøng chöõ Ñoâng Kinh cho ñoâ cuûa Trònh Leâ, chöùngtoû söï chính danh cuûa thôøi ñaïi töø 1430. Söï tieáp noái veà sau vaãn ñöôïc giöõ khieán Ñoâng Kinh trôû thaønh Tonkin cuûa ngöôøi phöông Taây vaø thaønh moät xöù baûo hoä cuûa nöôùc Phaùp cuoái theá kæ XIX.

Nhöng ngay caû ñeán luùc Leâ quaät khô ûi, söï choáng ñoái vôùi Ñoâng Kinh cuõng phaûi caàn ñeánnoøng coátlaø nhöõng taäp ñoaøn vuøng cao Thanh Ngheä. Söû saùch duøng töø “trung höng” ñeå chæ giai ñoaïn taùi chieám quyeàn haønh naøy, nhöng ta cuõng coù theå thaáy baûn thaân hoï Leâ töø ñaây laø thuoäc moät chi nhaùnh Möôøng môùi, khoâng phaûi nhö lôùp ngöôøi ñaõ Ñoâng Kinh hoaù khi thaát theá. Söû ghi ngöôøi ñöôïc Nguyeãn KiSöû ghi ngöôøi ñöôïc Nguyeãn Ki 1548), con cuûa Chieâu Toâng (+1526) nhöng hình tích oâng hoaøng naøy raát muø môø ñeán noãicaùc ngöôøi ñi söù caàu phong cuõng khoâng laøm cho quan nhaø Minh thoaû maõn khi haïch hoûi. Xeùt tuoåi cuûa Chieâu Toâng khi sinh (1506) thì khoâng theå coù con luùc môùi leân chín (1415) ñöôïc. Danh hieäu Chuùa Choåm maø ngöôøi sau gaùn cho “oâng hoaøng” naøy, trôû thaønh thôøi danh noùi veà ngöôøi ngheøo khoå nôï naàn luùt ñaàu, chöùng toû oâng chæ coù hôi haùm vôùi Leâ cuõ, hay chæ laø ngöôøi caàn thieát ñeå laáy danh hieäu maø thoâi. Khi doøng oâng bò tuyeät (hay vì ñaõ tìm ñöôïc ngöôøi thích hôïp hôn?) thì ngöôøi ta laïi laáy chaùu 4 ñôøi cuûa Leâ Tröø, anh Leâ Lôïi, ñieàu ñoù laïi caøng chöùng toû theâm lôùp ngöôøi coøn laïi ôû ñaát Lam Sôn goác gaùc Trung höng, cuõng khoâng hôn gì oâng Chuùa Choåm kia. Goác gaùc nhö theá khieán ta khoâng laáy laøm laï vôùi chuyeän em ruoät oâng vua (Leâ Duy Haøn) ñi aên troäm, gieát ngöôøi (1569). Leâ Trung höng phaûi nhôø ñeán caùc theá löïc thieåu soá khaùc. Ngöôøi thöù hai ñöôïc keå vôùi Nguyeãn Kim vaøo thôøi kì khôûi xöôùng (1533), coù teân muø môø laø Ñinh Coâng. “Coâng” coù daùng chæ laø moät caùch goïi toân troïng thay cho chöõ “oâng”, nghóa laø ñaõ maát teân, hay teân khoù dieãn aâm cho söû quan ghi nhôù. Chæ coù TT cho bieát oâng laø hoaïn quan nhö Ñinh Thaéng xöa kia, nhöng Cöông muïc khi ghi roõ queâ quaùn laïi khoâng coù chi tieát aáy cho neân ta ngôø raèng ñoù cuõng laø moät Ñinh Leã, Ñinh Lieät... laønh laën, cuøng hoï Ñinh nhö caùc tuø tröôûng Möôøng thôøi gaàn ñaây. Caùc thaùi giaùm cuûa Leâ Lôïi coù caùc chöùc töôùc quaân söï trong ngoaøi, khoâng phaûi laø hoaïn quan maø chæ laø nhöõng ñaày tôù xöa, ñuû tin caäy ñeå cai trò ngöôøi chaâu thoå Traàn, neân Ñinh Coâng naøy coù leõ cuõng laø moät daïng nhö theá. OÂngvua aên nhôø ôû ñaäu coù keû haàu ngöôøi haï laø ñuû, coønnoùi chuyeän cung ñình haäu phi vôùi ngöôøi thieán chaêm soùc thì quaù sôùm! Vai troø giuùp Leâ cuûa oâng hoï Ñinh naøy coøn raát lôùn sau khi Nguyeãn Kim ñaõ cheát ñi.

Laïi cuõng nhö tröôøng hôïp vôùi Leâ, khoâng coù söû saùch naøo noùi hoï Nguyeãn coù goác Möôøng caû, nhöngchuùng ta cuõng neân löu yù raèng Nguyeãn Thaän, ñoàng thôøi vôùi Leâ Lôïi, chuû vuøng Muïc Sôn, ñöôïc goïi laøÑaïo Muïc cuõng nhö oâng chuû Lam Sôn ôû gaàn ñoù, ñöôïc goïi laø Ñaïo Cham (Lam). Tuy nhieân vôùi oâng Nguyeãn Kim thì moái lieân heä vôùi Leâ haún ñaõkhieán hoï naøy Ñoâng Kinh hoaù nhieàu. Nguyeãn Kim luùc cheát ñöôïc choân ôû nôi goïi laø Baùi Trang, nhö teân ñaát Baùi cuûa ngöôøi khôûi nghieäp nhaø Haùn. Queâ höông Nguyeãn ñeán luùc ñaõ sang caû thì coù chöõ “gia mieâu” (luùa maù töôi toát) vôùi yù nghóa doøng doõi (vua chuùa) nhöng taäp hoïp teân “ngoaïi trang” coøn cho thaáy daáu veát xa laï khoâng nhöõng vôùi vuøng ñoàng baèng, maø vôùi caû chính vuøng “trang”. Ngöôïc veà tröôùc, nghóa laø gaàn coäi nguoàn phaùt xuaát trieàu ñaïi, tathaáy hoïNguyeãn vuøng ñoù ñaõ keát thoâng gia vôùi hoï Leâ hoaøng ñeá: Nguyeãn Ñöùc Trung, cha vôï Leâ Thaùnh Toâng, xuaát hieän nhieàu trong TT vôùi quyeàn theá neân nhieàu ngöôøi theo nònh bôï (Traàn Phong) khieán oâng vua phaûi duøng chöõ “lieám troân tró (cuûa Trung),” Con Trung laø Nguyeãn Vaên Lang (+1513) phoø Töông Döïc Ñeá, con Lang laø Nguyeãn Hoaèng Duï ñöôïc TT ghi: “Coù thuyeát noùi laø”cha Nguyeãn Kim. Lôøi leõ hoaøi nghiqua thôøi gian trôû thaønh xaùc quyeát ôû Leâ Quyù Ñoân moät theá kæ sau (Phuû bieân taïp luïc). Coù leõ vì vaäy maø Döông Coâng Toøng, Tham hieäp traán Sôn Taây ñaàu ñôøi Gia Long, ngöôøi vieát Töïa Vieät Nam khai quoác chí

truyeän ñaõ gheùp doøng vua Nguyeãn vôùi Nguyeãn Ñöùc Trung khôûi ñaàu (La Sôn Yeân Hoà.., II, tr. 674). Tuy nhieân, Theá phaû chính thöùc cuûa Hoäi ñoàng Nguyeãn Phuùc toäc tuy keùo xa leân ñeán oâng Nguyeãn Baëc ñôøi Ñinh (?!) laïi noùi roõ Nguyeãn Kim laø con ñaàu cuûa Tröøng Quoác coâng Nguyeãn Vaên Löïu. (Chæ daãn cuûa Traàn Gia Phuïng, Nhöõng caâu chuyeän Vieät sö û 2, Toronto 1999, tr. 135.) Chöùc töôùc cao nhöng nhaân vaät roõ raøng khoâng tham döï nhieàu vaøo chính tình Ñoâng Kinh, nghóa laø Nguyeãn Kim tuy cuõng laø goácGia Mieâu nhö Nguyeãn Ñöùc Trung maø coøn gaàn goác toå hôn. Coù leõ ñoù laø moätquan töôùc hoài coá khi doøng hoï ñaõ sang caû, theo kieåu thöôøng thaáy ôû caùc vöông trieàu xöa, trong tröôøng hôïp naøy thì “quoác coâng” laø cao nhaát, bôûi vì con chaùu luùc ñaàu cuõng chæ môùi ôû töôùc “quaän coâng”. Söû quan Nguyeãn vieát veà thôøi chuûhoï coøn laø chuùa, khi nhaéc ñeán coâng tích cuûa caùc töôùng lónh, thöôøng chæ neâu teân maø ghi “khuyeát tính”. Roõ raøng khoâng phaûi laø “thieáu hoï” maø “khoâng coù hoï”, nhöõng ngöôøi ñoù tuy coù luùc vaãn ñöôïc traân troïng xeáp vaøo haøng cuøng queâ höông cuûa chuùa, “Quyù höông, Quyù huyeän”, nhöng baûn thaân hoï chaéc laø thaáp keùm neân khoâng mang chöùng tích toâng phaû theo kieåu Haùn Vieät. Vuøng goác cuûa Nguyeãn Kimlaø cuûa ngöôøi Möôøng (Möôøng Cheo / Trieäu Töôøng– Hoaøng Vaên Chí, Duy vaên söû

quan, Tuû saùch Caønh nam, 1990, tr. 104.) Nguyeãn Hoaøng khi ñi traán nhaäm vaø con chaùu tieáp tuïc, ñaõ dôøi ñoåi dinh truù ñoùng, nhö daáu veát rôi rôùt cuûathôøi du cö toå tieân xöa hoï töøng laøm. Chuùng ta khoâng caàn phaûi theo “trieát thuyeát” cuûa oâng Hoaøng coù tham voïng daïy sao cho theá giôùi choáng Coäng thaønh coâng, nhöng neân chuù yùñeán caùc ghi nhaän ñòa danh, sinh hoaït ñòa phöông voán raát hieám trong saùch vôû lòch söû cuûa ngöôøi Vieät. OÂngcho bieát Lam Sôn laø Möôøng Cham, vaø cuõng löu yù raèng vuøng cuûa ngöôøi Taøy ñöôïc goïi laø Chieâng (beán ñoø Chieâng treân soâng Maõ qua laøng Trònh Kieåm, laøng Chieâng cuûa meï Trònh Kieåm...) ñeå ñeà nghò raèng hoï “Trònh” coù theå laø töø “chieâng” chuyeån qua. Chuùng toâi ñaõ duøng baèng côù daân toäc hoïc noùi veà ñòa ñieåm cö truù “chieàng” laø trung taâm moät “möôøng”cuûa toäc Thaùi ñeå xaùc ñònh lieân heä chieàngTrònh naøy. Cuõng neân löu yù ñeántheâm ñeán moät söï kieän ñöôïc Hoaøng Xuaân Haõn (La Sôn Yeân Hoà.., II, tr. 626) daãn töø Leâ Quyù Ñoân, ñeå lieân heä: Tröôùc khôûi nghóa, ñaõ coù moät ngöôøi teân laø Trònh Ñoà töø Ai Lao ñem voiveà bieáu Leâ Lôïi – chi tieát cho thaáy ñoù laø moät nhaân vaät quyeàn theá treân ñaát Ai Lao, coù hoï ñöôïc chuyeån aâm laø Trònh, töøng giao thieäp vôùi chuùa Möôøng Lam Sôn. Coøn Lam Sôn thöïc luïc thì nhaéc chuyeän nhaø sö nuùi Ñaù Traéng beân Laøoxuoáng ñeå-maû cho Leâ Lôïi, cuõng hoï Trònh. OÂng Hoaøng Vaên Chí khoâng phaûi laø nhaø chuyeân moân, khoâng phaân bieät roõ Taøy vaø Thaùi (sñd, tr. 112) nhöng söï laãn loän naøy cuõng deã hieåu bôûi vì ngay trong moät nghieân cöùu chính thöùc (Caùc daân toäc ít ngöôøi ôû Vieät Nam

[caùc tænh phía Baéc], 1978) ngöôøi ta vaãn thaáy coù söï pha troän, truøng laép trong danh xöng cuõng nhö töø thöïc teá taäp hoïp. Caùc nhaø nghieân cöùu noùi ñeán “nhoùm/khoái Taøy Nuøng... Taøy Thaùi”, ñaõ chæ ra nhöõng nhoùm Thaùi Traéng ôû Baéc Boä töï goïi laø Thoå, chòu aûnh höôûng Taøy hoaëc Taøy hoaù, roài coù nhoùm ñeán Thanh Hoaù laãn loän vôùi ngöôøi Laøo vaø ngöôøi Möôøng maø “nhoùm ñoâng ñaûo nhaát ôû Ngheä Tónh” coù teân Taøy Möôøng / Taøy Chieàng, coøn moät nhoùm ôûñaàu nguoàn soâng Lam thì goïi laø Taøy Pao. Daáu veát ngaøy nay coù theå khaùc ngaøy tröôùc nhöng caùc chöùng daãn ñòa danh,con ngöôøi cuûa thôøi chuùa Lam Sôn laø cuûa vuøng toäc ngöôøiThaùi roõ reät tuy khoâng theå xaùc quyeát coù bao nhieâu thaønh phaàn Taøy hay caùc taäp hoïp khaùc trong ñoù.

Caùc hoï Trònh khaùc ñaõ coù maët trong thôøi Leâ sô, luùc ñaàu khôûi nghóa. Vaø soá phaän, haønh tung cuûa nhöõng ngöôøi naøy ñoái vôùi Leâ Nguyeãn Möôøng cho thaáy coù söï khaùc bieät. Baø Thaùi haäu “gaø maùi gaùy sôùm” Nguyeãn (thò) Anh, daâu oâng vua khôûi nghieäp, ñaõ gieát Trònh Khaû, Trònh Khaéc Phuïc cuøng con trai cuûa hoï (1451). Phan Huy Chuù cho bieát (Lòch trieàu... I, tr. 345): “Vua (Leâ Lôïi) thaáy oâng (Trònh Khaû) bieát tieáng Laøo sai mang tôø ñieäp nhôø vua Ai Lao giuùp binh löông.” OÂng söû gia naøy ñinh ninh raèng Trònh Khaûlaø “ngöôøi nöôùc ta”, neân duøng chöõ “bieát tieáng Laøo” maø khoâng thaáy ñoùlaø ngoân ngöõ chính cuûa vieân töôùng töøng ñuû quyeàn ñeå phuø trôï leân ngoâi vua moät caäu beù bò nghi ngôø khoâng phaûi laø doøng Leâ! Trong tranh chaáp veà sau, Trònh Duy Saûn ñaõ gieát Töông Döïc Ñeá moät caùch khinh mieät (1516). Roàitrong vieäc phoø taù hoï Leâ, coù söï xung ñoät giöõa Trònh Duy Saûn vôùi Nguyeãn Hoaèng Duï. Taát nhieân laø cuõng coù caùc quan hoï Trònh, Nguyeãn khaùc, nhöng daáuveát haønh xöû cuûa nhöõng ngöôøi treân chöùng toû hoï laø keû coù thöïc quyeàn vôùi boä haï rieâng, ñaïi dieän cho doøng hoï. Coù theå gheùp luoân ñeán vieäc xungñoät giöõa Trònh Kieåm vaø caùc con Nguyeãn Kim veà sau maø ngöôøi ta ñaõ gaùn cho yù nghóa chæ laø moät söï tranh chaáp caù nhaân. Chuùng ta cuõng khoâng thaáy chöùng côù goác thieåu soá nôi ghi cheùp trong gia phaû cuûa chuùa Trònh do oâng Hoaøng Xuaân Haõn tìm ñöôïc (thaät deã hieåu nhö vôùi tröôøng hôïp hoï Nguyeãn) tuy nhieân daáu veát ngheøo khoù vaø moái lieân heä maät thieát vôùi moät gia ñình Chaøm cuûa Trònh Kieåm cuõng laø nhöõng daáu hieäu giaùn tieáp. Boán oâng toå lieân tuïc trong gia phaû ñeàu cöôùi vôï hoï Hoaøng, chöùng toû ñoù laø hoân nhaân toäc ñoaøn chöù khoâng phaûi giöõa caùc gia toäc. Töôùng Hoaøng Nghóa AÙi (1528-1608) coù maët raát nhieàu trong chieán traän phuïc höng, laø thuoäc veà phía ngoaïi cuûa Trònh Kieåm. Vaø Hoaøng laømoät hoïthöôøng thaáy ôû vuøng bieân giôùi phía baéc trong caùc taäp hoïp Taøy, Thaùi, Nuøng. Chuyeän Trònh Kieåm ñöôïc trung chaâu hoaù, nho hoaù thaønh chuyeän aên caép gaø nuoâi meï (Phan Huy Chuù vaø truyeàn thuyeát daân gian)ï, vaø ñöôïc bieän minh theo thôøi môùi hôn, kieåu “coù taät, coù taøi” (Hoaøng Xuaân Haõn) nhöng goác gaùc aên troäm ngöïa (khieán meï bò cheát) vaãn ñöôïc con chaùu löu giöõ daáu tích, chöùng toû coù moät sinh hoaït vuøng hoang daõ gaén lieàn vôùi con ngöïa, bình thöôøng ngay trong caû haønh ñoäng troäm caép nôi xoùm laøng neân ngöôøi ta khoâng coi laø xaáu xa, khoâng caàn phaûigiaáu gieám. Ñòa danh Chieâng/Chieàng coù raát nhieàu treân vuøng baéc Thaùi, Laøo, Vieät hieän nay: Chieng (aâm Anh, Phaùp ngöõ) Mai, Chieng Rai, Chieng Sen, Chieàng Xeán, Chieàng Vang... Coù theå nghó raèng nhöõng chi nhaùnh Taøy Thaùi ñoå xuoáng nam thaønh laäp caùc vöông trieàu Xieâm, Chieng Mai, Lan Xang ñaõ reõ laán qua ñoâng ñeán taän ngang Thanh Ngheä maø moät ngöôøi seõ trôû neân Phoù Vöông Ñoâng Kinh trong luùc taäp theå coøn laïi vaãn ngheøo khoù laïc haäu ñeå trôû thaønh ngöôøi “daân toäc” Thoå, Taøy Möôøng, Taøy Chieàng... baây giôø.

Ngay töø luùc ñaàu, Trònh Kieåm ñaõ co ù yù laán quyeàn nhöng höôùng tieán quyeàn löïc veà Ñoâng Kinh phaûi caàn ñeán vai troø cuûa Leâ haún ñaõ laøm oâng boû yù ñònh ñoù. Chuùt danh vò chính thöùc cuûa doøng Leâ Tröø ñaõ khieán cho ngöôøi ñaàu tieân noái nghieäp – Leâ Duy Bang, ñuû kieâu ngaïo ñeå choáng quyeàn thaàn (Trònh Tuøng), roát laïi bò thieät thaân trong cuoäc xung ñoät coâng khai nöõa giöõa hai nhoùm chuûng toäc ngay töø khi chöa laáy laïi ñaát cuõ.

Suoát caû giai ñoaïn caàm quyeàn veà sau, Trònh ñaõ khoâng theå cöôùp ngoâi Leâ vì theá löïc yeáu ôùt cuûa taäp ñoaøn Taøy Thaùi Nuøng tröôùc taäp ñoaøn Möôøng Vieät ôû Ñoâng Kinh duø hoï Trònh ñaõ nhieàu laàn toan tính môû roäng lieân minh. Trònh Traùng coù moät hoaïn quan goác thieåu soá (Hoaøng Nhaân Duõng) nhö ta suy ñoaùn lieân heä ñeán nhöõng hoaïn quan hoï Hoaøng khaùc, vaø ñaõ ban cho y teân Trònh Laõm. Trònh Taïc gaû con, ban teân Trònh Kì (1670?) cho Ñaøo Quang Huy, con Ñaøo Quang Nhieâu, töôùng nhieàu coâng traän ôû phía nam, roài hoaïn quan Hoaøng Coâng Phuï döôùi quyeàn Trònh Giang nuoâi Nguyeãn Tuyeån, laõnh tuï cuoäc loaïn Ninh Xaù, hai söï vieäc chöùng toû höôùng muoán lieân heä vôùi daân goác trung chaâu treân baäc thang quyeàn bính cuõng nhö ôû taàng lôùp thaáp hôn, trong daân chuùng. (La

Sôn Yeân Hoà.., II, tr. 737, ghi teân Trònh Kì cuûa TT laø Trònh Cô.) Hoaïn quan goác Nuøng Hoaøng Nguõ Phuùc coù moái quan heä vôùi thöông khaùch Trung Quoác giuùp oâng taïo neân cô nghieäp danh töôùng, coá môû ra höôùng thoaùt khoûi sinh hoaït quan lieâu trieàu chính, chöùng toû theâm trong vieäc nuoâi “gia khaùch” Nguyeãn Höõu Chænh doøng doõi nhaø buoân noäi ñòa, ñaùm caùc laùi cuûa Thanh Ngheä. Nhöng söïkeát hôïp khoâng thaønh ngay chính trong noøng coát lieân minh. Anh em chuù baùc hoï Trònh giaønh giaät choáng ñoái, cheùm gieát nhau raát nhieàu vaø raát lieân tuïc. HoaøngNhaân Duõng bò gieát vì “möu noåi loaïn” (1652) trong ñoù coù coâng toá caùo cuûa Ñaøo Quang Nhieâu (+1672). Hoaøng Coâng Phuïboû troán tröôùc phaûn öùng cuûa nho só vaø phe ngoaïi Trònh Doanh (1740), thuoäc trung chaâu, trong luùc chính Nguyeãn Tuyeån cuõng coù möu ñoà rieâng neân ñaõ döïng côø khôûi nghóa, xöng laø Minh chuû, ñuùc tieàn Ninh daân thoâng baûo, roõ raøng vôùitoan tính môû ñaàutrieàu ñaïi chöù khoâng phaûi ñònh laøm moät cuoäc “caùch maïng noâng daân” naøo caû. Tính hôøi hôït cuûa lieân minh chöùng toû ôû vieäc Trònh Doanh ñaõban hoï Trònh cho moätngöôøi caäu (1745) vaäy maø luùc phong chöùc Ñaïi tö ñoà (1748) vaãn coøn teân chính laø Vuõ Taát Thaän. (Cöông muïc, II, tr. 585, 639.)

Rieâng veà tröôøng hôïp Nguyeãn coøn coù theâm kieåmchöùng ñoái chieáu töø söï suy nghó laïi moät chöùngcôù lòch söû vaø caùc phaùt hieän khaùc baây giôø. Nguyeãn Khoa Chieâm trong Nam trieàu coâng

nghieäp dieãn chí (1719) ghi Nguyeãn Hoaøng vì moätkæ nieäm bò thaày chuøa coi thöôøng neân “chuoäng ñaïo só, khoâng duøng taêng thích” (baûn dòch in 2003, tr. 36). Trong moät theá giôùi trung chaâu coù caùc trieàu vua haâm moä ñaïo Phaät, caû ñeán Leâ Lam Sôn vaøo Ñoâng Kinh cuõng ñaõ caát chuøa to lôùn, maø Nguyeãn Hoaøng xung ñoät vôùitaêng thích töùc laø vaãn coù söï caùch bieät, vaø vieäc öa ñaïo só khoâng phaûi laø söï thieân aùi Ñaïo Giaùo Vieät Trung maø chæ chöùng toû veà tính caùch gaàn guõi vôùi sinh hoaït buøa chuù thaày mo nhö cuûa caùc taäp ñoaøn thieåu soángaøy nay. Vieäc oâng laäp khu vöïc li khai maø lieân heä vôùi Baø Chuùa Xöù Chaøm laø daáu hieäu cuûa thieân höôùng tin thaày mo trong ngöôøi oâng, trong doøng hoï oâng coøn laïi treânñaát “gia mieâu”cuûa toâng toäc, coøn raøng buoäc vôùi goác cuõ vôùi xaùc ñònh chæ laø “ngoaïi trang”.
OÂng Ñaøo Theá Tuaán (“Thöû baøn veà caùc nghòch lí vaø maâu thuaãn cuûa vaên hoaù Hueá” trong Nhieàu taùc giaû, Nhöõng vaán ñeà lòch söû veà trieàu ñaïi cuoái cuøng ôû Vieät Nam, Hueá 2002, tr. 193)
daãn L. Cadieøre cho bieát tieáng Hueá gaàn vôùi tieáng Möôøng, vaø daãn Töø Chi (1996) vôùi nhaän ñònh raèng caùch aên uoáng cuûa Hueá coù nhieàu yeáu toá gioáng vôùi Möôøng. Theá roài oâng K.W. Taylor cuõng ghi nhaän tieáng Haø Noäi gioáng vôùi tieáng Hueá. (“Surface Orientations in Vietnam: Beyond History of Nation and Region”, The Journal of Asian Study 57, Nov. 1998, tr. 951.) Taylor söû duïng chöùng côù naøy (maø chuùng toâi khoâng bieát chi tieát cuûa luaän cöù)ñeå chöùng toû coù moät söï “Baéc tieán” cuûa ngoân ngöõ Vieät, nhöng chuùng toâi nghó raèng nguyeân khôûi thuyû goác Möôøng cuûa hai doøng hoïLeâ, Nguyeãn laø ñuû giaûi thích roài, chöa keå vieäc Nguyeãn naém quyeàn toaøn quoác gaàn moät theá kæ cuõng khieán cho ngöôøi caùc ñòa phöông baét chöôùc tieáng noùi cuûa doøng hoï, cuûa vuøng ñaát sang quyù. Söï lieân heä ngoân ngöõ Möôøng Vieät töôûng khoâng caàn tìm toøi ñaâu xa vaøo taänthôøi tieàn söû nhö khoå coâng cuûa caùc nhaø khaûo coå söû duïng ngöõ hoïc. “Vaên hoaùHueá” khoâng coù gì laø “nghòch lí” vaø “maâu thuaãn” caû; nghòch lí chaúng qua vì chuùng ta xeáp ngöôïc, maâu thuaãn chaúng quavì chuùng ta loän traùi söï vieäc maø thoâi. Vì töôûng laø nghòch lí, moïi daáu veát vaên hoaù phaûi baét ñaàu, hay duø khoâng baétñaàu, cuõng phaûi coù goác gaùc töø ngöôøi “Kinh” cao caû xa ñôøi, neân ví duï khoâng theå loaïi ngöôøi Möôøng ra (yù aån taøng),ngöôøi ta ñaõ giaûi thích phong tuïc haùt xeùc puøa / saéc buøa laø “taäp tuïc coå cuûa ngöôøi Vieät khi yù nieäm Möôøng Vieätchöa taùch ñoâi.” (Toân Thaát Bình, Hueá –

Leã hoäi daân gian, Nxb. Thuaän Hoaù 2003, tr. 157-175.) Cöù nhìn leã hoäi ñoù ñôn giaûn, rieângbieät khoanh vuøng töø treân xöù Möôøng chaät heïp laïi lan xuoáng ñoàng baèng vaøo Quaûng Nam, Gia Ñònh, Beán Tre, traøn treân ñaát chuùa Nguyeãn maø Ngheä An nhö ñieåm trung gian tieáp caän vaø Thöøa Thieân cuûa Kinh ñoâ (Phoø Traïch) mang daïng phöùc taïp nhaát nhöng daáu veát coå coøn nhieàu nhaát, thìthaáy ngay racon ñöôøng ñi höõu lí cuûa moät phong tuïc theo vôùi moät taäphoïp ngöôøi caøng luùc caøng sang caû, coù luùc leân ñeán toät ñænh xaõ hoäi. Chuùng ta seõ coøn baøn ñeán vaán ñeà öu theá naøy cuûa ngoân ngöõ ñòa phöông lieân heä ñeán thuû ñoâ chính trò laàn nöõa.

Theá laø trong khi co laïi ôû Thanh Ngheä ñeå chieám quyeàn haønh cuõ, taäp ñoaøn Möôøng Thanh Hoaù, vôùitoâng toäc khaùc, laïi phaùt sinh theâm quyeàn löïc reõ sang moät höôùng nöõa: Phuù Xuaân Hueá. Vaánñeà phaân chia laõnh ñòa huøng cöù roõ raøng chuû yeáu laø do tính chaát thaân toäc neân khieán cho khoâng ai coù theå chieám lónh ñöôïc heát toaøn vuøng. Trònh Leâ vôùi trung taâm Thanh Ngheä, Maïc ôû mieàn ñoâng chaâu thoå, caû hai giaønh giaät Ñoâng Kinh ñeå troáng vuøng phía nam cho Nguyeãn kieán taïo löïc löôïng rieâng. Lôùp ngöôøi môùinaøy cuõng khoâng thoaùt khoûi yù thöùc thôøi ñaïi neân vaãn chuù troïng ñeán noøng coát laø nhöõng keû thaân thuoäc: Söû quan Nguyeãn luoân luoân nhaéc ñeán töø “Quyù Huyeän”, “Quyù Höông” ñeå chæ nhöõng ngöôøi phuïc vuï goác Toáng Sôn theo Nguyeãn Hoaøng vaøo Nam. Tuy nhieân, laïi cuõng nhö caùc tröôøng hôïp khaùc, ñaùm daân döôùi quyeàn cai trò cuûa hoï vaãn coù taùc duïng ngöôïc leân treân, laøm reõ höôùng lòch söû.

Daáu veát cuûa moät quyeàn bính chöa ñöôïc khaúng ñònh chöùng toû trong toaùn ngöôøi döôùi tay Nguyeãn Hoaøng laàn moø tìm choã truù ñoùng, loay hoay töø AÙi Töû (Dinh Cöïu) qua Traø Baùt (Dinh Caùt)... roài xeâ dòch ôû Thöøa Thieân ñeán choã cuoái laø Phuù Xuaân. Nhöng ngay ôû ñòa ñaàu ñoù, Nguyeãn Hoaøng cuõng thaáy ñöôïc moät vuøng töông ñoái phoàn thònh, an bình hôn, coù nhöõng taäphoïp daânchuùng vôùisinh hoaït phöùc taïp hôn nôi oâng vöøa rôøi boû, nhö chöùng côù nôi taùc giaû OÂ Chaâu caän luïc vieát ba naêm tröôùc. Ñeán thôøiDöông Vaên An thì Quaûng Trò ñaõ coù haäu phi, quan chöùc trieàu ñình Leâ Maïc, maø vaãn coøn vaøi laøng noùi tieáng Chieâm. Söï pha gioáng ngay döôùi ñoàng baèng cuõng ñaõ ñaäm neùt maø möùcñoä sinh hoaït cuûa caùc taäp ñoaøn laïi vaãn loä daáu aán Chaøm, taùch ra vôùi trung öông, chöùng côù nôi lôøi thuù nhaän cuûasöû quan veà vieäc trieàu ñình Ñoâng Kinh khoâng vôùi tay quyeàn bính tôùi nhöõng vuøng ñaát töôûng laø ñaõ thuoäc trieàu ñìnhtöø laâu, trong ñoù nhöõng ñaùm daân Vieät coù thôøi phaûi chòu ñöïng söï “kì thò” döôùi quyeàn cuûa chuùa Chieâm nhö lôøi hòch cuûaLeâ Thaùnh Toâng toá caùo. Baø Chuùa Xöù Chaøm ñaõ in daáu trong chieán thaéng cuûng coá quyeàn löïc ñaàu tieân nôi traán nhaäm(thaàn Trao Traûo trong chieán thaéng Laäp Baïo) vaø cuõng tieáp tuïc laø vò thaàn cuûng coá theá phaân li cuûa Nguyeãn Hoaøng (thaàn Thieân Muï), cuûa hoï Nguyeãn. Chuùa Nguyeãn cuõng töï coi mình laø Thieân Vöông chöù khoâng phaûi laø Thieân töû nhöphía Baéc. YÙ thöùc taùch bieät roõ raøng khieán ngöôøi döôùi quyeàn Chuùa khoâng ngaàn ngaïi xaùc ñònh mình thuoäc moät Nam trieàu ñoái khaùng vôùi Baéc trieàu cuûa Trònh Leâ, söï xaùc nhaän laànñaàu tieân vöôït khoûi truyeàn thoáng phaân bieät Ñoâng Taây cuõ (xem sau).

Nhöõng naêm ñaàu theá kæ XX, L. Cadieøre thaáy coù taäp hoïp ngöôøi Nguoàn töï cho laø, vaø ñöôïc coi laø thieåu soá, maõi ñeán taän ngaøy nay trong nghieân cöùu cuûa caùc nhaø daân toäc hoïc CHXHCN/VN. Tuy nhieân Cadieøreñaõ thaáy hoï coù gia phaû vôùi nguoàn goác quan chöùc cuûaLeâvaø nghó raèng ñoù laø ngöôøi “Vieät”. Chuùng toâi khoâng thaáy ñöôïc chöùng côù chi tieátñeå bieát ñoù laø nhöõng quan chöùc döôùi ñoàng baèng laømquan treân “nguoàn” vaø bò thoå hoaù, hay voán laø nhöõng taäp hoïp “thoå” theo Leâ, coù ñöôïc quan chöùc vaø cöù tieáp tuïc möùc soáng cuõ, duø coù thay ñoåi chaäm chaïp theo thôøi gian.Tuy nhieân, moät taäp hoïp ngöôøi ñoâng ñaûo nhö theá khoù coù theå laø phaùt sinh töø nhöõng oâng quan ñoàng baèng leân cai trò vuøng maïn ngöôïc. Giaû thuyeát ñoù laø nhöõng taäp hoïp “thieåu soá” töøng theo Leâ coù leõ phaûi hôn. Treân vuøng ñoàng baèng ngaøy nay, hoï Nguyeãn trong doøng Kinh Cöïu cuûa baø chuùa Chaøm mang beà ngoaøi laø “Vieät” hôn nhöõng ngöôøi coù hoï Traø, Cheá, Ma, Mang (Man) giöõ daáu veát “Chaêm” cuõ (maø khoâng coønnhaän ra nöõa), keå caû moät hoï Ung laøm chuû vöïa nöôùc maém ôû ngay thaønh phoá Phan Thieát, taát caû chöùng toû moät tình theá nhaân chuûng phöùc taïp khi laõnh ñòa thay teân ñoåi chuû. Theá laø ñaõ roõ raøng phaûi coù quan nieäm taäp hoïp “ngöôøi noùitieáng Vieät” (K.W. Taylor) thay cho quan nieäm “chuûng toäc Vieät” aån khuaát trong doøng töï phuï “ngöôøi Kinh”. Tieáp theo,söï phaùt trieån quyeàn löïc cuûa caùc chuùa Nguyeãn xa ñeán vuøng Ñoàng Nai Gia Ñònh laïi caøng taêng aùp löïc phaân hoaù ñeø leân taäp ñoaøn goác Möôøng ôû Phuù Xuaân.

Vaãn bieát caùc chuùa Nguyeãn coù toå chöùc nhöõng cuoäc di daân töø mieàn Trung vaøo ñaát Gia Ñònh (noùi chung toaøn theå ñoàng baèng phía nam), vaø haún coù nhöõng toaùn di daân töï do khoâng ghi nhaän ñöôïc, nhöng khoâng theå coi nheï caùc taäp ñoaøn ngöôøi khaùc voán ôû ñaây, vaø ñeán ôû ñaây. Söû saùch ñaõ ghi nhaän vieäc caùc toaùn Minh thaàn löu vong ñöôïc chuùa Nguyeãn ñaåy xa kinh ñoâ ñeå khoûi lo haäu hoaïn saùt naùch. Tuy nhieân vôùi vai troø ngöôøi caàm ñaàu khu vöïc, Nguyeãn ñaõ khieán cho caùc di daân phöông Baéc naøy phaûi thích öùng vôùi quoác tòch môùi. Tính chaát ñoàng vaên khieán hoï deã phuïc tuøng moätvò Thieân töû khoâng caàn phaûi laø Haùn, nhaát laø khi trieàu ñình ñoù ñaõ goïi daân mình laø “Haùn daân”, phaân bieät vôùi di daân laø “Ñöôøng nhaân” vaø ngöôøi taïi choã laø “Phieân daân”. Tuy vò chuùa ñöôïc xöng tuïng vôùi danh hieäu Thieân Vöông hôi leäch laïcnhöng ngöôøi ta vaãn nhaän ra tính chaát Thieân Töû trong ñoù ñeå deã daøng hoaø nhaäp. Cho neân taäp ñoaøn Maïc Haø Tieân cuõng khoâng theå ñi treäch ñöôøng höôùng chung. Söï hoaø hôïp khoâng chæ mang tính chaát tri thöùc cuûa taàng lôùp treân maø ñaämñaëc caû yeáu toá thaàn bí chung cho caùc taäp hoïp ngöôøi phía taàng döôùi xaõ hoäi. Chính trong cuoäc chieán Nguyeãn Taây Sôn cho ta thaáy noåi roõ daáu veát Thieân Ñòa Hoäi cuûa Trung Hoa,veà sau seõ phaùt sinh ra caùc toân giaùo môùi ôû khu vöïc naøy. Giaùo chuû Phaät Giaùo Hoaø Haûo tröôùc khi mang danh hieäu ñaïo Khuøng Ñieân hôi coù tieáng taêm thì ñaõ coù moät teân hieàn laønh hôn: ñaïo Xeán, phaùt aâm Vieät bình daân ôû nôi naøy cuûa chöõ “sinh” (chaøng trai). Coù veû nhö oâng höông caû, thaân sinh raCaäu Tö Hoaø Haûo, laø ngöôøi Vieät chöù khoâng phaûi laø ngöôøi Kinh!

Coù theå nhìn vaøo tính chaát caám kòhoân nhaân ñeå nhaän ra höôùng phoái hôïp nhaân chuûng môû roäng ôû Ñaøng Trong. Veà phía Trung Quoác, quan nieäm phuï heä gaét gao ñaõ cho pheùp caùc con coâ con caäu laáy nhau vì ñöôïc coi laø khaùc “hoï”, khoâng chia xeû huyeát thoáng. Caùc caâuchuyeän veà “bieåu ca”, “bieåu muoäi” ñaày daãy töø Hoàng laâu moäng tôùi saùch kieám hieäp Kim Dung. Ñeán mieàn Baéc Vieät Nam,söï caám kò thaét theâm moät chuùt, chæ cho pheùp giaûi toaû ôûtheá heä tieáp theo: “Chaùu caäu maø laáy chaùu coâ, Thoùc luùa ñaày boà gioáng maù nhaø ta.” Ñieàu ñoù xuaát hieän ngay trong hình luaät ñôøi Leâ sô: “Chaùu caäu laáy chaùu coâ thì khoâng caám” (Phan Huy Chuù, Lòch trieàu... Hình

luaät chí, tr. 329, chuù 1, daãn Thieân nam dö haï taäp ) ñaõ theå hieän moät loái môû maø ta hoaøn toaøn khoâng thaáy xuaát hieän ôû vuøng Ñaøng Trong ngaøy nay. Ngöôøi ta cöù cho raèng ôû phía Nam khoâng coù caùc “hoï” lôùn vì leõ löu daân ñi töøng nhoùm rieâng leû theo bieán loaïn, do söï cuøng cöïc tha phöông caàu thöïc maø ra. Tuy nhieân ngöôøi ta khoâng nhaän ra raèng tính chaát ñaïi gia ñình ôû Ñaøng Trong khoâng naèm trong quan nieäm goùi troøn vaøo moät “hoï”. Chöùng côù laø ôû ñaïi gia ñình Nguyeãn Taây Sôn. Vôùi quan nieäm ngaøy nay ñaõ ñoåi khaùc, khoâng theå naøo coi hoï Buøi coù baø con vôùi Nguyeãn Taây Sôn. Vaäy maø söû quan Nguyeãn ghi chuyeän sau khi Quang Trung maát: “caäu” (Quang Toaûn) laø Buøi Ñaéc Tuyeân “laøm Thaùi sö quaûn ñoác troâng coi caùc vieäc trong ngoaøi”, chöùc quyeàn toätñænh ñeán noãi gaây ra bieán loaïn, ít nhieàu gì cuõng khieán cô nghieäp Taây Sôn suïp ñoå nhanh choùng hôn. Vaø oâng choàng baø Buøi Thò Xuaân ñöôïc giaùo só ñöông thôøi goïi laø “oncle maternel du roi” chöùng toû luùc baáy giôø Thieáu phoù Traàn Quang Dieäu ñöôïc coi laø “döôïng” cuûa vua.Quan nieäm ñaïi gia ñình môû roäng nhö theá khieán cho söï caám kòhoân nhaân trôû neân gay gaét hôn, coøn löu daáu ñeán gaàn ñaây, treân vuøng Ñaøng Trong cuõ. ÔÛ ñaây, heã hôi coù “daáu veát” oâng naøy baø kia laáynhau, duø vaøo taän ñôøi xa tít thì cuõng laø duyeân côù khoù khaên (tuy ñoâi khi vaãn vöôït qua ñöôïc) cho caùc caëp trai gaùi baây giôø. Ngöôïc laïi quan nieäm ñaïi gia ñình nhö theá haún ñaõ daãn ñeánkeát quaû laø caùc cuoäc hoân nhaân dò chuûng coù theå trôû neân deã daøng hôn. Nghóa laø khoâng neân queân vai troø khoâng nhoû cuûa caùc ngöôøi baûn thoå trong söï caáu thaønh daân soá ôû Ñaøng Trong.

Leâ Quyù Ñoân chuù yù ñeán nhöõngngöôøi “man”. Töø nhöõng ngöôøi naøy, ta thaáy phaùt sinh caùc hoï môùi hoaëc ngaãu nhieân nhö hoï Danh, hoaëc ñöôïc vua ban taëng nhö hoï Thaïch, Sôn, Ñaøo... Khoâng neân queân taäp ñoaøn Chaøm nay coøn thaáy ôû Taây Ninh, Chaâu Ñoác vaø raûi raùc nôi khaùc, taäp ñoaøn coù kó sö canh noâng Ung Baûo Toaøn gaëp ñaïi naïn trong Vuï aùn gaïo Mieàn Trung döôùi thôøi Ñeä nhaát Coäng hoaø, laø chuù hoï cuûa Boä tröôûng Ngoaïi giao VNDCCH Ung Vaên Khieâm, chaùu noäi oâng (höông) Chuû Tre, con moät baø goaù, theo thoâng leä söû thaàn hieän ñaïi phaûi ñöôïc coi laø ngöôøi lao ñoäng “nhaø ngheøo” nhöng laïi kieám ñuû tôø giaáy boä lö (traêm baïc) ñeå hoái loä oâng ñoác Taây cuûa ngoâi tröôøng trung hoïc ñoäc nhaát Mieàn Taây, mong xin cho oâng con ngang taøng trôû laïi treân gheá nhaø tröôøng. (Nguyeãn Thaønh, Ñeä nhaát Cuø lao, Nxb. Vaên ngheä TP. HCM, 1995, tr. 18, 20, 49.) Vaø khoâng ñeám heát ñöôïc caùc ngöôøi “nuùp boùng” trong hoï Nguyeãn cuûa lôùp ngöôøi treân thöôïng taàng xaõ hoäi. Nhöõng ñoåi thay do söï thu huùt hay eùp buoäc höôùng thöôïng laøm che laáp baûn theå xöa cuõ cuûa hoï nhöng khoâng phaûi hoï ñaõ khoâng hieän dieän döôùi beà ngoaøi khaùc. Cuõng nhö khi ta quen goïi con soâng lôùn nôi naøy laø Cöûu Long vaø giaûng nghóa theo tính caùch vaên hoaù quen thuoäc laø “Chín Roàng”, ñeå giaûi thích laø vì noù coù 9 phaân löu ra bieån maø khoâng chòu tính xem coù ñuû nhö theá khoâng (raùng ñeám laém thì chæ coù 8 maø thoâi),thì cuõng neân chòu phuïc thieän nhaän raèng teân ñoù laø töø “klong”, danh töø chung coù nghóa laø “soâng”. Cöù giôû moät baûn ñoà, ví duï cuûa baùn ñaûo Maõ Lai laø thaáy ngay caùc “klong” traøn ngaäp! Vaø haõy nhìn caùc phuï nöõ baän baø ba, quaán khaên bòt ñaàu baùn haøng ngoaøi chôï, haõy thöôûng thöùc moùn canh chua, chua leø!
TRUNG TAÂM QUAÁY ÑAÛO QUY NHÔN
Bieán ñoäng Taây Sôn noåi leân töø ña át Quy Nhôn gaëp dòp naûynôû cuûa nhöõng quan nieäm chính trò môùitöø phöông Taây traøn sang neân töø moät ñaùm cöôùp phaûn nghòch, “nguî trieàu” cuûa doøng hoï thaéng theá, trôû thaønh nhöõng anh huøng laõnh ñaïo cuoäc “caùch maïng noâng daân” ñaùnh tan ngoaïixaâm, cöùu nöôùc, cöùu daân. Kì tích tung hoaønh ngaén nguûi cuûa hoï cuøng vôùi söï öu aùi daønh saün cuûa ngöôøi thôøi nay laøm che laáp nhöõng khuyeát ñieåm töï thaân, vaø khieán ngöôøi ta lôø ñithaûm caûnh keát cuïc cuûa hoï. Tuy nhieân duø ñöùng vaøo phe phaùi naøo ñi nöõa ñeå nhaän ñònh thì bieán ñoäng Taây Sôn vaãn laø lôùn trong lòch söû Vieät Nam. Lôùn trong taàm möùcsöï kieän ñaõ xaûy ra vaøo luùc ñaát nöôùc Vieät Nam thaønh hình gaàn nhö ôû möùc ñoä cuûa ngaøy nay, ñeå ta phaûi löu taâm veà phöông dieän hình thaønh cuûa noù ñaõ daãn daét töông lai nhö theá naøo chöù khoâng phaûi chæ nhö laø caùi ñuoâi cuûa moät quaù khöù.

YÙ muoán baønh tröôùng quyeàn löïc laø voâ cuøng nhöng roát laïi vaãn phaûi chòu nhöõng giôùi haïn cuûa chính baûn thaân, cuûa söùc phaân li beân rìa vuøng vôùi tôùi cuûa khaû naêng. Ñieàu ñoù thaáy raát roõ trong thöïc tieãn cuûa chính saùch kimi töø caùc trieàu ñaïi Trung Quoác maø Ñaïi Vieät cuõng theo ñuoåi moät chöøng möïc. Khaû naêng quyeàn löïc cuûa Ñoâng Vieät Maïc khoâng ngaên ñöôïc Taây Vieät Trònh Leâ, khaû naêng Ñoâng Kinh Trònh Leâ khoâng vôùi tôùi Phuù Xuaân Nguyeãn. Vaø cuoái cuøng, ôû ñaây, quyeàn löïc Phuù Xuaân toû ra lôi loûng nôi moät vuøng caän sôn trong vöông quoác cuûa mình. Ñaøng Trong laø moät thöïc theå chính trò coù maøu saéc rieâng bieät khoâng phaûi vì moät ñònh kieán naøo maø vì chính nôi baûn thaân thaønh laäp vaø phaùt trieån cuûa noù. Caùch bieät vôùi Trung Quoác baèng daûi ñaát Ñaøng Ngoaøi, ngöôøi Ñaøng Trong laøm aên vôùi thöông nhaân Trung Hoa maø khoâng bieát sôï Thieân töû Haùn: Quan chuùa Nguyeãn ñaõ gheùp toäi Chu Thuaán Thuyû, moät trung thaàn vaát vöôûng cuûa Minh coøn mang ñaày töï phuï, laø caäy theá Trung Quoác nöôùc lôùn, khinh lôøn nöôùc nhoû. (Chu Thuaán Thuyû, Kí söï ñeán Vieät Nam naêm 1657, baûn dòch An Nam cung dòch kæ söï 1999, tr. 31.) Vaø cuõng vôùi keát quaû ñoù laønhöõng bieán ñoäng khôûi ñaàu ôû ñaát Taây Sôn. Vaãn bieát nguyeân nhaân noåi daäy ôûñaây ñeàu xoay quanh chuyeän choáng khoå dòch, thueá maù, töø nhöõng chöùng töø baùc hoïc cuûa Li Tana ngaøy nay (Xöù Ñaøng Trong, Nguyeãn Nghò dòch, TP. Hoà Chí Minh 1999) ñeán ngöôïc veà chöùng côù cuûa caùc giaùo só ñöông thôøi, laáp loù trong lôøi ñoàn (baùo caùo) thaønh söû lieäu veà vieäc Nguyeãn Nhaïc thua baïc quît tieàn thueá, vaø roõ raøng hôn, laø lôøi khuyeân can cuûa caän thaàn Nguyeãn AÙnh khi oâng naøy vöøa chieám xong Quy Nhôn ñaõ muoán ñaùnh thueá nôi naøy... Nhöng noåi loaïn vì khoå dòch, thueá maù, ñoùi raùch thì noâng daân Ñaøng Ngoaøi vaøo luùc ñöông thôøi cuõng töøng vaùc caøy vaùc böøa laøm giaëc maø khoâng laät ñoå noåi chính quyeàn Trònh Leâ. Vaø Ñaøng Trong cuõng coù loaïn ôû nhöõng nôi khaùc. Chæ coù Taây Sôn thaønh coâng.

Chaúng phaûi vì “ñòa linh nhaân kieät”maø chæ laø söï hoäi tuï cuûa nhöõng ñieàu kieän khôûi phaùt vaøo nôi ñaéctheá cuûa noù treân nhöõng taäp hoïp ngöôøi coù söï chuaån bò, duøtrong voâ thöùc. Moät ñieàu noåi baät cuûa Taây Sôn maø hoï coøn giöõ suoát thôøi gian tung hoaønh, ñoù laø söùc maïnh coâng phaù cuûahoï, ñöôïc taïo thaønh do nôi baûn thaân taäp hoïp Thöôïng Chaøm (vuøng giaùp giôùi Bình Ñònh Phuù Yeân ñeán ngaøy nay vaãn coøn moät taäp hoïp goác Chaøm), löu daân Hoa Vieät buoân nguoàn ngang doïc, noái tieáp ôû noäi ñòa doøng phaùt trieån thöông maïi quoác teá lan ñeán trong vuøng, ngay döôùi quyeàn chuùa Nguyeãn, ñaõ toû ra coù thöïc löïc lôùn lao. Trong chöøng möïc naøo ñoù, Taây Sôn cuõng coù daïng nhö nhoùm Lam Sôn cuûa theá kæ XV. Roài cuõng nhö nhöõng taäp hoïp quyeàn löïc khaùc, ngoaøi trung taâm noøng coát vuøng tieáp giaùp nuùi ñoàng ôû nam Bình Ñònh ngaøy nay, Taây Sôn coøn coù moät vuøng ngoaïi vi tieáp noái thuoäcPhuù Yeân, Quaûng Ngaõi luùc ñaàu coøn ôû theá cheânh veânh, chöùng toû vôùi tröôøng hôïp xoay chieàu cuûa Chu Vaên Tieáp,Nguyeãn Phuùc Long, nhöng seõ daàn daàn cuûng coá khieán trôû thaønh “thang moäc aáp” cuûa löïc löôïng môùi nhö xaùc nhaän trong lôøi hòch chuaån bò chinh Nam 1792 cuûa Quang Trung. Taát nhieân vôùi thôøi gian phaùt trieån hoï phaûi coù ñoåi thay, nhaát laø töø yù thöùc cuûa ngöôøi caàm ñaàu, nhöng roõ raøng noøng coátcuûa hoï vaãn coøn laø ñieàu kieän toàn taïi thieát yeáu cho taäp hoïp. Quaân ra Baéc naêm 1786 goàm ñuû haïng ngöôøi laãn loän “chuûng toäc” ñöôïc toâi luyeän trong moät vuøng bieân cöông. Chieán thaéng Ñoáng Ña mang moät tính chaát khôûi nguoàn vaên hoaù khaùc bieät ít ñöôïc chuù yù tôùi. Caùc cuoäc chieán noäi boä thôøi Trònh Leâ döôùi maét caùc giaùo só troâng nhö ôû moät tuoàng haùt boäi Vieät Trung trong khi quaân Taây Sôn “möôøng maùn” nhö côn loác cuoán theo nhöõng gì noù ñi qua, khoâng quan taâm gì caû ñeán nhöõng leã tieát ñöôïc phía ñoái nghòch coi laø troïng heä, nhö ngaøy Teát. Vì theá ta khoâng laáy laøm laï veà nhöõng chieán thaéng laãy löøng. Nhöng ñoù cuõng laø nguyeân nhaân thaát baïi cuûa hoï. Ta haõynhìn caùc thuû laõnh leâu beâu ñi tìm nôi döøng chaân cho trieàu ñaïi. Hoï khoâng coù thôøi gian caû traêm naêm ñeå löïa choïn nhö Nguyeãn Gia Mieâu. Nguyeãn Löõ khoâng maáy an taâmtreân vuøng Caàu Sôn ñaát Gia Ñònh, xa laùnh ñeà phoøng trung taâm thöông maïi Saøi Goøn. Nguyeãn Nhaïc môû roäng Ñoà Baøn nhöng khoâng thaáy ñöôøng tieán thuû ñaønh ñeå thaønh Hoaøng Ñeá trôû thaønh nôi caàu nhaønhöôûng laïc nhö phe choáng ñoái toá caùo. Nguyeãn Hueä döøng chaân ôû ñaát ñòch Phuù Xuaân, roài nhaáp nhoåm nhìn veà Trung ñoâ Ngheä An do chuùt nghe ngoùng veà quaù khöù toäc ñoaøn baûn thaân maø chöa thaáy ñöôïc cô sôû cuûa thöïc löïc naøo, caùi thöïc löïc chính cuûa oâng vaãn laø mang töø ñaát Quy Nhôn ñi, nôi ngöôøi oâng troái traêng gôûi gaém laø Traàn Quang Dieäu, vieân danh töôùng laïc loaøi vaên hoaù, daùm so saùnh thaàn Xaõ taéc nghieâm minh vôùi choù! Nguyeãn Taây Sôn khoâng coù thôøi gian ñeå löïa choïn nhö Nguyeãn Gia Mieâu, bôûi vaäy khi ngöôøi caàmñaàumaát sôùmlaø cô ñoà Taây Sôn loän nhaøo.

Cuõng coù theå thaáy nguyeân nhaân suïpñoå cuûa Taây Sôn xa vaøo taän cuøng nguyeân nhaân suy yeáu cuûacaùc nöôùc Chaøm xöa. Vaãn bieát taïo döïng lòch söû laø vieäc cuûa con ngöôøi nhöng khi con ngöôøi khoâng tìm ra phöông caùch thoaùt khoûi aùp löïc cuûa vuøng sinh soáng ñeå ñoåi thay raøng buoäcthì phaûi chòu luî vì caùc ñieàu kieän cuûa noù nhö nhöõng chuû nhaân tröôùc kia. Treân nhöõng vuøng ñoàng baèng heïp Mieàn Trung, caùc vöông quoác Chaøm ñaõ vuøng thoaùt söï ngheøo naøn baèng caùch höôùng veà maët bieån, hoaëc vôùi ñöôøng loái giao thöông (laøm vò trí trung gian giöõa Trung Quoác vaø caùc haûi ñaûo) hoaëc vôùi phöông theá cöôùp boùc (vaø bò cöôùp) vì söû duïng phoái hôïp vôùi caùc toaùn cöôùp bieån Maõ Lai choáng söï caïnh tranh cuûa Ñaïi Vieät (Kenneth R. Hall, sñd, 184-185), hoaëc cuøng ñoàng thôøi caû hai. Chöùng nhaân xöa cho thaáy vua Chaøm sang hôn vua Vieät, coù theå vì hoaøng ñeá Vieät (nhö Leâ Hoaøn) voán laø oâng chuû ruoäng, tuy coù gaéng goûi buoân baùn nhöng ñòa theá thaát lôïi hôn neân laøm theâm vieäc cöôùp chaën töø ChieâmThaønh maø khoâng thaáy daùng veû sang caû hôn (caâu caù, phôi vaøng baïc...) Chuùa Nguyeãn vaø Nguyeãn AÙnh goác noäi ñòa, khoâng coù quaù khöù truyeàn thoáng ñeå laøm vieäc thöù hai thì cöôøng thònh nhôø ñöôøng loái thöù nhaát khi hoï döøng laïi quanh vuøng PhuùXuaân, gaàn nôi coù taäp hoïp cöûa bieån Ñaø Naüng – Hoäi An, chieám vò trí cuõ cuûa Chieâm Thaønh, môû roäng vôùi beân ngoaøi, cuûng coá quyeàn löïc môùi cuûa hoï. Coøn Taây Sôn voán laø daân buoân nguoàn neân khoâng coù truyeàn thoáng ñi bieån, laïi bò bòt kín ñöôøng ra khôi trong luùc phong traøo giao thöông Ñoâng Taây daâng cao, coù nhôø caäy ñaùm Taøu OÂ Thieân Ñòa Hoäi thì lôïi töùc chaúng ñöôïc bao nhieâu, caáp thôøi chæ coù theå söû duïng hoï nhö moät löïc löôïng che chaén phía bieån cho mình. OÂng vua giaø Nguyeãn Nhaïc “caàu yeântaïm bôï” cuõng chæ laø cam chòu theo tình theá thöïc teá maø thoâi.

Tuy nhieân söï noåi daäy cuûa Taây Sôn ñaõ ñaët ravaán ñeà lôùn cho söû hoïc Vieät Nam. Coù theå trôû laïi vôùi söï “thoáng nhaát” cuûa ngöôøi Thaùi tuy vaán ñeà phöùc taïphôn nhieàu vì phía taây coù söï lôùn maïnh cuûa ngöôøi Mieán chen vaøo. Caùc nhoùm Thaùi lôùn cuûa vöông quoác Chieng Mai, Lan Xang (vôùi thuû ñoâ Luang Prabang roài Vaïn Töôïng), Xieâm La ñaõ khoâng hôïpnhaát ñöôïc duø töø thuû ñoâ Bang Kok, caùc thuûlónh ôûñaáy ñaõ thu phuïc ñaát ñai cuûa Chieng Mai, cuûa Vaïn Töôïng vaø gaëp söï caûn trôû cuûa ngöôøi Phaùp khieán cho moäng thaønh laäp “Ñaát cuûa ngöôøi Thaùi” – Muang Thai, Thailand, vaãn chæ laø öôùc mô. Treân ñaát Vieät Nam (veà sau), Trònh ñaõ phaù vôõ ranh giôùi phaân tranh Ñaøng Trong Ñaøng Ngoaøi vôùi cô hoäi noåi daäy cuûa Taây Sôn. Vaø tieáp theo laø nhöõng cuoäc ñieàu quaân döõ doäi töø nam chí baéc cuûa Nguyeãn Hueä ñaõ ñanh tan caùc theá löïc caùt cöù lôùn ñeå khi Taây Sôn thaát baïi thìNguyeãn AÙnh coù ñaát ñai goàm moät trong tay. Taát nhieân tieán trình ñoù khoâng naèm trong yù thöùc “thoáng nhaát daân toäc, ñaát nöôùc” cuûa ngöôøi naøo caû nhö ñaõ baøn töø tröôùc. Coù ñieàu, söï taäp hoïp cuoái cuøng ñaõ thaønh hình VieätNam. Theá ñöông ñaïi cuûa Vieät Nam coøn chôø ñôïi nhöõng bieán chuyeån tieáp theo nhöngcô sôû taïo döïng laø cuûa theá kæ XVII, XVIII töø trong chuyeån ñoäng cuûa caùc chính quyeàn Trònh Nguyeãn vôùi söï quaáyñaûo cuûa Taây Sôn töø ñaát Quy Nhôn coù keát hôïp phöùc taïphôn ngöôøi ta thöôøng töôûng.
HUEÁ, GIA ÑÒNH, HAØ NOÄI
Höôûng lôïi chính trong tình theá môùi laø con chaùu cuûa taäp hoïp ngöôøi töø nuùi röøng Thanh Hoaù ñöôïc toâi luyeän, pha troän troïn veïn treân vuøng ñaát döøng chaân,phaùt trieån, ñeán khoâng nghó raèng mìnhcuõng chæ laø keû phieâu löu. Tình theá vaãn nhö keû du canh du cö ngaøy xöa, vôùi caùi khaùc laø quyeàn löïc lôùn hôn tröôùc nhieàu sau khi thu thaäptieàm löïc môùi. Phuù Xuaân trôû thaønh Hueá vaãn vôùi nhöõng vöôùng víu cuûa quaù khöù raøng buoäc khaû naêng taäp ñoaøn laõnh ñaïo.

Trong tình hình du cö vì bieán loaï n, hoïNguyeãn – Nguyeãn AÙnh, ñaõ ñeán xöù Gia Ñònh giaøu tieàm naêng trong khuoân khoå noâng nghieäp truyeàn thoáng vuøng, vaø ñoàng thôøi hoï höôûng ñöôïc aâm vang giao thöông quoác teá ñöa töø chaâuAÂu coøn xa laï. Ñaát Gia Ñònh trôû thaønh nôi khôûi nghieäp trung höng cuûa hoï Nguyeãn nhöng tính thaân toäc vaãn khieán hoï choïn kinh ñoâ laø Hueá. Khaû naêng quaân söï coøn laïitöø trong chieán tranh noäi boä ñuû giuùp hoï baønh tröôùng sang Cao Mieân (Traán Taây Thaønh), Ai Lao (Boàn Man, Laõo Qua) nhöng thöïc teá quaûn trò vuøng ñaát döôùi quyeàn ñaõ chöùng toû laø hoï khoâng kham noåi. Baéc Thaønh vaø Gia Ñònh Thaønh döôùi tay Toång traán tuy vaãn thuoäc quyeàn trung öông nhöng laø daáu hieäu cuûa söï phaân li phöùc taïp: Moät nôi laø ñaát cuûa moät vöông trieàu cuõ coøn phaûi cai trò baèng traán aùp, moät nôi sau chieán thaéng ñaõ trôû thaønh choâng cheânh chæ vì toång löïc ñaõ chuyeån veà kinh ñoâ. Söï baáp beânh thaáy roõ trong vuï Leâ VaênKhoâi noåi loaïn ôû Gia Ñònh, baùm truï daèng dai nôi ngoâi thaønh ñaõ ñöôïc xaây döïng vôùi chuû yù choáng Taây Sôn. Treân ñaát cuõ cuûa Trònh Leâ thì coù lôøi Minh Maïng hoûi doø baày toâi: “Sao Leâ Chaát khoâng deïp yeân ñöôïc loaïn ôû Baéc Thaønh?” ÔÛ ñoù, Hueá ñaõ phaùi quan cai trò xuoáng taän töøng vuøng, phaàn tuyeät ñoái laø daân Ñaøng Trong duø laø “nguî Taây Sôn” veà haøng, caû loaïi nguî cuoái cuøng môùi boû chaïy nhö Leâ Vaên Phong laøm Phoùtoång traán ôû ñaáy, chaéc vôùi söï bao che cuûa Leâ Chaát. Cuoäc xaâm laêng cuûa ngöôøi Phaùp laøm noåi baät caùc nhaân vaät Ñaøng Trong voán neáu ôû vaøo tình theá bình thöôøng thì cuõng chæ laø oâng quan phuïc vuï quaân quyeàn: Ñoù laø tröôøng hôïp caùc nhaân vaät Quaûng Nam nhö Nguyeãn Tri Phöông, Hoaøng Dieäu gaén lieàn vôùi söï oanh lieät theâ thaûm cuûa tænh thaønh Haø Noäi. (Vai troø cao quyù cuûa hoï roài seõ taêng leân vôùi söï naâng caáp cuûa ñòa ñieåm trôû thaønh thuû phuû Ñoâng Döông roài thuû ñoâ ngaøy nay.) Daáu veát Ñaøng Trong rôi rôùt gaàn ñaâylaø hoï Nguyeãn Töôøngcuûa ngöôøi saùng laäp Töï Löïc Vaên Ñoaøn, ngoaïi noäi voán goác Hueá, Quaûng Nam. Minh Maïng laøm vieäc “thoáng nhaát” chi li caû ñeánvieäc boû vaùy maëc quaàn, tuy gaëp phaûn öùng mæa mai nhöng coù ñaø thaønh coâng hôn Trònh baét daân Phuù Xuaân theo y phuïc Ñaøng Ngoaøi, khoâng chaáp nhaän caûi caùch maëc quaàn cuûa Nguyeãn Phuùc Khoaùt. Quan chöùc Trònh Leâ vaøo ñaàu ôû Gia Ñònh chæ laøm vieäc thö laïi cho hôïp vôùi khaû naêng nho hoïc cuûa hoï, cho neân danh só Baéc Haø Nguyeãn Vieân ñöa ñôn töø chöùc vì khoâng chòu laøm quan trong moät trieàu ñình, theo yù oâng laø baùt nhaùo ñuû thöùhaøng thaàn, khoâng xöùng ñaùng vôùi danh tieát cuûa oâng gìn giöõ baáy laâu.

Taát nhieân vôùi thôøi gian thì caùc yeáu toá maâu thuaãn cuõng chuyeån hoaù theo höôùng phöùc taïp hôn laøm baøomoøn khía caïnh ñòa phöông nhö ñieàu kieän phaûi coù cuûa cuoäc soáng thöïc teá. Toå chöùc chính quyeàn theo yù thöùcNho Giaùo chuyeân chính coù phöông tieän tieán thaân baèng thicöû, ñöa ngöôøi “vuøng vaên hoïc” Trònh Leâ coù öu theá ñoã ñaït vaøo quyeàn bính môùi töông ñoái nhieàu, ñaõ laøm xoa dòu moätphaàn noãi “nhôù nöôùc” cuûa con cuoác ôû (baéc) ñeøo Ngang. Moät trung taâm vaên hoaù môùi xuaát hieän so keø vôùi trung taâmcuõ, hueânh hoang vôùi thaønh quaû: “Vaên nhö Sieâu, Quaùt voâ Tieàn Haùn, thi ñaùo Tuøng, Tuy thaát Thònh Ñöôøng” maø khoâng goït giuõa ñöôïc maâu thuaãn theå hieän trong lôøi cheâ “con thuyeàn Ngheä An” vaø keát quaû thaûm thöông cuûa gia ñình nhaø hoï “Thaùnh” (Quaùt). Cho neân taát caû coá gaénghôïp nhaát cuûa taäp ñoaøn caàm quyeàn ôû Hueá ñaõ khoâng ñuû ñeå xaây döïng moät nöôùc töông ñoái oån ñònh loaïn laïc. Vaø theá laø ngöôøi Phaùp ñeán khoeùt saâu theâm phaân hoaù, vöïc daäy caùc nhoùm phuø Leâ trong ñoù danh nghóa cuõ laïi coù theâm maøu saéc toân giaùo môùi.
TÖØ THUÛ PHUÛ ÑOÂNG DÖÔNG THUOÄC PHAÙP ÑEÁN THUÛ ÑOÂ VIEÄT NAM DAÂN CHUÛ COÄNG HOAØ
Ngöôøi Ph aùp ñeán ñaát Vieät khoâng phaûi chæ moät nhoùm ñôn leû nhö Lí Traàn, khoâng phaûi vôùi haäu thuaãncaû moät nöôùc beân ngoaøi tuy saùt beân caïnh nhöng ñoàng vaênhoaù nhö Minh, Thanh. Hoï roõ raøng laø ñaïi dieän cho moät neàn vaên hoaù môùi, trong traøo löu chính cuûa nhaân loaïi – ít ra laø nhö ñang thaáy tieán trieån tröôùc maét töø vaøi traêm naêm nay. Chính söï baùm chaët vaøo “truyeàn thoáng” ñeå choáng ñoái cuûa ngöôøi Coäng saûn, ñaõ thaønh coâng, laø nguyeân côù cuûa söï luùng tuùng duøng daèng Ñoåi môùi hieän nay, bôûi vì hoï phaûiñi vaøo con ñöôøng phuû nhaän tröôùc kia, khieán cho ñaàu naõo baûo thuû Haø Noäi phaûi laøm vieäc trì níu Saøi Goøn böùc phaù töï phaùt coù phaàn hoãn loaïn. Cho neân söï thay ñoåi ñoái vôùi Vieät Nam cuûa vieäc ngöôøi Phaùp chieám ñoùng ñaát nöôùc phaûiñöôïc keå laø ñieàu ñaûo loän to lôùn nhaát töø hai ngaøn naêm qua. Söû gia Vieät hieän ñaïi vôùi loøng yeâu nöôùc nhieät thaønh, vôùi söï caêm gheùt cheá ñoä thöïc daân thöôøng chæ nhìn thôøi gian thuoäctrò nhö moätgiai ñoaïn ñen toái cuûa ñaát nöôùc, luoân luoân nhaán maïnh ñeán nhöõng cuoäc khaùng chieán Caàn vöông, khôûi nghóa, haøo huøng trong thaát baïi roài seõ daãn ñeán vinh quang cuûanaêm 1945. Vôùi thôøi gian troâi qua, côûi boû ñöôïc yù thöùc daèn vaët cuûa quaù khöù, söû gia seõ nhaän ra nöôùc Vieät hieän taïi khaùc vôùi nöôùc Ñaïi Nam cuûa theá kæ XIX laø baét ñaàu töø söï xaâm laêng kia cuûa ngöôøi Phaùp.

Baøi veø cuûa nhaø nho naøo ôû Ñ oâng Kinh Nghóa Thuïc keå khoå veà caùc loaïi thueá, thueá, thueá... cuûa ngöôøiPhaùp ñaët ra, laø noãi luyeán tieác quaù khöù nghó laø ñeïp ñeõ cuûa thôøi töôûng chæ coù hai loaïi thueá chính: ñinh vaø ñieàn thoå, maø khoâng thaáy ra nhöõng khoå naïn daân chuùng phaûi chòu ñöïng chung quanh söï thöïc thi ñeå trieàu ñình xöa toàn taïi maø cai trò. Ngöôøi ta boû qua lôøi phaân traàn cuûa teân “thöïc daân” naøo ñoù veà vieäc söû duïng tieàn thueá: “Taây xaây caàu Tröôøng Tieàn, Taây khoâng ñi moät mình!” Nhaø nho kia chöa naém chính quyeàn vaøo thôøi sau ñeå thaáy thueá noâng nghieäp chæ thi haønh môùi moät hai muøa laø ngöôøi daân phaûi dôõ caû nhaø töø ñöôøng ñeå thanh toaùn; khoâng thaáy thueá thöông nghieäp ra ñôøi laø ngöôøi phuï nöõ maát caû gaùnh haøng chaïy chôï, gaùnh haøng thöôøng cho laø töøng nuoâi soáng choàng con coù baûng vaøng bia ñaù coøn naèm ôû caùc Vaên mieáu kia. OÂng Chuû tòch cuûa nöôùc Vieät-môùi ham muoán chöùng toû nhö ngöôøi môû ñaàu thôøi ñaïi (khai nguyeân/nguôn),muoán baétchöôùc caùc baäc vöông giaû xöa maø thaáy khoâng ñöôïc neân chæ ñaønh ñeå laïi trong di chuùc yù nguyeän “tha thueá” khoâng maáy hi voïng ñat thaønh, khoâng ngôø laïi ñöôïc ñaøn em gaéng göôïng thi haønh qua quyùt, cho hôïp vôùi huyeàn thoaïi tieáp tuïc trong vieäc phôi xaùc oâng. Naém chính quyeàn xong laø ngöôøi ta thaáy Ñaïi taù Ducouroy (vaø chính quyeàn thuoäc ñòa Phaùp) coù lí khi söû duïng caùc troø theå thao ñieàn kinh ñeå ngöôøi daân laõng queân noãi baát maõn truùt leân ñaàu caùc quan cai trò da traéng veà noãi cuøng cöïc cuûa hoï, veà söï maát nöôùc ñôùn ñau. Chæ coù khaùc laø caùc danh taøi treân ngöïa saét khoaùc aùo môùi trong voøng ñua Thoáng nhaát vôùi danh nghóa chính quyeàn cuûa daân toäc, bieän minh cho thaønh quaû chieán thaéng ñeå laøm ñaày caùi buïng gaïo saïn, côm “bo bo”, ñaõ dìm ñiconmaétsaéc maéc cuûa ngöôøi theo doõi oáng kính truyeàn hình, thaáy tröôùc khi ñoaøn xe ñaïp ñeán Beán Haûi thì ñoài nuùi coøn xanh,qua ñaáy thì chæ coøn ñaù nuùi khoâ caèn, caâm nín. Chính saùch “chia ñeå trò” coù hieäu quaû cuõng khoâng theå naøo khoâng baét chöôùc. Coù söï ñoåi vuøng cuûa caùc caùn boä ñaáu toá trong Caûi caùch ruoäng ñaát trong ñoù daân Lieân khu V laïc loaøi, queâ muøa, ñòa phöông nhoû deãtuaân leänh Trung öông hôn ñaùm Nam Boä giaøu coù, kieâu kì, ngang böôùng hôn. OÂng Vuõ Thö Hieân ôû xa khoâng phaânbieät ñöôïc tieáng noùi töøng vuøng neân chæ coù theå xaùc ñònh ngöôøi chaáp phaùp hoûi cung oâng laø “daân Lieân khu V”, nhöng ngöôøi ñoïc coù caûm giaùc ngöôøi ñoù goác Quaûng Ngaõi, Bình Ñònh, vaø hieåu ñöôïc tieáng ñoàn kinh khieáp laødaân taäp keát Bình Ñònh chuyeân laøm maät vuï! Trong caùch ñoái xöû, neáu ngöôøi Phaùp goïi keû choáng ñoái laø “troäm cöôùp”, “Coäng saûn” (nhö caäu coâng töû vöôøn bò kì muïc gheùt, vu caùo, sau 1945 laøm chöùc saéc “caùch maïng” theo chuyeän oâng Ñoâng Tuøng keå) thì chính quyeàn “nhaân daân” cuõng coù caùc töø thay theá: “Vieät gian”, “phaûn ñoäng” gaùn vaøo cho caû nhöõng ñòa chuû nhieät thaønh ñoùng goùp vôùi Khaùng chieán khi chöa thaáy chính saùch trôû-maët. Cöù laáy moät quyeån hoài kí ca tuïng caùc thaønh quaû tranh ñaáu hoài tieànkhôûi-nghóa choáng ñoái nhöõng aùp böùc, cöôùp ñoaït ruoäng ñaát, hoái loä tham nhuõng roài thay theá caùc teân ñoác phuû söù, ñieàn chuû, höông quaûn... aùc oân baèng caùc danh vò ñoàng chí giaùm ñoác, bí thö, chuû tòch xaõ huyeän tænh... thì ta seõ coù moät hoài kí môùi, tuy khoâng ñöôïc pheùp in raphoå bieán. Neáu coù theå quan taâm ñeán vaán ñeà phaân bieät “hieäntöôïng vaø baûn chaát” thì ôû ñaây phaûi noùi ñeán taùc ñoäng cuûa baûn chaát caàm quyeàn hôn laø cuûa maøu da, ñòa phöông.

Noãi khoå naïn nhuïc nhaèn thôøi thuoäctrò cuõng ñöôïc caûm nhaän saâ u xa hôn, vaøo tröôùc vaø sau thôøi ñoäc laäp vì nhöõng baèng côù roõ reät hôn nhôø kó thuaät môùi, ñi theo vôùi chi tieát thaønh vaên nhieàu hôn. Ñoïc söû thaáy noùi ñeán hình phaït “leân ngöïa goã” coù theå laø döûng döng, nghe noùi ñeán “voi giaày ngöïa xeù” thì hoaûng leân moät chuùt vôùi caùc lôøi taû cuûa ngöôøi giaùo só ñöông thôøi, nhöng thaät phaûi chòu daèn xeù taâm can, suïc soâi caêm thuø khi nhìn caùc taám aûnh töø phaùt minh Daguerre chuïp caûnh goâng cuøm choàng chaát, caûnh nhöõng caùi ñaàu laâu laên loùc treân baùo chí, tuy coù keøm theo chöõ“pirates”. Caùc nghieân cöùu cuûa ngöôøi Phaùp neáu coù nhaéc ñeán nhöõng thaûm caûnh thôøi Cöïu traøothì cuõng chæ ñöôïc coi laø nhöõng lôøi beâu xaáu, boâi nhoï. Ngay ñeán daân “chöõ nghóa” coù leõ cuõng môùi löu yù ñeán chöùng côù cuûa Chu Thuaán Thuyû ngaøy 8-18 thaùng 2 aâl. (1657) ôû Ñaøng Trong: “Trong khoaûng 10 ngaøy, ngaøy naøo cuõng coù ngöôøi bò cheùm ôû phía taây choã Du (Thuaán Thuyû) cö nguï. Ngöôøi naøo cuõng tröôùc heát bò chaët ñaàu,sau ñoù laáyxöông thòt laøm maém(?). Gaân, xöông. ruoät vaø bao töû vung vaõi khaép nôi; quaï, dieàu haâu, choù lôïn tranh nhau ñeán aên. Maùu nhuoäm buøn caùt, thòt ngöôøi hoaù thaønh moài cho suùc vaät...” (Kí söï ñeán

Vieät Nam.. , tr. 41). Veà phía ñaát Leâ, coù theå nhaéc lôøi Leâ Thaùnh Toâng ñaõ daãn: “Keû naøo (daùm chæ trích thay ñoåi cuûa nhaø nöôùc) laø keû beà toâi phaûn nghòch, laøm loaïn pheùp nöôùc, phaûi xöû töû vöùt xaùc ra chôï khoâng thöông xoùt, coøn gia thuoäc noù phaûi ñaøy ñi xa.” Veà phaàn Nguyeãn thì coù theå nhaéc daáu veát Maû Nguî vaø vuï xöû laêng trì (xeûo thòt) caäu beù 6 tuoåi, con Leâ Vaên Khoâi. Cho neân phaûi coâng bình maø nhaän raèng vôùi caùc bieän phaùp hình söï kia, ngöôøi Phaùp chæ söû duïng taäp tuïc “truyeàn thoáng cuûa daân toäc” vôùichuùt caûi bieân veà sau laø thay löôõi göômcuø nhaày baèng caùi maùy cheùm phaäp xuoáng laø xong. (Thuû khoa Nguyeãn Höõu Huaân haún khoù gaëp ngöôøi “cheùm treo ngaønh” cuûa Nguyeãn Tuaân neân nghe ñoàn laø phaûi côûi khaên bòt ñaàu ñeå hoái loä ngöôøiñao phuû laøm sao cho “ngoït”!) Ngaøy nay, nhìn moá caàu Ma Thieân Laõnh dôû dang mang huyeàn thoaïi töû thaàn cuûa Coân Ñaûo, troâng noù nhö cuûa moät beán soâng chôï huyeän naøo ñoù, khoâng theå ngaên nghó raèng caïnh saéc cuûa ñaù coù cöùa ñöùt da tay chaân cuõng khoâng theå naøo laøm cuït, queø, tan xaùc nhö bom mìn ôû caùc traïi caûi taïo taäp cho moät boä phaän daân Vieät trôû thaønh “ngöôøi”.

Trong muïc ñích chieán ñaáu giaønh ñoäc laäp, nhöõng ngöôøi laõnh ñaïo caàn noái keát söï caêm thuø cuûa baûn thaân hoï ñeán taàng lôùp quaàn chuùng ñoâng ñaûo, cho neân söï lan toaû doàn daäp cuûa nhieät tình khieán hình aûnh keû thuø trôû neânxaáu xa hôn, coøn baûn thaân daân toäc laïi trôû neân toát ñeïp, haøo huøng hôn, kieåu “ñoái xöû trong tình töï daân toäc, nghóa ñoàng baøo”, “ñaïo lí bao dung nhö trôøi bieån”, “tha tuø binh vì loøng nhaân ñaïo”... (Quaân sö Nguyeãn Traõi trong moät luùc ñaéc chí chæ laøm vieäc vaên töø traàm boång, vaäy maø ngöôøi sau cöù töôûng laø thaät, khoâng nhôù lôøi ñe doaï cuûa Ñaëng Tieåu Bình trong cuoäc lui quaân 1979 khieán quaân ta chæ ñaùnh “keû xoâng tôùi” ñeå töï veä chöù khoâng daùm röôït theo “keû boû ñi”!) Söï nhieät thaønh ñaõ daãn ñeán caû chuyeän vaën veïo töø lí: Caâu “Baàu ôi thöông laáy bí cuøng, Tuy

raèng khaùc gioáng nhöng chung moät giaøn” roõ raøng laø lôøi van xin caàu ñöôïc soáng cuûa keû yeáu theá, vaäymaø laïi ñöôïc taùn tuïng laø yù thöùc “ñuøm boïc nhau, ñoàng cam coäng khoå, chung löng ñaáu caät xaây döïng vaø giöõ gìn queâ cha ñaát toå”. (Lòch söû Vieät

Nam taäp I, tr. 26.) Vaên chöông luùc bình thöôøng thaáy laø saùo roãng trong tröôøng hôïp naøy trôû thaønh göôm, thaønh theùp trong söï hueânh hoang töø lôùp vaên, söû thaàn môùi, khoâng giaáu ñöôïc noãi nhaùt sôï cuûa baûn thaân.Vaø che maát söï thöïc lòch söû. Ñoïc quyeån Ñaïi cöông lòch söû Vieät Nam cuûa thieân nieân kæ môùi, chæ thaáy daãn Vaên kieän Ñaûng, khoâng moät doøng naøo noùi ñeán “saïch boùng quaân thuø cuõ”, “ñaáu tranh noäi boä”, “öôùc voïng môû mang coõi bôø”... Phaûi reõ qua oâng Vuõ Thö Hieân môùi thaáy chuyeän coù quaân Trung Quoác ñoùng ôû Vieät Nam, chuyeän 60 ngaøn quaân ñoù coù anh thanh nieân Traàn Khaûi Ca thi haønh nghóa vuï quaân söï (tröôùc khi trôûthaønh ñaïo dieãn noåi danh), hoài aáy cuõng ñaõ ñaêng treân baùo ôû Mieàn Nam maø ngöôøi ta khoâng tin! Vôùi thôøi Môû cöûa baátñaéc dó môùi loä ra chuyeän huïc haëc, phe phaùi Hoaøng Minh Chính “choáng Ñaûng”, choáng Anh Ba, ngöôøi seõ quay 180 ñoä ñeå ñöôïc ñoåi teân thaønh anh “Ba Ngoài” (boài Nga), ñuoåi Hoaøng Vaên Hoan chaïy troán, vaø lo ñöông cöï ôû bieân giôùi phía baéc. Thaáy quaân ta laøm “nghóa vuï quoác teá” ôû Kampuchia, ngöôøi ta ñaâu coù hieåu ñoù chæ laø thöïc hieän moät böôùc cuûa toantính “giaûi phoùng Thaùi Lan” ñöôïc coi nhö moät “taát yeáu cuûa lòch söû, laø phaàn traùch nhieäm cuûa chuùng ta” nhölôøi oâng Uyû vieân Trung öông Ñaûng Traàn Quyønh cuûa Toång bí thö Leâ Duaån,noùi vôùi ñoàng chí Ñaïi bieåu nhaân daân lôõ ñaø Nguyeãn Coâng Hoan naêm 1976! (To Bear

Any Burden, Al Santoli ed., New York 1986, tr. 287.) Ngöôøi Phaùp baønh tröôùng theá löïctöø moät thuû ñoâ xa vôøi, khoâng phaûi khoâng gaùnh chòu nhöõng ñieàu kieän cuûa nôi ñeán, ít nhieàu gì vôùi thôøi gian cuõng laøm söûañoåi nhöõng yù ñònh ban ñaàu cuûa hoï. Vöôït bieån ñem quaân töø xa ñeán thì caùc nöôùc Mieân, Laøo trong noäi ñòa phaûi chòu söï “baûo hoä”sau nöôùc Vieät Nam nhìn ra ñaïi döông tieáp caän vôùi taøu chieán. Ñaùnh vaøo ñaàu naõo Hueá khoâng xong thì cuõng vôùi haûi quaân, Phaùp coù theå di chuyeån vaøo Gia Ñònh chieám ñoùng vuøng maø theá löïc Hueá yeáu ôùt nhö ñaõ töøng chöùng toû trong cuoäc loaïn Leâ Vaên Khoâi tröôùc ñoù hôn hai möôi naêm. Ñaátchieám luùc ñaàu coøn nhoû, töông ñoáideã daøng cho vieäc cai trò neân Nam Kì trôû thaønh thuoäc ñòa trong luùcBaéc, TrungKì ñoâng ñuùc, nhieàu raøng buoäc vôùi chính quyeàn baûn xöù, trôû thaønh ñaát baûo hoä, nhö moät thöù chính saùch “ki mi” cuûa tinh thaàn vöông hoaù Taây. Vaø cuõng coù chuùt gì nhö ngaøy xöa, töôùng ngoaøi bieân aûi – khoâng daùmnoùi laø khoâng tuaân leänh vua, nhöng cuõng tuyø theo thöïc teá chieán tröôøng xa xoâi maø giaûi quyeát vaán ñeà ñeå trung öông phaûi luîtheo – ñoaøn vieãn chinh cuûa Phaùp cuõng môû roäng theá löïc coù khi traùi vôùi nhöõng gì oàn aøo trong nghò tröôøng Paris. Chieám An Nam khoâng phaûi chæ vì An Nam röøng vaøng bieån baïcmaø chính vì thò tröôøng Trung Quoác to lôùn ñang bò caùc nöôùc Taây Phöông xuùm laïi xaâu xeù khieán ñeá quoác Mó môùi noåi cuõng noùng ruoät, ñeà nghò “chia ñeàu” vôùi thuyeát Moân hoä khai phoùng (Open Port). Soâng Mekong khoâng theå thoâng thöông vôùi Trung Quoác nhö ñaõ ñöôïc phaùi ñoaøn thaùmhieåm Doudart de Lagreùe chöùng thöïc thì Jean Dupuis laïicho bieát coù theå thay theá baèng soâng Hoàng, ngaén hôn. F. Garnier coù maët ôû hai nôi laø baèng chöùng khaùc. Theá laø cuøng vôùi taâm yù baønh tröôùng theá löïc, troïng taâm chuyeån dòch quyeàn lôïi cuûa Phaùp phaûi dôøi ra phía baéc. Haø Noäi khoâng phaûi chæ thay theá Hueá cuõ kó maø coøn tranh giaønh ñòa vò thuû phuû thuoäc ñòa môùi vôùi Saøi Goøn ñang phaùt trieån vaøo traøo löu giao thöông quoác teá. Khoâng theå coi vieäc ñaët thuû phuû ôû Haø Noäi vì leõ ñoù laø trung taâm cuûa vaên minh Vieät Nam
– ngöôøi Phaùp khoâng vì daân Vieät maø queân maát quyeàn lôïi cuûa hoï. Vaø söï tranh giaønh khoâng phaûi khoâng gaây soùng gioù giöõa quyeàn bính ñòa phöông: Suyù phuû Saøi Goøn, vaø trung öông Paris xa xoâi, qua phuû Toaøn quyeàn Haø Noäi.

Nhöng trong khu vöïc cuûa vuøng Ñoâng Döông thuoäc Phaùp – Ñoâng Phaùp, thì moät thuû phuû cuõng khoâng giöõ ñöôïc theá taäp trung chaët cheõ nhö moät thuû ñoâ. Ñoâng Phaùp coù naêm “xöù”: Ai Lao, Cao Mieân, Trung Kì vôùi Hueá taát caû coù vua nhöng vôùi nhöõng taäp hoïp daân chuùng khoâng coù gì xa laï hôn veà quan nieäm nguoàn goác, vaên hoaù; Nam Kì laø thuoäc ñòa coù theå baàu ñöôïc nghò vieân (ngöôøi Phaùp) vaøo Quoác hoäi Paris; Baéc Kì laø moät thöù baûo hoä chaët cheõ hôn, lô löûng, vöôùng víu vôùi Hueá nhö hoàn ma cuûa phuû Kinh löôïc ñaõ baõi boû. Cho neân Haø Noäi, thuû phuû cuûa Ñoâng Phaùp, khoâng coù moät söùc thu huùt ngöôõng voïng ñoái vôùi daân chuùng caùcmieàn khaùc, ngoaøi tính caùch moät nôi du hoïcñeå tieán thaân vôùi caùc tröôøng Ñaïi hoïc môû ra nôi aáy. Taát nhieân vôùi quyeàn haønh taäp trung thì ngöôøi Phaùp coù theå phaân phoái nhaân vieân ñi khaépnaêm Xöù: OÂng thoâng ngoân Traàn Vaên Thoâng ra Baéc laømToång ñoác, môû höôùng thoâng gia vôùi hoï Ngoâ veà sau, oâng thi só nhaø ñoan Xuaân Dieäu vaøo Mó Tho, oâng traéc ñòa vieân Nguyeãn Hieán Leâ ñi ño ñaát Ñoàng Thaùp Möôøi, oâng chuû baùo Nam Phong vaøo Hueá laøm Thöôïng thö boä Laïi, oâng coâng chöùc Vieät naøo ñaáy ñaõ ñeû ra oâng Toång bí thö töông lai cuûa ñaûng Nhaân daân Caùch Maïng Laøo Cayxoûn Phomvihaûn... Tuy nhieân phaàn lôùn thì ngöôøi ta ruùt lui veà coá thoå: OÂng Dieäp VaênCöông sau khi tung hoaønh ôû Hueá, laáy ñöôïc hoaøng nöõ roài cuõng veà ñaát Gia Ñònh cho oâng con laøm kí giaû, hoäi ñoàng, oâng kó sö caàu coáng Souphanouvong chìm laáp ôû Vientiane cho ñeán ngaøy laøm chuû tòch Pathet Laøo, oâng vaên só coâng chöùc toaø aùn Nguyeãn Töôøng Long coù phaûi laøm vieäc ôû Ñaø Naüng thì cuõng veà xöù Baéc, nôi töôûng laø, vìñaõ trôûthaønh, goác gaùc cuûa mình...

Söï keát hôïp neân xöù Ñoâng Phaùp laø do quyeàn löïc cuûa nöôùc Phaùp. Hoï ñaõ phaân phoái laïi baûn ñoà cuûa khu vöïc naøy: Xaùc ñònh bieân giôùi Vieät Trung muø môø,nhieàu tranh chaáp trong quaù khöù; laáy laïi caùc phaàn ñaát Mieân, Laøo ñaõ maát vaøo tay ngöôøi Thaùi; xeùn caét ñieàu chænh bieân giôùi Vieät Mieân Laøo treân nhöõng vuøng maø söï traøn laán cuûa nhaø Nguyeãn coøn chöa coù tính chaát quyeát ñònh, do ñoù ñem ñöôc caû vuøng Taây Nguyeân truø phuù (ñaõ thaáy maët ngöôøi Xieâm) trong tình hình phaùt trieån môùi (caây coâng nghieäp) vaøo ñaát Trung Kì, nghóa laø cuûa Vieät Nam.Bôûi vì, xeùt veà maët caên baûn cuûa thôøitieàn thuoäc ñòa thì tuy Ñoâng Phaùp coù naêmXöù naêm theå cheá roái raém nhö ñaõ noùi nhöng thaät ra vaãn chæ laø cuûa ba nöôùc cuõ:Vieät, Mieân, Laøo trong ñoù roõ raøng laø öu theá Vieät vaãn coøn. Cho neân coâng chöùc Vieät, theo ñoù, thöôøng daân Vieät qua Laøo, Mieân laøm vieäc, sinh soáng döôùi söï baûo trôï cuûa ngöôøi Phaùp. Caû ñeán toân giaùo, ñaïo Cao Ñaøi, thaät ra chöa coù vaên baûn phaùp luaät naøo coâng nhaän vaäy maø vaãn truyeàn qua xöù Chuøa Thaùp tuy coù gaây roái loaïn ñoäng chaïm ñeán uy löïc hoaøng gia Mieân nhöng nhöõng ngöôøi naøy vaãn khoâng theå ngaên caám ñöôïc chæ vì chöùc saéc Cao Ñaøi laø daânthuoäc ñòa Nam Kì, laø “con daân Phaùp” (sujet francais!) Thöïc theå Ñoâng Phaùp laø nhö theá, coù aûnh höôûng ngay ñeán caû nhöõng ngöôøi tranh ñaáu ñoäc laäp cho Vieät Nam (Lí Ñoâng A, Tröông Töû Anh, ñaûng Coäng Saûn Ñoâng Döông). Döôùi maét hoï, Ñoâng Döông / Ñoâng Phaùp laø moät, tuy coù luùc ñöôïc phaân ñònh neù traùnh baèng khaåu hieäu “choáng keû thuø chung” nhöng öu theá Vieät vaãn roõ raøng trong thöïc löïc ñieàu haønh, trong tinh thaàn keû caû cuûa laõnh tuï Vieät. Ñieàu ñoù caøng theå hieän trong thôøi chieán tranh haäu thuoäcñòa vôùi caùc chi nhaùnh chieán thuaät taùch ra laøm ba, töø ñaûng Coäng Saûn Ñoâng Döông cuõ: Quaân Vieät ñaùnh giuøm cho Pathet Laøo, cho Issarak Mieân thôøi choáng Phaùp, quaân Mieàn Baéc ñem xe taêng vaøo taän Ba bieân giôùi (Mieân, Trung, Nam Kì), phuïc kích laán chieám ôû Nam Laøo... trong cuoäc chieán 55-75. Ngöôøi Khmer phaûn öùng laïi baèng söï chieám quyeàn laõnh ñaïo ñaûng Coäng Saûn cuûa hoï trong tay boä phaän thaân Vieät Nam, gieát Sôn Ngoïc Minh laø moät vieäc. (“Chính phuû Sôn Ngoïc Minh cuûa chuùng ta”laø teân moättaäp saùch nhoû ñöôïc phaùt haønh sau hieäp ñònh ôû Geneøve, nôi ngöôøi ta ñaõ loaïi boûIssarak maø chæ coâng nhaän Sihanouk. Hoï Sôn chöùng toû oâng naøy laø moät daân Khmer Krom, cuûa Nam Boä, theo moät hoï cuûa Minh Maïng ban cho.) Cho neân vieäc chaïy cheát (töï töû?) cuûa Pol Pot vaø vieäc chieám ñoùng xöù Cambodge cuûa quaân Vieät Nam laøm “nghóa vuï quoác teá” nôi aáy cuõng coù theå coi laø caùi ñuoâi gaàn guõi cuûa coâng trình xaây döïng xöù Ñoâng Phaùp cuûa ngöôøi Phaùp töø moät theá kæ tröôùc.

Moät höôùng taäp trung quyeàn löïc nhötheá cuõng coù taùc ñoäng ñeán taäp theå ngöôøi Vieät, saâu xa hôn vì taùc ñoäng treân phaàn laõnh thoå coù moät ñasoá cuøng tieáng noùi, vaên hoaù, döôùi nhöõng chính quyeàn ñöôïc söû saùch daïy laø coù tính lieân tuïc saâu vaøo trong taän thôøi thöôïng coå. Taát nhieân laø yù thöùc ñoàng nhaát aáy khoâng phaûi coù töø luùc khôûi ñaàu “döïng nöôùc”, vaø bao truøm lieân tuïc nhö trong caâu noùi cuûa Chuû tòch Hoà Chí Minh: “Nöôùc Vieät Nam laø moät, daân toäc Vieät Nam laø moät”. Caâu noùi aáy thaät coù taàm voùc veà maët chính trò nhö ñaõ thaáy nhöng mang tính caùch bao chieám, cöôõng töø ñoaït lí nhö seõ theå hieän trong khi thi haønh quyeàn löïc. (Nhöng noùicho cuøng thì chính trò naøo laïi khoâng mang tính caùch soaùn ñoaït, cöôõng böùc?) Chöõ “daân toäc” duøng ôû treân mang tính caùch laäp lôø, söû duïng cho caùch hieåu (ñoâi luùc coù xueâ xoa môû roäng) veà moät thöù chuûng toäc ña soá, ôû ñaây laø “ngöôøi Kinh” nhö ngaøy nay thöôøng goïi, nhöng trong ngoân töø theo chính theå truyeàn thoáng thì ñoù laø taäp hoïp daân soáng ôû, gioáng nhö, höôùng veà kinh ñoâ, roài bao chieám thaønh ra “daân toäc”. Ngaøy xöa, khi “nöôùc” chöa chia laøm “ñaïo”, “loä”, söû thaàn Ngoâ Só Lieân vaãn cho raèng khi oâng Ñinh Boä Lónh töø ñoäng Hoa Lö (ít laâu sau seõ thaønh kinh ñoâ) daãn quaân ra baéc, ñaùnh thaéng thì“daân Kinh loä (Thaêng Long thôøi oâng söû thaàn coøn nhôù) ñeàu theo veà”. Moät ngaøn naêm sau, khi kinh ñoâdôøi ñoåi thì ngöôøi ta laïi truyeàn tuïng: “AÊnBaéc, maëc Kinh (Hueá)”. Vaø chöõ “Kinh” hieän taïi laø töø Haø Noäi, thuû ñoâ cuûa Vieät Nam Daân chuû Coäng hoaø/ Coäng hoaø Xaõ hoäi Chuû nghóa Vieät Nam, vöôùng víu trong tieàm thöùc töø chöõ kinh ñoâ “phongkieán” xöa. Vò theá Haø Noäi hieän taïi chính laø tieáp tuïc vai troø cuûa thuû phuû xöù Ñoâng Phaùp trôû laïi thu heïp trong khuoân khoå Vieät Nam cuûa Nguyeãn.

Ngöôøi ta deã noåi giaän gaùn cho yù nghó lieân heä naøy laø cuûa nhöõng ngöôøi coù ñaàu oùc theo Taây, muoán keå coâng ôn cuûa Maãu quoác, chia reõ daân toäc. Söï phaûn ñoái baét nguoàntöø moät taâm tính raát bình thöôøng cuûa con ngöôøi: khoâng nhaän ra caùi gì khaùc vôùi

nhöõng gì ñang coù tröôùc maét, theo nhöõng ñònh kieán ñaõ thaønh hình, trong ñoù coù chen vaøo, luùc naøo cuõng coù chen vaøo nhöõng ñònh kieán ñòa phöông, phe phía Ví duï, ngöôøi tabaûo raèng Haø Noäi xöùng ñaùng laø thuû ñoâ cuûa moät nöôùc vaên minh, tieân tieán (!?) vì ñoù laø ñaát ngaøn naêmvaên vaät, laø troïng ñieåm cuûa nôi phaùt tích cuûa daân Vieät, cuûa neàn vaên minh soâng Hoàng, vaên hoaù Thaêng Long röïc rôõ gì ñaáy. Chaúng ai nhaéc tôùi raèng

Thaêng Long laø teân môùi cuûa thuû phuû Ñoâ hoä cuõ, nôi choïn löïa cuûa chính quyeàn phöông Baéc, doø daãm theo söï phaùt trieån thuoäc ñòa maø töø Lieân Laâu, Long Bieân chaät heïp chuyeån veà Toáng Bình / Ñaïi La “ôû giöõa khu vöïc trôøi ñaát... choã tuï hoäi

quan yeáu cuûa boán phöông”, nhö õng öu theá khoâng phaûi phaùt hieän bôûi Lí Thaùi Toå trong Chieáudôøi ñoâ. Kinh ñoâ laø nôi taäp trung söùc maïnh cuûa moät chính quyeàn lan toaû khaû naêng cai trò cuûa mình treân vuøng ñaát chieám ñöôïc. Kinh ñoâ ñoù thöôøng laø nôi queâ höông phaùt tích khi taäp ñoaøn cai trò chæ coù theå döïa vaøo chính söùc maïnh cuûamình (nhö Hoa Lö, vaø Thaêng Long moät chöøng möïc), coù luùc laïi laø nôi hoï ñaõ coäng söùc maïnh cuûa mình khai thaùc theâm treân coâng trình cuûa chuû cuõ ñeå ñuû töï tín xaây döïng chính quyeàn nôi môùi ñoù, nhö Thaêng Long, Ñoâng Ñoâ, Ñoâng Kinh treân neàntaûng Ñaïi La cuõ. Vì theá, vôùi hoï Nguyeãn, thì kinh ñoâ laø Hueá chöù khoâng phaûi Haø Noäi. (Coønneáu baûo raèng ñoù laø söï choïn löïa cuûa moät chính quyeàn “phong kieán thôøi tan raõ, baùn nöôùc” thì khoâng coøn gì ñeå baøn caõi.)

Nhìn veà phöông Baéc (khoâng phaûi ñe å tìm söï theo ñuoâi noâ leä, maø ñeå thaáy höôùng tieán trieån töông quan trongï töông ñoàng vaên hoaù), nhìn veà phöông Baéc thì thaáy raèng kinh ñoâ cuûa nöôùc Trung Hoa hieän nay cuõng khoângbaét buoäc phaûi naèm trong vuøng phaùttích cuûa daân toäc Haùn. Baéc Kinh voán chæ laø vuøng kinh ñoâ cuûa nöôùc Yeân maø nhaøChu phong cho Thieäu Coâng, laø moät thöù Nam Ñoâ (Lieâu 936), Trung Ñoâ (Kim 1153) cuûa caùc toäc ngoaïi di mon men vaøo khu vöïc cuûa ngöôøi Haùn, vaø ñaõ chieám ñöôïc ñeå thaønh laäp trieàu ñaïi, ñaët ôû ñoù moät trong 5 kinh ñoâ toaøn ñeá quoác cho gaàn hoang maïc quen thuoäc cuûa mình. Nhaø Nguyeân cuûa Moâng Coå xaây döïng thaønh Ñaïi Ñoâ (1263). Chu Nguyeân Chöông khai saùng nhaø Minh ñaët ñoâ ôû Nam Kinh treân vuøng Tröôøng Giang laø gaàn nôi phaùt tích, xoaù teân kinh ñoâ keû nghòch, goïi laïi laø Baéc Bình (gioáng nhö Nguyeãn AÙnh ñoåi Quy Nhôn thaønh Bình Ñònh), nhöng oâng Minh Thaønh Toå ñöôïc phong laø Yeân Vöông, chieám ngoâi cuûa chaùu taát nhieân khoâng theå ñoùng ñoâ trong hang oåkeû thuø maø phaûi trôû veà ñaát phong, neân xaây döïng theâm Ñaïi Ñoâ cuûa Moâng Coå cuõ thaønh Baéc Kinh. Theá roài tieáp noái laø trieàu Thanh cuûa Maõn Chaâu, sau thôøi gian Nam Kinh, Thaønh Ñoâ leâu beâu theo Töôûng Giôùi Thaïch, kinh ñoâ laïi trôû veà Baéc Kinh vì laø cuûa ngöôøi chieán thaéng cuoái cuøng töø hoang maïc, vôùi Mao Traïch Ñoâng ñi tieáp noái thieân meänh trong tay nhaø Thanh töø Dieân An gaàn ñoù, Dieân An haøo huøng trong saùch vôû sau cuoäc chaïy cheát Vaïn lí tröôøng chinh.

Vaäy thì Haø Noäi, thuû phuû Ñoâng Ph aùp, trôû thaønh thuû ñoâ Vieät Nam Daân chuû Coäng hoaø cuõng laø ñieàu töï nhieân. Caøng coù theå goïi laø töï nhieân hôn nöõa, khi vôùi Theá chieán II, theá löïc ngöôøi Phaùp ôû Ñoâng Döông taøn ruïi trong luùc nöôùc ñoàng vaên phöông Baéc cuûa Vieät Nam troãi daäy. Töôûng hay Mao gì caàm quyeàn thì caên cöù khaùng chieán coù cô hoäi thaønh coâng nhaát cuõng laø döïa vaøo vuøng bieân khu loûng leûo kieåm soaùt, giaùp vôùi nöôùc lôùn ñoái khaùng vaên hoaù vôùikeû xaâm laêng. Huoáng chi laïi laø Mao, vôùi söï ñoàng tin töôûng cuoàng nhieät veà moät chuû nghóa chöa thaáy muøi thaát baïi, mang moät tinh thaàn bao dung cuûa Thieân töû môùi, saün saøng cho ñaøn em ñoùn nhaän moïi vinh quang, giaáu kín baøntay cuûa mình chen vaøo. Thuû phuû Ñoâng Phaùp coù saün cô caáu toå chöùc cuûa moät thuû ñoâ thôøi ñaïi vaên minh môùi, neân Haø Noäi cöû ngöôøiñaïi dieän vaøo Hueá nhaän ñaàu haøng cuûa chính quyeàn baûn xöù cuõ. Chính töø trong söï chuyeån dòch naøy maø ta thaáy tính “truyeàn thoáng” trôû veà, baùo hieäu cho nhöõng dieãn tieán tieáp theo – taát nhieân laø khoâng khoûi mang nhöõng maøu saéc môùi. Chuûtòch Hoà Chí Minh, theo lôøi keå trong ngaïc nhieân cuûa Nguyeãn Höõu Ñang, ñaõ ruùt caây baûo kieám truyeàn quoác maø theùt leân, ñoøi duøng ñeå cheùm nhöõng teân phaûn daân haïi nöôùc. (Nhieàu taùc giaû, Nhöõng vaán ñeà lòch söû veà

trieàu ñaïi cuoái cuøng ôû Vieät Nam, Hueá 2002, tr. 22.) Trong yù thöùc cuûa vieân Taân Chuû tòch naøy, oâng ñaõ hieåu raèng, thieân meänh (qua aán, kieám) nay ñaõtrao vaøo tay oâng ñeå cai trò daân nöôùc. Vaø vôùi yù thöùc thieân meänh Ñoâng phöông aån taøng ñoù, oâng cuõng coù theå xöng laø “Chagiaø daân toäc”, nhö “Quoác phuï” Toân Trung Sôn cuûa TrungHoa môùi. Cuõng hieåu theo caùch ñoù thì Long maïch töø nay ñaõ chuyeån töø Hueá veà Haø Noäi. Nhöõng lôøi taùn tuïng veà sau chæ laø loái noùi môùi tieáp theo yù nieäm cuõ baøng baïc trong söï dôøi ñoåi kia maø thoâi.

Nhöng nhöõng ngöôøi caàm quyeàn môùi khoâng chæ thuï ñoäng maø ñaõ chen yù thöùc cuûa mình vaøo söï ñoåi thay taäp theå mình muoán laõnh ñaïo.Khoâng phaûi ngöôøi Phaùp ñaõlaø nguyeân nhaân coát caùn cuûasöï chia reõ khi phaân raba Kì vôùi duïng yù “chia ñeå trò”. Söï khaùc bieät lòch söû ñaõ coù vôùi yeáu toá ñòa lí, lòch söû qua söï thoáng nhaát cuûa nhaø Nguyeãn.Hoï cuõng coá taïo söï ñoàng nhaát ñeå deã cai trò baèng moät quyeàn haønh xuyeân suoát, döïa caû vaøo moät quan nieäm trieát lí bao quaùt laø nguõ haønh ñeå chia nöôùc ra laøm Nguõ kì: Nam, Baéc ôû hai ñaàu cuøng toät, Taû, Höõu ôû saùt Kinh Kì. Cho ñeán khi ngöôøi Phaùp gheùp laïi phaàn ôû giöõa thaønh Trung Kì thì hai ñaàucoøn nguyeân danh xöng cuõ, khoâng bao haøm moät yù nghóa kì thò naøo caû, vì “kì” chæ laø “ñaát”, “xöù” maø thoâi. Söï kì thòcoù nguyeân nhaân chính laø töø beân trong. Ñeán ngöôøi ngoaïi quoác nhö oâng K.W. Taylor maø coøn bieát ñeán söï mæa mai ñòa phöông, rieâng moät vuøng cuûa Trung Kì, trong caâu: “Quaûng Nam hay caõi, Quaûng Ngaõi hay co, Bình Ñònh hay lo, Thöøa Thieân ních heát”. Huoáng chi laø chuyeän giöõa ba Kì. Gia ñình Nguyeãn Töôøng ñaõ keå chuyeän oâng Hoaøng Ñaïo cheâ gaùi Hueá, ñoøi “Ta veà ta taém ao ta” (khoâng bieát mình goác Quaûng Nam). OÂng Phan Khoâi mang tính “hay caõi”, theâm chuùt rôi rôùt cuûa con nhaø nho öa “chính danh” neân cheâ caùc ngöôøi danh voïng ñaát Saøi Goøn vieát sai chính taû teân cuûa hoï, vaø ñöôïc maéng: “Daân aên nhôø maø coøn lôùn loái!” Ngöôøi Phaùp ñieàu ñoäng oâng tham taù Nguyeãn Töôøng Long vaøo laøm vieäc ôû Ñaø Naüng, khoâng ngaên caám oâng Phan Khoâi vaøo vieát baùo ôû SaøiGoøn, vaäy thì caùc söï kieän coù tính caùch kì thò kia khoâng phaûi do thöïc daân gaây ra. Ngay chính caùc ngöôøi Coäng saûnVieät luùc ñaàu cuõng khoâng ñoàng yù vôùinhau trong moät cuoäc hoäi nghò vaø raõ ñaùm veà Xöù cuûa mình ñeå thaønh laäp caùc ñaûng vôùi danh hieäu rieâng: Ñoâng Döông Coäng Saûn Ñaûng, An Nam Coäng Saûn Ñaûng, An Nam Coäng Saûn Lieân Ñoaøn. Söï hôïp nhaát thaønh Ñoâng Döông Coäng Saûn Ñaûng laø coâng trình cuûa Ñeä tam Quoác teá nhaém vaøo thöïc theå Ñoâng Phaùp, nhöng cuõng chính töø yù thöùc quoác teá trong phong traøo maø caùc khía caïnh ñòa phöông ñöôïc baøo moøn, goït ñeõo tính chaát rieâng tö ñeå roài vôùi cuoäc chieán giaønh ñoäc laäp, tính chaát ñoàng nhaát daân toäc ñöôïc noåi baät leân. Chuùng ta phaûi nhaänra caùi öu ñieåm naøy khi nhìn thaáy Taân Vieät Caùch Maïng Ñaûng vöôn ra moät chuùt ôû hai ñaàu, coøn thì chæ loanh quanh nhieàu ôû Trung Kì, caùc ñaûng Ñaïi Vieät thì nhö söï hoài coá cuûa teân goïi laïi chæ phaùt trieån maïnh trong voøng xöù Baéc Kì, trong khiVieät NamQuoác Daân Ñaûng môû roäng töø caùi teân aûnh höôûng cuûa Trung Hoa môùi neân lan xuoáng taän phía nam nhöng cuõng chæ vôùi vaøi chi boä ôû Saøi Goøn.

Theá maø “ rôùp” cuõ vaãn coøn. Thôøi kì trung öông coøn laån troán trong röøng nuùi Vieät Baéc, ngöôøi ta ñaõ loaïi caûi löông rakhoûi danh nghóa ngheä thuaät daân toäc; vaø yùthöùc caêm gheùt trieàu Nguyeãn ñeán taän cuøng xöông coát khoâng phaûi ñaõ thieáu maàm moáng kì thò ñòa phöông vì “maát” Thaêng Long. (Chuyeän ngöôïc ñôøi mang tính chieám ñoaït ”vöông quyeàn” rôi rôùt aån taøng,laø sau 1975, ngöôøi ta chia hai phaàn ñaát nöôùc thì ñeå “Phía Baéc” bao goàm caû Hueá – kinh ñoâ cuõ, khieán cho daân Thöøa Thieân ñi vaøo ÑaøNaüng cöù töôûng nhö mình vöøa laïcqua nöôùc khaùc, vaên minh, deã thôû hôn!) Nhöng ñieàu ñoù cuõng khoâng traùnh khoûi cho laêng taåm ñeàn ñaøi cuûa Hueá bieán thaønh nhaø kho, truï sôû xí nghieäp, caùc ñöôøng phía Nam maát haún teân vua chuùa Nguyeãn, teân caùc vaên thaànvoõ töôùng cuûa Nguyeãn AÙnh, ñeå thay theá Phan Thanh Giaûn, Leâ Vaên Duyeät, Voõ Taùnh, Nguyeãn Huyønh Ñöùc... baèng Ñieän Bieân Phuû, Caùch maïng thaùng Taùm, Nguyeãn Traõi... traøn ngaäp danh vò Trung öông. Ngöôøi ta xoaù teân Ñoâ ñoác Long trong lòch söû ñeå baét hoïc troø nhôù teân Ñoâ ñoác Ñaëng Tieán Ñoâng cuûa ñaát ThaêngLong haøo huøng phuï hoaï hay tan chaïy tröôùc quaân Thanh. Vieäc UNESCO coâng nhaän Coá ñoâ Hueá laø Di saûn vaên hoaù theá giôùi moät caùch muoän maøng laø vì chính quyeàn thoáng nhaát, theo thoùi quen “baùn keøm” XHCN, ñaõ gheùp Hueá coù ñaày ñuû hoà sô vôùi Vöôøn Quoác gia Cuùc Phöông, di tích Höông Sôn, Ñinh Leâ, vònh Haï Long... giaáy tôø boäpchoäp gaáp gaùp. Rôùp cuõ phöùc taïp hôn, laø vaøo thôøi VNCH coù nhoùm di cö kieâu ngaïo vôùi thaønh phaàn Coâng giaùo chuû choát ñöôïc raûi thaønh nhöõng voøng ñai ñoàng taâm baûo veä thuû ñoâ môùi, trong ñoù tieåu thuyeát

Traêng nöôùc Ñoàng Nai cuûa Nguyeãn Hoaït tuy nhö moät theå hieän daøn hoaø, caàu thaân, nhöng khoâng coù veû chòu ñöïng nhö cuûa Ammy Tan treân ñaát Móneân vaãn gaëp söï phaûn khaùng cuûa nhoùm Lieân tröôøng...

Vaäy thì nguyeân côù thaønh coâng cuûangöôøi Coäng saûn Vieät tuy khaù phöùc taïp nhöng trong ñoù khoângphaûi khoâng baét nguoàn töø söï hieän dieän cuûa ngöôøi Phaùp vôùi thuû phuû Haø Noäi laøm ñaø cho thuû ñoâ cuûa chính quyeàn haäu thuoäc ñòa, vaø vaãn coøn vöôùng víu töø ñoù. Vôùi cao traøo giaûi phoùng giaønh ñoäc laäp, caùc nhaø nghieân cöùu thöôøng nhaán maïnh ñeán caùc yeáutoá baûn xöù, roài laïi cuõng nhö nhöõng quaù ñaø khaùc, laïi coi nheï caùc yeáutoá ngoaïi lai, caùc löïc löôïng ngoaïi quoác. Cuøng laø nhöõng ngöôøi tranh ñaáu cho neàn ñoäc laäp cuûa Vieät Nam nhöng nhöõng ngöôøi “quoác gia” chæ coù theå tìm khaû naêng ôû caùchoaït ñoäng hoäi kín quen thuoäc vôùi söï yeåm trôï cuûa khung caûnh AÙ Ñoâng haïn heïp trong quaù khöù. Trong luùc ñoù ngöôøi coäng saûn phaùt trieån tính chaát Vieät cuûa mình, môû roäng öu theá hoäi kín trong moät khuoân khoå toå chöùc caùch maïng quaáy ñaûo khoa hoïc mang tính toaøn caàu, taùc ñoäng ñeán ngay caû ôû trung taâm cai trò Paris maø hoï phaûn khaùng. Tính chaát Vieät laïi phaùt trieån theo vôùi ñaø thaønh coâng cuûa ñaûng Coäng Saûn Trung Quoác, mang ñeán khoâng phaûi chæ söï yeåm trôï tinh thaàn, giaùn tieáp maø laø caû lí thuyeát chính trò (“tö töôûng Mao Traïch Ñoâng”), caû löïc löôïng toå chöùc ñieàu haønh xaõ hoäi (coá vaán caûi caùch ruoäng ñaát, cheá ñoä hoä khaåu, aûnh höôûng ñaäm nhaït cuûa caùc bieán ñoäng töø phöông Baéc: chính saùch Traêm hoa ñua nôû, phong traøo Hoàng Veä Binh...), haønh ñoäng quaân söï (chænh huaán quaânñoäi, tham gia chieán tröôøng, du nhaäp maãu hình “anh huøng laáp loã chaâu mai” möôïn töø chuyeän ngöôøi lính Hoàng quaânchoáng Quoác Daân Ñaûng, ngay nguyeân goác cuõng coù theå chæ laø loái phuø pheùp tuyeân truyeàn treân moät phaàn coù thaät nhö chuyeän ngöôøi lính bò phaùo ñeø trôû thaønh “anh huøng laáy thaân cheøn phaùo”!) Laïi coøn quaân khí, löông thöïc (keå ôn sau 1975: giuùp caû rau muoáng!)... W. Burchett trong

La seconde reùsistance, khi ca tuïng toå chöùc tieáp teá thaàn tình cuûa Maët traän Giaûi phoùng, luùcthaáy ngöôøi giao lieân bieát choã naøo quô ñöôïc con gaø coät saünchôø ñaõi khaùch, ñaõ khoâng coøn soáng ñeán ñaàu theá kæ XXI ñeå nghe lôøi thuù nhaän laø coù “chuyeân gia nöôùc baïn” vaøo taän chieán khu Mieàn Nam nghieân cöùu caùc nhu caàu, naém tình hình ñeå saép xeáp vieäc tieáp teá cho coù hieäu quaû. Vaø oâng cuõng khoâng vaøo traïi caûi taïo sau 1975 ñeå cuøng aên thòt gaø vôùi gaïo “Coäng hoaø Nhaân daân Trung Quoác ñaïi meã” aåm moác, saâu moït trong caùc kho choàng chaát giöõa röøng – nhöõng “haït gaïo caén laøm tö” chia cho Nam, Baéc, Mieân, Laøo ñoù haún khoâng phaûi laø gaët haùi töø caùc “caùnh ñoàng Naêm taán” ôû Thaùi Bình chaúng haïn. Trong ñaø nhieät thaønh vì lí töôûng quoác teá laãn quoác gia, ngöôøi coäng saûn Vieät ñöa daàn mình vaøo voøng vöông hoaù môùi maø khoâng giaáu ñöôïc tính caùch khôø khaïo thaàn phuïc töï nhieân xöa ñoái vôùi Thieân trieàu cuõ. Moät thöù Hoäi chöùng phieân thuoäc ngaøn naêm vaãn coøn ñoù, luoàn caû vaøo trong söï caêm gheùt ñeá quoác thöïc daân. Cho ñeán khi bò chaïm ñeán söï toàn vong cuûa taäp theå, laïi cuõng nhö xöa kia.

Chieán tranh giaèng dai cuõng coù nguyeân nhaân lòch söû cuûa noù. Nguyeân nhaân xa laø tröôøng hôïp vó tuyeán 17 khoâng phaûi boãng döng maø gaàn vôùi soâng Gianh. Töø söï giao tieáp roäng môû cuûa Ñaøng Trong tieáp noái vôùisöï chieám ñoùng Nam Kì cuûa Phaùp daãn ñeán söï caùch bieät maø ngöôøi Phaùp töôûng raèng coù theå giöõ moät phaàn ñaát trong voøng aûnh höôûng cuûa mình (theo vôùi cöïu kinh Hueá cuûa oâng Baûo Ñaïi maø hoï baûo trôï) – vaø ngöôøi Mó töôûng raèng seõ cöùu thoaùt khoûi aûnh höôûng coäng saûn, vaø ngöôøi quoác gia töôûng coøn moät choã dung thaân. Nhöng tính chaát Taây phöông cuõng laïi laø nguyeân côù chính cuûa söï suïp ñoå ôû nôi naøy. Thuû ñoâ cuûa Vieät Nam Coäng hoaø khoâng phaûi ôû Hueá maø laø ôû Saøi Goøn, thuû phuû thuoäc ñòa Nam Kì cuõ, nghóa laø trong voøng tay cuûa quan Taây vaéng boùng maø phoá Catinat ñoåi teân, vaãn coøn kia. Ngöôøi Ñaïi Haøn / Trieàu Tieân caêm gheùt ngöôøi Nhaät nhöng cung caùch öùng xöû trong hieän taïi roõ raøng laø töø chuû nhaâncuõ. Ngöôøi Phaùp ra ñi, ñeå laïi moät Saøi Goøn Mieàn Nam quen ñaùnh giaác la-sieát, moät neàn haønh chính phöùc taïp choøng cheùo caùc nguyeân taéc phaân quyeàn tuy khoâng ñöôïc roäng raõi nhö ôû chính goác nhöng cuõng ñuû lôi loûng ñeå caùc söùc phaûn khaùng toàn taïi vaø khoeùt saâu phaân hoaù. Ngöôøi Mó trong nhu caàu chaän ñöùng Coäng saûn quoác teá, phaûi bieän minh cho haønh ñoäng vì “Theá giôùi töï do” cuûa mình , neân thuùc ñaåy theâm tính chaát daân chuû tö saûn laïc loaøi, roát laïi chæ laøm tình theá roái rentheâm.

Môû roäng moät nhaän xeùt veà Trung Quoác cuûa J. K. Fairbank ñeå nhìn laïi Vieät Nam: Töôûng Giôùi Thaïch vôùi moät toå chöùc phong kieán quaân phieät ôû ñòa phöông, thoân queâ, laïi ñeå phaùt trieån ôû thaønh phoá caùc toå chöùc cuûa thôøi môùi theo höôùng lieân keát vôùi theá giôùi tö baûn, môû ra nhöõng dö luaän, phe nhoùm, phong traøo phaûn ñoáimaø baûn thaân Quoác Daân Ñaûng cuûa oâng khoâng kieåm soaùt noåi. Söï yeáu ôùt cuûa chính quyeàn Mieàn Nam daãn ñeán caùc tranh chaáp quyeàn löïc, coi thöôøng quyeàn löïc (sinh vieân “quaäy”,kí giaû bieåu tình aên maøy ñoøitöï do baùo chí...) daãn ñeán söï ñoåi dôøi phe phía deã daøng, vôùi caùc aâm möu höôùng veà phía maïnh ñeå laøm baûn thaân noåi baät trong tranh chaáp, khoâng phaûi chæ “baét caù hai tay” maø coøn coù theå caû tröôøng hôïp tam töù truøng kieåu Phaïm Ngoïc Thaûo. Cho neân

caùc phong traøo tranh ñaáu thôøi 1960, 70 laø saûn phaåm cuûa Mieàn Nam, khoâng theå naøo xuaát hieän ôû Mieàn Baéc, khoâng phaûi giaûn dò laø do Mieàn Baéc xuùi giuïc. Caùc nhaø sö töï thieâu leû

teû ñuû laømlaät ñoå caû moät chính quyeàn trong khi caû chuøa ôû Caàn Thô ñoát cheát sau 4-1975 khoâng heà ñöôïc ai ôû xa, ngay trong nöôùc bieát tôùi. Caùc laõnh tuï bieåu dieãn voøng ngoaøi cuûa Maët traän Giaûi Phoùng (NguyeãnHöõu Thoï, Huyønh Taán Phaùt, Tröông Nhö Taûng, Döông Quyønh Hoa), hay nhoùm lieân keát sau 1968 (Trònh Ñình Thaûo, LaâmVaên Teát, Leâ Vaên Haûo) ñeàu xuaát thaân töø tröôøng Phaùp thuoäc ñòa hay chính goác. Hoài kí cuûa “Vieät coäng” Tröông Nhö Taûng (A Vietcong Memoir, Harcourt Brace Jovanovich 1985) cho thaáy tính chaát hôøi hôït cuûa moät tay trí thöùc tö saûn “tröôøng Taây” laøm caùch maïng taøi töû, ñöôïc ñöa ñaåy vaøo doøng chính cuûa phe chieán thaéng maøvaãn nhö keû beân leà, khoâng nhaän ra ñöôïc taàng saâu cuûa lôùp ngöôøi mìnhseõ quay löng boû chaïy sau khi hôïp taùc. OÂng Nguyeãn Höõu Thoï coâng khai ñoøi hoaø bình ôû Saøi Goøn khoâng xong, ñöôïc ñaùnh thaùolaømChuû tòch Maët traän Giaûi phoùng, luùcthaønh coâng laøm Phoù Chuû tòch nöôùc thoáng nhaát, vaäy maø phaûi ñôïi khi (coù leänh) Ñoåi môùi môùi daùmthuù nhaän mình ñaõ laøm Chuû tòch moät Quoác hoäi buø nhìn – chaäm hôn oâng Nguyeãn Coâng Hoan, cöïu daân bieåu (Phuù Yeân) ñoái laäp Saøi Goøn, nhôø moùc noái, coù “coâng” cöôùp chính quyeàn Mó Tho (tin cuûa Tin saùng ) neân ñöôïc laøm ñaïi bieåu nhaân daân cuûa Quoác hoäi môùi, ñeå roài chôït nhaän ra raèng mình chæ coù quyeàn voã tay “nhaát trí”, neân laïi boû chaïy laømthuyeàn nhaân phaûn boäi Toå quoác. OÂng Trònh Ñình Thaûo coù theå sung söôùng khi ñöôïc Baùc bieát raèng mình hieân ngang ñaëtmoät teân ñöôøng Hoà Chí Minh trong trang traïi rieâng ôû Goø Vaép (laïi leân tieáng nònh bôï sau 1975) trong khi oângTraàn Ñöùc Thaûo cuoái ñôøi qua ñeán Phaùp coøn khoâng daùm baøn ñeán chính trò vì kinh nghieäm lôõ daïi nho nhoe hoài Nhaân vaên giaiphaåm. OÂng Vuõ Haïnh ñöôïc baïn beø quen bieát cöùuduø bieát roõ oâng theo Coäng, oâng ôû tuø VNCH vì mô maøng “muøa xuaân treân ñænh non cao”, ñeánluùc nghe caùc baïn cuõ ôû Saøi Goøn (cöù töôûng nhö xöa) nhôø can thieäp cho caùc vaên ngheä só “hoà Con Ruøa” bò baét, ñaõ traû lôøi (ñaïi khaùi): “Baây giôø khoù laém, khoâng ñöôïc ñaâu...” Coù raát nhieàu daãn chöùng veà söï thay ñoåi cuûa nhöõng ngöôøi soáng hai beân baûn leà cuûathôøi ñaïi, cheá ñoä nhö tröôùc sau 4-1975 ñeå thaáy moät thôøi say ñaém nhieät tình keå caû ngheânh ngang khoaùc laùc, vaø moät thôøi co ruùm nònh bôï hay aån nhaãn thu mình nhuïc nhaõ... Ñoái vôùi nhöõng ngöôøi naøy, khoâng phaûi chæ coù sôï maø coøn laø khieáp, khieáp ñaûm, sôï ñeán

maát maät. Taäp Ghi cuûa Traàn Daàn ñaõ ñem laïi thaát voïng cho nhöõng ngöôøi quen loái nhìn thaàn töôïng, nhöng laø phaûn aûnh trung thöïc ñaùng thoâng caûm cuûa hoaøn caûnh thöïc teá phaûi soáng töø nhöõng ngöôøi trong cuoäc.

Cuõng töông töï veà maët caên baûn vaên hoaù, caùc sinh vieân tranh ñaáu tröôùc 75 chính laø saûn phaåm cuûa VNCH. Hoï khoâng phaûi ôû taàng lôùp “san baèng”, ñöôïc goïi laø “hoïc sinh Ñaïi hoïc” nhö ôû Mieàn Baéc. Hoï laø “sinh vieân”, taàng lôùp vaãn ñöôïc söï neå troïng cuûa xaõ hoäi, theo vôùi söï phaùt trieån cuûa ñaát nöôùc, ñaõ trôû thaønh soá ñoâng, laïi ñöôïc boài ñaép baèng môù kieán thöùc cuûa caùc giaùo sö töø Taây AÂu, nhaát laø Phaùp, vôùi quan nieäm trí thöùc höôùng daãn lòch söû, ñònh ñöa trieát hoïc vaøo ñôøi soáng – maø thaät ra chæ quanh quaån ôû caùc giaûng ñöôøng. Hoï troän chung caùi kieâu ngaïo cuûa caû thaày laãntroø ñeå mong laømngöôøi cöùu nöôùc, xoay ñoåi thôøi theá, ñi tìm lítöôûng ñöôïc veõ ra thaät haøo huøng maø roát laïi thaáy chæ nhö moät troø chôi ñaâm lao theo lao veà phía quyeàn löïc naøo maïnh hôn. Töø söï choïn löïa nhieät thaønh trong ngaây thô, ñuùng trong mô töôûng maø thaáy sai muoän maøng trong thöïc teá, hoï ñaõ phaûi chòu söï caêm gheùt töø phía hoï rôøi boû, chaáp nhaän söï reû ruùng boøn ñaõi phía hoï daán thaân, coøn laïi chæ laø söï haõnh dieän rieâng vôùi nhau. Trong tính caùch caù nhaân, chính hoï môùi laø nhöõng ngöôøi can ñaûm bôûi phaûi laõnh ñoøn voït tuø ñaøy chöù khoâng phaûi nhö ñoàng trang löùa vôùi hoï, xuaát thaân töø Mieàn Baéc, chæ laøm moãi moät coâng vieäc laø ngoan ngoaõn tuaân leänh, nuùp döôùi ngoân töø ñaïi nghóa, lí töôûng ñöôïc caùc vaên thaàn môùi cao rao tuïng nieäm. Ngöôøi daân Mieàn Nam bình thöôøng, soáng trong khung caûnh khaùc neân phieàn traùch ngöôøi di cö: “Sao ôû ngoaûi ñoäc laäp roài coøn doâ ñaây laøm chi?” ÔÛ moät vò trí ñöôøng ñaát gaàn hôn xöù Baéc maø nhaø vaên Voõ Phieán cuõng khoâng theå thuyeát phuïc oâng cha vaø ngöôøi em (“nhaø vaên” Leâ Vónh Hoaø) soáng ôû Nam Boä tin vaøo nhöõng ñieàu oâng ñaõ traûi qua. Hoï coøn choaùng ngôïp trong haøo quang “Chín naêm”, baän taâm vôùinhöõng ñedoaï tröôùc maét cho baûn thaân,neân khoâng theå töôûng töôïng ra moät tình theá hoï chöa soáng, vôùi cuoäc soáng mang maøu saéc cuøng cöïc, ñaäm neùt hôn caû loaïi hình maø oâng cha hoï ñaõ xa rôøi töø laâu.

Caû moät tình theá doàn daäp phöùc taïp khieán phaùt sinh huyeàn thoaïi gaàn nhö khoâng suy suyeån veà VNDCCH ngay khi noù coøn soáng, trong luùc VNCH traàn truïi phôi baøy, chæ höôûng ñöôïc chuùt huyeàn thoaïi khi noù ñaõ cheát ñi – coù theå noùi laø, chuû

yeáu vì noù ñaõ cheát ñi – huyeàn thoaïi töø söï nuoái tieác cuûa ngöôøi trong cuoäc, vaø töø söï thöông haïi cuûa ngöôøi ngoaïi quoác khi nhaän ra moät chuùt baát coâng cuûa mình luùc ñoái chieáu vôùi haønh ñoäng cuûa nhöõng ngöôøi chieán thaéng maø hoï ñaõ khoâng tieác lôøi taâng boác xöa kia. Söï nhuïc nhaõ töø caùi sôï ñöôïc che laáp trong

lí töôûng rao giaûng, cho ñeán khi chæ coøncoù haønh ñoäng vì lí töôûng öôùc mô, nhö trong moätcôn leân ñoàng taäp theå. Do ñoù, coù theå noùi phaàn lôùnmoïi ngöôøi ñaõ goùp phaàn vaøo söï thoáng nhaát ñaát nöôùc trong tieáng keâugoïi traøn treà tình caûm daân toäc, quoác teá töø thuû ñoâ Haø Noäi, söï nhieät thaønh caøng daâng cao khi öutheá chieán cuoäc caøng nghieâng veà phía Baéc. Ñieàu ñoù, coù luùc, coù ngöôøi, cho ñeán baây giôø, töôûng nhö laø ñieàu töï nhieân, cuûa ñaïo lí, khoâng phaûi baøn caõi.
NAM TIEÁN VAØ CHXHCN VIEÄT NAM
Söû saùch Vieät noùi ñeán moät oângtoå Huøng Vöông nhöng khoâ ng heà coù chöõ “nam tieán”. Ñoái vôùi caùc vöông trieàu, veà phöông dieän laõnh thoå, chæ coù Nam vaø Baéc: Ñaïi Vieät vaø TrungHoa. Chæ nôi phaàn ñaát li khai cuûa chuùa Nguyeãn môùi coù töø Nam trieàu vaø Baéc trieàu, vaïch ra phaàn ñaátcuûa hoï ñoái khaùng vôùi Trònh Leâ maø thoâi. Trong tröôøng hôïp naøy gioáng nhö hoï ñaõ keá tuïc caùc vöông trieàu Chieâm Thaønh: Baø Chuùa Xöù xöng laø “tinh cuûa ñaïi ñòa Nam Quoác”, TraøToaøn töï phuï laø “Hoaøng ñeá Nam Quoác ”. Nhöng Trònh Leâ laïi khoâng coâng nhaän nhoùm li khai laø “trieàu ñaïi”. Vôùi Lí, Traàn, Hoà, Leâ, Maïc chæ coù Ñoâng, vuøng chung quanh Thaêng Long, vaø Taây, vuøng phía nam ñoù. Cho neân môùi coù Ñoâng Ñoâ/Kinh vaø Taây Ñoâ/Kinh, Ñoâng Vieät vaø Taây Vieät nhö ñaõ thaáy. Moät vieân quan can Traàn Dueä Toâng ñaùnh Chieâm Thaønh, cho raèng “chuùng ôû phía taây xa xoâi” khoâng ñaùng ñeå chinh phuïc. Hoà Quyù Li baét ñöôïc moät töôùng Chaøm veà haøng, ban teân laø Kim Trung Lieät; Leâ Thaùnh Toâng baét tuø binh Chaøm cho veà ôû moät nôi goïi laø Kim OÅ. “Kim” laø phöông taây trong baùt quaùi. Khi Trònh Kieåm xin leänh vua Leâ cho Nguyeãn Hoaøng vaøo Thuaän Hoaù vôùi moät coâng taùc laø “ñeå phoøng giaëc phía ñoâng”, töùc ñuùng laø ñeå phoøng quaân Maïc chöù khoâng phaûi chæ laø phoûng ñoaùn veà dö ñaûng hoï Maïc, hay giaûn dò laø ngaên “ngöôøi Nhaät vaøo thôøi gian ñoù ñaõ ñaït tôùi ñænh ñieåm doïc theo bôø bieån Trung Quoác”. (K.W. Taylor, baûn dòch: “Nguyeãn Hoaøng vaø böôùc ñaàu cuoäc Nam tieán cuûa ngöôøi Vieät” trong Nhöõng vaán ñeà
lòch söû Vieät Nam, ñaõ daãn, tr. 163.)
Khoâng phaûi ngöôøixöa khoâng bieát phaân bieät ñoâng taây nam baéc, hoï ñaõ veõ baûn ñoà, chæ khaùc moät ñieàu laø höôùng nam, höôùng chính, naèm ôû beân treân mang yùnghóa Thieân töû ngoài ôû phía baéc quaùn xuyeán troâng coi cai trò thaàn daân. Höôùng nhìn ñoù ñaõ ñoåi, chi li chính xaùc hôn, vôùi kieán thöùc môùi, trong caùc baûn ñoà ngay töø ñaàu oùc treû thô, ví duï ôû quyeån Ñòa dö giaùo

khoa thö. Theá laø Trung Kì, Nam Kì, theo ñoù Chieâm Thaønh, Cao Mieân naèm ôû phía nam BaécKì chöù khoâng ôû phía taây nöõa. Chöõ Nam tieánlaïi chæ xuaát hieän maïnh meõ töø sau 1945, vôùi baøi haùt “Mau veà Nam” mô hoà laõng maïn (Löu Höõu Phöôùc) cuûa nhoùm sinh vieân Nam Kì boû hoïc veà Nam, roài huøng hoå doàn daäp theo chieántranh vôùi nhöõng ñoaøn quaân Nam tieán, noái tieáp oâng toå Huøng Vöông laøm neân söï thoáng nhaát cuûa thôøi hieän ñaïi, baét ñaàu töø vò trí thuû ñoâ Haø Noäi. Vaø khoâng theå coi töø Taây tieán ñeán Nam tieán chæ laø söï ñieàu chænh danh töø. Trong taâmyù cuõ, phía taây laø röøng thieâng nöôùc ñoäc, laø söï ngaïi nguøng e sôï. Söï phaânbieät coù ñònh kieán ñoù ñaõ loøn vaøo trong söï phaân bieät “trong” vaø “ngoaøi”: trong röøng nuùi aâm u toái taêm vaø ngoaøi ñoàng noäi roäng raõi theânh thang. Danh xöng hai vuøng Ñaøng Trong vaø Ñaøng Ngoaøi xuaát phaùt töø thaønh kieán ñoù. Cho neân, yù nieäm Nam tieán khi thay theá yù Taây tieán ñaõ nhö moät söï giaûi phoùng trí oùc to lôùn. Taây tieán laø khoù khaên, gaây sôï haõi, ngaïi nguøng (môùi ñaây, coøn ñoù: Taây

tieán ngöôøi ñi khoâng moïc toùc ) trong khi Nam tieán laïi ñöôïc coi laø moät nhieäm vuï lòch söû, töï nhieân, suoân seû, hôïp ñaïo lí, khoâng theå choái caõi. La Marchevers le Sud, The March to the South cuûa hoïc giaû AÂu Mó dieãn dòch baét chöôùc theo, loät taû ñöôïc raàm raäp böôùc quaân haønh cuûa töø Nam tieán thôøi hieän ñaïi. Vaø do ñoù töø 1975 noù bao haøm moät hình töôïng thöïc daân
noäi bieân ñöôïc coi laø coù bieän minh cuûa lòch söû.
Coù nhöõng ñieàu cuõng töôûng laø ñöông nhieân, baét ñaàu töø söï ñieàu chænh höôùng ñòa lí lòch söû naøy. Ví duï chuyeän cuûa ngoân ngöõ, vaên chöông. OÂng Voõ Ñình trong moät soá Vaên hoïc coù noùi ñeán chuyeän oâng (cuõng nhö nhieàu ngöôøi khaùc) noùi tieáng Hueá (hay ñòa phöông khaùc) nhöng khi vieát ra thì duøng tieáng Baéc. Ngöôøi ta cho raèng ñoù laø ñieàu töï nhieân vì töôûng laø ñöông nhieân. Cuûa hieän taïi. Noù khoâng phaûi laø chæ daáu ñöông nhieân cuûa quaù khöù, vaø caøng khoâng theå ñoaùn ñöôïc cuûa töông lai.Bôûi vì khoâng coù gì sai hôn. Taát nhieân ngöôøi ta vieän daãn raèng duøng tieáng Baéc laø hôïp lí vì ñoù laø cuûa nôi daân Vieät phaùt xuaát, laø cuûa ñaát “ngaøn naêm vaên vaät”... Nhöng haõy nhìn laïi theâm Trung Quoác. Goác phaùt tích cuûa daân Haùn laø vuøng trung löu Hoaøng Haø,nôi coù kinh ñoâ Laïc Döông, Traøng An cuûa caùc trieàu ñaïi Chu, Haùn, Ñöôøng röïc rôõ. Trong luùc ñoù, Baéc Kinh, nhö ñaõ noùi, laø moät vò trí beân leà, xaây döïng bôûi caùc trieàu ngoaïi toäc khoâng muoán ñoàng hoaù vôùi Haùn Trung Quoác. Theá maø, phöông ngöõ Baéc Kinh (vaø vuøng phuï caän) trôû thaønh “quan thoaïi”, “quoác ngöõ”, gaït ra beân leà haøng chuïc phöông ngöõ khaùc khoâng coù lí do gì keùm coûi hôn. Chæ vì Baéc Kinh laø kinh ñoâ cuûa caû nöôùc. “Lôøi noùi cuûa vua quan” trong thôøi vua chuùa trôû thaønh “tieáng phoå thoâng”, “chöõ cuûa nöôùc” trong thôøi daân laøm chuû.

Trôû laïi Vieät Nam. Chuùng toâiñaõ nhaéc yù cuûa oâng Taylor noùi veà tieáng noùi Haø Noäi gioáng tieángHueá vì coù veû coù moät höôùng Baéc tieán cuûa ngoân ngöõ, nhöng chuùng toâi (ñaõ noùi, khoâng ñuû khaû naêng bieát chi tieát hôn) cho raèng gaàn caän hôn, coù leõ phaûi tìm nguyeân nhaân töø söï cai trò cuûa taäp hoïp Möôøng Leâ Thanh Hoaù cuøng tieáp theo laø vò trí kinh ñoâ cuûa Hueá trong gaàn moät theá kæ döôùi trieàu Nguyeãn. Taâm lí höôùng thöôïng laø thöôøng tình: Hoïc troø trong Quaûng ra thi, Thaáy coâ gaùi Hueá

chaân ñi khoâng ñaønh. Trong vaên hoïc coå ñieån thì haùt boäi chuyeån taûi tính caùch vaên xuoâi daøi vaø nhieàu hôn caùc loaïi vaên saùch cuûa tröôøng oác, nghóa laøgaàn ngoân ngöõ noùinhaát, xeùt theo giôùi haïn phaùt bieåu vaên töø cuûa thôøi xöa. Theá maø oâng toång ñoác Ñaøo Taán vieát tuoàng haùt boäi khoâng thaáy duøng caùc töø “b’daåy na? (vaäy sao?)”, “oâng/baø naäu (noäi)”, “naãu b’dìa xöù naãu boû mình bô b’dô...” quen thuoäc cuûa queâ höông oâng, laïi thaáy toaøn loaïi ngoân töø kieåu “khoâng raêng moâ!” ñeå traán an ngöôøi sôï (choù caén), run raåy: “laøm raêng baây chöø?” OÂng ñaõ duøng loái noùi cuûa daân thöôïng löu kinh ñoâ ñem vaøo vaên chöông cao caáp cuûa thôøi ñaïi.

Chöõ quoác ngöõ la tinh hoaù cuûa Vieät ñöôïc söû duïng tröôùc nhaát ôû Nam Kì thuoäc Phaùp, ôû thuû phuû Saøi Goøn. Töø moät coâng cuï cai trò duøng cho caáp thaáp, noù trôû thaønh coâng cuï chuyeån taûi vaên hoïc. Saøi Goøn thaáy baét ñaàu xuaát hieän moät sinh hoaït trí thöùc cao caáp duøng loái chöõ môùi. Neân nhôù, böôùc ñaàu bao giôø cuõng khoù, theá maø chæ trong hai, ba möôi naêm ñaõcoù baùo chí ñi theo bieán ñoäng thôøi söï, coù vaên chöông coå ñieån ñeå noái tieáp quaù khöù, coù töø ñieån vaên phaùpñoùng khung quy taéc noùi vieát, coù truyeän ngaén mang daùng hieän ñaïi ngay chính cuûa Maãu quoác (Thaày Lazaroâ Phieàn cuûa Nguyeãn Troïng Quaûn coù hôi vaên cuûa Guy de Maupassant ñöông ñaïi – ít cheânh leächveà thôøi gian hôn so vôùi Phaïm Duy Toán vaø Alphonse Daudet gaàn nöûa theá kæ sau)... Noùi toùm laïi, SaøiGoøn cuûa tröôùc cuoái theá kæ XIX, vôùi vò trí thuû phuû thuoäc ñòa Phaùp, coù daùng baét ñaàu hình thaønh moätneàn vaên hoïc thuoäc ñòa Vieät. Theá nhöng cuoái cuøng thuû phuû ñaõ chuyeån raphía baéc, ñeán moät nôi taäp trung quyeàn löïc môùi, ñieåm ngöôõng voïng môùi. Trình ñoä trí thöùc NamKì höôùngveà baûn xöù haï thaáp, chæ coøn tieáng noùi hoãn ñoän cuûa bình daân lam luõ, vui chôi, loâi keùo taàng lôùp phuïc vuï ôû beân treân tuït xuoáng. Khoâng coù söï phaùt trieån tieán leân veà theå loaïi, noäi dung suy töôûng ñaõ ñaønh maø cuõng khoâng coù caû söï chính xaùc chính taû, vaên phaùp cuûa thôøikhôûi ñaàu Tröông Vónh Kí, Huình Tònh Cuûanöõa. Cho neân khoâng laáy laøm laï vôùi thôøi kì sau, khi hieäp ñònhGeneøve chia caét ñaát nöôùc, moät nhaø trí thöùc di cö (luaät sö Traàn Thanh Hieäp?) ñaõ cheâ raèng Nam Kì khoâng coù moät neàn vaên hoïc. Lôøi cheâ hôi quaù khích vaø coù phaàn voäi vaõ, bôûivì khi ñaõ trôû thaønh thuû ñoâ, Saøi Goøn taäp trung ngöôøi töù xöù vaø vôùi söù meänh ñaàu naõo moät khu vöïc chính trò, noù cuõng coù daùng baét ñaàu cuûa moät trung taâm vaên hoaù.

Chöõ quoác ngöõ ñi theo vôùi ngöôøi Phaùp ra phía baéc vaø baét ñaàu tieán trình coù ñaø saün töø phía nam,laàn naøy beàn dai hôn theo vôùi söï toå chöùc cô caáu cai trò toaøn Ñoâng Phaùp treân thuû phuû Haø Noäi khoâng coù dôøi ñoåi. Theo vôùi nhöõng bieán ñoäng chính trò, quoác ngöõ ñöôïc duøng nhieàu hôn,gaây ñaø cho söï phaùt trieån roäng raõi hôn vì ñaâylaø xöù baûo hoä, khaùcvôùi Nam Kì laø thuoäc ñòa phaûi höôùng veà Maãu quoác. Vaên hoïc Vieät Nam hieän ñaïi ñöôïc thaønh hình töø nôi naøy. Hoïc vaán khoâng phaûi chæ coù tieáng Phaùp neân coù theâm moät neàn hoïc chính Phaùp Vieät. Saùch hoïc ñöôïc soaïn thaûo bôûi caùc nhaân vieân vuøng naøy vaø theá laø nhöõng “... giaùo khoa thö” seõ laø khuoân maãu hoïc vaán cho troø nhoû Vieät toaøn quoác. Chöõ quoácngöõ laø loaïi bieåu aâm mang hình thöùc goùi troøn chæ moät loái ñoïc, laïi do ngöôøicuûa chæ moät vuøng ghi cheùp chính thöùc, neân laøm cô sôû cho söï thoáng nhaát ngoân ngöõ, khaùc vôùi loaïi hình chöõ noâm ñaõ mô hoà veà hình daïng bieåu aâm maø coøn mang daáu veát ñòa phöông treân caùch bieåu dieãn cuûa ngöôøi nhieàu vuøng khaùc nhau. (Xem tranh luaän ví duï veà vieäc dieãn aâm chöõ “nghæ”/”nghó” trong

Truyeän Kieàu. )** Do ñoù, caùc “giaùo khoa thö” luùc ñaàu coøn coù lôøi chuù ñoái chieáu vôùi töø ñòa phöông: nhanh/lanh, mau, xem/coi, vaøo/voâ... nhöng caùc saùch veà sau thì chæ coù moät töø, cuõ cuõng nhö môùi, cuûa vuøng thuû ñoâ: daàn daàn, phaø (baéc, ñoø), keânh (baêng taàn truyeàn hình), di dôøi... Hình thöùc “quoác ngöõ” cuõng laøm coá ñònh caùc daïng phaùt aâm cheânh leäch nhö ôû caùc chöõ: vaäy/daäy/b’daäy, nhæ/nheû/nhaåy, nheù/nhaù, haû/hôû... (Trong thöïc teá, caùc phaùt aâm khoâng bao giôø ñuùng nhö taát caû caùc chöõ ñaõ ñöôïc ghi ra.)

Hoïc tieáng Baéc, ñoïc saùch quoác ngöõxuaát baûn töø mieàn Baéc laø thöù töï nhieân baét ñaàu töø yeáu toá chính trò, trôû thaønh nuoâi döôõng moät yù thöùc thoáng nhaát quoác gia töôûng laø ñöông nhieân cuûa muoân ñôøi. Theá maø laïi cuõng thaáy aån naáp ñaâuñoù moät tinh thaàn kinh saùch töø chöông phuøphieám laáp loù qua caùch thu nhaän kieán thöùc, thaønh hình moät neáp suy nghó, laïi seõ trôû thaønh “truyeàn thoáng”. OÂng nhaø giaùo coâng chöùc Phaùp vieát saùch theo leänh chu caáp löông haøng thaùng, baøy toû kieán thöùc coù töø sinh hoaït ñòa phöông mình, vaäy maø ñieàu oâng xuoáng tay laïi trôû thaønh moät thöù chaân lí nhoû. Chöa thaáy caûnh ñöùa beù ñoàng trang löùa nöôùc maétnöôùc muõi chaïy sau con traâu theo-caùi loàng leân khaép ñoàng ruoäng, caäu hoïc troø tieåu hoïc thaønh phoá cöù baét chöôùc oâng thaày ngaân nga (roài laïi haùt theo Phaïm Duy): “Ai baûo chaên traâu laø khoå, khoâng,chaên traâu söôùng laémchöù!...” Hoïc troølôùn phía Nam ñinh ninh “Möa ñaèng nam vöøa laøm vöøa chôi” (Döông Quaûng Haøm, Vieät

Nam vaên hoïc söû yeáu ) thì chaéc chaén bò caûm laïnh maø coù khi vaãn khoâng chòu tìm hieåu thöïc teá ôû xöù mình “möa ñaèng nam” coù gaây doät traøn maùi nhaø hay khoâng. Anh sinh vieân quaân y Huyønh Höõu Cöûu meâ Deá meøn phieâu löu kí, “yeâu meán vaên chöông Vieät Nam, caùch aên noùi cuûa ngöôøi Haø Noäi, quyeát moät ngaøy naøoñoù phaûi ñaëtchaân ñeán Haø Noäi môùi thoaû loøng”, vaøanh ñaõ ñöôïc toaïi nguyeän khi ñaàu heø 1954 veà nôi naøy thi oran, nhöng roài laïi ngaïc nhieân thaáy noù nhö moät tænh nhoû côõ Bieân Hoaø, Mó Tho, chæ ñoâng ñuùc vôùi haøng loaït xe ñaïp ñeo baûng soá nhö baûng soá xe hôi! (Soâng Mó, soâng Vieät

toaøn taäp, 1995, tr.122, 123.) Moät thöù meâ tín ngoân töø trôû thaønh meâ tín ñòa phöông, noàng naøn ñeán möùc ñoä che maát lí trí, chæ tan vôõ khi “ñi thöïc teá” nhö caùc caùn boä Mieàn Nam theo taøu Ba Lan taäp keát, nhö anh sinh vieân tranh ñaáu nhaûy nuùi, nhö nhoùm ñoøi Hoaø bình 1965 bò toáng xuaát ra Baéc laïi phaûi chaïy qua Taây. Nhö anh thanh nieân döï bò ñaûng vieân ñöôïc töôûng thöôûng veà thuû ñoâ ñeå keát naïp nhöng laïi theo ngoùn tay chæ cuûa töôïng beâ toâng Traàn Höng Ñaïo ôû Saøi Goøn maø theo thuyeàn ra khôi. Nhö Toång tröôûng Nguyeãn Vaên Haûo chôø phuïc vuï ñaát nöôùc giaûi phoùng laøm luî caû ñaøn em. Nhö moät phaùi ñoaøn trí thöùc “tieán boä” Mieàn Nam vôùi LM. Nguyeãn Ngoïc Lan vaø kòch só Kim Cöông, sau 1975 cuoán huùt theo tieáng haùt vang vang “nieàm tin vaø hi voïng” cuûa thuû ñoâ, ra Haø Noäi tìm “(aùo) luïa Haø Ñoâng” nghe taùn tuïng töø thi só Nguyeân Sa...

Caùi töï nhieân xuoâi moät chieàuNa m tieán ñöôïc vun troàng bieän minh baèng lòch söû, tieáp tay cho nguyeân taéc thoáng nhaát neâu cao ñaõ laøm ñaø cho nhöõng laán aùt, coù khi chaúng dính daùng gì ñeán lí töôûng, hay coù theå noùi laø “nuùp döôùi nhaõn hieäu lí töôûng”.

Tính caùch bao chieám (döïa treân lí töôûng lòch söû xa, gaàn vaø toan tính quaân söï thaáy thöïc hieän ñöôïc cuûa caùc laõnh tuï) khieán VNDCCH coi mìnhlaø chínhthoáng, gaàn nhö Trònh nuùp döôùi boùng Leâ xöa kia coi phaàn ñaát phía nam laø li khai,nay laïi teä hôn laø li khai, laø cuûa thaønh phaàn baùn nöôùc tay sai. Tình töï daân toäc ñöôïc khai trieån trong chieán tranh, vaø chính söï doàn daäp cuûa cuoäc chieán ñaõ che laáp ñöôïc nhöõng maâu thuaãn noäi boä giöõa thaønh phaàn Giaûi phoùng ñòa phöông vaø quaân chính quy Mieàn Baéc thaáy qua caùc cung töø tuø binh. Nhöng söï bao chieám treân phaûi toû loä khi chieánthaéng, chöùng toû nôi vieäc caùc caùn boä caáp cao cuûa Maët traän boû chaïy,töï töû, aån nhaãn hôøn doãi (“Maëc keä boïn Baéc Kì muoán laøm möa laøm gioù gì thì

laøm”, Döông Quyønh Hoa), cuùi ñaàu caàu an, hay chôø naém quyeàn bính traû thuø vaët ôû ñòa phöông... Tình theá lòch söû moãi luùc moãikhaùc neânkhoâng theå coù caûnhdaân Phuù Xuaân luøng dieät lính Trònh khi Nguyeãn Hueäcaàm quaân chieám kinh ñoâ Nguyeãn. Naêm 1975, 76 coù caû söï “thoáng nhaát veà khí haäu” nhö lôøi moät coâ beù vieát thö cho cha ôû traïi caûi taïo, “gioù baéc traøn xuoáng phía nam, laïnh quaù chòu khoâng noåi”. Tính caùch xaâm laêng aån khuaát trong thôøi chieán ñaõ hieån hieän trong thôøi bình moät caùch ngang ngöôïc maø tinh teá hôn.

Chieán ñaáu thì baèng suùng ñaïn toái taân (laïi khoâng phaûi töï cheá taïo) nhöng taâmtình, suy nghó laïi cuûa thôøi chieám ñoaït xöa kia. “Khoâng coù gì ñeå baøn giao!” Ngöôøi ñaïi dieän (bò phuû nhaän vì toäi “phaûn boäi” nhöng thuù nhaän laø tình côø cuûa ngaøy aáy) nay naèm ôû Paris haún ñaõ hieåu raèng vieäc baøn giao khoâng phaûilaø chuyeän maát theå dieän cuûa keû chieán thaéng maø laø moät haønh ñoäng vaên minh daãn ñeán nhöõng haønh ñoäng vaên minh khaùc, khaùc xa keát quaû cuûa nhöõng cuoäc chieán cöôùp ñoaït trong quaù khöù. Cöù cho raèng keû baøn giao laø “tay sai baùn nöôùc” nhöng daân chuùng vaø laõnh thoå ñöôïc trao laïi laø nhöõng con ngöôøi, khu vöïc cuï theå phaûibaûo veä, nhöõng “ñoàng baøo”,“phaàn ñaát nöôùc yeâu daáu” theo thöù tình töï ñöôïc rao giaûng ñeán moûi caû mieäng. Baøn giao laø moät giao öôùccoù chöùng taù,coù theå khoâng ñöôïc thi haønh, nhöng duø sao cuõng laø moät baèng côù cuï theå chuyeån ñoåi maø moïi heä thoáng chính trò ñeàu ñoøi hoûi, giaûn dò nhö thaáy ôû mieáng giaáy baùn ruoäng vöôøn, ñoà ñaïc. Söï kí keát cuõng khoâng phaûi laø ñieàu haï mình,vì ngöôøi ta ñaõ töøng cuøng kí keát treân Hieäp ñònh Paris! Caùikhaùc xaûy ra laø vì luùc naøy moät beân ñaõ thaønh ngöôøi chieán thaéng, saün saøng cho moät tö theá cöôùp ñoaït “muùa gaäy vöôøn hoang”. ÔÛ chuøa Loâi AÂm, Tam Taïng khoâng ñöa ra taëng vaät, ñöôïc laõnh kinh “voâ töï” mang veà, con khæ Teà Thieân kieän oâng Phaät “thuû kho to hôn thuû tröôûng” ñoøi hoái loä, thì ñöôïc Phaät Toå giaûng cho baøi hoïc veà chöùng côù cuï theå cuûa ñieàu goïi laø “loøng thaønh”, khieán Tam Taïng phaûi mang bình baùt aên xin ñi ñöôøng ra ñoåi kinh coù chöõ môùi truyeàn ñöôïc cho ñôøi sau. Loøng thaønh voán laø ñieàu toát ñeïp, cuûa tinh thaàn, thì ñöôïc ñoåi baèng ñieàu quyù giaù töông ñöông voâ hình, voâ aûnh laø saùch khoâng chöõ, trong luùc thöïc teá traàn gian chæ coù theå duøng caùi cuï theå (bình baùt) trao ñoåi vôùi caùi cuï theå (kinh coù chöõ) maø thoâi. Ngöôøi coäng saûn Vieät tuy cheâ meâ tín khoâng ñoïc Taây du ñeå hoïc nguï ngoân, nhöng trong men say chieán thaéng haún cöù cho raèng mình coù theå thöïc hieän ñöôïc nhieäm vuïñoáivôùi daân chuùng trong vuøng laõnh thoå chieám ñoaït maø khoâng caàn moät giaáy tôø cuï theå naøo. Keát quaû nho nhoû laøcöù vaøo nhaø ngöôøi boû chaïy vaën quaït vaën ñeøn, söû duïng maùy ñieän (neáu coù)heát toác löïc, nuoâi heo treân taàng thöôïng khoâng thaáy tuoân phaân ngheït oáng nöôùc, cuûa khoâng voán (ngöôøi cheát khoâng theå ñoøi voán) chieám ñöôïc cöù töôûng chöøng coù theå xaøi ñeán voâtaän... Vaø taâm thöùc aáy coù söï xuyeân suoát ñeán caû taàng lôùp laõnh ñaïo: Söï tröøng phaït lôùp ngöôøi naèm treân taàng lôùp chính quyeàn ñaõ chuyeån sang söï tröøng phaït toaøn daânchuùng vuøng baïitraän vôùi vieäc tòch thu quyõ höu boång, tieát kieäm, veùt taøi saûn ñöa veà phía Baéc, keå caû nhöõng thöù khoâng bieát caùch söû duïng... vôùi chính saùch lí lòch nöông tay khi caàn, ñe doaï tuyø yù, caû ñeán baùn ngöôøi cho soùng bieån.

Khoâng thoaû maõn vôùi chæ nöûa trie äu caùnboä vaøo Nam caàm quyeàn – chöa keå gia ñình? (P. Papin, Vieät Nam, haønh trình moät daân toäc, Nguyeãn Khaùnh Long dòch, Toronto 2001) vôùi heä thoáng

quaân söï traán aùp nguî quaân, vôùi taäp theå coâng an traán aùp daân chuùng, ngöôøi ta laäp keá hoaïch töøng naêm moät ñöa ngöôøi vaøo Nam vôùi nhöõng con soá cuï theå cho töøng tænh, töøng naêm, cöù nhö vaøo choã hoang vu khoâng ngöôøi. Moät nhaø giaùo cuõ nhìn nhaø cöûa san saùt cuûa nhöõng ngöôøi môùi ñeán (Bình Thuaän) ñaõ phaûi thoát ra caâu: “Hoï coi Mieàn Nam nhö moät colonie de peuplement!” Ngöôøi Stieng ôû Buø Ñaêng thaáy ngöôøi Taøy Nuøng Quaûng Ninh, ngöôøi daân Vieät Bình Döông, Soâng Beù thaáy nhöõng ngöôøi ñöôïc chính quyeàn ñöa ñoùn theo keá hoaïch nhaø nöôùc – hay caû nhöõng ngöôøi chaúng theo keá hoaïch naøo, ñeán laán löôùt, keøncöïa khieán daân “baûn xöù” baùn ñaát ñai, boû vöôøn töôïc ra ñi. Ñi ñaâu? Ñaõ coù bieän phaùp môû cöûa baùn ngöôøi cho soùng bieån laáyvaøng baïc, ñaát ñai, laáy ñoâla göûi veà nhö tieàn chuoäc toäi cho nhöõng ngöôøi coøn laïi, neân khoâng caàn nhaéc ñeán caùc thuøng haøng cöùu vaõn cheá ñoä hay haøng tæ tieàn maïnh buø ñaép ngaân saùch. (Taát nhieân, “caây” vaøng “ñaâm toaïc tôø giaáy” kinh saùch môùi, söï “môû cöûa”naøy laïi laøm vôõ töø beân trong caû heä thoáng keàm keïp cuûa coâng an, caùn boä, laây lan ñeán nhöõng ngaønh sinh hoaït khaùc.) Vaãn thaáy chöa ñuû troáng choã nhö ham muoán, coù dòp phoùng sinh theâm, ngöôøi ta kì keøo cho nöûa trieäungöôøi HO ñi. Coøn noùi gì ñeán vuøng Taây Nguyeân vôùi ñaùm daân du canh du cö, chæ coù söï chöùng thöïc quyeàn sôû höõu laø caùch sinh soáng ngaøn ñôøi ñeå laïi, chæ coù Giaøng bieát, moät thöù quyeàn khoâng hôïp vôùi thôøi ñaïi baøi tröø meâ tín dò ñoan, ñoøi hoûi giaáy tôøkí taù, con daáu in leân. Maø cuõng khoâng caànñieàu aáy vìcöôøng ngaïnh hôn, coù nguyeân taéc “ruoäng ñaát cuûa nhaân daân” (maø nhaø nöôùc quaûn lí) thay theá nguyeân taéc cöôõng ñoaït vöông thoå xöa.*** Theá laø ñaát röøng taøn phaù, taøi nguyeân caïn kieät vôùi moät chính saùch “thöïc daân noäi bieân” cuõng coù muïc ñích caáp thôøi laø giaûi toaû nhöõng baát maõn quanh thuû ñoâ ñeå giöõ yeân ngoâi vò.

Taát nhieân khoâng theå ung dung ngoài ôû Haø Noäi maø coù theå thi haønh chính saùch “ñieàu phoái daân soá” kia. Maáy möôi naêm naèm trong truyeàn thoáng tuaân phuïc môùi coù tieàm aån söï phuïc tuøng quaân quyeàn ngaøn ñôøi coøn rôi rôùt, caùc caùn boä töø töø böôùc leân trong naác thang xaõ hoäi, nhö ngöôøi laøm quan cuõ, khoâng theå naøo khoâng vaâng leänh, söï vaângleänh che giaáu noãi xaáu hoå, ñöôïc cho khoaùc taámaùo hieän ñaïi baèng lí thuyeát “daân chuû taäp trung”. Vaø khoân ngoan cho maáy thì cuõng phaûi coù sô hôû, coù khi vì khoâng ñuû khaû naêng ghìmgiöõ vôùi caùc yeáu toá phaûn khaùng môùi. Con giun Taây Nguyeân, coù phaàn ñöôïc söï xuùi giuïc cuûa toân giaùo môùi, noåi daäy bieåu tình (2001) vôùi ñieän thoaïi caàm tay, trao ñoåi baèng ngoân ngöõ thieåu soá khoù giaûi maõ moät chöøng möïc nhö toaùn Navajo trong chieán traän Thaùi Bình Döông vôùi Nhaät. Söùc phaùt trieån noái tieáp töø Gia Ñònh / Saøi Goøn Luïc Tænh / Saøi Goøn VNCH ñuû laøm cho nhöõng ngöôøi laõnh ñaïo môùi ôû ñòa phöông khoân ngoan baùm giöõ ñöôïc quyeàn lôïi maø vaãn coù theåcoi thöôøng, khinh mieät Trung öông vôùi khaû naêng thích öùng cuûa mình vöøa trong theá giôùi kinh doanh môùi, vöøa trong kieåu caùch hoái loä truyeàn thoáng, tö cuõng nhö coâng, qua nhöõng “moùn quaø treân möùc tình caûm” hay vôùi söï ñoùng goùp (cuûa rieâng TP. Hoà Chí Minh) vaøo coâng quyõ nöôùc, coù khi leân ñeán 60%, kieåu noäp toâ truyeàn thoáng hay tieàn baûo veä laøm aên cho cai ñaàu daøi thôøi hieän ñaïi. Teân môùi cuûa thaønh phoá chæ ñöôïc söû duïng treân baûn ñoà, trong coâng vaên nhaø nöôùc, coøn thì ngoaøi ñöôøng phoá nhan nhaûn caùc baûng hieäu Saigon Departo, Saigon Tourism, Saigon Taxi, Saigon Pharmacy... nhö moät phaûn öùng ñòa phöông khoâng lôøi. Söùc phaùt trieån ñoù laøm cho gaàn hai phaàn ba thanh nieân vaãn coù luùc ghi treân giaáy tôø teân TP. Hoà Chí Minh, nôi mình sinh soáng, maø khoâng quan taâm ñeán ngöôøi Khai Saùng Trieàu Ñaïi! Söùc phaùt trieån ñoù laøm naûy ra sinh hoaït xaõ hoäi ñen maø nhöõng ngöôøi caàm quyeàn, trong taâm thöùc cuõ, kieán thöùc cuõ khoâng ñuoåi baét kòp ñaønh chæ ñoå thöøa cho thôøi môû cöûa ñeå nhôù tieác thôøi thaàn thaùnh che giaáu xöa kia.

Ñaët teân “cheá ñoä thöïc daân noäi bieâ n” theo chuùng toâi laø söï löïa choïn ñuùng möùc, tuy vôùi nhöõng bieán ñoäng coøn gaàn guõi vaø tieáp dieãn tröôùc maét coù theå laøm cho ngöôøi ta ngaàn ngaïi lieân töôûng ñeán tính chaát phe phía,cay cuù. Nhöng taïi sao moät hieän töôïng nhö nhau laïi chæ coù theå ñoå doàn gaùn toäi rieâng cho ngöôøi ngoaïi quoác? Coù theå vieän daãn baøi kinh môùi: “Hieän töôïng thì gioáng maø baûn chaát thì khaùc.” Luaän cöù giaû trieát thuyeát naøyñaët caên baûn treân ñieàu goïïi laø heã ñöùng veà phía cho laø cuûa leõ phaûi, cho laø naém ñöôïc chaân lí thì coù quyeàn haønh ñoäng khoâng keå tieåu tieát, ñieàu ñoù trong thöïc teá ñaõ daãn ñeán nhöõng haønh ñoäng ngang ngöôïc, doái traù khoâng ôû taàm möùc chaáp nhaänbình thöôøng cuûa nhaân loaïi moïi nôi choán, thôøi gian, vaø khoâng phaûi ñaõ khoâng taïo thaønh neàn neáp ñeå aûnh höôûng ñeán sinh hoaït roái loaïn thôøi bình, hieän nay. Lí Quang Dieäu quen duøng ngoân töø vaên minh neân noùi ñeán vieäc “Vieät Nam xuaát khaåu ngheøo ñoùi” nhöng chuû tröông cho vöôït bieân cuûa Boä ChínhTrò thaät roõ raøng khoâng coù ngöôøi caàm ñaàu quoác gia naøo daùm nghó tôùi – vaø laøm ñöôïc. Vöôït bieân (traùi pheùp) maø ruû reâ, laáy danh saùch, ñaët coïc tieàn tröôùc (8/12 “caây”, giaù ôû Saøi Goøn), thaày giaùo buoâng cuïc phaán laø chaïy ra döôùi daï caàu chöõ Y ñoùng taøu, ngöôøi ngöôøi oàn aøo xuoáng beán nhö ñi chôï... Laáp löûng goïi teân laø “baùn chính thöùc”, ngöôøi caàm quyeàn cho thoaùt vaøi laàn ñeå laáy tieàn roài cuõng moät laàn baét ngöôøi laáy “coâng taùc”, laäptoaø aùn truùt toäi cho caáp döôùi aên chaën Nhaø nöôùc (ngöôøi ñaàu naäu töû tuø coù caû ngaøn caây vaøng ôû Cam Ranh), nhaân tieän tröøkhöû caùn boä caùt cöù (xöû töû Ñaïi taù Möôøi Vaân cuûa tænh Ñoàng Nai)... haønh ñoäng phoái hôïp

nhuaàn nhuyeãn tính caùch quyeàn bính coâng khai vaø thaûo khaáu ñoù thaät vöôït treân caû moïi toan tính cuûa caùc chính khaùch treân theá giôùi. Khoâng theå chaáp nhaän loaïi “trieát thuyeát” Phaân bieät baûn chaát vaø hieän töôïng ñoù ôû ñaây ñöôïc.

Tuy nhieân, quaû thaät cheá ñoä thöïc da ân noäi bieân ôû Vieät Nam cuõng coù ñieàu khaùc vôùi cuûa thöïc daân ñeá quoác vaø tay saingaøy tröôùc. Khoâng chæ baèng loøng vôùi vieäc ñeàn Huøngñaõ coù maët taän phía nam ñaát nöôùc, ngöôøi ta laáy “baøi hoïc lòch söû” ñeå giaùo duïc nam ñaát nöôùc, ngöôøi ta laáy “baøi hoïc lòch söû” ñeå giaùo duïc 1975 vaøo Saøi Goøn rao giaûng veà vua Huøng, veà thoáng nhaát ñaát nöôùc, veà chuû nghóa xaõ hoäi thaáy vaãn coøn chöa ñuû neân trong Hoäi nghò söû hoïc toaøn quoác laànthöù nhaát cuûa caùc tröôøng ñaïi hoïc thaùng 6-1979,ngöôøi ta ñeà nghò “vieän trôï” theâm nhaø giaùo söû hoïc cho Mieàn Nam. Caùc leã kæ nieäm Thaêng Long 990, 1000 naêm, Hueá 700 naêm, Quy Nhôn 500 naêm, Saøi Goøn 300 naêm... toå chöùc raàm roä, caáu keát moät yù thöùc lieân tuïc lòch söû laøm thoaû maõn töï aùi ñòa phöông, chòu phaän ñaøn em maø vaãn thaáy mình ñuùng laø “coù phaàn” trong quaù khöù cuûa daân toäc.

Ñieàu ñoù cuõng daãn ñeán keát quaû phaûi chòu eùp moät beà cuûa nhöõng ngöôøi ôû phía Nam. Ngöôøi taøi xeá ôû ñaûo Coân Sôn, than phieàn veà nhöõng ngöôøi môùi ñeán caäy theá caäy thaàn, ñaõ noùi vôùi gioïng ñaày maëc caûm: “Noùi ra thì sôï maát laäp tröôøng...” Ngöôøi ta ñaõ baûo anh: “Ñaát nöôùc Vieät Nam laø moät, daân toäc Vieät Nam laø moät”, lôøi Baùc Kính yeâu ñaáy! Baùc ñaõ coù ñeàn thôø treân ñænh Vua ôû Taûn Vieân – nhö vua Huøng ôû Nghóa Lónh. Baùc ñaõ coù ñeàn thôø taän trong caùc xeûo raïch Mieàn Nam. Cuï thaân sinh – duø laø tri huyeän baõi chöùc vì ñaùnh cheát daân (moät ngöôøi trong gia toäc keû naøy), phaûi löu laïc cheát ôû xöù Cao Laõnh noåi danh vôùi gaø ñaù trong Ñoàng Thaùp Möôøi hoang vu, theá maø nay ñaõ coù Laêng ñeå traøn ngaäp uy quyeàntöø caû coõi voâ hình. Theá laø anh taøi xeá sôï maát loøng toân kính, maát laäp tröôøng, phaûi chòu nhòn ngöôøi böùc hieáp mình ñeå khoûi mang toäi gaây chia reõ, laøm maát ñoaøn keát (Ñoaøn keát, Ñoaøn keát, Ñaïi ñoaøn keát...) Vôùi ngöôøi ngoaïi quoác, anh phaûn khaùng laø ñaùng khen. Vôùi ngöôøi

laõnh ñaïo trong nöôùc, phaûn khaùng laø laøm ñieàu toäi loãi. Chính trò, chính saùch trôû thaønh ñaïo lí phaûi theo. Töø ngöôøi treân. Anh taøi xeá laø coâng nhaân, thuoäc thaønh phaàn öu tuù cuûa nhaân loaïi, laø ngöôøi Vieät Nam (phaûi) yeâu nöôùc “döôùi laù côø veû vang cuûa Ñaûng”, anh khoâng theå “noùi ra...” Khoâng coù moät ngöôøi

ngoaïi quoác naøo ñeán cai trò nöôùc khaùc moät caùch tinh vi, hoaøn haûo hôn ngöôøi coäng saûn Vieät Nam cai trò ngöôøi Vieät theo caùch quaûn cheá ñeán taän taâm hoàn naøy. Khoâng ai chæ cho

anh taøi xeá bieát raèng chaúng coù ngöôøi naøo laøm chuû ñöôïc thôøi ñieåm, nôi choán mình sinh ra, sinh ôû ñaâu thì anh vaãn laø con ngöôøi ñaày ñuû, coù toaøn quyeàn ñoái vôùi thaân xaùc, taâm hoàn mình, vì vaäy khoâng caàn phaûi e ngaïi lòch söû, khoâng caàn phaûi theo söï höôùng daãn cuûa baøi hoïclòch söû coù chuû ñích. Chæ coù moãi moät ñieàu anh phaûi sôï moät caùch ñaùng thoâng caûm, laø quyeàn uy. Theá maø tuy sôï nhöng moät phaàn baûn chaát “ngöôøi” khaùc vaãn laøm anh taøi xeá phaûi aám öùc.(1) Nhöõng ngöôøi khoâng chòu ñeå aám öùc thìsuoát ngaøy chôøtieàn ngoaïi quoác gôûi veà mua beán vöôït bieân, baïo gan ñeán ruû caû Baùc boû Laêng vaøo beán Nhaø Roàng “canh me (mer)” chôø nhaûy ñaïi leân taøu khi khoâng ñuû“caây” chung voán. Luùc thaát baïi, hoï vaät vôø löôøi nhaùc ngoùng ñôïi rôi rôùt töø nöôùc ngoaøi, thuï ñoäng beân trong nhö nhöõng ngöôøi thanh nieân nhieät thaønh phuïc vuï cheá ñoä môùi töôûng ñeå chuoäc toäi cho cha anh maø luùc caàn thì ngöôøi ta vaãn nhaéc nhôû ñeå ghìm giöõ. Söï taøn taïkhoâng phaûi chæ cuûa moät theá heä nhöng ñôøi soáng thìvaãn phaûi lieân tuïc, mang di chöùng cuûa thôøi thuûphuû Ñoâng Phaùp chuyeån qua...

Labor Day 2002 – New Year 2003 Vaên hoïc Teát Quyù muøi vaø Taân nieân 2003

(1) Noùi veà tính chaát Thöïc daân noäi bieân treân ñaát Vieät sau 1975, ngöôøi vieát chæ ghi laïi nhöõng ñieàu ñaõ trôû thaønh lòch söû, nhöng neáu muoán tìm caùc chöùng côù thôøi söï thì ngöôøi ta coù theå ñoïc baøi “Luïc bình” cuûa Luaät sö Döông Myõ Traâm, nhaän ñònh ñieàu maø taùc giaû cho raèng “ít coù ngöôøi ‘daùm’ noùi ra hay ‘daùm’ ñuïng tôùi, hay neáu coù noùi thì chæ noùi xa gaàn moät caùch mô hoà, giaùn tieáp töï nhaän caùi an phaän thuû thöôøng, ñeå roài töï an uûi laø soá phaän naïn nhaân” (Taïp chí Ñi Tôùi soá 69&70, thaùng 5&6-2003, Montreùal, Canada.) Noäi dung trong trích daãn treân (vaø ôû nhöõng nôi khaùc trong toaøn baøi) cho ta thaáy ñuùng laø vaán ñeà maø chuùng toâi goïi laø “thöïc daân noäi bieân” chöù khoâng phaûi laø “vaán ñeà Nam-Baéc” (bao haøm tính caùch caù nhaân, voâ toå chöùc) nhö taùc giaû goïi, coù leõ vì coøn muoán giöõ moät yù töù deø daët, traùnh neù. Tuy nhieân taùc giaû ñaõ daãn chöùng söï thieân leäch treân baùo chí tuyeân truyeàn vaên hoaù veà hai mieàn Nam Baéc (Taïp chí cuûa Haøng khoâng Quoác gia Vieät Nam, Heritage Fashion), treân TV: “Môû ñaøi truyeàn hình vaøo dòp Teát seõ thaáy Haø Noäi truyeàn thoáng, baùnh chön, caønh ñaøo, leã hoäi lieân mieân. vaø seõ thaáy ôû Saøi Goøn toaøn chuyeän cöôùp giöït gieát ngöôøi, ñuïng xe, gian laän... Thaäm chí naïn maõi daâm, caàn sa, ma tuyù chæ thaáy ôû Mieàn Nam...” Vaø taùc giaû, khoâng nhòn ñöôïc, ñaõ “baøy toû laäp tröôøng”: “Caùi baát coâng laø ngöôøi ta phuû ôn nôi ñaõ cho hoï naåy maàm vaø phaùt trieån; caùi aùc ñoäc laø hoï coøn tieáp tuïc laøm nhuïc tuy vaãn boùc loät vuøng ñaát ñaõ giuùp hoï thaønh coâng”. “Laäp tröôøng” ñoù laø ñeå phaûn khaùng giuøm nhöõng ngöôøi taïi choã bò laán löôùt maø phaûi nín nhòn: “Thì... phaûi ñaønh vaäy thoâi...coâ!” Cuõng nhö ngöôøi taøi xeá bò nhoài nheùt yù thöùc chính trò “daân toäc”, ôû Coân Ñaûo.

* Khoaûng 1884-1887, quaân Xieâm chieám Möôøng Thanh (Ñieän Bieân Phuû) “nhaèm khaúng ñònh quyeàn baù chuû cuûa ngöôøi Xieâm ôû khu vöïc naøy” nhöng hieäp öôùc Xieâm-Phaùp 1893 ñaõ chuyeån veà phía thuoäc quyeàn Ñoâng Döông. Taùc giaû tham luaän (Ch. Keys, “Ngöôøi Thaùi ôû Vieät Nam trong yù nghó cuûa ngöôøi Thaùi Lan” trong Caùc nhaø Vieät Nam hoïc... tr. 560-580) phaûi ñi ñeán keát luaän: “Nhöõng noã löïc cuûa nhaø nöôùc Xieâm... saùp nhaäp cheá ñoä muang cuûa Sipsong Cu Thai (Thaùi vuøng Lai Chaâu) vaøo moät hình theå ñòa lí tieán hoaù sau naøy trôû thaønh Thaùi Lan laø voâ cuøng ngaén vaø coù veû khoâng ñeå laïi daáu veát gì trong kí öùc xaõ hoäi cuûa ngöôøi Thaùi ôû Vieät Nam.”

** Coù veû nhaän ra söï khaùc bieät cuûa caùc tieáng noùi ñòa phöông bieåu loä trong daáu veát chöõ noâm neân phaùt sinh moät khuynh höôùng nghieân cöùu Vieät Nam ôû Baéc Mó hieän nay (K.W. Taylor. “Vieät Nam hoïc ôû Baéc Mó” trong Caùc nhaø Vieät Nam hoïc... ñaõ daãn, tr. 52, 53.

*** Tính ñeán naêm 2000 thì Taây Nguyeân coù soá löôïng toäc ngöôøi nhieàu nhaát nöôùc vì caû ñeán caùc toäc voán raát ít ôû phía Baéc cuõng traøn vaøo, khieán daân baûn thoå chæ coøn laø 26% so vôùi toaøn theå daân chuùng. “ÔÛ tænh Kontum trong naêm 1999-2000, Nhaø nöôùc ñaàu tö theo döï aùn kinh teá môùi vôùi toång soá voán laø 13 tæ ñoàng vaø ñaõ ñoùn ñöôïc gaàn 300 hoä töø tænh Vónh Phuùc vaø caùc tænh khaùc vaøo huyeän Kon Plong vaø moät soá ñòa baøn trong tænh, tænh Dak Lak ñaõ tieáp nhaän theâm 400 hoä di daân ñeán töø caùc tænh Haø Nam, Nam Ñònh, Haûi Döông, Thaùi Bình vaøo caùc huyeän Ea Sup, M’drak, tænh Gia Lai cuõng tieáp nhaän theâm 300 hoä ñeán caùc huyeän Chö Prong, Krong Pa, Mang Yang, Kong Cho... Khoâng gian sinh toàn cuûa (caùc toäc ngöôøi baûn ñòa) bò thu heïp, ñaát ñai canh taùc cuûa ñoàng baøo bò thieáu hoaëc bò maát (?)...” (Nguyeãn Tuaán Trieát, Taây Nguyeân cuoái theá kæ XX – Vaán ñeà daân cö vaø nguoàn nhaân löïc, Nxb, Khoa hoïc xaõ hoäi 2003, tr. 84, 107.) Vaäy maø ngöôøi hoïc giaû nhaø nöôùc naøy vaãn cho raèng “maät ñoä daân soá (Taây Nguyeân) vaãn coøn thaáp so vôùi nhieàu khu vöïc treân caû nöôùc, vaø chæ baèng ¼ cuûa Mieàn Ñoâng Nam Boä – moät khu vöïc lieàn keà vôùi Taây Nguyeân vaø laø moät trong hai vuøng nhaäp cö cuûa nöôùc ta trong nhieàu naêm qua”. Vaãn cho raèng Taây Nguyeân vôùi taøi nguyeân phong phuù, tieàm naêng lôùn vaø ña daïng maø chöa ñöôïc khai thaùc ñuùng möùc, thì laøm sao nhaø nöôùc ngöng tay ñeå khoûi xaûy ra tieáp vuï bieåu tình thaùng 4-2004? Ph. Papin (sñd, tr. 40) vôùi söï döûng döng cuûa nhaø nghieân cöùu ngoaïi quoác ñaõ ghi nhaän: “Treân cao nguyeân Ñaéc Laéc, caùc vuøng ngöôøi Vieät ñònh cö ñaõ phaân caùch caùc tieåu nhoùm EÂñeâ gaây neân söï ñöùt ñoaïn ñoät ngoät trong caáu truùc saéc toäc trong caû nhoùm... Moät hieän töôïng chöa töøng coù: moät tieåu nhoùm bò caét ñöùt khoûi boái caûnh vaên hoaù cuûa mình ñaõ taùch khoûi nhoùm EÂñeâ maø nhaäp vaøo nhoùn Jarai laùng gieàng... Phaân taùn vaø chia nhoû ñaõ taïo ra ôû ñaây nhöõng saéc toäc ñaõ thieåu soá laïi caøng thieåu soá hôn.”
VIII
TIEÁN TRÌNH VÖÔNG HOAÙ MÔÙI (1949 - ?) Gôûi moätphaàncho Nguyeãn XuaânNghóa
Hoài coøn ôû trong nöôùc, tình côø ñoïc moät tôø Ñaát Vieät (Canada), thaáy thaät thích thuù: “Teù ra Mó coù chôï trôøi! Vaên minh con chaùu Laïc Hoàng ñaõ truyeàn ra khaép theá giôùi maø mình khoâng hay!” Tuy nhieân vaãn khoâng bieát moät yeáu toá vaên hoaù ñi caû ngaøn daëm xa rôøi ñaát goác nhö theá ñaõ coù söï leäch laïc naøo khoâng, noù coù aân haän chua xoùt, mang maëc caûm phaûn boäi vì khoâng coøn nguyeân daïng hình haøi cuõ hay khoâng. ÔÛû nhaø noùi pheùt maõi, khoâng ñöôïc, coù cô hoäi thì ñi ra ngoaøi cho môû maét vôùi ngöôøi ta! “Ñi (khoâng caàn chæ ñi Mó) moät ngaøy ñaøng..., cho bieát ñoù bieát ñaây, ôû nhaø buù meï (Ñaûng) bieát ngaøy naøo khoân.” Vaø hieåu ra: Chôï trôøi cuõng laø saûn phaåm Mó, hay coù leõ cuûa baát cöù nôi ñaâu coù haøng hoaù! Ñi vaøo Kmart, WalMart, chöa keå caùc nôi taäp trung lôùn, thaáy haøng hoaù maø ngôïp, ngôïp vôùi giaù so vôùi tuùi tieàn cuûa mình, ngôïp vaø sôï ngöôøi ngöôøi ñoâng ñuùc vì caùi tieáng Anh tieáng u cuûa mình, tuy ngöôøi baùn, töø coâ gaùi xinh xaén cho ñeán muï giaø coác ñeá ñeàu raát lòch söï. Vaû laïi ñeàu ñaën moãi tuaàn naêm ngaøy chuùi muõi trong haõng, coù ngaøy nghæ sao laïi chui vaøo caùc hoäp lôùn coù teân laø Mart, Mall ñoù, sao khoâng ra ngoaøi ñaát trôøi roäng theânh thang, duø laø phaûi ñi boä moûi chaân?

Chôï trôøi Nam Cali thöôøng naèm treân khu ñaát caùc tröôøng Colleøge cho möôùn vaøo hai ngaøy cuoái tuaàn ñeå gaây quyõ rieâng, chaéc laø baét chöôùc keá hoaïch B cuûa mình tuy khoâng ñeå cho maùy cöa, tieáng rao haøng laøm baän trí hoïc sinh nhö cuûa mình. Vaäy thì ta ñi chôï trôøi. Laïi chaúng coù nhu caàu gì nhieàu ñeå mua. Anh Mó coù caùi muõi Do Thaùi rao haøng: “Cua Dietnam lam ño!” Trôøi, thaáy caùi noùn coái laø ñuû khieáp ñaûm roài, laïi coøn bieåu mua veà nhaø! Coøn baøn gheá giöôøng neäm thì ñeå vaøo ñaâu? AÙo quaàn maëc nhieàu naêm khoâng raùch, chôø thaùng naéng mua ñoà laïnh, thaùng laïnh mua sômi, quaàn cuït coù toán thì giôø bao nhieâu ñaâu! Vaäy laø theo thoùi quen saø vaøo haøng saùch. Saùch khoâng chæ ôû trong “haøng”. Saùch coøn naèm laãn loän vôùi aùo quaàn vun ñoáng, ñoà chôi con nít ngöôøi lôùn, ñinh oác hoen ræ.., caû ñeán anh Meã rao haøng cuõng khoâng quan taâm:”Moät ñoâla moät moùn, reû laém!”roài chuyeån sang tieáng Vieät: “Moát ñoâng moát cai, hai ñoâng hai cai, ba ñoâng...” (Mó, Meã coù chöõ “maïi doâ” khoâng?) Vì saùch coù thöù chæ naêm möôi xu moät cuoán, hai cuoán thoâi. Saùch môùi khoâng bieát ôû ñaâu ra, nhöng naêm, möôøi ñoâ cuõng coøn laø reû so vôùi giaù chính thöùc. Phaàn raát lôùn laø saùch cuõ naêm möôøi naêm, vaøi möôi naêm. Chaúng heà gì. Cuõ ngöôøi môùi ta. Ñoïc saùch luùc naøy chæ laø laøm moät troø chôi kieán thöùc thì raûnh luùc naøo chôi luùc naáy, neä gì ôû thôøi gian? Vaû laïi coù nhöõng quaù khöù coøn raát gaàn vôùi ta, gaàn töôûng chöøng nhö môùi xaûy ra hoâm qua. Nhö ñôøi soáng trong cuoäc chieán vöøa qua, ôû nôi ta ñaõ boû moät phaàn maùu thòt, ngaäm nguøi cay ñaéng dính theo phaàn maùu thòt leânh ñeânh. Saùch cuûa ngöôøi Mó vieát veà chieán tranh Vieät Nam nhö moät suy ngaãm laïi theo thoùi quen toø moø kieán thöùc, khoâng giaáu ñöôïc chuùt töï daèn vaët, vôùi nhöõng phaùt hieän môùi, phaùt hieän laïi roõ raøng khoâng thay ñoåi ñöôïc quaù khöù maø cuõng khoâng ích lôïi gì cho töông lai. Coù ñieàu ngöôøi Vieät ñi theo troø chôi ñoù naém ñöôïc yù kieán, baèng côù cuûa ngöôøi khaùc cuõng coù theå chen vaøo yù kieán cuûa mình, cuõng laø moät suy ngaãm laïi, suy ngaãm theâm, caûi ñoåi, môû roäng töø nhöõng hieåu bieát haïn heïp trong quaù khöù.
Laïi coøn chuyeän cuûa oâng baïn khoång loà beân caïnh nöõa. Khoù chòu, laán löôùt, keû caû maø daãn duï taøi tình. Coù hôn ngaøn naêm.
Ñoïc saùch cuõ noùi veà oâng baïn, muoän ñeán hai, ba thaäp nieân. Khoâng heà gì. Quaù khöù cuûa baûn thaân, cuûa nhöõng ngöôøi cuøng thôøi ñaïi ñuû ñeå ñem ra ñoái chieáu. Vaø chôït nhôù ñeán moät ñònh luaät cuûa söû gia Phaùp A. Masson ñöa ra töø naêm 60: Heã cöù moãi laàn Annam ta cuûng coá neàn ñoäc laäp (trong ñoù coù laàn thaéng Taøu) xong laø laïi baét chöôùc Taøu döõ hôn tröôùc! Bò aùm aûnh bôûi chöõ “ñònh luaät” nhoài nheùt ôû caùc lôùp trung hoïc, ngöôøi ta deã giaät mình vôùi nhaän xeùt ñoù vaø tuyø theo höôùng chaáp nhaän maø maéng moû chöûi bôùi hoaëc, “ôø heù!” Töông quan nhaân quaû trong moät theá giôùi vaät chaát nhaát ñònh nhö ôû khoa hoïc thöïc nghieäm coù söï raøng buoäc chaët chòa hôn laø ôû sinh hoaït tinh thaàn cuûa con ngöôøi. OÂng söû gia kia baét ñaàu baèng söï ñoái khaùng cuûa hai chuû theå Trung Hoa vaø Vieät Nam trong moät theá giôùi chæ keå coù hai nöôùc. Cho neân caùi daùng ñònh luaät hieän roõ ra, tuy phaân tích kó thì vaán ñeà khoâng haún laø giaûn dò. Vaäy maø cho ñeán khi vôùi caùch nhìn theá giôùi khoâng coøn chæ coù Trung Hoa vaø Vieät Nam thì ñònh luaät, veà khía caïnh baét-chöôùc laïi vaãn coøn ñuùng moät caùch laï kì! Nhö nhöõng ñöôøng neùt chính trong cuoäc chieán vöøa qua.

ÔÛ ñaây khoâng phaûi laø choã baøn chi tieát veà cuoäc chieán aáy. Chieán thaéng thuoäc veà beân naøo ñaõ thaáy roõ, khoâng phaûi “taïi”, “bôûi”, “bò”... Vaø ngöôøi ta ñi tìm nguyeân nhaân, söï kieän. Khoâng phaûi ñeå tìm baøi hoïc lòch söû. Chuyeän xa vôøi. Tìm caøng nhieàu caøng toát, tìm kieán thöùc nhö moät söï daèn vaët, nhö moät baèng chöùng thaân phaän cuûa con ngöôøi. Tröø nhöõng ngöôøi muoán soáng nhö caây nhö coû. Ñieàu noåi baät ai cuõng thaáy laø Mó khoâng ñöôïc chuaån bò vaø löïa choïn trong caùch ñaùnh cuûa mình duø beân ngoaøi coù veû laø traùi ngöôïc laïi. Hoï ñaõ ñi vaøo moät theá giôùi khaùc maø cöù hueânh hoang töôûng laø cuûa mình. Ai cuøng ñi haønh quaân vôùi lính Mó ñeàu than phieàn: “Moãi laàn bò thöông laø noù la heùt, reân khoùc nhö muoán chæ choã cho VC bieát maø baén vaøo khoûi hao ñaïn vaäy.” Nhaø giaøu ñöùt tay aên maøy ñoå ruoät. Caùc caäu beù huùt thuoác laù troäm, troán hoïc bò police ruoàng boá, döï party ñeå ñeø baïn gaùi, cuøng trong moät ngaøy muoán taém naéng thì xuoáng bieån loäi soùng, muoán tröôït tuyeát thì phoùng xe leân nuùi, ñi lính moät naêm roài veà vôùi Theá gian (The World)... laøm sao coù ñuû khaû naêng vaø tinh thaàn chòu ñöïng ñeå ñaùnh vôùi nhöõng ngöôøi chín möôøi naêm chieán traän, cheát vôùi cuïc côm vaét thiu beân mình, hay coøn soáng maø khoâng coù gì heát, chæ röôït theo lính Coäng hoaø (1972) vôùi tieáng theùt: “Boû ba loâ xuoáng thì soáng!” – ñeå laáy goùi côm saáy!

Coù vuõ khí nhieàu ñeå che cho tính maïng cuõng khoâng phaûi muoán laøm gì thì laøm, duø muoán taän löïc. Thaû bom thì döõ – maø döõ thieät! Nhöng trong luùc ngöôøi ta ñoøi ñaùnh ñeán taän hang oå keû thuø vaø ñaõ ñaùnh ñeán dinh Ñoäc laäp, toaø Ñaïi söù – hai laàn, thì bom khoâng laøm rung moät mieáng ngoùi cuûa Baéc boä phuû. Coù hai ñöôøng tieáp teá vuõ khí toái taân baén ruïng maùy bay mình maø khoâng daùm thaû gaàn bieân giôùi, sôï Taøu giaän, baát ñaéc dó môùi phong toaû Haûi Phoøng sôï ñuïng taøu Lieân Xoâ hay cuûa caùc nöôùc khaùc! Loái ñaùnh sieát goïng kìm töø töø chæ laøm bung ra phaûn öùng ñoái khaùng töông ñöông. Ngöôøi ta ñoát Tröôøng Sôn ñi cöùu nöôùc chaùy lan qua ñaát Laøo Mieân troáng ñöôøng cho xe chaïy, doïn choã ñoùng quaân chôø saün maø mình thì len leùn thaû bom, tung bieät kích nhö thaèng aên caép, daãn quaân qua chæ nhö xua gaø vòt, bò la où om soøm, lôõ phaûi oâm ñaàu maùu chaïy veà thì bò cöôøi nhaïo khinh cheâ. Moät vuï Mó Lai ñem ra xöû cho ñuùng vôùi danh vò keû laõnh ñaïo theá giôùi töï do khoâng ñöôïc baén gieát daân chuùng neân chòu söï phaãn noä vôùi caûnh oâng ñaïi taù baén ngöôøi bieät ñoäng maëc aùo daân thöôøng, khoâng daùm thaû bom ñeâ ñieàu... trong luùc ngöôøi ta nöûa ñeâm goõ cöûa loâi ñaàu ngöôøi, cuõng maëc aùo daân thöôøng ñaáy! ñaâm moät nhaùt boû ruoài bu kieán ñaäu, hay choân soáng caû haøng ngaøn ngöôøi ôû Hueá maø khi phaùt giaùc ra coøn coù keû ñôõ che, bieän minh. (Tuy nhieân coù veû nhö 5 000 oan hoàn Hueá 1968 ñaõ lôûn vôûn hieän veà chaën bôùt baøn tay haï xuoáng ñaàu coå daân Saøi Goøn Mieàn Nam 1975 ñaáy!) Moät phe ñaõ khoâng ñöôïc quyeàn ñaùnh nhau theo caùch choïn löïa cuûa keû thuø, khoâng phaûi! caùch choïn löïa cuûa ñòa phöông, caùch ñaùnh nhau bình thöôøng cuûa khu vöïc. Nhö caùch ngöôøi lính Ñaïi Haøn giöõ yeân vuøng traùch nhieäm cuûa mình, nhö caùch ñoái xöû cuûa Maät vuï Mieàn Trung maø ngöôøi Coäng saûn cuõng coâng nhaän hieäu quaû. Nhö sau naøy, sau 1979, ngöôøi chieán só “laøm Nghóa vuï Quoác teá ” (Leâ Ñöùc Anh) giöõ yeân Kampuchia. Thaät laø gheâ tôûm, nhöng chieán tranh ñaâu phaûi laø chuyeän giao tình “ñaïm nhöôïc thuyû” cuûa ngöôøi quaân töû!

Vaø ngöôøi só quan, chính khaùch, hoïc giaû Mó, theá giôùi maày moø ñi tìm caùi laï, caùi ñaëc ñieåm, öu theá cuûa ñoái phöông. Moät loâ nhöõng kieán giaûi, lí thuyeát ñöôïc ñöa ra. Nhaø binh noùi veà chieán löôïc, chieán thuaät. Hoïc giaû sôø vaøo ñaáy moät chuùt vaø bieän giaûi veà tình hình xaõ hoäi, nguoàn goác lòch söû, coù khi chen vaøo moät ít kieán giaûi cuûa keû thaéng - keû thaéng naøo laïi khoâng phaûi, caùi thaéng naøo laïi khoâng coù söï höõu lí cuûa noù? Nhö maáy anh muø sôø voi. Baây giôø ta cuõng tham gia vaøo ñaùm loaïn xò ñoù, coù oâng Masson vaø maáy quyeån saùch cuûa chôï trôøi Mó höôùng daãn ñeå ñi sôø caùi chaân thöù naêm cuûa con voi.

Treân theá giôùi naøy, ngöôøi Vieät Nam noåi tieáng nhaát sau oâng Hoà laø Ñaïi töôùng Voõ Nguyeân Giaùp. Noåi tieáng ñeán noãi che laáp caû coâng lao cuûa oâng Leâ Duaån, bôûi vì chieán coâng thoáng nhaát ñaát nöôùc phaûi veà tay oâng naøy, ngöôøi ñaõ chuaån bò caû moät neàn taûng noåi daäy phuïc saün ôû Mieàn Nam sau hieäp ñònh Geneøve, baùm saâu baùm chaët ñeå khoâng theå coù tröôøng hôïp thöù hai nhö Hi Laïp sau Theá chieán II. Caû oâng Hoà nöõa! OÂng vua Leâ-môùi naøy töø ñaàu thaäp nieân 60 chæ coøn hö vò (“Baùc ñaõ laãn roài,” Toá Höõu?) Trong cuoäc chieán Maäu thaân, oâng naèm khoeøo buoàn baõ ôû beân Taøu chöù khoâng phaûi cao gioïng ñoïc lôøi keâu goïi “Tieán leân...” ôû Phuû Chuû tòch vaøo ñeâm giao thöøa naêm ñoù nhö ngöôøi ta töôûng. Voøng haøo quang cuûa oâng Giaùp theo oâng Hoà ra ñeán möùc huyeàn thoaïi trong, ngoaøi nöôùc ñeán noãi Baø Ñaïi töôùng phaûi nhôø hoïc giaû X doø xem thöû ôû cuoäc hoäi nghò quoác teá naøo caùc töôùng laõnh theá giôùi ñaõ baàu ñöùc Phu quaân cuûa Baø laøm moät trong naêm baûy töôùng laõnh gioûi nhaát töø xöa ñeán nay. OÂng Giaùp noåi danh vì traän chieán Ñieän Bieân Phuû. Loøng chaûo thieân nhieân ÑBP trôû thaønh haàm suïp chieán tranh chæ vì Vieät Minh coù phaùo lôùn, toan tính khoâng ngôø tôùi khieán cho sau loaït ñaàu noå laø vieân chæ huy phaùo binh Phaùp phaûi töï töû! Vaø phaùo laø cuûa Trung Quoác ñöa sang. Loaùng thoaùng raát laâu sau cuoäc chieán ngöôøi ta môùi nghe noùi coù Trung Quoác giuùp ñôõ coá vaán. Nhöng che laáp sau ñoù laø chuyeän Ñaïi töôùng ta gioûi hôn vì ñaõ söûa laïi chieán thuaät “toác chieán toác thaéng” cuûa Coá vaán thaønh loái ñaùnh kieân trì thaéng chaéc daãn ñeán thaønh coâng. Nhöng trong sinh hoaït giaáu gieám thaønh thoùi thì söï thaät ñoâi khi laïi naèm trong phaàn phaûi ñoaùn ra. Hôn boán möôi naêm sau, khi Catheùrine Deneuve ñoùng phim vaø Ñieän Bieân Phuû ñoùn môøi chính khaùch, cöïu chieán binh, nhaø ñaïo dieãn thaêm chieán tröôøng xöa, coù oâng ñaïi taù phe thaéng, ngöïc ñaày huy chöông khuùm nuùm baét tay teân thöïc daân baïi traän thaúng ngöôøi nhìn xuoáng, vaøo luùc ñoù ta môùi nghe chaøng phoùng vieân noäi ñòa than phieàn ngöôøi ta ñaõ giöõ gìn sôn-pheát cho haàm cuûa De Castries maø boû lô caùi hang nôi Ñaïi töôùng ta ngoài chæ huy, trong hang coù ñöôøng thoâng tôùi nôi Coá vaán laøm vieäc. Vaäy laø sau khi ñoåi caùch ñaùnh thì oâng Coá vaán thaát nghieäp ngoài uoáng traø ngaâm thô Ñöôøng hay coù chen vaøo chæ choû? Coøn sau chieán thaéng, oâng Ñaïi töôùng lo ñaët-voøng thì vieäc gì phaûi baän taâm sôn pheát caùi haàm xöa?

Trong lôøi traàn tình vaøo dòp kæ nieäm sinh nhaät laàn thöù 76 (1998), töôùng Traàn Ñoä (sao oâng naøy khoâng giöõ laïi caùi hoï Taï ñeå keû naøy keù chuùt danh voïng?), töôùng Traàn Ñoä coù nhaän raèng oâng tuy coù tích cöïc ñaáu tranh cho cheá ñoä coâng taùc chính uyû trong quaân ñoäi theo moät vaøi cuoán saùch moûng do Voõ Nguyeân Giaùp trao (chaéc laïi cuõng xuaát xöù töø Trung Quoác), nhöng töø khi “laøm vieäc tröïc tieáp vôùi quaân giaûi phoùng nhaân daân Trung Hoa ôû chieán dòch bieân giôùi” (1950, Cao Baèng, Laïng Sôn - chuùng toâi nhaán maïnh) vaø sau nhieàu naêm nöõa laøm vieäc tröïc tieáp vôùi coá vaán Trung Quoác, nhaän thöùc quaân söï vaø chính trò cuûa oâng môùi ñöôïc naâng cao. Caùc chieán só ñöôïc huaán luyeän ôû caùc an toaøn khu beân kia bieân giôùi ñeå trôû veà “böùng” caùc ñoàn chaän con ñöôøng xaâm nhaäp truyeàn thoáng töø phía baéc vaøo Vieät Nam. Chieán thuaät bieån ngöôøi, tieàn phaùo haäu xung, coâng ñoàn ñaû vieän... laø baøi hoïc coù hieäu quaû töø ngöôøi anh lôùn chæ daïy. Nhöõng cuoäc hoïc taäp chænh huaán, reøn caùn chænh quaân coøn coù yù nghóa khaùc laø bieát sôï phe mình hôn sôï phe ñòch, naâng cao tinh thaàn chieán ñaáu, nhö moät loái thoaùt veà phía tröôùc trong moät traän Boái thuyû taân thôøi. Baøi hoïc toå tam tam ñi vaøo chieán tranh chuyeån sang thôøi bình thaønh neáp soáng chính trò, maát tính chaát töông trôï maø phaùt trieån tính chaát kieåm soaùt laãn nhau leân ñeán toät ñoä ñeå anh du hoïc sinh, ngöôøi ñi nöôùc ngoaøi khoâng theå thoaùt ra khoûi voøng kieåm soaùt cuûa Ñaûng ñöôïc. Chieán thaéng laãy löøng nhöng con ñöôøng vaät chaát thoâng thöông mang ngöôøi thong thaû ñi thì luoàng gioù tö töôûng cuõng aøo aït tuoân vaøo. Suoân seû, khoâng caûn trôû thì noù thaønh töï nhieân khoâng gaëp thaéc maéc. Ñaõ laø töï nhieân thì noù trôû thaønh maùu thòt cuûa mình. Söï chaáp nhaän traøo löu vöông-hoaù-môùi coù teân laø Maoít, cuûa Vieät Nam thôøi hieän ñaïi giöõa theá kæ naøy ñaõ baét ñaàu nhö theá ñoù.

Chuùng toâi ñaõ coù giaûi thích veà nhaän ñònh cuûa A. Masson trong Tieåu luaän Cao hoïc naêm 1964, rieâng cho phaàn thôøi ñaïi thoáng nhaát vôùi Gia Long (1802) cuõng cho ta thaáy khoâng phaûi moãi laàn theo saùt Trung Hoa laø khoâng coù nhöõng yeáu toá khaùc chen vaøo. Söï ñoaïn tuyeät sau ngaøn naêm Baéc thuoäc ñaõ khoâng xaûy ra bôûi vì neàn ñoäc laäp thaønh hình ñöôïc cuõng coù yeáu toá quan troïng töø chính söï ngoaïi thuoäc kia. Ñoù khoâng phaûi laø moät nghòch lí. Maãu hình chung veà moät neàn vaên hoaù ñoàng thau coù teân laø Vaên hoaù Ñoâng Sôn treân vuøng ñoàng baèng phía baéc Vieät Nam tröôùc khi chính quyeàn Trung Hoa ñaët neàn cai trò ôû ñaáy, khoâng chöùng toû ñöôïc söï hieän dieän cuûa moät quyeàn bính thoáng nhaát treân toaøn vuøng – tröø phi noùi böøa khoâng cho ai caõi laïi.* Moät toå chöùc keát taäp nhö theá voán laø cuûa caùc quan laïi Haùn Ñöôøng. Khoâng phaûi laø “coâng” cuûa nhöõng ngöôøi aáy, cuõng khoâng phaûi laø do aân ñöùc cuûa caùc baäc Thieân töû ngoài ôû Laïc Döông, Traøng An thaám nhuaàn ñeán taän phöông Nam. Nhu caàu chieám giöõ moät maûnh ñaát laï khieán hoï ñem nhöõng phöông thöùc cai trò quen thuoäc cuûa hoï aùp duïng ôû ñaây vaø sau khi ra ñi ñaõ ñeå laïi caùc thaønh quaû vaø daáu tích cuûa moät öu theá maø ngöôøi chuû môùi söû duïng. Nhö ngöôøi Vieät hieän taïi xaøi moät phaàn lôùn Taây Nguyeân, vuøng giöõa hai soâng Vaøm Coû, thöôïng löu soâng Saøi Goøn, soâng Beù, vuøng Ñieän Bieân Phuû nhö cuûa oâng cha ñeå laïi töø ñôøi kieáp naøo chöù khoâng phaûi do Phaùp tranh chieám döùt khoaùt töø Cao Mieân, Xieâm La. Cuõng nhö daáu tích cuûa ñeá quoác La Maõ treân vuøng Phaùp, Anh... sau thôøi kì chieám ñoùng. Gaàn chuùng ta hôn laø tröôøng hôïp Ñaïi Haøn (Trieàu Tieân / Cao Li). Baø Chin-Ning Chu, ngöôøi goác Thieân Taân, soáng töø nhoû ôû Ñaøi Loan, hieän ôû Mó, cho raèng söï phaùt trieån cuûa Ñaïi Haøn trong hieän taïi laø do aûnh höôûng töø thôøi kì chieám ñoùng cuûa Nhaät, nhöng maët khaùc, khi xem moät phim Ñaïi Haøn, Baø ñaõ töôûng ñoù laø moät phim Trung Hoa neáu ñöøng nghe tieáng noùi, ñöøng nhìn y phuïc. (Chin-Nin Chu, The Asian Mind Game, Mac-millan Publishing Co 1991, p. 228.) Roõ raøng ôû phaàn ñaát AÙ Chaâu, Trung Hoa coù moät caùch thöùc toå chöùc xaõ hoäi mang hieäu quaû keát taäp cao hôn moät vuøng ñaát khaùc cuõng coù moät neàn vaên minh röïc rôõ khoâng keùm: AÁn Ñoä. Vaø vì theá sau khi li khai, caùc thuû laõnh ôû cöïu Ñoâ Hoä Phuû khoâng nhöõng söû duïng nhöõng gì coù saün maø coøn coá vöôn leân nhöõng gì hoï khoâng coù luùc tröôùc nöõa. Ngoâ Quyeàn khoâng saùng taïo ra caùch ñaùnh ôû soâng Baïch Ñaèng maø laø aùp duïng moät phöông thöùc cuûa nhaø caàm quyeàn cuõ, roài sau ñoù thì xöng vöông nhö moät tay chieám ñöôïc quyeàn bính, ví duï ôû Töù Xuyeân, Giang Nam vaäy.

Caùc taàng lôùp trí thöùc cuûa nhöõng vuøng ñaát ñöôïc höôùng thöôïng nhö theá ñaõ ñeû ra moät lí thuyeát cao kì thöôøng laø ñeå bieän minh cho haønh ñoäng xaâm laán cuûa hoï. Ngöôøi Phaùp coi mình coù söù meänh khai hoaù (mission civilisatrice) caùc daân toäc An Nam, Berbeøres, Malgache... Caùc trí thöùc Trung Hoa tröôùc Taàn, chöa coù Ñeá, chæ ñoäi ñöôïc moät oâng Vöông treân ñaàu neân duøng chöõ vöông hoaù. Trong yù nghó cuûa trieàu ñình Haùn, maãu hình vaên hoaù cuûa hoï toaû roäng tôùi ñaâu laø söï vöông hoaù lan tôùi ñoù, vaø tích cöïc hôn, laø baét buoäc caùc daân toäc coøn soáng “daõ man” phaûi chaáp nhaän vöông hoaù nhö lôøi vua Toáng nhaén nhuû Leâ Hoaøn tröôùc khi caát quaân chinh phaït.

Ñeán ñaây thì raéc roái laïi xaûy ra. Baét chöôùc tuy toû roõ moät trình ñoä hoaït ñoäng kieán thöùc thaáp nhöng cuõng laø moät haønh vi coù yù thöùc. Cho neân töï mình baét chöôùc thì ñöôïc, coøn ai ñaáy baûo baét chöôùc thì khoâng xong ñaâu. Huoáng chi “Nam quoác sôn haø Nam Ñeá cö”, ñaát coù chuû, chuû cuûa ñaát khoâng muoán bieán mình thaønh anh taù ñieàn, hay teä hôn, ñi chaàu haàu ôû Bieän Löông, Baéc Kinh laøm thaân tuø toäi. Vaø theá laø ñem nhau ra chieán tröôøng giaûi quyeát sau khi moät beân naên næ hay beân kia haêm doaï maø khoâng ñaït hieäu quaû. Tieán trình choáng cöï maø chaáp nhaän, theo ñuoâi maø phuû nhaän ñaõ keùo daøi suoát thôøi gian lòch söû giöõa Trung Hoa vaø Vieät Nam. Haún giao tình thuø/baïn (thaày) giöõa Trieàu Tieân vaø Trung Hoa cuõng xaûy ra töông töï.

Nhaân loaïi tuy ñoàng tính nhöng tính chaát khu vöïc cuõng ñem laïi söï khaùc bieät to lôùn. Khoâng phaûi chæ coù ñaùm daân xuaát phaùt töø löu vöïc Hoaøng Haø töï cho mình laø caùi hoa, laø nöôùc ôû giöõa trung taâm trôøi ñaát (Trung Hoa - Trung Quoác). Hi Laïp cuõng töï phuï mình vaên minh neân coi caùc daân toäc soáng chung quanh laø barbaros, chöõ coøn laïi ñeán nay vôùi yù nghóa khinh mieät. La Maõ noái tieáp truyeàn thoáng ñoù vaø bò boïn barbares phaù tan taønh söï nghieäp, chæ coøn laïi nhöõng yeáu toá vaên hoaù lan roäng khaép theá giôùi nhöng naèm döôùi nhöõng teân quoác gia daân toäc khaùc nhau. Rieâng Trung Hoa tuy coù nhieàu thôøi bò boïn di, ñòch (ñoàng nghóa vôùi barbares cuûa Taây Phöông) xaâm chieám, nhöng vaãn laø moät nöôùc – nöôùc ñoäc nhaát – coù söï lieân tuïc quoác gia, vaên hoaù tröôøng toàn caû naêm ngaøn naêm. Ñieàu ñoù ñaõ aûnh höôûng ñeán töông quan chính trò, xaõ hoäi trong khu vöïc. Khoâng phaûi bôûi “ngoan coá” maø nhaø Nguyeãn cöù coá baùm vaøo truyeàn thoáng höôùng veà Trung Hoa, cuõ kó coù teân laø oâng Khoång, oâng Maïnh, môùi meû coù caùc kieán thöùc do caùc söù thaàn ñem veà cuøng vôùi saùch vôû, hieän vaät. Tieán trình baét chöôùc Trung Hoa - nhaø Thanh cuûa trieàu Nguyeãn ñaõ ñöôïc hoïc giaû Mó A. Woodside nghieân cöùu kó (Vietnam and the Chinese Model, Harvard University Press 1971). Ngoaøi nhöõng yeáu toá khaùc, söï quay löng vôùi Taây Phöông cuûa nhaø Nguyeãn coøn laø daáu veát cuûa moät söï chìm ñaém quaù laâu trong tieán trình chaáp nhaän vöông hoaù, gaàn nhö laø hieän töôïng cuûa ngöôøi nguû say bò ñaùnh thöùc daäy, ñi theo thoùi quen hôn laø caân nhaéc, nhaän chaân söï vaät tröôùc maét. Ñieàu naøy khoâng phaûi laø khoâng quan troïng khi ta nhìn vaøo tieán trình vöông hoaù môùi – maoít hieän ñaïi duø raèng chuùng ta ñaõ bò baïo löïc röùt ra khoûi voøng aûnh höôûng Trung Hoa trong gaàn moät theá kæ baèng quaân ñoäi ngoaïi quoác, baèng haønh ñoäng töôïng tröng saâu ñaäm: huyû aán nhaø Thanh, baèng loái chöõ vieát môùi vôùi duïng yù caét ñöùt quaù khöù...

Moät nöôùc khoång loà keùo theo moät daân toäc ñoâng nghìn nghòt laøm cho caùc nöôùc nhoû chung quanh phaûi e deø. Moät neàn vaên minh cao vöøa laø moät yeáu toá haáp daãn maø cuõng laø moät yeáu toá ñe doaï. Tình hình thöïc tieãn cuûa ñòa lí khu vöïc ñoù ñaõ ñem laïi moät hình thaùi phong kieán rieâng bieät treân bình dieän quoác gia cuûa caùc nöôùc trong vuøng, coù teân ôû trung taâm laø chuû thuyeát vöông hoaù. Maãu hình ñoù cuõng ñöôïc caùc nöôùc nhoû aùp duïng trong khu vöïc quyeàn haïn cuûa mình: Cao Li ñoøi Löu Caàu trieàu coáng, Ñaïi Vieät ra uy vôùi Chieâm Thaønh, Cao Mieân, Laøo, Möôøng, Maùn... laøm oâng Thieân töû moät phöông. Trong chuû thuyeát vöông hoaù, töông quan Trung Quoác - phieân thuoäc khoâng phaûi laø töông quan boùc loät maø laø theo tinh thaàn cha-chuù. Coáng söù laø moät hình thöùc buoân baùn thöôøng khi Thieân töû chòu thieät maø vui veû vôùi tinh thaàn cuûa baäc tröôûng thöôïng. Söù boä Leâ sô goàng gaùnh ñi buoân nöôøm nöôïp maø coøn ñöôïc vua Minh ban tieàn mang veà nöõa. Vì tinh thaàn ñoù Thieân töû cuõng khoâng coi caùc phieân thuoäc laø ñoàng haïng. Cao Li, An Nam (Ñaïi Vieät) ñöôïc ñoái xöû rieâng bieät hôn caùc xöù Xieâm La, Laøo, Mieân, Mieán... khoâng ñoàng vaên hoaù. Loái nhìn thaân, sô moät caùch keû caû nhö theá ñöôïc thi haønh xueâ xoa ngay caû ñeán trong nhöõng tröôøng hôïp baát ñoàng nghieâm troïng neáu nhìn theo moät höôùng khaùc: Trieàu ñình Thanh bieát – vaø haún vua Thanh cuõng bieát – laø teân moïi Quang Bình (Quang Trung) ñeán chaàu khoâng phaûi laø keû ñaõ ñuoåi töôùng mình boû caû aán kieám chaïy, theá maø vaãn tieáp ñaõi, cho haàu oâm-goái! Noù coù ñeán, bieát sôï maø ñeán laø ñöôïc roài!

Töông quan thaân tình cuõng theå hieän ngöôïc laïi, moät thöù thaân tình gaàn vôùi höôùng gia toäc hôn laø nhoùm vaên hoaù. Khi ôû theá caàn caàu vieän, Leâ Chieâu Thoáng chaïy thaúng sang Taøu khoâng phaûi chæ vì gaàn ñöôøng ñaát trong khi Nguyeãn AÙnh gaàn Xieâm La laïi chæ chòu ñi khi bò eùp buoäc thoâi. Söï tinh teá trong höôùng thaân toäc cuûa söï chia xeû vaên hoaù chung nhö theá deã bò phuû nhaän khi caàn lí luaän trong yù thöùc muoán giöõ caùch bieät, nhöng ñieàu ñoù coù theå caûm nhaän ñöôïc: Ta thaáy nieàm haõnh dieän cuûa Leâ Quyù Ñoân khi vieân söù thaàn naøy cho bieát raèng Ñaïi Vieät vaø Cao Li ñöôïc ñöùng chaàu vua Thanh treân chieáu rieâng bieät, khaùc vôùi söù boä Xieâm La chaúng haïn. Vaø ngaøy nay thì ta nghe oâng Traàn Ñoä, raát thaønh thaät, noùi raèng: “... baát luaän laø theá naøo, toâi cuõng vaãn bieát ôn Ñaûng coäng saûn Trung Quoác, giaûi phoùng quaân Trung Quoác trong söï naâng cao nhaän thöùc quaân söï vaø chính trò” (cuûa oâng – chuùng toâi nhaán maïnh). Höôùng töï nguyeän ñaäm ñaëc trong sinh hoaït ñaõ ñi vaøo taän taâm khaûm nhö theá khieán cho oâng Hoaøng Vaên Hoan khi baát ñoàng yù kieán vôùi Boä Chính trò, ñaõ li khai ôû AÁn Ñoä nhöng choïn Trung Hoa laøm nôi aån naùu. Caùc con oâng coøn laïi trong nöôùc khoâng maát chöùc quyeàn chöùng toû moät tình theá khoâng ñoaïn tuyeät ñeå coá ghìm chuùt thaân tình chính trò vôùi Trung Quoác. (Haõy töôûng töôïng neáu Hoaøng Vaên Hoan chaïy qua Mó!) Vaø caùc nhaø nghieân cöùu, hoïc giaû cao gioïng ñoïc caùc baûn tham luaän choáng baù quyeàn trong caùc hoäi nghò nghieân cöùu, chæ laø laøm vieäc thö laïi cuûa moät giai ñoaïn giaän doãi môùi cuûa thôøi kì tieáp nhaän vöông hoaù môùi baét ñaàu töø khi Hoàng quaân traøn xuoáng nam mang laïi moät hình aûnh Trung Hoa môùi, moät Thieân trieàu môùi.

Môùi vaø Cuõ troän laãn nhau trong ñoù Cuõ tieàm taøng naâng cao hình aûnh Môùi ñeå baøo chöõa cho nhu caàu tieáp nhaän:
(Lieân Xoâ) Trung Quoác vôùi mình anh em,
Tình thaân maùu chaûy ruoät meàm,
Ñöôøng tröôøng khaùng chieán caøng theâm vöõng loøng.
Toá Höõu
Hôn nöûa theá kæ bò eùp buoäc chaáp nhaän vaên hoaù Taây Phöông khoâng nhaèm nhoø gì so vôùi ngaøn naêm chung ñuïng vôùi Trung Hoa duø coù luùc bò laán löôùt, phaûi ñoå maùu ñeå giöõ thaân xaùc, thaân phaän mình. Moät ví duï muoän maøng laø khi oâng Leâ Ngoïc Truï Nam Kì coá coâng laøm moät quyeån töø ñieån caùc tieáng vay möôïn thì khi in thöû vaøi trang naêm 1992, troâng noù gioáng nhö chöõ treân hieän vaät cuûa caùc nhaø khaûo coå, khoâng phaûi chæ tieáng Phaùp maø laø töø tieáng Mieân, Phi... nöõa! Khoâng laïc haäu sao ñöôïc khi ñaõ maáy möôi naêm ngöôøi ta traûi qua moät thôøi kì chaáp nhaän môùi, toaøn dieän, chi li ñeán möùc coá söùc theo saùt moät aâm vaän, moät vò trí cuûa töø cuõ voán cuõng chæ laø vay möôïn: phaûn aùnh, giaûn ñôn..., roài theo ñaø chieán thaéng 75 xuoâi nam, queùt saïch dinh luyõ cuoái cuøng cuûa tö baûn thöïc daân ñeá quoác, ñem nhöõng ñieàu ñaõ hoïc ñöôïc daïy phaàn ñoàng baøo, keû nguÿ chöa ñöôïc vöông hoaù! Ngöôøi hoïc troø thoâng minh tôùi möùc khi moät ngöôøi caàm trong tay quyeån saùch China: Alive in the Bitter Sea (Trung Quoác: Kieáp soáng thöøa trong Bieån ñaéng cay) cuûa Fox Butterfield (New York, Bantam Book, 1982), ñoàng taùc giaû The Pentagon Reports noåi tieáng, noùi veà sinh hoaït chính trò xaõ hoäi Trung Hoa thôøi chöa môû cöûa, haén ta ñaõ phaûi keâu leân: Sao maø y chang! Cuõng noåi leân tính chaát ñôn vò, ñoaøn theå thay theá cho khuoân khoå gia ñình coå ñieån, cuõng cuoäc soáng luoàn laùch baèng moái quan heä rieâng tö, cuõng troø tem phieáu, soå gia ñình raéc roái... Cuõng troø ôû tuø khoâng caàn aùn trong nhöõng traïi caûi taïo lao ñoäng (lao caûi) ñöôïc xöng xöng laø nhaân ñaïo maø khoâng thaáy raèng coù aùn coøn thaáy ñöôïc ngaøy veà coøn caûi taïo thì voâ phöông mòt muø, vaø töø ñoù gia ñình tan naùt vì tuyeät ñöôøng hi voïng. Caû ñeán khi Trung Hoa giao tieáp vôùi beân ngoaøi qua caùc haûi caûng vì tieáng suùng caùc taøu Taây Phöông neân phaùt sinh ra chöõ haûi quan ñeå chæ loaïi chính saùch quan thueá caøng luùc caøng coù taàm quan troïng lôùn ñoù thì ta cuõng xaøi haûi quan duø laø ñaët traïm ñoù ôû Laïng Sôn, Lao Baûo hay Kaø Tum! (ÔÛ Trung Hoa ñieàu ñoù vaãn coøn coù lí vì trong truyeàn thoáng ngöôøi ta vaãn coi phía taây laø moät bieån – bieån caùt, Thanh Haûi moät maøu trôøi trong xanh. Hay, bieån moà hoâi, Haõn Haûi cuûa Chinh phuï ngaâm.)

Thaät ra thì cuõng chaúng coù caùch naøo khaùc. OÂng Traàn Ñoä ñaõ raát thaønh thaät khi nhìn laïi quaù khöù thanh nieân cuûa mình, thaáy thuyeát maùcxít, hieåu theo nhöõng ñöôøng neùt ñôn giaûn nhaát, laø lí töôûng tuyeät vôøi ñeå giaûi thoaùt cho ñoàng baøo, daân toäc. OÂng Hoà cuõng ñaõ traûi qua thôøi kì choïn löïa nhö vaäy. Hoà Höõu Töôøng (luùc ñaàu), Taï Thu Thaâu... haún cuõng khoâng khaùc. Nhöõng nhaø trí thöùc laïc loaøi khoâng toå quoác, bò loâi cuoán theo caùc doøng tö töôûng quaù khích lôùn thöôøng vaãn coøn giöõ söï kieâu ngaïo rieâng tö trong khi ñi tìm quaàn chuùng. Caùc nhaø Ñeä töù VN bò Trotsky raày la vì töôûng oâng thaày boû queân noâng daân, nhöng hoï vaãn giöõ moät thaùi ñoä quaù khích khoâng thoaû hieäp khi thaáy khaùc vôùi ñònh kieán, ñöôøng loái vaïch saün, khieán cho ta nghó raèng giaù hoï caàm quyeàn thì xöông maùu coøn ñoå ra nhieàu hôn nöõa. Sinh hoaït tö töôûng töï do ôû caùc thaønh phoá lôùn Taây Phöông ñaõ ñeû ra nhöõng tay mô moäng baøn caùch giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà cuûa con ngöôøi, nghó ra nhöõng lí thuyeát taøn baïo aån taøng döôùi lôùp voû boïc nhaân baûn, chæ loä ra khi caùc tay ñoà ñeä – mang tính chaát hoaït ñoäng, khaùc vôùi oâng thaày ít nhieàu gì cuõng laø noùi pheùt – mang ra thöïc hieän treân vuøng ñaát hoï ñaõ thaønh coâng. Lenin theo oâng Marx, thaønh coâng to lôùn hôn, laâu daøi hôn tuy/vì? gieát ngöôøi nhieàu hôn trong khi Pol Pot theo caùc tay chuû tröông xaây döïng moät nöôùc coäng saûn noâng daân, chæ môùi gieát ñoä hai trieäu ngöôøi daân mình, chæ keùo daøi coù vaøi naêm vì tính toaùn chieán löôïc sai laàm (ñuïng Vieät Nam) ñaõ phaûi troán chui troán nhuûi, cheát trong röøng, chaéc ñeå traùnh toaø aùn quoác teá! Lieân Xoâ laø moät nöôùc AÂu-AÙ nhöng phaàn noøng coát laø Nga ñaõ coù höôùng thieân veà chaâu AÂu khi Pierre Ñaïi ñeá caûi caùch trong theá kæ XVIII. Phaûi ñôïi Coäng saûn Trung Hoa thaønh coâng caùc laõnh tuï Vieät Nam môùi thaáy moät heä thoáng gaàn guõi hôn. Vaø lòch söû xoay vaàn theo moät voøng môùi.

Ngöôøi coäng saûn Vieät Nam (Ñeä tam) coøn laø ngöôøi Vieät neân trong thôøi kì chöa coù chính quyeàn ñaõ nghó ñeán vieäc ñoái phoù vôùi tröôøng hôïp “Hoa quaân nhaäp Vieät”. YÙ töôûng ñeà phoøng aáy maát ñi khi “Hoa quaân” khoâng phaûi laø quaân Quoác Daân Ñaûng maø laø Hoàng quaân. Söï ngaây thô trong lí töôûng laø khôûi ñaàu nhö ñaõ thaáy trong ngaây thô veà lí thuyeát giai caáp, thöïc teá truøng truøng noái tieáp laø eùp buoäc coù töï nguyeän, caùi naøy ñöa ñaåy caùi kia, bieän minh cho nhau trong ñoù phaàn quaù khöù thuùc ñaåy naëng neà. Haún sau naøy, Hoà Chí Minh ñaõ queân maát caâu noùi khi kí taïm öôùc 6-3-1946: “Thaø ngöûi cöùt Taây trong moät luùc coøn hôn phaûi aên cuûa Taøu caû ñôøi.” Ñieàu leä ñaûng Lao Ñoäng Vieät Nam (12-1951) ñöôïc traêm phaàn traêm ñaïi bieåu chaáp thuaän laø: Ñaûng laáy chuû nghóa Maùc-Anghen-Leânin-Stalin vaø tö töôûng Mao Traïch Ñoâng laøm neàn taûng. (Buøi Tín, Maët thaät, Turpin Press 1994, trang 36.) Ñaûng caàm quyeàn cho in baûn ñoà quaân söï Vieät Nam ôû Trung Quoác, cho caùc töôùng laõnh Trung Quoác ñi khaûo saùt ñòa hình treân ñaát Vieät ñeå phoøng hôø moät luùc nhôø nhoõi maø khoâng thaáy mình maéc toäi baùn nöôùc. Khoâng coù Khaùng Mó vieän Vieät nhö Khaùng Mó vieän Trieàu tröôùc kia chæ vì ngöôøi ta ñaõ maát ñi tinh thaàn voâ saûn quoác teá luùc khôûi ñaàu vaø coøn phaûi lo laéng vì roái loaïn noäi boä cuûa caùc böôùc Ñaïi nhaûy voït, Caùch maïng Vaên hoaù ñaáy thoâi. Trong luùc phaàn lôùn daân chuùng Mieàn Nam gheùt Mó – keå caû nhöõng ngöôøi thaáy caàn Mó trong moät giai ñoaïn, thì daân chuùng Mieàn Baéc – tröø moät vaøi ngöôøi ñaày khích ñoäng nhö oâng Vuõ Thö Hieân chöùng kieán (Ñeâm giöõa ban ngaøy) laïi thaáy quaân Trung Quoác ñeán nhö moät söï baûo veä töï nhieân. Söï khoâng thích öùng veà vaên hoaù cuûa daân Mieàn Nam ñoái vôùi Mó ñaõ goùp phaàn vaøo söï tích cöïc theo Trung Hoa ôû Mieàn Baéc. Ngöôøi phieân thaàn phöông Nam ñaõ trôû veà trong giai ñoaïn môùi.

Ñaõ noùi, trieàu Thanh coi Ñaïi Vieät Cao Li laø hai phieân thaàn cao caáp, thaân thieát. Nhöng Cao Li tuy gaàn Baéc Kinh hôn laïi chòu aùp löïc Trung Hoa nheï hôn Ñaïi Vieät. Ñaùm Di, Ñòch, tröïc tieáp laø Moâng Coå, Kim, Nöõ Chaân ñaõ ngaên caûn ngöôøi Haùn höôùng veà phöông baéc, ñoâng baéc trong khi con ñöôøng xuoâi nam suoân seû töø raát xöa vôùi ñaùm Nam Man tan taùc duø coù luùc göôïng gaïo vaät vôø. Truõng Laïng Sôn vôùi chi nhaùnh soâng ñoå vaøo Taây Giang laø con ñöôøng xaâm nhaäp truyeàn thoáng töø phöông Baéc. Daân Eskimo, Ainu vôùi haûi caåu, vôùi gaáu tuyeát khoâng khieán coù thu huùt môû ñöôøng ra bieån caû naøo ôû phía ñoâng baéc trong khi bieån Nam nguøn nguït thuyeàn beø caøng luùc caøng roän ròp. Cho neân Cao Li saùng taïo noåi moät thöù chöõ hình vuoâng kieåu maãu töï syllabic (?) coøn Ñaïi Vieät chæ coù moät thöù chöõ haùn loaïi môùi, naëng neà ñeo ñaúng nguyeân maãu nhö moät thaân phaän coù khaùng cöï vöøa phaûi maø khoâng röùt ra khoûi ñöôïc. Hôn caû ngaøn naêm chöù ít ñaâu!

Laïi con ñöôøng xa vôøi töø lí thuyeát ñeán hieän thöïc nöõa. Lí thuyeát, trong mô hoà aûo voïng, coù cuøng ñích laø moät thöù theá giôùi ñaïi ñoàng mong moûi töø thôøi xa xöa. Lí thuyeát, trong höôùng daãn thöïc hieän, laïi laø moät baøi hoïc vôõ loøng chöa coù noäi dung thaønh phaàn cuï theå. Caùc nhaø phaân tích Phaùp Mó noùi ñeán moät xaõ hoäi thuoäc ñòa coù söï ñoái khaùng cuûa noâng daân vôùi thaønh phaàn maø hoï goïi laø culture broker, thaønh phaàn thoâng ngoân ñöôïc ngöôøi Phaùp taïo döïng laøm trung gian, neân nhaän laõnh moïi söï caêm gheùt cuûa daân chuùng. (Ví duï ôû Taäp theå taùc giaû The Vietnam Experience - Setting the Stage, Boston Publishing Company 1981, tr. 107.) Nhöng noâng daân ñaõ laøm loaïn töø xöa maø khoâng ñôïi ñeán maùcxít. Coøn laõnh tuï hieän nay vaãn laø con chaùu quan laïi, ñòa chuû, oâng laøng, nhìn cho kó cuõng laø thuoäc thaønh phaàn culture broker kia. Caùc oâng Ñeä töù cho duø coá maày moø ñi tìm moät giai caáp voâ saûn cho ñuùng saùch vôû cuõng chæ thaáy ñöôïc quaàn chuùng coù moät taàng lôùp thôï thuyeàn ñaày tính chaát noâng daân baêng ñaûng hoäi kín maø hoï ñaõ haõnh dieän keå laïi trong caùc hoài kí lôùn nhoû: “Thaèng Coäng saûn (Ñeä tam) Nam Kì naøo cuõng coù maùu du coân” (Ung Vaên Khieâm). Vaäy laø laõnh tuï phaûi ñi tìm quaàn chuùng, ñieàu chænh quan nieäm veà quaàn chuùng, khoâng coù thöù naøy thì xaøi thöù khaùc, moät thöù quaàn chuùng mang nhieàu öôùc mô (giaûi phoùng ñaát nöôùc, theá giôùi ñaïi ñoàng) hôn laø ñuùng vôùi lí thuyeát cuûa Laõnh tuï Cao Vôøi veõ ra. Töø khaùc bieät ñoù maø söï löôøng gaït vaø löøa doái ñaõ hieän hình. Khaùng chieán xaûy ra laïi caøng laøm maát bieät taàng lôùp thôï thuyeàn nhoû nhoi kia. Chæ coøn laïi roát raùo laø noâng daân. Quaân khaùng chieán coù theå thaéng quaân Phaùp bôûi vì laàn naøy khoâng phaûi chæ coù moät taäp hoïp ñoâng ñuùc oà aït giaùo göôm la heùt roài boû chaïy khi bò thöông moät hai ngöôøi nhö ñaõ töøng xaûy ra khi ñaùm Bình Taây Saùt Taû vaây ñaùnh moät laøng ñaïo ôû Quaûng Nam cuoái theá kæ tröôùc. Nhöng bò tinh thaàn lí thuyeát raøng buoäc neân ngöôøi Coäng saûn Vieät phaûi ñi tìm lí thuyeát, maø phaûi laø lí thuyeát coù noäi dung cuï theå hôïp vôùi tình hình quaàn chuùng cuï theå chung quanh. Vieäc ñoù coù oâng Mao Traïch Ñoâng laøm giuøm roài, nhö Chuû tòch Hoà Chí Minh ñaõ noùi. Gioáng nhö ngaøy xöa oâng Khoång Töû, heä thoáng quan laïi Trung nguyeân... ñaõ laøm cho caùc vua quan Ñaïi Vieät, nhö gaàn ñaây oâng Toân Vaên laøm cho caùc laõnh tuï Quoác Daân Ñaûng Vieät Nam duø oâng ta chöa boû thoùi Thieân trieàu ñoái vôùi daân Vieät. Con sö töû Trung Hoa khi vuøng daäy vaãn coù daùng haáp daãn ñe doaï deã sôï.

Coù leõ khoâng neân nghó raèng aùp löïc thoâ loã cuûa Trung Hoa ñaõ hieän hình ngay töø luùc ñaàu cuûa thôøi kì tieáp nhaän môùi. Haõy nhìn Mao Traïch Ñoâng theâm chöõ “muïc” (hoaø thuaän) vaøo teân Nam Quan. Haõy nghe lôøi phaùt bieåu thaønh thaät cuûa oâng Traàn Ñoä ñeå thaáy söï hoaø thuaän luùc ñoù. Xeùt vaøo thôøi ñieåm muoän maøng hôn, haõy ñoïc oâng Vuõ Thö Hieân noùi veà nhöõng giao tieáp cuûa Hoàng quaân vôùi daân chuùng Mieàn Baéc nhöõng naêm 60 ôû ñaáy. Ñaây laø söï tieáp nhaän töï nguyeän moät phía, vaø cho-khoâng ôû phía kia. Trôn tru vì coù söï ñoàng caûm saâu xa, saâu vaø xa: caû veà möùc ñoä laãn thôøi gian. Trôn tru vì khoaûng troáng trong ñaàu caùc laõnh tuï Vieät Nam. Vaø ngöôøi Phaùp cuõng coù aûnh höôûng giaùn tieáp trong tieán trình naøy. Khoâng phaûi chæ vì ngöôøi Phaùp gaây chieán neân chaän maát moät höôùng môû ra theá giôùi cho daân Vieät, bôûi söï choïn löïa chuû thuyeát ñaõ laøm coâng vieäc ñoù roài. Duø khoâng ñaùnh Phaùp hay Mó, ngöôøi Vieät naøo noùi chuyeän vôùi ngöôøi ngoaïi quoác, nhaát laø tö baûn, vaãn bò coâng an môøi veà “laøm vieäc” nhö thöôøng! Vì lí do ñoù, khoâng phaûi chieán tranh vôùi Phaùp (hay Mó) ñaõ ñaåy Vieät Coäng vaøo tay Trung Quoác. Coù ñieàu ngöôøi Phaùp ñaõ goùp phaàn vaøo vieäc taïo khoaûng troáng trong ñaàu caùc nhaø laõnh ñaïo môùi Vieät Nam khieán cho vieäc tieáp nhaän baøi hoïc Trung Quoác trôû thaønh sít sao hôn. Caùc laõnh tuï ñoù nhö ñaõ noùi, ñöôïc ñaøo taïo trong moâi tröôøng Phaùp nhöng vôùi muïc ñích trôû thaønh moät taàng lôùp thö laïi neân thaät bôõ ngôõ khi naém ñöôïc chính quyeàn: Caùc hoài kí veà nhöõng ngaøy 1945 khoâng-queân ñaõ chöùng toû nhö theá. (Trong moät chöøng möïc naøo ñoù söï loaïng quaïng cuõng hieän roõ trong chính quyeàn Saøi Goøn töø 1954. Vaø vôùi “Baùc”, sau maáy möôi naêm caàm quyeàn cuõng coøn ngôù ngaån laøm di chuùc ñoøi “tha thueá hai naêm”, vaø caùc ñeä töû ñeán hôn phaàn tö theá kæ sau maø vaãn coá gaéng thöïc hieän di chuùc!) Lí töôûng coäng saûn laïi phuû nhaän höôùng tieán veà phía Taây Phöông tö saûn trong luùc ngöôøi caàm quyeàn môùi khoâng bieát phaûi cai trò daân chuùng mình nhö theá naøo, nay ñöôïc ngöôøi ta chæ caùch vôùi nhöõng daùng daáp quen thuoäc thì haêm hôû nhö anh hoïc troø tìm ñöôïc Minh sö, caùi haêm hôû ñaõ coù ñaø saün khi ñi tìm ñöôøng cöùu nöôùc maø giaùc ngoä ra theá giôùi ñaïi ñoàng. Theá laø ñaõ khoâng caàn thaéc maéc theâm veà lí thuyeát, neân chæ caàn theo chæ daãn haønh ñoäng, vaø töø ñoù naûy ra töø ngöõ “hoïc taäp kinh nghieäm”. Theá laø y chang.

Thaáy ñöôïc vaán ñeà ruoäng ñaát laø quan troïng, caùc hoïc giaû ngaøy nay ñaõ ñeà cao chieán dòch caûi caùch ruoäng ñaát coi ñoù nhö laø yeáu toá chính daãn ñeán thaønh coâng. Tuy nhieân vieäc noâng daân ñoøi chia ruoäng thì cuõng xöa nhö nöôùc Taøu, thaønh coâng hay khoâng laïi laø chuyeän khaùc. Muoán thaønh coâng phaûi duøng phöông phaùp Mao Traïch Ñoâng: Ñòa chuû sôï ñaõ ñaønh coøn ngöôøi baàn coá chæ haêm hôû luùc ñoøi ruoäng thoâi, tröôùc vaø sau ñaáy vaãn laø sôï; caùi sôï khoâng daønh rieâng cho moät giai caáp, söï khuûng boá laø toaøn dieän. Vaø cuõng chôù neân töôûng raèng söï khuûng boá toaøn dieän laø ñieàu khoâng theå chòu ñöïng noåi: Caùi ñau nín nhòn coù khi coøn deã chòu hôn caùi ñau reân la. Vieät Nam Coäng hoaø cuõng coù cheá ñoä lieân gia ñaáy chöù, cheá ñoä hoïc cuûa Thöông Öôûng töø ñôøi Taàn, söï khuûng boá cuõng coù, coù luùc cuõng döõ ñaáy chöù, nhöng söï khuûng boá khoâng toaøn dieän neân khoâng thaønh coâng. Choáng ñoái, trong tröôøng hôïp ñoù khoâng maát ñi maø laïi caøng taêng theo vôùi söï khuûng boá khoâng toaøn dieän trong luùc ngöôïc laïi, “boùp cheát (choáng ñoái) töø trong tröùng nöôùc” ñaõ ñem laïi yeáu toá tích cöïc cho nhaø caàm quyeàn. Daân chuùng Mieàn Baéc haêm hôû choáng Mó cöùu nöôùc, ñoù laø söï thaät, nhöng toå chöùc höôùng daãn söùc maïnh daân chuùng theo moät ñöôøng höôùng duø phaûi caét xeùn söï thaät, laø keát quaû cuûa moät leà loái toå chöùc xaõ hoäi maø ta ñaõ goïi laø y chang ôû treân ñeå taïo thaønh moät neà neáp sinh hoaït moäng du ñaày haáp daãn ñoái vôùi beân ngoaøi. Baøi hoïc maoít cuûa thôøi kì tieáp nhaän môùi khoâng phaûi laø khoâng daãn ñeán thaønh ñaït saâu xa.

Baét chöôùc deã daãn ñeán möùc ñoä tieâu cöïc: a dua, maø tinh thaàn phe phía coù khi ñöôïc baøo chöõa baèng söï chia xeû lí töôûng chung. Khi Trung Hoa giaønh chuû quyeàn laõnh thoå 12 haûi lí (theo nghóa bao goàm caùc quaàn ñaûo Hoaøng Sa, Tröôøng Sa) thì Thuû töôùng Phaïm Vaên Ñoàng leân tieáng taùn ñoàng ngay trong ngaøy. Caû Boä Chính trò moät ñaûng lôùn khoâng ngoù xa hôn maáy ñaùm ruoäng ñöôïc Nguyeãn Coâng Tröù khai khaån trong theá kæ tröôùc! Nhöng töø khi naém ñöôïc vaän nöôùc, daân chuùng trong tay, caùc laõnh tuï daàn daàn cuõng laáy laïi töï tín ñeå tìm ra moät chuùt gì goïi laø lí thuyeát bình thieân haï rieâng. Ñaønh raèng chaúng laõnh tuï naøo chòu khoù maày moø ngoài vieát dieãn vaên nhöng moät anh cöïu thôï hoaïn nhö Toång bí thö Ñoã Möôøi maø coù saùch saùng taùc caû choàng daøy coäm thì ñuùng laø moät söï soaùn ñoaït quaù quaét. Chæ coù thôøi Leâ Duaån ta môùi nghe ñeán moät thöù taïm goïi laø trieát lí chính trò bao goàm chính saùch ñieàu haønh ñaát nöôùc trong caâu kinh nhaät tuïng ñaäp vaøo tai daân Mieàn Nam sau 75: “Ñaûng laõnh ñaïo, Nhaø nöôùc quaûn lí, Nhaân daân laøm chuû taäp theå.” Vaø phoå bieán cho khaùch nöôùc ngoaøi qua saùch höôùng daãn du lòch thôøi heù môû cöûa. (Xem Barbara Cohen, The Vietnam Guide Book, 1991.) Tuy trong caùi veá caâu trò nöôùc aáy nhaân daân chæ ñöùng ôû haøng thöù ba nhöng, coù coøn hôn khoâng. Coù ñeå maø haõnh dieän theo baèng côù cuûa oâng Traàn Ñoä “chính tai... nghe nhieàu laàn” TBT Leâ Duaån noùi: “Maùc khoâng noùi laøm chuû taäp theå, Lenin khoâng noùi laøm chuû taäp theå chæ coù ta (ta ñaây töùc laø Vieät Nam vaø ta ñaây chính laø Leâ Duaån lôøi chuù cuûa Traàn Ñoä) laø noùi laøm chuû taäp theå.” Roài theo vôùi ñaø chieán thaéng, söï töï tín caøng daâng cao ñeå Thuû töôùng Phaïm Vaên Ñoàng tuyeân boá ôû beân ngoaøi raèng chæ coù Vieät Nam laø ñoäc laäp thaät söï, coøn caùc nöôùc ví duï ôû Ñoâng Nam AÙ khaùc vaãn coøn naèm trong voøng cuûa chuû nghóa thöïc daân môùi! Ñoù laø caùi ñaø cuûa lôøi daïy daân: “Ta coù daân chuû gaáp vaïn laàn...” Nghe tung hoâ trong nöôùc thaønh thoùi roài cöù töôûng caû vaø thieân haï ñeàu laø thaàn daân cuûa mình!

Theá roài, vôùi chieán thaéng, moãi nöôùc coù vaän meänh rieâng, töông quan Trung Vieät cuõng theo moät höôùng môùi. Sôïi daây keát hôïp quaù moûng manh so vôùi quyeàn lôïi tranh chaáp to lôùn. Binh löïc tö baûn ñeá quoác taïo söï ñoaøn keát taïm thôøi cho caùc daân toäc trong vuøng nay khoâng coøn nöõa thì söï baát hoaø thieân nieân cuõ noåi daäy. Nhö ngöôøi Meã than veà Mó, ngöôøi Vieät cuõng coù theå than veà Trung Hoa: “OÂng trôøi (laø cha cuûa Thieân töû) quaù xa maø Taøu thì quaù gaàn!”

Ai cuõng chæ vaøo maët nhau maø goïi laø teân “baù quyeàn”. Chaúng ai thua ai caû, vaán ñeà coøn laïi laø ai thaéng ai thoâi. Ngöôøi Phaùp ñaõ taïo neân moät taäp theå goïi laø Ñoâng Phaùp
– “Ñoâng Döông thuoäc Phaùp”, thì Phaùp ñi roài quyeàn löïc phaûi veà tay ñaùm ngöôøi naêng ñoäng nhaát trong vuøng, ñaùm ngöôøi Vieät. Y nhö haønh ñoäng cuûa oâng Thieân-töû-(con) Minh Maïng cuøng ngöôøi noái tieáp, neáu khoâng coù ngöôøi Phaùp. Baây giôø, oâng Toång bí thö ñaûng Nhaân daân Caùch maïng Laøo coù moät nöûa Vieät (phía cha) coøn laø chuyeän giaáu gieám laâu, nhöng phaàn taäp keát cuûa Pathet Laøo laø hai tænh naèm ôû bieân giôùi taây baéc, quaân Lieân khu IV ñaùnh sang Thakhet, Savanakhet, chuyeän ai cuõng thaáy roõ. Cuõng nhö veà phía nam, quaân Lieân khu V “giaûi phoùng” Haï Laøo, Ñoâng Mieân, quaân Mieàn Ñoâng Nam Boä laán sang Moû Veït (ngöôïc vôùi thôøi kì sau). Nhöng baäc Thieân töû Trung Hoa ngaøy nay coù phieân thaàn Khmer sang chaàu khoâng phaûi maëc sarong dò daïng maø laïi baûo ñaûm raèng “Toâi oâm goái Ñoàng chí coøn chaët hôn thaèng Duoân nöõa kìa: Toâi ñaõ caát nhaø cho Anh Caû, Anh Hai... theo kieåu trieàu kieán cuûa Ñoàng chí, toâi ñaõ cho caáy luùa, ñeán caùi baãy baét chuoät cuõng duøng cuûa Ñoàng chí chöù khoâng theo kieåu phong kieán cuûa nöôùc toâi. Thaèng Duoân noù theo teân Xeùt laïi laøm cho Ñoàng chí löôõng ñaàu thoï ñòch ñaáy!” (Theâm yù töø Nayan Chanda, Brother Ennemy – The War after the War, 1986.) Mao Traïch Ñoâng giaø beänh, tieáng noùi ñaõ pheàu phaøo vaäy maø coøn coá göôïng nhaén Pol Pot qua Khieâu Samphan vaø vôï khi hoï ñöa Sihanouk ñeán chaøo veà nöôùc: “Chôù gôûi Sihanouk vaøo ‘hôïp taùc xaõ’!” OÂng laõnh tuï voâ saûn ñaõ queân nhöõng lôøi vaøng ngoïc hoâ haøo ñaáu tranh giai caáp ñeå lo cöùu tính maïng moät anh quoác vöông chö haàu! Chuû thuyeát maoít chæ môùi laø troø chôi cuûa vaøi anh lí thuyeát gia tö saûn, laø troø bieän minh baïo löïc cho ñaùm du kích Trung, Nam Mó hay laø phaàn lôïi duïng cuûa anh Albanie, nay ñaõ trôû thaønh hieän thöïc treân moät nöôùc phieân thaàn cuõ, sao laïi khoâng beânh vöïc heát mình? Coù ñieàu cuõng nhö ngaøy xöa, caùi Ñöùc cuûa Thieân töû khoâng theå thay theá göôm giaùo. Vieät Nam môùi vöøa ñaïi thaéng xong, Khmer Ñoû trôû thaønh naïn nhaân cuûa söï töï hueânh hoang, töôûng gieát ngöôøi ngoaøi cuõng deã nhö gieát daân mình, neân ñuïng traän môùi möôi ngaøy ñaõ tan taønh söï nghieäp trong bao nhieâu naêm. Ñaëng hay Mao cuõng vaäy thoâi, vaán ñeà laø ôû cô caáu toång theå chöù khoâng phaûi caù nhaân, neân baäc Thieân töû phaûi ra uy, “daïy cho chuùng noù moät baøi hoïc”. (Tuyeân boá cuûa Ñaëng khi ñi Mó veà gheù qua Nhaät.) Tieác raèng cuõng nhö traän Ñoáng Ña xöa, quaân cuûa Thieân töû Ñaëng aên khoâng ngoài roài trong ba möôi naêm laïi ñi ñaùnh vôùi ñaùm ngöôøi ba möôi naêm göôm giaùo khoâng rôøi tay. Quaân chinh phaït ruùt veà ñuùng theo leänh tröøng trò coù giôùi haïn ñeå röûa-maët cho Nöôùc lôùn, tuy khi boû Laïng Sôn ñaõ chòu khoù ñaäp töøng caùi noài ñaát theo tieâu chuaån ñaùnh nhau truyeàn thoáng – khaùc vôùi phi coâng Mó than “heát muïc tieâu!” chöøa laïi caû moät loaït thaønh phoá bieân giôùi coøn nguyeân veïn cho Hoàng quaân taøn phaù. (Anh “phoùng vieân” Hoaøng Phuû Ngoïc Töôøng cheâ taän löïc chuyeän teân baù quyeàn gaøi löïu ñaïn maát-ñaïo-lí maø khoâng nhôù raèng phe-ta ôû Mieàn Nam cuõng keâ löïu ñaïn döôùi xaùc cheát khieán lính nguî muoán ñem baïn veà phaûi coät daây nôi tay chaân maø keùo!) Nhöng trong giai ñoaïn ñaàu cuûa Cuoäc chieán Ñoâng Döông laàn thöù ba naøy thì ai thua ñaõ thaáy roõ duø Hoàng quaân phaàn lôùn chæ môùi kòp ñuïng vôùi ñaùm du kích, ñòa phöông quaân bieân giôùi, chieám Laïng Sôn xong khoâng daùm ñi xa hôn. Thôøi kì moâi hôû raêng laïnh ñaõ qua roài, nhöng cöù ngaäm maõi thì mieäng hoâi quaù ñi! Tröøng phaït khoâng xong thì chieám vaøi ngoïn ñoài chieán löôïc ñeå laøm caên cöù ñe doaï laâu daøi, coøn trong ñoaûn kì thì baén vaøi loaït suùng phuû ñaàu ñeå nhaéc nhôû Thieân uy. Ñeå höôùng taùc duïng veà phía khaùc. Ngoaøi bieån khôi.

Coù veû nhö töø traän chieán baïi cuûa haûi quaân Vieät Nam Coäng hoaø 1974, caùc laõnh tuï coäng saûn môùi chuù yù ñeán vaán ñeà treân bieån. Nhöng aên xoâi chuøa ngoïng mieäng, ñaønh chæ noùi göôïng : “Vaán ñeà coù theå thöông löôïng treân baøn hoäi nghò.” Moác xì! Vaán ñeà chuû quyeàn lòch söû, phaùp lí chæ laø chuyeän to tieáng caõi nhau. Maïnh ñöôïc yeáu thua môùi laø ñieàu quyeát ñònh. Trung Quoác chieám ñöôïc Hoaøng Sa vì Mó ñaõ ruùt haïm ñoäi ra xa, khoâng can thieäp, nghóa laø maát Hoaøng Sa vì Vieät Coäng thaéng, vì “nhaân daân ta anh huøng” ñaõ theo lôøi laõnh tuï goùp coâng söùc vaøo ñoù maø khoâng bieát. Coù ai coøn ñaày loøng yeâu nöôùc nghi ngôø ñieàu naøy thì neân nhôù tröôùc traän chieán Bieân giôùi 1979, Leâ Duaån ñaõ kí hieäp öôùc töông trôï vôùi Lieân Xoâ (3-11-1978, Ñieàu 6), môû ñöôøng cho haïm ñoäi Lieân Xoâ ñoùng ôû Cam Ranh (hôn moät “taác ñaát cuûa Toå quoác meán yeâu”) vaø gaây caûm giaùc baát an treân bieân giôùi Trung Xoâ. Nhöng 500 haûi quaân Lieân Xoâ ôû Cam Ranh khoâng ñuû khaû naêng ñe doaï nhö Haïm ñoäi 7 cuûa Mó neân traän chieán 1988 laïi xaûy ra.

Vôùi kinh nghieäm tröôùc vaø yù thöùc chuû quyeàn môùi, ngay töø tröôùc khi thaéng treân ñaát lieàn, Vieät Nam ñaõ cho haûi quaân ra chieám caùc hoøn ñaûo do quaân Coäng hoaø traán ñoùng. Khoâng roõ soá phaän cuûa nhöõng ngöôøi naøy ra sao. Nhaèm nhoø gì ba caùi leû teû. Phaùp vôùi tính caùch laø moät cöôøng quoác maët bieån leõ taát nhieân phaûi chuù yù ñeán giaûi ñaát ñaày nhöõng hoøn ñaûo nhoû vaø baõi caùt maáp moâ döôùi soùng thuyû trieàu naèm ngay tröôùc maët caên cöù Saøi Goøn Vuõng Taøu cuûa hoï. Hoï cho lính thuû hoä / lính “gaïc” (Garde Civile Locale – Veä binh daân söï ñòa phöông) ñoùng ôû hoøn ñaûo lôùn nhaát: Itu Aba cuøng vaøi nôi khaùc. Töø 1946, quaân Töôûng chieám nôi aáy ñoåi teân laø Ba Bình / Thaùi Bình, cuõng ñoøi chuû quyeàn treân toaøn vuøng, nhö ai tröôùc 1975 mua moät quyeån baûn ñoà Trung Quoác ôû Chôï Lôùn thì thaáy roõ. Vieät Nam Coäng hoaø ñaõ chieám nhieàu nhaát vaø ñaõ Vieät hoaù thaønh caùc teân: An Bang, Thò Töù, Song Töû Ñoâng, Song Töû Taây, Tröôøng Sa (Spratley)... Traän chieán 1988, qua baùo chí trong nöôùc, chæ cho ta thaáy nhöõng haønh vi anh huøng cuûa caùc chieán só maø khoâng cho bieát keát quaû maát ñaát tuy cuõng heù môû cho thaáy söï thaät. Giöõ ñaát treân bieån caû meânh moâng maø chæ coù moät chieác taøu tieáp teá giaø ruõ cuûa Saøi Goøn ñeå laïi thì chieán só bieân phoøng coù caùch naøo khaùc hôn laø oâm coät côø giaèng co vôùi keû ñòch? Taïp chí National Geographic 12-1998 vôùi moät baûn ñoà sô saøi cho thaáy caùc ñaûo xa ñaõ maát, Vieät bò gieát khoaûng 70 ngöôøi. Khoâng roõ teân caùc ñaûo maát, nhöng coù hình aûnh Thò Töù bieán thaønh Pagasa cuûa Phi ñaõ laø moät caên cöù quaân söï coù phi tröôøng. Nhìn caùc baûn ñoà cuûa ngöôøi Trung Hoa, Quoác cuõng nhö Coäng, cho bieân giôùi ñoâng nam cuûa hoï thoøng trong bieån Ñoâng nhö coå con chim giaø ñaãy, chaén ñöôøng thoâng thöông Ñoâng Taây, Nam Baéc thì roõ laø Trung Hoa khoâng deã gì laán chieám hoaøn toaøn nhöng hoï ñaõ coù chính saùch taøm thöïc töø xöa, khoâng caàn phaûi noân noùng, chæ caàn phaûi laøm aùp löïc rieâng bieät vôùi ngöôøi anh em thuø nghòch beân caïnh, ví duï nhö khi ñe doaï caùc vuøng khai thaùc daàu ngoaøi bieån khôi. Vaø ñeán luùc phaûi giaønh laõnh thoå thì phe ta loâi ngay laøm baèng côù cho phe mình cuoäc kí keát ôû San Francisco 1951 cuûa chính phuû Vieät gian baùn nöôùc Baûo Ñaïi cuøng nhöõng tuyeân boá cuûa caùc chính phuû tay sai Mó ôû Mieàn Nam – caùc chính phuû ngöôøi ta khoâng chòu cho baøn giao chæ vì laø keû baïi traän, ñeå xöû söï nhö keû chieám ñoùng, vaø nhö theá thaät laø ngöôïng nguøng khi phaûi vieän daãn ñeán söï keá thöøa!

Thuø nghòch roài hoaø hoaõn, chuyeän cuûa muoân ñôøi. Laàn naøy khaù quan troïng, ít ra laø ñoái vôùi Vieät Nam, vì sinh meänh Ñaûng ñaõ treo ñaàu sôïi toùc. Lieân Xoâ, “thaønh trì cuûa chuû nghóa xaõ hoäi”, vaø Ñoâng AÂu suïp ñoå. Laàn naøy thì khoâng theå baøo chöõa gì veà maët lí thuyeát ñöôïc nöõa, tuy cuõng coù göôïng noùi böøa: Chuû nghóa xaõ hoäi laø moät maãu hình chöa thaønh, neân nôi naøy, luùc naøy thaát baïi thì vaãn coù theå xaây döïng ôû nôi khaùc, luùc khaùc! Ñieàu naøy phuø hôïp vôùi söï ngoâng ngheânh coäng saûn sau chieán thaéng. Vaø thaät ra thì vaãn coøn ôû moät nöôùc lôùn, söøng söõng. Chæ khaùc chuùt xíu thoâi: Trung Quoác xaây döïng chuû nghóa xaõ hoäi treân neàn taûng cöïc quyeàn phöông Ñoâng, moät “nhaø” môùi, moãi laàn suïp ñoå nhö vaäy phaûi chôø ñeán haøng traêm naêm nhö Chuû tòch Giang Traïch Daân môùi ñaây (1998) tính cho tuoåi thoï cuûa ñaûng mình – keùm thua ñaøn em, noùi ñeán “muoân ñôøi con chaùu mai sau”. Nhöng ñöùng moät mình cuõng khoâng vui, coù ñaøn em thì vaãn hôn. Chuùt khoaûng caùch caàn thieát ñoù khieán ñaøn em deã thôû hôn, deã mon men laïi gaàn hôn. Nhöng Cuba khoâng phaûi thaät söï laø ñaøn em, Baéc Trieàu Tieân coù oâng hoaøng ñeá rieâng, böôùng bænh maø soáng ñöôïc nhö chæ daáu cuûa moät söï hieän dieän cuøng phe. Cuõng nhö ngaøy xöa, rieâng laàn naøy chæ coøn coù Vieät Nam. Sinh meänh ñaûng Coäng saûn Vieät Nam gaén lieàn vôùi ñaûng Coäng saûn Trung Quoác, laàn naøy theo moät nhòp böôùc môùi: hoïc taäp maø khoâng caàn ai daïy doã, khoâng caàn Coá vaán. Nguy hieåm truøng truøng, khoâng chæ beân ngoaøi maø coøn beân trong: Daân chuùng (coù moät boä phaän Taây Phöông hoaù, khoâng nhö ôû Baéc Trieàu Tieân) ngheøo ñoùi ñoøi hoûi thaân phaän rieâng cuûa mình, khoâng coøn ngoan ngoaõn nöõa, ñaûng vieân phaân hoaù theo hai höôùng truÿ laïc vaø ñoøi thay ñoåi, höôùng naøo cuõng laø laøm yeáu quyeàn bính caû. Theá laø thay ñoåi, ñoåi môùi, nhöng töø töø, roùn reùn nhö ngöôøi ñi treân baêng moûng. Chaéc chaén hôn heát laø cöù rình theo ñaøn anh maø laøm. Theá laø töï pheâ duy yù chí, xaây döïng kinh teá thò tröôøng, ñònh höôùng xaõ hoäi chuû nghóa vôùi caùc khuoân vó moâ, vi moâ. OÂng Ñaëng Tieåu Bình noùi “Laøm giaøu laø vinh quang” thì oâng Ñoã Möôøi khuyeán khích daân, caùn boä laøm giaøu. Môû cöûa coù sôï cho an nguy cuûa Ñaûng thì ñaõ coù tieáng la chaän hoïng “dieãn bieán hoaø bình” (kieåu cuõng cuûa Giang Traïch Daân môùi ñaây). Thaønh phaàn kinh teá quoác doanh laø chuû ñaïo ôû beân kia thì beân naøy cuõng chuû ñaïo, beân kia baùn moät chuùt thì beân naøy cuõng baùn moät chuùt... Chi li cho ñeán noãi beân kia ñuoåi ngöôøi choáng ñoái thì beân naøy cuõng laøm theo. Khoâng caàn coá vaán chæ daïy. Tinh thaàn ñoäc laäp theå hieän roõ raøng.

Taát nhieân khoâng phaûi laø khoâng coù co giaät nhö ñaõ xaûy ra trong tieán trình vöông hoaù ôû quaù khöù. Traàn Ngheä Toâng maéng moû caùc teân hoïc troø maët traéng ñôøi Khai Thaùi ñaõ baøy veõ ñoåi thay theo phöông Baéc “nhieàu khoâng keå xieát”. Chuyeän ñaùnh troáng thoåi keøn theo Minh hay khoâng döôùi ñôøi Leâ Thaùnh Toâng ôû theá kæ sau cuõng gaây neân tranh luaän aàm ó. Thôøi môùi coù nhöõng yeáu toá môùi. Hoàng veä binh khoâng nhaäp Vieät ñöôïc maïnh coù veû vì tình hình chieán tranh, cuõng nhö caûi caùch ruoäng ñaát khoâng vaøo Nam vì oâng Leâ Duaån ngaên chaän, sôï coù haïi cho chieâu baøi giaûi phoùng daân toäc. Tieán trình ñi-veà-Nam giaûi toaû bôùt moät phaàn aùp löïc cuûa Thieân töû Trung nguyeân, ñem theâm söùc maïnh cho Thieân töû ñòa phöông, chöùng toû moät laàn ôû traän Ñoáng Ña. Chieán thaéng 1975 khoâng nhöõng giaûi phoùng Mieàn Nam maø coøn “giaûi phoùng” caû Mieàn Baéc. Cuoái naêm 1978, daân chuùng uøn uøn keùo veà Baéc Kinh ñeå keâu caàu keå khoå vôùi caùc baäc Thieân töû ôû Trung Nam Haûi, nhöng ôû Vieät Nam thì cuoái 1998 môùi thaáy coù ngöôøi caàm ñôn ñöùng tröôùc nhaø Thuû töôùng Phan Vaên Khaûi. Khoâng coù gì laï. Sau chieán tranh ngöôøi ta uøn uøn ñi Nam theo boä ñoäi, coâng an, nhaân vieân daân söï; daân chuùng ñoùi ngheøo luõ löôït ra caùc thaønh phoá quen thuoäc aên maøy (coù khi chìa caû chöùng minh Bí thö ñaûng uyû), roài maïnh daïn daàn, ñoát nhaø ñi Nam, tröïc tieáp hay giaùn tieáp höôûng taøn tích cuûa chuû nghóa thöïc daân môùi, höôûng tieàn cuûa boïn löu vong gôûi veà..., tình traïng aáy giaûi toaû ñöôïc söï ngheøo ñoùi moät thôøi gian daøi. Nhöng söï dung chöùa ñaõ ñeán luùc baõo hoaø maø giaûi phaùp ñoåi môùi laïi khoâng ñuû buø ñaép côûi môû cho neân cuoái cuøng noâng daân Vieät Mieàn Baéc treã hôn daân Trung Quoác ñeán hai möôi naêm, tuy tieáng taêm baïo haønh cuûa ñoaøn thu saûn maø Phuøng Gia Loäc chöùng kieán cuõng ñöôïc ngöôøi tuø phöông Nam Nguyeãn Xuaân Thieäp nghe “daäy boùng” töø tröôùc naêm 1988. AÁy vaäy maø trong khoaûng thôøi gian ñoù, khaùc vôùi ôû Trung Quoác, noâng daân ñoàng baèng Cöûu Long chöa thaáy böôùc tieán hôïp taùc hoaù ñaõ bieåu tình ñoøi laïi ruoäng ñaát, nhöõng cuoäc bieåu tình khoâng ñöôïc töôøng thuaät coâng khai nhöng dieãn tieán ñaày tính “nhaân daân” chaúng khaùc gì ñaõ xaûy ra ôû thôøi Mó Nguÿ tröôùc.

OÂng Vuõ Thö Hieân thay cho raát nhieàu ngöôøi, thaéc maéc taïi sao moät cuoäc caùch maïng khôûi ñaàu ñaày lí töôûng cao ñeïp laïi ñi ñeán söï suy suïp thaûm baïi, bieán nhöõng con ngöôøi ñaày phaåm chaát cao quyù trôû thaønh taàm thöôøng, heøn haï nhö ñaõ thaáy. Laïi cuõng khoâng coù gì laï. Daân Taøu ñaõ than y chang nhö vaäy. Naïn say meâ quyeàn löïc laø cuûa muoân ñôøi. Theâm nöõa, caùch maïng duø muoán kieán taïo moät xaõ hoäi môùi cuõng phaûi thaønh coâng tröôùc ôû phöông dieän naém chính quyeàn, nghóa laø thaønh coâng baèng chính caùc ñieàu kieän xaõ hoäi coù saün trong khu vöïc nhö caùc hoïc giaû coá coâng tìm hieåu. Laõnh tuï coäng saûn Vieät Nam duø tin ôû lí thuyeát ñaáu tranh giai caáp cho maáy ñi nöõa maø naêm 1945 hoâ haøo thôï thuyeàn chieám nhaø maùy, noâng daân giaønh ruoäng ñaát thì cuõng chæ laøm theâm vaøi cuoäc Xoâ vieát Ngheä Tónh döõ daèn hôn, phöùc taïp hôn maø thoâi. Laøm “caùch maïng daân toäc daân chuû” thaønh coâng treân neàn taûng cuõ thì khoâng theå khoâng luÿ vì noù. Tính chaát cöïc quyeàn cuûa phöông Ñoâng laïi laø ñieàu khoâng theå choái caõi. Laõnh tuï Mao Traïch Ñoâng coù hình daïng cuûa moät anh Chu Nguyeân Chöông cuõ, coù ñieàu ñaûng Coäng saûn laïi toå chöùc chaët chòa hôn caùc hoäi kín noâng daân theá kæ XIV. Chieám ñöôïc chính quyeàn roài thì khoù ñoå. Chæ coù nhöõng ngöôøi quen vôùi söï ñoåi thay soaønh soaïch cuûa theá giôùi Taây Phöông môùi ngaïc nhieân nhö anh Vieät kieàu veà thaêm nhaø:”Hoï coâng khai noùi chuyeän nhaïo baùng, coi thöôøng Coäng saûn, vieân chöùc lôùn nhoû aên tieàn coøn ñaäm vaø coâng khai hôn thôøi nguÿ, sao maø Coäng saûn khoâng ñoå?” Ngaøy xöa ngöôøi ta ñaõ ñaët veø ñeå nhaïo baùng vua quan roài maø trieàu ñình coù suïp ñaâu! Hoái loä, tham nhuõng nhö lôøi noùi kia thöïc ra cuõng ñaõ ñöôïc hieåu theo thôøi môùi: Vieân chöùc aên löông ñeå laøm vieäc thì khoâng theå höôûng theâm moät soá quyeàn lôïi vaät chaát naøo töø coâng vieäc ñaõ giao phoù cho ñoù. Ngaøy tröôùc vua cuõng coù tröøng phaït toäi tham nhuõng, hoái loä nhöng toäi naøy ñaët trong töông quan rieâng tö, caù nhaân. Coøn trong töông quan coâng quyeàn, hoái loä tham nhuõng tuy khoâng ñöôïc neâu teân maø coù ñöôøng môû loái: Quan ñi ñeán ñaâu, toång xaõ, ñòa phöông phaûi cung phuïng nhu caàu aên ôû, taïp dòch. Vaø vì theá ngaøy nay, hôïp taùc xaõ, ñôn vò saûn xuaát, cô quan ñòa phöông daønh rieâng quyõ chieâu ñaõi laáy töø coâng söùc cuûa caù nhaân ñeå ñaët tieäc, taëng quaø.., taïo theâm hình thöùc “hoái loä coâng” nhö tình traïng “phong bao” cho ngöôøi tham döï hoäi hoïp, hình thöùc “giao teá” giöõa caùc ñôn vò, ñòa phöông vôùi nhau, khoâng coù ngay caû ôû thôøi xöa. Vuï Laõ Thò Kim Oanh (xöû 2004?) xuaát hieän ngay ôû Mieàn Baéc, giöõa thuû ñoâ laø chöùng côù roõ reät nhaát veà söï noái keát giöõa “truyeàn thoáng” cuøng khoå chuyeån bieán theo ñaø “ñoåi môùi” hieän taïi nhieàu ñoâ la. UÙm ba la ba ta cuøng hoái loä thì laøm sao gôõõ cho ra? Coù ai baûo hoái loä ñaâu maø anh Vieät kieàu keïp tôø giaáy naêm möôøi ñoâla trong tôø passport “trình” Haûi quan? Hoái loä hoàn nhieân nhö thaùi ñoä hoàn nhieân cuûa anh haûi quan kính traéng, aùo quaàn thaúng neáp gaït tôø giaáy baïc vaøo hoäc, tieáp noái söï hoàn nhieân cuûa oâng quan huyeän ñaïp leân ñoàng baïc cuûa teân nhaø queâ baùn lôïn gaø lö höông ñem naïp thueá, ruûi loïng coïng ñeå vaêng töø haàu bao ra ñeán chaân quan. Hoái loä hoàn nhieân nhö lôøi thuùc giuïc cuûa ngöôøi trong haøng chôø qua cöûa aûi: ”Mau leân, boû möôøi ñoàng mau leân!” Chaúng caàn nhôù mình laøm assembler löông toái thieåu bò “xuùp” Meã noù ñì ra laøm sao, thieân haï sao mình vaäy, thöù fatalism ngaøn naêm ñaõ trôû veà! Chuyeän luaät phaùp chæ laø söï ruûi ro – cheát ngöôøi cuûa caù nhaân, chuyeän tuyø höùng, só dieän, laø vaán ñeà an nguy cuûa ngöôøi caàm quyeàn chöù khoâng phaûi laø yù thöùc toân phaùp. Caùi môùi ñaõ ñaët caên baûn treân caùi cuõ ñeå nôû roä ra neân ñöôïc coi laø töï nhieân, ñöôïc ñaët teân môùi ñeïp ñeõ xoaù caùi xaáu aån taøng, coù quaù quaét thì cuõng thaät töï nhieân baøo chöõa, bieän minh (“quaø taëng treân möùc tình caûm”), khoâng chòu ñöôïc thì ñaõ coù quyeàn bính hôøm saün, “ñeàu trôøi” maø caân baèng nhö vaäy neân tham nhuõng hoái loä khoâng theå naøo laøm suïp ñoå chính quyeàn ñöôïc.

Ñi saâu vaøo tính caùch vaên hoaù, chuù yù ñeán caùc yeáu toá “taàm thöôøng”, naêm 1985 moät nhaø baùo Ñaøi Loan ñaõ cho xuaát baûn quyeån Ngöôøi Trung Quoác xaáu xí gaây nhieàu phaûn öùng trong nöôùc vaø ôû thaønh phaàn diaspora. Thaät ra coù theå coi ñaây laø phaûn öùng thöù hai trong caùch nhìn tieâu cöïc veà vaên hoaù Trung Hoa sau laàn thöù nhaát cuûa cuoäc vaän ñoäng Nguõ Töù 1919. Taát nhieân laàn naøy chæ coù moät ngöôøi leân tieáng, khoâng thaønh phong traøo raàm roä nhö laàn tröôùc, nhöng caùi tröôùc röôùc caùi sau. Laàn tröôùc ñaët nhöõng vaán ñeà “lôùn”: neàn taûng cheá ñoä, trieát lí, vaên hoïc... Maáy möôi naêm sau Trung Hoa ñaõ coù hoaû tieãn, bom nguyeân töû, coù ñaûng Coäng saûn phaùt xuaát töø chaâu AÂu, coù vaên baïch thoaïi choân chaët coå vaên... roài neân oâng Baù Döông kia töôûng phaûi laøm tieáp phaàn coøn laïi: Cheâ bai nhöõng tính chaát Trung Hoa caûn trôû böôùc tieán ñeán moät “xaõ hoäi coâng daân” cuûa Taây Phöông, cuûa theá giôùi môùi, theá giôùi coâng ngheä vaø haäu coâng ngheä.

Cuõng khoâng phaûi ngaãu nhieân, khoâng coù duïng yù maø oâng Nguyeãn Hoài Thuû ñaõ boû coâng dòch ra tieáng Vieät, trong nöôùc khoâng ai daùm in, ñaønh boû tieàn mua maùy in laáy! Saùch goác laø moät best-seller ôû Ñaøi Loan, Trung Hoa Luïc ñòa vaøo thôøi kì vöõng vaøng gaây töï tín, ñaõ cho phoå bieán nhöng töø khi sinh vieân noåi loaïn 1987 vaø sau cuoäc ñaøn aùp Thieân An Moân 1989 thì noù bò caám tuyeät. Ngaøy xöa oâng Nguyeãn Vaên Vónh cuõng ñaõ töï pheâ: (An Nam ta) Gì cuõng cöôøi, nhöng leû loi vaø gioïng ñieäu trang troïng, “daïy doã” quaù. Daùm töï cheá dieãu laø chöùng toû moät tình traïng töï tín, Vieät Nam ngaøy nay chöa coù, laïi theo ñöôøng loái chaéc aên neân khoûi maát coâng caám vaø thu hoài. Theá roài cuõng nhö moïi chuyeän khaùc, saùch dòch ñaõ in ôû Mó (neân keå coâng keû naøy laøm moâi giôùi khoâng tính hueâ hoàng), ít nhieàu gì ngöôøi ta cuõng ñaõ bieát, Ñaûng göôïng gaïo xì ra, cho tôø Nhaân daân in vaøi chöông, vaøi chöông thoâi! Kieåu nhö khoe söï saùng taïo coù chöøng möïc trong chính saùch. Ñoïc Ngöôøi Trung Quoác xaáu xí sao khoâng khoûi lieân töôûng ñeán “Ngöôøi Vieät Nam xaáu xí”? Cho neân phaûi keàm haõm söï bung ra quaù ñaø, chæ neân bieát moät chuùt cho goïi laø vöøa ñuû. Bôûi vì caû vaøi theá heä ñang ñöôïc höôùng daãn hueânh hoang veà “daân toäc, nhaân daân anh huøng”, veà nhieät tình lao ñoäng haêng say, veà tinh thaàn bao dung tha thöù, tính chaát daân chuû caû trieäu laàn... (coù caû söï phuï hoaï nôi quyeån Ngöôøi Vieät cao quyù cuûa oâng Pazzi-Vuõ Haïnh vaøo thôøi chöa phaûi eùp mình xin gheùp vaøo saùch Who’s Who vaên só Vieät Nam), sao laïi moùc ra thoùi chöûi maát gaø, moät taác tôùi trôøi, chæ coù ranh vaët laø gioûi...? Tuy nhieân söï lieân töôûng laïi coù khi khoâng phaûi qua nhieàu chaëng ñöôøng ñaát maø laø ñoái chieáu sít sao.

Coù laàn toâi baäp beï giaûi thích cho anh supervisor ngöôøi Nga laø sôû dó daân AÙ Ñoâng noùi to vì hoï ñoâng quaù, moãi ngöôøi moät tieáng duø thaàm thì cuõng ñaõ taïo neân moät neàn taûng aâm thanh roài neân phaûi caát cao gioïng keû khaùc môùi nghe ñöôïc. OÂng Baù Döông khoâng chòu, oâng noùi raèng oàn aøo laø quoác hoàn quoác tuyù cuûa daân Taøu, daân Taøu voâ ñòch veà noùi to – yù haún daân An Nam ñöôïc xeáp vaøo haïng thöù. Phaân tích saâu hôn, oâng cho ngöôøi Trung Quoác oàn aøo maø tinh thaàn baát an, noùi to ñeå che giaáu söï thieáu töï tín. Nhö anh chaøng ñi ñeâm sôï ma, phaûi haùt hoûng. Noùi to ñeå tin raèng mình coù lí, cuõng laø hình thöùc khôûi ñaàu cuûa söï aùt gioïng, caû vuù laáp mieäng em khi coù quyeàn bính. Coù theå suy dieãn theâm nhö theá. Moät taác tôùi trôøi toaû roäng trong quaàn chuùng vôùi caûnh ngaäm taêm xæa raêng trong luùc chaúng coù gì nôi bao töû. Hueânh hoang moät taác tôùi trôøi laø moät daïng cuûa hình thöùc noùi to oàn aøo, neân ôû nhöõng ngöôøi caàn coù quaàn chuùng (chính trò hay phe phía) coù khi noù trôû thaønh moät söï troáng roãng caàn thieát. Nhö baøi dieãn vaên vaøi tieáng ñoàng hoà cuûa caùc caùn boä töø nhoû tôùi lôùn. Nhö vieäc cho pheùp phoùng vieân töù xöù chöùng kieán caûnh xöû ngöôøi tuø Nguyeãn Vaên Troãi; nhö Thuû töôùng Nguyeãn Cao Kì cuøng baø vôï baän ñoà bay ngheânh ngang thaêm AÁp ñôøi môùi vôùi lôøi hoâ haøo “Baéc tieán”; nhö anh só quan xoû xaâu tai Vieät Coäng ñeo ñaày coå. Coù khi laø moät söï troáng roãng ngaây thô veà chính trò luùc ñeå cho phoùng vieân Taây Phöông chuïp hình caûnh tra taán tuø binh trong khi ngöôøi lính Ñaïi Haøn nhaác ñaàu muõi suùng M.16 chæ vaøo anh thôï aûnh muõi loõ: “Caám!” Coøn veà phía beân kia, anh chæ coù theå nhö ngöôøi ñoàng nghieäp laáy ñöôïc taám hình quaân Giaûi phoùng chaân ñaát keâ soå treân ñaàu goái ghi cheùp lôøi khai cuûa ngöôøi tuø binh Coäng hoaø noùn saét ngoài kieåu nöôùc luït tröôùc maët. (hoaø noùn saét ngoài kieåu nöôùc luït tröôùc maët. ( 1975, New York 1995, tr. 274.)

Ngöôøi Vieät thöôøng khen daân Taøu bieát ñoaøn keát, chöùng toû ôû caùc bang hoäi, ôû coâng cuoäc laøm aên cuûa hoï nhöng “Buït nhaø khoâng thieâng”, oâng Baù Döông laïi cho raèng ba-ngöôøi-Taøu thì nhö baày heo, eng eùc oàn aøo uûng oaúng nhau, caén xeù nhau. Tuy nhaän xeùt ôû goùc ñoä vaên hoaù laâu daøi chöù khoâng caáp thôøi nhöng coù veû oâng naøy cuõng nhìn vaøo nhöõng ñieàu troâng thaáy tröôùc maét cuûa söï phaân hoaù chính trò hieän ñaïi. Di taûn Vieät Nam chôù buoàn, daân di taûn naøo cuõng vaäy thoâi, coù ñieàu chuyeän Vieät Nam coøn môùi quaù neân oàn aøo hôn thoâi. Trong nöôùc (Vieät cuõng nhö Trung), coù moät quyeàn bính sieát chaët nhöõng phaân hoaù, theo loái cuõ thì daën raèng “Ñoùng cöûa daïy nhau” – daïy kieåu “cho roi cho voït” (“vieät aùi vieät ñaû”, tuïc ngöõ Trung Quoác ñaáy!) thì ñöa ñeán ñöùc Nhaãn “moät caâu nhòn laø chín caâu laønh” – môùi thì khoan hoaø, dung thöù, daân chuû, cho yù kieán thieåu soá ñöôïc “baûo löu”, ngaâm toâm sau nhöõng cuoäc “ñaáu tranh noäi boä”, thaân aùi hay coù boùp hoïng nhau beân ngoaøi cuõng chæ bieát qua lôøi ñoàn, thô-rôi kieåu cuõ hay imeo kieåu môùi khoâng coù gì chaéc chaén caû. Caùch xöû söï ñoù, oâng Baù Döông cuõng cho laø ñaëc tính cuûa Trung Hoa xaáu xí: Khoâng bao giôø nhaän loãi. Heä quaû laø cöù vaïch ra loãi ngöôøi khaùc ñeå che laáp loãi cuûa mình, y nhö khi ngöôøi ta baûo mình vi phaïm nhaân quyeàn thì söøng soä “Anh cuõng vi phaïm ñaáy!” “Anh cuõng aên caép sao toá caùo toâi?” Khaùc haún ngöôøi chieán binh Mó trôû veà Mó Lai ba möôi naêm sau ñeå aân haän hoái tieác (phim National Geographic chieáu treân keânh 7 ABC), ta khoâng nhöõng laáy ñoù laøm ñeà taøi che laáp chuyeän Hueá maø coøn laøm phim theo ñeå töï naâng mình cao vôøi theâm sau chieán thaéng, khoâng thaáy raèng Mó Lai laø daáu veát caêm thuø coøn Dak Son, Hueá laø daáu veát cuûa söï nhuïc nhaõ. Coøn gì ñeå ñem ra ñoái chieáu nöõa?

Nhöng chaúng leõ khoâng coù gì thuaàn tuyù Vieät Nam sao? Ñaõ muoán laøm söï so saùnh thì phaûi laø hoïc giaû maát roài, oâng Baù Döông chæ laøm coâng vieäc töï nhaän xeùt cuûa moät ngöôøi Trung Quoác thoâi, vaäy thì ngöôøi Vieät töï nhaän xeùt laáy – maø nhôù boû chöõ “thuaàn tuyù” ñi, treân theá giôùi naøy chaúng coù keû naøo “thuaàn tuyù” caû. Treân phaïm vi khu vöïc haõy nhìn hai böùc hình “hoïc taäp caûi taïo”, moät cuûa John Fraser The Chinese – Portrait of a People (Summit Books, New York 1980) veà tuø binh Vieät Nam ôû Khu töï trò Choang Quaûng Taây vaø böùc hình ôû Nam ... t. 573, ghi caûnh tuø binh VNCH sau 75, thì thaáy söï “ñaïi ñoàng tieåu dò”(!?) cuûa vaên hoaù. Anh tuø binh An Nam tuy maéc toäi gaây haán nhö phaûi töï toá caùo (anh coù nghe ñöôïc lôøi laõnh tuï Ñaëng Tieåu Bình cuõng khoâng daùm keå laïi), nhöng vaãn ñöôïc hoïc taäp trong khung caûnh ñaàm aám, coù “ñaøi” ñeå nghe, coù khay gaït taøn thuoác, coøn anh nguÿ quaân ngoan ngoaõn khoanh tay nghe quaûn giaùo giaûng baøi trong ngoâi nhaø tieàn cheá söôøn saét cao, vaø sau ñoù haún laø phaûi laøm thu hoaïch aân haän xoùt xa toá caùo toäi tay sai baùn nöôùc, caàm suùng Mó (khoâng phaûi AK) gieát haïi ñoàng baøo. Ngöôøi baét tuø binh, moät phe khoe khoang baèng söï töï tín doái traù vöõng vaøng, moät phe coøn phaûi lo toan vuoát ve beân ngoaøi baèng caûnh nhaø cao cöûa roäng. Cho neân coù leõ phaûi noùi ñeán thoùi ranh vaët cuûa ngöôøi Vieät, bôûi vì khoâng nhöõng noù ñeàu-trôøi ôû soá ñoâng lôùp döôùi maø noù coøn cheãm cheä treân taàng lôùp cao, taàng lôùp caàm quyeàn. Hình nhö ñoù laø saûn phaåm cuûa söï yeáu heøn. Giaønh nhau thuû ñaéc nhöõng gì to lôùn thì tuy cuõng phaûi söû duïng möu moâ, nhöng noblesse oblige, phaûi bò moät soá nguyeân taéc ngaên chaën, phaûi ñöa möu moâ leân taàm möùc chieán löôïc, khoâng theå quan taâm ñeán meïo vaët. Coøn vaät thuû ñaéc nhoû quaù thì tha hoà, maø möu moâ cuõng phaûi trôû thaønh meïo vaët... Vaø thaønh thoùi. Anh noâng daân thaáy ruoäng mình coù tí-xíu, phaït bôø lieàn boû coû hôi xieâng veà ruoäng beân moät chuùt, nhaân tieän ñaïp bôø ñaát cho noù nhìn trôøi, moät hai naêm cuõng ñöôïc moät haøng luùa caáy chöù chôi sao! Ranh vaët, laùu caù naèm trong caùc chuyeän Traïng Quyønh, ñaïi khaùi nhö baét ngheù con boû ñoùi cho ra ñaáu vôùi traâu Taøu ñeå con ngheù cöù duùi ñaàu vaøo haùng con vaät lôùn kia khieán noù nhoät quaù phaûi boû chaïy!

Thoùi öùng bieán laùu caù cuõng töøng ñöôïc cheùp ngay vaøo söû cuûa trieàu ñình, trôû thaønh söû cuûa nöôùc: OÂng Maïc Ñænh Chi ñi söù Taøu chuïp laàm con seû treân böùc tranh lieàn chöõa theïn xeù toaïc maø baûo raèng:”Seû laø tieåu nhaân, truùc laø quaân töû, khoâng theå ñeå keû tieåu nhaân ngoài treân ñaàu baäc quaân töû ñöôïc!” Laïi cuõng khoâng chæ laø chuyeän cuõ – coù theá môùi goïi laø “daân toäc tính”, “truyeàn thoáng”. Chuyeän cuõ ñeû ra chuyeän môùi, laàn naøy thaät nghieâm tuùc vì lieân quan tôùi chieán thaéng laãy löøng thôøi ñaïi: OÂng Leâ Ñöùc Thoï trong laàn hoäi ñaøm Paris, gaëp oâng Kissinger nôi moät tam caáp, laät ñaät böôùc leân baäc thang treân, baét tay oâng kia vaø noùi:”Toâi cao hôn oâng!” Chaéc laø chuyeän naøy khoâng theå keå cho Taây Mó nghe ñöôïc maø chæ ñeå trong voøng loan truyeàn An Nam ta ñaáy thoâi. Ngaøy xöa khoâng xa, anh AQ baèng loøng vôùi söï chieán thaéng trong trí töôûng ñeå cho vaên haøo Loã Taán coù moät anh chaøng Trung Quoác caù nhaân, coøn tröôøng hôïp Traïng Quyønh ñuùng laø moät Vieät Nam taäp theå, coù truyeàn thoáng bôûi vì roõ raøng lôùn tuoåi hôn nhaân vaät AQ nhieàu!

Baàn coá noâng leân caàm quyeàn, oâng Bí thö tænh uyû, Uyû vieân Trung öông Ñaûng, laøm chuùa moät ñòa phöông (haõy nhôù Haø Troïng Hoaø cuûa Thanh Hoaù, xöù nghe noùi coù luùc muoán thaønh moät nöôùc rieâng), oâng laõnh chuùa ñoù baét chöôùc Caøn Long, Pierre le Grand chòu loøn laøm nhaân vieân moät coâng ti ñòa phöông trong moät dòp hoï ñöôïc môøi ñi nöôùc ngoaøi tham quan. Roài ôû baäc cao hôn nöõa, moät vieân chöùc ñi ñieàu ñình laáy laïi toaø Laõnh söï VNCH ôû Hongkong, bò ngöôøi ta ñoøi tieàn canh giöõ baûo trì gì ñoù, thuaät laïi mình ñaõ traû lôøi: “Coøn toaø Ñaïi söù (Anh) caùc oâng ôû Saøi Goøn chuùng toâi cuõng phaûi toán tieàn giöõ gìn tu boå ñaáy! Hoï ngôù hoïng lieàn. Maø may quaù mình lanh trí nghó ngay ra ñieàu aáy, chöù cuõng bieát mình coù tu söûa gì ñaâu!” Khoâng bieát coù bao nhieâu phaàn traêm söï thaät trong caâu chuyeän thuaät laïi nhöng söï hueânh hoang veà thoùi ranh vaët thì ñaõ roõ raøng. Ranh vaët nhö theá khoâng coøn laø chuyeän keå ñeå che giaáu töï ti, hueânh hoang vôùi nhau trong nöôùc nhö chuyeän nghieâm tuùc veà Ñaïi töôùng ta, maø ñaõ leân ñeán taàm möùc ñaïi dieän quoác gia, ñem ra ñoái phoù trong giao tieáp quoác teá. Cho neân, Lí Quang Dieäu (1998) coù nhaén nhuû thaønh thaät theo kieåu laøm coá vaán: “Chôù duï doanh nhaân Mó vaøo roài phuïc kích, nhö ñaõ laøm vôùi quaân nhaân Mó trong chieán tranh”, ngöôøi ta khoâng nghe ñaâu. Khoâng hieåu ñaâu. Neáu khoâng coøn naõo traïng “Nöôùc ta röøng vaøng bieån baïc, keû naøy ñi coù keû khaùc tôùi, khoái gì!” thì vaãn coøn taâm thöùc buoân-haøngchuyeán, “ñaùnh quaû” töøng giai ñoaïn, ñi theo vôùi chuû tröông “kinh teá thò tröôøng coù ñieàu höôùng xaõ hoäi chuû nghóa”, noùi noâm na laø ñoåi môùi maø khoâng maát söï laõnh ñaïo cuûa Ñaûng.

Cöù keå ra chaúng ai töï döng laïi buoâng boû quyeàn bính. OÂng vua Traàn coù moä ñaïo ñi tu thì cuõng bieát raèng con mình noù laøm vua, laøm traùi yù mình noù coøn sai ñaày tôù quyø tröôùc saân chòu toäi (thay baûn thaân vaøng ngoïc), chöù coù thaèng baàn coá noâng, phaûn ñoäng naøo ngoài treân ngai ñoù ñaâu. Nhöng cuõng vì coù ñaïo Phaät neân oâng khoâng phaûi ngoài cho ñeán khi tay baét chuoàn chuoàn, hay khi oâng con nghòch taëc naøo ñoù ngöùa maét sai ngöôøi cho moät nhaùt roài gieát thaèng thí quaân maø leân laøm vua thay cha. Caùc nöôùc tö baûn cuõng coù moät choã rieâng nhö vaäy maø laïi söôùng hôn: OÂng Mc Namara khoâng laøm Boä tröôûng Quoác phoøng thì ñi laøm Chuû tòch Ngaân haøng Quoác teá, OÂng Bush-Cha heát laøm Toång thoáng thì ñi laøm quaûng caùo vieân caû trieäu baïc löông. Caùi gheá quyeàn löïc do ñoù coù ít chaát dính hôn. Caùi gheá ôû Mieàn Nam beùo bôû nhôø chieán tranh, nhöng tron lôøi thö cuûa moät vua buoân laäu, Trung töôùng Nguyeãn Höõu Coù (The Vietnam Experience - A Collision of Culture, p. 81) coù caâu:”Laøm töôùng taù nhö chuùng ta moät khi bò nghæ chôi, thaät khoù ñoåi ngheà laém”, khieán chuùng ta khoâng nhöõng thaáy ñöôïc khaû naêng maø cuõng laø tình theá baáp beânh cuûa moät lôùp ngöôøi. Coøn caùc tay laõnh tuï coäng saûn heát ôû vò trí Bí thö, Uyû vieân Trung öông, Boä Chính trò... trong moät tình theá khoâng theå coù gì ñeå thu veùn rieâng tö – neáu coù thì ñaõ trôû thaønh Ñaïi taù Traàn Duï Chaâu 1950 – neân noåi tieáng trong saïch (söï cung phuïng coù tính caùch daâng hieán, cuoán soå nhu yeáu phaåm ñaëc bieät ñaõ laø ñuû roài), neáu nhöõng ngöôøi aáy khoâng giöõ ñöôïc caùi theá luoàn laùch uyeån chuyeån “taäp theå chæ huy” thì chæ coù caùch veà vöôøn, neáu vöôøn chöa bò tòch thu hoài caûi caùch ruoäng ñaát.

Thöïc ra thì caùi danh cuõng haïi ngöôøi ta laém laém. Laøm oâng Toång thoáng Mó cöïc daøng-trôøi, löông chaúng baèng tröôùc hoaëc sau khi laøm “vua”, chæ ñaùng phuïc ôû choã khoâng noåi ñieân leân maø thoâi, vaäy maø vaãn coù ngöôøi caàm nhaø, baùn stock, veõ maøy veõ maët leân tivi xin tieàn, xin phieáu. “Phaûi coù danh gì vôùi nuùi soâng...” Coù ñieàu caùi gheá long ñanh vaø nhö ñaõ noùi, beân ngoaøi coøn nhieàu gheá khaùc keùm maët naøy thì sang maët noï, neân coù maát, coù boû ñi cuõng khoâng thaáy “tieác cheát ñi ñöôïc”. Cho neân oâng coäng saûn phaûi giöõ gheá. Vaø giöõ ñöôïc vì yù thöùc kieân trì “Hi sinh ñôøi boá, cuûng coá ñôøi con”, caùi yù thöùc ñöôïc ñem ra thaùch ñoá trong chieán tranh vôùi AÂu Mó. Giöõ ñöôïc vì treân neàn taûng cuõ coù caû moät giai taàng môùi, maïnh vì söùc coá keát môùi cuûa hoï, chaët chòa hôn taàng lôùp quan quyeàn xöa. Ñoâng vì caùi theû ñaûng vieân laø phöông tieän tieán thaân, ôû Trung Quoác cuõng nhö Vieät Nam, cuõ cuõng nhö môùi khi ñaûng vieân ñöôïc khuyeán khích laøm giaøu: Coù tieàn mua tieân cuõng ñöôïc, nhöng coù tieàn laïi coù quyeàn thì “mua” tieân khoûi toán coøn ñeå daønh ñöôïc tieàn nöõa. OÂng Phoù Vieän tröôûng Vieän Khoa hoïc xaõ hoäi Thaønh phoá Hoà Chí Minh, con moät oâng Quyeàn Tröôûng ban Toå chöùc Ñaûng (haõy nhôù Leâ Ñöùc Thoï), naêm 1992 (?) ñaõ ñöôïc tôø Far Eastern Economic Review phong danh hieäu trieäu phuù ñoâla! Hoï maïnh, khoâng caàn nhaéc caâu cuûa Louis XV:”Apreøs Moi, Le Deùluge” (Sau Ta laø Hoàng thuyû), vì khoâng coøn löïc löôïng phaûn khaùng naøo coù theå thay theá, duø laø vôùi tình traïng xaõ hoäi bò cheâ traùch nhö hieän nay. Ñoâng AÂu deã tan raõ khoâng phaûi chæ vì choáng Nga, maø vì döôùi ñaûng Coäng saûn coøn coù caû moät neàn taûng coá keát xöa cuõ: Ba Lan vôùi khoái daân Coâng Giaùo, Tieäp Khaéc laø nöôùc kó ngheä hoaù cao ôû Trung AÂu tröôùc Theá chieán II... Trong khi ñoù thì ôû Nga cuûa Yeltsin noâng daân khoâng chòu boû hôïp taùc xaõ, chòu baèng loøng vôùi caûnh ngheøo maø yeân khieán cho moät nöôùc ñaát meânh moâng laïi phaûi thieáu löông thöïc! Chính quaù khöù maø ngöôøi coäng saûn ngaøy tröôùc ñoøi thay ñoåi laïi laø choã döïa vöõng chaéc cho cheá ñoä ngaøy nay tröôøng toàn. Khaåu hieäu “giöõ gìn truyeàn thoáng daân toäc” ñaõ gaây neân nhöõng cuoäc bieåu tình tröôùc 1975 ôû Mieàn Nam, nay trong voøng tay cuûa Ñaûng cuõng goùp phaàn vaøo coâng cuoäc choáng dieãn bieán hoaø bình. Quaù khöù ñoù, nay cuõng laø chaát men keát hôïp hai nöôùc Trung Hoa vaø Vieät Nam trong khuûng hoaûng môùi. Keát hôïp theo trình töï maâu thuaãn moâi raêng che nhau, caén nhau.

Laøm caùch naøo Vieät Nam ñi con ñöôøng rieâng cuûa mình? Thöïc ra ñöôøng höôùng lòch söû naøo cuõng laø daáu hieäu cuûa moät veát moøn vaø cuûa moät söï phaù vôõ. OÂng Voõ Vaên Kieät sau 1975 thaáy taàng lôùp thanh nieân Mieàn Nam noàng nhieät theo lôøi hoâ haøo cuûa mình ñi thanh nieân xung phong phaù röøng, ñaøo soâng, laøm nhieäm vuï quoác teá ôû Kampuchia... (maø khoâng thaáy söï thaät, aån öùc beân trong cuûa caùc haønh ñoäng ñoù) lieàn höùng khôûi noùi ñeán moät Theá heä thöù tö cuûa thanh nieân Vieät Nam. Theá heä thöù nhaát laø cuûa nhöõng ngöôøi laøm Caùch maïng thaùng Taùm, Theá heä thöù hai cuûa nhöõng ngöôøi choáng Phaùp, Theá heä thöù ba cuûa nhöõng ngöôøi choáng Mó. Haøo höùng cao ngaát trôøi khieán ngöôøi ta queân tính chaát tieâu cöïc naèm ngay beân trong cuûa chieán thaéng, queân caên baûn cuûa lí thuyeát sinh ñoäng: huyû theå cuûa huyû theå... Trong söï say-maùu-ngaø cuûa chieán tranh ngöôøi ta töï tha thöù, töï baøo chöõa cho baát cöù haønh ñoäng taøn baïo naøo cuûa mình caên cöù treân moät “chaân lí” raát ñôn giaûn: Tranh ñaáu cho neàn ñoäc laäp, cho lí töôûng vì nhaân loaïi thì laøm baát cöù ñieàu gì cuõng laø phaûi. Vaø laäp ra lí thuyeát bieän minh: baûn chaát vaø hieän töôïng. Ñaõ coù chính nghóa (baûn chaát toát) thì coù quyeàn laøm baát cöù vieäc gì, khoâng neä thoùi laët vaët thöôøng tình. Coù muoân vaøn caùch bieän minh baèng tuyeân truyeàn, baèng quyeàn löïc: Ñaùnh mìn ôû beán Baïch Ñaèng, coù vaøi ngöôøi daân daïo maùt cheát trong aáy thì tính goäp chung vôùi boïn Mó, (coâng chöùc, thöông gia) Nguÿ ñang aên nhaäu treân Nhaø haøng noåi Mó Caûnh cho thaønh tích ñöôïc naâng cao; tieâu dieät daân thöôøng, ñaøn baø con nít Thöôïng ôû Dak Son (Phöôùc Long cuoái 1967) chæ laø moät vuï phaù aáp Ñôøi môùi; gieát daân Hueá neáu khoâng lôø, choái thì coi ñoù laø tieâu dieät keû thuø cuûa Toå quoác ôû taän hang oå... Thaät ra, ñoùù khoâng phaûi laø nhöõng haønh vi khoâng kieåm soaùt ñöôïc cuûa tình theá, ôû chieán tröôøng. Ngöôøi ta ñaõ cho hoïc taäp nhieàu tröôùc khi ra quaân, coù duøng daèng khoâng ra tay thì nhö coâ bieät ñoäng Ñaø Naüng, sôï neùm löïu ñaïn vaøo muïc tieâu laøm cheát nhieàu ngöôøi voâ toäi chung quanh, lieàn bò kieåm thaûo gaét gao phaùt khoùc vì “thoùi tieåu tö saûn” (may khoâng bò keát toäi phaûn ñoäng!) Keû ñieàu haønh khoâng tröïc tieáp thaáy maùu, thaáy coù caùch bieät traùch nhieäm neân daïn mieäng, daïn yù – gioáng nhö anh caùn boä VM 1945 chóa khaåu suùng luïc vaøo caáp döôùi baét caàm dao ñaâm teân Vieät gian! Chính saùch, chuû tröông voán ban ñaàu chæ laø giaáy tôø nhöng hieäu quaû gieát ngöôøi coøn nhieàu hôn. Nhöõng söï kieän ñoù sao khoâng aûnh höôûng giaùn tieáp ñeán ngöôøi lính Mó: “Nhöõng teân gooks, slants, dinks ñoù gieát nhau nhö ngoeù thì vieäc gì phaûi toân troïng chuùng?” Nhöng ñoù laø lí luaän “ñaùnh ñoàng baûn chaát”, ngöôøi ta khoâng chòu ñaâu!

R.A. Faulk, Giaùo sö Luaät cuûa Ñaïi hoïc Princeton, cho raèng khuûng boá laø ñieàu caàn thieát coù theå bieän minh ñöôïc trong moät cuoäc noåi daäy ôû Theá giôùi thöù Ba, nhöng tình hình ñaõ khoâng tieán trieån giôùi haïn nhö luùc khôûi ñaàu cuûa lôøi bieän minh. Söï hieäu quaû cuûa khuûng boá khieán ngöôøi ta phaùt huy thaønh chieán dòch, naâng cao thaønh chuû tröông, môû roäng taàm möùc cheùm gieát khoâng luaät leä. Vaø thaønh thoùi. Thay ñoåi hieän roõ trong ñöôøng loái chính saùch vaø caû trong sinh hoaït thöôøng ngaøy. Naêm 1955, khi tieáp thu Haø Noäi, Theá heä thöù nhaát, thöù hai ñaõ cho nhöõng coâng chöùc ôû laïi ñöôïc höôûng löông cuõ cao hôn nhieàu laàn löông cuûa hoï - haønh ñoäng duø laø kieåu caùch chính trò (laïi cuõng hoïc cuûa Taøu!) vaãn chöùng toû ñöôïc moät söï daèn neùn, nhöng naêm 1975, vaøo Nam, caû ba Theá heä xuùm laïi chöûi bôùi traøn lan, ñuoåi ngöôøi leân röøng, ra bieån ñeå cöôùp nhaø, laáy cuûa, söû duïng vöøa caû nhöõng lí töôûng cao ñeïp khoâng ngöôïng mieäng laãn söï ñe doaï khoâng che giaáu. “Khoâng coù chæ thò, chuû tröông taøn saùt tuø binh”(Buøi Tín, Maây muø theá kæ, Ña nguyeân 1998, t. 107), trong traïi caûi taïo cuõng vang vang lôøi quaûn giaùo veà löôïng khoan hoàng nhö trôøi bieån cuûa Baùc vaø Ñaûng, nhöng ôû moät traïi tuø trong röøng, nöûa ñeâm ngöôøi ta loâi ra ñieåm danh theo soá thöù töï roài baén boû vaøi con soá leû nhö moät troø chôi doã yeân giaác nguû, vaø ôû traïi khaùc saùt moät thò traán, quaûn giaùo vì só dieän vôùi veä binh ñaõ ruùt suùng luïc truùt kì heát ñaïn vaøo ngöïc nhöõng teân nguî ngô ngô gaàn ñoù – chuyeän cuûa thôøi bình, sau chieán thaéng! Qua hai möôi naêm chieán tranh, giaù trò tinh thaàn ñaõ bò haï thaáp khi nhaân danh chính nghóa, lí töôûng. Vaø caùi Theá heä thöù tö ñaõ keå, hình nhö cuûa Mieàn Nam hôn laø cuûa Mieàn Baéc – Cuõng nhö caùi theá heä Sinh vieân tranh ñaáu hoài nhöõng naêm 60 chæ coù theå cuûa VNCH, duø laø choáng ñoái noù, ngöôõng voïng veà phía khaùc, nhöng nhaát ñònh khoâng phaûi laø cuûa VNDCCH! Moät ngöôøi di cö, khoaûng cuoái 80 trôû veà queâ cuõ Sôn Taây, ñaõ noùi moät caâu laøm baät cöôøi: “Boïn Baéc Kì hieáu chieán quaù chöøng: Ñuïng xe ñaïp ngoaøi ñöôøng, thay vì xin loãi hay baét tay cöôøi xoaø, ñaèng naøy nhaûy xuoáng ñaát laø xaéên tay aùo quaïi nhau ngay!” John Fraser cuoái naêm 1978 (The Chinese..., ttr. 152-159) thaáy thanh nieân Mieàn Baéc khoâng laøm gì caû, moïi vieäc ñoàng aùng ñeàu doàn veà tay ñaøn baø, nhö ôû moät hôïp taùc xaõ, trong khi phuï nöõ khuaân ñaù môû roäng ñaát canh taùc thì ñaùm ñaøn oâng ngoài ñaùnh baøi, huùt thuoác vaø choïc gaùi, chaéc töø tình hình Ba ñaûm ñang ñöôïc ca tuïng hoài chieán tranh. Cuõng vaøo thôøi kì ñoù, baùo Nhaân daân baét ñaàu ñaêng nhöõng chuyeän “tieâu cöïc” nhö aên caép than cuûa nhaø nöôùc treân soâng nöôùc ñaày tính caùch haáp daãn nhö chuyeän laáy haøng Mó treân xa loä Bieân Hoaø tröôùc kia. Vaø sang thaäp nieân sau, daân Saøi Goøn ñöôïc mua reû töø Mieàn Baéc nhöõng coã maùy Lieân Xoâ pheá thaûi chæ vì thieáu moät cô phaän naøo ñoù, chaúng bieát ñaõ naèm ôû chôï trôøi naøo – keát quaû laø vuï chaùy kho haøng ôû Haûi Phoøng, haún ñeå phi tang!

Vì theá trong tieán trình ñoåi thay theá heä maáy möôi naêm qua, ngöôøi Vieät ñaõ suy suïp laàn maø khoâng töï bieát, laïi nghe theo lôøi laõnh tuï phaùt huy tính boác pheùt to roäng hôn. Chieán thaéng 1975, veà maët vaên hoaù, laø chieán thaéng cuûa laïc haäu, baûo thuû truyeàn thoáng. Nhöõng ngöôøi cuûa Theá heä thöù nhaát, nhö ñaõ noùi, xuaát thaân töø moâi tröôøng thuoäc ñòa, khoâng bieát gì caû veà caùch cai trò ñaát nöôùc, chæ baét chöôùc Ngöôøi baïn lôùn, loâi cuoán ngöôøi cuûa Theá heä thöù hai xoaù maát yù thöùc phaûn khaùng caù nhaân ít nhieàu gì cuõng ñaõ thaâm nhieãm trong thôøi Phaùp thuoäc. Vôùi hình thöùc toå chöùc ñaøn aùp môùi, chaët cheõ hôn thôøi cuõ, söï cai trò treân moät taàng lôùp daân chuùng quen phuïc tuøng chính quyeàn noäi ñòa, ñaõ tieán haønh töông ñoái deã daøng. Cuõng oâng Traàn Ñoä ñaõ ngaïc nhieân khi vôùi y quan môùi, trôû veà thaêm moät cô sôû quaàn chuùng cuõ, thaáy ngöôøi ta khuùm nuùm, e deø, khaùc haún vôùi tính thaân maät bao dung tröôùc kia. Ngay caû nhöõng ngöôøi coù chöùc quyeàn cuõng giöõ thaùi ñoä “muõ ni che tai” ñeå khoûi ñoäng ñeán baûn thaân mình, khi thaáy laø chuyeän cuûa moät taäp nhoùm khaùc, nhaát laø khi noù cao hôn mình. Moïi vieäc ñaõ coù Ñaûng lo – Ñaûng nghóa laø Caùc anh lôùn, Boä chính trò. Tính chaát löông tri, yù thöùc ñaïo ñöùc xaõ hoäi, quan nieäm sô ñaúng veà phaùp lí ñaõ bò laáp chìm sau quyeàn löïc to lôùn cuûa Ñaûng, vöông trieàu Vieät Nam môùi vôùi tính chaát maoít töï nguyeän. Moät oâng Toång giaùm ñoác Coâng an ôû Saøi Goøn coù sai boä haï thaét coå ngöôøi vì theo leänh treân thì cuõng sôï dö luaän, sôï baùo chí neân daèn ñaù döôùi soâng giaáu tang tích chöù khoâng daùm hieân ngang hieáp daâm roài ñaäp ñaàu “gaùi” cuûa Toång thoáng VNCH boû thaây ôû Baø Queïo – maø lôùn nhoû ngöôøi ta chæ xaàm xì – roài tieáp theo cho ngöôøi leân taän “phoá nuùi cao, phoá nuùi muø söông” Pleiku gieát tuyeät tang tích nhö oâng Boä tröôûng Coâng an Traàn Quoác Hoaøn ôû Haø Noäi ñaõ laøm cho Baùc Meán yeâu voâ vaøn vaø Ñaûng Vinh quang. Coøn ôû heä thoáng haønh chính cô sôû thì uyû ban xaõ vaø taàng lôùp laõnh ñaïo hôïp taùc xaõ (chöa daùm ñeán Coâng xaõ nhö cuûa Mao) ñaõ thay theá caùc oâng laøng naém linh hoàn theå xaùc daân chuùng hieäu quaû hôn tröôùc kia: Ñaùm ñaøn oâng nhôûn nhô traø thuoác maø J. Fraser nhìn thaáy haún laø caùc quan vieân môùi cuûa thôøi xaõ hoäi chuû nghóa.

Nhöõng ngöôøi laõnh ñaïo trong moät ñaát nöôùc nhö theá khoâng theå ngaïc nhieân nhö J. Fraser, voán quen vôùi söï ngheøo ñoùi ôû AÁn Ñoä, Trung Hoa, sau hai tuaàn thaêm Mieàn Baéc Vieät Nam, traûi qua boán tænh, ñaõ noùi ñeán “moät söï ngaïc nhieân ñeán söûng soát”. Theá heä thöù ba theo yù oâng Voõ Vaên Kieät, tröôùc maét J. Fraser chæ goàm moät môù boä ñoäi phuïc vieân chaùn naûn vôùi ñôøi soáng thoân queâ, khoâng buoàn caát nhaéc tay chaân, ôû moät coâng xöôûng ngoaïi quoác thì khoâng chòu laøm vieäc, laøm sai bò chæ trích thì phaù hoaïi, chæ lo choïc gaùi, ñaùnh ñaøn baø neáu khoâng ñöôïc thoaû maõn trong khi ñaùm phuï nöõ yeáu ôùt laïi chòu khoù laøm vieäc, chòu nghe söûa sai. Cho neân khoâng laáy laøm laï vôùi Theá heä aáy sau 1975 vaøo Nam, keøn cöïa, laán löôùt chieám ñoaït khieán ñaùm daân ñòa phöông Vieät, thieåu soá phaûi boû ñi. (Y nhö daân Khmer ôû caùc theá kæ tröôùc, coù ñieàu khaùc laø laàn naøy xaûy ra vôùi daân Vieät!) J. Fraser ñem ñoái chieáu laïi vôùi nhöõng suy nghó mang tính “chính thoáng bình thöôøng” cuûa theá heä oâng: theá heä choáng Mó. Luùc ñoù oâng khoâng löu yù ñeán caùc daáu hieäu ñaøn aùp cuøng tieán trình cuûa moät cheá ñoä taøn baïo kinh khieáp, maø giaù nhö oâng coù bieát roài vieát raèng ngöôøi Coäng saûn Vieät Nam laø nhöõng keû khuûng boá, nhöõng teân noùi laùo khoâng bieát ngöôïng thì oâng seõ bò daùn nhaõn hieäu laø tay sai CIA! Nhöng baây giôø ñeán thaêm Mieàn Nam, oâng môùi thaáy daân chuùng ôû ñaây ñang chòu moät cheá ñoä xaáu xa hôn baát cöù thôøi gian naøo döôùi nhöõng chính quyeàn buø nhìn cuûa Mó, vaø söï thaät ñoù coù theå nhaän ra vôùi baát cöù ai coù con maét vaø loã tai löông thieän. Nhö nhoùm baùo chí taû phaùi cuûa Phaùp töøng uûng hoä Mieàn Baéc choáng ñoái chính quyeàn Nguÿ, vaø “kinh hoaøng” khi trôû laïi thaáy Mieàn Nam naêm 1979. Nhöng Frazer coøn coù nhaän xeùt ñaùng chuù yù hôn, laø khoâng neân cho raèng ngöôøi Coäng saûn ñaõ ñoái xöû vôùi daân Nam teä hôn daân Baéc. Vaán ñeà Mieàn Nam trôû neân gay gaét hôn döôùi maét ngöôøi quan saùt chæ vì caùc laõnh tuï ñaõ chöa kòp ñöa Mieàn Nam vaøo troøng nhö Mieàn Baéc ñoù thoâi. Ai cuõng gioáng ai thì khoâng theå naûy ra söï so saùnh.

Moät ñieàu noåi baät sau 1975 laø caùc laõnh tuï hay noùi ñeán taøn tích cuûa cheá ñoä vaên hoaù Mó xaâm nhaäp vaøo Mieàn Nam, moät hieän töôïng phaûi ñöôïc öu tieân tröø khöû. Töø ñieåm xuaát phaùt 1945, daân Vieät ñaõ bò chia laøm hai vuøng aûnh höôûng vaên hoaù. Ngöôøi daân döôùi quyeàn cuûa chính phuû VNDCCH, caøng luùc caøng côûi boû nhöõng aûnh höôûng cuûa theá giôùi Taây Phöông ñeå trôû veà vôùi khung trôøi Trung Hoa ñöôïc caùi môùi maoít haøo nhoaùng gaây haáp daãn hôn, trong luùc tính truyeàn thoáng reâu rao laøm khoâng ngöôïng nguøng khi phaûi baét chöôùc, vaø tính hieäu quaû caøng laøm taêng nieàm töï tín. Vaãn naém trong tay vuõ khí toái taân ñaáy, vaãn muùa ñöôïc khuùc baleâ Hoà Thieân nga ñaáy, vaãn tröôït nöôùc treân hoà Taây ñaáy... nhöng caû taâm hoàn ñöôïc nhaøo naën trong khung caûnh cöïc quyeàn phöông Ñoâng vôùi daïng hình taân tieán khieán taïo neân hai haïng ngöôøi raát ñoái nghòch: Moät, ngaây thô khôø khaïo trong ñôøi soáng thöôøng, trong lí töôûng coøn khoâng thì cam taâm nín nhòn, than vaõn rieâng tö (ñeå coù theå soáng ñöôïc) vaø moät hung döõ, taøn baïo ranh ma theo nhöõng ñieàu kieän caàn coù cuûa cuoäc soáng-coøn khaéc nghieät, raát ít keõ hôû, cuoäc soáng ñöôïc che giaáu taän tình – vaø hieäu quaû, bôûi taàng lôùp thö laïi truyeàn thoâng, vaên ngheä luùc naøo cuõng vang vang lôøi ca tuïng thaùnh ñöùc an daân môùi. Vaø lôøi xöng tuïng ñaõ voïng ñeán taàng lôùp daân chuùng thöù hai thuoäc vuøng Phaùp vaø VNCH, voán cuõng coù caên baûn chôø ñoùn saün.

Tuy nhieân ôû lôùp ngöôøi naøy, cuoäc soáng hoài töôûng höôùng voïng ñoù vaãn haøng ngaøy bò loâi cuoán baèng thöïc teá phaûi va chaïm, phaûi ñoái phoù, bò ñoøi hoûi phaûi hoaø nhaäp vôùùi noù. Nghóa laø duø muoán duø khoâng cuõng phaûi ñoåi khaùc. Theo moät theá giôùi khaùc, ñeå roài vaøo moät luùc giaät mình tænh thöùc, ngöôøi hoài coá thaáy noù coù öu ñieåm hôn theá giôùi “truyeàn thoáng” ñöôïc ca tuïng, nhö khi oâng Nguyeãn Vaên Traán so saùnh cheá ñoä baùo chí cuûa thôøi Phaùp thuoäc vaø thôøi nay vaäy. Hai möôi naêm VNCH ñaõ chaän Vieät Nam ñaém saâu vaøo con ñöôøng coäng saûn maoít muø mòt, laïc haäu trong khung trôøi xaõ hoäi chuû nghóa nhöng vì laø keû chieán baïi neân khoâng coøn tieáng noùi tranh chaáp. Ngöôøi daân thì khoâng caàn lí luaän daøi doøng, ngöôøi daân khoâng coù quyeàn to tieáng, hoï chæ kinh hoaøng khi thaáy nhöõng ñieàu hoï soáng raát bình thöôøng boãng döng trôû thaønh nguoàn côn cuûa toäi aùc xaáu xa voâ vaøn, coù cô nguy ñeán sinh meänh: taøn tích phong kieán, cuûa thöïc daân ñeá quoác, cuûa Mó Nguî... vì baûn thaân hoï cuõng chæ laø tay sai baùn nöôùc, laø keû tham bô thöøa söõa caën. Khi khoâng coøn cô hoäi ñaøo thoaùt, ngöôøi daân ñaønh ôû laïi nhöng laïi laøm neàn taûng quaàn chuùng cho nhöõng phaûn khaùng len loûi ñöôïc vaøo nhöõng sô hôû cuûa thôøi môùi nhö chuyeän choáng chuû nghóa lí lòch, moät ñieàu khoâng theå naøo mô töôûng ôû Mieàn Baéc. Hôn ai heát, caùc laõnh tuï Coäng saûn ñaõ thaáy roõ söï caùch bieät aáy coù nguy cô ñe doaï quyeàn bính cuûa mình neân nghó ñeán chuyeän dieät tröø ngay töø luùc ñaàu. Theá laø thaày troø ñem nhau ra saân tröôøng, toå daân phoá ñem nhau ra ñöôøng caùi ñoát saùch, khoâng neä tai tieáng veà chuyeän oâng Taàn Thuyû Hoaøng ôû xöù moïi rôï naøo ñaáy. Theá laø ôû thoân queâ coù toå hôïp taùc, hôïp taùc xaõ ñeå ngöôøi lao ñoäng chính maïnh khoeû vaãn khoâng ñuû aên vì chæ ñöôïc chia phaàn coâng ñieåm sau khi ban laõnh ñaïo tính tröø thueá maù, daønh phaàn uûng hoä, chieâu ñaõi, lieân hoan traêm thöù baø daèn... OÂng chuû tòch xaõ naém quyeàn caét hoä khaåu (nghóa laø cho pheùp di chuyeån) trôû thaønh ngöôøi coù quyeàn phaân phoái, ñaøo taïo nhaân taøi trong nöôùc: “Nhaø anh coù ngöôøi hoïc Ñaïi hoïc roài, thoâi ñeå daønh cho nhaø khaùc, anh ôû laïi laøm ruoäng!” – hay laøm gì khaùc oâng khoâng caàn bieát. Theá laø ôû thaønh phoá coù coâng an khu vöïc bieát con gaø vaøng nhaø mình coù maáy caùi loâng traéng, cuøng vôùi hoïp haønh, hoïc taäp xoaù taøn tích Mó Nguî, vôùi soå gia ñình, soå thöïc phaåm ñeå töø hai giôø saùng saép haøng chôø mua mieáng thòt maø ñeán löôït mình thì vöøa heát! Caùn boä môùi mang nieàm tin toâng ñoà laãn loän vôùi söï veânh vang ôn giaûi phoùng, tha hoà ngheânh ngang töï ñaéc. OÂng chuû tòch xaõ sai ngöôøi ra caét daây ñieän ñöôøng veà thaép saùng khu vöïc laøm leã kæ nieäm, söøng soä vôùi tay chaân ñang ruït reø:”Boä tao laáy veà thaép nhaø töø ñöôøng tao ñoù haû?” Nöôùc ngoït töø nhaø maùy Chöông Döông ñöa thaúng leân kho Thuû Ñöùc möôi caây soá roài môùi chôû loän veà Saøi Goøn phaân phoái laïi cho quaùn aên uoáng beân caïnh nôi saûn xuaát, coù ai phaøn naøn “laøm aên kinh teá kieåu gì laï vaäy?” thì veânh maët: “AÁy theá maø chuùng toâi thaéng Mó ñaáy!”

Theá heä thöù ba, thöù tö ñaõ hoïc taäp thaät nhuaàn nhuyeãn baøi hoïc xaõ hoäi chuû nghóa loïc qua Trung Hoa môùi, khö khö saùch thaùnh hieàn giaûn löôïc, khoâng bieát raèng ôû ñaáy thôøi ñaïi Mao ñaõ taøn vôùi Boïn Töù nhaân bang bò ñem xöû toäi vaø Ñaëng Tieåu Bình ñaõ leân. Chieán tranh Bieân giôùi 1979 caøng laøm caùch bieäât nhau hôn ñeå Vieät Nam chæ giöõ laïi nhöõng gì ñaõ hoïc ñöôïc töø thaäp nieân 50, muoän maøng nhö só töû theá kæ XIX chæ hoïc saùch Ñöôøng Toáng ñeå ñi thi, laøm quan. Nhöng cuõng nhö trong quaù khöù, söï vaën veïo ñöôøng loái lòch söû laïi ñeán töø phöông Nam.

Duø coù hung haêng cho maáy thì söï tieáp nhaän trong khoaûnh khaéc moät soá daân gaàn baèng vôùi soá daân ñaõ thuaàn phuïc cuûa mình cuõng laøm cho nieàm lo laéng cuûa Ñaûng trôû thaønh söï thaät. Thôøi ñaïi trì níu cuûa Ñaûng “tieàn phong” ñaõ baét ñaàu. Thaät khoù tin ñöôïc moät Mieàn Nam ngheøo ñoùi vì bò Mó Nguî boùc loät khi, töø anh baûo veä hoài keát veà laøng ñeán oâng caùn boä thaêm thaân nhaân di cö, laïi coá coâng ñeøo theâm chuïc cheùn Moâng Caùi ñeå laøm quaø, vaø chöng höûng! Cho neân laïi cuõng J. Fraser thaáy ñöôøng ranh giôùi Baéc Nam luùc ñoù vaãn coøn ñöôïc kieåm soaùt chaët cheõ chöù khoâng phaûi nhö ngöôøi ta töôûng voøng tay lôùn ñaõ noái lieàn sau khi thoáng nhaát. Coù ñieàu ñaùng ngaïc nhieân laø caùn boä trung öông luùc ñaàu vaãn sôï seät khi vaøo Saøi Goøn – döôùi quyeàn cuûa Chính phuû Coäng hoaø Mieàn Nam Vieät Nam, duø oâng Thuû töôùng Huyønh Taán Phaùt maët maøy daùo daùc nhö lôøi thaân nhaân keå laïi. Laøm döõ nhöng vaãn sôï, khoâng phaûi sôï chính quyeàn nguî maø sôï daân chuùng nguî, chöa phaûi laø nhaân daân cuûa mình. Vaø vieäc ñaàu tieân laø thanh loïc noäi boä: Ñaùm ñaûng vieân Mieàn Nam laõnh theû Ñaûng gian khoå trong chieán tranh ñöôïc môøi ngoài laïi traø nöôùc trong khung caûnh laëng leõ trang nghieâm thaáp thoaùng boùng caùc nöõ ñoàng chí phuïc vuï qua laïi, ñeå phaûn tænh nhöõng luùc yeáu loøng, maát tính trung kieân chòu ñaàu haøng ñòch, phaûn boäi nhaân daân. Ruûi ro cho anh naøo naèm ôû Ñòa nguïc traàn gian Coân Ñaûo maø laïi ra chaøo côø Ba soïc – vaø thaønh thaät thuù nhaän toäi loãi! Bôûi vì khoâng phaûi coù toäi nhö theá maø coù ngöôøi khoâng thoaùt. Ngöôøi ta chæ caàn bôùt soá ñoâng ñeå ñaët tay chaân tin caån töø Trung öông vaøo thoâi. Tröôøng hôïp Nguyeãn Haø Phan leân ñeán chöùc Uyû vieân Boä Chính trò roài môùi bò phaùt giaùc veà toäi hôïp taùc vôùi Nguî, haún laø moät tröôøng hôïp loït löôùi coá yù ñeåâ giaønh söï baûo ñaûm phuïc vuï tin caån hôn – cho ñeán khi khoâng coøn caàn thieát nöõa (1996). Nhö theá ñaùm caùn boä Mieàn Nam maát tay chaân, tuy coù baát maõn nhöng lo sôï cho an nguy cuûa mình chæ ñaønh ngaäm mieäng ñeå giöõ laáy ñòa vò, hay coù cô hoäi thì ñaøo thoaùt nhö Tröông Nhö Taûng neáu khoâng hôøn doãi nhö Döông Quyønh Hoa. Leõ taát nhieân cuõng coù nhöõng phaûn öùng laët vaët, theo kieåu ranh vaët: Anh coâng chöùc queøn töø Trung öông ñieàu ñoäng vaøo Queâ höông Ñoàng khôûi Beán Tre khoâng ñöôïc giao phoù coâng taùc, phaûi leâu beâu cho ñeán khi chuyeån qua tænh khaùc!

Thanh loïc soá ñoâng baèng caùch daãn duï quaân nhaân vieân chöùc nguî “ñi hoïc taäp”, töøng ñôït töøng ñôït veùt caïn laùng theo moät caùch löøa phænh laï luøng khoâng töôûng töôïng noåi ñoái vôùi daân Mieàn Nam, nhö ñaõ noùi, voán quen vôùi moät chöøng möïc cung caùch xöû trí theo phaùp lí cuûa moät chính quyeàn chöù khoâng phaûi theo caùch trò nöôùc kieåu Ñoâng Chu lieät quoác, Chieán quoác vaø anh chò Thieân Ñòa Hoäi, ñieån hình laø vuï buoân ngöôøi cho soùng bieån, chöa töøng thaáy ôû moät taàng lôùp laõnh ñaïo quoác gia naøo. Thanh loïc soá ñoâng laøm yeáu söùc phaûn khaùng baèng chöông trình Khu kinh teá môùi maø caùc phoùng vieân taû phaùi Phaùp ñaõ goïi laø “traïi taäp trung Goulag khoång loà” vì nôi aáy coù ñaùm tö saûn Hoa Vieät maát nhaø cöûa, coù gia ñình nguî bò eùp buoäc hay daãn duï: ”Ñaêng kí ñi kinh teá môùi thì choàng con mau veà!” – moät lôøi höùa lôïi duïng quyeàn löïc, xaáu maø thaéng thieän (tình gia ñình, vôï choàng), lôøi höùa mieãn cho ñöôïc vieäc, coi sinh maïng ngöôøi nhö sôïi loâng hoàng, nheï teânh. Thanh loïc baèng caùch chính thöùc baùn veù ñi bieån, só dieän goïi laø “baùn chính thöùc”, töôûng loïc ñöôïc ñaùm ngöôøi Hoa noäi thuø, giaønh laïi quyeàn kinh teá, thoaû maõn nieàm kieâu caêng daân toäc, khoâng ngôø loaïi luoân caû ñaùm tö saûn Vieät nhoû beù khieán cho sau khi chính quyeàn eâ maët vôùi beân ngoaøi, chaám döùt baùn veù thì caùc “naïn kieàu” coøn laïi ñöôïc ñaø tung hoaønh döõ hôn tröôùc vì ñoái thuû ngöôøi Vieät khoâng coøn nöõa vaø vì coù ñoäc quyeàn lieân laïc khoâng chính thöùc vôùi beân ngoaøi: Chôï Lôùn döôùi cheá ñoä XHCN vaãn coù Hoàng Koâng naèm “beân hoâng” vaø nay laïi theâm Singapour, Ñaøi Loan. Baùn chính thöùc chaám döùt nhöng ñaõ môû ñöôøng cho ñôït chínhthöùc-ñi-chui oà aït, laøm giaøu cho du kích coâng an lôùn nhoû ñeå loït vaøi laàn laáy tieàn, baét moät laàn laáy coâng taùc maø vuï xöû töû Ñaïi taù Möôøi Vaân cuûa tænh Ñoàng Nai chæ laø laøm röûa maët chính quyeàn, nhaân tieän daèn maët keû naøo muoán caùt cöù.

Ngöôøi daân bò coi maát phaåm giaù laøm ngöôøi maø khoâng coøn söùc phaûn khaùng, ñaønh chæ doàn söùc ñeå chaïy, bò baét nhö baét coùc boû dóa, aên thòt nhau maø chaïy, coøn Ñaûng treân cao khoâng ngaên chaän noåi thì coi nhö moät tình traïng töï thanh loïc cuûa nguî, loãi cuûa boïn Vieät gian baùn nöôùc khoâng chòu hoái caûi – “giöõ ngöôøi ôû laïi chöù khoâng ai giöõ ñöôïc ngöôøi (muoán) ñi”, theo kieåu noùi ñaèm thaém tinh thaàn daân toäc, hay “Hoï ñi vì chính phuû khoâng theå cung caáp cho hoï moãi saùng moät li caø pheâ söõa” theo lôøi oâng Boä tröôûng Ngoaïi giao Nguyeãn Cô Thaïch trong coá gaéng baûo veä Ñaûng Vinh quang. Duø sao thì ñoù cuõng laø moät caùch “xuaát khaåu ngheøo ñoùi” (Lí Quang Dieäu?) maø laïi coøn thaáy ñoâla gôûi veà nöõa. Chính thöùc, ñuùng laø chính thöùc cuõng coù xuaát khaåu ngheøo ñoùi baèng chöông trình “lao ñoäng hôïp taùc XHCN” duø coù khi laø gôûi qua Irak ñeå chính phuû laáy ñeán 60 – 70% löông, ñeå ngöôøi nöõ coâng nhaân coù bò con chaùu Saddam Hussein hieáp maø phaûn khaùng thì ñöôïc traû lôøi: ”Nöôùc chuùng maøy nôï nöôùc tao” (nghóa laø maøy phaûi traû nôï cho tao!)

Duø sao thì khoâng theå thanh loïc heát gaàn ba chuïc trieäu ngöôøi. Vaû laïi luùc ñaàu thieáu ngöôøi, chöa bieát vieäc thì phaûi khoân kheùo söû duïng chuùng, khi hoïc ñöôïc vieäc thì ñuoåi ra cuõng khoâng muoän. Quaàn chuùng voán ñaày loøng yeâu nöôùc coù theå caûi taïo laàn laàn vaø seõ nhaän ra chaân lí (xaõ hoäi chuû nghóa). Vì theá sau vaøi naêm, oâng Ngoâ Coâng Ñöùc coù theåâ töï ñình baûn tôø Tin saùng ñeå ñi ñaùnh tônít, uoáng bia, voã ñít gaùi, vì baùo ñaõ “hoaøn thaønh nhieäm vuï chính trò” – moät loái noùi ngoït ngaøo ñeåu giaû maø duø suoát ñôøi sinh hoaït trong chính tröôøng Mieàn Nam, oâng cöïu daân bieåu ñoái laäp, chaùu Giaùm muïc Nguyeãn Vaên Bình, cuõng khoâng theå naøo hoïc ñöôïc. Nhöng duøng ngöôøi sao laïi khoâng luî vì ngöôøi, duø ñaây laø tay sai? Nhöõng ngöôøi thaûo keá hoaïch trong tröôùng caùc oâng baø... uyû cuõng chæ laø moät thöù thö laïi nhöng laø thö laïi khoâng-phaûi-xaõ-hoäi-chuû-nghóa. Kinh doanh taän Laøo cho tænh uyû Minh Haûi (Caø Mau - Baïc Lieâu) laø cöïu daân bieåu Döông Vaên Ba. Döôùi tröôùng cuûa Baø Ba Thi vôùi keá hoaïch tieáp teá thöïc phaåm cho daân Saøi Goøn suoân seû maø coøn coù lôøi, laø caû moät baày nguî cuõ, caùch laøm vieäc khieán baø chuû suyùt bò khai tröø khoûi Ñaûng neáâu khoâng nhôø nhöõng bieán ñoäng beân ngoaøi ñeán kòp luùc chaën nhöõng baøn tay khö khö thuû cöïu. Vaø theá laø Saøi Goøn XHCN chaéc chaén khoâng coù ai ñi Nam Tö hoïc trò nöôùc vaãn bò xem chöøng nhö moät thöùù Nam Tö, theo thoùi quen tuïng kinh saùch Xeùt laïi. Vaû laïi, daân chuùng Mieàn Nam, ñaëc bieät daân Nam Boä khoâng coù thoùi quen sôï quyeàn bính nhieàu neân hoï coù theå keâu Thaèng Ba, Thaèng Tö gioáng nhö luùc oâng Uyû vieân trung öông Ñaûng coøn chui ruùc trong haàm bí maät sau nhaø hoï, khoâng nhö quaàn chuùng e deø sôï seät cuûa Traàn Ñoä luùc oâng naøy vinh quy. Vì theá môùi coù oâng giaø noâng daân ngheânh ngang ñoøi thaø ñoát ruoäng mía chöù khoâng baùn cho caùn boä thu mua (reû). Vaø vì theá môùi coù anh cöïu du kích xöôùng suaát noâng daân Nam Boä leân taän Saøi Goøn ñoøi laïi ruoäng ñaát, thöïc hieän cuoäc caùch maïng khoâng coù teân nhöng keát quaû to roäng, khoâng nhö naêm naøo oâng Bí thö Vónh Phuù mon men laøm trong khung caûnh meâ ñaém lí töôûng maoít noàng nhieät cuûa oâng Toång Bí thö Tröôøng Chinh. Phaûi muoän ñeán hôn hai möôi naêm oâng naøy môùi thaáy moät chaân lí khaùc. ÔÛ Thaønh phoá Hoà Chí Minh – Saøi Goøn.

Chöùng côù noùi ra laø töø oâng Traàn Ñoä. Roát laïi thì nhöõng caûi caùch ôû Mieàn Nam ñaõ thaéng theá. OÂng Traàn Ñoä cho bieát Bí thö Thaønh uyû Nguyeãn Vaên Linh sau khi “xeù raøo” ñaõ ñöa Leâ Duaån, Tröôøng Chinh, Phaïm Vaên Ñoàng ñi thaêm Thaønh phoá Hoà Chí Minh ñeå thuyeát phuïc caùc oâng naøy Ñoåi môùi – tuy chæ laø laøm môùi caùi cuõ ñaõ bò baêm xoaù. Roài vôùi oâng Toång bí thö Nguyeãn Vaên Linh thì Ñoåi môùi ra ñeán Thuû ñoâ tuy coøn chaät vaät. Haø Noäi ñaõ queân maát vai troø thuû phuû Ñoâng Döông trong moät thôøi gian, nay göôïng gaïo ñöùng daäy. Moät höôùng Baéc tieán cuûa vaên hoaù Taây Phöông tö baûn laàn naøy noái laïi höôùng Baéc tieán xöa cuõ cuûa Chaøm voán ñaõ khoâng ñuû söùc laán aùt heä thoáng phuï heä Trung Hoa vöõng vaøng, nhöng giaû nhö laø thaéng theá heä thoáng traàn tuïc baèng söï boài ñaép moät heä thoáng maãu heä aûo, heä thoáng Maãu vôùi caùc Baø, caùc Coâ trong ñieäân phuû. Laàn Baéc tieán naøy cuõng chòu chung heä luî vì moät söùc naëng Trung Hoa khoù vöôït qua.

Ñaõ noùi, söï suy suïp cuûa chuû nghóa coäng saûn ôû Toå quoác lôùn cuøng caùc chö haàu Ñoâng AÂu khieáân cho hai nöôùc Trung Vieät phaûi xích laïi gaàn nhau. Vaø ñoái vôùi Vieät Nam thì duø khoâng coâng nhaän thaønh vaên, baây giôø Trung Hoa trôû thaønh Toå quoác lôùn XHCN. Coäng vôùi danh hieäu Thieân trieàu lôùn.

Ñaõ khoâng coøn söï theo ñuoâi muø quaùng nöõa. Caùc laõnh tuï Vieät Nam duø khoâng chòu nghe theo lôøi caùc anh lôùn, tuy phaûi vay möôïn lung tung khoâng caàn tính traû nôï nhöng roát laïi ñaõ chieán thaéng, trôû neân kieâu ngaïo toät böïc, vaø ñoù cuõng laø moät nguyeân nhaân gaây neân cuoäc chieán Ñoâng Döông laàn thöù ba (1978-79). Tuy nhieân söï giaän doãi khoâng daøi laâu vaø ngay caû nhöõng ngaøy nguùn nguaåy, quaù khöù maoít vaãn coøn ñeø naëng vaø ñöôøng loái Trung Hoa vaãn coøn ñöôïc nghe theo saùt, trong ñoù coù tính toaùn cho söï tröôøng toàn. Tình theá môùi do ñoù khoâng caét ñöùt lieân heä cuõ. Ñaõ heát thôøi kì “hoïc taäp Ñaïi Traïi” cuûa Mao (1964) ñeå höôùng veà Lieân Xoâ nhöng giaù nhö khoâng coù cuoäc khuûng hoaûng ôû Lieân Xoâ Ñoâng AÂu thì cuoäc noåi daäy cuûa noâng daân Nam Boä haún ñaõ bò deïp tan. Khoâng theå trôû veà ñöôøng loái cuõ thì möôïn ñöôøng loái môùi – cuõng cuûa oâng baïn / keû thuø: Trung Quoác ñaõ giao ruoäng cho hoä noâng daân töø 1979, ñeå caûi caùch lan roäng töø 1982 vaø hoaøn thaønh naêm 1985. Theá maø taàng lôùp laõnh ñaïo Trung Quoác vaãn nhaán maïnh ñeán “kinh teá taäp theå” cho neân daân chuùng vaãn khoâng laøm chuû ñöôïc ruoäng ñaát vaø do ñoù ôû Vieät Nam, Quoác hoäi khoâng chòu cho noâng daân coù quyeàn hôn 20 naêm treân maûnh ñaát hoï caøy caáy. Khaåu hieäu “daân chuû taäp trung”, “taäp theå laõnh ñaïo” vaãn nghe thöôøng xuyeân ôû Vieät Nam. Ñaûng Coäng saûn giöõõ chaéc chính quyeàn vaø caån thaän nhaéc nhôû ñieàu ghi vaøo hieán phaùp aáy, tuy vaãn queân nhöõng ñieàu khaùc cuõng coù ghi vaøo hieán phaùp. Treân caùc tuyeân boá cuûa caùc laõnh tuï, trong nhöõng baøi xaõ luaän cuûa baùo Ñaûng, ta nghe nhö nhaéc laïi baèng tieáng Vieät veà Boán nguyeân taéc höôùng daãn cuûa Ñaëng Tieåu Bình neâu ra tröôùc hoäi nghò caùc lí thuyeát gia cuûa Ñaûng ngaøy 30-3-1979 (Colin Mackerras & al. China since 1978, St. Martin’s Press 1994, tr. 21):

1. Ñi theo con ñöôøng xaõ hoäi chuû nghóa;
2. Giöông cao nguyeân taéc ñoäc taøi giai caáp;
3. Giöông cao söï laõnh ñaïo cuûa Ñaûng Coäng saûn;
4. Giöông cao chuû nghóa Maùcxít Leâninít vaø Tö töôûng Mao Traïch Ñoâng. Taát nhieân vì laø Vieät Nam sau vuï uûng oaúng 1979 neân Tö töôûng Mao Traïch Ñoâng phaûi ñöôïc thay baèng Tö töôûng Hoà Chí Minh. Chæ tieác raèng tö töôûng Mao duø coù hôi loän xoän nhöng vaãn laø nhöõng luaän thuyeát, coøn oâng Hoà thì “khoâng coù gì” caû, nhö trong chuyeän tieáu laâm “Laøm theo lôøi Baùc daïy”. OÂng Leâ Duaån (hay oâng Voõ Nguyeân Giaùp, Phaïm Vaên Ñoàng gì ñaáy tuyø theo maém-muoái töø ngöôøi keå chuyeän), oâng Leâ Duaån naèm mô thaáy “Baùc” hieän veà hoûi: “Theá naøo, caùc Chuù ñaõ laøm ñöôïc nhöõng gì theo lôøi Baùc daën?” – “Trình Baùc, tình hình khoù khaên laém, chuùng toâi chæ môùi laøm ñöôïc ñeán moät phaàn ba lôøi Baùc thoâi.” – “ ÖØ theá laø toát roài, cöù baùo caùo Baùc roõ xem ñaõ thöïc hieän ñöôïc nhöõng gì naøo!” – “Trình Baùc, lôøi Baùc daën Khoâng coù gì quyù hôn ñoäc laäp töï do, chuùng toâi chæ môùi thöïc hieän ñöôïc Khoâng coù gì...” Heä thoáng phaùt trieån lieân hoaøn V.A.C. (vöôøn – ao – chuoàng) ôû noâng thoân coù luùc ñöôïc taùn döông laø saùng kieán cuûa Baùc, chuû tröông cuûa Ñaûng vaø ñöôïc caû oâng Vieät kieàu Baùc só Traàn Vaên Haø phuï hoaï ñoïc tham luaän ôû moät hoäi nghò quoác teá (Guineùe Bissau, 7-1983) vôùi chöùùng daãn thoáng keâ, ñoà baûn, trieån voïng... vaø ngoân töø baùc hoïc, nhöng roát laïi chæ laø taùn töø boùng veõ, tan sôùm chæ vì laáy moät khuoân maãu cuûa ngheøo ñoùi laøm cuøng ñích cho phaùt trieån, töø Mieàn Baéc lan ñöôïc vaøo caên cöù cuõ Lieân khu V laø tan bieán. Khoâng coøn daáu tích nhö lí thuyeát “nhaân daân laøm chuû taäp theå”.
Chuùt giaän doãi 1979 chaën moät höôùng tieán, môû ñöôøng cho Ñoåi môùi nhöng cuõng khoâng ñöôïc daøi laâu vì söï an nguy cuûa cheá ñoä: Cuoái thaäp nieân 80 laø ñaõ thaáy söï sieát laïi veà tö töôûng, chæ ñeå cho kinh teá “bung ra” vuoát ve daân chuùng. Trung Quoác thaáy theá laø coù moät cô hoäi veùt tieàn phöông Nam, lieàn tuoân haøng thöù phaåm cuûa caùc tænh ngheøo khoù noäi ñòa taây nam vaøo taän Saøi Goøn qua moät heä thoáng cöûu vaïn ñaày söùc löïc nhö daân coâng tröôùc kia, laàn naøy linh ñoäng, quyeàn bieán hôn vì ñöôïc laøm chuû thaät söï. Nhöng ñoù cuõng laø moät hình thöùc hoái loä thaønh coâng cuûa Vieät Nam vì ñaõ laøm maát haún nhöõng traän phaùo baén qua coù luùc ñeán taän tænh lò Haø Tuyeân. Naêm 1989, tính ra vieäc buoân baùn qua soâng Baéc Luaân giöõa Ñoâng Höng vaø Moâng Caùi ñaõ leân ñeán 5 000 ñoâla/ngaøy! (Colin Mackeras & al. China.., tr. 231.) Daân giaøu môû ñöôøng giao thieäp baèng traän boùng baøn, daân ngheøo noùi ñeán côm gaïo, xe ñaïp (Phöôïng hoaøng), leâ taùo... Y nhö ngaøy xöa Leâ Hoaøn vaø Toáng buoân baùn ôû chaâu Khaâm, chaâu Lieâm. Theá laø caùc laõnh tuï ñi thaêm nhau: Toång bí thö Ñoã Möôøi, Thuû töôùng Voõ Vaên Kieät thaêm Trung Quoác 11- 1991,Toång bí thö Leâ Khaû Phieâu 1999, Thuû töôùng Lí Baèng sang Vieät Nam... Vaø caùc vaên ngheä só ñöôïc môøi, coù khi lôøi môøi chæ laø töø moät tænh Trung Quoác, nhöng luùc veà vaãn coù nhöõng baøi xöng tuïng thaém thieát thaät töï nhieân: Con ñöôøng Trung Hoa vaãn laø loái moøn deã chòu bôûi vì traø nöôùc haún laø deã gaây haøn huyeân hôn Coca hay caø pheâ ñaéng ngheùt, nhaït pheách.
Vaø maâu thuaãn giaèng co loä ra. Hoïc taäp tö töôûng thì ñi – hay ngoài nhaø ñoïc Trung Quoác. Kinh doanh buoân baùn thì sang phía tö baûn: Moät boïn “ñaùnh thueâ” cuõ nhaân coù öu theá ñaõ ñoøi Vieät Nam boû chöõ Nam Trieàu Tieân khinh mieät ñeå goïi hoï laø Ñaïi Haøn; Ñaøi Loan giaønh ñöôïc nôi môû cô sôû laøm aên döôùi teân Khu cheá xuaát chöù khoâng phaûi laø Ñaëc khu kinh teá cuûa Ñaëng Tieåu Bình. Haø Noäi ñaõ giaønh öu theá giao thieäp vôùi beân ngoaøi nhôø vò theá chính trò cuûa moät thuû ñoâ trong luùc Saøi Goøn trôû laïi vò trí ñòa phöông: Tuy ñöôïc ra giaù vaøo gaëp Boä tröôûng laø 2 000 ñoâla, Thuû töôùng 5 000, nhöng hoái loä thaúng coøn ñôõ toán hôn laø phaûi qua caàu Saøi Goøn. Vaø maâu thuaãn xuaát hieän ôû nôi ngheøo ñoùi cuøng cöïc thì deã trôû thaønh lôùn maïnh. Ma tuyù, saân goân Ñaïi Haøn, Thuyû cung Thaêng Long laø cô hoäi ngaøn naêm moät thuôû cho caùc vieân chöùc ba coïc ba ñoàng môùi hoâm qua coøn trong saïch vì khoâng coù gì ñeå “aên”. Noâng daân Thaùi Bình nhôø bò ñoäng ñeán haït côm cuoái cuøng maø thaáy heù môû ñöôøng loái phaûn khaùng. Nhöõng vieân chöùc Ñaûng, nhaø nöôùc veà höu thoaùt khoûi söï haáp daãn cuûa quyeàn löïc môùi thaáy giaøu sang nhôûn nhô vaây quanh caûnh ñoùi ngheøo cuûa mình.** Ñieàu ñoù hieän roõ trong hoaït caûnh phaûn khaùng khoâng coù ngöôøi treû tham döï – nhöõng ngöôøi naøy coøn ñuû xung löïc ñeå thích öùng vôùi tình theá môùi, chöa keå söï caïnh tranh “laøm giaøu” khoâng luaät phaùp roõ reät caøng laøm hoï thaáy cô hoäi naûy sinh nhieàu hôn. Nhöng noùi ñieàu ñoù roài thì cuõng phaûi ñau loøng maø nhaän raèng nguyeân nhaân coøn bôûi chieàu saâu vaên hoaù cuûa ngöôøi Vieät khoâng nhieàu. Caùi laøng nhaøng truyeàn thoáng hoïc theo kieåu cuø cöa vôùi Trung Quoác khieáân cho ngöôøi thanh nieân Vieät deã baèng loøng vôùi nhöõng gì mình coù ñöôïc, chòu ñöïng hay baèng loøng vôùi moät chuùt “coù hôn”, khaùc vôùi caùc thanh nieân Trung Quoác trong caùc vuï noåi loaïn ôû thaäp nieân 70, 80.
Söï haïn cheá ñoù cuõng thaáy roõ ôû lôùp ngöôøi giaø phaûn khaùng maø chuùng ta coù theå hieåu khi nhaéc laïi tình traïng kieán thöùc, taâm tính cuûa caùc Theá heä ôû Vieät Nam. Hoï ñaõ laäm saâu vaøo cheá ñoä neân khoâng deã daøng töø boû noù. Chuû nghóa coäng saûn ñaõ taïo ra caû moät heä thoáng chaët cheõ, chæ coù theå laáy hoaëc boû maø thoâi. Vì theá Lieân Xoâ vaø Ñoâng AÂu môùi suïp ñoå tan taønh. Vì theá luùc höng thònh noù môùi phaùt sinh nhöõng anh huøng ñaày ngoõ, taïo haøo quang maø nhöõng ngöôøi cuøng moät thôøi phuïc vuï khi rôøi boû vaãn haõnh dieän veà noù. OÂng Buøi Tín chæ kieám ñöôïc moät lôøi khen quaân ñoäi VNCH trong thaønh tích ôû Hoaøng Sa naêm 1974. (Nhôø Taøu cöùu vaõn chuùt danh döï cho hoï!) Coøn oâng Hoaøng Minh Chính thì kieâu kì nhaén nhuû Ñoaøn Vieát Hoaït: “Lieäu ôû Mó aên noùi laøm sao ñeå coøn maø veà!” OÂng Traàn Ñoä – khoâng theå naøo khaùc – muoán cöùu Ñaûng, nhöng nghe theo lôøi oâng thì Ñaûng... tan taønh! Ñieàu coøn laïi khaùc cuûa oâng chæ laø nhöõng chæ trích chöù khoâng phaûi lí thuyeát giaûi ñaùp vaán ñeà, trong ñoù coù noãi luyeán tieác quaù khöù ñaõ khoâng coù caùch naøo trôû laïi maø khoâng thaáy raèng noù coøn coù theå laø vaät caûn ñeán töông lai. OÂng cuõng nhö nhöõng coâng thaàn lôùn nhoû khaùc cuøng thôøi, sôû dó gaây ñöôïc söï chuù yù chæ vì moïi ngöôøi ñaõ soáng trong moät cheá ñoä töøng moät luùc coi söï phaûn khaùng coâng khai laø khoâng theå nghó tôùi, nay thöïc söï ñaõ xaûy ra. Nhöng maët khaùc, oâng khoâng theå choái boû quaù khöù cuûa mình, nghóa laø choái boû cheá ñoä oâng ñaõ phuïc vuï. Cho neân haønh ñoäng cuûa oâng vaø nhöõng ngöôøi töông töï chæ laø moät haønh ñoäng boäi phaûn, duø laø coù thieän yù. Khai tröø khoûi Ñaûng laø ñieàu hôïp lí trong voøng cöông toaû cuûa cheá ñoä. Ngay caû Baø Döông Thu Höông caøng luùc caøng lieàu lónh hôn cuõng coøn laø ngöôøi cuûa Heä thoáng. Do ñoù ta thaáy söï khoù khaên voâ vaøn cuûa nhöõng “lí thuyeát gia” muoán vöôït chuû nghóa xaõ hoäi töø trong loøng cheá ñoä ñoù. Khoù khaên neân môùi phaûi töï thoåi phoàng baèng ngoân töø: “Daét tay cuøng ñi döôùi taám baûng chæ ñöôøng cuûa Trí tueä”. Coäng saûn laø moät heresy, moät thöù “chuû nghóa bieät phaùi” cuûa nhaân loaïi. Muoán chöùng toû söï chính danh, hoï nghó ra moät thôøi coäng saûn nguyeân thuyû, khoâng baèng côù veà söï hieän dieän cuûa quyeàn tö höõu ñeå coù söï xuyeân suoát trong quaù khöù. Roài ñeå giöõ vöõng quyeàn chính thoáng cuûa töông lai, hoï ñaåy taát caû khoâng laø “xaõ hoäi chuû nghóa” sang phía tö baûn phong kieán goàm chung ñuû phaàn phöùc taïp cuûa nhaân loaïi to lôùn coøn laïi. Cho neân caùi goïi tö baûn chuû nghóa roát laïi vaãn laø thaønh phaàn neàn taûng cuûa nhaân loaïi, ôû ñoù duø sao ngöôøi ta cuõng coù nhieàu choïn löïa hôn – toát hay xaáu coøn laø söï choïn löïa tieáp. Ñoaøn Vieát Hoaït, Nguyeãn Ñan Queá do ñoù khi noùi ñeán daân chuû khoâng phaûi laøm söï choïn löïa khoù khaên, bôûi vì lí thuyeát, neáu caàn ñònh danh, ñaõ coù saün – cuõng nhö ngöôøi ñaûng vieân coäng saûn trong söï choïn löïa beân trong heä thoáng cuûa mình vaäy. Caùi khaùc cuûa hai thaønh phaàn choáng ñoái hieän nay ôû Vieät Nam laø nhö theá. Theá maø baây giôø Vieät Nam cuõng nhö Trung Quoác coøn giöông cao laù côø XHCN, duø heát thôøi cuoàng tín thì vaãn coøn thôøi thöïc teá “giaû nhö laø CS” – gioáng tröôùc kia coâng nhaân vieân chöùc “giaû nhö laøm vieäc”, nhaø nöôùc “giaû nhö traû löông”, vaø ngöôøi ta vaãn soáng ñöôïc. Lí thuyeát, ñöôøng loái thöïc hieän “giaû nhö laø coäng saûn” – ñaõ coù Trung Quoác nghó giuøm, caùc nhaø laõnh ñaïo Vieät Nam chæ caàn doøm chöøng nhoùn laáy moät ít ñem veà duøng, coù theå quô moät ít khaùc ngoaøi voøng vöông hoaù môùi nhöng phaûi deø daët lieác maét caûnh giaùc vôùi cöôøng quoác ñoù cuûa theá kæ XXI. Vaø coù khi söï caûnh giaùc khoâng bieåu hieän baèng tính toaùn ñeà phoøng maø baèng bieän phaùp bôï ñôõ: Coù caû moät söï nhoán nhaùo laïc ñieäu (ñoái vôùi theá giôùi) cuûa caùc hoäi ñoaøn, cô sôû, “nhaân daân” xuùm laïi chöûi bôùi ñeá quoác (NATO, nhaát laø Mó) ñaõ ngang ngöôïc thaû bom Nam Tö, taïo moät dòp cho ñaùm thö laïi truyeàn thoâng, vaên nhaân trí thöùc baøy toû tinh thaàn cöông cöôøng ñaõ veït moøn thaûm haïi vì a dua, khuaát phuïc veà phía khaùc. Nhö moät luùc naøo cuûa ngaøy xöa, raát xa vaø cuõng gaàn ñaây.

OÂng Trôøi quaù xa, nhöng, cöù hi voïng nhö theá ñi, bieát ñaâu laïi chaúng coù ngaøy suïp? 14 Hai 1999 Vaên hoïc thaùng Tö 1999

* Chieán thaéng 1975 caøng naâng cao söï quyeát taâm beânh vöïc thuyeát vua Huøng (ñaõ bò haï tuoåi xuoáng nhöng vaãn coøn con soá 4 000 naêm quanh quaát ñaâu ñoù). OÂng Phoù vieän tröôûng Vieän Khaûo coå hoïc daãn theâm yù moät hoïc giaû ngoaïi quoác ôû UÙc, chaéc cuõng ñang choaùng vaùng vì söï kieän 4-75 (teân ñöôïc phieân aâm thaønh thöû khoâng bieát roõ theâm), ñeå cho raèng caùc troáng ñoàng khaép Ñoâng Nam AÙ coù thôøi ñöôïc coi laø ñaõ ñi töø Vieät Nam vì giao thöông, thì nay laïi ñöôïc chöùng daãn raèng ñoù laø phaåm vaät ngoaïi giao cuûa caùc vua Huøng! Caùc vua Huøng xöa haún ñaõ ban troáng nhö caùc vò vua nôi khaùc ban baûo caùi, kieám göôm... (Chöû Vaên Taàn, Vaên hoaù Ñoâng Sôn... tr. 36.) Baøi Baùo caùo ñoïc taïi Hoäi nghò Khoa hoïc quoác teá veà Thôøi ñaïi ñoàng thau ôû Berlin, ngaøy 14-1-1978, ñöôïc in laïi naêm 2003 chöùng toû söï tin töôûng thaät vöõng chaéc cuûa taùc giaû khoâng coù gì lay chuyeån noåi qua thôøi gian, duø raèng taùc giaû baûo raèng “caàn khieâm toán”.

Ngöôøi ta thöôøng vaãn khoâng löu yù ñeán yù kieán cuûa ngöôøi Vieät, duø khoâng chuyeân moân nhöng phaùt bieåu khaù höõu lí. Dòch giaû Nhöôïng Toáng Hoaøng Phaïm Traân (phaàn ñaàu Toaøn thö cuûa Nxb. Taân Vieät) coù leõ laø ngöôøi ñaàu tieân neâu yù kieán: Ngoâ Só Lieân sôû dó ñem vua Huøng vaøo söû vì thaáy noù gioáng vôùi sinh hoaït cuûa doøng hoï Leâ, chuû oâng!

** Nhöõng ngöôøi veà höu chaäm hôn, trong cuoái theá kæ XX, vì bieát phoái hôïp söï quen bieát cuõ trong chính quyeàn vôùi caùc caù nhaân bung ra laøm aên (y nhö caùc chính trò gia Mó) neân thoaùt ñöôïc caûnh baát maõn cuûa ñaøn anh. Ñieàu ñoù roõ raøng ôû choã khoâng thaáy ai thay theá / keá tuïc Traàn Ñoä, Nguyeãn Ñöùc Döông...
IX
GIAO TIEÁP ÑOÂNG TAÂY ÔÛ VIEÄT NAM
Trong chuyeän xöa veà oâng thaày chuøa / thaày phaùp Töø Ñaïo Haïnh, ngöôøi ta keå raèng oâng ñaùnh thua keû thuø lieàn tìm ñöôøng hoïc ngheà ôû Taây Thieân / Taây Quoác. Tuy vaøo thôøi ñoù, ngöôøi ta cuõng bieát raèng phaûi ñi baèng ñöôøng thuyû, haún laø xa nhöng vaãn töôûng khoâng xa laém neân oâng laõo ñöa ngöôøi chæ duøng moät chieác thuyeàn nhoû laø tôùi nôi. “Taây” vôùi ngöôøi ñöông thôøi laø nöôùc AÁn Ñoä – laïi chæ laø Thieân Truùc, moät phaàn cuûa AÁn Ñoä ngaøy nay maø thoâi. Ñoà ñeä cuûa Thích Ca hoïc kinh saùch nghe noùi coù Ba nghìn theá giôùi laïi cuõng khoâng theå nghó raèng theá giôùi hoï ñang soáng laø to roäng döôøng naøo. Chæ vì ngöôøi Vieät thôøi xöa bieát ñoäc coù caùi nöôùc Taøu. Cuõng ñaõ tieáp xuùc vôùi Laøo, Chaøm, Qua Oa... nhöng ñoù chæ laø ñoà man di moïi rôï. Chæ coù Trung Hoa, Trung Quoác vôùi baäc Thieân töû cao voøi voïi (maø coù khi cuõng ñaùng thuø gheùt) laø ñaùng ñeå bieát maø thoâi. Cho neân hoï khoâng theå haønh ñoäng nhö anh chieán só Hoàng quaân keû khaåu hieäu caùo buoäc ôû Laïng Sôn naêm 1979: “Ngöôøi khoâng ñoäng ñeán ta thì ta khoâng ñoäng ñeán ngöôøi.” Caùi theá yû lôùn noùi ngang vôùi nöôùc nhoû nhö theá cuõng laø chuyeän thöôøng tình, nhöng chuyeän ñôøi khoâng haún luùc naøo cuõng nhö vaäy. Trong khi xöù naèm-giöõatrung-taâm-Trôøi-Ñaát chæ ñoäng tôùi maáy nöôùc nhoû xung quanh thì ôû xa, thaät xa phía trôøi taây, coù nhöõng nöôùc chæ roäng baèng moät phuû, moät huyeän cuûa Thieân töû laïi cheá ñöôïc thuyeàn beø, vuõ khí toái taân ñeå vöôït bieån ñoäng tôùi con daân cuûa oâng. Vaø ñoäng maïnh ñeå oâng khoâng theå baûo veä noåi chuùng, khoâng phaûi chæ nhöõng sinh vaät beân trong bieân giôùi oâng maø theo nguyeân taéc vöông hoaù, laø caû nhöõng keû naèm trong taàm tay Thieân meänh ñaõ trao cho oâng, ôû nhöõng nöôùc phuï dung, phieân thaàn nöõa. Theá laø con daân Ñaïi Vieät / Vieät Nam laïi bieát theâm moät cuoäc ñaûo loän to lôùn sau thieáu chuùt xíu ñaày hai ngaøn naêm.

Thaät ra thì caùi hoïc Trung Hoa cuûa ngöôøi Vieät chæ goùp moät phaàn vaøo vieäc giöõ nöôùc chöù chaúng mang chuùt saùng taïo naøo cho tö töôûng phöông Ñoâng – khaùc vôùi Trieàu Tieân coù hai tö töôûng gia ôû theá kæ XVII ñaõ goùp phaàn vaøo vieäc phong phuù hoaù Khoång giaùo. Khi tranh luaän veà vaán ñeà “Vieät Nam coù neàn quoác hoïc hay khoâng?” thì nhöõng keû beânh vöïc chæ ñaùng khen ôû tinh thaàn yeâu nöôùc noàng naøn, chöù keû phaûn baùc khoâng phaûi chæ coù oâng Phan Khoâi cuûa xöù “hay caõi”, maø ngöôøi giaät mình coøn coù oâng Thöôïng thö Phaïm Quyønh nöõa. Ñoïc bia Vaên mieáu Hueá sôû dó ngöôøi ta nhaän ra ñöôïc moät soá oâng tieán só quen thuoäc chæ vì caùc oâng may maén naèm trong thôøi ñaïi gaàn, coù saùch vôû ghi laïi nhieàu bieán ñoäng hôn, chöù chaúng phaûi vì caùc oâng coù haønh ñoäng gì xuaát saéc ngoaøi phaän söï cuûa moät oâng quan. Cho neân, doø theo maáy caùi maû ñaù ôû Vaên mieáu Haø Noäi, coù ngöôøi phaûi töï hoûi: “Thaèng cha naøo naèm ñaây?” Caùc oâng coøn teân trong lòch söû chæ vì ñöôïc naèm theo ñaù, heøn chi öôùc mong muoân ñôøi cuûa ngöôøi ta laø “Bia ñaù ñeà danh”, chæ caàn coù moãi moät caùi teân treân ñaù! Ngöôøi ta hoïc ñeå mong laøm quan, chöù khoâng phaûi ñeå mong hieåu bieát, nhö Phan Huy Thöïc ñaõ thuù nhaän vôùi Minh Maïng laø nhaân só Baéc Haø chæ hoïc saùch Thaùnh hieàn cuûa theá kæ XIII laø muoän nhaát. Keát quaû laâu daøi laø ngöôøi Phaùp ñaõ mæa mai: “Moãi ngöôøi An Nam ñeàu coù moät oâng quan trong buïng.” Vaø vì öôùc mong ñoù naèm saâu trong luïc phuû nguõ taïng neân ngaøy nay, ôû taän xöù ngöôøi, vôùi thaân phaän thaáp keùm nhöng ñaõ chòu ñöïng ñöôïc söï taïm dung, oâng quan ñaønh taïm chuyeån höôùng baèng loøng laáy teân oâng hoäi tröôûng, oâng chuû tòch coäng ñoàng, oâng/baø... maø vaãn coøn vôùi taát caû nhöõng ham muoán noàng nhieät choán ñình trung xöa kia, ñeán möùc trôû thaønh quaù quaét, hoãn haøo, thoâ tuïc. Trong khi ñoù, töø ñôøi Ñöôøng, ngöôøi Nhaät ñaõ gôûi caû nhöõng phaùi ñoaøn vaøo luïc ñòa hoïc cho kì heát tinh hoa cuûa nöôùc lôùn, laäp caû moät kinh ñoâ Nara gioáng nhö Traøng An, löu giöõ nhöõng hieän vaät ñöông thôøi cho ñeán ngaøy nay, tröôùc khi coù caùc khai quaät khaûo coå, caùc hoïc giaû phaûi tìm ñeán ñeå coù vaät chöùng chính xaùc cuûa Trung Hoa ngaøy xöa. Coù theå thaáy raèng ngöôøi Nhaät ñaõ khoâng sôï maát baûn thaân khi coá tình hoïc ngöôøi taän nôi taän choán, hieåu khoâng phaûi chæ ôû nghóa hoïc taän goác maø coøn laø ñi ñeán tinh tuyù cuûa ñieàu hoïc hoûi trong chöøng möïc khaû naêng vaø phöông tieän cho pheùp.

Hình nhö Vieät Nam khoâng coù moät vò trí caùch bieät vôùi Trung Hoa nhö vaäy ñeå khoûi e deø khoâng sôï ñoàng hoaù. Duø theá naøo ñi nöõa thì keát quaû laø Vieät Nam phaûi ôû maõi trong tình traïng laøng nhaøng cuûa kieán thöùc döïng nöôùc. Phaät Giaùo thì chæ oâm maõi ñöôïc moät höôùng Thieàn maø laïi ñaày tính chaát phuø thuyû. Coù ai giaän oâng Nguyeãn Töï Cöôøng (Zen in Medieval...) ñaõ chæ ra nhöõng ñoaïn vaên, baøi keä sao cheùp laïi cuûa Trung Hoa roài cöù cho laø cuûa mình, thì cöù neân baám buïng maø chòu chôù ngöôøi thöôøng chæ nhìn vaøo chuyeän keå ôû söû saùch Vieät xöa laø thaáy caùc oâng sö laøm pheùp ñaùnh nhau, laøm möa laøm gioù (cuï theå) vaø seõ khoâng ngaïc nhieân ñeå ñoøi hoûi caùc oâng phaûi saùng taïo ra moät caùi gì. Taát nhieân laïi cuõng khoâng theå tìm xem caùc oâng tieán só bia ñaù ñeà danh coù theâm caùi danh naøo khaùc hôn khoâng. Daân gian ñaõ thaáy roõ ñieàu ñoù neân veõ ra caùc oâng Traïng Lôïn, Traïng Quyønh ranh vaët, boâng pheøng ñeå laøm ñeà taøi bôõn côït soáng qua nhöõng ngaøy thaùng nhoïc nhaèn. Coøn oâng Tieán só (1535) Nguyeãn Bænh Khieâm chæ ñaïi dieän phaùi Laõo Trang baèng caùi danh “saám Traïng” thoâi. Nhöng khi nhaän ra khía caïnh Ñaïo/Thaàn Giaùo traøn ngaäp trong sinh hoaït Vieät, leân ñeán caû taàng lôùp treân nhö theá, thì khoâng theå bóu moâi boû qua hay thoái thaùc bieän minh maø phaûi tìm ra moät caùch giaûi thích ñöùng ñaén, ñuùng vôùi söï theå ñaõ roõ raøng.

Coù theå hieåu coát tính vaên hoaù, vaên minh Ñaïi Vieät – Vieät Nam laø naèm trong söï keát thaønh maâu thuaãn moät beân laø giöõa vò theá Ñoâng Nam AÙ maø noù laø moät thaønh phaàn cuûa ñòa dö vaø cuûa caên côù caùc taäp ñoaøn daân toäc xöa cuõ, vaø beân kia laø söï chaáp nhaän hoïc hoûi caàn thieát, trong ñoù khoâng ngaên ñöôïc tính chaát laán löôùt cuûa yeáu toá Trung Hoa, coù luùc ñaõ ñöôïc cuï theå baèng binh löïc hay söï ñe doaï cuûa binh löïc. Söï theå ñoù giaûi baøy roõ raøng, ngaén goïn trong tieáng goïi thoâng thöôøng: “Thaày Taøu, Caùc/Caéc Chuù / Cheät”, hay teä hôn:”Ba Taøu,” nghe nhö ñoàng nghóa vôùi “ba trôïn”, “ba que”... Tính chaát ñoái khaùng baûn xöù / Haùn hoaù theå hieän trong buoåi ñaàu ñoäc laäp khi caùc trieàu ñaïi tieân khôûi veà troán naáp trong caùc hang ñoäng ñaù voâi Hoa Lö , vaø laëp laïi laàn nöõa khi lôùp ngöôøi laät ngöôïc aùch Minh thuoäc laø cuûa moät doøng tuø tröôûng vuøng nuùi Thanh Hoaù, ñem caùc thuû lónh bieân traán, quaân Tam phuû ñoàng höông cai trò vuøng Thaêng Long maø daáu veát aån nhaãn loä trong caâu: “Thanh caäy theá, Ngheä caäy thaàn” ñeå noå buøng khi Taây Sôn tieán ra Baéc ñaïp ñoå quyeàn löïc treân choùp bu (Hoaøng Leâ nhaát thoáng chí). Caùc taäp ñoaøn daân toäc bò doøng Nam tieán traøn ngaäp ñaõ aån khuaát goùp phaàn vaøo lòch söû phaân tranh Ñaøng Trong Ñaøng Ngoaøi, giuùp môû ra moät trieàu ñaïi Taây Sôn oà aït nhö vuõ baõo maø yeåu meänh, non töôùng. Roài treân con ñöôøng le loùi aùnh saùng cuûa thôøi ñaïi môùi, Nguyeãn AÙnh thoáng nhaát ñaát nöôùc töø ñieåm taän cuøng phía nam, höôûng öu theá giao thöông nôi ñoù, ñöa moät boä phaän Taây Phöông vaøo, môû ñöôøng cho söï ñoái khaùng Ñoâng Taây trong caûnh nöôùc maát nhaø tan. Cho ñeán khi coù söï troãi daäy cuûa phöông Ñoâng lôùn maïnh vôùi nöôùc Trung Hoa môùi, tröôùc khi theå hieän söï ñe doaï xöa cuõ, ñaõ goùp phaàn vaøo neàn thoáng nhaát cuûa thôøi hieän ñaïi Vieät Nam daãn theo moät doøng Nam tieán chöa töøng coù trong lòch söû, coøn tieáp dieãn tröôùc maét.

Coù veû nhö töø luùc ñaàu, söï ñe doaï cuûa Taây Phöông khoâng ñöôïc trieàu ñình Vieät nhìn theo khía caïnh öu theá cuûa binh löïc. Trong phaân tranh ôû theá kæ XVII-XVIII, hoï cuõng töøng ñöôïc caàu caïnh giuùp ñôõ, nhöng Nguyeãn Phuùc Taàn luùc coøn laø Theá töû ñaõ ñaùnh chìm taøu Hoaø Lan ngoaøi khôi cöûa Thuaän. Söï ñe doaï ñöôïc cho laø ñeán töø phía khaùc: moät ñaïo môùi. Söû hoïc, chính trò cuõng ñaõ toán nhieàu giaáy möïc veà söï xaùc nhaän naøy. Taát nhieân khi coù nhöõng ngöôøi truyeàn giaùo ñeán baûo vôùi thaàn daân oâng thieân töû Vieät raèng coù moät oâng Thieân chuùa vónh haèng, vónh cöûu, quyeàn pheùp khoâng nhöõng bao truøm ngöôøi thöôøng maø caû ngöôøi ngoài treân chín beä kia, thì keû bò haï taàng coâng taùc taát nhieân khoâng theå naøo chaáp nhaän ñöôïc. ÖØ, thì oâng Thieân chuùa noï coù daùng cuûa oâng Trôøi cuõng coøn laø ñöôïc, nhöng caùc teân da traéng tuy raâu toùc xoàm xoaøm coù khaùc nhöng cuõng laø ngöôøi, vaäy maø laïi xöng xöng laø ñaïi dieän Chuùa ôû theá gian khieán tín ñoà chæ nghe theo lôøi hoï,ï queân maát ñaáng quaân vöông, queân caùc baäc phuï maãu cuûa daân, deïp boû baøn thôø oâng baø, töø choái baäc sinh thaønh, coi nhö ñaõ ñaàu thai vaøo moät daïcon khaùc: “Con coù muoán vaøo buïng Hoaø Lan khoâng?” Sao laïi coù theá ñöôïc? Vaán ñeà roát laïi khoâng phaûi laø cheâ hay khen maø laø xem töông quan löïc löôïng trong söï tranh chaáp giaønh-daân naøy, giöõa ñaïo môùi vaø trieàu ñình cuõ.

Taát nhieân vôùi thôøi ñaïi ñang baøn vaø xeùt theá löïc cuï theå thì ôû ñaây ta chæ noùi ñeán thaønh phaàn Thieân Chuùa Giaùo coù truï sôû ôû La Maõ maø thoâi. Ngaøy nay, coù moät ñaûng khi noùi ñeán voâ saûn, veà maët chuû thuyeát vaãn coøn hieåu töø ngöõ aáy vôùi tính caùch giai caáp nhöng luùc khôûi phaùt vaø trong haønh ñoäng tranh chieám quyeàn haønh ñaõ ñaït ñeán thaønh coâng, laïi ñeå cho ngöôøi ngoaøi hieåu voâ saûn coù nghóa laø cuøng ñinh, khoá raùch aùo oâm, thì cuõng deã hieåu laø coù ngöôøi giaûi thích söï thaønh coâng cuûa Coâng Giaùo ôû Vieät Nam do ôû vieäc caùc linh muïc truyeàn ñaïo ñaõ nhaém vaøo caùc vuøng daân ngheøo cuøng cöïc chöùa chaáp saün söï chôø ñôïi ôn Cöùu roãi. Laøm nhö daân Trung Quoác soáng ôû nhaø laàu ba töøng heát caû! Duø laø chuyeän cuûa tinh thaàn thì cuõng hao hao gioáng chuyeän vaät chaát: Nôi naøo ñaõ ñaày thì khoâng theå chen chaân vaøo ñöôïc, hay coù gaéng len laùch thì neân chòu phaän ñöôïc sao hay vaäy, chôù oàn aøo lôùn tieáng. Daïi doät cöïa quaäy nhö ngöôøi Coäng saûn Indonesia khieán ñaùm Hoài Giaùo ôû ñaáy laøm bieán trong nhaùy maét ñaûng Coäng saûn ñoâng thöù ba treân theá giôùi – keå laø thöù nhaát neáu boû ra ngoaøi Lieân Xoâ vaø Trung Quoác ñaõ coù chính quyeàn trong tay. Nhoùm Do Thaùi (You Tai) ôû Khai Phong, “Jerusalem cuûa Trung Quoác”, caát nhaø thôø naêm 1163 nay chæ coøn coù caùi baûng hieäu. Tín ñoà Coâng Giaùo ôû Trung Quoác khoâng nhieàu neân phaûi coù moät thaønh phaàn “yeâu nöôùc” töï cöùu maø bò chuû chaên Roma ruoàng boû, khoâng nhieàu bôûi vì daân Taøu ñaõ “ñaày” vôùi neàn vaên minh cuûa hoï roài. Daân Nhaät cuõng vaäy. Nhoû nhoû nhö Thaùi Lan, chòu phaän keàm keïp cuûa thöïc daân Phaùp nhö Cambodge, Laøo, caû ba vôùi moät ñaïo Phaät daùng khôø khaïo khoâng che giaáu ñöôïc, vaäy maø chaúng thaáy coù oâng thuû töôùng, toång thoáng naøo phaùn vôùi daân chuùng veà Ôn Treân caû. Chæ coù Vieät Nam vôùi thöù tö töôûng Tam giaùo laøng nhaøng laø loã hoång lôùn cho Coâng Giaùo chui vaøo ñöôïc, vaø chui maïnh vì nhöõng yeáu toá khaùc tieáp theo, ví duï caâu “Theo Ñaïo hay theo gaïo” – daáu hieäu minh chöùng söï hieän höõu cuûa Ñoùi ngheøo vaø Thònh vöôïng treân ñaát nöôùc – khoâng phaûi chæ laø caâu noùi mæa mai.

Toân giaùo ñi tröôùc, binh löïc theo sau thì cuõng laø ñieàu chaúng neân tranh caõi khi xeùt ñeán toaøn boä cuûa söï giao tieáp Ñoâng Taây. Tính chaát vaên hoaù laø toaøn boä, hay ít ra cuõng laø bao quaùt neân khoâng theå taùch moät phaàn rieâng bieät maø khoâng laøm maát tính chaát cuûa toång theå. Roõ raøng nhaát laø khi noù coøn mang tính chaát khu vöïc chaët cheõ. Khoâng theå noùi tôùi vaên minh Taây Phöông thôøi caän hieän ñaïi maø khoâng noùi tôùi Thieân Chuùa Giaùo. Coäng saûn chæ laø moät heresy cuûa neàn vaên minh ñoù – heresy voán haøm chöùa söï quaù khích daãn ñeán söï noàng nhieät böôùng bænh neân sau oâng A. Gide vaãn coøn coù oâng J. P. Sartre moät thôøi. Ñoàng chí chính uyû laø oâng linh muïc maëc aùo traùi. (OÂng linh muïc khoân ngoan höùa heïn Thieân ñöôøng ôû ñôøi khaùc neân coù bò caên vaën coøn thoái thaùc ñöôïc, coøn anh chính uyû höùa heïn Thieân ñöôøng ôû ngay traàn theá naøy neân ñöôïc haêm hôû theo luùc ñaàu, maõi qua 70 naêm, vöøa ñuû moät ñôøi ngöôøi, chaúng thaáy noù ñaâu caû neân chuû nghóa coäng saûn suïp ñoå tan taønh! – tröø söï nuoái tieác böôùng bænh “Kæ nieäm Caùch maïng thaùng Möôøi”, khaêng khaêng vôùi chaân lí “khoâng theå thuû tieâu trí tueä [CS] ñöôïc” cuûa nhaø caàm quyeàn trong nöôùc hieän nay.) Giaûi thích caùc chuyeán Thaäp töï chinh nhö laø chuyeän tranh giaønh con ñöôøng thoâng thöông höông lieäu vôùi phía ñoâng bò quaân Hoài Giaùo chieám giöõ, hay coi laø moät cuoäc Thaùnh chieán, cuõng ñeàu coù lí nhö nhau ôû choã ñoù laø söï tranh chaáp giöõa hai khoái ngöôøi mang caû toaøn löïc ra giaûi quyeát vaán ñeà. Cho ñeán ngay tröôùc maét, oâng Bush coù theo nhoùm fundamentalist Tin Laønh vaø Israel maø chieám Irak vôùi nhoùm ñoàng minh Coâng Giaùo (Ba Lan coù oâng Giaùo hoaøng, YÙ coù thaùnh ñòa Vatican, Taây Ban Nha nhôù thôøi tieàn ñoàn choáng quaân Mores) roõ nhö moät traän tuyeán Crusader môùi, ñeå döï tính “bình” Trung Ñoâng Hoài Giaùo, thì daàu moû vaãn chaùy phöøng phöøng khoâng ai khoâng thaáy. Cho neân vaán ñeà ngöôøi Phaùp ñeán Vieät Nam – vaø chieám ñöôïc, chæ laø baèng chöùng veà söùc maïnh traøn laán cuûa vaên minh Taây Phöông trong ñoù khoâng theå khoâng coù baøn tay cuûa ngöôøi giaùo só chöõa beänh, thaû khinh khí caàu loaù maét daân chuùng... chuùng toû söï noåi baät veà tieán boä cuûa khoa hoïc kó thuaät. Ñieàu naøy quan troïng vì noù laø yeáu toá quyeát ñònh söï chinh phuïc thaønh coâng, vaø deã nhaän ra, neân ñaõ laøm ñaø cho söï thuyeát phuïc, loâi cuoán töø trong caû nhöõng hình traïng khoâng coù daùng baïo löïc maø noù mang theo. Vaø theá laø ngöôøi Vieät ñöôïc thaáy ñaát nöôùc gaëp söï ñaûo loän lôùn lao, saâu ñaäm nhö töøng xaûy ra moät laàn hôn hai ngaøn naêm tröôùc.

Lòch söû vieát-laïi thôøi haäu thuoäc ñòa, ñoäc laäp thöôøng nhìn nhöõng bieán ñoåi trong thôøi gian maát nöôùc nhö laø moät thôøi kì ñen toái cuûa daân toäc maø khoâng thaáy raèng caùc caûi caùch, duø khoâng phaûi bôûi thieän yù “khai hoaù” cuûa ngöôøi cai trò, ñaõ môû ñöôøng cho daân Vieät tieáp xuùc vôùi theá giôùi môùi, con ñöôøng moät chieàu duø quanh quaát coøn tieáp dieãn ñeán nay. Tuy vaãn coøn aên côm toái theo aùnh traêng, nhöng thaáy ngoïn ñeøn chuùc ngöôïc vaãn chaùy saùng, khoâng cho laø chuyeän ma quyû, doái löøa. Chöa keå ñöôøng saét trans-indochinois, con ñöôøng caùi quan maø Phaïm Duy ñi haún laø deã chòu hôn loái moøn khuùc khuyûu cuûa caùc só töû ngaøy xöa vaùc leàu choõng veà kinh döï thí. Nhaø baêng Ñoâng Döông cuûa tö baûn boùc loät vaãn laø tieàn thaân cuûa Ngaân haøng Nhaø nöôùc CS ngaøy nay, loaïi ñieàu haønh taøi chính quoác gia khoâng thaáy Töï Ñöùc kí Duï ban haønh, khoâng coù ngay ôû Trung Quoác, nôi xuaát hieän nhöõng thöông phieáu ñaàu tieân, nôi coù giaáy baïc cuûa nhaø nöôùc aán haønh “ai laøm giaû seõ bò cheùm, tòch thu gia saûn!” Vaø neáu nhöõng suy nghó thöôøng ngaøy coù in daáu treân naõo thì thöû moå oùc so saùnh xem ngöôøi thôøi tröôùc 1945 coù nhieàu neáp nhaên laï hôn nhöõng ngöôøi cuûa theá kæ XIX khoâng...

Ñaõ noùi ñeán ñoåi thay thì khoâng theå naøo khoâng noùi ñeán söï thua thieät, maát maùt. Khoâng phaûi chæ laø söï maát quaù khöù thöôøng tuïc cuûa con ngöôøi maø laø söï thua thieät vaên hoaù thaáy roõ tuy coù gaéng göôïng baøo chöõa baèng nhöõng vieän daãn ngoân töø. Ngöôøi Phaùp ñem taùch rôøi Vieät Nam khoûi khoái phöông Ñoâng baèng vieäc eùp buoäc Trung Quoác töø boû töông quan Thieân trieàu – phieân thuoäc ñoái vôùi nöôùc nhoû phöông Nam, maø haønh ñoäng huyû aán thuï phong nhaø Thanh laø daáu hieäu töôïng tröng chia lìa quaù khöù ñeå höôùng veà moät töông lai môùi. Söï söû duïng chöõ quoác ngöõ ñaõ mang laïi nhöõng ñoåi thay toát ñeïp khieán ngöôøi ta queân raèng vieäc boû chöõ Haùn trong hoïc vaán cuõng laø naèm trong voøng toan tính treân. Vaø theá laø coù moät lôùp ngöôøi bò gaït boû beân leà cuûa ñoåi thay.

Vaø coù keû thua thì phaûi coù ngöôøi ñöôïc. Trong söï loâi keùo daân Vieät tieán trieån theo höôùng vaên minh cuûa mình, ngöôøi Phaùp phaûi caàn ñeán moät taàng lôùp trung gian ñeå thöïc hieän yù ñònh. Deã thaáy nhaát vaø cuõng laø nhaän ñònh thöôøng ñöôïc neâu ra, laø ngöôøi Phaùp ñaõ giöõ yeân moät taàng lôùp quan laïi baûn xöù, coù khaùc nhau ôû ba Kì nhöng cuõng cuøng ñöôïc söû duïng theo muïc ñích cai trò qua tay ngöôøi thoâng thuoäc phong tuïc, taâm tính daân chuùng baûn xöù. Nhöng söï trung gian thieát yeáu tieân khôûi, maø thöôøng tröïc trong ñôøi soáng haøng ngaøy laïi laø trung gian ngoân ngöõ. Nghóa laø phaûi caàn ñeán moät lôùp ngöôøi thoâng ngoân – khoâng phaûi chæ laø nhöõng ngöôøi toát nghieäp tröôøng sôû coù teân nhö theá ngay töø buoåi ñaàu xaâm chieám vaø coøn keùo daøi ôû Haø Noäi tröôùc khi ñoåi teân laø tröôøng Baûo hoä, tieàn thaân cuûa tröôøng Chu Vaên An sau naøy. Taäp theå taùc giaû Mó The Vietnam Experience – Setting the Stage (1981) ñaõ duøng töø culture-broker ñeå chæ lôùp ngöôøi ñoù, haún coù bao goàm nhöõng vieân chöùc thoâng ngoân thöïc thuï nhöng chuû yeáu theo haøm yù coi thöôøng cuûa caùc taùc giaû treân, laø nhöõng boài beáp, taøi xeá, moät soá chuûng sinh bieát moät ít tieáng Phaùp qua tröôøng doøng ñeå trôû thaønh nhöõng “ngöôøi Vieät ñaùng tin caäy”, nhöõng ngöôøi hieåu roõ vaø lôïi duïng vai troø ñoù ñeå keát thaønh moät taàng lôùp thö laïi môùi coù chöùc quyeàn vaø laøm giaøu trong thôøi thuoäc trò.

Hoïc giaû duø sao cuõng laø moät loaïi “traâu chaäm uoáng nöôùc ñuïc”, nhaát laø ñoái vôùi nhöõng ngöôøi tuy coù nhieàu phöông tieän, ñaàu oùc roäng raõi nhöng phaûi daán mình vaøo nhöõng laõnh vöïc khaùc, hieåu caû theo nghóa ñòa vöïc. Thu thaäp ñöôïc nhieàu taøi lieäu thì duø sao chuùng cuõng ñaõ cheát moät phaàn roài. Suy luaän ñeå tìm caùc moái lieân heä thì söï toång quaùt hoaù cuõng laøm söï thaät cheát theâm moät phaàn nöõa. Bieán chuyeån linh ñoäng cuûa ñôøi soáng coù khi laøm ngöôøi trong cuoäc roái trí nhöng noù vaãn coøn ñoù nhö hieän taïi gaàn guõi khi phaûi suy nghó laïi, ñieàu khoâng theå coù ñöôïc ñoái vôùi ngöôøi ñöùng ngoaøi, ngöôøi ôû xa. Caùc hoïc giaû Taây Phöông ñoái vôùi vaán ñeà Vieät Nam coù söï thua thieät nhö vaäy. Chöa keå hoïc giaû Mó laïi coøn phaûi caàn söï trung gian cuûa ngöôøi Phaùp, oâng chuû / keû thuø cuõ cuûa Vieät Nam: oâng/thaèng Taây. Chæ maõi ñeán moät thôøi gian sau chieán tranh, vôùi ñieàu kieän tieáp xuùc töông ñoái deã daøng hôn vaø thoaùt khoûi nhöõng roái loaïn thaønh kieán cuûa cuoäc chieán raøng buoäc, ngöôøi ta môùi ñaët laïi vaán ñeà nghieân cöùu thieáu soùt cuûa caùc theá heä tröôùc ñeå coù nhaän ñònh chöøng möïc, saâu saùt hôn.

Cuõng neân chuù yù theâm veà töông quan giöõa ngöôøi khaûo cöùu vaø ñoái töôïng, trong tröôøng hôïp naøy noù hieån hieän gioáng nhö moät thöù maëc caûm. Coù veû nhö qua thôøi kì cheâ “le nhaque”, goïi “dink”, “gouk”... hay nhuõn nhaën khoâng baét chöôùc ñaùm ngöôøi thoâ loã, töï cao, caùc hoïc giaû laïi chæ nhìn khía caïnh toát – hay tính caùch mang hieäu quaû toát cuûa daân cöïu thuoäc ñòa, daân “ñang phaùt trieån” maø khoâng daùm nhìn caùc khía caïnh xaáu – nhöõng yeáu toá duø sao cuõng laø coù taùc ñoäng trong dieãn bieán, cho neân töø ñoù nhöõng phaân tích taùn tuïng hôøi hôït cöù xuaát hieän treân caùc trang saùch. Ví duï ngöôøi ta ñaõ noùi töø laâu ñeán tính chaát “só dieän”, sôï “maát maët” cuûa ngöôøi phöông Ñoâng nhöng khoâng ñi saâu ñeå thaáy “maët” coù hai – coù loái soáng hai maët. Vaø vì soáng nhuaàn nhuyeãn vôùi loái soáng hai maët neân con ngöôøi raát deã trôû maët, môùi voã veà thaân maät ñoù thì laïi giaän döõ, thuø gheùt ngay sau ñoù. Söï trôû maët ñöôïc bieän minh laø haønh ñoäng toát khi ñöôïc naâng leân taàm möùc lí töôûng: yeâu ñoàng baøo, ñoàng chí, gheùt teân baùn nöôùc, teân phaûn ñoäng – nhöõng töø ngöõ coù thaân phaän thaät moûng manh theo vôùi cuoäc soáng ñaày ñaûo loän maø caùc hoïc giaû soáng trong nhöõng xöù sung tuùc, duø coù ñi “thöïc teá” cuõng khoâng theå naøo hình dung ra noåi. Cho neân ñoàng thôøi vôùi nhöõng nhaän ñònh thieáu soùt, coù theå thaáy ra tính chaát thieân vò gaây neân bôûi söï thieáu soùt ñoù, ñieàu maø may maén thay, vôùi söï tieán boä cuûa thoâng tin, vôùi taàm möùc môû roäng caên nhaø theá giôùi, ngöôøi ta coù theå nhaän ra sau naêm möôøi naêm chöù khoâng phaûi ñôïi ñeán haøng theá kæ khuaát laáp.

Chöõ culture broker coù aån giaáu söï khinh mieät nhö trong nhöõng daãn chöùng cuï theå cuûa caùc taùc giaû treân. Quaû thöïc, Traàn Baù Loäc – haõy keå moät teân noåi tieáng nhaát – Loäc, “Le Toång ñoác Khaùnh Thuaän”, ngöôøi töï ñuùc aán “Khaùnh Thuaän Toång ñoác Quan phoøng”, moä quaân deïp “loaïn” Mai Xuaân Thöôûng ôû Bình Ñònh, Leâ Ñình Phöông ôû Phuù Yeân, noåi tieáng vôùi daân trong vuøng veà vieäc ñem tuø binh boû vaøo coái queát ñeå laáy cung khai, Loäc nguyeân laø boài cuûa oâng Philastre, nhaân vaät coù dính daùng tôùi caùc cuoäc ñieàu ñình Phaùp Vieät buoåi ñaàu. Tuy nhieân, caùc boài beáp, taøi xeá... coù yû thò caùc oâng taây baø ñaàm maø hoaïnh hoeï vôùi daân “nhaø queâ” thì roát laïi, kheùo leùo laém cuõng chæ nhôø caäy ñöôïc caùi haøm cöûu phaåm ñeå veà laøng maø thoâi neáu khoâng ñem khaû naêng cuûa mình thay ñoåi cuoäc soáng, neáu khoâng bieát thích öùng vôùi cuoäc soáng ngoaøi vieäc nònh bôï. Traàn Baù Loäc coù theå chæ laø moät Laõnh binh Huyønh Taán ñeû noåi ra Caäu Hai Mieâng khi caàn thì bieát “laõnh tieàn kho baïc Taây maø xaøi”, khi cheát ñi naèm loän xoän trong ñaùm Goø Maõ Laïng sau raïp Quoác Thanh (nay thì chaéc laø baèng phaúng maát tích roài!) Nhöng Traàn Baù Loäc coøn laø ngöôøi bieát hoïc hoûi thôøi ñaïi ñeå ñaøo ñöôïc con kinh khai thaùc Ñoàng Thaùp Möôøi, con kinh nay ñaõ ñoåi teân maø giaù nhö coù moät ñaàu oùc roäng raõi bôùt söï bæ thöû phe phaùi – ñieàu hieám coù ñoái vôùi ngöôøi Vieät – thì ngöôøi ta vaãn neân goïi laø kinh Toång ñoác Loäc. Traàn Baù Thoï, con oâng, theo ñöôøng ñaõ vaïch, khai thaùc cuø lao Naêm Thoân, trôû thaønh moät ñieàn chuû, yeáu toá thònh vöôïng cuûa Nam Kì trong ñöôøng höôùng quoác teá hoaù maø caùi cheát töï huyû cuõng laø naèm trong tính chaát bi thaûm cuûa thôøi ñaïi môùi. “Coâ Tö Hoàng” bò coi laø “ñó” chæ vì laáy Taây – chuyeän thöôøng tình ngaøy sau
– nhöng ñöôïc haøm vua ban khoâng phaûi vì “thaønh tích” treân maø vì nhöõng hoaït ñoäng xaõ hoäi thuoäc thôøi ñaïi môùi: thöông tröôøng, töø thieän.

Goïi laø culture broker, theo ngay caùc taùc giaû treân, suy roäng ra cuõng khoâng phaûi chæ goàm moät taàng lôùp caën baõ cuûa xaõ hoäi theo thôøi, yû theá Taây maø aên treân ngoài troác. Trung gian laø qua ngöôøi nhöng ngoân ngöõ töï thaân laø trung gian cuûa hai theá giôùi cuõ môùi. Chöõ Phaùp vaø hình thöùc môùi cuûa tieáng Vieät, chöõ quoác ngöõ, loái chöõ tuy mang taàm haïn heïp vôùi theá giôùi nhöng ñaõ aûnh höôûng saâu ñaäm ñeán treân toaøn theå daân Vieät, qua caùc tröôøng hoïc, qua sinh hoaït haønh chính, tö phaùp, xaõ hoäi, khieán ngöôøi daân khoâng höôùng veà oâng Nghieâu oâng Thuaán nhö xöa kia maø theo oâng Maïnh-ñöùc-töcöu, oâng Lö-thoa (hay oâng Montesquieu, Rousseau), chöa keå oâng Maùc, oâng AÊnghen, theo caùc thaønh quaû cuûa oâng Edison, Ford... Roài qua söï eùp buoäc, cöôõng böùc ban ñaàu, cuoäc soáng môùi trôû thaønh con ñöôøng moät chieàu quanh quaát, loâi cuoán töï nguyeän ñeán möùc noàng nhieät maø coù khi cöù bò phuû nhaän. Vôùi thôøi gian, ngöôøi culture broker khoâng chæ laø teân thoâng ngoân ñaùng khinh mieät hay phaûi neå sôï maø laø keû “keû moâi giôùi vaên hoaù” mang trong mình tính chaát trung gian vaên hoaù, vôùi söï löïa choïn ñöùng trong neàn vaên hoaù môùi aáy maø khoâng röùt boû vaên hoaù cuõ – khoâng theå naøo röùt boû ñöôïc duø caùi cuõ coøn laïi ñaõ phaûi ñoåi thay. Laø trung gian vaên hoaù, oâng ñoác phuû söù moät thôøi laø ngöôøi Mieân, con taù ñieàn, ngöôøi ôû; laø trung gian vaên hoaù, oâng quan cuûa trieàu ñình Hueá, ngöôïc ñôøi, cuûa oâng Thoáng söù Baéc Kì. Laø trung gian vaên hoaù, oâng toång ñoác Ñaøo Taán cuûa xöù Bình Ñònh voâ tình ñem caû khaåu suùng luïc vaøo trong tuoàng haùt boäi coå ñieån cuûa mình! Treân ñaø tieán trieån chung, con caùi nhöõng ngöôøi aáy theânh theânh ñi vaøo doøng vaên hoaù môùi, suoân seû hay ñaày traéc trôû laø do taùc ñoäng cuûa chính moâi tröôøng aáy chöù khoâng ôû nôi naøo khaùc. Doøng doõi oâng thoâng ngoân Traàn Vaên Thoâng coù ñaø ñeå noåi leân cao ñoä vôùi nhaùnh thoâng gia Ngoâ Ñình moät thôøi vang doäi. OÂng Nguyeãn Theá Truyeàn laø con moät tuaàn vuõ bò Vieät Nam Quang Phuïc Hoäi aùm saùt. OÂng Nguyeãn Khaéc Vieän cuõng khoâng phaûi thuoäc thaønh phaàn cu li phu moû hay ba ñôøi baàn coá, caùi daáu hieäu bieåu tröng öu vieät moät thôøi nay ñaõ taøn taï ñeå ngöôøi ta trôû laïi taùn tuïng oâng coá Toång bí thö Tröôøng Chinh laø chaùu noäi moät oâng Tieán só thôøi phong kieán coù saùch ñöôïc Vieän Haùn Noâm Nhaø nöôùc nhanh nhaïy luïc loïi tìm toøi in, ñeå oâng coù chaân ñöùng trong lòch söû nöôùc nhaø... Con ñöôøng noåi cuûa thôøi hieän ñaïi laø höôùng Taây phöông hoaù, moät Taây Phöông vôùi thôøi gian ñaõ uyeån chuyeån hôn ñeå töø caên baûn cuûa mình trôû thaønh muïc tieâu cuûa theá giôùi, moät muïc tieâu vaãn coøn haáp daãn duø nhaân loaïi chöa thaáy moät söï dung hôïp ñaïi ñoàng naøo loù daïng.

Ngöôøi maùcxít (Vieät Nam) cuõng khoâng theå thaáy mình khaùc hôn. Ñaõ noùi, chuû nghóa coäng saûn laø con ñeû (hoang) cuûa vaên minh Taây Phöông. Trong doøng phaân li ñoù, phaùi Ñeä töù ñaõ quaù khích hôn. Chuû nghóa coäng saûn ôû phöông Ñoâng gaëp söï taùn ñoàng cuûa daân chuùng theo vôùi aâm vang saâu ñaäm cuûa öôùc voïng moät thôøi ñaïi-ñoàng, töù haûi giai huynh ñeä, nhöng ñem vaøo trong nöôùc Vieät cho noù trôû thaønh hieän thöïc cuûa moät quyeàn löïc laø nhöõng ngöôøi coù ít nhieàu trí thöùc môùi (cuõng laø nhöõng culture broker), vaän duïng nhöõng kó thuaät hoïc ñöôïc, töøng böôùc tính toaùn nöông theo ñaø taâm tình quaàn chuùng ñeå luoàn vaøo beû ngoaët theo höôùng cuûa mình, bieán eùp buoäc thaønh daãn duï töï nguyeän nhö caùc phöông caùch chieám chính quyeàn töøng ñem ra thi thoá thaønh coâng trong quaù khöù. YÙ thöùc cöùu nöôùc, laøm caùch maïng xaõ hoäi, thay ñoåi con ngöôøi vaãn khoâng che giaáu heát ñöôïc yù muoán laøm ngöôøi laõnh ñaïo soá ñoâng, ñöùng treân moïi ngöôøi. Ñieàu ñoù seõ roõ reät khi coù chính quyeàn trong tay, ví duï oâng Hoà môùi hôn 50 tuoåi ñaõ xöng “Baùc” vôùi moïi ngöôøi vaø ñeå toân vinh laø “Cha giaø daân toäc”!

Taâm tình muoán laøm ngöôøi laõnh ñaïo (neáu ñöôïc thì laøm vua) hôïp vôùi thöù kieán thöùc laøng nhaøng cuûa xaõ hoäi truyeàn thoáng nhö ñaõ noùi, khieán ngöôøi ta deã voà vaäp vôùi caùi môùi laï ñeå deã trôû thaønh quaù khích. Ñoù laø caên baûn xuaát phaùt maø taàng lôùp trí thöùc Vieät Nam thôøi thuoäc ñòa môû ra ñeå ñoùn chaøo maùcxít tröôùc khi tuï taäp thaønh toå chöùc, thaønh Ñaûng coù söï laõnh ñaïo sít sao. Nhöng moät tình theá tieáp nhaän nhö vaäy cuõng coù khaùc theo ñòa vöïc, vò trí tieáp xuùc. Daân Ñeä töù Vieät Nam trí thöùc hôn daân Ñeä tam. Phaàn lôùn ngöôøi Ñeä töù, noåi baät laø töø xöù Nam Kì vaø laø daân du hoïc, baèng caáp cao. (Chuùng ta khoâng baøn ñeán söï khích baùc nhoû nhen, khoâng noùi ñeán nhöõng ngöôøi beân döôùi ñi theo phe naøy hay phe noï, chaúng phaân bieät noåi söï khaùc nhau cuûa lí thuyeát maø chæ nhaém vaøo moät ñöôøng loái haønh ñoäng naøo ñoù hôïp vôùi mình, hay coù khi chæ vì do thaân thuoäc, quen bieát.) Xaâm nhaäp saâu vaøo theá giôùi luaän thuyeát cuûa Taây Phöông (cuï theå qua vò trí cuûa nöôùc Phaùp), ngöôøi Ñeä töù gaàn nhö trôû thaønh vieãn mô, xa laï vôùi thöïc teá ñaát nöôùc, nhaém nhieàu vaøo tranh luaän lí thuyeát maø ñeå haønh ñoäng cuï theå loït vaøo tay ngöôøi Ñeä tam. (Kieåu laäp maët traän chung [cöùu nöôùc] maø ñaùnh rieâng [lí thuyeát] mang tính chaát phöùc taïp, khoù hieåu ñoái vôùi quaàn chuùng.) Ngöôøi Ñeä tam khoâng coù töï tín kieán thöùc cuûa phe anh em thuø nghòch, neân choïn moät ngöôøi, moät taäp ñoaøn coù saün quyeàn löïc ñeå khoûi nghó ngôïi nhieàu ñeán ñöôøng loái (coù giaûi ñaùp saün) roài ñi vaøo haønh ñoäng toå chöùc quaàn chuùng, vaø thaønh coâng. Hoï laø nhöõng ngöôøi ñöôïc ñaøo taïo trong tröôøng hoïc thuoäc ñòa (ngay caû nhö Traàn Vaên Giaøu cuõng thuoäc loaïi du hoïc sinh bò ñuoåi, khoâng hôn Nguyeãn Vaên Traán chaúng haïn), cho neân coù möùc ñoä saøn saøn vôùi quaàn chuùng hoï vaän ñoäng, coù taâm tính coøn gaàn guõi ñeå ñöôïc nghe theo maø daãn daét ngöôøi daân Vieät ñi vaøo con ñöôøng maø ngöôøi Phaùp phaûi eùp buoäc baèng suùng ñaïn. Vaán ñeà khaùc bieät laø laàn naøy coù söï thaønh coâng cuûa chuû nghóa coäng saûn ôû phöông Ñoâng, ôû nöôùc voán laø moät trung taâm lôùn cuûa phöông Ñoâng maø nöôùc Vieät töøng laø phieân thuoäc, thaønh thöû con ñöôøng Taây phöông hoaù cuûa Vieät Nam ñeán ñaây nhuoám theâm maøu truyeàn thoáng, baûo thuû roäng lôùn, taïo thaønh quaû ñöông cöï maïnh meõ khieán caùc hoïc giaû Taây nhaém vaøo phaân tích, nhaán maïnh yeáu toá xöa cuõ ñeåø chia sôùt phaàn thaát baïi chính trò quaân söï vôùi chính khaùch, töôùng laõnh nöôùc hoï.

Chieán tranh khoâng phaûi chæ laø chuyeän cheùm gieát nhau. Chieán tranh voán laø cuûa con ngöôøi neân chieán tranh laø vaán ñeà vaên hoaù. Tuy nhieân cuõng nhö nhöõng söï kieän lòch söû khaùc, moãi cuoäc chieán ñeàu mang tính chaát rieâng bieät cuûa noù duø coù daùng lieân keát trong thôøi gian, duø caùc löïc löôïng ñoái khaùng thay theá nhau ôû moät phía coù söï töông ñoàng naøo ñoù. Nhö cuoäc chieán Ba möôi naêm vöøa qua. Ñeà cao tinh thaàn yeâu nöôùc ñeán tuyeät ñoái nhö yeáu toá quyeát ñònh, laø cuûa ngöôøi Vieät chieán thaéng. Laøm nhö ngöôøi Vieät cuûa theá kæ XX yeâu nöôùc hôn oâng baø cuûa hoï ôû theá kæ XIX! Laøm nhö treân caû theá gian naøy chæ coù ngöôøi Vieät laø bieát yeâu nöôùc! Ñaùnh nhau ôû theá kæ XX, tuy cuõng coù caùch öùng phoù khoâng naèm trong binh thö naøo cuûa theá giôùi maø chæ ôû ñôøi soáng thöôøng nhaät cuûa Vieät Nam nhö Nguyeãn Vaên Traán, “le heùro de Chôï Ñeäm” (Voõ Nguyeân Giaùp) boùp daùi Taây cheát ngay ñô thaønh thaèng choûng, nhöng coøn coù suùng ñuû loaïi (tuy coøn keùm hôn ñoái phöông) ñöôïc cheá taïo, söû duïng bôûi nhöõng khoái oùc khoâng coi suùng laø oâng thaàn, ñoát höông van vaùi roài môùi chaâm ngoøi noå. Ñaõ heát thôøi kì chæ coù moät toaùn lính Taây maø chieám ñöôïc caû thaønh Nam Ñònh. Ñaõ heát thôøi kì suùng thaàn coâng cuûa ta ñaët trong xoùm baén qua beân kia baøu (moät khuùc soâng caïn, taéc nöôùc) rôi xuoáng giöõa doøng ñaùnh “buûm”, “buûm”, coøn suùng taây treân noùc nhaø thôø, nhaø chung Loøng Soâng ñaùnh “aàm” truùng ngay vaøo xoùm, quaân ta boû chaïy taùn loaïn!

Ñaõ noùi, phaûi nhuõn nhaën maø noùi raèng “hoïc giaû laø moät loaïi traâu chaäm uoáng nöôùc ñuïc”. Khi caùc binh töôùng cuûa Leclerc, d’Argenlieu cuøng ñoaøn quaân Leâ döông huøng hoå khoâng chieám ñöôïc Vieät Nam thì coù ñaø cho hoïc giaû P. Mus noùi ñeán söùc maïnh cuûa laøng xaõ Vieät Nam vôùi luyõ tre xanh nhö phaùo ñaøi, caû veà maët vaên hoaù vôùi caâu tuïc ngöõ ”Pheùp vua thua leä laøng”, che chôû ngöôøi chieán binh treân ñoàng baèng aån truù vaøo ñaùm ñoâng, nhö “caù trong nöôùc”. Khi binh töôùng cuûa Westmoreland vaø B.52 khoâng ngaên caûn ñöôïc traän chieán Maäu thaân thì ngöôøi hoïc troø cuûa P. Mus, baø Frances Fitzgerald vieát cuoán Fire in the Lake – The Vietnamese and the Americains in Vietnam, giaûi thöôûng Pulitzer, National Book Award, giaûi The Bancrof veà lòch söû, nghe caùc sinh vieân di taûn baûo raèng moät thôøi sau chieán tranh laø moät thöù must cho ngöôøi hoïc lòch söû Mó hieän ñaïi.

Nhaéc laïi, chieán tranh cuõng laø vaán ñeà vaên hoaù, nhöng chieán tranh laø moät hieän töôïng ñaëc bieät mang söùc maïnh taøn phaù döõ doäi ñeå khieán cho nhöõng yeáu toá mang saün trong tranh chaáp phaûi trôû neân voâ hieäu quaû, hay coù taùc ñoäng yeáu haún ñi. Lòch söû trong doøng chieán tranh trôû neân thuùc baùch hôn vaø khoâng hieám tröôøng hôïp quyeát ñònh cuûa ngöôøi laõnh ñaïo, töôùng laõnh ñaõ laøm leäch höôùng lòch söû trong thôøi gian ngaén. Ñoù laø öu theá cuûa ngöôøi-laøm-lòch-söû so vôùi caùch suy nghó cuûa ngöôøi-vieát-lòch-söû.

Cuõng khoâng caàn nhaéc laïi, taùn tuïng theâm veà söï nghieân cöùu saâu saéc cuûa caùc hoïc giaû Taây Phöông veà lòch söû, vaên hoaù AÙ Ñoâng. Nhöng e raèng nhöõng ñöôøng neùt lôùn deã nhaän ra coù khi che laáp nhöõng chi tieát khoâng/chöa ñöôïc bieát tôùi, deã ñöa ñeán nhaän ñònh sai laàm, coù khi quaù xa töø nhöõng ngöôøi xa, ôû ñòa vöïc, khu vöïc vaên hoaù khaùc. Sau Caùch maïng vaên hoaù, H. Miller sang Trung Quoác nghe thuaät chuyeän Giang Thanh truy böùc, haønh haï caùc ngheä nhaân cuõ ôû Thöôïng Haûi, nhöõng ngöôøi bieát toûng quaù khöù cuûa baø ôû ñaáy, oâng taùc giaû Tropic of... phaûi giaät mình: “Cöù töôûng duø sao cuõng laø tranh chaáp phe nhoùm, chöù coù bieát ñaâu chuyeän thuø haèn caù nhaân!” Ngöôøi Phaùp laäp ra Tröôøng Vieãn Ñoâng Baùc Coå töø cuoái theá kæ tröôùc ñeå nghieân cöùu phöông Ñoâng, taäp trung nhieàu vaøo thuoäc ñòa cuûa mình nhöng coù veû ñaõ nghieâng naëng veà phía khaûo coå hôn laø lòch söû caùc xaõ hoäi caän ñaïi neân khoâng khoûi suy dieãn sai laàm töø thôøi hieän ñaïi. Tính chaát ñòa vöïc cuõng taïo neân söï cheânh leäch kieán thöùc. Môùi vaøo Nam Kì, caùc só quan Haûi quaân, caùc chöùc vieäc daân söï Phaùp luïc tung tìm hieåu vuøng ñaát naøy, ñeán khi thuû phuû dôøi ra phía baéc thì nhaø nghieân cöùu cuõng ñuoái ñöôøng khi phaûi nhìn veà phía nam, ví duï oâng P. Gourou luïc loïi kó veà sinh hoaït ngöôøi daân queâ Baéc Kì, nhöng xeùt veà caùi nhaø thì raùng laém cuõng chæ tôùi Bình Ñònh! (Caùi ñaø ñoù roài cuõng seõ trôû laïi vôùi caùc hoïc giaû sau 1975.) OÂng P. Mus, cuõng nhö caùc hoïc giaû khaùc, ñeán Vieät Nam, ôû ngay vuøng sinh hoaït coå truyeàn cuûa daân Vieät thaáy laøng coù luyõ tre, coù coång vaøo canh gaùc, bieát chuyeän ví duï laøng coù leä cheo cöôùi, baét vaï.., nghe caâu hueânh hoang ”Pheùp vua thua leä laøng”, thaáy nhoùm quan vieân quyeàn haønh laøng xaõ nhoùm trong caùi ñình vôùi nhöõng tuïc leä quaùi dò coù veû coå sô, hoang daõ, lieàn deã suy ngay ra raèng caùi ñình vaø cô sôû laøng xaõ coù taän thôøi laäp quoác, tuy khoâng ñöa leân xa ñeán 4 000 naêm, 5 000 naêm nhö nhöõng hoïc giaû Vieät, trong ñoù coù nhöõng ngöôøi chöõnghóa caøng xa nöôùc caøng thaáy phaûi baøy toû tình yeâu toå quoác noàng naøn hôn. Vaø baø F. Fitzgerald cuõng khoâng theå noùi khaùc, tuy vôùi nhöõng chöùng kieán vaøo moät thôøi sau oâng thaày, baø ñaõ baøn ñeán nhöõng vuøng phía nam vôùi cuøng moät taâm tình chia sôùt quan nieäm cuõ veà thieân meänh, veà tö töôûng Khoång Nho, veà söï baùm víu queâ höông laøng xaõ, nôi coù moà maû oâng baø...

Caùc oâng baø hoïc giaû naøy khoâng bieát raèng caùi ñình laøng môùi ñöôïc chính thöùc thaønh laäp cuoái theá kæ XV (1496) vaø theo tính chaát tieán trieån chaäm chaïp cuûa ñaát nöôùc ngaøy xöa thì caùi ñình coù thaønh ñieåm töôïng tröng quyeàn löïc cuûa laøng cuõng phaûi ñôïi ñeán moät theá kæ sau. Caùc höông öôùc, nhöõng luaät phaùp cuûa laøng maø ngöôøi ta töôûng laø thöù ñaõ ñoùng goùp vaøo söï chaän ñöùng quyeàn löïc trung öông beân ngoaøi luyõ tre, thì ñöôïc theå cheá hoaù sôùm hôn (1464) nhöng chöùng tích coøn laïi cuõng xuaát hieän theo vôùi söï nôû roäø cuûa ñình laøng ôû caùc theá kæ XVII, XVIII, nhöõng theá kæ cuûa hoãn loaïn, cuûa nhöõng cuoäc phaân tranh, cuûa nhöõng cuoäc “khôûi nghóa noâng daân” nhö caùc söû gia chính thoáng ngaøy nay vieát ñaày saùch vôû. Do ñoù caùi luyõ tre laøng beàn chaët hôn, coù coång gaùc, laø cuûa caùc theá kæ loaïn laïc ñoù, cuûa ñaùm daân laøng phaûi töï baûo veä laáy thaân nhö vaãn coøn thaáy trong thôøi Phaùp thuoäc, luùc quyeàn haønh trung öông ñaõ chaët chòa hôn nhieàu. Caùi coång gaùc khoâng chæ ôû laøng queâ maø coøn naèm ngay ôû phoá phöôøng Haø Noäi, khieán ngöôøi Phaùp khi kieán thieát thuû phuû Ñoâng Döông ñaõ phaûi phaù dôõ, san baèng ñi. Baûo raèng laøng xaõ chöùa ñöïng söùc maïnh caên baûn cuûa xaõ hoäi Vieät Nam, sao khoâng thaáy raèng luyõ tre, coång gaùc nhö theá cuõng laø daáu hieäu roõ reät vaø laø maàm moáng cuûa yù thöùc phaân li? Söï oån coá cuõng khoâng phaûi laø lí töôûng beân trong laøng xaõ vôùi tình traïng “chieáu treân chieáu döôùi” cuûa caùc caù nhaân, vôùi taäp hoïp “hoï”, “giaùp”... chaèng chòt, raéc roái. Baûo raèng moãi laøng vôùi cô caáu ñòa hình nhaân taïo nhö theá laø moät ñoàn luyõ vöõng chaéc, töùc laø khoâng bieát ñeán lôøi chæ trích chieán khu Ba Ñình cuûa caùc söû gia phe chieán thaéng ngaøy nay. (Goïi “phe chieán thaéng” khoâng phaûi vì maëc caûm maø vì ñeå ñoái chieáu vôùi söï taùn döông ngôù ngaån cuûa “phe thaát baïi”.) Söû gia Vieät nay cheâ ñaùm Vaên thaân theá kæ XIX ôû Thanh Hoaù, raøo laøng lieân keát ba-ñình ba laøng döôùi ñoàng baèng laø laøm vieäc daïi doät, truï moät choã cho quaân Phaùp tôùi tieâu dieät khoûi maát coâng treøo ñeøo laën suoái leân taän treân chieán khu. Nhöng neáu nghe theo lôøi caùc “chieán thuaät gia” kia thì ñaùm Vaên thaân ñi ñaâu cho neân vieäc? Hoï phaûi laäp laøng chieán ñaáu nôi caùc ñòa phöông hoï laøm chuû ñöôïc, chöù cuõng cuøng laø giaùo maùc nhö nhau laøm sao hoï eùp buoäc luoàn ñöôïc nhanh vaøo caùc laøng khaùc (cuõng coù giaùo maùc töông ñöông maø laïi coù coâng söï saün?) Khoâng theå naøo coù kieán hieäu nhö thôøi caùc söû gia baây giôø mang khaåu suùng luïc chieám laøng chæ coù giaùo maùc, hoaëc mang AK ñaøn aùp ñoàn daân veä coù Garant M1, hay carbin..., ñeå coù söï di ñoäng luoàn loït, chui ruùc laån traùnh trong chôùp maét. Coøn noùi ñeán ngoaøi söï baûo veä vaät chaát cuûa luyõ tre, laø söï baûo veä cuûa loøng ngöôøi, cuûa soá ñoâng ngöôøi ñoàng chuûng, “caù trong nöôùc”, thì khoâng nhôù ñeán tröôøng hôïp nhoùm laõnh tuï Quoác Daân Ñaûng bò baét vì moät anh tröông tuaàn caàn maãn, hình aûnh khaùc cuûa oâng höông quaûn trong Nam maø trong laàn Nam Kì khôûi nghóa ngöôøi ta ñem moå buïng nhoài traáu hay cuûa anh uyû vieân caûnh saùt höông thoân môùi ñaây bò ñaâm loøi ruoät ñính theo baûn aùn “aùc oân”!

Moät thöù ngôù ngaån khaùc: Cho raèng Vieät Coäng khuûng boá coù choïn löïa, khoâng nhö VNCH hay Mó cöù baén phaù böøa baõi. Thaät ra ñoù laø do söï löïa choïn cuûa phöông tieän. Toå aùm saùt chæ coù dao gaêm, suùng luïc hay suùng caàm tay thì luoàn loït gieát ngöôøi. Ñeán khi coù suùng lôùn thì cuõng bieát caùch baén laém: baén vaøo tröôøng tieåu hoïc Cai Laäy hay baén vaøo Saøi Goøn baèng maáy caùi beä phoùng baèng tre, ñaïn rôi tôùi ñaâu thì cuõng laø dinh luyõ cuûa keû thuø caû, khoâng phaûi thaéc maéc!

Vöôït leân söï laët vaët, chuyeän-nhoû, ngöôøi ta nghó ñeán moái lieân keát taäp theå lôùn roäng veà quan nieäm thieân meänh cuûa phöông Ñoâng, veà söï ñoåi dôøi to lôùn cuûa ngöôøi Vieät sau 1945, taäp trung vaøo moät ngöôøi coù söùc thu huùt, moät ñaûng coù thöïc löïc, höùa heïn moät töông lai töôi saùng cuûa daân toäc. Nhöng chuyeän thieân meänh coù nghe ñöôïc loït loã tai cuõng phaûi chòu nhöõng ñieàu kieän khaùc. Luùc oâng Nguyeãn Hueä daãn quaân ra Baéc vaøo Nam vôùi nhöõng chieán thaéng böng tai môø maét, haún ngöôøi daân cuõng nghó raèng thieân meänh ñaõ tôùi, ñaõ trao vaøo tay oâng “Möôøng maùn nôi hang hoác xa xoâi” naøy roài. Noùi vaäy maø khoâng phaûi vaäy. Trieàu Taây Sôn quaù ngaén khoâng ñuû ñeå oâng Trôøi coi laø thieân meänh ñaõ trao ñuùng ngöôøi, neân phaûi chòu laø nguî, laø loaïn thaàn taëc töû. Baäc chaân chuùa, keû ñaïi dieän ñuùng cho thieân meänh khoûi trao laàm, cuõng phaûi ñöôïc toâ veõ ñeå keát taäp toát ñeïp döôùi maét ngöôøi daân; laõnh tuï cuõng phaûi ñöôïc che chaén, sang söûa, baûo trì ñeå khoûi hö hao theo ngaøy thaùng. Thieân meänh coù khi chæ laø lí thuyeát bieän minh ñeå thaêng hoa cho nhöõng ñieàu phaûi chòu ñöïng, gioáng nhö ngöôøi daân queâ Nam Boä coù theå giôû lí söï vôùi chính quyeàn Coäng hoaø, nhöng khi khoâng baèng loøng anh Giaûi phoùng thì chæ ñaønh vuøng vaèng ñaù con meøo, ñaùnh con choù, chöûi maéng con caùi trong nhaø maø thoâi. Coøn caùi ñaïo thôø oâng baø moà maû toå tieân gì ñaáy thì töø chöùng côù xaùc thöïc ôû theá kæ XVIII, khi theo ñaïo môùi, ngöôøi ta boû luoân, khoâng chòu laïy tuy ngöôøi caàm ñaàu trong vuøng, Nguyeãn AÙnh, coù quyeàn löïc ñeå luaän cöù naëng caân theâm ñaõ baûo raèng laïy oâng baø khoâng phaûi laø thôø ma quyû: “Ta cuõng khoâng tin oâng baø coøn soáng ñeå nhaän laïy cuûa con chaùu, ta laïy chæ laø ñeå toû loøng bieát ôn oâng baø cha meï sinh ta ra maø thoâi.” Lí luaän mang tính caùch nhaân baûn saâu xa nhö theá maø vaãn khoâng ñöôïc nghe ñeå gaây söï thuø gheùt caøng saâu ñaäm vaø maõi ñeán cuoái theá kæ naøy, duø giaùo luaät ñaõ nôùi roäng hôn, coù nôi, coù gia ñình vaãn chöa coù caùi baøn thôø trang troïng nhö tröôùc, ñoà cuùng chaúng khaùc fast food, duø laø haûi-kí-mì-gia vaãn khoâng theøm ñuïng tôùi. Ngay caû vôùi nhöõng ngöôøi töï nhaän, vaø ñöôïc nhaän laø tieáp noái truyeàn thoáng daân toäc vöõng vaøng – do ñoù môùi laõnh ñaïo ñaùnh thaéng bao ñeá quoác söøng soû – döôùi chính quyeàn cuûa nhöõng ngöôøi ñoù, ñình mieáu tan hoang, nhaø töø ñöôøng cuõng bò dôõ boû taäp trung, moà maû dôøi leân nuùi, ngöôøi ngöôøi haêm hôû phaù ñoå ghìm chaët tieáng thôû than ngaäm nguøi, caû moät phong traøo daáy leân ôû Mieàn Baéc XHCN mang hôi höôùng Hoàng veä binh maùcxít phöông Ñoâng, coù caùi ñuoâi leû teû ôû moät gia ñình Mieàn Nam khi oâng trí thöùc nhaûy nuùi (voán laø daân di cö) trôû veà ñoøi deïp boû baøn thôø.

Vaäy thì xeùt yeáu toá thaéng baïi trong cuoäc chieán 1945 – 1975 caên cöù vaøo tính chaát truyeàn thoáng haún laø sô saøi vaø khoâng ñuû. Cuõng gioáng nhö chuyeän thieân meänh, nhöõng ngöôøi laäp ñöôïc vöông trieàu môùi ngaøy nay, coù chieán thaéng, tuï taäp ñöôïc daân chuùng, coù neàn taûng cai trò mang daùng beàn vöõng, coù theå töï nhaän laø ñaïi dieän cho daân toäc nhöng cuõng khoâng giöõ vaø khoâng muoán giöõ truyeàn thoáng nhieàu; taâm tình, lí trí hoï bò giaèng co giöõa söï baûo thuû vaø söï loâi keùo theo thôøi môùi trong ñoù vaên minh Taây Phöông laø haáp löïc maïnh – tình hình gioáng nhö laø coù moät thöù thieân meänh caûi bieân treân ñaát Vieät thôøi gaàn ñaây vaäy. Coøn phía nhöõng ngöôøi thaát baïi, ngöôøi trong nöôùc, khoâng phaûi chæ laø thöù ham bô thöøa söõa caën, thöù tay sai baùn nöôùc, lieám goùt giaøy thöïc daân ñeá quoác khoâng mang moät thöù taâm tình, caùch öùng xöû Vieät, phöông Ñoâng naøo, nhöõng yeáu toá ñöôïc coi laø quyeát ñònh cho söï thaønh coâng cuûa phía beân kia. Hoï laø moät lôùp hoãn ñoän (vì theá môùi thaát baïi) cuûa nhöõng ngöôøi bò ñe doaï thaân xaùc, bò gaït qua beân leà ñaát nöôùc cuûa nhöõng ngöôøi naém ñöôïc quyeàn bính vöõng chaõi, khoâng dung chöùa moät söï khaùc bieät naøo theo moät loái tö duy vöøa mang tính caùch quaù khích coù tính caùch toân giaùo cuûa Taây Phöông vöøa gôïi leân töø quaù khöù chuyeân cheá cuûa Ñoâng Phöông. Giaù nhö bình thöôøng, nhöõng ngöôøi thaéng hoï naém quyeàn bính moät caùch troïn veïn, khoâng tranh caõi thì hoï chæ coù vieäc boû chaïy laøm thaân löu vong, hay neáu coøn soáng thì ngaäm nguøi tìm caùch thích öùng, phoù thaân cho nhöõng chìm noåi tuyø yù cuûa nhaø caàm quyeàn môùi. Nhöng ngöôøi Phaùp ñaõ trôû laïi nuoâi soáng hoï – baèng loøng, ñöông cöï hay khoâng thì quaân vieãn chinh cuõng laø thaønh phaàn cuûa theá giôùi Taây Phöông, khaùc vôùi theá kæ XIX, khoâng thuaàn nhaát veà maët yù thöùc heä maø ñaõ taùch ra thaønh chæ cuûa moät ñaïi dieän: tö baûn. Boä phaän môùi, mang söùc maïnh cuûa moät khaùm phaù môùi cuûa nhaân loaïi, oà aït nhö trieàu daâng, lan qua phöông Ñoâng vaø ñoåi daïng hoaø laãn ôû ñaáy nhö caùc doøng Thaùt Baït, Moâng Coå, Nöõ Chaân xöa kia ñeå laøm keû naâng ñôõ ngöôøi anh em phieân thuoäc cuõ quay trôû veà. Ngöôøi Phaùp, ngöôøi Mó phaûi chòu ñöïng trong voøng tay cuûa hoï nhöõng ngöôøi ñoàng minh khaù gioáng maø laïi khoâng gioáng vôùi ngöôøi-beân-kia, theo moät tình hình tranh chaáp khoâng ñôn giaûn, ôû ñoù, söï thaát baïi coù phaàn naèm ngay trong neàn vaên minh cuûa hoï mang yù thöùc muoán laø cuûa toaøn caàu.

Ngöôøi Vieät, caû ngöôøi khoâng coäng saûn, ñeàu coi Caùch maïng thaùng Taùm 1945 nhö laø khôûi ñaàu cuûa nöôùc Vieät môùi. Nhöng oâng P. Mus laïi thaáy Thieân meänh hieän ra vaøo moät ngaøy khaùc, sôùm hôn: ngaøy 9-3. Vaø bình tónh laïi, chôù sôï tieáng Vieät gian theo Nhaät uùp leân ñaàu, haõy caát saùch vôû môùi sang moät beân, xua lôøi truyeàn thanh truyeàn hình ra khoûi oùc naõo, ngöôøi soáng vaøo thôøi aáy, gôïi laïi nhöõng gì töøng chöùng kieán thì seõ cho laø oâng P. Mus coù lí: Môùi hoâm tröôùc, nhaø oâng Taây coù con choù döõ daèng, baày gaø taây maøo ñoû keù vöôn muõi loøng thoøng theo ñoâi caùnh xuø röôït thaèng beù chaïy troái cheát, theá maø saùng hoâm sau con choù bieán ñaâu maát, baày gaø naèm eùp reäp, nhaø nhö caùi chuøa hoang, treân ñöôøng muoän maøng vaøi thaèng Taây bò troùi thuùc keù, luûi thuûi ñi tröôùc ngöôøi lính Nhaät göôm thoøng saùt ñaát. Söï vieäc xaûy ra nhö “Trôøi giaùng!” moät quyeàn uy suïp ñoå khoâng coù caùch bieän minh. Vaø tieáng ñoäc laäp vang leân.

Nhöng keû naém giöõ thieân meänh aáy khoâng ñöôïc soáng daøi laâu: ngöôøi Nhaät baïi traän. Vaø oâng Vieät Minh noåi daäy, cöù nhö laø “giaëc ñaàu baøo / ñoàng baøo” ngaøy xöa, aån aån hieän hieän gieát ngöôøi, vaø gieát nhau. Cuøng nhöõng ngöôøi coù moät caùch chaøo giô naém tay ñaám vaøo mang tai vaäy maø oâng Vieät Minh chieám huyeän lò tröôùc duï oâng Vieät Minh nôi khaùc ñeán gieát ñi, choân xaùc nôi daï caàu nam Boàng Sôn. ÔÛ xa, nghe noùi vua Baûo Ñaïi thoaùi vò, ngöôøi ñaïi dieän chính phuû môùi ñoøi laáy ñöôïc aán kieám doøng vua cuõ ñeå xaùc ñònh thieân meänh ñaõ chuyeàn tay qua oâng chaân chuùa môùi, oâng Hoà – hay Nguyeãn AÙi Quoác? – baäc kì bí, maét coù hai con ngöôi! Nhöng cuøng nhìn chaân chuùa maø moãi ngöôøi, moãi khu vöïc ñaát nöôùc veõ ra moät hình aûnh coù khaùc nhau. Ngöôøi laøm chính trò bieát ñieàu hoaø nhöõng caùi khaùc nhau, söû duïng caû nhöõng khaùc nhau trong moät theå hôïp nhaát, bieát ñieàu hoaø giöõa caùi giaû vaø caùi thaät, laáy caùi giaû nhö thaät vaø thaûn nhieân duøng caùi thaät voán laø giaû. J. Lacouture duø ngöôõng moä oâng Hoà, cuõng thaáy oâng ñoùng kòch (“chieác khaên tay ñoû lôùn thöôøng hay daëm hôi nhieàu vaøo caëp maét khoâ raùo”) nhöng F. Fitzgerald cho ñoù laø suy theo caùch hieåu veà söï thaønh thaät cuûa ngöôøi Taây Phöông, khoâng phaûi cuûa daân Vieät. (Laøm nhö ngöôøi Vieät khoâng bao giôø hieåu thaønh thaät laø “söï töông hôïp giöõa lôøi noùi, haønh ñoäng vôùi yù nghó beân trong con ngöôøi” vaäy!) Duø sao thì oâng Hoà, ngoaøi söï coá coâng vaän ñoäng cuûa ñoà ñeä beân döôùi, cuõng töï mình phaù tan söï caùch bieät ñòa phöông, coá vöôn xuoáng mieàn Nam, nhö khi döï hoäi nghò Fontainebleau ñaõ ñoøi chæ gaëp maët hai chaùu trai chaùu gaùi Nam Boä – haønh ñoäng khieán anh tö saûn daân toäc Tröông Nhö Taûng phaûi nhôù suoát ñôøi ñeå laøm moät trong nhöõng ngöôøi thaønh laäp Maët traän Giaûi Phoùng tröôùc khi boû chaïy thoaùt laáy thaân (ñeå, vaøo giai ñoaïn trôû maët, khoûi bò keå toäi laøm só quan haûi quaân Taây).

Nhöõng ngöôøi khaùng chieán cuûa theá kæ XX ñaõ mang chuùt hoàn Taây trong daïng Vieät. Khoâng coøn chieán thuaät raûi muø u cho Taây trôït teù khoâng ngoài daäy ñöôïc chæ vì töôûng Taây khoâng coù ñaàu goái – tuy vaãn coøn chuùt rôi rôùt nhö chieán thuaät beän rôm laøm aùo giaùp che ñaïn ôû Hueá hoài 46, 47 gì ñoù. Duø ít nhöng ñoäi Voõ trang tuyeân truyeàn – quaân Giaûi phoùng ôû Taân Traøo cuõng ñaõ ñöôïc Mó tieáp teá maùy truyeàn tin, suùng ñaïn, Nhaät baïi traän cuõng chuyeàn vuõ khí cho Vieät Minh, taäp taønh chieán ñaáu cho Veä Quoác Quaân ôû baõi caùt soâng Caây Gia nhö chuùng toâi thaáy luùc nhoû. Vaø ñoù khoâng phaûi laø kieåu ñaùnh nhau cuûa “quaân trieàu, quaân où” mang gaäy nhuùng nhöïa soâi maø goïi laø hoaû hoå. Duø loøng yeâu nöôùc coù theå chöa ñeán möùc môû roäng coång laøng dung chöùa keû laï nhöng cuõng khoâng theå naøo ngaên du kích, boä ñoäi mang suùng vaøo ñoùng quaân, cho ñaûng vieân vaøo gaây döïng cô sôû ñöôïc. Loái luoàn loït ñöôïc vaøo thoân queâ, laøng xoùm nhö theá khieán cho ngöôøi lính, chính khaùch “trôû veà vôùi queâ höông daân toäc” nhöng cuõng caùch xa vôùi söï bieán ñoåi cuûa theá giôùi beân ngoaøi, thu heïp mình trong tình traïng laïc haäu quaù khích, môû ñöôøng cho moät söï chaáp nhaän khaùc, chòu moät heä luî cöù töôûng laø ñaõ thoaùt khoûi töø traêm naêm tröôùc. OÂng Hoaøng Xuaân Haõn trong hoài kí veà hoäi nghò Ñaø Laït 1946, thuaät chuyeän ñi sau moät phoùng vieân ôû Saøi Goøn leân, “ngöôøi ñaãy ñaø, maëc aùo daøi chaám goùt, maøu saëc sôõ boù saùt thaân... maët maøy veõ phaán toâ son gheâ tôûm”, ñaõ nghe Cuø Huy Caän noùi: “Vieät gian to beùo thaät!” neân “thaáy töï xaáu hoå cho ngöôøi mình” khi phaûi chöùng kieán “caûnh töôïng moät coâ gaùi Vieät theo huøa ngöôøi Phaùp” ñoù. Moät oâng kó sö töøng ñi Taây, moät oâng töøng hoïc tröôøng Taây, chaéc töøng thaáy phoùng vieân laáy tin ôû Thuû phuû Ñoâng Döông, vaäy maø laãn loän tính chaát ngheà nghieäp vaø laäp tröôøng chính trò chæ vì moät muøi phaán son! Chôù cheâ ngöôøi döôùi, vaø khoâng laáy laøm laï khi naêm 1955-56, hoïc sinh Saøi Goøn ñaäu Trung hoïc ñeä nhaát caáp khoâng daùm veà laøng, cuõng nhö sau 1975 ngöôøi ta ñoøi nhoå moùng tay ñaøn baø con gaùi! Nhöng höôùng quaù khích co ruùt ñoù laïi khoâng maâu thuaãn vôùi tính chaát quoác teá cuûa taäp ñoaøn laõnh ñaïo maø coøn môû roäng quyeàn uy cuûa hoï nhôø söï thaønh coâng cuûa Hoàng quaân Trung Quoác: Moät ñaûng coäng saûn noùi chuyeän giai caáp quoác teá, thaønh coâng töø thoân queâ, xaây döïng moät trieàu ñình noâng daân môùi, coù oâng laõnh tuï chæ ñoïc Söû kí Tö Maõ Thieân vaø Tö trò thoâng giaùm ñeå “bình” tay chaân, “taïo loaïn” ñeå môû thôøi môùi, chöa thöïc hieän kòp thì ñaõ cheát ñi. Chieán tranh Vieät Phaùp sau 1949 do ñoù laïi mang daùng daáp cuûa cuoäc chieán Ñoâng Taây, laàn naøy thaát theá laø veà phía “Taây” vì “gioù Ñoâng” höng khôûi thoåi luoàn qua con ñöôøng xaâm laêng truyeàn thoáng cuûa lòch söû Baéc Nam ñaày co giaät, ñöôøng truõng Laïng Sôn, sau khi caùc ñoàn cuûa Quoác loä 4 bò böùng ñi.

Hieäp ñònh Geneøve 1954 theå hieän töông quan löïc löôïng quoác teá ñöông thôøi nhöng khoâng phaûi khoâng coù daùng daáp löu toàn cuûa lòch söû. Vó tuyeán 17 gaàn vôùi ñöôøng chia caét soâng Gianh (Ranh) thôøi trung ñaïi, vó tuyeán 16 ñeå giaûi giôùi quaân ñoäi Nhaät naêm 1945 laø xeâ xích trong ranh giôùi nhoeø nhoeït cuûa aûnh höôûng AÁn – Trung treân nöôùc Vieät. “Taây” coøn ñoù laø AÁn Ñoä ñaõ aån saâu, chìm khuaát, ngöôøi Phaùp khai thaùc ñaát Nam Kì nhö moät keá tuïc cuûa Nguyeãn AÙnh, hi voïng baûo toàn ñöôïc maûnh ñaát cuoái cuûa phöông nam vôùi moät lôùp ñeäm daøi ñaày an toaøn chöùa kinh ñoâ Hueá cuûa trieàu ñình chính thoáng xöa, chuû nhaân vuøng ñaát cuõ coøn ngöôøi keá nghieäp tröôùc maét. Söï khaùc bieät Nam Baéc duø cuøng laø ngöôøi Vieät cuõng khoâng phaûi laø chuyeän bòa chia reõ cuûa ñeá quoác thöïc daân. Lôøi cung khai cuûa caùc tuø binh hoài chaùnh khoâng phaûi laø chuyeän laáy loøng laäp coâng. Cuoäc Toång taán coâng Teát Maäu thaân laøm tuyeät dieät ñaùm khaùng chieán Mieàn Nam vaãn coøn laø moái haän laâu daøi. Troø heà thoáng nhaát ñaát nöôùc vôùi ñuû tuoàng tích ban beä naêm 1976 vôùi Tröông Nhö Taûng boû chaïy vaø Döông Quyønh Hoa giaän doãi, ñaõ khieán moät nhoùm The Vietnam Experience ngôù ngaån töï hoûi:”Sao hoài ñoù khoâng bieát khai thaùc khía caïnh naøy?” Nhöng ngöôøi Phaùp khoâng giöõ noåi, phaûi chòu sang tay ñeå ngöôøi Mó cuõng khoâng giöõ noåi, vaø tình traïng chieán tranh coù daùng nhö ôû traän chieán tröôùc khieán ngöôøi ta laëp laïi caùc nguyeân nhaân thaát baïi cuõ vôùi moät ít caûi bieân.

Ñuùng laø ñaõ coù söï lieân tuïc trong taâm töôûng cuûa nhöõng ngöôøi khaùng chieán ôû Mieàn Nam tröôùc vaø sau 1954, moät “truyeàn thoáng khaùng chieán” ñöôïc trì níu daãn duï ñeán ngaøy nay. Taâm tình lí töôûng cuûa thôøi “Chín naêm” vaãn coøn ñaáy; hoï khoâng chuù yù, khoâng bieát – vaø coù ñöôïc cho bieát cuõng khoâng tin – nhöõng ñoåi thay treân vuøng ñaát “ñoäc laäp” theo moät höôùng leä thuoäc môùi, coù ñaûng Laõnh ñaïo ghi ñieàu leä “ñi theo chuû nghóa Maùc Leânin vaø tö töôûng Mao Traïch Ñoâng”. Daân ngheøo Mieàn Nam ñöôïc chia ruoäng ñaát (söôùng quaù!) nhöng ngöôøi ta khoâng cho hay laø seõ laáy laïi ñeå laäp hôïp taùc xaõ theo phöông caùch laøm aên lôùn XHCN, caùi toå chöùc chaúng bieát vì leõ gì maø laøm ñaàu taét maët toái chaúng ñuû côm aên. Chuû tröông Mieàn Baéc tieán leân chuû nghóa xaõ hoäi cuõng thaønh coâng ôû choã ñoaøn theå hoaù daân chuùng ñeán möùc thaønh taâm tình töï nguyeän, ñaåy söï nín nhòn suy luaän kieán thöùc, söï heøn nhaùt chòu ñöïng aùp böùc, thaêng hoa thaønh nhieät tình yeâu nöôùc, yeâu chuû nghóa xaõ hoäi, yeâu ñoàng baøo Mieàn Nam ñoùi raùch, khoâng coù noài naáu côm, ñöïng thöùc aên baèng muoång döøa, baèng giaáy. Coù theå nhìn vaøo ñoù ñeå thaáy taøn dö cuûa moät thöù Khoång Nho thôøi chuyeân cheá xöa “quaân söû thaàn töû thaàn baát töû baát trung” pha maøu hieän ñaïi khoâng?

Vaø Mieàn Nam laøm caùch maïng daân toäc daân chuû – cuõng nhö chia ruoäng ñaát maø khoâng noùi thaønh laäp hôïp taùc xaõ. Haõy taïm queân muïc tieâu daân chuû, nhöng muïc tieâu ñoäc laäp ñaõ bao goàm ñoøi hoûi thoáng nhaát trong ñoù roài. Ñoøi hoûi ñöôïc nhaéc ñi nhaéc laïi, böùc thieát khieán cho khi höôùng thaønh coâng thaáy roõ thì ngöôøi ta coi nhö laø yeáu toá cô baûn ñaõ thuùc ñaåy ngöôøi daân chieán ñaáu, khoâng chöôùng ngaïi naøo ngaên trôû noåi. Nhöng noùi nhö theá laø laøm tuûi nhuïc ngöôøi Trieàu Tieân – Ñaïi Haøn (D.S. Mac Donald, The Koreans – Contemporary Politics and Society, Westview Press 1990.) Ngaøy xöa oâng Leâ Quyù Ñoân ñaõ töøng laøm thô xöôùng hoaï vôùi söù Cao Li khoâng phaûi baèng chöõ quoác ngöõ cuûa hai nöôùc maø baèng chöõ Haùn. Hai oâng ñöùng treân hai chieáu ngang haøng chaàu vua Thanh. Vaäy khoâng theå noùi raèng Vieät coù haùn roäng hôn Cao Li, Vieät thôø oâng Khoång chaêm chæ hôn Cao Li ñeå thu nhaän tinh hoa phöông Ñoâng hôn Cao Li. Tuy raèng ôû Truyeän Taøu thì cuoái cuøng Trung Quoác phaûi thaéng nhöng Cao Li cuõng coù Caùp Toâ Vaên (möôøng töôïng nhaân vaät lòch söû Kim Yu Sin / Kim Du Tín) vaây khoån vua Ñöôøng, röôït Ñöôøng Thaùi Toâng quyùu caúng, chôù khoâng phaûi chæ coù ôû Ñaïi Vieät töôùng Taøu môùi boû aán kieám maø chaïy.

Thôøi hieän ñaïi thì ôû Trieàu Tieân (Kim Nhaät Thaønh thích caùi teân nöôùc naøy hôn), quaân cuûa Coäng hoaø Daân chuû Nhaân daân cuõng töøng röôït quaân Coäng hoaø Ñaïi Haøn chaïy troái cheát vaø höùa seõ tung “quaû ñaám chính” vaøo boïn buø nhìn tay sai Nam Haøn ñeå giuùp phong traøo caùch maïng ôû mieàn Nam. Hoï tin töôûng daân mieàn Nam khao khaùt giaûi phoùng, noàng nhieät choáng ñoái chính quyeàn, chaéc khoâng baèng thì cuõng cao hôn caùi lai quaàn cuûa chò UÙt Tòch. Hoï ñöông cöï vôùi töôùng Mac Arthur, haøng naêm toå chöùc “Thaùng choáng Mó (5/6 – 27/7)” raàm roä trong ngoaøi nöôùc, lieân hoài reùo goïi Buø nhìn Lí Thöøa Vaõn, Buø nhìn Phaùc Chính Hi, Buø nhìn Tieáp tuïc... baùn nöôùc, coù uy tín quoác teá ñeán noãi naêm 1970 ñöôïc baàu vaøo Chuû tòch ñoaøn Phong traøo Khoâng lieân keát Theá giôùi thöù Ba. Trong luùc ñoù thì lôùp chính quyeàn mieàn Nam (Ñaïi Haøn) nhöõng naêm 1945-48 bò ngay daân chuùng coi laø boïn “coâlaboâ” (Haøn gian), thoâng ngoân, caùc chính quyeàn quaân söï tieáp theo bò coi laø baát hôïp phaùp, gaây ra nhöõng cuoäc bieåu tình choáng ñoái döõ daèn. Cuøng caên baûn vaên hoaù phöông Ñoâng, vôùi caùi theá thuaän lôïi trong ngoaøi nöôùc, vôùi söï cöông cöôøng vaø söùc maïnh quaân söï ñoù sao Kim Nhaät Thaønh khoâng thoáng nhaát ñöôïc ñaát nöôùc?

Vaäy thì phaûi noùi Vieät Nam ñaùnh cho Mó cuùt nguî nhaøo ñöôïc khoâng phaûi vì coù daân queâ bieát baùm ñaát ruoäng, yeâu toå quoác, kieân cöôøng hôn daân Trieàu Tieân – Ñaïi Haøn maø phaûi nghó raèng Vieät coù nhöõng öu theá khaùc, khoâng tuyø thuoäc vaøo vaên hoaù coå truyeàn saâu xa, hay tinh thaàn öu vieät naøo ñoù. Noùi theâm veà khía caïnh tinh thaàn naøy. Heøn nhaùt vaø anh huøng khoâng phaûi laø ñoái cöïc khoâng theå naøo gaëp nhau. Ñaøn aùp maïnh coù khi theâm chuùt kó thuaät tinh teá thì anh huøng trôû thaønh teân teä haïi ngay. Chöa keå loaïi anh huøng gian doái taïo döïng do nhu caàu, moät söï ñaøn aùp loûng leûo nuoâi döôõng keû bình thöôøng – coù khi heøn nhaùt, trôû thaønh ngöôøi can ñaûm vaø ñeán moät phuùt giaây quyeát ñònh, trôû thaønh anh huøng, boùng daùng anh huøng caøng to lôùn hôn khi coù ngöôøi toâ veõ theâm. Bao nhieâu anh huøng caùch maïng Nga bò ñaøy thì nhö Lenin ôû Sibeùrie coù ñaày saùch ñoïc, ñuû ñeå vieát khaûo luaän nghieân cöùu daøy coäm, coøn ngöôøi cöïu anh huøng Boukarin khi gaëp Stalin thì cuùi ñaàu nhaän toäi baùn nöôùc, laøm tay sai cho nhöõng teân aùc oân mình khinh gheùt tröôùc kia – söï kieän ñaùng ngaïc nhieân ñeán toät cuøng khieán oâng cöïu ñaûng vieân A. Koestler vieát saùch chæ giaûi thích baèng vaøo lí töôûng oâng ñaõ bieát, vì khoâng theå baèng vaøo thöïc teá oâng chöa soáng. OÂng Trònh Ñình Thaûo soáng ôû Saøi Goøn ngang nhieân ñaët trong trang traïi cuûa mình moät con ñöôøng Hoà Chí Minh trong luùc oâng Traàn Ñöùc Thaûo ôû Haø Noäi queân maát thôøi caõi nhau vôùi J.P. Sartre, co ñaàu ruùt coå, qua ñöôïc Paris luùc gaàn cheát maø coøn run, thoaùi thaùc khoâng baøn chuyeän chính trò – trong luùc coát töû giaù trò thuyeát maùcxít oâng theo “khoâng phaûi (chæ) laø giaûi thích theá giôùi maø laø thay ñoåi theá giôùi (K. Marx).” Anh Nguyeãn Vaên Troãi ra phaùp tröôøng ñöôïc oáng kính truyeàn hình ñöa vaøo taän buoàng nguû nöôùc Mó thì daïi gì khoâng raùng giöõ bình tónh ñeå tuyeân döông lí töôûng cuûa mình?

Trieàu Tieân, Ñaïi Haøn coù ñöôøng ranh ñình chieán roäng hôn Vieät Nam nhöng khoâng coù giôùi haïn voâ chöøng ôû hai ñaàu. Hoaøng Haûi vaø bieån Ñoâng ñöôïc haûi quaân Mó canh chöøng chaët cheõ khieán cho quaân Baéc chuaån bò xaâm nhaäp phaûi ñaøo caû haøng taù ñöôøng haàm trong ñoù coù 4 ñöôøng bò khaùm phaù, thaáy roäng ñuû ñöa caû sö ñoaøn saün saøng xoâng leân khi nghe ñoàng baøo mieàn Nam keâu cöùu. Beân trong, ñaùm sinh vieân thieân taû cuûa Ñaïi Haøn, nhö baát cöù sinh vieân thieân taû naøo khaùc cuûa theá giôùi tö baûn, ñoøi töï thieâu thoáng nhaát ñaát nöôùc, tuaàn haønh ra bieân giôùi – caû vieäc qua bieân giôùi ñeå “ñoái thoaïi vôùi ngöôøi anh em beân kia” roài trôû veà (nöõ sinh vieân Yun Su-kong 1989), hay bieåu tình ñoøi hoûi daân chuû, töôûng nöôùc mình nhö Phaùp hay Mó, cöù nhö vaäy laø gaëp ngay ñaøn aùp khoâng thöông xoùt. Caû haøng traêm sinh vieân Khaùnh Chaâu / Kyongju, thuû ñoâ cuõ cuûa Taân La ngaøy xöa, bò gieát khoâng chuøn tay (5-1980), khoâng nhö ñaùm sinh vieân baét coùc boû dóa cuûa Saøi Goøn coøn ñöôøng nhaûy-nuùi, voâ böng, khoâng nhö ñaùm kí giaû aên maøy (giaû) ñoøi töï do baùo chí, sau 1975, bò cheá rieãu laø “aên maøy thaät”.

Quaân hai beân chaø qua xaùt laïi, Haùn Thaønh ñoåi chuû boán laàn trong moät naêm khoâng kòp cho caùc ñoàng chí caáy chi boä ñaûng naèm vuøng, taøn quaân khoâng chaïy kòp bò tieâu dieät heát, phía Baéc ñaønh chæ gôûi ñaëc coâng doø xeùt, aùm saùt (Phaùc Chính Hi 1968 – cheát baø vôï, Chun Do Huan khi oâng naøy ñeán Myanmar 1983, noå maùy bay chôû khaùch döï Theá vaän hoäi treân baàu trôøi Kuwait 1987, baét coùc caû daân Nhaät), coâng vieäc maø theo ñöôøng loái lí thuyeát luùc bình thöôøng hoï pheâ bình laø “manh ñoäng”, laø “thoå phæ”.

Vó tuyeán 38 oån ñònh töø trong chieán tranh, coøn vó tuyeán 17 laïi coù 300 ngaøy ñeå phaân caùch hai beân, tha hoà cho oâng Leâ Duaån choân giaáu suùng oáng, ñoåi vuøng, caáy ngöôøi veà taän thaønh phoá (Leâ Troïng Nguyeãn nhaän ra Nguyeãn Vaên Boång maø noùi thaúng ra “khoâng theøm baùo caùo ñaâu!”), thaû thanh nieân laáy vôï, löu maàm moáng veà sau ... caû moät thieân la ñòa voõng giaêng saün, ñaët nhöõng ngöôøi lieân heä ôû vaøo caùi theá khoâng luøi ñöôïc phaûi tìm caùch cöùu laáy thaân. Moät caùch naøo ñoù, tình traïng gioáng nhö ôû hoäi kín phöông Ñoâng baét ngöôøi gia nhaäp laäp thaønh tích cheùm ngöôøi, trôû thaønh baát hôïp phaùp vôùi chính quyeàn ñöông nhieäm, ñieàu maø Ñaëng Tieåu Bình naâng cao thaønh haønh ñoäng caùch maïng khi toå chöùc noâng daân Hoà Nam gieát ñòa chuû ñeå chæ coøn moãi moät ñöôøng laø theo Giaûi phoùng quaân. Coù moät vuøng “töï do” keùo daøi caû chín naêm, Lieân khu V, ít nhieàu gì daân chuùng cuõng bieát roõ coäng saûn laø theá naøo (tuy khoâng baèng ôû ñaát Baéc), ngöôøi ta voã veà ñe doaï nhöõng ngöôøi baát maõn, toå chöùc bieåu tình maéng chöûi nhöõng ngöôøi tieáp thu laø Vieät gian, khoâng cho ñoùng trong laøng, ñoøi laïi kieán truùc ñoàn boùt..., taïo ñaøn aùp ñeå coù côù kieän tuïng Uyû hoäi Quoác teá kieåm soaùt ñình chieán, ñeå laáy maùu quaàn chuùng taïo theâm quaàn chuùng phe mình trong ñaø laâu daøi veà sau. Hai con ñöôøng hôïp phaùp vaø giang hoà ñöôïc söû duïng nhuaàn nhuyeãn hình nhö chöa coù laàn naøo xaûy ra trong lòch söû Vieät Nam. Khoâng theå caét Mieàn Baéc vaø Mieàn Nam laøm hai chæ vì coù hai cuoäc chieán. Cho neân F. Fitzgerald ñaõ laàm laãn khi khen raèng toå chöùc cuûa Maët traän Giaûi phoùng ñaõ lôùn roäng chæ trong 5 naêm trong luùc ôû caùc nöôùc khaùc phaûi traûi qua vaøi theá heä môùi xaây döïng ñöôïc. Fitzgerald, cuõng nhö ñoái töôïng baø chæ trích – Chính phuû Mó cho laø coù söï xaâm laêng cuûa Mieàn Baéc – caû hai ñeàu laàm laãn khi ñaët quan nieäm treân tính chaát giôùi tuyeán cuûa thôøi ñaïi môùi ngaøy nay.

Laøm caùch naøo maø moät chính quyeàn Saøi Goøn loän xoän vôùi giaùo phaùi söù quaân, vôùi giang hoà ñaïo taëc, vôùi Coâng giaùo di cö ít nhieàu gì cuõng laø kieâu daân, vôùi caû ngöôøi Phaùp coøn tham voïng giöõ phaàn ñaát thuoäc ñòa cuoái cuøng... coù theå ñöông cöï vôùi caû moät neàn taûng ñe doaï truøng truøng nhö theá? Lòch söû oån ñònh böôùc ñaàu cuûa chính quyeàn ñoù laø moät phoái hôïp trong tuyeät voïng cuûa nhöõng ngöôøi Vieät choáng coäng (moät taäp-hoïptöø tieâu cöïc ñuùng vôùi thöïc chaát hoå-loán cuûa noù) chæ coøn moät maûnh ñaát nöông thaân, vaø cuûa ngöôøi Mó ñöùng nhìn trong bình dieän chieán löôïc quoác teá thaáy mình phaûi chen chaân vaøo. Cuõng khoâng loaïi tröø yù muoán ngöng nghæ trong moät luùc cuûa caùc nhaø laõnh ñaïo Mieàn Baéc, laàn ñaàu coù ñaát, coù thuû ñoâ hieän dieän treân tröôøng quoác teá vaø muoán cuûng coá vò trí ñoù duø phaûi hi sinh ñaøn em.

Vai troø ñaïi dieän cuûa “Taây” ñoái vôùi “Ñoâng” treân moät khu vöïc heïp ñaày mìn baãy chính trò khieán ngöôøi Mó phaûi gaëp theâm trôû ngaïi to lôùn khoâng vöôït qua ñöôïc trong chieán tranh. Chaúng coù o du kích giaø naøo sau 1968 ôû Hueá thaéc maéc nhö ngöôøi meï Mó coù con phaïm toäi trong vuï Mó Lai khi noùi vôùi chính quyeàn: “Toâi giao cho caùc oâng moät ngöôøi con toát, caùc oâng traû laïi cho toâi moät teân saùt nhaân.” Nhöng tröôøng hôïp cuûa anh cöïu ñaëc coâng söû duïng kó thuaät giuùp anh trôû thaønh anh huøng luùc xöa vaøo vieäc aên caép haøng vaûi ôû moät haõng deät Baø Queïo (1984?) vaø bò baén cheát, baø meï anh ta seõ noùi gì, bieát noùi vôùi ai? Ñaønh chæ nín nhòn löôïm xaùc con ñi choân. Moät chính quyeàn nhaän thaáy mình coù traùch nhieäm vôùi toaøn theå daân chuùng, nhöõng keû naèm trong voøng tay baûo veä cuûa mình, coù khaùc vôùi moät chính quyeàn chæ nhaän vaøo mình nhöõng thaønh phaàn “toát” – caùi toát ñöôïc xaùc nhaän laïi tuyø thuoäc vaøo hoaøn caûnh, thôøi gian, coù khi laø taâm caûnh cuûa ngöôøi ñieàu haønh. Nhöng moät quan nieäm nhö theá laïi giuùp cho taäp theå caàm quyeàn ñoù deã daøng trong haønh ñoäng khoâng coù choáng ñoái, vôùi cung caùch xöû trí nhieàu öùng bieán hôn.

OÂng Buøi Tín thuaät chuyeän coù hoûi moät töôùng Vieät baïn, raèng neáu oâng ta laø töôùng Mó thì seõ baøi binh boá traän ra sao ñeå coù theå thaéng quaân Vieät (coäng), vaø oâng kia traû lôøi:”Ñoå boä vaøi sö ñoaøn chieám vuøng caùn chaûo chaän yeát haàu tieáp teá vaøo Nam.” Lôøi giaû ñònh thì khoâng coù giaù trò thöïc teá trong keát quaû, nhöng lôøi giaû ñònh ñoù laøm noåi leân vaán ñeà maâu thuaãn cô baûn cuûa vò theá chính trò, vaên hoaù maø vieân töôùng Mó, hay vieân töôùng Vieät (coäng) khi laøm ngöôøi Mó, khoâng thöïc hieän ñöôïc. Ñoå quaân ôû Mieàn Nam tuy bò la où nhöng ñoù laø caùi ñaø coù saün cuûa luaän cöù baûo veä Mieàn Nam. Do ñoù ngay veà phöông dieän phaùp lí, Mó khoâng theå naøo ñoå quaân chieám vuøng caùn chaûo, nghóa laø xaâm laêng Mieàn Baéc ñöôïc. Ngay caû vieäc chæ ñoùng quaân bòt vuøng giôùi tuyeán 17, heïp hôn vuøng Ngheä Tònh Bình Trò raát nhieàu veà maët dieän tích cuõng nhö tính theo ñöôøng thaúng, vieäc ñoù cuõng khoâng thöïc hieän ñöôïc vì yù nghóa luùc ñaàu vaãn laø ñe doaï Mieàn Baéc, roài caøng veà sau caøng trôû neân voâ nghóa. Ngöôøi ta bieát Vieät coäng coù quaân ôû Laøo, Kampuchia – chaúng phaûi nhöõng nhoùm du kích leû teû maø laø caû sö ñoaøn vôùi xe taêng, ñaïi phaùo, nhöng vôùi quan ñieåm phaùp lí quoác teá phaûi tuaân theo, thì traøn qua Cambodge (1970) vaãn phaûi chòu tieáng, ñöôïc ghi laø “xaâm laêng” (caû vôùi F. Fitzgerald). Trong luùc ñoù thì oâng töôùng Vieät coäng ñieàu quaân, tuy coù khoù khaên trong thöïc hieän veà maët kó thuaät nhöng raát thaûnh thôi veà maët phaùp lí töï choïn. Nöôùc Laøo yeáu ôùt, ñeán ngaøy nay (1999) chaéc vaãn coøn chòu pheùp cho vieân chöùc boä ñoäi Vieät qua bieân giôùi khoâng caàn hoä chieáu (ñeå deã thu xeáp vieäc hôn 30 000 quaân ñoùng ôû ñaáy), thì trong chieán tranh ñoùng quaân trong vuøng baïn Pathet coù gì khoù khaên ñaâu? OÂng Sihanouk cuõng hieåu Vieät coäng laø moái haïi lôùn nhöng töôûng mình khoân ngoan, laáy thaèng xa trò thaèng gaàn, ñeå Duoân gieát Duoân, neân cho pheùp duøng haûi caûng Sihanoukville tieáp teá, taïm traû thuø moái haän maát Khmer krom (Nam Kì). Vaø theá laø trong chieán tranh 1955 – 1975 thöïc teá khoâng coù vó tuyeán 17 nhö ñöôøng ranh phaân caùch quyeàn löïc. Laøm sao coù theå ñaùnh nhau treân moät chieán tuyeán nhuøng nhaèng nhieàu ngaøn caây soá trong moät cuoäc chieán khoâng tuyeân boá maø moät beân thì phaûi baùm, duø laø beà ngoaøi, tính chaát phaùp lí khoâng caàn bieát ñeán ôû phía beân kia? Söï thöïc hieän trôn tru giuùp deã daøng cho nhöõng tuyeân boá lí töôûng ñaày tính chaát nhaân baûn, cao vôøi: “Laøm nghóa vuï quoác teá”, “Ngöôøi Vieät coù quyeàn ñaùnh nhau ôû baát cöù nôi naøo treân ñaát nöôùc mình ñeå tieâu dieät xaâm laêng.” Khoâng phaûi Pascal höõu lí chæ coù moät laàn. Vaø höõu lí trôû thaønh chaân lí khaép theá giôùi.

Nhöõng toaùn quaân Giaûi phoùng ñaàu tieân coù theå laø nhöõng toaùn ngöôøi töï cöùu, mang taâm tình “Chín naêm” höôùng veà Mieàn Baéc, vaän duïng kinh nghieäm chieán ñaáu cuõ ñeå khaù deã daøng thaéng ñaùm daân veä mang chuùt taâm tình thoân xoùm bò ñaùm ñaøn baø con gaùi Beán Tre ñoàng-khôûi “oâm heø” giöït suùng, hay thaéng caû caùc ñôn vò Coäng hoaø coøn coi ñôøi lính nhö moät thöù troø chôi khaùc bò baét buoäc phaûi xoâng vaøo. Tuy nhieân, caùi theá quaàn chuùng chuaån bò saün vaø kinh nghieäm ñoù khoâng ngaên ñöôïc phaûi hao moøn daàn trong thôøi gian. Cuøng laø ngöôøi Vieät, Ngoâ Ñình Nhu ñaõ hieåu nhö oâng töôùng Vieät (coäng) kia, nhöng bieát giôùi haïn cuûa tình theá, chæ yeâu caàu quaân Mó ñoùng bòt vó tuyeán 17 thoâi. Gioáng nhö ôû nhaø queâ ngöôøi ta be bôø baét caù töøng khuùc soâng vaäy. Caù chöa baét heát bao nhieâu thì nhöõng ngöôøi hoài keát trôû veà – nhöõng ngöôøi “ñeâm Nam ngaøy Baéc” laïc loõng ôû xöù ngheøo ñoùi, khoù khaên trong neáp sinh hoaït raøng buoäc thöôøng ngaøy, laïi khoù khaên theâm vôùi lôùp söï khe khaét noàng nhieät tieáp nhaän töø ngöôøi baïn lôùn, ñeán baây giôø hoï trôû veà Nam nhö moät söï thoaùt li, ñöôïc khích ñoäng noàng nhieät theâm vì vieãn töôïng tieáp tay cöùu vôùt ñoàng chí, ñoàng baøo khoán khoå. Laïi cuõng hao huït daàn, hay khoâng ñuû ñeå thích öùng vôùi tình theá taêng tröôûng quyeàn löïc quaân söï cuûa Saøi Goøn, theá laø caùc ñôn vò quaân ñoäi nhaân daân côûi muõ aùo tieåu ñaïi caùn ñi Nam.

Ñeán ngaøy nay, boä oùc ñieän töû hoaït ñoäng nhö cuûa ngöôøi coøn laø ñieàu mô töôûng thì haøng raøo McNamara chæ coù moät khuùc, trôû neân voâ ích laø leõ ñöông nhieân. Vaäy thì ñöôøng bieân giôùi khoâng bòt kín ñöôïc coù nghóa laø traän chieán khoâng coù tính caùch cuûa moät cuoäc noåi daäy nöõa maø laø traän chieán giöõa hai theá giôùi, vôùi moät beân coù moät ñoäi tieàn phong maø söï duõng maõnh, tính thoâng minh öùng bieán duø to lôùn hôn cuõng khoâng ngoaøi tính chaát cuûa nhöõng toaùn ngöôøi muoán ñoåi dôøùi theá giôùi nhö ôû Cuba, Phi Luaät Taân, Nicaragua, keå caû caùc toaùn fundamentalist cuûa caùc xöù Hoài Giaùo... – ôû nhöõng nôi naøy thieáu söï noåi baät hôn chæ vì daân soá ít hôn, khoâng coù löôïng ngöôøi cung caáp doài daøo nhö ôû AÙ Ñoâng, caùi yeáu toá laøm chuøn böôùc can thieäp cuûa Mó khi quaân Töôûng thaát baïi ôû Trung Hoa. Vaäy laø trong chieán löôïc sieát-buø-lon cuûa Mó, quaân Vieät coäng cuõng lôùn maïnh daàn vôùi vuõ khí toái taân cuûa Lieân Xoâ, vuõ khí cô baûn cuûa Trung Quoác, vôùi ñoà tieáp teá nuoâi soáng quaân ñoäi, daân chuùng bao goàm caû nhöõng vaät duïng thöôøng nhaät nhö lôøi keå coâng sau naøy cuûa Hoàng quaân: “Ñeán rau muoáng cuõng ñoùng hoäp ñöa sang.” Roát laïi, khoâng phaûi laø binh löïc phía nhöôïc tieåu yeáu theá: Trong traän chieán Maäu thaân, tieáng suùng AK noå doøn tan aùt haún tieáng caéc buøm, taïch taïch cuûa Garant M1, carbin M1, M2 treân tay phaàn lôùn ngöôøi lính Coäng hoaø; trong traän taán coâng 1972, xe taêng T.54, PT.76 roõ raøng treân chaân thieát giaùp M.113, M.114. Moäng aên Teát ôû Saøi Goøn tan taønh, ngöôøi caùn boä Giaûi phoùng troán chui troán nhuûi (nhö sau naøy) ñaõ than: “Khoâng coøn choã ñeå traûi chieác chieáu naèm!” Vì theá naêm 1972, quaân chính quy Mieàn Baéc xoâng traän, khoâng neä tính caùch thöôøng tình cuûa tôø giaáy kí naêm 1954 xa xöa, traøn ngay qua bieân giôùi, laáy laïi ñaát cho ñeä töû Mieàn Nam coù theá ñòa vöïc maø kí keát ôû Paris, trang bò SA 7 caàm tay baén maùy bay, caøng doài daøo hôn vaøo naêm 1975 (trong khi daøn hoaû tieãn TOW bieåu dieãn, chæ ñöôïc baén sau khi xin pheùp caáp cao!)

Trong töông quan vaên hoaù, nhöõng ngöôøi thöøa höôûng vaên minh Hi Laïp La Maõ töï nhaän ñöùng veà phía Taây, coøn nöôùc Nga tuy coù söï coá gaéng hoaø nhaäp cuûa Pierre Ñaïi ñeá vaãn bò coi laø ôû phía Ñoâng. Söï taêng tieán cuûa ñeá quoác Nga veà phía Sibeùrie caøng laøm cho Lieân bang Xoâ vieát thaønh laäp sau Caùch maïng thaùng Möôøi trôû thaønh chuû phöông Ñoâng, laàn naøy söï ñoái khaùng khoâng chæ mang tính caùch ñòa vöïc maø coøn ñaäm theâm tính chaát yù thöùc heä gay gaét. Hôn nöûa tæ daân Trung Quoác nhaäp vaøo khoái coäng saûn laøm taêng söùc naëng cuûa phe Ñoâng. Trong luùc ñoù, Mó lôùn maïnh caàm ñaàu phe Taây, mang teân tö baûn ñeá quoác chuû nghóa. Söï ñoái ñaàu khoâng traùnh khoûi ñaõ xaûy ra treân ñaát Vieät maø nhöõng ngöôøi laõnh ñaïo Ñaûng khoâng theå choái boû ñöôïc traùch nhieäm, khoâng theå laäp luaän “Vieät Nam (Mieàn Baéc) khoâng xaâm laêng Mó, chæ coù Mó xaâm laêng Vieät Nam maø thoâi”. Chaän giaëc töø xa laø thöôïng saùch, anh haøng töôùng Chaøm giöõ thaønh Ña Bang ñaõ khuyeân Hoà Quyù Li nhö theá. Caâu haùt ngaøy nay “Vuøng leân hôõi caùc noâ leä ôû theá gian...” laø lôøi ñe doaï vöôït ngoaøi bieân giôùi, chöùng côù ñaõ lan sang Laøo, Mieân, Thaùi Lan, chöa keå lôøi hueânh hoang (khoâng bieát coù thaät ñeán chöøng naøo) sau 1975:”Ta ñaøo taïo caû Toång bí thö Trung, Nam Mó!” Ta chöa ñem quaân qua Mó vì khoâng ñuû khaû naêng chöù khoâng phaûi vì khoâng muoán laøm “nhieäm vuï quoác teá”!

Tuy nhieân höôùng tieán khôûi ñaàu cuûa coäng saûn Vieät laø töø Taây Phöông: Caùc laõnh tuï ñöôïc ñaøo taïo trong moâi tröôøng Phaùp, hoïc maùcxít töø tieáng Phaùp – duø thöôøng khi chæ laø nhöõng baøi “sô hoïc vaán taân” ABC du communisme, saùch-boån qua loa. Ñeán khi ñaàu phuïc Lieân Xoâ, phe “Taây” vaãn coøn thaéng theá: Traàn Phuù, Leâ Hoàng Phong, Haø Huy Taäp “caáp tieán” hôn Hoà Chí Minh, queâ muøa hôn. (“Chuù naøy hoài tröôùc coâng kích Baùc döõ laém”, Hoà Chí Minh ñaõ moät laàn chæ vaøo aûnh Haø Huy Taäp maø noùi nhö theá.) Nhöng khi caàm chính quyeàn thì khoâng theå gioáng nhö luùc coøn leâu beâu. Thöïc teá giaønh quyeàn bính khieán ngöôøi ta phaûi “tìm veà daân toäc” vaø tuy lí thuyeát coù phoøng hôø ngaên chaën khoâng ñöôïc “theo ñuoâi quaàn chuùng” nhöng taäp theå daân chuùng ñoâng ñaûo aûnh höôûng ñeán nhaø caàm quyeàn vaãn laø ñieàu thöôøng thaáy. Vaû laïi muïc tieâu chieán ñaáu ban ñaàu laø giaønh ñoäc laäp neân lí thuyeát quoác teá phaûi bò boû lô moät thôøi gian cho ñeán khi ñöôïc ngöôøi anh lôùn chæ daïy.

Nhìn töø phía AÂu Taây, Coäng saûn Vieät Nam trôû thaønh laéc lö giöõa hai ngaønh Ñoâng: Ñoâng-slave coøn gôïi hoài töôûng Taây nôi caùc laõnh tuï, vaø Ñoâng-trung-hoa quen thuoäc töø quaù khöù daân toäc vaø caàn thieát trong laõnh ñaïo chieán ñaáu caáp thôøi. (Ngöôøi ta töï hoûi neáu khoâng coù Trung Hoa môùi thì ngöôøi coäng saûn Vieät laøm caùch naøo thöïc hieän cuï theå coâng cuoäc caûi caùch ruoäng ñaát, saép xeáp cai trò, laøm caùch naøo toå chöùc chieán thuaät coù baøi baûn nhö ñaõ xaûy ra?) Khaùc vôùi thôøi sau 75, söï töï tin chieán thaéng vaø moái ñe doaï thieân nieân kæ trôû veà khieán ngöôøi ta ngaû sang Ñoâng-slave, traùi laïi töø 1949 ñeán chieán tranh “choáng Mó”, khuynh höôùng Trung Hoa ñaõ thaéng theá khieán ngöôøi ta khoâng ngaàn ngaïi naâng söï khaùc bieät noäi boä trôû thaønh moät “vuï aùn xeùt laïi choáng Ñaûng” daây döa ñeán ngaøy nay theo caùch xöû trí “chìm xuoàng” quen thuoäc chòu ñöïng cuûa ngöôøi daân vaø söï kieâu ngaïo khoâng-theå-naøo-sai cuûa ngöôøi laõnh ñaïo. Nhìn töø vò trí ñoù thì Lieân Xoâ trôû thaønh “Taây” nhö sau naøy ngöôøi ta ñaõ goïi caùc coá vaán töø Kremlin tôùi (vaø coù khi môû roäng vôùi “ngöôøi nöôùc ngoaøi”). Nghe tieáng hoâ haøo ñoäc laäp thoáng nhaát töø nhöõng ngöôøi chieán ñaáu, nhìn töø beân ngoaøi thaáy toaøn laø ngöôøi Vieät, ngöôøi ta ñaõ khoâng nhaän ra vai troø to lôùn cuûa Trung Quoác trong cuoäc chieán naøy. Tình hình ñoù khoâng phaûi khoâng goùp theâm phaàn roái loaïn ôû Mieàn Nam.

Trong chieán tranh tröôùc, ngöôøi Phaùp chæ gaëp moái baát oån ôû thoân queâ – tình hình khieán caùc hoïc giaû caøng tin ôû caùch giaûi thích söùc maïnh Pheùp vua thua leä laøng cuûa mình. Ñeán khi vôùi ngöôøi Mó thì roái loaïn traøn veà thaønh thò. Veà maët “chính nghóa”, theo loái noùi thôøi thöôïng chính trò quen thuoäc, thì ñieàu ñoù chöùng minh tính caùch khaùc nhau cuûa chính quyeàn Baûo Ñaïi vaø chính quyeàn coäng hoaø. Ñeä nhaát vaø Ñeä nhò coäng hoaø ñaõ coù daân trong voøng tay cuûa mình, theo nhöõng khuynh höôùng chính kieán khaùc nhau vaø quan troïng laø bieåu loä thaùi ñoä theo caùc cung caùch cuûa neàn daân chuû Taây Phöông. Ñoù laø daáu hieäu thaønh hình cuûa moät xaõ hoäi coâng daân trong ñoù coù nhöõng ngöôøi daân thay nhau ñieàu haønh chính quyeàn chöù khoâng phaûi laø nhöõng thaàn töôïng cai trò daân chuùng. Ngöôøi lính coäng hoaø thöôøng bò cheâ laø thieáu nhieät tình chieán ñaáu thaáy thöôøng xuyeân ôû ngöôøi lính Vieät coäng, nhöng ñoù laø hoï laøm boån phaän coâng daân nhö caäu lính Mó ngô ngaùo, nhö giôø coâng daân giaùo duïc ôû nhaø tröôøng ñaõ daïy. Noãi bi thaûm lôùn nhaát cuûa moät soá ngöôøi trong Maët traän Giaûi phoùng laø ñoøi hoûi coù ñoàng loaït caû hai – thaàn töôïng vaø daân chuû – neân ôû vôùi Saøi Goøn coù theá vuøng vaãy löïa choïn nhaûy-nuùi, ñeán khi ñoái maët “thaàn töôïng” thì khoâng coøn ñöôøng xoay trôû, hoaëc ngaån ngô nhö hình aûnh oâng X. ôû chieán khu, hoaëc oà aït huøa theo ñeå che laáp töï aùi, ñeå chieám chuùt phaàn coâng lao, ñaøng naøo thì cuõng ñaùnh maát giaù trò mình muoán coù. Nhö oâng Nguyeãn Höõu Thoï vôùi chuùt danh vang Chuû tòch Maët traän, Chuû tòch Quoác hoäi, chôø maõi ñeán khi ñöôïc pheùp môùi cho bieát raèng mình laøm tröôûng moät hoäi ñoàng Gaät. Coù leõ oâng Nguyeãn Khaéc Vieän haøi loøng hôn: Luùc treû ôû Paris, oâng ca tuïng Hitler, taùn thaønh moät chính quyeàn ñoäc taøi thöôøng deã khieán thöïc hieän ñöôïc muïc tieâu hôn laø ôû caùc nöôùc ñaïi nghò tranh caõi oûm toûi. Nhöng söùc chòu ñöïng naøo cuõng coù haïn: Ñeán cuoái ñôøi thì oâng laïi phaûn khaùng, maø cuõng phaûi ñôïi chuùt côûi troùi luøng nhuøng daøi laâu. Tuy nhieân hình aûnh thaàn töôïng mang ñaày tính xuùc caûm, trong khoâng khí hoäi kín ñe doaï (nhö ôû phía Giaûi phoùng) phaûi tan raõ khi yeân bình trôû laïi, khi con ngöôøi phaûi ñoái dieän ngay vôùi thöïc teá môû roäng. Tình hình nhö theá ñaõ xaûy ra vôùi ñaát nöôùc sau 1975.*

Xaõ hoäi coâng daân manh nha aáy ôû Mieàn Nam cuõng laø moät hình thöùc môùi nhaäp caûng giöõa trieàu daâng cuûa “truyeàn thoáng daân toäc”, phöông Ñoâng. Neân noù yeáu ôùt. Vaø laøm chính quyeàn suy suïp. OÂng Hoà Höõu Töôøng sau Geneøve tieân ñoaùn Mieàn Nam seõ coù moät cheá ñoä ñoäc taøi ñeå töông xöùng vôùi Mieàn Baéc (do ñoù ngöôøi ta phaûi theo Trung laäp cheá cuûa oâng ñeå cöùu ñaát nöôùc). Ñieàu tieân tri cuûa oâng khoâng xaûy ra nhö ôû Trieàu Tieân Ñaïi Haøn chæ vì, ngoaøi söï hieän dieän cuûa ngöôøi Mó, daân Mieàn Nam, nhaát laø Nam Kì, ñöôïc cai trò bôûi ngöôøi Phaùp ban ngaøy öa ñaùnh giaác la-sieát, ban ñeâm öa nhaûy (vôùi) ñaàm chöù khoâng nhö ngöôøi Nhaät keùo göôm daøi leát ñaát chaët tay thaèng aên caép ôû Cao Li. OÂng Ngoâ Ñình Dieäm laø moät oâng quan, haønh xöû nhö moät oâng quan Thöôïng thö maát chöùc trôû veà vôùi quan tröôøng môùi, leân chöùc Thuû töôùng roài Toång thoáng chöù khoâng phaûi laø nhaø ñoäc taøi. Ñeä nhaát coäng hoaø laø moät heä thoáng quan laïi cuõ, môùi chöa boû ñöôïc tính chaát thuoäc haï cuûa quaù khöù, ñang hoïc caùch ñieàu haønh moät ñaát nöôùc theo cung caùch daân chuû phöông Taây, moät caùch thöùc cai trò khoâng xa laï nhieàu vaø xa rôøi quaàn chuùng nhö caùc hoïc giaû Taây vaãn töôûng: Taùm möôi naêm Phaùp thuoäc vaø möôøi maáy naêm chieán tranh theo ñaø gia toác lòch söû khieán ngöôøi Vieät khoâng coøn xöa cuõ nöõa. Daân chuùng oaùn haän chính phuû Saøi Goøn vaø voïng veà “Baùc” nhö moät hình aûnh hôn Saøi Goøn trong höôùng tieán cuûa hoï ñang soáng, chöù khoâng phaûi trong u toái mòt muø cuûa ngheøo naøn xô xaùc, coù coâng an khu vöïc ngoït ngaøo xoâng vaøo nhaø ñon ñaû chaøo hoûi vaø daïy doã. Chöùng côù laø hoï ñaõ thaát voïng sau 1975.*

Nhöõng nhaø laõnh ñaïo coäng saûn Vieät trong ñaø khai thaùc yeáu toá chieán thaéng ñaõ keùo daân toäc thuït luøi trong taâm töôûng, theo moät cung caùch raøng buoäc cuõng hoïc töø Trung Hoa môùi, tuy ôû moät khu vöïc khaùc neân khaùc ñoái töôïng tranh ñaáu cuï theå nhöng keát quaû laïi ñoàng baûn chaát vôùi nhöõng gì xaûy ra ôû Trung Hoa. Töø beân ngoaøi nhìn vaøo ngöôøi ta thaáy haáp daãn cuoán huùt, nhö ñöôïc tham döï vaøo cuoäc leân ñoàng mang nhaõn hieäu yeâu nöôùc, truyeàn thoáng, ñaåy ngöôøi trong cuoäc xa rôøi caùch bieät vôùi nhöõng ngöôøi ngoaïi quoác maø söï sang troïng taïo ganh gheùt, vôùi cung caùch öùng xöû xa laï ñeán thaønh “moïi rôï”(?) Bôûi vì ngöôøi Mó vöôït leân caû chuû nhaân oâng vaø baïn beø chaâu AÂu quen thuoäc tröôùc kia, nay mang ñeán nöôùc Vieät moät thöù vaên minh Taây Phöông cao caáp ñeán thaønh kieâu kì, hoãn xöôïc. Ngaøy tröôùc, ngöôøi Phaùp taïo döïng moät hình aûnh phöông Taây ôû thaønh phoá laøm caùch bieät vôùi thoân queâ taøn taï, ngheøo ñoùi. Nhöng caùc thaønh phoá thuoäc ñòa mang daùng daáp kieán truùc La Maõ, caùch xaây caát cuûa moät tænh leû Phaùp thì coøn coù theå nhìn vaøo ñöôïc, coøn nhaø Mó kín böng vôùi cöûa kính, maùy laïnh vaø caøng luùc caøng cao nguùt ngöôøi, ngaïo ngheã khieán nhaø daân thaønh phoá caøng thaáy thaáp hôn, taøn taï hôn nhaát laø treân caùc vuøng oå chuoät cuûa daân tò naïn doàn veà. Noå buøng xaõ hoäi ôû thaønh phoá cuõng laø ñieàu dó nhieân, nhöng ôû caùc nöôùc khaùc laø söï xung ñoät cuûa daân vôùi nhaø caàm quyeàn, ôû ñaây coù ngöôøi Mó thì toäi loãi laø ôû ngöôøi Mó, chính quyeàn baûn xöù hieån nhieân chæ laø tay sai, nhaát laø khi coù moät chính quyeàn daân toäc khaùc ñang tuyeân döông truyeàn thoáng choáng xaâm laêng, nay ôû treân ñaø chieán thaéng.

Caùi gì xaûy ra sau chieán tranh choáng ngöôøi phöông xa? Xöa vaø nay vaãn coù khaùc nhau nhöng nhôù laïi lôøi ghi (ngaén nguûi) cuûa vieân söù thaàn Nguyeân trôû laïi tieáp noái bang giao thì lôøi vua Traàn than thôû caûnh taøn taï cuûa ñaát nöôùc sau bao naêm keát thuùc chieán tranh, sao cuõng muoán coi laø gioáng vôùi thôøi ñaïi ngaøy nay. Choù le löôõi thì nai cuõng vaït moùng. Xöa chæ coù moät höôùng: phöông Baéc. Sôï maø phaûi thaân. Caùi kieâu ngaïo chæ coù trong chieán ñaáu vaø sau ñoù moät chuùt, sau nöõa laø sôï vaø caàu caïnh – tröø maáy anh thö laïi goït duõa vaên töø, noùi leùn ôû nhaø. Hòch cuûa nhaø nho-noâm ñoøi “Ñaùnh cho daøi toùc, ñaùnh cho ñen raêng... ñaùnh cho chích baát phaûn hoài...” nhöng Phan Huy Ích theo oâng vua giaû sang chaàu oâm goái Caøn Long thì ngôïp ngöôøi ngaây ngaát xöng tuïng. OÂng Leâ Duaån khoâng ñöôïc nhö oâng “Quang Trung”, khoâng phaân traàn noåi vôùi oâng “hoaøng ñeá” Ñaëng Tieåu Bình (chöõ cuûa H.E. Salisbury) neân bò boû ôû Thieân Taân, may khoâng phaûi luûi thuûi ñi boä veà Haø Noäi. Theá maø sau traän chieán 1979, caùc anh vaên ngheä noái laïi tình thaân vaãn thaáy töøng phaùi ñoaøn baïn ñöùng daøi treân saân ga, doïc toa xe oâm hoa vaãy chaøo, roài cuõng mang taâm tình rung ñoäng luùc aáy truùt leân ñaày giaáy möïc thöøa möùa cuûa thôøi ñaïi môùi. Chính caùi taâm tình “quaàn chuùng” naøy môùi laø ñaùng sôï: Noù nuoâi döôõng moät keû noäi thuø eâm dòu, dai daúng. Cho ñeán khi trôû laïi moät söï a dua (baét buoäc hay khoâng) naøo ñaáy thì noù khieán ngöôøi ta queân chuyeän quyeàn lôïi daân toäc maø cöù huøa theo Trung Quoác, moät caùch ñaày nhieät tình. Nhö vöøa qua, khi Trung Quoác laøm mình laøm maåy vôùi Mó vì baén laàm vaøo söù quaùn ôû Kosovo, thì lôøi lôøi aøo aït, tieáng tieáng gaøo theùt, laëp laïi y chang ngoân töø cuõ choáng ñoái thöïc daân ñeá quoác tö baûn, noái daøi moät truyeàn thoáng khaùng chieán ñeán luùc naøy ñaõ lôõ thôøi, nhaèm phuïc vuï cho moät muïc tieâu khaùc, maø chaän ñöôøng tieán cuûa chính mình, töï ñaåy theâm vaøo söï leä thuoäc môùi. Cho neân caùc laõnh tuï, quan chöùc maëc teân nöõ só Döông Thu Höông maéng moû, cöù nheï nhaøng phaûn ñoái “ai ñaáy” khoâng coù teân, ñaõ leân tieáng tranh giaønh laõnh thoå cuûa mình. Hình nhö coù moät caùi gì ñoù khoâng oån trong taâm hoàn ngöôøi Vieät khi phaûi ñoái phoù vôùi nöôùc lôùn Trung Hoa. Caùi gì ñoù khoâng coù daùng töï tin...

Ñaùng tieác laø ñieàu aáy coøn tieáp dieãn ñeán ngaøy nay. Ngaøy xöa chæ coù moät nöôùc Trung Hoa. Ngöôøi Phaùp chaúng phaûi coù thieän yù vôùi daân nöôùc Vieät nhöng cuõng laø laøm coâng vieäc che chaén bieân giôùi – bieân giôùi coät moác vaø bieân giôùi vaên hoaù – trong 60 naêm. Ngaøy nay, Thaùi Lan coù giaøu hôn Vieät Nam nhöng haún binh löïc yeáu hôn nhieàu vaäy maø cuõng chaúng caàn phaûi quî luî vôùi Trung Hoa nhö theá. Xöng laø hoïc hoûi quaàn chuùng maø khoâng bieát caâu: “Ma baét coi maët ngöôøi ta, Maët naøo meùt meùt thì ma baét hoaøi.” Ñoïc maõi saùch Thaùnh hieàn maø khoâng öùng xöû theo vôùi caâu:”Quaân töû chi giao ñaïm nhöôïc thuyû.” Quaân töû, theo nghóa giai caáp laø chæ taàng lôùp caàm quyeàn ñaáy. Loái laøm vaên thö “Chuùc vua (Thaùi Lan)...” theo cung caùch ngoaïi giao mang yù thöùc giai caáp, che giaáu söï mieät thò, tieáp theo vôùi traøng xöng tuïng “Ngaøi... Ngaøi...” duøng cho caùc boä tröôûng, ñaïi söù, caû ñeán maáy oâng ñaïi bieåu quoác teá (nghó laø) coù hôi haùm tieàn, loái haønh xöû ñoù coù moät chuùt gì khoâng bình thöôøng. Thaèng, oâng (noäi, oâng ngoaïi), oâng thaèng nhö theá ñem aùp duïng vôùi Trung Quoác caøng ñöa laïi haäu quaû saâu xa, teä haïi hôn. Moái tình ñoàng vaên thieân nieân kæ ñaõ ñöôïc ñöông nhieân hieåu vôùi nghóa phieân thuoäc – thieân trieàu thì söï voà vaäp duø mang caùi töø “ñoàng chí” vaãn ñöôïc hieåu, vaø roõ daùng neùt, laø söï nònh bôï khoù thoaùt, maø muoán thoaùt thì phaûi coù söï gaõy ñoå.

Cho neân, bôûi söï choïn löïa chuû thuyeát, bôûi söï tieáp caän thöïc teá chuû thuyeát qua bieán ñoåi ôû moät nöôùc ñoàng vaên, bôûi khaû naêng taâm tình cuûa ngöôøi laõnh ñaïo môùi, töø 1949 nöôùc Vieät phaûi bò raøng buoäc vaøo Trung Quoác maø söï gaõy ñoå 1979 chæ khieán cho söï leä thuoäc caøng mang daùng tinh teá hôn maø thoâi. Nhö caùc chuyeän ñaõ töøng xaûy ra trong quaù khöù xa. Moät khoái lôùn trôû laïi vôùi chính tröôøng quoác teá nhö theá laøm vöõng vaøng hôn cho luaän cöù “ñoåi môùi maø baûo toàn truyeàn thoáng daân toäc” trong ñoù coù “truyeàn thoáng khaùng chieán” dính lieàn vôùi danh döï vaø sinh meänh Ñaûng laõnh ñaïo Vieät Nam, taïo thaønh nhöõng raøng buoäc trong, ngoaøi khoù döùt trong tieán trình thay ñoåi.

“Con ñöôøng chaâu AÙ” trong phaùt trieån ñöôïc noùi ñeán nhieàu vôùi söï noåi baät laàn löôït cuûa Nhaät Baûn, söï thay ñoåi cuûa Trung Quoác vaø söï xuaát hieän toû roõ hay e aáp cuûa caùc “con roàng” lôùn nhoû (phaûi nhaän, trong ñoù khoâng coù Vieät Nam, coù noùi ñeán cuõng chæ laø öôùc muoán xueâ xoa). Nhöng duø baèng caùch bieän minh naøo ñi nöõa thì cuøng ñích phaùt trieån cuõng laø ñeå caïnh tranh... vôùi Hoa Kì, chaâu AÂu theo caùc phöông caùch ñaõ thöïc hieän ôû nhöõng nôi ñoù. Vaø phaûi chòu chung moät raøng buoäc. Caùc yeáu toá cuûa moät neàn vaên hoaù voán mang tính caùch lieàn laïc chaët cheõ. Khoâng theå nieäm caâu “Ñaïo khaû ñaïo phi thöôøng ñaïo” maø raùp tivi hay cheá PC ñöôïc tuy ai ñaáy ñaõ vieän daãn ñeán kinh Dòch vôùi caùc que lieàn, ñöùt trong baùt quaùi maø cho ñoù laø tieàn thaân cuûa pheùp nhò phaân thaáy trong moät nguyeân taéc vaän haønh computer. Moät neàn vaên hoaù lôùn, noùi ñaïi khaùi, laø bao goàm nhöõng nguyeân taéc lôùn cuûa nhaân loaïi, vaø ñoàng thôøi mang tính khaû thi ñeå ñöa con ngöôøi thay ñoåi, lieân tuïc tieán xa khaùc vôùi buoåi ñaàu. Coù baèng loøng hay khoâng thì caùc neàn vaên hoaù cuõng vaãn mang tính lôùn nhoû, caùi lôùn thu huùt caùi nhoû, bieán ñoåi caùc taäp ñoaøn mang caùi nhoû ñoù, chuyeän ñaõ xaûy ra ôû Trung Quoác vôùi Hung Noâ, Moâng Coå, Nöõ Chaân. Trong thu huùt coù söï huyû dieät nhöng khoâng phaûi khoâng coù phaàn tieáp nhaän, chöa keå söï thuï nhaän ñeán töø nhöõng giao tieáp töông thoâng. Töø chaâu AÂu, vaên hoaù, vaên minh Taây Phöông theo taøu thuyeàn ñi khaép theá giôùi môû roäng laõnh vöïc giao tieáp, aùp ñaët ñoàng thôøi thu nhaän nhieàu neân ñaõ trôû thaønh toaøn caàu, hay ít ra cuõng coù öu theá ñeå trôû thaønh toaøn caàu.

Nhöng vôùi yù thöùc nhaân baûn saâu saéc cuøng luùc vôùi ñieàu kieän vaät chaát môû roäng thì vaán ñeà töông quan vaên hoaù cuõng trôû neân phöùc taïp hôn. Khoâng chæ coù söï huyû dieät giaûn dò khoâng thaéc maéc, hay chæ coù söï tieáp nhaän kieåu voâ yù thöùc hoaëc toát ñeïp hôn, bao dung, nhö tröôøng hôïp daønh moät thöù ñeå laøm kieång. Ngöôøi ta muoán coù moät thöù nhaân loaïi nhieàu hình saéc, khoâng phaûi moät maøu nhaøm chaùn. Ngöôøi ta muoán toân troïng söï soáng, caùch soáng cuûa caû nhöõng taäp ñoaøn duø nhoû beù coù khi coøn soùt laïi trong nhieàu theá kæ taän dieät tröôùc. Tuy nhieân söï caùch bieät vaên hoaù, ít ra laø ôû ñieåm möùc soáng vaät chaát deã thaáy, laïi khieán cho caùc taäp ñoaøn nhoû soáng eøo uoät, caên cöôùc cuûa caùc caù nhaân trong ñoù coù daùng môø nhaït, lung lay. Söï taøn taï cuûa caùc taäp ñoaøn nhoû hieån nhieân nhö laø moät ñònh meänh. ÔÛ Trung Hoa (nhìn theo tæ leä ña soá / thieåu soá) caùc khu töï trò vaãn khoâng traùnh khoûi söï ñe doaï Haùn hoaù. Söï ñe doaï ñoù cuõng thaáy roõ ôû Vieät Nam vôùi caùc daân toäc Taây Nguyeân bò thu heïp khoâng gian sinh toàn. Khoanh vuøng cho hoï, nhö caùc reserves cuûa Mó ( hay ôû UÙc) ñeå khoûi bò aûnh höôûng söùc haáp daãn cuûa ñoâ thò – maø cuõng khoù traùnh khoûi, thì troâng gioáng caùc traïi taäp trung, nhö lôøi toá caùo töø söï ganh gheùt vôùi cung caùch giaøu sang ngaïo maïn cuûa Hoa Kì. Maø daân trong aáy cuõng khoâng töï soáng bình thöôøng ñöôïc ngoaøi söï trôï giuùp tröïc tieáp cuûa Lieân bang, hay giaùn tieáp kieåu bao dung nhö môû soøng baïc. Nhöõng hoäi leã loeø loeït nhoän nhòp ít nhieàu gì vôùi khaùch chöùng kieán cuõng coù daùng nhö ôû sôû thuù (ngöôøi). Tuy nhieân, ngöôøi ta khoâng theå laøm ñöôïc troïn veïn, hoaøn haûo ñoái vôùi baát cöù thöù gì.

Söï phaùt trieån cuûa phöông Taây mang ñeán söï caùch bieät giaøu ngheøo ñoái vôùi caùc daân toäc coù neàn vaên hoaù xöa cuõ. Vaø trong tröôøng hôïp naøy thì chôù noùi ñeán “Ñoùi cho saïch, raùch cho thôm”. Coù thöïc môùi vöïc ñöôïc Ñaïo. Baàn cuøng sinh ñaïo taëc. Cho neân caùc phong traøo noåi daäy, caùc maët traän giaûi phoùng, caùc nöôùc ngheøo, trong ñoù Vieät Nam khoâng thoaùt, laø nhöõng oå buoân ma tuyù. Haáp löïc cuûa giaøu sang laø chuyeän cuûa muoân ñôøi. Quaân Mó vaøo Vieät Nam ñoâng thì me Mó laø daân xoùm Goø Vaáp, truoâng Baø Ñôøn... cao cao hôn moät chuùt thì cuõng coù baø Leä Lí goác nhaø queâ, nhöng ôû Mieàn Baéc thì höôùng vaøo “laøng Thuî Ñieån” chaúng haïn, laø loaïi con-nhaø coù hoï haøng mang caû ñoà coå taëng chuù reå ñeå coâ daâu duøng thoùi ranh vaët ñaùng haõnh dieän ñöa vaät quyù qua maët haûi quan ra khoûi nöôùc. Chôù noùi ñeán truyeàn thoáng xa xæ, ñaïo ñöùc daân toäc xa vôøi khi chöa ñuû aên. Coù leõ vì theá maø oâng Ñaëng Tieåu Bình baét meøo traéng meøo ñen ñi laøm vinh quang theo loái môùi, coù oâng Ñoã Möôøi phuï hoaï.

Tuy nhieân, ñaõ noùi, khoâng theå naøo coù ñoåi thay maø khoâng maát maùt. Söùc haáp daãn cuûa vaên hoaù Taây Phöông khoâng döøng laïi ôû tieän nghi cuûa caùi xe hôi, tivi... nhö loái phaân bieät Ñoâng: tinh thaàn, Taây: vaät chaát moät thôøi coøn töï tín vaø rôi rôùt maõi ñeán baây giôø. Nhaïc nhaø thôø trong nhöõng thaùnh ñöôøng to roäng ñuû gaây coäng höôûng, hay hôn, thu huùt hôn tieáng eâ a tuïng kinh cuûa thaày chuøa trong caùc töï vieän aâm u. Caùc nhaø truyeàn giaùo khoâng chæ mang gaïo maém, aùo quaàn xiña ñeán cöùu trôï maø coøn laø nhöõng hoïc giaû, chuyeân vieân ñem kieán thöùc ñeán laøm giaøu cho vuøng hoï ñeán rao giaûng. Caùi uy theá ñoù laán löôùt yeáu toá baûn xöù coù khi daãn ñeán moät thaùi ñoä traùi khoaùy veà chính trò phe phía: Ngöôøi choáng coäng lôø ñi khi baùo Ñaûng ñaêng hình phaùi boä Giaùm muïc Vieät ñöôïc thuû töôùng tieáp kieán. Vaø chính quyeàn khi ñöa ra caùc hình aûnh naøy cuõng coù tính caùch “caàu thaân” roõ reät. Giôùi chöùc Coâng giaùo giöõ ñöôïc moät thaùi ñoä giao tieáp ngang ngöûa vôùi chính quyeàn theo caû hai maët vöøa choáng vöøa thaân, trong khi caùc hoäi ñoaøn toân giaùo cuõ chæ coù theå hoaëc nònh noït hoaëc chui nhuûi choáng ñoái. Bôûi vaäy khoâng laáy laøm laï khi caùc toân giaùo baûn xöù phaûi caûi tieán theo vôùi caùc phöông tieän vaät chaát cuûa thôøi môùi, coá vöôït qua nhöõng thaønh kieán trì treä cuõ, kieåu pheâ phaùn vaøo nhöõng naêm 60, theá kæ XX: “Thaày chuøa gì maø laïi ñi xe hôi!”

Thay ñoåi coù gaëp roái loaïn thì thoát lôøi baøo chöõa ñaày töï phuï:”Môû cöûa thì ruoài muoãi bay vaøo!” Taây Mó noù cuõng coù ruoài muoãi nhöng ñaâu coù nhieàu nhö ñaäu ñen treân maâm côm cuûa mình! Ruoài töø vöôøn nhaø bay vaøo ñaáy chöù! Roát laïi chæ vì baûn saéc khoâng coù, chính saùch khoâng khoân ngoan, tinh nhueä, vaø hoïc hoûi ngöôøi khoâng tôùi nôi tôùi choán, tieáp noái caùi laøng nhaøng xöa cuõ roài cöù ñoå taïi ngöôøi. Caùi maâu thuaãn naèm trong loøng xaõ hoäi Vieät nhö moät sôïi xích laèng nhaèng. Xöa thì “Nam nöõ thoï thoï baát thaân” maø trai gaùi trong sinh hoaït ñoàng aùng vaãn nhieàu bôø coû, ñoáng rôm; “trung thaàn baát söï nhò quaân” maø gieát vua nhö ngoeù. Gaàn thì laøm caùch maïng voâ saûn maø laõnh tuï laø con quan, con ñòa chuû, nhaø tö saûn ngô ngaån ñi theo höôùng loät boû baûn thaân, thoaùt li giai caáp (cuûa mình) ñeå phuïc vuï Giai caáp (voâ saûn). Hoâ haøo“Ba cuoäc caùch maïng (coù) caùch maïng kó thuaät laø then choát” (sao gioáng cuûa Kim Nhaät Thaønh quaù!) maø chæ coù lao ñoäng tay cuoác môùi laø vinh quang. Nay thì “Kinh teá thò tröôøng theo ñònh höôùng xaõ hoäi chuû nghóa” maø maïnh ai naáy laøm giaøu, vô veùt. Cöù toaøn laø khaåu hieäu, hoïc thuoäc loøng vaøi caâu kinh söû, roát laïi muoán vöôït qua thì trôû thaønh taùn roäng, noùi khoaùc, vôùi daân chuùng thöôøng tình laø nhöõng caâu chuyeän vaët kieåu Traïng Quyønh, vôùi trí thöùc laø nhöõng danh töø ñao to buùa lôùn, möôïn maøu khoa hoïc, trieát lí Taây Phöông ñeå suy ra Vieät Nam / “Baùc” nhaát theá giôùi, muoán tìm hieåu tinh hoa Khoång Giaùo ôû Vieät Nam thì chæ nhìn vaøo haønh ñoäng cuûa Baùc laø ñuû, nhö lôøi phaùt bieåu trong moät hoäi nghò quoác teá ôû Vieät Nam.

Coù moät thôøi ngöôøi Vieät höôùng veà Nhaät. Tinh thaàn ñoàng vaên, ñoàng chuûng (chaâu AÙ!) gaây ra phong traøo Ñoâng du. Nhöng khoâng baét chöôùc, hoïc hoûi ñeán taän cuøng. Cöù laáy côù sôï maát tinh thaàn daân toäc ñeå che ñaäy söï thuït thoø, nhuùt nhaùt cöù nhoùng chöøng oâng baïn lôùn laøm sao thì doø theo. Roát laïi nhö anh chaøng ôû dô, moät laàn taém hôû loã chaân loâng, bò caûm laïnh beøn khoâng taém luoân! Hay thaáy tieác laïi taém roài caûm laïnh, caûm laïnh khoâng taém neân thaân xaùc cöù beänh hoaïn trieàn mieân. Thôøi Minh Trò, ngöôøi ta tieáp tuïc thôøi Hueä An xöa, nhöng thay vì qua Taøu, ngöôøi ta qua Taây, thaáy roõ höôùng ñuùng phaûi coù, vôùi caû moät phaùi ñoaøn ñaày ñuû ñeå hoïc caùch trò nöôùc theo höôùng môùi. Keát quaû ñaõ roõ raøng. Vaø vôùi tinh thaàn khieâm toán chöù khoâng phaûi hueânh hoang. Nöôùc Nhaät baïi traän hoïc theâm moät laàn nöõa. Laàn naøy khoâng phaûi nôi caùc nöôùc chaâu AÂu tuït haäu maø laø nhaém vaøo nhoùm Taây Phöông noåi baät: nöôùc Mó. Keát quaû cuõng ñaõ roõ raøng. Nhaät vaãn khoâng bieán thaønh moät bang cuûa Mó tuy trong moät quyeån truyeän giaùn ñieäp Lieân Xoâ (dòch cho daân Vieät ñoïc) vieát theo kieåu coù oâng ñaïi töôùng Nhaät xanh maët khi nghe teân ñaïi uyù Mó quaùt leân moät tieáng!

Söùc naëng Trung Quoác cuûa thôøi môùi, ñuùng laø khoâng theå coi thöôøng trong söï maïnh daïn chuyeån höôùng theo theá giôùi môùi. Nhöng vôùi thôøi ñaïi ngaøy nay, trong moät chöøng möïc naøo ñoù, khoâng deã muoán ñaùnh ai thì ñaùnh. Kinh nghieäm 1979, Trung Quoác gaây neân söï hoaûng hoát cuûa Ñoâng Nam AÙ, söï deø ñaët töø theá giôùi ñaõ roõ raøng. Töông quan thieân trieàu – phieân thuoäc seõ khoâng coù hình thöùc nhö ngaøy xöa neáu mình khoâng muoán, vaø cöôøng thònh leân. Ñaïi Haøn khoâng phaûi chæ nhôø taám ñeäm Trieàu Tieân, nhöng ñoái phoù ngang ngöûa vôùi Trung Quoác coøn bôûi chính söï cöôøng thònh cuûa mình. Ñoù laø keát quaû cuûa nhöõng ngöôøi muoán laøm lòch söû, nhöõng ngöôøi caàm chính quyeàn thaät söï. Ngöôøi Vieät trong nöôùc hieän nay ñaõ thaáy roõ ñieàu ñoù. Tieác raèng söï voà vaäp phim truyeàn hình Ñaïi Haøn chaúng haïn laïi chöùng toû theâm moät cuoäc baét chöôùc tuûi hoå, veà phía khaùc.

18 Chaïp 1999 Vaên hoïc Xuaân Canh Thìn 2000

* Vôùi thôøi gian, ngay caû ôû saùch vôû vieát veà lòch söû hoaït ñoäng “choáng Mó cöùu nöôùc” trong boùng toái, ngöôøi ta cuõng ñaõ ñuû töï tín ñeå deã daøng tieát loä nhöõng chi tieát baát lôïi cho quan nieäm thaàn thaùnh veà cuoäc ñaáu tranh. Trong Thaàm laëng cuûa taäp hoïp “Nam Boä nhaân vaät chí” (Nxb. Treû 2001, trang 41), taùc giaû Tröông Voõ Anh Giang thaät thaø ñöa ra moät lôøi chuù thích ñeå minh ñònh vò theá trung thaønh cuûa moät nhaân vaät truøng teân: “Hoaøng Ñình Khieån thaät coù bí danh Hai Long, vöôït bieân sang Mó moät thôøi gian sau khi mieàn Nam giaûi phoùng”!

X
THAM GIA ÑOÁI THOAÏI SÖÛ HOÏC
Nguoàn tin töùc

Suoát ngaøy, suoát tuaàn loay hoay vôùi maáy sôïi daây ñieän, vôùi nhöõng chuyeän laèng nhaèng kì keøo kình caõi trong soáp laøm, naøo coù thaáy trôøi traêng gì ñaâu! Anh baïn Nguyeãn Xuaân Sôn ôû New York laø ngöôøi ñaàu tieân cho bieát coù moät quyeån saùch vöøa xuaát baûn ôû Vieät Nam ñoøi ñaët laïi moät soá vaán ñeà veà söû Vieät, laøm xoân xao dö luaän. Theá roài ñeán trong taàm tay laø taïp chí

Hôïp Löu soá thaùng 6-7/2000 ñaêng baøi phoûng vaán vaø baøi phaân tích sô qua quyeån saùch, cuûa baø Thuî Khueâ. (Hình nhö
Hôïp Löu bò aùm aûnh bôûi ñeà taøi chung neân baøi thöù nhaát cuûa baø Thuî Khueâ ñaõ laø “Ñoái thoaïi vaên hoïc” thay vì “Ñoái thoaïi söû hoïc”?) Nhöng ñoù laø thoaïi söû hoïc”?) Nhöng ñoù laø 2000! Bieát teân taùc giaû laø BuøiThieát (BT) roài nhôø caùc nhaø saùch Nam Cali “giao löu vaên hoaù vôùi VC”, chuùng toâi thaáy coù quyeån Vieät Nam thôøi coå xöa (VNTCX) cuûa taùc giaû naøy, lieàn göôïng boû tieàn ra mua ngay. Anh baïn NY laïi coù nhaõ yù gôûi quyeån Ñoái thoaïi söû hoïc (ÑTSH) ñònh cho möôïn ñoïc, roài cho luoân! Vaãn bieát raèng “ña ña ích thieän, caøng nhieàu caøng toát” nhöng ngöôøi-vieát cuõng coù theå vieän daãn “tri tuùc tieän tuùc” ñeå tham gia ñoái thoaïi cho vui. Ai muoán kieåm tra ngöôøi-vieát thì xin mua Hôïp Löu (gôïi yù may ra oâng KT baùn theâm ñöôïc vaøi soá), mua saùch ôû VN (nghe noùi hôi khoù vì ñaõ baùn saïch). Quyù vò naøo coù phöông tieän ñeå coù tin töùc nhieàu hôn, xin chôù traùch.

Coù moät cuoäc noäi chieán

Teân “Ñoái thoaïi söû hoïc” laø cuûa quyeån saùch “in 1 500 baûn... [k]eá hoaïch xuaát baûn naêm1999... [g]iaáy pheùp... 14-8-1999... noäp löu chieåu quyù 1 naêm 2000” nhöng ôû bìa 4 cuûa VNTCX vôi giaáy pheùp 3-5-1999, in vaø noäplöu chieåu thaùng 1-2000, thì teân saùch laø “Ñoái thoaïi lòch söû”. Ngöôøi beân ngoaøikhoâng theå hieåu lí do cuûa söï thay ñoåi nhöng ñöùng veà phöông dieän thuaàn tuyùchöõ nghóa thì caùi teânñöôïc löïa choïn cuoái cuøng coù veû hôïp lí, xaùc ñònh hôn.

Chuyeän baát ñoàng yù kieán thì ôû ñaâu cuõng coù, thôøi naøo cuõng coù nhöng caùi khaùc laø ôû tính chaát töông thoâng vôùi beân ngoaøi. AÙp löïc beân ngoaøi döõ daèn, taïo ñöôïc hieäu quaû nhaõn tieàn thì ngöôøi ta nín thinh, nuoát vaøo buïng, cho ñeán khi trôû thaønh thoùi quen khoâng phaûn öùng, bôûi vì Ñaûng vaø Nhaø nöôùc noùi xuoâi noùi ngöôïc luùc naøo cuõng ñuùng; aùp löïc nheï hôn moät chuùt, chuùt thoâi, thìngöôøi ta caøu nhaøu noùi xieân noùi xoû. Luùc quyeàn bính thaáy khoâng keàm haõm ñöôïc thì môû ra moät höôùng “baûo löu”, noùi nhoû vôùi nhau nghe maø thoâi, “caám ngoaïi thæ khoâng ai ñöôïc bieát”. Cho ñeán khicoù noå buøng, töùc nöôùc vôõ bôø. Khoâng phaûi bôûi ngöôøi ngoaøi. Tranh giaønh khoâng phaûi laø chuyeän cuûa keû khoâng quyeàn löïc, cuûa nhöõng ngöôøi ngoaøi heä thoáng. “Chuyeän thöôøng ngaøy ôû” xaõ thì cuõng nhö chuyeän chöõ nghóa cao caáp. Khoâng phaûi caùch maïng. Chöa keå ñaây laïi laø moät möu toan ñaûo chính phuïc hoài.

Bôûi vaäy cho neân phaùt sinh nhieàunhaän ñònh töø vò theá trong, ngoaøi cuûa ñaát nöôùc, trong trong, ngoaøi ngoaøi cuûa laõnh vöïc chuyeân moân. Chöõ nghóa thôøi haäu... haäu gìñoù thaät ñieân caùi ñaàu. Hoài ôû trong nöôùc, nghe coù lôøi cheâbai: voïng ngoaïi, nghóa laø cho caùi gì beân ngoaøi cuõng toát, thöôøng khi toát hôn söï thaät, theo trí töôûng töôïng vaø taâm caûm cuûamình.Baygiôørañenngoai roài, nhìn veà trong nöôùc vôùi tinh thaàn ñoù thì goïi laø gì? Voïng noäi? Khoâng ñöôïc, nhöõng ngöôøi löu taâm ñeán vaán ñeà ñeàu ñaõ laø Mó, Anh, Phaùp, Caøri... caû,duø laø da vaøng. Vaäy thì theo chính danh vaãn phaûiduøng chöõ voïng ngoaïi – ngoaïi cuûa noäi! Ngaøy thaùng nguoâi ngoai,laâu ngaøy traùnh thoaùt nhöõng aùp löïc cuõ, böïc boõ vôùi nhöõng ña ñoantröôùc maét, ngöôøi höôùng-veà khen beân trong heát lôøi, beânh che caû nhöõng vieäc ngöôøi trong cuoäc thaáy chöa caànñeán “nhieäm vuï lòch söû” ñoù, haêng haùi khen nhö sôï ngöôøi ta giaønh maátñòa vòhoài chaùnh cuûa mình. Ngöôøi coøn haêng say maø ruïtreø nhuùt nhaùt, mong keû khaùc laøm-thay mình, thaáy beân trong coù teân naøo cöï nöï thì töôûng nhö laø ñoàng chí cuûa mình, lieàn tung hoâ theo doøng töôûng töôïng caùc chieán só tieàn ñoàn ñang “nhìn hoaû chaâu rôi”. Ngöôøi-coøn-beân-trong cuõng coi laø moät dòp phaùt tieát anh hoa theo, choáng. Vaø theá laø phaùt sinh raéc roái, oàn aøo, môû roäng taàm “ñoái thoaïi”.

Baø Thuî Khueâ hoûi “caùc nhaø nghieân cöùu söû (Haø Noäi)” thì ñöôïc traû lôøi: Ñoù laø chuyeän troø ñaùnh thaày, chuyeän ñaáu ñaù quyeàn löïc, chuyeän nhaéc laïi nhöõng ñieàu ai cuõng bieát roài, khoâng coù gì môùi. Ngöôøi phoûng vaán cuõng hoûi yù kieán moät nhaø nghieân cöùu veà quyeån saùch ÑTSH. Tuy coù lôøi deø chöøngraèng oâng Laïi Nguyeân AÂn khoâng phaûi laø söû gia, nhöng oâng aáy laø ngöôøi “beân trong” cho neân ta choäp rieâng caùi yù “khoâng khí hoïc phieät” ñeå hieåu veà tình traïng coù chieáu treânchieáu döôùi trong laøng nghieân cöùu ôû Vieät Nam hieän nay. ÔÛ trong chaên môùi bieát chaên coù raän...

Chuyeän troø ñaùnh thaày, neân hay khoâng, laø vaán ñeà ngoaïi söû hoïc. Vaán ñeà khoâng ñaët ra neáu nôi ñaøo taïo, tröôøng ñaïi hoïc, cho ra ñaïi hoïc, khoâng neânlaø moät caáp böïc treân - trung hoïc, ôû ñoù saùch laø Kinh ñeå hoïc troø tuïng nieäm töøng chöõ, töøng caâu cho qua aûi thi cöû, vaø khi ra ñôøi thì tröng daãn lôøi Thaùnh nhö moät ñieàu khoâng theå thieáu ñöôïc trong kieán thöùc, trong loái soáng côm aùo. Saùch cuûa Thaày cuõng nöông theo ñaø quyeàn bính cuûa saùch giaùo khoa, nôi chöùa ñöïng kieán thöùc ñöôïc cho laø cuûa “phaùp leänh (Nhaø nöôùc)”. (Duø raèng coù saùch giaùo khoa veõ boùng töø Haø Noäi, daïy raèng: “Saøi Goøn ôû treân soâng Ñoàng Nai”!) Vai troø toái thöôïng cuûa saùch vôû nhö theá ñoái vôùi trong nöôùc roõ reät trong loái gaèn gioïng cuûa oâng BT khi pheâ bình caùc taùc giaû khaùc. Khoâng ñieàu gì cho thaáy quan nieäm saùch chæ laø phöông tieän ñi vaøo kieán thöùc, nhaát laø ñoái vôùi sinh vieân ñaïi hoïc, vaø hieåu nhö theá thì seõ khoâng coù lôøi cheâ traùch troø ñaùnh thaày.

Chuyeän “nhaéc laïi nhöõng ñieàu ai cuõng bieát roài” thì chöùng toû ngay trong ÑTSH, ôû ñoù coâng khai, roõ raøng treân dieän phoå bieán roäng laø caùc baøi cuûa oâng Ñinh Vaên Nhaät veà Hai Baø Tröng, töøng ñaêng ôû taïp chí Nghieân cöùu lòch söû. Trong tình traïng baûn quyeàn muø môø, khoâng caànquan taâm ôû Vieät Nam nhö töøng thaáy, chuùng ta khoâng bieát caùc baøicuûa taùc giaû ñaõ cheát naøy ñöôïc ñöa vaøo ñaây theo tính caùchnaøo. Moät soá vaán ñeà khaùc (chuyeän “Noäi caùc quan baûn” cuûa TT, chuyeän Ñaëng Tieán Ñoâng, cheá ñoä chieám höõu noâ leä) thì luùc coøn ôû trong nöôùc chuùng toâi cuõng thaáy baøn ñeán ñaâu ñoù – giaùn tieáp giuùp cho trí nhôù muø môø cuûa chuùng toâi laø ngay trong caùc baøi phaûn ñoái ôû ÑTSH coù nhaéc ñeán nhöõng baøi tham luaän ñöôïc ñoïc ôû caùc hoäi nghò chuyeân moân. Coù ñieàu söï phoå bieán haún laø haïn heïp hôn neân coù söï böïctöùc (chæ ñaêng ôû caùc tôø Thoâng

tin..., baùo haøng ngaøy, hoaëc “chöa coâng boá”, bò “boû queân” ôû toaø soaïn Nghieân cöùu lòch söû ). Taát nhieân laø cuõng coù söï cheøn eùp, nhöng ngöôøi naémquyeàn löïcvaø uy theá cuõng coù theå vieän daãn chính trong chuyeân moân ñeå gaït baøi ra, vieän daãn lí do trình ñoä thaáp cuûa nhöõng ngöôøi phaûn ñoái, roõ reät trong nhöõng baøi ñöa ra ôû ÑTSH, hay cuûa ngöôøi chuû choát ñaàu ñaøn, oâng BT, trong khaû naêng thöïc hieän moät taùc phaåm söû hoïc (VNTCX) khoâng ñöôïc vöøa taàm vôùi mong öôùc cuûa oâng khi chæ trích ngöôøi khaùc.

Vaäy thì quaû ñuùng laø coù chuyeän giaø nh giaät. Moät taùc giaû tranh luaän ñaõ duøng chöõ “Theá löïc khoa hoïc” (ÑTSH, tr. 352) ñeå chæ thaúng vaøo ñòch thuû. “Theá löïc” ñoù ñöôïc neâu roõ, khoâng giaáu gieám gì: caùc oâng Phan Huy Leâ (ngöôøi chaáp buùt Lòch söû Vieät

Nam taäp I cuûa Uyû ban Khoa hoïc xaõ hoäi Vieät Nam, taùc giaû moät phaàn cuûa Lòch söû Vieät Nam taäp I [raéc roái quaù!] khaùc, chuû choát trong söï kieän “baûn Chính Hoaø”, Hoäi tröôûng ? Hoäi vaên hoaù ? Vieät Nhaät vôùi giaûi thöôûng khaù boän tieàn theo tin töùc treân baùo haûi ngoaïi), Traàn Quoác Vöôïng (nhieàu naêm ñi tham döï hoäi nghò söû hoïc UÙc,Mó), Haø Vaên Taán (ñöôïc coi laø nhaø khaûo coå coù uy tín), Phan Ñaïi Doaõn (coi nhö ngöôøi aên-theo?)... OÂng BT cheâ traùch caùc “caùch nghieân cöùu aùp ñaët... thieáu caû töï do daân chuû... do söï bao saân cuûa moät vaøi ngöôøi ñöôïc goïi laø coù quyeàn uy!”Coù “söï phôùt lôø cuûa caùc phía höõu quan... söï raên ñe aùp ñaët naøy khaùc... söï chuïp muõ...” (ÑTSH, tr. 422-423). Cho neân thaät coù nhieàu choøng cheùo phöùc taïp beân trong “ñoái thoaïi”: Cuõng phaûicoù nhöõng luaän cöù ñaùnh vaøo caùc sô hôû, caùc yeáu keùm coù thaät cuûa ñoái phöông, phaûi vieän daãn ñeán chính thoáng, ngöôïc laïi, khoâng töø luoân vieäc söû duïng nhöõng nguyeân taéc khoa hoïc, ñaïo lí khaùc ñeø leân caû söï chính thoáng kia. Vaø baát chôït, ñaåy ñoái phöông ñöùng veà phía lôïi duïng Môû cöûa (khieán cho ngöôøi ñoïc phaûi ñaët caâu hoûi veà söï ra ñôøi cuûa ÑTSH ). Nghóa laø ñoøn naøo cuõng coù ñuû, theo chieán thuaät öuvieät, töøng ñaït hieäu quaû: “Cöùu caùnh bieän minh cho phöông tieän.” Chæ coù ñieàu laø roát laïi söï vieäc gioáng nhö cuûa baàycua boû trong gioû, que caøng cöù quaép vaøo nhau, loay hoay vaën veïo, böïc mình, roän ngöôøi.

Do tính caùch choáng ñoái ñoù maø ngöôøiñoïc coù theå choïn löïa trong ÑTSH phaàn hôïp yù cuûa mình. Coù theå vieän daãn khoa hoïc bình thöôøng maø choáng lôøi buoäc toäi troø ñaùnh thaày. Coù theå theo söû gia quan-chöùc-uy-tín-nhoû cheâ quan chöùc uy tín lôùn laø laøm vieäc cuûa caùn boä tuyeân truyeàn. Coù theå cheâ giaùo duïc lòch söû hieän taïi noùi toaøn chuyeän chieán tranh. (Nhöng khoâng coù caùi tieàn ñeà nhaán maïnh ñoù thì laøm sao ñeà cao chieán thaéng “ñaùnh cho Mó cuùt, nguî nhaøo”– töø ñoù ñeû ra chuyeän Ñoâ ñoác Giaûn trôû laïi aùo Ñoâ ñoácÑoâng thay theá Ñoâ ñoác Long trong nhaø Baûo taøng Bình Ñònh, daáu hieäu cuûa moät tình traïng “thöïc daân vaên hoaùkhu vöïc” töø sau 1975 – thôøiñieåm chieán thaéng laømcô sôû cho quyeàn löïcmaø nhöõng ngöôøi duø choáng hay theo trong “ñoái thoaïi” cuõng phaûi baùm chaéc khoâng rôøi?) Cuõng coù theå trích moät caâu trong ñaø haêng say cuûa ngöôøi vieát khi laøm vieäc coâng kích, ñaïi loaïi: “Khoâng theå taân trang töông lai xaõ hoäi trong loàng kính cuûa caùc tö töôûng muïc naùt” ñeå cho raèng ÑTSH laø böôùc ñaàu cho vieäc ñaët laïi vaán ñeà nghieân cöùu söû, vieát söû vaø daïysöû, laø chöùa ñöïng moät tinh thaàn caùch maïng trong laõnh vöïcsöû hoïc ôû Vieät Nam ngaøy nay. Tuy nhieân khi ñoïc kó cuoán ÑTSH vaø keát quaû chuyeån töø lí thuyeát sang thöïc haønh cuûa noù, quyeån VNTCX, ngöôøi ta laïi cöù muoán nhö baø giaø thaønh La Maõ xöa “caàu cho baïo chuùa (Neron) soáng laâu”.
Tröôùc heát phaûi noùi ñeán maët yeáu keùm hình thöùc (töø ñoù daãn ñeán noäi dung) khoâng theå tha thöù ñöôïc cuûa caùc luaän vaên. Baøi vieát chöa ñöôïc hoaøn chænh ñaõ cho ra ñôøi. Chuùng toâi chöa
noùi ñeán nhöõng tieâu chuaån chuù thích cuûa vieäc nghieân cöùu chaúng haïn. (Coù ai muoán nhöùc ñaàu vì taùc giaû khoe kieán thöùc thì moø tìm caùc chuù thích ôû VNTCX, haylayra víduïôûtr. 82, 88, 115... cuûa ÑTSH .) Baøi in ñöôïc ghi roõ laø do taùc giaû (hay caùc taùc giaû) xem laïi, ñaõ coù nhöõng loãi khoâng phaûi do in aán maø ta cho raèng taùc giaû ñaõ ñeå sô soùt. Kì quaùi nhaát laø caùc daáu chaám hoûi. Haø Noäi? Taùc giaû ñaâu coù chæ nghe ñeán teân saùch roài vieát böøa (hay duøng saùch chôï trôøi maát bìa coøn ruoät) maø khoâng bieát saùch xuaát baûnôû ñaâu, hay ví duïkhoâng theå kieåm tra laïi naêm xuaát baûn (neáu ñoù laø naêm) cuûa saùch ôû Haø Noäi? Daáuchaám hoûithöôøng ñaëtôû nhöõng caâu khoâng theå naøo laø nghi vaán ñöôïc. Khoâng theå nghó teä laø taùc giaû khoâng bieát vieát moät caâu vaên. (Tuy cuõng coù nhöõng caâu khieán ngöôøi ta phaûi nghó nhö vaäy.) Chæ neân nghó raèng taùc giaû ñöa ra moät yù kieán, moät keát luaän maø coøn nghi ngaïi roài cöù ñeå ñoù cho ra saùch. Quyeån ÑTSH, vaø VNTCX, ñaày daãy nhöõng chaám hoûi nhö vaäy khieán ngöôøi ta caøng nghó raèng taùc giaû sau khi coâng kích ngöôøi khaùc, muoán ñöa ra kieán giaûi môùi, döïa vaøo hieåu bieát töôûng laø saâu veà moät lí thuyeát (seõ noùi sau) ñeán luùc ñem vaøo aùp duïng, thaáy phaân vaân (cuõnglaø moät söï trung thöïc beân trong ñaùng khen), lieàn ñaët daáuchaám hoûi... vaø queân luoân! Ñoù laø do tình traïng khaû naêng chöa tôùi maø muoán laøm “lôùn chuyeän” roài ñaâm ra luùng tuùng. Gaëp moät quyeån saùch nhö vaäy khoâng theå coù can ñaûm ñoïctieáp ñöôïc. Huoáng chi beân trong noäi dung ñaàyquaû ñoaùn, ñaày maâu thuaãn (caû vôùi chuû tröông cuûa chính taùc giaû) chæ coù theå hieåu ñöôïc khi cho raèng taùc giaû muoán “noùi laáy ñöôïc”, muoán noùi gì thìnoùi. Nhöng ngöôøi vieát nhöõng doøng naøy voán coù nhöõng ngaøy weekend khoâng ñuû kieân nhaãn ñi caâu caù, coøndaønh söùc löïc ñi laøm, laïi nhaân dòp thieân haï oàn aøo “ñoái thoaïi”, lôõ ñoïc roài neân phaûi laøm-tôùi ñeå suy nghó theâm veà tình traïng söû hoïc trong nöôùc, veà moät ngaønh mình muoán daánthaân maø coù luùc löûng lô thaønh ngöôøi ngoaïi cuoäc – vaø töø ñoù,thaønh ngöôøi ngoaïi quoác! Thoâi thì cöù baøn moät vaøi ñieåm chính, noùi veà oâng BT maø khoâng phaûi chæ oâng BT.
Veà tính maùc-xít phuïc hoài quaät khôûi
Neáu laø ngöôøi “beân trong” thì phaûi noùi ñeán tính giai caáp, tính
Ñaûng trong vieäc nghieân cöùu söû hoïc. Nhö oâng Vieän tröôûng Vieän söû hoïc Vaên Taïo tuyeân boá trong moät hoäi nghò quoác teá naêm 1988: “Chuùng toâi khoâng vieát söû ñeå laøm coâng trình söû hoïc maø laø ñeå goùp phaàn xaây döïng cheá ñoä môùi.” Caâu noùi naèm trong thôøi gian hoà hôûi môû cöûa haân hoan, chöa troùi laïi. Cho neân khoâng laáy laøm laï khinaêm 2000, oâng BT, môû ñaàu thieân nieân kæ môùi, nhaát quyeát vieát söû Vieät Nam theo lôøi daïy cuûa Maùc, AÊnghen, Leânin (khoâng noùi tôùi Stalin vôùi quyeån
Duy vaät bieän chöùng vaø duy vaät lòch söû, saùch goái ñaàu giöôøng moät thôøi cuûa nhaø söû hoïc maùcxít!)
Bìa 4 cu ûa quyeån VNTCX cho ñoaùn hieåu moät chuùt veà thaùi ñoä cuûa oâng. OÂng töø caùi noâi xoâ vieát cuûa nöôùc Vieät, tieáp noái xeâ xích thaønh phaàn Tam phuû ngaøy xöa (nhö coù ngöôøi noùi leùn veà vai troø nhöõng ñoàng höông cuûa oâng baây giôø). OÂng sinh naêm 1944, toát nghieäp Ñaïi hoïc 1965, nghóa laø hoïc taäp nhuaàn nhuyeãn trong loøng cheá ñoä môùi, coù theå töï phuï laø hieåu bieát veà maùcxít, tinh hoa cuûa loaøi ngöôøi, hôn nhöõng ngöôøi oâng coâng kích, thuoäc lôùp lôùn, tuy coù vai veá chæ vì ñi tröôùc nhöng “coù nhöõng haïn cheá veà trình ñoä lí luaän, veà khaû naêng cuûa khaùi quaùt vaø xöû lí thoâng tin” (ÑTSH, tr. 111), khoâng ñöôïc hieåu thaáu lí thuyeát baèng oâng. Söï töï phuï veà kieán thöùc chính thoáng toû roõ trong nhöõng baøi vaø phaàn baøi baøn veà cheá ñoä noâ leä, phöông thöùc saûn xuaát chaâu AÙ, khoâng phaûi chæ nhö moät tranh caõi veà phöông phaùp luaän ñem aùp duïng vaøo thöïc tieãn cuï theå laø Vieät Nam maø laø moät dòp ñeå troå taøi uyeân baùc. Khoâng chæ coi laø moät ñeä töû bình thöôøng cuûa Marx, Engels, oâng coøn muoán chöùng toû laø moätñeä töû xuaát saéc nöõa khi oâng vaïch ra ñöôïc “moätchaân lí maø laâu nay chöa ñöôïc laøm saùng toû, chöa ñöôïc nhaän thöùc ñuùng möùc trong caùc giaùo khoa thö veà chuû nghóa Maùc” (ÑTSH, tr.33).

Vôùi oâng, khoâng theå baøi baùc vieä c oâng daãn chöùng Marx hay Engels trong söû hoïc. Vôùi oâng, khoâng theå nhö nhöõng teân “phaûn ñoäng”, “xeùt laïi” cheâ Marx laø ngöôøi cuûa theá kæ XIX, ñaày tinh thaàn “quy veà chaâu AÂu”, ví duï nhö khi oâng naøy ñaët “phöông thöùc saûn xuaát chaâu AÙ” tröôùc caû thôøi coå ñaïi – thôøi coù cheá ñoä chieámhöõu noâ leä – ngang taàmvôùi cheá ñoä coäng saûn nguyeân thuyû, theo oâng hieåu. Khoâng theå hoûi oâng, cuõng nhö hoûi nhöõng ngöôøi soáng chung vôùi oâng, raèng “taùc phaåm vó ñaïi” Nguoàn goác cuûa gia ñình... (1884) cuûa Engels laø döïa treân nghieân cöùu cuûa L.H. Morgan: Xaõ hoäi coå ñaïi (1877) theo tinh thaàn “ñôn tuyeán” maø oâng chæ trích, vaäy chaúng leõ töø baáy ñeán nay khoa nhaân chuûng, daân toäc hoïc khoâng coù tieán boä naøo khaùc sao? Khoâng theå chæ cho oâng thaáy söï trung thaønh ngaây daïi khi oâng trích daãn Engels: “Saét laø thöù nguyeân lieäu cuoái cuøng – cho ñeán khi khoai taây xuaát hieän – vaø laø thöù nguyeân lieäu quan troïng nhaát cuoái cuøng cuûa caùc nguyeân lieäu ñoùng moät vai troø caùch maïng trong lòch söû” (ÑTSH, tr.21). Caâu trích, laáy cuûa Engels voán ñaõ ngôù ngaån nhö theá maø giaù nhö oâng BT khoânngoan löôïc ñi phaàn chuùng toâi nhaán maïnh thì chöùng toû oâng coøn chuùt thoâng minh, khoâng bò söï töï phuï muø quaùng che laáp, coi ai khoâng ra gì caû. OÂng khoâng bieát raèng khoai taây goác Nam Mó ñöôïc ñöa veà chaâu AÂu, ñaõ laø moät “phaùt minh” quan troïng vôùi oâng Engels vì laø thöù thöïc phaåm cöùu ñoùi cho daân chaâu AÂu, nhöõng traän ñoùi ví duï nhö trong thaäp nieân 1840 ôû Ireland, thôøi Engels haún bieát, nhöõng traän ñoùi khieán daân xöù naøy phaûi di cö haøng loaït, laømneàn nhaân chuûng quan troïng cuûa Hoa Kì coøn thaáy trong chính trò, vaên hoïc ngaøy nay. Nhöng oâng BT vaãn trung kieân baùm vaøo Engels, Morgan, thaáy khoâng caàn thay ñoåi gì heát. Bôûi vì, vôùi oâng, “nhöõng nghieân cöùu vaø khaùi quaùt cuûa (Maùc, AÊnghen, Leânin) veà cheá ñoä chieám höõu noâ leä, cho ñeán nay vaãn coøn nguyeân giaù trò vaø coù tính ñònh höôùng roõ raøng, nhieàu phaùt hieän tö lieäu môùi trong voøng moät theá kæ qua caøng laøm saùng toû theâm nhöõng tö töôûng ñoù” (ÑTSH, tr. 27). Coù theå thaáy trong saùch cuûa oâng nhöõng lôøi taùn tuïng veà Marx... khoâng coøncoù theå duøng nhöõng töø ngöõ naøo khaùc hôn ñöôïc. Khi coâng kích boä saùch Lòch söû Vieät

Nam I cuûa taäp theå taùc giaû PhanHuy Leâ, Haø Vaên Taán, Traàn Quoác Vöôïng, Löông Ninh (phaân bieät vôùi LSVN taäp I cuûa Uyû ban Khoa hoïc xaõ hoäi, nhöng oâng cuõng coù vaøi doøng xen vaøo), oâng ñoùng vai troø ñaïi dieän ñích truyeàn cuûa Marx, “ñaõ chæ ra raèng” phaûi hieåu ñuùng traät töï phaân kì lòch söû xaõ hoäi loaøi ngöôøi cuûa Marx, bôûi vì “trong ñieàu kieän hieän nay, chöa

cho pheùp ai hieåu khaùc traät töï ñoù, neáu coá tình hieåu sai laø phaûn laïi Maùc..! ”(ÑTSH, tr. 112, chuùng toâinhaán maïnh, maø töôûng nhö coøn voïng leân lôøi oâng Phaïm Huy Thoâng ñaâu ñaây.) Phaûi bieát sôï oâng, bôûi vì oâng caûnh caùo “khoâng rieâng gì caùc nhaø söû hoïc” ñaâu! Chæ tieác raèng khi ñem lí thuyeát aùp duïng vaøo lòch söû cuï theå, ví duï trong VNTCX, thì oâng noùi lung tung, chöõ ba-hoa nhieàu hôn söï kieän, töø ngöõ khoâng choïn löïa, nghe coù luùc vaãn nhö baøi dieãn vaên cuûa oâng Tröôøng Chinh, Leâ Duaån gì ñoù, vaø vieát caâu sau queân maát nhöõng gì oâng ñaõ
vieát ôû caâu tröôùc, nôi khaùc!
Cuõng khoâng neân ñoå toäi oan c ho oâng BT. Caùi loái vieát chính-trò-söû laø öu theá cuûa caùc söû gia maùcxít. ÔÛ caùi xöù töøng laø thaønh ñoàng cuûa chuû nghóa xaõ hoäi, ñöôïc xöng tuïng laø Toå quoác xaõ hoäi chuû nghóa, ngöôøi ta vieát lòch söû nöôùc Phaùp nhö laø cuûa ñaûng Coäng saûn Phaùp anh em, vôùi oâng laõnh tuï M. Thorez troán quaân dòch vì nghe theo chæ thò cuûa Ñeä tam Quoác teá choáng “chieán tranh giöõa boïn tö baûn vôùi nhau” trong luùc Stalin kí hieäp öôùc baát töông xaâm vôùi Ñöùc Quoác xaõ – vaø roài ñöôïc teân thöïc daân De Gaulle aân xaù ñeå ñaûng Coäng Saûn Phaùp tham gia nghò vieän, uûng hoä vieäc taùi chieám Vieät Nam, queân maát tình nghóa quoác teá! Vôùi söû gia maùcxít Vieät Nam thì caøng döõ daèn hôn vì ñaäm theâmtính yeâu nöôùc noàng naøn. Sau 4-1975, moät caäu beù trung hoïcSaøi Goøn ñaõ laøm baøi thi taùn döông anh Nguyeãn Vaên Troãi ñaët bom ñònh gieát teân Maéc Leânin, vaø bò caám thi ba naêm sau khi thoaùt ñöôïc ñeà nghò cuûa nhöõng baäc toân sö khaû kính ñoøiboû tuø teân moân sinh phaûn ñoäng. Moät coâ sinh vieân laïi ca tuïng ñoàng chí Nguyeãn Cao Kì daùm laømcaùch maïng. Nghe nhö chuyeän veà “nhöõng ngöôøi lính Taây tieán ñaõ anh duõng chieánñaáuvôùi ñeá quoác Mó, giöõ gìn bieân cöông Taây Baéc cuûa Toå quoác”. Chuùng toâi ñaõ nghe ñöôïc baøi cuûa moät sinh vieân khoa söû vieát ñaày tinh thaàn yeâu nöôùc choáng chuû nghóa ñeá quoác thöïc daân loaïn xaø ngaàu nhö theá. Thaønh quaû cuûacaùc thaày giaùo “yeâu nöôùc laø yeâu chuû nghóa xaõ hoäi” töø caùc tröôøng ñaïi hoïc Haø Noäi, Vinh ñem chaân lí vaøo ñeå xoaù tan ñaàu oùc boïn treû Mieàn Nam nhieãm ñaày noïc ñoäc vaên hoaù noâ dòch cuûaMó nguî ñaáy! Keát quaû sau 25 naêm cuõngcoù chieàu höôùng tích cöïc vì môùi ñaây moät caäu beù theo gia ñình sang Mó ñaõ hoûi ngöôøi lôùn: “Chuù ôi chuù, coù phaûi hoài tröôùc neáu Mó thaéng thì noù laáy heát nöôùc mình roài, phaûi khoâng chuù?”Caäu beù ñaõ rañi, nhöng baïnbeø ôû laïi seõ coù theå hoïc baøi cuûa nhaø Vaên hoaù hoïc Traàn Ngoïc Theâm ñeå ba hoa raèng Ñoâng Nam AÙ laø moät trong nhöõng caùi noâi hình thaønh loaøi ngöôøi, moät trung taâm vaên hoaù lôùn ngay töø thôøi coå ñaïi, trong ñoù Vieät Nam laø “nôihoäi tuï ôû möùc ñoä ñaày ñuû nhaát moïi ñaëc tröng cuûa vaên hoaù khu vöïc”, maø tinh hoa cuoái cuøng seõ loaïn xaï doàn vaøo moät ngöôøi: Baùc Hoà, “ngöôøi tích hôïp caùc giaù trò vaên hoaù Ñoâng Taây vôùi tinh hoa cuûa chuû nghóa Maùc”. (Marx ñöùng choã naøo trong khu vöïc Ñoâng, Taây?) “Chính vì ñaët nöôùc leân treân maø moät ngöôøi doøng doõi Nho gia nhö Hoà Chí Minh daùmñi ngöôïc laïi giaùo huaán cuûa Nho giaùo... [d]aùm khoâng laäp gia ñình (theo Nho giaùo thì Baát hieáu höõu tam voâ haäu vi ñaïi... khoâng coù con noái doõi laø toäi naëng nhaát).” Sinh vieân khoa Vaên, Söû gì ñoù cuûa oâng thaày giaûng daïy taïi “tröôøng Ñaïi hoïc Khoa hoïc Xaõ hoäi vaø Nhaân vaên thuoäc Ñaïi hoïc Quoác gia TP. Hoà Chí Minh... kieâm Tröôûng khoa Ngoân ngöõ vaø Vaênhoaù Ñoâng phöông tröôøng Ñaïi hoïc Ngoaïi ngöõ – Tin hoïc TP. Hoà Chí Minh”, chaéc roài luùc ra ñôøi cuõng seõ baét chöôùctoân sö nuùp boùng quyeàn löïc chính trò, muoán noùi gì thì noùi, khoâng caàn söï kieän, söï thaät! (Traàn Ngoïc Theâm,Cô sôû vaên hoaù Vieät Nam, Boä Giaùo duïc xuaát baûn 1998, 334 trang. Saùch ñöôïc in 5 laàn qua 4 cô sôû xuaát baûn khaùc nhau, thuoäc caùcÑaïi hoïc vaø Boä Giaùo duïc. Saùch môùi taùi baûn gaàn ñaây, raát beà theá!)

Thaät ra khoâng phaû inhöõng ngöôøi oâng BT phaûn ñoái ñaõ “phaûn laïi Maùc” nhö oâng buoäc toäi. Vôùi ngöôøi ñöùng ngoaøi, tình traïng xung ñoät ñoù cuõng chæ laø hieän töôïng thaêng traàm chính trò trong cheá ñoä coäng saûn (hay duøngchöõ “xaõ hoäi chuû nghóa” cho ngöôøi ta baèng loøng) qua nhöõng luùc ngöôøi ta toá caùo nhau “taû”, “höõu”, “xeùt laïi” theo tình hình thuaän tieän ñeå dieät tröø nhau maø thoâi. Chuùng toâi ñöôïc moät anh baïnnhaø giaùo chæ giuùp raèng trong aán baûn 1971 cuûa quyeån LSVN taäp I, coù caâu cuûa Thuû töôùngPhaïm VaênÑoàng nhaén nhuû caùc söû gia (ñaïi khaùi): “Caùc ñoàng chí phaûi naën oùc tìm cho ra cheá ñoä chieám höõu noâ leä ôû Vieät Nam.” Caâu naøy khoâng thaáy trong baûn in maø chuùng toâi coù. Nhöõng naêm naøy khoâng phaûi laø naêm maát uy theá cuûa anh/baùc/ñoàng chí Toâ ñeå Uyû ban KHXHVN daùm boû caâu cuûa Thuû töôùng. Vieäc xaùc ñònh coù hay khoâng cheá ñoä CHNL ôû Vieät Nam theo caùch hieåu tính chaát “gia tröôûng” hay “ñieånhình”, chæ mang tính caùch chi tieát ñeå giaønh quyeàn chính thoáng chöù khoâng bieán caùc taùc giaû

LSVN (ôû caû hai quyeån khaùc nhau) thaønh ngöôøi khoângmaùcxít, phaûn-maùcxít chuùt naøo! Chính vì töï nhaän laø ngöôøi baûo veä ñaïo lí chính thoáng, neân oâng BTñaõ noùi ñeán caùc “sai laàm” cuûa caùc taùc giaû kia vôùi gioïng daïy doã roõ reät. Vaø laï luøng ñoái vôùi daân chuùng cuøng trí thöùc Mieàn Nam laø nhöõng lôøi ñay nghieán haùch dòch aáy laïi ñöôïc khai maøo vaø ñoùng keát baèng nhöõng caâu raøo ñoùn nhuõn nhaën khieâm cung, moät cung caùch sinh hoaït giaû doái roài seõ trôûthaønh thoáng nhaát quen thuoäc treân toaøn quoác sau thaùng 4-1975.

Vaán ñeà ñaët ra laø taïi sao oâng BT laïi noåi leân nhö ngöôøi maùcxít chính thoáng döõ daèn nhö vaäy? Ngoaøi nguyeân nhaân ôû tính chaát caù nhaân muoán chôi troäi,ngoaøiyù muoán tranh giaønh, cheøn laán, coøn coù lí do naøokhaùc khoâng? BT cho mình laø ngöôøi coù boån phaän phaûi chaán chænh söï leäch höôùng vì “thôøi gian gaàn ñaây, cuøng vôùi khoâng khí ñoåi môùi, nhaân hoïc thuaät coù roäng hôn...” (ÑTSH, tr. 464) ñaõ phaùt sinh nhieàu sai soùt trong nhaänñònh veà nhaân vaät lòch söû. Neân chuù yù, ñaây laø baøi oâng phaûn khaùng moät nhaän ñònh “bòa ñaët” cuûa Phan Huy Leâ, Phan Ñaõi (sic) Doaõn, taùc giaû saùch Khôûi nghóa Lam Sôn vieát töø 30 naêm tröôùc! Vaäy thì söï baát maõn cuûa oâng veà “khoâng khí ñoåi môùi” (neáu coù) trong söû hoïc Vieät Namcoù theå cuøng ñeán töø nhöõng söï kieän vaø nguyeân nhaân khaùc. Ñoù laø yù thöùc baûo veä neàn chính thoáng maùcxít trong hoài noù lung lay (tuy chính quyeàn vaãn coøn vöõng). Ñoù laø coâng taùc coù theå do oâng töï ñaûm nhaän khoâng caàn ai xuùi baåy, coâng taùc trong laõnh vöïc söû hoïc, töông töï nhö nhöõng ngöôøi vieát “vaên” treân tôø

Vaên ngheä trung öông (dòch baøi) taùn tuïng thieân taøi cuûa Thoáng cheá Stalin, nuoái tieác quaù khöù Xoâ-vieát, khaúng ñònh “khoâng ai coù theå thuû tieâu trí tueä (CS) ñöôïc”. Ñoù laø nhöõng loaït baøi “lòch söû” veà ñaùnh cho Mó cuùt nguî nhaøo cuûa moät chöùc saéc hoäi Nhaø baùo (nôi maø Thoâng tin laø caên baûn) coù baèng chöùng Töôùng Ngoâ Quang Tröôûng goïi oâng Toång laõnh söï Mó ôû Hueá laø “Ngaøi... ngaøi”ngon ô! (Taát nhieân laø hieåu chöõ “ngaøi” nònh bôï theo loái ngöôøi ta muoán hieåu, nhö trong nhöõng baøi baùo sau thaùng 4-1975, ngöôøi ta cho caû lính VNCH goïi thöôïng só laø “ngaøi”.) Tuy nhieân laïi cuõng treân tôø

Vaên ngheä, coù nhöõng tieáng noùi laïc loõng, nhö rieâng cuûa oâng Phan Ngoïc. OÂng naøy cho raèng thôøi xöa coù nhöõng ngöôøi ñöôïc thôø cuùng “baát keå thuoäc thaønh phaàn gì”: “Toâi thaáy nhöõng vieäc naøy khoâng laøm thieät haïi gì tôùi lí luaän cuûa Caùch maïng, traùi laïi khaúng ñònh böôùc ñoåi môùi quyeát ñònh döôùi cheá ñoä XHCN, nöôùc vaø Ñaûng, chính quyeàn laø cuûa daân, khoâng phaûi cuûa rieâng moät giai caáp naøo, moät toå chöùc naøo.” Baøi vieát, theo thoùi quen deã hieåu, nuùp döôùi chuyeän taùn tuïng vieäc cöùutrôï baõo luït 1999, vôùi nhan ñeà: “Moät thaéng lôïi lôùn sau tai naïn”, roõ raøng laø lôïi duïng “khoâng khí ñoåi môùi” ñeå baøi baùc maùcxít, phuû nhaän söï laõnh ñaïo cuûa Ñaûng. OÂng BT khi ñaët baøi tranh luaän lí thuyeát vôùi oâng PN trang troïng nôi ñaàu saùch cuûa oâng, coù vì lí do töø nhöõng baøi vieát “phaûn ñoäng” veà tröôùc cuûa oâng PN maø chuùng toâi khoâng ñöôïc bieát chaêng? Coù theå naøo tình traïng “môû cöûa” chaúng-ñaëng-ñöøng ñaõ khieán cho moät soá ngöôøi chaäm luït nhìn nhöõng keû nhanh chaân ñoåi thay, côm aùo thoaûi maùi hôn maø phaùt sinh noãi luyeán tieác quaù khöù cuûa moät thôøi bao caáp bình ñaúng nhö nhau, trong ñoù mình cuõng coù phaàn(khaù lôùnso vôùi daân chuùng), phaûn öùng cuøng kieåu caùc nhaø vaên, söû gia Lieân Xoâ cuõ?

Nhöng vaán ñeà oâng PN laø “chuyeän nhoû”. Ñòch thuû cuûa oâng BT laø moät nhoùmlôùn hôn, coù ñòa vò vöõng vaøng hôn, caøng luùc caøng vöõng vaøng hôn bôûi vì ñaõ lan ra ngoaøi nöôùc. Tình thaät ra, khoâng phaûi ngöôøi ngoaïi quoác coù loøng öu aùi vôùi rieâng ai ñaâu. Trong giao tieáp cuûa töông quan quoác gia vôùi quoác gia, ngöôøi ta chæ nhaém vaøo nhöõng khuoân maët (haõy cöù cho laø) ñaïi dieän cho quoác gia maø thoâi. Maáy caùi anh leøo teøo beân döôùi muoán ngoi leân phaûi coù coá gaéng vöôït böïc, chöõ nghóa ñaøng hoaøng, hôn caû nhöõng ngöôøi ñöông chöùc, môùi ñöôïc ngöôøita chuù yù tôùi – maø coù khi ñeán cheát cuõngkhoâng ñaït ñöôïc keát quaû. Coù khoâng baèng loøng thì ñaønh chòu, thöôøng thì vaãn phaûi neân chaáp nhaän luaät chôiñoù cuûa con ngöôøi. Vaäy thì phaûi baèng loøng vôùivieäc oângPhan Huy Leâ coù ñòa vò trong hoäi Vieät Nhaät, oâng Haø Vaên Taáncoù uy tín ôû Phaùp, oâng Traàn Quoác Vöôïng ñi lung tung ôû Mó. Nhöõng ngöôøi naøy trong giao tieáp vôùi beân ngoaøi coù “lôïi duïng sô hôû cuûa Ñoåi môùi” ñeå vieát laùch, tuyeân boá nhöõng gì “phaûn maùcxít” khieán oâng BT noåi giaän khoâng? Trong tình hình hieåu bieát hieän taïi, chuùng toâi chæ nghe ñöôïc chuyeän oâng Traàn Quoác Vöôïngôû Mó vung vaåy veà “Baùc Hoà” vaø luùc xuoángphi tröôøng Noäi Baøi bò anh coâng an treû ñoøi xem töôùng tay, baùo cho bieát caùi “haïn” saép ñeán maø thoâi. Vaø caû chuyeän oâng khoe bò tòch thu maát naêm ngaøn ñoâla, chaéc laø ñeå daønh töø nhöõng ngaøy aên mì goùi ôû Mó UÙc. Coøn ñaây laø phaàn phoûng ñoaùn: OÂng Haø Vaên Taán khi vieát veà khaûo coå hoïc chaéc chæ lo löôïm xöông, gom ñaù, goám... vaø suy luaän töø caùc chöùng cöù ñoù chöù khoâng laáy ñoù ñeå chöùng minh söï ñuùng ñaén cuûa caùc luaän ñieåmcuûa Marx, Engels veà tình traïng quaàn hoân, hôïp hoân, tính chaát giai caáp... gì gì! Vieát ôû trong nöôùc, noùi veà “noäi dung chuû ñaïo cuûa lòch söû maùcxít, ñöôïc caùc nhaø saùng laäp chuû nghóa Maùc ñaët neàn moùng vöõng chaõi vaø cho ñeán nay chöa coù söï phuû ñònh ñoái vôùi noù”, nhö oâng BT daïy, vieát nhö theá cho Ñaûng vaø Nhaø nöôùc baèng loøng, chöù ñem ra ngoaïi quoác, Taây vôùi Mó noù vöùt vaøo soït raùc! Cho neân oâng BT khoâng baèng loøng. Luùc loaïn li môùi bieát ñeán trung thaàn hieáu töû.Tính chaát “ñoàng thanh töông öùng, ñoàng khí töông caàu” hieän ra roõ reät khi cuoán saùch vaø oâng BT ñöôïc noàng nhieät ca tuïng heát mình treân tôø Tieàn

Phong, cô quan trung öông cuûa Ñoaøn thanh nieân coäng saûn Hoà Chí Minh, nhöõng ngöôøi naém vaän meänh töông lai Vieät Nam neáu ñaát nöôùc vaãn coøn tieán trieån theo ñaø ì aïch xoác tôùi hieän nay.

Veà tính yeâu nöôùc noàng nhieät vaø tính trung thöïc khoa hoïc laøng nhaøng Böôùc ra khoûi laõnh vöïc lí thuyeát khoâ khan, cöùng nhaéc, oâng BT coù theå tìm ñöôïc quaàn chuùng roäng raõi hôn. Ñoù laø chuyeän lòch söû quoác gia daân toäckhoâng theo loái phaân tích phöông thöùc saûn xuaát nhö oâng ñeà nghò..., chæ theo höôùng chieán tranh (Hai Baø Tröng, choáng Minh, Quang Trung...) maø oâng cho laø ngöôøi ta ñaõ noùi quaù nhieàu. Baïn beø cuûa oâng tham gia nhieàu hôn, quyeån saùch trôû neân daøy hôn, vaø neáu thöïc hieän ñöôïc yù ñònh oâng tuyeân boá vôùi ñaøi RFI thì noù coøn daøy hôn nöõa.

Coù leõ khoâng mong ñöôïc nhö vaäy. Trong soá haøng traêm trang vieát, chæ coù moät baøi ngaén goïn “Baøn veà nieân ñaïi cuûa baûn ñoà mang teân Hoaøi Ñöùc phuû toaøn ñoà” (ít ra laø theo nhöõng chöùng côù ñöôïc ñöa ra) laø chöùng toû oângBT bieát ñöùng vaøo vò trí cuûa moät söû gia, ñi theo con ñöôøng laøm vieäc bình thöôøng cuûa moät ngöôøi nghieân cöùu. Tuy keát quaû coøn dôû dang, yù ñònh coâng kích chöa maát, nhöng oâng ñaõbieát döøng laïi trong khaû naêng cuûa mình. Khoâng nhö luùc oâng“baønh tröôùng” khaû naêng ñoù ñeå ñònh laøm ngöôøi phaùt hieän luaän thuyeát “saét coù tröôùc ñoàng” treân theá giôùi maø maäp môø giaáu gieám trong khung caûnh tieàn söû Vieät Nam. (ÑTSH, tr. 19-22. Hay chæ vì coi Vieät Nam laø trung taâm cuûa theá giôùi, tinh hoa cuûa loaøi ngöôøi maø caùi gì coù theå xaûy ra ôû Vieät Nam cuõng laø baét buoäcphaûi xaûy ra treân theá giôùi?) Coù moät chuùt gì khoâng bình thöôøng trong ñôøi soáng cuûa trí thöùc quoác noäi. Ñoå thöøa taïi chính trò o eùp ñaõ trôû thaønh nhaøm chaùn roài. Coù baèng chöùng töø nhöõng phaùt bieåu, baøi vieát cho thaáy söï nònh bôï loä lieãu ñaõ trôû thaønh cuoäc soáng bình thöôøng. Hình nhö trí thöùc Vieät Nam hôi löôøi bieáng trong hoaït ñoäng... trí thöùc. Hueânh hoang cuõng laø moät daïng khaùc cuûa noù. Hueânh hoang sau khi baèng loøng vôùi nhöõng gì coù saün, do ngöôøi khaùc, do tình theá ñöa ñeán. Vì theá oâng BT môùi e sôï veà nhöõng quyeån saùch ñaõ ra ñôøi cuûa caùc taùc giaû oâng choáng ñoái, seõ coù aûnh höôûng nguy haïi ñeán muoân ñôøi con chaùu mai sau. Noãi e ngaïi nhötheá cuõng coù caùi lí cuûa noù xeùt theo tình hình ñaõ xaûy ra, ñang xaûy ra.

Noäi moät chuyeän nhoû nhö vaán ñeà phi eân aâm danh töø rieâng ñaày tính chaát voâ lí treân phöông dieän nghieân cöùu maø vaãn khoâng theå naøo thoaùt ra ñöôïc. Thôøi baàncoá noàng aám ngang ngaïnh thì ngöôøi ta cho raèng phaûi phieân aâm cho quaàn chuùng deã ñoïc, deã hieåu (maø coù thaät nhö vaäy khoâng?) Roài vieän daãn tinh thaàn yeâu nöôùc ñeå Vieät Nam hoaù chuùng, theo moät chaân lí ñuùng ñaén laø quaàn chuùng voán ñaày loøng yeâu nöôùc, vì chöùng côù laø coù nhöõng nhaø trí thöùc naøo ñoù xa queâ höông, soáng ôû AÂu Mó bao nhieâu naêm khi vieát tieáng Vieät vaãn phieân aâm caùc danh töø rieâng aáy! Theá laø khi oâng Tröông BöûuLaâm ôû Mó muoán laøm Saùch daãn cho caùc baøi ôû tôø Nghieân cöùu lòch söû ñaønh phaûingôù ra khi gaëp caùcteân khoâng phaûi quen thuoäc nhö Ñôø Cu, Ñu Me... maø laø Nhoáp, Boáp gì ñaáy. Vieät Nam hoaù kieán thöùc, moät thôøi theo kieåu hoïc baøi tieáng Anh veà söï caàn kieäm cuûa Baùc Hoà, veà tinhthaàn traâu boø yeâu nöôùc choáng Mó (trong moät baøi hoïc Vaên), baét tieáng Anh trôû thaønh tieáng Vieät, “Taây” khoâng hieåu ñaõ ñaønh maø hoïc xong cuõng khoâng bieát ñeå laøm gì! Söï thaät thì ñoù laø nhöõng bieän minh cho tính löôøi bieáng trí thöùc, baèng loøng (vaø baét ngöôøi khaùc baèng loøng) vôùi caûnh gaø queø aên quaån coái xay trong luùc caùi coái xay ñaõ phaûi boû vieän Baûo taøng daân toäc hoïc ñeå ñi vaøo vieän Baûo taøng lòch söû roài. Phieân aâm laø moät caùch(töï) chaän ñöùng cöûa ngoõ giao tieáp vôùi beân ngoaøi; ngöôøi vieát baèng loøng vôùi nhöõng gì sao cheùp laïi, ngöôøi ñoïc khoâng theå kieåm tra xem ngöôøi vieát noùi coù ñuùng khoâng, khoâng nhöõng ngöôøi muø chöõ voán ñaõ nhieàu maø ngöôøi coù chöõ cuõng trôû thaønh muø chöõ vaø theá laø xaûy ra tình traïng bòa chöõ, bòa ngöôøi ñeå huø nhaùt keû khaùc veà kieán thöùc! OÂi, yeâu nöôùc, traêm söï chæ vì mi!

Chuyeän yeâu nöôùc thì noùi maõi vaãn khoâng ai daùm noùi chaùn. Ngöôøi ta phaûi noùi ñeán cuoäc khôûi nghóa cuûa Hai Baø Tröng “laøm tan vôõ ... aâm möu baønh tröôùng” (nhö rôi rôùt cuûa moät thôøi thuø ñòch môùi ñaây); phaûi phaânbieät baïn thuø, chæ ñích danh nhöõng teân baùn nöôùc khoâng cho chuùng loän soøng ñoøi chia phaàn thaéng lôïi; phaûi noùi ñeán thieân taøi quaân söï cuûa Quang Trung aùt haún caùc töôùng laõnh töø xöa ñeán nay... Phaûi deø chöøng “chuû nghóa daân toäc heïphoøi vaø tinh thaàn soâ vanh daân toäc” (ÑTSH, tr. 95) cho neân phaûi vô daân nöôùc Chaân Laïp tham gia vaøo “söï nghieäp baûo veä ñaátnöôc”(VietNam)cua Nguyeãn Hueä (ÑTSH, tr. 377)! Muoán ñi ñuùng tinh thaàn quoác teá voâ saûn, traùnh tieáng “baønh tröôùng laõnh thoå” (ÑTSH, tr.97) thì phaûi ñem caùc taäp hoïp phía Nam vaøo lòch söû Vieät – cho ngoài ôû ñaâu, ñöôïc pheùp höôûng nhöõng gì laïi laø chuyeän haäu xeùt.

Nhöng ñi vaøo moät laõnh vöïc caøng roäng thì khoâng nhöõng phe ta nhieàu hôn maø phe ñòch cuõng coù cô hoäi nhieàu hôn. Tröø phi ta vieän daãn ñeán moättheá löïc khaùc.

Phaûi coù tinh thaàn khoa hoïc neân baùc boû thôøi ñaïi môû ñaàu Huøng Vöông 4000 naêm tính ñeán nay. (Boä queân ñoù laø con soá tính goïn theo Ngoâ Só Lieân 1479 sao?) Keå ra thìcuõng ngôù ngaån khi chuyeän ñoù ñöa vaøo saùch cuûa caùc söû gia danh tieáng ñaïi dieän cho quoác gia thôøi ñaùnh thaéng bao ñeá quoác söøng soû (maø coù caùc ñeá quoác ñaøn anh yeåm trôï sau löng), nhöng cuõng coù theå tha thöù ñöôïc khi thaáy naêm1986 oâng Thuû töôùng Nhaät laïi noùi chuyeän con chaùu Thaùi Döông Thaàn nöõ laøm thieân haï où reù om soøm. Theo Vieät söû löôïc thì coù veû hôïp lí hôn, nhöng ví duï ôû Nhaät, oâng thuû töôùng chæ ñeå truyeàn thoáng baát chôït noåi daäy trong moät côn höùng khôûi chính trò, maø khoâng ngaên noåi caùc hoïc giaû Nhaät tìm ngöoàn goác daân toäc mình ôû ñaâu, coøn ôû Vieät Nam thì chính trò ñeø caùc nhaø khoa hoïc ñeán ngheït thôû, cuõng neân thoâng caûm cho ngöôøita raùng uù ôù vaøi tieáng ñeå soáng vôùi ñôøi. Caùi “truyeàn thoáng” noù dai daúng laém. Hoài chöa noùi chuyeän “khoa hoïc” thì Huøng Vöông 4000 naêm laø choã baùm víu, hoài coù “khoa hoïc” thì Huøng Vöông 2500/2600 naêm gì ñaáy, nhöng ñeå buø laïithieät thoøi thì phaûi cho Huøng Vöông nhaát ñònh coù chöõ vieát (döïa treân söï phaùt hieän chöõ vieát “coù theå ñaõ xuaát hieän cuøng vôùi vaên hoaù khaûo coå hoïc Goø Mun” cuûa oâng baïnLeâ TroïngKhaùnh), chaéc laø ñeå oâng vua ra chæ Duï cho daân chuùng Laïc Hoàng. Moät oâng vua Huøng khoâng theå soáng ñeán 130 naêm thì phaûi roài, nhöng buø laïi “theo caên cöù caùc taøi lieäu nhaân hoïc” Thaåm Khuyeân, Thaåm OØm gì ñaáy (chöøng chöøng ngang vôùi thôøi ñaïi ñaù cuõ nuùi Ñoï bò noàng nhieät baùc boû) thì daân Vieät phaûi tröôøng toàn lieân tuïc ñeán 300 000 naêm! Lôõ daïi doät nhö oâng Y. Tsuboi noùi “ngöôøi Vieät töø Nam Trung Hoa ñeán Baéc Boä khoaûng 200 tCn.” thì bò oâng BT noåi maùu yeâu nöôùc ñoøi xeùt laïi giaù trò vaên baèng tieán só Paris cuûa oâng tuyø vieân vaên hoaù Toaø Ñaïi söù Nhaät ôû Haø Noäi (chaéc nay ñaõ bò oâng BT ñuoåi ñi roài). (VNTCX, tr. 144. chuù 17.) Nhieät tình daâng cao laøm oâng BT khoâng thaáy ñoù chæ laø caâu ñoaïn trong moät theøse noùi veà moät thôøi ñaïi khaùc, baøn veà vaán ñeà khaùc chuyeän nguoàn goác daân toäc voán chæ coù caùc söû gia Vieät Nam (goàm oâng BT) môùi coi laø ñaõ giaûi quyeát xong, thuoäc loaïi “khoâng cho pheùp ai laáy danh nghóa khoa hoïc maø phaùt ngoân tuyø tieän” (Phaïm Huy Thoâng). Ngoaøi caùc Tuyeån taäp, Toaøn taäp... oâng BT khoâng ñoïc lòch söû theá giôùi ñeå thaáy chuyeän caùc taäp hoïp ngöôøi / daân toäc di chuyeån treân caùc luïc ñòa laø thöôøng tình, khoâng thaáy raèng tính caùch baûn ñòa, neáu vaãn toàn taïi vì tính chaát coâ laäp thì ñoù laø baèng chöùng cuûa söï ngu doát, laïc haäu khoâng choái caõi ñöôc. Vaøo thôøi ñieåm 200tCn. thì Nam Trung Hoa ñaâu phaûi laø “Taøu” maø xaáu hoå vôùi nguoàn goác phaùt xuaát ñoù? Coøn noùi daân Vieät (?) Thaåm Khuyeân Thaåm OØm (chæ coøn löu laïi hai ba caùi raêng khoâ gì ñoù) ñaõ coù töø trong gene tính chaát töï phaùt trieån, töï thích öùng sieâu vieät thì ñieàu ñoù ngaøy nay hình nhö chöa chöùng minh ñöôïc, noùi gìñeán oâng Maùc!

Phaûi nhö ñöøng “leân gaân” yeâu nöôù c thì khoûi phaûi coù maëc caûm ñeå ñaët ra nhieàu vaán ñeà giaû traù roài quanh quaån baøo chöõa, bieän minh. Cöù theo tinh thaàn söû hoïc bình thöôøng, nhìn söï kieän nhö noù ñaõ xaûy ra thì hieän töôïng Nam tieán khoâng theå laø ñieàu choái boû, khoâng phaûi laø vieát lòch söû theo vöông trieàu phong kieán, theo tính caùch “ñôn tuyeán”ñeå ñeà nghò loái “ña tuyeán” roài giaät mình phaân traàn khoâng phaûi noùi chuyeän “ña nguyeân”, theo thoùi quen sôï maát laäp tröôøng, sôï ñeán caû gioù thoåi, laù rôi bieát ñaâu laïi coù boùng coâng an trong ñoù! (Neáu muoán ra ngoaøi laõnh vöïc khoa hoïc, ñi vaøo ñôøi soáng, tìm baøi hoïc lòch söû cho töông lai theo höôùng nhaân baûn, vaên minh thì trong quaù khöù ñaõ “baønh tröôùng”, veà sau chôù baønh tröôùng nöõa, mình muoán soáng ñöôïc haõy ñeå keû khaùc soáng vôùi! Chôù baét chöôùc oâng Traàn Ngoïc Theâm khaúng ñònh raèng Vieät ñaùnhChaøm chæ laø baát ñaéc dó phaûi töï veä! Phuû nhaän söï baønh tröôùng trong quaù khöù laø chuaån bò cho nhöõng baønh tröôùng trong töông lai maø tieâu chuaån cao vôøi luùcnaøo cuõng coù saün ñeå ñöa ra, ví duï trong thôøi gian gaàn ñaây laø “laøm nghóa vuï quoác teá”. Vaø chôù töôûngraèng tính chaát laán löôùt luùc naøo cuõng bieåu loä roõ reät ñeå caàn ñeán bieän minh. Coù khi noù naèm trong tieàm thöùc ñöôïc chaáp nhaän, ñem ra xöû trí ñoáivôùi caû ngöôøi trong nöôùc nhö vuï thay theá Ñoâ ñoác Long baèng Ñoâ ñoác Giaûn/Ñoâng maø chính nhöõng ngöôøi phaûn ñoái cuõng khoâng nhaän ra.)

Ñeà nghò veà moät quyeån söû Vieät vieát luoân caû lòch söû caùc daân toäc ít ngöôøi, lòch söû Chieâm Thaønh, Phuø Nam, cho raèng seõ traùnh ñöôïc “tinh thaàn daân toäc heïp hoøi”, söï thaät laïi chöùa ñöïng moät caùch bieän minh traù hình cho söï baønh tröôùng. Theo oâng BT, ngöôøiVieät coå coù maët ñeán taän ñeøoCaû, haúnlaø döïavaøo moät vaøi luaän ñieåm cho raèng bieân giôùi Nhaät Nam choaøng taän nôi ñoù, vaø ñieàu naøy thì laïi ñöôïc caùc nhaø khaûo coå hoïc sau 1975 chöùng minh baèng caùc daáu veát vaên minh Ñoâng Sôn gì ñaáy. (Theo kieåu chöùng minh naøy thì daân Vieät coå ñaõ töøngcoù maët ôû caû Maõ Lai, Nam Döông ngaøy nay!) Nhö theá thì caùi nöôùc Chieâm Thaønh khoâng phaûi ñaõ bò Traàn, Leâ, Nguyeãn chieámmaø caùc hoï naøy chæ goùp söùc vôùi nhaân daânChaêm bò boùc loät, laät ñoå boïn caàmquyeàn aùp böùc ñeå laäp neàn thoángnhaát-trôû-veà-vôùi-daân-toäc-anh-em ñaáy thoâi! Caùi daân toäc coù tieáng noùi maø vuøng Haø Tónh, queâ höông oâng BT, coøn coá coâng gìn giöõ ñöôïc ñeán 80% (ÑTSH, tr. 110) thaät xöùng ñaùng laø toå tieân coøn laïi cuûa ngöôøi Vieät ngaøy nay! Coøn Phuø Nam, Chaân Laïp? Sao hoài ñoù caùc söû quan nhaø Haùn khoâng noùi bieân giôùi Nhaät Nam ñeán ñoàng baèng Cöûu Long thì tieän vieäc soå saùch bieát maáy! Nhöng ñaõ coù chöõ “Nam Boä” roài thì duøng taïm cuõng ñöôïc, chaúng thaèng cha Norodom Ranariddh, Hun Xen naøo daùm heù raêng. Caùctaùc giaû hai quyeån LSVN neân töø boû thaùi ñoä laïchaäu theo vöông trieàu, phaûn maùcxít cuûa mình maø ñi theo ñöôøng loái tieán boä cuûa oâng BT.

OÂng BT tuy coù cheâ ngöôøi ta vieát söû theo vöông trieàu cuõ nhöng cuõng khoâng thoaùt ra ngoaøicaùch ñoù. Cuoái saùch VNTCX tr. 408-435 coù baûn Nieân bieåu lòch söû Vieät Nam, veà thôøi hieän ñaïi chæ roõ Vieät Nam Daân chuû Coäng hoaø, Coäng hoaø Xaõ hoäi chuû nghóa Vieät Nam laømchính, vaø phu ï laø Vieät Nam Coäng hoaø, Coäng hoaøMieàn Nam Vieät Nam. Haõy ñoïc roõ chöõ “phuï” ñeå töôûng chuùng ta ñang ñoïc TT trong ñoù coù ghicaùc nhuaän

trieàu, Phuï: Hoà Quyù Li..., Phuï: Maïc Ñaêng Dung... Toäi nghieäp Maët traän Giaûi phoùng moätthôøi coù toaø Ñaïi dieän nhieàu nôi, soáng baèng tieàn cuûa Haø Noäi aên ñoän, nghe noùi coù nôi sang hôn toaø Ñaïi söù cuûa Baùc, theá maø thaønh laäp “nöôùc” ñeå phuïc vuï cho ñeán phuùt choùt vaãn chæ laø phuï, ngang haøng vôùi boïn nguî. Theá cuõng coøn laø may vì tuy tieáng nhoû nhöng vaãn coù mieáng. Coøn boïn nguî coù khi chæ caàn oâng chuû tòch phöôøng daùn mieáng giaáy tröôùc cöûa laø phaûi doïn nhaø ñi ngay. Taøi saûn taïm goïi laø vaên hoaù cuõng vaäy: Chuùng toâi coù quyeån saùch bò chöûi daøi daøi suoát möôøi naêm, chæ taïm döøng khi coù khaåu hieäu “Ñoåi môùi hay laø Cheát.” Nhöng baøi chöûi trong cuoäc “hoäithaûo lòch söû”naøo cuõng coù yù, chöõ, caû ñoaïn, baøi trong saùch cuûa chuùng toâi, ñem ra duøng laøm taøi lieäu, daãn chöùng – khoâng phaûi ñeå phaûn ñoái. Coù oâng söû gia danh tieáng caû gan trích töøng caâu, boâi xoaù roài thay vaøo vaøi chöõ laøm baøi cuûa mình, ñaêng ôû Saøi Goøn Giaûi phoùng, chuùng toâi thaáy ñöôïc, phaûn ñoái ôû tôø Tuoåi treû thì cô quan ñòa phöông cuûa Ñoaøn thanh nieân coäng saûn Hoà Chí Minh tieân tieán naøy im luoân. Duø gì thì cuõng phaûi baûo veä cho nhau chöù! Chuyeän ñoù trong giôùi giang hoà goïi laø “cöôùp giöït”, nhöng söû gia chæ thaáy laø chuyeän-nhoû trong moät cheá ñoä taïm goïi laø “thöïc daân noäi bieân”.

Thaèng nguî chæ coù quyeàn “nghieâncöùu” döïa theo coâng trình cuûa caùc baäc ñaøn anh Mieàn Baéc. Nhöng chôù daïi doät maø vaïch ra nhöõng ñieàu sai laàm coù theå laøm maát maët keû thaéng. Moät hoâm ñöùng ngô ngô giöõa chôï trôøi saùch Ñaëng Thò Nhu (Saøi Goøn) thaáy ñöôïc quyeån Cô sôû khaûo coå hoïc cuûa nhoùm oâng Traàn Quoác Vöôïng (ñoái thuû cuûa oângBT, söôùng nheù!) trong ñoù coù in laïi baûnkhuoân tieàn ñaù tìm ñöôïc ôû nuùi Voi (Baéc Thaùi). Baûn in treân giaáy vaøng leøm nheøm khoù ñoïc nhöng ham quaù, chuùng toâi cuõng raùng mua veà laáykính luùp laät qua laät laïi soi xem nhöõng chöõ gì maø caùc nhaø khaûo cöùu noùi laø khuoân tieàn Khai nguyeân ñôøi Ñöôøng. Keát quaû chuùng toâi thaáy ñöôïc chæ coù moät khuoân Khai nguyeân, tieàn goác laø ôû theá kæ VII, coøn bao nhieâu laø cuûa ñôøiToáng theákæ X, XI! Thaáy moät teân nguî coù maët trong saùch (1984) ñaêng nhöõng tham luaän trong cuoäc hoäi thaûo lòch söû Hoa Lö 1982,*chuùng toâi ñònh nuùp boùng aên theo, lieàn gôûi baøi cuûa mình cho tôø Khaûo coå hoïc, vaø noù maát tieâu! Chuyeän khuoân tieàn ñaù ñöôïc coi laø phaùt hieän quan troïng laøm baèng côù lòch söû cho moät nhaän ñònh tình hình thôøi Baéc thuoäc trong quyeån Lòch söû Vieät Nam taäp I (1971) nghe noùi ngöôøi chaáp buùt ñöôïc Thuû töôùng Phaïm Vaên Ñoàng thöôûng cho hai kí ñöôøng, vaø saùch ñöôïc Nhaân daânxuaát baûn xaõ Baéc Kinh in baûn dòch chöõHaùn (1977). Phaùt hieän khuoân tieàn ñaù ñôøi Ñöôøng ôû Vieät Nam töø saùch treân ñöôïc ngöôøi anh em thoâng baùo nhau thaønh moät tin töùc nhoû ñaêng treân tôø

Hieäp Taây kim dung (Trung Quoác), vaøo maét oâng F. Thierry, nhaø coå tieàn hoïc cuûa Phaùp, theá laø bay khaép nôi. Cho ñeán naêm 1997, khi baøi vieát chuùngtoâi ra ñôøi trong quyeån Nhöõng

baøi daõ söû Vieät (Thanh vaên, California 1996), oâng F. Thierry môùi giaät mình: Ngöôøi ta khoângcho bieát khuoântieàn aáy coù ñeán 8 loã vaø hoï chæ ñoïc ñöôïc coù moät loã Khai nguyeân roài maømaét thieân haï, keát luaän ngay ñoù laø khuoân tieàn ñôøi Ñöôøng ñaõ phaùt hieän treân ñaát Vieät. (Baøi thoâng baùo ñính chính cuûa oâng F. Thierry ñaêng trong Bulletin de la Socieùteù francaise de

numismatique, No 3, Mars 1997, pp. 40-41.) Khoâng phaûi baøy troø kieâu ngaïo, nhöng laø ngöôøi bình thöôøng thì khoâng ai chòu laøm daân Vieät Nam haïng nhì caû, thaønh thöû caùi troø Phu ï cuûa oâng BT khoâng theå chaáp nhaänñöôïc. Thaø cöù ñeå cho ñaûng Coäng saûn coi VNCH nhö khoâng coù treân ñôøi naøy coøn ñôõ coù veû giaû doái hôn.

Thaät ra thì coù moät caùch vieát sö û Vieät Nam bao goàm Chieâm Thaønh, Phuø Nam – Chaân Laïp (noùi chung chung cho goïn) maø khoâng phaûi maëc caûm gì heát. Chuùng toâi ñaõ phaùc hoaï loái vieát nhö theá trong moät baøi naêm 1964 ñaêng treân Taäp san Söû Ñòa (Saøi Goøn, queân maát soá, naêm). Baøi vieát cuûa anh hoïc troø môùi ra tröôøng moät hai naêm, suy nghó töø trong quaân tröôøng Thuû Ñöùc, hình nhö noùi loaïn xaø ngaàu, nhöng döïa treân yù töôûng caên baûn naøy: Söû moät nöôùc phaûi noùi veà quaù khöù cuûa caùc taäp

ñoaøn ngöôøi töøng soáng treân ñaát nöôùc aáy; ngöôøi thaéng vieát thay cho keû baïi, ngöôøi soáng noùi thay cho xaùc cheát. Chaúng maéc côõ, baøo chöõa gì heát! Ngaøy thaùng phoâi pha, thoâi thì cöù

coi nhö ñoù laø caùi ngoâng cuûa moät thôøi thanh nieân, nhaân coù ngöôøi ñöa ra vaán ñeà maø hình nhökhoâng thaáy ra söï gian doái che giaáu döôùi voû boïc nhaân baûn vaên minh thì cuõng ngöùa mieäng töï phoâ maø thoâi.

Tính caùchbao chieám coi nhö ñöông nhieân ñoù cuõng loä ra khi tranh caõi veà caùc nhaân vaät lòch söûù. ÔÛ ñaây laø tröôøng hôïp cuûa Phan Lieâu. OÂng BT chuïp muõ traät hai oâng Phan Huy Leâ vaø Phan Ñaïi Doaõn khi môû ñaàu baøi coâng kích hai oâng naøy vôùi söï lôïi duïng “nhaân Ñoåi môùi”. Ñoù laø chuyeän hai oâng Phan “bòa ñaët” tính yeâu nöôùc cuûa nhaân vaät Phan Lieâu maø oâng BT cho laø moät keû “phaûn daân phaûn nöôùc ñaùng bò tröøng trò vaø bò muoân ñôøi sau leân aùn”. (Cuï Hoà daën “trong thô phaûi coù theùp” laø ñeå daïy thi só kia, söû gia sao laïilaät ñaät nhaûy voâ laõnh göôm laøm ñao phuû thuû, coøn traùch gì saùch söû chæ daïy veà chieán tranh cheùm gieát maø thoâi?)

Thöïc ra phe beânh phe choáng ñeàu traät chìa heát! OÂng Phan Lieâu naèm trong moà nghe nhöõng danh taøi cuûa nöôùc Vieät baøn taùn ñeán mình, chöûi loän vì mình, lieàn nhaûy nhoåm la leân (taïm dòch, khoâng bieát coù truùng khoâng): “Ôkìa, tui laø ngöôøi cuûa theá kæ XV, sao laïi baét tui trung thaønh vôùi nöôùc Vieät cuûa theá kæ XX? Maø phaûi laø yeâu nöôùc theo phe cuûa caùc oâng, phaûi yeâu cuøng vôùi chuû nghóa xaõ hoäi tan taønh,môùi ñöôïc cô! Caùc oâng coù taøi [B]uùt tre, buùt maùy, goõ coømpuytô môùi laøm ñöôïc nhö vaäy, chôù coøn tui thì xin chòu! Caùc oâng coù vieän daãnñeán “nhaø vaên hoaù lôùn” Ñaëng Thai Maimeâ Thaùi haäu Döông Vaân Nga caûi löôngø, hay theo “nhaø vaên hoaù” (nhoû?) Hoaøng Xuaân Haõn maø caùc oâng kieåm duyeät ñuïc boû, thì cuõng vaäy thoâi! Tui laø “thoå quan” moïi rôï, khoâng coù gia phaû ñeå laïi nhöng ñoaùn chöøng hoï Phan cuûa tui goác laø “phieân” ñoù! Cuõng gioáng nhö quan cuûa toå caùc oâng vaøo Traø Vinh, Soùc Traêng keâu leân teân ngöôøi Mieân: danh (teân) Soùt, danh (teân) Beân... roài ngöôøi Vieät (môùi) coù theâm moät caùi hoï Danh nöõa. Vaäy thì nhaéc laïi: Thôøi tui soáng khaùc haún nhö caùc oângñaõ taän löïc suy nghó, vaét oùc vieát laùch vaø gaùn cho söï vieäc raéc roái töø nhöõng söï kieän raát giaûn dò.

“Haõy ñoïc kó, vaø thoâng minh, cuoán saùch söû ñoäc nhaát maø caùc oâng ñang caõi nhau chí choeù Noäi caùc hay Quoác töû giaùm gì ñoù. Saùch noùi ôû theá kæ X, Leâ Hoaøn gieát daân Hoan, AÙi khoâng bieát bao nhieâu laø keå, haún laø daân ñoàng baèng, cuï toå cuûa hoï Phan Huy vaø oâng BT (cho raèng hoï ñaõ hieän dieän vaøo thôøi aáy roài). Moät oâng Nuøng Toâng Ñaûn huøa theo Líñaùnh Toáng roài trôû côø theo Toáng (cöù hoûi cuï Hoaøng Xuaân Haõn thì bieát), coù gì khaùc vôùi tui maø caùc oâng ñaët teân ñöôøng ñeå löu laïi cho ñôøi sau ñaëc tröng cheá ñoä öu vieät ngaøy nay trong caùi “soå Toâng Ñaûn”? Trong ñôøiTraàn maø cha oâng tui thaàn phuïc thì vaãn coøn coù söï phaân bieät Kinh, Traïi (bao goàm vuøng cha tui vaø tui cai trò). Boïn tui laø thuû laõnh moät phöông, ñaàu phuïc hoï Traàn ôû Thaêng Long laø ñi theo moät theá löïc maïnh maø cuõng laø theo caùch “ñoâi beân cuøng coù lôïi”: Traàn coù ngöôøi giöõ yeân moät phöông thu thueá maù cho ñaày kho cuûa hoï, baét lính ñeå baûo veä

nöôùc cuûa (vua) hoï, coøn boïn tui thì laán xuoáng ñoàng baèng, cuõng kieám ñöôc chuùt chaùo, chôù coù vì toå cuoác toå coø gì ñaâu! Cho neân theá löïc Minh thay hoï Traàn thì tui theo Minh, naøo coù phaûn boäi ai? Boïn Minh tham quaùlaáy vaøng baïc cuûa tui thì tui ñaùnh noù, coù luùc naøo tui noùi vì nghóa lôùn ñaâu maø cheâ traùch tui, chöûi bôùi maïnh baïovì bieát mình khoâng bò tröøng trò: ‘[S]öï noåi loaïn cuûa Lieâu laø haønh vi baån thæu ñoøi chia chaùc vôùi keû xaâm löôïc, boïn choù saên vaãn laø choù saên laøm sao coù theå tranh aên phaàn hôn vôùi oâng chuû sai khieán mình?’ Laø moïi rôï, nhöng bò aùp böùc coønbieát choáng ñoái (duø laø cho baûn thaân) coøn hôn caùc oâng bò maéng chöûi maø cöù cuùi ñaàu ca tuïng, che ñaäy söï heøn nhaùt cuûa mình baèng ‘nghóa lôùn!’ Veà phaàn Nguyeãn Bieåu, haén thuoäc phe ñoáiñòch cuûa tui, khoâng gieát thì coù dòp haén cuõng gieát tui, cöù coi caùch haén aên thòt ngöôøi khoâng bieát tanh thìñuû roõ. Caùc oâng laø ngöôøi cuûa theá kæ XX maø vaãn cho raèng heã cöù vieän daãn loøng yeâu nöôùc ra laø coù quyeàn aên thòt ngöôøi thoaû thích sao? Caùi ñaàu kia laø cuûa ñoàng baøo caùc oâng ñoù! Chôù toäi gìTröông Phuï chaët ñaàu lính cuûa noù ñeå ñaõikhaùch maø hoøng aên ‘ñaàu ngöôøi Baéc’ñeå so saùnh vôùi vò ñaàu ngöôøi Nam (töøng aên)?

“Laøm quan ñoàng baèng neân nghe chuyeän kinh söû, tui cuõng baét chöôùc than laø mình choáng Minh maø khoâng gaëp ‘thôøi’ ñeå baây giôø caùc oâng tranh caõi chuyeän baùn nöôùc, ñoåi nöôùc. Khoâng nhö oâng Leâ Lôïi cuûa caùc oâng. Khoâng phaûi laø ‘Chaøng Leâ keùo böøa’(toäi nghieäp!) nhö moätbaøi ca cuûa caùc oâng ñaâu. Daân du canh du cö ñaáy, cöù ñoïc Lam Sôn thöïc luïc cho thoâng minh moät chuùt thì bieát. Coøn moät boä phaän lôùn daân oâng Leâ caàm gaäy choïc loã moûi tay. OÂngvua con (Thaùi Toâng) veà ôû Ñoâng Ñoâ coøn caàm cung baén chim. OÂng vua chaùu (Nhaân Toâng) coøn thaáy chaêng löôùi saêntröôùc nhaø. Cung nhaø Leâ ñaày chuyeän buøa chuù phaùp thuaät mang töø röøng chieán khu veà... Chæ thieáu coù caùi nhaø saøn caát theâm beân caïnh dinh Ñoâ hoä phuû cuõ cuûa Vöông Thoâng maø thoâi! Böôùc ñaàu khôûi nghóa thì cuõng laø tranh giaønh ruoäng ñaát vôùi xoùm gieàng maø bò quan Minh binh phe ñòch. Chính oâng vua ñaõ khoâng nghe lôøi boïn tay chaân nònh hoùt, bôï ñôõ coâng “cöùu daân tröø baïo” cuûa mình, maø thaønh thaät thuù nhaän raèng “khôûi binh chæ laø söï baát ñaéc dó” sau khi “ñaõ ñem heát cuûa caûi ñeå thôø phuïng” giaëc maø khoâng ñöôïc. Laøm chuùa moät vuøng neân Maõ Kì Tröông Phuï khoâng caét lính caàm giaùo canh tröôùc cöûa nhaø saøn, xeûo ngay töø luùc ñaàu ñeå ñeánnoãi vaï thaønh lôùn vaø oâng ta laøm vua! OÂi, thôøi lai ñoà ñieáu thaønh coâng dò..!

“Noùi nhö vaäy ñeå caùc oâng chôù loänchuyeän ñôøi xöa ñôøi nay. Maø duø coù nhaéc nhôû caùc oâng cuõng khoâng nghe ñaâu. Beà daøy vaên minh caùc oâng khoâng nhieàu laém neân cho duø coù mang kinh saùch môùi ra tuïng thì chöõ cuûa thaùnh hieàn cuõ vaãn cöù hieän leân nhö thöôøng. Maø bôûi vì thaùnh hieàn môùi cuõngnhö cuõ ñeàu baøn chuyeän xa vôøi to taùt cho neân caùc ñeä töû cöù muoán noùi chuyeän to lôùn sieâu vieät, suy töôûng theo höôùng trieát lí moâng lung, ñeán khi khoâng ñöôïc thì theo ñaø thöïc haønh hoang töôûng, ñao to buùa lôùn. Ngay caû khi keùo veà moät vaán ñeà nhoû nhö moät choã lui quaân chôø vieän binh cuûa chuû töôùng Taây Sôn maø moät ngöôøi quen vôùi ngoân töø chieán tranh, oàn aøo xöôùng leân “phoøng tuyeán Tam Ñieäp” thìoâng BT ra taøi chæ huy treân giaáy, thuyeát lí traøng giang ñaïi haûi nhö moät tham möu tröôûng lieân quaân trong luùc chaéc oâng ta chæ laø moät nhaân vieân ñöôïc phaùt khaåu CKC canh giöõ cô sôû haønh chính cuûa oâng maø thoâi. Öa baøn chuyeän to lôùn neân nhaäp cuïc nhöõng thôøi ñaïi khaùc nhau, deã daãn ñeán lí söï taøo lao hoaëc nhöõng xaùc ñònh hieån nhieân (truism). Coù theå noùibaøi ‘Bi kòch cuûa nhöõng nhaø caûi caùch trong lòch söû trung caänñaïi Vieät Nam’laø moät minh chöùng nhö theá, neáu khoâng keå ñoù laø moät dòp cho oâng BT nhaûy sang ñòa haït chính trò laømngöôøi daïy doã laõnh tuï: ‘Baøi hoïc cho nhöõng nhaø caûi caùch ñöông ñaïi thaät laø ñôn giaûn: Caùi gì thì coù theå caûi caùch vaø caùigì thì caàn caùch maïng? Khoâng neân nhaàmlaãn giöõa hai caùch laøm ñoù!’

“Thaät ra thì caùi loái taùn roäng, noùi khoaùc cuõng laø truyeàn thoáng cuûa söû quan, trí thöùc phöông Ñoâng döôùi aùp löïc cuûa chính quyeàn. Nhö Ngoâ Thì Só trong Vieät söû tieâu aùn vaøÑaïi Vieät söû

kí tieàn bieân. Löu Bang, roài Leâ Thaùnh Toâng baét chöôùc theo, töøng vaïch quaàn ñaùi vaøo muõ cuûa nhaø nho nhöng laïi söû duïng Nho giaùo nhö moät phöông tieän ñeå thu phuïc tay chaân trí thöùc baèng quan töôùc vaø ñeå caùc oâng nghe lôøi taâng boác veà ‘keû só’, ‘só phu’. Nhöng nghe maõi lôøi taùn tuïng chaéc cuõng chaùn nhö oâng vua trong chuyeän Zadig (?) cuûa Voltaire, oâng Tröôøng Chinh coù luùc cuõng ngöôïng neân nhaéc nhôû laø chôù nhìn Ñaûng trong quaù khöù nhö trong hieän taïi. Nhöng lôøi ñoù chæ laøm saùng giaù theâm cho laõnh tuï chöù söû gia laøm sao theo cho ñöôïc? Laøm sao ñöa vaøo tieåu söû oâng Toång bí thö Ñoã Möôøi ngheà hoaïn lôïn, laøm sao keå goác du ñaõng cuûa oâng Traàn Quoác Hoaøn, Boä tröôûng Noäi vuï, Uyû vieân Boä Chính trò? Khoâng phaûi chuyeän caù nhaân ñaâu. Ñoù laø caùc nhaân vaät laõnh ñaïo coù aûnh höôûng treân tröôøng chính trò moät thôøi. Chöa keå caùc söï kieän lôùn hôn... Söû gia XHCN coù caùi khuoân duy vaät lòch söû ñaët ñeå saün, coù tôø tem phieáu quô quô tröôùc maët, voâ hình ñaâu ñoù maø laïi hieän dieän cuøng khaép, coù boùng coâng an, laøm sao baây giôø? Phaûi giaáu tôø tem phieáu, noùi chuyeän cao caáp veà hình thaùi kinh teá xaõ hoäi, chuyeän yeâu nöôùc cao caû cho ra veû trí thöùc ñaøng hoaøng. Ñieàu ñoù trôû thaønh “truyeàn thoáng” khoù boû, hoaëc vöôùng vít dai daúng. Chæ vì söï phoái hôïp ñaõ gaëp khoù khaên voâ vaøn: Nhöõng khaùi nieäm mô hoà voán daønh cho töông lai chöa chaéc coù,ñi vaøo thöïc teá ñoáichoïi nhau chan chaùt laïi phaûi tuyøtheo lôøi giaûi thích cuûa ngöôøi coù quyeàn tuyø luùc, roài thaày dôû thôï vuïng... Söû gia ñem aùp duïng trong thöïc teá cuûa ngaønh ñaønh noùi caùi naøy queân caùi kia, töøng luùc phaûi bieát khoân ngoan laëng thinh, taûng lôø ñeå khoûi vaï vaøo thaân, khoûi mang tieáng khoâng yeâu nöôùc. To tieáng vôùi ñeàn Caåu Nhi vì coù baèng côù ñeå laán aùt phe ñòch, nhöng cöù ñeå caùi Thaùp Ruøa cuoái theá kæ XIX naèm ñoù nhö cuûa oâng Leâ Lôïi xaây leân töø luùc oâng ta nuoâi loaïi ruøa ñaëc bieät môùi coù teân khoa hoïc töï ñaët gaàn ñaây. Ñeå khoûimang tieáng khoâng yeâu nöôùc neân khoâng hoûi thaêmbaø Hoà Xuaân Höông coù phaûi goø Ñoáng Ña laø chöùng côù chieán tích cuûa Quang Trung naêm ñoù khoâng? Coù phaûi ñoù laø nôi choân xaùc quaân Thanh nhö ngöôøi ta nghó veà caùc ñoáng ña khaùc ñaõ bò san baèng khi Haø Noäi phaùt trieån khoâng? Coù phaûi caùi uï ñaát löa thöa naêm ba caây lôùn vôùi haøng ñaù baäc caáp laøm choã cho oâng Quang Trung ngaøy nay laãm lieät nuùp sau löng, sôû dó thoaùt khoûi caûnh taøn phaù chæ vì treân aáy coù mieáu Saàm Nghi Ñoáng maø baø ‘Daäu thöa’ mæa mai khoâng?

“Khi caànchoïn löïa ñeå noùi ra thì chaân lí caên cöù vaøo ñoù phaûi ñöôïc tuyeân boá to leân cho aùt maâu thuaãn. Phaûi nuùp boùng Toå quoác, vung vaåy vôùi chuyeän saét coù tröôùc ñoàng trong bieän chöùng veà tröôøng hôïp Vieät Nam, môùi coù theå queân lôøi thaùnh Engels veà phaùt hieän ‘Saét laø nguyeân lieäu cuoái cuøng... cho ñeán khi khoai taây xuaát hieän...’Queân ‘baïo löïclaø baø ñôõ cuûa Caùch maïng’(K. Marx), queân ‘giai caáp caàm quyeàn khoâng bao giôø töï nhieân töø boû quyeàn löïc’ (V. Lenin), cöù noùi Huøng Vöông truyeàn ngoâi cho Thuïc Phaùn laø moät ‘söï thöïc lòch söû’ (VNTCX, tr. 146) cho ñuùng vôùi tinh thaàn ‘Nhieãu ñieàu phuû laáy giaù göông...’, ñuùng vôùi tinh thaàn vì quyeàn lôïi cuûa nhaân daân toå quoác, laø xong heát! Cuõng nhö pheâ phaùn chuyeän bòa caùi xe taêng naøo ñaàu tieân huùc ñoå coång dinh Ñoäclaäp, laø döïa treân tinh thaàn toân troïng söï thaät nhöng queân tinh thaàn giai caáp trong chuyeän ñoù, tinh thaàn chuû yeáu maø oâng Vieän tröôûng Vaên Taïo ñaõ nhaéc nhôû söù meänh söû gia XHCN:‘Vieát söû ñeå xaây döïng cheá ñoä.’ Khoâng theå leäch ra ngoaøi ñöôøng loáixaây döïng cheá ñoä ñaõ ñöôïc vaïch saün maø trong luùcai cuõng xöng yeâu nöôùc, ai cuõng theà soáng cheát vì Ñaûng, vì cheá ñoä quang vinh thì phaûi raùng gaân coå maø hoâ to hôn ñeå aùt gioïng ngöôøi khaùc. Bieát ñaâu oâng BT ñaõ cho raèng mình choïn con ñöôøng maùcxít phuïc hoài quaät khôûi luùc naøy laø hôïp vôùi thôøi theá nhaát, nhaát ñònh seõ ñöa ñeán öu theá taát thaéng?

“ Toân Haønh Giaû vöôùng víu caùi ki m coâ chæ coù theå caõi nhau vôùi Trö Baùt Giaùi, chöûi loän vôùi yeâu tinh (maø ñem Quan AÂm, Phaät Toå ra huø) chöù khoâng daùm caõi Tam Taïng, noù giôû baøi chuù caån coâ cuûa baø thaày Quan AÂm thì laênquay ra. OÂng Toâ Hoaøi noùi chuyeän ñi aên chôi ñaøn ñuùm vôùiñaùm vaên só caàubô caàu baát theá giôùi thì ñöôïc, noùi chuyeän laøm toå tröôûng khu phoá vôùi anh toå phoù huø doaï ‘Nhaân vaên’ñeå oâng toå tröôûng cho töï do laøm tieàn daân chuùng, oâng leùng pheùng moät ít veà chuyeän caûi caùch ruoäng ñaát, cuõng ñöôïc. Xöa roài, ngöôøi cheát ñaõ moà yeân maû ñeïp roài, ñeå laâu cöùt traâu ñaõ hoaù buøn, nhö oâng noùi. Nhöng coù nhöõng chuyeän cöùt traâu chöa hoaù buøn, coøn hoâi ñoái vôùi moät soá thaåm quyeàn. OÂngBuøiNgoïc Taán laïi daïi doät vieát chuyeän ôû tuø ñoäng ñeán quyeàn chuyeân chính (voâ saûn), xöông soáng cuûa cheá ñoä. Khoâng ñöôïc. Phaûi goïi vaøo xoa ñaàu. Thaáy ngöôøi ñaïp voû döa, chöa thaáy voû döøa vaãn phaûi sôï, Baø Thuî Khueâ cöù xuùi daïi caùcsöû gia trong nöôùc!”
Ô kìa, caùi thaèng cha Phan Lieâu baùn nöôùc naøy, sao noùi giaønh heát cuûa tui?
Baûy 2000 Vaên hoïc thaùng
Taùm 2000

Lôøi muoän: Vieát xong thì anh baïn NY laïi öu aùi gôûi theâm taøi lieäu: baûn sao moät baøi pheâ bình saùch ÑTSH cuûa oâng Phoù Giaùo sö, Tieán só Khoa hoïc Vuõ Minh Giang, ñaêng treân taïp chí Xöa vaø

Nay soá 73, thaùng 3-2000. Baøi laïithieáu moät trang goác, cho neân ñaønh chæ daãn ngöôøi ñoïc neân ñi tìm laáy. Ñaïi khaùi, oâng Vuõ Minh Giang caûi chính yù kieán cho raèng trong nöôùc coù “khoâng khí hoïc phieät naëng neà”, “khoâng coù thaûo luaän, ñoái thoaïi”... Sôû dó giôùisöû hoïc trong nöôùc chaäm leân tieáng chæ vì “coù yù kieán tænh taùo” cho raèng chôù neân “maéc baãy... nhöõng ngöôøi laømsaùch” vì nhöõng ngöôøi naøy “ñang caàn quaûng caùo ñeå baùn chaïy cuoán saùch ñoäc haïi naøy”. Taùc giaû höùa seõ “nghieân cöùu phaân tích caën keõ veà caùc luaän ñieåm cuûa

ÑTSH ” vaø seõ coâng boá “thaønh saùch trong moät ngaøy gaàn ñaây”. Chuùng ta cuõng ñaønh phaûi chôø, taïm thôøi ñoïc treân baûn sao thaáy caùc ñeà muïc “Ñoái thoaïi hay ñoäc thoaïi?”, “Söû hoïc hay tö bieän?” ñeå bieát sô qua söï baøi baùc cuûa taùc giaû veà quyeån saùch “ñoäc haïi” naøy.

Rieâng chuùng toâi thaá ycoù hai ñieàu ñaùng chuù yù, töôûng coù theå nhìn ra moät khía caïnh vöøa quen vöøa laï cuûa sinh hoaït trí thöùc noùi chung, söû hoïc noùi rieâng, ôû trong nöôùc, caû ñeán luùc naøy, sau côn Ñoåi môùi, vaø seõ coù hi voïng keùo daøi ñeán heát thieân nieân kæ sau. Moät chöùng côù naèm beân leà baøi baùo cuûa oâng Vuõ Minh Giang, cuøng trang ôû baûn sao nhöng thuoäc moät baøi khaùc, chæ coøn khuùc ñuoâi. Trong lôøi chuù cho baøi baùo ñaõcoù lôøi trích daãn Engels vôùi quyeån saùch Nguoàn goác cuûa gia ñình.., cuûa “Tieán só Traàn Bích Ngoïc, Ñaïi hoïc quoác gia (sic) California(?!)” (Chöõ “State” trong teân tröôøng kia coù nghóa laø “bang” ñaáy!) Nhö theá, vôùi baèng chöùng cuûangöôøi ñaõ ôû ngay nöôùc Mó, ñeán naêm 2000, oâng BuøiThieát vaãn khoâng coâ ñôn bôûi vì khi baøn veà moät ñieàu gì trong xaõhoäi, khoâng theå naøo khoâng trích kinh ñieån ñöôïc – cuõng nhö naêm noï thaáy treân moät tôø baùo theå duïc theå thao, ngöôøi ta ñaõ raën ra ñöôïc moät caâu cuûa Marxvaäy! Nghóa laø vaãn coù thaûo luaän, nhöng phaûi “trong khuoân khoå”. Caùi khuoân khoå vöôùng vít töø vöông trieàu cuõ, nhö coi vaán ñeà Traàn Thuû Ñoä, Hoà Quyù Li, Maïc Ñaêng Dung laø nhöõng “söï kieän lòch söû phöùc taïp” (VMG; söû gia VN hieän taïi ñaâu phaûi laø con chaùu rieâng bieät cuûa hoï nha ø Lí, nha ø Traàn, hay nha ø Leâ maø beânh vöïc nhaø mình?) Caùi khuoân khoå raùng vuøng vaãy maø nhìn tröôùc ngoù sau nhö trong caùc baøi luaän veà ñoåi môùi söû hoïc VN.

Chöùng cô ù thöù hai khoâng phaûi laø ñieàu suy ñoaùn “nhaân tieän...” beân leà. OÂng VMG cho bieát : “Phaànlôùn caùc baøi vieát coâng boá trong cuoán saùch (ÑTSH) naøy voán laø noäi dung nhöõng böùc thö kieän tuïng caù nhaân...” Cuõng theo oâng VMG, söï vieäc thaáu ñeán tai Toång bí thö khieán oâng Toång phaûi ra “chæ thò” “trieäu taäp” moät Hoäi ñoàng giaùm ñònh “ñeå xem xeùt nhöõng laù thö kieän tuïng (Coâng vaên thö kieän tuïng (Coâng vaên 1999).” Chuùng ta thöû töôûng töôïng caûnh oâng Toång thoáng Phaùp ra leänh trieäu taäp Hoäi ñoàng giaùm ñònh ñeå xem xeùt luaän ñeà: “Toå tieân chuùng ta coù phaûi laø ngöôøi Goâ-loa hay khoâng?” Noùi cho vui chöù chaúng coù nhaønghieân cöùu Phaùp naøo muoái maët ñi thöa vôùi Toång thoáng ñeå giaønh phaàn hôn, vaø chaúng coù oâng toång naøo raûnh rang hôn oâng Toång Vieät Nam ñeå ra chæ thò. Cho ñeán nay, laõnh tuï chöa boû thoùi quen xoa ñaàu trí thöùc (queân lôøi cuï toå “Chuû noâ leä khoâng phaûi laø ngöôøi töï do,” toäi gì maø boû!), trí thöùc Vieät Nam chöa boû thoùi quen mong ñöôïc xoa ñaàu, xoa moät laànsöôùng reâm caû thaùng, neân hoï coù theå vui möøng thaáy raèng oâng Toång duø ña ñoan coâng vieäc vaãn daønh thì giôø löu taâm ñeán hoïc thuaät nöôùc nhaø, ñeán coâng mieätmaøi cuûa taàng lôùp moät thôøi haõnh dieän laø “con em coâng noâng”. Laïi theâm keû ñi kieän maïnh daïn keâu reâu vì thaáy coù oâng Toång “cuøng laøng”, chaéc aên quaù! Thaät laø chuyeän “Möôøi hai con giaùp chaúng gioáng con giaùp naøo”, ñoäc nhaát voâ nhò treân theá giôùi!
Nhö theá “ngöôøi ngoaøi giôùi chuyeân moân, nöôùc ngoaøi” ñaõ khoâng “hieåu sai veà dieän maïo cuûa khoa hoïc lòch söû nöôùc ta” (VMG) ngaøy nay vaäy.
Lôøi naêm 2002: Baùo in xong thì anh baïn NY laïi gôûi cho phaàn coøn thieáu cuûa trang Xöa vaø Nay. Noùi nöõa thì cuõng lôõ ñaø roài nhöng laïi phaûi leân tieáng vì coù moät chi tieát thích thuù. OÂng VMG cho bieát raèng töø 1924, Hoà Chuû tòch ñaõ ñöa ra moät “luaän ñieåm coù tính phöông phaùp luaän raát cao cho vieäc nghieân cöùu phöông Ñoâng vaø Vieät Nam: ‘Duø sao thì cuõng khoâng theå caám boå sung cô sôû lòch söû cuûa chuû nghóa Maùc baèng caùch ñöa theâm vaøo ñoù nhöõng tö lieäu maø Maùc ôû thôøi mình khoâng theå coù ñöôïc. Maùc ñaõ xaây döïng hoïc thuyeát cuûa mình treân moät trieát lí nhaát ñònh cuûa lòch söû, nhöng laø lòch söû naøo? Lòch söû chaâu AÂu. Maø chaâu AÂu laø gì? Ñoù chöa phaûi laø toaøn theå nhaân loaïi.’” Ô kìa, “quan ñieåm thaät ñaày tính caùch duy vaät lòch söû – thaàn thaùi cuûa hoïc thuyeát Maùc khi vaän duïng vaøo nghieân cöùu khoa hoïc xaõ hoäi” nhö theá, sao laïi ñöôïc giöõ kín nhö thuoác bí truyeàn, ñeán baây giôø, luùc Toå quoác xaõ hoäi chuû nghóa suïp ñoå roài, môùi noùi ra? Thaät toäi nghieäp cho Baùc! Vaø naêm naøo Baùc cho ghi vaøo Ñieàu leä Ñaûng veà vieäc theo Tö töôûng Mao Traïch Ñoâng haún laø ñeå hieän ñaïi hoaù Maùc cho kòp vôùi theá kæ XX. Nhö theá traùch gì ngöôøi ta cho raèng töø naêm 1951 hoïc vaãn chöa ñuû, neân naêm 1979 caàn phaûi daïy theâm baèng suùng ñaïn!

* Khi vieát nhöõng doøng naøy, chuùng toâi khoâng bieát raèng taùc giaû baøi tham luaän ñem vaøo saùch Theá kæ X – Nhöõng vaán ñeà lòch söû ñoù, khoâng theå döï Hoäi nghò Hoa Lö 1982, vaø baøi vieát cuõng khoâng nhaèm muïc ñích tham döï hoäi nghò, vì leõ giaûn dò laø oâng ta ñaõ vöôït bieân qua Canada töø naêm 1976 roài. AÁy theá maø ngöôøi ta vaãn ñaët vaøo taäp saùch toång keát! Nghieân cöùu cuûa oâng cuõng ñöôïc ñaêng trong Tìm hieåu xaõ hoäi Vieät Nam thôøi Lí Traàn (H. 1980), coøn ñöôïc vieän daãn ñoái khaùng vôùi Buøi Thieát: Nhieàu taùc giaû, Thöïc chaát cuûa “Ñoái thoaïi söû hoïc” (H. 2000). Vaø khi ñoïc baøi cuûa toâi, moät cöïu só quan caûi taïo – chaéc chaén laø “toát” roài, goïi phone cho bieát anh ñaõ töøng vieát baøi ñöôïc ñaêng treân Khaûo coå hoïc maø nhaân lôøi nhaéc, chuùng toâi cuõng nhôù raèng ñaõ ñöôïc ñoïc, baøi baøn veà vaán ñeà Laïc, Raùc gì ñoù.
XI
“ÑOÁI THOAÏI SÖÛ HOÏC” TAÂY SÔN, LAÏI NHÌN TÖØ BEÂN TRONG
Laïm taëng: Nhaø hoaït ñoäng chính trò Nguyeãn Gia Kieång ñeå khoûi sôï Quang Trung Nguyeãn Hueä (vaø caùc nhaân vaät lòch söû khaùc) laøm haïi ñeán tinh thaàn daân toäc;
vaø Giaùo sö söû hoïc Phan Huy Leâ, ngöôøi giuùp Ñaûng vaø Nhaø nöôùc CHXHCN Vieät Nam choân Ñoâ ñoác Long laàn thöù hai, ñöa chieán thaéng ñeán taän beân kia theá giôùi.

Bieán ñoäng Taây Sôn tuy ngaén nguûi, toàn taïi chæ coù 31 naêm (1771-1802), nhöng ñaõ gaây neân söï ñaûo loän lôùn lao khieán keû thuø ñöông thôøi, trieàu thaàn hoï Nguyeãn, cuõng phaûi thaùn phuïc: “Keû kia, Nhaïc Hueä, khoâng coù moät mieáng ñaát caém duøi, theá maø vöôn tay hoâ moät tieáng, ngöôøi theo caû vaïn...” Vì theá, tuy vaãn goïi hoï laø “nguî” maø sau khi chieán thaéng, caùc söû quan hoï Nguyeãn vaãn daønh cho Taây Sôn caû moät “quyeån” trong Ñaïi Nam lieät truyeän (Quyeån 30). Tieáng khen caøng oàn aøo hôn khi vôùi thôøi ñaïi quan nieäm vöông quyeàn suy taøn xoaù ranh giôùi chính thoáng, nguî taëc, cuøng luùc vôùi coâng tích choáng löïc löôïng ngoaïi quoác noåi baät vôùi thôøi ñaïi giaønh ñoäc laäp daân toäc ngaøy nay, ñöa ñòa vò cuûa Quang Trung Nguyeãn Hueä leân ñænh cao cuûa lòch söû nöôùc nhaø. Chuû ñích cuûa nhöõng lôøi taùn döông ñoâi khi khoâng phaûi vì ngöôøi xöa, maø coát vì ngöôøi nay, ñeå toâ veõ cho baûn thaân töø nhöõng oai huøng coù thaät vaø caû nhöõng ñieàu töôûng töôïng. Ít ai nhaéc cho keû khaùc nhöõng taán tuoàng baïi vong voán cuõng coù thaät nhö chính cuûa ñôøi soáng. Khoâng thaáy ai nhaéc laïi tieáng keâu theùt cuûa coâ beù khi thaáy con voi cuoán voøi xoâng tôùi: “Meï ôi cöùu con vôùi!” ñeå vieân nöõ töôùng ngaäm nguøi: “Ñeán thaân meï cuõng coøn khoâng giöõ noåi, laøm sao cöùu con?” Khoâng nghe ai nhaéc lôøi ngöôøi em traùch anh, khi thaáy ngöôøi tuø binh cöïu hoaøng ñeá aên mieáng côm aân hueä tröôùc khi bò ra phaùp tröôøng tuøng xeûo: “Nhaø mình thieáu gì maâm vaøng maâm baïc maø aên cuûa nhaø ngöôøi...” Khoâng nhaéc laïi, moät phaàn vì leõ coù aûo töôûng veà söï hoaøn haûo cuûa con ngöôøi, vì muoán töï doái mình ñeå che giaáu ñieàu tuûi nhuïc phaûi chia xeû töø phía phe mình öa thích, hay giaûn dò hôn, coù leõ vì thoùi quen hueânh hoang chæ öa noùi veà thaønh coâng, chieán thaéng, nhö moät thoâi thuùc töï beân trong ñeå che laáp nieàm töï ti saâu kín.

Lôøi phaåm bình thöôøng chæ nhaém veà phöông dieän tranh chieán – hay suy dieãn caên cöù töø ñaáy maø ra. Cho neân thaät coù chuùt thích thuù cho ngöôøi ñôøi nay khi thaáy ñöôïc nhaän xeùt cuûa Phan Huy Chuù: “Gaàn ñaây, nhuaän trieàu Taây Sôn phong chöùc quaù laïm, ñeán caû phu queùt chôï, lính ñaåy xe cuõng ñeàu trao cho töôùc haàu töôùc baù...” (Lòch trieàu hieán chöông loaïi chí, taäp I, trang 533). Lôøi nhaän xeùt tuy khoâng maát tính chaát phe phía, haõnh dieän töø moät truyeàn thoáng quan chöùc coù töø haøng maáy traêm naêm, ñöôïc “meänh vua phong thì laáy laøm veû vang”, coù “phong khí hay nhö theá” nhöng cuõng cho thaáy moät khía caïnh xaùc thöïc töø phía ñoái nghòch – coøn hôn laø chöûi maéng, hay lôø ñi. Coù ñieàu oâng khoâng nhaéc tôùi chuyeän ñöùng chung vôùi caùc phu queùt chôï, lính ñaåy xe ñoù laø moät ngöôøi trong doøng hoï: Thuî Nham haàu Phan Huy Ích, hay moät ngöôøi coù teân traøn ngaäp khaép nöôùc ngaøy nay nhôø söû quan môùi, cuõng cuøng doøng hoï Phan Huy, toân vinh leân: Ñoâng Lónh haàu Ñaëng Tieán Ñoâng.

OÂng Phan khoâng cho thaáy caùc Ñoâ ñoác, Ñaïi ñoâ ñoác (caùc chöùc thöôøng thaáy cuûa Taây Sôn) ñaåy xe, queùt chôï naøo coù teân laø gì, nhöng nhöõng ngöôøi ñi theo trieàu môùi, nhôø coâng tích leân cao, moät chuùt xuaát thaân heøn moïn, nhoû beù khoâng nhöõng khoâng bò che laáp, laïi ñöôïc tröng ra ñeå laøm veû vang theâm, neân ta coøn giöõ ñöôïc teân. Ví duï haøng thaàn Taây Sôn Nguyeãn Vaên Tröông, laäp coâng cho Nguyeãn AÙnh ñeán möùc trôû thaønh nhö moät thöù Tö leänh haûi quaân ngaøy nay, chöa töøng bieát Voïng Caùc (Bangkok) maø ñöôïc keå laø “coâng thaàn Voïng Caùc”, ngöôøi ñoù “goác laø chaên traâu”. Cuøng ngheà vôùi Nguyeãn Nhaïc “buoân traàu”, theo vôùi thôøi ñaïi ñi buoân nguoàn, trôû veà vôùi Nguyeãn AÙnh, coù “Thöôïng ñaïo Töôùng quaân” Nguyeãn Phuùc Long ngu ngô, ngôù ngaån, coù Chu Vaên Tieáp laøm Bình Taây Ñaïi ñoâ ñoác, lieàu lónh theo thoùi “buoân Moïi” neân cheát sôùm... Cho neân, chæ laän ñaän khuaát laáp laø caùc ngöôøi coøn ôû phe chieán baïi, thoaùng thaáy ôû moät caùi teân, khoâng coøn hoï, hay coù teân coøn hoï maø cuõng muø môø, laãn loän: Ñaëng Vaên Chaân/Chaán/Traán, moät loaït töôùng, haàu vôùi coâng tích chieán traän cuõng ngang taøng nhö ai: Toång ñoác Chu, Tö khaáu Uy, Hoâ hoå haàu ngay töø luùc khôûi ñaàu..., Ñaïi ñoâ ñoác Loäc, Ñaïi ñoâ ñoác Baûo, Ñoâ ñoác Long/Möu, (vaãn laø) Hoâ hoå haàu ñoác thuùc Haäu quaân (vaø coù maët caû trong tieán trình ngoaïi giao sau khi thaéng traän), cuûa traän Ñoáng Ña oai huøng...

Khoâng thaáy ai laø “phu queùt chôï, lính ñaåy xe” nhöng xeùt theo tình hình bình thöôøng thì neáu khoâng coù anh em Taây Sôn, baø Buøi Thò Xuaân chaéc chæ muùa roi doaï Traàn Quang Dieäu, hay vung vaåy ñi “coi” (thu) luùa ruoäng vaøo muøa gaët, neáu khoâng phaûi laø coøng löng ñi caáy chöù khoâng oai huøng ngoài baønh voi daãn naêm ngaøn quaân thuùc ñaùnh luyõ Ñaâu Maâu, suyùt ñaûo ngöôïc tình theá tuyeät voïng – ít ra cuõng trong moät luùc. Danh töôùng Traàn Quang Dieäu “ngu ngô”, khoâng tính chuyeän lo ñeà phoøng “taøn dö nguî Nguyeãn” ñeán khoâng theøm gieát binh töôùng ñaàu haøng ôû thaønh Ñoà Baøn, ngöôøi ñoù chaúng bieát oâng “Xaõ taéc” laø oâng toå teân Leâ gì-gì maø hoï Leâ phaûi cuùng teá caû. Goác tích binh töôùng Taây Sôn ñaõ muø môø töø luùc khôûi phaùt, caøng taøn luïi theâm vì söï thaát baïi cuoái cuøng cuûa hoï. Chuyeän ñaøn aùp cuûa Gia Long ñaõ ñöôïc noùi nhieàu, tuy xeùt ra thì cuõng laø bình thöôøng, tröø phi muoán thieân vò quaù quaét. Ngöôøi daân Bình Ñònh khieáp haõi laïi caøng khieáp haõi theâm vì coù oâng Ñaïi ñoâ ñoác Leâ Chaát, ñaàu haøng trieàu môùi laøm ñeán Toång traán Baéc Thaønh, töôûng laø khieán daân cuøng xöù döïa hôi yeân taâm moät chuùt, nhöng chæ vì chuùt ngang taøng thôøi chieán khoâng keàm ñöôïc trong thôøi bình, tuy coù giöõ ñöôïc thaân luùc soáng vaãn khoâng traùnh khoûi luùc ñaõ cheát coøn bò san baèng maû, vôï con bò caàm tuø, bò gieát. Ñeán cuoái theá kæ XIX, khi Mai Xuaân Thöôûng khôûi nghóa Caàn vöông (bò baét ngaøy 6-5-1887, daân ñòa phöông cho laø vì Traàn Baù Loäc baét meï oâng, neân töï ñi ñaàu haøng) theá maø vaãn coøn bò trieàu ñình Hueá (ñaõ theo Phaùp) coi laø muoán “phuïc hoài Nguî Taây”! Cho neân khoù loøng tìm chöùng tích lòch söû chính xaùc veà caùc töôùng Taây Sôn, vaø khi coù chöùng tích thì phaûi deø ñaët. Nhöng khoâng theå gaït boû, soå toeït.

Chuùng toâi ñaõ coù laàn gaït boû nguoàn tin ñòa phöông noùi Vuõ Vaên Duõng laø ngöôøi Bình Ñònh, troán ñöôïc vaï nhaø Nguyeãn, chæ vì danh xöng Chieâu Vieãn haàu laø ngöôøi ôû xa roõ reät quaù (Haûi Döông, moät “lính ñaåy xe” cuûa quaân ñoäi hoï Trònh?) Hoï Vuõ ñoù nhôø nhaät kí haønh quaân cuûa Nguyeãn Ñöùc Xuyeân cho ta bieát, ñaõ xuaát hieän ngay töø luùc Taây Sôn coù maët ôû Gia Ñònh ñaàu nhöõng naêm 80 (theá kæ XVIII). Lòch söû ñaõ trôû thaønh truyeàn thuyeát, tuy coøn giöõ laïi vaøi söï kieän leû loi trong daân chuùng nhö chuyeän Nguyeãn Nhaïc chui vaøo cuõi naïp mình ñeå ñaùnh phaù phuû thaønh Quy Nhôn, vaãn ñöôïc ngöôøi Phaùp nghe töø cuoái theá kæ XIX, nhöng ñeå ñöa theâm vaøo saùch vôû thì laïi laïc loaøi nhieàu vì phaûi traûi qua moät truyeàn thoáng truyeän keå laâu ngaøy cuûa Ñaøng Trong. Moät oâng quan cuûa chuùa Nguyeãn, Nguyeãn Khoa Chieâm khi vieát veà söï kieän khoâng xa ñôøi mình (Nam trieàu coâng nghieäp dieãn chí) maø vaãn khoâng traùnh khoûi gioïng “tieåu thuyeát hoaù”, haún laø aûnh höôûng cuûa loái keå dieãn nghóa Tam Quoác maø caùc thöông nhaân Trung Hoa ñaõ ñem sang, loái “vieát söû” traøn laán kinh Xuaân Thu hay Tö trò thoâng giaùm, Cöông muïc... Khoâng laáy laøm laï ñieàu ñoù vì coù chöùng côù laø trí thöùc theá heä tröôùc oâng ñaõ töøng ñoïc Tam quoác chí dieãn nghóa, Phong thaàn... (Chu Thuaán Thuyû, Sñd, trang 57).

Ñòa phöông Bình Ñònh (ñieåm coâ ñoïng caû mieàn Nam Trung cuûa moät phong tuïc) cuõng coù truyeàn thoáng keå chuyeän veø rieâng, theo loái Hoâ baøi choøi, dieãn dòch töø caùc chuyeän thôøi söï khích ñoäng ñaõ xaûy ra trong vuøng, môû ra ñeán caùc truyeän tích haùt boäi ñôn giaûn hoaù ñi. Hoâ baøi choøi trong khoaûng saân troáng giöõa troø chôi ñaùnh baøi (treân) choøi vaøo dòp Teát, hoâ baøi choøi treân taám chieáu traûi ra vôùi vaøi “ngheä só” aùo sôøn vai, caàm sanh goõ nhòp hay coù khi sang hôn vôùi caây ñôøn coø, nôi goùc chôï chieàu luùc xaåm toái, ôû baát cöù khoaûng ñöôøng troáng naøo nôi ñoâ hoäi, coù ngöôøi xem. Ñem söï thaät ñôn giaûn veà chuyeän moät ngöôøi vôï coâng chöùc töø thaønh Bình Ñònh cuûa Nam trieàu xuoáng Quy Nhôn thaêm choàng naèm beänh vieän, luùc trôû veà bò ngöôøi phu xe gieát cöôùp cuûa ôû caây caàu baây giôø ñaõ thaønh teân cuûa naïn nhaân, so vôùi veø “Coâ Thoâng Taèm” cuûa lôøi hoâ baøi choøi thì ta thaáy roõ daáu veát cuûa tình tieát töôûng töôïng caàn thieát cho nhu caàu bieåu dieãn. “Coâ Thoâng Taèm”, “Dö Ñaønh” thì coøn naèm ôû ñòa phöông nhöng “Veø Chaøng Lía” (Vaên Doan) thì ñaõ ñi ñöôïc khaép ñaát nöôùc. Vì theá truyeän tích veà caùc nhaân vaät Taây Sôn ñeán cuoái theá kæ XIX, ñaàu theá kæ XX, ñaõ ñöôïc ghi laïi vôùi raát nhieàu tính chaát tieåu thuyeát hoaù. Thöù töï anh em Taây Sôn bò ñaûo loän vì vai troø noåi baät cuûa Nguyeãn Hueä: anh Hai Traàu, chuù Ba Thôm, thaày tu Löõ thay vì chuù Baûy Löõ, anh Taùm Hueä (“Thôm” chaéc laø suy dieãn töø [hoa] hueä. Ñieàu naøy chöùng toû oâng Hoà Höõu Töôøng ít ra laø cuõng bieát ñeán caùc baûn vaên naøy.) Giaùo Hieán laùnh naïn Tröông Phuùc Loan chæ loä dieän khi baát ñaéc dó ra tay choáng cöôùp ñeàn ôn chuû nhaø cöu mang mình trong côn lôõ böôùc. Buøi Thò Xuaân ñaùnh coïp giaûi vaây cho Traàn Quang Dieäu roài thöû taøi, keát hoân... Tuy nhieân, cuõng nhö trong chuyeän keå veà nhaân vaät Dö Ñaønh, coù ñoaïn töôùng cöôùp naøy vaøo luùc xaåm toái, moø ra Ngaõ ba Phuù Taøi (giao ñieåm Quoác loä 19 vaø soá 1 cuõ) xin, vaø aên ñöôïc caû gaùnh cuûa nhöõng ngöôøi ñaøn baø mang than ñoát töø treân nuùi OÂng Chaø xuoáng, ta vaãn khoâng theå phuû nhaän ñöôïc söï hieän dieän cuûa Dö Ñaønh, keû ñaõ ñöôïc naèm trong moät baøi hoâ Baøi choøi ôû ñòa phöông. Nhôø Hoài kí cuûa oâng cöû Haø Ngaïi laøm Tri huyeän Phuø Caùt khoaûng 1924, ta bieát Dö Ñaønh laø nhaân vaät coù thaät, ngöôøi laøng Thoï Truyeàn huyeän Bình Kheâ khoaûng ñaàu nhöõng naêm 20 aáy. (Nguyeãn Ñaéc Xuaân, “Haø Ngaïi, Taäp hoài kí ‘Khuùc tieâu ñoàng’”, Nghieân cöùu Hueá 2002, tr. 251-253. Haø Ngaïi ñaõ töøng ñích thaân luøng baét “thaèng Ñaønh”; vuï Thoâng Taèm ñöôïc keå ôû caùc trang 249, 250.)

Duø sao thì nhaéc chuyeän Taây Sôn ngay ôû Bình Ñònh, bôûi ngöôøi Bình Ñònh cuõng laø moät vieäc laøm can ñaûm, coù söï keát hôïp cuûa moät tình theá suy yeáu quyeàn bính nhaø Nguyeãn beân treân vôùi söï can thieäp khôûi ñaàu cuûa ngöôøi Phaùp. Laïi cuõng phaûi coâng nhaän raèng caùc baøi veø veà nhaân vaät Taây Sôn chæ xuaát hieän treân saùch baùo sau 1975 nhôø söï löu taâm cuûa nhaø nöôùc môùi muoán duøng bieåu töôïng Taây Sôn nhö baèng côù lieân keát vôùi quaù khöù vaø ñòa phöông veà chính nghóa thoáng nhaát hoï vöøa thöïc hieän xong. Trong hieän taïi, chuùng toâi khoâng coù caùc baûn vaên cuõ ñaõ ñöôïc Sôû Vaên hoaù vaø thoâng tin Nghóa Bình in ra nhö Taây Sôn vaên thaàn lieät truyeän, Taây Sôn danh töôùng anh huøng truyeän cuûa Nguyeãn Baù Huaân (1848-1899), Taây Sôn löông töôùng ngoaïi truyeän cuûa Nguyeãn Troïng Trì (1854-1922). Chuùng toâi bieát ñöôïc caùc ñieàu naøy qua quyeån Treân ñaát Nghóa Bình, taäp I, (Quy Nhôn: Sôû Vaên hoaù vaø thoâng tin Nghóa Bình xuaát baûn 1988). do taäp nhoùm taùc giaû Phan Huy Leâ, Phan Ñaïi Doaõn, Vuõ Minh Giang, Nguyeãn Quang Ngoïc ñöôïc trung öông phaùi vaøo khaûo saùt, vieát leân, vaø saùch naèm laïc loaøi ôû chôï trôøi Chôï Lôùn khi vaøo tay chuùng toâi. Saùch qua ñöôïc Mó vì tính caùch chính thöùc cuûa noù, khaùc vôùi moät quyeån khaùc bò töø choái vì xuaát baûn tröôùc 1975. Chuùng toâi khoâng bieát gì hôn veà Nguyeãn Baù Huaân ngoaøi nhaän xeùt raèng nhöõng truyeän keå tieåu thuyeát hoaù baèng thô cuûa oâng mang tính caùch toân troïng Taây Sôn roõ reät qua caùc ñeà taøi: “Taây Sôn tieàm long luïc”, “Caân quaéc anh huøng truyeän”, “Taây Sôn danh töôùng chinh Nam truyeän”, nhöng cuõng mang daáu veát tinh thaàn Khoång Nho khi ñeà cao khí tieát cuûa Voõ Taùnh, Ngoâ Toøng Chaâu trong vieäc giöõ thaønh Ñoà Baøn. Nhöng vôùi Nguyeãn Troïng Trì thì taùc giaû Tröông Toaïi (“Xaõ thoân Bình Ñònh coù caùc nhaø khoa baûng Haùn hoïc”, trong Ñaëc san Bình Ñònh, Baéc California, 2001, tr. 113) cho bieát oâng laø ngöôøi huyeän (sau laø phuû) An Nhôn, ñoã cöû nhaân naêm 1876, coù teân goïi thoâng tuïc laø “Ngheø Trì”, moät ñieàu lí thuù ngoaøi leà nhöng cuõng caàn bieän minh. Trong phong traøo Caàn vöông oâng theo Mai Xuaân Thöôûng, laøm Hieäp traán “thöù” (moät loaïi chieán khu) Höông Sôn (nuùi Thôm ôû Caûnh Vaân, Tuy Phöôùc?) vaø bò töôùc cöû nhaân, nhö vaäy khoâng theå thi hoäi tieáp ñeå ñaäu tieán só nhö chöõ “ngheø” gôïi yù. OÂng Voõ Phieán coù löu yù raèng ôû Bình Ñònh ngöôøi ta thöôøng “phong” chöùc “ngheø” cho caû nhöõng ngöôøi chaúng ñoã ñaït gì raùo troïi! Thaät ra thì trong caùc ghi cheùp cuûa ngöôøi ngoaïi quoác ñeán Ñaøng Trong vaãn thöôøng coù taäp nhoùm töø “ouõ/oâng Ngheø X” ñeå chæ moät oâng quan vaên cao caáp naøo ñoù. (Ví duï ôû Christophoro Borri, Xöù Ñaøng Trong naêm 1621, tr. 113.) Chuùa Nguyeãn chöa töøng môû khoa thi tieán só cho neân caùc “oâng ngheø” kia haún chæ laø nhöõng vaên chöùc xuaát thaân hay khoâng töø caùc kì thi ñöông thôøi maø thoâi. Coù theå nghó raèng taâm traïng öôùc mong khoa baûng nhöng cuõng coù chuùt rieãu côït ñaõ gôïi neân caùch goïi kia ôû caùc ñòa phöông. Vaäy thì chæ vì tieáng goïi “Ngheø Trì” trong daân chuùng maø caùc ngöôøi ñöa ra trình saùch cuûa Nguyeãn Troïng Trì ñaõ cho oâng ñaäu tieán só thoâi.

Nhöng cuõng nhö khi xeùt Nam trieàu coâng nghieäp dieãn chí, khoâng theå boû heát nhöõng ñieàu Nguyeãn Troïng Trì ñaõ vieát vì cho raèng ñoù laø bòa ñaët. Baèng chöùng coù ít ñi tuy coát loõi vaãn coøn. Taùc giaû Nguyeãn Troïng Trì ñaõ lieät keâ ñöôïc moät soá ngöôøi döôùi ñeà muïc “Taây Sôn löông töôùng”, trong ñoù coù teân Ñoâ ñoác Ñaëng Vaên Long gioáng teân vôùi ngöôøi maø Hoaøng Leâ nhaát thoáng chí cho laø caàm Höõu quaân vôùi voi ngöïa ñaùnh quaân Ñieàn Chaâu böùc baùch Saàm Nghi Ñoáng phaûi töï töû. Chaéc chaén Nguyeãn Troïng Trì khoâng bò aûnh höôûng töø caùc taøi lieäu maø ngaøy nay ta thöôøng daãn chöùng. Caùc tay só töû ngaøy xöa khoâng coù nhieàu saùch vôû ñeå hoïc nhö ta töôûng, nhaát laø veà söû Vieät. Xeùt baûn thaân gia ñình, chuùng toâi thaáy coù quyeån Toaøn thö in ôû Nhaät cuoái theá kæ XIX (ñaõ maát trong khoaûng 1950) maø saùch naøy thì khoâng coù chuyeän ñaùnh Thanh. Trong moät gia ñình hoïc Nho ñeå ñi thi khaùc ôû Bình Thuaän, chuùng toâi chæ thaáy coù moät loaïi Baéc söû giaûn löôïc veà ñôøi Ñöôøng, Toáng. (Cho moät ngöôøi baïn möôïn, sau 75 bò Phöôøng baét ñaêng kí, vaø maát tieâu!) Chính bieân Lieät truyeän sô taäp cuûa trieàu Nguyeãn, nôi coù Quyeån 30 noùi veà Nguî Taây thì maõi ñeán naêm 1889 môùi ñöôïc ñeà nghò in, vôùi thôøi gian in xong, caát ôû Quoác söû quaùn thì haún laø oâng “ngheø Trì” bò töôùc baèng cöû nhaân khoâng theå naøo thaáy teân Ñoâ ñoác Möu trong aáy. Vaø laïi caøng khoâng theå ñoïc ñöôïc Hoaøng Leâ nhaát thoáng chí trong gia ñình Ngoâ Thì, xa taän ngoaøi Baéc ñeå bieát teân Ñoâ ñoác Long. Teân Ñoâ ñoác Long (hay Ñaëng Vaên Long) laø töø ñòa phöông truyeàn ñeán tai oâng “ngheø Trì”. Laïi chaúng cuõng coù chi tieát roõ reät laø caàm quaân Höõu quaân (nhö vôùi tröôøng hôïp Ñoâ ñoác Ñaëng Tieán Ñoâng) nhöng cuõng coù chi tieát ñaùnh Thanh, chi tieát veà lôøi khen cuûa Caûnh Thònh coù theå thaáy nhö ôû baát cöù saéc phong naøo. Ngöôïc laïi, teân Ñoâ ñoác Long cuøng moät loaït vôùi caùc teân Ñoâ ñoác Baûo, Ñoâ ñoác Tuyeát, Hoâ hoå haàu... haún ñaõ ñöôïc moät taùc giaû Hoaøng Leâ... nghe vaøo luùc ñöông thôøi, khoâng xa bieán ñoäng.

Caû moät chieán dòch 1789 to lôùn coøn soùt laïi daáu tích nhôø caùi goø trôû thaønh teân rieâng Ñoáng Ña thôø vieân tri phuû Ñieàn Chaâu kia (ñeå vui loøng Caøn Long, coù Baéc söù sang teá ñaøng hoaøng!) cho neân söû gia ngaøy nay (voán thöôøng co ruùt ôû moät ñòa phöông) thaáy teân vieân töôùng Ñoâ ñoác Long muø môø thaät khoâng xöùng. Vaø oâng Phan Huy Leâ töôûng laø ñaõ tìm ñöôïc moät ngöôøi coù tieåu söû raønh reõ hôn ñeå theá vaøo: Ñoâ ñoác Ñaëng Tieán Ñoâng vôùi saéc phong, bia ñaù, töôïng thôø... Roài noåi leân laø moät thaønh phaàn cuûa cuoäc tranh caõi giöõa hai phe trong nöôùc, soâi noåi naêm vöøa qua (2000). Phe baùc boû yeáu theá hôn nhöng khoâng phaûi laø khoâng coù lí. Caùc taùc giaû Hoaøng Leâ... cuûa doøng Ngoâ Thì noåi danh, ghi cheùp veà chính thôøi ñaïi mình soáng, nhaän ra ñuû teân hoï, haønh traïng caùc nhaân vaät tham gia vaøo bieán ñoäng, sao laïi queân teân Ñaëng Tieán Ñoâng cuûa moät doøng hoï danh giaù phuø Leâ Trònh, ñeå laàm ra teân moät oâng Ñoâ ñoác Long cuït nguûn, neáu khoâng phaûi vì leõ ngöôøi caàm quaân kia laø moät nhaân vaät thoaûng qua cuûa Taây Sôn, töø phöông Nam, khoâng dính líu nhieàu ñeán Baéc Haø? Doøng hoï Ngoâ Thì raønh reõ phaùt aâm tieáng Vieät, sao laïi chuyeån vaàn Ñ ra vaàn L nhö moät oâng baïn ôû Chôï Lôùn trong chuyeän tieáu laâm: “Qua khoûi... cho ngoä laùi moät caùi!” Quang Trung xuaát quaân ñaùnh moät traän quyeát ñònh nhö theá, sao laïi khoâng söû duïng nhöõng ngöôøi thaân tín töøng xoâng pha traän maïc vôùi mình maø duøng moät “ngöôøi môùi” (traùnh chöõ “haøng töôùng” chaïm ñeán töï aùi ñòa phöông cuûa taùc giaû Phan Huy Leâ) chen vaøo giöõa caùc teân roõ raøng xa laï vôùi Baéc Haø?

Söû gia Phan Huy Leâ ñöôïc giao traùch nhieäm vaøo taän queâ höông Taây Sôn ñeå chöùng toû khaû naêng öu vieät cuûa phe xaõ hoäi chuû nghóa, nhöng vì ñaõ lôõ phaùt hieän Ñoâ ñoác Ñoâng tröôùc (1974) neân khoâng caàn ñeå taâm ñeán taøi lieäu ñòa phöông, vaø do ñöôïc Nhaø nöôùc coâng nhaän thaønh tích, ñaët teân ñöôøng (töø Haø Noäi, theo tinh thaàn “daân chuû taäp trung” vaøo ñeán taän thaønh phoá Hoà Chí Minh, naêm 2000) cho vaøo baûo taøng, vaøo töø ñieån baùch khoa, laäp giaùo trình laøm phaùp leänh cho hoïc sinh ñi thi (Ñaïi cöông lòch söû Vieät Nam, Nxb. Giaùo duïc 2000), neân oâng Phan caøng khoâng theå nhaän mình keát luaän coù hôi voäi vaõ (1999). Chöùc quyeàn Ñaûng cuõng nhö Nhaø nöôùc ñòa phöông ôû Bình Ñònh thì theo thoùi quen tuaân phuïc töø thôøi phong kieán, coù vaên minh hôn vôùi nguyeân taéc chính trò “taäp trung daân chuû”, neân haï beä oâng Ñoâ ñoác Long, ñem oâng Ñoâ ñoác Ñoâng vaøo thôø ôûø Baûo taøng Quang Trung, laïi caån thaän röôùc sao baèng saéc, töôïng cuûa oâng naøy töø Haø Taây vaøo, keøm theo laøm chöùng côù lòch söû cho muoân ñôøi con chaùu Bình Ñònh mai sau. Con chaùu oâng ñoâ ñoác ñöôïc oâng söû gia vinh danh thì taát nhieân caøng khoâng chòu luøi böôùc tröôùc caùc chæ trích neân ñoøi xem bia ñaù, baèng saéc cuûa nguî Taây Sôn phong cho oâng Ñoâ ñoác Long. (Nhieàu taùc giaû, Thöïc chaát cuûa “Ñoái thoaïi söû hoïc”, H. 2000, tr. 280-281). Ñieàu ñoù gioáng nhö coù ngöôøi baây giôø ñoøi xem huy chöông töôûng luïc cuûa Vieät Nam Coäng hoaø, noùi laø ñeå saép xeáp baäc löông trong cheá ñoä môùi. Gioáng nhö ai hoûi veà tröôøng hôïp chuùng toâi coù caùi cuïc (hình nhö) vaøng, vôùi caùi “baèng” cuûa Toång thoáng Vieät Nam Coäng hoaø to nhö caùi saéc thaàn (giaû) cuûa Hoaøng Nguõ Phuùc tuoàn töø Vieät Nam qua, caû hai ñeàu bò ngöôøi nhaø thuû tieâu maát sau 1975. Con chaùu danh nhaân khoâng nhôù lôøi thaùnh hieàn daïy: “Mình khoâng muoán ai giöït baøn thôø nhaø mình thì ñöøng ñi giöït baøn thôø nhaø ngöôøi ta!” (Kæ sôû baát duïc, vaät thi ö nhaân.)

Moïi söï vieäc baét ñaàu baèng moät söï coá coâng tìm “phaùt hieän môùi” cuûa söû gia, ñöa ñeán keát luaän coù aån taøng moät söï töï phuï ñòa phöông “Chæ coù Xöù Ta môùi coù ngöôøi taøi ba!” Hôn hai theá kæ tröôùc cuõng coù ngöôøi laäm vaøo söï töï phuï ñòa phöông nhö oâng nhöng laïi nhaém vaøo khía caïnh ñaïo lí Nho nöûa vôøi. Buøi Döông Lòch, moät ngöôøi cuõng chìm noåi vôùi söï trung trinh qua caùc trieàu Leâ, Taây Sôn, Nguyeãn, khi thaáy lính Taây Sôn “noùi naêng, aên maëc hoaøn toaøn môùi laï”, goïi nhau baèng “cha” (phuï) ñaõ cheâ hoï laø boïn “doái trôøi”, “voâ sæ” maø khoâng bieát raèng coù caùi bia 1663 ôû Kieán An ghi vieäc laøng goùp tieàn noäp phaït cho “Cha” Baéc, moät ngöôøi chaéc chaúng laáy gì laøm löông thieän. (Leâ quyù daät söû, H. 1987. tr. 70; Vaên khaéc Haùn Noâm, tr. 169.) Coù ñieàu, söï phaùt hieän môùi ngaøy nay nhôø moät chieán thaéng quaân söï maø noåi leân thaønh moät chaân lí lòch söû ñöôïc ban phaùt töø treân toät ñænh quyeàn haønh ñi xuoáng daân chuùng. Ngöôøi-vieát-lòch-söû khoâng nhö ngöôøi-laøm-lòch-söû, khoâng choäp ñöôïc ñaát ñai, nhaø cöûa, vaøng baïc (16 taán chôù coù ít ñaâu!) thì raùng tìm caùi danh nhôø caäy nhö thoùi quen baûn thaân, nhö vöôùng víu rôi rôùt cuûa thôøi söû thaàn xöa. Vaø ñeán con chaùu danh nhaân thì chòu eùp theâm moät phaän, ñi kieám caùi baøn thôø! Cho neân con chaùu hoï Ñaëng cöù yeân taâm. Sai laàm ñaõ gaén lieàn vôùi moät cheá ñoä, moät quyeàn löïc thì khoâng deã gì xoaù boû maø khoâng laøm maát maët ngöôøi ñöông quyeàn. Theo quy luaät “söï chieám höõu laâu daøi seõ trôû thaønh ñöông nhieân”, tin chaéc raèng Ñoâ ñoác Ñoâng seõ vöõng vaøng ngoâi vò trong lòch söû, thay theá Ñoâ ñoác Long maõi maõi. Cuõng nhö “Anh huøng” Nguyeãn Vaên Beù cuûa thôøi choáng-Mó ñöôïc ca tuïng lôõ ñaø (bôûi vì thaät ra laø moät hoài chaùnh vieân), nay ñaõ ñöôïc ñaët teân ñöôøng ôû thaønh phoá Quy Nhôn roài ñaáy! (Coøn coù ôû nôi naøo khaùc nöõa khoâng?) “Soáng nhö anh” Nguyeãn Vaên Troãi ñaõ ñöôïc oâng Toá Höõu, thi só quan chöùc laõnh tuï Ñaûng, chöùng kieán hoâ khaåu hieäu ngoaøi phaùp tröôøng thì duø coù phaùt giaùc cuûa ngöôøi luaät sö bieän hoä, raèng anh ñaõ khoùc loùc trong nhaø giam, cuõng ñaâu laøm anh maát teân ñöôøng ñaõ ñaët?

Thaät ra teân hoï cuûa moät nhaân vaät lòch söû coøn ñaày ñuû qua bieán coá hay khoâng laïi tuyø thuoäc vaøo raát nhieàu yeáu toá ñöông nhieân hay ruûi ro coù ngay töø luùc khôûi ñaàu söï kieän. Ngay ñeán söû nhaø Nguyeãn cuõng coù raát nhieàu töôùng chæ coù teân, thieáu hoï, tröø nhöõng ngöôøi thuoäc Quyù huyeän, Quyù höông Toáng Sôn cuûa chuùa. Tính chaát thaân toäc nhö theá cuõng khoâng traùnh khoûi ôû doøng hoï Taây Sôn, vaø trong tröôøng hôïp naøy laïi aûnh höôûng ñeán söï suy suïp cuûa hoï nöõa.

Khaùc vôùi chuùa Nguyeãn, chuùng ta khoâng thaáy caùc nhaân vaät phía noäi cuûa anh em Taây Sôn. Nhaø Nguyeãn taát laø phaûi coá coâng tìm cho ra toâng phaû cuûa nguî Taây ñeå truy dieät, ñaøo maû trieät haï huyeät phaùt ñeá vöông cuûa hoï, theá maø roát laïi söû quan cuõng chæ vieát mô hoà: “Tieân toå laø ngöôøi huyeän Höng Nguyeân... OÂng toå boán ñôøi bò quaân ta baét ñöôïc, cho ôû aáp Taây Sôn Nhaát... Cha laø Phuùc dôøi ñeán aáp Kieân Thaønh...” Roát laïi chæ coù thöù töï Nhaïc, Löõ, Hueä laø ñuùng thoâi – khaùc vôùi ngöôøi sau thaáy vai troø Löõ lu môø neân cöù in trí raèng Hueä laø anh, laïi bòa theâm “thöù ba” (vì Nhaïc laø lôùn nhaát neân coù “anh Hai Traàu”!) Veà ngöôøi cha, Hoaøng Leâ nhaát thoáng chí theâm ñöôïc hoï vaø chöõ loùt: Hoà Phi Phuùc. Tuy nhieân nhôø nguoàn goác Höng Nguyeân (Ngheä An) maø ngöôøi ta tìm ra gia phaû hoï Hoà ôû ñaáy, vaø thaáy coù teân Hoà Phi Phuùc, ngöôøi duø coù bò baét luùc coøn aüm ngöûa trong chieán dòch nam soâng Lam cuûa Nguyeãn, cuõng khoâng theå vaøo Nam sinh anh em Taây Sôn trong 100 naêm sau! Khoâng thaáy moät ngöôøi hoï Hoà naøo tham gia chieán traän, hieän dieän treân trieàu chính cuûa 31 naêm Taây Sôn. Coù theå nhöõng ngöôøi naøy ñaõ baét chöôùc anh em Nhaïc maø ñoåi hoï chaêng? Coù theå phaàn nhieàu hoï Hoà coøn naèm ôû An Kheâ (Taây Sôn Nhaát) nhöng sao sau ñoù hoï khoâng tham gia vaøo hoaït ñoäng cuûa ngöôøi trong doøng? Chuùng ta thaáy coù teân “Laïi boä” Hoà Ñoàng / Coâng Dieäu coøn laøm quan döôùi trieàu Nguyeãn nhöng ngöôøi naøy laø tuø binh cuûa traän Ñoàng Tuyeân 1783, vaø tö töôûng nhö seõ thaáy, ñaày tính chaát vaên quan Nguyeãn, khoâng coù daùng gì laø phaûn loaïn caû. Moät teân Nguyeãn Quang Hieån “chaùu ruoät” cuûa Quang Trung coù maët luùc giao tieáp vôùi nhaø Thanh, nhöng ñoù laø chuyeän cuûa thôøi hieån ñaït. Nhö theá, baèng vaøo lí do gì ñi nöõa thì tính chaát môø nhaït cuûa phía noäi anh em Taây Sôn thaät ñaõ roõ reät, khaùc haún vôùi truyeàn thoáng ôû goác reã Ngheä An. Vaø khaùc haún daáu tích veà phía ngoaïi cuûa anh em nhaø naøy.

Söû quan Nguyeãn, tröïc tieáp hay giaùn tieáp, ñaõ noùi raát nhieàu veà phía doøng nöõ cuûa anh em Taây Sôn, moät daáu veát haún laø ñöôïc löu truyeàn moät caùch töï nhieân töø trong kí öùc cuûa daân chuùng. Ñoäc nhaát, vaø tröïc tieáp veà phía meï, laø Ñoâ ñoác Tuyeát, Nguyeãn Vaên Tuyeát, (nhöng söû quan Nguyeãn cuõng goïi laø Ñinh Coâng Tuyeát, hoï Ñinh cuûa ngöôøi Thöôïng phía taây Quaûng Ngaõi?) coù maët töø phuùt ñaàu cho ñeán luùc choùt. Xuaát hieän töø luùc ñaàu, coù nghóa hoï Nguyeãn laø cuûa meï chöù khoâng phaûi töø hoï Nguyeãn nhôø caäy sau naøy. Cuõng coù nhaân vaät Nguyeãn Vaên Danh laøm ñeán Thieáu baûo (1792), chöùc töôùc quan troïng xaùc nhaän lôøi chuù cuûa söû quan “cuøng hoï vôùi nguî” nhöng ta khoâng theå bieát gì hôn. Mô hoà hôn, laø tröôøng hôïp Nguyeãn Thung, quan troïng, cuûa thôøi môû ñaàu khôûi loaïn, nhöng neáu cho raèng coù lieân heä thaân thuoäc thì ñoù cuõng laø töø hoï Nguyeãn cuûa phía meï. Tieáp theo ñoù laø nhöõng ngöôøi phía nöõ cuûa anh em Taây Sôn. Caùc ngöôøi con gaùi khoâng coù teân – tröø Thoï Höông gaù cho Nguyeãn Phuùc Döông, nhöng chaéc laø coøn ôû laïi, coù theå gaû cho ngöôøi naøo khaùc. Ta bieát teân nhöõng ngöôøi con reå danh tieáng: Phaïm Coâng Trò / Nguyeãn Vaên Trò, Tröông Vaên Ña coù maët ôû Gia Ñònh luùc truy böùc chuùa Nguyeãn (1783-84), Vuõ Vaên Nhaäm cheát thaûm thöông (1788) töø cuoäc tranh chaáp noài da xaùo thòt 1787. Tröø Vuõ Vaên Nhaäm ñöôïc ghi roõ raøng, ta phaûi ñoaùn raèng hai ngöôøi kia laø reå cuûa Nhaïc. Nhöng teân “Trò” coøn gaây raéc roái: Söû nhaø Nguyeãn cuûa giai ñoaïn gaàn keát thuùc cho thaáy “Phoø maõ” Nguyeãn Vaên Trò bò baét khi giöõ cöûa Tö Hieàn (12-6-1801) vaø Phaïm Coâng Trò laïi ñöôïc xaùc nhaän laø chaùu Nguyeãn Hueä, laøm Giaû Vöông ñi söù Thanh (1790) nhöng theo vaên baûn coøn giöõ ñeán ngaøy nay thì oâng naøy coù ñi theo söù boä nhöng phaûi hoä toáng Nguyeãn Quang Thuyø bò beänh trôû veà nöûa chöøng. Coù leõ phaûi taùch rieâng hai ngöôøi, moät phoø maõ (tröôøng hôïp naøy thì Nguyeãn Vaên Trò coù theå laø reå cuûa Nguyeãn Hueä, vì baø Phaïm Hoaøng haäu coù con gaùi) vaø moät ngöôøi chaùu. Nhö theá laø ta coù theâm moät nhaân vaät hoï Phaïm phía vôï Nguyeãn Hueä xuaát hieän trong lòch söû.

Nguyeãn Hueä coù baø vôï hoï Phaïm maát tröôùc oâng, laø meï cuûa Quang Toaûn, ngöôøi seõ noái ngoâi vôùi nieân hieäu Caûnh Thònh, Baûo Höng. Vaø ta thaáy moät loaït ngöôøi hoï Phaïm hoaït ñoäng tích cöïc trong chieán traän, coù ngöôøi aûnh höôûng raát lôùn ñeán söï höng vong cuûa trieàu ñaïi, duø coù khi chæ laø giaùn tieáp. Phaïm Ngaïn coù chöùc Hoä giaù (cuûa Nguyeãn Nhaïc) caàm quaân vaøo Gia Ñònh (1778), bò gieát ôû caàu Tham Löông (1782) ñaõ gaây neân traän cheùm gieát thöông nhaân ngöôøi Hoa ôû Gia Ñònh, chaën theâm moät loái môû cho Taây Sôn ñi vaøo theá giôùi beân ngoaøi. Phaïm Vaên Saâm moät mình choáng ñôõ cho Gia Ñònh khi Nguyeãn Löõ baát löïc, roát cuïc cheát döôùi tay Nguyeãn AÙnh, vì vò theá thaân thuoäc vôùi Taây Sôn. Phaïm Vaên Höng (+1795) ñem quaân cöùu Gia Ñònh khoâng ñöôïc, laïi cuõng ñoùng moät vai troø laét leùo trong söï tranh chaáp quyeàn haønh töø phe phía ngoaïi.

Nhöõng bieán loaïn cuoái ñôøi, coù phaàn laøm tan raõ Taây Sôn, caøng khieán cho thaáy tình hình theá löïc “phía ngoaïi” ñöôïc quan nieäm roäng lôùn hôn laø ta töôûng veà söï keát thoâng gia tröïc tieáp. Traàn Quang Dieäu ñöôïc caùc giaùo só ñöông thôøi goïi laø “oncle maternel du roi”. Thaät ra, oâng chaúng coù baø con gì vôùi Quang Toaûn, neáu aùp duïng ngay caû theo caùch tính thaân thuoäc cuûa ngöôøi Vieät ngaøy nay. Meï cuûa Phaïm Hoaøng haäu tröôùc khi sinh Baø ñaõ coù moät ñôøi choàng hoï Buøi. Söû quan Nguyeãn cho bieát raèng Baø X ñoù khi laáy hoï Buøi ñaõ ñeû ra (ngöôøi sau naøy laø Hình boä thöôïng thö) Buøi Vaên Nhöït, (Thaùi sö) Buøi Ñaéc Tuyeân, ñeán khi laáy ngöôøi hoï Phaïm môùi ñeû ra Phaïm Hoaøng haäu (coù leõ sinh naêm 1759). Coøn Buøi Thò Xuaân laø “chaùu gaùi hoï cuûa Tuyeân”. Vaäy thì Quang Toaûn (Caûnh Thònh) khoâng coù baø con gì vôùi Buøi Thò Xuaân caû, nhöng chæ vì söï lieân heä vôùi baø ngoaïi maø phaûi goïi Buøi Vaên Nhöït, Buøi Ñaéc Tuyeân laø caäu. Söû quan Nguyeãn luoân luoân xaùc nhaän tính chaát thaân toäc naøy. Ñieàu khaù raéc roái laø Buøi Thò Xuaân theo chæ daãn cuûa söû quan Nguyeãn haún laø ngang haøng vôùi Quang Toaûn. Trong bieán ñoäng gieát Ñaéc Tuyeân, ngöôøi chuû xöôùng laø Vuõ Vaên Duõng ñaõ nhôø moät ngöôøi hoï Phaïm laø Phaïm Vaên Höng ñieàu ñình vôùi Traàn Quang Dieäu maø moái lieân heä vôùi Ñaéc Tuyeân qua Buøi Thò Xuaân thaät roõ reät. Cho neân vaãn coù theå nhìn Traàn Quang Dieäu lieân heä vôùi Quang Toaûn theo höôùng hoï Buøi, vaø giaû ñònh laø Buøi Thò Xuaân laø chaùu gaùi hoï cuûa Buøi Ñaéc Tuyeân thaät, nhöng Tuyeân khoâng phaûi laø anh cuøng meï khaùc cha vôùi Phaïm Hoaøng haäu maø laø phaûi ôû treân moät baäc. Vì khi naém quyeàn, Tuyeân ñaõ treân 80 tuoåi, nghóa laø sinh khoaûng gaàn ñaàu theá kæ, lôùn hôn baø Phaïm raát nhieàu, ñeán treân döôùi nöûa theá kæ, do ñoù Baø X khoâng theå sinh Tuyeân roài 50 naêm sau, laáy choàng khaùc sinh ra Phaïm Hoaøng haäu ñöôïc. Quang Toaûn hôn 10 tuoåi so vôùi Ñaéc Tuyeân hôn 80 tuoåi, caùch khoaûng nhö laø oâng chaùu thì phaûi hôn. Giaû ñònh nhö theá thì Quang Toaûn coù theå goïi Buøi Thò Xuaân laø dì vaø goïi Traàn Quang Dieäu laø döôïng. Giaùo só Phaùp khoâng coù chöõ raéc roái ñuû ñeå chæ caùc thöù böïc thaân thuoäc cuûa ngöôøi Vieät, nhöng ñaõ duøng chöõ “oncle maternel du roi” thì haún ñaõ nghe daân chuùng bieát Quang Toaûn chòu goïi Quang Dieäu laø döôïng roài, nghóa laø tình hình thaân thuoäc ñöông thôøi ñöôïc quan nieäm heát söùc roäng raõi.

Ngöôøi “caäu vôï” hoï Buøi haún ñaõ coù chöùc quyeàn khi Quang Trung coøn soáng, vaø ñeán khi vua-cha cheát ñi, ñòa vò oâng caøng cao, vôùi chöùc Thaùi sö ñöông trieàu vua-con Caûnh Thònh, quyeàn haønh oâng caøng lôùn hôn moät caùch töï nhieân, xeùt theo chi tieát sinh hoaït trò nöôùc töø trong moät ngoâi chuøa, vaø coù khi ñeán nguû trong nhaø vua con vaøo thôøi gian quyeát ñònh thay theá vieân Toång traán Baéc Thaønh. Maâu thuaãn xaûy ra, gaây neân ñoå vôõ chæ vì chuyeän nöôùc khoâng phaûi laø chuyeän nhaø.

Hoï nhaø Taây Sôn khoâng thaáy ñieàu ñoù xaûy ra luùc tröôùc vì hoï soáng trong tình traïng chieám ñoaït lieân mieân, moïi maâu thuaãn neáu coù, ñeàu bò vuøi laáp döôùi söùc maïnh cuûa binh löïc. Tuy nhieân, söï thaát baïi cuõng loä roõ ngay giai ñoaïn ñaàu trong vieäc giaûi quyeát vaán ñeà Gia Ñònh. Vôùi binh löïc, hoï ñaõ loaïi tröø gaàn heát doøng chuùa Ñaøng Trong. Chæ coøn soùt laïi moät caäu beù 17 tuoåi maø taøi naêng ñöôïc un ñuùc baèng bieán loaïn hôn laø chính töï baûn thaân. Coù theå noùi hôi ngöôïc ñôøi laø chính Taây Sôn ñaõ nuoâi döôõng Nguyeãn AÙnh trôû thaønh Gia Long, ít ra laø trong giai ñoaïn ñaàu. Bôûi vì Taây Sôn khoâng coù khaû naêng toå chöùc chính quyeàn ñeå thöïc hieän ôû ñaát Gia Ñònh. Nguyeãn Hueä ñaõ thuù nhaän vôùi Nguyeãn Thieáp raèng: “Nhöõng ngöôøi giuùp vieäc trong nhaát thôøi ñeàu laø keû maïnh baïo.” Ñaát Gia Ñònh cuûa chuùa Nguyeãn cuõng khoâng phaûi laø nôi coù toå chöùc chính quyeàn töông ñoái nghieâm chænh ñeå Taây Sôn theo ñaø söùc maïnh thu duïng ñöôïc nhaân löïc chính trò nôi aáy nhö tìm ñöôïc Traàn Vaên Kæ ôû Phuù Xuaân, Ngoâ Thì Nhaäm ôû Baéc Haø. Vaøo Gia Ñònh hoï chæ cöôùp boùc laáy quaân löông nhö khi Nguyeãn Löõ chôû 200 thuyeàn thoùc veà Quy Nhôn naêm 1776, laáy khoâng heát thoùc gaïo, caù muoái thì æa vaøo ñaáy nhö ñoái vôùi tröôøng hôïp Voõ Vaên Löôïng, moät anh chaøng Trieäu Caùi cuûa Löông Sôn Baïc Goø Coâng coù Voõ Taùnh ñoùng vai troø Toáng Giang. Chuùng ta chæ thaáy Taây Sôn ñoùng quaân ôû Saøi Goøn, daãn quaân caøn queùt roài ruùt veà, boû troáng ñoàng ruoäng soâng nöôùc bieån caû meânh moâng cho keû thua traän taäp hoïp laïi. Maø keû thua laïi coù döôùi tay khoâng phaûi toaøn nhöõng “ngöôøi maïnh baïo” – phaàn nhieàu chæ bieát “chaïy” thoâi. Nhöng keû thua, Nguyeãn AÙnh laïi coù nhöõng ngöôøi mang töø ñaát cuõ ñöôïc khuoân naén theo moät yù thöùc toå chöùc caàm quyeàn ñeán 200 naêm. Öu theá ñoù hoï coù ngay töø luùc ñaàu ñeå buø ñaép yeáu keùm, vaø khai thaùc thuaän lôïi khi keû thuø baän nôi khaùc, ngöøng tay coâng kích. Laïi cuõng coù theå noùi xa hôn, laø chính trong khi khai thaùc söï baát löïc cuûa Taây Sôn ôû Gia Ñònh maø hoï ñaõ laøm cheát oâng Quang Trung anh huøng.

Nguyeãn AÙnh toå chöùc xong Gia Ñònh thì baét ñaàu ñaùnh traøn ra phía baéc. Quaân oâng laàn ñaàu tieân ñaùnh vaøo trung taâm Taây Sôn, chieám Thi Naïi roài trôû veà theo moät chieán dòch chæ keùo daøi 10 ngaøy. Nhöng löïc löôïng chính cuûa Taây Sôn luùc naøy laø ôû Phuù Xuaân. Trong thaùng 5-1792, Gia Ñònh ñaõ nhoán nhaùo vì tin Taây Sôn saép traøn vaøo trong moät toan tính to lôùn ñaùnh hai maët: ñöôøng boä theo Laøo xuoáng Mieân ñaùnh maët sau, ñöôøng thuyû vaøo Coân Loân ñaùnh töø Haäu Giang leân chaän tuyeät ñöôøng ruùt lui cuûa Nguyeãn AÙnh, khoûi lo haäu hoaïn nhö gaàn hai möôi naêm tröôùc. Thaùng 8 naêm ñoù coù hòch Nguyeãn Hueä loan baùo cho daân hai phuû Quaûng Ngaõi, Quy Nhôn chuaån bò ñoùn quaân Phuù Xuaân chinh nam. Nguyeãn AÙnh nghe baùo löïc löôïng ñoù laø hai, ba möôi vaïn quaân. Ngöôøi ngoaïi quoác thì thaáy ôû Phuù Xuaân coù ñeán ba möôi ngaøn quaân taäp luyeän haøng ngaøy. Taát nhieân theo ñaø cuûa nhöõng oâng vua môû nöôùc, Quang Trung khoâng ngoài trong cung ñeå nghe baùo caùo. Theá maø thôøi ñieåm Quang Trung cheát (16-9-1792) laø 29 thaùng 7 (thieáu) aâm lòch, muøa gioù (taây) Nam thaùng 6 thaùng 7 (aâm lòch) noùng, naéng to keùo daøi: “naéng thaùng taùm naùm laù böôûi”, oâng vua lo luyeän quaân, phaûi beänh naëng baát ngôø khoâng chöõa ñöôïc, nguyeân nhaân khoâng phaûi caàn laø thaày thuoác danh tieáng môùi bieát. Ch. Borri ñaõ bieát veà caùi noùng, gioù vaøo muøa naøy, caùi noùng laøm cheát oâng traán thuû ñôõ ñaàu linh muïc ôû Quy Nhôn, oâng traán thuû chæ maûi meâ ñi saên trong moät ngaøy maø soát meâ man vaø cheát chæ trong moät tuaàn! Cho neân chuyeän Quang Trung keå vôùi Traàn Vaên Kæ veà vieäc bò “lieät thaùnh” nhaø Nguyeãn ñaùnh gaäy leân ñaàu ngaát ñi cuõng chæ laø chuyeän meâ saûng cuûa beänh, khoâng caàn phaûi laø ngöôøi baøi baùc”meâ tín dò ñoan” môùi hieåu, vaø cuõng khoâng caàn phaûi löu yù veà söï taâng coâng chuoäc toäi nhaûy qua nhaûy laïi caùc trieàu ñaïi cuûa oâng “tri kæ” ngaøy xöa.

Taây Sôn coù thuaän lôïi hôn khi hoï chieám Phuù Xuaân, Baéc Haø. Söùc maïnh quaân löïc cuûa hoï coù taùc duïng tích cöïc cho trieàu ñaïi khi nhôø ñoù hoï thu duïng ñöôïc ñaùm nho só trieàu cuõ giuùp hoï giaûi quyeát vaán ñeà cai trò, ñieàu maø hoï khoâng thöïc haønh ñöôïc ôû Gia Ñònh nhö ñaõ noùi. Nhöng ñoàng thôøi hoï cuõng chöùa chaáp moät maàm moáng tan raõ ngay trong baûn thaân.

Xung ñoät thöôøng thaáy laø giöõa voõ töôùng vaø vaên thaàn. Ngoâ Vaên Sôû mæa mai xuùi Ngoâ Thì Nhaäm “laøm baøi thô ñuoåi giaëc (!)” ñeå voõ töôùng khoûi ñoäng ñeán “tuùi ñao bao kieám.” (Qua ñeán thôøi Nguyeãn thì thaáy coâng thaàn Leâ Vaên Duyeät vaø haøng thaàn Leâ Chaát phoái hôïp huø doaï “luõ” vaên thaàn Trònh Hoaøi Ñöùc, coù hieäu quaû moät chöøng möïc luùc coøn soáng nhöng bò thuø dai neân ñeán luùc cheát ñi gaëp phaûi caûnh maû bò xieàng, bò san baèng, con chaùu tru di.) Neân chuù yù raèng maâu thuaãn vaên voõ nhö ta thaáy laïi truøm laáp moät maâu thuaãn vaên hoaù saâu xa hôn. Chuùng toâi ñaõ noùi nhieàu ñeán chuyeän Traàn Quang Dieäu ñoøi ñoå vaät teá thaàn Xaõ taéc ôû Ngheä An cho choù aên. Nguyeãn Hueä bieát mình caàn ngöôøi ñeå toå chöùc ñaát nöôùc neân tìm caùch vuoát ve caùc vaên thaàn trieàu cuõ, coù phaàn naøo traán aùt caùc voõ töôùng döôùi quyeàn nhö chöùng toû trong lôøi noùi ôû Tam Ñieäp tröôùc khi xuaát quaân ñaùnh Thanh. Vaø ñoâi khi phaûi laøm lô, hay eùp mình ñeå cho caùc vaên thaàn laøm vieäc.

Trong traän xung ñoät vôùi Nguyeãn Nhaïc, Hueä ñaõ ñeå cho Hoà Ñoàng laøm hòch maéng anh: “khoâng coù gì lôùn hôn toäi gieát vua...” Vua ñaây laø Dueä Toâng Nguyeãn Phuùc Thuaàn vaø Taân Chính Vöông Nguyeãn Phuùc Döông, cheát naêm 1779 ôû Gia Ñònh. Hoà Ñoàng laø tuø binh traän Ñoàng Tuyeân 1783, ñöôïc duøng laøm Laïi boä cuûa Taây Sôn vaø seõ tieáp tuïc laøm quan döôùi trieàu Gia Long. (Söû quan Nguyeãn duøng ñeán hai teân khaùc nhau, nhöng ta lieân heä söï kieän thì thaáy chæ laø cuûa moät ngöôøi.) Nguyeãn Hueä ñeå oâng quan vaên naøy tha hoà muùa buùt theo vaên töø kinh saùch hoïc ñöôïc, oâng ta khoâng caàn nhôù raèng ngöôøi gieát “vua” naêm 1779 laø chính Nguyeãn Hueä, chuû oâng, vaø “vua” ñoù cuõng khoâng phaûi laø vua cuûa oâng luùc naøy, coøn neáu keå toäi gieát vua thì phaûi haøi luoân toäi phaûn thaàn cuûa oâng! Sau khi ñaùnh Thanh xong thì coù chuyeän caàu hoaø nhö Quang Trung ñaõ toan tính luùc ôû Tam Ñieäp. Tôø bieåu xöng thaàn luùc ñaàu tuy coù gioïng nhuùn nhöôøng caàu luî, nhöng vaãn coøn vöông muøi thuoác suùng nhö vai troø cuûa ngöôøi töôùng ñaõ tham gia chieán traän (Hoâ hoå haàu) mang ñi: “[L]aáy ñöôøng ñöôøng Thieân trieàu so ñöôïc thua vôùi nöôùc moïi rôï nhoû moïn, taát phaûi ñaùnh cho ñeán cuøng; laøm nhaøm vieäc vuõ ñeå thoaû loøng tham taøn, chaéc loøng Thaùnh ñeá khoâng nôõ theá. Lôõ ra quaân thì ñaùnh trieàn mieân khoâng thoâi, theá ñeán nhö vaäy taát khoâng phaûi loøng thaàn mong muoán, maø cuõng khoâng daùm bieát ñeán!” Baøi bieåu laøm vieân töôùng Thanh ñöôïc leänh caàm quaân baùo thuø (maø muoán caàu hoaø) phaûi hoaûng hoàn: “Muoán caàu phong hay muoán gaây ñaùnh nhau nöõa ñaây?” Theá laø Quang Trung baûo Ngoâ Vaên Sôû: “Phaøm göûi ñi trieàu ñình Trung Quoác, chuyeân uyû cho Ngoâ Nhaäm cuøng Phan Huy Ích göûi ñi hay traû lôøi laïi ñeàu cho pheùp tuyø nghi maø xöû trí.” Nho thaàn Thaêng Long qua maáy traêm naêm giao thieäp vôùi Thieân trieàu taát ñuû vaên töø quen thuoäc ñeå laøm vöøa loøng thöôïng quoác, cho neân moïi vieäc ñeàu eâm xuoâi, keå caû vieäc a toøng vôùi quan Thanh löøa gaït vua hoï trong vieäc ñöa ngöôøi giaû sang chaàu! Söï cheânh leäch vaên töø, moái quan taâm bieåu hieän ôû ñôøi, aùp löïc quyeàn bính giöõa caùc vuøng ñòa phöông, thaáy roõ trong phaàn chöùng töø coøn laïi: Treân vuøng Baéc Thaønh coøn ñaày daãy caùc saéc phong, bia ñaù töø laøng xaõ cho ñeán quan chöùc haàu baù, ñoâ ñoác... (qua bieán loaïn chæ caàn ñuïc vaøi chöõ), coøn treân vuøng Nguyeãn Nhaïc chæ thaáy maáy tôø giaáy phong cho chuû beán ñoø, möông ñaäp, xe nöôùc! Coù tìm ñöôïc baèng saéc cao caáp hôn nhö cuûa oâng Nguyeãn Ñaêng Laâm thì ñoù cuõng laø baèng giaùp tieáp qua tay quan Thieáu phoù (Traàn Quang Dieäu?)

Nhö ñaõ thaáy, vai troø caù nhaân cuûa Quang Trung raát quan troïng trong vieäc ñieàu hoaø maâu thuaãn giöõa vaên thaàn vaø voõ thaàn, moái maâu thuaãn coøn mang tính chaát cheânh leäch vaên hoaù Nho nöõa. OÂng cheát ñi laø coù ñoå vôõ, keùo theo caû nhöõng maâu thuaãn voán nhoû nhaët, nhaân dòp laïi trôû thaønh lôùn hôn. Leà loái cai trò gia tröôûng cuûa Buøi Ñaéc Tuyeân haún laø maâu thuaãn vôùi quan nieäm toå chöùc quoác gia theo Nho giaùo maø Traàn Vaên Kæ thöøa höôûng vaø ñaõ chöùng toû ñuùng trong thôøi gian Quang Trung troïng ñaõi oâng. Nhöng oâng chæ laø moät vaên thaàn, moái nguy hieåm cho Buøi Ñaéc Tuyeân chæ ñeán khi gaëp ngöôøi coù binh löïc. Ñoù laø Vuõ Vaên Duõng, moät chieâu vieãn haàu ñeán töø nôi xa, Haûi Döông, ít nhieàu gì cuõng caùch bieät vôùi söï tuaân phuïc trieàu môùi cuûa caùc töôùng vaøo sinh ra töû töø luùc ban ñaàu. Duõng cuøng cai trò Baéc Thaønh vôùi Ngoâ Vaên Sôû, vaø vieäc oâng bò Buøi Ñaéc Tuyeân ñoøi veà Kinh, bieát ñaâu chaúng laø vì coù xung ñoät vôùi Ngoâ Vaên Sôû (cuøng kieåu vôùi Ngoâ Vaên Sôû vaø Vuõ Vaên Nhaäm naêm 1788 tröôùc kia, coäng theâm vôùi maâu thuaãn vì khaùc bieät ñòa phöông)? Vì sau khi laøm bieán loaïn laø Duõng lo tröø Sôû. Traàn Vaên Kæ khoâng binh töôùng ñaønh chòu ñi phaùt phoái, nhöng oùc aâm möu cuûa nho thaàn khieán oâng nghó ra vieäc xuùi baåy ñaûo chính. Söï vieäc caøng raéc roái hôn khi coù vai troø Phaïm Vaên Höng trong cuoäc laät ñoå Buøi Ñaéc Tuyeân. Nhaø hoï Phaïm ñaõ xuaát hieän vôùi anh em Taây Sôn ngay töø luùc khôûi ñaàu, theâm nöõa laïi mang tính caùch thaân thuoäc nhieàu hôn vôùi vua ñöông quyeàn, theá maø hoï phaûi leùp veá vì nguyeân taéc gia tröôûng ñaõ khieán cho quyeàn vaøo tay moät oâng giaø ôû caáp böïc cao hôn. Sau khi Quang Trung maát, Thaùi sö Buøi Ñaéc Tuyeân “quaûn ñoác troâng coi caùc vieäc trong ngoaøi” vaø Thaùi uyù Phaïm Vaên Höng thì “cuøng giöõ vieäc quan troïng veà quaân quoác”, roõ raøng keùm hôn. Chieám thaønh Hoaøng Ñeá cuûa Nguyeãn Nhaïc (cuoái 1793) laø do Phaïm Vaên Höng caàm quaân, vaäy maø ñeán giöõa naêm sau vaøo Quy Nhôn chuaån bò phaûn coâng Nguyeãn AÙnh, Buøi Ñaéc Tuyeân cuõng ñi theo Phaïm Vaên Höng ñeå laøm “taùn nghò”, nghóa laø vôùi tieáng “baøn goùp” khoâng cho Höng ñoäc quyeàn. Coù veû hoï Phaïm ñaõ khoâng baèng loøng vôùi vai troø toät ñænh ñoù cuûa hoï Buøi. Xung ñoät hai hoï Buøi, Phaïm thaät roõ raøng. Traàn Quang Dieäu mang quaân phaûn ñaûo chính veà, coù veû thaéng theá nhaát thôøi vì laø töôùng bieân cöông, löïc löôïng maïnh vôùi uy vuõ töø chieán tröôøng, nhöng sau ñoù, duø laøm moät trong Töù truï ñaïi thaàn vaãn bò töôùc binh quyeàn, ñieàu ñoù chöùng toû phe phaûn ñoäng vôùi hoï Buøi vaãn lo ñeà phoøng. Roát laïi, söï ñoaøn keát loûng leûo giöõa caùc töôùng Taây Sôn khoâng phaûi laø do coá keát noäi boä maø laø vì phaûi choáng vôùi keû ñòch phöông Nam, nhö tröôøng hôïp Vuõ Vaên Duõng vaø Traàn Quang Dieäu.

Trieàu Taây Sôn ngaén nguûi thaät bôûi nhieàu nguyeân nhaân, vaø bieán ñoäng Buøi Ñaéc Tuyeân thöôøng chæ ñöôïc nhaéc vaøo luùc gaàn cuoái ñôøi neân ñaõ trôû thaønh khoâng quan troïng maáy trong söï toàn vong cuûa doøng hoï. Tuy nhieân, xeùt kó thì thaáy bieán coá baát thöôøng ñoù coù nguyeân nhaân raát saâu vaøo thôøi ñaïi, khu vöïc. Töông quan hoï noäi hoï ngoaïi vaãn thöôøng coù ôû caùc trieàu tröôùc: Lí Traàn, Traàn Hoà, Leâ cuûa Uy Muïc Ñeá. Tuy nhieân söï “ñeà phoøng ngoaïi thích” laán quyeàn, cöôùp ngoâi chæ laø phaûn öùng cuûa tinh thaàn phuï heä, ngay caû vieäc hoï Ñoã chuyeân quyeàn döôùi trieàu Lí cuõng chæ coù tính chaát taøn dö cuûa moät truyeàn thoáng doøng meï lay laét ñöôïc dòp höng khôûi, coøn Uy Muïc Ñeá daønh quyeàn cho hoï meï chæ vì xuaát thaân heøn moïn, bò coi thöôøng neân môùi thieân veà hoï ngoaïi ñeå laáy vaây caùnh. Coøn trong tröôøng hôïp Taây Sôn, roõ raøng laø moät thoùi tuïc töï nhieân, töø moät phong tuïc baùm reã trong vuøng: Baø Phaïm Hoaøng Haäu coù vai troø khuaát laáp döôùi uy vuõ cuûa Quang Trung, ñaõ maát tröôùc khi coù nhöõng bieán ñoäng xaûy ra; hoï Buøi chæ coù tính chaát “hoï ngoaïi” moûng manh, theá maø vaãn ñöôïc coâng nhaän coù quyeàn uy, nghóa laø vaøo thôøi aáy tieâu chuaån thaân toäc veà hoï ngoaïi ñuû maïnh ñeå gheùp hoï Buøi vaøo phía ngoaïi, khoâng nhö ta töôûng baây giôø. Nghóa laø giaù khoâng phaûi laø anh em Nguyeãn Nhaïc maø ngöôøi noåi daäy thaønh coâng, ví duï Chu Vaên Tieáp, Nguyeãn Thung... thì moái loaïn beân ngoaïi vaãn coù theå buøng ra. Vaäy thì ñaát Quy Nhôn vôùi quaù khöù Vijaya, vôùi aûnh höôûng caùc doøng “Man haï, Man Thöôïng, Man Cao” (chöõ cuûa Leâ Quyù Ñoân) ñaày tính chaát nöõ, khi chuyeån qua ngöôøi Vieät vaãn coøn löu tröõ ñeå aûnh höôûng ñeán trieàu ñaïi Taây Sôn, hay moät doøng hoï naøo ñaáy, neáu thaønh coâng laät ñoå chuùa Nguyeãn vaøo theá kæ XVIII.

Thanksgiving 2001
Vaên hoïc thaùng Möôøi hai 2001 .
LÖU GIÖÕ
SÖÛ VIEÄT, ÑOÏC MOÄT QUYEÅN
Hình nhö (laøm vieäc muoán laø khoa hoïc maø cöù “hình nhö”) hình nhö coù caâu ngaïn ngöõ veà vieäc phaûi “sôï ngöôøi ñoïc moät quyeån saùch.” Saùch vôû voán laø thieân kinh vaïn quyeån maø coøn chöa chöùa ñöïng heát caû kieán thöùc cuûa nhaân loaïi huoáng hoà laø chæ boù mình trong moät quyeån saùch. Cho neân chæ ñoïc moät quyeån roài töï phuï laø ñaõ hieåu thaáu ñaùo roài vung vít töï nhaän mình ñaõ naém heát chaân lí, khoâng cho ai baøn chen, ngöôøi ta ngaùn sôï laø phaûi roài. Muoán coù quaân bình trong phaùn ñoaùn, muoán giöông danh, phaûi tìm caùch oâm heát caùc boà chöõ trong thieân haï. Nhöng ñoù laø noùi chuyeän lí töôûng, maø khi lí töôûng ñaõ ñi ñeán toät cuøng thì duø ñoái nghòch nhau, söï taøn haïi ñöa ñeán cuõng vaãn gioáng nhau, khoâng ai thua keùm ai.

Cuõng coù theå hieåu: Duø coù thieân kinh vaïn quyeån maø ñoùng bìa da maï gaùy vaøng ñeå ñoù, hay ñöa ra xaùo troän nhaùo nhaøo laøm hoïc-giaû-trích-daãn thì cuõng khoâng ai phaûi “sôï” ñaâu. Coù moät
quyeån, ñoïc kó, ngöôøi ta môùi sôï.
Lòch söû Vieät Nam ñeán theá kæ XVII, ñeå laïi cho ngöôøi Vieät, chæ coøn ñoäc moät quyeån – hay noùi cho ñuùng hôn, moät taäp hoïp döôùi caùi teân Ñaïi Vieät söû kí toaøn thö (thöôøng goïi taét laø Toaøn thö ñöôïc dòch nhieàu laàn ra chöõ quoác ngöõ ngaøy nay, ñöôïc laøm caên baûn trong haàu heát caùc nghieân cöùu thôøi baây giôø. Veà maët phoå thoâng, phoå bieán thì baûn dòch cuoái cuøng (khoâng keå baûn dòch lôõ dôû cuûa Vieät Nam Coäng hoaø) cuûa Vieän khoa hoïc xaõ hoäi Vieät Nam 1993, coù keøm baûn chöõ Haùn, laø môùi nhaát, ñeán tay ngöôøi Vieät bình thöôøng. Noùi laø “ñoäc moät quyeån” vì quaû thaät nhöõng keû vieát sau, duø ñaët teân naøy hay teân khaùc, ñeàu chæ caên cöù vaøo ñoù laøm vieäc toùm löôïc, taùn roäng, noái tieáp cuøng moät chieàu höôùng, caém theâm raâu ria – coù raâu nhìn vaøo thaáy cuõng ñeïp laõo, coù raâu thaáy roõ raøng laø vì thuoác boâi leân! Vaø ngöôøi cuûa thôøi ñaïi môùi, thôøi ñaïi khoa hoïc, hình nhö – laïi hình nhö !– phaàn ñoâng cuõng khoâng hôn gì ngöôøi xöa.

Phaàn chuùng toâi khi muoán giôû laïi quyeån saùch cuõ ñoù khoâng phaûi laø vì muoán ngöôøi ta ngaùn sôï mình. Gaàn suoát ñôøi laøm laïi thuoäc, cu-li, nhaûy qua nhaûy laïi maáy tröôøng Ñaïi hoïc khoâng ñuû ñeå noùng chaân, tuy chaúng laáy laøm töï ti nhöng cuõng thöøa kinh nghieäm thöïc teá ôû ñôøi ñeå khoâng mong duøng chöõ nghóa huø doaï ñöôïc ai. “Ñoïc moät quyeån” vì thöïc teá chæ coù moät quyeån, khoâng keå vaøi caùi raâu ria töø chôï trôøi, löôïm laët ñaâu ñoù. Ví duï taäp Ngan Nan tche yuancuûa Tröôøng Vieãn Ñoâng Baùc Coå chaïy töø moät gia ñình tan taùc naøo, ra naèm phôi naéng caû maáy naêm ôû ñöôøng Ñaëng Thò Nhu (Saøi Goøn) vôùi giaù 200 ñoàng – naêm 1986, baèng vôùi soá löông thaùng vaên ngheä só cuûa oâng Sôn Nam leách theách lang thang. Chæ coù vaäy thoâi.

Nhöng ñaõ vieát ra trình cho baøn daân thieân haï thì cuõng phaûi coù vaøi lôøi noùi tröôùc. Laøm vieäc chöõ-nghóa ôû haûi ngoaïi, duø ngöôøi ta coá vuøng vaãy, cuõng chæ laø theo moät tình traïng “Vieät Nam Coäng hoaø noái daøi (theâm)”. Gaëp dòp côm aùo no aám hôn thì chöõ nghóa cuõng nhieàu hôn. Hieäu quaû y teá keùo daøi theâm tuoåi thoï, söùc khoeû thì cuõng noái daøi trang giaáy vieát cuûa nhöõng ngöôøi khoâng hoäi nhaäp ñöôïc vôùi xöù sôû môùi trong luùc ngoùng chôø keû tieáp noái löa thöa. Laøm moät thaønh phaàn cuûa noù, ngöôøi vieát cuõng chæ mang nhöõng kieán thöùc thaâu thaùi töø trong nöôùc ñem ra baøn laêng nhaêng nôi xöù sôû môùi, nhieàu luùc töï hoûi chaúng bieát vì leõ gì maø phaûi caëm cuïi, ñaønh cöù coi nhö moät caùch giaûi trí, nhö vaøi ngöôøi khaùc. Theá cuõng coøn hôn ai ñoù khoâng bieát caùch naøo “giaûi trí”. Vui ñaâu chuùc ñoù, caû khi ñi möôïn ñaát. Cho neân khoâng theå daøi doøng daãn giaûi theo söï ñoøi hoûi “trong saùng” cuûa nhöõng ngöôøi khoâng bieát chòu khoù. (Ñoïc saùch, duø laø ñoïc tieåu thuyeát kieám hieäp, cuõng phaûi “ñoäng naõo” chöù!) Noùi moät vaøi ñieàu hôi-khaùc töø trong ñaàu thì khoâng ngaïi ngöôøi ta hoûi:”Laáy ôû ñaâu?” Hay cheâ:”Noùi ngöôïc ngaïo!” Cöù maûi lo ñi laøm baûn sao thì duø giaáy möïc coù nhieàu vaø reû cuõng khoâng neân toån söùc. Coù ñuøa bôõn, thieát tha moät chuùt cuõng khoâng sôï laøm maát loøng giôùi ñaïi hoïc nghieâm tuùc, bôûi vì tính chaát nghieâm tuùc coù saün, theo thieån yù, neáu khoâng bò thaønh kieán che laáp, vaãn coøn ñoù duø ngöôøi vieát, nhö ñaõ noùi, khoâng thöôøng soáng ñoùng-boä, leân gaân, vaø vaãn cho raèng moät chuùt yù vò vaên chöông coù theå giaûi thoaùt ñöôïc söï chaät choäi cuûa chuyeân moân maø vaãn khoâng laøm haïi ñeán söï chính xaùc cuûa luaän lí – vaø nhaän ra ñieàu naøy thì laïi coøn tuyø nôi khaû naêng kieán thöùc vaø taâm tính cuûa ngöôøi ñoïc nöõa. Theâm moät chuùt cho Maõ söû– chöõ thaáy cuûa Ngoâ Só Lieân – oâng Tö Maõ Thieân haún cuõng vui loøng ñöôïc coù keû “noái ñieâu” maø ngöôøi nay cuõng khoâng phaûi hoå theïn vì moät chuùt aâm höôûng hieän ñaïi töø luùc ñoïc Tristes tropiquescuûa C. LeùviStrauss, chaúng caàn phaûi giaû trang laø ngöôøi ngoaïi cuoäc ñi xaâm nhaäp thöïc teá. Chuùt caûm khaùi khoâng chòu nuoát vaøo buïng nhö nhöõng ngöôøi caàm quyeàn trong nöôùc mong muoán cho ñaùm trí thöùc döôùi tay chòu xoa ñaàu, chuùt böôùng bænh muoán ngaång cao ñaàu vì khoa hoïc thuùc ñaåy ñaõ khieán cho taùc giaû thaønh “teân phaûn ñoäng haïng naëng”, nhöng chöõ nghóa vaãn coøn ñoù, khoâng phaûi “khoâng boå ích gì cho trí oùc”, traùi laïi söï nghieâm tuùc saùng taïo ñaõ ñöôïc trong ngoaøi xaùc nhaän, taát nhieân khoâng phaûi bôûi nhöõng ngöôøi quyeàn uy truøm laáp daân chuùng maø lo ñeà phoøng thaèng cu li ñeán noãi sôï caû caùi boùng cuûa mình.

Vôùi thôøi theá phöùc taïp, vôùi con ngöôøi nhieàu khuaát khuùc thì noùi bao nhieâu cuõng khoâng vöøa, thoâi thì haõy cöù laøm vieäc. Rieâng ôû ñaây, coù lôøi naøo trang troïng, nghieâm tuùc thì ñeå daønh taëng Thaày: Giaùo sö Nguyeãn Khaéc Kham.